Musi no no ita dizaini ya mvetamveto , humbelani khonani yaṋu a i vhale . 
Mbekanyamushumo ya u vhona uri kushumele ku a fana kha khethekanyo tharu dza mivhuso siani ḽa mbekanyamaitele ( the National Spatial Development Perspective , Provincial Growth and Development Strategies and Integrated Development Plans ) i khou iswa phanḓa nahone ina thandela dza ndingo dzine dza khou itwa kha dzimetro na zwiṱiriki zwa 13  . 
Muthu ane murole wa pfunzo yawe ha vha sekhondari kana pfunzo ya nlha ha ngo fanela u fhindula mbudziso ya nga ha u vhala na u rwala ( P-22 )  . 
Vha ḓo tea u badela muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi . 
Ndi ngani mbevha yo dzindela ndau ? 
Khabinethe i vhidzelela zwitshavha zwoṱhe Afrika Tshipembe u shuma vhoṱhe u itela u tsireledza vhana kha khombo na u tambudzwa huṅwe na huṅwe , kathihi na u shumisana na mapholisa vhapo u itela u dzudza zwitshavha zwashu zwo tsireledzea . 
Ndayotewa yashu , sa tsumbo , i thivhela nyandiso ya khethululo nga lukanda na kuambele kwa vengo  . 
U funzwa havho izwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u livhana khonadzeo dzoṱhe dzo vha lindelaho zwa dovha zwa khwinisa na u vala mavhaka a nḓivho ane a vha hone . 
U thoma tshumisano na dzinetiweke na zwigwada zwo teaho u wana vhatambi vha re na vhukoni na u nekedza thuso ya tshisaintsi , vhugudisi , u bveledza vhutsila ha zwa vhutshilo na thuso ya matshilele  . 
Izwi zwi ṱoḓa u sikwa ha vhupo vhune ha konisa u bveledza na u vhuedza mihumbulo miswa ; u leludza u dzhenelela ha vhafaramikovhe vho fhambanaho , hu na muhumbulo wa u thoma vhuḽedzani vhu bveleho phanḓa na u ṱuṱuwedza ndeme na ṱhoḓea ya tshumelo ya muvhuso . 
Vhakhantselara , khathihi na vhaofisiri , vha fanela u vhona uri hu na tshelede yo linganaho u ḓisa tshumelo na u vhona uri mveledziso i tshimbila nga ngona  . 
Ndeme ya Komiti dza Wadi kha u dzhia tsheo kha vhupo hapo i dzhielwa nṱha nga Ndayotewa na u tikedzwa nga theo ya mulayo yo teaho  . 
U fhaṱa u swika kha 20 zwi tea u itwa nga u shumisa zwivhumbeo zwa u tikedza zwo fhambanaho . 
Mukovhe u bvaho kha Tshikwama tsha u Fhungudza Vhushai , Zwishumiswa zwa Zwifhao na u Bveledza Mishumo na Samithi ya Mishumo na tshelede i bvaho kha othari ya lushaka ya u bveledza phana zwishumiswa zwa zwipotso na u imvumvusa kha vhupo ha vhathu vhe vha vha sa dzhielwi nha kale i o vha nila yavhui ya u ita uri zwipotso zwi swikelelwe nga vhunzhi ha vhadzulapo vha ino shango  . 
Musi vha sa athu dzhena kha nyambedzano dza u kovhekana mbuelo vha fanela u lingedza u wanulusa zwinzhi nga hune vha nga kona ngaho vha tshi vhudzisa mushumisi nga ha ndavhelelo dza mbuelo  . 
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari ha Muphuresidennde . 
Ri tea u thoma u shumisa holo dzashu dza tshitshavha u itela maguvhangano ashu mahulwane , hu tshi katelwa na guvhangano ḽa lushaka ulu  . 
Kha vha ṋekedze ṱhanziela ya mabebo na garaṱa ya muhaelo , kana garaṱa ya u fhirisela ṅwana kha tshiṅwe tshikolo na muvhigo wa u fhedzisela wa mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo  . 
Kharentsi ya mimaraga ine ya khou tutuwa ai tshena mannḓa na uri i tsela fhasi nga huhulu  . 
NDIMA YA 4 : PHALAMENNDE b ṋekedza , zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano , zwidodombedzwa izwo kha vhusimamilayo ha vunḓu uri vhu ṋee mihumbulo yaho ; na u c ṋekedza , zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano ya nnyi na nnyi nga hazwo , arali khwiniso idzo dzo dzinginywaho dzi songo tea u phasiswa nga Khoro  . 
Arali vha kundelwa u ita nga u ralo , Muṅwalisi u ḓo phumula Pfanelo dzavho dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa . 
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ya 99 na khadzimiso ya tshifhinga tshilapfu  . 
U lavhelesa mafhungo a kwamaho vhuloi zwi na ndeme , sa izwi zwi tshi ḓo thusa Khomishini kha uri hu tea u dzhielwa nṱha zwifhio musi hu tshi itwa nḓila dza u tandulula khaedu dzi re hone zwino nahone dzi sa khou fhelaho-nga murahu ha miṅwaha minzhi musi hu khou shumiswa milayo ya vhukoḽoni . 
U hula ha uvhu vhushaka ndi tsumbo ya uri Tshumisano ya China-South Africa u itela Nyaluwo na Mvelaphanḓa ndi vhushaka vhune ha bindulela mashango aya mavhili , nahone vhushaka uvhu vhu ḓo hula vhu tshi ya . 
Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri zwiimiswa zwi ḓo bveledza thendelano ya vhuthihi i vhuedzaho vhathu vhoṱhe ine ya ḓo tsireledza pfanelo dza vhashumi na u tsireledza ikonomi ya shango . 
Mafhungo a vhuḓisa e makhulu wanga vha mmbudza . 
Nzudzanyo ya ICT RDI yo no ḓi thoma u sumbedza u bvelela hu vhonalaho u fana na thandela ya u sumbedzela ya ṱhekhinoḽodzhi i sa ṱumiwi kha thambo dza muḓagasi , ine ya thusa kha nḓisedzo i sa ḓuri ya ṱhumano ya inthanethe ine ya vha na luvhilo luhulwane kha zwikolo zwa mahayani zwine zwa fhira 200 ngei Mpumalanga na Limpopo . 
Musi ro fushea uri ḓamu ndi ḽa khwinesa ro ḓo fanela u ṱuṱuwedza vhomme , vhe vha vha vha tshi khou hanedza vhomme avho vhe vha vha vha tshi khou vha vhudza zwiṅwevho  . 
Nga u angaredza , mbonelo ya ḽifhasi ḽothe i kha ḓi timatimisa na ngauri nyanganyelo ya zwibveledzwa guṱe i khou vusuludzwa i tshi ya fhasi nga Tshikwama tsha Vhulavhelesi tsha Dzitshakatshaka . 
Tshumisano vhukati ha thimu ndi zwa ndeme vhukuma  . 
Arali vha tshi khou dzudzanya u ita phathenthi ya zwiteṅwa zwa mushumo wavho zwo ḓitika nga nḓivho ya sialala ndi zwa ndeme uri vha thome u wana thendelo hu na nḓivho na u vha na thendelano ine ya ḓo vhuedza vhaṋe vha nḓivho  . 
Muvhuso u ḓo shumisa sisiṱeme ya ndangulo ya tshiwo kha bada dza lushaka  . 
Khumbelo ya u vhila murahu i tea u iswa kha ofisi dza Ndangulo ya Mbadelamurahu ya VAT . 
I ita izwi nga u dzhenela kha maitele a vhusimamilayo a lushaka , na nga u ṋetshedza foramu ya lushaka ya khanedzano dza tshitshavha nga ha mafhungo a ndeme a kwamaho mavunḓu  . 
Hafhu khasitama a dzi na uri dzi badela dziakhaunthu dza nwedzi dzine dza nga kha di si dzi swikelele  . 
Tshanduko ya vhushaka ha ikonomi , poḽitiki , vhashumi , murafho , na mbeu sa zwine zwa kwama mabindu na vhathu vha re na vhushaka na bindu iḽo - hu nga vha ha ngomu ha bindu iḽo kana ha nnḓa  . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano  . 
Ro ḓikumedzela kha vhone na ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo , nahone vhuḓikumedzeli uvhu vhu ita uri ri vha ṋetshedze mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa nga mutengo u swikeleaho  . 
Sa minista a re na mashudu a u rangaphanḓa vhurumelwa uvhu ndi tama u rekhoda u ḓihudza hanga hu hulwane nga vhukoni , u futelela na mushumo wa u ḓifunga wa vhurumelwa hashu  . 
Musi ri tshi humela mushumoni matshelo , kha ri dzhenise mbiluni maipfi a muphuresidennde o thomaho Dzangano ḽa Vhafumakadzi ḽa ANC Vho Charlotte Maxeke vhe vha ri musi vha tshi amba na Khoro ya Lushaka ya Vhafumakadzi vha Afurika sa Muphuresidennde . 
Vhaṱoḓisisi vho swikelela thendelano dza u kovhekana mbuelo na vhalanguli vha vunḓu , hu na mbuelo dzine dzi katela zwidodombedzwa nga ha u phaḓalala ha zwipuka na zwidodombedzwa nga ha zwa dzhenethiki  . 
Khabinethe i ṱanganedza na u livhuwa mvelaphanḓa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso zwine zwa sumbedzisa vhuḓikumedzeli hashu kha u bveledzisa Afurika Tshipembe . 
Miraḓo ya tshitshavha tsha Zioni vha nga ṱoḓa u farela kereke dzavho fhethu ho vuleaho hune ha vha tsini na milambo uri vha kone u lovhedza  . 
Zwihuluhulu , vhuaḓa kha sisiṱeme yashu ya u renga ndi zwithu zwi ri vhilaedzaho vhukuma  . 
Mishumo yo ḓoweleaho ya asesimennde yo olwa sa tshumiswa dza mveledziso  . 
U vhona uri maAfrikaTshipembe vhapfesesa khwine Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa muvhuso , vhurangela vhudavhidzani vhuḓaho nga murahu ha Mulaedza wa Lushaka ho itwa u itela u ṋea zwidodombedzwa nga ha nḓivhadzo dzo itwaho nga Muphuresidennde . 
Izwi zwi tea u dodombedzwa kha milevho yothe nahone zwi tea u pharwa hothe kha zwifhato zwa muvhuso u ri vhadzulapo vha kone u vha na ndivho  . 
U vhiga mvelelo musi wa u ṱaṱisana ha nnyi na nnyi hu tshi ambiwa nga zwiṱirathedzhi malugana na tsheo kha zwiṱirathedzhi zwifhambanyi  . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u ita zwinzhi malugana na u khwinisa vhupikisani kha masia a re na vhukoni ha u bveledza zwibveledzwa nga mutengo wa fhasi ane a nga kunga vhathu vhanzhi kha mushumo nga tshifhinga tshilapfu  . 
Arali ho n(etshedzwa disiki kana khophi ya e(leketironiki , ( lin(walo ( line ( li si vhe rekhodo ( li d(o n(etshedzwa  . 
Sa zwe zwa wanwa kha bammbiri-mviswa , mashango manzhi a Afrika e a vha o tsikeledzwa nga vhukoḽoni a na milayo ( o vha na milayo ) ine ya kha ḓi vha yo sedza kha zwa u tsikeledza lutendo lwa vhuloi . 
VHO - C Grov ? 
Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri lu itea musi muvhili u tshi bveledza Phurotheini ya inisuḽini ṱhukhu , kana muvhili u sa koni u ṱanganedza inisuḽini ire hone . 
Vhagudi vha tea u ita ṱhumanyo vhukati ha u vhala nomboro thevhekano na nomboro dza khadinaka . 
Dzhielani ntha divhazwakale , vhurereli na mvelele yo fhambanaho na sialala nahone ni songo lavhelela vhathu vha vhupo uho uri vha do dzula vhe na zwitirathedzhi na kuvhonele kwa zwithu nga ndila ya tshikhuwa  . 
Kha muya onoyu muthihi wa uri Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe Phanḓa , Khabinethe i vhidza sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri dzi shumisane na Muvhuso kha Mbekanyamushumo ntswa ya Kushumele , i engedzaho kha zwo swikelelwaho miṅwahani yo fhiraho ya 20 ya Mbofholowo na Demokirasi . 
Nga u shumisa kuitele ukwu , khophi kana ḽiṅwalo ḽa vhukuma ḽa thendelo ya Muhulwane wa dzangano ḽo ṅwalelwaho muimeleli uri a pfukisele mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS o imela dzangano  . 
Vhusimamilayo vhu nga dzhia tsheo sa muhumbulo wo angaredzaho une sisiteme kana maga ane ha ṱoḓa u a ṱanganedza u swikelela zwipikwa zwo khetheaho  . 
Vha ḓo ṱoḓa sisiṱeme yavhuḓi ya thikhedzo ya matshilisano na muhumbulo hayani , tshikoloni kana mushumoni ine ya pfesesa vhulwadze havho , dzilafho na tshanduko ya vhuḓipfi . 
Muṅwe a nga ḓi vhudzisa uri hu na ṋaledzi nngana kha garaṱa iṅwe na iṅwe ? 
Imani nga muduba ni ṋekane bola kha muduba wonoyu . 
Mashudu u renga lofo 2 dza vhurotho ha muṱa wawe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndivho ya memorandamu ndi u pfukisa mulaedza nahone u vha wo ḓisendeka kha thero kana fhungo ḽithihi fhedzi  . 
Khabinete yo toulelwa vhukwamani nga Minisiṱa wa Gwama uri vhudzheneleli vhu khou ya phanḓa na uri vhu ḓo khunyeledzwa u itela u vha na vhuṱanzi ha maitele a phaḓaladzo ya ndango ine ya ḓo kwama Mulayo wa FICA . 
Tshifhinga tsha u awela tsha vhege nga vhege ndi tsireledzo ya ndeme kha maitele a tendelaho nzudzanyo dzavhuḓi dza tshifhinga tsha mushumo  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi tshipitshi nga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6  . 
Khabinethe yo ṱhonifha vhathu vha Mozambique kha vhuthihi havho na u ḓikumedza kha nndwa yashu ya mbofholowo  . 
Zwithu zwine zwa si vhe zwa ndeme kha sia ḽa dzilafho kana zwa wela nga nnḓa ha maitele a dzilafho o ṱanganedzwaho zwi khombo kha masheleni are hone kha miraḓo ine ya khou ṱoḓa tshumelo dza ndondolo dza ndeme dzo sedzuluswaho . 
Nga nḓila dzo fhambanaho , mbofholowo dzi kwama matshilo ashu , nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Vhaminisiṱa vha Khabinethe vha tea u tikedza nga mbuno tshinyalelo dza kha mihasho yavho yo fhambanaho . 
Vha ya phanḓa vha dzinginya uri mvelaphanḓa kha mutheo wa ndaulo i tea u itwa hu tshi kwamaniwa na ṅanga dza sialala , vhurangaphanḓa ha sialala ( mahosi ) , zwiimiswa zwo teaho zwa muvhuso , na tshitshavha nga u angaredza . 
Khaedu mbili dza ndeme dze ra livhana nadzo ndi u sedzesa khatshikalo tsha nṱha kha ikonomi na zwiito zwa zwidzumbe zwine vha vha pfana mitengona gennge dza vhugevhenga zwi thivhelisaho mabindu maṱuku u takuwa navhaswa uri vha dzhene kha zwa mabindu na nḓowetshumo dza vharema  . 
Tshavhuraru , na u vha tsha vhuṱhogwa vhukuma , u dzhena kha dathabeisi iyi a hu na garanthii ya reithi dza u farwa nga mapholisa dzo khwiniswaho , musi hu si na khaphasithi kha mapholisa a forentsikhi  . 
Zwi ḓa zwi nḓivhadzo i tshi bva kha vhalangi kana kha vhalanguli vha thandela hu songo vha na u thetshelesa mihumbulo ya tshitshavha  . 
Thangana ya murole i tea u kona u sedzulusa mushumo wa muṅwe ngae sa izwi tshi tshipiḓa tsha ndeme kha maitele a u ṅwala  . 
Zwitshavha zwinzhi a zwo ngo kholwa uri mafhungo o raliho a nga vha a tshi khou bvelela  . 
U vhuyedzedzwa ha vhuraḓo ha vhusimamilayo musi hu na u ṱanganelana , u khethekana huṱuku , na u ṱanganelana ha mahoro  . 
U sa vha hone ha muaisano na mawe mashango zwi tsitsa vhubindudzi kha dziwe sekithara hukhu , khamusi ndi yone khaedu ine ya tea u tandululwa uri vhulimi vhu vhe nilani yo teaho na u aluwa nga nila yo lavhelelwaho  . 
Hezwi zwi ḓo iswa nṱha kha muhasho wo teaho vha fhedza vhavhuiselwa phindulo . 
Itelani tshigwada tsha vhoiwe tshiphitshi tshi no amba nga uri Ndi nga mini mitambo i tshithu tshihulwane . 
Vha nga d(i dovha vha isa phand(a na u humbela man(we mafhungo ane a nga vha thusa kha u tsireledza pfanelo dzavho  . 
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri vha si badele mbadelonyengedzwa kha madalo kana dzilafho ḽavho . 
Hune zwa konadzea , vhadededzi , musi vho no vhofholowa , vha fanela u ṋetshedzwa tsivhudzo kana ngeletshedzo nga ha u vha mme na u ṱhogomela ṅwana . 
U bvela phanḓa na u ita uri hu vhe na mvelaphanḓa kha u gonyisa miholo na maimo a vhutshilo , vhubveledzi nahone vhu tea u engedzea  . 
Ambani nga zwine Mandu a amba na u ita . 
Ndau dzi pfana na u dzula fhethu hu re khagala nahone hu na hatsi . 
U shuma kha Komiti zwi ita uri Phalamennde i : o Engedze vhunzhi ha mushumo une wa nga itiwa o Vhone uri mafhungo a nga ambiwa nga vhuḓalo u fhirisa zwi no itea kha madzulo a Phalamennde o Engedze tshiimo tsha u shela mulenzhe tsha Miraḓo ya Phalamennde ( MP ) kha nyambedzano o Ite uri ( MP ) dzi bveledze vhukoni na nḓivho khulwane zwa mushumo wa Komiti yeneyo o Fhe tshikhala tsha uri tshitshavha tshi ḓise mihumbulo thwi kha MP , zwithu zwine zwa sa konadzeye kha dzulo ḽa Phalamennde o I ṅetshedze Phalamennde vhupo ha u pfa vhuṱanzi na u kuvhanganya mafhungo a kwamaho mushumo wa Komiti yeneyo . 
Hu fanela u vha na u londa u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mafhungotsivhudzi a IDP a songo konḓa u pfeseswa u itela uri hu si vhe na u pfuḓela kana u lemedza vhashelamulenzhe vha CBP , khathihi na mishumoitwa na zwibveledzwa  . 
Vhana vha tea u ḓivha nyito dza u Vhala na Vhagudi sa izwi vha tshi khou zwi ita kha ngudo dza LH na LET . 
Zwi amba uri vha shumisa luambo lwa hayani , hone vha tshi tea u pfesesa mbonalo dza ndeme dza luambo lwo engedzwaho  . 
Tshipikwa tshihulwane tsha ii iwalo ndi u ivhadza vhathu uri vha nga wana hani nila ya u kona u swikelela rekhodo dzine dza vha na kana dzine dza vha kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu , u eaho maana kha Khethekanyo 14 ya Mulayo  . 
Sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha , vhadededzi vha tea u wana fhethu ho teaho ha u vhala ha nyengedzedzo u itela vhagudi vha Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili . 
Ndo wana makumedzwa ayo a ndeme a tshi thusa nahone o pfuma vhukuma . 
I do vula dokhumenthe kha browser yavho . 
Madzangano mahulwane a nga ho sa muvhuso a shuma zwavhudi arali hu na ndila dzo dzudzanywaho zwavhudi dza u ri mukene u fhasi ha nyi nahone zwi tanganedzeaho nga vhashumisani vha vhuimo ha fhasi  . 
Nyito ya u rangela u vhala . 
Ri tshi d(a kha sia ( la t ( hompho wo vha u tshi funzwa uri mun(we na mun(we a linganaho na khotsi au ndi khotsi au  . 
Vhunzhi ha mishumo i bva kha zwithu zwo kuvhanganyiwaho zwi tshi bva kha vhathu zwine zwa wanala kha Muziamu wa Mvelele ya ivhazwakale ya Lushaka , Pretoria ( NCHM ) na Gaeri ya Vhutsila ya Yunivesithi ya Witwatersrand , Johannesburg ( Wits )  . 
Muhumbulo na ivhazwakale Zwithu zwi ngaho sa misiamelo , zwifanyiso , mushumo wa vhulungu , u vhaa matombo , mushumo wa u vhumba wa tshifhinga tsha kale , na zwishumiswa zwi ri humbudza kale na u dzumbulula ivhazwakale yashu  . 
Maluvha aḽo o vhekanywa u ita khuḓa tharu u fana na vhutsila ha Afurika . 
U ṅwala kuvhetshele kwa u khwaṱhisedza , tshayedzo , u konadzea ha zwithu na zwithithisi zwo topolwaho  . 
Khemisi yavho i nga ri rumela mbilo dza mishonga lwa elekiṱhironiki musi vha tshi khou vha rengisela  . 
Vho ḓo vha vha vha tshipiḓa tsha komiti ya theinikhala ye ya ita mvetamveto Ndayotewa ya tshifhinganyana nga 1993 nahone vha tholwa sa muthusa mudzulatshidulo wa Khomishini ya Khetho yo Ḓiimelaho phanḓa ha khetho dza demokirasi dza u thoma dza Afrika Tshipembe . 
Tshelede ya u redzhisiṱara yo vhewa nga mulayo kha dzikhethekanyo dza 1 na 6 kha Mulayo wa Dzikhophorethivi  . 
NCOP i vhona hafhu uri madzangalelo a muvhuso wapo o imelwa kha vhuimo ha nṱhesa . 
Tsha u fhedzisela , ri a zwi ḓivha uri vhashumisi vha bada dzashu , zwishumiswa zwa u fhufhisa dzifuḽaimatshini na zwa maḓini zwi bvisa zwishumiswa zwi tshinyadzaho mupo  . 
Ee , vha a tendelwa u vhila tshelede ya vhuunḓi arali muṅwe wa vhabebi a sa iti vhuḓifhinduleli ha u unḓa ṅwana  . 
Ri tshi tikedza ngamaanda u dzhenela kha mihanga iyi , nga tshifhinga tshithihi ri tshi khwathisa uri vhatodisisi vha dzule vha kha Afurika Tshipermbe , sa izwi vha nga si pfe vho khethululwa kha tserekano dza vhutodisisi lifhasini  . 
Musi malofha a tshi elela muvhilini , hu bva mutsiko kha mbondo dza tsinga dza mbilu  . 
Mbekanyamushumo ntswa dzo ḓivhadzwaho nga muvhuso dzo lingedza u fhelisa sisiṱeme iyi nga u ḓivhadza sisiṱeme ya ḽaisentsi ya u shuma , yo ḓisendekaho nga nḓila dzo ṱalutshedzwaho  . 
Khwiniso ya Mulayotibe wa Ndindakhombo ya vha sa Shumiho,2014 . 
Zwenezwo zwavhuḓivhuḓi , mbekanyamushumo yashu ya nyito yo fhelela yo vha yo khwaṱhiswa nga vhulangi ha theo ya mulayo u bva kha vhege yo fhelaho fhedzi  . 
Naho zwo ralo , vha sa athu lingedza u ṱalutshedza maṅwalwa a tshiporofito hu na dziṅwe mbudziso dzine vha fanela u thoma vha dzi fhindula  . 
Nyimele idzi dzi ḓo katela u vha hone ha tshumelo dza mushumo wa u eletshedza kha vhupo ha khothe hune u fariwa ho itea hone  . 
Hu na nḓila nnzhi ya u humbula nga ha u dzudzanya u gudisa na u guda u vhala . 
Dza khuza dzi tshi lidza na mavuvuzeḽa . 
Tshifhinga tsha u shumana na thendelano ya Khoro yoṱhe  . 
NAA CBNRM NDI MINI ? 
Mapholisa vha ḓo dovha vha khwaṱhisa kha u shumiswa ha dathabeizi ya DNA kha u ṱalusa vhahumbulelwa  . 
Kuolelwe kwa bola kwo itwa hu tshi tevhedzwa vhutsila ha Mandevhele  . 
Na kha vhakololo zwo ralo-vho naho mbulungo i tshi itwa nga L(avhut ( anu , Mugivhela shango ( li a kuvhangana kana zwenezwo nga L(avhut ( anu nga madekwana ha t ( ambiwa zwand(a ha ( liwa  . 
U topola mvumbo dza muanewa muhulwane na u shumisa maṱaluli kha u mu ṱalutshedza . 
Kha vha ṱole tshiedza tsha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso na u ṱanḓavhudza mbambadzo ya nnḓa na vhudavhidzani ha ṱhoḓisiso  . 
U tea u ita tshanduko idzi nga u tavhanya u fana na mashango a vhahura o bvisaho tshithu tshinwe na tshinwe nga u tavhanya tshe tsha vha tshi tshi vha humbudza nga ha minwaha ya kholoniala na u tsikeledzwa  . 
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka na uri i fanela u vhiga nga ṅwaha . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki . 
Ndi phurosese ya sisiṱemetiki ine ya vhea zwisumbi zwa kushumele zwi konisaho muvhuso wapo na vhadzulapo u ela zwe vha swikelela vho vhambedza na zwisumbi izwi  . 
Khabinethe yo tendela uri nyengedzeo kha vhuvhudzisi na mushumo zwi tea u itiwa na mihasho yo teaho phanḓa ha musi Muhasho wa Vhuendi wa Lushaka u tshi shumisa maitele o vusuluswaho . 
Vho bvela phanḓa na u ya mundendeni lwa miṅwaha miraru yoṱhe vha tshi vhuya vha si na tshithu tshifhinga tshoṱhe  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo EFL 1 ofisini ya tsini ya zwa badani . 
Ndivho ndi ya u shela mulenzhe kha u sudzulusa sekithara ya nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe kha tshivhalo tsha vhathu na u ṋea mishumo vhoranḓowetshumo vha vharema , vhane vha dzhiiwa sa zwiko zwi sa shumiswi zwa mishumo , mbuelo , mithelo na vhutumbuli . 
Zwitiwa zwi tevhelaho zwi shuma sa mathomo a u lugisela ṋdisedzo ya thandela  . 
Tshiitisi tsha BMD a tshi ḓivhei fhedzi zwṅwe zwiitisi zwa u dzhiela na zwa muhumbulo zwo wanala zwi tshi engedza khonadzeo ya khombo ya u nga vha na vhulwadze uvhu  . 
Sa musi muthu o wana mushumo , ho bebiwa n(wana , hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa dzind(ila musi vha tshi t ( anga lwendo  . 
Ndimuso ya masheleni ? 
Tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , vhorabulasi vha vhafumakadzi vha vundu vha swikaho sumbe vho kunda kha khethekanyo dzavho dzo fhambanaho kha vhuimo ha lushaka  . 
Khumbelo yo ḓiswa Khothe Khulwane ya Western Cape , kha ḽa Cape Town , nga mazhendedzi a muvhuso ane a vha na vhuḓifhinduleliha zwa dzinnḓu ho sedzwa uri u pfuluswa ho humbelwa hu na ndivho ya u bveledza nnḓu dzi sa ḓuri dza vhathu vha shayaho  . 
Muṱangano wa thangelaupulana u fanela u farwa vhege nthihi kana mbili phanḓa ha vhege ya u pulana hu hulwane  . 
Mbadelo dzi ya nga vunḓu ḽene ḽo . 
Idzo ṱhalutshedzo , vha khou vhona uri , zwi huvhadza tshirunzi tsha vhane vha ḓidzhia kana u ḓivhona vhe vhone vhaloi  . 
Mutshimbidzi a re khwali u ḓo dovha hafhu a tikedza Mulanguli wa CBP kha u langula hu no katela phuregiremu yoṱhe ya CBP  . 
Website na masia ṱ ari ane ra vha na vhurathiseli nao a zwi ho nga fhasi ha ndangulo ya GCIS . 
Phando 2010  . 
Muthu a nga pfesesa na u ṱalutshedza iyi nyimele ya zwithu nga 1995 nga nḓila i pfadzaho  . 
L(iga ( line ( la tea u tevhedzelwa ( la 247 ( li sumbedza uri vhathu vha nga namela kha tshiendisi tsha u hwala thundu , vha nga vha vho tou dzula kana vho tou ima , tenda tshiendisi tshenetsho tsha vha tsho valwaho nga tshithu tsho khwat ( haho tshine tsha d(o vha thivhela u bvela nnd(a musi tshiendisi tshenetsho tshi tshi wa  . 
Munna wavho ha vha fhi tshelede tshanḓa , u renga zwiḽiwa na zwiṅwe zwinyagwa zwa hayani  . 
Kusedzele ukwu kwa tshiṱirathedzhi kwo itelwa u ḓisa mishumo i dzhenelelaho kha mveledziso yoṱhe ya vhupo i vhuedzaho vhathu vhoṱhe  . 
Hu shumiswe mutaladzi muswa u muambi muswa muṅwe na muṅwe . 
Muvhuso u bvisa hedzi mbalombalo luthihi nga ṅwaha , zwihulwane hu u itela u ṋetshedza lushaka mafhungo a uri hu khou itea mini nga ha u lwa na vhugevhenga kha shango ḽashu , khathihi na u vusuludza mashumele ashu a zwino kha u lwa na vhugevhenga . 
Komiti ya Wadi ndi tshishumiswa tsha u bveledza u dzhenelela ha tshitshavha  . 
U vhudza vhathu uri vha na pfanelo ya u vhudzisa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho zwa tsheo yavho . 
U ya nga ha Khethekanyo ya 100 , u shumiswa ha mulayo wa lushaka kha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu  . 
Ndi sumbe(7)  . 
Mudededzi vha ṋea vhagudi phazili dza nomboro . 
Ikonomi - Vhafumakadzi , vhaswa na vhaholefhali vho vha vhawanambuelo vhahulwane kha u vha vhashumi-matshudeni , vhashumi-vhagudi , mbekanyamushumo ya tshumelo dza vhaswa , EPWP , vhuramabindu na vhurangeli ha mabindu maṱuku  . 
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi , na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho  . 
U itela u wana mafhungo manzhi a u endedza muhumbeli ḽiga nga ḽiga nga mbudziso , nyendedzi ya u ḓiṅwalisela i nga shumiswa  . 
Hu vha ha vhukuma zwiḽa musi mushumo wo itwaho u tshi kala u swikelelwa ha zwikili zwe zwa funzwa zwi tshi tshimbilelana na zwikili zwo sumbedzwaho kha dokhumennde ya TPKL . 
Khumbelo ine ya swika hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela i ḓo badeliswa mbadelo dza u swika u lenga  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa vhothe na vhakhethi lwa u thoma uri vha ḓiṅwalisele u khetha . 
Nga madekwana vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi wanala vho eḓela . 
Mvelele i na khonadzeo yo khwaṱhaho ya u vha tshiṅwe tshi shelesaho mulenzhe kha ikonomi , matshilisano o vhofhekanaho khathihi na u fhungudza vhushai . 
Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are kha tshiphiri a vho vha khagala  . 
Vhathu vhenevho vha vha vha songo d(i vhofha nga mabannda nahone vha songo dzula nt ( ha ha dzisithi  . 
Ho vha ho bvelela mini zwine zwa ṱokonya muambi uri a ambe ayo mafhungo ? 
Ndi ngazwo asima i nyimele i sa fholi . 
Thebulu ya 1 i sumbedza Zwiṱepisi zwa U shela mulenzhe  . 
Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149 , mulayo wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u khou shuma . 
Vhana vha vhashai vha wana thikhedzo ya masheleni a tshikolo , nahone tshivhalo tsha vhana tsha kiḽasi tshi khou tsa kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Ndi kovhekana zwithu na khonani yanga . 
Vhukuma kuma nga zwiṱuku , dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya , dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele , na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa , u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi  . 
Kha GEMS tshipikwa tshashu ndi u vha ṋekedza khetho ya mbuelo yo teaho ṱhoḓea dza ndondolo ya mutakalo dza muṱa wavho na tshikwama tshavho . 
Mutheo wa mulayo kha aya mashango u ḓo rerwa ngawo nga vhuḓalo nga afho fhasi . 
Yunithi dzo fhambanaho dza Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe - hokatelwa ya tsevhi ya zwavhugevhenga , tshigwada tsha vhashumaho nga pulane , mbonalo ya mapholisa , Hawks , khathihi na Mabindu a Lwaho na Vhugevhenga , Mavhengele a ṱhingothendeleki , Senthara ya Mafhungo a Tshutshedzo dza Dzibannga ya Afrika Tshipembe na khamphani dza vhutsireledzi dza phuraivethe - vho kona u shumesa kha u lwa na vhufobvu vhu itiwaho dzimoḽoni . 
Mushumeli munwe na munwe wa muvhuso u tea u dzhia u hirwa hawe sa tshiga tshi re na vhudifhinduleli vhuhulu  . 
Khabinethe i humbela zwitshavha u tsireledza vhana kha u sa ṱhogomelwa , u tambudzwa , pfudzungule na u shumiswa nga u vhiga zwiwo izwo zwoṱhe kha maanḓalanga o teaho . 
Khaedu dzi elana na ndambedzo , mivhuso na zwiimiswa zwi songo lingana sa zwiṅwe zwa zwithu  . 
Zwidodombedzwa zwi a ṅwalwa nahone vha na ṋewa ṋomboro ya referentsi sa vhuṱanzi , nahone ṋomboro iyi ndi ine vha do i shumisa na matshelo  . 
Mashudumavhi , na zwenezwi zwine nyimele ya vha i nyanyulaho ngaho , Zwiitisi na mbuno zwi elanaho na u sasaladzwa uhu tshiṅwe tshifhinga zwo shandulwa  . 
Nga themo ya u thoma tshifhinga tshi shumiswa kha u bveledzisa khontseputi dza nomboro thangeli . 
Vhatikedzi vhahulwane ndi Vhaḓivhimakone vha CBP , vhane vha dzhia vhuḓifhinduleli kha tshitendeledzi tsho fhelelaho tsha CBP wadini dza 6 u swika kha dza 8  . 
Pfanelo dza pololitiki na dza vhadzulapo- hedzi ndi mbofholowo dza muthu dzi ngaho pfanelo ya u ṱhonifhiwa , ndinganyiso na mbofholowo sa mbofholowo ya vhupfiwa , dzangano , vhurereli na vhudzheneleli na u khetha muvhuso wavho  . 
Ngeno zwoṱhe u shaya mushumo na vhushai zwi tshi kha ḓi vha zwi sa ṱanganedzei nahone zwi kha vhuimo ha nṱha , zwine zwa amba uri nyaluwo yashu a i khou kovhekanyiwa zwavhuḓi  . 
Hezwi zwi katela sia ḽa mbekanyamaitele , ḽifhasi ḽa ṱhoḓisiso hu tshi katelwa vhukoni ya ṱhoḓisiso vhu no khou itea na sia ḽa mveledziso  . 
U ṱuṱuwedzwa ha mikhwa yavhuḓi , mafulufulu na u ḓihudza kha vhashumi vha muvhuso zwi ṱuṱuwedza mvelele ya u ṋetshedza tshumelo ya maimo a nṱha . 
Tshishumisi tshi re afho fhasi tshi sumbedzwa hu na tsumbo dzo ṅwalwaho nga ithaḽiki  . 
Minisiṱa u tea u bveledza dzindaulo malugana na uyu Mulayo nahone dziṅwe Dziminisiṱa vha nga bveledza dziṅwe ndaulo malugana na Milayo ine ya ṱoḓa dzikhamphani , khamphani dza vhathu vha sa fhiri fumi , vhushumisani , dzikilabu , madzangano a zwipotso , zwiimiswa zwa mabindu na madzangano , hune zwa vha zwo tea , zwi tshi tshimbilelana na saizi kana vhuhulwane , zwiko na ṱhuṱhuwedzo , u dzudzanya pulani kana u tevhedzela khoudu dzo randelwaho kushumele kana u vhiga kha tshiimiswa kana dzangano nga ha maga a u ṱuṱuwedza ndinganyiso . 
Vhuḓifhinduleli vhu tshimbila na u vha na vhuḓifhinduleli ha tsheo dzine dza itwa  . 
Vha sa athu vha khethekanya nga zwigwada vha vhidze vhadzheneli vha topole vhadzheneli vho fhambanaho na u vha ṅwala kha kholomu ya u thoma  . 
Ri wana maanḓa na ṱhuṱhuwedzo na vhuḓifulufheli nga tshenzhemo iṅwe na iṅwe ine nga ngoho ra litsha u sedzana zwifhaṱuwo na nyofho  . 
Fomo i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe tsumbo - u amba mafhungo nga mutevhe wo fanelaho . 
Lingedzani u thetshelesa mutevhetsindo kana mudivhitho wa tshirendo itshi . 
Vhakhethi vha vha na voutu ya thungo ya u khetha miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ṱahe , miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe , nga ḓuvha ḽithihi na ḽa khetho dza lushaka . 
U fhindula nga nyito kha ndaela isakonḓi ya orala yo ṋewaho nga mugudisi nga muthihi kana nga zwigwada . 
Muvhuso , khathihi na tshitshavha , zwo ḓikumedzela kha u engedza mbekanyamushumo dza u dzhenelela u imisa dandetande ḽi ne ḽa khou hoṱefhadza vhathu vhaṱuku . 
Tsumbo : U vhala tshibveledzwa nga ha thero yo khetheaho na u fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho . 
Naho madzangano a sekhithara dza maḓilonga nnzhi dzo ḓitika nga vhashumi vha badelwaho u ita mushumo wadzo , zwoṱhe zwo ḓitika nga vhomaḓilonga , vhaṱuku nyana kha bodo yavho ya vhulanguli  . 
Pfunzo ya u onyolosa muvhili a i khou dzhielwa nha nga kharikhulamu ya zwikolo  . 
Maitele u bvisa vho madzhisiṱaraṱa kha ndango ya khorondanguli na u vha dzhenisa kha vhuhaṱuli ho fhelelaho  . 
Nḓivhadzo ya khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu , sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 75 tsha Mulayo , i fanela u ṋetshedzwa kha tshivhumbeo tsha Fomo ya C kha Muengedzo . 
U shumisa mathemo a nga ho fhungo , ḽeḓere danzi , tshitopo . 
Tsha ndeme kha fhungo iḽi ndi fhungo ḽa vhuloi vhu re na masiandoitwa a vhavhaho  . 
Muvhunduni wa havho vho thusa vhathu vhanzhi  . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri khwaṱhisedzo yo dziaho ya masheleni a muvhuso , u kuvhanganywa ha R1 ṱhrilioni zwine zwa vha ḓivhazwakale nga Tshumelo dza Mbuelo ya Afrika Tshipembe na vhudzheneleli ha tshifhinga nyana ho ḓivhadzwaho zwenezwino , zwoṱhe zwo sedzana na pulane ya Mbuno dza Ṱahe u vhona uri hu na tshanduko kha ikonomi yashu . 
Musi vhuflanzi ho no kuvhanganywa na u flalutshedzwa , vhadededzi vha tea u rikhoda ya Afrika Tshipembe , vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo  . 
Vha ḓo shumisa maitele a u ṅwala u bveledza tshibveledzwa tsha u ṅwala tshone tsha girama tsho dzudzanywaho zwavhuḓi . 
Naho hu na uri matheriala a shuma zwavhuḓi na mafhungo a vhuholefhali nga dziṅwe nḓila , mulingi u ṱahisa dziṅwe mbilaelo kha sia iḽi  . 
Zwoṱhe hezwi zwi tea u funzwa zwi kha nyimele . 
Zwi anzela u sedzwa i tsumbo ya mvelaphanḓa yavhuḓi  . 
Zwa vhulimi zwi tshi aluswa hu pfi ndi imaga a bva bveledza khombo kana zwithu zwa si tshimbile zwavhui kana zwa tshimbila zwavhui nga nhani ha kilima dzo fhambanaho , zwitumbudzi , malwadze na mitengo ine ya tsa i tshi gonya khathihi na mitshinyadzo ya mupo sa gomelelo na mialo  . 
Ndivho ya Muhanga wa Vhukwamani wa IP ndi u tshimbidza zwine zwa ḓo vha nyambedzano i no khou bvela phanḓa na vhaḽedzani vha muvhuso na tshitshavha nga u angaredza u ya kha u thomiwa ha Mbekanyamaitele ya IP ya Afrika Tshipembe . 
Izwi ndi zwo teaho u itwa nga mihasho yothe musi hu tshi netshedzwa tshumelo ya lushaka  . 
Lushaka lwa zwi tshilaho lwapo - lushaka luṅwe na luṅwe lune lwa wanala , kana lwe lwa vhuya lwa wanala , shangoni ḽo vhofholowaho kha mupo vhu re mikanoni ya Afrika Tshipembe  . 
U vhambedza na u tevhekanya khaphasithi ya vhunzhi ha maboḓelo na zwiteṅwa zwa gurozari hune volumu yazwo ya sumbedzwa kha tshiputeli . 
Tshathi ya mutsho i tea u sumbedza vhege yoṱhe , tsumbo , maḓuvha a vhege nga u tevhekana u bva kha tsha monde u ya kha tshauḽa lwa miṅwedzi ya 6 ya u thoma na u shumiwa nazwo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U shumisa mathomo a no nyanyula na magumo a re na maanḓa ; u bveledza mihumbulo na u ṋea thikhedzo nga nḓila ya u tevhelelea ; u amba mbuno fhedzi kha tshipitshi wa litsha u bva kha mudzedze , u dovholola hu so ngo teaho na kushumisele kwa maipfi nga nḓila yo kalulaho lune a vho sala a si na ndeme . 
Vhunzhi ha tsumbanḓila dza u ḓilondola ndi u thoma vhushaka havhuḓi na dokotela wavho  . 
Zwiṅwe hafhu , khaṱhulo dzoṱhe dzi khou tenda uri , kha u ṱoḓa u pfuluswa ha vhahumbeli , vhahwelelwa ( nga maanḓa Minisita wa Dzinnḓu wa lushakana Minisita wa Dzinnḓu wa Western Cape ) vho tevhedza vhuḓifhindulelihavho ha u shuma lwo teaho musi vha tshi ṱoḓa u ṱuṱuwedza pfanelo ya u swikela u wana vhudzulo ha dzinnḓu sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo 26 ya Ndayotewa  . 
Mudzulatshidulo a vhudza muhwelelwa uri a dzule fhasi ngeno muhweleli a tshi tea u ima  . 
Tshifhingani tshi ḓaho , khonadzeo iyi ya u dzudzanya ndangulo kana tshifhaṱo tsha riekitha tsho fhulufhedzisa zwiṅwe zwivhuya zwa tsireledzo  . 
AHUNA TSHINE TSHA ḒO LULAMISA U KUNDELWA HASHU KHA U FHINDULA IDZI NDAVHELELO , SA IZWI DZI DZA MULAYO NA U LUGA  . 
Fhethu ha kushumele kwa ndeme ho topoliwaho kha iṅwe wadi hu tea u shumiswa u topola zwigwada zwi re na dzangalelo  . 
Fhedzi , zwi a mangadza uri ndi vhudavhidzani vhangana vhane vha kundelwa u vhudzisa arali madzangano avho a tshi nga kona u phetha phulufhedziso dze dza itwa  . 
Hu na zwiteṅwa zwihulwane kha mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti ya SQLTC SGB . 
Nahone ri a zwi ḓivha u bva kha makumedzwa a u thoma nga matsheloni , ri a zwi ḓivha uri ho vha na vhutumbuli ha saintsi na mushumo wa saintsi munzhi we wa si dzhielwe nṱha  . 
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela , u itela u ḓivha uri tshakha ya tshimela tshine vha khou tshi ṱo ḓela tsireledzo tsho no ḓivhadzwa  . 
I tea hafhu u lavhelesa mishumo nga maanda ya vhaofisiri vha muhasho  . 
Muimeli wa Afrika tshipembe a nga vha hone musi hu tshi fhiswa arali o humbelwa nga shaka ḽa tsini uri a vhe ṱhanzi  . 
Vhagudi vha amba nga u tevhekanya zwiwo zwi tshi bva kha vhutshilo havho . 
Khoso yo lavhelesa vhutsireledzi ha vhathu kha kuvhonele kwa vhupo , pfanelo dza vhathu , zwa mbambadzo na mulayo wa vhugevhenga  . 
Fhulufhela zwauri CBNRM zwi amba u sa tevhedza mulayo . 
U savha hone ha mbekanyamaitele ya mupfuluwo hu dzhiela fhasi vhuḽedzani ha vhuḓi  . 
Thendelano ya ndifhiso i ṋetshedza maṅwe maitele a tshiofisi ane a ḓo fhedziswa vhegeni dzi si gathi dzi ḓaho nahone a khou tshimbidziwa na u shumiwa ngao na uri hu ḓo itwa nḓivhadzo musi maitele aya o no fhela . 
Heyi khethekanyo i tewa u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo ane a vha muraḓo wa , kana ane a khou imelela madzangalelo a tshigwada kana kiḽasi ya vhathu vho kwameaho nga khanedzano ine ya khou pfukiselwa kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS  . 
Phaphethe i nga ṋewa dzina kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili tsumbo , Pule . 
Fhelisa maanda a vharangaphanda vha vhupo nga u vhona mutshimbidzi a na maanda manzhi . 
Sa muofisiri a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a tshitshavha ezwi zwo vha zwi tshi fhira u fhirisela dzangalelo khae  . 
U ṅ walisa hu tea u itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Arali u sedzulusa hu tshi sumbedza uri ḽeveḽe ya phosho i nṱha , zwi tea u lugiswa kana u thasululwa nga u ṱavhanya  . 
Tsumbo , arali kholomu ya tsivhudzo yo nangiwaho u itela u vhala ho dziaho zwipiḓa zwa luambo zwo vangaywaho zwi nga vha maiti a mamudi ( tsumbo : fanela u , tea u , nga kona u )  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo dza vhahaṱuli a zwi nga fhungudzwi  . 
Ni kone u ola tshifanyiso tsha hone kha fureme . 
Vhathu vha tea u divha nga ha milayo ya Afrika Tshipembe na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM , na pfano dze muvhuso wa Afrika Tshipembe wa dzi saina na mashango a lifhasi  . 
U langulwa na u monitha madzina a lushaka  . 
Hezwi zwi angaredza u vhona uri hu na makete wa zwibveledzwa kana tshumelo ine ya bveledzwa nga dzithandela dza CBNRM  . 
Bannga ya Mbulungelo i ḓo shumisana na Barclays PLC na BAGL u vhona uri khonadzeo ya khombo iṅwe na iṅwe u bva kha thengiselano a dzi nga vhavhi nahone maga o teaho a ḓo dzhiwa u langa u tshimbidza masheleni u itela vhubindudzi zwine zwo vhangwa nga thengiselano . 
Vha songo dzulela u ita ndingo nga tshifhinga tsha ḓuvha tshithihi  . 
Mudzulatshidulo wa Phanele u fanela u vhona uri maambiwa , khophi dza mivhigo yoṱhe , na maṅwe mafhungo o fanelaho ane a khou shumiswa nga Phanele kha u swikelela tsheo yayo na vhudavhidzani ha tsheo he ya dzhia uri zwi khou londolwa zwavhuḓi  . 
Khabinethe i isa phanḓa na u tikedza maga a tshumiso yavhuḓi ya masheleni nga muvhuso ane a ḓo vhona uri zwipikwa zwa muvhuso a zwi khou kanganyisea na luthihi . 
Ho sedzwa izwi na nḓivho ya mutshimbidzi ya khaedu dzo ṱanḓavhuwaho dzine kanzhi dza livhana na komiti dza wadi mutevhe wa zwo sedzwaho kha vhugudisi wa kona u itwa  . 
Ri kha ḓi isa phanḓa na u ṱuṱuwedzwa nga Vho Madiba na u guda khavho musi ri tshi khou fhaṱa shango ḽashu . 
Mugudi nga muthihi nga muthihi u ya ṱafulani a vhala tshithu tshiṅwe na tshiṅwe . 
Vhusimamilayo ha vunḓḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa , na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓḓu ḽeneḽo , nga wonoyo Mulayotewa , na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza , nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓḓu  . 
Hu ambiwa uri dzi na mushumo une dza u ita kha mafhungo a kwamaho u via , hone mushumo wadzo a wo ngo livha ngauri vha ṱuṱuwedza lutendo lwa vhuloi  . 
Mufumakadzi wavho u ṱavha miriho  . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nn ḓ a ha Afrika Tshipembe . 
Vhagudi vha ṋekedza tshipitshi tsho lugiselwaho . 
Thimu iṅwe na iṅwe i tea u hanedza zwi ambiwaho nga vhane vha khou ṱaṱisana navho na u fhaṱa na u imelela mafhungo avho . 
Vhagudisa vha a kona u swikelela tshumelo ya thikhedzo ya ngudo ya vhuḓi . 
DEAT i kha mushumo wa u bvisa Mulayotibe wa Bayodaivesithi  . 
Musi mushumisi a tshi khetha u ṅwalisa online malugana na zwino itwa nga GCIS , GCIS i ḓ o shumia zwidodombedzwa izwo u fhindula mushumisi . 
Bugu yeneyo nga vhaliwa lunzhi kana ya dovha ya ḓivhadzwa hafhu nga murahu . 
Tshi ṱoḓa mielo yo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi na nḓila dzo fhambanaho dzine dza konisa vhadededzi u ṋea vhagudi mivhigo i pfalaho uri vha kone u vhiga kha vhabebi na vhaṅwe vha kwameaho  . 
Hu na lutendo luhulu Afrika Tshipembe uri hu na tshifhinga tshine u huvhala zwa itiswa nga vhuloi  . 
Tshipiḓa tsha ndeme tsha u lwisa u fhaṱa SKA kha dzhango ḽa Afrika kha miṅwaha ya fumi iḓaho ndi u bveledzisa zwikili , vhulangi na vhukoni ha zwiimiswa hune ha ṱoḓea nga mashango a vhufarisani a SKA u itela u alusa u shela mulenzhe ha Afrika kha thandela iyi . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : Muṅwalo U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Muṅwalo U kona u pomba maḽeḓere maṱuku na madanzi zwavhuḓi zwo tou leluwa . 
Naa zwiendisi zwoṱhe zwo tendelwa u sa sendelesa tsini na dindi hune zwi nga vhanga u mbombomela kana u wela ? 
Kha ri ṅwale Tangedzelani zwifanyiso zwi no sumbedza zwine na takalela tshilimo . 
Phosho kana u thithiswa hune hu nga kwama vhanwe vhashumisi vha fhethu ha Madaka a Muvhuso kana phukha a ho ngo tendelwa  . 
Ndi zwa ndeme kha u tsireledza tshirunzi na u ḓivhonadza ha sisiṱeme ya ḽifhasi ya masheleni . 
Vha litshaho tshikolo kha Grade 10 vha vhonala vha thaidzo , nga maanḓa mahayani na kha vhupo ha mabulasini a Kapa Vhukovhela  . 
EvansPritchard kha zwe a ṱalutshedza , uri vhathu vha Azande vha vhona hu na phambano vhukati ha muloi na mudziamanditi . 
Na uri ndi lini zwavhuḓivhuḓi hune dzangano ḽi a ḽa vha na maanḓa , vha zwi dzhia zwi u ṱavhanyedzisa u vha eletshedza uri mbekanyamushumo i tea u fheliswa na u tshinyadzwa  . 
Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho  . 
Ndi zwa ndeme u ri vhagudi vha si shumise tsumbo nthihi ya zwivhumbeo fhedzi  . 
Bammbiri ḽa data ya fhethu na vhuimo maṅwalo a thendelo arali thendelo ya muṋe wa tshibveledzwa i tshi ṱo ḓea rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986  . 
Mbilaelo idzi dzi thetsheleswa lu si lwa fomaḽa nahone kanzhi hu vha na nyambedzano vhukati ha vhoṱhe vha kwameaho hu tshi katelwa na murangaphanḓa wa sialala na vhaṅwe miraḓo ya khoro ya sialala . 
Nga zwenezwo , Afurika Tshipembe ḽi ṋea thikhedzo yaḽo kha mushumo une wa nga itwa ho livhiwa kha u thoma tshanduko ya poḽitiki ine ya ḓo ita uri hu vhe na tshanduko ya vhuḓi ya mulalo ngei Tunisia na Egypt . 
Zwiito zwa u hahedza , mbingano dza khombekhombe , mbingano dza vhana , u tshipa na u rengiswa ha vhathu tshiṅwe tshifhinga hune ha bvelela musi hu tshi itwa zwa Ukuthwala na zwone zwi lwa na vhuṅwe vhuḓifhindulelli ha Afrika Tshipembe ha pfanelo dza vhuthu dza dzitshakatshaka . 
Mutengo : mahala  . 
Zwo tutuwa kha matshimbidzele ayo , zwazwino ro no vha na themendelo dza mulayo na thendelo dza ndingo ya tshanduko ya mupo , thendelo dza maḓi na thendelo dza migodi . 
Ni takalela u ambara zwiamboro zwifhio ? 
Ndi nnyi o teaho u vha khosi ? 
Fhedzi ha , tshelede i fanela u badelwa kha akhaunthu ya ṅwana ene muṋe  . 
U ḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo  . 
Arali vhutsimbidzamiraḓo ( fine motor skills ) ha vhagudi hu sa athu aluwa , kha vha ṋewe tshikhala tsha u ita nyito buguni dzavho dza nḓowedzo dza A4 dzi si na tshithu . 
Mafhungo ho ngo tea u n(etshedzwa kana u shumiswa hu u itela u bindudza iwe mun(e kana u itela uri vhan(we vha bindule kana u tikedza ndifhedzo kha vhan(we vhathu  . 
Khotsi anga muṋango wa tshikolo vho vho vha vha sa u ḓivha Sa vhaṅwe vhatukana vha Qunu , ndo vha ndi tshi fuka nguvho fhedzi yo pombedzwa kha shaḓa ya hakedzwa kha khundu . 
Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓu , vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela , sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga , u bva kha Miraḓo ya vhusimamilayo . 
Vhagudi vha bvele phanḓa na u ita nḓowenḓowe u amba nga ha vhulapfu ha tshifhinga na u ita mutevhe wa tshifhinga . 
Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou guda , vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho , nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho . 
Kha iyi khalan(waha hu vha hu tshi khou fhisa fhedzi a zwi fani na tshilimo  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : Foniki : ( orala kana nḓowenḓowe ) U sika maipfi a tshi khou shumisa zwikili zwa foniki zwo funzwaho ṋaṅwaha . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani zwo ralo nga kha u ambedzana nga ha maitele a u wiswa ha ndeme ya izwi zwithu  . 
Zwa vhutshilo zwi dovha zwa khethekanywa uya nga maga a vhutshilo  . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa , fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa . 
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso , Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa  . 
Kha u engedza vhubindudzi , muvhuso wo thoma InvestSA , fhethu ha vhubinduzi ha lushaka hune ha ḓo shumelwa zwinzhi na uri hu ḓo thomiwa senthara kha vundu ḽa KwaZulu-Natal , Gauteng na Kapa Vhukovhela  . 
Vho ḓilugisela u guda zwinzhi nga ha mbondo dza Phalamennde iyi i nyanyulaho naa ? 
Komiti dza NCOP dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ṱoḓisisa na vhulavhelesi , sa tsumbo , Komiti ya u ṱoḓisisa na vhulavhelesi ya zwa Dzinnḓu , ya Mishumo ya Muvhuso na ya Vhuendi  . 
Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi nga fhaladzwa u ya nga khethekanyo ya 50 kana musi tshifhinga tshaḽo tsho fhela , Muphuresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza khetho na u vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽi tshi fhaladzwa , kana tshifhinga tshaḽo tshi tshi fhela . 
Vho-Mtyobile , vhane vha vha mudzulapo wa Soweto , vha vho funa u shuma kha nḓowetshumo ya zwa u fhaṱa nahone vha khou ṱuṱuwedza vhaṅwe vhafumakadzi -nga maanḓa vha zwikolobulasi- uri vha dzhenelele kha mishumo ya nḓowetshumo yeneyi  . 
Tshitatamennde tsho sainiwaho nga muthu o ḓisaho fomo , tshi khwaṱhisedzaho uri fomo yo ḓisiwa . 
Khabinethe i fhululedza Eskom kha u ita uri tshanduko khulwane nngafha i swikelwe , ine ya vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo khulwane ya u ṱavhanyisa zwa u fhaṱa , zwi tshi khou rangwa phanḓa nga vhurangaphanḓa vhuswa . 
Hu pfala uri kale luambo ulwu lwo vha lu tshi thusa u vhona arali hu na swina ( lo dzhenaho kusini  . 
Khethekanyo ya vhu 9 ya Mulayotewa i bula zwauri ? 
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele , u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone  . 
Masheleni o badeliwaho kha u anḓadzwa ha khungedzelo kha gurannḓa u ḓivhadza tshitshavha nga ha zwi re kha tshipitshi tsha MEC , zwi nga si dzhiiwe sa zwi songo tendelwaho kana zwi songo ḓoweleaho  . 
A hu nga vhi na tshifhinga tsho linganaho tsha zwigwada zwoṱhe u kovhana ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe , tsumbo , Ḽiga 1 na tshigwada , na tshiṅwe tshigwada u kovhana ḽiga 2 , tshiṅwe tshigwada u kovhana tshipiḓa tsha u thoma tsha ḽiga ḽa vhuraru nz  . 
Nyimelo yo raliho i nga vha thaidzo vhukuma na hone vhalanguli vha si gathi na dziphurofeshinaḽa dza zwikili vha ḓo vha vho ḓi imisela u ṱanganedza maitele o raliho a u shuma . 
Kha mulevho uyu , vho amba uri pfunzo ya vhaaluwa i fanela u thusa zwipikwa zwivhili zwihulwane  . 
Hu na maṅwe madzina a bugu a 200 000 a re ḽaiburari , hu tshi katelwa rekhodo dza mathomo dza ndeme dza Afurika Tshipembe na Afurika  . 
Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi , vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa  . 
Hai , a ni koni . 
Vhagudi vha Gireidi dza 2 na 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha mutheo wa oraḽa . 
Vhagudiswa vha shayaho nga maanḓa vho ṱanganedza kasumbe u tou fana na vhagudiswa vha shayaho zwiṱuku  . 
U sa dithogomela hu tshi vhambedzwa na u tambudzwa hune muthu a tou hu tendelela zwi ita zwauri hu vhe na u konda kha u tavhanya u dzhia vhukando  . 
Hu tea u vha na mulanguli wa kutshimbidzele kwa CBP , Mulanguli wa CBP  . 
U funza mbonalo dza u thetshelesa u itela u wana mafhungo Ngudo ya 2 : ( U thetshesa na U amba fhedzi ) U thetshelesa kha zwifhinga zwo fhambanaho zwine vha zwi shumisa musi vha tshi lumelisana . 
Vha ḓo shumisa thekhiniki iyi nga hafhu tshifhinga tshinzhi kha Vhuimo ha Vhukati . 
U tsireledza tshidzumbe tsha mafhungo a miraḓo . 
L(iga i(li ( li nga iswa kha t ( hoho ya zwa mishumo ( Zwipid(a zwa 68 - 73 )  . 
Khothe i nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana i tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele , hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha ṋea ndiliso  . 
U ḓivha zwinzhi , kha vha sedze Ndima ya vhuvhili ya Ndayotewa ntswa  . 
Muvhuso wo vhetshela thungo miḽioni dza R25 dzau vhona uri vhugudisi vhune ha ḓo ṋewa vhomaḓilonga vhu ḓo fhaṱa zwikili zwine zwa ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu . 
Mutalombalo u ḓo sumbedza u fhufha nga 2 u bva kha 5 . 
Iṅwe ya phurofesheni ine , u swika zwino , ya sa a thu u langiwa ndi iyi ya vhakuvhanganyi vha zwikolodo  . 
Nḓisedzo ya muḓagasi na gese a ya u vha kha vhupo vhune ha sa vhaise mutakalo wawe ; na b ya u vha kha vhupo ho tsireledzeaho , u itela mirafho ya zwino na i ḓaho , nga kha milayosiṅwa na maga a pfadzaho ane- i a thivhela tshikafhadzo na u tshinya mupo wa maṱakani ; ii a alusa zwa vhutsireledzamupo ; na iii u tsireledza mvelaphanḓa ya zwa maṱaka na zwiko zwa mupo hu tshi khou aluswa mvelaphanḓa ya zwa ikonomi na matshilisano zwi pfalaho  . 
Ngona ifhio na ifhio ine i nga dzhiwa , ndi zwa ndeme uri thendelo iyo i ṋewe kha u pfukisela huṅwe na huṅwe ha mbetshelwa ya mugaganyagwama sa afha u ita zwiṅwe zwo fhambanaho na ezwo zwi tshi nga ṱuṱuwedza mihasho i shumisaho masheleni uri i sike dzirizeva dzo dzumbamaho kha migaganyagwama yayo ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Arali masipala a tshi ṋetshedza tshumelo kha ḽeveḽe ya nnḓa na mutengo wa u ṋetshedza tshumelo u a gonya zwenezwo na mutengo une masipala a ḓo badelisa khasiṱama na wone u ḓo vha nṱha  . 
Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho  . 
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi , zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli , u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine . 
Hezwi zwi amba uri muthu u tea u gudiswa sa rakhemisi , geologist , rasaintsi wa zwimela kana buḓo liṅwevho ḽa saintsi na u bveledza ṱho ḓea dzoṱhe musi muthu a saathu lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo  . 
Vhathu vha vhidzelela vho mangala . 
Ri fanela hafhu u lugisela vhaswa vhashu mishumo ya tshifhinga tshi ḓaho  . 
Kha vha sedze tshumiso kwayo ya maḓi . 
Tshipikwa nyangaredzi tsha hoyu mushumo ndi u fara mufhindulano vhukati ha mashango ane a vha miraḓo ya SADC u itela u khwinisa malangele a mipfuluwo kha dzingu . 
Vho Bongani Louisa Mathebula sa mulanguli a si na maanḓa wa Bodo ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ya Tshiimiswa tsha Metrology . 
Vho Skweyiya J vho ṅwala khaṱhulo i re thungo i tendelanaho na ndaela yo fhiwaho nga Vho Ngcobo J , fhedzi i sa ṱanganedzi mbuno dzoṱhe . 
Hafhu , u rwelwa ṱari ha Thandela ya Nḓisedzo ya Maḓi Mahayani a Jericho ya R15 miḽioni zwo engedza tsireledzo ya nḓisedzo ya maḓi kha zwitshavha zwa Jericho kha Masipala wapo wa Madibeng  . 
Tshiimo tsha zwino tshi ri kombetshedza uri ri ṱuṱuwedze na u kuvhanganya vhathu vhashu uri ri shumisane kha u ita zwithu zwoṱhe zwi teaho u itwa , nahone ri tshi khou pfesesa uri vhumatshelo hashu vhu zwanḓani zwashu roṱhe ! 
U ḒADZA FOMO Shango ḽine ra khou tshila khaḽo ndi shango ḽine ḽa ṱoḓa ri tshi ḓadza fomo kha vhunzhi ha zwithu zwine ra vha ri tshikhou zwi ṱoḓa  . 
Mazhendedzi a mishumo kale o vha o thivhela kana u fhelisa kha mashango manzhi a Yuropa  . 
I ḓo thoma u shuma nga ḽa 1 Lambamai 2018 . 
Arali ikonomi ya aluwa nga phesenthe dzine dza fhira ṱhanu ( 5 ) nga ṅwaha , mbuelo dza muvhuso na mbuelo dza feme dza phuraivete dzi ḓo vha nṱha ha dza kavhili nga miṅwaha ya 20 i ḓaho  . 
Mabulasi enea a sala a tshi khou ea vhathu vhanzhi madzulo khathihi na vhutshilo kha vhathu vhane vha nga swika miioni dza rathi vhane vha vha mirao ya vhathu vho tholwaho mabulasini ayo vhane vha nga swika miioni nthihi , vhane vha dovha hafhu vha vha ea na hoea dza pfunzo yavho  . 
Mvelelo dza Ṱhirende kha Ngudo dza Mbalo na Saintsi dza Dzitshakatshaka na Khontsothiamu ya zwa Vhulavhelesi ha zwa Pfunzo ya Ndeme Tshipembe na Vhubvaḓuvha ha Afrika , zwi khou sumbedzisa uri kushumele kwa vhagudiswa vha Afrika Tshipembe ku khou khwinifhala  . 
U ela tshileme sa nyimele ya u tandulula thaidzo na rekanya Nga tshifhinga tsho avhelwaho Nomboro , Tswayo na Vhushaka vhagudi vha kona u tandulula thaidzo dzine dza shumisa nyimele dza mielo i si ya fomala ya tshileme ; na u ela tshileme nga khiḽogireme . 
Ro dzhia na maga a u thoma khothe ya ndayotewa phanḓa ha dzikhetho  . 
Vhud(ifari ha vhatholiwa musi vhe mushumoni na musi vha si ho mushumoni hu fanela u vha hune Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho na vhathu zwa d(o vha fulufhela kha u ita mishumo yavho nga nd(ila i fulufhedzeaho , hu na ndivho nthihi ya u fusha t ( hod(ea dza vhadzulapo  . 
Mushumo wa tshiimiswa ndi wa ndeme kha u pfesesa khaedu dzo livhanaho na tshiimiswa itshi nga fhasi ha ndaela ya zwino ya demokirasi . 
Vhashelamulenzhe vha vhala ngudanzulele vha fhindulambudziso dzi no tevhela vhe kha zwigwada zwavho  . 
Hu tea u vha na ṱ hanzi mbili musi hu tshi ṅ waliswa mbingano . 
Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela , vha tea u ita iṅwe khumbelo . 
Kanzhisa hu tou pfi o vhu wana kha mme awe  . 
U ḓo ṱoḓa maswiri mangana ? 
Vhege 6-10 U thetshelesa na u fhindula muambi a sa vhonaliho . 
PQLTC i tea u ṱangana luthihi nga kotara . 
Maṅwe maga a u lwa na vhutshinyi kha lushaka a ḓo katela u thomiwa ha yunithi dzo khetheaho , ho sedzwa kha vhutshinyi vhu kwamaho zwa zwidzidzivhadzi , khakhathi dza dzithekhisini na zwigidi , khathihi na u engedza zwishumiswa zwi thusaho kha u ita tsedzuluso sa mvelelo dza tsedzuluso dzi itwaho nga maitele a saintsi  . 
Vhulimi vhu bvelelaho bulasini vhu bveledza phesenthe hanu dza GDP fhano Afrika Tshipembe  . 
Tsedzuluso ya mugaganyagwama wa mbeu i ṋea vhafumakadzi tsumbedzo ya vhuḓiimiseli ha muvhuso malugana na u fusha ṱhoḓea dza vhafumakadzi dzo khetheaho na dzipfanelo dza ndondolo ya mutakalo , pfunzo na mishumo  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha vhupileli nga muvhuso wo fhiraho  . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo , uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u pfesesea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi  . 
U bva tsha miṅwaha i fhiraho miraru tshiimiswa tsho vha tshi tshi khou ḓi bveledza maṅwe a matheriaḽa a vhudavhidzani tshi sa fhidzi nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi  . 
Zwenezwo-ha zwa sia avho vhane vha ofha u loiwa vha tshi tea u ḓilwela nga u lwa na avho vhane vha pfi vha a lowa  . 
U tshimbidza miṱangano fhethu hu swikeleleaho na nga luambo lune vhathu vha pfa vho vhofholowa u dzhenela ngalwo , zwine zwa sia mafhungo a tshi swikelela muṅwe na muṅwe na uri vhathu vha pfa vho vhofholowa u bvisa vhupfiwa havho  . 
Nyavhelo ya uri ndi nnyi we a vha a khou badela izwi yo tendelaniwa nahone vhathu vho fhambanaho vho zwi badelela  . 
U dobedza mbuno dza ndeme kha zwi ambiwaho ( tsumbo : u livhuha muambi kha u dzumbulula mihumbulo kana mafhungo e a vha a sa ḓivhei kale ) U ṋea ndivhuwo nga u pfufhifhadza nahone hu si na u monamona . 
GCIS i nga shumisa zwidodombedzwa izwo u sedza zwine zwa takadza mushumisi u vhona uri i fhindula hani musi i tshi ṱ oḓ a zwiṅwe zwidodombedzwa kana u ṱ oḓ a u khwinisa website . 
Kha ri ṅwale Vhalani itsho tshiṱori ni fhindule mbudziso . 
Nṱhani ha izwi , vhuimo ha vhuleme kha masia oṱhe vhu ḓo engedzea themo nga themo nahone ṅwaha nga ṅwaha kha Vhuimo ha Nṱha . 
Vha nga ita khumbelo ya ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana u itela u vusuludza ṱhanziela yo fhirelwaho nga tshifhinga kana vho xedza ṱhanziela yavho ya u reila . 
Anetshelani zwe zwa bvelela zwe zwa ni ṱungufhadza . 
Themo ḽa tshivhumbeo a ḽi ambi fhedzi zwivhumbeo zwiṅwe na zwiṅwe zwa muvhili , fhedzi ḽi dovha ḽa amba zwivhumbeo kha zwigwada  . 
Ni songo mangala arali zwi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu uri mihumbulo miswa i tanganedzwe , kana arali zwi sa itei  . 
Mufhindulano u tea uri u songo lapfesa Mufhindulano u tea u kunga U vhe wo fhelelaho u si na magake Luambo lu vhe lwo ḓoweleaho kha u shumisa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndi ḓivha hani uri ndi ḓo wana mini hafhu nahone ndi zwi lindela lini ? 
Muwani wa ndambedzo a nga kona u ita khumbelo ya wavho u itela u vhona arali vho randelwa mushonga u sa ḓuresi u ya nga Tsumbamutengo ya mushonga ( MPL ) na mutevhe wa fomuḽari wa mishonga uri vha sa badele iṅwe tshelede u bva tshikwamani tshavho  . 
Ri fulufhela u pfa zwinzhi nga ha tshanduko dza ḓivhazwakale musi wa maḓuvha mavhili a nyambedzano  . 
Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa , a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa . 
Zwenezwo ri tea u ima nga milenzhe ra ri nḓila yashu ya mbofholowo a i koni u ṱhaphudzwa ri sa athu u vha tshithu tshithihi na u fhelisa vhugevhenga  . 
Ndi zwavhuḓi u khunyeledza miṅwe ya mirero hafha ri tshi khou tshila  . 
Tsheo ya Minisṱa ya u ṱoḓa mihumbulo ya tshitshavha kha thendelano a fanela u tevhedza tshipiḓa tsha 4 tsha PAJA  . 
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri zwiṅwe zwa zwo bulwaho zwo no ḓi thoṅwa ; fhedzi ri a tenda uri arali zwa itwa nga tshumisano zwi ḓo kona u vha na vhuleme nahone zwa thusa kha u lwisa vhutshinyi . 
Mihasho yoṱhe ya muvhuso i ḓo sendeka mbekanyamishumo dzayo na maitele a u sika mishumo ya ndeme  . 
Vha ri vhathu vha mahayani vha ṱoḓa u ḓivha uri riṋe vhane ra ḓi vhidza vharangaphanḓa vhavho ri tshe ro ḓiimisela naa kha muano washu wa uri matshelo hu ḓo vha khwine u fhira ṋamusi  . 
U alusa tshumisano vhukati ha ARC,Fakhalithi dza zwa Vhulimi dzi re dziyunivesithi , Mihasho ya mavunu ya zwa Vhulimi , mabindu a zwa vhulimi na mawe magudedzi a hoisiso dza zwa vhulimi uri hu dovhe hu livhiwe kha nila khulwane sa yone tshithu tshihulwane , u isa zwithu zwiswa na hoisiso yo oweleaho  . 
U ṅwala tsatsaladzo zwayo ya bugu . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i dzinginya uri hu vhe na ndaulo ya ṅanga dza sialala . 
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho ḽi nga ṋea miraḓo yaḽo na vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya mulalo  . 
Vhareili vha dzibisi na dzithekhisi vha anzela u namedza vhathu vho fhiraho mpimo  . 
Maitele a u bvisa 7 . 
Nahone u nga ri ri nga dzuleli u takulela vhutshilo havho nṱha , tsumbo yavho nṱha na u ḓiṱukufhadza havho sa ḓenzhe ḽine ra vhonetshela ngaḽo vhumatshelo vhu sa ḓivhiwi vhune ra khou lugisela murafho u ḓaho  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa zwidodombedzwa zwa ṱho ḓea dza tshibveledzwa , vha nga wana tsumbo ya khophi dza Thendelo ya u Ṱun ḓa ya Mutakalo wa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha u bva kha Ofisi ya Thendelo . 
Fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na muhumbulo muhulwane . 
Kha nḓila yashu ya thikhedzo ya mvelele ya tshizwinozwino hu nga vha na khonadzeo ya phindulo tharu  . 
U ṱumanya kutshimbidzele kwa IDP na CBP khathihi na zwibveledzwa zwa tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo zwi amba kuitele ku re na u ṱhaḓulana ngomu ku tshi tou mona sa tshitendeledzi  . 
Tshifhingani tsho fhelaho , ndangulo ya zwa masheleni yo vha yo vhumbiwa nga milayo ya matshimbidzele yo randelwaho ya vhukati ine yo tendela u shumiswa ha nḓivho ṱhukhu ya ndangulo kha sekhithara ya muvhuso  . 
Vhathu vho themendelwaho kha iyi yuniti ya ṱhalusamagudwa vha sumbedza nḓivho ya milayo ya Batho Pele na u i shumisa kha mishumo yavho kha tshumelo ya muvhuso  . 
U tshi sedza kha mbebo zwi a takadza u vhona u fhambanywa ha dzimbalombalo dza zwiwo zwa mabebo na u ṅwaliswa hune ha vha tshibveleli tsho fhambanaho  . 
Khombo ya xelelwa nga vhathu vhane khou shumiswa kha ḽiedza ndi huhulwane nahone ngudo idzi dzi a ḓura  . 
Kha ṅwongo wa milayo ya vhashumi ndi u sala murahu u alusa mveledziso ya ikonomi , u kovhekana ha zwikhala tshitshavhani , vhudziki kha vhashumi , na u vha na dimokirasi mishumoni . 
Havha vhagudi vha ṱoḓa u vhona , u pfa na u fara u itela u guda  . 
Kha senthara dza ngudo , khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane  . 
A huna fomo dzi ḓadzwaho  . 
U dzhia tsheo ( u thoma u shumisa kana u ita nyito dze dza vhathu vha tendelana khadzo )  . 
Vha nga dovha hafhu vha humbela ṅwana wavho uri a vha ṱalutshedze nga ha mishumo ye a vha a tshi khou i ita tshikoloni kana vha vha vhudze vha vha v halele nganea kana vha ṱalutshedze uri hu khou bvelela mini kha zwifanyiso . 
Khaṱhululo ya nga ngomu i tea u itwa hu sa athu fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha musi muhumbeli o ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiiwaho malugana na khumbelo  . 
Kha vha ite khumbelo ya u ṅwalisa kana u ṅwalisa nga nyimele ha mbekanyamushumo ya ECD kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano kana ofisi ya Masipala ya tsini na ha havho hune vha ḓo ṋetshedzwa fomo 16 ine vha ḓo i ḓadza . 
Luambo lwa Hayani lu tea u thoma u shumiswa u tikedza u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili . 
Muhanga wa Vhukwamani ha Ndaka ya Vhuṱali ( IP ) wo tendelwa nga Khabinethe  . 
Ni kha ḓi vhuya na zwi humbula ? 
MBUDZISO 1 Ndivho ya sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele ndi mini ? 
Zwenezwo ri tea u sumbedza u konḓelela,nga maanḓa musi khetho dzi tsini ngaurali  . 
Ro ṱuṱuwedzwa nga u thuthuba ha u ḓihudza ha lushaka ho fhelekedzaho mushumo uyu  . 
Sa izwi ni tshi shuma u vhambadza zwiambaro zwo fhambanaho , ṅwalani khungedzelo ya zwiambaro zwenezwo  . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa senthara ya ndingo  . 
Musi ri tshi kovha tshithu u ya kha zwipiḓa 4 zwi linganaho zwipiḓa izwi ri zwi vhidza tshaiṋa . 
Mphomali na mitikedzelo i bvaho kha muvhuso wa vhukati na wa vundu na u bva kha masipala ya zwiṱiriki  . 
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo , zwa swikelela mveledzo na u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi  . 
Musi tshigwada tsho tendelana , muraḓo wa tshigwada we a ḓo bvisa mafhungo a mbudziso yeneyo u a ṅwala hafhu kha tshibogisi tsho teaho  . 
Zwenezwo kha u livhana na dwadze ḽa vhuaḓa , masendelele a sedzaho kha vhaofisiri vha muvhuso fhedzi a ḓo vha o elwa vhukuma  . 
Malugana na izwi , hu fanela u dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini ha vhana vhaṱuku zwi kwamesa vhasidzana u fhira vhabebi vha vhatukana . 
Vhathu vha ndeme Phalamenndeni ndi Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP )  . 
Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi . 
Zwi angaredza hafhu u dzhiya vhukando ha u thivhela thaidzo dzi sa athu u bvelela , na u vhambedza mushumo wo itwaho na we wa vha wo pulaniwa  . 
U tevhedza dzilafho ndi zwa ndeme  . 
Vha do humbelwa u dadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi  . 
Hu anzela u vha vhuṱambo ha ṅwaha ha muvhuso nga Luhuhi hune Khorondanguli , Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo zwa ita mushumo wazwo wa Mulayotewa phanḓa ha lushaka lwoṱhe . 
Pfanelo ya u swikelela mafhungo i wanala nga fhasi ha khethekanyo 32 ya Mulayotewa  . 
Vhuḓilangi nga hoṱhe ha vhulamukanyi na u thoma u shumisa zwo dzulela u dzhielwa fhasi mashangoni manzhi  . 
Tsha u thoma , vha tea u khwaṱhisedza uri mulayo wa tshigwevho tsha gumoṱuku tsha vhafariwa vha u tambudza u a thoma u shuma  . 
Kutshimbidzelwe kwa miraḓo ya muvhili kwo vha ku na zwine kwa ni vhudza nga vhabvumbedzwa ? 
U ḓiimisa nga woṱhe : U shuma wo sedza madzangalelo a miraḓo , u thivhela khuḓano dza madzangalelo na u dzhia tsheo hu si na u ṱuṱuwedzwa nga vhathu vha re nga nnḓa  . 
Ndugiselo ya kutshimbidzele kwa u pulanela wadi i tea u sedzwa u thoma u itela u kona u ṱalukanya uri hu ṱoḓea mini zwa u lugisela malugana na na kutshimbidzele kwa u pulana wadi vhuponi ha hoṱhe masipala na uri CBP i ṱumiwa hani na IDP  . 
Mbila mutondo i a kona u lidzwa nga vhathu vho no fhira vhavhili  . 
Hai , a vho ngo vhuya vha linga tshumelo dzi wanalaho hayani , zwigwada zwa kwame zwikolo u ḓivha nga mbadelo  . 
Vho litshaho mushumo vho sinyuswa nga u sa ṋewa ndiliso kha u shuma nga zwifhinga zwa musi ho no tshaisiwa na u sa ṅwaliswa kha vha UIF  . 
U nangwa ha maipfi a tshivhalo a no nyanyula kha tshipitshi kana kha tshirendo tshe tsha vhalwa zwi nga dzheniswa kha mushumo wa u ṅwala u yelanaho na zwi re ngomu mafhungoni . 
Kha Themo ya 3 , vhagudi zwino vha vhala u swika kha 80 Vha isa phanḓa na u vhala nga muandiso wa 2 , 5 na 10 . 
Ni mu funela mini ? 
Khabinethe i dovha ya tamela ḽizhakanḓila mulwa na tshiṱalula Vho Winnie Madikizela-Mandela u fhola musi vho valelwa vhuongeloni , na u ṱuṱuwedza lushaka u vha elelwa na u vha vhea dzithabeloni khathihi na muṱa wavho nga zwifhinga hezwi  . 
Mushonga u shumiswaho misi yoṱhe u alafha vhulwadze vhu sa fholi vhu holefhadzaho vhune ha vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha mutakalo wavho na ndeme ya vhutshilo havho . 
U thetshelesa ndi hone ho faraho ngudo , ha dovha ha fhaṱa vhushaka vhuhulwane . 
Ri livhuwa vhathu vhashu vhoṱhe kha u vha vhatikedzi vha nṱhesa . 
Naa ndi ma(led(ere mangana ane vha kona u a vhala musi vha kha vhukule ha mithara ya 1 ? 
Kha mulayo wa zwa milandu ho sumbedzwa uri vhathu vhane vha pomokwa vhuloi vha a tambudzwa nga vhapomoki nahone vha a tovholwa . 
Khoro iṅwe na iṅwe ya nyambedzano i nga tshea u ḓi ṱanganya na khoro nthihi kana khoro dza nyambedzano dzo vhalaho  . 
Hezwi zwi ṱoḓa u thutha na u khwinisa miṅwe milayo ya tsireledzo ine ya vha yo fa sa zwe ya topolwa nga khomishini ya khakhululo ya mulayo Afurika Tshipembe . 
Ha vhuya ha swikelelwa mvelelo yeneyo , ri ḓikumedzela u wana khakhululo , hune zwa vha zwo tea , kha sisiteme dzashu nga u fhambana  . 
Kha vha ḓivhe uri ndi ifhio dokhumenthe ine vha tama u i vhea mulayoni . 
Ro ita na u thoma mivhuso ya lushaka ya fumi u dzhenisa tshipiḓa tsha vhuraru tsha tshitshavha tshashu  . 
U hwala mashika ( malaṱwa ) , u sokou kudza mashika na u sokou phaḓḓaladza malaṱwa  . 
Vhuloi ḓivhazwakale yaho ndi ya uri ho ṱalutshedzwa nga kha mutheo wa vhurereli ha Tshikhiresite ( Judaeo-Christian ) zwiḽa kale ngei Europe . 
Ndivho ndi ya u fhungudza zwine zwa nga bveledzwa nga vhulwadze na vhuimo ha mutakalo vhune ha nga thivhela vhukoni ha mualuwa uri a shume o vhofholowa  . 
Kha vha rerisane siani ḽa uri miraḓo ya tshitshavha i nga shela mulenzhe nga nḓila-ḓe kha luṱa ulwu lwa ndangulo ya thandela  . 
U vha na muvhili kanzhi hu livhanywa na vhulwadze ha mbilu , siṱirouku , khentsa ya ḓamu na ya ḽila , mutsiko wa nṱha na wa fhasi wa malofha . 
IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika  . 
Lavhelesani zwifanyiso ni vhudze muṅwe nga inwi uri ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi amba nga mini . 
Sa muvhuso ro ḓikumedzela tshoṱhe kha u khwinisa vhathu vhashu , ndi ngazwo pfunzo i tshi dzula i tshiṅwe tsha zwa vhuṱhogwesa kha riṋe  . 
Khaedu dzoṱhe dzo livhanaho na AGOA dzi khou sedzwa khadzo . 
Miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi . 
VHAFUMAKADZI VHA NGA SHELA HANI MULENZHE KHA U SIKA MILAYO ? 
Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha khou guda nga English ( Tshiisimane ) , Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , lune lwa sa vhe luambo lwa ḓamuni . 
Zwiṅwe zwikhala zwa mishumo zwi nga ita uri vhathu vha si kone vhathu u tshila vhutshilo vhune vha vhu takalela nga u ṱavhanya  . 
Musengulusi makone ndi ane a sa dzhie sia  . 
Kha vha humbele thuso i bvaho kha vhathu vhane vha khou shela mulenzhe . 
U vhekanya data nga u tendela vhagudi u ima nga muduba wa vhatukana na muduba wa vhasidzana . 
Ri ṱoḓa u vha na shango ḽine dzimiḽioni dza maAfurika Tshipembe vha vha vha na zwikhala zwa mishumo ya vhuḓi , ine ya vha na themamveledziso ya musalauno na ikonomi ya vhuḓi hune ndinganyelo ya vhutshilo ya vha ya nnṱha  . 
Ro ḓivhadzavho khungedzelo i eḓanaho R20 biḽioni fhasi ha Khethekanyo 12(i) ya Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo , wo itelwaho u tikedza thandela ntswa dza nḓowetshumo na vhubveledzi , na thandela ṱhanu na mmbili dzi re na ndeme ya vhubindudzi ha R8,4 bilioni dzo tendeliwa  . 
Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku , nduhune themamveledziso , tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone . 
U ḓivhani zwiga na madzina a nomboro dzi kwamaho nomboro 5 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 5 . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe . 
U pfesesa nomboro ya hafu kha zwo fhelelaho Nḓila dzo fhambanaho dza u amba nga nomboro nnzhi dza dzihafu . 
U ṅwalisa ha u thoma : miṅwedzi ya 18 nga murahu ha musi tshiimiswa tshi sa athu u vula uri hu ṅwalisa . 
Afrika Tshipembe , nga kha Mbekanyamushumo ya Fulufulu i Shumiseaho hafhu ya u Renga kha Vhabveledzi vha Muḓagasi vho Ḓiimisaho , i khou vha yone makete muhulu wa fulufulu i shumiseaho hafhu . 
Zwo wanala zwauri mbilaelo dza lumalo lwo badelwaho kha mbingano ya tshirema , nga murahu ha u talana ndi mbilaelo ine ya bva kha mulayo wa tshirema na mvelele  . 
Zwo sedzwaho ndi zwa u thusa mimasipala u fhedza nyito dza tshanduko dza ndeme na u fhedzisela yo vhuedzedza khonadzeo ya zwa masheleni  . 
Zwo themendelwaho : Zwi si fhasi ha girafu nthihi nga u livhanya tshithu na tshiṅwe tshithu . 
U swikelela zwipikwa zwa nyaluwo zwashu , ri ḓo fhaṱa nga huswa mitheo ya ikonomi yashu nga u vusuludza na u ṱanḓavhudza sekithara dzi bveledzisaho  . 
Vha nga dzhenisa tshekhe ine ya tea u badelwa kha Director-General : Agriculture , kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho . 
Hezwi zwi sumbedza u kundelwa kha vhupo ha vhudzulo hashu , nga maanḓa kha u fhaṱa vhushaka ha u vha tshithu tshithihi ha tshitshavha zwine zwa nga ri thusa kha u thivhela khathihi na ulwa na vhugevhenga . 
Tshone tsho t ( ut ( uwedzwa nga Tshingona , Sa tsumbo , Tshivend(a tsho t ( ambaho tshi ri sengenedza , nga Tshimbedzi ha pfi senengedza , t ( anganedza , nga Tshimbedzi ha pfi t ( anangedza  . 
Tsumbo 2 : Arali Muoditha-Dzhenerala a wanulusa man(we matshimbidzele o peamaho kha muhasho une wa tshimbidza zwa masheleni , vhaofisiri vhane vha kwamea vha songo sedza mawanwa aya nga it ( o ( livhi  . 
Vha dzhiele nzhele uri Mudzulatshidulo a nga humbela uri Muḓisi wa mbilaelo na ene a ḓe muṱanganoni  . 
U thetshelesa tshiṱori tsho vhaliwaho hu tshi tevhedzelwa mugudisi ho lavheleswa na kha zwifanyiso . 
Mvelele idzi dzo khwaṱhisedza Madalo a Mushumo a Muphuresidennde kha la United Arab Emirates ( UAE ) hune mivhuso iyi mivhili yo vusuludza u ḓikumedzela hayo kha u pfumbisa na u vhea maimoni a nṱha vhushaka ha vhavhili , zwihulusa kha mbambadzo , vhubindudzi na masia a ikonomi uri a vhe kha maano a vhuḽedzani ho katelaho . 
Fomo dzoṱhe dza mbilaelo dzi tea u sainiwa na u ṅwaliwa datumu  . 
Makhado o d(o vha ene we a vha na vhatikedzi vhanzhi  . 
A o pfa mafhungo a takadzaho . 
Zwa zwino miwe mitambo i khou nekedza hoea dza vhathu vho holefhalaho , kha zwiwe zwigwada zwa miwaha  . 
Masipala u tea u ṋetshedza ngudo nga ha IDP  . 
Hu na zwimela zwa 5 kha foro iṅwe na iṅwe . 
Kha vhuimo uvhu ndivho ya mugudi ya kuṅwalelwe kwa nomboro ku a bveledzwa nga u shuma na zwithu zwi fareaho u kona u vhala zwithu zwo kuvhanganywaho u khethekanya na u ṱanganyisa tshivhalo , u vhala u tshi pfuka nga nḓila dzo fhambanaho , u tandulula thaidzo dza mbalo dza maipfi , na u fhaṱa na u kwashekanya nomboro . 
Khabinethe i tikedza maga o dzhiwaho nga tshiimiswa tsha mutakalo tsha ḽifhasi u sika sekithara dza u ilafha na u khwaṱhisa tshumelo ya ndingo dza ḽaborothari , u tevhelela vhukwamani , u ḓivhadza vhathu , mbulungo dzo tsireledzeaho na tsireledzo ya zwa mutakalo hu sina Ebola Afurika Vhukovhela . 
Vhafhaṱi vha dzinnḓu vhoṱhe vha fanela u ḓiṅwalisa na NHBRC na uri dzinnḓu dzoṱhe dzi fanela u ṅwaliswa maḓuvha a 15 hu sa athu u thoma u fhaṱiwa  . 
I dovha ya dzhiela nṱha thekiniki dzo teaho dza u tshimbidza zwithu dzine dza nga shumiswa nga Komiti ya Wadi kha tshumisano na vhadzhenleli avha  . 
Tsumbo ya 2 : Vhashumi vha khou tea u tikedza dzi-Minista kana dzi-MEC musi hu tshi talatadzwa zwidodombedzwa zwa manwalwa ane a tea u shumiswa lwa tshiofisi u fana na musi hu tshi farwa maambiwa nga ha milayo-tibe  . 
Kha ri ṅwale Rerani nga manweledzo aṋu ni na vha tshigwada tshaṋu . 
Khamphani i dzudzanyelwa u bveledza mbuelo kha vhaṋe vhayo hu si u bveledza mishumo kha tshitshavha . 
Kha mushumo uyu , ri ḓo isa phanḓa na u vha na vhukwamani na mahoro kha u thoma u shumisiwa ha Thendelano ya Poḽitiki ya Ḽifhasi ngei Zimbabwe na mveledziso ya nḓila ya dzikhetho . 
Vha nga ita izwi kha yunithi ya zwa dzinnḓu kha ofisi ya ndaulo yapo kha dzingu ḽa havho  . 
Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha wekhishopho ya TZ  . 
Vha kwame muhasho wa vhulimi ha vhundu vha humbele u vhona Muofisiri wa Vhulafhazwifuwo wa Muvhuso na Muofisiri wa Mutakalo wa zwa Mupo wa hune vha dzula hone . 
Mushumo wa muvhuso : u ita uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulungea kha vhathu vhane vha toda u ita musumbedzo , sa tsumbo , nga u langula vhuendi , nga u dzhia zwigidi na zwihali  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwaṱari ha edishini ya vhurathi ya Zwisumbedzisi zwa Mveledziso nga Minisiṱa kha Ofisi ya Phuresidennde wa Vhulavhelesi na Vhuṱoli ha Kushumele . 
U isa phanda na u fhata ḓivhaipfi kha luambolwo doweleaho na kha nyambedzano . 
Dzhia sia kha nndwa dza u lwela vhuimo  . 
Kha nyimele nnzhi , tshibveledzwa tshine tsha tea u thetsheleswa , tsumbo , tshiṱori tshi nga fhambana na tsha dovha tsha vha kha vhuimo ha nṱha u fhirisa itsho tshine vhana vha ḓo vhala . 
Nga ngomu ha vhungomu uvhu nahone hu na vhuḓifhinduleli vhu linganaho , nga ngomu kha tshitshavha , vhathu vha re na vhuholefhali vha tea u ṋekedza thikhedzo yo teaho  . 
Ngauralo zwi kha vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe u vhona uri hezwi zwi khou itiwa na u swikelelwa , sa izwi zwi tshi do vha tshiga tshihulwane tshine tsha do sumbedza tshanduko kha shango lashu  . 
Sa afha u nyanyuwa hu sa fheli hu huṱuku nga maanḓa , u nyanyuwa a hu nga vhi hone  . 
Vhabebi na vhaunḓi vha na mushumo wa ndeme une vha tea u ita u vhona uri vhana vho tsireledzea na u londotwa . 
Kha u rekhoda kana u vhiga vhukoni ha mugudi kha mvelelo dza u guda dzo livhaho kha gireidi yeneyo , khoudu dzi tevhelaho dzi fanela u shumiswa . 
Ri nga vhidza pfanelo dza vhadzulapo ngauralo tshipiḓa tsha mbofholowo dza vhadzulapo a dimokirasi  . 
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano trust deed , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane  . 
Arali EMIA ya wana vhuṅwe vhudavhidzani kana dokhumenthe dzine dzi sa vhe na nḓivhadzi ya thendelo , EMIA i nga si vhe na vhuḓifhinduleli arali idzi dokhumenthe dza xela . 
Vha nga ṅwalisa hafhu ofisini yapo ya Independent Electoral Commission kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga IEC . 
Pulane ya Shishi ya Afrika Tshipembe ya Vhufhinduli ha Tshimela tshi sa Ṱoḓei , ine i shuma na u wanulula tshimela tshi sa ṱoḓei , vha kati na u lwa na Tshivhungu Fall Army . 
Nyambo dzi shuma mishumo minzhi ine ya sumbedzwa kha tshitatamennde tsha u gudwa ha dzinyambo  . 
Arali zwi tshi konadzea shumisani madzangano a re hone u fhirisa u vhumba maswa  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelaphanḓa ya Project Mikondzo , nḓisedzo ya tshumelo yo thomiwaho hu na ndivho ya u engedza tswikelelo ya tshumelo dza tshitshavha kha zwitshavha zwi tambulesaho shangoni ḽashu . 
Zwiṅwevho ndi zwauri , Mulayo wa Ndindakhombo ya Vhushaya mushumo wa ṅwaha wa 2001 u ḓo khwaṱhisedzwa hu u itela u khwinisa mbuelo kha vhavhuelwa na uri zwi katela vhashumeli vha tshitshavha kha u shumiswa ha Mulayo . 
Muhasho wa zwa Muno  . 
Ndinganyiso na u Thivhela vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya u dzula Afrika Tshipembe  . 
Izwi zwi ḓo engedza u ṱaṱisana ha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga u vusuludza nḓowetshumo ya khasho , u khwaṱhisa nḓowetshumo ya vhubveledzi ha zwithu zwa eḽekithironiki , u sika mishumo , na u bveledza khasho ya mafhungo a hayani na o fhambanaho . 
Modulu uyu wo khethekanyea nga ndima nṋa ; u thoma nga ndima ine ya ḓivhadza muhumbulo wa ndangulo ya thandela ha tevhela ndima nthihi-nthihi kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maga mararu  . 
A huna ndiliso ine ya ḓo badelwa zwi tshi elana na u shumisa Zwiṱaniwa zwavho , sa zwe zwa ṋetshedzwa hafha  . 
Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho yo vha I tshi khou eletshedza zwikimu u dzhena kha konṱiraka na vhaṋetshedzi vha tshumelo vho nangiwaho vhaṅwe na vhaṅwe vhane vha vha nanga , nga maanḓa zwibadela zwa muvhuso  . 
Zwithu izwi zwi dovha hafhu zwa ṱuṱuwedza nḓivho ya u ṱalusa maipfi kana maḽeḓere zwine zwa ḓo thusa vhagudi u kona u vhala tswayo dza badani . 
Mulayo wa Tswikelelo ya Zwidodombedzwa u nṱha ha miṅwe milayo ine ya nga vha thivhela u wana zwidodombedzwa  . 
Dokotela ane a khou vha alafha u tea u ḓadza fomo . 
Sa zwo bulwaho tshifhingani tsho fhelaho , ndi vhuḓifhinduleli havho ha u kwama zwiko ezwi u itela uri vha wane thuso  . 
Arali muthu a tambudzwaho a sa ṱo ḓi u bviswa fhethu ha thambudzo , u tea u saina afidavithi i ṱalutshedzaho uri o sumbedziswa uri u sa ṱuwa hawe afho fhethu zwi nga mu vhangela mini  . 
Uyu modulu wa Komiti dza Wadi ndi tshipiḓa tsha nzudzanyo ya dplg ya u ṋetshedza ṱhanziela malugana miraḓo ya Komiti ya Wadi hu tshi katelwa na SETA ya Muvhuso Wapo  . 
U vhalulula inthaviwu hu tshi shumiswa vhusevheḓi ha u tou vhonwa . 
Mun(we wa magota we a vha a tshi funa T(hohoyand(ou a sevhela khosi uri kha i lale yo goda ngauri vhathu vho langana u mu milisa tshivhindi  . 
Mbalavhathu i nga ha mini ? 
Musi wa madalo ayo mivhuso yoṱhe yo ḓikumedzela u khwaṱhisa vhuanḓani kha thengiselano , vhuimeleli na ndangulo dza vhupo  . 
O kuvhanganya maboḓelo a pulasitiki a 124 na zwikoṱikoṱi zwa 268 . 
Zwiṱaluli zwa tshigwada zwa u vha phurofeshinaḽa na tshenzhelo zwi ima vhuimoni ha vhurangaphanḓa ho sedzaho mushumo na , u swika kha vhuṅwe vhuimo , vhurangaphanḓa ho sedzaho vhathu  . 
Mbuelo na ndaka zwi nga phanḓaladzwa kha vhaṋe vha khamphani , miraḓo , vhalanguli na vhaofisiri vha khamphani i si ya mbuelo , fhedzi sa ndiliso i pfalaho ya tshumelo dze vha dzi ita . 
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe ya 20 musi mugudisi a tshi khou shuma na zwiṅwe zwigwada . 
Tshigwada tshavho tsha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri tshi vha thusa u lavhelesa ndondolo yavho . 
Tikedzani phindulo yaṋu nga u khoutha zwi bvaho tshirendoni itshi  . 
Mbuelo dza mvelelo na dza vhurereli ndi dza ndeme nga maanda  . 
A huna hune ha ambiwa nga ha vhuloi kha thero ya bivhili na kha vhuṅwe vhudavhidzani nga kereke . 
Lushaka- ( i ) a u khwinisa Ndayotewa ; ( ii ) a u phasisa mulayo malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe , hu tshi katelwa mafhungo a ndeme o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4 , fhedzi hu sa katelwi , zwine zwa itiswa nga khethekanyo ṱhukhu ya , ane a vha mafhungo a ndeme o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 5 ; na ( iii ) u ṋea maanḓa a vhusimamilayo , nga nnḓani ha maanḓa a u shandukisa Ndayotewa , a tshi fhiwa tshiṅwe tshiimiswa kha luṅwe lufhafha lwa muvhuso ; na ( b ) u fha maanḓa Khoro ya lushaka ya Mavunḓu a u- ( i ) dzhenelela kha u khwinisa Ndayotewa zwi tshi ya nga khethekanyo ya 74 ; ( ii ) u phasisa mulayo , zwi tshi ya nga khethekanyo ya 76 , mulayo malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe ane a wela kha a ndeme o itwaho mutevhe kha Sheduḽu ya 4 na maṅwe mafhungo a ṱoḓwaho nga Ndayotewa ine ya ḓo phasiswa zwi tshi ya nga khethekanyo ya 76 ; na ( iii ) u dzhiela nṱha , zwi tshi ya nga khethekanyo ya 75 , mulayo muṅwe na muṅwe u phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka . 
Musi luvhomba ulu lu tshi denyefhala , dzi vha dzi khou fhungudzea nahone mbilu i wana malofha a si gathi ya thoma u ṱahelelwa nga muya mufhe , zwine zwa nga vhanga zwiṱhavhi zwa khana , na vhulwadze ha mbilu  . 
A ri litshi zwithu henefho , ri ḓo zwi sumbedzisa ; ri dovha ra lambedza na zwikolo zwenezwo , kereke dzo wanalaho kana nga iṅwe nḓila , dzine a dzi langiwi nga riṋe  . 
Dzina : Michael Essien Shango : Ghana Tshiitisi tshine tsha sa vhuye tsha vhudziswa tshine tsha ita uri Chelsea i bvelele ndi u shumesa ha Michael Essien kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe vhune mugudisi Vho-Jose Mourinho vha mu vhea khaho . 
Naho zwo ralo , vhukonḓi ha mugaganyagwama hu nga thivhela mbekanyamushumo iyi kha u nga shumiswa zwavhuḓi  . 
Sa tsumbo , wadi i re na ḽimaga ḽiṱuku na u shaya mishumo hu re nṱha i ḓo ṱoḓa u sedzesa zwa u sika vhupo vhu ṱuṱuwedzaho mamaga  . 
Vhadzheneli vha ṋetshedza mihumbulo nga ha zwine vha ḓo zwi katela kha mutevhe wa u sedzulusa malugana na u dzudzanya adzhenda  . 
U kona u vhumba mafhungo nga mibvumo yo gudiwaho . 
China ndi mufarani wa ndeme vhukuma na Afrika Tshipembe  . 
Ndaela ya muthelo i bvaho kha South African Revenue Service i ṋea ndaela mulangi wa tshikwama kana mutholi nga ha mbadelo ya muthelo u teaho u kokodzwa kha tshelede ya mbadelo iyo . 
Vhagudi vha sengulusa mafhungo kha girafu ya zwifanyiso nga u fhindula mbudziso dzi vhudziswaho nga mudededzi . 
Ri tshi inga , zwiitea zwoṱhe hezwi zwi ḓisa zwikhala zwa midia dzo fhambanaho , zwine zwa nga shumiswa kha u vhambadza mashango na u kungedzela zwivhambadzwa  . 
Nṱhani ha uri hu vhonale hu na ngweṋa khulukhulu khunzikhunzini ya mulambo , ho vha ho no sala khunzikhunzi fhedzi zwino ! 
Mukegulu vha miṅwaha ya 86 vha Limpopo , vhe mundende wavho wa vha wo imiswa lwa miṅwaha miraru nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri nomboro yavho ya vhuṋe i fana na ya muṅwe muthu ngei Fureisitata , vha khou hola hafhu nahone vha livhuwa thuso ye vha i wana u bva kha Mutsireledzi wa Tshitshavha  . 
Ofisi i na miraḓo ya ṱahe yo tholiwaho nga Minisiṱa zwi tshi ya nga vhukoni na tshenzhemo kha mafhungo a elanaho na zwa u bannga , zwa masheleni a nnḓu na vhubindudzi , ikonomi ya tshitshavha na pfanelo dza vhadzulapo . 
Ndi Miraḓo Mihulwane fhedzi yo ḓiṅwalisaho nahone ine ya kha ḓi vha miraḓo ya Tshikimu nga ḽa 1 Luhuhi 2014 ine ya nga nanga kana u ima sa Nkhetheni  . 
Zwikambi zwi a thithisa mitakalo ya vhathu  . 
Nga iyi nḓila , vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwakha thikhedzo ya ikonomi . 
Ndingo ya maṱo i ḓo itwa vha sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana  . 
A zwo ngo tea ngauri ho ngo tsha rea khovhe dzine a dzi funesa  . 
Nga mulandu wa ṱhoḓea dzo fhambanaho nga maanḓa dzi lwelaho masheleni a si manzhi , na nga mulandu wa nḓila nnzhi dzi re hone u fusha ṱhoḓea idzo , u swikela thendelano kha zwine zwa tea u itwa , zwi nga konḓa  . 
Ri khou ita izwo nga thuso ya vhathu vhashu  . 
Tshivhalo tsha zwiitei tshi fushaho tshi tea u shumiswa hu tshi tevhelelwa vhuhulu ha phurosesa  . 
Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho PMBs ndi mbuelo dzine GEMS ya ṋetshedza dziṅwe nyimele dza dzilafho , sa tsumbo , asima , haiphathensheni , nz , hu si na ndavha na uri vho nanga khetho ya mbuelo ifhio . 
U itela ṱhalutshedzo ya tekeniki ya satheḽaithi vhathu vhashu vha saintsi na thekinoḽodzhi vha nga ṱalutshedza sia ḽa tekeniki yayo  . 
Khabinethe i ita hafhu khuwelelo kha vhoṱhe vha re na vhuḓifhinduleli uri vha ḓibvise kha maitele ayo a vhugevhenga nahone avho vho kwameaho vha vhige avho vhathu kha mazhendedzi a mulayo . 
Muhoyo : ndi tshitatamennde kana nyimele ine khayo muhumbulo muhulwane wa vha wo fhambana na zwine zwa khou ṱoḓou ambiwa . 
Awara dza rathi sa awara dzine dza fanela u fhiriswa hu sa athu u badelwa diphosithi b . 
Avho vho konaho , kha vha humbule khethekanyo ya muṱa , i na phimo ya nṱhesa ya u ḓivhulaha vhukati ha vhaponyi na vhana vhavho  . 
Mbilo dza tshihaḓu dzi badelwa kha maḓuvha a 14 maṅwe na maṅwe . 
Vhushai vhuhulwane ( ho kalulaho ) vhu fana na u shaya ho fhelelaho ha u sa vha na tshithu  . 
Ndugiselo ya mugaganyagwama i lavheleswa nga khantselara dza masipala hu na tshumisano na vhaofisiri hu tea u khwaṱhisedzwa uri tshelede ya u konisa mveledziso i hone  . 
Phresidennde , sa ene ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka , a nga ḓivhadza tshiimo tsha vhupileli ha lushaka nahone u fanela u ḓivhadza Phalamennde nga u ṱavhanya na nga vhuḓalo malugana na- ( a ) tshiitisi tsha u ḓivhadzwa ha itsho tshiimo ; ( b ) fhethu huṅwe na huṅwe hune mmbi ya vhupileli ya khou shumiswa hone ; na ( c ) tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho . 
Mbekanyamushumo ya DziAgri-park yo no vha mutheo wa zwipikwa zwa muvhuso kha u Vusuludza Vhulimi na mutevhe wa mashumele a u phurosesa zwiliṅwa , zwine zwa vha zwipikwa zwa Pulane dza Nḓila dza Ṱahe  . 
Ndivho ya memorandamu ndi u pfukisa mulaedza nahone u vha wo ḓisendeka kha thero kana fhungo ḽithihi fhedzi . 
Kha nyito dza nomboro , vhagudi vha livhanya zwithu kha zwigwada zwo fhambanaho . 
Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu I tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo I tshi kwama mushumo wo ṋetshedzwaho uyo muṅwe muraḓo  . 
Mutholiwa uyo u tea u thusa kha khumbelo iyi arali zwi tshi konadzea  . 
U ya nga Ndayotewa , Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha u sika milayo na kha maṅwe miaitele a Phalamennde . 
Adzhenda ya khoro i a ambedzaniwa nga hayo kha nyambedzano dza mahoro a polotiki a ngaho maimo kha adzhenda ya phanḓa ha muṱangano  . 
Zwine vha tea u ita kha nyimele ya shishi  . 
Vhu nga ombedzelwa nga u tou amba kha komiti , musi muthu kana tshigwada tsho ḓisaho vhupfiwa tsho vhidzwa u ṋea vhupfiwa nga u tou amba  . 
Mveledziso ya matshilisano i tshimbila na vhud(ifhinduleli ha vhunzhi ha nd(isedzo dza tshumelo vhune mihasho ya Mavund(u ya vha naho  . 
Naho kushumele kwa zwa ikonomi uku , ri wana maanḓa kha u vhiga tswikelelo dzo ṅwaliswaho kha ṅwaha wo fhiraho , hune arali zwo vha zwi siho tshiimo tshashu tsho tshi ḓo vha tsho ṋaṋa  . 
Izwi zwi ḓo katela madalo a Mthatha u ṱola mvelaphanḓa dza vhukavhamabupo na dziṅwe thandela dza themamveledziso ya vhuphuresidennde kha vhupo uvho . 
Mulayotibe u ḓo thusa Zhendedzi ḽa Vhukhakhi ha Mimoḓoro na maanḓalanga a u ṋea ndaṱiso uri a ime zwavhuḓi kha zwa masheleni , nahone u dovha wa ḓivhadza mashumele avhuḓi a u ṋea nḓivhadzo kha vho khakhaho . 
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha OAU kha u lwa hayo i sa neti i tshi itela ndungululo ya vhukoḽoni ha dzhango ḽashu , hu tshi katelwa u shela mulenzhe kha mbofholowo yashu . 
Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o ṅwaliswa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka  . 
Zwi tshi bva kha zwo sedziwaho khazwo , mugudisi u tea u vha e na nḓivho yo fhelelaho ya uri u ṱoḓou gudisa mini nyito kana mishumo ya vhutsila , madanga a mihumbulo , nyonyoloso , nyimbo kana muzika na madanga a matambwa hafha hu nga katelwa nyimbo na mitshino ya sialala ine ya nga sa tshifase na miṅwe yo teaho , zwoṱhe hezwi zwi nga vha na tshipikwa tsha u guda u vhala na u ṅwala , vhuhulu ho sedzwa kuvhonele kwavho kwa zwithu perceptual motor concepts na zwikili zwine zwa thusedza kha u vhala ha fomaḽa . 
Sisiṱeme i re hone zwino ya polotiki yo konadzea nge ha vha na nyambedzano dza mirafho yoṱhe ya shangoni ḽino  . 
Komiti yo humbula uri i nga si tendele izwi zwa fhira vha songo bula muhumbulo khazwo  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza madalo a mushumo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo ( DRC ) u bva nga dzi 16 u ya kha dzi 17 Tshimedzi 2015 . 
Tshifhinga tshinzhi zwi a konda u fhambanya vhukati ha zwiwo hune thodea dza mualuwa dza vha dzi songo swikelelwa zwavhudi u fana na zwiliwa zwo teaho , vhudzulo , zwiambaro na u thogomela na nyito dza muthu ane a sa khou thogomela kana u londa  . 
Kushumele na Mbadelo dza GEMS  . 
Nzudzanyo dza muratho dzi ḓo tendela Minista uri vha kone u dzhenisa mbetshelwa idzo  . 
Vhadali vha humbelwa u bvisa vhuṱanzi ha u ḓiḓivhisa ha tshiofisi musi vha sa athu tendelwa u dzhena Phalamenndeni . 
Kha vha humbule uri hoyu muvhili ndi wavho  . 
Hu na malwadze manzhi e ra a dzhielela kha vhabebi vhashu na vhomakhulu washu  . 
SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers . 
Mundende wa ṅwana a sa koni u ḓi itela u ṱhogomelavhana vho holefhalaho u bva musi vha tshi bebiwa u swika musi vha tshifara miṅwaha ya 18 . 
A hu na mbadelo kana tshelede kana u badeliswa hune ha ḓḓo vha hone malugana na u redzhisiṱariwa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1  . 
Ndi wana hani mbadelomurahu arali ndo badela mbilo ? 
Nga u vula mishumo yavho ya katela zwiṅwe zwivhumbeo hafhu zwa vhuimeleli vha nga kha ḓi engedza nga huṅwe vhukoni havho u ya nga ha u vha hone ha vhashumi  . 
Hu na ipfi ḽoneḽone ḽi no amba kuitele kwo raliho - ndi Onomatopia . 
Maitele a e-tolling ( mbadelo dza bada ) ndi ḽiṅwe sia ḽa Thandela ya Khwiṋiso ya Bada Khulwane ya Gauteng ḽine ḽo khwinisa tsudzuluwo ya vhathu na thundu na uri zwi ḓo ita uri ikonomi ya vunḓu na shango i vhe khwiṋe kha ḽa matshelo . 
Dzhenisani kha zwifanyiso zwine zwa nga ni lwadza . 
Khabinethe yo khoḓa muṱangano wa u thoma wa Khoro ya Mabindu wa Brazil , Russia , India , China na Afurika Tshipembe ( BRICS ) we wa ita uri vharangaphanḓa vha mabindu u bva kha haya mashango vha ḓe Afurika Tshipembe . 
Milandu ya khothe ya avho vha kwameaho yo no ḓi tetshelwa tsengo  . 
Arali zwi tshi konadzea kha vha shumise dzangano line la vha hone . 
Sisiṱeme ya ndayotewa yashu yo ita uri ri kone u vha na tshanduko na u ya phanḓa kha sisiṱeme dza muvhuso kha miṅwedzi miṱanu yo fhiraho , zwi vhonalaho nga tshumisano ya miraḓo ya Khorondangi , ya kale na miswa khathihi na thuso ya vhalanguli vha sekithara ya tshitshavha . 
Khabinethe i dovha ya ṱuṱuwedza MaAfrika Tshipembe u bvela phanḓa na u alusa tswikelo ya mafhungo kathihi na u shumisa mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo nga nḓila ya vhuḓifhinduleli u itela u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo faranaho , ḽi sa ṱaluli nga muvhala , kana nga mbeu,ḽa dimokirasi nahone ḽi khou bvelelaho ḽa vhoṱhe . 
Thaidzo malugana na iyi mbetshelo dzi fana na dza mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya a , sa zwo bveledzwaho nga mbetshelo ya zwa vhutshinyi , ine ya fana na khethekanyo idzo mbili . 
U tevhekanya mafhungo a vhewa fhasi ha ṱhoho . 
Mulayo wa Tswikelelo ya Zwidodombedzwa u nṱha ha miṅwe milayo ine ya nga vha thivhela u wana zwidodombedzwa . 
Khabinethe i khwaṱhisedza uri maAfrika Tshipembe vha ise phanḓa na u vha tshithu tshithihi , nga mannḓa kha zwifhinga zwi konḓaho na uri vha shume vhukuma u vhona uri shango ḽi wane hafhu tshiimo tsha gireidi ya vhubindudzi . 
Maitele a tevhelaho a fanela u tevhedzwa  . 
Ndi ya tshikoloni  . 
Khabinethe i tsivhudza zwitshavha zwa Limpopo mukaṋoni wa Zimbabwe uri vha thanye na uri vha dzule vho vula maṱo kha vhufuwi ha khuhu  . 
Vha ri vhathu vha mahayani vha ṱoḓa u ḓivha uri riṋe vhane ra ḓi vhidza vharangaphanḓa vhavho ri tshe ro ḓiimisela naa kha muano washu wa uri matshelo hu ḓo vha khwine u fhira ṋamusi . 
Vha shuma mishumo yavho vho vhea madzangalelo a vhone phanḓa  . 
Luambo lwo shumiswaho lu na u nyanyuwa nahone lu nga nyanyula fhedzi  . 
Fomo ya khumbelo i tea u sainwa na u ṱempiwa nga dokotela wa phukha o teaho ane a ḓo rumela fomo murahu kha ofisi ya thendelo nga Fax Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa  . 
Iyi mbetshelo a yo ngo itwa zwavhuḓi . 
Khabinethe i livhuwa Muluvhisi wa kale wa Bannga ya Mbetshelathungo ya Afrika Tshipembe , Vho Tito Mboweni , kha u shuma lwa phurofeshinala na vhuḓikumedzeli kha miṅwaha mivhili ye vha shuma sa mulangi muhulwane asi wa ngomu kha BRICS NDB  . 
Kha nyimele iyi , u phaḓalala ha vhuimeli hu nga vha khetho ya khwiṋe  . 
Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga u setsha na u dzhia  . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Matiriki ya u Lingedza lwa Vhivhili ndi ya u ṋea vhaswa vhe vha kundelwa u swikelela Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka ( NSC ) u lingedza lwa vhuvhili uri vha wane maṱiriki zwine zwa thusa uri vha khwinise matshilo avho . 
Nangoho a thoma u vha ṱalutshedza zwoṱhe nga ha kufarelwe kwawe afho muṱani . 
Izwi zwi tevhela nga murahu ha u fhedzwa zwavhuḓi ha thandululo ya tshifhinga tshiṱuku fhasi ha Komiti ya Dziminisita dzo Ṱanganelanaho nga ha AMD . 
Nyimele dzoṱhe idzi dzo fhambanaho dzi ḓo shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u kovhekana mbuelo  . 
Khabinethe yo tendela muhanga wo ṱandavhuwaho wa mveledziso ya Sisiṱeme yo Ṱanganelaho ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga ine ya ḓo tandulula khaedu na zwikhakhisi kha thevhekano ya ndeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga . 
Kha mushumoitwa u tevhelaho zwiṱirathedzhi zwo topolwa u fhaṱa kha u khwaṱhisedza na u kunda tshayedzo  . 
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa . 
Vhushumisani vhune ra khou dzhiela nzhele hafha ṋamusi vhu tea u ri ṱuṱuwedza uri ri tevhele nga maanḓa vhushumisani ho raliho  . 
A ro ngo tea u nyadza zwikhukhulisi zwine ra kha ḓi tea u shumana nadzwo  . 
Hu tshi katelwa vho Brian Bunting , Billy Nair , Ncumisa Kondlo , John Gomomo , Joe Nhlanhla , Cas Saloojee , John Schippers na Jan van Eck  . 
PSC i bvelaphanḓa na u ita tsedzuluso dzo fhambanaho dzine dza dzheniswa kha mivhigo ine ya ṋetshedzwa kha Buthano ḽa Lushaka , Vhusimamilayo ha Vundu , na mihasho . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetamveto ya Tsireledzo , Ṱhuṱhuwedzo , Mveledziso na Ndangulo ya Mulayotibe wa Sisiṱeme dza Nḓivho dza Sialala ngomu ha Gurannḓa ya Muvhuso khathihi na maitele a vhukwamani na tshitshavha . 
Riṋe ra balelwa u vha thusa ri vala bindu ḽashu . 
Nga maanḓa , zwo tendesa u tikedza vhurangeli ho sedzwaho hu tikedzaho vhone kha zwikhala zwa mveledziso na WTO hu tshi katelwa thuso ya masheleni ya mabindu na thuso ya thekhinikhala  . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u fhelisa iyi nyaluwo ṱhukhu na vhubindudzi vhuṱuku  . 
Tsumbo : Hu na vhana vhaṱanu kha see- saw . 
Phindulo ni ḓo dzi wana nge Kha ri ṅwale na lavhelesa hafhu atikili yoṱhe i no amba nga Nothembi . 
Phurogiremu ya Pulane yo ḓisendekaho nga Tshitshavha ya Komiti ya Wadi  . 
Mawe mashango a Afurika na one o shumisa phindulelo ya Nkosi Sikelel ? 
Vho Adv  . 
Kha vha kwame Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha kha a ḓ irese ine ya vha afho fhasi kana vha dalele website ya Muhasho wa Vhulimi . 
Tshifhinga tsha u khunyeledza u ṅwalisa tshi a fhambana uya nga mavun ḓu  . 
Avha vhana vha dzhena tshikoloni tshifhio ? 
Mulayo wa ndeme ndi wa u shumisa mushonga wavho wa tshithivheli ḓuvha na ḓuvha . 
Kha vha sethifae fomo na muṅwaleli wa khothe . 
A Vho vha vhe masimuni vha tshi khou shuma . 
U rikhoda na u vhiga zwi kwama u ri ri laula hani zwibveledzwa zwo kuvhanganywaho nga tshifhinga tsha u vha ya na dziyunivesithi ni tshi khou tou khwakhwarudzha  . 
U shumisa dikishinari ya nyambo mbili kha u wana ṱhalutshedzo dza maipfi maswa . 
Mugaganyagwama ndi pulane ya tshelede  . 
Ikonomi yapo yo khwaṱhaho ndi mini ? 
Arali vhadzulapo vho dzhenela kha maitele a u dzhia ha tsheo vha ḓo tikedza zwiitwa sa musi vha tshi vhona mbuelo kha vhone vhaṋe lwa tshifinga tshilapfu  . 
Fhethu afha ho sedzwaho hu ḓo khwinisa vhukoni ha mashango a bvelaho phanḓa kha mafhungo a mbambadzo ya ḽifhasi , saintsi na thekinoḽodzhi na mupo na vhudzulo ha vhathu  . 
Mapholisa vha ḓo engedza mbonalo yavho , vha tshi shumisa maitele aneaḽa e vha a shumisa nga tshifhinga tsha Fulo ḽa Khalaṅwaha ya Madakalo yo Tsireledzeaho  . 
Zwi sa koni u tinyea , ndi uri mashango mahulwane a saintsi ( US , UK , Germany , France ) a kona u kunga Vhorasaintsi makone sa izwi mivhuso yavho yo diimisa nga masheleni a vhonalaho , thodisiso dzi no itwa nga dziyunivesithi  . 
Tshumiswa ya muno ya vhuendelamashango davhidzana nga ha nḓivhadzo dza miṱangano ya tshitshavha nga nḓila ine ya ṱuṱuwedza u dzhenela ho fhelelaho ha tshitshavha  . 
U ola pulane ya nyito ya miṅwedzi miraru ya elemennde iṅwe na iṅwe , tshipikwa na nyito zwine zwa fanelwa u iswa phanḓa  . 
Ndi zwifhio zwine mashaka vha nga ita ? 
Vhana vha 28 vho ya lwendoni lwa u guda ṋamusi . 
Vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ṅwala phindulo  . 
Sa tsumbo , nganetshelo yo tshila ngauri i tou itiwa  . 
Dziṅwevho dza ḓivha dza Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili . 
Murangaphanḓa wa tshikolo u tea u topola ndivho na u dzi vhekanya dza vha zwipikwa zwa kushumele  . 
Mbofhololwo yo wanala , zwa zwino ndi tshifhinga tsha uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe na mushumo wa u shandukisa shango lashu uri li vhe zwe ra lwela zwone  . 
U buḓa zwi fana na murando wo itwaho kha tshitshavha une wa fanela u nangwa u itela u sumbedza kushumiselwe kuhulwane kwa mavu vhuponi uho  . 
Musi hu tshi tevhedzeswa mihumbulo yo fhiraho zwi ṋaṋisa u pfesesea hayo na u tenda uri khunyeledzo i nga vha ngoho  . 
Tshumelo dza ndeme dzo talutshedzwa  . 
Vha vhudzise khonani na mashaka u sedza zwikhala na u vhona mbambadzo kha dzigurann ḓa  . 
Uri ri a badela mbilo kana ri badela vhugai zwi ḓo bva kha Milayo ya Tshikimu  . 
U kona u ḓivha mutalo wa ndinganyahuvhili kha zwithu U pfesesa uir zwithu na zwone zwi a elwa nga u shumisa theiphi . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelelo u bva kha muṱangano wa Maimo a Nṱha wa Buthano ḽa Guṱe ḽa Samithi ya Ḽifhasi nga ha Zwitshavha zwa Mafhungo ye ya farwa u bva nga dzi 15 u swika dzi 16 Nyendavhusiku 2015  . 
Gidimani ni tshi mona na mudavhi . 
Arali vha na AIDS vha d(o tea u wana mishonga yo khetheaho na ngeletshedzo ya zwa dzilafho yo khetheaho  . 
Vha nga dzhia hezwi zwikalo vha ya nazwo musi vha tshi ya dokotela wavho . 
Kha miṅwaha miṋa yo fhiraho , GEMS yo ḓisumbedza sa tshiga tshine tsha nga tevhedzwa kha sia ḽa ndambedzo ya ndondolo ya mutakalo , nahone a zwi konḓi u vhona uri ndi ngani  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa na u dzhenela Vhutshilo ha mvelele ine ene muṋe a tou nanga , fhedzi a hu tendelwi muthu u tevhedza pfanelo hedzi nga nḓila i sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Zwi tou vha khagala uri arali ri tshi isa phanḓa kha nḓila ya nyaluwo sa shango ḽi bveledzaho , ri ḓo tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya khwinifhadzo  . 
No no ralo ni ṅwale phindulo dza mbudziso idzi kha thebuḽu . 
Kha dziṅwe nyimele , mulindi muṅwe wa u tsireledza kha zwithu zwiṱuku zwi waho o vha a tshi nga ṱoḓea  . 
Naho zwo ralo , vha a ṱoḓa u vula masia o khetheaho a matshilo a phuraivethe hune vhanna vha kandeledza na u tsikeledza vhafumakadzi u itela u bvisela khagala mafhungo aya , uri a ḓivhiwe nga tshitshavha , na u ri a kone u vha tsheo ya guṱe  . 
Muzika wawe wo swikelela zwi songo ḓoweleaho na u pfukela kha mvelele dzo fhambanaho zwine zwa khou bvela phanḓa u ṱanganedzwa nga MaAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Hu tshi katelwa ndaela kha sisiṱeme ya muṱa , mveledziso ya vhathu , tshumelo dza matshilisano , mveledziso ya matshilisano a tshitshavha na ikonomi , mbekanyamaitele dza matshilisano , mishumo ya sekhithara ya u tou funa , pfunzo ya u swikelela vhathuni na tshitshavha  . 
Ro ṋekedza tshenzhemo yo imaho ngauri kha muṱangano uyu kha u dzhiela nṱha uri ndaulo dzi nga shumisana lwa tsini kha u imedzana na u sa tevhedza ha vhugabelo ha nga nnḓa , hu tshi katelwa u ita nyito dza masia manzhi , na u ḓiimisela u bvela phanḓa na mufhindulano uyu  . 
Dzikhilomitha dza fumbili ntha ha bada , muvhuso wo ita vhugalaphukha . 
Ndi mushumo wa vhagudisi na vhabebi u vha eletshedza  . 
Bodo i d(o vhumbiwa nga mirad(o yo teaho ine ya d(o shuma kha Bodo ya L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe ( Blindlib ) , ngei Grahamstown  . 
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo , kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa SARS hu kha ḓi vha na tshifhinga  . 
Thengo ya u ita bindu zwivhumbi na milayo zwa luambo hone a sa linganelaho zwivhumbi zwa mafhungo zwo kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986  . 
Zwiwo zwa khethululo nga lukanda zwine zwa khou ambelwa Tshikolo tsha Nṱha tsha Vhasidzana tsha Pretoria zwi a vhiledzisa . 
U shumisa zwidodombedzwa zwi no pfala zwa u tikedza . 
Tshitumbu tshi tea u dzheniswa ngomu ha bege ya poythene ya vhuvhili  . 
Mugudisi ; Hassan Shehat  . 
Muvhuso wa dimokirasi wa ngoho u wana maanḓa kha vhathu , nga khetho dza nga misi na u dzhenela ha vhadzulapo ha misi yoṱhe kha maitele a vhuvhusi  . 
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u elana na miṅwaha ya muthu na maimo a u bveledzisa . 
Ndangulo ya thandela i shumisa thulusi i no fhaṱa i no thusa vhadzhiamikovhe kha u ṱalukanya nga vhuḓalo uri ṱhoḓea dzavho dza ndeme ndi dzifhio na u pfesesa uri thaidzo i re hone i kwama zwithu nga nḓila-ḓe  . 
Ndi phambano ifhio u bva kha Themo ya 2 ? 
Vho ṋewa maanḓa a u amba na MP muṅwe na muṅwe nga u mu kwama kana u dalela Ofisi ya Vhukhethelo i re tsini navho u ṱoḓa thuso ya u vha swikisela phethishini  . 
Arali ha vha na tshiimo tsha shishi tshine ha nga vha na vhulwadze ho waho ha vha hu si na mushonga wa u haela wo ṅwaliswaho , zwi nga ḓi vha zwo luga u shumisa u songo ṅwaliswaho . 
Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u ripota kushumele kwa mugudi musi hu tshi itwa ripoto dza themo . 
Muthu a tshi ṱoḓa tshithu u tou ḓishumela nga ene muṋe . 
Nga nndani ha uri vhorasaintsi vha tutuwedzwa nga u todad u divha ha mihumbulo nga nndani ha u toda u pfa tshileme tsha mveledziso , ndi zwa ndeme uri tsheo i sa dzhiiwe hu sina vhudipfi  . 
U shumisa kuṅwalele kwone kwa maḽeḓere musi a tshi ita mishumo yoṱhe ya u ṅwala . 
Kha vha bvise MDI mulomoni wavho vha vale mulomo . 
Ngauralo mugudisi u tea u ṱuṱuwedza vhagudi u tamba mitambo ya u takadza ya mibvumo na maipfi . 
U haniwa ha khumbelo ya tswikelelo fhiriho miṅwaha mivhili  . 
Bugu ya mishumo iyi i tea u shumiswa khathihi na zwiko zwiṅwevho . 
Kuvhonele kwa wadi malugana na mafhungo a no bva kha Tshiwo tsha 13 tsha CBP  . 
Zwithu zwi ngaho mubulo wa maipfi na inthonesheni zwi so ngo netshelwe ndaṱiso nga nnḓa ha musi zwi tshi itisa uri mulaedza u si ye vhathuni . 
Arali ṅwaha wa akhademi wa lozwea , dziyunivesithi na magudedzi zwa si kone u swika magumoni a uno ṅwaha , vha re kha maṱiriki vhane vha anganyelwa kha miḽioni a vha nga ṱanganedzwi kha pfunzo dza nṱha nga 2017  . 
A vha kombetshedzei uri vha saine konṱiraka ntswa na vhashumi vhavho . 
Mushumo wa mugudisi ndi u funza u itela u thusa vhagudi uri vha kone u fusha ṱhoḓea dza maimo a asesimennde kha Kharikhuḽamu , mushumo wa mugudi ndi u guda zwine maimo a asesimennde a lavhelela  . 
Musi muthu o vhonwa mulandu , mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a ḓo ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu  . 
Ndivho ya CBP ndi u sima kushumele ku re na maanḓanḓivho ngomu kwo ḓisendekaho nga wadi khathihi na u itela u khwiṋisa kupulanale na nḓisedzo ya tshumelo ha masipala  . 
A ṱingaṱinga kamarani yawe ya u eḓela a tshi ṱoḓa fhethu ho teaho . 
Hu ḓo rumelwa ḽinki dzo fhambanaho dza WAP u itela zwitatamennde zwa mbilo na zwa mbadelo  . 
Hezwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) u itela u vhona uri vhathu vhoṱhe vhane vha dzula Afrika Tshipembe vha pfe vho vhofholowa hayani , zwikoloni na mushumoni , khathihi na u ḓiphina nga vhutshilo ha tshitshavha vhu si na nyofho . 
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu kana tshikwenda . 
Kha vha ṱole ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha kana vha ri muṅwe a vhe ene a ne a i ṱole  . 
Afrika Tshipembe ḽi na zounu dza kilima dzo fhambanaho dzine dza ita uri hu vhe na u fhambana kha u bveledziswa ha zwa vhulimi  . 
Musumbuluwo u ḓaho ( wa dzi 31 Ṱhangule ) , Yuniti 2 ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Koeberg ngei kha ḽa Kapa Vhukovhela tshi ḓo dziṅwa hu tshi itelwa ndugiselo dzo pulanelwaho . 
Arali ha vho vha na mbekanyo dza u ri hu di vha na vhanwe vhane vha nmga kona u swikelela vhutanzi uhu , hu tea u vha hu na vhutanzi u ri izwi a zwi nga do disa u linga-Midzimu khazwo  . 
Naho u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango i fhungo i konaho u zwi thoma kha u vhona uri hu na u dzhenelela ha vhukuma kha masia mahulwane a zwa vhulimi , zwithu zwinzhi zwine zwa nga tikedza kana tshumelo nnzhi kha thikhedzo zwi fanela u ambiwa khathihi uri hu vhonale maitele a uri hu kone u wanala na u ea maana zwo bvelela nahone zwo vhulungea  . 
MBUDZISO 2 Wo fhambana na wa mukhantseḽara wa wadi , arali zwo ralo yo fhambana hani ? 
Kha ri Lavhelesani zwifanyiso ni ambe uri ndi fhethu hufhio ambe fhano Afrika Tshipembe hu re na ndeme he na vhuya na hu vhona kana na hu dalela . 
Nga u sa tendela ndozwo ya matheriala ri khou bveledza khonadzeo ya u vusuludza  . 
Afrika Tshipembe ḽo vhea phanḓa u vha khagala ha vhusimamilayo , data yo vuleaho , na u ṱanḓavhudza u shela mulenzhe ha tshitshavha uri hu katele madzangano a bvaho fhasi vhathuni na zwigwada tshayatsireledzo kha OGP . 
Ngudo ya zwa Matshilisano na zwa Vhathu  . 
Samithi ya Double Troika i khou vha hone sa mvelelo dza mveledziso ya zwenezwino ya polotiki na vhutsireledzi kha Muvhuso wa Lesotho . 
U shumisa nḓivho ya foniki na ya mupeleṱo musi a tshi ṅwala maipfi e a si a ḓowele . 
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi  . 
Khethekanyo ya 106 ya Ndayotewa ntswa yo fhahewa malugana na vhusimamilayo ha vunḓu u swikela hu tshi vha na khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Ndayotewa ntswa  . 
Mutholiwa u fanela u vha na nd(ivho ya milayo , kha tsumbo ye ya n(etshedzwa afho nt ( ha u fanela u kona u dovha a sumbedzisa u sa vha mulayoni ha ndaela yo itwaho nga muhulwane  . 
Tshifhinga tsha khanedzano ya mbekanyamaitele zwazwino tsho fhira - tshifhinga tsha nḓisedzo tsho swika  . 
Hezwi zwi nga ita uri vha huvhale vhuimoni ha u thusea  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo , BI-159 . 
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Ndayotewa dze dza bveledziwa nga kha maitele a dimokirasi  . 
Hezwi zwi d(o dovha zwa langiwa nga tshifhinga tsho randelwaho izwi nga Muhat ( uli Muhulwane  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u ṅwalisa dzangano . 
U vhekanya zwithu u ya nga ha ene muṋe na u shumisa maitele a konḓaho sa u sedza nḓila ye tsha itwa ngayo U topola zwipiḓa zwi tshi bva kha zwo fhelelaho kha tshivhumbeo tsha 2-D na u fhaṱa kha zwivhumbeo zwa 3-D sa , u kopa tshifanyiso kana phatheni zwi tshi bva kha garaṱa 2-D u shumisa zwibuḽoko kana zwivhumbeo zwa puḽasiṱiki 3-D U shumisa luambo u ṱoḓisisa na u wanulusa U vhudzisa mbudziso na u ṱoḓa ṱhalutshedzo kha dzibugu , thelevishini na khomphyutha . 
Hezwi zwi itea nga u vhiga  . 
Vha dzulela u semana  . 
Ho thomiwa komiti ine ya do vhona uri hu u nwaliwe linwalo la maitele line la do sumbedza ndila ya maitele a u thomiwa ha indasisitiri i shumaho zwavhudi ya u alusa nyambo dza Afurika Tshipembe  . 
Kuitele kwashu kwa ngomu kwa khonadzeo ya u imiswa kwo no thomiwa kale ku tshi hanedzana na miraḓo iyo  . 
Tshiṅwe tsha zwiitisi zwa hezwi ndi asesimennde ya vhukoni ha mugudi zwi tshi yelana na tsumbo dza lushaka  . 
U bvisela khagala kha vhathu ha mbuelo dza masheleni nga dzi MP zwi bveledza ṱhoḓea ya Mulayotewa ya u dzhia tsheo ha u sa vha na tshiphiri na u vha khagala . 
Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde  . 
Maga a tshumelo a ḓivhadza vhadzulapo nga ha lushaka lwa tshumelo lune vha tea u lu lavhelela , a ṱalutshedza uri muṋetshedzatshumelo u tea u ṋetshedza hani avho vhane a vha fha tshumelo  . 
Kha vha fare tsha u fembedza tshavho tshi tou ima vha vale mulomo wavho u mona na tsha u fembedza . 
U wanala ha fhethu na tshumiswa zwi ṱuṱuwedza-vho uyu muhumbulo , hone naho zwishumiswa zwi tshi fana , vhadededzi vha a fhambana na nḓila dzine vha nanga ngadzo ngona dzavho dzi a fhambana . 
Lufu lwa Mpho lu ni funza mini ? 
U ralo ha vha u kokodza thambo nga maanḓa . 
Sa tsumbo , ṋetshedzo ire kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema , i ṱoḓaho uri Vharangaphanḓa vha Sialala vha sengise khanedzano dza siviḽi ya vharema35 na milandu ya vhugevhenga hune muhwelelwa a vha murema , hezwi ndi khethululo nga lukanda . 
Vho ri muhasho u khou pulana u swikela vhalwadze vha 800 000 mafheloni a ṅwaha hoyu wa muvhalelano  . 
Pulane yo bveledzwa nga tshumisano na zwigwada zwo fhambanaho - zwihulu tshitshavha tsho khethaho khoro  . 
Zwiṅwe zwivhumbeo zwa girama zwi gudisiwa kha Vhuimo ha FET . 
Sekithara ya phuraivethe yo dovha ya gudwa u itela u wana mafhungo kha theo ya mulayo , zwikimu zwa dzilafho na ndindakhombo ya mutakalo  . 
U pulanela na u ṅwala tshiṱori hu tshi shumiswa ndugiselamushumo i sa dini . 
Vhaṅwe vhahaṱuli vha fara kana u shuma kha ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde  . 
Khabinethe yo dovha ya ḓibaḓekanya na AU kha u fhululedza Kenya kha u tshimbidza khetho dzo bvelelaho . 
IDP ndi tshibveledza tsha kutshimbidzele kwa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho  . 
Buthano ḽa lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , ḽi ḓo dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo vha muengedzo wa 6 une wa guma nga ḽa 30 Lambamai 1999 . 
Nazwino , ri a ita ri tshi vha na thaidzo dzo fhambanaho dzi elanaho na zwa u ṱaṱisana  . 
U dovholola thevhekano ya zwiwo zwa tshiṱorini nga ngona . 
Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha . 
Nga tshenetsho tshifhinga ngweṋa ya dzungudza mutshila wa ya wa thudza vasi ya mme awe ine vha i funesa zwipeḓukwa zwayo zwa hasekana hoṱhehoṱhe . 
Hoyu ṅwaha u swaya miṅwaha ya 40 u bva tshe muvhuso wa tshiṱalula wa iledza gurannḓa dze dza vha dzi tshi khou bvelela dzi ngaho theWorld , the Weekend World na the Voice . 
Khabinethe yo tendela mukumedzo wa Afrika Tshipembe na Ḓorobo ya Durban wa u vha ṋemuḓi wa Mitambo ya Mulanganelano ya 2022 . 
Hu tea u vha na maitele a phuraivete na a tshiphiri tshifhinga tshot ( he  . 
Muhasho wa Muvhuso wa Mavunḓu na Muvhuso Wapo tshumelo dzi wanalaho  . 
Musi mushumo wa vhuya wa ṱalutshedzwa , ndugiselo dza u ṋetshedza tshumelo dzi nga thoma  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dziṅwe rekhodo dzine dza vha dza Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe . 
Tshumisano na mukhantseḽara wa wadi - Komiti dza Wadi dzi tea u fhaṱa vhushaka ha tshumisano na u pfesesano na mukhantseḽara wa wadi saizwi vhakhantseḽara vha wadi vha vhone vha itaho khoro  . 
Hune musidzana a vha na miṅwaha ya nṱha ha , mulandu u fanela u vha wa u tshipa arali a tshi ri a ho ngo vha na thendelano . 
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529 . 
Tshumelo i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo . 
U sa shumisa masheleni nga nḓila yone U dzudzanya akhaunthu . 
Zwino nwalani pharagirafu pfufhi , ni tshi khou nwala nga ha zwine kwa khou humbula zwone  . 
U vhala na u ṱalela ho ḓiimisaho ho engedzwaho . 
Mushumo wa u vhona uri fulufulu ḽi hone u khou ya phanḓa  . 
Musi zwibveledzwa zwa halwa zwi tshi dzhena Afrika Tshipembe , muṱun ḓi u tea u wana thendelo ya u fhirisa zwibveledzwa kha Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone  . 
Vhushaka ha metse kana mirekanyo ine ya ṱalutshedza milayo iyi i ita mutheo wa thasululo ya thaidzo dza pfukiselo ya luvhilo  . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya kha mbekanyamaitele ya u lafhiwa  . 
Tshumelo dza zwa Mbuelo ya Afurika Tshipembe ( SARS ) ndi yone i kuvhanganyaho muthelo  . 
Vharengi vha sinaa tswikelele ya muḓagasi wa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele a ya nga masipala . 
Khabinethe i khwaṱhisedza pfanelo dza vhana dza u guda fhethu havhuḓi nahone ho tsireledzeaho . 
Mbadelo yo teaho ya poswo i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi rumelwa kha muhumbeli . 
Kha shango li fanaho na Afurika Tshipembe ndi zwi fhio zwitirathedzhi zwine zwa tea u shumiswa kha u itela uri vhorasaintsi vhashu vha kone u bvelela  . 
U lavhelesa , u humbula , na u fhindula ! 
Vhubindudzi ha muvhuso kha themamveledziso ya vhuendi vhu khou sika tsireledzo , fulufhelo , vhuḓi na u sa ḓura ha tshumelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi u mona na shango ḽashu . 
Huno tshayo ya u sika vhukoni ho tiwaho u kona u swikela pfanelo dza SADC na NEPAD  . 
U dzhiela ntha na u thonifha vhurereli na zwithu zwa ndeme kha mvelele , zwine vha tenda khazwo na matshilele zwi vhumba mutheo wa u nekedza tshumelo  . 
Ndalamo o ya lwanzhe tshikolo tsho vala . 
Mbekanyamushumo dzi khwaṱhisedzaho u ḓidzima , dzo livhiswaho kha vhoṱhe vhatukana na vhasidzana , dzi fanela u wanala kha zwikolo zwoṱhe zwa muvhuso . 
Tsumbo . 
Thaidzo ya u ḓihwala ha vhananyana na vhutshinyi kha zwiṅwe zwa zwikolo , sa dzikhakhathi dza dzigennge , zwidzidzivhadzi , zwikambi na tshutshedzo kana u tambudza nazwone zwi khou dzhielwa nṱha . 
Kha vha ite khumbelo vhege dza rathi , fhedzi hu si vhege dzi fhiraho dza malo , phanḓa ha ḓuvha ḽa u ṱun ḓa  . 
Hezwi zwi ḓo ṱanganyiswa na u kunguwedza fulo ḽa Proudly South African na u dzhia vhukando vhukonḓaho kha zwiṱundiwaho zwisiho mulayoni  . 
Mugudisi mukonanyi mediator u ita uri kanzhi hu vhe na khonadzeo kana tshikhala tsha u vhala hu so ngo lavhelelwa lune zwa u guda zwi sokou bvelela henefho kha mitambo yo livhanaho na vhagudi sa , u sokou tamba kha khona ya u silinga fantasy kana fhethu ha zwibuloko zwa u fhaṱa , na kha nyito dzine dza tshimbidzwa nga mugudisi sa kha danga ḽa tshiṱori na maṅwe madanga . 
Khethekanyo dzi re afho fhasi dzi ṋetshedzwa u ya nga nzudzanyo ya faili ya DHS yo tendelwaho . 
Dzina ḽa dokotela na nomboro dza luṱingo na nomboro dza fhethu ha u shumela , arali zwi hone . 
Vhashelamulenzhe vha fanela u fhedzisa mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa kha tshigwada tshithihi tsha kutshilele kha wadi  . 
Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri , ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi , mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa ; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi ; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa ; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho . 
Hezwo a zwi ambi vhathu vhothe vhane vha vha kha maimo a u fulufhedzwa ndi vhatambudzi vha vhana  . 
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Dzi thusa zwigwada zwoṱhe zwa tshitshavha - vhaswa na vhalala , vhanna na vhafumakadzi na vhaholefhali . 
Kana mmbi ya vhupileli i ḓo rumelwa u ḓa u thusa mapholisa kha miṅwe mishumo ya u linda kana zwiṅwevho , hu u itela u vhofholola mapholisa  . 
Sa murangaphanḓa wa Vhurangeli ha Vhugweṋa ha Thememveledziso dza Vhuphuresidennde ha NEPAD , Afurika Tshipembe ḽi isa phanḓa kha u shuma na dziṅwe ngweṋa u bveledza tshanduko khulwane kha themamveledziso ya dzithandela kha dzhango . 
Khabinethe i dovholola khuwelelo ya zwitshavha ya u isa phanḓa na u shumisa Thusong Service Centres u swikelela tshumelo dza mutheo sa Zwa Muno , Zwa Vhashumi , Vhulamukanyi , Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe na Tshikwama tsha Khombo dza Badani . 
Awara dza u shuma Senthara yashu ya Ṱhingo na ofisi dza dzingu dzi vula u bva nga 08h00 u swika 17h00 vhukati ha vhege na u bva nga 08h00 u swika nga 12h00 nga Mugivhela  . 
Itani ḽitambwa ḽa tshiṱori itshi . 
Muthelo wa vhashumi u kovhekanyiwa vhukati ha SITE na PAYE . 
Mueletshedzi wa thero kana modereitha o hweswaho uyo mushumo nga vundu u tea u modereitha sambula ya mishumo ya u linga oraḽa musi o dalela tshikolo u itela u khwaṱhisedza maimo a mishumo na moderesheni ye ya itwa ngomu tshikoloni . 
Mafheleledzoni , khaedu i vha yo livha kha mulayo sa musi i tshi ṱoḓa nzio ya uri zwi itwe . 
Arali tshifhinga tsha gomelelo tshi tshipfufhi , nahone ha rengiswa phesenthe ṱhukhu ya tshiṱoko , tshiṱoko tsho salaho tshi ḓo lilisa nga u engedzedza kushumele u ya nga tshifuwo nga u tsa ha phimo ya tshiṱoko  . 
Zwine a zwi sa vhe khagala ndi zwauri muthu ane a khou ita ṱhoḓisiso kana muthu ane a khou kaṋa na u vhambadza u fanela u ita khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo  . 
Kha GEMS tshipikwa tshashu ndi u vha ṋekedza khetho ya mbuelo yo teaho ṱhoḓea dza ndondolo ya mutakalo dza muṱa wavho na tshikwama tshavho  . 
Ri tshi tou engedza , nila yo teaho ya u shuma na shishi ya SPS na mutakalo wa zwimela na zwifuwo zwi khou itiwa , zwi khou bveledzwa nga vha tshigwada tsha zwa tsireledzo ya zwiiwa yo iimisaho nga tshohe  . 
Tsumbedzo u dzulela u gungula , ngeno Ntshengedzeni a sa tsha shuma zwavhuḓi tshikoloni . 
Masipala wa Khethekanyo ya A ( kana masipala mihulwane )  . 
Muvhuso-wapo , tshitiriki , vundu na lushaka-vhothe vha na dzipholisi na dzimbekanyamishumo dzine dza kwama CBNRM  . 
Nahone hezwo ndi nga ṅwambo wa uri zwine ra zwi ḓivha ndi uri tshanduko kha sekithara iṅwe na iṅwe ya ikonomi kana tshitshavha - tshanduko ya vhukuma ya tshifhinga tshilapfu - i ḓo ṱoḓa nyito guṱe nahone ha vhubveledzi nga zwiimiswa zwinzhi , mbumbano na vhathu nga muthihi  . 
U vhiga nga ngudo na u swikelwa ha zwipikwa nga tshivhumbeo tsha saithifiki tshi ṱanganedzeaho tshine tsha vha tsha sisteme , u pfesesea zwavhuḓi na u tendisea  . 
U shumisa pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga vhathu vha vhurereli ha vha Pagans na dziṅanga a zwi tei u thivhela ndaulo ine ya ḓo thivhela u pfukwa ha pfanelo dza vhaṅwe vhathu-afha hu ambiwa pfanelo dza zwipondwa zwine zwa tea u tsireledzwa kha maitele a vhavhaho . 
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni  . 
Vhulangi vhuhulwane vhu kati na u thoma u shumisa zwivhumbeo zwaho zwo themendelwaho nga Muvhigo wa ComTask  . 
Anetshelani khonani dzaṋu tshiṱori tshine na tshi ḓivha tshi re na pfunzo kana nyeletshedzo . 
Ndi vhuifhinduleli ha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe u kuvhanganya zhendedzi , i kha tshivhumbeo tshi sa koni nga nila yavhui , sa zwine a nga owa nga muthu ane a tama u shumisa pfanelo dziwe na dziwe dzo sumbedzwaho kha Mulayo  . 
Ndi tshi ya phanḓa , mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi , fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe , kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma . 
Khabinete i sasaladza nyito dza u laṱekanya mamphu ngei Kapa Vhukovhela nga vhagwalabi vhane vha sa ṱoḓe mabunga a mabakete . 
Zwenezwo , vhushumisani hashu vhu tea u ṱoḓa u swikela ezwi u itela u engedza ndeme kha mabindu avho  . 
Kha vha tendelane kha milayo ya masia oṱhe  . 
Khuvhangano yo vha i tshi khou ṱoḓou bveledza nḓila ya tshumisano vhukati ha khothe dzo fhambanaho dza ḽifhasi ḽoṱhe dzine dza shuma diphosithi zwi a ṱo ḓea nga Muṅwalisi  . 
SITA i ṋetshedza thekhonoḽodzhi ya mafhungo , sisiṱeme dza mafhungo , na tshumelo dzi elanaho nadzo , kha vhupo ha tsireledzo ya mafhungo vhune ha londolwa , u ya kha tshumelo ya muvhuso na miṅwe miraḓo ya muvhuso  . 
Kha themo iyi , kha vha fhe vhagudi thikhedzo nnzhi kha ndingedzo dzavho dza u rekhoda na u imela mirekanyo yavho  . 
Vhalangi vha dovha hafhu vha dzhia tsheo yo teaho kha zwine zwa vha zwo tea musi hu tshi kwamiwa vharekanyi vhane vha sedzana na ndindakhombo nga u lingana  . 
Khabinethe i livhuwa vhabebi vhoṱhe , vhagudisi , maḽekitshara na vhalauli kha u thoma ha vhuḓi ha ṅwaha wa u guda wa 2017 . 
Dzangano ḽa dzitshaka ḽa u thoma sisiṱeme dza lushaka dza ndalukano ḽi khou i swa phanḓa nga u tshintshana kana u pfukisela tshenzhelo vhuvhili hazwo vhukati ha tshaka dziṅwe na miṅwe mishumo i re khagala ya zwiimiswa zwa dzingu na zwa dzitshaka  . 
Sikhu ḽa ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Nahone vhunzhi ha vhatheli vha a ṱoḓa u tevhedza zwenezwo u khwaṱhisedzwa ha tshumelo na pfunzo iṅwe na iṅwe hu na masiandaitwa o ṱanḓavhuwesaho  . 
Ro vha ri tshi khou ita izwi nga vhukwamani na vhabindudzi vha phuraivethe , u fana na tshikwama tsha phensheni , vhane vho takalela u shela mulenzhe kha Tshikwama tsha Themamveledziso  . 
Kha vha thome nga zwa ndeme , pulane yo bveledzwaho henefho , sethe ya milayo na mulayotewa , vha fhate khazwo  . 
Tshumelo dza zwa maṱo Fureme , ḽentsi na khonthakithi ( dzo khwaṱhaho na dza tshifhinganyana ) Muaro wa maṱo wa refractive . 
Mbambadzo vhukati ha haya mashango yo aluwa u bva kha R29 biḽioni nga 2012 u ya kha R43 biḽioni nga 2016 . 
Hu tshi tevhelwa nila ine mvelaphana ya khou ongolowa nga u bveledza mbusedzo murahu ya shango kha miwaha ya u thoma nga murahu ha 1994 , mbekanyamushumo yo fhedza yo tou walululwa  . 
Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka 213 . 
Tswayo dza mahoro a politiki dzo shumiswa kha khetho dza 1994 hu tshi khou itelwa uri zwi leluwe kha u a vhona kha mabammbiri a u khethela  . 
A vhea vhutshilo ha vhanwe khomboni nga u sa dzhiela ntha milayo ya tsireledzo  . 
A zwi mangadzi uri vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi fhedza vhe khuvhabvu dza u vunḓea milenzhe , zwanḓa na u bodea dziṱhoho ! 
U dzinginya thandululo ya thaidzo nga maanḓa kha Mathemathiki . 
Nga murahu ha u dzikisa tshiimo tsha ikonomi , ndondolo yo sudzuluswa u itela nyaluwo nga u ṱavhanya kha vhoṱhe  . 
Ndaedzo iyi ndi tshiṱiratedzhi tsha mveledziso ya vhukoni tsha tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓo khwinisa ndeme ya vhashumi tshine tsha vha tsha vhuṱhogwa kha u konisa muvhuso u ṋetshedza mushumo we wa laedzwa . 
Tsheo dza thekhinoḽodzhi dzi dzhiwaho ṋamusi dzi nga vha thaidzo dza thekhinoḽodzhi dza matshelo  . 
Muthu a nga fhambanyisa zwiḽiwa , fhedzi khetho dzo kalea nga zwine zwa vha hone  . 
Mbadelo dza ngona dzi re hone dza vhugudisi ndi ha uri nyengedzedzo iyo yo leluwaho ya khaphasithi i re hone i anzela u vha i sa ḓi koni siani ḽa masheleni  . 
Naho ho vha na mikano i konḓaho , u konḓa ho dovha ha kona u ḓisa u vhulunga ha ndeme kha masheleni , hune ho vhofholola masheleni u itela u avhela kha masia a ndeme  . 
Kuvhonele ku linganaho kwa mbeu a ku fhungudzi u dzhenelela ha vhanna , zwavhuḓivhuḓi , ku tendela kushumele kwa khwiṋe nahone ku linganaho vhukati ha vhanna na vhafumakadzi , zwine zwa ḓo ḓisa mvelelo dza khwiṋe dza mushumo  . 
Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Mbofholowo ya u Tshimbila na Vhudzulo - Vha nga ya vha dzula hoṱhe kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe . 
Thikhedzo i yaho phanḓa , i fanaho na thuso nga u vhambadza na thendara , i dovha ya ṋetshedzwa  . 
Vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe iṅwe ya thasiki dzi tevhelaho  . 
U fha vhathu tshifhinga tsha u dubekanya zwililo zwavho nga ndeme dzazwo  . 
Tshivhumbeo tsha zwibveledzwa zwinzhi tsho bveledzaho nḓowetshumo ya vhupileli ( mapfumo ) tshi ṱoḓa ndango yo khwaṱhaho ya muvhuso , nga maanḓa maelana na zwiṱunḓwa na zwivhambadzelwannḓa  . 
Nanga i fanela u vhona uri dzifomo dza malugana na vhuhole kana u thogomelwa dzi dadziwa zwavhudi nahone hu tshee na tshifhinga  . 
Hu fanela u vha na ndingedzo dzine dza itwa u itela u katela mihumbulo ya avho vhe vha vha vho tsikeledzwa tshifhingani tsho fhelaho na vhe nga mulandu wa vhupo he vha vha vhe khao , mashumisele a luambo , nyofho dze vha vha vha tshi khou vhusa kana miṅwe-vho mihumbulo ye ya ita uri vha si kone u bvisela vhuḓipfi havho khagala  . 
Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa , a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu . 
Vho dovha vha fhiwa Pfufho ya nga Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi . 
Nga murahu ha u vhumbwa ha Yuniyoni nga 1910 , ho ḓo engedzwa Nnḓu ya Buthano . 
Itshi ndi tshikhod(o tsha Dzind(ou dza ha Ramasunga  . 
Pherimithara U sedzulusa tshikhala tsha u mona na zwivhumbeo zwa 2-D na zwithu zwa 3-D hu tshi shumiswa mbambedzo tswititi kana zwa u ela zwi si zwa fomaḽa . 
Pfanelo ya u thoma mugodi a i pfuki tshikhala tsha miṅwaha ya 30 . 
Ngauralo , a hu na zwine zwa fanela u itwa nga EU u khwaṱhisedza nyelelo i bvelaho phanḓa yavho , zwavhuḓivhuḓi ngauri mashango a bveledzaho a pfesesa uri zwivhambadzwaseli izwi , zwi ḓo ṋuvhela u tshoṱhe kha vhushai , mveledziso i songo linganaho na u sa vha na vhudziki  . 
Kuitele kwa CBP kwo itelwa u tshimbidza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha ḽeveḽe ya masipala  . 
Vha tea u i vusuludza nga murahu ha miṅwaha iyi  . 
Arali ha vha na u sa anana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a dzhiwa sa tshavhi  . 
Ndi zwipiḓa zwifhio zwa muvhili zwine na vha na tshithihi tshazwo ? 
Kuambarele kwa Mahosi na vhathu zwavho a kwo ngo tou fhambana u yafhi  . 
Vhathu vha Afrika , Vhafumakadzi na Vhathu vho Holefhalaho vha kha ḓivha vha songo imelelwa kha masia oṱhe a Ndingano ya Vhutholi  . 
Khwiniso ya kushumele i katela u khwiniswa ha sisiteme dza IT , u gudiswa ha vhashumi kha sisiteme ntswa , u fhelisa tshanḓanguvhoni na u linga Maṅwalo a Vhuṋe maswa a garaṱa  . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo  . 
Ni ṅwala ṱhoho ya mafhungo , na mboḓi ṅwala zwine na khou ṱoḓa zwone ni sa monamoni . 
Ndeme ya u ambara mulinga wa u sumbedza vhulwadze  . 
Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vho Semira Mohammed sa Muraḓo a sa Shumiho hone kha Bodo ya Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Badani ḽa zwa u Pfuka Mikano . 
Vha ḓo vha na tshenzhemo ya uri luambo lu a shanduka murahu ha tshifhinga na vhukati ha mvelele , na u shanduka halwo kha masia o fhambanaho a vhutshilo  . 
Fhindulani mbudziso MBILI kha dzi tevhelaho  . 
U ya kha u khunyeledza tshiṱirathedzhi , zwa zwino ri khou dzhia kuitele kwa vhukwamani ha lushaka kwo ṱanḓavhuwaho  . 
Sedza hafhu mvelaphanḓa kha u shumisa pulane  . 
Dziminisiṱa dzi ḓo ṋetshedza muvhigo nga ha mbekanyamushumo idzo kha vouthu ya mugaganyagwama . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhia Madalo a Muvhuso u ya ngei Kha ḽa Saudi Arabia u bva nga ḽa 27 u swika 28 Ṱhafamuhwe 2016 , zwine zwa ḓo khwaṱhisa vhusaka vhukati ha mashango aya mavhili . 
U shela mulenzhe kha u pulana nga afho hune vha kona tshifhingani tsha vhege ya u pulana vhe na miṅwe ya miraḓo ya komiti ya wadi vhane vha dzula vhe hone tshifhinga tshoṱhe  . 
PSC i na vhashumi vha 235 hu tshi katelwa na dzikhomishinari . 
Hetshi tshifhinga tshi khou dovha tsha ṋea tshiṅwe tshikhala tsha u amba na Miraḓo ya Khorondangi , u pembelela zwo swikelwaho na u tandulula khaedu dza u thomiwa u shumisiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso . 
U ṱhukhukana ha zwiimiswa - Sa kha sekhithara ya maḓi ho vha na mivhuso yo vhalaho na zwiimiswa zwa mashangohaya kale zwi re na vhuḓifhinduleli vhuṱuku u itela vhuthathazwitzhili  . 
Komiti dza Wadi dzi nga vhidzwa u tshimbidza muṱangano uri dzi kone u wana mihumbulo ya tshitshavha kha pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho kha u sikwa ha Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele  . 
Kuvhonele kwa vhafumakadzi kwo dzhielwa nṱha musi hu tshi khu bveledzwa phurogiremu ? 
Mbetshelo a i kwami u vhaisa vhaṅwe fhedzi i kwama u shumisa maanḓa a vhuloi muthu a khou itela u vhuelwa . 
Ri tama u topola vhaphuresidennde vha kale vha ANC vho rangaho phanḓa nndwa yashu ya mbofholowo na u sika vhutshilo ha khwiṋe kha mirafho yoṱhe  . 
Mulayotewa u amba uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha na pfanelo ya u vha kha mupo une u si vhaise mutakalo wavho kana vhuvha havho . 
Musi hu saathu itwa ndingo vha ḓo tea u ḓadza mbudzisavhathu ya ḓivhazwakale ya dzilafho , ine ya ṋetshedza phurofeshinala wa ndondolo ya mutakalo mafhungo nga ha khombo dzi re kha mutakalo wavho  . 
Sisṱeme ya u tikedza ya mukhakhi i a shumiswa kha u ita dzitshanduko na u khwinisa vhuḓifari ha mukhakhi ha tshifhingani tshi ḓaho  . 
Ndi kona u ṅwala tsenguluso ya bugu . 
Phambano dzi kha zwivhuya , hu si zwi si zwavhudi-vha nga engedzedza u itela uri thandela i bvele phanda  . 
Vhatsikeledzi vhashu vho ṱoḓa tshifhinga tshoṱhe u nyadza maanḓalanga a sialala na u khethekanya vharangaphanḓa u bva kha vhathu vhavho nahone tshiṅwe tshifhinga vho zwi kona  . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe vhagudi vha a kona u bvela phanḓa na u ita zwivhumboe zwa bola na Silindara na zwivhumbeo bogisi ( phirizimu ) u bva kha vumba kana suko ḽa u tamba . 
Ndi vhana vhangana vhe vha renga zwikhipha zwi si na makolo nga tshimedzi ? 
ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU  . 
Kha hu ambiwe nga ha bugu hu tshi khou dzhielwa nṱha mbudziso dzo fhambanaho dzine dza tea u shumiswa u vha tshipiḓa tsha nyambedzano u itela u bveledza tholokanyonḓivho . 
Pfanelo dza muthu dza u nanga uri a nga tshilisa hani zwi tshi vhambedzwa na pfanelo dza tshitshavha dza u vha na vhupo ho tsireledzeaho u itela uri vhathu vhothe vha nga kona u tshila afho  . 
Zwiṅwe zwo khwaṱisedzwaho ndi zwiṅwe zwipiḓa zwa mafhungo a ndeme na vhutevhedzi vhune vha ḓo vhu shaya kha u ita khumbele vha tshi shumisa PAJA . 
Ndi nnyi a sumbedzaho u sa vhilaedzwa nga zwine zwa khou ambiwa ? 
Ndivhuwo o ola tshifanyiso tsha u naka . 
Musi ndi tshi ṅwala uyu Mulaedza , muṅwe washu o amba uri shango ḽashu ḽo tingwa nga mimuya mihulu ine ya ita uri zwi konḓe u ḓivha uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo . 
Ndi zwone o hu na vhuṱanzi ho teaho u fhira nga kha vhurangeli uhu  . 
U ita nga u ralo , kha ri dovhe hafhu ri swikise zwithu zwa vhuṱhogwa izwi hu na khwaṱhisedzo u bva kha dzangano ḽashu na muvhuso  . 
Khanedzo ya iambeli ine a ri sathane u wana mushumo kha zwana zwi si na mushumo ndi a uri wana a re kha zwipotso ndi wana a si khohe  . 
Tshanduko na Mutakalo wa Vhashumi )  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhatholi vhoṱhe vhe vha tevhela Mulayo wa Ndinganyo ya Matholele u dzhenela Pfufho dza Ndinganyo ya Matholele 2015 phanḓa ha datumu ya musi dzi tshi vala nga ḽa 13 Ṱhafamuhwe 2015 . 
Nga u ralo ri a tenda kha uri ṅwaha u ḓaho u ḓo vha na mulalo , arali thendelano dzo fanelaho dzo swikelelwa nga tshifhinga tsha ḽiga ḽa zwino ḽa nyambedzano  . 
Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe , nahone u vhofha vhusimamilayo , vhalanguli , vhulamukanyi na zwiimiswa zwa muvhuso  . 
Mulanguli wa GEMS u ḓo vha ḓivhadza uri o ṱanganedza Fomo a dovha a ṋetshedza khophi ya Fomo Muofisiri Muhulwane wa GEMS hu sa athu fhela awara dza 48 o ṱanganedza Fomo . 
A si kale , China ḽo fulufhedzisa zwishumiswa zwa ndeme u thusa u fhelisa u phaḓalala ha Ebola ngei Afrika Vhukovhela . 
Vhadzheneleli vha shuma nga zwigwada zwa vhathu vha 4 u ya kha 6 na u bveledza pulane ya kushumele kwa masipala  . 
Madzhendedzi a ṱo ḓisisaho muthu o rwelaho luṱingo ha ṱo ḓei kha Crime Stop . 
Tshiendedzi tshine tsha sa thelelwi lwa miṅwaha miṋa tshi ḓo phumulwa . 
Zwino ni khou ya u ṅwala lungano lwa inwi muṋe . 
Musi mushumisi a tshi khetha u ṅwalisa online malugana na zwino itwa nga GCIS , GCIS i ḓ o shumia zwidodombedzwa izwo u fhindula mushumisi  . 
Arali vho no vha na ID , vha ḓo tou vhidzwa uri vha ḓe vha ite khumbelo ya garaṱa ya ID . 
Muvhuso wapo sa mubveledzisi : Muvhuso wapo u nga renga mavu wa a bveledzisa , nahone mbuelo i bvaho kha mveledziso i nga shumiswa u bveledza themamveledziso na u ḓisa tshumelo  . 
Milayo i shumisiwaho musi hu tshi vusuludzwa dzihosiele nga murahu ha musi Vhuimeli ho humbelwa  . 
Ndi tshifhinga tsha u khetha  . 
Haseledzani uri ni nga zwiitisa hani u tshimbila ni tshi kuvhanganya tshelede ya vhuṱambo ha u onesana ha maṱiriki  . 
Nahone vhunzhi ha avho vhane nyimele dzavho dza vha dzi songo tsireledzea nga maanḓa ndi vhaswa na u vha vho tsikeledzwaho  . 
Nga mulayo , vhe vha vhuya vha mala nahone mbingano ya fhela nga lufu kana ṱhalano , a vha tsha vha thanga ya murole . 
Tshithu tsha ndeme tshihulwane ndi zwivhaswa , zwiendedzi na mbadelo  . 
U vhuedzedziwa hafhu ha Vho Ian van Niekerk sa Mofisiri Muhulwane wa Gwama wa Broadband Infraco  . 
Ri dzula ri na vhuṱanzi ha uri tshipikwa tsha ndeme tsha u ṱanganyisa khonthinenthe tshi na thikho dza dzingu dzo khwaṱhaho  . 
Fomo ya Muano uyu i a wanalea Ofisini ya Thendelo . 
Maṱodzi ndi muṱuku kha Rudzani . 
Komiti ya Wadi i nga khetha u ṋetshedza dziphothifoḽio kha miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Thendelano dzi nga dovha dza sumbedza uri khuḓano dzine dza nga vha hone dzi nga rumelwa kha mukonanyi ane a ḓo thusa miraḓo u shuma na phambano dzavho  . 
Muvhuso wo no ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u sa thoma mbekanyamushumo ya u fhaṱa kha miṅwaha mivhili ya u mathomoni  . 
Musi maanda na ndangulo zwo no nekedzwa tshigwada tsha vhathu vhaswa-u fana na vhakhantselara vha vhupo kana vhaofisiri vha dziCBO kha mbekanyamushumo ya CBNRM-hu anzela u vha na khombo ya uri vhurangaphanda vhuswa ho funzeaho vhu do bvelela  . 
Arali zwi songo ralo , khumbelo i tea u vha na ṱhalutshedzo yo ṋekedzwaho nga ofisi yo teaho  . 
Tshanduko khulwane ine ya khou ḓisiwa nga u khwiniswa ndi u bviswa ha sisiṱeme ine ya vhidzwa upfi Khumbelo , ho lavhelelwa u swikelela tshanduko . 
U shumisa mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza uri ipfi ḽi amba mini , nz . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea kiḽiniki iṅwe na arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa , vha ḓo fhindula muvhigo wavho nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona  . 
Vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho vhu a ṱoḓea u ṱuṱuwedza bono ḽa Ndayotewa  . 
Maḓi na vhuthathatshilu ndi zwone zwiko zwa mveledziso i yaho phanḓa . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa kha u haseledza na u humbula nga ha izwo zwithu uri maipfi a peleṱiwa hani na uri fhungo tswititi ḽi vhumbiwa na u khethekanywa hani  . 
U amba zwiṱori na u dovholola zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi a ene muṋe . 
U ṅ walisa hu tea u itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno . 
Khophorethivi ya sosaithi ya u vhulunga ndi khophorethivi ine ya ṋekedza mbuelo dza u vhulunga , hu tshi angaredzwa ndindakhombo na tshumelo dzo teaho , kha miraḓo yayo na vhathu vha ḓitikaho ngayo  . 
Hu ḓo engedzwa u bva kha tshivhalo tsha zwino tsha 4000 u ya kha 10 000 . 
U fhaṱa vhukoni ha miraḓo ya komiti ya wadi ndi zwa ndeme kha u tshimbidza u dzhenelela ha zwitshavha kha phurosese ya mveledziso na kha mafhungo a kuvhusele  . 
Zwiṅwe hafhu , u vhambadza na vhafarisani nga riṋe vha sialala ngei tshipembe zwi kha ḓivha zwa ndeme kha ikonomi yashu . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha kona u thoma u vhala zwipiḓa zwa furakisheni na u guda madzina a furakisheni maswa . 
Hu na u pembela na u ngudo kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa na kha nyambedzano idzi , na u dovha hafhu zwa vha na mbuelo dza poḽotiki na dza ikonomi kha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na dzhango ḽoṱhe uri vha kone u pembelela Vhu Afurika na u ḓivhofha hafhu u fhaṱa zwitshavha zwo ḓisendekaho nga mikhwa ya vhuḓi na milayo ya Tshiafurika . 
Pfanelo dza vhathu na mulalo wa vhupo Nyambo ndi zwishumiswa zwa ndeme u bveledza pfanelo dza vhathu na mulalo wa vhupo  . 
Muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho u ḓo rumela khumbelo ofisini ya tsini ya dzingu kana ya tshiṱiriki ya Muhasho uri i ṅwaliswe kha redzhisita ya vhathu . 
Marambo na misipha Lukanda U aluwa ha lukanda nga u ṱavhanya Zwi vhanga mapundu . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa , nahone hu tshi khou shumisaniwa na Minista wa Gwama . 
U shuma na mutevhaṱhaḓu wa data woṱhe zwi nga dzhiya ngudo dzo vhalaho . 
Gireidi ya Ṱ i so ngo nga ndi Gireidi ya 1 ya fhasi kana yo leludzwaho . 
Nga mulandu wa zwenezwo , vhane vha ḓo vha vho telwa digirii sa madokotela , dziinzhiniya , vhavhalelani , vhagudisi na mabuḓo o fhambanaho a vha nga koni u dzhena kha ikonomi  . 
Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara , na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva , tshelede ya mundende na bugu ndaula , kha zwiṅwe zwinzhi  . 
Maemu o ḓo founela khotsi awe nga zwo bvelelaho vha ḓa nga u ṱavhanya  . 
Vha ḓo dovha hafhu vha kona u wana data i no ṱoḓea u kuvhanganya na u i vhekanya na u ṋekedza mafhungomatsivhudzi a no khou ṱoḓiwa e kha tshivhumbeo tshone u itela uri pulane ya thandela na sheduḽu zwi bveledzwe na u londotwa  . 
Vha vhuraru vha ri kha hu engedzwe tshumelo ya mathukhwi i vhe luvhili nga vhege ngauri ḓoroboni hu khou ḓala mathukhwi zwiṱaraṱani  . 
Minisṱa wa kale wa Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali o humbela uri vhuviavhathu vhu lavheleswe na uri hu dovhe hu khwiṋiswe na mulayo u langulaho uvho vhugevhenga . 
Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya . 
Thendelano ya pulane ya matshilisano yo ṱhaphudzwaho i fanela u fhira zwa migodi na u langula u tsa ha sekhithara  . 
Muhasho wa zwa Mvelele u ḓo vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi , dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo . 
Kha vhege yo fhelaho , hu na dzihitha dze dza siwa dzi tshi khou duga vhusiku hoṱhe . 
Tshibugwana tshenetsho tshi tea u vha na zwidodombedzwa zwothe nga ha khamphani na vhurangaphanda hayo na manwalo kana zwitatamennde zwa masheleni ayo  . 
Tshitendeledzi tsha maḓi ndi lwendo lu sa gumi lwa maḓi u bva lwanzheni , shangoni na muyani . 
Mbudzisavhathu , ye nda i vhidza , i ṱalutshedza lutamo lwa u sika nḓila dza tshiimiswa na nḓila dza u lwa na vhuyaḓa nga nḓila yo teaho  . 
Ngauri mitengo ya nṱha ya vhudavhidzani nga mitshini ndi tshone tshikhukhulisi kha vhubveledzi ha ikonomi yoṱhe nahone zwino vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe u ḓidzudzanya u vha muṱuṱuwedzi wavhuḓi  . 
Vhafhuri vha tevhela mikhwa i fanaho na ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa . 
Nyimele ya zwino ine mbekanyamaitele ya zwa tshipholisa i khou fhambanywa na i ḽa ya 1994  . 
Defibrillator i dzheniseaho  . 
A hu na tshitshavha tshi ne tshi nga vha na mbofholowo arali vhanna na vhafumakadzi vha so ngo vhofholowa , vha sa lingani , nahone kha iḽi ḽiga , vhanna na vhafumakadzi vha na vhuḓifhinduleli vhu ne ha fana  . 
De Wit ndi mutambi mupikisi  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi kha vha dalele website ya International Trade Adminstration Commission . 
Sisiṱeme ya u sedzulusa hafhu nga yone iṋe ya zwino yo pimea kha u vhona mulandu , nga murahuni ndi hune dziṅwe nyiledzo fhedzi dzo kombetshedzwa  . 
Miṅwe yoṱhe i tatamudza wonoyu muhumbulo muhulwane . 
Sia ḽa muvhuso wapo na wa vunḓu yo humbelwavho u ita zwi ngaho izwo  . 
Musi ri tshi khou davhidzana nga ha mbekanyamushumo idzi nga kha mafulo o fhambanaho , midia u ḓo dzulela u vhudzisa uri naa ri ita nga nḓila ifhio sa muvhuso  . 
Huṅwe wadi dzi re na tshivhalo dzi wela fhasi ha mivhundu ya mahosi lune zwa nga konḓa uri vharangaphanḓa vha sialala vha shele mulenzhe kha u pulanela wadi kha wadi dzoṱhe  . 
Tsha vhuvhili , vha amba uri khothe dza sialala dzi tea u tshimbidza milandu i kwamaho maitele ane a vhaisa  . 
Arali mme a ṋwana a songo ṋea thendelo kha tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana , khotsi a ṅwana u tea u ita khumbelo khothe ya vhana uri thendelo ya mme a ṅwana i sa ṱo ḓei  . 
U thetshelesa u itela u pfesesa : U thetshelesa kha ḓivhaipfi ntswa u thetshelesa kha tshibveledzwa u itela mafhungo o khetheaho . 
Hu khou humbulelwa uri , musi vha kha ḓi vha ṱhoho ya zwa poḽotiki kha Muhasho wa Pfunzo wa Vundu , Vho Dr Motsoaledi vho nanga vhaṅwe vhaṋetshedzi kana vho sumbedza dzangalelo kha vhaṅwe vhaṋetshedzi vha fanitshara ya tshikolo na kilasi dzine dza sudzulusea vhe vha humbela uri vha ṋetshedzwe konṱiraka ya nḓisedzo ya thundu kha Muhasho  . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u khwinisa ndeme ya u shumisa tshelede nga u pulana zwavhuḓi , sisiṱeme dza u renga dzavhuḓi na mupikisano muhulwane kha ikonomi  . 
Khoro i tea u khwaṱhisedza uri IDP i a elana na ṱhodea dza mulayo musi i sa athu u i themendela  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṱanganedza na u tenda u ḓirula mushumo ha Vho Krish Naidoo na Vho Vusi Mavuso sa miraḓo ya Bodo ya Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe ( SABC )  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho dovha hafhu vha dzhenela Samithi Khulwanesa ya Vhuvhili ya Dzitshaka dza Afrika dzo Ḓidzhenisaho nga u Funa kha u Ṱavhanya u Fhindula Dzikhakhathi ( ACIRC )  . 
Vha tshi ṅwala atikiḽi vhalingiwa vha tea u ṱalutshedza uri ndi ngani King vha tshi dzhiwa vha sa tou vha tsumbo yavhuḓi ya mikhwa vha murafho yavho fhedzi vha tshi dovha hafhu vha dzhiwa sa tshishandukisi tsha ḽifhasi  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo h ya u vha na ramilayo o tholwaho nga muvhuso , hu tshi khou badela wone muvhuso , kha kutshimbilele kwa khothe dzi kwamaho ṅwana , u itela arali hu tshi nga vha na vhulamukanyi vhu si havhuḓi ; na i ya u sa shumiswa kha khuḓano dza muthu o ḓiṱamaho , nahone ya u tsireledzwa musi hu na khuḓano ya vhathu vho ḓiṱamaho . 
Tshishumiswa tsha u ṱola na u ela tsho ḓisedekaho nga pfufho tshi tea u tendela thagethe dzi tshi itwa uri zwisumbi na thagethe zwa tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe zwi vhe khagala kha muṅwe na muṅwe u bva mathomoni , hu tshi katelwa vhashumi vha masipala na vhadzulapo  . 
Fhedziha a ri nga ḓo pfa ro fushea  . 
Ro fhaṱa sisiṱeme ya vhushaka ya mivhusoḽedzani kha matavhi oṱhe na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati hao . 
Vha tshi khou shumisa bammbiri ḽa tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ḽo ṱhaphudzwaho kha mushumo wo fhiraho u bveledza thebuḽu i fanaho na ire afho fhaso  . 
U ya nga Saveyi ya Tshitshavha ya Stats SA ya 2016 , tshivhalo tsha vhathu tshi no khou aluwa tshi khwine kha tsha kale . 
Kha vha nange mugudi u ṅwala nomboro i fanaho na I re kha garaṱa . 
Tsha u thoma , ngoho ya uri vhugudisi ha saintsi ya vhulafhazwifuwo vhu a ḓura nga maanḓa  . 
Ri khou tumbula ikonomi ya i shumisaho zwibveledzwa zwa mupo sa tsha tshiṱirathedzhi kha pulane yashu ya mveledziso ya vhupo ha mahayani  . 
Kha vha tandulule thaidzo nga u tavhanya vha vhidze khasitama uri i de vha i talutshedze nga tshiimo tsha thaidzo  . 
Sia ḽi na zwiteṅwa zwa ndeme zwine zwa ṱalutshedza vhubvo na vhubvelele ha vhathu  . 
Kharikhuḽamu i ṱoḓa u sika mugudi wa tshifhinga tshoṱhe ane a vha na vhuḓifulufheli na vhuḓilangi , o funzeaho , muḓivhi wa mbalo , wa vhutsila vhunzhi , wa u pfela vhuṱungu , wa ṱhonifho ya vhupo na nungo dza u shela mulenzhe kha tshitshavha sa mudzulapo wa ndeme na mafulufulu . 
Pulane ya Mbuno dza Ṱahe i khou shuma sa phindulo ya khaedu ya nyaluwo ya ikonomii kaleaho ya Afrika Tshipembe . 
Kha vha thome nga u rera nga zwine zwa khou lavhelelwa na ṱhoḓea dza CBP , kha vha dzi ḓivhadze na uri zwi shela mulenzhe hani kha phurosese ya IDP ya masipala , Mushumo wa thimu ya vhatshimbidzi na Komiti ya Wadi  . 
Tshumelo dza ndondolo ya u thivhela oa dzilafho a vhuongeloni a tshifhinga tshilapfu , sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe , kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho  . 
Ndinganyiso Malugana na tshiṱalula tshi songo ḓaho tshi itiswaho nga murafho , muvhala , lushaka kana vhubvo ha vhathu , mbeu , vhurereli kana luambo  . 
Musi hu tshi tevhedzwa Mulaedza wa lushaka na Nyambedzano ngaha Mulaedza wa lushaka , mitevhe ya zwino ya u ḓivhadza vhoramafhungo nga Minisiṱa zwo fha tshikhala tsha u ḓi dzhenisa ha dzi Minisiṱa dzo fhambanaho dzine dza ḓo ṱandavhudza Mulaedza wa Muphuresidende . 
Dzilafho ḽi tea u elana na izwo zwo ṅwaliswaho kha Milawana ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
U thetshelesa na u amba ndi zwa ndeme kha u guda thero dzoṱhe . 
Muvhuso wo ṋetshedza masheleni u vhona uri hu sa vhe na mutshudeni na muthihi ane nyangarelo ya muholo wa muṱa wa hawe wa lingana R600 000 nga ṅwaha ane a ḓo vha na khaedu ya u gonya ha mbadelo yunivesithi na magudedzini a TVET nga 2017  . 
Mudededzi vha vhanda u swika kha 9 . 
Khabinethe yo ṱanganedza madalo a ndovhololo nga Muthusa Muphuresidennde vho Mutlanthe , vho fheletshedzwa nga vhurangaphanḓa ha vhupapa vhuraru ha muvhuso , u ya De Doorns ngei Kapa Vhukovhela nga Mugivhela wa dzi 11 Shundunthule 2013 . 
Zwishumiswa zwo livhiswaho kha u khwaṱhisedza nyimele dza kushumele dzi re na mikhwa kha vhareakhovhe vhoṱhe , nga maanḓa zwikwekwethe zwo ṋamelwaho , na tsireledzo ya matshilisano yo linganaho  . 
Muholo kana tshelede i linganaho na muholo wa ṅwaha , i sa fhiriho R2 000 kha ṅwaha wa muthelo  . 
Khabinethe i fhululedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe kha tswikelelo dzavho dza nṱhesa kha ṱhireke na mudavhini kha Dzangano ḽa Dzitshakatshaka ḽa Dzingwena dza Ḽifhasi dza Feḓeresheni ya Vhagidimi ngei London . 
Mutevhe wa nyimele dza dzilafho dza 270 wo ṋetshedzwaho kha Milawana ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
U tandulula thaidzo na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dzaṋu dza u tou ita dzine dza katela u kovhelana hu linganaho hu livhisaho kha thasululo ine ya katela furakisheni ya nthihi nga nṱha na furakisheni i si ya nthihi nga nṱha . 
Kha vha wane Fomo ya A ya khumbelo kha Muengedzo wa B wa uyu manyuaḽa , ine ya dovha hafhu ya wanala kha webusaithi ya DHS kana khan ofisi iṅwe na iṅwe ya DHS arali vho humbela  . 
Fhethu hune ha dzuliwa hone hu tea u vha na vhaṱhogomeli vho gudiswaho  . 
Ri dzhiela nṱha izwo u itela u bveledza ṱhanganelo yashu na u bveledza mveledzo , zwi ḓo vha zwa ndeme u tevhela , masendelele a fanaho kha nḓowetshumo , muṱaṱisano na mbekanyamaitele dza zwa vhulimi , na zwiṅwe  . 
U na mulaedza ufhio une a nga vhudza vhaṅwe vhaswa sa ene . 
Zwihulusa , vhathu vha fanela u zwi ḓivha uri hu na milayo ine vhalanguli vha fanela u i tevhedza tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi dzhia tsheo . 
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani , arali zwo tea . 
Vhubindudzi uhu vhu khou shandukisa nyimele ya vhupo ha dziḓoroboni vhu tshi khou fhindula ṱhoḓea dza vhathu vhashu . 
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwiho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana  . 
Vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi  . 
Mushumo wa u ranga wo no thomiwa kha u engedza Phuphu ya vhuvhili kha vhuimazwikepe ha Durban  . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha ṱhoḓea dza maḓi dza zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Medupi na Matimba . 
U fhaṱa mafhungo hu tshi shumiswa ḓivhaipfi yo fhaṱeaho hu tshi itwa foniki . 
Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a zwa muthelo a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo . 
U modela kuvhumbele kwone kwa maḽeḓere na masia . 
Khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo i na mbetshelo dza uri zwo khakhea arali muthu a pomoka muṅwe muthu uri nga nḓila ya vhuloi ( u lowa ) , o vhanga vhulwadze kana fuvhalo kana tshinyalelo kha muṅwe muthu kana tshithu , kana ane a bula dzina ḽa munwe kana u sumba muṅwe sa muloi  . 
Khumbelo nga miraḓo kha Khothe ya zwa Ndayotewa 122 . 
Zwithu zwa ndemesa kha vhomaḓilonga ndi u vha na u ḓiṋekedzela na u kona u thusa . 
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu  . 
U ṅwala maambiwa a miṱangano  . 
U ita nyonyoloso hu tea u vha tshipiḓa tsha vhutshilo havho tshi takadzaho , nga nḓowelo vha tea u ita nyonyoloso minete ya 30 nga ḓuvha , luraru u swika kha luṱanu nga vhege  . 
Lwanzhe lwo tsa , lwa hula . 
Vhagudi vha nga khiraya kana u thivha musi vha tshi khou vhala vha tshi pfuka . 
Baḽantsi ya ṱhoḓea ya muṱani ndi ya thanda ya tshipentshela kana luṅwe lushaka lwa mabambiri , lune a ri athu lu bveledza fhano hayani  . 
Ndivho ya khothe dza sialala a si u wana mulandu , ndi u vhuedzedza vhudziki na mbuelano . 
I tea u ṱumanya zwiko zwa masipala fhethu huthihi ha zwo sedzwaho , zwipikwa , zwisumbi na thagethe dzi re kha IDP ya hone  . 
Naho zwo ralo , a hu na nyanano yo swikelelwaho kha fhungo ii  . 
Izwi zwi ombedzela uri Afrika Tshipembe a ḽi nga vhi shango ḽo tsireledzeaho kha zwigevhenga nga u tendela uri zwigevhenga zwi re mushavhoni zwi iswe mahayani na u tshimbidza mashumele a maanḓalanga a mulayo kha u thivhela , ṱhoḓisiso na u sengiswelwa vhugevhenga . 
Tshithu tsha vhuvhili kha maitele a IDP tshine tsha tumekana zwavhudi na CBNRM , ndi u bvelaphanda ha u langulwa na u pimiwa ho vhumbiwaho hu wanalaho kha IDP  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Ḽaisentsi dza TV . 
Minwe i nga gandiswa kha fomo ya tshiofisi ya minwe i shumiswaho shangoni ḽi ne vha vha khaḽo  . 
Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo , hune zwa konadzea  . 
U thoma nga u wanulusa zwine vhagudi vha zwi ḓivha na u humbula nga ha vhuimo na u ḓowedza . 
Ndingedzo dza vhukoḽoni dza u randela kupfesesele kwa Europe nga ha vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika zwo swikisa kha uri hu itwe mulayosiṅwa une ndivho dza hone ndi u kwanyeledza na u fhelisa zwa maitele na lutendo zwine vhukoḽoni na vhasikamilayo vha zwi livhanya na vhuloi . 
Mulayo wa Lushaka wa Vhuendi ha Badani dzangano ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo ṅwaliswaho nga fhasi ha milayo ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe , nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe  . 
Nḓivho ya zwiga zwa ḓivhaipfi na kushumisele kwa luambo zwi tea u funziwa vhagudi sa zwine zwa vhonalisa zwone kha zwibveledzwa zwa nganetshelo ( phurosa ) na zwirendo , zwa vhukuma na zwa kholekhole ( fikishini na zwi si zwa fikishini )  . 
Mbilahelo dzavho dzi ḓo shumiwa nadzo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane  . 
U rwela ṱari hu tea u itea vhegeni ya u rangela u thoma ha kutshimbidezele kwa u pulanela wadi nahone arali wadi i khulwane , sa tsumbo , vhuponi ha mahayani , u rwela ṱari hu nga itwa fhethu hu no paḓa huthihi  . 
Naa ri nga ita idzi thandela na zwiṅwe zwiimiswa zwa tshitshavha ? 
Vhukati ha zwiṅwe , mithelo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwa zwi rumelwaho , mitengo ya vhuendi na ndaulo i sa pfadzi zwo fheliswa  . 
Muthu muthihi u shuma mushumo wa mushumoni wa mushumi , mushumo wa muṱa wa u vha mubebi , mushumo wa matshilisano wa u vha phuresidennde ya kiḽabu , na zwiṅwe zwinzhi  . 
Nzudzanyo dzi tevhelaho kha mithelo ya zwibveledzwa zwa fola na halwa dzi khou dzinginywa  . 
Makumedzwa maṅwe maṋa , hu tshi katelwa mavhili a bvaho kha bannga dza mashangoḓavha , o lavhelelwa u vha o tendelwa nga 2002  . 
Kha nyimele dzine ha dzhiiwa thasululo zwayo ya khoro ya u thomiwa ha komiti ya wadi , ho vhonala hu na thaidzo dza ṱhalutshedzo ya thasululo idzo  . 
ANAa i nga ḓo shumiswa u phasisa kana u isa kha iṅwe gireidi . 
Bogisi ḽa Zwishumiswa zwa Mushumo wa Tshitshavha , Mbeu na Mveledziso fusha zwi tshi houdu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone  . 
Izwi zwi ṱoḓa ṱhoḓsiso ya mutheo  . 
Muambi wa vhuvhili a no hanedza ṱhoho u tikedza mihumbulo o imelela thimu yawe . 
Naa vho asesa kana u sedzulusa na u swikelela kana u fusha ṱhoḓea dza mutakalo mushumoni ? 
Kushumele ku a ṱoḓea hune masiandaitwa a matshilisano a si avhuḓi na a ikonomi a u valwa ha mugodi a nga dzudzanyelwa na u khwinisa tshiimo  . 
Vhalimi vho no bvelelaho vhane vha tama u engedza tshumelo dzavho vho tendelwa u ita khumbelo dza u engedzelwa magavhelo fhedzi gavhelo guṱe ḽa muthu muthihi ḽa LRAD a ḽo ngo fanela uri ḽi fhire R100 000  . 
Kha muvhigo uyu , vho thoma uri mugaganyagwama wo dzinginywaho u vhonala u tshi ḓo bvelela  . 
In(we T(halutshedzo ya d(ivhazwakale ya Vhuhosi i ri Vhavend(a vho bva Congo  . 
Muṅwalisi u bvisa thendelo  . 
Mihaelo i khwaṱhisa muvhili wa ṅwana uri u kone u lwisa zwitshili zwine zwa nga vhanga malwadze a fanaho na phoḽio , tshifumbu , hepatitis B , diphtheria , Tuberculosis ( TB ) na meningitis  . 
U kona u swikelela mutikedzo ya tshiimiswa nga kha Maitele a Vhudzulo ha Vhathu kushumele , maanda a khothe na matshimbidzele a khothe dza tshirema khaflhulo nga ha vhukoni ha vhagudi  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa . 
Vhahwelelwa vho vha vhe vhadzulapo vha zwitentsini vhe vha pomoka muthu ( muhweleli ) vhuloi , nga murahu ha musi muraḓo wa tshitshavha o lovha  . 
Mulayo malugana na mafhungo ane a kwama sia ḽa mishumo na maanḓa zwo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana 5 ya Ndayotewa ntswa nahone we musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka u nga ṋetshedzwa nga Phresidennde , nga mulevho , kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu . 
Makumedzwa maṅwe a theo ya mulayo a elanaho na u dzhenela ha tshitshavha kha kuvhusele kwa masipala , na mulayo wo khwiniswaho zwino wa Muvhuso Wapo : Mulayo wa Masheleni a Masipala , 2003  . 
Khothe Khulwane ya Mpumalanga i ḓo khunyeledzwa kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Ri humbela vhathu uri vha songo tsha isa mafhungo a si one kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano , u swika hu tshi vha na vhuṱanzi ho khwaṱhaho . 
Mazhendedzi a mulayo a ḓo vha atshi khou shuma kha u tsireledza pfanelo iyi , u vhona uri vhupo hoṱhe u mona na shango ho dzhenelela kha maitele a demokirasi , ane a vha tshibveledzwa tsha Nndwa yashu ya mbofholowo . 
Khomishini i na vhuḓilangi , nahone i tea u sa dzhia masia , i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho , u ḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu . 
I isa phanḓa na u ri khwaṱhisa uri ri kandele phanḓa nahone ro sedza ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe  . 
Mulanga Vhatshutshisi o faraho ofisi musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha ofisi yawe , hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha d . 
Ngauralo , bekhari dzi kha vhuimo ha vhuvhili ha nṱhesa kha mishumo yoṱhe kha ḽimaga ḽiṅwe na ḽinwe  . 
Khophi ya tshiḽipi tsho ṅwaliswaho tshi bvaho posoni . 
Nyambedzano dzo pfumaho dzo fha Afrika Tshipembe tshikhala tsha u ṱana mvelaphanḓa ine ḽa khou ita maelana na nyaluwo ya ikonomi ya mukatelo na u sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽo dzula ḽo vulea kha zwa mabindu . 
U ḓadzisa zwenezwo , u itela zwiitisi zwo fhambanaho - vhukatini ha zwiṅwe , u bva nga huhulu kha maitele a ndayotewa a re hone ane ya a ṋetshedza - zwo dzhiwa zwi zwa ndeme u ombedzela na u thoma u ya phanḓa ha maitele a re hone nga hune zwa konadzea ngaho  . 
Khotsi aṋu na mme aṋu vha shuma tshikhuwani  . 
Ndi nga ita khumbelo ya sabusidi ya nnḓu nga kha NHFC ? 
Mugudi u kona u ṅwala tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo a ngoho na a khumbulelwa hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho  . 
Vha nga humbelwa u rumela mabammbiri maṅwe a ne a nga ṱo ḓiwa nga MEC . 
Ro , nga kha nungo dzashu , dzhia maga a ndeme musi ri khou tshimbila  . 
HCT ( ngeletshedzo na ndingo dza HIV )  . 
Komiti dza zwipotso dza CHOGM na CGF )  . 
Kha khetho dzoṱhe dza GEMS hu na dziṅwe nyimele na zwileludzi zwa dzilafho zwine zwa si badelwe , u ya nga ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
Ri hulisa vhashumi vha ndondolo ya mutakalo na vhashumisani vhashu vhane vha khou shuma vha sa neti nga nṱhani ha u langa dali  . 
Vhurangeli ha mupo wa EPWP vhu fanaho na u shuma nga malaṱwa , matzhava , zwa maḓi , mulilo na mbekanyamushumo ya Tshumelo ya Mupo wa Vhaswa na zwone zwi ḓo engedzwa nga 2019 , hu tshi tikedzwa mveledziso ya vhaswa . 
Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze nga u ṅwala mivhigo ya mafhungo i sa konḓi  . 
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa . 
Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓisiso  . 
Dziṅwe Komiti dza nga ngomu ndi Komiti ya Mbekanyamushumo ine ya dzudzanya mafhungo a Buthano , Komiti ya Ndaṱiso , na Komiti ya Vhadzulatshidulo . 
Kha fhungo iḽi , ri ṱuṱuwedza mivhuso ya lushaka uri i dzhie maga o khwaṱhaho a dzhie vhuṋe ha maitele aya hu tshi katelwa na u ṋetshedza mbekanyamushumo dza vhugudisi na mveledziso dzine dza tikedza vhafumakadzi na u sika tshikhala tsha uri vha shele mulenzhe kha vhutshilo ha poḽotiki ha maimo a nṱha  . 
Pfanelo ya muraḓo ha yunioni ho rwelwa ṱari , fhedzi kanzhi i ya konḓa u i shumisa  . 
Zwo ṅwalwaho kha iyi website zwi a wanalea nga nyambo dzi tevhelaho : English , Afrikaans , isiNdebele , isiXhosa , isiZulu , Sepedi , Sesotho , Setswana , Siswati , Tshivenda , and XiTsonga  . 
Vhunga Khetho Dzapo dza Muvhuso dzo tetshelwa u farwa nga Ḽavhuraru ḽa dzi 3 Ṱhangule 2016 , madzangano oṱhe a polotiki a fanela u tevhela mulayo wa vhuḓifari ha khetho , we madzangano oṱhe a saina . 
Zwikili zwa u thetshelesa zwa ndeme zwi thusa vhagudi u ḓivha ndeme na vhuvha zwo angaredzwaho kha zwibveledzwa na khaedu kha luambo lwa u fhuredzela na u dzhia sia U thetshelesa na U amba zwo fhambana , fhedzi ndi zwikili zwivhili zwi tikedzanaho . 
Ndi murao une wa vhumba milayo ya poswo , vhudavhidzano ha hingo na tshumelo ya khasho kha a Afurika Tshipembe  . 
U vhanda zwanḓa zwiṱuku nyana . 
Vhashumisi vha ṱ uṱ uwedzwa uri vha humbele nyeletshedzo phurofeshena ḽ a phanḓ a ha musi vha tshi nga dzhia vhukando vhuṅwe na vhuṅwe malugana na mafhungo , mihumbulo kana vhupfiwa ho ṱ ahiswaho kha ino website . 
Muthelo wa mbuelo ndi muthelo wo ḓoweleaho une wa badelwa kha mbuelo yavho ine ya tea u badelelwa muthelo . 
U buletshedza na u ṱalutshedza ndivhotiwa dza CBP kha levhele ya wadi  . 
Tekeniki idzi dzi ḓo shumiswa u ya nga khonadzeo dzadzo dza u oledzela na khonadzeo ya khumbelo kha dizaini ya vhuvhambadzi  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshisikwa tshi saathu u bebwa , makumba kana luḓi lwa vhunna zwi ḓiswaho Afrika Tshipembe  . 
Hoyu mulanga u ḓo ya nga musi nyimele dzo lavhelelwaho dzo fushwa , dzine dza katela u phasiswa ha mulayo muṅwe na muṅwe une wa ṱoḓea malugana na u ita phiriselo  . 
Maitele a u modareitha o angalalaho nahone o teaho a tea u vha hone u itela u vhulunga ndeme na khwaḽithi ya u linga u buḓekanya na thero dzoṱhe . 
Magaraṱa a nomboro a tea u ṱanwa kha zwiṅwe na zwiṅwe zwo khuvhanganyo u sumbedza nomboro ya zwithu zwo vhalwaho . 
U fungwa hune ha ḓo itwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha tshiṱitshi tsha Thornhill hu ḓo ṋetshedza tshikhala tsha nethiweke kha u salela murahu ha miḓi i swikaho 25 000 . 
Mugudi u kwama tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine anga kona u tshi vhala . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo ya masheleni na i si ya masheleni kha mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane ( SMMEs ) , vhalimi vhaṱuku na zwa vhufarisani  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u shuma u ya kha tshikalo tsho fhelelaho tsha nḓowetshumo na nyaluwo i katelaho vhukati ha zwiṅwe  . 
Uri zwi ṋea mbuno dza uri ndi ngani zwiṅwe zwithu zwi tshi bvelela na uri ndi ngani nndwa i hone  . 
Ni songo omisa thoho kha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo  . 
U ṅwalisa zwi nga dzhia miṅwedzi miraru  . 
Pulane ya nyito ya u vhona uri masheleni manzhi a khou shumiselwa ndondolo ya zwifhaṱo kha masipala na u kombetshedza vhulangi ha vhuḓi ha zwiko zwa masheleni , i ḓo bveledziwa ya dovha ya shumiswa kha u engedza u lalama na tshileme tsha ndaka ya zwifhaṱo . 
Zwi khou thoma u vhonala uri zwi a konadzea  . 
U kopolola na u ṅwala mafhungo mavhili kana mararu a no vhonala nahone nga ngona . 
Khothe dzine dza shumana na zwiṅwe , u fana na u tshi a lenga u fhola  . 
Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili  . 
Khethekanyo ya Tshumelo dza Redzhisiṱiri ya Ndaka ya Vhukuma yo thomiwa ubva nga dzi 01 Lambamai 2015 . 
Tsha u thoma , ro pulana u bveledza na u ṱanganyisa themabveledziso ya tshiporo , bada na maḓi , hu re vhukati u mona na fhethu hu vhili hu hulwane ngei Limpopo:Waterberg nga kha thungo ya vhubvaḓuvha ha vunḓu na Steelpoort kha thungo ya vhukovhela . 
Vhashelamulenzhe vha ṅwala phindulo dzavho kha bammbiri u itela u rerisana na vhaṅwe kha puḽenari  . 
Nyambedzano dzi khou bvela phanḓa na maṅwe maanḓalanga mararu nahone maṅwe maṋa o sumbedza dzangalelo kha nyambedzano  . 
A zwi na pfariso u bula zwoṱhe tshifhinha tshoṱhe kha nnyi na nnyi  . 
Izwi zwi ḓo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe zwi tshi katela nahone zwi sa gumi fhedzi kha muvhuso wa muvhuso wa nnḓa , tshiimiswa tsha dzitshakhatshakha kana muraḓo wa uyo muvhuso kana tshiimiswa nga nnḓa ha muhumbeli onoyo na tshiimiswa tsha muvhuso sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA . 
Mishumo iyo i nga kwama u sedzulusa u vha hone na u sa vha hone ha zwifanyiso zwa muhumbulo , uri ndi zwifanyiso zwa muhumbulo zwifhio zwo nangiwaho nga muṅwali na uri ndi ngani ; tshivhumbeo tsha mafhungo na u ṅwala pharagirafu , kana tshivhumbeo tsha zwirendo , kunangele kwa maipfi , zwiṱuṱuwedzi u buḓekanya na tshibveledzwa ; kushumisele kwa zwiga , mubvumo na muvhala zwo teaho . 
Giridi fhedzi dzine dza ḓo ṱanganedzwa ndi giridi dza lushaka dzo dzheniswaho kha lutevhedzi ulu  . 
Zwe mufu a vha e zwone na zwe a itela lushaka  . 
Vhudzheneleli ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ho itelwa u ṱuṱuwedza ikonomi nga luṱa nga luṱa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , a tea u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ntswa  . 
U tevhedzela zwifanyiso na madzina a vhone vhaṋe na phetheni . 
Telkom i na aisentsi tharu dza u shumisa vhudavhidzano ha thingo , u anadza khasho ya radio na tshumelo ya u engedza ndeme kha netiweke , kha mbuelo ine khayo yuniti yohe ya tea u swikelela thangethe i bvelaho phana na tshumelo yavhui  . 
Zwo vha zwi sa leluwi  . 
Mbalo kha Vhuimo ha Fhasi dzi angaredza masia a magudiswa maṱanu . 
Ha imiswa dzi Oda dza vhathu ha linganaho 46  . 
Hune ṱhaṅwe GCIS ya ḓo kundelwa u phetha iyo khumbelo nga tshifhinga tsho ambiwaho , hu ḓo davhidzaniwa na onoyo muiti wa khumbelo u vha eletshedza uri tshumelo i ḓo ṋetshedzwa lini  . 
Shedulu 6 kana 7 ndi ifhio ? 
Rerani nga mbudziso dzi re kha mepe wa mihumbulo ni na muṅwe nga inwi . 
Vhorabulasi vhashu vha vhafumakadzi vha nga si kone u kundelwa nahone vhanna vhavhuḓi vha nga si sokou ima vha ṱalela  . 
Ro vho ḓo tea u bveledzisa mbekanyamitele na mihanga ine ya ela bono na u ḽi ṱumanya na u ḽi ṱumanya na milayo i re hone kha sisiteme  . 
Na bannga a dzine dza sa khou dzhia gwama ḽa muvhuso dzi ṱoḓiwa nga ndaulo uri dzi dzhie ḽiga u engedza khadzimiso ya vhoramabindu vhaṱuku  . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓowenḓowe vha tshi amba nga ha vhulapfu ha tshifhinga na u tevhekana ha tshifhinga . 
Ndi lini na fhano tshe nda ni ṅwalela marifhi ni sa fhinduli  . 
U shumisa zwifanyiso na nnḓa ha bugu u humbulela uri tshiṱori tshi amba nga ha mini . 
NAA VHUIFHINDULELI HA MISHONGA NA KHORO YA U LANGULA NDI VHUFHIO ? 
Vhuḓifhinduleli ha ndondolo ya mutakalo hu nga vha u ita itshi tsha vha tsha vhuvhili , sia ḽa tshisadzi ḽa iswa phanḓa hafhu nga tshifhinga itshi hu u itela uri nga ngoho ndondolo tshoṱhe i nga ṋewa  . 
Luṱa lwa 3 lu sedza kha u vhumbwa ha pulane  . 
Hezwi zwi shela mulenzhe kha ndivho dza NDP dza u engedza ṱhanganelo ya ikonomi ya dzingu na mveledziso ya dzhango ya Afrika . 
Muthu wa vhurarau u a thusa kha u tandulula phambano  . 
Zwavhuḓivhuḓi , Afrika Tshipembe ḽo vha na mafhungo a tshivhalo nga ha vhundeme na u tevhela maṅwalo a u fara na zwipikwa zwa dzitshakatshaka zwa Afrika Tshipembe zwine zwa bva kha u vha muraḓo wa AU . 
Dzangalelo la mushumeli wa muvhuso kana zwinwe-vho zwine a zwi takalela zwi teau vha fhasi ha thodea dza tshitshavha  . 
Hu na Komiti dza 52 dzo ṱangana dzoṱhe Phalamenndeni - dza 34 dzi kha Buthano ḽa Lushaka , dza 12 dzi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ngeno dza rathi hu Komitiṱhanganelo dzine dza vha na Miraḓo ya Nnḓu vhuvhili hadzo . 
Kha vha sumbedze mutengo wa mushumo muṅwe na muṅwe vha wane kha mushumo muṅwe na muṅwe vha wane ṱhanganyelo ya mutengo  . 
Khoudu i nga nḓila i tevhelaho : Ndi vhuḓifhinduleli hashu u khwinisa pfunzo . 
Khethekanyo 17 ya Mulayo wa Khwiniso wa Milandu ya Vhudzekani wa 2007 u iledza u tambudzwa ha vhana lwa vhudzekani nga vhabebi na vhaṅwe vhathu . 
Kha vha ḓi ṅwalise vhone vhaṋe tshiṱitshini tsha khetho tsha hune vha dzula hone musi hu tshi ṅwaliswa vhakhethi . 
Nga nnd(a ha khunguwedzo ine ya khou itelwa fulo ( la ( lin(walo ( la vhun(e ( ID ) , ho itwa nzudzanyo kha mavund(u ot ( he dza u vhona uri nangoho vhathu vhot ( he vhane vha tea u voutha vha khou ita khumbelo dza L(inwalo ( la Vhun(e ( li re na Baa-khoudu  . 
Arali , nga murahu ha u vhofhololwa nga parole , muhwelelwa a ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha , kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe , a nga kha ḓi fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala . 
Kha vha ḓivhe uri : U ṱanganedzwa ha vhathu vha vhaaluwa fhethu ha u dzula zwi ya ngau vha hone ha mibete . 
Muṱangano uyu ndi vhubindudzi kha mveledziso ya Afrika Tshipembe siani la u engedzea ha tshivhalo tsha vhaswa , nahone u ḓo ṋea luvhanḓe lwa u vhona uri mveledziso ya vhashumi vha vhaswa i khou itwa lwa phurofeshenala na u vha ṱuṱuwedza sa vhone vhaḓisi vha tshumelo vhahulu kha vhaswa . 
Senthara dza tshumelo dzi nga shuma hafhu sa fhethu hune tshumelo dza nga tshimbidzwa hone  . 
Kha Gireidi ya 2 vhagudi vha ita nḓowenḓowe na khwaṱhisedza zwe vha guda nga ha u vhambedza mbonalo dzo fhambanaho dza zwithu zwi fanaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U bveledzwa ha Mbekanyamaitele nga fhasi ha muhumbulo wa mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa , zhendedzi ihulwane a mbumbano ya vunu na zwigwada zwihulwane  . 
Nyammbeula u tsireledza vhathu kha malwadze na khombo dzine dza nga vha wela . 
Heyi thendelano i shuma kha vhashumi vho tholiwaho nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 u ya fhasi  . 
Sa muraḓo wa GEMS vha tshipiḓa tsha tshikimu tshine tsha dzulela u vhilaela nga ha vhone na u sedza kha thoḓea dzavho- ri a thetshelesa musi miraḓo yashu itshi amba ! 
Naa vha ṱoḓa u tsireledzwa kha nnyi ? 
Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa ṅwaha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho  . 
Sa zwe zwa sumbedzwa mathomoni , na riṋe ri na fulufhela na , malugana na fhungo ḽa tshinyalelo ya muvhuso  . 
Vhalani tsenguluso iyi ya bugu ya tshiṱori yo ṅwalwaho nga muzwala wa Kha ri vhale Pele , Sam . 
Phanda ha musi maanda a tshi fhiwa dzangano la tshitshavha uri li lange mavu na zwishumiswa , zwi tea u vha khagala uri mbekanyamushumo ya dzangano ndi yavhudi . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u tou nanga masia ane ḽa ṱoḓa u tikedza u bveledzwaha ḽiga ḽa u thoma khao  . 
Hezwi zwi amba zwauri madzangano ane a shumisana , ane a tanganya tshumelo , a dzhiela tshanduko ntha , a do dzhielwa ntha kha malamba a tshelede  . 
U rangaphanḓa nga tsumbo , mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde  . 
Vha humbelwa uri vha dovhe vha rumele khumbelo yavho ina lushaka lwo teaho lwa mbuelo kana vha rwele luṱingo kha GEMS kha 0860 00 4367 u wana mafhungo nga vhuḓalo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhakhethi vho ḓiṅwalisaho uri vha shumise pfanelo dza demokirasi yavho yo lwelwaho zwi tshi vhavha vha khethe vhaimeleli vhavho vha muvhuso wapo vhane vha vha funa . 
Dziphambano nnzhi kha vhagudi dzi bveledzwa nga u hofholana  . 
Thaidzo dzi fanela u vha dza vhuṱhogwa kha madzangano oṱhe na masiandaitwa a sisiteme dzavho  . 
Malugana na izwi , Minisiṱiri wo dzhiela nṱha u ri zwiṅwe zwa zwikolo zwi funzaho thero nkene fhedzi zwo thola vhathusi vha vha vhagudisi u fana vhathusi vha manese na vhathusi vha vhagudisi , fhedzi uri u swika zwino ho vha hu sa athu vha na ṱhalutshedzo ya mushumo wavho ine ya vha khagala  . 
Zwithivhelazwitshili zwo andiswaho zwo ḓo shumiswa kha maedza o vhalaho ḽaborothari u itela u bvisela khagala nḓila yo tevhelwaho nga sisiṱeme ya u thivhela vhulwadze ha mufumakadzi kha u ita tshithivhelazwitshili itshi . 
U ṅwala ; u dzhenisa mafhungo kha dayari U nanga magudiswa o teaho ṱhoho U shumisa tshivhumbeo tsho teaho , tsumbo : fureme U anetshela zwiwo nga mutevhe wone U shumisa malungekanyi U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo , ndongazwiga na zwikhala vhukati ha pharagirafu U shumisa maitele a u ṅwala U ṱuṱula mihumbulo U ṅwala mvetomveto ya u thoma U ita ndovhololo U dzudzanya U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo ya u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
I ṋewa ṅwaha muṅwe na muṅwe u ya nga ha Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo kha masipala yoṱhe nga fomuḽa  . 
Kha vha ṱalutshedze ndeme ya vhupulani ho ḓisendekaho nga tshitshavha na uri Komiti dza Wadi dzi tshimbidza hani phurosese iyi  . 
Bege dza phuraivete  . 
Ndo ḓivhadza mbekanyamushumo dza mvusuludzo ya zwa vhulimi mahoḽa  . 
Nga tshifhinga tsha ndaulo ya 2014 - 2019 tshivhalo tsha mvelelo tsho aluwa u ya kha 14 , ho ḓadziswa nga dziṅwe mvelelo mbili hafhu - tsireledzo ya zwa matshilisano na u fhaṱa lushaka . 
U swika zwino muvhuso wo saina Thendelano dza Ngangomu Muvhusoni na uri wo no ita Phareidi ya dziwekishopho dzine nga khadzo , mashango maṱanu a ḓo ṋetshedza makumedzwa kha zwa nyukiḽia . 
Mbudziso dza mutengo wa odithi na vhuḓifhinduleli ha dzioditha ha u kundelwa u bvisela khagala ndi fhungo ḽa ḽi ḓivheaho  . 
U shumiswa ha masheleni zwi fhata vhumatshelo ha u konadzea kha thodisiso na mveledziso  . 
U vhala atikili mbili dza gurannḓa . 
Na uri mbadelo dza u shumisa bada dzo tou nana u ṱumana kokotolo na u shumisa , naho hu na uri dzi a konḓa u dzi langula  . 
Muanewa dendele ndi ene thikho ya nganea  . 
Nga 1983 nda thoma bennde yanga ngei Mamelodi . 
Khumbelo ya u shela mulenzhe kha tshikimu tsha nnu u lwala vha mushumoni  . 
Mulayo uyu muswa u vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha Phalamennde  . 
Muimeleli muthihi u bva kha vha vho munna na vha vho musadzi u tea u fhelekedza mufarisi ane a khou tshila kha Ofisi ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Vhathu vhane vha nga kwamiwa madzina na d madzina a vhathu vhararu vhane vha nga kwamiwa vhane vha mu ḓivha  . 
Luṅwalo lwa mvelelo lwa khanedzo lu bula datumu ine khaṱhululo dza tea u itwa  . 
Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149 , mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi  . 
U thetshelesa na U amba ha fomaḽa ha zwivhumbeo zwo nangiwaho , sa dibeithi , hu ṱoḓa u funza ho dziaho vhukuma . 
Garaṱa ya Z yo katelwaho kha nyendedzi iyi i ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo nga ha uri Netiweke ya GEMS i ḓo vha vhuedza hani kha khetho yavho . 
U lwisa uhu hu khou ṱuṱuwedzwa nga Khothe dza Vhugevhenga ha Makwevho dzo Khetheaho na u sikwa ha luṱingo lwa mahala lwa lushaka na lwa sekithara lwa nndwa ya u lwa na tshanḓanguvhoni . 
Kha vha vhale mafhungo a ngudo a tevhelaho  . 
Khabinethe yo tendela thendelano ya Khwiṋiso ya Doha kha Phurothokhoḽo ya Kyoto . 
Nga u angaredza , muvhuso wo ṋetshedza masheleni a linganaho R32 biḽioni a bvaho kha mitheo ya muvhuso uri a thuse kha pfunzo ya nṱha  . 
U mamisa mikando ndi zwiṅwe zwa zwi vhuedzaho kha vhutshilo ha ṅwana  . 
Izwo zwa vhuya zwa itwa zwiṱandadi zwi nga vhewa na nyimele dza khovhakhombo kana khonadzeo ya hone i nga kalwa  . 
Ubva Khubvumedzi 2013 , Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wo fhelisa u shumiswa ha mabekete sa mabunga a linganaho 14 386 u mona na shango . 
Nḓowetshumo  . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u fhelekedzwa nga sambulu ine ya vha 750 ml ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa u tshi ṱun ḓa  . 
Lavhelesani bodo ya nomboro na malungu  . 
Phukha ine vha i rengisa i fanela u vha i na luswayo lwa vhuṱalusi . 
U fhindula na u shumisa khumbelo dzo leluwaho . 
Kha vha ite khumbelo Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa kana Khothe Khulwane . 
Ni vhona u nga ndi ngani murendi o ṅwala itshi tshirendo ? 
Kha vha ite mutevhe wa zwithu zwiṱanu zwine zwa nga vha thusa u pulana muṱangano  . 
Maga o raloho ha nga tevhelwi hoṱhehoṱhe kha maitele aya . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u anetshela nganea yashu na u sumbedza gundo ḽine ra vha naḽo ḽavhuḓi fhano Afrika Tshipembe u bva tshe ha vha na Muṱangano wa AIDS wa Dzitshakha we wa farwa Durban nga 2000 . 
Vhudziki na a khonḓelelo zwa vhushaka havho a ho ngo fhambana na ha vhathu vho malanaho vhanzhi vhane nda vha ḓivha  . 
A si tshitshavha fhedzi tshine tsha ḓo vhona tshumelo dza nnyi na nnyi dzi tshi kwinifhadzwa  . 
Hezwi ndi zwone zwe vha shavhisa zwone , vho vha vha songo vhulawa , fhedzi vho vha vho tou ṋewa tshigwevho tsha lufu  . 
Vhadzheneli vha fanela u ṅwala vhuḓipfi havho kha bammbiri ḽa mafhungo  . 
Izwi zwi khou ṱoḓea uri zwi tsireledze dzina ḽavho kha rolo ya vhakhethi zwine zwa ḓo thusa vho teaho u vouta uri vha shumise pfanelo yavho ya demokirasi nga dzi 3 Ṱhangule 2016 . 
Hune ha ṱoḓa themamveledziso dzine dza ḓura u fhungudza maḓi uri hu swikelelwe , Tshikwama tshi ḓo lambedza u renga na u dzheniswa ha thekhinoḽodzhi iyi  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari yuniti iyi nga dzi 30 Ṱhangule 2015 . 
Muṅwali kha ṱuṱule dzangalelo ḽa muvhali . 
Ri khou gudisa na u shomedza mapholisa na sisiteme ya khothe uri vha kone u tikedza vhapondwa vha khakhathi dzo ḓitikaho nga mbeu  . 
Tshivhalo tsha vhukuma tshi do fhambana u bva kha zwishumiswa na zwine thandela ya bveledza zwone  . 
Sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhugevhenga yo vha i si khagala hu si na vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo  . 
U swikela tsedzuluso yavhudi ya tsumbavhuyo ( kushumele kwa tshitirathedzhi ) mbekanyamushumo na vhurangeli vhu do bvelela u bva tshitirathedzhi  . 
A vha tei u ḓadza fomo sa izwo vhutshinyi vhu tshi vhigwa nga luṱingo  . 
Vha thene zwifuwo zwa tshinna nga zwifhinga zwa gomelelo ḽa tshifhinga tshilapfu u thivhela u anda ha tshiṱoko  . 
Fhedzi ha , hu kha ḓivha nga matsheloni , u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine . 
Sa tshipi ḓa tsha u ita khumbelo , vha ḓo tea u sumbedzisa vhaimeli vha vhulanguli na vhaṱoli vha ḽaisentsi dza u ḓiraiva . 
Kale vhaloi vho vha vha tshi pandelwa shangoni kana vha tshi vhulaiwa  . 
GCIS i ḓo shumisa luambo lu sa konḓi kha u engedza vhudavhidzani  . 
A vho ngo wana phindulo u bva kha muhasho  . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa Dairekhithoreithi Khulwane : Ṱhuṱhuwedzo ya Pfanelo dza Zwigwada zwi sa koni u Ḓitsireledza . 
U amba nga , ho tou topolwa kha zwinzhi , nḓila dza u phikhetha , migwalabo ya tshifhinga tshilapfu na zwiimiswa zwa vhueletshedzi ha vhulamuli . 
Zwinga dzhia vhege dzi swikaho ṱhanu u bveledza khumbelo yavho . 
Fhedzi vhuḓikumedzeli hashu ha u wana thandululo dzi yaho phanḓa kha ndambedzo ya muholo wa matshilisano nga u angaredza , nga maanḓa na pfunzo , a vhu timatimisi . 
Zwivhumbeo zwa tshiṱiriki zwi tea u dzhiela nṱha ndeme ya vhumeleli vhu linganaho na u fhambana ha mavundu . 
Kha u livhana na u pfukwa ha mulayo wa ndondolo ya vhathu wa mashangoḓavha , ndi lutendo lwashu uri u shumisa mulayo wa vhugevhenga wa mashangoḓavha zwi bveledzwa mvelelo dza khwiṋesa  . 
Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha khou guda nga English ( Tshiisimane ) , Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma , lune lwa sa vhe luambo lwa ḓamuni . 
Vhusimamilayo hu na thendelano na Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza u vha na vharumelwa ha tshipentshela kha vhurumelwa ha vunḓu , vhu fanela u nanga vhurumelwa ha tshipentshela , sa zwi ṱoḓeaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , u bva kha miraḓo ya vhusimamilayo  . 
Zwiimiswa izwi ndi zwi dzulaho zwo posa ito u ri hu vhe na vhululamisi siani la Vhulanguli ho teaho nga muvhuso  . 
U shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe zwi ḓo khwaṱhisa u alusa vhushaka ha mabindu na dzingu nahone zwi ḓo dovha zwa sumbedza thikhedzo kha ndavhelelo ya mveledziso ya dzingu . 
Vhalanguli vha tswikelelo khulwane shandukisa zwidodombedzwa  . 
Nangani tshithihi tsha zwi tevhelaho ni tikedze phindulo yaṋu . 
Ri dzhielavho nṱha , u shela mulenzhe ha mufumakadzi wa vhaṋe Muraḓo wa Phalamennde wa kale , Vho Helen Suzman , vhe vha vha vha tshi tou vha ipfi ḽi re ḽoṱhe kha yenei Nnḓu , vha tshi amba zwi khagala vha tshi hanedza milayo ya u tsikeledza  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u kuvhanganya mafhungo a topoleaho nga ha vhone vhaṋe , a nga ho sa ḓiresi yavho ya imeiḽi , dzina , ḓiresi ya hayani na ya mushumoni kana nomboro ya luṱingo  . 
U vhambedza maipfi na zwine a amba . 
Data ya vhuṋe ya tshiphiri i katela mbeu , murafho kana vhubvo ha murafho , mihumbulo ya poḽotiki , vhurereli kana thendo dziṅwe , vhuraḓo ha dzangano ḽa vhashumi , mutakalo wa muvhili kana muhumbulo , vhutshilo ha zwa vhudzekani kana rekhodo dza vhugevhenga  . 
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa u itela u wana themendelo . 
Izwi zwi amba mini ? 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : U thetshelesa na u amba : ( orala kana nḓowenḓowe ) U vho ita a tshi shumisa ḓivhaipfi yo engedzedzeaho musi a tshi amba . 
Hu bvelela mini nda sa ita khumbelo ya PAR ? 
Nga nṱhani ha tshelede nyengedzedzwa yo bindudzwaho kha vhulimi mvelelo kha mushumo dzi ḓo vha dzi fanaho  . 
Ro ita izwi ri na luvalo lwa uri nga kha nyambedzano pfareledzwa vhukati ha vhathu vha kwameaho mbondo dza u sa fulufhelana dzi ḓo thoma u wa , zwenezwo ha khwaṱhiswa maitele a u tsireledza mulalo na vhutsireledzi  . 
Mushonga wa Vhulwadze vhu safholi ya GEMS  . 
Mutengo wa Tshikimu : Mutengo wo tendelaniwaho nga tshikimu na vhaṋetshedzatshumelo vhatsho u itela mbadelo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo ine ya ṋetshedzwa nga vhaṋetshedzatshumelo kha Tshikimu . 
Kha Tshivenḓa kuungele kwa mubvumo a ku shanduki naho mubvumo uyo u nga wanala kha miṅwe mibvumo kana maipfi . 
Vhuḓifhinduleli hovhu vhu fanela u vhewa mahaḓani a muthu kana tshigwada tsha vhathu vhane vha vha fhasi ha ṱhoho ya ndangulo ya muhasho  . 
Maanḓalanga a vhusimamilayo ha mavunḓu 104 . 
Tshenzhelo ya mashangoḓavha yo sumbedza uri u dzhenela ha vhadzulapo na zwitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha kuvhusele ku shumaho nahone ku re na vhuḓifhinduleli kha vhuimo ha muvhuso wapo  . 
Izwi zwi ḓo khwinisa tswikelelo ya tshumelo ya vhulamukanyi nga vhoṱhe ngeno hu na muhumbulo wa u ṱuṱuwedza mbumbano ya tshitshavha  . 
Vha elelwe u nea muthu ane a vha na kholera madi o tanganyiswaho na muno na swigiri tshifhinga tshothe  . 
Zwi bveledza sumbanḓila ine ya ḓo ṋea ngeletshedzo mihasho yoṱhe i kwameaho , vhaḓinḓa vha u vhona uri mulayo u a tevhelwa na zwiimiswa zwa khaṱhulo zwi tea u anḓanya tshumelo dzadzo nga ngona . 
Kha uyu muhumbulo wa u fhedzisela , muhumbulo wa vhaṅwe ndi wa uri milayo yo no ḓi vha hone ine ya langula zwa dzikhakhathi dzi fanaho na u vhulaya , u rwa , na u fhisa . 
Na musi hu na tshanduko , vhashumi vha vhenevho hu khou pfi vha khou ḓo dzhia ofisi dzi fanaho  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : U ṅwala U ita maṅweledzo khathihi na u rekhoda mafhungomatsivhudzi , tsumbo , u shumisa mapa ya ṱhohoni , thebulu , nothisi , ngona . 
U fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzo livhiswaho kha tshiṱori . 
U fha mafhungo , ane a tea u ewa vharengi phana ha musi hu tshi vhudziwa nga mbadela dza aini ( hezwi zwi angaredza mutengo wa tshibveledzwa kana tshumelo , zwidodombedzwa zwa vhukwamani na pfanelo ya u i bvisa kha mbadelo ya elekihironiki phana ha musi i tshi fhedziwa )  . 
U sika maipfi a tshi shumisa zwikili zwa foniki zwe zwa gudiswa ṋaṅwaha . 
Nga u vhala kiḽasini na musi e eṱhe , vhagudi vha vha vhahumbuli vha ndeme na vha re na vhusiki . 
Hei i tou vha tsumbedzo ire khagala ya uri musi vhafarisani vhoṱhe - muvhuso , mabindu na vhashumi - vha tshi khou shumisana ri nga kona u swikela nyaluwo ya ikonomi zwine zwa ḓo kona u sika mishumo ine ya khou ṱoḓeesa . 
Muvhuso wo dovha wa takalela u vhona Muvhigo wa Vhuṱaṱisani ha Ḽifhasi ha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi , ine ya khou sumbedza uri Afrika Tshipembe yo gonya nga zwikhala zwa sumbe u ya kha vhuimo ha vhu 49 kha mashango a 140 kha Indekisi ya Vhuṱaṱisani ha Ḽifhasi . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha nḓowenḓowe iyo , ndi zwone , nga nḓowelo i kha vhaiti vha vhugevhenga ha tshiṱalula  . 
Hoyu muthu u tea u wana haya ha tshiimiswa , nahone vhunzhi ha vhomasipala ho khetha Ofisi ya mulangadzulo sa hone haya , sa muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli kha u shela mulenzhe  . 
Nzudzayo dzashu dzi katela u alusa tshiporo tsha tsimbi vhukati ha Sishen ngei Kapa Devhula na Saldanha Bay ngei Kapa Vhukovhela , zwine zwa ḓo sika mishumo minzhi kha mavunḓu oṱhe  . 
Zwo ḓi ralo , vhabveledzi vha vhonala vha tshi humbulela ṱhoḓea dza vhaiti vha mbekanyamaitele  . 
Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini ? 
Zwitatamennde zwi re kha dokhethe zwi nga vha zwo dzhiwa nga nḓila i si yavhuḓi u itela uri mafhungo a re khayo a ḓaḓisa kana u xedza  . 
Muhasho u ḓo vha rumela vhurifhi vhune ha sumbedza uri vha tea u anḓadza nothisi ya khumbelo kha gurannḓa nṋa dza mafhungo . 
Mashudu mavhi a hu na nḓila yo ḓoweleaho ine ya shumiswa kha thendelano ya u kovhekana mbuelo hu sa dzhii sia nahone hu linganaho ! 
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u ta muhanga wa ndaulo u itela u engedza mashumele kwao , vhubveledzi , u eḓanyisa , mupo na ikonomi i vhuedzaho u ya nga hu sa fheli kha sekithara ya vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe . 
U kopolola na u ṅwala pharagirafu ya mitalo miraru u ya kha miṋa zwi tshi bva kha zwibveledzwa zwo ganḓisiwaho ( tshiṱori , tshirendo na zwiṅwevho )  . 
Vhatholi vha tea u rumela Tshipi ḓa A tshaa fomo yo ḓadziwaho kha tshikwama tsha ndiliso nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo . 
U renga vhurotho vhu songo tsheiwaho  . 
Kha vha dalele website ya dti . 
Arali huna tshanduko dzi teaho u itwa , u fana na musi muraḓo o ṱutshela u vha muraḓo , u fhela ha ṅwaha wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni , fomo dza CK2 na CK2A dzi tea u ḓadzwa phanḓa kana nga murahu ha u shandulwa ha CC u vha khamphani . 
Izwi zwi ḓo fhambana zwi tshi langwa nga tshibveledzwa  . 
Khaṱhulo i sumbedza uri milayo ya Afrika Tshipembe yo khwaṱha kha u tsireledza pfanelo dza vhadzulapo vhoṱhe . 
Ndo nanga Khomishini ya Ṱhoḓisiso kha pfunzo ya nṱha . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenela Samithi ya G20 ine ya ḓo farelwa ngei Hangzhou , kha ḽa China nga ḽa 4 na 5 Khubvumedzi 2016 . 
Miṱa i re na TV i shumaho nahone i so ngo ḓiṅwalisa kha tshumelo ya theḽevishini i badelwaho . 
A hu tsha ḓo vha na zwifanyiso zwino vhonalela kule . 
Ngauralo , vundu ḽo ḓitika tshoṱhe nga mbekanyamaitele dza u maketa dza lushaka na ndingedzo  . 
Musi e na miṅwaha ya 15 , o ya u tamba bola ya milenzhe kha thimu i ḓivheaho ya Santos . 
Izwi zwi katela Vhafumakadzi kha Pfufho dza Saintsi ( 13 Ṱhangule ) na Vhafumakadzi kha Pfufho dza Maḓi na Vhuthathatshili ( 23 Ṱhangule )  . 
Nga nwedzi wa Lambamai 2001 , musi NER I tshi thoma u shuma , yo fhulufhedzisa uri I do khwinisa ndisedzo ya tshumelo kha Indasiteri ya Netshedzo ya Mudagasi ( NER )  . 
Bola ya fhufha i tshi fhira mulindavhuno , ya kuta i tshi dzhena mapalani . 
Dzhenisani maḓuvha a vhege . 
Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 u vhea maitele ane a tea u tevhelwa kha ndango ya ifa la mufu  . 
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwo shumiswaho kha u vhala wo tou fombe na kha ngudo ya fomaḽa zwibveledzwa zwa literetsha zwi tshi itelwa u sokou ḓivhalela-vho u woṱhe u itela u ḓiphiṋa na ṱhoḓisiso . 
Mafhungo a ndondolo ya zwiimiswa hu tshi katelwa vhashumi vho fhaṱaho tshiimiswa , miholo na tshumisano ya vhashumi . 
Mashaka a tea u ḓivha uri ndi vhugai u ḓisa tshitumbu hayani phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo ya u vhuisa tshitumbu , nga nnḓa ha musi u endedzwa ha tshitumbu hu tshi ḓo badelelwa nga ndindakhombo . 
Matshudeni vha re kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhupfumbudzi vhane vha swikela u wana thuso ya masheleni vha ḓo ruliwa u badela masheleni  . 
Vhuṱambo ha tshihumbudzi ha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa Lushaka vhu ḓo farelwa Ventersdorp , ngei Devhula Vhukovhela nga ḽa 16 Fulwi 2017  . 
U ṅwala tsedzuluso ya vhuṋe , tsumbo : dayari hu tshi shumiswa fureme U ḓivhadza na u ita nyambedzano nga ha mbonalo ya dayari U shumisa fureme U shumisa tshitaela tshi si tsha fomaḽa U anetshela zwiwo u ya nga mutevhe wone U shumisa malungekanyi U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo , ndongazwiga U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo a u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Mbudziso ndi ya uri : mulayo u dzhenele kha milandu yeneyo he thendelo , nga ṱhalutshedzo , yo siiwa nnḓa ? 
Ndi a livhuwa  . 
Nga ngomu ha mpimo wa siaṱari ḽo dzudzanyiwaho ḽa muvhigo , tsedzuluso ya maṅwalwa i fanela u vha yo khulwanesa , i pfesesaho na yo dzhenelelaho  . 
Mbekanyamushumo idzi dza ikonomi na dza tshitshavha ndi tshipiḓa tsha zwiṱirathedzhi zwashu zwa phungudzo na pheliso ya tsiku ine ya isa phanḓa na u tambudza vhunzhi ha vhathu vhashu . 
Nga 2015 Mogale Ville i ḓo vha fhethu ha vhuendelashango ha mvelele hune vhaṋe vhaho khathihi na vhavhuelwa ha ḓo vha tshitshavha nga huswi  . 
Zwoṱhe zwo dodombedzwaho fhasi ha u ita nḓowenḓowe na u ṋekedza zwi shuma na hafha . 
Vha tama u ḓivhadzwa hani ngaha tsheo i kwamaho khumbelo yavho ya u swikelela rekhodo ? 
Izwi a si u ita izwo zwa adzhenda yo livhaho kha u ṱuṱuwedza lushaka  . 
Tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ndi tshishumiswa tshi re mutheo kha phurosese ya CBP nga uri i ita uri hu vhe na u ṱalukanya uri zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele zwi re tshitshavhani zwi ḓiṱunḓela nga nḓila-ḓe , hu tshi katelwa ndaka yavho , khaedu , mvelelo dze dza lavhelelwa khathihi na u konadzea ha zwithu  . 
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo ( CCMA ) u vha mulayoni . 
Naho zwo ralo , maitele a mutheo a mveledzo kanzhi a vha a tshi fana  . 
Tshigevhedu Ramabulana o d(o pandelwa na vhathu vhawe  . 
Nzudzanyo dzi ḓo sedza mafhungo a u kona u swikelela mbadelo kha matshudeni na vhabebi vhavho , khathihi na ṱhoḓea ya u vhona uri zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwi na masheleni a uri zwi dzule zwi tshi khou kona u shuma  . 
Vha ḓipfa hani nga tsheo ya Komiti ya Wadi ya u fara muṱangano nga tshifhinga tsho raliho ? 
Vha humbele fhethu kana vhupo vhune khaho ha si dahiwe  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya International Trade Administration Commission . 
Zwiimiswa zwa zwamasheleni ndi yone tsumbo ya vhuḓi ine ya vha na maanḓa a u ri tsireledza kha maḓumbu a ḽifhasi ane a ṱo ḓa u thithisa ikonomi . 
Miroho mitete na mitshelo mitete zwi khwat ( hisa sisiteme ya u dzivhela vhulwadze na u vha nea maand(a  . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi , tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela . 
Ndingedzo idzi dzo hanedzwa nga maanḓa nga zwiimiswa zwa masheleni zwa mivhuso minzhi na nga mashango a zwa nḓowetshumo  . 
Ndingano i ṱalukanya maimo o khetheaho kana mvumbo ya muthu muṅwe na muṅwe , tshigwada , mbeu , vhuimo , vhurereli na vhukale  . 
Mubebi wa ṅwana o neaho thendelo uri ṅwana wawe a dzhiwe a vhe wa muṅwe , u na pfanelo ya u shandula muhumbulo wawe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo . 
Ndi zwa vhukuma ndi tshinetulusi na tshidzinzi tsha muhumbulo tshine u nga si sendele kule natsho  . 
Mushumo wa Muvhuso wapo  . 
Madzangano aya a nga ita khumbelo kha Zwikwama izwi uri a lambedzwe kana kha Ofisi ya Lushaka ya IKS uri a wane thikedzo  . 
Khumbelo ya ndambedzo ya nndu dzine dza vha fhasi ha ndangulo ya madzangano zwinepe zwiṋa zwa phasipoto  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza avho vhe vha xelelwa nga matshilo avho kha mililo ye ya fhisekanya madzulo a vhathu a si a tshiofisi Ḓoroboni ya Kapa he zwigidi zwa vhathu vha sala vha si tshe na madzulo  . 
Nyambedzano ya Muphuresidennde ngei Manguzi , Umhlabuyalingana ndi tshipiḓa tsha fulo ḽa lushaka ḽa u lwa na vhugevhenga , nahone ndi u sala murahu ho sedzwa Mbekanyamushumo ya Vhuṱoli ya Muphuresidennde ya Siyahlola ye ya vha hone nga Ṱhafamuhwe 2017  . 
Arali vha sa ita nga uralo vha do vhonwa mulandu wa vhugevhenga  . 
U avhiwa ha ḽ aisentsi hu nga dzhia mi ṅ wedzi ya 6 uya kha ya 12  . 
Rekhodo dza DHS dzi laulwa u ya nga mbetshelo na ṱhoḓea dza Mulayo wa Akhaivi dza Lushaka , wa 1996 ( Mulayo wa vhu 43 wa 1996 )  . 
Ri ḓo ṱanḓavhudza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka uri i dzhie vhaswa vha 50 000 nga ṅwaha  . 
Kha sia iḽi muthelo wa zwibveledzwa kha goloi ndi wa maṱhakheni , fhedzi ro vha ro tama u vhona mithelo muhasaladzo yo khwaṱhaho kha nḓowetshumo nga u angaredza , nga maanḓa ya vhubveledzi ha fulufulu  . 
Ngeno hu na uri vhunzhi ha mafhungo o ṱahiswaho kha khanedzano nga vhuḓiimiseli kana u sa vha na vhuṱanzi ha maṅwalo hu dzula hu kha ḽeveḽe ya luambo , tshitatamende tsha Soskice tshi ḓivhadza tshifanyiso tsha ngoho tsha ḽimethafore kha therisano  . 
Arali khothe ya shandukisa ndaela , i ḓo humisela ṅwana kha tshiimo tshe a vha tshi khou tshila khatsho phanḓa ha musi ndaela i tshi bviswa , tenda tshandukiso ya ndaela ya sa kwame zwe zwa itwa fhasi ha mulayo tshifhingani tsha musi ndaela i tshi khou shuma . 
Vhushai vhu elwa hani ? 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso Kha vha engedze nyito iyi kha vhutsila ha u vhona . 
U sa tea ha muthu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha - ( a ) hu a fhela nga hoṱhe arali u wanwa mulandu hu tshi vhetshelwa thungo kha khaṱhululo kana tshigwevho tshi tshi fhungudziwa kha khaṱhululo tsha vha tshigwevho tshi sa thivheli muthu onoyo ; na uri ( b ) hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela . 
Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947  . 
Ndondolo : Naa tshivhalo tsha shando ḽa zwithu zwa ḓaka kana zwa mupi tsho engedzea kana u fhungudzea ? 
Tshifhinga tsha u tshimbidza tshi ḓo bva kha zwidodombedzwa zwo ṋetshedzwaho na khumbelo ya thendelo  . 
Vhagudi vha ḓo thoma u vhala kha1u swika kha 5 vha kona u bvela phanḓa na u vhala u swika kha 7 . 
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa  . 
Kha vha ise fomo kha muhadzimisi wa tshelede kana bannga uri hu ḓadzwe Ndima H arali hu khumbelo ine ya katela khadzimiso ya tshelede . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo , kana muṅwe muthu we a humbeliwa uri a vhe hone muṱanganoni wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS , a sa ḓe , Komiti i ḓo dzhia tsheo kha ḽa uri muṱangano u bvelephanḓa kana uri u dovhe u tetshelwe iṅwe datumu  . 
Fhindulani mbudziso MBILI dziṅwe na dziṅwe . 
Minisiṱa idzi mbili dzi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u bveledza mbekanyamushumo dzine ndivho yadzo ha vha u thivhela na u lwa na u shengedzwa hune ha ṱuṱuwedza ndeme ya pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo sa zwe zwa bulwa kha tshiteṅwa 12 tsha ndayotewa . 
Zwenezwi hu si na ndivho i re khagala , a zwi khagala uri mbudziso mbili dza u fhedza dzi nga ṱhaṱhuvhiwa hani dza mutaladzi wa phungudzelo . 
Musi no no ita phosiṱara yaṋu , i sumbedzeni khonani dzaṋu . 
Samithi ya 2017 ya BRICS i ḓo vha yo sedzesa kha zwa vhuvhekanyademe zwihulwane zwiṱanu zwine zwa vha , u khwaṱhisa tshumisano , u khwaṱhisa vhuvhusi ha ḽifhasi , u dzhia vhuḓifhinduleli ha u kwamana ha muthu nga muthu , u alusa khwiniso dza tshiimiswa na u fhaṱa vhufarisani ho ṱanḓavhuwaho . 
Arali ni tshi khou tambudzwa nga nḓila iṅwe na iṅwe kana ni tshi ḓivha muṅwe ane a khou tambudzwa , ni songo sedza thungo - wanani thuso  . 
U ya nga ha Mulayo , Mulanguli Muhulwane wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu ndi Muofisiri wa zwa Mafhungo nahone u shumisa maana na mishumo yawe nga u nganga vhatholiwa vha tevhelaho u shuma sa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo na u vha Vhafarisa Vhaofisiri vha zwa Mafhungo nga nila ya hompho  . 
Maraga dza 7 ndi dza mbuno  . 
Hu ḓo vha na maga ane a ḓo vhewa a dzikhonfaretshi , dzikhetharini na vhuṱambo ha matshilisano  . 
Vhatshimbidzi , vhalambedzi , vhathu vha vhupo honoho na vhaiti vha dzipholisi , vha nga tutuwedza zwibveledzwa zwa CBNRM nga u dzhenelela havho na nyito dza ndangulo na zwitirathedzhi  . 
Khoudu ya 3 : Hei ndi ya tshiendedzi tshi re na tshileme tshi sa fhiri 3 500kg . 
Bugutshumiswa ! 
Nḓila dzo fhambanaho hune nzudzanyo dzi nga ṋetshedza na u sikiwa dzo ṱalutshedza  . 
Arali dziphambano idzo dza di vha dzi sa aathu tandululwa nga maitele a nga ngomu a zwa dzimbilalo , murado a nga zwi fhirisela kha tshigwada tsha vhalamukanyi tsho vhumbwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa mulayo wa vhu 9 , minwedzi ya rathi nga murahu ha mulayo uyo kana zwinwe zwo siedzwaho zwine zwa vhumba u talulwa hu songo teaho  . 
Nyimele ya vhuraru i sumbedzaho tshithu tsha khumbulelwa tsumbo : Arali ndo vha ndo shumesa ndo vha ndi tshi ḓo vha ndo phasa maṱiriki . 
Huna tshakha dzo fhambananaho dza khadi  . 
Muthusa-Minisṱa ufhio kana ufhio ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , u ya nga milayo na ndaela dza Buthano , a nga ḓi dzhenela na u amba kha Buthano ḽa Lushaka , fhedzi , a nga si vouthe  . 
Naa ri tandulula hani thaidzo ya u dzudzanya milayo na u ṱalutshedza mafhungo malugana na zwenezwo , naa ndi masia afhio a u dzhenelela ha muvhuso ho teaho na uri ndi masia afhio a muvhuso a u litsha kana u ḓibvisa ho teaho na uri ndi masia afhio a zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa iyi tshumisano na uri hu na zwivhumbeo zwa tshumisano zwo fhambanaho zwine zwi nga thomiwa ? 
Thasiki 4 Mvelelo dza ḽiga iḽi ndi dzifhio ? 
Tshiimiswa tsha u gudela tshi ḓo vha fha fomo musi vha tshi khunyeledza khoso . 
Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha miraḓo yalo , I tshi ṋea ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fhulufhelo kha Phresidennde , Phresidennde na miṅwe miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa-Dziminisṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha tea u ḓirula mushumo . 
U vhofholowa ha vhafumakadzi ndi tshiṅwe tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi tshine muvhuso washu wa dimokirasi wa khou shuma nga maanḓa wo sedza khatsho  . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo humbela vhafaramukovhe vho teaho uri vha shele mulenzhe ( vha tshitshavha na vha phuraivethe ) uri hu wanale tshomedzo dzo teaho dzi ḓisaho vhudzheneleli ho fhelelaho kha zwitshavha izwi zwa 128 , zwo topolwaho nga TRC nga kha kheisi dzine dza nga fhambana nga ndeme yadzo ine ya nṱhesa ya vha R30 miḽioni . 
Khomishini Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe Sa izwi tsheo dzi tshi ḓo swika hune dza nga ita uri hu pfukiwe Khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa , vhathu vha nga humbela SAHRC uri i vha thuse , hezwi zwi ḓo itwa vha songo badela arali SAHRC i tshi humbula uri ho vha na u pfukiwa ha pfanelo . 
U ita KHETHO yavho  . 
Tshivhumbeo tsha vhurathi tsha tshitshavha tsha musalauno ndi thero ya u pfela vhaṅwe ya khovhekanyo ya lupfumo  . 
Zwo ralo vha ṱoḓa zwithivheli zwinzhi uri vhakone u langa u tswukuluwa  . 
TISSA ndi mini ? 
Zwino ambani nga tshaṋu uri ni ḓipfa hani musi tshithu tshi si tshavhuḓi tshi tshi bvelela kha inwi . 
Ndima iyi a i kwamani na mutholiwa a no shumela mutholi iri dza fhasi ha 24 nga n(wedzi  . 
Vhuṱanzi vhu khwaṱhisedza uri nnḓu ndi dza ndeme kha muhwalo wa muholo wa zwa matshilisano na tsireledzo ya miṱa . 
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18 . 
Izwi zwi amba u ri ho teaho u dzhiwa tsheo kana u bveledza mihumbulo , hu tea u dzhielwe nzhele u ri dzangalelo la lushaka li vhe lone tshi susumedzaho tsheo iyo  . 
Hu na zwiitisi zwinzhi zwa uri muthu a vhe tshipiḓa tsha vhane vha ḓihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( f ) i katela avho vhathu vhane , vha tshi itela malamba , vha ita u nga vha a lowa kana vha ita u nga vha na nḓivho ya vhuloi na u shumisa maanḓa a mupo sa vhuloi , uri vha wane murahu tshithu tsho xelaho kana tsho tswiwaho . 
Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso . 
Hu nga ḓi dovha hafhu ha vha ḽiṅwalo ḽilapfu kana vhupfiwa vhu re na khumbudzo dza tshanduko kha Mulayotibe kana phoḽisi  . 
Afurika Tshipembe ḽi khou dzula ḽo ḓivhofha u ṋetshedza thikhedzo nga u ḓo ṱhaṱhuvha vhathu , u pfumbudza na tshumelo dza ḽaborathari kha dzhango ḽa SADC . 
Ofisi dzashu dzi badani dzashu masia na vhusiku hoṱhe u itela u engedza tsireledzo kha vhashumisi vha bada  . 
I ṱoḓa u fhelisa zwithivheli zwoṱhe kha zwa ikonomi na mishumo ya polotiki na u swikelela pfunzo na nḓisedzo dza tshumelo dza u thoma , nga nḓila ine vhanna na vhafumakadzi vha vhukale vhufhio na vhufhio , vha nyimele na maimo afhio na afhio vha nga kona u ḓiphiṋa nga zwikhala izwi na u wana mbuelo khazwo  . 
Zwiṅwe hafhu , nga tshifhinga tshiṱuku tsha u thoma u shuma , tshanduko ya sisiteme na maitele zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo ṱoḓiwa phanḓa ha u thoma u shuma  . 
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , , IRP 3  . 
Tshihot ( ola na mulidi vhone a vha tsha bvula kana u laya mu(lani  . 
Mbuedzedzo idzi dza mbekanyamaitele dzo tiwaho dzo shumiswa lu fushaho zwiṱuku kana zwinzhi , na kha masia o fhambanaho thandela ya mbuedzedzo i kha ḓi vha i songo fhela , kana hu na tshanduko dza ndeme dza sia kha miṅwaha ya fumi i ḓaho  . 
U khiraya tshitendeledzi tsha vhuṱanu nga muvhala wa dzivhaḽaṱaḓa . 
U shumisa zwavhudi na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo na ekhosisiteme  . 
Ndi nnyi ane a nga humbela mafhungo ? 
Khethekanyo ya 199 ( a ) ya Ndayotewa ntswa I nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo bulwaho kha iyo khethekanyo I tshi phasiswa . 
Ni tea u ita mini uri ni kunakise kamara ? 
Vhagudi a vho ngo lavhelelwa u swika kha u rekanya vhupo nga u vhala tshikwea kha giridi ya tshikwea ; hezwi vha ḓo zwi ita kha Vhuimo ha Vhukati . 
U amba nga ha zwifanyiso kha tshiṱori hu tshi shumiswa luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili tshifhinga tshoṱhe na luambo lwa hayani zwofanela . 
U pfesesa kushumisele kune mavu a shumiswa ngakwo zwi nga thusa u thivhela thaidzo dza tshifhinga tshiḓaho na u ombedzela dzine dza vha hone  . 
Grootfonteindrift Govha li re vhukule hu edanaho kilometere thanu u bva Riversdale kha mulambo wa Goukou ngei Kapa Vhukovhela  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho hu na thikhedzo ya mbili tshararu tsha miraḓo yaho , vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu . 
Tshiṅwe hafhu vha ḓo humbelwa uri vha pulane na u dzudzanya miṱangano yavhuḓi  . 
Minetse dza muṱangano dzi ṋea rekhodo ya muṱangano . 
Muhasho u kati na u fhedzisa milayo yo teaho  . 
Zwivhumbeo zwine zwa alusa dimokirasi zwi tea u vha hone , zwi ḓivhee na u pfesesiwa nga vhuḓalo  . 
U topola zwi fanaho na zwo fhambanaho hu tshi shumiswa luambo na ḓivhaipfi yo teaho . 
U SWIKELELA MAFHUNGO Vha na pfanelo ya mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao . 
U shumisa luṅwe lwa luambo lwo no shumiswaho lunzhi lu sa shandukisei . 
O vho kona u ḓiambadza ene muṋe ngauri o no vha na miṅwaha miṋa . 
Ndangulo ya Tuynhuys a i ho fhasi ha Phalamennde . 
Gerani zwifanyiso zwi re kha siaṱari ḽa zwigeriwa ni zwi nambatedze kha firidzhi kana kha khabodo . 
Vha ḓo vha na tshenzhemo ya uri luambo lu a shanduka murahu ha tshifhinga na vhukati ha mvelele , na u shanduka halwo kha masia o fhambanaho a vhutshilo . 
Luambo na Mvelele - Vha nga shumisa luambo lune vha toḓa , vha tevhela mvelele ine vha funa . 
Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani  . 
Lupfumo lwa minerala dza shango ḽashu ndi ndaka ya lushaka na vhufa vhuthihi vhune ha vha hashu roṱhe maAfurika Tshipembe , Shango ḽi ḽone ḽo faraho vhuṋe . 
Izwi zwi amba uri ri khou tea u swikelela gemo ḽa ṅwaha ḽa zwikhala zwa mishumo zwa miḽioni nthihi . 
U ya nga Ndayotewa , Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe , na Ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Khethululo i songo Teaho ( wa vhu 4 wa 2000 ) , vhana vha tshikolo vho vhifhaho muvhilini a vha nga ḓo khethululwa zwi songo tea . 
Ri a dovholola uri Akhademi a i ṱoḓou ima vhuimoni ha vhurangeli ha vhugudisi vhu re hone , fhedzi u vhu khwinisa  . 
U fhindula mbudziso nga ha data i re kha girafu ya zwifanyiso . 
U nga tou kovhekanywa kha vhagudi , vhadededzi , tshikolo tshoṱhe , vhabebi kana vhaṅwe vha kwameaho nga u ṱanḓavhuwa . 
Khumbelo dza phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha nga si kone u lindela . 
Tshiṅwe hafhu , Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi na Ndaela kha zwa Vhuloi yo fhelisa kuitele kwa u dalela ṅanga dza sialala , vhane vhorakoḽoni nga hanefho ha u khakha vha vho vha vhidza madokotela a vhaloi kana vhasumbavhaloi  . 
Vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki vhu eliwa nga u sedzulusa tshelede yo shumiswaho malugana na u lwisa vhuaḓa , zwishumiswa kana maanḓa a mulayo ane zwiimiswa zwa u lwisa vhuaḓa zwa vha nao , vhathu vhane vha vha na maanḓa vho ḓiimisaho vha u lwisa vhuaḓa u bva kha u dzhenelela kha zwa poḽitiki na u shumisa mulayo nga nḓila i fanaho  . 
U tumana uhu hu na ndeme , zwothe kha zwa ikonomi na kha kutshilele  . 
Kha tshirendo itshi murendi u khou khoḓa kana u khou sasaladza tshelede ? 
U thetshelesa ndaela na nḓivhadzo na u kona u fhindula nga nḓila yo lavhelelwaho . 
Zwenezwo , musi hu tshi sedzwa kha dzimbalombalo dzo raliho ri tea u vha na vhuṱanzi ha uri tshanduko dza vhathu tshitshavhani a dzi sedzi u engedzea na u fhungudzea hu re khagala kha maitele a vhurereli  . 
Heḽi ndi fhungo ḽine ra do ḽi sedzulusa ṋaṅwaha u itela uri , nga nṱha ha u khwinifhadza mushumo wa mapholisa , nga tshumisano na nḓowetshumo ya vhalindi ya phuraivete ri nga kona u fhaṱa tshiimo tshine ndavhelelo dza tshitshavha siani ḽa tsireledzo , hune ha shumiswa tshelede nnzhi , dzi a fushwa  . 
Mafhungo a Afurika a kha ḓi vha one e mbekanyamaitele ya zwa ndeme ya sedzesa khazwo . 
Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendi vhu sa ḓitiki nga zwibveledzwa u anḓadzwa hu tshi itelwa mahumbulwa a nnyi na nnyi  . 
Izwi zwi tshimbilelana na datumu ya u fhedza yo ḓivhadzwaho nga Khomishinari Muhulwane wa Yuno wa Dzitshavhi ( UNHCR ) nga Tshimedzi 2009 na u ita uri hu vhe na u khwinisea ha u ṱangana ha madzingu . 
Kha vha rekhode phindulo  . 
Vha te uri ndi lushaka ḓe lune vha khou ṱoḓa thendelo yalwo na u ḓadza fomo yo teaho ya khumbelo . 
Arali nganea , ḓirama kana fiḽimu yo nangiwa mudededzi u ḓo tea u khethekanya tshibveledzwa nga yuniti dzine dza ḓo tendelana na tshifhinga kha pulane ya u funza , tsumbo yuniti dza fumi arali dzi tshi ḓo gudwa kha themo mbili dza u thoma kha gireidi ya 10 . 
Sisiṱeme dza u vhuisa minetse u ya kha khoro a si ya vhukuma  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Mafhungo a Vhugevhenga , wa 2015 Phalamenndeni . 
Vha tshi khou dzhiela nzhele uri vha na pfanelo ya u vhilaela , vha nga kwama muhasho wa muvhuso kana muṋetshedzi wa tshumelo wa zwenezwo arali vha na mbilaelo malugana na tshumelo ine vha khou i ṋetshedzwa kana arali pfanelo dzavho dzi sa khou tevhedzelwa . 
IZWO nḓivho ya zwa HIV yo engedzedzwa nahone u anda ha HIV ho fhungudzwa a ḓo sedzwa uri a nga bviswa dzhele naa nga ho sedzwa zwo lugelaho ṅwana  . 
U shumiswa ha vhathu vhane vha tou volunthiara zwi nga dzhiiwa na zwone zwi zwa ndeme kha tshumelo  . 
Muhasho wa Vhulimi zwi tea u tendela tshikwekwete . 
Tshi tevhelaho u vhudzisa uhu hu ṱoḓa uri muthu a humbule nga u lingana ha vhushaka vhukati ha phungudzelo na ndivho  . 
Musi vhatholi vho no wana tshipi ḓa tsha dokotela tsha fomo , vha nga rumela fomo yeneyo  . 
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu  . 
Kha vha sumbedze uri thandela i ḓo dzheniswa sa thandela ya IDP naa sa zwe zwa dzinginywa kana i ḓo thoma ya shandulwa ( nga u sumbedza nomboro ya IDP ye ya ṋewa ya thandela ) kana yo haniwaho vha ite na u bula zwiitisi zwa u shandulwa kana u haniwa ha thandela  . 
Mulangadzulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho iyi  . 
U dzhiwa murahu ha tshiendisi tshenetshi sa zwo sumbedziswaho kha ndaulo 69 . 
Tshiluḓi ngei Mossel Bay , kha Phendelashango ya Tshipembe  . 
Nga murahu ha u ṱaha khothe , madzhisi ṱira ṱa a nga ṋea ndaela ya tsireledzo . 
Kha ri ṅwale 1 . 
Hezwi zwi sumbedza u bebiwa hafhu ha muya wa vhakale na vhahali vha lushaka lwashu  . 
Vha fhedza nga uri vhugevhenga uvho vhu tea u dzhiiwa sa zwiito zwa khakhathi kana vhugevhenga  . 
Hezwi ndi u lingedza u swikela tshikhala tsha u vhina nga nḓila ya nṱhesa zwine muṅwali a nga vha o tama uri nga murahu a wane zwibveledzwa zwi na mafhungo a ndeme . 
Ri tshi khou dededzwa nga Pulane ya Mveledziso ya Tshitshavha ( NDP ) , ri khou fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi si na vhushai , tshayandingano na vhushayamishumo  . 
Thonga ya vhuhosi ya kale i edza ye ya vha i tshi shumiswa kha Nnḓu ya Fhasi ya Ingiḽandi . 
Arali muthu we a vha e Sinethe a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo , uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma . 
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u ṋekedza mahumbulwa kha mugudi na u ḓivhadza kupulanele kwa u gudisa , a hu tei u rekhodiwa . 
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa  . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u ita khuwelelo kha vhoṱhe vho khethwaho uri vha shumisane na rine kha uno mushumo mungafha  . 
Muvhuso wapo u fanela u vhiga kha tshitshavha nga ha uri tshelede ine wa vha nayo yo shumiswa hani  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u Shela Mulenzhe nga u thusa u thoma ngade dza zwiḽiwa , u vhalela vhana , u pennda zwikolo na u shela mulenzhe u ya kha mveledziso ya zwitshavha . 
Vha songo ḽa vha laṱa zwiḽiwa . 
U humbula nga ha khumbelo iṅwe na iṅwe ya pfarelo tsha isa themendelo kha Phuresidennde . 
Kha vha vhone uri nga matungo a fhethu a hu na matheriala kana tshishumiswa  . 
Izwi vha nga zwi ita nga u humbela mukhantselara uri a vhee tshifhinga tshine tshitshavha tshi nga kona u amba nga ṱhoḓea na mbilaelo dzine vha nga vha vha nadzo  . 
Mavhone a fanela u vha a tshi khou shuma zwavhudi  . 
Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓisiso kha zwa vhuvemu , u vhona uri shango ḽi lale , khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki , na ndaka dzavho , u ṱhonifha na u tevhedza mulayo  . 
A si mimasipala yoṱhe ine ya vha na mbekanyamaitele ya kushumele kwa komiti dza wadi  . 
Zwo ḓisendeka nga ṱhoḓisiso dzo ṱanḓavhuwaho , ndangano na vhuvhudzisi , khomishini yo topola khaedu dza ṱahe dzine dza vhumba zwithivheli kha u swikelela zwipikwa zwashu zwa muṱangano  . 
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela zwi tevhelaho ? 
Khamusi hu na mbudziso idzi dzoṱhe hu na tshikoupu tsha u linga masendelele  . 
Hezwi zwo ralo-vho kha masia oṱhe a vhashumi vha ha masipala , hu tshi katelwa na vhalanguli vhahulwane  . 
Tshihumbudzo tshine tsha ḓo vhuyedzedza tshirunzi tshavho na vhuthu tshi khou lavhelelwa u tibulwa nga Fulwana ṋanwaha ngei France . 
Muhasho muḓini wavho  . 
Izwi zwi khwahisa fiosofi ya thuso ya mimaraga ya u avhela murahu shango ya u thoma ya mbekanyamushumo ya u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni  . 
Shumisani zwishumiswa zwine zwa vhonala  . 
Kha vha humbele tsumbandila kana guidelines dza ṱho ḓea dza zwiḽiwa zwa bulasini kha Muṅwalisi , Mulayo 36 wa 1947 . 
Ndivho khulwane ya ṱhogomelo ya vhana vha si vhau ndi u ṱhogomela ṅwana na u mu alusa , izwi zwi itwa nga u mu ṋea vhupo ho tsireledzeaho nahone ha mutakalo wavhuḓi na sapoto yavhuḓi ine ya fusha ṱhoḓea dza vhana  . 
Ri tea u ṋetshedza thuso kha vho mme vhane vha ṱoḓa thuso kha u alusa vhana vhavho . 
Thendelo ya u ḓiraiva sa phurofeshena ḽa ndi ya vhatu vha ḓiraivaho tshakha dziṅwe dza dzigoloi  . 
U bveledzwa ha mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 180  . 
Ndaela iyi i dovha ya ṱoḓa hu tshi swikelwa thendelano na muṱa muṅwe na muṅwe phanḓa ha mupfuluwo . 
Mulayo wa zwino wa Sectional Titles wa 1986 u ṋetshedza dziṅwe pfanelo kha vhaṋe vha dzikhethekanyo kha zwikimu zwa sectional titles  . 
Pulane ya Khwiniso ya Nḓisedzo ya Tshumelo zwine zwa itea kha vhapo ya vhana he khumbelo ya itwa hone  . 
PHANḒA NGA U GUDA NA U GUDISA HA VHUNZANI KWAHO PHANḒA ! 
Mutshimbidzi wa muṱangano u sedza mafhungo a ṱoḓa miṅwe mihumbulo ya u ḓadzisa i no bva kha tshigwada  . 
Afrika Tshipembe ḽi kha vhuimo ha vhuṱahe ha vhubveledzi ha zwimela zwo tou vhumbwaho kha shango ḽoṱhe nahone ḽi ḓi dzula ḽi ḽone phangami kha u ṱanganedzwa ha zwimelwa zwo tou vhumbwaho . 
Ro vha na mathada manzhi musi ri tshi tea u tinya mapholisa , ri sa tei hafhu u tinya muṅwe muthu  . 
Ndangulo ya kushumele ndi mini ? 
Arali Minisṱa a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele ya Khabinethe , Phresidennde a nga ṱoḓa uri Minisṱa onoyo a ite uri ndaulo ya ofisi I anane na yeneyo mbekanyamaitele  . 
Mudededzi wa Ngudo ya zwa Vhutshilo , mueletshedzi kana muraḓo wa tshiṱafu wa tshumelo ya zwa muhumbulo arali e hone , kana muṅwe muthu o teaho , u fanela u ṋetshedza mme , na khotsi , arali na ene e mugudiswa , ngeletshedzo kha mishumo na vhuḓifhinduleli havho sa vhabebi . 
Ndi ngoho , muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha , ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu  . 
U sa ita nyonyoloso - nyonyoloso i a shela mulenzhe kha u dzudza ḽeveḽe dza swigiri muvhilini yo dzudzanyea . 
Pfanelo yavho ya tshidzumbe I katela muvhili wavho , haya na ndaka yavho  . 
Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango a Arali sisiṱeme ya kukhethele I tshi katela vhuimeleli ha dziwadi , u khethekanywa ha dziwadi hu tea u itiwa nga maanḓalanga o ḓiimisaho nga oṱhe o nangiwaho hu tshi tevhelwa , na u shuma nga u ya na maitele na nḓila zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Ndi tshifhinga tsha u ḓi fhaṱa mivhili ! 
Mafhungo a bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho - itshi tshiteṅwa tshi katela mafhungo o reriwaho nga hao muṱanganoni wo fhiraho hune miraḓo ya komiti ya fanela u vhiga nga hao  . 
Arali nga murahu vha pfa uri tshitatamennde tshavho a tsho ngo fhelela kana vha tshi nga vha vho siedza mafhungo a ndeme ane a nga thusa kha ṱhoḓisiso , vha nga ṋetshedza tshiṅwe tshitatamennde kana vha ṋetshedza maṅwe mafhungo a u ḓadzisa  . 
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo , Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu . 
Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo  . 
Kha vha dzhenise curriculum vitae yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho . 
U sa vhona muthu mulandu zwo fara zwigidi zwa AK47 , zwa dzhiela vharengi na vharengisi tshelede  . 
Khontsesheni ndi thendelano vhukati ha masipala na muṋetshedzatshumelo hune muṋetshedzatshumelo a vha na vhuḓifhinduleli ha ndangulo , u shuma , u vusuludza na u londota tshumelo iyo  . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muhaṱuli muhulwane wa khothe , vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Muhaṱuli wa Khethekanyo yeneyo  . 
Vhagudi vha ḓo bvela phanḓa na u ola zwifanyiso na u shumisa zwidhumiswa zwi fareaho u tandulula thaidzo . 
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi - nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo  . 
Vhuimo ha nha ha mbadelo dzine dza nga u fhirisa u vhona uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulangea ha mafhungo arali vha tshi khou oa u wana mafhungo a khasiama na a vhue  . 
Arali vha tshi sola uri huna thambudzo ine ya khou itea kana huna thambulo ine vha i ḓivha kha vha vhige thambudzo iyo kha Mushumeli Muhulane wa Tshitshavha wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha . 
Izwi zwi fhambana na avho vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi,vhane vha vhona maitele avho a vhuloi hu vhurereli zwine izwi zwa fhambana na vhuloi vhune ha huvhadza  . 
Uri vha tendelwe u ṅwalisa , kana u rengisa mushonga wa zwa vhulimi Afrika Tshipembe , vha fanela u ḓiṅwalisa na Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 . 
Asima i anzela u ṋaṋa musi vha tshi khou tambudzwa nga duda na mukhushwane  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo thusa shaka ḽa muthu o lovhelaho mashango ḓavha u wana zwidodombedzwa zwa mbadelo dzo fhambananaho  . 
GCIS i ḓ o shumana na khumbelo dza tswikelelo ya zwidodombedzwa kana tshandukiso ya zwidodombedzwa i tshi khou tevhela mulayo . 
Mutevhe wa Vhakhethi u bvalelwa khetho nga ḓuvha ḽine ha ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho kha Government Gazette . 
Mushumo wa senthara ndi tshipiḓa tsha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ya shango dza u honolola khonadzeo ya mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa ( SMMEs )  . 
Nga zwenezwo hu fanela u dzhielwa nzhele zwi tevhelaho : Kha ḽi angaredze zwidodombedzwa zwoṱhe zwi elenaho na mushumo u ṱoḓeaho  . 
A hu na ane a tea u sema tshipikiṱere kana nga khole a thithisa tsedzuluso  . 
Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavho nga nḓila i fushaho , vha nga ṅwalela Mutshutshisi Muhulwane kha sia ḽeneḽo . 
Hezwi zwi nga vhulungwa kha faela na u ṱanwa nga tshifhinga tsha inthaviwu dza vhabebi na nga madekwana . 
Muvhuso washu wo isa ezwi phanḓa nga u vhona uri vhafumakadzi vha ḓo vha vho na pfanelo ya u fara zwiṱhavhane na u shela mulenzhe nga nḓila i linganaho na vhanna kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mmbi , hu tshi katelwa na u lwa  . 
Ndangulo ya Ifa la Mvelele luambo lwa u engedza vhalulula na u mulandu wa pfanelo dzashu  . 
Phanele I nga kha di tanganedza vhutanzi ha mulomo ho netshedzwaho nga muimeleli wa muthu ane a khou senguluswa , arali mafhungo eneo a songo tou nwaliwa kana musi muthu onoyo a sa koni u talutshedza nyimele ya mafhungo  . 
Vha tea u guda u davhidzana na vhathu vha re na vhuholefhali ha u amba na u pfa , nga u sumbedza ṱhonifho kha ṱhoḓea dzavho  . 
Nḓisedzo ya tshumelo yo ḓitika nga u shuma zwavhuḓi ha vhashumi vha masipala na sisiteme  . 
Vharangaphand(a vha na vhud(ifhinduleli ha u vhona uri vhatholiwa vha na nd(ivho ya zwine mushumo wavho wa katela  . 
Nga nḓila iyi , ro thoma nahone ri khou khwaṱhisa vhuḽedzani hashu na sekithara ya phuraivethe u ita ndingo dza mafhelelo na mbambadzo ya zwipiḓa zwo fhambanaho na thandululo yo fhelelaho ya fulufulu . 
Hezwi zwiimiswa zwo ḓiimisa , nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Ndayotewa na mulayo , nahone zwi tea u sa dzhia masia , khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu , u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi , na u sa dzhia sia  . 
Vha elelwe uri maambiwa ndi rekhodo ya mulayo ya muṱangano , ngauralo , ndi zwa ndeme uri a vhewe fhethu ho tsireledzeaho  . 
Arali vha muraḓo muhulwane nahone nomboro yavho ya luṱingothendeleki i kha sisiṱeme ya GEMS , vha nga sedza masheleni ane a vha hone kha vhaunḓiwa vhavho kana mbuelo dza muṱa wavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi zwe vha vha vho no zwi guda kha Luambo lwa Hayani lwavho . 
Tshimbidzani maṱo kha bugu yaṋu ya mishumo ni fhindule Kha ri ṅwale mbudziso dzi tevhelaho . 
U bindudza kha 2010 na nga murahu a i nga imisi u dzheniswa ha tshelede kha tshifhinga tshi fhiraho maḓuvha a 120 ; na uri vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa  . 
Arali vhaiti vha khumbelo vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , vha tea u vha vhe vhathu vhane vha nga wana vhudzulapo kana vho no ita khumbelo ya vhudzulapo  . 
Zwenezwo , vha na mmbi hafha ye ya vha yo ḓidzhenisa kha khuḓano i sa ḓivhi zwine mulayo wa vhupfela vhaṅwe wa dzitshaka wavha  . 
Khethekanyo ino i lingedza u sedza u shumisea ha CBP , hu tshi katelwa na mbuelo na tshinyalelo dza u ita mushumo uyu  . 
Vhugudisi ho sedza kha u ṱama vhoramabindu nga mafhungo manzhi u bva mathomoni u swika magumoni  . 
Ri tea u dovha ra vha na vhuṱanzi ha uri mishonga i khou shumiswa zwavhuḓi  . 
Vhana vho vhulawa na mivhili yavho ya tshewa ndivho i ya u wana mushonga . 
Vhagudi vha tea u shumana na tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho nga nḓila ya orala na kha u vhala musi vha sa athu humbelwa u ṅwala itshi tshibveledzwa . 
Naho zwo ralo , lushaka ulu lwa ndaṱiso lwo litshiwa nga murahu ha mbilaelo nga vhabebi  . 
Ri khou livhuwa vho nanga GEMS , tshikimu tsha dzilafho tsho vha thusaho u wana ndondolo ya zwa mutakalo ya khwiṋesa . 
A huna mbadelo dzine dza itwa musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni . 
Vhathu vha dzhia maga vho ḓiimisa nga vhoṱhe hu si na thuso i bvaho kha zwiimiswa zwa nnḓa siani ḽa zwiko na nyeletshedzo siani ḽa zwa thekiniki zwine vha zwi lila , fhedzi ndangulo ya kushumiselwe kwa zwiko i ḓi dzula i zwanḓani zwavho  . 
Rekhodo dzine dza Rekhodo dzine dza nga wanala muthu a songo thoma a ita khumbelo dzula dzi hone ya u dzi wana zwi tshi ya nga Mulayo sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA . 
Zwitshavha zwi topoleaho zwa vha re na dzangalelo vha re na vhuimo ha u ima kha tshitshavha na zwo sedzwaho zwo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi zwi re na tshumisano na masipala nahone zwi vhonalaho ndi zwa ndeme  . 
Madzulo na tshifhinga tsha u awela 110 . 
Mashumele guṱe a zwikolo hu tshi katelwa na u swikelela pfunzo zwi anzela u khwinifhadzea musi vhabebi vha tshi shela mulenzhe vhukuma nahone vhe na dzangalelo kha mafhungo a tshikolo . 
Arali garaṱa ya ṱhanziela ya u reila yavho yo xela,u tswiwa kana u tshinyadzwa , vha nga ita khumbelo ya ntswa . 
Mishumo ya Vhushumisani ha Matshilisano i sedza kha u vhumba mitengo na mbekanyamaitele ya muholo na u tsivhudza muvhuso nga ha mbekanyamitele ya zwa ikonomi  . 
Ulu lushaka na lwone a si luswa kha vhuhosi ha Vend(a  . 
U kundelwa u langa malwadze maṱuku zwi nga ita uri hu vhe na vhulwadze ha tshoṱhe na u lozwea ha mushumi wa ndeme  . 
Kiḽasi yoṱhe i vhala Bugu Khulwane kana maṅwalwa o hudzwaho vhe na mudededzi . 
Mvelele u bva kha vhudavhidzani vhukati ha ikonomi mbili khulu kha dzhango dzi do ṱanganya ikonomi dza dzingu , nga u alusa maraga wa vhoṱhe na u alusa vhurangeli vhu re hone ha nyaluwo ya ikonomi na mishumo Afrika . 
Komiti I fanela u ita themendelo kha mutholi nga ha zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi  . 
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita ṱho ḓisiso idzo nga ndila kwayo . 
Vhagudi vhaṱuku vha anzela u sa londa uri tshifaredzi tsho ṱanḓavhuwa hani musi vha tshi amba nga ha voḽumu , vhone vha sedza fhedzi he tshifaredzi tsha ḓala u guma hone . 
Hu itea mini kha khumbelo ya thendelo musi yo no ṋetshedzwa kha DEA ? 
Tsumbo ya vhukuma ya phindulo ndavhelelwa dza tsumbo dza mbudziso iṅwe na iṅwe ya theiste dzo ṋetshedzwa na dza modele wa thesite ya ANA . 
CC i nga vha i tshi khou dovha ya ṱ a ṱ isana na khamphani khulwane nahone ya dovha ya ṱ o ḓ a u vha khamphani u itela uri kushumele kwayo ku vhe kwone-kwone nahone i kone u ṱ a ṱ isana na dzi ṅ we khamphani  . 
Khabinete yo ṱanganedza u bvelela ha Vhege ya Tsireledzo ya Vhana ( CPW ) na u ombedzela uri vhana vhashu ndi vhone thikho ya vhumatshelo ha shango ḽashu na u tsivhudza zwitshavha zwashu uri zwi vha tsireledze kha u sa ṱhogomelwa na u tambudzwa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 . 
Shumisani maṅwe a thangeladzina idzi kha u fhedzisa mafhungo a re afho fhasi . 
ICASA i ḓo phaḓaladza thambo ya khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha ya dovha ya ḓivhadza na zwirathisi zwine zwa vha hone . 
Thendelo ya u gwa mugodi ndi bammbiri ḽi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u ita kushumele kwa mugodini  . 
Khethulula vhathu vho kavhiwa wa vha vhea thungo thendelo hu saathu fhela awara dza 48  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Arali vhushumisamupo vhu kha ḽiga ḽa u tumbula ndi zwa ndeme u ḓivhadza Minisṱa wa Zwa Mupo fhedzi a hu na thendelo ine ya ṱoḓea  . 
Ri khou ita izwo nga thuso ya vhathu vhashu . 
U topola milayo i re kha khavara . 
Kha NDP , ro ta tshipikwa tsha nyaluwo tshine ra tama tsha phesenthe ṱhanu nga ṅwaha , zwine ra fhulufhela u swikelela nga ṅwaha wa 2019  . 
Mulayo u dovha hafhu wa randela tshifhinga tsha u dzula na khethekanyo dziṅwe dza dzirekhodo dzine dza fariwa nga vhaṋetshedzi vha tshumelo ya masheleni  . 
Mulayo wa u Thivhela u Pandelwa Hu siho mulayoni na U Dzula kha Mavu Hu siho mulayoni . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha fanela u vhona uri vha ita mishumo na vhudifhinduleli havho nga ṋdila yavhuḓi nahone i pfadzaho  . 
Ri khou shumisana na mashango a vhuvhambadzi a ngaho Vietnam , Thailand na China na uri a khou khwaṱhisa vhuḓidini hashu ha u lwa na thambulo iyi . 
Kha vha ṱanganedze phindulo i pfalaho i ne ya vha na ndunzhendunzhe . 
Thandela dza Madi- Zwitshavha zwi nga vha tshipida tsha Catchment Management Agencies , tshipida tsha Water Users Associations kana vha vhumba Catchment Management Forums  . 
Kha vha vhulunge ṱhanziela ngauri ndi ya ndeme  . 
MILAYO YA NDINGANYISO YA ZWA VHASHUMI  . 
U tea u khwaṱhisedza uri hu na vhukwamani ho teaho na Komiti ya Wadi na vhadzhiamikovhe musi a sa athu u themendela mugaganyagwama  . 
Ndi livhuwa Mulangadzulo na Mudzulatshidulo u fhiwa tshikhala itshi tsha u amba kha dzulo ḽo ṱanganelanaho ḽa Phalamennde . 
Kha vha ambe tshiṱori tshavho na khonani  . 
U vhambedza na u tevhekanya vhungomu ha vhunzhi ha maboḓelo na zwitenwa zwa gurozari , hune volumu yazwo yo ambiwa kha tshiputeli . 
Thusedzo yanga yo vha hu u lingedza fhedzi u thivhela zwiṅwe zwitatamennde zwi fanaho na izwi - zwenezwo fhedzi  . 
Nga maanḓa , wo ṱanganedza maanḓalanga a mihumbulo miswa na u dzula khawo  . 
Thendelano dzine dza vha na mbetshelo ya u konanya na u lamukanya dzi fanela u sumbedza uri mukonanyi na mulamukanyi wavho u ḓo tholiswa hani nahone hu ḓo itea mini arali miraḓo i sa khou tendelana kha uri hu tholiwa nnyi  . 
V ha nga kha ḓi ṱoḓa ṱhalutshedzo malugana na tsheo yo dzhiwaho malugana na mulandu wavho , u tshutshisa kana u sa tshutshisa . 
Vhudzheneleli ha mafulufulu ha vha vhuelwa vhoṱhe vhubveledza mvelaphanḓa ya tshifhinga tshilapfu na tshanduko ya matshilisano  . 
Zwi khou themendelwa uri nnḓu iṅwe na iṅwe i fanela u vha na tshidzimamulilo sa ḽiga ḽa u thivhela  . 
Khabinethe yo themendela u ḓiswa ṱafulani ha Phurothokhoḽo ya u Fhelisa Mbambadzo ya Zwibveledzwa zwa Tobacco zwi siho Mulayoni . 
Nyombedzelo i kha u shela mulenzhe kiḽasini hune ha dovha ha ṱoḓa mihumbulo kha vhone  . 
U fheliswa ha milayo s Vhalela nṱha na u vhala o fhumula hu tshi itelwa zwithu zwo fhambanaho a tshi shumisa nḓila dzo teaho dza u vhala ( tsumbo : u ungula na u vhala nga nṱha , khumbulelwa , thandululo ya zwi re ngomu )  . 
Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓila ya u ita maanḓa , mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala  . 
Dokotela u ḓo kona u rekhoda mvelelo dza ndingo dzavho dze vha ita kha siaṱari 11 . 
Mishonga yo randelwaho yoṱhe i fhelelwa nga tshifhinga nga murahu ha miṅwedzi ya rathi u ya nga ha mulayo  . 
Nangani ipfi ḽone u bva kha tshibogisi . 
Zwi ya nga miraḓo i taho tshumelo sa dzine dza vha ndeme . 
Zwigwevho zwi ḓo tshimbila zwoṱhe , zwa ita uri vhanna vhoṱhe vha dzule dzhele lwa miṅwaha miṱanu  . 
Tshiṱirathedzhi tsha Bio-economy ndi tshiṱirathedzhi tsho sedzaho kha saintsi u vhea bio-innovation sa tshanḓa tsha mihasho yo fhambanaho . 
Mveledziso dza dzitshaka na dza dzingu dzi kwama Afurika Tshipembe nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Determination ya Vhugudisi . 
Pfanelo dza zwiimiswa ya u tsireledza ndaka ya vhuluvhi yo bveledzwaho nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha i tea u sikwa  . 
Bulani fhethu huvhili hune ha vha tsini na tshikolo . 
Mbilaelo zwo khunyeledzwa  . 
O vha o sedzesa zwa u tamba bola . 
Vhurifhi havho vhu fanela u amba zwiitisi zwa uri ndi nga mini vha tshi khou ṱoḓa u ṱunḓa makumba na khuhu vha zwi ḓisa Afrika Tshipembe . 
Zwa vhutshilo zwi dovha zwa khethekanywa uya nga maga a vhutshilo . 
Vhonkhetheni vho nangwaho nga nḓila yone vha ḓo tea u livhana na maitele a tsenguluso  . 
Mutheli muṅwe na muṅwe ane a rumela fomo dzo teaho u khou shela mulenzhe kha u bveledza Afurika Tshipembe . 
Zwi amba uri , pulane ya u shuma i tshimbilelana na mvelelo na themendelo dze dza itwa  . 
Khumbelo dza u lafha ha u lingedza na dza u waliswa ha mishonga na tshumelo dza mishonga dzi sedzuluswa nga khoro ya vhaivhi ya u Langula Mishonga ine ya sedza tshiimo tsha saintsi , mishonga na mafhungo a yelanaho na milayo kha khumbelo  . 
Musi mulayo u tshi ṋetshedzwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha , zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ambiwa huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula , zwi fanela u dzhiiwa zwi tshi amba maanḓalanga e a ṋetshedzwa khawo . 
Mugudisi a nga shumisa ḽeḓere ḽiṅwe na ḽiṅwe ngauralo-ngauralo . 
Ndango ya zwa Vhashumi a mbekanyamaitele , kutshimbidzele na bugupfarwa b maṅwalo a mafhungo a ngangomu na nḓivhadzo dza mafhungo c tshiṱirathedzhi tsha ndango ya zwa vhashumi d mutevhe wa vhukwamani ha vhaofisiri vha mafhungo kha muvhuso . 
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa c Arali muhweleli a muthu wa vhuraru nahone a si muthu o humbelaho mafhungo mathomoni , zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi tea u ṋetshedzwa kha C afho fhasi  . 
Maipfi a vhumba mafhungo . 
U pfuluswa ha poswo na u valwa  . 
U dzhenelela uhu u bva kha vhadzulapo hu khwaṱhisedza u pulana ha masipala na phurosese ya u dzhia tsheo zwi ḓo sumbedza na ṱhoḓea na zwo sedzwaho na u swikisa kha tshaka dza tsheo dzine dza ḓo ḓisa muvhuso wapo u re khagala , u sa dzhii sia nahone wa demokirasi  . 
U vhala zwithu zwi fareaho U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 50 nga u fulufhedzea . 
Rannda dza 18 biḽioni dzo kumedzelwa u shuma zwitshavhani zwi siho kha vhuimo havhuḓi zwa vhupo ha migodini , vhunzhi ha iyi tshelede i bva kha muvhuso ngeno khamphani dza migodi dzo bvisa tshelede ine i nga eḓana tshararu tsha u lambedzwa uhu . 
Hu na vhuanzi ha uri vhawe vhorabulasi vha khou bvela phana kha nyimele dzo raliho  . 
Vha fanela u ita mini nga masheleni maṅwe na maṅwe ane a fanela u badelwa vhafaramikovhe ? 
U fhedzisa phazili kana zwifanyiso nga tshifhinga tsha u tamba vho vhofholowa . 
U shelwa ha soredzhi mbisi kana i sa shelwi mushonga i sa tevhedzi mulayo u ya kha zwiko zwa maḓi avhuḓi na a lwanzheni hu nga vhanga nyimele i si yavhuḓi kha vhupo na uri tsha ndemesa , hu nga livhisa kha khohakhombo ya mutakalo wa vhathu  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka  . 
U khiraya tshitendeledzi tsha u thoma nga muvhala mutswuku . 
U pfala ha u kandekanya pfanelo zwi na maga sa ayo o ṱalutshedzwaho afho nṱha . 
Sa izwo vhunzhi ha vhathu vha sa shumi vhe vhaswa , ri tea u shumesa siani ḽa vhukando vhu fanaho na Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa na mvelaphanḓa ya vhabindudzi vhane vha vha vhaswa  . 
Vha tsetse vha ḓadze fomo ya khumbelo I re afho fhasi uri vha wane ṱhanziela ya vhuḓiṅwalisi . 
Nga tshifhinga , vhathu vha ḓivha ndeme ya u vhulunga mupo na u shumisa milayo ya u vhulungwa ha mupo nga nnḓa ha phakha dza lushaka na hone  . 
Sisiteme ya ndondolo na ndaulo i itwaho nga muvhuso yo amba uri vhashumelavhapo vha nga si kone u ṱasela thwii nyimele dzo ṱanḓavhuwaho dze dza vhanga pwashekana na u khakhisea ha miṱa u bva mathomoni  . 
Vha ḓo tea u tevhela garaṱa yavho kha senthara yeneyo  . 
Tsumbo : u takalela vhathu , u a thusa , ha na nyofho , u na lufuno . 
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi i ḓo dovha ya vha humbudza u wana mushonga wo randelwaho muswa phanḓa ha maḓuvha a 21 musi uyu une vha vha nawo u tshi fhela . 
U sedzulusa kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo  . 
Khabinethe i tendela ṋetshedzo ya Sekithara ya vhuendi ya u thoma ya Afurika Tshipembe fhasi ha Nyambedzano dza Mbambadzo kha Tshumelo ya Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika(SADC)  . 
Ri tama hafhu u ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe u tshila vhutshilo ha u londa mutakalo u itela u fhungudza vhukwamani ha malwadze a si a phirela ane a nga sa swigiri , malwadze a mbilu na mutsiko wa malofha  . 
Hu na ṱhalutshedzo dza maipfi ( mutevhe wa maipfi ) magumoni a nyendedzi iyi hu re na mutevhe wa maipfi a shumiseswaho o ṱalutshedzwaho zwavhuḓi u itela u thusa vhone na uri vha pfesese  . 
I katela U thetshelesa , U vhala , U ṱalela na u sengulusa kha zwibveledzwa u itela u pfesesa uri zwithu zwo bveledzwa hani na uri zwi ḓisa mini . 
U ya nga Ndayotewa , Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha u sika milayo na kha maṅwe miaitele a Phalamennde  . 
U bva kha khethekanyo dzi re afho nṱha , muthu u a zwi vhona uri zwiṅwe zwo iledzwaho zwi khagala , u tou fana na zwa u pomoka vhuloi,u sumba muloi , na u vhulaya ndivho i ya u ita mushonga nga miṱuvha ya muthu . 
Zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho na zwiṱuṱuwedzi zwi livhisa kha u sikwa ha sisiṱeme dza vhorabulasi dzo fhambanaho , sa tsumbo maime a tshitshavha a shandukaho u ya kha u shumisa tshivhulaya zwikhokhonono a ṱoḓa tshanduko kha ngona dza ndango ya zwikhokhonono  . 
Komiti ya Wadi i nga ḓivhadza meyara arali vha sa ṱanganedzi mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe  . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela mavunḓu u vhona uri madzangalelo ao a dzhielwa nṱha kha sia ḽa muvhuso wa lushaka . 
Ri ḓo vha rumela bege ya mahala ya vhuimana nga thiraimesiṱa ya vhuraru . 
Fhedzi ha , ri a kwamea nga u shaea ha mishumo na vhushai zwine zwa khou ḓi hulela naho ikonomi yo sumbedza u aluwa kha miṅwaha ya 10 yo fhiraho  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho dalela zwitshavha zwa Wit Lokasie na Knysna Heights zwe zwa kwamea vhukuma kha mililo iyi . 
Hezwi a zwi athu lingana . 
Khabinethe yo tendela ṋetshedzo ya Muvhigo wa Shango wa u Thoma kha Mulanga wa Dzitshakatshaka kha Ikonomi , Matshilisano na Pfanelo dza Mvelele kha Komithi ya Mbumbano ya Dzitshaka kha Ikonomi , Matshilisano na Pfanelo dza Mvelele . 
Vhoramafhungo u mona na shango vho vha vha tshi shushedzwa , nga zwi ri welaho na nga ndaṱiso dza zwa masheleni  . 
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo . 
Khabinethe i dovha ya tamela mashudu Vho Mme Zondeni Veronica Sobukwe kha ḓuvha ḽavho ḽa mabebo musi vha tshi khou fara miṅwaha ya 90 . 
Mbuelo dzavho dzo livhaho dzo vhofhana vhukuma na vhuraḓo nahone dzi wanala fhedzi nga miraḓo  . 
Mulayo u tendela uri u hu na u kwamana nga nila ya eekihironiki , u itela uri hu dzhielwe nha nga mulayo  . 
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo . 
Zwiko zwa u lambedzwa zwiṅwe izwi kha avho vha vha khou dzheniswa kha mugaganyagwama wo angaredzwaho , une wa nga shumisiwa kha thandela dza themamveledziso , sa zwe zwa ṱalutshedzwa afho fhasi  . 
PHETHISHENI NDI MINI ? 
U shelisa hani tshikalo tsho teaho . 
Sisteme ya nga murahu ha tshikolo ya tshitshavha i ṋetshedza nḓila dzo fhambanaho dza u guda kha masia aya oṱhe  . 
Vhunzhi ha vhugudisi ho livhiswaho kha komiti dza wadi ndi vhugudisi ha fomaḽa nga muvhuso kana muṋetshedzatshumelo o tiwaho nga muvhuso  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi . 
Vhaswa vha fhedza tshifhinga tshavho tshinzhi vhe tshikoloni  . 
Ni guda mini nga mafhungo e na vhala afho nṱha ? 
Topolani ipfi ḽo ṅwalwaho nga luambo lusili ni ḽi ṅwale  . 
Maga ane a tea u tevhedzelwa musi hu tshi itwa tsenguluso . 
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa Muvhuso ndi u isa phanḓa na u khwinifhadza tshiimo tsha tshumelo ine ra i ṋea vhathu  . 
Vhapondwa vha ḓivhangela u tzhipiwa nga u ya vhuponi hu songo tsireledzeaho  . 
Section 2 ( a ) ( Mulayo wa Tshumelo dza Maḓi )  . 
Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo . 
Makone kha zwa mbeu , kana muthu ane a vha na nḓivho nga ha mafhungo a mbeu , u fanela u vha tshipiḓa tsha thimu u sedzulusa phurogiremu dzoṱhe khulwane  . 
Pfanapheledzo - Maipfi kana mitaladzi ya vhurendi ine ya fhela nga mibvumo i fanaho hu tshi katelwa na pfalandoṱhe . 
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo yoṱhe ya CC  . 
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a 17 . 
Vhashumi vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi - Vha ḓo vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga ha tshifhinga , ḓuvha na fhethu hune tsengo ya ḓo vha hone ; na Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole , vha ḓo vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho  . 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tshi ṱhaṱhuvha dziṅwe dza mbilaelo dze dza vhigwa kha Khomishini ya Pfanelo ya CRL maelana na pfanelo dza luambo na mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo  . 
Muvhigo wa mvetamveto wo no bviswa uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Zwi dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo  . 
Dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha li tea u fhindela nga tshifhinga tshi ṱanganedzeaho  . 
Ya na nga maanḓa nda ṋukala na lukanda . 
Ro dzhia tsheo , nga fhasi ha kushumele kwa Zwi sa Fani na Zwa nga Misi , u ta call centre ine vhabindudzi na muvhuso vha nga sedza mvelaphanḓa ya kushumele kwa muvhuso  . 
Zwi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi u shumana na khumbelo  . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u vhudzisa mihumbulo kha miraḓo ya tshitshavha u itela u wana mahumbulwa nga ha Mulayotibe kana u pfa kuhumbulele kwavho nga ha mafhungo a re a ndeme kha lushaka . 
Kha vha kwame IEC kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone  . 
Ri fhulufhela uri pfufho idzi nga ngoho dzi ḓo ṱuṱuwedza mabindu oṱhe uri vha ite ndingedzo dzavho kavhili kha u pandamedza zwipikwa zwi fanaho  . 
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani nga ha tshanduko dzo itwaho kha bindu ḽavho ḽo ṅwaliswaho  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Sisiṱeme ya Mveledziso ya Buḓo ḽo Ṱanganelaho Afrika Tshipembe , uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Mashudu u rengisa maapula nga zwisagana . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shuma na muvhuso muswa wo khethwaho wa Lesotho u bveledza ikonomi ya mashango aya mavhili , Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika na Dzhango ḽoṱhe . 
A tshi vha sema  . 
Musi ndeme i tshi thoma u khwinisea na u tholiwa ha vho vuledzaho pfunzo dzavho zwi tshi thoma u engedzea , ṱhoḓea dza FET dzi ḓo engedzea  . 
Zounu yo khetheaho i ḓo ṱuṱuwedza mveledziso ya nḓowetshumo afha kha dzingu ho sedzeswa mbuelo ya minerala , agro-processing , petro-chemicals , na dziṅwe nḓowetshumo dzi sa lemeli sa zwe zwa ambiwa nga Pulane ya Mbuno dza Ṱahe  . 
Ndi vhona u nga izwi ndi maitele a u guda avhuḓi kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa khou bvelela  . 
Dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa i tea u themendela thengiselonn ḓa  . 
Zwiimiswa , tshiimo na mushumo wa mahosi zwi ḓo tendiwa , u ya nga mulayo wa sialala , hu tshi tevhedzwa Mulayotewa  . 
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa sa dzangano , nga u pfufhifhadza kha vha ṱalutshedze dzangano  . 
Vhavhuelwa vha thuso ya thekiniki , kanzhi vha kha sia ḽa vha tholwaho nga muvhuso , a vha na tshomedzo dzo linganaho kana a vho ngo tholwa na kathihi nga muvhuso  . 
U sa tevhedza ndaela idzi , mushumi a nga hweswa mulandu wa u shaya vhudifari zwi tshi ya nga Mulayo wo mbedzelwaho afha ntha , lune a nga hatulwa hu tshi tevhedzwa tshipida tsha Section 18 u swika ha 27 kha ndulamiso ya Mulayo u re ngomu ha Public Service Laws Amendment Bill of 1997 , arali a nga wanwa o pfuka tshidodombedzwa tshinwe na tshinwe tsha Mulayo u langulaho Vhudifari  . 
Miṅwe yoṱhe i tatamudza wonoyu muhumbulo muhulwane  . 
Muthu o kambiwaho , u ḓikungela u tzhipiwa  . 
Ndeme ya u vhea zwipikwa kha tshifhinga tsho tiwaho yo sumbedziswa nga vhunzhi ha vhashelamulenzhe  . 
GCIS i shumisa luvhanḓe na zwibveledzwa zwo fhambanaho u swikela ṱhoḓea dzo fhambanaho dza vhathetshelesi vho fhambanaho vhane zwa vha zwo livhiswa khavho  . 
Mulayo uyu u fha maanda a pfalaho nahone a re khagala kha vhashumeli vha tshitshavha musi vha tshi khou ita tsedzuluso  . 
Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi- a o fanela u voutha fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ; nahone b a nga ita vouthu ya u tshea musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo ya Buthano  . 
Tsumbo nthihi ya ndeme ndi mushumo wo itwaho nga Phindulo ya Mutheo wa zwa Vhuphuresidennde , u ya kha tshigwada tsha Ikonomi ya Tshiimo tsha shishi ya Tshakatshaka , tsho vhumbiwaho nga muvhuso , mabindu,vhashumi na sekithara dza zwitshavha  . 
Ro thoma Khomishini ya u Puḽana ha Lushaka yo bveledzisaho tshiga tsha shango tsha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka , mvetamveto ya ikonomi ya matshilisano na tswikelelo nthihi khulwane ya muvhuso uno wa vhuṋa . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho saina Thendelano ya Mulanga wa u Thivhelwa ha Zwihali zwa Nyukiḽiya , u sumbedzisaho vhuḓikumedzeli vhu yaho phanḓa ha Afrika Tshipembe u ya kha u swikelela shango ḽo vhofholowaho kha tshutshedzo dza zwihali zwa nyukiḽiya na u vhona uri thekhinoḽodzhi ya nyukiḽiya i shumiselwa zwi ḓisaho mulalo fhedzi . 
Nga murahu ha musi muofisiri wa mafhungo o no dzhia tsheo ya khumbelo , muhumbeli u fanela u ḓivhadzwa nga tsheo yeneyo nga nḓila ine muhumbeli a vha a tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa ngayo . 
Mushumo wa u ṅwala Mushumo wa nḓowenḓowe kha zwithu zwa 3-D u tea u khwaṱhisedzwa ngamushumo wa u ita mushumo wa u ṅwala . 
NDIMA YA 5 Phresidennde na Khorotshitumbe ya Lushaka vho fusha ṱho ḓea dza u endedza zwiḽiwa kana u dzikhontheina musi dzo hwalwa nga tsheisi dzi a katelwa  . 
Muthu a nga ṅwala na vhuḓipfi hawe nga ha nzulele kana nyimele  . 
Muvhuso u fhululedza kushumele kwa mazhendedzi a u vhona uri mulayo u tevhedzwe nga u fara havho phondi ye ya vha i tshi khou itela dzikhakhathi vhafumakadzi na vhana . 
Tshikwekwete tshi na zwothe , thundu na mapfura  . 
U shumisa zwifanyiso ( nyolo ) zwa khathuni na mapulo a maipfi kha u bveledza tshiṱori . 
Phasipoto ndi ḽiṅwalo ḽi ṋetshedzwaho nga muvhuso wa lushaka u itela u endela mashango a nnḓa na uri i khwaṱhisedza uri vha nnyi na uri vha bva kha shango ḽifhio . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u ṱoḓisisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa . 
Muthu muṅwe na muṅwe u fanela u tenda uri ndi zwone sa izwi maambiwa e rekhodo ya lwa mulayo ya miṱangano  . 
NSG yo rwelwa ṱari nga 2013 , i tshi khou dzhena madzuloni a Akhademi ya Ndangulo na Vhurangaphanḓa ha Ndaulo ya Tshitshavha ( PALAMA ) , nahone yo ṋewa maanḓa a u ṱuṱuwedza u limuwa hu re na mvelaphanḓa ha mikhwa na milayo i langaho ndangulo ya tshitshavha na u alusa khwaḽithi , u engedza na masiandoitwa a mveledziso ya vhashumi zwiimiswani . 
Musi muraḓo kana muunḓiwa a sa tevhedzi madalo o tiwaho na dokotela , GEMS a i nga badeli madalo ayo kha dokotela  . 
Kha vha vhee thulwi ya zwithu kha ṱafula . 
Thikhedzo kha nyambedzano ya thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo lindwa kana u siiwa yo tsimiwa  . 
Vhathu vhane vha dzhia mushumo wa vhurangaphanda vha tea u vha na tshifhinga tsha u shuma mishumo yavho zwavhudi  . 
Vha tea u badela courier uri i vhuise dokhumenthe dzavho . 
Muhanga uyu u sumbedza khaedu khulwane dzine ha khou ṱanganwa nadzo nga sekithara tharu nahone wo kumedza uri u ḓo dzhenelela fhethu huṋa hune ha vha , u eḓanyisa na u shandukisa ; nyaluwa i sa dzhii sia na u kona u ṱaṱisana , mupo u bveledzeaho na mavhusele . 
Musi u tshi tou puṱedza bele ya luṱingo , mupondwa u ṱumanywa na Senthara ya Ndaelo . 
Kha vha bvelaphanḓa na u ṅwalisa zwiimiswa zwa phuraivethe u ya nga ha ndaulo na u shumisa ndaulo dzo sedzuluswaho musi vha khou lavhelesa na u kala ṱhoḓea ya huṅwe u khwiṋisa  . 
Mutshino uyu u kunga idzi dziṅwe ṋotshi dza ḓa dza i tanga . 
U pwashekanya nomboro ya vha zwipiḓa zwiṱuku u leludza u rekanya . 
Mulayo wa GEMS uri ndi Miraḓo Mihulwane fhedzi ya GEMS vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi vho teaho u ima sa Vhonkhetheni  . 
Kha ḽifhasi ḽa sisiteme zwithu zwinzhi na maanḓa zwi ṱuṱuwedza zwiṅwe  . 
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho . 
Kha mulayo wa zwa milandu ho sumbedzwa uri vhathu vhane vha pomokwa vhuloi vha a tambudzwa nga vhapomoki nahone vha a tovholwa  . 
Maambiwa maswa Sara Shumba o gaganya u ri Elelwani kha tou itelwa bepha ḽa u pembelela gundo ḽawe siani ḽa nḓowetshumo ya vhulimi sa izwi gundo ḽawe hu gundo ḽa nnyi na nnyi afha kilasini  . 
U khwaṱhisedza vhudzulapo ha mufariwa . 
U sima yuniti dza luambo 1  . 
Musi u nanga hu tshi vala , Muofisiri Muhumisi u ḓo sengulusa vhanangiwa vhoṱhe u vhona arali vho tea u ya nga ha Milayo ya Tshikimu na u ḓivhadza Vhonkhetheni nga ha mvelelo dza zwa u nanga  . 
Muthu o luzaho u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo  . 
Khoro idzo dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo yo vhumbiwaho nga khosi , gota kana mudzulatshidulo wa muvhuso wa tshitshavha  . 
Kha vha ise fomo nga vhoone vhaṋe kana vha i rumele nga poswo yo ṅwaliswaho kha Mulangi wa Dzingu hune mavu a wanala hone . 
Musi ṅwaha wa 2 u tshi sala u tshi fhela sisiteme ya CBP i ḓo vha i tshi vho shuma , na vhuṱumani na IDP hu ḓo vha ho no vha hone  . 
Vhagudi vha a thetshelesa vha kona u zwi ṱumanya na tsumbo dzavho dza milaedza mipfufhi , ine vha ḓo ṋekana na na vhaṅwe kiḽasini . 
U shumisa nḓivho ya foniki na ya milayo ya mupeleṱo musi a tshi ṅwala maipfi a no konḓa . 
Mushumo uyu wo tsireledzwa lwa mulayo  . 
Muṅwali u ṱahisa tshaka nngana dza kuhumbulele nahone u ṱahisa vhuṱanzi vhufhio ha u tikedza kuhumbulele kuṅwe na kuṅwe . 
Ni songo kanda hatsi  . 
Ndi nḓila ya u engedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha aya maitele , u topola mafhungomatsivhudzi o teaho na u langula nḓisedzo ya tshumelo  . 
U ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , zwa u fhodza lwa sialala a zwiho mulayoni . 
Musi muraḓo o ḓirula mushumo kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi . 
Hezwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi nga vha phulusa kha u nga badela madalo a dokotela wa maṋo u bva tshikwamani tshavho . 
Vhukovhela 9 . 
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa Vhudavhidzani nahone i fhelekedzwe nga vhuṱanzi ha mbadelo . 
Musi vha tshi khou shumisa maanda avho a vhulamukanyi S 20(1) ( a ) u fha maanda Khothe dza Sialala u shumisa mulayo wa tshirema  . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili vha ḓo ṋaṋa u dzhiela nṱha maipfi na zwivhumbeo zwa girama vho no ḓowelaho . 
Vhutumbuli ( ndila ine zwibveledza zwiswa na tshumelo zwa dzhena kha maraga zwa sika vhumbindudzi vhuswa ) ndi tshone tshivhindi tsha nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha lupfumo  . 
Nga fhasi ha nyimele idzi , makete i aluwa fhedzi nga kha nyengedzedzo kha vhuendi  . 
I ni fulufhedzisa zwifhio arali ni tshi nga renga zwithu zwi no bva Gear Store ? 
U ḓivha na u bula madzina a zwithu zwa 3-D ngomu kiḽasirumuni na kha zwifanyiso . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shuma na mugudisi luvhili nga vhege . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i rumele kha SARS  . 
Kha maitele avho a vhukwamani a mugaganyagwamathangeli na vhaṱanganedzi vha tshumelo ya zwa mutakalo kha vhege dzo fhelaho dzi si gathi , mivhigo ya vhuḓifari hu si havhuḓi na i si ya phurofeshinaḽa nga vhaṅwe vhashumi vha zwa mutakalo yo vha ya ndeme kha mbilaelo dze vha dzi ṱanganedza u bva kha vhathu vhanzhi  . 
U swika zwino , Komiti i ḓo vha na madalo o konanywaho a mahayani na dziḓoroboni na u ita vhupfiwa nga vhathu Phalamenndeni na kha mavunḓu  . 
Vhuendi vhu shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u konisa mbambadzo ya ḽifhasi nga nḓila i isaho phanḓa ikonomi , matshilisano na mupo  . 
U tshila na HIV - ndi tsireledza hani vhathu vha re kha vhutshilo hanga kha HIV ? 
Minisiṱa Vho Des van Rooyen vho dovha vha dalela ho waho zwiwo zwenezwino ngei Philippi Kapa Vhukovhela he miraḓo ya muṱa ya rathi , hu tshi katelwa na vhana vhararu , vha xelelwa nga matshilo avho zwo vhangwa nga mililo ye ya fhisa mikhukhu miraru na thakishopo . 
Vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u mafhungo ayo a tshi ḓo tshewa nga vhunzhi ha vouthu dzo ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS  . 
Dzulo ḽi vhidzwa nga Muphuresidennde ngeno Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka vha na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha tshi vha ṋemuṱa  . 
Mutsi , mutsiḓi na dzikhemikhaḽa U dzula tsini na vhathu vha tshi khou daha zwi nga engedza vhuhali ha tsumbadwadze dza asima . 
Zwino ndi khou nwala vhurifhi uvhu ndi khou dzhena tshikoloni tsha Tshiawelo Sekondary  . 
Mutshimbidzi o thoma mushumo wawe nahone ho no ḓi vha na sesheni mbili na uri zwi tou vha khagala uri hu na mvelaphanḓa ye ra i swikela  . 
U ṱangana ha vhathu . 
Masheleni ane a shumiswa kha u bveledza themamveledziso dza muvhuso na one o tsa u ya nga zwilinganyo zwa ḓivhazwakale  . 
Vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo . 
VHA DZHIELE NZHELE : Mafhungo ha imeli mulayo ufhio kana ufhio nahone vhavhali vhane vha sa fhulufhele mafhungo maṅwe na maṅwe o sumbedzwaho kha gaidi vha tea u sedza kha mulayo wo teaho , kana vha ṱoḓe ngeletshedzo kha muthu o teaho a re na ndalukano . 
Vhakwevho vha Tshiendeulu muvhigo na ṱhanziela ya zwa mutakalo  . 
Naa vha a swikelela nyadzimo ? 
Fhedziha , hu kha ḓi vha na u salela kha vhuṅwe vhupo . 
Fhedzi ha , iḽi ndi fhungo ḽine Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Miraḓo yo ḽi ṱalusa sa fhungo ḽine ḽa kha ḓi tea u hanedzaniwa ngaḽo . 
Mafhungo nga ha pfanelo dza vhathu vha re na vhuholefhali a nga kona u swikelelwa u itela u tikedza u maanḓafhadzwa havho . 
Tshumelo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela tshipimo tshiṱukusa tsha muḓagasi , maḓi na tshumelo ya mabunga zwo linganaho u kanzwa ṱho ḓea dza miṱa i shayaho  . 
U dovha u vhala - U amba nga ha zwiwo zwo fhiraho nga u tevhekana , tsumbo ; i nga vha ya ṅwana a tshi amba nga ha zwo bvelelaho nga mafhelo a vhege . 
Fhedziha , zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha riṋe nahone zwo dzhayaho ndi u pfesesa masiandaitwa a hezwi zwoṱhe kha ikonomi yashu na ya dzingu ḽashu , na u vhamba maano ane a ḓo sia hu na u fhungudzea ha tshinyalelo , zwihulwanesa kha masia ane a ṱavhanya u vhaisala kha tshitshavha tshashu . 
Vha ite nḓowe nḓowe ya u ḓinetulusa sa nga kha u femela ngomu na u femela nnḓa u itela u thusa u langa mutsiko . 
Maga o thomiwaho a na zwipikwa zwihulwane zwivhili : tsha u thoma ndi u ṱuṱuwedza vhushaka ha mirafho yo fhambanaho vhukati ha vhathu vhaṱuku na vhahulwane na u khwinisa vhuthihi ha matshilisano  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza uri u konḓelela ha ikonomi ya Afrika Tshipembe hu fhaṱwe kha mutheo wa ikonomi wo khwaṱhaho na mbekanyamaitele dza phurakithikhala . 
Tsumbo ya 2 : Mushumi a so ngo vha murado wa Bodo ya dzangano kana bindu line muhasho wawe wa vha kha zwa makwevho nalo  . 
Ri ḓo lavhelesa na u thusa hune zwa konadzea u itela nyimele ya vhutsireledzi na poḽitiki Democratic Republic of Congo ( DRC ) yo lugela uri hu vhe na khetho . 
Mvetomveto ya Muhanga wa Kushumele wa Lushaka wa u Dzhenelela ha Tshitshavha ya 2005  . 
Mbilaelo dzi vha hone musi muvhuso wa vhukoloni u tshi bula uri a hu na mufhindulano na uri ṱhalutshedzo dzi ḓo ṱanganedzwa sa afha tsheo yo no ḓi dzhiwa  . 
Kha vha vhudzise mbudziso uri vha pfesese uri mapa wa wadi u amba mini khathihi na u ṱuṱula kuhumbulele  . 
Nga murahu ha miṅwaha ya u sa londa nga khole na u sia nnḓa , tshivhangi tshiṅwe na tshiṅwe tsha nyito tshi nga vhanga tshinyalelo  . 
Sa kha vhaitanavho , vhathu vha re kha phanele vho imelela mihumbulo yo fhambanaho i ṱuṱuwedzaho na u vha na dzangalelo  . 
Mushonga wa sialala na dzilafho zwo shumisa zwidohodohwane sa mishonga lwa miṅwaha ya zwigidi  . 
Tshekhe ine ya badelwa kha Director-General : Department of Agriculture , i nga dzheniswa kha fomo ya khumbelo ya rumelwa kha iresi yo bulwaho afho nṱha . 
U ḓiṱola zwi ḓo vha thusa uri vha khwiṋise ndango yavho . 
Tsheo nga khothe ya uri mulayo wa vhusimamilayo u ḓo langa nṱha ha miṅwe milayo a zwi nga iti uri iyo miṅwe milayo i si shume , fhedzi i ḓo ita uri iyo miṅwe i vhe yo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa . 
U khwinisa ndeme ya pfunzo zwi ṱoḓa vhulangi havhuḓi , thikhedzo u bva kha zwigwada zwi re na dzangalelo na tshifhinga  . 
Vha ri tshihulwane ndi u d(it ( anganedza ra d(it ( ongisa nga u vha Vhavend(a  . 
Afrika Tshipembe , tshumelo ya vhupfuluwi I katela na mishumo ine ya itwa nga zwiimiswa zwa muvhuso zwo vhalaho na mihasho  . 
Khabinethe yo tendela u ḓiswa ṱafulani ha thendelano kha Ndango yo Khwaṱhisedzwaho ya Nairobi u itela Tsireledzo , Ndangulo na Mveledziso ya Mupo wa Zwikepeni na kha Phendelashango ya Lwanzhe lwa Vhukovhela ha India , Phalamenndeni . 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na nga vhukoni kha luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo : Vhagudi vha fanela u shumisa vhukoni havho ha vhudavhidzani nga nḓila ine ya vha na mvelele ya nyambo dzo fhambanaho  . 
A huna muthu ane a ḓo shumisa tshikwekwete tsha vhureakhovhe kana tshiṅwe tshikwekwete kha zwiṅwe nga nnḓa ha musi ho bviswa ḽaisentsi ine ya vha na thendelo arali muṋe wa tshikwekwete a na thendelo ya u rea khovhe  . 
Kha vha vhe vhe na nomboro ya vhuraḓo na nomboro ya ndaula yavho . 
Muthu a nga shumisa thandululo dza zwa vhashumi malugana na zwiito zwa ofisini kana u pfukiwa ha mulayo ha mvelele ya mushumo , sa u hanelwa ha pfanelo Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso , wa 1994 , na Mulayo wa Vhushaka ha zwa Vhashumi , wa 1995 Mulayo wa vhu 66 wa 1995 . 
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane itea u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha murathu kana mukomana wa muraḓo muhulwane  . 
Vha tea u founela muhasho wavho wa vunḓu wa zwa vhulimi u itela uri vha wane muofisiri wa muvhuso a shumaho nga zwa miri henefho vhuponi havho uri a vha lavhelese vha tshi ita wonoyo mushumo wa u vhulaha miri . 
Tshipiḓa tsha vhuṋa tsho vhumbwa nga zwishumiswa , ngona na matheriaḽa zwi no thusa kha uri pfunzo i kunge na u vhuedza zwa dovha zwa i khwaṱhisa  . 
Izwi zwi ri ṱoḓa kha u bva kha maitele a kale a u ongolowa ha u iswa ha tshumelo u ya kha maitele a Batho Pele na u shumela zwitshavha . 
Ngeno tshiṅwe tshifhinga u kovhekana ha mbuelo hu tshi swikelelwa vhukati ha miraḓo u fana na kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa ( sa tsumbo musi hu tshi khou ṱoḓiwa tswikelelo kha nḓivho ya sialala fhedzi hu si kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo ) , thendelano ya u pfukisa zwishumiswa a i ṋetshedzwi i yoṱhe , nahone tshifhinga tshoṱhe i tshimbila na thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Ni tea u ita inthaviwu na vhathu khathihi na u wana mafhungomatsivhudzi kha zwe zwa tou ṅwaliwa . 
Ro no thoma u lingedza maitele aya maswa nga u kuvhanganya zwirengwa zwa fanitshara ya tshikolo ngei Kapa Vhubvaḓuvha . 
Khabinethe i tama u fulufhedzisa tshitshavha uri muvhuso wa vhukati , vundu na wapo zwi khou shumisana na u vhona uri Afrika Tshipembe a ḽi nga fhelelwi nga maḓi . 
Kha miṅwaha i fhiraho 23 , muvhuso wo engedza mbekanyamushumo ya magavhelo a matshilisano u itela zwitshavha tshayatsireledzo na zwi shayaho u bva kha vhathu vha 2,7 miḽioni u ya kha 17 miḽioni . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo vha ṋemuḓi wa mushumisani ngavho , Muhulisei Muphuresidennde Vho Robert Mugabe vha Zimbabwe , vhane vha ḓo vha vha Afrika Tshipembe nga ḽa 03 Tshimedzi 2017 kha vhuṱambo ha Sesheni ya Vhuvhili ya Afrika Tshipembe -Zimbabwe BNC  . 
Maraga dza oraḽa dza ṅwaha dzi itwa nga mushumo wo kuvhanganyiwaho wa u amba na u thetshelesa . 
Khabinethe i tendelana na mafhungo o ṱahiswaho nga matshudeni maelana na khaedu dzine vha khou ṱangana nadzo nga ha mbadelo dza nṱha dza yunivesithi , bugupfarwa , vhuendi na masheleni a u tshila ngao  . 
Kha themo ya 4 vhagudi vha nga shuma nga mielo ya ya zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwa muelo , Vhagudi vha nga ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza hei khontseputi nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe ṅwaha woṱhe . 
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u thola kana u nanga VhafarelaVhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na muhaṱuli muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo  . 
Zwa zwino vhunzhi ha Khoro dzi toda nyengedzedzo kha ndambedzo ya ndeme ine ya do thusa kha tshanduko , u vusuludzwa ha zwivhumbeo zwa thodisiso na mafhungo a kwameaho  . 
NCS i dovha hafhu ya ṱalutshedza ṱhoḓea dza u phasa kana u phuromothiwa dza thero iṅwe na iṅwe kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine vha si dzi pfesese dzi ṱoḓa u dzhielwa nṱha na u dzhielwa vhukando ho teaho  . 
Tsumbadwadze dza vhukati vhea rekhodo ya khontheina dzo magwaho kha dza lushaka lwa muolo wo tendelwaho  . 
Izwi zwi amba uri Davhana o dzhena nd(uni na Khotsi awe  . 
Mbuedzedzo ya mavu yo ṋetshedzwa tshikati tshi lingana tshithihi tsha fumbili tsha tshinyalelo yo dzinginywaho kha themamveledziso ya mahayani  . 
Zwikimu zwa Thuso ya zwa Mutakalo . 
Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi 179 . 
Tsha u thoma , nga nṱha ha maga oṱhe , vhana vha tea u ṋewa mulaedza u pfalaho wa uri vha tea u ḓidzima kana u litsha u ita zwa vhudzekani . 
Miṱangano i fha Komiti dza Wadi tshikhala tsha ndeme tsha u kona u ṱangana na tshitshavha  . 
U tevhedza ndaela dza u ola khosishumu . 
Nga vhanga ḽa vhukatelaḽifhasi ndi zwa vhuṱhogwa uri zwiṱirathedzhi na zwitandadi zwi tshimbilelane nga ngomu ha madzingu ane a nga khwinisa thengiselano vhukati ha mashango sa tsumbo tsireledzo ya zwiḽiwa  . 
Tsha vhuraru , vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa  . 
T(halutshedzo ya vhuvhili I ri Vhathu vhe vha d(o ya u suma u dzama ha Dyambeu vho vha Vhangona  . 
Maitele a mivhuso ya vundu na mivhuso ya vhukati a ṱuṱuwedzwa nga Komiti dza Wadi na IDP kha vhuimo hapo  . 
Zwo ṱangana na vhugevhenga , u shaya mushumo hu nga vha hu tshi ḓisa tshutshedzo khulwanesa kha shango ḽashu  . 
Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓila yo dziaho  . 
Mbudziso malugana na uri vhuloi vhu bva gai a ina phindulo yo leluwaho . 
Nga ṅwambo wa izwo , saizwi mavundu a si na maanḓa a ndeme a muthelo , pfanelo dzao ndi khulwane vhukuma kha dza muvhuso  . 
Mutsiko wa malofha u songo linganaho kha tsinga dza malofha ( coronary arteries ) u nga vhanga nga u vhavhesa ha khana kana vhulwadze ha mbilu  . 
Kha vha ṅwale fhasi mvelelo dzavho dza guḽukhousu yavho ine vha tou ḓiṱola sa zwe zwa sumbedzwa khasiaṱari 12-13 . 
Mugaganyagwama u tea u tevhedza milayo ya u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli  . 
Ndi a kona u ṅwala ngaganyamvumbo . 
Arali vhe mufumakadzi ane a khou humbula nga ha u vhifha muvhilini kana vho no ḓi vhifha muvhilini , vha tea u wana ṱhogomelo ya khetheaho . 
Arali vha sa ita nyonyoloso , vha nga vha na thaidzo nnzhi dza mutakalo nga maanḓa vha tshi aluwa . 
Vha SAPC vha tikedzi muhumbulo wa uri vhuloi ndi vhugevhenga , zwihulwane ngauri vhathu vhane vha pomokwa vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi a vha vhuyi vha tenda uri vha a lowa . 
Pfanelo dza vharumiwa vha tshoṱhe kha vhusimamilayo ha vunḓu 113  . 
Khabinete i humbela vhoṱhe vha kwameaho uri vha wane thandululo kha pfudzungule idzi zwi sa kwami miṱa yo zhakiwaho  . 
Phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu , u ḓo dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muṱa wavho  . 
Nga u khetha vha vha vho dzhia ḽiga kha u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe kha tsheo dzine dza vha kwama na u kwama tshitshavha tshavho . 
U vhekanya sethe ya nomboro dzo ṋewaho . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo sa izwo kha zwiṅwe zwipi ḓa i tshi thoma nga thendelo ya pulane phanḓa ha u faṱwa ha tshifha ṱo  . 
Tshiṅwe tshifhinga atikili dzi dzhenisa na zwe muṅwe muthu ( sa ṱhanzi kana muḓivhi ) a amba . 
Webusaithi ino ndi nd(ila ya u ita uri Vhavend(a vha d(iphine na u d(it ( anganedza sa Vhavend(a  . 
Tshitandadi tshi ḓo khwiṋisa buḓo ḽa mushumo kha vhathu vhane vha khou ṱoda u bvelela kha sia ḽa zwa Muvhuso Wapo na ndaulo  . 
Vhathu vha shela mulenzhe nga u ṋetshedza zwiko , tsumbo , u shuma u itela u wana zwiḽiwa , kheshe kana zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi zwa matheriaḽa  . 
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo nga ha ṱhoho yo ḓoweleaho Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) U rangela u vhala hu na thikhedzo : u humbulela u bva kha ṱhoho na kha zwifanyiso U fhindula mbudziso dzi sa konḓi na u thoma u vhudzisa mbudziso dzi konḓaho sa : Ndi ngani ? 
U ita ndovhololo ya vhunzhi mathomoni a ipfi . 
Tshiimo tshavho , u ya nga vhone vhane , ho engedza tshirunzi kha maitele ashu na tshiimiswa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa  . 
Tshiṱirikini tsha Matatiele ho thomiwa thandela ya vhalondotavhathu u itela u londota vho kwamiwaho nga HIV  . 
Dzo sika mishumo thwii ya 10 000 na miṅwe yo ḓaho ngayo ya 65 000  . 
Mbili dzadzo dzi tshi khou lwa nga misingo . 
Muvhilaheli kana mupondiwa u tea u ḓivhadza Ndangulo yo teaho ya zwa Vhululamisio na Bodo ya Pharou ḽu nga u ṅwala arali a tshi tama u ṱahisa vhupfiwa kana u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune ha ḓo sedzwa mulandu wa mupondi  . 
NAA VHA KHA KHOMBO ? 
Vha tshi fhedza vha phumule mafhi kha ningo yawe  . 
Muhasho wa Zwa Mupo wo vha u tshi khou dzhenelela nga maanḓa kha u fhaṱa vhukoni na u ita mafulo a u ḓivhadza nga ha ṱhoḓea dza ndaulo u bva tshe mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho wa phasiswa  . 
Ndondolo ya mupo , zwi sa kateli phaka dza lushaka , ngade dza zwa miri dza lushaka na tshomedzo dza Iwanzheni Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Ndayotewa ya ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a vhusimamilayo . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo amba u vulwani ha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ngei Phalamenndeni , kha ḽa Cape Town nga ḽa 26 Luhuhi 2016 . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza bannga , hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa Muhasho u nga si ṋekane nga thendelo arali mbadelo yo fhelelaho ya R110 i songo bviswa . 
I dovha ya ita khuwelelo kha muṅwe na muṅwe uri a ime o hagala a tshi lwa na pfudzungule dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana . 
U kona u ḓivha nga u tou lavhelesa na u thetshelesa maṅwe a maḽeḓere mathomoni a fhungo . 
Vha ya phanḓa vha dzinginya uri mvelaphanḓa kha mutheo wa ndaulo i tea u itwa hu tshi kwamaniwa na ṅanga dza sialala , vhurangaphanḓa ha sialala ( mahosi ) , zwiimiswa zwo teaho zwa muvhuso , na tshitshavha nga u angaredza  . 
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita ṱho ḓisiso idzo nga ndila kwayo  . 
Kanzhi hu vha na mutsiko vhukati ha matshimbidzele aya o fhambanaho a ndangulo  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓḓa ha Riphabuḽiki  . 
Muṱangano u ḓo sedzesa kha ṱhahelelo ya maḓi na tshanduko ya kilima . 
Khwiniso ndi dza dzanganelo nga mvelo na uri dzi shuma ngomu ha Muvhuso wa Vhupileli  . 
Zwino kha ri elelwe bugu ye na vhuya na ḓiphiṋa ngayo . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhanzhi , u fana na havha vhafumakadzi , vha khou thoma u shumisa zwikhala zwo sikwaho ngauri shango ḽi khou ya u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi in 2010 . 
Pfanelo dza vhuḓifari na dziṅwe ndugelo dza Sisiṱeme ya Mafhungo na Vhudavhidzani ya Muvhuso ( GCIS ) kana zwiṅwe zwiimiswa zwa mulayo mayelana na hune zwi re ngomu zwa vha hone kha saithi iyi a zwo ngo ṋekedza zwo farwa  . 
Muphuresindennde Vho Zuma vha ḓo rangaphanḓa vhurumelwa u ya kha Sesheni ya vhu 71 ya Guvhangano Guṱe ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UNGA ) ine ya ḓo farelwa ngei Ofisini Khulwane dza UN ngei New York u bva nga ḽa 18 u swika kha ḽa 22 Khubvumedzi 2016 . 
Tshipiḓa tsha u thoma tsha bugwana tshi ṱalutshedzwa lwa theorethikala therisano ya tshiakademi vhukati ha vhaḓivhi vha tshumiso ya nyambo dza tshitshavha na vhadzudzanyi vha luambo nga ha luambo nga u angaredza , khathihi na mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo  . 
U tendela vhakolodiwa vhane vha vha na mbilo dzi songo dzudzanywa vha ita khumbelo ya vhuwatshiṱoko zwi nga vha nga u timatima na tshilengo na u ḓisa muṅwe muhwalo kha khothe , hu tshi katelwa khonadzeo ya u pfa vhuṱanzi ha orala  . 
Muhasho u ita ndingo dzo teaho dza u kunga vhathu u bva kha zwigwada zwo sedzwaho nga u kungedzela kha midia wo teaho  . 
Phindulo dzi re afho nṱha kanzhi ndi zwikhau zwa u tandulula thaidzo  . 
Vhagudi vha ḓo pwashekanya nomboro ya bva zwipiḓa zwo fhambanaho zwine vha kona u zwi langa vhone vhaṋe . 
Hu khou oea nila ine ya nga thusa kha u fhedza vhugevhenga vhuponi ha mahayani , vhugevhenga hovhu vhu ita uri hu si vhe na matshilisano avhui hafha vhuponi ha mahayani  . 
Vhane vha khou shuma na mulandu wonoyo vha ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mulandu wonoyo u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea . 
Luckytown ndi ḓorobo ṱhukhu ngei Eastern Cape ( kana kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe )  . 
Sa shango ḽi shayaho maḓi , thandela ya Muelela wa Esidi ya Migodi i khou sedzesa kha u vhulunga ṱo maḓi na u a shumisa hafhu , na u vhona uri hu na nḓisedzo ya maḓi a u nwa o kunakiswaho zwavhuḓi na u ṱutshela kule kha u ḓitika fhedzi nga maḓi o kunaho kha mishumo ya nḓowetshumo . 
Zwikili zwa U vhala na U ṱalela zwo bveledzwaho zwavhuḓi ndi zwa ndeme kha u guda ho bvelelaho hu katelwaho masia oṱhe a kharikhuḽamu . 
Ndi hune milayo miswa ya phasiswa ngeno ya kale i tshi khwiniswa . 
U vhala zwe a ṅwala a tshi thoma u khakhulula zwo khakheaho . 
Zwi amba na u tshimbidza mitangano zwavhudi , u vhea dzirekhodo na u nekedza mivhigo musi i tshi todea . 
Nyolo i re afha fhasi i sumbedza mihumbulo yo fhambanaho ya tswikelo malugana na vhanna na vhufumakadzi  . 
Ni ita mishumo ifhio ni tshi thusa hayani ? 
Arali khuḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe , mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana mulayotewa wa vunḓu . 
Ro ḓivhadzwa uri mulambedzi a nga shumisa sambula dzo salaho u itela mushumo muṅwe wa u ṱoḓisisa  . 
Khophi ya mbilaelo yo tou ṅwalwaho yo nambatedzwa  . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i nwalwe u itela u ḓivha uri vho badela . 
Zhendedzi heḽi ḽo ṅwaliwa ho sedzwa mutakalo na u tsireledzea zwa vhashumi vha Afrika Tshipembe  . 
Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela  . 
DEA i a ḓivha zwavhuḓi nga vhukonḓi vhune vha ḓo ṱangana naho nahone i ḓo dzhiela izwi zwithu nṱha musi vha tshi khou sedzulusa khumbelo yavho ya thendelo ya vhushumisamupo  . 
Sa izwi ri tshi khou fhaṱa shango ḽa u bvelela hu si shango ḽa u ḓitika nga zwa vhulonda vhathu , magavhelo a zwa matshilisano a ḓo ṱumekanywa na mishumo ya ikonomi na mveledziso ya tshitshavha , u itela uri vha vhuyelwaho lwa tshifhinganyana nga murahu ha tshifhinga vha vhe vhathu vhane vha kona u ḓiimisa nga vhone vhaṋe . 
Tandulula phambano nga vhupfumedzani ; na U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani  . 
Tshanduko idzi dzi nga vha dzi bvaho kha u dzheniswa ha miraḓo miswa kana u bviswa ha miraḓo , uya kha muofisiri wa zwa masheleni , aḓirese ya poswo , etc . 
Murado munwe na munwe ane a vha na zwine a si pfesese malugana na ndima iyo a nga zwi tandulula nga zwishumiswa zwa nga ngomu zwa maitele a mbilaelo zwa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa vha zwone  . 
Ri nga bula nga u ḓihudza uri ḽevele ya tshenzhemo i nṱha  . 
Nga u shumisa mushonga wa dzheneriki , mbuelo dzavho dza mushonga dzi ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu . 
Uri vho vha vho fanela vho ṋetshedza mafhungo o sumbedzwaho kha mivhigo yoṱhe zwi tou vha khagala  . 
Vha dzhenise khophi tharu dza ndayotewa ya dzangano kha fomo ya khumbelo i rumelwaho kha Muṅwalisi  . 
Munetshedzi u fanela u khwathisedza uri khasitama dzine dza shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa dzi netshedzwa mafhungo o teaho nga tshifhinga tsha musi hu tshi dzheniswa mudagasi  . 
Mafhungo oṱhe o bveledzwaho nga tshifhinga tsha phurosese a fanela u ṱanwa uri tshitshavha tshi kone u a vhona  . 
Kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi wa Tshumelo dza Muvhuso  . 
Nga mbalo tshikati , ngudo tharu kana nnzhi dza Mbalo kha vhege iṅwe na iṅwe dzi tea u sedza kha Nomboro , Tswayo na Vhushaka . 
CBNRM i nga nekedza fhedzi thuso i si gathi ya u tandulula thodea dza vhathu  . 
U pulana a si zwine makone a zwiita  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza uri maAfrika Tshipembe vha ise phanḓa na u vha tshithu tshithihi , nga mannḓa kha zwifhinga zwi konḓaho na uri vha shume vhukuma u vhona uri shango ḽi wane hafhu tshiimo tsha gireidi ya vhubindudzi  . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso -- Vhagudi vha gera zwivhumbeo zwa mbilu kana veisi ya maluvha kha bammbir ḽo petiwaho nga vhukati vha ḽi nakisa nga tshifhinga tsha vhutsila . 
Kha dziṅwe nyimele , u shandukisa mbekanyamaitele ndi zwa ndeme , fhedzi kha masia manzhi zwa ndeme ndi u wana pfanelo dza mutheo , u shumisa mbekanyamushumo dza muvhuso , u vhona mulandu vhathu vho khakhaho na u wana thandululo ntswa kha khaedu dzi konḓaho  . 
I katela zwiimiswa na mulayo  . 
Tshifhinga tsha u thoma nahone tsha ndeme tsha u vhea vhana ndi u bva malelebvudzi kha ṱhodzi ya nḓevhe ya vhele  . 
Sa tsumbo , Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mbambadzo na Nḓowetshumo i shuma na mafhungo oṱhe a kwamaho Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Itshi ndi tshikhala tsha u sumbedzisa vhukoni ha shango ḽashu vhunga ro fara vhuṱambo ha vhuimo ha ḽifhasi na u vhonadza kiḽasi ya nṱha ya mbalo ya Afurika Tshipembe . 
Kha tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho , u eḓanisa vhukati ha pfanelo na vhuḓifhinduleli zwo konḓa u humbulwa lwo teaho  . 
Musi ho thoma ndaela ntswa ya ndayotrwa ho vhonala uri zwi nga konadzea u shandukisa mulayo we wa vha u hone nga 27 Lambamai 1994 nga murahu ha tshifhinga . 
Ho vha na mvelaphanḓa i vhonalaho yo itwaho kha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo . 
Manyoro a Group 1 ndi manyoro ane a vha na nitrogen , phosphorus kana potassium sa tshone tshithu tshihulwane kha ayo manyoro , nahone a dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho . 
U ṱalusa phoḽisemi hu tshi khou shumiswa zwibveledzwa zwi leluwaho zwi no khou amba nga ha ṱhoho dzi vhonalaho na u farea . 
Muhweleli ( musadzi ) a sumbedza zwauri khaladzi awe na vhomakhadzi wa muhwelelwa ndi vhone dzithanzi  . 
C Ntshengedzeni  . 
Tsheo i nga sedzuluswa nga khothe khulwane  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli I na maanḓa na mishumo ye ya I ṋewa nga Ndayotewa na nga mulayo wa lushaka . 
Vha malanaho vha tea u tenda uri vha khou malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema  . 
Tshikimu tsha u vhala tsho randelwaho gireidi yeneyo ndi tshone tshine tsha nga shumiseswa . 
Tshifhinga tsha Afrika tsho swika ! 
Mbadelo ya masheleni o rumelwaho i ḓo ya nga tea u vha vha tshi khou hola wone  . 
Naho zwo ralo , hune vha ṱoḓa u bvisa rennde ya ikonomi i sa bveledzi zwinzhi nga vhuḓifari vhu si ha muṱaṱisano ri ḓo ḓisa maanḓa oṱhe a mulayo wa muṱaṱisano uri a tevhedzwe  . 
Lushaka na u anda ha mbilahelo zwi sumbedza u nyeṱha ha palane hu re na vhushaka  . 
Ndi mini zwine nda nga ita zwine zwa nga nthusa u thetshelesa nda pfesesa ? 
I vha lwa mulayoni miṅwaha miṱanu u tou bva ḓuvha ḽe ya bviswa . 
Musi ho sedzwa i sa fulufhedzea uhu ndingo dza zwipuka dzi anzela u itwa nga ṱhoḓea ya saintsi , fhedzi hu swikelelwe ṱhoḓea dza mulayo  . 
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka , ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvuna khomishini ya Vhaswa yaLushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni . 
Nḓivho ya mibvumo na u vhala na vhagudi zwo ṱanganelana na u thetshelesa na u amba . 
Arali khumbulo ifhio na ifhio ya u avha dziofisi ya shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya 10 c , Minisiṱa vhe zwa vha kwama vha fanela u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa , hune zwa shuma , nga u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga Ndivhanelo hu tshi tevhedzwa khumbulo dzo fhambanaho  . 
U itela u vhona uri nangaho iyi milayo i sumbedzwa nga nyito nga u ṱavhanya , ndi ḓo humbela muhasho muṅwe na muṅwe wa lushaka na wa vunḓu uri i vhe na vhukando vhune ya dzhia  . 
Dziṅwe dziakhaivi , nga u khwaṱhisedza pfanelo dza vhadzulapo dza u swikela mafhungo a tshiofisi , ndi dza ndeme kha dimokirasi , vhuḓifhinduleli , u vha khagala na vhuvhusi havhuḓi  . 
Izwi zwi ḓo ṱuṱuwedza u shumiswa ha thekinoḽodzhi yo teaho u engedza vhubveledzi na u wana zwikili zwi ṱoḓeaho kha ikonomi . 
Sabusidi ( thikhedzo ya masheleni ) ya nnḓu ndi mini ? 
Zwiṅwe zwoṱhe zwi shumiswa nga nḓowetshumo , kha ṱhoḓea dza ngadeni na dza muṱani  . 
Ri livhuwa Vho Makhaya Ntini kha u tenda u vha muambasada wa fulo iḽi ḽa ndeme  . 
Khabinethe yo kwaṱhisedza uri mihasho i fanela u avhela masheleni o teaho u itela ṱholo ya vhuḓi ya vhudzivha na vhuṱoli u itela mashumele a khwine a mbekanyamushumo  . 
Ho vha na mvelaphanḓa khulwane kha mimasipala minzhi . 
Ro sedza kha u thivhela na u ṱuṱuwedza , dzilafho ( hu tshi katelwa malwadze a ne a vhangwa nga vairasi ) , ndondolo na thikhedzo  . 
Arali phambano ya langwa zwavhuḓi , i nga bveledza mvelelo dzavhuḓi na tshiimo tshiswa tsha tshumisano na u pfesesana vhukati ha madzangano a kwameaho  . 
Vha vhee datumu ya u laṱa fola , ṱhirei ya miora na ḽaithara . 
Arali kiḽiniki ya fhaṱwa hu si na mushumeli wa zwa mutakalo , mishonga nz  . 
Zwazwino mushumo uyo u ḓo rangwa phanḓa nga Muphuresidennde . 
Vha badelaho ngomu matavhini a ABSA , FNB kana Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya akhaunthu ya bannga na khoudu musi vha tshi badela  . 
Vhuhulwane ha Ndayotewa 2 . 
Mudzulatshidulo  . 
Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala tshi nga si fhire miṅwaha miṱanu sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka  . 
Ipfi na ḽi a kona u shuma sa ḽiṱanganyi ḽa dovha ḽa shuma sa ḽiiti . 
Vha sumbedza uri hu tea u vha na phambano vhukati ha vhathu vha vhurereli ha Pagan , ṅanga dza sialala , na busakatsi . 
Khophorethivi i nga nanga miraḓo yo teaho uri i shume kha komiti dziṅwe kana u ita miṅwe mishumo  . 
U kona u topola vhathu , zwifuwo na zwithu zwo sumbedzwaho kha Bugu khulu(kana iṅwe ya bugu dzo hudzwaho )  . 
A dzi ho tsini na zwithu zwine zwa fara mulilo nga u ṱavhanya zwine zwi nga u fhirisa . 
Kha mulandu wa S v Phalane,80vhahwelelwa vho vhonwa mulandu nahone vha gwevhelwa vhutshinyi nga fhasi ha khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo . 
Nnḓa u itela u badelela thikhithi ya bufho . 
U tamba matambwa hu tshi tevhedzelwa nyimele dzo fhambanaho na luambo lwo teaho . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano , khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe . 
Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 u tea u ḓivhadzwa nga luṅwalo musi huna vhuḓiimiseli ha u ita ndingo dzi ṱo ḓeaho u itela u ṅwaliswa ha mushonga wa zwa vhulimi u itela uri a sedze kushumele kwa mushonga  . 
Vhuṱanzi nga uri vha nga kona hani u shumisa zwikhala zwine zwa vha hone kha nḓowetshumo ya dziphaka , u swikela thikhedzo ya muvhuso na mbekanyamushumo dza ṱhuṱhuwedzo , khathihi na zwikhala zwa vhubindudzi kha sekithara dzo fhambanaho vhu a wanala kha kana nga kha Senthara ya Vhukwamani na Murengi ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) kha 0861 843 384 . 
U vhea maipfi a re na mibvumo i no elana fhethu huthihi ( kha muṱa muthihi )  . 
Sa vhunga vha tshi zwi ḓivha , dziṅwe mbilo dzo swikisa kha khanedzano dzi sa gumi vhukati ha vhaita mbilo na vhalambedzi  . 
Ri na tshiitisi tsha u ḓipembelela na u ḓifhululedza kha nungo dzashu dza tshivhindi na dzi bveledzaho  . 
Vhulwadze ha swigiri vhu kwama muvhili wavho woṱhe , ha vhanga thaidzo dza tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu  . 
Tshumelo dza vhathu vha bvaho nnda vhane vha vha ngomu shangoni : mafhungo o lugelaho vhadzulapo vha mashango a nnda vha todaho tshumelo dzi bvaho kha muvhuso wa Afrika Tshipembe . 
Ndi fara vhane nda dzhena navho kiḽasini zwavhuḓi . 
Kha ikonomi i songo tou dzulisea na vhupo ha zwa mafhi , u vha hone ha mafhungo a pfadzaho ndi ha ndeme u itela u dzhia tsheo dzi pfadzaho  . 
Mushumo wa u isa phana na mbekanyamushumo wo thoma  . 
Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo , arali i hone , nahone vhu ḓe sa zwitatamennde , zwiḽipi zwa muholo , kana tshekhe dza muendi arali dzi hone  . 
Khabinethe i tikedza nungo dza mazhendedzi a mulayo u vhona uri u guda hu khou vhuelela ngonani , na uri ndaka na pfanelo dza vhathu zwo tsireledzea . 
Kha vha ambedzane na ramulayo wavho malugana na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo  . 
Vhatambi vhahulwane a vho ngo ḓala u fhira mpimo . 
Senthara ya ṱhingo i konaho u vha thusa nga luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe  . 
Zwitshavha zwa ḽifhasi zwi tea u tevhela miano ye zwa ita ngei Oslo ya phaṱhululo u itela uri vhuthihi hu kunge vha mashango a Tshipembe  . 
Ri nga si tsha kona , nga luvalo lwoṱhe , u ṱutshela fhungo iḽi ḽi lale , kana u sina  . 
Vha shumise notsi dza khoso u vha thusa u engedza mafhungo  . 
WRCS i ṱalutshedza kiḽasi tharu dza zwiko zwa madi , u bva kha tshiko tshi sa shumisiwiho , u ya kha zwiko zwi shumisesiwaho nga u ṱhanngela ṱhoḓea dza matshilisano na ikonomi kha vhoṱhe vho ḓisendekaho nga zwiko zwa madi . 
Milayo iyo yo nambatedzwa  . 
Nyiledzo a dzi koni u tinyea na uri zwi ḓo dzula zwo ralo u swika tshiimo tshi tshi fhira . 
Ite muduba wavho thungo , vhasidzana na vhone vha ite muduba wavho tsini na wa vhatukana . 
Vha khou khwaṱhisedza zwi re ngomu ha itshi tshitatamennde ? 
Tshitatamennde tsha mbadelo tshi sumbedza mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi na tshelede iṅwe na iṅwe ine vha koloda GEMS . 
Hu si kale fuḽamingo nthihi ya mbo ḓi ngomu mulomoni wa ngweṋa fhelele , ha tevhela iṅwe , iṅwe hafhu ! 
Vhigani u tambudzwa ha vhana mapholisani  . 
Vhuendelamashango  . 
Vhahumbeli vhane vha vha vhaṋe vha mafhungo vhane vha khou humbela mafhungo nga ha vhone vhaṋe . 
Vhagudi vha Gireidi ya 10-12 vha tea u ita tshuṅwahaya dza awara tharu kha vhege khathihi na u vhala ho engedzedzwaho nga luambo lwo tiwaho . 
Nga 2013 , Minisiṱa wa Gwama vho ḓivhadza tshivhalo tsha maga a u vhulunga masheleni  . 
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ndi yone mulayo muhulwanesa wa shango  . 
Tshipikiṱere tshi nga ṱoḓa vhaimeleli vho vhalaho  . 
Vhathu vha Zimbabwe vho shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u tikedza nndwa ya mbofholowo ya Afurika Tshipembe . 
Vhuḓinekedzeli kha u kona u swikelela zwiḽiwa zwa muṱa na pfusho hu tshi katelwa maga a sekithara ya muvhuso na ya phuraivete  . 
Bugu yo bveledzwa nga murahu ha vhukwamani , nyambedzano na tshumisano na mimasipala na komiti dza wadi tshifhingani tsha 2000-2005  . 
Muthusa-Phresidennde u fara ofisi- a u swika 30 Lambamai 1999 nga nnḓa ha u thivhiwa kana u litshiswa nga ḽihoro ḽine ḽa thola hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 na 3 kana b u swika muthu o khethwaho sa Phresidennde nga murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka yo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma  . 
Minista , ndi tshi sala murahu ha phindulo yavho , roṱhe ri a pfesesa thaidzo maelana na u shaya mushumo ha vhaswa  . 
Dzo engedza na u isa phanḓa na vhubveledzi kha puḽanti ntswa  . 
Mulandu wa vhumbulu kanzhi u katela tshelede  . 
Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo , tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe . 
Mushumo wayo ndi u bveledza vhathu vho funzeaho kha masia o fhambanaho vhane vha o shuma mushumo muhulwane kha zwigwada zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nha kale , sa tsumbo , vhafumakadzi na vhathu vha shayaho vha mahayani  . 
Thoma thandela musi vha saathu u vhea ndivho dza tshifhinga tshilapfu dza thandela  . 
Arali u rekanya u ya nga tshiteṅwa tsha 1 I tshi sia masalela a songo milwaho nga vharumiwa vho ṋetshedzwaho kha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho , masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela ane a fana nao ane a khou engedzea kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe kana mahoro , nahone vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho vha fanela u ṋetshedzwa kha ḽihoro kana mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro . 
Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Ndo fhedzisa hani uvhu vhutshilo ha thambulo ? 
Vha teavho na u nanguludza nyito na phetheni dzo teaho kha Gireidi iṅwe na iṅwe . 
Zwithu zwine zwa nga vhanga u tshoṱelwa nga asima , sa tsumbo buse nḓuni , mitsi na u itesa nyonyoloso , ndi zwi vhangi . 
Nga itshi tshifhinga hu vha ho vuwa shiashia na gad(agad(a ( la u goba na u zwala mbeu  . 
Vhumbani mafhungo dalela khonani a tshifhinga tsha khou Durban ni tshi shumisa maipfi tshikolo tshi tshiṅwe na tshiṅwe . 
Kha vha ite muano na Khomishinari wa Miano  . 
Mulayo wa zwa vhugevhenga u shuma fhedzi nga murahu ha musi khakhathi yo no itea , na u gwevhiwa hu nga itwa fhedzi arali hu na vhuṱanzi ha u sumbedza tshoṱhe hu si na u timatima uri vhutshinyi ho itwa  . 
Mudzulatshidulo ndi Maanḓalanga a Khorondanguli ya ofisi u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso  . 
Kha nyimele iyi ndi nga eletshedza uri minisṱa vha ṋee vhadededzi mbuelo nnzhi na maṅwe magavhelo hafhu  . 
Mulayotibe u ḓo vhona uri zwigwada zwine zwi shaya tsireledzo sa vhana , na vhane vho no vha na dzema ḽa u gembuḽa vho tsireledzea na uri vha ḓo kona u wana thuso u bva kha zwiimiswa zwi no nga Maanḓa a Ndango ya zwa u Gembuḽa . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u tenda kha Muṱangano wa Dzitshakhatshakha wa Milandu na Mbadelo dza Tshinyalelo dzi Tshimbilelanaho na Khwalo ya Zwithu zwa khombo na zwithu zwivhi lwanzheni wa 2010 . 
Ri fulufhela u bvisa nyendedzi nnzhi kha maga a kushumele , u bva kha khomishini iyi , na zwiṅwe  . 
Mulayo u ramba zwivhumbeo zwothe , zwothe zwa muvhuso na zwi si zwa muvhuso uri zwi tanganedze vhudifhinduleli u itela zwauri Mulayo uyu u swikelele ndivho dzawo  . 
Tshitshili tshine tsha vhanga kholera tshi wanala kha malatwa a muthu  . 
Vho farwa nga mapholisa vha fhedza vho vha valela khothoni . 
Mudedededzi u ḓo vhanda u swika kha 4 . 
Nga mvelele ya tshivend(a vhana vha tea u vha na t ( hompho kha vhathu vhahulwane  . 
Ri khou tea u fhaṱa ḓorobo ntswa kha miṅwaha ya 25 ya dimokirasi yashu  . 
U vhambadza ndi tshipida tsha ndeme kha u pulana bindu  . 
Khumbelo i nga dzhia maduvha a 30 u shumiwa nayo  . 
Kha vha lavhelele uri nyolo dzavho dzi ḓo vha dzi tshi khou sumbedza zwithu zwi fareaho . 
Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo ( IMC ) kha Vhutsireledzi ha Matshilisano ho Fhelelaho , yo rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde VhoJacob Zuma yo shuma vhukuma u vhona uri Muvhuso u ise phanḓa na u holela mindende kha vhavhuelwa vha fhiraho 17 miḽioni vho teaho u bva nga ḽa 1 Lambamai 2017 . 
Miṅwe ya mishumo ya ndeme ya ofisi mayelana na muvhuso wapo ndi u ṱola masipala muṅwe na muṅwe kha kushumele na ndangulo ya mvelelo  . 
Ndi ima phanḓa havho madekwana ano , miṅwaha ya 20 u bva tshe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela vha bva dzhele . 
Zwi re afho nṱha ndi zwisumbi zwa lushaka zwo bviswaho nga Minisiṱa o no kwamana na MEC wa Vundu wa mivhuso yapo na SALGA  . 
Pulane ya vharengi na yone yo shumiswa  . 
Zwiteṅwa izwi a zwi kateli matheriaḽa wa ngudo , sa zwine zwa nga lavhelelwa , tshiendedzi tshi ṱoḓa vhuvhili hazwo nḓowenḓowe na mafhedziseloni u ita ndingo  . 
A xedza kana a tshinyadza ndaka ya Muvhuso nga khole kana zwo itiswa nga u sa londa hawe  . 
U swikelela mbuelo dzavho dza vhuimana , miraḓo ya vhaimana na vhaunḓiwa vha tea u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo musi vhuimana havho vhu tshi tou khwaṱhisedzwa  . 
Hezwi zwi sumbedza u sa khwaṱha ha vhukoni ha mashumele a khothe , zwi tshi katela zwa thekiniki na dziṅwe themamveledziso na vhulangi  . 
Fureme ya ḽogo na sheduḽu dzi no tshimbilelana nayo zwi ṋea mutheo une pulane dza u shuma ngawo dzi re na vhudodombedzi dza nga tewa khawo  . 
Zwa khwine , ndi uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe u ita u linga ha muteo ha vhagudi . 
Fomo ya khumbelo na fhethu hune khasho ya ḓo swikela hone zwi vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso ine ya bviswa musi hut shi bviswa ITA . 
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo . 
Mulayo wa Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na milayo zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1  . 
Vhagudi vha nga kona u sumbedza vhuimo ha nomboro kha mutalo nga u amba uri 339 i ḓa nga murahu ha 239 , zwenezwo ndi a ḓivha uri ndi khulwane . 
Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , ine ya vha na miraḓo ya 14 , vhaṱanu vha hone vho tholiwa nga Phuresidennde nga themendelo ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo fanelwa , hune zwa shuma , u tholiwa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho  . 
Khabinethe i fhululedza vhe vha shuma vhukuma kha u ṱhasela na u thivha uri vha wine mitambo yavho mivhili kha miraru ya ndingo musi vha tshi tamba na France , hune wa vhuraru wa vha wa ḽa 24 Fulwi 2017 . 
U guda : U vha na rekhodo dza thandela zwi amba u vha hone ha tshisiku tsha data ya nḓivho u itela thandela dzi ḓaho , zwi amba uri , ndi zwine zwa ḓo konadzea malugana na mugaganyagwama wa tshifhinga tshi ḓaho  . 
Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe ; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi  . 
Vhagudi vha tea u ṅwala athikhili dza vhukuma dza magazini , nga ha zwine vha zwi dzhia zwi zwa ndeme malugana na athikili dzavho dza u takadza kana u seisa , u nyefula , u gayela , u sea , u sasaladza iṅwevho ya dziṱhoho . 
Pulane ya themo pfufhi na ya tshifhinga tsha vhukati i katela : u khwiniswa ha u lugiswa ha zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Eskom u engedza maanḓa a muḓagasi u ṱhogomela mbadelo dza muḓagasi . 
Sa tsumbo , mulayo u hone une wa ṋea zwigwada zwine zwi nga huvhala zwi katelaho na vhathu vha re na vhulwadze ha muhumbulo vhuvhekanyandeme kha mbekanyamaitele dza ndondolo ya matshilisano  . 
Mbuyelo ya muthelo ( wa tshifhinganyana , wa ṅwaha kana STC ) dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira  . 
Kha ri vhone uri zwanḓa zwoṱhe zwi a shumisana kha thandululo ya thaidzo ine ra vha nayo , nahone ri ṱuṱuwedzwe nga muano une wa ri kombetshedza uri ri ri A zwi Fani na Zwa Misi ! 
Ro guda nga uvhu vhuḓifhinduleli , nga 2010 ro rwela ṱari mutheo wa Nḓila Ntswa ya Nyaluwo na u ṱalusa zwiṱuṱuwedzi zwa mishumo sa mveledziso ya themamveledziso , vhuendelamashango , vhulimi , zwa migodi , vhubveledzi na zwa ikonomi i sa tshinyadzi mupo  . 
Muhasho wa Mutakalo wo rwela ṱari mbekanyamushumo ya u sedzulusa vhukoni ha ndangulo  . 
Zwi amba uri hu fanela u ṱanganywa mafhungotsivhudzi oṱhe e a rekhodiwa kha mabammbiri a tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ha vhathu ye ya shumiswa kha kutshimbiidzele kwa u pulanela wadi  . 
Ndi vhathu vha vhutshivha vhane vha sa fune zwa Vho-Lugisani zwi tshi naka  . 
Itshi ndi tshithu tsha ndeme kha zwohe zwo bulwaho  . 
Itshi tshikhokhonono tshi tshimbila nga u ongolowa kana nga u ṱavhanya ? 
Tsumbo,arali ngilasi i tshi fara zwilebula zwa 20 dza maḓi na khaphu yo faraho lebula dza 10 dza maḓi , hu nga si kone u ambwa uri ngilasi yo fara maḓi manzhi . 
Phurogiremu yo shela hani mulenzhe kha mvelelo ya ndingano ya mbeu ? 
Vha nga kona u ṅwala madzina a nomboro . 
Izwo zwo vha u vhiluledza ha vhubindudzi hune ṋamusi mbalo iyo ya ima kha phesenthe dza 22 , tsini na phesenthe dza 25 dze dza pimiwa u ḓo swikelwa nga 2014 . 
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi , na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ya fomaḽa i tea u moderethiwa u itela u khwaṱhisedza vhunzani ( khwaḽithi ) na u vhona uri maimo o teaho o swikelelwa . 
Vhagudi vha tea u ela zwithu zwo fhambanaho nga u shumisa zwithu zwinzhi zwa u ela zwo fhambanaho sa zwithu zwa u ela zwi si zwa fomala . 
U sumbedza u pfesesa na u buletshesza ndangulo ya kushumele kwa masipala na mushumo wa Komiti dza Wadi kha kutshimbidzele  . 
Vhurumelwa vhu rangwa phanḓa nga Mulangavunḓu wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , ane a vha muṅwe wa vhurumelwa ho kheaho . 
Milayo iyi mivhili i a shumisana  . 
Masala a nga shumiswa vhuimoni ha dzina kana a shuma na dzina . 
Ndivho ya sialala na mvelele dzo fhambanaho ndi zwa ndeme . 
Ngauralo hezwi zwi ṱoḓa uri zwikolo zwi vhe na muṅwe muhumbulo nga ha uri vha shumisa hani tshifhinga ! 
Tsipikiṱere a nga humbela dokhumenthe iṅwe na iṅwe uri a ṋekedzwe , u ita ṱhoḓisiso na u ita dzikhophi dza dokhumenthe , na uri a ṱalutshedzwe nga ha zwoṱhe zwo ṅwalwaho kha idzo dokhumenthe  . 
Ndangulo ya hanziela i fha maana mawalo a u khwahisa vhue ha muthu kana dzangano phana ha musi hu tshi bviswa hanziela ya dzidzhithala  . 
Komiti dza Wadi ndi maṱo na nḓevhe dza tshitshavha na nḓila ya ndeme ya u ṱuṱuwedza u pfesesana vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
U ita mugaganyagwama ndi u rengela ngomu na u khetha uri masheleni ashu ri a shumisa nga nḓila ifhio  . 
Vha vhudzise khonani na mashaka u sedza zwikhala na u vhona mbambadzo kha dzigurann ḓa . 
Hu na dza Luambo lwa Hayani  . 
U bveledza vhabvumbedzwa kha nganea , nganeapfufhi kana ḓirama ; zwishumiswa zwa thikho dza vhurendi kha zwirendo Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 11 U vhala wo tou fombe . 
Vhagudi vha vhumba tshivhumbeo tshenetsho nga minwe . 
Mulayo wa Vhana : Mulayo wa Vhana u amba uri kha mafhungo oṱhe ane a kwama vhana , hu fanela u dzhielwa nṱha zwine pfanelo dza vhana  . 
Khalan(waha iyi i dovha ya d(ivhelwa u fhisa na mvula  . 
Tshipikiṱere tsha Muhasho wa zwa Mishumo nga tshifhinga tsha tsedzuluso vho wana silinda ya gese yo ima i yoṱhe madzuloni a uri I vhofhelelwe na luvhondo kana pala  . 
Izwi a si u ita izwo zwa adzhenda yo livhaho kha u ṱuṱuwedza lushaka . 
Khuḓano iṅwe na iṅwe vhukati ha Madzangano a Muvhuso mavhili kana manzhi a elanaho na kupindulele kana kushumisele kwa Mulayo uyu une a u tandululwi nga nymbedzano vhukati ha miṅwedzi miraru ha musi yo thoma u ḓo rumelwa kha Buthano ḽa Madzangano a Muvhuso . 
Tsumbo ya 2 : Kanzhi vhathu vha susumedzwa nga vhushai siani la masheleni u ri vha ite khumbelo dza thuso kha vha zwa ndondola Vhathu  . 
Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC , hu ṱo ḓea tsireledzo u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani  . 
Tshumelo dza thogomelo ya hayani a dzo ngo tea u itiwa dzi dzothe hu si na u thogomela ho thewaho kha tshitshavha na tshumelo dza u tikedza  . 
Tshipiḓa tsha vhu 32 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ( Ndayotewa ) ya 1996 tshi ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao kana muṅwe muthu ane a ṱoḓea u itela u shumisa na u tsireledza pfanelo iṅwe na iṅwe  . 
U ḓala ha dzidzhele na mbadelo kha vhatheli vha muthelo zwi nga fhungudzwa hafhu . 
Tshikolo na vhadededzi vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u aseswa ha vhagudi  . 
Nga ḽa 19 Tshimedzi 1977 , muvhuso wa tshiṱalula wo ṋea ndaela ya uri khanḓiso ya The World na Weekend World i imiswe nahone izwi zwa vhanga u valelwa ha vhathu vhanzhi na u iledzwa ha vhoramafhungo . 
Hoyu Mulayo o o shumiswa na kha vhafarisi vhe vha malwa hu tshi tevhelwa maitele a tshirema wonoyo musi une Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema wa o thoma u shuma  . 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa kha ndaka yo siwaho nga mufu uri i bvele phanḓa na u unḓa  . 
Asesimennde ya Mveledziso - Hu tshi katelwa na Mvelelo dza vhutshilo hoṱhe , hedzi ndi dzone mvelelo khulwane dza Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) tsho ṱuṱuwedzwaho nga Ndayotewa , tshi katela u konisa vhagudi u guda zwavhuḓi na u vha vhadzulapo vha re na vhuḓifhinduleli , vha vhupfiwa na mveledziso . 
Sa nḓila ya ndulamiso ya vhatheli , ri lwela u khwaṱhisedza uri vhatheli vha wana tshumelo ya phurofeshinaḽa na u fariwa zwavhuḓi nga SARS , ine vha tea u i wana u bva kha SARS . 
Muṱangano wa Tshigwada tsha Mutshinyi na Mupondwa na Muṱa Family and Victim Offender Group Conferencing FGC na VOC Aya maitele a ṱanganya mupondwa , mukhakhi , na muṱa , dzikhonani na vhatikedzi vhahulwane vha vhoṱhe kha u dzhia tsheo malugana na u shumana na masiandaitwa a vhugevhenga . 
Hu na muthu ane nda mu funesa  . 
Dzangano ḽa thuso ḽi ḓo vha ṋea thuso ya ya zwa thekiniki na ndangulo . 
Khophi dza luṅwalo lwa u tholiwa , konṱhirakha dza tshumelo na maṅwe mabammbiri o teho a ṱo ḓea u khwaṱhisa tshiimo tsha ṱho ḓea kha vhone kha mushumo wavho  . 
Pholisi I vhumba furemiwekhe ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga u tevhedzela zwi re ngomu ha Ndayotewa  . 
Khabinethe i vhandela zwanḓa matshudeni vhe vha ima vho khwaṱha vha tshi lwa na khethululo na u lwa na vhatshena vha tshi tikedza nndwa yavho , zwine zwa sumbedza u vha tsumbo ya uri ri nga shumisana u fhaṱa kha mvelaphanḓa na mbuelo yo itwaho kha sekithara ya pfunzo ya nṱha kha u lugisela ṅwaha uno wa akhademi . 
Mihasho ya muvhuso yoṱhe yo ḓikumedzela kha Batho Pele , mbekanyamushumo ye ya thomiwa u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo  . 
Asesimennde kana phimo ya ṱhoḓea na ṱhoḓisiso ya khonadzeo - u pfesesa uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa nahone zwi nga konadzea u guma ngafhi u khunyeledza thandela iyo , zwi dovha hafhu zwa vhidzwa u pfi ndi luṱa lwa u topola kana ḽiga ḽa zwibveledzwa kana ḽa mvelelo dza u pulana  . 
Vhagudi vhavhili vha re phanḓa vha imisela nṱha tshiga tsha nomboro tshi tshimbilelanaho . 
Tshiṅwe tsha zwivhumbi zwi dzhenelelaho kha idzo Komiti dza u Ṱanganedza Mulandu dzine dza tea u sedzulusa mbilaelo iṅwe na iṅwe na u topola hune milandu ya tea u livhiswa hone , u ita mushumo sa zwo lavhelelwaho  . 
Izwi zwi sumbedza u ḓikumedzela ha tshifhinga tshilapfu ha GE kha dzhango na kha u wana thandululo dza vhutumbuli kha themamveledziso ya Afrika na thaidzo dza ndondola mutakalo . 
Tshipia tsha XII tsha Mulayo tshi thoma mulayo kha a Afurika Tshipembe wa vhukhakhi ha vhugevhenga vhu yelanaho na sisieme dza mafhungo  . 
U fha ṱhalutshedzo ya uri vhuloi vhune ha vhaisa ndi mini zwi nga si thivhelwe , sa izwi zwi zwa ndeme u wana zwine zwa fana kha vhafaramikovhe vhoṱhe vha kwameaho uri hu kone u vha na u ya phanḓa . 
Tshivhumbeo tsha tshiṱangu tshi na ngoma , nahone tshi na zwivhumbeo zwa vhathu vhavhili u bva kha vhutsila ha tombo ha Vharwa ( Khoisan )  . 
Kharikhuḽamu ya LEV yo sedza kha u bveledza zwikili zwa vhudavhidzani ya orala . 
Phurogireme ya Thendelano ya Masheleni i ṋetshedza masheleni kha ṱhoḓea dza masheleni a u swika kha R2,5 miḽioni  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ita mushumo washu kha United Nations Security Council  . 
Arali tshikhala tshi tshiṱukusa , kha vha ḓise nga ḽiṅwe bammbiri  . 
U ya kha zwipikwa zwihulwane zwa pulane  . 
Hu ḓo sedzwa vhungoho ha mafhungo na ṱho ḓea ya thuso . 
U bva ṋanwaha u ya ho ya , vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3 , 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo  . 
I dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo , u ṱalusa vhuṱanzi , u vhiga mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u ḓo kona u thusa mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza . 
Tsheo i ya nga u vha hone ha tshelede na ṱho ḓea ya tshumelo . 
U itela u vhona uri hu na u swikelelea nahone mulayo u khou shumisa ino pfanelo , muvhuso u fanela u dzhiela nṱha nḓila dzoṱhe dzi pfalaho dza zwa pfunzo , hu tshi katelwa zwiimiswa zwa luambo luthihi , hu tshi dzhielwa nṱha- a ndinganyiso ; b u konadzea ; na c ṱhoḓea ya u tandulula mvelelo dza milayo na maitele a tshiṱalula tsha muvhala kha tshifhinga tsho fhelaho  . 
Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha vhugudisi ha tsumbedzo ya maitele a tsedzuluso ya mbeu  . 
Lushaka na mishumo ya sekhithara dzo fhambanaho , ndaulo kana zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso ndi zwithu zwo teaho u dzhielwa nṱha kha mulayo une wa langula ndaulo ya muvhuso  . 
U sedza vho funzeaho  . 
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana vha tea u ḓa ngaḽo khothe  . 
Komiti ya Wadi i ramba miraḓo ya tshitshavha u dzhenela muṱangano u rera nga ha mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Nga kupfesesele kwo ṱanḓavhuwaho kwa ipfi vhuvhusi ha tshiimiswa zwi amba u vha na ndango kha khamphani dzo shumiswaho nga nnḓa  . 
Thodisiso ya zwino na maduvha ano dzi a toddea swikela tshipikwa  . 
Nndwa ya u lwa na zwidzidzivhadzi i khou tshimbilelana na NDP nahone Nyambedzano i ḓo ṋea luvhanḓe lwa u isa phanḓa u khwaṱhisa Pulani Khulwane ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka ya ( 2013-2017 )  . 
Vhulunga kushumele kwa mugudiswa  . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama phara . 
MULANDU WA ZWA VHUDZEKANI NDI MINI ? 
GEMS ndi tshikimu tsha dzilafho tsho thivhelwaho tshine tsha vha tsha Vhashumeli vha tshumelo ya Nnyi na Nnyi . 
Mbambadzo kha zwisumbedzi zwa zwitshilaho izwi zwi nga fhasi a mulayo wa vhutevheli mukene u itela u sa dzhenisa khomboni hafhu matshilo azwo na u ri zwi fanela u tendelwa kha nyimele dzo khetheaho  . 
U tholwa hafhu ha Vho Nomsa Motshegare sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Ndango ya Zwikolodo ya Lushaka  . 
Ndivha vhidza vhananga  . 
Mulilo ndi tshithu tsha khombo vhukuma kha nnḓu iṅwe na iṅwe , nga maanḓa khishini  . 
Ku dovha kwa shumiswa na vhuponi ha mahayani hune vhathu vha vha na pfanelo ya tshumiso ya vhudzulo ha mavu ane vha vha khao . 
U angaredza zwithu zwine zwa nga sa maga ane a tea u tevhelwa , mishumo , vhupo ha mulayo , milayo na dzimbekanyamaitele , pulane ya maitele na mugaganyagwanma  . 
Mmbi ya vhaofisiri vha 41 000 i ḓo vhetshelwa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010  . 
Shandulani zwivhumbeo o talelwaho nga fhasi . 
Vha na pfanelo ya u thusiwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yavhuḓi , u ṱhonifhiwa u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho nga miraḓo yoṱhe ya muhasho , tshiimiswa zhendedzi kana dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa khou shuma na vhone kana ḽinwe ḽa khou vha ṋetshedza tshumelo ( ḽine nga murahu ḽa ḓo pfi muṋetshedzi wa tshumelo )  . 
Fhedzi , mahosi vha tshe na maanḓa mahulu , ṱhonifho na ṱhuṱhuwedzo kha vhuimo hapo , nahone vha shuma mishumo i thengathengaho ya vhulamukanyi . 
Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010 , u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe . 
Musi vho no ḓadza mbuyelo , vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane . 
SITE I sumbedziwa mafheloni a tshifhinga tsha muthelo . 
Uri vha tendelwe , vha fanela u fusha ṱhoḓea dzoṱhe dza u khwaṱhisedza . 
Vhunzhi ha tsumbanḓila dza u ḓilondola ndi u thoma vhushaka havhuḓi na dokotela wavho . 
U sathu u fhela maḓuvha a sumbe tshifhinga tsho ambiwaho tshiteṅwa tsha 4 1 a kana b tsho fhela , ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 ḽi fanela u ṋekedza mutevhe wa vhonkhetheni kha muṅwaleli wa vhusimamilayo  . 
Ni nga dovha hafhu na sedza zwa u kwama murado wa Phalamennde ya Lushaka kana ya Vundu  . 
Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi . 
Kha hu tendelwe vhagudi u thoma nga u vhona uri hu na zwikhala zwa 10 phanḓa ha luswayo lwa 10 kg , hune tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha tsho imela khiḽogireme nthihi , na uri mutaladzi muhulwanesa u imela 5kg . 
Khabinethe i sasaladza ṱhaselo kha tshaka dza vhatsinda sa nyito dza vhugevhenga ya dovha ya ombedzela uri mazhendezi a tshumelo ya mulayo a sa timatime u dzhia vhukando kha muṅwe na muṅwe ane a ḓo wanala sa ene o vhangaho pfudzungule idzo . 
Mavhone aya a nga dovha hafhu a shumiswa u sika mveledzwa yo khetheaho , zwine zwa ita uri puloto i vhe khagala na kushumele ku vhe ku bveledzaho  . 
U ṅwala mafhungo nga ngona na kuṅwalele kwone kha muṅwalo wa u ganḓisa na muṅwalo wa u pomba . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ita tshanduko ya sisiṱeme ya dzitshakatshaka ngauri maitele a zwino a dzhiela fhasi khonadzeo ya uri mashango a bveledze nga nḓila i vhuedzaho nahone i vhonalaho  . 
Sa zwe tshenzhelo ya sumbedza , naho zwo ralo , thaidzo kanzhi i fhelela kha murengisi wa zwiḓolo ane a nga kona fhedzi u alafha tsumbadwadze dzi vhonalaho kha lukanda  . 
Vhurangeli uhu vhu ḓo lingwa nga u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya u Divhadza ya Khombekhombe ya vhashumi vha muvhuso . 
Vhathu vhashu vho lindela nga ṋama na muya uri mbekanyamushumo idzi dzi thome u shuma  . 
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling  . 
Vhone , muraḓo , vha rumela khumbelo nga SMS vha wana phindulo nga SMS na zwenezwo i na mafhungo e vha a humbela . 
O thoma nga u bula zwauri o da khothe u vhiga muthu ane a dzula nae  . 
Vhadzuli vha fhethu hune ha dzula vhathu hu tambiwaho golofu a vho ngo takala nga ha pulane sa musi vha tshi ri hezwi zwi ḓo kwama ndeme ya ndaka dzavho  . 
Hu nga si vhe na nḓisedzo ya mbuedzedzo ya mulayo hu songo thoma ha vha na ṱhoḓisiso ya maimo a nṱha . 
Musi ri tshi livhuha zwe ra swikelela u swika zwino , ri dovha ya ḓivha nga ha khaedu nnzhi dzo ri lindelaho phanḓa  . 
Ndi tama u livhuwa Vhaofisiri vha Dzulo kha tshikhala tshe vha mpha tshone tsha u amba na lushaka madekwana ano . 
Nga murahu ha musi mushumo wa u kunakisa wo no ḓivhadzwa , nyito iyi i itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Vhabebi vha lavhelelwa u vhona uri vhana vhavho vho haelwa  . 
Maanḓalanga ha ṱhogomeli mbalombalo dzo katelaho zwoṱhe kha ndaṱiso ya vhugevhenga dzi shumaho kha vhathu vho gwevhelwa milandu ya dzumba vhubvo ha tshelede  . 
Vhakuvhanganyi vha muvhigo uyu vha tenda uri khetho iyi i a imelelwa nga u angaredza musi ho sedzwa zwiitisi zwi vhonadzaho na u vha khagala  . 
Hu fanela u farwa miṱangano i si fhasi ha ya 6 nga ṅwaha  . 
Mitaladzi kha i dzudzanywe zwavhuḓi nahone luambo lu vhe lwo kunaho lu si na tsho khakheaho khalwo . 
Hezwi zwi amba uri vhunzhi ha tshelede yavho i fhelela kha u badela tshumelo ngeno ṱhukhu itshi ya kha u badela zwa ndaulo . 
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo sentharani ya ndingo . 
Kha u guda ḓivhanyambo , vha a mangadzwa nga tserekano na u fhelela ha kushumele kwa muvhili  . 
Khonṱhiraka dza tshumelo ndi thendelano vhukati ha masipala na muṋetshedzatshumelo ya u bveledza tshiṅwe tshiteṅwa tsha tshumelo ya masipala lwa tshifhinganyana ( ṅwaha muthihi kana mivhili fhedzi )  . 
Wa u thoma ndi mushumo wa u engedzedza na Microsoft na miṅwe kha nḓowetshumo ya softhiwee ye ya dzhia maitele a fanaho a u langa ndakatsikwa  . 
Vhathu vha re na min(waha i fhiraho 21 vha ita khumbelo ya u d(inwalisa ha mabebo ha tshilengo  . 
Miraḓo i ḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka  . 
Mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya zwinwiwa iḓo khwinisa mveledziso ya ndango ya mbambadzo ya zwinwiwa na u fhelisa mbambadzo dzi siho mulayoni . 
Nga maanḓa , manifesito yashu i sumbedza khaedu dza ndeme dzo livhanaho na tshitshavha tshashu dzi re u shaya mishumo hu hulwane , vhushai , u sa lingana hune ha khou dzhenelela na u sa dzhielwa nṱha ha vhupo ha mahayani  . 
Kha vha ḓadze fomo yo teaho nga vhuḓalo nahone zwavhuḓi vha sumbedze na rekhodo dzine dza khou humbelwa vha dovhe vha saine fomo ya khumbelo kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho . 
Vha tshipiḓa tsha tshikimu tsha dzilafho tsho khwaṱhaho nahone tsho imaho zwavhuḓi siani ḽa masheleni tshi vha ṋetshedzaho khetho dza mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dzo fhambanaho dzo lugelaho ṱhoḓea dza vha muṱa wavho  . 
Hu na vhagudi vhangana kiḽasini ya vhutsila ? 
GEMS I NGA VHA THUSA ! 
Sa tsumbo , thaidzo dza u kovha dzi nga tandululwa nga u ṱusa ha u dovholola , u ṱanganya kana u andisa . 
Sa tsumbo , hu na makole , zwine muthu a sa d(ivhi luambo a nga humbula uri hu khou ambiwa makole a mvula ngeno hu tshi ambiwa uri hu na muthu a songo teaho u pfa mafhungo ane a khou t ( od(ou ambiwa  . 
Tshele dzi vha hone arali hu na muthu ano khou vhaisala fhedzi ene u vha a songo tea u tshina nga tshifhinga tshenetsho  . 
Vhathu avho vho vha vha tshi khou bva ngafhi , nahone u ita mini ? 
Gwama la u dzhenela na gwama la u phuromotha sekhithara dza phuraivethe u dzhenela zwa mishini , i dovha vhudifhinduleleli ha Muhasho wa Makwevho na Indasiteri na zhendedzi la koporasi la mveledzo ya indasiteri  . 
Maelana na sia ḽa iwe muṋe , tshipiḓa tsha u thoma ndi poḽotiki yashu  . 
Nga u vhudzana mafhungo na tshenzhemo nnzhi vhukati ha mashango , vhuvhusi havhuḓi na vhuvhusi ho kovhekanywaho vhu nga khwiniswa kha mashango oṱhe  . 
Vhukati ha avho vhathu vho dzhenelelaho nga ngomu kha mutevhe , dzina ḽanga ḽo bvelela  . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u khou fhaṱa senthara ntswa dza u lafhela mavunduni hune zwiimiswa izwo zwa sa vhe hone , ngei Kapa Devhula , Devhula Vhukovhela , Limpopo , Free State na Kapa Vhubvaḓuvha  . 
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo  . 
Nzudzanyo ya ngudo dza u vhala na u ṅwala ya GIREIDI YA Ṱ yo ḓisendeka nga milayo ya u ṱanganyisa zwithu zwino na zwiḽa na u guda nga u tou tamba . 
Muano kana Khwaṱhisedzo ya Muthusa-Phresidennde 2 . 
Hu khou tsivhudzwa uri vha ṱolwe maṱo ṅwaha muṅwe na muṅwe ( u ṱolwa maṱo nga vhuḓalo )  . 
Heyi foramu i ḓisa tshikhala kha vhane vha vha na mukovhe u imela madzangalelo a vhupo ha hune vha khetha hone  . 
Maga o khwaṱhaho o dzhiiwaho nga maṅwe mashango u itela u fhungudza u vhambadzelwa nnḓa ha raisi na goroi o engedza muṅwe mutsiko kha mitengo ya zwiḽiwa , nga maanḓa kha mashango ane a ṱunḓa izwi zwibveledzwa  . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga dovha hafhu ya ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone vhunzhi ha miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela  . 
Vhupfiwa ndi ḽikumedzwa ḽa kuvhonele kana mihumbulo nga ha mafhungo kana tshipiḓa tsha mulayo tshine tsha khou sedzuluswa nga komiti dza Phalamennde . 
Madalo anga kha senthara ya u lafha vhashumisi vha zwidzidzivhadzi ngei Mitchells Plain nga Ḽavhuvhili zwo ntendisa uri ṱhoḓea ya maanḓa a u lwa na u shumiswa ha zwidzidzivhadzi lwo kalulaho na u zwi rengisa kha zwitshavha zwashu  . 
Mbuelo i nga katela muholo , rennde ( arali vha tshi rennda rumu hayani kana vha na nnḓu yavho ) , muṅwe mushumo une vha u ita une wa dzhenisa mbuelo hayani )  . 
Ndangulo ya tshiteṅwa ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha  . 
Vhagudi vha nga kha ḓi kona u ṋewavho tevhekana wa nomboro wo tou ṅwalwaho hu na nomboro dzo ṱaheleho . 
Mbuelo dzo ṋetshedzwaho nṋe nga khamphani yashu ndi dza ndeme kha nṋe  . 
Zwo ḓi tika nga riṋe rothe ; nahone u ita hezwi ri nga si badele na tshithu ! 
Arali hu si na Friends kha nyingaḓorobo ye vha i nanga , GEMS i ḓo sedza kha nyingaḓorobo dza nga tsini uri i vha ḓisele zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Friends dza tsinisa na vhone  . 
Hu ṅwaliwa fhedzi mbuno dza ndeme dzo ambiwaho na mihumbulo yo dzhiwaho  . 
Vhagudi a vha takalelesi u lulamisa kha mishumo yavho yo vhuiswaho nahone a vha gudesi zwinzhi khayo . 
Shumisani maipfi a re zwibogisini kha u ṅwala phara i no ṋea nḓivho i no kwama zwipiḓa zwa ṋotshi . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na u katela na u khwinisa vhushaka na u farisana Devhula-Vhukovhela . 
U dovha wa sedza kha u tandulula mafhungo a ndaulo na vhulanguli ha khetho dza masipala , khathihi na u alusa mashumele a vhuḓi nga vhukoni ha Mulayo , khathihi na u khwaṱhisa vhulavhelesi na mavhusele a mimasipala . 
Kha heyi miṅwaha yo fhiraho , ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso  . 
Mbudziso dza thipikiṱere dzi fanela u fhindulwa , hone a hu na ane a kombetshedzwa u fhindula mbudziso dzine dza nga mu dzhenisa khomboni ene muṋe  . 
U fha ṱhalutshedzo ya uri vhuloi vhune ha vhaisa ndi mini zwi nga si thivhelwe , sa izwi zwi zwa ndeme u wana zwine zwa fana kha vhafaramikovhe vhoṱhe vha kwameaho uri hu kone u vha na u ya phanḓa  . 
U hana zwi songo tea zwi tshi itiswa nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho u ṋetshedza fhindula mbudziso dzi no tevhela  . 
Nga tshifhinga tsha vhuṱambo uvhu , nḓowetshumo ya ICT ya Afrika Tshipembe iḓo fhiwa tshikhala tsha u ṱana zwibveledzwa zwavho  . 
Izwi zwi dzhenelela kha tshitshavha tshi shandukaho na u bveledza  . 
Ni pfi nnyi ? 
Khaedu khulwane ndi u shumana na idzi mbilahelo nga nḓila ine ya rumela mulaedza wo khwaṱhaho kha vhathu vhoṱhe vha shango ḽashu na miḽioni dza vhathu Afrika na ḽifhasini ḽoṱhe uri a rongo pambuwa kha buḓo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽe ḽa nea vhathu vhashu na vha maṅwe mashango fulufhelo  . 
Mbudziso kanzhi a si ya uri ndi lini hune zwa vha zwo luga , fhedzi ndi ngani zwi zwa ndeme  . 
Mumono wa thekhinoḽodzhi u tendela musudzuluwo wa luvhilo wa tshelede , thundu , tshumelo , vhashumi na mafhungo u mona na maḓanzhe na mikano  . 
Vhagudi vha thoma u humbula na u amba nga ha tshileme nga u vhambedza zwithu zwithu zwi no lemela na zwi sa lemeli . 
Vhoṱhe vha kwameaho , nga maanḓesa vhabebi na vhaunḓi , vha fanela u dzhnelela kha u wana thandululo kha khaedu ya ndambedzo ya pfunzo . 
Arali khamphani yavho i tshi tou shela fhedzi maboḓeloni a vha ṱoḓi thendelo ya vhushumisamupo  . 
Hezwi zwi amba u tshitsela fhasi nga hu hulu zwikolodo zwa muvhuso musi nyimelo dzi tshi vho khwinisea . 
Vhagudi vha tea u ola phindulo u tikedza uri vha a pfesesa thaidzo . 
Mveledziso ya Afurika Tshipembe yo kwamiwa nga zwine zwa khou bvelela kha dzingu na ḽifhasi  . 
GEMS i ḓo vha kwama nga u tou ṅwala nga murahu ha muṱangano wa komiti ya vha eletshedza nga mvelelo dza khumbelo yavho  . 
MUTHU U ISA HANI MBILAELO KHA MUTSIRELEDZI WA TSHITSHAVHA ? 
Arali Muhaṱuli Muhulwane kana Phresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela Khomishini lwa tshifhinganyana , Mufarisa-Muhaṱuli Muhulwane kana Mufarisa-Phresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo , u ḓo farela kha Khomishini . 
Tshumelo iyi i khwaṱhisa ndangulo u itela tsireledzo na zwi kwamaho vhuḓi ha zwibveledzwa . 
Maḓuvha a tshilidzi a vhaliwa u bva ḓuvha ḽe muthelo wa fhela wa disiki ya muthelo ya zwino . 
Muthu a nga vhudzisa uri ndi ngani muthu a nga si shumise vhukoni ha muhumbulo ( psychic skill ) kana mubvumbi sa mushumo wa u ḓiunḓa . 
Dokhethe ya mulandu yo fhelelaho i ṋekedzwa kha pholisa ḽa fogisi ḽi ne ḽa ḓo ita ṱho ḓisiso  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela yo sethifaiwaho ya u shumisa zwifanyiso u vhumba mihumbulo  . 
Heḽi ḽiṅwalwa ḽi fanela u vhalwa sa tshipiḓa tsha Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R-9 ( Zwikolo )  . 
Mme anga vha khou ḓo fara miṅwaha ya 92 maḓuvhani a malo a ḓaho . 
Wo vha u sa dzhieli nṱha mafhungo a khethekanyo ya maanḓa nahone mishumo yawo yo ṱanganya zwithu zwi elanaho na vhulamukanyi , ndangulo na nḓivho ya vhusimamilayo 4 . 
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a ikonomi ya Afrika Tshipembe  . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u vha vho themendelwa nga SETA . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia ma ḓ uvha mararu u shumana na khumbelo yavho  . 
Munanguludzo wa u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe  . 
Zwa zwino , mutengo muhulwanesa wa maḓaka aya ndi wa tsireledzo ya mupo , biodaivesithi , na vhuendela mashango ha ndondolamupo  . 
Masiandaitwa a izwi ndi mahulwane , tshivhalo tsha fhasi tsha vhathu vho funzeaho , vhutshinyi ha nṱha , u engedzea ha vhathu ( u beba hu nṱha ) , u sa wana zwiḽiwa , vhushai , u sa vha na mikhwa ha vhathu  . 
Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓu , arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓu uri u sedzulusiwe hafhu . 
Kha ri ṅwale Dzhenisani mibvumo ine zwifanyiso izwi zwa thoma ngayo . 
Nga kha sisiteme ya ndiliso yo ṱanganelanaho yo lavhelelwaho , muvhuso u ḓo vhona uri vhashumi na vhashumi vha kale vha migodini vha wana mbuelo ya ndiliso yo teaho ine ya ḓo thusa u vhuedza miṱa yavho . 
Vha ḓo rasiti ya ( Z263 ) sa vhuṱanzi ha mbadelo  . 
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya nomboro u swika kha 99 . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo - dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhone na muṱa wavho vha a tsireledzwa khomboni  . 
Nga dzi 30 dza Khubvumedzi 2014 , nnḓu dzi fhiraho 50 000 dzo ṋetshedzwa nga magavhelo a fhasi na nga mutheo wa nnḓu dzi swikeleleaho . 
Bulani mushumo MUTHIHIwa lushaka luno lwa ngano  . 
Mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo fhedzi nga nḓila ine- a u bviswa hu ṱoḓea fhedzi nga tshiimo tsha shishi ; na b mulayo- i u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka u shumaho kha zwiimo zwa shishi ; ii u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya 5 ; na iii u anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso nga u ṱavhanya arali zwi tshi konadzea nga murahu ha musi u tshi itwa  . 
Kushumele kwa vhukuma ku tea u elwa ho sedzwa maga o thomiwaho  . 
Vha wa vha kunguluwa na luwa  . 
Mivhigo i anzela u bviswa nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe zwi tshi ya nga zwi kwamaho mulandu . 
Thaidzo malugana na iyi mbetshelo dzi fana na dza mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya a , sa zwo bveledzwaho nga mbetshelo ya zwa vhutshinyi , ine ya fana na khethekanyo idzo mbili  . 
Nḓila ine vhagudi vha vhalisa zwone tshelede . 
Musi vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u khwaṱhisedza , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Ndayotewa . 
Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Rudzani o vha a tshi funa mbudzi dza hawe ? 
Ri nga kona fhedzi u shumana na khumbelo yavho musi ro no wana maṅwalwa oṱhe o teaho . 
Ndindakhombo ya ndeme ya nṱhesa ya zwa mutakalo ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme vhukuma zwa masheleni avho na zwa mutakalo wavho  . 
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha , nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014 . 
Nangani thangi tharu ni dzi shumise kha u sika maipfi maswa mararu ane ḓo a shumisa mafhungoni mararu . 
Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu , ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani . 
Vhunzhi ha vhashumisi vha khothe vho sumbedza uri , musi hu na milandu i sa athu sengiwa i si gathi , zwo leluwa zwino u swikela dzikhothe  . 
Hune vhathu vha si kone u langula zwithu nga vhone vhaṋe , ri ri muthu u fanela u avhela maanḓa kha vhuimo vhu re tsinisa na vhathu avho , zwine zwa amba muvhuso wapo  . 
Kha ri vhale Vhana ḽifhasini ḽoṱhe vha na holodei dza tshipentshela . 
Sa tsumbo , muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 50  . 
Hu na nḓila dzo vhalaho dzine Komiti ya Wadi ya nga khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza tshitshavha dzi a pfiwa  . 
Ngauralo , khaedu kha Vhuimo ha Nṱha ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri ṋetshedzo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa tetsheliswa zwone kha Gireidi dza phanḓa . 
Tshipitshi tshi anzela u tevhela mutevhe wo tewaho . 
Tshiko tsha mafhungo tshi re hone tsha Khoro ya Thodisiso ya Saintsi ya Vhathu tsho dzhiiwa nga Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi  . 
Muvhuso u kha nyambedzano na WIPO hune mafhungo a yelanaho na ndivhoyapo ya bayodaivesithi na thodisiso lambedzwaho nga tshitshavha  . 
Khabinethe i tendela Muhanga wa Mbekanymushumo ya NYS wo vusuludzwaho sa tshipiḓa tsha u bveledza vhathu vhaṱuku sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala . 
Luswayo lwa Lushaka vha sumbedzise uri vha ḓo rengisela thundu dzavho Amerika fhasi ha thendelano ya AGOA  . 
U ṋetshedza nyendedzi dzi fanaho dzo leludzwaho kha miraḓo ya komiti dza wadi , vha khantseḽara vha wadi na mimasipala ya ḓorobotserekana na masipala yapo nga ha u thoma na u shuma ha komiti dza wadi  . 
A vho ngo kona u lamukisa tshithu na tshithihi  . 
Hu na vhukhakhi ho vhalaho nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa  . 
GCIS i ḓ o vhona uri zwa khungedzelo zwi tshimbidzana na mulayo na uri zwi itwa hu tshi tevhelwa zwo tiwaho uri hu kone u waniwa thendelo yo teaho phanḓ a ha u rumela e-mail ine ya sedzana na tshumelo dza GCIS kha mushumisi . 
Phemithi yavho i nga vha yo luga hu sa athu u fhela vhege dza 12 . 
Vhuholefhali : Kha vha swaye tshibogisi tsho fanelaho nga X. 
Tshifhinganyana )  . 
Ri nga ṱanganedza miṅwe mihumbulo miṅwe na miṅwe musi hu sa a thu u bvelwa phanḓa na dibeithi  . 
Maano a vhambwa nga luvhadzi fhira ha badeli muthelo wa tshifhinganyana lavhelelwaho dzo swikelelwa  . 
Izwi zwo ita uri hu vhe na vhuedzedzwa ha nyimele na u ṱuṱuwedza matshilisano yunivesithi dzashu ane a lingedza u wana thandululo kha khaedu dza tshifhinga tsha vhukati na dza tshifhinga tshilapfu dzi re na vhuṱumani na u khwinisa sekithara sa zwo ṱalutshedzwaho kha tsheo dza 2015 dza Samithi ya u Khwinisa Pfunzo ya Nṱha . 
U ṅwala ndi nḓila ya vhuḓisedzi na u guda , na matshilele a vhudavhidzani  . 
Nyaluwo ya ikonomi i angaredzaho ine ya vha na tshanduko khulwane ya ikonomi ya zwamatshilisano i tshimbilelana na u fhaṱa vhukoni ha vhathu vhashu nga maanḓa vhaswa vha re kha vhuimo ho fhambanaho . 
Kha hu itwe uri vhagudi vha edzisele ndimana dzo raloho nga u tou isa phanḓa na mbuletshedzo u bva he ya tumulwa hone . 
U vhambadza ndi tshipida tsha ndeme kha u pulana bindu . 
Shandulani mafhungo aya a vhe mbudziso . 
Kha vha rekhode phindulo kha fiḽipitshati u mona na tshitendeledzi  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000  . 
Ri ṱanganedza u dzhenelela havho nga mafhungo o ambiwaho kha bugwana na u lavhelela u pfa mihumbulo yavho  . 
Zwi ita uri hu vhe na khonadzeo ya zwa ikonomi  . 
Matshimbidzele zwa zwino a langulwa nga Mulayo wa Qwaqwa  . 
Mulaedza wavho kha vhaswa vha Afurika Tshipembe ndi ufhio ? 
Nga kha pulane iyi , ro topola dziṅwe ḽaini dza raliwei u itela vhanameli , vhuendelamashango na tshumelo dza u endedza thundu nga zwidimela  . 
U vhea nga zwigwada zwithu zwo dzulaho nga 1 uri zwi vhe zwigwada zwa mahumi zwi a pfesesea . 
Mutshimbidzi u amba tshifhinganyana ( minete i sa fhiriho ya 10 ) u ḓivhadza thero ntswa , u ṋea zwidodombedzwa , kana u pendela sesheni  . 
U vhifha muvhilini  . 
Talelani madzinazwao kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mafhungo a tevhelaho . 
Bongokuhle Miya o ṅwala kha siaṱari ḽa zwa Ofisini Ya Phuresidennde ḽa Facebook a ri ḓorobo ya hawe ya Umzimkhulu i kha tshiimo tshi tatisaho , phaiphi dza soredzhi dzo pwashea hoṱhehoṱhe , a hu na sisiṱeme ya dzidireini na zwifuwo zwine zwa khou sokou tshimbila u mona na ḓorobo  . 
U lugisela meṱirikisi ya si na tshithu ya mishumo hu tshee na tshifhinga  . 
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha Miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Ofisi ya Ndango ya Thandela ya Vhurangeli ha Gundo ḽa Themamveledziso ya Muphuresidennde ya Mbumbano ya Dzitshaka , ine ya rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Zuma . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u farwa luvhili kha ṅwaha musi khethoguṱe dzi tshi farwa . 
U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009 , vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso , hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo  . 
Nga murahu dzangano ḽo vhulunga vhukuma kha ḓivhavhupo na themamveledziso i elanaho na thekhinoḽodzhi u itela u konisa izwi uri zwi bvelele  . 
Ndivho dza ngeletshedzo mabambiri a thendelano  . 
Vhuimo na fomo zwi do talutshedzwa kha Dzindaulo  . 
U swaya zwishumiswa zwihulwane nga zwiṱikara zwitswuku na zwishumiswa zwiṱuku nga zwiṱikara zwa dzivhaḽamuṱaḓa . 
Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura , nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga . 
Vhalangi vha nyimele vha ḓo vha thusa u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya vhuimana nahone vha nga vha kwama kha 08600 00 4367 u itela ngeletshedzo na mafhungo  . 
Kha vha sumbedze hune vha ṱoḓa u nomboro dza u vhambadza na tshivhalo tsha nomboro ya u vhambadza . 
Havha ndi vharangaphanḓa vhane kha ḽiga ḽa u thoma vha ita uri hu vhe na ndugiselo dzo teaho dza zwiimiswa hune muano wa Batho Pele wa ḓo kona u ḓivhadzwa muhasho woṱhe  . 
Mbingano i tea u khwaṱhisedzwa nga muofisiri wa mbingano wa zwa vhurereli kana wa dzangano kana muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno . 
Tshitatamennde tsho sainiwaho nga muthu o ḓisaho fomo , tshi khwaṱhisedzaho uri fomo yo ḓisiwa  . 
Mveledziso idzi dzi sumbedza ndeme ya uri Afrika Tshipembe na AU a dzhenelele kha u shela mulenzhe kha ikonomi ya Inthanethe hu sa tou vha vharengi fhedzi . 
Zwiṅwe hafhu , vhurangeli uvhu vhu ḓo vhona uri huvhe na ndango yo teaho ya u dzhiya vhukando nga u shumisa miṅwedzi miraru ( maḓuvha a 90 ) arali yo ḓalesa , kha u khunyeledza milandu iyo . 
Dzikhakhathi ndi tshiitisi tsha ndeme tsha malwadze na dzimpfu kha vhaswa  . 
Buloko Khulwane dze CBNRM ya vhumbiwa ngadzo ndi ekhosiiteme na vhathu ( Tshibogisi tsha 1 kha Tshifanyiso tsha 1 )  . 
Ndi nga mini vha tshi fanela u badela tshelede ya vhuunḓi ? 
U thetshelesa ndaela dzo fhambanaho na u tevhedzela zwine dza amba . 
Sa tsumbo tshitshavha tshi nga thoma Tshikwama u itela u kovhekanya mbuelo dza thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Muvhuso wa dimokirasi wa ngoho u wana maanḓa kha vhathu , nga khetho dza nga misi na u dzhenela ha vhadzulapo ha misi yoṱhe kha maitele a vhuvhusi . 
Vhadededzi vha tea u dzhiela nzhele uri memorandamu a u tei u vha u netisaho . 
Komiti dza Wadi dzi thusa tshitshavha kha u vha ṋetshedza mafhungo  . 
Kha vha i ise Embasini kana Mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Ni tea u ḽi ṅwala kha dikishinari yaṋu u itela uri ni si ḽi hangwe . 
Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa  . 
Vele ( la Mbeu o vha e na vhana vhat ( an(u na vhavhili(sumbe)  . 
Ri vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha hulise ḓivhazwakale yashu na u isa phanḓa na u khwaṱhisa vhungoho ha demokirasi yashu . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo u shumana na khumbelo zwi tshi ya ngauri yo itwa nga vhuronwane naa  . 
Vhafu dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe . 
Vhahumbeli vha ḓo fanela u kwamana na mavunḓu o fanelaho u kona u ḓivha gumofulu ḽa u sa ṱhoṱhela na maitele a u kana kha zwiṅwe zwa tshakha na u fanela u wana thendelo ya u kuvhanganya i no bva kha vhalanguli vha vunḓu kana vhaṋe vha mavu  . 
Arali muṅwe muṱangano wa fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha maitele o randelwaho kha ino Sheduḽu a tea u shumiswa kha muṱangano wonoyo sa muṱangano wa u thoma kha idzo khetho . 
U sa ita nyonyoloso - nyonyoloso i a shela mulenzhe kha u dzudza ḽeveḽe dza swigiri muvhilini yo dzudzanyea  . 
Nzudzanyo dza Mveledziso ya Lushaka 7 . 
Khabinethe yo tendela u ḓirula mushumo ha Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Vhukhethi ho Ḓiimisaho ( IEC ) , Advokheithi Vho Pansy Tlakula . 
Komiti dza Wadi dzi nga lingedza nga nḓila dzoṱhe u khwaṱhisedza uri vhafumakadzi vho imelwa kha muṱangano wa u vhiga na uri mihumbulo yavho yo dzhiwa na u dzheniswa kha mivhugo vhukati ha tshitshavha na khoro na mukhantselara wa wadi  . 
Zwihulwane , vha fulufhela u kaṋa dziṅwe mbuelo dzi livhisaho kha u bindula uhu engedzeaho na vhutsireledzi ha mbuelo  . 
Khethekanyo Khulwane i dovha ya ṋetshedza tshumelo dza phurofeshinaḽa dza ndango ya thandela hu u itela u engedza kushumele kha nḓisedzo ya mushumo wa GCIS . 
U shuma na maipfi U shumisa ḓivhaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba U shuma na mafhungo U shumisa maṱanganyi u sumbedza zwe a nanga ( sa : tshiḽa , itsho ) U kona u topola na u shumisa zwo ambiwaho U bveledza u shumisa maambiwa . 
Ri ḓo dovha ra dzhia maga o teaho u vhona uri hu vha na mbekanyamushumo ya kushumele ine ya ḓo vha hone nga ṅwambo tsedzuluso ya peer review  . 
U netuluswa musi muthu o neta  . 
Mulayo ndi wa ndeme nahone u fanela u tevhelwa tshifhinga tshoṱhe . 
U kovha maḽegere a 54 vhukati ha khonani dza sumbe u itela uri vhoṱhe vha wane maḽegere a u lingana . 
Nzudzanyo idzi dzo sumbedzwa kha Gaidi ya Vhatshimbidzi  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhagudiswa vhane vha swikelela u guda kha ngudo ya dza nṱha uri vha ḓidzhenise kha zwikhala zwoṱhe zwire hone . 
Kha vhaye ofisini dzavho dza tsinisa dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
U vhambedza saizi ya zwithu zwa tshivhumbeo zwi fanaho , tsumbo , u tevhekanya ṱhofunḓeiṋa u bva kha ṱhukhusa u ya kha khulwanesa na u shumisa luambo lwa saizi u buletshedza zwivhumbeo . 
Vha ḓo tea u dzi fhindula kha sesheni dzi no ḓo tevhela nga murahu  . 
Kha vha swikelele zwipikwa zwavho zwa dzilafho zwe vha ḓitetshela ya thero kha mbekanyamushumo dzi tea u wela kha khethekanyo ya thero dza saintsi dza mupo  . 
Hu na tshaka kana khethekanyo tharu dza masipala  . 
U ṋea u anganyela hu pfalaho ha nomboro ya zwithu zwine zwa nga kona u sedzuluswa nga u vhala . 
U ṱolwa ha mashangoḓavha ha mbekanyamushumo , na phanele yo itaho izwo , yo humbela ṱhoḓisiso iyi  . 
Mbingano dzoṱhe dza tshirema dze dza itwa nga murahu ha u thoma u shuma ha mulayo ndi mbingano dza tshau ndi tshanga , tshanga ndi tshau  . 
Ni kone u tala mutalo ni tshi livhanya tshifhinga tsha zwino na tshifhinga tsho fhiraho . 
Lushaka lwa thusedzo ya u guda yo nangiwaho na u khunyeledzwa kana hai , na uri ngani  . 
Kha vha sedze Tsumbanḓila dza u Thonwa ha Kushumele kwa Wadi dza Masipala No 276999 GG 24 Fulwi 05  . 
Khethakanyo ya maipfi na u vhala madungo . 
U diimisela kha ndivho dza tshanduko zwi tea u tevhedzwa  . 
Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi , musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu , hu tshi sedzwa tsireledzo , u swikelelea , kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro  . 
A huna na tshithihi tshine tsha vha afha tshine ndivho yatsho ha vha u vhofha mulanga kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe a dalelaho website  . 
Kha riṋe , ngauralo , i katela tshaka dzo fhelelaho dza thekhinoḽodzhi ya u hasha , nga maanḓa musi thekhinoḽodzhi idzi dzi tshi khou sika zwikhala zwa ḽifhasi zwa u pfukiswa nga luvhilo ho engedzwa ha data ya didzhithala  . 
U vusuludza muvhuso : poḽotiki dza u kundelwa ha muvhuso na u phalala madzingu ngei pasifiki  . 
Thevhedzelo dza Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Ndaulo ya Vhulamukanyi wa 2000 , kwame zwikolo u ḓivha nga mbadelo  . 
Uri vha kone u d(isa na u khwat ( hisa fulufhelo kha tshumelo ya muvhuso , vhatholiwa vhot ( he vha lavhelelwa u n(etshedza tshumelo nga u fulufhedzea na u d(iimisela  . 
Hezwi zwi amba vhulamukanyi vhune ha sa sedze fhedzi vhugevhenga sa vhutshinyi ha u khakhela muvhuso fhedzi , fhedzi vhune ha sedza sa u khakhela muṅwe muthu . 
Vha nga shumisa vhuṱanzi vhufhio u khwaṱhisedza uri vho bvisela khagala zwidodombedzwa kha vhafaramikovhe ? 
U dzhenela ha Tshitshavha kha Kuvhusele Kwapo linga , u itela uri tsheo na mafhedzo zwi vhe zwo teaho ndivho kana dzindivho  . 
Kha ḽiṅwe sia , arali ri tshi khou linga mvelaphanḓa ya lushaka kha zwisumbi zwa u ṱanganedzwa kha dzitshaka zwa kushumele kwa ḽitheresi , ri nga inthaviwa vhasiki vha mbekanyamaitele , vhomakone vha u ela , vhorapolotiki , kana vhashumeli vhahulwane  . 
Khorondanguli u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso  . 
Ri ṱoḓa hafhu u shumisana kha thandela dza ndeme hu si na zwine ra kundelwa nga ngoho zwine zwa vha zwikili , zwikili na zwikili  . 
Mu ṱun ḓi u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u ṱun ḓa luthihi fhedzi kha u ṱun ḓwa ha tshikambi itsho  . 
Vhanna avha vho vha vha khou ḓi sudzuluwa vhukati ha miṱa yavho na fhethu hune vha shuma hone zwi tshi leluwa na u konadzea  . 
Yunithi idzi dzi ḓo tea u tendelwa u fhungudza na u pfulusa vhashumi uri vha dzule vha tshi shumesa  . 
U fheliswa ha hezwi zwoṱhe hu nga ita uri hu vhe na matshimbidzele avhuḓi nahone o leluwaho ane a ḓo ita uri hu vhe na nḓila dzavhuḓi dza u swikisa tshumelo kha tshitshavha  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u tamela mulwelambofholowo Vho Ahmed Kathrada u fhola nga u ṱavhanya kha vhulwadze ho vha faraho . 
U wana zwidodombedzwa zwinzi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo  . 
Mafhungo a uri 141 ndi madzhisiṱaraṱa dza vhathu vhatswu ngeno 13 hu makhuwa zwi ḓo khwinisesa kha u lugisa tshiṱalula na mbeu khothe dzashu ṱhukhu . 
Ho sikwa zwikhala zwa mishumo zwi fhirahomiḽioni dza sumbe nga kha EPWP u bvanga 2004 u swika 2016 . 
Zwivhangi zwa lufu lwavho a zwi athu u ḓivhea nahone a hu na muthu na muthihi o no bvelaho khagala  . 
U shumisa tshati ya maḓuvha a mabebo , u vhona uri ndi ḓuvha ḽa nnyi ḽa mabebo ḽine ḽa ḓa nga ṅwedzi mukene . 
Mbuelo dza Netiweke iyi ndi dzifhio ? 
Dzisenthara idzi dzi ḓo lavheleswa nga ofisi i no pfi Ofisi ya Senthara ya u dzhenelela . 
Fhedzi nga u angaredza , miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha  . 
U vhala nga vhulenda , nga u ṱavhanya na u kona u bula zwino khou vhaliwa . 
Tsireledzo ya tshisikwa i amba uri tshisikwa tshi nga si itwe kana u bveledzwa nga vha ṅ we , tsha rengiswa hu sina thendelo ya musiki  . 
Mulayotibe u khou sedza kha uri zwikambi zwi kwama hani zwa matshilisano na ikonomi , u ongolowa ha tshanduko , u vhea tshikalo tshi fanaho kha zwihulwane zwa kulangele na kulangele kwa vhufarisani kwo khwiniseaho , u fhelisa zwa u bveledza na u rengisa zwikambi zwi siho mulayoni , khathihi na khaedu dzi kwamaho vhukoni ha kulangulele kha Maanḓa a Ndango ya Zwikambi ya Lushaka . 
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine . 
Shumisani zwiḓevhe zwi tshi rangela na u tevhela maipfi a muambi kana muṅwali o tou ralo . 
Mulayo wa u langa vhuloi a wo ngo tou ima nga woṱhe kha shango  . 
Vha ḓo ḓivhudzisa uri na nṋe ndi a tenda naa uri ro dzhena kha tshifhinga tsha nḓaḓo , tshine muṅwe na muṅwe washo a ḓo xela , a sa ḓivhi uri a kande ngafhi , a sa koni u ima zwavhuḓi , o tshuwela ḽa matshelo ! 
Muvhuso wo ḓikumedzela kha Mbekanyamushumo ya Tshibveledzi tsha Muḓagasi wo Ḓiimisaho na uri ri khou engedza mbekanyamushumo iyo kha zwiṅwe zwiko zwa fulufulu hu tshi katelwa malasha na gese , zwine zwa khou engedzwa kha muḓagasi u bikululwaho . 
Dzithandela dzine dza thusa zwitshavha kha u shumisa zwishumiswa zwavho zwa mupo zwavhudi , zwi ngaho sa u fhungudza kha kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo zwine zwa sa wanalee zwavhudi u fana na khovhe kana mitshelo , u itela uri zwithu izwi zwi si shumiswe nga ndila yo kalulaho  . 
Nyolo na Mbonalo nga www  . 
U itela u thivhela u sa shumiswa nga nḓila yone ha Mulayo , DPME i na pfanelo dza u vhudzisa vhuṱanzi ha u sumbedza maanḓa e a fhiwa uri a ite khumbelo o imela munwe . 
Nyolo kana kana zwithu zwi fareaho tsumbo . 
Ro dzhia ḽiga ḽa u shumisa masheleni a muvhuso nga nḓila ya vhuṱali na u tumula tshinyalelo , fhedzi ri sa khou bva kha mushumo wa ndeme wa muvhuso na ṋetshedzo ya tshumelo kha vhathu vhashu . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe ( zwigwada zwivhili ) tshi tea u vhalela mugudisi bugu minethe ya vhukati ha 10 na 15 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ( hafu ya awara nga ḓuvha musi zwo fhelela )  . 
Dzinwe dzadzo dzo dowelea kha dzimbekanyamishumo dza CBNRM  . 
Akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe ( PMSA ) : Tshipiḓa tsha mbadelo ya ṅwedzi tshi ṋetshedzwaho kha akhaundu ya u vhulunga ire dzinani ḽavho  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u tsireledza mafhungo a topoleaho nga ha vhone vhaṋe ane vha a ṋekedza kha seva ya khomphiyutha nga nḓila i langeaho , vhupo ho tsireledzeaho , u tsireledzwa kha u swikelelwa hu si na thendelo , u shumiswa kana u bviselwa khagala  . 
Muano kana khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka , Vhurumiwa ha Tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu 4  . 
Mvelelo dzi fanela u linganya zwine vhadzulapo vha ṱoḓa na zwine mihasho ya lushaka na ya mavunḓu ya nga kona u ita  . 
U pulana , u ṱoḓisisa na u vhekanya Vhagudi vha tea u sumbedza zwikili zwa u pulana , u ṱoḓisisa na zwikili zwa u vhekanyela u itela u ṋekedza ho ṱaluleaho . 
Mishumo yoṱhe ya u Linga ha Fomaḽa i tea u modarethiwa u itela ndivho ya vhuṱanzi ha u vha ya vhukuma na u vhona uri maimo ho teaho a dzulele u shumiswa . 
Fomo dzi a wanalea sentharani dza ABET  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u tendela , na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa  . 
Naho zwo ralo , vhafumakadzi vho vha vha kha ḓi vha fhasi ha mutsiko wa matshilisano muhulwane wa u tevhedza  . 
Thendelo ya mulanga ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dze ha tendelanwa ngadzo nga Afrika Tshipembe na mashango a avho vhathu . 
Tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede ine ya khou kolodwa vunḓu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 214 b I nga dzhiiwa fhedzi kha nyimele dzo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 nahone- a a I nga imisi u dzheniswa ha tshelede lwa tshifhinga tshi fhiraho maḓuvha a 120 ; na uri b i nga itiwa nga u ṱavhanya , fhedzi I ḓo fhela nga yoṱhe u bva murahu , nga nnḓa ha musi zwo tendelwaho nga Phalamennde , I tshi tevhela maitele a fanaho na o thomiwaho nga khethekanyo ya 76 1 , na u randelwa nga milayo na ndaela yo ṱanganelaho ya Phalamennde  . 
Tsha khwine , nga u tshimbidza zwavhudi na u fhirisela phanda vhutsila havho  . 
U thoma u bveledza ḓivhaipfi nga orala . 
Ri fulufhela uri a huna tshine tsha ḓo khakhisa u bvelela ha lutamo lwa vhathu vha Palestina u tsireledza shango ḽi ḓivhusaho , zwi tshi khou itea tsini na tsini nga mulalo na Shango ḽa Isirele . 
Bugu dza mushumo dzi thusa vhagudi uri vha songo ṅwala nḓowedzo kha bodo na u ita mabammbiri a u shumela a vhone vhaṋe . 
Vhagudi vha bveledza vhukoni kha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwa ḽitheraḽa na zwi si zwa ḽitheraḽa zwo fhambanaho , hu tshi katelwa zwibveledzwa zwi vhonalaho . 
Sa tsumbo , ngudo dza mutheo na dza epidemiyoḽodzhi dzo livhisa kha vhuṱoḓesi ha u shumisa , hu na u thoma u shumisa na u ela u phalala hu humiselaho mathomoni kha vhuṱoḓesi ha mutheo kha mafhungo o topolwaho kha maitele  . 
Kha vha shumise PowerPoint arali vha na dataphurodzhekitha , u ṱhaḓula kha zwenezwo kha vha ṅwale ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe kha fiḽipitshathi vha livhise vhashelamulenzhe kha nyolo kha notsi dza khoso kha siaṱari ḽa 35  . 
Maitele a sedza kha u ṱuṱuwedza na u bveledza vhashumi u itela u thusa vhalwadze  . 
Ni nga shumisa vhutambo vhuvhili kana vhuraru u itela u pomba zwitendeledzi nga u ṱavhanya . 
Ho sedzwa maimo a nṱha a ṱhahelelo ya mishumo , Khabinethe i ita khuwelelo kha dzikhamphani uri dzi vhone uri mishumo a i lozwea nahone maimo a ṱhanganyelo ya mishumo ha khou kwamea . 
Hezwi zwi tea ṱalutshedzwa vhagudi . 
Pulane yavho ya dzilafho i nga shanduka na tshifhinga zwi tshi bva kha uri vha langa zwavhuḓi asima yavho u swika ngafhi . 
Miraḓo ya tshigwada i nga dzhenela nga maanḓa musi tshigwada tshi tshiṱuku . 
Zwiito izwo a zwi lavhelelwi kha muraḓo a ṱhonifheaho wa vhuhaṱuli a ḓivhaho mulayo , a si zwine tsitshavha tsha lavhelela . 
Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo . 
Noṱhe ni nga thoma u vhala khathihi ( mazha )  . 
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere , vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi  . 
Arali vha tshi ṱoḓa zwidodombedzwa zwa mbekanyamaitele nga ha u ṱunḓa thundu dzo tiwaho , kha vha netshedze zwidodombedzwa zwa thundu dzine dza khou ṱunḓiwa kha ofisi ya Ndaulo ya u ṱunḓa na u vhambadzela nnḓa ya ITAC . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi nga ha tshiṱori tsho vhaliwaho nga phindulo pfufhi . 
Malugana na vhugevhenga vhu kwamaho vhutshinyi ha khethekanyo ṱhukhu ya ( e ) , vhu katelaho u kwamea ha dokotela wa muloi kha vhugevhenga , arali mupondwa o vhulawa zwo itwa nga uvho vhugevhenga , zwenezwo-ha khethekanyo ṱhukhu ya ( i ) i ḓo shumiswa nahone tshifhinga tsha u dzula dzhele tshi nga engedzwa nga miṅwaha i sa fhiri ya 20  . 
Pfungavhuṋe ya Appletiser i ḓo iswa phanḓa na u bveledzwa Afrika Tshipembe . 
Ngauralo , muvhuso wapo u tea u shumisana na mbekanyamushumo ya CBNRM . 
Mashango a ḓo vhuelwa u bva kha thengiso naho shango ḽithihi ḽa vhuelwa khwiṋe vhukuma kha zwibveledzwa ( ḽiṅwe shango ḽi na zwikonḓisi vhukuma )  . 
Vhalelani tshirendo tsha Mishumo ya Tshifhefho nṱha ni na muṅwe nga inwi . 
Fhedzi , maṅwalo a dzulela u vha o tsireledzwaho kha u swikelwa nga tshitshavha na uri ha nga ḓo ṱanganedzwa sa vhuṱanzi  . 
Yo vha i tshi khou tshimbidzwa nga Mufumakadzi Vho Zita . 
U a lingedza u vha fhambanya , fhedzi ha koni  . 
Zwo tea  . 
Ndi tshi tumba na iwe u a tumba ? 
Huna huṅwe hune mushumisi a nga hanelwa u dzhena kha zwiṅwe zwipida zwa website arali browser yawe ya vha yo vhekanywa uri i hane dzikhukisi . 
Nga murahu ha u amba zwoṱhe zwe nda zwi amba , ndi humela murahu kha mbudziso : tshiimo tsha lushakha lwashu ndi tshifhio musi ri tshi dzhena kha 2008 ! 
U shela mulenzhe maḓuvhani a 4 u swika kha a 5 a u pulana , musi zwipikwa zwigede zwi tshi khou pulanelwa  . 
Vha a pfesesa mbonalo dza ndeme dza zwivhumbeo zwa ḽiteretsha zwo fhambanaho , tsumbo , uri tshirendo tshi na zwiṱaluli zwo fhambanaho kha nganeapfufhi . 
Ndi nga mini mpho yawe ya u gidima yo vha tshithu tshihulwane ? 
Nga nnḓani ha izwo , ndi ḓo kombetshedzea u voutha ndi sa imi na ḽikumedzwa  . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 tshi ḓḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma  . 
Ndi ngani muvhuso u tshi tea u dzhenelela kha u langula e-khomese ? 
Nga zwifhinga zwa gomelelo vha tea u wana nḓila ya u ṱhogomela zwifuwo zwavho . 
A huna ṋdila ya kuṅwalele kwa luṅwalo lwa thendelo -luṅwalo lwa mupondiwa lu ṋeaho thendelo lwo luga  . 
Arali maṱo avho a sa tsha vhona u fana na musi vha tshi lingwa tshifhingani tsho fhiraho hu ḓo vhewa maga maswa kha ḽaisentsi yavho ya u reila . 
U itela u wana Thuthuwedzo ya Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso yo vhonale uri yo shumiswa lini  . 
Vha na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshe tsha vha khetha  . 
Gerani nyito i no amba nga zwipiḓa zwa muvhili ni zwi nambatedze ho teaho kha tshifanyiso . 
Kha u ṱutshela nḓowelo , nga Luhuhi 2010 , Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo ṋetshedzwa nga madekwana lwa u tou thoma , u ṋea tshifhinga vhathu vhazhi vha Afurika Tshipembe tsha u vha dziṱhanzi dza uvhu vhuṱambo na u thetshelesa Mulaedza wa Muphuresidennde  . 
Pfukiselo ya Ndingano ya Mikovhe ndi tshishumiswa tsha masheleni tsha ndeme kha u ṋetshedza tshumelo kha vhashai na u ṋetshedza sabusidi ya tshumelo kha miṱa i shayaho  . 
U amba nga u tou elela , hu U amba nga u tou elela , hu ṱumekanaho , hu na vhuḓifulufheli , na hu re hone hu tea u vha hone ho livhiwaho khaho musi hu tshi funzwa u amba . 
Vha nga vhiga thambudzo vha songo ḓibula dzina kha HEAL kha 0800 003 081 . 
Hu tea u vha na makete wa zwibveledzwa zwa thandela . 
Khumbelo ya ndaela ya tsireledzo 5 . 
R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Ri ḓo shuma na zwitshavha na vhafaramikovhe vha ndeme kha u lwa na u rengisa zwidzidzivhadzi na u shumisa zwidzidzivhadzi lwo kalulaho , zwine zwa khou ṱahadza zwinwe zwa zwitshavha zwashu  . 
Tshifhinga tsha vhugudisi ha mushumo wa zwanḓa tshi tea u ṋea dziphurofeshinala dzashu uri vha livhane lwa khwine na khaedu dza nḓowenḓowe dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe  . 
I tea u vhalea nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i leluwaho  . 
Miraḓo vho fhindula nga u ṱavhanya na u tevhela vhuyo hune tshiendedzi tsha u shavha tsho vhona tshi tshi khou ya hone  . 
Nyofho dzavho dza kale dzi khou vhuya  . 
Mulayotibe u ṋetshedza mbetshelwa ya u thomiwa ha Ofisi ya Mudzheneraḽa wa Muvhei wa Ndeme ya Zwifhaṱo . 
Tsha vhuvhili , vha sumbedza khaedu dzi kwamaho u gwevha kha uvho vhugevhenga ha zwiito zwa vhuloi  . 
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani . 
Vhalanguli vha fanela u litsha u fhulufhela vhomakone kha mushumo une ra khou badelwa u shuma wone  . 
Vha ise ṅwana wavho kha ḽaiburari ya lushaka nahone vhoṱhe vha ye ḽaiburari u wana dzibugu . 
Uyo muthu a , si tshipiḓa tsha mushumo wawe a nga , ṱanganedza khumbelo ya uri a sumbe muloi , fhedzi ene a si na ndivho ya u vhaisa muthu . 
Ho vha hu na tshiṅwe tshithu tsho khakheaho hafho fhethu . 
Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu , ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani  . 
Ri themendela uri vha wane thuso ya ramulayo sa idzwo nḓila dzi tevhelwaho kha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa . 
Arali vha tshi ṱoḓa u fuwa ṋari bulasini yavho , vha fanela u ḓiṅwalisa Mulangi wa Lushaka wa Mutakalo wa Phukha . 
Kha vha dzhiele nṱha nzhele hezwi : Thendelano ya pfanelo na vhuḓifhinduleli ha vhabebi dzi shuma fhedzi arali dzo ṅwaliswa kha Ramilayo wa zwa Miṱani kana hu ndaela ya khothe . 
Ndingo dza muvhuso dza u ita uri pfunzo ya nṱha i swikelelee dzo fhiriswa nga vha muvhigo wa 2015 wa Zwiimiswa zwa Pfunzo ya Nṱha zwa Dzimbalombalo dza Masheleni nga vha Dzimbalombalo vha Afrika Tshipembe . 
Zwenezwo , vhadzhiamikovhe vha masipala vha tea u ita nga vhulondo vha tshi vhudzisa nḓila dza u wana u vha mulayoni ha komiti dza wadi  . 
Vha nga kha ḓi ita uri tshikhala tsha nomboro tshi vhe fhasi kha Themo ya 1 na u dzi engedzedza vhukati ha ṅwaha . 
Hezwi zwi ḓo vha vhudza ndivho dza muvhuso wapo  . 
Vha elelwe uri vha henefho u imela wadi yavho  . 
Vhashumi vha OPSC vha tholiwa u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994 . 
Muhasho wa Tshenzhemo ya Vharengi  . 
Nga kha Operation Phakisa muvhuso u khou ṱoḓa u engedza nyaluwo , ho sedzwa uri hu itwe Afrika Tshipembe lushaka lu re na tsireledzo ya zwiḽiwa kha maimo oṱhe . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza u tevhekana ho leluwaho ha nomboro u swika kha dzi si fhasi ha 1 000 . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo ya luambo zwi funzwa zwi kha nyimele khathihi na zwikili zwi re afho nṱha nahone zwi funzwa sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo i tevhekanaho ya mveledziso ya luambo . 
Fhedzi nyambedzano dza kiḽasini dzi no livhiswa kha mishumo ya u ṅwala dzi ḓisa ndivho na mbuelo yavhuḓi . 
Zwo ralo , a ri ḓivhi uri ndi lini hune poswo ntswa dza ḓo dzheniswa kha sisteme , kana uri nga fhasi ha sia ḽa buḓo ḽifhio kana fhethu hune dza ḓo wela hone  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho , na nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho  . 
Kha nyimele hune muthu a vhulawa zwo itiswa nga u pomokwa vhuloi , tshigwevho tshi a engedzwa tsha vha miṅwaha i sa fhiriho ya 20 ya u dzula dzhele  . 
U sumbedzisa kuhumbulele kwa vhuḓifhinduleli malugana na masiandaitwa a zwa mupo , zwi elanaho na zwithu zwo fhambanaho  . 
Nga nnḓa ha tshaka dza ḽitheretsha dzo randelwaho , vhagudi vha tea u vhala na dziṅwe tshaka dza zwibveledzwa zwa midia u itela u ḓimvumvusa na u alusa nḓivho yavho vhone vhane . 
Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC )  . 
U amba izwi , a thi khou luvhelela vhupfelavhuṱungu , ndi u itela u pfesesa fhedzi maanḓa na tshanduko dzine dza hanedza mihumbulo ya vhoṱhe  . 
Vhukoni ha vhashumi , nga tshiṅwe tshifhinga , ho vha hu vhudziswaho kha nyito dza u fhungudza vhashumi  . 
U ṱalutshedza tshivhumbeo tsha Komiti dza Wadi na u wana mishumo na vhuḓifhinduleli ha miraḓo  . 
A nga ḓi vha maanea a vhuṱali kana a u dzhia muhumbulo wo khwaṱhaho . 
Vhunzhi ha milayo yo bulwaho afho nṱha i langaho mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi , ine zwino ya khou langulwa nga mavundu o fhambanaho , ine vhubvo hayo ha vha kha zwo thoṅwaho nga khethekanyo 12 na 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na miṅwe milayo yo phasiswaho nga tshifhinga tsha mashangohaya . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri a hanedze nahone zwi tshi ḓo kona u tou tandululwa hu tshi khou shumiswa mulayo tsheo ya dzhiiwa nga nḓila i sa dzhiiho sia khothe kana , arali zwo tea , zwa itwa nga komiti i sa dzhiiho sia kana iṅwe foramu kana muthu o tou ḓiimisaho nga eṱhe . 
Maana a mamaga aya na hahelelo ya u aisana nga ngomu kha tshiko zwi ita uri hu vhe na nyengedzo ya mitengo  . 
Sa afha ha tshi ḓo zwi ḓivha , phimo nyangaredzi dza muthelo wa koporasi dzo fhungudzwa , u thoma u shuma ha tshiṱirathedzhi tsha u kukumedza ha vhubindudzi na khiredithi ya muthelo wa u thola zwo livhiswa kha u ita uri shango iḽi ḽi vhe vhuyo ha vhubindudzi vhu funeswaho  . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya liṅwalo ḽa vhuṋe . 
U bannga nga i nternet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057  . 
Idzwi zwi katela nzudzanyo ya mbekanyamushumo dza Mabindu a Muvhuso na u vhekanywa ha mbekanyamaitele dzoṱhe dza tshomedzo , hu tshi katelwa zwiṅwe zwa nzudzanyo , phaiphi dza zwa fulufulu , thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzomafhungo na vhudavhidzani , tshomedzo dza nḓila , maḓi na muḓagasi , ho sedzwa vhupo na tshifhinga  . 
U itela u ṅwala zwavhuḓi vhagudi vha tea u vha na nḓivho ya tshaka dza zwibveledzwa dzo fhambanaho,ḓivhaipfi yo ṱanḓavhuwaho u itela u kona u amba luambo zwavhuḓi . 
Dzhia thandela dzine dza do fhungudza tshivhalo tsha ndila dzine dza vha hone kha vhathu dza u kona u tshila . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓḓuvha a 14 u bva nga ḓḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo  . 
Vha ḓivhadze tshikoloni tsha ṅwana wavho uri u muraḓo wa GEMS nahone vha khwaṱhisedze uri vha tshikolo vha a ḓivha nomboro ya tshumelo ya dzilafho ya shishi . 
CC i nga vha i tshi khou dovha ya ṱ a ṱ isana na khamphani khulwane nahone ya dovha ya ṱ o ḓ a u vha khamphani u itela uri kushumele kwayo ku vhe kwone-kwone nahone i kone u ṱ a ṱ isana na dzi ṅ we khamphani . 
Mushumo wa vhashumeli vha lushaka u fanela u dzhia muṅwe muelo na uri vhoṱhe vha tea u ana u shumela vhathu nga tshirunzi , ṱhonifho na vhudugambilu  . 
U kona u vhona uri zwithu zwo tea na u sa tea A si khethululo i songo teaho u dzhia maga o itelwaho u tsireledza kana u khwinisa vhathu kana zwigwada zwa vhathu vha re kha tshiimo tshi si tshavhuḓi zwo itiswa nga khethululo i songo teaho kana miraḓo ya zwigwada zwenezwo kana zwigwada zwa vhenevho vhathu . 
U ṅwala nomboro hedzi nga u tevhekana u bva kha khulwanesa u yak ha ṱhukusa . 
Mbadelo i nga itwa kha Internet kana ofisini dzo teaho  . 
Ndi hanefha hune ṱhanziela ya bviswa hone . 
Afrika Tshipembe ḽo fara zwavhuḓi mitambo ya u thoma ya Vhugweṋa ha World Twenty 20 . 
Khoro ya vhupo i tea u vhumba komiti ya CBNRM kana tshigwada tsha u shuma tshine tsha do shumisana na dzangano la CBNRM . 
Khabinete i fhulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri hu na mbekanyamushumo dzo vhalaho dza u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea ya u vha na muḓagasi i swikelelwe na uri sisiṱeme ya maanḓa a muḓagasi i vhe i kha tshiimo tshavhuḓi tshifhinga tshoṱhe . 
Vhadzulapo vha tea u thanyela khonadzeo ya uri mbetshelo idzi a dzi itei hu si na zwine dza dzhiela tshitshavha mayelana na vhuḓivhusi na nḓila dza maitele a zwithu dza vhadzulapo - u dzhenela hu xelelwa nga ndeme tshoṱhe arali ha itwa hu tshi tevhelwa fhedzi maga o vheiwaho nga muvhuso  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u languli kana u themendela zwi re ngomu , milaedza kana mafhungo maṅwe na maṅwe ane a wanala kha Tshumelo ya Vhudavhidzano iṅwe na iṅwe , nga zwenezwo Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u hana vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe zwi tshi elana na Tshumelo dza Vhudavhidzani na zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwo bveledzwaho nga u shela mulenzhe havho kha Tshumelo ya Vhudavhidzani  . 
SITA i ṋetshedza thekhonoḽodzhi ya mafhungo , sisiṱeme dza mafhungo , na tshumelo dzi elanaho nadzo , kha vhupo ha tsireledzo ya mafhungo vhune ha londolwa , u ya kha tshumelo ya muvhuso na miṅwe miraḓo ya muvhuso . 
Vhagudi vha shuma na zwibveledzwa zwo fhambanaho vhukuma nahone zwi ḓi konḓaho zwi tshi ya phanḓa zwi tshi ya nga gireidi . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho rwela ṱari thandela dzi na tshivhalo dzo khunyeledzwaho sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Themamveledziso . 
Uri vha wane thendelo , vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo ya phemithi ya u rea kha sekithara ine tshikepe tsha ḓo rea khayo . 
Mathenga a vha mivhala ya lutombo ya u naka , mutshila wa nga baphathi ḽidala ḽa u naka ḽi re na maṱo a zwiṅaiṅai . 
Itani zwauri zwililo zwa vha si na vhane vha sa koni u diambela , nga maanda vhafumakadzi , zwi khou pfiwa  . 
Madalo na u vhona madokotela s Amba nga tshenzhemo ye a ṱangana nayo vhutshiloni , mafhungo , na mihumbulo na vhuḓipfi  . 
Mulayotibe wa iNeSI u tendela u thomiwa ha iNeSI sa tshiimiswa tsha lushaka tshine tsha vha na milayo yatsho , u itela u tandulula ṱhahelelo ya zwikili zwa eḽekiṱhironiki zwine zwi kundisa vhubindudzi , mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na mveledziso ya vhukoni shangoni ḽashu . 
He(li d(uvha ( li tendela-vho na mashuvhuru vho no lugaho u ya dzikhareni u dzhia tshivhonelo  . 
U talutshedza matshimbidzele a shuma na muthu ane a tambudza vhaaluwa  . 
Na musi hu si na maga a mulayo ane a nga dzhiwa zwo siwa zwo sokou ralo  . 
Naho zwo ralo , dziṅwe khombo ndi dza ndeme nahone dzi shuma hune nyimele dza dzi tendela  . 
A ri shumisi tshigwada tsha zwiṱhavhane zwa mmbi , kana a ri bveledzi kana u rengisa zwibveledzwa zwenezwo  . 
U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala mbudziso na phindulo Tsumbo : O ambara mini ? 
Khamphani yo vha i tshi khou shuma hafhu u bva kha pulatifomo ya terrestrial analoque , u nekedza u phaaladzwa ha mawe mafhungo a midia yo vhalaho  . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ya 44 u ḓo langa mulayo wa vunḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha masia a mushumo a re ngomu ha Sheduḽu ya 5 . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo . 
Ri takalela u shela mulenzhe ha Miraḓo ya Khabinethe na vhalanguli vha tshumelo ya tshitshavha , kha khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso , kha u ranga phanḓa iyi mbekanyamushumo na u vhona mbekanyamushumo dza muvhuso dzi a itwa  . 
Ndi pfanelo dzifhio dza muthu o fariwaho dzine dza nga fhungudziwa ? 
U bva 1994 muvhuso wo vhea mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele kwa mulayo une wa ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha muvhuso  . 
Komiti ya wadi i tea u vha na pulane ya ṅwaha nga ṅwaha i bviselaho khagala zwine ya dzhiela nṱha na zwine ya lavhelela u swikela  . 
Phalamennde , nga u angaredza , i ramba vhupfiwa ha tshitshavha kha Milayotibe ine ya khou i vhalulula . 
U shumana khumbelo kana mbudziso dza miṅwe Mihasho ya Muvhuso , Zwivhumbiwa , Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha , na Khethekanyo dza Muhasho wa Zwa Nnḓa  . 
Maimo a Asesimennde a ita uri vhagudi vha kone u shumisa luambo kha vhudavhidzano ha nyangaredzo  . 
U pomoka vhuloi a zwo ngo thoma na muhwelelwa , sa izwi mafhungo a muhweli o ambiwa ngao muṱanganoni wa vhadzulapo na uri mufu o vha o kaidziwa vhuloi vhune a khou ita  . 
U bva 1994 , ro vha ri khou ḓi amba ngaha thaidzo ya tshanduko ya mavu nga kha mbuedzedzo , u humisela hafhu na tshanduko ya vhuṋe ha vhulangi . 
Vhulangi ha vhashumi  . 
Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka , ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha . 
Vha rumele fomo na khophi dzo bulwaho kha Muṅwalisi wa dziGMO . 
Zwenezwoha , nga madzina uri Luambo lwa Hayani na uri Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma hu tou ambiwa fhedzi maimo a vhukoni ha u funza luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza u Engedza ) lini . 
Tsumbanḓila dza u thoma na u shuma ha Khomiti dza Wadi dza Masipala e Kha vha divhadzwe nga tshiimo tsha fhethu hune ha dzuliwa hone na tshanduko kha ndangulo  . 
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa u fara ḽibege , u posa bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni nga maanḓa nga tshifhinga tsha u tambela nnḓa zwi sa khou tou itwa fomaḽa . 
Idzo khuwelelo dzi nga si dzhiiwe dzi tshi tou vha thungo ; dzi tea u eḓanyiswa na khuwelelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha ita zwa vhuloi sa vhurereli havho . 
Musi kutshimbidzele kwa u pulana ku tshi thomiwa na u tshimbidzwa nga masipala , CBP ndi mutingati vhukati ha wadi na masipala  . 
Huno Tshigevhedu Ramabulana o vha e ene muhulwane  . 
U sa eana vhukati ha vhupo he ha vha hu tshi dzhielwa nha kale , nga maana vhupo ha oroboni , na vhupo ha fhethu he ha vha hu sa dzhielwi nha kale , nga maana vhupo ha mahayani  . 
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe uri avha vhana vha khou ita mini nauri zwine vha khou Kha ri vhale ita zwi itiwa nga masiari kana vhusiku . 
Zwiṅwe hafhu vhuḓifari uvhu ho tsireledzeaho vhu tea u kona u imedzana na masiandaitwa oṱhe a bvaho nga nnḓa , tshifhingani tshi ḓaho khamusi kha nyimele ya vhufheṱashango nahone  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ha ṱanganedzi vhuḓifhinduleli malugana na ndozwo ifhio kana ifhio , tshinyadzo , mbadelo na tshinyalelo zwine zwi nga vha hone zwi khagala kana zwi si khagala zwo itiswa nga vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe kana u siedzwa hune ha vha hone afha . 
Idzwi zwi ḓo itwa nga ṱhuṱhuwedzo ya dzangalelo ḽa vhathu vha dzhango kha ndingo dza mulalo wa dzhango masiani oṱhe . 
Vhulimi ha vhatshena ho vha hone vhu no bvelela , vhathu vho kona u ita mbuelo hone vhulimi vhuponi ha mahayani ho sala vhu songo bvelela nahone shango na vhathu zwi sa shumisiwi  . 
Vhuyo ha tshiwo ho fhambana , ngauralo na mvelele na lutendo lwa zwitshavha na zwone zwo fhambana  . 
Phalamennde ya dimokirasi ya u thoma Afurika Tshipembe , u bva 1994 u swika 1999 , yo vha yo sedzana na ṱhoḓea ya tshanduko ye ya vha i sa athu u vha hone nahone ya ndeme . 
Vhubvo ha tswikelelo ya mafhungo tsengo ya mbilo idzi  . 
Hafha hu fanela u vha hu na zwiten(wa zwine muhumbeli a d(itika ngazwo , muhumbeli u fanela hafhu u dovha a sumbedza d(iresi yawe ( kha vhukule vhu re vhukati ha khilomitha dza 25 u bva ofisini ya Muredzhisitarara ) , a tshi ita hezwi u vha a tshi khou sumbedza d(iresi ya vhudzulo na ya poswoni khathihi na nomboro dza lut ( ingo na d(iresi ya e-meili arali muhumbeli e nayo  . 
U dzhiiwa ha Mulevho wa Pulane ya Nyito wa BRICS Xiamen zwi sumbedzisa mutheo wo khwaṱhaho wo itwaho nga BRICS kha u thoma maitele a u thoma zwiimiswa zwa tshumisano i vhonalaho . 
Founu yanga yo wa ya balangana . 
Tsinga tsekene dzi ṋaṋisa u vha hone ha govho ḽa malofha ane a dzhena kha nyelelo ya malofha a vhanga u thivha ha tsinga kana a fhirela kha mbilu  . 
Hu na dza Luambo lwa Hayani . 
Samithi ya Mishumo yo pulanwaho nga muvhuso na vhashumi i ḓo tendela maAfrika Tshipembe u haseledza uri hu nga sikwa hani mishumo na u alusa ikonomi yashu kha kilima ya mutsiko wa ikonomi ya zwino . 
Vha ḓo rumelwa kha kiḽiniki ya mbebo  . 
Edith o ita na u swika kha tshiimo tsha u vha Muhaṱuli wa National Tumbling khathihi na u vha Muhaṱuli wa Dzhiminasitiki ya Vhafumakadzi ya vunḓu ḽa Limpopo . 
I dovha ya katela magemo a ndeme a Puḽane ya Kushumele ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo , Nḓila Ntswa ya Nyaluwo na Puḽane ya Themamveledziso . 
Ndi milenzhe mingana ? 
Muṅwali a nga ṋea tsumbo ya kuvhonele kwawe magumoni a maanea awe , fhedzi hezwi zwi fanela u itwa kha magumo fhedzi . 
Nomboro ine ya vha kha ḽeri ya nomboro yo imela nomboro nnḓu ine mugudi a dzula khayo . 
Mbudziso ndi ya uri : Ndi nga fhasi ha maga afhio hune tshaka mbili dza fhungudzea kana u engedzea ? 
Sa zwe zwa wanwa kha bammbiri-mviswa , mashango manzhi a Afrika e a vha o tsikeledzwa nga vhukoḽoni a na milayo ( o vha na milayo ) ine ya kha ḓi vha yo sedza kha zwa u tsikeledza lutendo lwa vhuloi  . 
Kha fhethuvhupo , mutevhe wa mihanga u vhidzwa u pfi ndi mutevhe wa phambano ya mihumbulo  . 
U khwaṱhisedza uri hu na vhudavhidzani vhu re khagala u bva miṱanganoni ya komiti ya wadi u ya kha khoro  . 
MVELELO YA U GUDA YA 3 : U vhala na u Sedzulusa 3 . 
Ni a tendelana na na fhungo iḽi ? 
Ri ḓo dovha hafhu zwenezwo nga tshifhinga tshenetsho ra khwaṱhisa tshanḓa kha zwikolo zwa u reila na senthara dza ndingo ngeno ri tshi khou londota maga a ndeme u itela vhareili vhashu  . 
Tsha ndeme vhukuma ndi u dzhia sia ha ndeme kha mbulungo nga zwishumiswa zwa thekhinikhala u itela u khwaṱhisa vhukoni ha kushumele  . 
Milayo ya Batho Pele i tikedza zwine nḓisedzo ya tshumelo ya vha zwone  . 
Ndi tea u vha na mafhungo afhio ndi tshi ita khumbelo ya PAR ? 
Hezwi zwi tendela uri Muvhuso u shumise mbuelo yawo kha zwa tshitshavha zwine a zwo ngo leluwa u tandulula nga nyito dza ikonomi i yelanaho na makete . 
Zwitshavha , madzangano na vhathu vha shelaho mulenzhe zwithu zwo fhambanaho na u ḓisa zwikili zwo fhambanaho na tshenzhelo ine ya nga thusa kha kuitele  . 
Mutevheṱhanḓu wa Nḓisedzo ya Tshumelo wo sumbedzwa kha thebulu ire kha siaṱari 28  . 
Vha nga swikelela vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ho fariwaho nga muvhuso hu u itela u tsireledza pfanelo dzavho  . 
Izwi zwo tea u itela tsireledzo ya u ṋetshedza maḓi o linganaho kha ESKOM , Rand Water na SASOL  . 
Kha u lingedza u fhindula mbudziso dzo raliho , komiti i fhulufhela uri a dzo ngo leluwa , ya tendelana kha thandululo yo katelaho zwoṱhe  . 
Dzinḓila na fiḽosofi ya nḓila dza tsireledzo na tshishumiswa zwine zwa itwa zwi ṱolwa na u shumiswa nga vhuronwane  . 
Vhureakhovhe ha vhuḓimvumvusi ndi vhureakhovhe ha u ṱun ḓwa ha khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi . 
GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo , kana vhashumi vha GCIS kana tshivhumbiwa itsho , vha nga si ṱ anganedze vhuḓ ifhinduleli vhufhio kana vhufhio kha vhukando ha konṱ iraka , mulayo , u pfukwa ha mulayo ( hu tshi katelwa na u sa ṱ hogomela ) , kana zwiṅwe zwine zwa vha malugana na tshumiso ya dokhumenthe iyi kana mafhungo . 
Ndi nga tama u vhambadza tshiko tsha zwi tshilaho tshapo u itela u bveledza zwibveledzwa zwi songo ḓoweleaho  . 
U vhala u itela u pfesesa : U vhala wo tou fombe zwibveledzwa zwipfufhi u itela manweledzo na u dzhia notsi U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo u itela u wana mafhungo tsumbo : phara ya mbuletshedzo U ḓivha na u ḓivhadza mihumbulo na mbuno zwi leluwaho zwa ndeme . 
U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana vhuṱungu kha khundu na gona  . 
Zwenezwo ri tou vha zwishumiswa zwa tshanduko , a ri vhalanda khayo  . 
Ndi ngazwo ro ḓivhadzwa nga izwi , ri ḓikumedzela uri zwashu , ngauralo a zwi nga ḓo bvela phanḓa nga nḓila i fanaho  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya avho vho lozwaho matshilo na ndaka nga tshifhinga tsha khombo idzo ; nomboro ya u fhedzisela u vhigwa ndi malo . 
Vhudavhidzani na vhalanguli vhapo kha u ṱo ḓa na u wana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha , nga nnḓa ha musi mudzulapo a tshi khou ṱo ḓwa nga vha mulayo  . 
Kha vha humbule izwi sa thandela dza mveledziso ya ikonomi ya vhupo , vhugudisi ha vhalondoti ha vhalwadze miḓini  . 
IDP dza masipala dzi topola thandela dzi re na maḓuvha a u fhedzisela a re khagala na tsumbamvelaphanḓa  . 
Ho khou itwa mvelaphanḓa u lwa na vhuaḓa  . 
Ri tenda uri khanedzano ya vhukuma ya Copenhagen zwihulwane i nga mafhungo mavhili ; a u thoma zwipikwa zwa u fhungudza na a vhuvhili , nḓila dza u lambedza mbekanyamushumo dza tshanduko ya kilima  . 
Mathomo Kha mathomo a ri sokou thoma na u amba  . 
Arali tshiko tshi tshi khou ya u shumiswa kha u bveledza tshibveledzwa tshiswa zwi dzhiiwa sa vhushumisamupo nahone hu ṱoḓea thendelo ya u vhambadzela nnḓa ho ṱanganelananho na ya vhushumisamupo  . 
Mvelelo dza u Guda ndi tshitatamennde tsha mvelelo dzi lavhelelwaho dza vhugudi na vhugudisi  . 
U langula mveledziso na u tevhedzelwa ha mitheo ya nḓisedzo ya sekithara ya HS na u lavhelesa tshumelo dzo ṱanganelanaho dza nḓila ya kushumele na nzudzanyo dza HS . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela  . 
Musi vha tshi khou ita ngauralo , vhanna vhavho vha posela mambule madini a milamboni ine ya fhira nga henefho hune vha dzula hone  . 
Vhunzhi ha zwitshavha zwapo zwi na kupfesesele kwavhuḓi kwa ndeme ya zwimela na zwipuka kha ikhosisiṱeme yavho yapo na u shumisa zwiko izwi u itela ndivho dzo vhalaho , zwi tshi katela mishonga , na zwiḽiwa  . 
A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa . 
Zwi dovha hafhu zwa vhambadza zwibveledzwa , tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga Afurika Tshipembe na u sika zwikhala zwa vhufarisani vhukati ha tshitshavha tsha vhoramabindu mashangoni o fhambanaho . 
Hei White Paper i sumba u thomiwa ha maitele ane a khou bvela phanḓa a khwinifhadzo ine ya ḓo livhiswa kha tshifhinga tsha tshumelo dza nnyi na nnyi  . 
Zwi ṅwaleni . 
Yo livhiseswa kha vhathu vhahulwane  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe ) U thetshelesa zwiṱori zwi no khou vhaliwa nga mugudisi , kana zwi re kha radio , tshifhinga tshilapfu e na dzangalelo . 
Kha zwo buliwaho afho nha zwi tou vha khagala zwauri vhathu vhohe , vhane vha kona u fha thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo kana vhane ha nga kona u waniwa thendelo yo tikedzwaho khavho , vha nga kona u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza  . 
ADENDAMU YA MBUDZISO NDAPFU : KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU  . 
Afrika Tshipembe na ḽone ḽi na mbofho dza dzitshaka nga fhasi ha thendelano dzine dza vhofha na mulayo wa tshithu wa dzitshaka kha sia ḽa zwa pfanelo dza vhuthu zwine zwa ṱuṱuwedza ndinganyiso na u iledza khethululo i songo teaho . 
Hedzi ndi tsumbo dza tshaka dza thaidzo dza ndeme dzine mudededzi a tea u dzi gudisa a tshi dovholola kiḽasini yawe . 
Zwiga ndi zwa uri ro no ḓi thoma u kunga tshivhalo tshihulwane tsha mbulungo thwii u bva Yuropa na huṅwe fhethu  . 
KHUWELELO YA U TA VHATHU VHANE VHA ḒO SHUMA KHA BODO YA ḼAIBURARI YA LUSHAKA YA MABOFU YA AFRIKA TSHIPEMBE ( BLINDLIB )  . 
U fhirela phanḓa na maḽeḓere uri vhagudi vha zwi humbule uri zwifanyiso zwo imela maḽeḓere . 
Ri shumisa masia musi ri tshi laedza muthu uri a nga swikisa hani fhethu . 
Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo , ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi , yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo  . 
Vha tshipiḓa tsha tshigwada tsha vhatholi tshiṅwe na tshiṅwe tsho themendelwaho nga Tshikimu  . 
U fhungudza vhushai na khethululo nga lukanda khathihi na u vha na ndaka  . 
Vhunzhi ha vhangona vha tshe hone vhukati ha Vhavend(a fhedzi vho miliwa vhunga vha tshi vho amba Tshivend(a  . 
Zwino shumisani mepe waṋu wa mihumbulo kha u ṅwala phara i no amba nga zwine na takalelesa u ita nauri ndi nga mini ni tshi takalelesa nyito idzi . 
MEC Mura ḓo wa Khabinethe ya Vunḓu wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva  . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo . 
Vhadzulatshidulo vha Nnḓu Milayo ya Nnḓu i lugisela uri Vhadzulatshidulo vha Nnḓu vha thuse Vhatshimbidzi kha u ita mishumo yavho  . 
Musi a tshi tou dzhena u fanela u khonela kha tsha monde a dzhena nga vothi ḽi re kha tsha u ḽa . 
Ndambedzo i ṋetshedzwa dzangano u itela muṱa muṅwe na muṅwe une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano  . 
Tshifhinga tshi ḓaho kuitele uku ku tea u katela mveledziso ya zwiṱirathedzhi zwi re khagala na zwi bveledzaho zwine zwa tandulula musaukanyo wa muungo , nga vhuṱoḓesi , zwiṱirathedzhi zwa themamveledziso na vhulimi na vhuvhusi havhuḓi nga maanḓa , nga maanḓa ha mimaraga ya masheleni  . 
Kha vha ḓadze Form F : Apply for mining permit ( Khumbelo ya thendelo ya u gwa mugodi ) i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu . 
Khethekanyo dza 322 na 333 dzaa Ndayotewa ntswa dzi ḓo fhela nga dzoṱhe arali mulayo wo bulwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana wa sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ya thoma u shuma . 
Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , kha vha sumbedzise nḓila yeneyo vha ṋetshedze na zwidodombedzwa zwo teaho uri khumbelo yavho i tevhedzelwe . 
U vhea tshithihi tsini na tshiṅwe , na u thimbidza tshiṅwe tsha u thoma u ya kha phanḓa ha tsha vhuvhili . 
Vhudavhidzani ( RICA )  . 
Hezwi zwithu zwi tea u dzudzanyelwa masheleni na u dzheniswa kha voutu nngede ya mugaganyagwama  . 
Ndi vhafhio vha songo katelwaho kha Mulayo ? 
Kha zwiṅwe zwihulwane zwe zwa swikelwa nga tshigwada itshi , Afurika Tshipembe ḽi tshi ṋetshedza tshikimu tsha u tou thoma tsha u pfumbudza , iṅwe nḓila ya u thusa u fhungudzwa ha vhathu mishumoni  . 
Muraḓḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓḓu kana khoro yapo  . 
Vhaṅwe vha vhathu muṱanganoni vha sumbedza u sa fushea nga ha nḓivhadzo ya tshifhinga tshipfufhi ya muṱangano na tshifhinga tsha hone saizwi vhathu vhanzhi vha tshi ḓo vha vhe mishumoni  . 
DHA i ḓo ita nyambedzano na madzangano a re kha TCF hune nḓila yo bulwaho ya fhambana na zwiimo zwa kushumele kwa vhashumi  . 
Khakhathi na vhutshinyi ho tuo dzudzanywaho ndi khaedu dzo khetheyaho  . 
Tsha u thoma , ri tea u vhudzisa uri vhuendelamashango vhu ḓo vhuelwa hani nga magakharusi a endedzaho u fhola ha ikonomi  . 
Doketela wa zwifuwo wa Vunḓu u ḓo ṱola vhupo uvho  . 
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo sa a no bva kha dziṅwe ngudo . 
Mutshimbidzimakone u vhilaedzwa nga zwi re ngomu na tshitaela zwa muṱangano kana wekishopho  . 
Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko , vhukati ha zwiṅwe zwithu , u engedzea ha mitengo i tshitsa , ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u ḓo khunyeledza tshikwama Tshihulwane tsha Tshanduko ya Mveledziso , vhuḽedzani ha tshitshavha na phuraivethe vhu ḓo sedza kha mbuelo dza tshanduko ya mveledziso zwi bvaho kha mihumbulo ya sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe  . 
Ri ḓo vhona uri hu thomiwe themendelo dza Khomishini ya Tsedzuluso ya Vhuphuresidennde kha Mabindu a Langwaho nga Muvhuso , ine ya sumbedzisa nḓila ine zwiimiswa zwa tea u langwa ngayo . 
Kutevhekanele kwa ṱhoho ku nga ḓi shandukiswa , fhedzi vhagudisi vha tea u dzhiele nzhele u mvelaphanḓa na vhuimo vhune ṱhoho ya khou amba ngaho . 
Muvhuso u na mushumo wa ndayotewa wa u vhona uri - hune zwo tea na hone hu na zwishumiswa - vhadzulapo vhoṱhe vha ḓiphina nga pfanelo dzavho dza u wana mavu na nnḓu . 
Mbudziso : Naa komiti ya wadi i nga shumisa hani aya mafhungo ? 
Tshitirathedzhi tshi do lulamisa hani zwiimiswa zwa sekithoriala ? 
Hezwi zwi tea u itwa nga mihasho yot ( he u ya nga ha mishumo yayo  . 
Ndi zwifhio zwiimiswa zwa sialala zwine zwa tikedza tshigwada tshavho ? 
I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu  . 
Ndi a vha livhuwa u ḓidina havho uri vha ḓe vha vhe na riṋe nahone ndi a fulufhela uri a ri nga vha shonisi . 
U kona u vhala maipfi a konḓaho ane a a vhona kiḽasini na tshikoloni sa tsumbo : kha vothi , kha bodo na huṅwevho . 
Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓḓa ndivho ya tshipentshela , kana tshenzhemo kha zwa u oditha , kha zwa tshelede dza muvhuso , khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso , musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala  . 
U khwaṱhisedza uri ndingedzo dzashu dzo livhiswa fhethu , ndi dzinginya uri , kha zwa ndeme zwi teaho u itwa u thoma kha ndaulo iyi , u tendelana kha zwipikwa zwa mutheo zwiṱanu kha miṅwaha ya fumi i ḓaho , zwine zwa vha tshipiḓa tsha zwithu zwa ndeme zwa sumbe  . 
Kha zwitshavha hune u shaya mushumo ha vha nṱha , muṱaṱisano wa mishumo u ḓo vhanga khuḓano  . 
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka une wa shumana na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2c na zwauri phambano i ḓiswe khothe uri i tandululwe , khothe i tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ho teaho hu ṱoḓa u dzheniswa ha vha re na dzangalelo kha kuitele kwa u pulana  . 
Nḓivhadzo : Arali vha mualuwakanavha si nga si kone u uya ofisini u ita khumbelo , muraḓo wa muṱa kana khonani a nga vha itela khumbelo . 
Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO ya C , ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO ya B. 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhutshilo . 
U itela u vha na vhuṱanzi na u shuma zwavhuḓi ndima iyi i vhea ṱhoḓea ṱhukhu dzine ngadzo sisteme dzoṱhe dza mupo wo ṱanganelaho dza tea u tevhedza  . 
Vhagudi vha ola zwiṱaha zwivhili kha tshipiḓa tsha bammbiri . 
Ndi dovha u tama hafhu u livhuwa Springboks kha u sumbedza havho nḓila musi vha tshi thuba tshiphuga tsha Rugby World Cup mahoḽa . 
Themamveledziso yo no vha ṱhukhu , ngauri ikonomi yone iṋe yo no aluwa  . 
U funza u ṅwala zwi ḓo dzulela u shumisa maitele a u ṅwala . 
Vha wana uri vhone a vho ngo zwi dzhiela nṱha u swikela ṋamusi , naho ṅwana wa khaladzi avho o ḓi lovhela henefho tivhani  . 
Mbadelo dza ṅwana wavho dzi tea u badelwa u bva kha ḓuvha ḽa u thoma ḽa ṅwedzi wa murahu ha we a bebwa ngawo arali vha mu ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 60 o bebwa . 
U bveledza nḓowetshumo dzi no nga sa dza u bveledza zwibveledzwa u bva kha tshomedzo dza mupo , vhuendelamashango , zwa vhureakhovhe na mabindu maṱuku hune ha vha na vhukoni  . 
Muhanga wa Tshiṱirathedzi tsha Vhudavhidzani ha Lushaka- 2014-2019 . 
IDP ina mathomo ayo kha zwine ya ḓisa kha u sa lingana kha kutshilele tshifhingani tsho fhiraho hune zwiṅwe zwitshavha zwa vha zwi na zwiko zwavhuḓi zwine zwa bveledza u sa lingana kha mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo  . 
Milayo ya AIDA yo londiwa  . 
Hu na nyimele dza vhukuma kana khumbulelwa dza u kuḓana ha ndeme na maitele aya na ndeme dzo sumbedzwaho kha Ndayotewa . 
Kha tshifhinga itshi tsha tshanduko ya tshihaḓu , vhushaka ha nyito ya kiḽinikhala kha maitele a pfunzo yo fhelelaho vhu ṱoḓa tshenzhemo khulwane  . 
Giridi i tevhelaho i sumbedza uri tshifhinga tsha u funza tshi nga avhelwa hani kha zwikili zwa laumbo zwo fhambanaho . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Vhubindudzi wo sedzuluswaho , 2015 Phalamenndeni . 
U ola tshivhumbeo kha muṱana wa khonani nga muṅwe wawe . 
Khomishini i lavhelelwa u ṋea muhumbulo wo khwaṱhaho wa ṱhoḓisiso , vhuṱanzi vhu pfalaho na themendelo dzi re khagala kha muvhuso  . 
Kha vha dzhiele nzhele nga maanda phambano ya nyambo na mvelele  . 
Kha vha ite afidaviti yo aniwaho , BI-288  . 
Thomas vha na muhumbulo wa u ri kuitele kwa Ofisi kwa u bveledza vhushaka havhuḓi na miṅwe miraḓo ya muvhuso ndi zwa ndeme , vho dovha hafhu vha ombedzela uri Ofisi naho zwo ralo , i tea u vha yo ḓiimisa na u sa dzhia sia  . 
Vhagudi vha nga kona u wana na u vhekanya zwithu zwa zwivhumbeo zwi no nga bola ( tshipulumbu ) na zwiṅwe , kana zwine zwa vha na tshivhumbeo tshi no nga tsha bogisi ( phurisimu ) musi vha tshi ṋewa zwithu zwo kuvhanganywaho . 
Kha vha wane Fomo ya A ya khumbelo kha Muengedzo wa B kha manyuwaḽa uyu ine ya dovha hafhu ya wanala kha webusaithi ya DHS kana ofisi iṅwe na iṅwe ya DHS arali vho humbela  . 
Hu dovha hafhu ha vha na vhalimi vhauku vhane vha nga swika 240 00 vhane vha thusa mia yavho ine ya nga lingana miioni nthihi ya mirao ya mia yavho vhane vha nga vha ea mishumo i linganaho vhathu vha 500 000  . 
Mudededzi ha tei u koreka mishumo yoṱhe ya oraḽa na ya u ṅwala ya vhagudi . 
Ri ṱoḓa u phalala hu sedzaho kha dziṅwe dza lufharahara lwa ndeme dza vhanameli na dza vhuendi ha u tshimbidza thundu  . 
Zwo shuma kha u tevhedzwa ha Tshata ya UN , tshumisano ya manzhi na vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha UN na AU  . 
Biro i ḓo rumela khumbelo yavho kha ISS SA  . 
Hafha hu katelwa u thomiwa ha tshumelo ntswa kha vhe vha vha vha sa koni u dzi swikelela tshifhingani tsho fhiraho kana vhe vha vha vho tsikeledzwa tshifhingani tsho fhiraho  . 
Mulayotibe wo ḓo litshwa nahone wa sa vhuye wa vha mulayo kha muvhuso wa vunḓu . 
Ndi dzula tsini na vhathu vhahulwane vha no daha . 
Zwikolo zwa mahayani na vhadededzi vha dovha hafhu vha vha vhashumisani kha CBNRM nga u fha fhethu hune ha nga farelwa mitangano na dziwekishopo , u nekedza zwishumiswa zwa vhudavhidzano , na u nekedza vhutsila vhune ha shaea vhu fanaho na numeresi na litheresi vhune ha konda u wanala kha vhupo vhu re kule  . 
Sa afha zwi tshi ṱoḓiwa nga tshivhalo tshiṱuku nga u rali , ḽeveḽe dza mulimo zwi nga swikelwa nga nḓila yo leluwaho arali tshelede yo fhiraho i tshi nga dzhiwa  . 
Khophorethivi ya kutshilele ndi khophorethivi ine ya si ite phurofiti ngeno i tshi fha tshumelo ya kutshilele kha miraḓo yayo , u fana na u ṱhogomela vhaaluwa , vhana na vhalwadze  . 
Vha kha Gireidi ifhio zwino ? 
Tshumelo dza advocate wa muṱa a dzina mbadelo  . 
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa . 
Thendelonzwiwa ya Mugodi yo bveledziswa hu u itela u tshimbidza adzhenda ya tshanduko kha sekithara dza ndeme dza ikonomi ya shango . 
U shuma na zwitendeledzi na zwikwea zwa saizi dzo fhambanaho na ṱhofunḓeraru dzo fhambanaho . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya visa , BI-84 . 
Tsha u fhedzisa muvhuso kha Mulayotewa wo nekedza uri hu vhe na u tsireledzwa ha pfanelo dza vhana nga u shumisa zwishumiswa zwo buliwaho kha Mulayotewa zwine zwa angaredza Khomishini ya Vhaswa yo thomiwaho u ya nga Mulayo wa Khomishimi ya Lushaka ya Vhaswa wa vhu 19 wa 1966 sa zwe wa shandulwa nga 2000  . 
Mbingano i tea u vha yo pembelelwa nga fhasi ha mbingano dza tshirema  . 
U pfuka mikano vhukati ha mazhendedzi , kana u fhata maburoho a u pfuka mikano iyi  . 
Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1997 u amba uri u bebwa ha ṅwana a tshilaho hu tea u vhigwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mbebo . 
Minista wa tshumefo dza zwa vhusevhi , hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo ya 29 ( 1 ) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 vha khou bvisa mulayo mutevheni  . 
Ndangulo ya zwa Vhashumi : Muvhigo wa ingamela shumana na zwiḽiwa  . 
Nga muhumbulo wavho , u a ṱanganedzwa kha u humbula hawe uri komiti i nga thusa ? 
Musi asima i tshi khou tshoṱela , mbemba dza misipha dzo monaho na nḓila ya muya dzi a hwetea , zwa ita uri nḓila ya muya i valee . 
Madalo nga mishini wa vhea iṱo , na themendelo dzavho zwo khwaṱhisedza na u tikedza fulo ḽa ndondolo  . 
Vho dalesaho kha matshimbidzele  . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho . 
Ri khou shuma ri tshi khou farisana u vhona uri vhaholi vha mundende a vha khou vhaisiwa nga nṱhani ha zwiitei izwi zwi si zwavhuḓi  . 
Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde vha na ofisi na vhashumi Tuynhuys . 
Komiti dza Wadi dzi na vhushaka na tshitshavha nga nḓila tharu , ya u thoma sa vhaimeleli vha tshitshavha , ya vhuvhili u fhaṱa vhushaka na tshtshavha na ya vhuraru ndi u vha na vhuḓifhinduleli  . 
Mashango a Afrika a ḓo wana tshifhinga tsha u shela mulenzhe na u sumbedza zwibveledzwa zwao zwine zwa ḓo vha na masiandoitwa avhudi kha mveledziso ya ikonomi ya sekithara ya aquaculture kha dzingu ḽa Afrika na Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwo livhisa kha mvetomveto ya Muhanga wa Mbekanyamaitele a Vhanḓowetshumo ya Vharema , ine yo no ṋekedziwa Kiḽasita ya ESEID na Khomithi ya Khabinethe nga Fulwana 2015 . 
Dzangano ḽapo ḽa phuresidennde ḽo dzhia kuvhonele kwo fhambanaho , vha tshi pfa uri ndi zwa ndeme vhukuma kha dzangano u ṱoḓa milayo ya mashumele yo tsireledzeaho  . 
Bulani tshumelo mbili dzi ṋekedzwaho nga vha bindu iḽi  . 
Vhagudi a vho ngo fanela u aseswa vhoṱhe nga tshifhinga tshithihi na kuitele kuthihi  . 
Buthano ḽa OECD ngauralo ḽi imela ḽiga ḽa vhuṱhogwa kha ndingedzo dza dzitshakatshaka dzo faranaho u ita uri hu vhe vhutshinyi nga mulayo zwiito zwa tshanḓanguvhoni na u fhungudza zwiito zwa vhuaḓa zwo bvaho nnḓa ha tshanḓa kha ikonomi dza ḽifhasi  . 
U lugisela Mulaedza wa Lushaka wa u thoma nga muvhuso muswa ṅwaha u tshi khou ḓi ya , kha ṅwaha yo fhiraho , ro vha ri tshi khou shuma na Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Kotara ya Vhukati . 
Kha thendelano ya mutengo , Muhasho wa Mutakalo u pulana u ḓisa douzu ntswa ya ṱhanganelo ya philisi tharu , Tenofovir , Lamivudine na Dolutegravir nga Lambamai 2018  . 
Nomboro ya vhukati i fanela u vha odo  . 
Muthu ane a si vhe muraḓo o ḓiṅwalisaho wa GEMS o shumisa garaṱa ya vhuraḓo ya GEMS fhethu ha u shumela a wana na tshumelo dza dzilafho  . 
Khophorethivi ya tshumelo ndi khophorethivi ine ya ṋekedza dzinnḓu , thuso ya zwa mutakalo , u ṱhogomela vhana , vhuendisi , vhudavhidzano kana dziṅwe tshumelo  . 
Tshiṅwe hafhu , Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi na Ndaela kha zwa Vhuloi yo fhelisa kuitele kwa u dalela ṅanga dza sialala , vhane vhorakoḽoni nga hanefho ha u khakha vha vho vha vhidza madokotela a vhaloi kana vhasumbavhaloi . 
Ni ḓivha hani uri khamusi ni na thandululo dzoṱhe ? 
Mashumele a zwikwama zwa phensheni ya tshumelo ya tshitshavha a re na phambano dza zwenezwino nahone a ṱoḓa u pika nga khumbulo hu re khagala  . 
Mbadelo ya khumbelo i fanela u badelwa musi khumbelo i saathu u shumiwa  . 
Vha dzhiele nzhele uri Mudzulatshidulo a nga humbela uri Muḓisi wa mbilaelo na ene a ḓe muṱanganoni . 
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho nga tshekhe , phosiṱaḽa oda , kana nga oda ya tshelede kha Muoditha Dzheneraḽa : Muhasho Wa Zwa Vhulimi , Vhusimamaḓaka , na Vhureakhovhe  . 
Wanani uri ndi tshigwada tshifhio tshi no ṱavhanya u pfukisa bola . 
Vha nga dovha hafhu vha humbela uri vha ḓivhadzwe nga ha tshiimo tsha mulandu , na uri naa muthu onoyo o fariwa kana hai , o vhonwa mulandu naa , o ṋewa beili naa , o pomokwa naa , o valelwa kana o gwevhiwa naa . 
Musi ho tou sala minete muthihi fhedzi uri metshe u fhele , tshikoro tsha vha tshi kha ḓi vha 0-0 . 
Zwino ri tea u ṱangana roṱhe u itela u ṱuṱuwedza ndeme ya Ndayotewa - vhukati ha zwinzhi , ndeme idzo dzo livhiswa kha u khwaṱhisedza ndinganyelo , demokhrasi na u pfesesea  . 
Khethekanyo ya 16 5 na 6 ya Mulayo wa Tshifhinganyana wa Muvhuso Wapo , wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 2000 . 
Kha vhunzhi ha zwikhoḓo zwashu , zwiṅwe ndi zwa uri GEMS ndi Tshikimu tsha Dzilafho tshine tsha khou hula nga u ṱavhanya kha ḽaAfrika Tshipembe na u vhetshelwa vhuimoni ha nṱha u ya nga ha tshumelo yayo . 
Khanedzano dza dzulo ḽihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u ṱoḓeaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo  . 
Miraḓo ya vha Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe na vhone vha wanala hanefha vhuponi ha Phalamennde . 
Afidaviti i tea u ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu  . 
Vhathu vha re na nḓivho ya sialala a vha kombetshedzwi u kovhekana nḓivho yavho na vhathu vhasili  . 
Nga maṅwe maipfi , a vha faneli u vha na thendelano ya u pfukisa zwishumiswa vha si na thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Hu na zwimela zwinzhi zwine zwa mela kha matombo , fhethu hune ha vha na hatsi , zwimela na zwimela zwa ndeme zwine zwa mela madakani , hu na zwipuka zwa daka zwinzhi  . 
Vho tea u kona u sengulusa maṅwalwa aya na u a ṅwalulula nga nḓila dzine dza nga hudza khonadzeo zwi tshi yelana na pfanelo dza vhathu na mulalo wa vhupo . 
Phalamennde yo ḓiimisela u khwaṱhisedza mutakalo na tsireledzo zwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe na vhathu vhoṱhe vhane vha shuma lwa mulayo na vhane vha dzhena vhuponi ha zwifhaṱo zwayo  . 
U shumisa luambo u itela u wana na u laula mafhungo kha u guda zwo angaredza kharikhulamu yoflhe  . 
Zwibviswa zwi shumaho zwine muthu a tenda khazwo  . 
Nḓowedzo yo fhiraho yo sumbedza uri vhathu vha humbula nga nḓila yo fhambanaho nga ha khethululo  . 
Khombo dza badani dzi na masiandoitwa a si avhuḓi kha miṱa na zwitshavha vhunga zwi tshi sia vhathu vho lozwa matshilo na u engedza mutsiko kha tsireledzo ya matshilisano na sisiṱeme ya vhuvha havhuḓi ha vhathu  . 
Khabinethe i humbela maAfurika Tshipembe uri vhavhe vhadzheneleli vhukuma kha dzikhetho , fhedzi vha ite izwo nga mulalo vha tshi ṱalukanya pfanelo dza vhakhethi vhoṱhe dza u bvisa vhupfiwa tshitshavhani na u khetha lwa tshiphiri fhethu ha u khethela . 
Vhafumakadzi , vhoṱhe vha kha miṅwaha ya mahumimavhili , vho shuma sa vharengisi vha muvhili na uri ṱhoḓisiso dza u ranga dzi humbudza uri vho vha vha songo thubiwa vha sa zwi funi  . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele uri Komiti ya Khanedzano ya GEMS i nga kha ḓi ṱoḓa zwitatamennde zwine zwa vha na zwidodombedzwa zwinzhi nga murahu . 
Vha thusa mukhantselara kha u dzudzanya vhudavhidani na tshitshavha , na u tshimbidza mafhungo aya vhukati ha khoro , mukhantselara na tshitshavha  . 
Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha phresidennde na khorotshitumbe ya lushaka khumbelo uri tshi langulwe nga a U thogomelwa awara dza 24 na tshumelo dza u tikedza zwi tea u vha hone  . 
Dza mupo : Ndi vhupo hapo hu tshi katelwa mavu , miri , maḓi , mufhe , kilima na miminerala  . 
Zwino shumisani mepe wa mihumbulo uri u ni thuse kha u ṅwala tshiṱori . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Ho themendelwa uri vhudifhinduleli ha u lambedza vhu tea u divhandekanya na uri zwo themendelwa uri sekithra dza zwiimiswa dzi vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli ha sekhithara dzenedzo  . 
Khethekanyo dzo fhambanaho . 
Kha vha dzhiele nzhele nga maanda phambano ya nyambo na mvelele . 
Mulayo wa 2 Vhubvo ha zwishumiswa zwa mupo hu a vhulungwa na u khwiniswa u itela uri zwishumiswa zwa mupo zwi nga bvela phanda na u fha vhutshilo vhathu zwa zwino na matshelo . 
Mudededzi u tea u topola ṱhoḓea dza ṅwana muṅwe na muṅwe nga u linga ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa . 
Mugudisi a shumise maitele a modele na kiḽasi yoṱhe musi hu tshi haseledziwa kana danga lu sa fhiri luvhili kha ngudo dza luambo . 
Maraga mbili musi ho bulwa mbuno 4 - 5 dzi re dzone  . 
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo nga 1992 u khwaṱhisa mveledziso ya zwikili kha saintsi , vhuinzhiniyara na thekinoḽodzhi . 
Rannda ya Afrika Tshipembe , ine ya wela kha dziṅwe dza tsheledze nnzhi dzine dza vhambadzwa kha mimaraga ine ya khou bvelela , yo tsesa nga maanḓesa vhegeni dzino . 
Shango ḽashu ḽo vha na khaedu khulwane dza ikonomi , dza masheleni na dza poḽotiki  . 
Fomo a dzi wanalei online Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho  . 
Ndi musi izwi arali zwi sa konadzei fhedzi , hune zwishumiswa zwa tsireledzo zwa muthu nga muthu zwa nga shumiswa  . 
Na uri u rwelwa ṱari ha zwo Thomiwaho nga G20 kha u Tikedza Nḓowetshumo Afrika na dziLDC zwi khwaṱhisa nyaluwo yo katelaho na khonadzeo ya mveledziso nga kha zwikhala zwo vhalaho zwa mbekanyamaitele zwine vha nga nanga nga u tou funa . 
Kuṅwalele kwa tsenguluso ku ḓivhadza mihumbulo kana mafhungo nga nḓila i pfalaho . 
Vha ḓivhadze Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwo shanduka . 
Kushumisele kwa Khothe ku d(o langwa nga milayo ye ya itwa nga Khoro ya Khothe ya L(aiburari i tshi khou shumisana na Muhat ( uli Muhulwane  . 
U ita uri Zwitshavha zwa Migodini zwi re na Mutsiko zwi dovhe zwi vhe na mutakalo . 
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Application for tax directive : Gratuities IRP3  . 
Uri pfanelo dzo pfukwa zwi ḓo tevhela tsaukanyo ya khethekanyo ṱhukhu ya d afho nṱha  . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo Awara 1 ( ṱhanganelano na u vha khagala ) Mafhungo a nyimele o vanganywa na u ṅwala . 
Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi . 
SOE ndi nzhini dza maanḓa dza Tshiimo tsha Mveledziso , nahone ro livhana na tsheo ya maano ya ndeme ya u tikedza na u vhulunga tshelede kha dzo , sa afha dzi tshi nga shela mulenzhe wa ndeme kha nyaluwo mveledziso zwa matshelo . 
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai  . 
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe  . 
Bambiri ḽi amba nga ha ikonomi dza tshanduko ya kilima , mushumo wa muthelo wa khaboni kha u fhungudza u bviswa nga mutengo wa fhasisa , na u vhambadza muelo wa mbekanyamaitele i langaho na yo ḓisendekaho nga maraga hu tshi katelwa na mithelo ya khaboni na zwikimu zwa thengiselano ya u bviswa  . 
Ndi fhedza ngau ita khumbelo uri heyi Nnḓu i tea u humbula nga zwikhala zwi re phanḓa na uri i dzhie tsheo dza vhuḓi dzi ṱoḓeaho u swikela zwikhala na u thudzelakule dzikhaedu . 
Khoḽomu ya tshanḓa tsha u ḽa i sumbedza phindulo dza SMS dzo ṱumanywa na thaidzo iṅwe na iṅwe . 
Ndayotewa , ine mutheo wayo wa vha kha Thendelonzwiwa , i sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vhadzulaho khaḽo . 
Tsha vhuraru , ri ḓo bveledza dungo ḽihulwane ḽiswa ḽa tshipembe vhubvaḓuvha ḽine ḽa ḓo khwiṋisa mveledziso ya zwa nḓowetshumo na zwa vhulimi na vhukoni ha u rengirela nnḓa ha dzingu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , na u alusa vhuṱumani ha ikonomi na u endedza na u vhea zwa vunḓu ngei Kapa Devhula na KwaZulu-Natal . 
Nga 1919 , bugu dzi so ngo ḓoweleaho , zwifanyiso , mimapa na miolokone zwo engedzwa , uri zwi vhe Khuvhanganyo dzo Khetheaho  . 
Migivhela vhukati ha 8am na 12pm  . 
Mvelaphanḓa yo no itwa kha Operation Phakisa ya Vhulimi , Mvusuludzo ya Mavu na Mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
U shumisa bammbiri ḽa tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ḽi no bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha kutshilele vha sumbedza thebuḽi I fanaho na ire afho fhasi  . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshtshavha vha a pfesesa mugaganyagwama wa u fhedzisela , SDBIP na thendelano dza kushumele  . 
Ri fhululedza vhone na u lavhelela thengiselano ya vhavhili yo engedzeaho , ine ya dzula i fhasi vhukuma musi hu na vhukoni ha ikonomi ha mashango aya ashu mavhili  . 
Mutalombalo U ṱola kha notsi u itela u wana dziṅwe tsumbo dza u shuma na mutalombalo kha khethekanyo ya u tandulula thaidzo . 
Arali tshiendedzi tshi tshi ṱoḓa ḽaisentsi ya phurofeshinaḽa , mureili a re na ḽaisentsi u fanela u vha a na ḽaisentsi ya phurofeshinaḽa . 
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi : Ofisi ya Vunḓu ya CCMA . 
Zwa u bveledzisa uyu Mulayotibe zwo mbo fholodza nahone Mulayotibe wa sa fhedze wo itwa mulayo . 
Zwi khakhisa na mushumo na vhutshilo  . 
Mafhungomatsivhudzi ri ḓo a wana ngafhi ? 
A si kale Limpopo ḽo ḓi ṱalukanya sa fhethu ha ikonomi na vhubindudzi kha sekhithara dzo fhambanaho , na uri khoniferentsi ino ḓo vha hone ine ha khou ambiwa ngayo i ṱoḓa u khwaṱhisedza mvelelo dzavhuḓi nga u vula zwikhala zwinzhi  . 
Zwi wanala nga vhunzhi nahone zwa maimo a nnṱha . 
Arali vha sa koni u sethea , vha tea u gudisa vhagudi u sa shumisa tshivhalo tsha khilogireme zwa zwino . 
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa , Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo  . 
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Khomishinari wa Ndondolo arali mubebi kana vhabebi vha sa wanalei kana vha sa ḓivhi uri vha nga tendela hani mbingano  . 
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo ndi yone mutheo wa u bveledza mugudi uri a vhe muthu o fhelelaho lwa tshoṱhe . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela na u sielisana tshifhinga tsha u amba . 
Dende na ( lone a ( lo ngo tou fhambana na lugube  . 
Ri ṱhonifha muhumbulo wavho , nga maanḓa , ndi a tenda , nga u bvela phanḓa mushumo uyu wa u ḓisa tshanduko  . 
Vhunzhi ha u sa bvisela khagala uhu ho lungama na khamphani dzi sa khou shumaho  . 
Ngeletshedzo idzi dzi do thusa kha u wana thaidzo musi dzi tshi bvelela , na u wana ndila ya u lulamisa dzithaidzo  . 
Arali khumbelo i songo ṱanganedzwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14  . 
Kha vha tsirelede zwishumiswa zwa mupo . 
U valelwa sibadela na ḓivhazwakale ya dzilafho ḽo itwaho Hu ḓo dzheniswa na mafhungo a HIV kha rekhodo iyi ? 
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a vhuṋe na fomo yo ḓadzwaho ya BI-31  . 
Hezwi zwikwama a zwi ho fhasi ha ndango ya FSB  . 
U ṅwala tshirendotshikhoḓo nga Afrika Tshipembe . 
U ṱola vhaṋetshedzi vha tshumelo nga u nga u sedza mvelaphanḓa na maimo a thandela na zwine a bveledza  . 
Ofisi ya Thuso ya Lushaka ya Muvhuso yo vulwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma nga ḽa 17 Ṱhafamuhwe 2017 , zwazwino i khou shuma na uri yo vulela u shuma kha zwa mabindu na vhabindudzi vhoṱhe  . 
Ri nga ḓi sasaladza mbekanyamaitele dza muvhuso dze dza bvisa maṱo adzo kha bola dza tendela zwiito zwa tseḓa nga mimaraga ye ya vha i si tsha langiwa zwa swikisa kha tshiimo tshi si tshavhuḓi kha maitele a zwa masheleni . 
Khabinethe yo themendela bono ḽo kumedzwaho ḽa Zhededzi ḽa Ndango ya Mikano ḽa shango ḽa Afurika Tshipembe sa mutheo kha mafhungo a vhubindudzi na u ita uri vhusimamulayo vhu bvele phanḓa na u shuma . 
U ṱalukanya mibvumo i no lemela na i sa lemeli , tsumbo , t sa kha tata , d sa kha dada . 
Vha ambe nga ha zwine zwa itea hayani nga murahu ha tshifhinga tsha tshilalelo . 
Fhedzi vesheni dza PDF dza dzidokhumenthe i a shumiswa u itela uri dokhumenthe dzi dzule dzi kha tshiimo tsha vhukuma  . 
Tsumbo ndi Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i vheaho iṱo kha nḓila ine muvhuso wa langa tshelede ya vhatheli ngayo  . 
Vhaimeleli vha tshitshavha vha tea u nangiwa nga nḓila ya dimokirasi u thivhela u sa imelwa zwavhuḓi ; fhedziha , vhurangeli uhu hu tea u bva kha zwitshavha  . 
Vhashumisana vha na ndivho dzi fanaho . 
Musi Luṱalwa u Thoma lu tshi fhela , vhane vha ḓo vhuelwa vha ḓo katela bulasi dza 14 dza vhufuwathakha , migodi ya 12  . 
MaAfrika Tshipembe vha fanela u bvela phanḓa u shumisa maḓi nga vhulondi na u thoma vhurangeli ha u vhulunga maḓi . 
Musi vho no ḓi ṅwalisa , vha wana mafhungo na zwenezwo . 
Musi vho farwa , vha na pfanelo ya u fhumula , u ḓiswa khothe hu sa athu u fhela awara dza fu-inamalo na pfanelo ya u imelelwa nga ramulayo . 
Hezwi zwi ḓo ita uri khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa nga tshifhinga . 
Ndima 4 ya Mulayo wa Sisitemu dza Masipala i tendela mimasipala u dzhiela nṱha luambo lune lwa tea u ambiwa na u shumiswa vhuponi havho  . 
Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango  . 
Tshiṱalula nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo tevhekanywaho kha khethekanyo ṱhukhu ya a tshongo tea nga nnḓa ha musi zwo vhonala uri tshiṱalula tsho tea  . 
Kha vha ṅwale zwine a amba zwone vha humbele mutshimbidzi uri a vha thuse arali vha sa a ṱalukanyi  . 
MALUṰA : Ni nga tou mphindula ngauralo ndi tshi khou amba na inwi ndo tou takala  . 
Nga tshino tshifhinga , Muhasho , u tshi shumisa phaneḽe ya vhaeletshedzi vha re kulenyana , wo isa phanḓa na u alusa sekhithara heyi i re na ndeme nga wa vha na ndumbo kha masia mahulwane a sekhithara iyi , hu tshi katelwa na u ṅwalwa ha zwikiriputi , vhugudisi na vhubveledzi  . 
Thebuḽu ya 12 i sumbedza tsumbo ya tsumbatshifhinga ine ya nga shumiswa kha u khunyeledza pulane dza dziwadi  . 
U vho ita a tshi shumisa ḓivhaipfi yo engedzedzeaho musi a tshi amba . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , ndangulo kha thundu dzo tsitswaho a dzo ngo shuṅwa nga nḓila ya ṱola u wana khohakhombo  . 
Arali vha mudzulapo nahone vhe na miṅwaha ya fumimalo vha nga khetha  . 
Khabinethe yo ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe u linda phungo mbuya ya shango ya vhukoni haḽo kha u dzhenelela kha dzinyambedzano dza u fhaṱa na u thasulula mafhungo zwi sayi ngauri ndi nnyi ane a vha khazwo hu tshi itelwa u isa Afurika Tshipembe phanḓa . 
Zwi kwama avho vhane vha tenda kha zwa vhuloi  . 
Mutsiko - U ṱungufhala ho kalulaho na u shaya fulufhelo zwine zwa bvela phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Grade R yo itelwa vhana vha vhukale ha miṅwaha miṋa na hafu uya kha miṱanu na hafu  . 
Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka , Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi , u luga na mikhwa i pfukiseaho . 
Nga ṅwambo wa izwo , miṱa i khou lilaho i khou balelwa u dzhia zwitumbu zwa mashaka avho . 
Nga u ralo , mashango o fhambanaho a ḓo longa tshanḓa u ya nga zwiko zwao one ane na vhukoni  . 
Ndi zwa ndemeha kha ṱhoho dza mihasho u dzulela u ita modaresheni wa tshikoloni tshifhinga tshoṱhe . 
Khomishini yo bvisa mvetamveto ya u thoma ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka uri i ṱhaṱhuvhiwe , ine ya sedza hune ra tea u ḓivhona ri hone nga tshifhinga tsha miṅwaha ya 20 . 
Thebulu ya 5 i re afho fhasi i sumbedza tshivhaloguṱe tsha zwikhala kana poso dzo ḓadziwaho u bva nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2014 , u ya nga fhethu . 
Hu na kiḽasi kana thero dzi si na vhagudisi ? 
Ndivho khulwane i nga ndi ya u iledza u vhaisa vhathu zwine zwa vhangwa nga vhuloi . 
Miraḓo ya Komiti ya i dzhenelela nga u tou funa  . 
Arali Komiti ya tendelana kha mulayo wa mvetamveto ya Mulayotibe , Mulayotibe u ḓo dzudzanyiwa nahone u ḓo shumaniwa nawo nga Phalamennde . 
Pfanelo fhasi ha Mulayo wa Vhugevhenga : Musidzana kana mufumakadzi ane a dzheniswa kha Ukuthwala o tendelwa u vhiga mulandu wa u tswiwa ; u dzhiwa nga khani ; u tshipiwa ; na u rengiswa ha vhathu  . 
Vhuḓiimiseli hashu ha uri kha miṅwaha ya fumi i no khou ḓa hu songo vha na muthu Afrika Tshipembe ane a eḓela na nḓala ndi mutheo kha ndingedzo dzashu dza u fhelisa vhushai na u fhungudza u sa lingana  . 
Khoro ya Phurofesheni dza Afrika Tshipembe manwaio ane a nga todea zwi tshi khou tshimbeiana na tshifhinga nga vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone  . 
U hanganea na u fhela mbilu hune ha khou hulela hu sumbedza uri tshifhinga ndi tshithu tsha ndeme : u kundelwa u dzhia maga zwi ḓo khakhisa mbuelo dza demokirasi  . 
Vhagudi vho vha vha tshi shumisa mutalombalo u bva Gireidi ya 1 . 
Musi u hadzima nga tshitshavha hu tshi ḓo ṱoḓea hu tshi vhambedzwa na miṅwaha yo fhiraho , u gonya nga u angaredza ha zwikolodo ndi huṱuku  . 
Ndayotewa ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma I tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Ndayotewa ntswa . 
Thasiki 1 Ndivho ya ḽiga ḽine ḽa khou sedzwa nga tshigwada tshavho ndi ifhio ? 
Mulamukanyi u ḓo vha ṋea khoudu ya tshiphiri ine ya vha na ṋomboro ya referentsi u itela maḓuvha a ḓaho  . 
English nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulanguli ha Phukha ha shango ḽi ṱun ḓaho , nahone yo gandiswa kha bambiri ḽa tshiofisi ḽine la vha na luswayo , nahone hu saathu u fhela maḓuvha a fumi phanḓa ha u endedzwa ha zwibveledzwa . 
Komiti ya Phothifoḽio nga ha Vhutsila na Mvelele i ramba vhakwameaho na madzangano a re na dzangalelo u swikisa makumedzwa o tou ṅwalwaho nga ha mulayotibe wo bulwaho afho nṱha . 
Kaleni , Muhasho wo vha u tshi tshimbidza na u langula fhirikhwentsi sipikiiramu ( frequency spectrum ) , hu tshi angaredzwa na u vhea mulayo na ngeletshedzo ya u langula na u thusa Minisia  . 
Vhuṱanzi , khethekanyo ṱhukhu i vhonala i tshi khou kandekanya pfanelo dzo vhalaho  . 
Hu tea u vha na makete wa zwibveledzwa zwa thandela  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga muvhuso kha u fhindula kha ṱhaselo yo itwaho kha vhabvannḓa na u tandulula midzi ya zwiitisi . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vha shumaho na masipala kha IDP kana kha mafhungo a u shela mulenzhe ha tshitshavha u fana na NGOs  . 
Mushumo nga bodo ya vhuvhudzisi kha u ita vhuṱoḓisisi ho fhelelaho kha tsho vhangaho khombo na nyimele dzo itisaho khombo dzi tea u wanala nga u ṱavhanya hu u itela u tinya zwiwo zwi ngaho izwi kha ḽa matshelo . 
Komiti ya tshohe i o shuma kha muvhuso wa vhukati u sedza na u vhona uri mbekanyamushumo i khou bveledzwa naa  . 
Gavhelo ḽa LRAD a ḽi lifhiwi u fana na khadzimo  . 
Vha tea u badela diphositi nga murahu ha awara dza rathi . 
Kha vha vhee dzithebulu luvhondoni kha dzulo dzi bvaho kha zwigwada zwoṱhe vha ṅwale mbuno dzi fanaho dzi bvaho kha thebulu vha tshi khou shumisa dzimbudziso dzi re kha Mushumo wa 4  . 
Tshitshavha tshi tea u dzhienṱha mvelelo ṱhanu dza ndeme u pulana nga tshifhinga tsha phurosese ya u pulana  . 
Nga thikhedzo idzi madzangano , mishumo ya tshoṱhe na ya tshikhalanyana i nga sikwa  . 
Murengelano uyo wo itelwa u shandukisa nḓowetshumo ya tshiporo tsha Afurika Tshipembe nga u alusa mabindu maṱuku ane a vha hone na u thoma maswa . 
Ro kuvhangana u takala na avha vhe vha ita mushumo muhulu mungafha . 
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa , tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi . 
Vhudavhidzani hoṱhe ha tshiofisi , ha u tou amba nga mulomo , ho tou ṅwaliwaho kana vhu rumelwaho nga eḽekiṱhironiki vhune hu na vhaṅwe vha vhuraru vhane vha nga vha tshipiḓa , ho katelwa miṱangano , nyambedzano dza zwigwada , ṋetshedzo ya mulaedza , ndingo dza mishumo , sesheni dza u pfumbudza , vhupfiwa ha ndaṱiso na zwiṅwevho  . 
Zwenezwo vhatholiwa vha muvhuso vha songo sedza izwi zwiimiswa nga it ( o ( livhi , fhedzi zwi fanela u vha t ( ut ( uwedza u shuma mishumo yavho nga , sa tsumbo , u n(etshedza mafhungo ot ( he na t ( halutshedzo dzot ( he dzine dza nga t ( od(ea  . 
Mupo wo vhonala sa une wa vha hone nga maanḓa u itela nḓisedzo ya ḽaini i sa gumi ya thundu idzo na u nwelela ha zwibveledzwa zwa thungo zwa malaṱwa na tshikafhadzo  . 
Khabinethe yo engedza vhutshilo ha IMC u itela uri i kone u tandulula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga bvelela zwenezwi hu khou thomiwa tsheo dza Khabinethe . 
Tshivenḓa - Luambo lwa hayani U dzhenelelana ha mvelelo U thetshelesa na u amba , u vhala na u sedzulusa , u ṅwala , u humbula na u ṋea muhumbulo , ndivho ya mibvumo , maipfi na girama , naho zwo ṋekedzwa sa mvelelo dzo fhambanaho , dzo tea u ṱanganywa musi hu tshi funzwa na u asesa  . 
Vhathu vho no aluwaho vha khou lovhelwa nga vhana na vhad(uhulu nga mulandu wa tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI  . 
Khonadzeo dza u shuma ha tshiṱirathedzhi itshi na dzone dzi khwiṋe nga ṅwambo wa tshenzhemo khulwane ine muvhuso wa vhukati wa khou fha muvhuso wapo  . 
Mbekanyamushumo dza zwa vhulimi dzi tea u manḓafhadza vhorabulasi vha vhafumakadzi . 
Arali SARS i songo fushea , vha nga humbelwa u ita mugaganyo muṅwe  . 
U livhanyisa mihumbulo yo fhambanaho nga ha zwithu zwi no fana zwine vha zwi vhona ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe vhagudi vha bvele phanḓa na u tevhekanya zwiwo zwi bvaho kha matshilo avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Muhasho u ḓo ṅwalisa bulasi yavho kha databeisi a vha fha ṱhanziela ya u fuwa ṋari . 
Zwa ndeme , u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912  . 
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati  . 
U ṋetshedza vhurangaphanḓa kha nḓila ya kushumele na tshumelo ya thikhedzo ya ndaulo kha muhasho  . 
Muṅwaleli ndi Vho-Nelson Matibe . 
HEYI NDIMA I TALUTSHEDZA MISHUMO YA KOMITI DZA WADI na miṅwe miraḓo ya tshitshavha kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
U phuromota u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi hu tea u sika nzulele ine ya ṱuṱuwedza u shela mulezhe ha nnyi na nnyi  . 
Muhadzimi na vhadziamikovhe vha Muhadzimi vha gana uri u swika mbadelamurahu dza ḽounu dzo no khunyelela , Muhadzimi ha nga ḓo rengisa mikovhe nga nnḓa ha musi hu tshi rengiselwa vhadziamikovhe vha re hone nahone na vhadziamikovhe na vhone a vha nga rengisi kana vha pfukisela kha muṅwe muthu mikovhe yavho i re kha Muhadzimi nga nnḓa ha u rengiselana kana u pfukiselana nga tshavho , hu songo thoma ha vha na thendelo yo tou ṅwalawaho i no bva kha Muhadzimisi  . 
Mukovhe wa vunḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa , nga nnḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216  . 
Muhweleli ( ane a vha ene muthu ane a khou tambudzwa ) ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , nga nḓila yo randelwaho a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo kha zwa u tambudzwa kha Khothe ya Madzhisṱaraṱa ya vhupo vhune - ( a ) muhweleli a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana hune a shuma hone kana he a tholwa hone ; ( b ) muhwelelwa ( ane a vha muthu a itaho zwiito zwa u tambudza ) a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana u shuma hone kana he a tholwa hone ; kana ( c ) u tambudzwa ho itea hone . 
Lu ṅwalo lwa u ḓiimisela a tshi vha tambudza nga maipfi , muyani na muholo hu tshe na tshifhinga  . 
U modareitha hu tea u sumbedza uri u linga hoṱhe ndi ha ndinganelo , ha vhukuma , hu fhulufhedzeaho nahone hu fushaho . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha o themendela uri Muhasho u tea u fhaṱela vhathu vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedziwa kana u tendelwa nga kana phanḓa ha 2006  . 
Fhedzi-ha , a zwo ngo tea uri ri dzhene kha hei fhungo musi hu tshi khou sikwa milayo ya u itela u khwiisa vhuvha ha tshilikadzi na vhana vhadzo siani a zwa ikonomi  . 
Nzhele : Musi wa nyito dza tshigwada , kha vha fhe murangaphanḓa wa tshigwada sethe ya phindulo uri a kone u dededza vha tshigwada tshawe nga ngona . 
Vha fhiraho hafu ya vhathu vha Afrika Tshipembe vha dzula kha vhupo ha dziḓoroboni  . 
Mbalelano dza zw Mutakalo na Tsireledzo nzulele dza vhudavhidzani dzo fhambanaho  . 
Vhoramabindu vhane vha vha fhano ḓuvha na ḓuvha vha bveledza mushumo wa vhukuma wa u ita mbuelo  . 
Iyi bugwana i na mafhungo a murahu nga ha Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma  . 
Tsumbo 1 : Muthu ane a ambara tshikipa tshine tsha vha na makolo na mun(walo wa dzangano ( la polotiki ngeno a tshi khou n(etshedza tshumelo kha muvhuso ya u n(etshedza man(walo a vhun(e a nga d(ipomokiwa u vha na tshit ( alula arali a kundelwa u n(etshedza man(walo ayo nga tshifhinga tsho tiwaho , naho tshiitisi tsha u lenga tshi tshine tsha vha nt ( ha ha ndango yawe  . 
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo wo ṋethsedza thikhedzo ya 100kw ya tshivhaswa tsha sele isa dzinginyei tshine tsha tshimbila kha puḽatinamu na gese ya mupo ye ya dzhenisiwa kha ofisi dza Nnḓu ya zwa Migodi ngei Johannesburg . 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhaṅwe vhathu a vha koni u shumisa tshelede zwavhuḓi  . 
Komiti idzi dzi vhidzwa upfi Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi kha Buthano ḽa Lushaka na Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Tsumbo 2 : Musi vha tshi khou shuma na nnyi na nnyi kha vhupo ha zwa mutakalo , vhatholiwa vha fanela u shumisa tshifhinga tshenetsho u n(etshedza tshumelo ya u eletshedza arali vha tshi humbulela uri nd(ivho yavho nga zwa mutakalo I nga vha i sa fushiho  . 
Pfanelo dza muthu ndi pfanelo dzine muthu a dzhiwa e nadzo zwi tshi ya nga uri a vha muthu na tshirunzi tshine a vha natsho  . 
Rekhodo dzine dza Rekhodo dzine dza nga wanala nga u tevhedzela maitele a PIA kha vha hone dzo thoma dza humbelwa tshipiḓa tsha vhu 11 na 18 , tswikelelo kha rekhodo idzi i nga hanelwa zwo ḓitika nga tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha 45 tsha Mulayo  . 
Vhanna vhane vha vha na thaidzo ya u sa vha na vhana zwine dzangano la do ita zwone , na uri zwithu izwo zwi do itiwa hani  . 
Muhumbulo wa bono 1 ; ndi wa u rwiwa ha Tsumbedzo a songo sheledza miri . 
Hu na tshivhalo tsha nḓila dzine izwi zwa nga itea ngatsho , sa tsumbo nga mbadelo kana thandela dza u bveledzisa lushaka ( kha vha sedze kha ṰHUMEDZTSHEDZO ya 3 u wana zwidodombedzwa nga vhuḓalo )  . 
Thero ya bugu iyi ndi vivho  . 
Sa tsumbo , tshitshavha tshi fanela u vha na vhalanguli vha masheleni  . 
Khunyeledzo ya konṱiraka : U khunyeledza na u ladza mafhungo a no kwama zwa konṱiraka hu tshi katelwa na u ladzwa ha mafhungo ane a kha ḓi vha o sala  . 
Ho vha na vhupulani vhuṱuku kana u shaea haho kha vhufhaṱi na u fhedzisa a ho ngo itwa nga nḓila i fushaho na luthihi  . 
Kha miṅwaha ya 18 yo fhiraho ro fhaṱa zwiimiswa zwa demokirasi , ra shandukisa tshumelo dza tshitshavha ra engedza tshumelo dza mutheo , ra dzikisa ikonomi , ra dzhia vhuimo hashu ho teaho kha muṱa wa lushaka . 
Nga minwaha ya vho 1970 vhathu vhaswa vho shela mulenzhe zwihulu kha u ṋea tshivhumbeo tsha vhumatshelo ha shango ḽashu  . 
Muṱangano wo swikelela uri hu tea u vhewa phanḓa u tsireledza mishumo , u sika mishumo ya khwine - zwihulusa kha vhaswa - na u khwinisa nyimele dza mishumoni dza vhashumi vhoṱhe u itela u sika matshilo a khwine a vhoṱhe . 
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe musi Minisiṱa a siho nga tshiitisi tshifhio na tshifhio , a sa koni u shuma kana u i ta maṅwe a maanḓḓa afhio na afhio kana ndivhanelo dza ofisi , a nga vhea muṅwe-vho ufhio na ufhio kana muṅwe-vho muthu ufhio na ufhio uri a shume vhuimoni ha Muthusa Minisiṱa , o bulwaho khamusi nga u angaredza kana kha u shumisa kana u itwa ha maanḓḓa afhio na afhio kana ndivhanelo  . 
Kanzhi vhatshimbidzi vha muṱangano kana vhadzulatshidulo vha nyadza tshifhinga tshine tsha ṱoḓiwa u pulana na u dzudzanya muṱangano wavhuḓi  . 
Hezwi zwi amba uri mutshimbidzi u ḓo shuma kha pulane dza 4 dza wadi  . 
Tshaka idzo ndi Ṱhanziela ya Seed Lot na Ṱhanziela ya Sambulu ya Mbeu  . 
Hezwi zwi thusa vhone uri vha kone u divhonela uri tshivhumbeo tsha website ndi tshivhumbeo de na uri zwire ngomu ndi zwa mufuda de . 
Mbadelo dzoṱhe dze dza anganyelwa dza thandela ( dzo khethekanywa u ya nga vhubvo hadzo arali hu tshi lavhelelwa ndambedzodzo ṱanganelwaho )  . 
GEMS i nga vhudzisa muṋetshedzatshumelo wavho maṅwe mafhungo na thikhedzo kha dziṅwe nyimele fhedzi ya ḓi hana u badela tshidzidzivhadzi kana nyito . 
Muvhuso wa zwino u bva 1994 , wo ita uri pfunzo i swikelelee nahone i vhe ya ndeme vhukuma . 
Yeneyi khophi i d(o vha i tshi khou t ( anziela uri i tou vha tshifanyiso tsha khophi ye ha kopiwa khayo  . 
Muthu o tholiwaho kha ofisi ya Phresidennde ane a saathu u vha muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi tholiwa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa . 
Thomani kha 88 ni vhalele u ya murahu nga nthihi u swika kha 70 . 
Khomishini i dzhia khoniferentsi yo haṱulwa sa yo bvelelaho nga muya wa vhuḓikumedzeli wa tshumisano vhukati ha vhurumiwa na themendelo dzi fareaho , dzine zwa zwino dza nga shandukiswa dza vha nyito  . 
Ndi zwi hulwane , zwi kha vhuimo vhu shumaho , zwo tsireledzea na hone zwi londotiwa zwavhuḓi . 
Maipfi ayo a kona u tevhela maṅwe maiti na maṱaluli . 
U topola zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele kha tshitshavha  . 
Shango ḽi ḓo vha na khetho dza vhuṋa dza muvhuso wapo hu saathu u fhela ṅwedzi wa Shundunthule . 
Ro thoma vhukonani na u engedza vhushaka vhukati ha mashango mavhili na shango ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa ndi vhufhura ha nṱhesa  . 
Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo . 
U ṅwala maipfi ane a vhumba fhungo a tshi shumisa mibvumo ye a guda khathihi na maipfi a ḓivhiwaho nga tshivhumbeo o ḓoweleaho . 
Arali mushumi a hana u saina , mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi , a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi  . 
Fhedziha , nga u pfufhifhadza , Mulangano uyu u ṋetshedza mbetshelwa dza mulayo wa dzitshaka wa nyukiḽia na maṅwe matheriala kana matheriala a mathomoni a u maga , u ṱhogomela na u shumiswa ha dzidivaisi dza mutshinyalo wa vhanzhi  . 
Vhagudi vha amba nga mivhala ya zwivhumbeo , vha kona u khethekanya zwivhumbeo u ya nga mivhala . 
Ofisini dza tsini dza Social Development  . 
U linga hu si ha fomaḽa hu nga leluwa u fana na u ima u isa phanḓa na u funza nga tshifhinga tsha ngudo a lavhelesa kushumele kwa vhagudi kana u amba na vhagudi uri u guda hu khou bvela hani phanḓa . 
Kha tshumisano ya tshumelo dza masipala vha ite mutevhe wa nḓila dzine Komiti ya Wadi i nga ita uri milayo i shume ? 
Lwa u tou thoma , FIFA i ḓo shumisa vhudzulo vhune ha sa vhe hodela , u itela u vulela zwikhala mabindu maswa maṱuku . 
Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha wo tiwa uri u vhone uri zwifhaṱo zwoṱhe zwi langwaho nga muvhuso zwi shumise muḓagasi nga nḓila yone . 
Izwi zwi katela garaṱa dza mivhigo , miṱangano ya vhabebi , maḓuvha a u dalela zwikolo , khoniferentsi dza vhabebi na vhadededzi , u founela , marifhi , bammbiri ḽa mafhungo a kiḽasi kana tshikolo , nz . 
Vha nga takalela u d(ivhadzwa hani tsheo malugana na khumbelo ya u wana rekhodo ? 
Zwo ralo vha nga wana nḓila dza u zwi tinya . 
NDI NNYI A NO KWAMEA ? 
Vhusedzulusi ho tou dzhenelelaho ha nzudzanyo dza dzangano , maitele a mushumo na nyito ine ya kwama nḓisedzo ya tshumelo dzine dza ṋetshedzwa  . 
Vha dzudzanye bammbiri ḽa u saina ḽine ḽa ḓo sainwa nga vho dzhenelaho muṱangano  . 
Nga u angaredza , tsengo dza u ranga dzo itwa kha vhathu vha linganaho 191 . 
Hu ḓo vha na vhaṅwe vhathu vhane vha ḓo dzhenelela kha u ita ṱhoḓisiso kha tshiko ? 
Minisṱa u ḓo ṱoḓa u fanela a fushea uri vho thoma vha ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo musi vha sa athu wana thendelo  . 
Tshivenḓa - Luambo lwa hayani s Asesimennde ya sumathivi Asesimennde ya sumathivi i ṋea tshifanyiso tsha mvelephanḓa ya vhagudi nga tshifhinga tsho ṋewaho , tsumbo : mafheloni a kotara kana mafheloni a ṅwaha , kana musi a tshi sudzulutshela kha tshiṅwe tshikolo . 
U vhona phambano ya zwithu na hune zwa fana . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha tea u ṱuṱuwedzwa u guda luambo lwa vharema nahone mbekanyamushumo dza muvhuso dzi tea u vhona uri izwi zwi a bvelela  . 
Kha vha vhine nga therisano ya u angaredza  . 
Sa zwine mushumi munwe na munwe a vha na nzhele nazwo , u swikelela tsheo ya u ri vhutanzi ho tewa nga u netshedzwa mudzulapo munwe na munwe a si fhungo li leluwaho  . 
Pulane i langwa nga wadi , yo imelwa nga Komiti ya Wadi  . 
Mbekanyamushumo dza u thivhela na u alusa zwi amba : U ita zwauri vhaaluwa vha kone u tshila nga nḓila i na tshirunzi vho vhofholowa kha u tambudzwa nga tshitshavha , vha tshi dzhiela ntha u thogomelwa nga muta , u swikelea tshumelo dza ndeme , mutakalo , dzinnḓu , zwiḽiwa , dzikhonani na u thivhela u sa kona u diitela tshithu vha tshee vhatuku na u holefhala  . 
Hei ndi khaedu khulwane ine ya fanela u sedziwa uri zwa vhulimi zwi kone u vheiwa kha gondo ihulwane o lavhelelwaho a nyaluwo  . 
Musi u fhiswa ha malaṱwa na ndango ya tshikafhadzo ya mufhe yo teaho ndi kuitele kune kwa ḓura , na nga u wana mufhiso murahu , a zwi nga ṱuṱuwedzi  . 
A lu tei u vha lwa vhuhali  . 
Masheleni a swikaho henefha kha R44 miḽioni o wanala murahu u bva kha vhashumeli vha tshitshavha vhane vha khou vhuelwa zwi siho mulayoni kha magavhelo a dzinnḓu , hu uri u kulumagiwa ha sisiṱeme ya magavhelo a matshilisano kha vhufhura zwi khou ya phanḓa . 
Ndi ngoho ya uri zwitshavha zwinzhi zwa Afrika Tshipembe zwi a tenda kha zwa vhuloi , na uri vhathu vhanzhi vha a ofha u loiwa . 
U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala mafhungo a ṱhaluso . 
Zwi vhonala hu thendelano vhukati ha avho vhane vha vhusa na avho vha vhuswaho  . 
Zwiṅwe zwa zwigwada zwa vhafumakadzi zwo khetheaho zwo topolwa ? 
Vho guda hezwi nga u ṱangana na vhaṅwe vhuponi ha mahayani avho nga u dzhiela nṱha vhulondi , u alusa na u tamba  . 
Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET , dziSETA , u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo , na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho . 
Ndo amba nga ha heḽi fhungo nga vhuḓalo na tshitshavha tsha Makhoi-San musi ndi tshi ṱangana navho ngei Kapa ṅwaha wo fhelaho na uri ro tendelana u shumisana u khakhulula vhukhakhi ha kale  . 
Kha ri ambe Lavhelesani zwifanyiso izwi . 
Vhuimo ha Mushumo wanga ndi ha uri a hu na ṅwana ane a fanela u hanelwa pfanelo iyi nga vhanga ḽa vhuleme ha vhuendi  . 
Phalamennde i ita izwi nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso  . 
Hai , a thi zwi funi u vha khofheni ho kunaho  . 
Mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe , zwo tea u linga vhagudi kha u vhala tholokanyonḓivho u itela u pulanela u funza zwavhuḓi . 
Zwe zwa swikelelwa nga khothe ya ndayotewa ndi zwa uri khothe yo ita uri hu vhe na u tsireledzwa ha idzo pfanelo  . 
Miṅwe Miraḓo ya muvhuso , nga u shumisa mulayo kana vhuṅwe vhukando-vho , i fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u vhulunga vhuḓiimeli hayo , u sa dzhia sia , tshirunzi na khwaṱhiso ya Khomishini . 
U thoma u shumisa sisteme ya ndaulo ya mbuelo dza eḽekhiṱhironiki hu ḓo tandulula thaidzo khulwane ya vhuaḓa na vhukhakhi kha sisteme ya mbadelo ya magavhelo  . 
Khumbelo ya u sudzulusa phasipoto yo xelaho kana hune zwa vha zwo tea , vha tea u ṋewa ṱhanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni  . 
Pfanelo na mbuelo zwine zwa ṋetshedzwa vhashumi na nyengedzedzo dza maimo a vhutshilo zwe vhashumi vha zwi wana u bva nga 1994 ndi mbuelo ya ndeme ya shango  . 
Gomelelo ḽine Tshipembe ha Afrika ḽa vha naho u bva nga 2002 ndi tsumbo ya zwine zwi nga vhangwa nga u shanduka ha kilima kha miṅwaha i ḓaho , nahone zwi nga amba uri hu ḓo bveledzwa zwiliṅwa zwiṱuku . 
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo  . 
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela , arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho . 
Mulayo wa sialala ndi tshiimiswa tsha nyito , mulayo , na ndeme dzine dza shumiswa nga zwitshavha zwa sialala . 
U ola tshifanyiso tshine tsha pfukisa mulaedza ( sa , nga ha tshenzhemo ya ene muṋe )  . 
Komiti i ḓo sedzulusa mivhigo yo ṱanganedzwaho nga tshikolo na u themendela nḓila dza u tandulula thaidzo dzo waniwaho . 
Ndi lushaka-de lwa thaidzo ? 
Phasipoto khulwane i a fana na phasipoto ya vhaendelamashango . 
Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo  . 
Ufara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tsha u fhaṱela shango tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi dza maimo a nṱhesa . 
A thi na vhuṱanzi uri Argentina ḽo shuma hani na iyi thaidzo ngauri ḽo amba nga ha vhubindudzi vhunzhi ho ḓaho nga u shumisa ḽimaga ḽa zwa vhudavhidzani nga mitshini  . 
Minisṱa wa Zwa Mupo ndi ene a re na maanḓa a u ṋetshedza thendelo dza vhushumisamupo  . 
Musi miraḓo yoṱhe ya komiti ya wadi yo no khethwa , vha tea uri vhoṱhe vha dzhenele vhupfumbudzi ha u ṱanganedzwa lwa tshiofisi  . 
Vho Mali vha bva Somalia vha khou dzula kha Wadi XYZ  . 
Yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane wa Afrika Tshipembe , Muhaṱuli Muhulwane Muthusi na vhahaṱuli vha ṱahe rumela fomo kana mbilo ya dzhia tshifhinga , a tshi ya kha lwo topoliwaho  . 
Mvelelo ndi dza uri vhunzhi ha ndango kha mishumo ya u ṱanganedza na ya u diphositha dzi ḓo katela u sedza nga maṱo hu si ndango dzo dzudzanyiwaho nahone ndi nga murahu ha musi risithi dzo no rekhodiwa hune ndango dzo dzudzanywaho dza ḓo thoma u shuma  . 
Ndi zwavhuḓi uri vhagudi vha shume na zwithu zwi no farea na uri vha si vhambedza furakisheni nga u shumisa luvhondo lwa furakisheni kha zwifanyiso . 
Tshiimiswa tsha SAPRA tshi ri u vha hone ha vhuloi na vhaloi , a si vhuvhi nahone a si vhugevhenga . 
Iṅwe ya mbuno dza ndeme yo itwaho kha Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele ndi uri tshumelo dza muvhuso a si mbavhalelo , kha tshitshavha tsha demokirasi  . 
Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana , u ḓo vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho . 
Bambiri dza u dzhia ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau , nahone dzo sainwaho nga Muṅwalisi wa zwa u Dzhiwa ha Vhana kha Muhasho wa Vhulamukanyi . 
Ri dovha ra fhululedza Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde na vhaeni vhashu vhane vhanzhi vhavho vha vha vhatumbuli vha United Democratic Front ye ya tumbulwa miṅwahani ya 25 yo fhiraho . 
Therisano nga vhaanewa vha zwipuka vha re na mvumbo dza vhathu , puloto na uri tshiṱori tshi nga fhela nga nḓilaḓe . 
Dzi MP vha nga ita na u galatsha vho imela fhethu ha vhukhethelo havho fhedzi a vha nga ḓo badelwa u ita izwi  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe . 
Zwe mufu a ita na u sia kha lushaka  . 
Nga iyi ndila vha nga kona u shumisa zwavhudi vharangaphanda vha vhupo . 
KHA VHA WANE IYI NYOLO KHA SABINETE VHA DOVHE HAFHU VHA TOU I FODA  . 
U ṱumanya na zwiṅwe zwishumiswa zwa u guda na u gudisa . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo imelelwa kha Khoro ya Dzangano ḽa Maḓanzhe ḽa Dzitshakhatshakha . 
Arali munna wavho a sina vhaṅwe vhafumakadzi , vha nga malana nga nḓila dza zwino  . 
Kha zwipiḓa zwi tevhelaho , Maimo a Asesimennde a mvelelo iṅwe na inwe a ḓo ṋewa kha gireidi nga gireidi . 
Mapholisa vha ḓo engedza mbonalo yavho , vha tshi shumisa maitele aneaḽa e vha a shumisa nga tshifhinga tsha Fulo ḽa Khalaṅwaha ya Madakalo yo Tsireledzeaho . 
Dziṅwe rekhodo dzine DHS ya vha nadzo dzi tea u humbelwa kha DIO u ya nga maitele o ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 11 na tsha vhu 18 tsha PAIA  . 
Ndi zwa ndeme uri ri tikedze vhurangeli ha saintsi ha lifhasi u fhirisa tshifhingani tsho fhiraho  . 
Arali vha tshi nwa halwa kana vha tshi daha mbanzhe vha nga kha d(i kundwa u d(ifara  . 
Vhagudi vha a vhala , sengulusa na u fhindula mbudziso dza malugana na tshibveledzwa tsha ḽitheretsha . 
Kha vhudavhidzani , ro ḓiimisela u shandukisa siginala dza theḽevishini yashu na radio u bva kha anlogo u ya kha zwa didzhithala zwa khwiṋe zwine zwa ḓo ita uri ri wane zwifanyiso na muungo wa vhuḓi  . 
Musi ho wanala mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu , khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓisisa , vhuaḓa ha , kana mulandu we wa itwa nga Muraḓo wa mapholisa a vunḓu  . 
Zwino ṅwalani tshiṱori tsha inwi muṋe tsha maipfi a no swika 120 tshi no amba nga musidzana kana mutukana we a lila thuso . 
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Metse Ngudo ya Vhutshilo Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha . 
Minisiṱa wa Muhasho wa Muno wa kale wa Afrika Tshipembe ndi vhone mudzulatshidulo wa Khomishini ya Mbumbano ya Afrika . 
Tsumbo ya 2 : Mushumeli wa muvhuso o newa vhudifhinduleli ha u sedzulusa khumbelo dza thikhedzo siani la masheleni u ri vhahedani vha dzulaho vhuponi ha mikhukhu vha fhatelwe dzinndu  . 
Arali Khoro ya Masipala ya fhaladzwa u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 c- a khorotshitumbe ya vunḓu I fanela u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u fhaladzwa nga u ṱavhanya kha- i muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo ; na ii vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho na khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ; nahone b u fhaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14  . 
U tevhedza maga na milayo ya vhuraḓo havho ha GEMS U tevhedza Milayo ya Tshikimu ndi zwa ndeme na u sa tambisa mbuelo dza Tshikimu saizwi izwi zwi tshi ḓo kwama mbadelo dza miraḓo yoṱhe nga nḓila isi yavhuḓi . 
Tshilimo  . 
Kha vha ṋee zwiitisi zwiraru zwa zwikhala zwi vhonalaho kha girafu yavho na thebulu  . 
U shumisana na mawe mashango zwo wanala kha mafhungo a thekhinoodzhi ntswa na u tshimbidzwa ha zwithu , nyengedzo ya u tshimbidzwa ha zwithu , tshumelo na vhathu u mona na dzibodara , nyengedzo ya lupfumo naho hu na phambano vhukati ha vhashai na vhapfumi  . 
Hu dovha ha katelwa na u wana vha shayaho vhukhudo khathihi na u asesa vhushai vhu re wadini yeneyo na uri mafhungo a mbeu a kwama hani zwigwada izwi zwe zwa bulwa  . 
Arali u ḓadzwa ha zwikhala ha vha hu tshi khou tou ṱoḓeswa , khungedzelo dza nga ngomu kana dza nnḓa dzi nga itwa nga tsheo ya DHA hune ṱhoḓea ya vhukoni kha poso i sa tshimbilelane na vhukoni vhune vhashumi vho sudzuluswaho vha vha naho  . 
Muvhigo wa themo ya u fhedzisa ubva 2009 u swika 2014 u ḓo engedzwa nga Muvhigo wa Tsedzuluso ya Miṅwaha ya 20 wo ḓitikaho nga vhuṱanzi une wa vha tshipiḓa tsha fulo ḽa u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo . 
Ndivho dza nḓisedzo ya tshumelo dzikatela-vho na ndondolo , ndingandinganyo na vhukoni ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Arali vha tshi khou shumisa inisuḽini , vha tea u tou ḓi ṱola tshifhinga tshoṱhe . 
U ḓadza kha muduba wa muandiso wa ṱhanu . 
Zwazwino ri sedza kha maṅwalwa mavhili ane a ṋekedza mitshelo ya tshenzhelo dziṅwe dza kale hu na ṱhoho dzi fanaho na idzi zwenezwo dzi nga engedza kha zwishumiswa zwa kuvhonele zwe ra vha ri khou lingedza u bveledza  . 
U itela tsireledzo , midia u si na ḽiṅwalo ḽa u ṱanganedzwa a vha nga ḓo tendelwa kha Sesheni  . 
Vha ole kholomu dza 3 kha fiḽipitshati na ṱhoho dzi tevhelaho  . 
Zwiteṅwa izwi zwa ndeme zwi a konḓa u swikelelea nahone zwi nga si themendelwe nga kha phurosese , maitele na milayo  . 
Ri vhea iṱo zwihulwane vhuimo ha kheshe , na u vhekanya ndavhelelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Vhunzhi ha vhane vha vhu tevhela ( vhuloi ) vha vhu dzhia vhu vhurereli ha zwino nahone ho teaho kha tshifhinga tsha zwino . 
Kha mbudziso dza u nanga phindulo kha vha ṱanganedze zwoṱhe , ḽedere ḽo livhanaho na phindulo ire yone kana phindulo yo ṅwalwaho nga vhuḓalo . 
Khamphani ya Russia ine ya pfi Rosgeo i ḓo ita mushumo wa u ṱoḓulusa khathihi na u ṱoḓulusa mivhoro ya zwisikuḓi . 
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dzi tea u ṱolwa u itela u lugela hadzo u tshimbila badani . 
U guda nga u tou ita : U fha vhagudi suko vha ita u ri vha vhumbe bola nga suko . 
Hezwi zwi amba uri no phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo  . 
U dzhiela nzhele tshikala tsha nomboro dzo teaho kha themo , khathihi na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo dzo teaho kha themo . 
Ri nga si litshe fhungo ḽa u sa lingana kha u swikelela zwikhala ḽo tou ralo kana ḽi kha zwiṱuṱuwedzi zwa makete  . 
Hu si na mimaraga ho vha hu si na vhubindudzi na uri hu si na vhubindudzi ho vha hu si na mishumo  . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone miṱangano ya Komiti nnzhi i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela  . 
Arali ra sa themendela khumbelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vhone na dokotela wavho vha ḓo wana maṅwalo a ṱalutshedzaho tsheo iyi . 
Vhala hu na u engedzea ha luvhilo na vhueleli  . 
Nga nnḓa ha mvelaphanḓa ine ra khou i ita kha phungudzo ya tsiku , ri khou dovha ra isa phanḓa na u shumana na zwinzhi zwi sa tshimbili zwavhuḓi , hu tshi katelwa kushumelwe kwa Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu , khunyeledzo ya mbilo dza mavu dzi saathu u fhela , mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhane vha wana mavu , na mvelaphanḓa ya na u itwa ha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani  . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso ni tshi sumbedza muthihi wa hei milayo . 
Arali muhumbeli a sa khou ṱoḓa tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo ( sa tsumbo , ngauri ndi ndaka yawe ) nahone a sa khou shumisa nḓivho ya sialala , a hu na thendelano dzine dza ṱoḓea naho thendelo ya vhushumisamupo i tshi kha ḓi ṱoḓea  . 
Musi vha tshi ṅwalela komiti vhupfiwa , vha ḓo vha vha tshi khou bula muhumbulo u yelanaho na Mulayotibe kana fhungo ḽa ndeme ḽine ḽa khou itea zwenezwo . 
Miraḓo i ḓo wana tshiputelo tsha u voutha tshi re na zwithu zwi tevhelaho : a  . 
Kha vha fhate u fhulufhedzea vhukati ha vhathu nahone kha vha shumese uri vha vhu vhulunge  . 
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa  . 
Musi ḽiga iḽi ḽo no khunyeledzwa , thandela i tea u vha i tshi vho pfesesea zwavhuḓi  . 
Hezwi zwi katela , kha tshiimo tsha u thoma , phimo ya nṱha ya u bindudza nga sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe . 
U shumisa tshifanyiso u itela u pfesesa ḽifurase ḽi sa konḓi na mafhungo kha bugu , tsumbo : tshifanyiso tsha mmbwa na fhungo ḽi no vhalea sa ; sedzani mmbwa . 
Ri themendela uri vha wane thuso ya ramulayo sa idzwo nḓila dzi tevhelwaho kha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa  . 
Ri na vhafumakadzi vhanzhi kha maimo a vhurangaphanḓa na uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi kati na u khwinisa tshiimo tsha vhafumakadzi . 
Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho nga vhagudi u bva kha u ḓadza fomo . 
U kwamea ha mupo na u shumiswa zwi sa ṱhoṱheli mutambudzwa a muthu o dzidzivhalaho arali khothe yo fushea uri mutambudzwa haho kha tshiimo tsha u ṋea thendelo  . 
Vha songo ( la zwi(liwa zwi re na mapfura manzhi  . 
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , kana vhuṱanzi ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha i fhiraho miṱanu kana ṱhanziela ya vhudzulapo ha mashango mavhili . 
Ndi kha vhupo honovhu ha ḽifhasi he mashango a ḓivhadza iṅwe nḓila ya u sedzulusa ndayotewa , he ha dzhiiwa tsheo ya u rwela ṱari Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Vhulamukanyi ha Ndayotewa ( WCCJ ) ya u thoma . 
Ni kone u talela mudzi wa ipfi . 
Naho zwo ralo , ri songo dzhiela fhasi khaedu dzo ri livhanaho . 
Musi vhathu vha tshi pfa zwauri vha tea u gudiswa , vha anzela u humbula zwauri vha do wana mushumo  . 
Ri tea u vha na fulufhelo kha vhaaluwa vhashu hu si kha mafhungo a vha kwamaho fhedzi , fhedzi na kha tsheo dza ndeme dzi itaho uri vhaaluwa vhashu vha vhe zwipondwa nga zwiedziswa zwashu zwa phurofeshinala zwa ndondolo  . 
Vhashumela vhapo : Vhashumela vhapo vha fanela u ita ṱhoḓisiso vha vhiga mapholisani milandu yoṱhe yo vhigwaho kana ine ya khou humbulelwa ya u tambudzwa ha vhana , hu tshi katelwa Ukuthwala zwine zwa kwama vhana  . 
Kha vha ise Vhashelamulenzhe kha notsi dza khoso dzi no bva kha masiaṱari 65-67  . 
U bva tshe ha rwelwa ṱari fulo ḽa u ṱhaṱhuvha nga Ḓuvha ḽa TB ḽa Ḽifhasi nga dzi 24 Ṱhafamuhwe 2015 nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , ndi a takala musi ndi tshi ḓivhadza uri ro no ṱhaṱhuvha zwigidi zwa vhathu vha shayaho tsireledzo u bva kha sekithara dza tshumelo dza ndulamiso , migodi na zwitshavha zwi tsini na migodi  . 
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho ndi musi u bebwa ha ṅwana hu tshi ṅwaliswa ho fhela ṅwaha tshe ṅwana a bebwa  . 
Ha tevhela tshiḓula na mmbwa yo ambara dzhasi , na mbudzi . 
Zwezwino , Khomureidi Vho Amina Cachalia vho ri sia  . 
Kha vha kwame Muṅwalisi wa Zwisikwa kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo arali tshisikwa tshi fanaho na tshavho tsho no ḓi vha hone nahone tsho ṅwaliswa . 
U modereitha zwi amba maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi yavhuḓi , ndi ya ndeme na u fulufhelea . 
Hezwi zwi ḓo vha mutheo wa tshumisano vhukati ha vhashumisani vha tshitshavha nahone zwi ḓo thusa kha mvelaphanḓa ya ikonomi yapo . 
Tshumelo dzothe dzi tea u nekedzwa nga fhasi ha ndangulo ya muongi o gudelaho zwa vhuongi  . 
Vhathu vhane vha fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe kana vhane vha dzudzanya u fhaṱa nnḓu dzavho vha nga kona u fhaṱa nnḓu khulwane nga tshelede ṱhukhu  . 
Vhashumi vho pfumbudzwaho vha hone fhaṱa nga huswa ḽaborathori dza dzi siho mulayoni idzi , u ṋewa muhumbulo nga ha mishumo yo no khou itwa henefho , na u ita mugaganyo wa zwibveledzwa  . 
Khumbelo ya u ombedzela vhudzulapo ha Afrika Tship s Amba nga tshenzhemo , mihumbulo na mafhungo fhethu ho teaho na kha vhathetshelesi vho fhambanaho na nḓivho dzo fhambanaho  . 
Vhoraikonomi na vhomakone vha na dziawara nnzhi nga murahu ha izwi , na maḓuvha na miṅwaha minzhi u hanedzana nga vhuḓi ya muvhigo wavho  . 
Vhugudisi  . 
Zwine nda ṱoḓa u ḓivha ndi zwauri ndi ngani ri tshi farwa nga nḓila yo fhambanaho , hone ri tshi vha fha vouthu i fanaho , NDI NGANI ? 
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe , u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho  . 
Mugaganyagwama , naho zwo ralo , u tea u tenda u shanduka u itela u katela zwivhumbi zwi sa ḓivhei  . 
U khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo zwi amba u vhona uri zwoṱhe zwine ra ita zwi tshimbidzana na kuhumbulele kwa u takadza khasiṱama . 
Vha nga ita mini u tshidza pulanethe ? 
Zwenezwo , u ṋetshedza fhedzi dzikhondomu fhasi ha nyimele yo raliho hu ḓo vha nyito ya u shaya vhuḓifhinduleli  . 
Ri khou dovha ra khwaṱhisedza uri vhathu vha re na vhuaḽibino na vhone ndi vhathu sa muṅwe na muṅwe  . 
Tshipitshi tsho lugiselwaho . 
Iṅwe ya khoṋo dza muano wa Batho Pele ndi u ṱoḓisisa nḓila ya u leludza maitele na u fhungudza tshinyalelo na u sa shuma zwavhuḓi  . 
Mushumo wa Muvhuso ndi u ranga phanḓa na u ṱanganya shango kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi u itela thandululo ya ino khaedu . 
Musi vho fhedza vha vhee fomo kha khauthara rumuni ya u vhalela  . 
Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga tshutshedzo na khaedu sa zwo sumbedzwaho kha mvelelo dza odithi . 
Ri dzhiela nṱha na u ṱanganedza nungo dzawe , nga maanḓa maitele a o khethekanywaho kararu  . 
U ṱalutshedza milayo na ndeme ya u ita mikano ya gammba i elanaho na vhufuwi ha zwifuwo vhu bveledzaho  . 
Tshipiḓa tsha ndeme tsha tshiṱirathedzhi tsha nyaluwo ndi ṱhanganelo ya ikonomi yashu na iyi ya vhahura vhashu na vhaṅwe vhoṱhe vha dzhango ḽashu  . 
Musi hu tshi sethiwa mbudziso dza u linga u kupfesesa , sa tsumbo , zwi amba uri vhukoni ha mugudi ha u sengulusa na u dzeula mafhungo o ṋewaho kha tshibveledzwa vhu tea u bviselwa khagala , hu si u vhudzisa mbudziso nga ha nḓivho yo tou angaredzaho mafhungo a yelanaho na tshibveledzwa lini . 
Zwifhinga zwa u fhindula nga u ṱavhanya zwo swikisa kha uri mivhigo minzhi ya zwigwevho zwa kale i bveledzwe  . 
Khabinethe i ita khuwelela kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze u lwisa nga hoṱhe u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016  . 
Zwigwada zwi ita nḓowe nḓowe dzau edzisela sinario kha zwigwada zwavho zwiṱuku  . 
Thoma mbekanyamushumo dza vhugudisi dza vhashumi vha dzibulasini na kha mabindu nga zwikili zwa ndangulo na zwa thekhinikhala zwo teaho  . 
Sa tsumbo , muhwelelwa , sa zwe a ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Matshimbedzele a Vhutshinyi , 1977 , u na ṱhalutshedzo yo fhambanaho na muhwelelwa wa kha sisiṱeme ya vhukamukanyi ha sialala . 
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane  . 
Zwiṅwe hafhu kha tsumbo yo ṱanḓavhuwaho , zwe vheiwe vhafumakadzi na ita ṋamusi ndi u ḓisa ezwo zwo sedzwaho zwa ndeme zwoṱhe nga u vha tsumbo dzavhuḓi  . 
Kanzhi nga Luhuhi , ṅwaha muṅwe na muṅwe , Minisiṱa wa Gwama u ṋea Tshipitshi tsha Mugaganyagwama Phalamenndeni  . 
Komiti ya Wadi i nga ramba vhaimeleli u bva kha zwigwada zwi re na dzangalelo zwi ngaho zwa vhafumakadzi , vhoramabindu , vharangaphanḓa vha sialala na madzangano a zwitshavha u dzhenelela wekishopho ya ḓuvha ḽithihi kana mavhili hune Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya kumedzwa na mihumbulo ya zwine zwa tea u dzheniswa ya ambiwa nga hayo ha dzhenwa kha vhudzivha  . 
Kha vha tshimbidze therisano ine ya vha kha Mushumo wa 2  . 
Vha a ṱoḓa u thusa Afrika Tshipembe kha u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tshi saathu u vhonwa ? 
Tshikimu tshi na netiweke ya Muṋetshedzatshumelo dza Dzilafho ḽa Shishi ( EMS ) ine ya ṋetshedza thuso ya shishi i sa gumi kha miraḓo ya GEMS . 
Kha vha ṱalutshedze vhubvo ha zwigevhenga na vhuyo ha vhugevhenga kha dziḓorobo  . 
Kha vhupo uvhu vhuswa , maṅwe mashango zwiṅwe zwifhinga a shandukisa maitele ao zwi tshi elana na milayo ya tsireledzo ya vharumelwa na u tshimbila ho vhofholowaho na pfanelo dza vhaendelamashango  . 
Vhashumisi vha bada vha khou humbudziwa uri vha songo nwa vha reila , kana u nwa vha tshimbila . 
Khabinethe 3  . 
U shumisa , u vhala na u ṅwala nomboro thevhekano ho katelwa na , zwivhumbeo zwo pfufhifhadzwaho u swika kha 31 . 
Maanḓa a muthelo ndi a ndeme kha muvhuso wapo u sa nyeṱhi na u re na vhuḓifhinduleli  . 
Nda takala vhukuma . 
Madalo u ya kha vhomakone kana vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vho ṱanganelanaho ( sa fisiotherapisithi kana therapisithi dza zwa tshipitshi ) a tea u vha o tou rumelwa u bva kha GP are kha netiweke , ane a ḓo wana thendelo u bva kha Senthara ya Ṱhingo ya GEMS  . 
Ro ḓiimisela u vala sesheni nga u sumbedzisa kusedzele kune ra ḓo ku dzhia musi ri tshi bvela phanḓa  . 
Zwiko zwa nnḓa : Hezwi zwi bva nga nnḓa ha masipala sa khadzimiso dzi bvaho kha zwiimiswa zwa masheleni  . 
Vha na vhud(ifhinduleli ha u netshedza vhan(we vhareili nd(ivho nga maand(a vhane vha t ( od(a ngeletshedzo  . 
Vhalani pfanelo na vhuḓifhinduleli ni ambe na khonani yaṋu uri zwiṅwe na zwiṅwe zwi amba mini . 
Ngomu mahayani ri tshi katela vhana ( vha tshi ṱaluswa ubva kha vha miṅwaha ya 17 na vhaṱuku ) , tshivhalo tsha vhana vho vhigiwaho uri vha khou fa nga nḓala tsho fhungudzea ( ubva kha tshivhalo tshi fhiraho 31 phesenthe ) vhukati ha 2002 na 2006 . 
Mushumo wa muvhuso : u tendela vhathu vhane vha rengisa na vhane vha tshimbila vha tshi rengisa uri vha rengise , fhedzi hu tea u phasiswa milayo ya u zwi langula  . 
Fhethu hune vhulanguli vhapo vha vha na maanḓa a u vhusa na vhuḓifhinduleli  . 
Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha ya Phalamennde i ṋetshedza nyendo dza mahala dza Phalamennde khathihi na tshifhinga tsha uri tshitshavha tshi lavhelese khanedzano u bva kha gaḽari dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Ndi lini hune mundende wavho wa nga sedzuluswa ? 
Ndavhelelo ya vhutshilo zwazwino i kha tshiimo tsha nṱha . 
Zwiṅwe zwipiḓa zwa theo ya mulayo zwo thomiwaho zwi tikedza u shumiswa na u takula Ndayotewa na u kwama mishumo ya vhulanguli hapo  . 
Bulani ZWIRARU  . 
Thikhedzo ya u thoma ya masheleni i linganaho R2 biḽioni yo ṱoḓelwa thandela dza fhethu ha vhulimi . 
SARS i ḓo sedza khumbelo yavho , ya kona u dzhia tsheo ya u fhedzisa nga ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ine vha koloda  . 
Pfanelo ya u shela mulenzhe kha u dzhia tsheo ya masipala  . 
Thero iyi yo livhanywa na thero ya Vhuthihi ha Dzitshakha ya : U eḓanyiswa ha vhafumakadzi ndi mvelaphanḓa kha roṱhe ! 
Kha u fha muhumbulo nga ha muvhigo uyu , ndi tama u khwaṱhisedza uri u dzhenelela hanga ndi ha u sedza phanḓa , ho livhaho kha u pfumisa zwi itwaho nga mbekanyamushumo u itela vhumatshelo  . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo wanalaho kha vhege 34 I kwamaho nomboro 9 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 9 . 
Vha dzhiele nṱha tshifhinga tsha u vhala tsha muṱa nga u vhetshela thungo minete ya 15 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe hune miraḓo ya muṱa i nga vhala yoṱhe . 
A zwi khanadzei uri vho malana lini . 
Ni vhona u nga itshi tshikhipha tsho tshipa ? 
Tshumelo i nga swikelelwa nga u founela kha nomboro ya : 0800 356 635 kana nga u rumela SMS i na madzina aṋu na nomboro ya basa kha 49200 . 
Vha o ivhadzwa nga u sa tendelwa  . 
Vhagudi vha kona u vhala maḓana khathihi ngauri vho zwi ita musi zwishumiswa zwa u vhala zwo itwa zwigwada zwa maḓana . 
Mafhungo a zwa vhushaka ha vhashumi na mushumo  . 
Pfanelo ya ṱho ḓisiso ya zwa migodi ndi thendelo i tendelaho khamphani kana muthu u sedzulusa tshipi ḓa tsha mavu u itela u wanulusa khonadzeo zwayo kana u vha hone ha minirala  . 
Hu na thulusi dzo ṱanganedzwaho dze dza bveledzwa u itela u vhona uri ndivho dza thandela ndi dzifhio khathihi na u wanulusa uri ndivho idzo dzi khou swikelwa naa  . 
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende , masheleni e vha vhulunga , kana akhaunthu ya vhualuwa , ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi  . 
Vha vhilahedzwa nga zwine zwa khou itea kha ikonomi yashu , nga maanḓa u gonya ha nyingambadelo , mitengo ya zwiḽiwa na mapfura , zwine zwa engedza thambulo ya vhashayaho  . 
Madzangano ayo ndi a fanaho na zwa vhomaḓilonge vha re na nḓivho kha bva vha farisana lwendo lwa u humela mahayani avho  . 
Kha dziṅwe phetheni saizi dza zwithu kha tshigwada dzi a tshintshana fhedzi tshigwada tsha zwithu tshi a dovholola nga nḓila i fanaho vhukuma . 
Sa tsumbo , arali hu khou tea u nangiwa hu ḓo tou khethiwa , nahone ndi khetho ya tshiphiri kana i ḓo vha thendelano  . 
Baisigira i vhambedzwa na miṅwe mimoḓoro zwi tshi ḓa kha tsireledzo  . 
Hu tea u ombedzelwa uri u nanga muthu u itela khetho na zwa u voutha ndi maitele mavhili o fhambanaho . 
Kiḽabu idzi dzo dzulela u dzhenelela kha thandela iyi lu fhiraho miṅwaha ya rathi  . 
Muofisi wa Muhasho wa zwa Vhululamisi na Mveledziso ya Mulayotewa  . 
Sisiteme dza ndangulo ya malaṱwa i sa thusi tshithu na dzone dzi khou tshinyadza vhupo  . 
Khotsi a ṅwana u tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 14 a u wana nḓivhadzo  . 
Riṋe sa Muvhuso ri ḓo sedzulusa ngaha khonadzeo ya muholo wa fhasi wa lushaka sa maṅwe a maitele a ndeme a u fhungudza vhushayandinganyo ha miholo . 
Zwa zwino , Miraḓo ya Phalamennde ya 400 vha ṱangana henefha u phasisa milayo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha Saveyi ya Zwa Vhashumi ya Kotara kha kotara ya u thoma ya ṅwaha yo sumbedzisaho ikonomi i tshi engedza mishumo ya 144 000  . 
Pfano ya ṋefhungo na ḽiiti . 
Bugu heyi ntswa i songo ḓalesaho maipfi i shumisa fhethuvhupo ha midavhi ya Serengeti . 
Thendelo ya tshivhalo guṱe ndi thendelo ine ya ṋewa mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha khethekanyo yo bulwaho nga Muhasho wa zwa Muno  . 
U itela u kona u vha hone zwivhidzoni wa CBP , miraḓo ya tshitshavha i nga fhedza yo ḓurelwa siani ḽa vhuendedzi  . 
Hoyu Mulayo , une wa ḓivhea sa Mulayo wo Khwiniswaho wa Milandu ya Vhudzekani wa 2007 , u iledza u ita zwa vhudzekani na muthu hu si na thendelano . 
Vha khwaṱhisedze uri hu vha na maḓi o linganaho nga khalaṅwaha yeneyo nahone vha vhulunge arali zwo tea  . 
Nga maṅwe maipfi , dzangalelo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u fhelisa vhushai ḽi dzumbiwa nga lutamo lwa vhorapolotiki lwa u ḓikuvhanganyela lupfumo nga kha vhuaḓa  . 
Zwazwino ro fhedza mushumo wa u nanga vharengi vha tshumelo vha khou takalelwaho vha Mbekhanyamushumo ya Thandela Ṱhukhu dza Vhabveledzi vha Muḓagasi vho Ḓiimisaho ( 1 - 5 MW ) , ine i sedza kha u thusa u ṋea tshenzhemo vhabveledzi vhaṱuku kha mveledziso ya thandela na u kuvhanganya masheleni a khou ṱoḓeaho u itela thandela dzi fanaho na dzenedzo . 
Miṅwe mimasipala i khou shuma zwavhuḓi , na dziṅwe dzikhansela dzi khou ita mushumo wadzo nga nḓila ine vha tea u shuma ngayo  . 
Musi khathulo ya Khothe ya Tshirema yo khwathisedza , yo vhetshelwa thungo kana yo shandulwa i dzhiiwa sa khathulo ya Khothe ya Madzhisitirata  . 
A no thoma u swika ha Tshililo ndi ene we a wina . 
Vhukale - khombo ya mutsiko wa nṱha wa malofha i engedzea nga vhukale  . 
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa  . 
Khabinethe i ṱanganedza phindulo i bvaho kha miraḓo ya tshitshavha vhane vha khou shumisana na vhaofisiri vha mulayo kha u vhona uri vhathu vhoṱhe vho vhofholowa na u tsireledzea u mona na shango . 
O pomoka mufumakadzi wawe uri u khou dzhia zwiṅwe zwa zwiambaro zwawe a zwi isa kha ṅanga nahone a humbela muleli wa ṅwana uri a shele mushonga kha zwiḽiwa . 
NCOP i khetha Vhaofisiri Vhatshimbidzi u bva kha miraḓo yayo . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe , tsumbo , u anetshela mafhungo nga mutevhe wo fanelaho . 
Ndavhelelo ndi ya uri vhagudi vha vhale fhedzi u swika kha momboro ya mutalo wa tshanduko . 
Sa maanḓa are tshidzuloni , Isiraele ḽi na vhuḓifhinduleli vhu re khagala nga fhasi ha mulayo wa mashangoḓavha  . 
Foramu ya zwa vhulimivhufuwi yo thomiwa ho sedzwa mafhungo a no yelana na zwa vhuvhambadzi  . 
Ro dzhena kha nyambedzano dza masia mavhili u itela u khwaṱhisedza uri milayo iyi a i dzuli kha bambiri fhedzi  . 
U ṋekedza tshibveledzwa tsha u fhedzisa nga u ṱoḓou pfa mihumbulo ya thanga dzawe , vhadededzi , vhabebi na vhaṅwe vha re na dzangalelo  . 
Hedzi ndi tsumbo dza vhuṱhogwa dza tshaka dza thaidzo dzine mudededzi a fanela u dzi ṋekedza a tshi dovholola kha kiḽasi . 
U NOTHA NGA MULANDU WA MUTAKALO U SI WAVHUDI NDI MINI ? 
Vhuḓifari ho raloho vhu fhambana na muya wa nndwa ya mbofholowo na u humela murahu kha lwendo lune ro no lu fara lwa Miṅwaha yashu ya 20 ya Mbofholowo . 
Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓu , arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓu uri u sedzulusiwe hafhu  . 
Ri kha muvhuso , fhedzi mugaganyagwama wo no vhekanya nga vho ri rangaho phanḓa  . 
Hezwi zwi ḓo swikelelwa nga kha mvusuludzo ya zwine shango ḽa vha nazwo ( burende ) , u thoma maitele a visa ya maimo a ḽifhasi na u sedzesa zwihulwane kha mimakete ya China na India na kha maṅwe mashango a dzhango ḽashu  . 
Vhunzhi ha athikhili dza magazini dzine vhagudi vha vhala ndi dza lushaka ulwu . 
Nga kha vhudavhidzani honohu ha ndeme , vhagudi vha bveledza vhukoni ha u ṱhaṱhuvha zwibveledzwa . 
Kha vha ḓivhe uri vha ṱola hani guḽukhousu yavho nahone lini . 
U fhaṱiwa ha senthara ya ndondolo ya u fhungudza vhuṱungu nga kha mishumo ya muvhuso kha riṋe ndi vhushelamulenzhe ha vhuphalalavhathu ho teaho kha maswole ashu na miṱa yavho  . 
U vhala na vhagudi ndi maitele a re na maanḓa a ne a ḓo shumiswa u bveledza tshikili kha LEV u bva kha Gireidi ya 1 u ya phanḓa . 
Ndima ya u thoma i imbiwa nga Tshithoza kana nga Tshizulu ya tevhelwa nga phindulelo ya Tshisuthu  . 
DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u khwaṱhisedza uri fusha ṱho ḓea dza sefo . 
Zwa uri tshumiso ya tsaino dza eḽekiṱhironiki i na masiandaitwa a mutengo na muelo  . 
Maitele a ndeme : U wane uri ndi nga mini mishumo mihulwane yo tea u itwa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 21 u shumana na khumbelo . 
Vhone a vha faneli u kuvhanganya zwithu zwa dzhenethikhi . 
Kha khothe dzashu hu kha ḓi shumiswa maitele a u pomokana hune muthu ane a khou pomokwa a sengiswa kana u vhudziswa dzimbudziso nahone mupondwa wa vhugevhenga ha dzhielwi nṱha kana u dzhielwa nṱha zwiṱuku  . 
Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muṱa wavho dzi ḓo bviselwa khagala khothe kana vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ṋea vhuṱanzi khothe , kana muvhigo wo itwaho nga vhomakone kana vhaḓivhi wa rumelwa khothe nga tshifhinga tsha u ṋea tshigwevho ; na Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana , u ḓo vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho  . 
Namusi nnḓu iyi i shumiswa kha madzulo a Phalamennde a Buthano ḽa Lushaka  . 
No no vhuya na lora nga tshiṅwe tshithu tshi no bva buguni ye na vha ni tshi khou i vhala ? 
Tshiketshe tsha tshikalo tsha 1:100 tsha vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9 . 
Ngauri ndi ene o sikaho luimbo lwa lushaka  . 
Hezwi zwi itwa nga masheleni manzhi a u bveledza na a zwiliwa zwiuku , na u shaya nila dzavhui dza u vhambadza , na u sa vha na marengisele avhui  . 
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhutundi na Thengiselonnda ya International Trade Administration Commission  . 
Mudededzi u tea u nanga thero mbili dzine dza ḓo vha thusa u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi na u katela nyito dzo dubekanywaho afho fhasi . 
Miraḓo i ṱhompheaho ; zwine ra vha zwone sa dimokirasi ndi nga nṱhani ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994 , lwa u tou thoma vha vhoṱhe vha dzhia vhumatshelo havho vha vhea zwanḓani zwavho . 
Vhathu vha no bva Asia na vhone vha ḓivhelwa u vha khomboni ya nṱha kha khoḽesitiroḽo  . 
U rwelwa ṱari ha wadi - u dzudzanya u rwela ṱari miṱangano vhege ya phanḓa ha vhugudisi  . 
Munango wa Queen u wanala kha Phalamennde ya Kapa ya u thoma ye ya ṋewa maanḓa a vhulanguli nga 1885  . 
Fhedziha , zwi nga ngomu kha zwidodombedzwa uri kupfesesele ku anzela u fhambana na hune ra wana zwipiḓa zwa phambano na vhuleme  . 
Kha vhuimo ha muvhuso wapo , ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo ndi tshipida tsha ndeme tsha matshimbidzele a Pulane ya Mvelaphanda yo Tanganelanaho ( Integrated Development Planning ( IDP ) ) , yo fhiwaho maanda nga Mulayo wa Sisiteme dza Masipala , na Zwitirathedzhi zwa Mvelaphanda ya Mahayani i Bvelaho phanda ( Integrated Sustainable Rural Development Strategies )  . 
Mufarisa Muphursidennde vha rangaphanḓa Komiti ya Dziminisiṱa dza Ngomu ine mushumo wayo ha vha u vhona uri themendelo idzi dzi khou shumiswa . 
Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano  . 
Arali muthu wa hone a tshi sumbedza u sa fushea , mushumi a nga mu stivhudza u ri kha a nwale fhasi mbilaelo dzawe a dovhe a newe diresi ya hune a nga rumela hone mbilaelo dzawe  . 
Afrika Tshipembe ḽi kha vhuimo ha vhu20 kha mashango a 160 o ṱolwaho nga saveyi , ḽo gonyela nṱha u bva kha 34 nga 2014 . 
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka  . 
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi  . 
Ri ḓo dovha hafhu kha miṅwaha miṱanu i ḓaho ra engedza mveledziso ya ikonomi ya dzingu na nḓowetshumo , nga kha u thomiwa ha Zounu dza Ikonomi yo Khetheaho u mona na shango . 
Musi hu tshi vhewa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli , hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha zwa khaṱhulo tshi tea u sumbedza nga u angaredza phambano ya lushaka na mbeu munna kana mufumakadzi i re kha lushaka Iwa Afurika Tshipembe . 
U ṱavhanyisa u swikelela thendelano zwi ḓo thusa u fhungudza u ḓurelwa kha ikonomi na u khwinisau swikelela zwipikwa zwa shango zwa mishumo na nyaluwo . 
Ri tamela mashudu mavhuya vhagidimi vhoṱhe vhane vha khou ya u dzhenelela kha Mitambo ya Olympic ine ya ḓo farelwa Rio de Janeiro  . 
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo yo sedza khumbelo , themendelo ya Komiti ya Vhueletshedzi , vhupfiwa ha tshitshavha na zwine zwa nga ṱahela sekhithara dzi fanaho na dza vhulimi , mutakalo , mupo , vhashumi , mbambadzo na saintsi na mvelaphan ḓa ya thekino ḽodzhi . 
Tshenzhelo yo no ri sumbedza uri ndi mafhungo mahulwane uri vhatshimbidzi vha nangwe nga vhusedzi hu tshi shumiswa zwikalo zwo tendiwaho , na uri vho teaho vha tea u dzhena kha inthaviwu  . 
Shandukisani mafhungo aya a vhe mbudziso . 
I nga vha nga tshivhumbeo tsha muvhilo , khumbelo ya u itelwa vhuhwavho kana u tandululelwa mbilaelo  . 
Tanzhe o vha musidzana we a vha a tshi pfi Tshavhumbwe  . 
Ro topola sekithara idzo dza ndeme dzine dza ṋekedza khonadzeo ya ndeme u ya nga ha nyaluwo i kovhekanywaho na i ṱavhanyedziswaho  . 
Thendelo i ḓo bviswa ḓuvha ḽene ḽo . 
Muthu o itaho zwithu zwo khakheaho u na mazhuluzhulu  . 
Sa tsumbo , vha lima zwiliwa , vha fuwa zwifuwo , vha rengisa makumba , vha vhada zwivhadwa , vha hira vhashumi , vha kuvhanganya mishonga , vha hada hatsi ha u fulela , na zwiliwa zwi bvaho lwanzheni , na u nekedza tshumelo ya vhuendelmashango . 
U ṱola na u kala kushumele  . 
A ri faneli u xelelwa nga hetshi tshifhinga  . 
U ola tshifanyiso tshi no yelana na tsenguluso iyi . 
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane , kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman  . 
Kushumele kwa mugudi kha thero ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ku tea u rekhodiwa u itela uri hu vhe na vhuṱanzi nga u shumisa mutevhe wa zwiṱolwa wa themo , notsi dza kushumele kwa mugudi , nz . 
Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha u bva sentharani dza mashopho , midavhini ya mitambo na ya dzifilimuni , kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo . 
Nga haya maipfi a mathomo , zwa zwino ri a bvela phanḓa na mulingo wa maitele a u pika na zwa kale na zwiswa  . 
Magazini na wone u ṋetshedza tshikhala tsha vhukuma tsha u vula fhethu huswa ha vhakoni  . 
Lushaka  . 
Zwenezwoha , a huna u dinalea kana hu hungafhani hune ha ita uri u tshoṱelwa ha mazhendedzi a no vhona uri mulayo u tevhedzwe hu pfale ho luga . 
Vha wanisise nga ha fhethu ha pfulo nga u nanga nḓila kana maitele ane a tshimbilelana na nyimele , weaner ( u netshedza zwiṅwe zwiḽiwa zwa thungo ) i tshi vhambedzwa na u bveledziswa ha kholomo , zwi tshi ya nga lushaka lwa ḓaka na mvula  . 
Maano aya a e-Strategy a sumbedzisa bono ḽa mveledziso ya tshitshavha tsha mafhungo a katelaho kha shango ḽo tewaho kha ṱhoḓea dza vhadzulapo , mabindu na sekithara ya tshitshavha  . 
Khabinethe i humbudza vhathu vhoṱhe vhane vha tendelwa u voutha vha sa athu ḓiṅwalisa na khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwavho uri vha nga kona u ita ngauralo nga u dalela Ofisi ya Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho ( IEC ) yapo . 
Khabinethe yo bvisa vhupfiwa hayo kha u lwisana na zwiito zwi vhonalaho kha vidiyo ine ya khou phaḓalala i sumbedzaho musidzana a tshi khou ṱhaselwa nga mutshudeni wa mutukana tshikiloni tsha KwaZulu-Natal na uri i khou ṱanganedza u farwa ha muhumbulelwa . 
Mushumo wa muvhuso : u ita uri zwi leluwe na u sa durela mushumi kha u hwelela mulandu mutholi arali mushumi a tshi khou tenda kha uri ho ngo fariwa zwavhudi kana u pandelwa  . 
U ḽebeḽa dzina ḽa kilasi na ḽa mudededzi kha muṋango wa kilasi . 
CBNRM i kombetshedza u shumiswa havhudi ha zwishumiswa zwa mupo , i khwinisa vhutshilo ha vhathu  . 
Arali hu ee , kha vha ṋekedze zwidodombedzwa nga vhuḓalo d . 
Mbilo dza tshihaḓu dzi badelwa kha maḓuvha a 14 maṅwe na maṅwe  . 
Vhagudi vha sumba u pfesesa muhumbulo wa u fhandekanya nomboro u ya kha zwiphiḓa zwivhili kana zwinzhi zwine zwa tea u kovhekanywa lu fushaho vhukati ha dzikhonani . 
Tshi tevhelaho tshi funwaho ndi miṅwaha miṱanu  . 
I ṋetshedza ṱhalutshedzo na manweledzo a zwine Milayotibe iyi ya tama u ita . 
Arali mufu o vha a na ndindakhombo ya vhuendi , ri themendela uri mulindakhombo a kwamiwe u ḓivha uri ndindakhombo i katela na lufu naa  . 
Sa tsumbo , Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mbambadzo na Nḓowetshumo i shuma na mafhungo oṱhe a kwamaho Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Hu na zwifhinga zwa u guma zwa u sedzulusa . 
Hezwi zwi angaredza u fhaa vhungomu ha u wana vhatambi vha re na vhukoni ( Kushumele kwa Vhuimo ha nha ) , u avhanya u nekedza tshumelo na u shuma sa zhendedzi ine a ranga phana kha Akademi ya Lushaka , hu tshi angaredziwa na u sedzulusa ha Senthara ya Olimpiki ya Vhugudisi  . 
A hu na ṱhoḓea ya uri mushumi kana a ufhio ( hoṱhe kha sekithara ya phuraivethe kana ya nnyi na nnyi ) uri a litshe mushumo u itela uri a kone u dzhia masheleni o vhulungelwaho a tshi yo awela . 
Milayo yo tiwaho ya u shuma na khuḓano dza dzangalelo  . 
Muiti wa khumbelo ha iti zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphanda ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa . 
Mishumo iyi zwa zwino i khomboni sa afha sekhithara dzone dzine dzi tshi khou ṱangana na ndozwo ya vhubveledzi  . 
Nga tshifhinga tshine , zwenezwo , ra vha ri tshi kha ḓi vha ro dzumba ṱhamu iyi uri i si vhonale ndi hone ri tshi khou tou ṋaṋisa uri tshi ye phanḓa na u itea  . 
Tsha vhuvhili , Ndayotewa i livha kha u tendela vhadzulapo u tsireledza pfanelo dza ndeme u ya nga he dza n(etshedzwa kha Mulayotibe  . 
Ri tea u shuma u shandukisa tshiimo itshi  . 
Vhagudi vhane vha khou shumela u fhedzisa tsumbavhukoni iyi vha ḓo vha vha khou shuma na Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha muvhuso wapo , u wana vhukoni vhu elanaho na tsumbavhukoni iyi zwi ḓo engedza ndeme kha mushumo wavho  . 
CBNRM i nga si tandulule thaidzo dzothe kha tshitshavha  . 
Mugaganyagwama ndi nzudzanyo ya zwa masheleni  . 
Bugu ya Wekishopo ya Yuniti ya Mulayo , Murafho na Mbeu , Yunivesithi ya Cape Town  . 
Tsumbakushumele dza ndeme dzi tea u kalela , u vha dzo teaho , zwipikwa na u tou kwa  . 
Ri fanela u shandukisa nga u tavhanya mbonalelo ya shango lashu , ri songo vhonala sa tshipida tsha Yuropa kha la Afrika  . 
U tendela vhagudi u khetha thekhiniki ine vha pfa vho dzudzanyea ngayoo . 
Vha ḓo ṋewa ṱhanziela arali vhuhamelo havho ha vha ho lugela u hamiwa na u farwa zwavhu ḓi ha mafhi . 
Munna wa Ferrari o vha a tshi khou ṱoḓou ita mini ? 
U lugisa na u kumedza tshipitshi tsho ḓisendeka nga atikili ya gurannḓa . 
Nda paka zwithu zwi si gathi zwe nda vha ndi nazwo nda ṱuwa na mme anga ra ya haya hanga huswa . 
Sa mushumeli wa vhathu wa vhukuma , vho shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u bvelela ha shango ḽashu vha tshi khou shuma sa Muraḓo wa Phalamennde , Muambasada wa Afrika Tshipembe ngei Switzerland u bva nga 1996 u swika 2000 vha dovha vha vha Meyara wa Vryburg ( Naledi ) ngei Devhula Vhukovhela . 
U kwamana na zwipuka zwi nga bveledza zununese ( vhulwadze vhu pfukiselwaho u bva kha zwipuka u ya kha vhathu )  . 
Kha vha ri , ndo imela muvhuso , ndi ṱanganedze Miraḓo ya Phalamennde u vhuya murahu kha ḓorobo khulwane ya u naka ya Kapa  . 
U thetshelesela u sumbedza dzangalelo U fhindula kha nyimele dza vhudavhidzani U shumisa milayo ya u sielisana kha nyambedzano U vhudzisa mbudziso u itela uri vhudavhidzani vhu ye phanḓa U fhindula kha luambo , u amba nga zwipiḓa zwa muvhili , u ṱanganya maṱo na luambo lwa muvhili . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo . 
Ndi ngani Mulayo wa Ndinganyiso wo phasiswa ? 
Khabinethe i ita khuwelelo kha miraḓo ya tshitshavha u shuma na mapholisa kha u thusa u fara vhavhangi vha mabulayo aya . 
U pembelele tsha u thoma ndi nga ha vhathu : zwitshavha zwa tshikolo zwi re zwa ndeme fhedzi kanzhi zwa vha zwo fhumula nahone zwi vhashumisani vho hangwiwaho kha mveledziso ya vhupo ha mahayani  . 
Nḓivhadzo:arali vha tshi khou balelwa u ḓi dzhiela masheleni nga vhone vhaṋe , vha nga ṋanga muimeli ofisini ya SASSA , kana vha ṋea muṅwe muthu mannḓa a mulayo uri a vhe ene ane a vha kuvhanganela mundende wavho . 
Nga murahuni ha uri vho ṱoḓa u livhisa nungo idzo kha zwivhumbeo zwo teaho zwa nyito ya poḽotiki na vhuthihi na nyito dzo ṱamiwaho dze ra vha ri tshi khou dzi ita  . 
Pfumo na tshibonda zwo lala fhasi u sumbedza mulalo  . 
Ndaulo na milayo zwo sikwa kha ḽeveḽe dzo fhambanaho dza muvhuso , zwa gazethiwa zwa shumiswa nga vhaofisiri vha muvhuso  . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo kha maitele a u ṅwala Ridzhisiṱara , tshitaela na ipfi vhuḓipfi U shumisa regisiṱara yo teaho , sa tsumbo : Luambo lwa tshiofisi kha vhurifhi ha tshiofisi , na tshitaela ( fomaḽa kana lu si lwa fomaḽa ) U sumbedza ipfi ḽau , sa tsumbo , u ṅwala u tshi sumbedza mihumbulo yau . 
A hu na na tshithihi tsha izwi , naho zwo ralo , tshe tsha vha tshi tshi ḓo bveledza mvelelo dze dza bveledzwa hu si nungo dza vhadzheneleli vhapo  . 
Madzangano a tshitshavha tshapo na u shela mulenzhe ha tshitshavha zwi a ṱoḓea u bveledza zwitshavha zwo tsireledzeaho  . 
Mudededzi vha khethekanya vhagudi vha bva zwigwada 5 . 
Musi zwibveledzwa zwa halwa zwi tshi dzhena Afrika Tshipembe , muṱun ḓi u tea u wana thendelo ya u fhirisa zwibveledzwa kha Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone . 
Mivhuso ya Vunḓu I na vhuḓifhinduleli ha u kunga , u thola , u takusa , u sudzulusa na u pandela miraḓo ya tshumelo ya muvhuso kha ndangulo dzavho kha mutheo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na maimo zwi shumaho kha tshumelo ya muvhuso . 
Kuvhonele kha vhoramavhengele vha vhabvannḓa ndi kwa uri mazhendedzi a zwa mulayo a a kundelwa u vha tsireledza  . 
Nga nḓila yo leluwaho , zwenezwo , muhumbulo wa nḓila dza u diḽivara u khavara tshaka idzi tharu dza tshiimiswa tsho ṱanḓavhuwaho  . 
Nnḓu ya Buthano ḽa Kale yo shumiswa nga Phalamennde u bva hu tshi vhumbiwa muvhuso wa Yuniyoni nga 1910 , u swika musi muvhuso wa dimokirasi wa u thoma u tshi khethiwa nga 1994  . 
Kha phindulo ya ṱhoḓea ya maḓi ya Masipala Wapo wa Moqhaka , Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Mushumo wa u Kunakisa Maḓi o no Shumaho a Kroonstad nga Minisiṱa wa Maḓi na Vhuthathatshili , Vho Nomvula Mokonyane . 
Muvhuso u ḓo ṱavhanyisa luṱa lwa u thoma lwa u phaḓaladzwa ha burodibennde ine ya ḓo ḓumanya zwiimiswa zwa muvhuso zwi fhiraho 5000 kha zwiṱiriki zwa masipala zwa malo kha tshikhala tsha miṅwaha miraru . 
Komiti ya wadi i vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vho teaho vha shele mulenzhe kha u shumiwa ha thandela khathihi na u vhigela murahu kha tshitshavha miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe  . 
Hezwi ndi zwipiḓa , ri a tenda , zwine arali zwi songo dzhielwa nṱha nga vhuronwane u tandululwa ha mbekanyamaitele ya vhaswa hu ḓo tambula  . 
Vha nga zwi ita nga u tshimbidza zwidulo , u dzhenelela , u vhonala vha khou borea , u tambisa minwe , u femeleka , nz  . 
Mbadelo dza khumbelo na tswikelelo a dzi shumi kha rekhodo dzine dza vha dzo humbelwa nga muofisiri wa u unḓa u itela ṱhoḓisiso dza zwa u unḓa zwi tshi ya nga mbetshelo dza Mulayo wa zwa u unḓa wa 1998 ( Mulayo wa vhu 99 wa 1998 ) , kana tshipiḓa tsha vhu 44 tsha ndaulo dzawo . 
Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽo ḓikumedzela u dzula ḽo sedza kha u shumisa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) u itela u fhungudza zwiimo zwa vhushai , tshayandingano na vhushayamushumo . 
U vhona uri tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa dzo itwa kha ṅwaha kha gireidi iṅwe na iṅwe na u ya kha gireidi dziṅwe kha vhuimo , giridi i shumiswa u sumbedza mushumo wa zwibveledzwa kha pulane ya u funza kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Ho ṋekedzwa vhuṱumani ha nga nnḓa u itela u thusa vhashumisi , he zwa tea  . 
Masia a re khagala ( zwa masia ) ( hezwi zwi nga ṱumanywa na nomboro na u vhumbiwa ha maḽeḓere na u vhala u bva kha tsha monde u ya kha tsha uḽa )  . 
Kha u alusa muya wa vhufa , Khabinethe i ṱanganedza thendelano yo sainwaho vhukati ha Afrika Tshipembe na Tanzania , yo sedzaho kha u vhulunga ḓivhazwakale ya nndwa ya mbofholowo . 
Kha nyimele nnzhi , vhathu vho livhanaho na khonadzeo ya u nga gwevhiwa kha nyito dza vhugevhenga vho ṋekedzwa khetho ya u shumela muvhuso vhudzuloni ha u dzula dzhele  . 
Arali khothe ( madzhisiṱaraṱa kana mutshutshisi ) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo , vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ṋea one . 
Izwi zwi ṱoḓa ndangulo yavhuḓi , vhuḓinekedzeli kha kushumele kwavhuḓi , nyombedzelo ya mikhwa na u ḓiimisela u guda kha tshenzhemo  . 
Ndi khou humbela ngilasi ya maḓi . 
Mufhindulano u ri vhudza zwine vhathu vha amba . 
A ḓo monithariwa kana u lavheleswa luthihi nga ṅwaha na u gonyiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku  . 
Khabinethe yo ṱanganedza muvhigo wo fhelelaho wa tsaukanyo ya mbadelo dza vhaṋetshedzi vha tshumelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 ho ṱanganedzwa tsumbathengo . 
Izwi zwi amba uri vhoṱhe vhane vha tea u wana NSFAS na matshudeni vha vhukati a vha nga kwamiwi nga u gonya ha mbadelo , vhunga muvhuso u tshi ḓo badela phesenthe ya ndivhanyiso ya mbadelo  . 
Muhasho wa Pfunzo u lwela u vhona uri vhagudiswa , vhoṱhe vhasidzana na vhatukana , vha funzwa kana u gudiswa nga ha masiandoitwa kana mvelelo dza u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani , na u thusa vhaswa u dzhia tsheo dzine dza nga tsireledza mutakalo wavho na u tikedza tswikelelo dzavho kha zwivhuya zwa pfunzo . 
Vha fanela u ita khumbelo hu tshe ho sala vhege mbili uri vha ṱuwe u itela u tshimbidza zwithu A vha tendelwi u ṱunḓa khovhe dza vhuḓimvumvusi vha sin a phemithi ya u ṱunḓa . 
Itshi tshiteṅwa a tshi nga khakhisi u vhewa ha Mulangi wa Vhatshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179  . 
Senthara i tama hafhu u tikedza mveledziso ya mabindu maṱuku ane a nga kona u thusa mimaraga ya fhano hayani khathihi na mimaraga ya GE ya ḽifhasi . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu ya 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na VhathusaVhalangadzulo . 
Khomishini yo no tou vha tshiimiswa tsha zwa mulayo tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tshi ḓivheaho kha dzitshakatshaka . 
Khabinethe yo tendela Mandate Paper for the 2018 Budget  . 
Arali ha vha na vhane vha hanedza luswayo , Muṅwalisi wa Tswayo u ḓo vhidza muṱangano vhukati ha muiti wa khumbelo na muhanedzi kana vhahanedzi vha luswayo  . 
Zwi a divhea zwauri vhunzhi ha vhathu ndi Vharema  . 
Zwenezwo ni nga ḓi amba uri izwi zwi amba mini nga u sumbedza zwine PAJA ya ṱoḓa vhalanguli vha tshi tshimbidza khumbelo dzo raloho . 
Hezwi ndi zwone zwine vhavhilaeli vha zwi ṱoḓa  . 
Luṅwalo lu tea u sumbedzisa na kiḽasi ya ḽaisentsi . 
Mafheleloni a Gireidi ya 12 mugudi a re na itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe  . 
U fhaṱa maipfi nga u shumisa mibvumo yo gudiwaho ( hu funziwe maipfi mavhili a re na vhushaka nga vhege )  . 
U fara bugu nga nḓila yone yo sedza nṱha na u vula masiaṱari zwavhuḓi . 
Maga , maitele na thodea dzi si gathi dzi todeaho kha tshiko tsha mafhungo o no nwaliwa , ane a swikelela thodea dza Khoro nahone dzine dza tevhedza tshiimo tsha lifhasi tsha mafhungo na dzinwe thodea dzi kwamaho thodea thukhu dza tshiimo tsha mafhungo sa zwe zwa buliwa nga nyandano ya Dzikhonferentsi dza Tshaka dza Lifhasi nga ha Thendelano ya Madzina a Divhavhupo  . 
Khethekanyo 74a na b ya Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , i sumbedza mishumo na maanḓa a Komiti dza Wadi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha Komiti dza Wadi kha tshitshavha u livhana na mafhungo ho imelelwa tshitshavha  . 
Mashangohaya na mivhuso ya vhuḓilangi yo vha yo ṋewa maanḓa a u langa sisiṱeme yavho ya khothe ya sialalas . 
Kha ikonomi dzi bvelelaho , ndi kha dzifeme dzenedzi hune vhunzhi ha vhusikamishumo ha itea hone  . 
Mvetamvetothangeli i ḓo livhisa kha u fhedziswa ha Nḓivhadzamulayotibe vhukati ha ṅwaha , zwine zwa ḓo ṋea mutheo wau shandukisa vhusimamilayo nga nḓila ine ya ḓo dzhielanzhele tshanduko i swikaho kule kha ICT kha miṅwaha ya zwenezwino . 
Ri ḓo kovhekana maṅwe mafhungo musi luṱa lwa u thoma lwa vhukwamani lwo no khunyeledzwa  . 
Sa tsumbo , zwikolo zwi tea u vha zwiimiswa zwa vhufunzi , zwo ralo na kha yunivesithi , vhutsila na zwiṅwe zwiimiswa zwoṱhe  . 
Luambo na mvelele : Ni nga shumisa luambo lune na funa na u tevhedza mvelele ye na nanga yone  . 
Kha u sumbedziswa ha shedulu ya u shuma CBP sa tshipiḓa tsha mutevheṱhanḓu wa u pulana , mugaganyagwama u akhwaṱhisedzwa  . 
Vhonetshelani ni kha masia o fhambananaho ni vhone musi muvhala wa maḓi a re na mafhi u tshi shanduka zwiṱuku . 
Muvhuso u tikedza khuwelelo nga fulo ḽa u ita pulane dza nyito ya mushelamulenzhe nnzhi dza u fhelisa khakhathi dza mbeu  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u ṋetshedza muḓologi o gudiswaho , hune zwa vha zwo tea  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila  . 
Zwibveledzwa zwi shumisaho nḓila nnzhi dza vhudavhidzani ndi zwine zwa shumisa zwishumiswa zwa u vhona na u ṅwala kha tshibveledzwa tshithihi , tsumbo khungedzelo , khathuni . 
Mundende wavho u nga sedzuluswa musi mundende wavho wa matshilisano une wa ṱumaniswa nawo u tshisedzuluswa . 
I ḓo vha yo sedza kha u shumiswa ha tsheo dzo dzhiwaho kha samithi ya Phando 2015 , dzi katelaho Adzhenda ya 2063 na Pulane yayo ya u Thoma u Shuma ya Miṅwaha ya Fumi ; Tshiimo tsha Mulalo na Tsireledzo kha Dzhango , hu tshi katelwa Vhutherorisi ; u Mannḓafhadzwa na u Bveledziswa ha Vhafumakadzi ; Zwiko zwi Elanaho zwa Tshikwama tsha AU ; Ṱhanganelano ya Dzhango na u shumisa Senthara ya Afrika ya Ndango na Thivhelo ya Malwadze nga 2015 . 
Vothi ḽa kamarani ya u eḓela ḽo pwashea nga nḓilaḓe ? 
Vhurangaphanḓa ha dzitshaka vhu katela mabuthano manzhi na thendelano zwe zwa bveledziswa u sedzana na thaidzo dza zwa mupo nnzhi dzi pfukaho mikano ya lushaka  . 
Khomishini ya u Vhulunga Southern Bluefin Tuna yo engedza Ṱhanganyelo yo tendelwaho ya u Fashwa ha Southern Bluefin Tuna yo avhelwaho u bva kha thani dza 150 u ya kha thani dza 450 nga miṅwaha ya khalaṅwaha dza u rea khovhe nga 2018-2020  . 
U buletsheza na u tevhekanya nomboro u bva kha zwiṱukusa u ya kha zwihulwanesa na zwihulwanesa u swika kha kha zwiṱukusa . 
Ho vha na mbilaelo u bva kha vhaṋe vha mavhengele ya uri vha rengisi vha zwiṱaraṱani a a vha badeli rennde nga zwenezwo vha rengisa thundu dzavho nga mutengo wa fhasi na uri vha sia tshika kha phevimennde musi vha tshi paka ḓuvha ḽi tshi kovhela  . 
Kha miṅwedzi i ḓaho hu ḓo khethiwa Komiti dza Wadi uri dzi shumele zwitshavha zwadzo na uri vhadzulapo vha tea u ḓivhonadza nga u shela mulenzhe kha khetho idzi na u shuma kha zwiimiswa izwi . 
Vhathu vha tea u pfa uri vho pfiwa na u pfeseswa  . 
Vhonani a mbo ḓi vhaisala . 
Nomboro yavho ya vhuraḓo ya GEMS . 
Mivhigo ya zwirathisi yo bulwaho afho nṱha i sumbedza nga ha maitele na kupfesesele kwa vhuloi kha zwitshavha zwa fhano hayani kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Mazhendedzi a phimo a dzitshakatshaka ane a vha Moody , Fitch na Standard na Poors a ḓo ḓivhadza tsheo dzao kha vhege dzi ḓaho nga ha gireidi ya phimo ya vhubindudzi ha shango . 
Ri tea u shumisa tshanduko ya phimo nga nḓila i vhuedzaho khathihi na tshanduko dza zwino dza milayo ya visa , u itela u engedza vhuendelamashango ha shango ḽashu . 
Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Tshiṱoko tsha Zwidimela zwi khou phaḓaladzwaho ya Zhendedzi ḽa Vhanameli vha Zwidimela ḽa Afrika Tshipembe i nḓilani , na uri tshiṅwe tsha zwidimela tshi khou fhaṱiwa Brazil hune tsha ḓo vha tsho lugela u ḓisiwa nga ḽa 30 Ḽara 2015 . 
Vhadededzi vha nga vhuyelela kha bammbiri ḽa u shumela ḽa 24 u itela u wana hafhu zwiṅwe zwishumiswa zwa vhurendi . 
Vhakhantseḽara vhapo kana Miraḓo ya Komiti ya wadi na vhashumi vha zwa thekiniki vha nga thusa thimu ya u tshimbidza kha zwifhinga zwo fhambanaho kha phurosese ya u pulana  . 
U sa tea ha muthu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha - ( a ) hu a fhela nga hoṱhe arali u wanwa mulandu hu tshi vhetshelwa thungo kha khaṱhululo kana tshigwevho tshi tshi fhungudziwa kha khaṱhululo tsha vha tshigwevho tshi sa thivheli muthu onoyo ; na uri ( b ) hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela  . 
Arali vha na muhumbulo wa u anḓadza mushumo wavho vha fanela u humbula zwavhuḓi nga ha mvelelo , nga maanḓa arali vha tshi khou ṱoḓa u anḓadza nḓivho iṅwe na iṅwe ye ya ṋetshedzwa khavho nga mufari wa nḓivho ya sialala  . 
Kuitele kwo thomiwaho kha iyi milandu , sa zwe zwa ambiwa nga hazwo kha phara i tevhelaho , ndi kwa uri khothe dzo fhambanyisa vhukati ha milandu ine u vhulaya zwa vha zwi sa khou itelwa u ḓitsireledza kha vhuloi , fhedzi u vhulaya zwa vha zwi khou itelwa u bindula , na iyo milandu ye ya itwa nge muhwelelwa a vha a khou tenda kha zwa vhuloi  . 
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi : Ofisi u swika tshifhaṱoni tsha khothe u bva afho hune vha dzula hone  . 
Mushumisi una vhuḓ ifhinduleli ha tshumiso ya website nahone thaidzo dzine a nga ṱ angana nadzo u ḓ o shumana nadzo . 
Tshiṱangu tsha Afurika Tshipembe tsho rwelwa ṱari nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo , 27 Lambamai 2000 . 
Iṅwe mbuyelo ya vhuḓivhuḓi ya u Vhala na Vhagudi ndi ya nyito ya thetshelesa , i bveledza mveledziso yaḽitheresi ya vhana . 
Dimokirasi yashu ndi ya vhuḓi  . 
Ri khou tea u shandukisa vhuendedzi ha kutshimbidzele kwa malasha ha badani u ya kha ha reiḽi ngei Mpumalanga , ri tshi itela u tsireledza bada dza vunḓu . 
Vhan(we vhaambi vhari Phophi o vha e n(wana wa murathu wa Dimbanyika we a wela nae kha ( la Vend(a nga u khotsi awe vho lovha vha tshe Vhukalanga  . 
Muvhuso wa Afurika Tshipembe ndi wone u re na mikovhe ( dzhisere ) nnzhisa kha yuniti yohe , wo rengisa phesenthe dza 30 kha khonsothiamu yo vhumbiwaho nga Telkom Malaysia na Vhudavhidzano ha SBC nga 1997  . 
Pfanelo ya Aphili i a shuma nga nnda ha musi Khothe Khulwane musi hu tshi itiwa thodisiso yo khwathisa uri fhungo li kwama maitele a mulayo a ndeme 4(3)  . 
Khabinethe i ṱanganedza nomboro khulwane ya vhakhethi vho fhindulaho mbidzo ya u ḓiṅwalisa nga tshifhinga tsha u ḓiṅwalisa ha u thoma nga dzi 9 na dzi 10 Ḽara 2013 . 
U engedza kha ezwo , ho vha ho ṱoḓwa uri vhuendelamashango vhu tea u konisa miraḓo uri i wana nḓivho ya u vhea miholo ya gumoṱuku ya dzitshaka nga zwiṅwe zwiimiswa zwa mulayo zwi shumaho kha u dzudzanya miholo ya gumoṱuku  . 
U pfesesa thaidzo wa dzi tandulula u tshi shumisa nomboro . 
Tangedzelani tshifanyiso tshi no fana na tsha u thoma kha muduba muṅwe na muṅwe . 
Mugudi muthihi a re phanḓa a imisela nṱha tshiga tsha nomboro i tshimbilelanaho nayo i vhidzwaho u pfi 3 . 
Tshanduko ya Mavu i kha ḓi vha ya ndeme musi ri tshi khou ya phanḓa na u shandukisa zwithu . 
I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓu  . 
Kha vha humbule masipala wavho musi vha tshi fhindula  . 
Zwavhuḓivhuḓi , khetho ndi tshifhinga tshavhuḓi tshine ngatsho vhathu vha vha vha tshi lingana zwa vhukuma na nga ngoho  . 
Tshumiso kwayo ya muḓagasi i bvula zwikhala . 
Sisiteme ya mafhungo kana zwidodombedzwa zwa vhulanguli zwi ḓo ṱoḓa uri hu ṋetshedzwa data kha mbadelo dza yunithi dzine dza vha khoṋo kha tshumelo  . 
Zwikili ezwi zwi tikedza dimokirasi yashu na uri mvelaphanḓa yavho kha sia iḽi ḽa u guda ndi ya ndeme  . 
Nahone ri tama u ḓisa khumbelo iyo phanḓa ha nnyi na nnyi hu si kha khamera  . 
Roṱhe sa vhathu ri a shumisa kuambele kwa u kwengweledza , nga maanḓa musi ri tshi lingedza u ita uri vhabebi vhashu kana vhadededzi vha ri pfe . 
Nd(ila ine vhathu vha nnd(a vha tea u fara mafhungo , datha yo t ( anganedzwaho zwi fanela u simiwa phand(a ha musi mafhungo a tshi phad(aladzwa  . 
Zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwi ḓo vha zwo no gudiswa gireidi dza murahu naho zwi tshi nga ṱoḓa u vusuludzwa . 
Muhweleli u ḓo ḓivhonadza Khothe ya Vhutshinyi a sengiswa malugana na mulandu wa vhutshinyi ha u pfuka milayo ya Ndaela ya Tsireledzo ye a ṋetshedzwa . 
MULAYO : Vhadzulapo vha tea u swikelela nga u lingana kha tshumelo dzine vha tea u dzi wana  . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini I ḓivhusaho ine ya ḓo ita themendelo malugana na miholo , magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1  . 
Vhathu vha na zwithu zwinzhi zwi konḓaho,na uri vho ḓi dzula vhe na zwa muya kha vhutshilo havho , zwine zwo ṱuṱuwedza u ṱoḓesesa nga ha ṱhalutshedzo ya vhutshilo  . 
Nga tshifhinga tshenetshi vha vho zwi ḓivha vho uri nḓila ine muṅwe a vhalisa zwone zwithu a zwi khakhisi kuvhalele . 
Muvhuso wo wana hu na ṱhahelelo khulwane ya dzinnḓu  . 
Kha vha kwame khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa u haniwa nahone vha ḓo tsivhudzwa uri vha ite mini  . 
Kha vha sumbedze uri ndi zwifhio zwipiḓa zwa mugaganyagwama zwine tshelede i bvaho kha NAC ya ḓo shumiswa khazwo arali yo tendelwa ? 
Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kana Phurovintsi iṅwe na iṅwe i nga kona u vhea maimo ayo , tenda haya maimo a vha a tshi lingana kana u fhira maimo o vhewaho a lushaka sa mutheo  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa  . 
Muhumbeli u fanela u saina masiat ( ari ot ( he o engedziwaho  . 
Tshigwada itshi tshi tea u eletshedza masipala nga ha mveledziso ya ikonomi yapo na zwa IDP  . 
Arali Muhulwane wa Muhasho a kundelwa u tandulula mulandu uyu hu sa athu u fhela maduvha a fumbili , mudinda uyu a pfaho o khakhelwa a nga ita khumbelo kha muhulwane wa muhasho u ri hu vhe na dzulo la vha Bodo ya vha vhupfumedzanyi hu sa athu u fhela maduvha a fumi u ri hu itwe ndingo dza u fhelisa phambano idzi  . 
Izwi zwi bvelela sa U vhala na u ṱalela kha Pulane ya u Funza sa tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 1-18 ( Gireidi ya 12 )  . 
U t ( anganedzwa ha zwifhiwa zwifhio na zwifhio kana tshin(we na tshin(we tshi si ho kha tshivhumbeo tsha tshelede u bva kha nnyi kana nnyi kana kha tshipid(a tshine tsha khou t ( od(a thuso ya tshiofisi malugana na zwa u d(idzhenisa kha vhubindudzi , kana u ita nyito dzine dza langulwa nga kushumele kwa vhashumi kha mishumo yavho ku nga t ( anganedzwa fhedzi musi hu na ( lin(walo ( la themendelo i bvaho kha T(hoho ya Muhasho  . 
Kha ri shumisane u lwa na vhutshinyi  . 
I khwaṱhisedza mushumo wa Phalamennde , une wa vha wa u imela vhathu na u vhona uri ndi muvhuso wa vhathu u re fhasi ha Ndayotewa  . 
U thoma nga u vhea nomboro khulwanesa u ri vha kone u vhala vha tshi ya phanḓa kana murahu . 
Minisṱa wa Vhuendelamashango , Vho Thokozile Xasa , vha ḓo vha na muṱangano na vhoramafhungo wa u vhekanya pulane iyi  . 
U vhambedza na u tevhekanya vhunzhi ha tshiluḓi ( volume ) kha zwi faredzi zwvhili zwo vhewaho tsini na tsini . 
Nga murahu ha ḽikumedzwa ho vha na tsengo ya kholekhole  . 
Miṱangano ya Khorotshitumbe I fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu . 
Izwi ndi lwa u thoma kha ḓivhazwakale ya Kereke ya Catholic ya Tshipembe ha Afrika uri MuAfrika Tshipembe o dzhielwa nṱha sa Mushudufhadzwa a Funaho Yesu . 
Muthu wa vhuraru zwo ralo u na maḓuvha a 21 a u ita makumedzwa a u Nwala uri ndi ngani khumbelo ya u swikelela i sa tei u tendelwa , kana a ṋee thendelo nga u tou ṅwala uri rekhodo dzi dzumbululelwe muiti wa khumbelo . 
Khadzimiso dza Vunḓu maitele a u fhaladza komiti dza wadi  . 
Khaṱhululo ya nga ngomu i fanela u itwa hu sa athu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha musi Muhumbeli o ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiiwaho maelana na khumbelo . 
Kha fhungo iḽi , mivhuso yashu vhuvhili hayo i ḓo ṱuṱuwedza mishumo i iteaho masia oṱhe ya vhurumelwa ha mabindu  . 
Komiti ya Dziminisiṱa ya Phoḽisi ya Vhathu i ḓo lavhelesa u thomiwa hazwo , u monitha na vhuṱoli ha Maano aya . 
Dzipulane na zwiṱirathedzhi a zwi nga dzhieli nṱha uri vhanna na vhafumakadzi vha na ṱhoḓea , zwinyagwa , nḓivho na vhuḓifari zwo fhambanaho , thandela a dzi nga wani mihumbulo , mafhungo , tshenzhemo , netiweke na tshomedzo zwi bvaho kha madzangano a vhafumakadzi  . 
Kha zwifhinga zwa kale , tshitshavha tsha vhathu tsho vha tshi tshiṱuku vhukuma nahone mvelelo dza ngudo dza zwa saintsi na mivhigo ya muvhuso na fhungo ḽa zwa mupo zwi kha ḓi vha zwo pimiwa vhukuma  . 
Dairekhithoreithi ya Ndangulo ya Zwiwo na Khombo ya Vhulimi i ṱoḓou livhuwa dairekhithoreithi dzi tevhelaho : Sisiṱeme ya u bveledza zwimela , Mveledziso ya Zwifuwo na Maḓi , Mveledziso ya Tshumiso ya Maḓi na Tsheledzo , Mutakalo wa Zwifuwo , Mutakalo wa Zwimela khathihi na Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Vhulimi na Tshumelo ya Mutsho ya Afrika Tshipembe malugana na thuso ye ya ṋetshedzwa kha u ṅwala iyi bugu  . 
Muhasho wa Pfunzo na SRSA dzi ḓo bveledza mbekanyamushumo ya u dzhenelela ya zwikolo , u itela u ṱanganyisa dakalo ḽine ḽa ḓo ḓiswa nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010  . 
Makwarela o vhusa u swika a tshi dzama nga n(waha wa 1927 nga ( la 25 T(hafamuhwe  . 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhuaḓa vhune ha khou bvelela shangoni ho dina Mudzimu  . 
Fhedzi vha nga kona u i shumisa fhedzi kha lwendo luthihi lwa uya shangoni iḽo na u vhuya Afrika Tshipembe . 
Riphabuḽiki na vhathu vha hone ; ( e ) ṱhonifha tshiimo tsha ndayotewa , zwiimiswa , maanḓa na mishumo ya muvhuso kha maṅwe masia ; ( f ) sa shumisa maanḓa afhio na afhio kana u sa shuma nga nnḓani ha hayo e zwa fhiwa zwi tshi ya nga Ndayotewa ; ( g ) shumisa maanḓa azwo na u shuma nga nḓila ine ya sa dzhenelele vhufhethu , kushumele na u fhulufhedzea ha zwiimiswa zwa muvhuso kha maṅwe masia ; na ( h ) shumisana kha u thembana na u fhulufhedzea nga- ( i ) u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓi ; ( ii ) u thusana na u tikedzana ; ( iii ) u ḓivhadzana , na u kwamana kha mafhungo ane madzangalelo a hone a fana ; ( iv ) u konanya nyito dzao na vhusimamilayo ( v ) u tevhedza maitele o tendelanwaho ; na ( vi ) u thivhela zwa u hwelelana kha zwa mulayo . 
Zwine tshelede ya shumisiswa zwone kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndi afhio madzangano a tshitshavha kana mihasho ya masipala ine ra ṱoḓa u i ramba u amba kha komiti dza wadi kana miṱangano ya vhukhethoni ? 
Kha vha ḓadze fomo yo teaho nga vhuḓalo kha zwikhala zwo ṋetshedzwaho vha dovhe vha sumbedze zwavhuḓi rekhodo dzine vha khou dzi humbela na u saina fomo ya khumbelo kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho . 
Sa tshipiḓa tsha fulo ḽa nḓivho , Vhege ya Tsireledzo ya Vhana i ḓo rwelwa ṱari khathihi na khuvhangano ya Vhana vha dzitsiwana , vha re khomboni na Vhaswa ( OVCY ) nga dzi 27 Shundunthule kha Inkosi Albert Luthuli ngei KwaZulu-Natal . 
Muhasho wa Gwama u ḓo ita manweledzo a sumbedzaho tshinyalelo dza mihasho yo fhambanaho . 
Kha mafhungo aya , vhasiki vha mbekanyamaitele vha khou ṱangana na vhuleme ha khaedu dza ndangulo ya zwa ikonomi  . 
Vhunzhi ha thaidzo dza komiti dza wadi kha mishumo yadzo dzi elana na u khelutshela hadzo kule na zwine zwa fanelwa u tevhelwa kha mveledziso zwo sumbedziwaho kha IDP  . 
Nahone ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa kushumele ukwu . 
Zwikimu zwa Dzilafho kanzhi zwi na mutevhe wa nyimele u fana na muaro wa khosimetiki une vha sa ḓo u badela , naa uhu u sa katelwa hu shuma na kha dziPMB ? 
Arali ra hanelela kha u vha vha ngoho , ngauralo ri ḓo imisa ngudo na uri musi ri tshi imisa ngudo , matshilo ashu a ya ima  . 
Fhedzi , arali zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwo shanduka , fomo ya u shandukisa khetho ndi nḓila i vhonalaho ya u ita uri ri wane zwidodombedzwa zwavho zwa zwino zwino . 
Murengi u a pfesesa nyimele ine u dzhenelela ha tea u itea na mveledzwa dzine zwiṅwe zwine zwa nga itwa dza nga vha nazwo  . 
U wana ngeletshedzo kha vhathu nga ndila i si na tshidzumbe malugana na fhungo ili zwi nga shela mulenzhe vhukuma kha u kutela zwililo zwa tshitshavha  . 
Vha vhala tshileme tshavho kha zwikalo zwa bafurumu . 
Vha a kona u ita khaṱhululo kha themendelo naa ? 
Vhukoni kha maimo o lumbaho a asesimennde kana masia a u guda a nga sumbedzwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho , ndi ngazwo hu tshi tea u shumiswa nḓila dzo fhambanaho dza ngona dza asesimennde hune vhagudi vha sumbedza nungo dzavho dza u guda  . 
Ho shumiswa mihumbulo ya vhaḓivhi vhafhio kha atikili ya Khwamba ( pheroto ) ? 
Vhalani nga iṅwe na iṅwe ya nḓowelo dzi tevhelaho mbuya na mmbi . 
Naa tshiendisi tsho hwalaho kana tsho namedzaho u fhira mpimo tshi vhonala hani ? 
Izwi zwi na vhuṱumani na Ndayotewa yashu ine ya amba nga ha u fhungudza vhushai na mveledziso ya ikonomi ya matshilisano uri zwi pfumbiswe ho sedzwa mveledziso ya tshifhinga tshilapfu . 
Mimasipala kha vhupo uvho , i tikedzwaho nga muvhuso wa lushaka na wa vunḓu , yo bindudza nga nyengedzo ya R3 biḽioni kha themamveledziso ya u kunakisa na u ṋetshedza maḓi kha vhashumisi vha maḓi vha vhupo ha mahayani na ḓoroboni . 
Kha vha ṱolwe ṋayo naho hu luthihi nga ṅwaha zwalwo . 
Arali vha Muafrika Tshipembe vha tshi dzula kha shango ḽa nnḓa , vha na dzangalelo ḽa u adoptha ṅwana wa Afrika Tshipembe , vha fanela u kwama vhalanguli vha u tshimbidza kha shango ḽine vha dzula khaḽo . 
Kha vha shumise luambo lune vhathetshelesi lwa vha fara zwavhuḓi , zwa sa ralo vhathu avho vha ḓo xelelwa nga dzangalelo kha zwine vha ṱoḓa u amba  . 
Hu na makumedzwa o ḓiswaho ane a sumbedza uri kha Afrika Tshipembe , vhuloi vhu kwama zwoṱhe zwi re zwivhi-kana zwoṱhe zwine zwa vhaisa . 
Mutsiko wa u hwetekana ha mbilu ( Systolic ) u vhangwa nga musi mbilu itshi sukumedzela malofha nnḓa kha dzi tsinga . 
U sedza sia ḽithihi a zwi ambi zwithu zwivhi tshifhinga tshoṱhe nahone vhathu vhanzhi vha tenda kha zwiṅwe zwithu zwa u sedza sia ḽithihi  . 
Tshin(we hafhu , muthu a nga kha d(i vha o onda nahone a tshi lwala , fhedzi a songo kavhiwa nga tshitshili  . 
Khwinisa tshumelo dza ndondolo ya mutakalo na u engedza mbekanyamushumo dza mutakalo dza tshiṱiriki dzi no nga sa mbekanyamushumo dza vhashumeli vha tshitshavha na vhabebisi , na pfunzo ya mutakalo  . 
DHS i tea u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali ha ṱoḓea u engedzedzwa ha tshifhinga  . 
Maite ane a nga tevhelelwa u sumbedza u rekanya u ṱanganya na u ṱusa  . 
U fhindula dziṅwe dza ndaela na khumbelo . 
Vha gudiswa vha miḽioni dza malo vha dzhena kha zwikolo zwi sa badelwi mitendelo , ngeno vhagudiswa vha miḽioni dza ṱahe vha tshi khou wana zwiḽiwa zwa pfushi tshikoloni , zwine zwa ṋetshedzwa nga muvhuso u tshi itela uri vha sa vhaiswe nga nḓala . 
U vhala ha tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , a fhedza minethe ya 15 na tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe . 
Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha vhathu vha na vhugidisi ha saintsi dza mupo kha zwigwada zwavho  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi , musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu , hu tshi sedzwa tsireledzo , u swikelelea , kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro  . 
Tshifanyiso tshi tevhelaho tshi sumbedza uri luṱa luṅwe na luṅwe lwa mvelelo dza ndangulo ya thandela kha u asesa hafhu zwiito na uri saikili a i tevheli mutalotswititi nga mvumbo yayo  . 
Ndi zwine vhudifhinduleli hu hulwane ha vhewa shadani la muhiri , afha ri amba ro livhanya kha vhahulwane vha Muvhuso ( dzi-Minisita na dzi-MEC ) siani la zwa politiki , vhalanguli vha vhashumeli vha Muvhuso kha masia othe , u ri vha sike vhupo ho teaho u ri hu konadzee u vha na vhudifari ha ndeme na matshilele a tsumbo ane a nga emulwa nga vhothe vhahiriwa  . 
Muiti wa khumbelo u tea u ḓadza fomo ino fana na iyo yo ganḓiswaho kha Gurannḓa ya Muvhuso ( Nḓivhadzo ya Muvhuso R187 ya Luhuhi 15 , 2012 )  . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga nḓila ya akhaunthu ya masipala ya maḓi na muḓagasi  . 
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa  . 
Arali mutholi a muhasho wa muvhuso nahone a sa koni u ṋekedza luṅwalo ulwo , shango ḽavho li nga ṋekana nga ulwo luṅwalo  . 
Milayo ya muvhuso ure khagala ndi zwa ndeme kha u swikelela zwipikwa zwa muvhuso u yaho phanḓa , zwi tshi ṱumanya u vha khagala kha muvhuso hu u itela u khwinisa nyimele ya vha shayaho ḽifhasini . 
Murangaphanḓa wa tshigwada u a tshintshwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u vha na vhuṱanzi uri mugudi muṅwe na muṅwe a ṋewa tshikhala tsha u vha murangaphanḓa . 
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni u langulwa nga Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni vha Muhasho wa zwa Mishumo  . 
U ya nga hune zwa konadzea , tshitshavha tsha vhadzulapo tshi na vhaimeli vhatsho vhane tsha vha funa  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Mutevhe wa zwidodombedzwa zwa vhukwamani vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Nila hedzi ndi dza ndeme vhukuma ngauri dzi thusa kha u tikedza tshipikwa tshihulwane nahone hu o ambiwa nga hadzo nga vhualo  . 
Vha tea u ita mishumo yawe vha tshi khou itela khophorethivi na u dzula vha tshi khou ḓivhadza miraḓo nga zwine vha khou ita zwone . 
Ri ḓo bvelaphanḓa na vhaṅwe u tandula zwiko zwoṱhe zwa fulufulu ḽihulwane ḽo vusuludzwaho nahone ḽi sa nyeṱhi hu si na ndavha na phimo dzavho dza zwino dzi nga vha dza ḓuvha , muya , maḓi gese ya mupo kana zwiṅwe na zwiṅwe  . 
Ro dzula ro ni nea fhungo li re na thoho khulwane ya mafhungo ine na do thoma ngayo phara  . 
Ntshengedzeni  . 
Naho hu sina nḓila i sa dzhiiho sia na saintsi ya u ṱhaṱhuvha maitele na lutendo kha zwa vhuloi ha Afrika , ngoho ndi ya uri maṅwalwa a Antrhopology ndi one ane a fha ṱhalutshedzo nga maitele na lutendo  . 
Vha tshi ṱo ḓa maṅwe masheleni a u thoma kana u engedza thandela ya vhulimi vha fanela u tou ya banngani . 
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano  . 
U fhirisa afha zwi ḓo thithisa tsukanyo ya zwiḽiwa zwa furu  . 
Nga murahu ha miṅwaha iyi yoṱhe , ri fanela u lwela u swikelela vhafumakadzi nga ngomu ha zwigwada zwiraru na u vhona uri vha a giradzhuwetha u bva kha u ṱhogomela u ya kha vhorabulasi vhaṱuku na u ḓo swikelela kha u vha vhorabulasi vhahulwane  . 
Tshiimiswa itshi tshi ḓo shuma na muofisiri muhulwane wa ane mushumo wawe muhulwane ha ḓo vha u sedza kuvhetshele kwa mitengo na matshimbidzele khathihi na vhuḓi hazwo . 
Tshaka dza u linga dzi shumiswaho dzi tea u yelana na mirole ya vhana . 
Vhu ṋea vhadzulapo tshikhala tsha u shandukisa mihumbulo ya dzi MP phanḓa ha musi Mulayotibe u tshi vha mulayo  . 
Kha pulane dza u funza dzi re kha themo iṅwe na iṅwe yo bulwaho afha fhasi hu na sekele yo khethelwaho u funza zwivhumbeo zwa luambo fhedzi , sa tsumbo , vhege ya 7 na ya 8 kha Gireidi ya 10 . 
Nga tshifhinga tsha u funza kilasi yoṱhe na tshifhinga tsha u livhana na tshigwada , vhagudi vha bvela phanḓa u amba nga ha ḓuvha ḽa vhege , ṅwedzi wa ṋwaha na datumu ya ḓuvha ḽeneḽo , na maḓuvha o rangelaho na maḓuvha a ḓaho . 
U vha u woṱhe swiswini kana fhethu hu sa dzuli vhathu kana vhusiku  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso , ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho  . 
Vhorabulasi vhashu vho ṱangana na zwi konḓaho mahoḽa nga nṱhani ha gomelelo . 
Tshikhokhonono tshaṋu tshi na mushumo ? 
U alusa na u swikelela ndinganyiso , mulayosiṅwa na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza na u khwinisa vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , zwo khakhelwaho nga tshiṱalula a nga kha ḓi dzhiiwa . 
Vha dovha vha ombedzela ndeme ya u ḓinea tshifhinga tsha u thetshelesa vhadededzi  . 
Pfanelo dza vharengi ndi mini ? 
Ri khou amba zwa uri ri tea u sumbedza nga kha nyito u fhirisa u amba nga ha mbekanyamushumo idzi  . 
Vha songo shumisa maitele a sialala na a vhurereli ane a tsitsa tshirunzi tsha vhafumakadzi  . 
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri u fhungudzea a ho ngo ṱavhanya lwo linganelaho , hu si nga phimo ya phesenthe dza 7 u ya kha dza 10 dze ra ḓitetshela kha tshaka dzo fhambanaho dza vhugevhenga kha muṅwe muthu  . 
Tshifhinga tsho teaho  . 
Tshitshavha tshi na pfanelo ya u hanela u dzhena kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana u ṋetshedza nḓivho ya sialala  . 
Muredzhisiṱarisi wa Khophorethivi a nga fha ndaela ya uri khophorethivi i shandukise dzina ḽayo arali dzina ḽi sa tevhedzi milayo ine ya wanala kha Mulayo wa Dzikhophorethivi  . 
Ri kha ḓi vha kha tshifhinga tshine zwithu zwa khou lemela . 
Hezwi zwi tshi itwa hu vha ho sedzwa u vha hone ha masheleni na u fusha ṱhoḓea dzine dza vha dza ndeme  . 
Nyambedzano yo dodombedzwaho ya mishumo i kha khethekanyo ya 6 afho fhasi  . 
Mivhigo iyi itea u itwa uri i wanale na kha tshitshavha  . 
Nga u ita ezwi u ḓo ḓivha uri ndi nnyi ane a tea u mu kwama u itela thikhedzo  . 
Masipala u nga wana tshelede u bva kha zwiko zwa ngomu na zwa nnḓa  . 
Musi vha sina ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa nnḓa , vha ḓo tea u ita khumbelo ya nomboro ya u ḓiṅwalisa ya vhuendi ( TRN ) , tenda vha vha vhe na phasipoto ine ya khou shuma , ḽaisentse ya u reila kana ḽiṅwaḽo ḽa u tshimbila ḽine ḽa ṋetshedza vhuṱanzi uri vha Afurika Tshipembe lwa mulayo . 
Ndivho : U ṋetshedza ndambedzo ya masheleni kha mbekanyamushumo dzoṱhe dza madzulo a vhathu zwi tshi tshimbilelana na maitele , nzudzanyo na mbekanyamaitele dzo tendelwaho , u dzudzanya na nḓila kana maitele . 
Kha vha putedze tshiputedzi tshaula kha mouse vha putedze dokhumenthe ine vha tama uri i kopelwe kha computer yavho . 
Pulane dzo tea na u vha na zwithu zwinzhi zwe dza ta u amba nga ha ndeme dza zwigwada zwoṱhe , hu sthi katelwa vhane vha si kone u ḓi lwela  . 
Hezwi zwi nga dzhia ma ḓuvha a fumi a mushumo . 
Tshumelo dza ṱhoḓisiso na Mbekanyamaitele na u ṱuṱuwedza ṱhoḓisiso ya khomishini na maitele a mbekanyamaitele kha zwa mveledziso dza tshifhinga tshilapfu , khathihi na u ṋetshedza thikhedzo ya thekhinikhala kha Khomishini ya u Pulana ya Lushaka . 
Arali khasitama ya nga lindela tshifhinga tshilapfu , kha vha i vhudze nga tshifhinga tsho salaho phanda ha musi i saathu u wana thuso nahone vha humbele pfarelo  . 
Mulayo wa zwino wa Sectional Titles wa 1986 u ṋetshedza dziṅwe pfanelo kha vhaṋe vha dzikhethekanyo kha zwikimu zwa sectional titles . 
Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi , wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala . 
Tshanduko ya matshilisano kha pfunzo yo zwi nga si shandulwe nga demokirasi  . 
Nga u sengulusa ṱhalutshedzo , ri a kona u khethekanya mathemo a ndeme na u bvisela khagala nḓaḓo maelana na mathemo aya  . 
Vhathetshelesi vha ṱuṱuwedzwa u davhidzana na muambi na vhashelamulenzhe ngavho vhuvhili havho u itela u ṱuṱuwedza tshitshavha tshi ḓivhaho ngoho na tshi nyanyulaho  . 
South African Maritime Safety Authority na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango zwi tea u tendela tshikwekwete . 
Foramu iyi i tea u ṱalutshedzwa vhuvha hayo nga vha ha masipala uri zwi tee nzulele yapo ya zwithu  . 
Itani ṱhoho ya mafhungo i no kunga . 
Phinulo kanzhi dzi ḓo vha dzi si dza vhuḓi  . 
U ḓivha kiḽasi ya thundu kana tshumelo dzavho kha vha ye kha Nice Classification - 8th edition , kana vha dalele ofisi dzashu dzine dza vha Pretoria  . 
Tsha vhuṋa , ngei Devhula Vhukovhela , ri ḓo engedza na u thoma nḓisedzo ya maḓi , dzibada , tshiporo na themamveledziso ya muḓagasi . 
Ndo kona hafhu nda dovha u amba na vhabvannḓa vhe vha amba uri vha fola miduba ḓuvha na ḓuvha vha tshi ita khumbelo dza maṅwalo kha Muhasho wa zwa Muno  . 
Kha ii sia Muvhuso u khou o ita dzhatsha a u ivhadza nga ha thengiso ya maimo aya khathihi na u bveledza vhushaka na vhalanguli vha SPS vhane vha vha kha mimaraga ya thengiso u vhona uri maga aya o isendeka kha zwa saintsi , u khwinisa maimo a mashango a nna uri hu vhonale uri izwi zwi khou vhonala nahone zwi khou shumisiwa  . 
U sedzulusa u ḓigeḓa zwi tshi kwama u awela na vhuḓimvumvusi , khungedzelo na vhulambedzi u bva kha kuhumbulele kwavhuḓi  . 
U tutuwedza vhathu vhane vha vha na vhutsila ho fhambanaho uri vha shele mulenzhe , kha vha shumise tshaka dzo fhambanaho dza ndivho na zwikili  . 
Izwi zwi amba uri arali vha tshi ṱoḓa u vhila tshinyalelo dza dzilafho kana dziṅwe tshinyalelo dza vhudzulo dze dza ḓiswa nga u tambudzwa , vha tea u ṋetshedza vhuṱanzi ha tshinyalelo dze dza badelwa , vha humbela Khothe uri i ṱanganedze iyi khumbelo  . 
Tshigombela tshone a tshi tshinwi hun(we na hun(we , sa tsumbo sosani  . 
U rumela vhasengulusi kha dzinwe tshomedzo arali dzi hone uri vha wane thuso hone  . 
Ndaela ya muthelo i bvaho kha South African Revenue Service i ṋea ndaela mulangi wa tshikwama kana mutholi nga ha mbadelo ya muthelo u teaho u kokodzwa kha tshelede ya mbadelo iyo  . 
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa . 
Naa zwishumiswa kana thulusi dza u dzinginyisa zwanḓa dzi a ṱhogomelwa zwavhuḓi ? 
Lushaka lwa vhurangaphanḓa lune dziyunivesithi dza bveledza na ndeme yo engedzwaho ya zwitshavha zwa mulalo ndi zwa ndeme vhukuma  . 
Iyi nyaluwo khulwane ngaurali kha vhuendelamashango ndi vhuṱanzi vhu vhonalaho ha u kona u ṱanganedza na u fara zwavhuḓi vhaendelamashango na tshenzhemo nnzhi ya vhuendelamashango ine shango ḽa vha nayo . 
Hu na tshaka tharu dza mutheo dza thaidzo dza u ṱanganya na u ṱusa . 
Vha nga si ite izwi arali vha sa ḓivhi vhathu vhane vha dzula kha wadi yavho , ṱhoḓea dzavho na mafhungo avho , zwine vha ṱoḓa komiti i tshi vha itela na uri ndi zwifhio zwifhaṱo , dzibada na zwiṅwe zwithu zwo vhumbaho wadi yavho  . 
Arali muhumbeli a sa koni u vhala kana u ṅwala , kana a na vhuholefhali , khumbelo ya rekhodo i fanela u itwa nga mulomo  . 
Khabinethe yo tendela Puḽane Khulwane ya Lushaka ya Zwidzidzivhadzi ( 2013-2017 ) na uri i thome u shumiswa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho . 
Zwa mitambo zwi dzhiwa sa tshiṅwe tsha zwiṱuṱuwedzi vhukuma tsha u fhaṱa lushaka nahone mbekanyamushumo dza mutambo wa rugby dzi ḓo khwinisa nzudzanyo ya matshilisano . 
Vha fhungudze u nwa halwa . 
Mutsireledzi wa tshitshavha u na maanḓa a u ita zwi tevhelaho , sa zwine zwa langulwa nga mulayo wa lushaka- ( a ) u ita ṱhoḓisiso ya vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe kha mafhungo maṅwe na maṅwe a muvhuso , kana kha ndaulo ya muvhuso kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso zwine zwa khou humbulelwa uri a si zwa vhukuma kana zwi bveledzaho zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi kana u dzhia sia ; ( b ) u ṋea muvhigo malugana na vhuḓifari honoho ; na ( c ) u dzhia vhukando kana maga o teaho a u khakhulula  . 
Izwi zwi ita uri zwi vhe zwa ndeme kha muvhuso u dzhia maga malugana na u shumana na uvhu vhuaḓa vhuhulwane  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , ndi vhuṱambo ha ṅwaha nga ṅwaha hune Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe vha amba na Phalamennde na Lushaka , kha u vulwa ha Phalamennde  . 
Vha fanela u ita izwi vha sa athu wana na nḓivho na nthihi  . 
ATAF i khou kundelwa u shavhedza ( tshikolodo kana ndinganyiso ) kana u renga ndaka dzifhio kana dzifhio  . 
Itani thiki kha phindulo i re yone . 
Tshumelo ya bisi i ḓo vha shumiseaho nga maanḓa musi elementhe iṅwe na iṅwe i tshi khou thomiwa , ngauri elementhe idzi dzi tshi ṱangana khathihi na vhuendi ha tshitshavha vhu re hone  . 
Tshivhoniswa tsha ndeme kha mafhungo a elanaho na mavu o tiwaho u ya nga mivhigo na khani dza mulayo  . 
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu  . 
Naho zwo ralo , hu tea u vha na tshifhinga tshine mutshimbidzi a litsha musi tshitshavha tshi tshi vho kona u langula mishumo yatsho hu si na thuso i bvaho kha mutshimbidzi wa nnda-heyi ndi ndivho ya magumo  . 
U shumisa zwithu zwivhili zwi no fana sa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Nahone ri do vha hafhu ra ḓiṋekedzela u swikela zwivhangalelwa zwa thendelano dza ḽifhasi hu tshi katelwa na Kyoto Protocol na dziṅwe dzo ḓaho nga murahu hayo , u itela uri mirafho i ḓaho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi ivhe na zwine ya wana kha . 
Kha miṱangano iyi vharangaphanḓa vha sialala na Tshigwada tsha u Shuma vho khwaṱhisedza mvelelo dza muṱangano na Phuresidennde vha sumbedzisa uri vha ḓo vhiga ngaha mvelaphanḓa kha muphuresidennde . 
Vhone na vhaunḓiwa vhavho a vho ngo tendelwa u shumisa garaṱa ya vhuraḓo arali vha ṱutshela Tshikimu kana vha sa tsha tea u vha muraḓo wa GEMS  . 
Kuitele ukwu ku vha tendela uri vha shumise ndambedzo ya u fhaṱa nnḓu yavho . 
Nndwa ya u lwa na vhuaḓa i khou ya phanḓa . 
Milayo ndi ya ndeme nahone i tea u tevhedzwa kha u thomiwa ha CBNRM  . 
Zwi sa yi ngauri maitele o tou dzhenelela u swika ngafhi kha tshiimo tsha tshiofisi , arali tswikelelo dza maitele ayo dzi songo sumbedzwa nga nḓila dzine dza konisa uri hu dzhiiwe tsheo yo kwaṱhaho , tsedzuluso ya mulayo i nga fhedza yo swikelela ndivho yayo  . 
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo , nngu , mbudzi , bere ( hu si zwimange nga mmbwa ) vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa . 
R350 na R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe yo tendiwaho siani ḽa tshiimo tsha mukovhe , kana R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe ine i sa vhe na tshiimo tsha mikovhe . 
Muthusa Muphuresidennde vho fulufhedzisa vhabindudzi vha Japan uri Afrika Tshipembe a ḽi na thaidzo ya u ita vhubindudzi nahone vha vha toololela nga ha vhudziki ha ikonomi yashu na vhupo ha mabindu ho teaho vhune vhathu vha nga bindudza khaho , zwihulusa kha tshumisano dzine dza sika mishumo . 
U ita uri tshitshavha tshi shume tshothe nga maitele a ongolowaho  . 
Zwishumiswa izwi zwi shuma sa pfufho kha vhatshikafhadzi u nanga nḓila dzavho dza ndango ya tshikafhadzo  . 
Senthara dza tsireledzo ya tshitshavha dzi tea u dzhielwa nṱha  . 
Khumbelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha maitele na zwitandadi zwi fanaho zwa vhufaragwama  . 
Arali vha sa badela nga ḓuvha iḽo , vha ḓo tea u badela nzwalelo na ndaṱiso  . 
Tshivhalo tsha khamphani dza Afrika Tshipembe , zwihulu sekithara dzi re na vhushaka na Petrochemical dzi khou shuma Qatar . 
GCIS vho mbo ḓi kwamana na vha Design South Africa - vhane vha vha tshiimiswa tsho imelelaho zwigwada zwa vhathu vha u ola Afurika Tshipembe nga vhuphara - uri vha ṱalutshedze vhathu vha fumi vhane vha vha vhone vhakoni u fhira vhoṱhe . 
ICD i ḓo rumela muvhigo na themendelo kha Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha . 
U shumisana na tshiṱitshi tsha radio ya tshitshavha tshapo zwi ḓo thusa Komiti dza Wadi u ṋetshedza tshitshavha mafhungo na u vhiga murahu havho  . 
Vhashumi vha tea u wana vhugudisi nga ha maitele ane a tea u tevhedzelwa malugana na u tsireledzea mushumoni hu tshi katelwa maga a thusoṱhanzi  . 
U fhindula mbudziso dza vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa , tsumbo , ngavhe muṋe wa shopho o vha o sia muṋango wo vulea a tshi ya hayani vhuḽa vhusiku . 
Maṅwe maga o katelwa kha Thendelano ya Vhaswa ya Lushaka yo sainiwaho Soweto mahoḽa nga Lambamai . 
Ndangulo : Vhathu vha vhupo honoho vha shumisa dzangano lo livhiswaho kha tshitshavha line la vha hone ( CBO ) kana vha vhumba liswa uri vha vhumbe pulane dza u thivhela zwishumiswa zwa mupo wavho na u dzi shumisa zwavhudi  . 
Vhana vhane vhabebi vhavho vha daha fola vha nga kona u kavhiwa nga malwadze a khanani , ane a nga buronikhitisi na nyumonia u fhirisa vhana vhane vhabebi vhavho vha sa dahe  . 
Maga a ya ṱoḓea u khwaṱhisedza uri vhaofisiri vhe vha pfuka milayo ya u renga vha fanela u vha vho imiswa mushumoni , ho bviswa mbuelo dzoṱhe , ngeno ṱhoḓisiso dzi tshi kokodza miṅwaha minzhi  . 
U davhula na u hafula zwi tea u itwa nḓowenḓowe yazwo nyimele i so ngo ḓitikaho nga tshithu  . 
Vho vhuya nga Dzanani vhe na malume . 
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka  . 
Iṅwe ya nḓila dzine Komiti ya Wadi ya nga ṋetshedza vhudavhidzani ndi nga u shumisa miṱangano hune vha nga pfa nga ha dzimbilaelo na zwithu zwa ndeme zwa tshitshavha khathihi na u vhiga kha tshitshavha  . 
Hu itea mini arali hu na zwa shishi nahone vha sa koni u ita khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ? 
Vha nga kwama senthara ya vhashumi ya tsini arali vha tshi ṱo ḓa u swikelela mutevhe wa vhathu vha sa shumi  . 
Ndaulo dza BABS dzi sumedza zwifhinga sa tshivhalo tsha maḓuvha  . 
U wana mafhungo na u ṋetshedza muvhigo ndi tshiteṅwa tsha ndeme  . 
Ndau yo vha i tshi leluwa ngeno mbevha yo vha i tshi lemela . 
Lu fhambana na lune lwa wela kha tshigwada tshithihi nalwo nga maipfi , tshivhumbeo na kubulele lushaka lwa tshishumiswa tsha ḽitheretsha --- lushaka lune tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tsha ḽitheretsha tsha wela khalwo luvhengela mbiluni---u sa kona u konḓelela kana u dzula wo ṋea khaṱhulo kha muthu , tshigwada , muhumbulo kana tshiitisi . 
Ndi zwifhio zwine zwa takadza khatsho ? 
Phuresidennde vho khwaṱhisedza uri , vhuḓifulufheli ha ḽifhasi ha ikonomi ho fhaṱea nga zwiṱuku na u phaḓalala u mona na ḽifhasi , zwa zwino ho ḓela tshaka uri dzi fhaṱulule , u vusuludza na u ṱuṱuwedza hafhu ikonomi dzavho na u enda na sekithara dza vhuendela mashango  . 
Zwa ndeme hafhu ndi uri 90 wa madzhisiṱaraṱa idzo ndi vhafumakadzi , vhane vho imela 59 wa phesenthe kha vhathu vhoṱhe vho tholwaho . 
Arali zwidodombedzwa zwa muthu zwa vha zwo dzheniswa kha ino website , vhashumisi vha tamaho u shandukisa zwidodombedzwa vha nga shandukisa nga tshumiso ya muratho wa feedback  . 
Tshifhinga tshoṱhe vhagudi vha tea u ṱanelwa maitele a u linga kana kuvhudzisele , tsumbo , kufhindulele kwa u nanga hu na zwinzhi ( multiple -choice ) mbudziso ya phindulo nnzhi u fhindula nga u tou funa , ( free response ) mbudziso dza phindulo pfufhi , na dziṅwe . 
Phukha ṱhukhu i nga thusa phukha khulwane ? 
U shuma ha u thoma nga phetheni ho katelwa na zwivhumbeo kana zwithu , zwi thusa vhagudi u isa maṱo kha u vhekanya nga u tevhelelana ha zwithu . 
Arali muthelo wa tshifhinganyana wo tou humbulelwaho u fhasi ha muholo wa besiki , vha katele khumbelo yo fhelekedzaho na nga thikhedzo . 
Yo fhira kha vhukwamani na tshitshavha nga Luhuhi 2015 . 
Kha khanedzano nga ha mbekanyamaitele ya makete wa mishumo nga ngoho hu na vhoraikonomi vha si na mushumo vhanzhi vha ṱoḓaho u bviswa ha mulayo sa yone nḓila ya u khwinisa na , nga kha vhusikamushumo  . 
Mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo fhedzi nga nḓila ine- ( a ) u bviswa hu ṱoḓea fhedzi nga tshiimo tsha shishi ; na ( b ) mulayo- ( i ) u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka u shumaho kha zwiimo zwa shishi ; ( ii ) u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya ; na ( iii ) u anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso nga u ṱavhanya arali zwi tshi konadzea nga murahu ha musi u tshi itwa  . 
U bvelaphana kha zwipotso zwi fanaho na ragabi , bola na mavili zwo livhisa kha u fhungudzea kha zwa u khethana nga mirafho kha ino shango  . 
Milandu iyi a i thetsheleswi thungo  . 
Khabinethe yo tenda zwauri Afrika Tshipembe ḽo ṋetshedza ḽikumedzwa ḽa u fara Khaphu ya Ḽifhasi ya Rugby 2023 ( RWC )  . 
Vha a ṱalukanya kushumele kwa masipala lune vha nga kona u shuma mushumo wa ndeme wa u ṱumekanya  . 
Fhano Vend(a musanda muhulwane wavho wo vha u Dzat ( a  . 
Hu na nyimele dzine masipala a nga pfa uri madzuloni a u ṋetshedza tshumelo nga nḓila yo fhambanaho vha nga tou hira muthu ( muṋetshedza tshumelo ) uri a zwi ite  . 
Vhalani mafhungo ni talele maiti oṱhe kana maipfi oṱhe a nyito . 
Zwino sielisanani u dzungudza thambo uri khonani dzaṋu tshi i fhufhe . 
Vhashai na vho siiwaho nga nnḓa , nga nnḓani ha musi vha bvisela khagala u ḓilugisela u shuma , vho pfelwa zwihulwane uri vho tewa nga tshiimo tshavho  . 
ZWA MVELELE , ZWA VHURERELI NA ZWIGWADA ZWA LUAMBO Vhathu vha nga ḓi phina nga mvelele yavho , u ita vhurereli havho , vha shumisa luambo lwavho . 
O sinyuwa  . 
Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumiwa wa tshoṱhe a tshi dzhenela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti dzaho . 
Ndivho dza tshumelo ya tshipholisa ndi u thivhela na u ita u ṱoḓisisa kha zwa vhuvemu , u vhona uri shango ḽi lale , khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki na ndaka dzavho , u tikedza na u tevhedza mulayo  . 
Zwa ndeme , u kovhelana mbuelo dza nyaluwo zwi tea u katela u dzheniswa ha vhashumi , u vhona uri hu na mishumo yavhuḓi  . 
Musi vho no shuma na mvelelo , vha nga takalela u kovhana mihumbulo yavho na thimu yavho ya u dizaina na mveledzo  . 
Tshikhala ofisini ya Muthusa-Phresidennde tshi nga ḓadzwa nga ḽihoro ḽo nangaho onoyo MuthusaPhresidennde . 
U thomiwa ha mbekanyamushumo dzo vhalaho nga fhasi ha thendelo ya mutheo wa Nḓowetshumo dza Migodi dza Ndeme zwo ḓisa vhudziki havhuḓi na fulufhelo sekitharani ya zwa migodi , zwine zwa vha thikho ya ikonomi . 
Kha ṅwaha wonoyu , ri khou ṱoḓa u khunyeledza thendelano na vha mavhengele uri vha renge zwiṱoko zwinzhi zwa fhano Afrika Tshipembe na u ṱuṱuwedza zwibveledzwa zwavhuḓi zwo itwaho nga vhashumi vha Afrika Tshipembe  . 
Khabinethe i tama u ombedzela khuwelelo yayo ya uri shango ḽi tikedze ndingo dzoṱhe dza u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016  . 
Tshiṅwe tshifhinga pfulufhedziso ya tshibveledzwa itsho i pfukiselwa u bva kha ṅwaha u ya kha ṅwaha , hu si na tshi tshiṅwe tshi bvaho khatsho  . 
Shumisani maipfi a no ri Zwi tshi thoma ndo , nga murahu nda , tsha u fhedzisela ndo . 
Nga nnḓa ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe , vhafumakadzi vha tshe vhaṱuku kha u dzhia tsheo  . 
Fulwi 2012 sa Muofisiri muhulwane o tou Farelaho  . 
Tsaino ya muṅwaleli ane a khou rekhoda na dzina ḽo tou thaiphiwaho  . 
Vha humbule : Fhethu ha ndeme ha kushumele kha wadi ndi afho ho topolwaho nga kha IDP na Phurosese ya u shumisa , zwenezwo ndi zwa ndeme uri Komiti dza Wadi dzidzhenelele kha phurosese idzo  . 
Ndi vhuṱanzi vhu ṱo ḓeaho na ḽiga ḽa u thoma u sedzulusa nga vhusedzi kha zwifanyiso u vhona zwithu zwo ḓoweleaho na tshenzhemo  . 
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme zwe zwa swikelelwa nga mbekanyamushumo dza themamveledziso dza lushaka dza muvhuso zwine zwa ḓo bveledza u fhaṱwa ha zwibadela zwa 43 na dzikiḽiniki dza 213 kha tshikhala tsha miṅwaha miṱanu i ḓaho u swikela ṱhoḓea dza sisiṱeme ya Ndindakhombo ya Mutakalo wa lushaka . 
U na maapula a 14 . 
Ri ḓivha izwi musi mugudi a tshi : s Bveledza u limuwa mibvumo . 
Arali huna zwidodombedzwa zwine zwa ṱo ḓea kha ṱho ḓea dza phukha kana tshibveledzwa tsha phukha , khophi dza tsumbo dza Ofisi ya u Ṱun ḓwa ha Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha zwi nga wanalea u bva Ofisini ya u Ṱun ḓwa ha Phukha . 
Hezwi zwi ṱoḓa tsheo i re khagala na maitele o ḓisendekaho nga vhathu  . 
U ita nyambedzano nga ha tshiṱori , u topola muhumbulo muhulwane kha maṅwalwa , na vhabvumbedzwa vhahulwane na zwiṅwe . 
Khonfarentse i ḓo ṋetshedza luvhanḓe Afurika uri ḽi kone u amba zwavhuḓi nga ha khaedu dza dziḓoroboni na u dovha u lugisa dziḓoroboni u itela mveledziso ya vhathu . 
Ndi mini , arali zwi hone zwine vha nga shandukisa kha u dzhenelela ha Komiti ya Wadi ? 
Zwiṅwe kha hezwi , u ṋetshedza tshumelo kha zwitentsi zwa 124 758 nga tshifhinga tshenetshi tshithihi . 
Nzudzanyo ya vhuvhili ya Gaidi ya U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDP i tevhedza nzudzanyo ya u thoma  . 
Hezwi zwi katela mbadelo dzin(we na dzin(we khathihi na u sumba sia ( la uri matshimbidzele a nga bvela hani phand(a arali zwo tea  . 
Hu na milayo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzine dza kwama CBNRM  . 
Ndo vha ndi tshi tamba na khonani dzanga masimuni . 
Kha vha vhulunge rasiti sa vhuṱanzi ha khumbelo . 
Hu na vhatukana 5 na vhasidzana 4 vhane vha khou dzhenela ngudo dza nyengedzedzo dza vhutsila tshikoloni . 
Dziphothifoḽio na Vhudavhidzani u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽituku ḽi re na tshigwada tshihulwanesa vhusimamilayoni uri a vhe ene Murangaphanḓa wa Vhuhanedzi  . 
Nahone vho vha vhe muthu muhulwane we a vha a tshi vhona uri ndi nnyi a itaho mushumo wa lushaka ulwo kha zwikhoḓo izwo  . 
Maṅwe a mabindu mahulwane kha mamaga a thola vhashumi vha malugana na mutakalo mushumoni vho zwi gudelaho , kanzhi vhane vha vha na nḓivho ya zwa dzilafho  . 
Mulayotibe wa Khwiniso wa Zwibveledzwa zwa Zwiko zwa Peṱhiroḽiamu na Minerala wo humiselwa Phalamenndeni u itela uri u sedza kha , ho tou topolwa , vhukwamani naKhoro ya Lushaka na Mavunḓu , zwe zwa vhoniwa zwi sa fushi . 
Tshikhala : Vha tea u vha vho tholwa mafheloni a Phando 2003  . 
Zwine vha zwi lavhelela sa mpho ya ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ndi ngoho . 
Arali vha tshi khou tou posa khumbelo yavho , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho nga phosiṱaḽa oda vho i livhisa kha Mulangi Muhulwane wa Vhulimi . 
Vhatholi a vha a hu nga vhi na u engedzwa ha tshileme hu shumiswaho  . 
Phurosese iyi i khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u ṱuṱuwedza thendelano vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u langula vhathu . 
Khabinethe 91 . 
Divhazwakale ya Afrika Tshipembe i sumbedza zwauri hu na sekitha dza tshitshavha dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha nga muvhuso wo fhiraho  . 
U valelwa sibadela na ḓivhazwakale ya dzilafho ḽo itwaho Hu ḓo dzheniswa na mafhungo a HIV kha rekhodo iyi ? 
Pfanelo dza Mulayotibe wa Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi u ya nga mulayo une wa shumiswa nga nḓila-nyangaredzi u ya nga nḓila ine uho u fhungudzwa zwa pfala nahone zwi khagala kha tshitshavha tsha demokirasi ho sedzwa ndeme ya muthu , u eḓana ha vhathu na mbofholowo , hu tshi khou dzhielwa nṱha zwithu zwo teaho , zwine zwa katela zwi tevhalaho a Lushaka lwa pfanelo ; b Ndeme ya ndivho ya phungudzelo ; c Lushaka na vhuhulu ha phungudzelo ; d Vhushaka vhukati ha phungudzelo na ndivho ya hone ; na e U sa konḓisesa zwi amba u swikelela ndivho  . 
Kha iyi nyimele i konḓaho ya vhungomu ha ḽifhasi , hune ikonomi dzoṱhe dza khou ṱangana na khaedu i konḓaho , Khabinethe yo khwaṱhisedza ṱhoḓea ya muvhuso ya u dzhenelela nga maano na u kona u dzhia tsheo dza u vusuludza luvhilo lwa nyaluwo ya ikonomi . 
Ro sedza kha vhaswa vhashu uri vha ḓo takulela nṱha na nṱha shango iḽi  . 
Kha nndwa yeneyo vhavend(a vho d(o kundwa vha dzhielwa na tshipid(a tsha shango ( lavho fhethu he havha hu fhasi ha Makhado ha vho vhidzwa u pfi Louis trichardt hune namusi havho vhidzwa nga dzina ( la Makhado  . 
U vhulunga dzirekhodo zwoṱhw zwi teaho u shumiwa nazco phanḓa ha u balanganya , hu tshi katelwa na nḓila ine thundu na zwikolodo zwa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana zwa ḓo shumiwa nazwo , zwo tandululwa  . 
Vhudifhinduleli hothe kha fhungo ili vhu zwandani zwa munekedzi wa tshumelo sa zwe zwa buliwa kha ndaulo dzo vhewaho nga muvhuso  . 
Nga nyito , gumoṱuku ḽa u wa hu buḓaho nga tshidanga tsha phevimennde ḽi tea u vha phesenthe nthihi  . 
Kha vha ite rothini ya nyito dza u tamba vho vhofholowa dza nga ngomu na dza nga nnḓa sa zwe zwa dodombedzwa kha khethetanyo ya 2 . 
Naho zwo ralo ri lingedza u tandulula thaidzo dzoṱhe na vhahura vhashu nga kha nḓila ya vhudiplomati  . 
Afurika Tshipembe ngauralo lo tevhela matshimbidzele a fanaho na Malaysia fhedzi lo lwela uri hu vhe na ndivho yavhudi kha matshimbidzele ( ine ya elana na thanganelano ya Matshimbidzele a u Bveledza na Matshimbidzele a Lushaka a HRD )  . 
U posa zwi a badelwa  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa u shumisa pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli havho zwavhuḓi na u ṱhonifha avho vhe vha lwela mbofholowo ine ra khou ḓi phiṋa ngayo ṋamusi  . 
Mulandu wa vha Mhlekwa wo khwaṱhisedza muhumbulo wa Khomishini ya Mvusuludzo ya Mulayo ya Afurika Tshipembe kha khothe dza sialala na mishumo ya vhulamukanyi ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha bammbiri ḽavho ḽa nyambedzano24 mayelana na vhulamukanyi ha vhutshinyi kha khothe dza sialala . 
Tshitafu tshi nga dovha hafhu u ni vhudza uri ndi ngafhi hune na nga isa hone mbilaelo arali Mutsireledzi wa Tshitshavha a nga si kone u thusa  . 
U ṋekedzwa kana u haniwa ha thendelo zwi kha tsheo ya muṋe wa webusaithi fhedzi , nahone hu nga vha na maga a lavheleswaho  . 
Mafhungo ane ha ḓo ambiwa ngao kha Samithi hu katelwa , u Sedzuluswa ha Tshisumbi tsha Dzingu tsha Pulane ya Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi , Bono ḽa SADC ḽa 2050 , Komiti ya SADC na Tshiṱirathedzhi tsha Zwiḽiwa na Pfusho na Mbekanyamaitele ya Vhulimi ha Dzingu . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha dzo ṅwala fhasi maitele a ndangulo ya u bviselwa khagala hune ha tshimbilelana na vhuṅwe vhukhakhi  . 
Zwiṅwe hafhu , u kuvhanganywa ha ndaulo ya ikonomi khulwane a zwi nga ḓo thusa fhedzi u fhungudza u gonya ha mitengo kha tshifhinga tshiṱuku , fhedzi hu ḓo ṱuṱuwedza vhubindudzi ha phuraivethe na u khwaṱhisa nyaluwo  . 
Ni ṋee thikhedzo kha phindulo yaṋu . 
Arali hu si na tshikalo tsha u eḓanyisa tsho tou rengwaho , ni nga ḓi itela tshiṅwe nga u nambatedza phere ya tshithihi tsha zwi tevhelaho kha haṅara : khaphu ya yogathi , tshiraho tsha boḓelo ḽa ḽithara 2 kana tshiraho tsha ḽithara 1 ya mafhi , kana bogisi ḽithara tsha nyamunaithi ( zwifaredzi zwa u fana zwi tea u nambatedzwa matungo oṱhe a haṅara )  . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa demokirasi ya ndayotewa hune mudzulapo muṅwe na muṅwe u na tshikhala tsha u shela mulenzhe kha maitele a demokirasi . 
Forensikhi . 
Kha ri thome zwino u fhungudza u shumiseswa ha zwivhaswa . 
Topolani ipfi ḽo ṅwalwaho nga luambo lusili ni ḽi ṅwale . 
Muthu a re na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha ha sumbedzi tsumbadwadze kana thaidzo na nthihi  . 
Khabinethe yo tendela Nḓivhadzamulayotibe ntswa kha Mupfuluwo wa Dzitshakatshaka . 
Fhatani mulayotewa wa tshivhumbeo tsha ndangulo une vhaimeleli vha tea u kwamana na zwigwada zwine vha khou zwi imelela  . 
U thonifha na u tanganedza pfanelo dza muthu ane a khou wana tshumelo , uri a kone u swikelela zwavhudi mafhungo na u ita tsheo  . 
Vha disa dzithudwa na mbidi na phukha dza daka u itela uri fhethu afho hu kunge vhaendelamashango . 
Nḓivhadzo iyi i ḓo rumelwa kha mubebi wa dzofha . 
Phresidennde u fanela u thola muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka . 
U humbula uri vhagudi vha khou ṅwala u swika kha 20 . 
Nga u ita izwi , Afrika Tshipembe ḽi vha ḽo ita zwipikwa zwaḽo fhasi ha Muṱangano wa UN wa u Lwa na u tinya Swoga . 
Hu na phurogireme dzo fhambanaho dza foniki . 
Fhedzi , nga nṱhani ha saizi ine ya vha ṱhukhu nga maanḓa na uri nga u angaredza vhathu vha fanaho kha ndingo dza zwa kiḽiniki dza thangela maraga dzo ḓoweleaho , ndingo idzo a dzi koni u lavhelelwa uri dzi vhone nga nḓila i fulufhedzeaho masiandaitwa oṱhe a si avhuḓi  . 
Milayo ya thengo ya zwishumiswa i tshi manḓafhadza Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u vhea nḓowetshumo dzo tiwaho hune u fushea hapo ho laelwaho ha ḓo thoma u shuma kha khungedzelo ya Nyendavhusiku  . 
Mbadelo dzine dza vha hone kha u wana maṅwe mavu dzi a fhambana u ya nga nyimele  . 
U katela vhathu kha tshanduko kana kha nḓila ntswa ya u ita zwithu  . 
Maga a u ita zwauri hu vhe na u swikelela kha thuso na u dalelwa  . 
Kha khetho ya Ruby , Emerald na Onyx vha nga dalela dokotela wa maṋo muṅwe na muṅwe , fhedzi vha humbelwa u dzhiela nṱha uri hu ḓo tevhedzwa mutengo wa Tshikimu . 
Kha vha ṋee muingameli khumbelo ya u bvisa muhwalo  . 
Vhashumi vho tendelwaho , vha re na vhuḓifhinduleli ha u londota data iṅwe na iṅwe ya nga ngomu yo ḓiswaho , vha tea u londota tshidzumbe tsha data iyo  . 
Mufholo wa Khuliso nga Mmbi wa Vhuṱambo u dzhia vhuimo phanḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka nahone bennde ya mmbi i lidza luimbo lwa lushaka  . 
Nga murahu , hu vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama Phalamenndeni  . 
Nga themo ino vhagudi vha ḓo shumisa zwiga u ṅwala mafhungo a nomboro tshifhinga tshinzhi na hone nga nga vhuḓifulufheli . 
Khethekanyo ṱhukhu ya malugana na u sia nnḓa vhuṱanzi arali vhuṱanzi u ṱanganedza uvho vhuṱanzi zwi tshi lwala mme vhavha pfana tshaisanaho na bisi  . 
Mugudi a nga ḓi ri u davhula u 24 ha ṱanganywa na 1 ; kana davhulo 25 ha ṱuswa 1 . 
Ndi nga mini ṱhoho ya mafhungo yo ṅwalwa nga maḽeḓere mahulwane , matswu ? 
Dzulani na khonani yaṋu ni ambe nga zwitatamennde hezwi . 
Zwine zwa khou iledzwa ndi nyimele ine muthu , musi o eletshedzwa nga dokotela wa muloi , musumbavhaloi kana muṅwe muthu , kana muthu a ita u nga u ḓivha nga ha vhuloi , a shumisa kana u vhanga zwa u shumisa nḓila ifhio na ifhio ine zwi tshi ya nga iyo ngeletshedzo kana lutendo lwa ene muṋe , zwa vhonala zwi tshi vhaisa muthu kana u tshinyekanya muthu kana tshithu . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya u ṅwalisa . 
Muvhigo u nwaliwa uri hu sedzwe zwiṅwe zwi sa khou tshimbila zwavhuḓi , zwi sedzuluswe , hu vhe na ndulamiso , zwi konou ḓo u tshimbila zwavhuḓi  . 
NAA AYODINI I KWAMA HANI VHATHU ? 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto . 
GCIS i ḓ o shumana na khumbelo dza tswikelelo ya zwidodombedzwa kana tshandukiso ya zwidodombedzwa i tshi khou tevhela mulayo  . 
Tsumbo ya 2 : Arali mushumi a khethwa u ri ndi ene o teaho u rengela muvhuso mavu ane a do shumiswa kha thandela nahone tshinwe tshipida tsha mavu aya ndi tsha shaka lawe , mushumi onoyo u tea u divhadza vhahulwane vhawe nahone a di bvise kha mafhungo a u tshimbidza thengiso iyo  . 
Mushumo wanga : u sa thivhela vhathu kha dzangano langa nga nthani ha uri vha na tshitalula , sa tsumbo , nga u hanedza vhathu vha Matshaina kha dzangano langa  . 
U fhaladzwa ha vhusimamilayo ha vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela 109 . 
Phophi o d(o thuntshiwa nga tshigidi kha shama nga Sawane musi a tshi khou vhusa afho Duthuni  . 
Ri na lutendo uri nḓila ine ya takadza ya tshanduko na vhumatshelo vhune aya mashango are na vhushaka a nga nanga,i itiwe nga one aṋe  . 
Muhwelelwa a nga ita aphiḽi kha tshigwevho tshe a tshi ṋewa  . 
Phindulelo ya Tshisuthu yo kaniswa nga Moses Mphahlele nga 1942  . 
Vha dzhiele nzhele , sa zwe zwa tendelwa nga Mulayo wa ECT , ri nga shumisa mafhungo a vhone vhaṋe o kuvhanganywaho u ita phurofaiḽi dza zwa ndivho ya dzimbalombalo na thengiso kha phurofaiḽi idzi  . 
Tshakha mbili dza vhushaka , vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho , dzi a ṱanganedzea . 
Mudzulatshidulo , musi ri sa koni u furalela zwa murahu , ri fanela u zwi fhira na u sedza zwihulwane kha zwivhangi zwa nga ngomu zwa zwino zwa mveledziso ṱhukhu na dzikhuḓano  . 
Muthu a nga amba thaidzo zwavhuḓi fhedzi musi o i amba hafhu yo fhelela  . 
Khethekanyo F : Zwidodombedzwa zwa Muḓisi wa mbilaelo o ṋewaho thendelo uri a imelele vhathu nahone o imela dzangano , a tshi khou imelela madzangalelo a miraḓo yao . 
Salani u na tshifuwo tshiswa . 
Shumisani ipfi thanga mafhungoni mararu o fhambanaho u vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Fhethu hune kanzhi zwipitshi zwa ṋekedzwa hone ndi miṱanganoni , dzikhoniferentseni , dzimpfuni , minyanyani , fhethu hu avhelwaho dzipfufho , vhuṱamboni ho fhambanaho na huṅwe  . 
Ri elelwa , u humbula na u hulisa avho vhafumakadzi vhoṱhe vhe vha shuma nga maanḓa u itela u vhona uri roṱhe ri tshila ri si na nyofho ya luvhengelambiluni  . 
Vha ḓo ṋewa ṱhanziela arali vhuhamelo havho ha vha ho lugela u hamiwa na u farwa zwavhu ḓi ha mafhi  . 
Masia ane vha konesa one khothe uri i ṋee ndaela ya u pandelwa hu tshi s Sumbedza u pfesesa maṅwalwa a ḓisaho mafhungo  . 
Zwi fhedza awara mbili na uri nyolo i shumiswa kha u ḓadza bammbiri ḽa u saukanya  . 
Senthara ya Vhubveledzi kha Tshumelo ya Muvhuso : Senthara ya Vhubveledzi kha Tshumelo ya Muvhuso yo thomiwa sa tshipiḓa tsha vhu 21 tsha khamphani u shuma sa mukonisi , mutshimbidzi na muimeleli kha u bveledza mihumbulo miswa  . 
A huna tshikwekwete tsha nnḓa tshine tsha ḓo ṋewa ḽaisentsi ya u rea khovhe ya Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi tshi tshi khou rea khovhe nga fhasi tshumisano na Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya Afrika Tshipembe . 
Malugana na sekithara ya dzibada , Vho Tony Leaman vha na bammbiri ḽine vha ḓo ḽi kumedza nga murahu ḽine khaḽo vha khou ri nḓila ya zwino ine ya shumiswa kha bada dzine ha badelwa muthelo a i nga ḓo shuma lwa tshifhinga tsha vhukati u ya kha tshilapfu  . 
Zwavhuḓivhuḓi hezwi zwi ḓisa mbudziso ya ndeme ya u vha mulayoni na dimokirasi  . 
A hu na ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa zwa mushonga ḽa shishi  . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i shumela uri hu vhe na tshitshavha tsho vhofholowaho kha zwa tshiṱalula tsha mbeu na u tsireledzwa hufhio na hufhio , zwine izwi zwi ita uri vhathu vha vhe na tshikhala tsha u vhona vhukoni na ndeme yavho , hu songo sedzwa murafho , kiḽasi , mbeu , vhurereli , lushaka lwa vhudzekani , vhuhole kana vhupo  . 
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone u ṱavha miroho na zwiṅwe zwithu ; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone u ḓi fusha . 
Kha ṅwedzi wa musi thendelano i sa athu sedzuluswa muṱoḓisisi u fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwiswa khavho u itela uri vha kone u sedzulusa thendelano vha na nḓivho  . 
Maano o vusuluswaho a tandulula vhushayaṋungo ho topolwaho miṅwahani miṱanu yo fhiraho kha zwiṅwe zwipiḓa zwa sisiṱeme ya pfunzo na vhugudisi khathihi na u topoliwa ha tshayo ya pfananyo vhukati ha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa sisiṱeme . 
Tsha vhuvhili , SOE dzi shuma kha vhupo ha vhubindudzi hune dza tea u vha na thendelano na vhaṅwe vhashumisani nga ha vhubindudzi . 
Hu tshi itelwa u khwahisa lununu , Khomishini ya Bili ya irafuthi i khou ita khuwelelo ya uri hu iswe mihumbulo yo livhanaho na mbudziso dzi tevhelaho , vhunzhi hadzo ndi he ha simuwa musi hu na u davhidzana na Nnu ya Mahosi ( Vharangaphana vha zwa Sialala ) musi vha tshi fhindula zwe zwa vhudziswa kha bammbiri e vha rumelwa khathihi na musi hu na madzulo e a vhidzwa nga vhaphaamennde vha tshi itela u vhudzisa mbudziso  . 
Vhadzhiamikovhe vha nga vha na fulufhelo kha phurosese ya u dzhenelela yo sedzwaho kha theo ya mulayo arali vha na fulufhelo kha Komiti ya Wadi yo imelaho madzangalelo avho , hu sa sedzwi vhuimo havho ha polotiki  . 
Nga mbekanyamushumo dzashu , ri lwela u vhona uri zwitshavha zwo tsikeledzwaho zwo katelwa tshifhinga tshoṱhe  . 
Khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ya u ṱun ḓa phukha u itela zwiṅwe u ṋetshedzwa ha vhathusi  . 
Ndi ngazwo ri sa koni u bula uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani . 
Mbekanyamushumo iyi yo dzhiiwa nga UN u itela u vhuedzedza vhuḓikumedzeli ha ḽifhasi kha u shandula vhupo u vha ha dziḓoroboni u ya ho ya  . 
Naho zwo ralo , zwivhumbeo zwinzhi zwo dzudzanywaho zwa vhurangaphanḓa zwi a tea lwo eḓanaho , na nga , tshifhinga zwi vha zwo teaho nga maanḓa  . 
Kanzhi inthaviyu ya mushumo ivha na vhavhudzisi vhanzhi na muvhudziswa e muthihi  . 
Nangani tshithihi ni tshi ṅwale hafha . 
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u sika Afurika na ḽifhasi ḽa khwine . 
Izwi zwi khombo ngauri mmbwa dzi nga fhufhela gondoni dza vhanga khombo  . 
Komiti ṱhukhu i ḓo dovha ya vhona uri Eskom i wane thikhedzo yo teaho uri i kone u ita mushumo wayo na uri i dzule yo sedza kha u swikelela zwipikwa na magemo ayo . 
Zwenezwo khalaṅwaha a si zwithu zwi no dina , kana zwibveledzwa zwine zwa si rengiwe ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
U sa kona u ita tshithu nga vhaaluwa nga maanda u sa shuma ha muhumbulo  . 
U ya phanḓa na zwone zwi vha hone nga nṱhani ha ndaela ya mutholi , sa tsumbo , u tholiwa nga o tholiwaho , nga nnḓani ha musi vhathu vhenevho vho tendelana nga u tou ṅwala uri ndaela i ḓo tevhedzwa hani nahone zwi tshi khou tevhedzwa Mulayo  . 
Vha rambe na zwiṅwe zwigwada u ḓadzisa na u ṋea mihumbulo  . 
A isa phanḓa na pfunzo ngei Yunivesithi ya Venḓa , he a phasa pfunzo dza vhudededzi  . 
Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Pulane ya u funza i sumbedza tshivhalo na lushaka lwa mishumo ya u linga ine ya korekwa nga vhadededzi . 
Arali khorotshitumbe ya lushaka ya dzhenelela kha vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1b- a I tea u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwaliwaho ya u dzhenelela kha Khoro ya lushaka ya Mavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva musi u dzhenelela ho thoma ; b u dzhenelela hu tea u fheliswa arali Khoro I sa ṱanganedzi u dzhenelela hu saathu fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha u dzhenelela kana mafheloni a tshifhinga tsha tshenetsho ya vha I songo ṱanganedza u dzhenelela ; na uri c Khoro I tea u sedzulusa u dzhenelela misi yoṱhe musi u dzhenelela hu tshi khou bvela phanḓa na u ita themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya lushaka . 
Vho imelela vhe vha vha vha tshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula vho khwaṱhisa , vha shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha thandela ya demokirasi ya Afrika Tshipembe . 
Musi muvhigo u tshi themendela zwiimiswa vhurangeli kha tshanduko , muvhigo mashudu mavhi u bula uri khethululo , nga maanḓa zwi tshi kwama tshiṱalula na khethululo u ya nga mbeu , tshi kha ḓi wanalesa kha zwiimiswa zwashu  . 
Vha ri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsho ḓisela vhone na vhaṅwe vhafumakadzi zwikhala zwe vha vha vha sa ḓo kona u zwi wana . 
U tendela vhege mafheloni a themo iṅwe na iṅwe ya u ita nyito dza ndovhololo na u khwaṱhisedza magudiswa . 
Kha khamphani ya phuraivete , muṋe wa khamphani u na ndangulo yoṱhe ya uri vhashumi vha fariswa hani na kha tsheo dzoṱhe dzi kwamaho bindu . 
Mveledziso ya Mvelele  . 
Ndayotewa ya vunḓu , kana khwiniso ya ndayotewa , I tea u anana na Ndayotewa , fhedzi I nga ita uri hu vhe na- ( a ) zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha vunḓu kana khorotshitumbe na matshimbidzele ane a fhambana na o ṋetshedzwaho kha Ndima ino ; kana ( b ) tshiimiswa , mushumo , maanḓalanga na tshiimo tsha zwa vhuhosi ha sialala , hune zwa vha zwo tea  . 
U itela u tandulula khaedu dza fulufulu shangoni ḽashu , Muhasho wa Fulufulu u ḓo fhedzisa Pulane yo Ṱanganelaho ya Fulufulu na Pulane yo Ṱanganelaho ya Zwiko zwa Muḓagasi mafheloni a 2016 u itela u ṋetshedza mutengo wa muḓagasi hu na vhuṱanzi na vhukoni ha vhubindudzi ha u bveledza fulufulu . 
NANGANI NDIVHO DZANU dza khampheini yanu ( ni songo vha na ndivho dzi swikaho 4 )  . 
Zwine muṅwe na muṅwe wa vha re na mikovhe a ḓisa zwi tea u ṱalutshedzwa na u langiwa sa tshipiḓa tsha kupulanele kwa wadi iṅwe na iṅwe  . 
Mbetshelo dza PAJA dzi ḓo vha dzi tshi yelana na tsheo dzi re nga fhasi ha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho hune Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho kana Ndaulo dza BABS a dzi sumbedzi uri zwiitisi zwi fanela u ṋetshedzwa  . 
Tshitatamennde tsha tshipikwa tshi dzhiela nṱha na u fhindula mushumo uyu wo ṱanḓavhuwaho na vhuḓifhinduleli ha vhuendi  . 
Ndangulo yoneyone ya masheleni khathihi na vhuḓifhinduleli : U sumbedza uri masheleni a khou shumiswa nga nḓila ya vhuḓifhinduleli  . 
Vhufaragwama ha Muvhuso hu sa athu rumelwa magavhelo a madzingu na mitheo ya mafhungo yo bulwaho kha phara ( a)(ii) na ( iii )  . 
Muofhe o vha a tshi funa Ntshengedzeni  . 
Hai , tshumelo i wanala fhedzi hune ha vha na tshiga tsha TISSA  . 
Minisiṱa vho dovha vha ri mbekanyamushumo ntswa dzi ḓo ḓurela muhasho iṅwe R1 biḽioni kha mugaganyagwama wa ṋaṅwaha , ine muhasho wa Vhufaragwama ha Lushaka wo no i vhetshela thungo naho nyimele ya ikonomi yo kelema vhukuma . 
Ndambedzo a yo ngo tea u vha fhasi ha R5 000 nga ṅwedzi u swikela musi mudali a tshi humela murahu ( a zwi kwami vhamu ṱani kana vhana vha ḓisendekaho nga vhabebi )  . 
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu dzhia lini vhuḓifhinduleli nahone na ita ndingo ? 
Ni songo tshinyadza ndaka nahone ni songo tswa . 
U engedzedza kha izwi girama i tea u wana tshifhinga musi hu tshi khou itwa mushumo wa u khakhulula vhukhakhi ho itwaho hu tshi ṅwalwa maanea . 
Maṅweledzo a re afho fhasi a sumbedzisa uri hu nga kuvhanganyiswa hani mafhungo  . 
Sa vhashumisi vho tendelwaho , vharengisi kana vhaimeli vhavho vha fanaho na madzhendedzi a tshimbidzaho thundu , vha nga phurintha ṱhanziela dza thengiselonn ḓa vhone vhaṋe u bva kha website kana vha ya u dzi dzhia kha Division Liquor Products doroboni ya Stellenbosch  . 
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe . 
Mudededzi vha sumbedza uri ṱhofundeiṋa ya vhagudi muṅwe na muṅwe a i fani nay a muṅwe fhedzi dzoṱhe ndi ṱhofundeiṋa . 
Khanedzano vhukati ha miraḓo kha thendelano ya u kovhekana mbuelo ndi phambano dzo ḓitikaho nga konṱiraka dzine dza nga khunyeledzwa khothe  . 
Mulanguli - dzhenerala wa DPSA ndi muimelei wayo kha Bodo ya SITA  . 
Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio I no wela nnḓa ha vhusimamilayo ha Phalamennde musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , I ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha ino Sheduḽu  . 
Mbambe ya mitshila na thangi . 
U thutha fhulufhelo nga nḓila ya u vhaisa kana ya u haṱula  . 
Vhadededzi hafha vha nga tea u tou sedzesa vhukhakhi vhune ha fana ( sa tsumbo , u shumisa tshiga tsha u swaya maipfi u itela uri ipfi ḽi ambe zwi pfalaho ) , kana vha nga shumana na vhukhakhi ho angalalaho vha vhu lulamisa . 
Afurika Tshipembe ndi shango ḽo pfumaho nyambo nnzhi dza tshiofisi dzine dza swika fumi-thihi . 
Hu na vhathu vha mirado ya tshitafu ya phurofeshinala vho zwi gudelaho , vhane vha thetshelesa mbilalelo yanu , i nga vha i khulwane kana i thukhu , vha kona u ita thodisiso  . 
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu , nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya  . 
Uri mulayo u fhira furemiweke ya vhusimamulayo ine ya angaredza nyito dzothe na u ita tsheo dzine dza kwama vhaaluwa  . 
Hu khou tsivhudzwa uri vha ṱolwe ṋanyo ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela . 
Tshivhalo tsha vhana vha dzhenelelaho kha mishumo ire khombo tshi nṱha vhukuma kha zwe tsha vha tsho humbulelwa u nga vha zwone  . 
U vhandela ipfi ḽi tshi ambiwa kha mafhungo . 
Kha vha nwese  . 
Thangi ndi mini ? 
PICC yo kona u vhona na uri thandela dzo no itwaho na u thomiwa ha thandela u bva kha mabindu a muvhuso na mihasho ya muvhuso wa lushaka , wa vunḓu na wapo . 
Vhaṅwe vhathu vha nga tea u litsha halwa lwa tshoṱhe . 
Vhagudi vha tea u ola phindulo dzavho u khwaṱhisedza uri vha a pfesesa thaidzo . 
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha khou wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea  . 
NCOP i vhona hafhu uri madzangalelo a muvhuso wapo o imelwa kha vhuimo ha nṱhesa  . 
Khophi tharu dzo fhelelaho ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu . 
Vhagudi vha tea u lavhelesa mutalo wa ndinganyahuvhilii kha zwithu zwi fareaho na kha zwifanyiso . 
Gaidi ine ya vha na tsumbanḓila malugana na u khunyeledza ṱholo dzi sa athu itwa yo bveledzwa u itela u thusa dziHoD na dziEA nga maitele sa zwe zwa nweledziswa zwone kha tsheo ya Khabinete . 
Khethekanyo ya vhusumbe tshi sumbedza nila ine heyi pulane yohe ya o bveledzwa ngayo  . 
Vhathu vho dzhenelelaho muṱangano vha tea u ṱanganedza mulayotewa wa khophorethivi na u nanga vhatshimbidzi vha khophorethivi  . 
Miṅwahani ya fumi i ḓaho ya Khomishini ya Lushaka ya vhavhili i ḓo khwaṱhisa u thomiwa ha thandela dza ikonomi dza muṱanganelano , zwihulusa Thandela ya Muḓagasi wa Maḓi ya Grand Inga . 
Muṱhannga onoyo u fanela u vhonwa mulandu wa u dzhia nga khani . 
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha ṱo ḓaho u malana Afrika Tshipembe vha tea u vha na phasipoto dza vhukuma nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-31  . 
Ri ḓo vha bugu ya GEMS ya vhuimana , u vhofholowa na ya u thoma u vha mubebi musi vha tshi ḓiṅwalisa  . 
Khumbelo ya aisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya zwi i a tevhelelea u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka , nga nnḓani ha Mulayotewa wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii  . 
U ya nga Mulayo wa Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni , vhatholi vhoṱhe vha tea u vhiga khombo dzoṱhe dzi iteaho mushumoni kha Tshikwana tsha Ndiliso . 
Mutengo wo tiwa nga mulayo wa ḽa Afrika Tshipembe . 
U sedzulusa , u vhekanya na u konanya Nzudzanyo ya Madzulo a Vhathu kha masia mararu a muvhuso u itela u konanya tsheo dza vhubindudzi ha zwikhala  . 
Mahumbulwa a re afha fhasi a sumbedza zwavhuḓi kuvhonele kune vhatholiwa vha vha nakwo malugana vhurangeli uhu  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U ṅwala U ṅwala tsatsaladzo zwayo ya bugu . 
Idzi ndi khaedu dzi konḓaho dzine ra tea u ṱangana nadzo vhutshiloni nga maanḓa musi ri tshi tenda uri vhushai vhu tea u fheliswa na mishumo ya sikiwa  . 
Kha vha dzhenise tshitshavha nahone kha vha tendele maitele maswa . 
Masipala u tea u kwamana a tshitshavha u sa athu bveledza tsumbakushumele na u tendela tshitshavha u dzhenelela kha phurosese ya tsedzuluso  . 
Ri wanala henefha thavhani ya Luvhola kha ḽa Luvhola . 
Khwiniso idzi dzi tendelana na u bvela phanḓa ha thekinoḽodzhi , zwihulusa kha inthanethe na luvhanḓe lwa vhudavhidzani ha ṱhingo , u itela u tsireledza vhana kha u ṱanelwa zwithu zwi sa takadzi na nyanḓadzamafhungo i re khombo kha mbanḓe idzi . 
U engedza u swikelela kha pfunzo ya nṱha u ya nga he ra ḓivhadza ngaho ṅwaha wo fhiraho R200 miḽioni yo shumisiwa kha u thusa matshudeni vha 25 000 u vha badelela milandu kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha  . 
Nga 1976 , vengo ḽa Muhasho wa Pfunzo ya Vharema ḽo vha ḽi tshi khou aluwa  . 
A lavhelesa ngweṋa i tshi khou kokovha i tshi ṱingaṱinga henefho kamarani . 
Vhan(we vha vhuya vha ita na u renga zwiambaro zwiswa zwa u ambara d(uvha ( la mbulungo ha nwiwa na mahalwa  . 
Vho-Dolly vho vha vha tshi shuma ngafhi ? 
Maitele o vhewaho nga milayo ya khothe , vhusimamilayo na mvelele  . 
Vha nga kha ḓi wana luṅwalo lune lwa vha vhudza uri khumbelo yavho yo waniwa  . 
Zwikalo zwa u pima musi vha tshi ita khumbelo ya u ṅwalisa kha buḓo zwibveledzwa zwi teaho u bveledzwa sa u eletshedza mukhantseḽara wa wadi kha u wana ṱhoḓea na mbilaelo dza wadi , na u davhidzana nga hazwo na khoro  . 
Nga tshifhinga tsha u thetshelesa : Ndi maitela avhuḓi uri mudededzi a vhale ( kana u tamba ) tshibveledzwa tsha u thetshelesa lunzhi , a tshi vhudzisa mbudziso dzo fhambanaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Zwivhumbeo zwa Sialala zwi sumbedza zwi so ngo lulamiswa kha hezwi  . 
U rera nga tsiko u tshigwadani . 
U ṱalutshedza tshumelo ya nṱhesa ndambedzo ya maswole vho lwaho nndwa kale  . 
Vhaofisiri vha Phalamennde vha tiba dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Arali mavhiḓa a kha mavu a muthu , hu si mavu a tshitshavha , hu ḓo ṱoḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo vha dzi humisele kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa . 
Vhagudisi vhatea ulingedza u angaredza nyito dzoṱhe lu no fhira luthihi aria zwi tshi konadzea . 
Arali a tshi yelana ( metsha ) ni a vhetshele dubo . 
Kha sia ḽa zwa vhupo Afurika Tshipembe ḽo livhana na khaedu dzo vhalaho dzine dza tshimbilelana , dzine dziṅwe dzadzo a dzi tshimbilelani kana dzi a hanedzana  . 
Nḓisedzo ya zwileludzi zwo linganaho u itela matshudeni ashu i nga fhasi ha mutsiko muhulu  . 
Vha tshi kha ḓi vha muswa , Vho Moseneke vho ḓidzhenisa kha zwa nndwa ya mbofholowo sa muraḓo wa Pan Africanist Congress . 
Mulayo ngauralo u fanela u ya phanḓa na u vhea pfanelo ya vhashumi u ḓivhadza ndinganyo maga a u khakhulula u sa lingana uhu  . 
Tsumbo 1 : Tshin(we tshifhinga mutholiwa ane a khou n(etshedza tshumelo ya u khauntharani u fanela u shumana na muthu ane a sedzea a na vhuleme ha u pfesesa nd(ila ine zwin(we zwithu zwa fanela u shumiwa ngayo  . 
Vho fhambana ngauri vha na mivhili yo fhambanaho  . 
Zwine zwa vha zwi tshi imela mavhonele a vhulanguli nga tshiko tsha madi tsho imaha ngauri , nga u dzhiela nzhele nyimele ya zwino ya tshiko tsha madi na u ṱalutshedza matshilisano a zwimedzwa , matshilisano vhathuni na zwa ikonomi zwo ḓisendekaho nga tshiko itsho . 
Idzi dzo vha thaidzo khulwane nga tshifhinga tsha musi Mulayo u tshi phasiswa nahone na ṋamusi izwi zwi kha ḓi vha na masiandoitwa a si avhuḓi . 
Vha ḓo kona u ḓivha tshanduko ya luambo zwifhinga zwi tshi ṱandulukana na vhukati ha mvelele , na uri lu shanduka hani kha maimo o fhambanaho  . 
Kha vha ṱhogomele zwiga zwa ngafhadzo zwau tshoṱelwa ha asima  . 
Kha ri ṅwale Vha takalela zwiambaro zwi sa ṱahali nga u ṱavhanya kana zwine zwa vha zwa tshifhinga tshenetsho fhedzi ? 
Lushaka lwa zwibveledzwa na tshumelo dza vhuendelamashango , hu tshi katelwa na vhudzulo ha vhaendelamashango , lwo engedzea nga maanḓa kha tshivhalo na u khwinifhadzea nga maanḓa kha vhunzani miṅwahani yeneino  . 
Tsumbo ya 1 : Hu khou itwa ndugisedzo dza u fhata kiliniki ya zwa mutakalo vhuponi ha mahayani ngeno hu tshi di vha na khonadzeo dza u ri hu vhe na u isa tshumelo ya zwa mutakalo vhathuni nga goloi  . 
Kha vha didine uri vha pfesese ndila dza vhadzulapo . 
Afrika Tshipembe , nga kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi ḽo ita tsedzuluso dza HIV lwa miṅwaha minzhi . 
Zwi a itea uri hu vhe na mvelephanḓa kha mveledziso musi vhagudi vho ṋewa mivhigo yo tou ṅwalwaho u fhirisa maraga fhedzi . 
Ndi nḓivhadzo ifhio ya mishumo mihulwane u re ngomu ha bufho we wa vha u muṅwe wayo ? 
Mmbi yashu ya vhupileli yo engedza kha mushumo , sa i zwi i na vhuḓifhinduleli na yone  . 
Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓḓi mushumoni  . 
Vhaeni vha ṱhonifheaho , sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo . 
Vhuṅwe vhuimo ha tshigwada tsha muṱa , hune ha vha na muḓi muthihi kana minzhi ya mashaka i dzulaho kha muvhundu muthihi wa shango . 
Nyendedzi dza u ṅwalisa dzi fhambana u bva kha Tshiimiswa tsha Phurofeshinala uya kha tshiṅwe . 
Mbudziso ya ndeme ngauralo ndi ya u ḓivha arali matshudeni avha vho wana ngudo dza mutheo nga tshifhinga tshavho tsha mutevheṱhandu wa mutheo  . 
Mushumi a nga aphila kha mawanwa kana khathulo nga u dadza fomo ya Anekizha ya E. 
Vhunga na dzina ḽi tshi tou ḓibula , garaṱa ya thambo mushumo wayo ndi u ramba  . 
Ro kandwa-Ndi musi ri tshi khou amba mafhungo ha swika muthu ane ra sa khou funa a tshi a pfa  . 
Tshiphiri tsho bvela khagala  . 
Kha Themo ya 1 , vhagudi vha nga kona u vusulusa na u khwaṱhisedza zwe vha ita kha Giridi 1 . 
U shumisa foniki u ḓivhadza phurogireme ya kuṅwalele ya ṅwaha )  . 
Zwi a dzhenisa khakhathini  . 
U ita nyambedzano na kiḽasi vha tshi fhana mihumbulo uri vha kone u ṅwala . 
Muthu a nga fhelelwa nga u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu- a a tshi swika hune a vha a songo tsha tea ; kana b a sa vhe hone Buthanoni musi a songo wana thendelo kha nyimele dzine milayo na ndaela dza Buthano zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha muraḓo ; kana NDIMA YA 4 : PHALAMENNDE c a imiswa u vha muraḓo wa dzangano ḽo taho muthu onoyo kha Buthano  . 
Naho u ela tshi tshikili tsha u tou ita , vhagudi vha tea u rekhoda mielo nga tshifhinga tshothe , yo katela mielo yoṱhe ya fomala na i si ya fomala . 
URI Mufarisa Mulangi : Mulilo na u Thusa a fare nyambedzano na Mulangi : Tshumelo dza Tshitshavha na zwa u Tshilisana na Mulangi wa Masipala nga ha u konanywa ha Zwigwada zwa Ndangulo ya Zwiwo  . 
Hu na vhawe vhalimi-vhafuwi vhauku vha linganaho 240 000 , vhane vha thusa vhathu vha linganaho miioni nthihi nga mishumo vha dovha vha thola vhathu vha linganaho 500 000 musi masimuni hu na hoea ya vhawe vhashumi  . 
Tsha u thoma , ro pulana u bveledza na u ṱanganyisa themabveledziso ya tshiporo , bada na maḓi , hu re vhukati u mona na fhethu hu vhili hu hulwane ngei Limpopo:Waterberg nga kha thungo ya vhubvaḓuvha ha vunḓu na Steelpoort kha thungo ya vhukovhela  . 
Musi ho sedzwa muteo wa tshumelo i livhiswaho miṱani , figara dzi tou ḓiambela dzone dzine  . 
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo , vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu , Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo . 
U dovholola , u sedzulusa , u vhalulula na u khakhulula na u ṋekedza U shumisa maga a u sedzulusa mushumo wavho na wa vhaṅwe vha tshi itela u khwinisa U lugisa kunangele kwa maipfi , mafhungo na tshivhumbeo tsha pharagirafu U shuma na thevhekano na ṱhumanyo ya pharagirafu Kushumisele kwone kwa girama , mupeleṱo na zwiga zwa u vhala U dzudzanya mvetomveto ya u fhedza ho katelwa na kuvhekanyele kwa mafhungo , tsumbo , dziṱhoho na fonto U ṋekedza tshibveledzwa . 
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS  . 
Mbekanyamushumo ye ra i ṱanḓavhudza i katela vhuḓikumedzi ha shango ḽashu kha zwe ra tendelana zwone na vharangaphanḓa vha dzhango ḽashu nga tshumiso ya African Peer Review Mechanism . 
CDWs vha a badelwa ngeno miraḓo ya Komiti ya Wadi vhe vhaimeli vhane vha si hole  . 
Nga u angaredza , na vhone vho tikedza mbekanyamaitele ya khethululo na sialala ḽa poḽotiki zwe zwa dzhiiwa u bva kha ndaulo ya vhukoloni ya Biritishi  . 
Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki , ndaulo kana khorotshitumbe , kana thendelano i sa ṱoḓḓi themendelo kana u tendelwa , yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka , i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha vhudzheneleli ha shango ha u langa zwishushedzi zwa mupo na mutakalo wa vhathu zwo vhangwa nga khemikhala na malaṱwa  . 
Vha tea u lifha kha milandu yoṱhe yo itwaho nga fhasi ha Mulayo Value Added Tax naho vha songo tsha ṅwaliswa  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho , na nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho . 
Ri dovha ra khoḓa na u hulisa Muphuresidennde wa kale wa ANC Vho Oliver Tambo , vho vhonaho uri ḓenzhe ḽa mbofholowo ḽi dzule ḽo funga fhano hayani na seli musi zwi tshi khou lemela nga tshifhinga tsha pfudzungule . 
U guma kha 1 kha iṅwe na iṅwe ya tshumelo dza u thivhela nga muunḓiwa nga ṅwaha u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha thandululo ya thaidzo khulwane dza ḽifhasi  . 
Vha fhe vhadzheneli minete ya 15 u swika kha 20 ya u ṅwala mivhigo yavho na maambiwa a sambula kha siaṱari ḽa 30  . 
Ri fanela u thoma u shumisa vhuḓikumedzeli u itela tshumisano na u tikana zwine zwo ṱalutshedza Thendelano ya Monterrey ya Ṱhafamuhwe 2002  . 
Medscheme - Tshumelo dza mbadelo na ndangulo ya zwikolodo ; Tshumelo dza vhukwamani  . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 7 . 
Vhathu vhane vha wela kha zwitshivha zwa mvelele , vhurereli kana kana luambo vha nga si thivhelwe u shumisa ino pfanelo , hu ḓi nga na vhaṅwe-vho vhane vha vha miraḓo ya tshitshavha- ( a ) kha u ḓiphiṋa nga mvelele yavho , u ita zwa vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho ; na ( b ) u vhumba , u dzhenela na u khwaṱhisa zwa mvelele , vhurereli na zwa luambo na zwiṅwe zwiimiswa kha tshitshavha . 
Vha ṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo . 
Pfufho ya Mudededzi wa Nṱhesa , iṅwe ya khethekanyo nṋa , i dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha mudededzi wa nṱhesa muṅwe na muṅwe we a vha makone kha u bveledza u funza , u guda , mveledziso ya zwikili na tsedzuluso kha mabuḓo ane vha vha vhomakone . 
Development uri i shumiwe nayo . 
Miṅwaha ya fumi ya u thoma , ngauralo , yo vha zwihulwanesa nga ha matshilisano - u vhea zwithu zwine vhathu vhashu vha zwi ṱoḓa u ṱutshela kule na vhushai  . 
U funzwa ha u amba hu tea u dzhenisa nḓivho ya maitele na zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani . 
URI muvhigo u bva kha Vhalanguli vha Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi u DZHIELWE NṰHA  . 
Khethekanyo ya khethekanyo ṱhukhu zwi amba uri khethekanyo nthihi fhedzi i na masia manzhi o fhambanaho , naho hu na uri ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa masia aya ḽi amba nga thero nthihi yo ḓoweleaho , sa zwe zwa sumbedzwa kha ṱhoho ya khethekanyo  . 
U ḓitika nga zwikhala zwa nomboro na lushaka lwa thaidzo . 
Ho no itwa mushumo munzhi kha ṅwaha wo fhiraho kha u shumana na Pulane ya Nḓila dza Ṱahe na mbekanyamushumo dzashu dzoṱhe . 
Nga u tou vhambedza , ri nga hana fhethu hufhio na hufhio ha vhurereli kha pfunzo , nga u amba uri u ṱanganedzana ha thendelano ha vhathu kate vhashu ndi yone thasululo i yoṱhe ya mvumelano ya zwa matshilisano  . 
Ri a zwi ḓivha zwavhuḓi uri thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku . 
U vhanda zwanda zwituku . 
Vhu tea u vha na magumo  . 
Kha vha wane ngeletshedzo ya tshipentshela , fhedzi kha vha vhone zwauri pulane i khou swikelela thodea dza vhupo  . 
MaAfrika Tshipembe vha fanela u vhulunga maḓi nga u sa shumisa phaiphi u ṱanzwa dzigoloi , u sheledza ngade nga madekwana , u ita vhulavhelesi kha mithara dza maḓi u itela u vhona tshumiso ya nṱhesa na u lugisa phaiphi dzi bvuḓisaho madi . 
Mufumakadzi u na thendelo ya u saina konṱiraka nga nnḓa ha thuso ya munna . 
Mushumo wazwo ndi u ita uri zwitshavha zwi dzhenelele na uri zwi shumise mitambo kha u tandulula thaidzo dza tshitshavha  . 
Ndi dzifhio dziṅwe nḓila dzine vhakhantseḽara vha wadi vha nga dzhenelela kha muvhuso wapo ? 
Musi ri tshi laedza ri shumisa ḽimuḓi ḽa ndaela  . 
Kha vha vhone zwauri hu na tshifhinga tsha u bveledza u fhulufhelana vhukati ha vhothe vha kwameaho . 
Zwenezwo hafha hu na vhana vhaṱuku vhe vha vha vhaunḓi ri tshi nga zwi amba ngauralo vha miḓi  . 
Maraga dzi ṋea mbonadzo nyangaredzi ya vhukoni hone dza dzumba muṱaṱo ( reason ) wa asesimennde ya vhukoni ( kana vhushaya mveledziso ) u bva kha mugudi na u thivhela nyombedzelo kha u guda zwiṅwe kha asesimennde . 
Thendelano dzi swikelelwa nga nḓila iyi , fhedzi zwi a vhilaedza uri vhathu vha a dzi tevhedza nga ngoho naa ngeno vhubvo ho dzumbamaho ha nndwa vhu tshi khou bvela phanḓa  . 
Vha ṋetshedze ḓiresi na fhethu he zwithu zwa bvelela hone u itela u thusa dzipharamediki uri vha swike  . 
Mbekanyamushumo dza Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u itiwa ho vha na Vhukwamani na vhapondwa na vhakhakhi . 
Fomo dzi wanala sentharani dza ndingo dza goloi  . 
Arali mushonga wavho wa humiswa lwa vhuvhili nga u tevhekana , nḓisedzo ya mushonga wavho i ḓo imiswa u swika vha tshi kwama DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u khwaṱhisedza uri vha tama u wana mushonga wavho . 
Muvhuso ; na khwaṱhisa Mulangi na u tandulula u ita mukokotolo kha vhuvhusi ha sekithara ya ICT  . 
Olani tshifanyiso tsha zwine na ita nga Musumbuluwo . 
Ri nga kona u kavhiwa nga haya malwadze  . 
Musi a tshi vuwa a wana hu na muṅwe muṱhannga henefho murunzini tsini nae , na ene a tshi khou ṱoḓa murunzi . 
Mulandu kha gurannḓa ya khanedzi u ḓo vhonwa sa u dzhiaho sia musi wo sedzwa nga ḽiṱo ḽa ṱanḓavhuwaho , fhedzi u tshi sedzwa kha sia ḽa lutamo lwa poḽotiki , a zwi tou vha kule vhukuma  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga vula akhaunthu sa izwo hu sina ṱho ḓea dza muholo wa fhasi une vha tea u vha vha tshi khou hola wone . 
Pulane dzo vha na vhuhovheleli ho kalulaho zwi tshi ḓa kha ndangulo na zwiko zwa masheleni  . 
Musi khomishinari dzi tshi vhewa , hu tshi tevhedzwa Ndima iyi , hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe  . 
Tsho bveledzwa kha ṅwaha wo fhiraho , tshiedziswa tshiswa tshi ṋekedza uri hu vhe na khethekanyo nṋa dza zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso , hu tshi thomiwa fhethu ho maimo sa ḽevele ya u ranga na u ya u swika fhethu ho sedziwaho , yunithi dza ṱhoḓisiso na senthara dza vhukoni ha maṱhakheni  . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu tendela hezwi uri zwi itee ngauri zwi sika fhethu hune vhathu vha shuma vhoṱhe  . 
Shedulu ya mbuelo dza ṅwaha 2011 tshikhala tsha vhuraḓo tsho salaho tsha ṅwaha u bva kha ḓuvha ḽa u dzhoina . 
Muwe na muwe u wana Kovhelani vhana vha 2 penisela dza 6  . 
Khabinethe i tamela mashudu mavhuya vhaaluwa vhoṱhe Ḓuvha ḽa Vhaaluwa ḽavhuḓi , ḽine ḽa ḓo elelwa nga Swondaha , ya ḽa 1 Tshimedzi 2017  . 
Izwi zwi ḓo tikedzwa nga mushumo wo no thomiwaho wa Muhanga wa u Dzumbulula zwidodombedzwa zwa Masheleni , tsireledzo yo khwaṱhaho ya vha dzumbululaho zwiitwa zwi si zwavhuḓi , na nḓisedzo ya thikhedzo ya thekhinikhaḽa kha mihasho u itela ndangulo yo dziaho ya vhuḓifari . 
Mushumo wayo wa ndeme ndi u alusa na u tshimbidza kupfesesele kwa nyanḓadzamafhungo ya zwa muvhuso kha u khwinisa mupo u ṱuṱuwedzaho kha u vha mudzulapo a ḓidzhenisaho ; a ḓivhaho mafhungo , a re na nḓivho , a ḓivhaho polotiki na u vha na fulufhelo ḽa pfanelo dza nḓisedzo ya tshumelo i linganaho . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu ( R25 000 ) nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million  . 
Ndi nnyi na nnyi ? 
Mvetamveto ya Mulayotibe wa vha Shumaho nga Ndaka u ḓo ganḓiswa nga Muhasho wa Madzulo a Vhathu u itela vhupfiwa ha tshitshavha ndivho i ya u thoma sekithara ya vhuimeleli i katelaho u ya kha tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi . 
Izwi ndi musi ho sedzwa masiandoitwa kana u wana vhuḓifhinduleli ha muiti wazwo , nga nḓowelo a zwiṱuṱuwedzwi u dzhia tsheo yo sendekaho kha lutendo lwa vhurereli vhune a vhu koni u ṱolwa lwa sainthifiki . 
Fhedzi a zwi a thu u fusha  . 
A hu na zwine zwa nga ita uri ri pfe zwo tea uri hu vha na zwiito zwa u tshinyadza nga khole nahone lwa tshiṱuhu nga u ralo . 
Ngudo dza Fomaḽa 3 nga vhege lwa minethe ya 15 Vhagudi vha ṅwala muṅwalo wa ḽedere nga ḽithihi nga ḽithihi vha tshi kopolola na u ṅwala maṅwalo o lapfaho vha tshi ṅwala zwavhuḓi nahone zwonezwone zwi tshi bva kha ḽiṅwalo . 
Ndivho khulwane i nga ndi ya u iledza u vhaisa vhathu zwine zwa vhangwa nga vhuloi  . 
Hu tshi dzhielwa izwi nṱha , Minista Vho Carlisle vho ita khumbelo kha vhashumisi vha bada uri vha dzhie vhuḓifhinduleli vhone vhaṋe ha u tsireledzo badani nga tshifhinga itshi  . 
Ho sala tshikhala tshingafhani ? 
Employees Medical Scheme u ya nga ha Mulayo 19 wa Milayo ya Dzithirasitii dza Tshikimu . 
Ndi na vhuḓivhufhinduleli  . 
Vhathu vha shuma vho ṱanganelana kha u saukanya , u bveledza pulanetshumiswa , na u sima kana u khwaṱhisa zwiimiswa zwapo  . 
Afrika Tshipembe na mvelele yalo yo tanganelanaho li do vhona uri mvelele idzi dzi khou lavheleswa nga mulayotewa  . 
Arali dokhumenthe na zwṅwe zwi tshimbilelanaho na kiḽeimi zwa vha zwi saathu u ḓiswa nga murahu ha miṅwedzi miraru , kiḽeimi i ḓo haniwa  . 
Vhan(we vhari o t ( utshela thungo dza mulambo wa Zambezi ngeno vhan(we vha tshi ri o dzhena sogani Vhukalanga vhan(we vha ri o dzhena lunangani lwa mboho  . 
I tendela vhaṅwe hafhu u topola maanḓa ayo kha vhaṅwe  . 
Kha vha sedze kha Bugu Zwiko ya Komiti ya Wadi , GTZ,ya 2005 na Kha vha vhe na zwine vha nga amba - Bugupfarwa ya Komiti ya Wadi , GTZ ya 2005  . 
Ri a fulufhela ni ḓo ḽi vhala nga vhuronwane ngauri ḽi amba nga ha pfanelo dzaṋu sa vhana  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u ṱola kushumisele u vhona uri masipala u khou shumisa hani kha u swikelela pulane  . 
Zwo sedzwaho afho nṱha ndi zwa ndeme musi hu tshi itwa zwa u thoma vhugudisi  . 
U ilugisela ndi hone hune ha vha na ndeme  . 
U dzhia u katelwa ha nzivhavhulwadze zwi zwoṱhe tshiṱirikini , zwi tou vha khagala uri hu na zwithu zwi si khou tshimbila zwavhuḓi  . 
NCOP i nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe , kana muofisiri wa muvhuso wa lushaka kana Muraḓo wa Khorotshitumbe wa muvhuso wa vunḓu a tshi dzhenela muṱangano wa Khoro kana komiti . 
Muvhuso wa Afurika Tshipembe wo thoma tshoṱhe Puḽane ya Mushumo ya eThekwini , ye ya ṱanganedzwa kha Muṱangano wo fhelaho wa BRICS we wa farelwa Durban , Afurika Tshipembe . 
Uri vha kone u ita izwi , vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango Department of Environmental Affairs and Tourism kana dzangano ḽine ḽa vha na maanḓa  . 
Mutalombalo u nga shumiswa u sumbedza u ṱanganya ha u dovholola kana zwigwada zwa nomboro . 
Zwi ammba zwauri Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu Afrika Tshipembe yo sumbedzwa kha khethekanyo 181 ( 1 ) ( b ) ya Mulayotewa  . 
U anganyela u sa athu ela ndi zwa ndeme , fhedzi vha nga zwi ita nga murahu ha musi vho no ita zwa u ela nga tsha u ela tshenetsho . 
Khathihi fhedzi a mbo ṱavha mukosi nge a wela ngomu dindini . 
Tshifhinga tshoṱhe musi no no vhudzisa , Vho Phele vha ambe tshifhinga . 
U tsimiwa ha anaḽogo ndi tshipiḓa tsha maitele aMupfuluwo wa Khasho yaDidzhithaḽa kha shango ḽashu . 
Naho u ṅwala marifhi a vhukonani ho no dzhielwa vhuimo nga vhudavhidzani ha eḽekṱhironiki ( sa imeiḽi na fekisi na sms ) , vhagudi vha tea u ḓi gudiswa u a ṅwala . 
Kha vha rwele Crime luṱingo kha 08600 10 111 . 
Nga nnḓa ha mufhe une ra Kha ri vhale fema , maḓi ndi tshone tshithu tshihulwane kha zwoṱhe zwi tshilaho . 
Khabinethe yo amba nga ha mivhigo ya mvelaphanḓa ya kotara ya vhuṋa ya u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso ( PoA ) na mvelelo . 
Tshihot ( ola hu nga vha mukalaha ane a vhona zwot ( he zwine zwa vha zwi tshi khou itea zwi tshi kwama vhalidi na vhadabe vhavho  . 
Tsumbo yo nanguludzwaho ya vhagudi u bva kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe vha tea u modareithiwa u khwaṱhisedza vhuimo ha vhukoni havho kha mushumo ya oraḽa . 
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo . 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa a dzhiela nzhele uri t ( hod(ea dza nnyi na nnyi dzi nga swikelelwa arali ofisi in(we i tshi shumisana na in(we , mutholiwa u fanela u bva fulo ( la u t ( od(isisa nga ha heyo tshumisano , naho vhaofisiri vhane vha nga vha vha tshi khou shuma kha in(we ofisi vho thoma vha si na muya wa tshumisano  . 
Mulanguli-Dzhenerala a nga tendela uri mbadelo ya ndambedzo i iswe phanḓa lwa tshifhinga tsho tiwaho nga fhasi ha zwiṅwe zwe zwa bulwa nga muthu ane a khou ṱo ḓa ndambedzo i tshi dovha ya badelwa . 
Mbudziso ya uri zwi a pfala naa i dovha ya vha hone . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , u thomiwa ha Thandela ya Mthatha ya u Vusuludza , ine ya vha thandela yo khetheaho ya Muphuresidennde , ine ya khou ya phanḓa zwavhuḓi . 
Vhulanguli ha SOE ndi mushumo wa mukoni makone . 
U shumiswa mafhungo o rekhodwaho nga tshifhinga tsha u vhambedza mvelelo dza ndeme  . 
U tou bva ḓuvha ḽe ra swika ngaḽo , mafhungo a pfunzo e a vha hu one fhedzi kha midia , ho vha hu thaidzo dza vhuḓifari vhu si havhuḓi na vhuḓifari , khakhathi na vhuswina , na nyambedzano kha tshanduko dzo kumedzwaho kha pfunzo  . 
Tshenzhelo dzashu dzi a sumbedza ngoho kana a dzi sumbedzi ngoho ya zwipikwa i tea u vhetshelwa thungo  . 
Masia ot ( he a khou tendelana u swikisana kha khat ( hulo ya khothe ya ha madzhisit ( arat ( a arali ha vha na phambano i d(iswaho nga hei Thendelano  . 
U fhaṱa vhukoni kha miraḓo ya komiti ya wadi ndi zwa ndeme kha u tshimbidza u dzhenelela huhulwane ha zwitshavha kha kuitele kwa mveledziso na kha mafhungo a kuvhusele  . 
Vhuvhili hazwo ndi khii na ganzhe , nahone u bveledza vhukoni ha nṱha kha tshiṅwe ndi u mbo ita zwa maṱhakheni na kha iḽo ḽiṅwe sia . 
Khabinethe yo khoḓa vhabebi vhe vha zwi dzhia vha zwi vhea kha mahaḓa avho u vhona uri vhana vha vhuelela zwikoloni nge Kapa Devhula  . 
Mbekanyamushumo dza Madzulo a Vhathu na Sabusidi nyambo dza tshiofisi dza 11 . 
Ndi zwifhio zwine wadi ya ṱoḓa u swikelela ? 
Miṅwedzi miraru ya u lindela ndi mina  . 
Yo vho vhonala nga nḓilaḓe musi yo no shanduka ? 
Phambano kha matsinde ashu i nga kha ḓi thusa na u ṱalutshedza uri ndi ngani zwiṅwe zwidzidzivhadzi zwo tsireledzea nahone zwi tshi shuma kha vhaṅwe na u sa shuma kha vhaṅwe  . 
Itela mbadelo ya u ṅwalisa . 
U bvela phanḓa vho livha kha u bveledza luambo lune vha lu ṱoḓa u buletshedza phetheni . 
Mulangavunḓu u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe . 
Kha ri ṅwale Khaḽarani zwithu zwivhili kha muduba muṅwe na muṅwe . 
U shumisa mafhungotsivhudzi a u pulana e a ṅwalwa kha pulane vhuvhili hadzo uri dzi ṱuṱuwedze mishumoitwa ya u pulana ya kutshimbidzele kwa u pulana huḽa huṅwe  . 
Mugaganyagwama wa ṅwaha muṅwe na muṅwe wa muvhalelano u tea u lugiswa nga masipala  . 
Arali vha songo fushea nga phindulo , vha nga ṅwalela Khomishini ya Madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo i tshi kwama khothe khulwane  . 
U ela tshileme nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi kateka u vhala uri ndi tsho nangiwaho zwingana zwine zwa vha na tshileme tshi eḓanaho na tshine tsha khou elwa . 
Zwenezwo zwi amba uri ri na zwinyagwa zwinzhi fhedzi zwiko zwone ndi zwiṱuku kha uri ri wane zwoṱhe zwine ra ṱoḓa . 
Luambo lwa Hayani ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi . 
Mbekanyamaitele na Muhanga zwi ḓo sumbedzisa nḓila kha kushumele kwa Muvhuso kha u engedza tshitshavha tshi katelaho na u engedza vhudzheneleli ha vhathu vho holefhalaho kha maitele a u dzhia tsheo . 
Mulaedza muṅwe na muṅwe kana mulaedza wa data we mushumisi a rumela kha Muhasho wa zwa Muno u ḓo dzhiiwa sa wo ṱanganedzwaho nga Muhasho wa zwa Muno musi u ṱanganedzwa hu tshi fhindulwa nga u tou ṅwala  . 
Madzudzanyele o aluswaho kha muvhuso a ḓo ḓisa u vhuelwa ha nṱha hu tshi bva kha vhufarisani . 
Dzhielani nzhele : U shumisa nyedziselo kha mitambo . 
Mulamukanyi Muhulwane vha ri , uri vhukando honoho ho vha ho tea u dzhiwa a zwi tou sa elana tshoṱhe  . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe u na vhupfiwa vhu eḓanaho kha u dzhia tsheo khulwane  . 
Vho vha tshipiḓa tsha mafulo vha tshi itela pfanelo dza Lesbian , Gay , Bisexual , Transgender , Queer na Intersex . 
Khabinethe i ṱanganedza u bvisiwa ha ḽiṅwalo ḽa u ambwa nga haḽo ḽa Maano a u Lwa na u Thivhela Vhuaḓa , ḽine ḽi ḓo vha ḽone ḽine ḽa ḓo ṱalusa Maano a u Lwa na u Thivhela Vhuaḓa a Lushaka . 
Ri vha ṋekedza vhukoni ha u editha mafhungo kha akhaunthu yavho ya mushumisi ye vha ri ṋekedza musi vha tshi ḓiṅwalisa nga u shumisa fhethu ha tshivhumbeo tsha siaṱari ḽa vhone vhaṋe  . 
Kanzhi , vha na milayo ine i sa tou vha yavhuḓi tshoṱhe ya mushumo u fhira vhaṅwe vhashumi vha itaho mushumo u fanaho nahone vha na tsireledzo ṱhukhu ya mushumo  . 
Komiti ndi zwigwada zwo khetheaho zwine zwa ita mushumo wa ndeme kha masia o tiwaho . 
Mugaganyagwama wa lushaka a u anzeli u fana na muṅwe , ngauri u sumbedza uri masheleni a ḓo shumiswa hani , na u sumbedza nga vhuḓalo uri masheleni a ḓo kuvhanganywa hani u kona uri a swikelele tshinyalelo ya shango . 
Hetshi ndi Parliament Street  . 
Muthelo wa vhashumi u kovhekanyiwa vhukati ha SITE na PAYE  . 
Khabinethe i ṱanganedza zwine zwa tou vha ḓivhazwakale zwe Dzangano ḽa Dzitshakatshaka la Dzigoloi ḽa Beijing ( BAIC ) ḽa ṋetshedza R11 biḽioni ya vhu bindudzi u itela u thoma puḽanti ya vhubveledzi ha zwa dzigoloi kha Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Coega  . 
Dzina ḽavho , nomboro ya basa na zwidodombedzwa zwa vhukwamani  . 
Uya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 , khamphani ya phuraivete i tea u vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha 50  . 
Maga a u dzhenelela kha mugaganyagwama o livhiswaho kha u ṱuma zwithu zwa ndeme zwa tshitshavha na mbekanyamushumo dza vhubindudzi ha khephithala dzhia maḓuvha a 180  . 
Nga murahu ha musi vhuimeleli vhuvhili ho no saina vhuvhili ha thendelano , vho rengiselana hafhu  . 
Tshigwada tsha dti nga u angaredza phatheni dzi re hone dza u sa lingana u ya nga mbeu na i si ya ndingano i nga tanḓavhudzwa , u bviseliwa khagala na u lugiswa  . 
Arali DIO a kundelwa u ṋetshedza tsheo malugana na khumbelo ya tswikelelo ya muhumbeli kha maḓuvha a 30 , zwi ḓo dzhiiwa uri DIO o hanela khumbelo yeneyo  . 
Makumedzwa a thekhinikhala a itwa lwa saintsi , hu na ndaedzi dza ndeme kha zwiko dzo shumiswaho  . 
AsgiSA yo ṱalula thaidzo , fhedzi zwinzhi zwi tea u itwa u itela u dzi fhelisa  . 
U buletshedza , tevhekanya hu tshi shumiswa leluwesa , lemelesa , lemelesesa . 
Zwi nga shumiwa na u itwa nḓowenḓowe musi vhagudi vha tshi shuma nga zwithu zwa 3-D  . 
Naa ndo tea u wana sabusidi nngafhani ? 
Ndi khombekhombe u badela tshelede ya vhuunḓi ? 
I katela u thetshelesa , u vhala , u ṱalela na u sengulusa zwibveledzwa u itela u pfesesa zwibveledzwa . 
U fhaṱiwa ho bvela phanḓa na u phaḓaladza sisiṱeme u itela u swikela ḓorobo dzo buliwaho afho nṱha na dziṅwevho zwi tshi ya nga ṱhoḓea dza kuphaḓaladzele na ndambedzo i re hone . 
Ndi zwavhukuma , tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela , Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo , naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi  . 
U shumisa maṱaluli kha u ṱalutshedza Sankambe na tshibode . 
Sa tsumbo arali mafhungo ane a katela muvhigo wa vhaswa u tshi nga ṋetshedzwa nga kha zwiṱitshi zwa radio kana vhuṅwe vhuṱambo , vhu fanaho na vhuṱambo ha mitambo , vhaswa vha a dzhenelela  . 
Tshipitshi tshavhuḓi ndi tshi sa farisi vhathu vhuludu nahone tsha dovha hafhu tsha kwama zwine zwa khou bvelela khathihi na u tshimbilelana na nyimele ya henefho hune ha khou ambiwa hone  . 
Hezwi zwo ita uri Afurika Tshipembe li vhonale na u li disela zwivhuya kha u kona u swikela vhorasaintsi makone lifhasini  . 
Dziṅwe tshakha dza zwibvedzwa , sa dza nganetshelo kana mbuletshedzo , dzo tea u shumiswa musi zwibveledzwa zwilapfu zwi tshi ṱoḓea . 
Arali o ( laho mufu e Mutsinda , maine o vha a tshi nga tendelwa u shuma tshitumbu uri a humisele tsho ( laho mufu kha o ( laho mufu  . 
Hetshi tshibugwana tshi bvisela khagala maitele ane a tea u tevhedzwa hu tshi swikelelwa mafhungo ane a vha kha DPME sa izwi i tshi ṱoḓa u ṱuṱuwedza u vha khagala,u dzhia vhuḓifhinduleli na mvelaphanḓa ya muvhuso . 
Vhuthihi ha dzhango vhu tshimbidzwa nga kha mbekanyamushumo dza Mbumbano ya Afrika u kona u wana bono ḽaho sa zwo sumbedzwaho kha Agenda 2063 . 
Mayelana na mutengo na nungo dza masipala kha u tshimbidza khetho dza komiti dza wadi , a huna themendelo ya u ri hu ḓo vha na mbuelo ya u swikelela sisiṱeme ya komiti ya wadi i re mulayoni kana yo teaho  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Tshumelo ya Mveledziso ya Mabuḓo - U fhaṱa Sisiṱeme ya Tshumelo ya Mveledziso ya Mabuḓo ya Afrika Tshipembe i shumaho zwavhuḓi , kha Gurannḓa ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Musi vho no fhedza u ita ndovhololo ya u guda mibvumo , kha vha shumise maipfi e vha a guda u ṱalusa mafhambanyi , mabulazwithihi , dzithangi dza madzina . 
Ndi i fhio ine ya vha khulwane nga nthihi u fhira raru ? 
Fhedzi ha , tshelede i fanela u badelwa kha akhaunthu ya ṅwana ene muṋe . 
Tevhedzani tsivhudzo dzi no kwama mipimo ya miṅwaha na tshileme tsha muthu . 
U ri a zwi konadzei uri muofisiri wa u lavhelesa a thivhelwe u ita mushumo wawe , hu tshi angaredzwa u tangana na vhathu vhothe vha kwameaho  . 
Kha vhot ( he vho shelaho mulenzhe ri ri a vha ri tshileli  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoramimoḓoro vhoṱhe vhane vha anzela u shumisa bada khulwane dza Gauteng uri vha ḓiṅwalise kha sisiṱeme na uri vha renge e-tag u itela uri vha ḓiphine nga mbadelo dza luafhulelo . 
Lulu a humbela vhabebi vhawe uri vha mu rengele tshikeitibodo sa mpho ya Khirisimusi fhedzi vha hana . 
U thivhela u kombetshedza nga zwikolo zwa khethekanyo dza vhana vha re khomboni na u khwaṱhisedza uri ngona dza u linga dzi tikedza ngudo , u fhiri u vha kha muṱaṱisano wo kalulaho  . 
Kha vha kwame Khothe ya tsini ya Muṱa kana ya u phuromota mveledziso ya u tshilisana na ikonomi  . 
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi dzi no bva kha pharagirafu yo vhaliwaho . 
Ndi mbekanyamushumo dzifhio dzine na nga vhona nyusi khadzo tshifhinga tshoṱhe ? 
Ri a fulufhela uri mahoro oṱhe a poḽitiki a ḓo shela mulenzhe kha heḽi ḽikumedzwa ḽa ndeme , musi a tshi khunyeledza mitevhe ya vhakhethi yao . 
Khumbelo i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 a u fhahewa ha ndambedzo ya tshitshavha . 
Vhorabulasi ndi vhone vhane vha vha vha tshi khou vhaisala musi hu tshi itiwa nyambedzano ya zwa mitengo  . 
Zwi tshimbidzana na Tshimbidzana na Tshatha ya Migodi  . 
Nyimele , fhedzi , yo thoma u shanduka kha dikheidi yo tevhelaho dikheidi ya vhu fumalo  . 
Phethenii dzi nga vhumbwa nga nḓila ine saizi ya zwithu ya shunduka nga nḓila i no tou fana . 
Zwifuwo zwi khou fa na sekithara ya zwa vhulimi i khou konḓelwa vhukuma . 
Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti  . 
Vha humbele ṅwana wavho a vhambedze zwithu zwa mielo yo fhambanaho na u vha vhudza uri ndi tshifhio tshihulwane kana tshiṱuku . 
Vhoṱhe vha kwameaho vha fanela u ita zwoṱhe nga hune vha nga kona na u dzhia maga o teaho u tsireledza mbekanyamushumo ya akhademi vhunga masiandoitwa a tshi ḓo vha mavhi kha ikonomi yashu , matshudeni na vha re kha maṱiriki  . 
U ṅwaliswa ha thundu I sa sudzulusei ya muvhuso 28  . 
Afrika Tshipembe ḽo fushea uri zwipikwa zwa mveledziso ya tshifhinga tshilapfu zwi ḓo bvela phanḓa u sedzesa kha ḽifhasi nga ha u lwa na vhushai , u sa eḓana na mveledziso ya tshifhinga tshilapfu . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa u Engedzwa ha Vhutsireledzi , wa 2015 ngei Phalamenndeni . 
U vhala ho ṱanganelaho Ngudo ya minethe ya 15 luvhili kana luraru nga vhege hu tshi shumiswa bugu dzo hudziwaho sa Bugu Khulwane , phosiṱara na zwiṅwevho . 
Sa izwi ṱhalutshedzo yo dzinginywaho ya ipfi vhuloi i tshi sumbedza mbuno ya uri vhuloi ho iledzwaho vhu kwama u shumiswa ha nḓila dzi si dza upoka zwa maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) kha u vhaisa kana u shushedza hu tshi itelwa u huvhadza , maitele a fanaho na ayo a vhathu vha Pagans na dziṅanga ha nga katelwi nga fhasi ha mulayo wo dzinginywaho . 
Lushaka lwa tshiendedzi arali o kwamea nga khombo ine ya nga kwama mutakalo wawe kana zwo vhanga u huvhala , kha vha vhige khombo kana zwo bvelelaho kha mutholi , na kha muthu o hweswaho maanḓa kana muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nga u ṱavhanya , hu hu si nga murahu ha musi vho no tshaisa  . 
Phendelo : Vhagudi vho ḓiimisela u dzhena tshikolo na u shuma vhunga vhatshutshudzi vho pandelwa . 
Mutalombalo wo lugiselwaho u tea u shumiswa ( na hone wo tea kha ) musi vhagudi vha tshi khou ṱanganya na u ṱusa . 
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka ha dzofha , mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo , kana vhathu vho malanaho  . 
Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi , nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha mmbi ya vhupileli kana tsha tshumelo ya tshipholisa I nga thomiwa fhedzi nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka , nahone u ya nga mulayo wa lushaka . 
Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa kha ndambedzo ya u shuma u vusuludza tshinyalelo ya nga murahu ha muḓalo na u fhaṱulula kha miṅwaha ine ya kha ḓi ḓa . 
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Request for a Tax Deduction Directive , Form C,(Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo )  . 
Vhomakone vho fhambanaho vha na nḓowelo ya u ḓisa zwo fhambanaho arali hu si na maitele a tshilinganyo a fanaho  . 
Thambudzo ya vhudzekani : Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe unga a nga vha e nnyi o itisaho uri vha ye tshikoloni itsho ? 
U ya nga hune zwa konadzea , tshitshavha tsha vhadzulapo tshi na vhaimeli vhatsho vhane tsha vha funa  . 
Miṅwedzi ya vhuria i vha yo oma nga maanḓa na uri ri zwenezwo eletshedza vhadahi uri vha shumise dziṱhirei dza miora ya fola goloini dzavho , na uri vha songo laṱa segereṱe nga nnḓa ha goloi dzavho  . 
Mudededzi vha imisela nṱha garaṱa ya nomboro I tshimbilelanaho na nomboro maḽeḓere ane a vha kha dzina ḽa mugudi a vhudzisa : Ndi nnyi ane kha dzina ḽawe ha vha na maḽeḓere a 4 o faraho garaṱa ya tshiga tsha nomboro 4 ? 
Khomishinari a nga bviswa ofisini fhedzi- a arali hu na u sa ḓifara zwavhuḓi , u sa kona kana u kundelwa u shuma ; b u waniwa ha zwithu izwi nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka kana , siani ḽa khomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu , nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo , na c u tanganedzwa ha ḽikumedzwa nga Buthano kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo , hu na vouthu dza u tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo u bviswa ofisini ha khomishinari  . 
Thetshelesani nga vhuronwane musi mudededzi waṋu vha tshi ni ṱalutshedza uri ni tea u ita mini . 
U thomiwa ha Pulane dza Nḓila dza Ṱahe , MTSF na u dzhenelela hu fanaho na Operation Phakisa zwo ri vhea nḓilani ya nṱha ya u swikelela Bono 2030 ḽa NDP . 
Izwi zwi ḓ o Iowa ndivho hu u vhona uri website i langulwa nga nḓ ila yone na u thusa kha khwinifhadzo ya website . 
U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni  . 
Mirado ya tshitshavha  . 
Madzina a mutheli shelwa nga milimo kana dipe ya nngu , zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi  . 
Vhukwamani vhu ḓo tuṱuwedza vhadzulapo na u vha ṋea-vho tshifhinga tsha uri vha kone u ṋekedza-vho mihumbulo ine i nga khwinifhadza tshumelo dza nnyi na nnyi nga u tou ṋetshedza vhuṱanzi vhu sa dzhii sia vhune ha ḓo kona u ṱahisa zwipikwa zwa nḓisedzo dza tshumelo  . 
Nyengedzedzo dzi si dza ndeme kana mbekanyamushumo ntswa dzine dza nga litshwa kana dza fhiriselwa phanḓa hu si na u vhaisa madzangalelo a tshitshavha  . 
Zwibviswa zwi songo ḓowelelaho zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
U vhona zwipiḓa zwa fiḽimu zwi a thusa u sengulusa mbonalo sa zwe zwa tevhekanywa afho fhasi . 
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
A ri ngo amba ṋamusi nga ha lutamo lwashu ro amba nga ha thandela dzo khwaṱhaho na dzo tiwaho  . 
Kha vha ṅwalise DeedsWeb . 
A huna tshifhinga tsha u lindela u vhiga muthu o xelaho . 
Ri ṱuṱuwedza vhudzheneleli kha mbekanyamushumo dzi na tshivhalo dza u khwinisa kutshilele kwa mutakalo na u fhaṱa lushaka  . 
Nga ḓivhazwakale Tuynhuys ( kana Nnḓu ya Muvhuso sa zwe ya vha i tshi vhidziswa zwone nga Birithishi ) yo ṋetshedza luvhanḓe lwe Phalamennde ya fhaṱiwa khalwo , u engedzwa huṅwe na huṅwe hu tshi khou yela thungo ya tshipembe u ya ngadeni dza Tuynhuys u swika , nga 1988 , zwifhaṱo zwi tshi swika Tuynhuys . 
DL1 ( Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ) i wanalea sentharani ya tshiṱitshi tsha ndingo ya u ḓiraiva  . 
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano . 
Vhahumbeli vha thendelo vho ita nyambedzano nga ha u kovhekana mbuelo na vhavhusi vha lushaka lwa Maxhosa khathihi na zwitshavha zwapo vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha tshiko nga u kaṋa mavuni a musanda  . 
Ndi tshi vhona bugu dzanga dzo kherulwa nda pfa ndo kulekana miraḓo . 
Tshipida tsha Tshipembe ha Afurika tsho vhumbiwa nga mashango a tevhelaho : Zambia , Malawi , Zimbambwe , Mozambique , Angola , Namimbia , Botswana , Lesotho , Swaziland na Afurika Tshipembe  . 
Arali vha shumisa tshithusedzi tshavho lune lwa fhira luvhili kha vhege nga masiari kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga madekwana , vha tea u shumisa vho na mushonga wa u thivhela . 
Vhagudi vho funzwa vhunzhi ha thekhiniki dza mutheo wa u ita tshipitshi tshavhuḓi vha sa athu u swika kha uvhu vhuimo . 
Naho zwo ralo zwo do vha khagala zwauri Afrika Tshipembe lo bvela phanda na u pfuka pfanelo dza vhathu  . 
Khethekanyo hedzi dzi elana na nḓila dza mutikedzelo madzuloni a tshaka dza tshumelo dzo fhambanaho  . 
Mutengo wa tshumelo idzi ndi R36 000 , hune NGO yo kona u bveledza R20 0000 u bva kha vhalambedzi nga kha tshumisano na vha Mtilini  . 
Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela , muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi  . 
Tsumbo , zwikhala zwa u guda zwi no endedzwa nga mudededzi zwi gudiswa nga tshifhinga tsha rinngi . 
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A ( N1H1 ) 2009 kha tshitshavha tshine vha khou tshi shumela  . 
Mugudiswa ( na khotsi , arali e mugudiswa ) a nga humbela , kana a humbelwa uri a dzhie ḽivi ya u sa vha hone tshikoloni , ho katelwa na tshifhinga tsho teaho tsha u thasulula thaidzo dza phanḓa ha u bebiwa ha ṅwana na musi o no beba , na u thoma u ṱhogomela ṅwana . 
Hu na vhathu vha Dzind(ou vhane vha tshi d(i renda vha ri : tsumbo Nd(ou Muvhindi Muungathole zwa Munzhedzi zwa Nyatshiulu tsho rumbula nt ( hwa zwa tshikono wa dzind(ou  . 
Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo  . 
Honeha , mvelo ya mobaiḽi ya mushumo wa u fhaṱa zwi i amba uri vhashumi vha dzulela u pfuluswa mahayani na miṱani yavho na u ita uri vha vhe khomboni kha mutsiko wa matshilisano  . 
Nga murahu ha datumu ya phirisela , Minisiṱa o imela Muvhuso a nga humbela Muredzhisiṱarisi wa Dzikhamphani nga u tou ṅwala u shandukisela South African Express Proprietary Limited kha khamphani ya tshitshavha i re na khephithala ya mikovhe u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani . 
Arali zwo tea , kha hu shumiswe maitele a vhala nga u sielisana u bva mathomoni a Gireidi ya 4 u itela u sumba nḓila vhagudi u yo dzhena zwavhuḓi kha murole uyu . 
Nga dzangano ḽavho , vhapo vha tendelana kha ndivho na milayo zwi kwamaho vhoṱhe zwine muṅwe na muṅwe a ḓo zwi tevhedza  . 
Iyi tshati ya mutsho ndi ya ṅwedzi ufhio ? 
Vhavhuelwa vha wanaho mindende mavhengeleni na dzibanngani vha ḓo hola nga ḽa 1 Lambamai 2017 , ngeno vha no shumisa zwiṱitshi zwa SASSA vha tshi ḓo hola u bva nga ḽa 3 Lambamai 2017  . 
DTT ndi mini ? 
Bugu ya Zwiko pfufhi , ya komiti dza wadi , i no ṱalusa uri CBP na IDP ndi mini nahone zwi ṱumana hani  . 
Mutengo : Iyi tshumelo ndi mahala  . 
Hu tea u ombedzelwa uri u nanga muthu u itela khetho na zwa u voutha ndi maitele mavhili o fhambanaho  . 
I tea u vhalea naho muthu e kule  . 
DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u khwaṱhisedza uri fusha ṱho ḓea dza sefo  . 
U imba nyimbo na zwidade ni tshi khou tevhedzela nyito dza hone . 
Vha fanela u vha vha kha vhuimo hune vha kona u swikelela zwiimiswa izwi vhuponi ha havho  . 
Zwenezwo mutholiwa u lavhelelwa u t ( anganedza t ( hod(ea iyi ya Muvhuso  . 
Hezwi zwo swikisa kha u sa fana u kha dziwadi dzo fhambanaho  . 
Vho Antonio Guterres , kha u nangwa havho kha maimo a Muṅwaleli Guṱe wa Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) u bva nga ḽa 1 Phando 2017 u ya 31 Nyendavhusiku 2021 . 
Ri ṱoḓa ṱhanziela dzo sethifayiwaho dza mbingano arali vho malana nahone tshifani tsha muuna na mufumakadzi tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane  . 
Khungedzelo iyo ndi ya mini ? 
A hu tei u vha na zwikhala vhukati ha zwithu , zwi tea u pakiwa nga nḓila ine zwa sala zwo kwamana . 
U vhea KPI u itela zwipikwa zwo sumbedzwaho kha IDP ( sa tsumbo nḓisedzo ya tshampungane tsha maḓi kha vhudzulo hoṱhe ha inifomala ngomu kha masipala )  . 
A huna zwikhala zwo siwaho vhukati ha zwithu : Zwi tea u pakwa lune tshiṅwe tsha kwama tshiṅwe . 
Ri vhudzisa mbudziso iyo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha khoro dzine dza vha dzi konḓaho nga maanḓa nga ha uri ri fanela u ṋea vhuṱanzi hani  . 
Hezwi zwi thivhela fulufulu ḽo imaho ( static electricity ) uri ḽi sa fhaṱele zwine zwa nga shandukisa tshikalo tsha mushonga une wa ya kha mafhafhu avho . 
U ṱanganedza maambiwa a muṱangano wo fhiraho 5 . 
Miraḓo i ṱhonifheaho ho sedzwa mulayo wa u vhona u tevhedzwa pfunzo ya tsireledzo na u fhira ndi zwishumiswa zwa ndeme zwa u vhona u tevhedzwa ha tsireledzo dzibadani dzashu  . 
Hezwi zwi fanela u ṱhonifha mbekanyamaitele , zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza u khwinisa nga mashango , u ṱanganedza zwithu zwa ndeme zwa vhone vhaṋe kha zwa ndeme zwa shango  . 
Izwi zwi katela u pfukela ha khadzimiso u ya kha ndambedzo kha matshudeni vhane vha vha kha ṅwaha wa u fhedzisela  . 
U kunda khaedu iyi ndi zwone zwine zwa khou dzhieleswa nṱha kha mbekanyamushumo yashu . 
Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki , ndaulo kana khorotshitumbe , kana thendelano I sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa , yo dzhenelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka , I vhofha Riphabuḽiki hu si na thendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , fhedzi I tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho . 
Izwi zwi engedza u shela mulenzhe ha sekithara ya vhuendelamashango kha u fhaṱa ikonomi i katelaho . 
Ni talelevho na ḽipfanisi ḽawe ḽi re tshipiḓa tsha nyito . 
Sa tsumbo , mukhantseḽara ane a kha ḓi bva u khethwa kana a vhonalaho a tshi swikelela zwiko kana iṅwe mbuelo na u dzhiiwa nga nḓila ya u sa thembiwa  . 
Shumisani watshi ni tshi pima uri ni dzhia tshifhinga tshingafhani musi ni tshi vhalela nṱha maipfi oṱhe a re kha ṱireke . 
Kha vha ḓadze fomo SAPS 92 u khantsela u vhigwa ha muthu o xelaho  . 
Zwine vha amba zwone zwo sendeka kha mbuno ya uri vhuloi na mushonga ( muti ) ndi zwone mbuno dza zwa vhugevhenga , na uri idzi mbuno dzi tea u lavheleswa musi hu tshi itwa tshigwevho  . 
U tamba matambwa a zwiṱori , nyimbo na zwidade . 
Vhagudi kha vha sumbedzwe tsedzuluso dzo fhambanano dzi bvaho kha zwiko zwo fhambanaho uri vha kone u vhona uri zwibveledzwa izwi zwi na zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Izwi zwo khwaṱhiswa musi vhorakoḽoni vha tshi guda-vho na uri vhunzhi ha vhathu vha Afrika vha na lutendo nga ha vhathu vhane vha shumisa maanḓa a vhuloi -lutendo lune lwa fana na ulwo lwo khwaṱhisaho lutendo lwa zwa vhuloi ha Europe kale . 
Vhothe vha pfana kha uri vha nga shumisa hani izwi zwithu nga ndila ine ya do bveledza mbuelo kha tshitshavha , zwino na matshelo  . 
Zwi fanela u pfesesea nga Vhatholiwa vha Muvhuso na vhadzulapo vhot ( he uri nga nnd(a ha musi zwo sumbedzisiwa lwa tshiofisi uri muthu u fanela u ita mbadelo nga nt ( ha kha in(we ya tshumelo ine a khou i t ( od(a , sa tsumbo , kha sia ( line mutengo mun(we wa tea u badeliwa uri hu kone u n(etshedzwa ( lin(walo ( la vhun(e , a hu na na mbadelo na nthihi nga masheleni kana in(we nd(ila dzine dza tea u badeliwa  . 
U fana na kha iṅwe ngudo ya vhuḓifari , tshilogeni tsha kha vha ḓivhe tshifuwo tshavho tshi a shuma na hafha  . 
Tshifhinga tshothe hu tea u vha na u sedza zwavhudi uri zwishumiswa zwa mupo zwi kha tshiimo tshavhudi nahone a zwi khou shumiseswa . 
Ho dovha ha newa thoololo nga ha Operation Phakisa ya vhuvhili yo rangwaho phanḓa nga Muhasho wa Mutakalo , yo sedzaho kha Kuvhonele ya nṱhesa na Ṱhogomelo ya Kiḽiniki ine ya khou bvela phanḓa nahone ye ya rwelwa ṱari ngaMuphuresidennde nga dzi 18 Ḽara 2014 . 
Kha themo ya 1 , vhagudi vha vhala vha tshi ya phanḓa nga nthihi nga nthihi . 
Ni pfesese nga zwo lavhelelwaho na zwine zwa khou todea kha mushumo  . 
Nga ḓuvha ḽa u humela khothe , khothe I ḓo thetshelesa mafhungo nahone I nga fhedza yo ṋea ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ine ya shuma lwa miṅwaha miṱanu kana u swika tshenetsho tshifhinga tshine khothe ya nga ta zwi tshi bva kha zwo sumbedzwaho nga muhweleli . 
Tshivhumbeo tsha muvhuso wa tshizwinozwino , zwenezwo , tshi dzhielwaho nṱha u mona na ḽifhasi sa yunithi ya poḽotiki ya ndeme  . 
Vhekanyani haya magaraṱa a nomboro nga nḓila yo teaho u bva kha ṱhukhusa u ya kha nomboro khulwanesa . 
Nḓowetshumo dzi shumaho u bva ngei Isithebe dzi shela mulenzhe zwihulu kha ikonomi ya vhupo uho , dzi ṋetshedza mishumo i fhiraho 20 000 . 
Muvhuso na vhathu vha Nigeria zwi tshi tevhela bomo ya u ḓivhulaha nga ḽa 21 Lara 2017 yo vhulayaho vhathu vha fhiraho 50 na u huvhadza vhaṅwe vhanzhi . 
Dzilafho ḽa tshifhinga tshoṱhe na tshanduko kha dzilafho na zwone zwo ṅwalwa kha garaṱa . 
U rera nga mafhungomatsivhudzi tshigwadani . 
Naho GEMS i tshi lwela u khwaṱhisedza uri mafhungo o dzheniswaho kha webusaithi iyi a vhe o wanalaho kha zwiko zwi fulufhedzeaho , GEMS na vhalanguli , vhaofisiri na vhashumi a vha ṋekedzi vhuimeleli kana ndindakhombo , u bula kana zwi elanaho na u vhungoho , u vha zwa vhukuma na u fhelela ha mafhungo a re kha webusaithi iyi  . 
I nga vha vhukati ha mutshimbidzi na vhadzheneli kana vhukati ha vhadzheneli nga tshavho  . 
Zwenezwi hu si na ndivho i re khagala , a zwi khagala uri mbudziso mbili dza u fhedza dzi nga ṱhaṱhuvhiwa hani dza mutaladzi wa phungudzelo  . 
Vho ṋetshedza mbuno mbili dzo fhambanaho kha uyu mukumedzo  . 
Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe  . 
U ṅwala manweledzo a u thusa u ṱalutshedza na u dovha wa humbula nga ha mihumbulo mihulwane . 
Arali vhabebi vho malana , ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga tshifani . 
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa . 
Ngauralo ri fanela u shumisana sa vhathu vho faranaho , u itela u pfumedzana ha lushaka , u itela u fhaṱa lushaka , u itela uri hu bebiwe ḽifhasi ḽiswa  . 
Vha na pfanelo ya u dzhena na u tutshela Riphabuliki nga lutamo lwavho  . 
Nzambo sa khadi huvha hu tshi khou fhufhiwa  . 
Ndi ngani ri tshi fanela u shanduka u bva kha analogo u ya kha TV ya didzhithala ? 
Phurosese ya u bveledza maga a tshumelo i a shanduka  . 
Vhane vha khou gidima vha tea u tevhedza milayo ya bada  . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga u thoma ha migwalabo ya matshudeni i re na pfudzungule kha dziṅwe yunivesithi shangoni ḽashu . 
Nga muvhigo uyu UNESCO i khou toda u sumbedza thodea ya ndangulo yavhudi ya ifa la nyambo dza lifhasi  . 
Muvhuso u khou vhilaedziswa nga ndingedzo dza u fhoma milandu kha muthu na ofisi ya Phuresidennde  . 
Mpfeleni-vho mungana wanga  . 
Izwi zwi ḓisa vhomakone kha miṱaṱisano ya mulayo u tandulula uri mbekanyamaitele dza miṱaṱisano i nga shela mulenzhe kha nyaluwo yo katelaho na mveledziso ya ikonomi kha mashango a BRICS ( Brazil , Russia , India , China na Afrika Tshipembe )  . 
Vhadededzi vha tea u bveledza zwikili zwa zwiṱirathedzhi zwa u vhala na u ṅwala u itela u bveledza vhagudi vhaṋe vha ḓo vha vhavhali na vhaṅwali vha vhutshilo hoṱhe . 
Fhedzi , sa tshiṅwe tsha zwifhaṱo zwihulwane zwa Cape Town , kha tshifhinga tshifhiraho maḓana a miṅwaha tsho shuma mishumo minzhi , hu tshi katelwa na u shuma sa poswo , vhuongelo , ḽaiburari ya tshitshavha na dzulo ḽa Khothekhaṱhuli  . 
Luṅwalo ulwu lwo itelwa u ḓivhadza vhone , Miraḓo Mihulwane , nga ha maitele a khetho na maga o fhambanaho ane a tea u tevhedzwa u itela u dzhenelela kha khetho idzi . 
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi nga fhiriselwa kha kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwa ḽ ifhasi kana vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha u itela fhedzi zwo bulwaho afho nṱ ha . 
Muhumbeli a nga ita khumbelo ya nga ngomu ya u sedzuluswa hafhu , he zwa fanela , kana khumbelo ya khothe u hanedza thendara kana mbadelo yeneyo  . 
Muṅwe wa vharangaphanḓa avho vho vha Vho Moses Kotane , mufaragwama muhulwane wa kale wa ANC vha dovha vha vha muṅwaleli muhulwane wa SACP . 
Kukaladzi kwawe kuṱuku na kurathu vho ya mavhengeleni na vhabebi vhavho . 
Kha tshifhinga tshenetshi , nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho . 
Milenzhe ya phanḓa , ine ya vha miṱukuṱuku , i vha i tshi tou kona fhedzi u i thusa uri i gonye mukhwamani wa mme . 
Mutheo kha nḓila ya kuitele kwa zwa pfunzo ku pfadzaho ndi mulayo wa ndivho dzo vhumbwaho zwavhuḓi  . 
Kha riṋe a zwi tou vha muano fhedzi zwauri mvelaphanḓa ya dimokhirasi yashu i tea u kalwa nga maga o khwaṱhaho ane ra a dzhia a u khwinisa tshiimo tsha vhutshilo ha vhashayo shangoni ḽashu  . 
Vhatshimbidzi vha fhira vhagudisi . 
Nyolo ya khumbelo na maga a khumbelo a zwi tea u fhelekedza FOMO C. 
Maḓuvha a tsengo ya beiḽi e . 
CBNRM ndi nga ha vhathu na vhupo honoho vhane vha vha kuvhangana uri vha tsireledze vhupo havho , madi , zwipuka na zwimela , u itela uri vha kone u shumisa zwishumiswa izwi zwa mupo kha u khwinisa vhutshilo havho na vhutshilo ha vhana vhavho na ha vhaduhulu . 
Zwo vha zwi tshi vhavha u pfuluwa Qunu . 
Miano na khwaṱhisedzo 19 . 
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Nga murahu ha 1994 , muvhuso muswa wo thoma u shandukisa shango ḽa Afurika Tshipembe . 
Ri ṱoḓa mafhungo aya uri ri khwaṱhisedze uri ri khou badela mbilo nga nḓila yone na uri rekhodo dza miraḓo dzo dzula dzo fhelela nahone dzi na mafhungo a zwino zwino  . 
Phambano ya vhathu i sedzesa muthu nga eṱhe hu si zwigwada  . 
U langula phosho na u dzinginyea  . 
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing  . 
U bva tsha kale vhavend(a vho d(i vha vhathu vha t ( honifhaho pfanelo dza vhafumakadzi na u sa ita zwa vhupombwe  . 
Posani bola ya thenisi muyani ni i gavhe nga zwanḓa zwivhili . 
Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi 18 . 
Muṅwalisi u tea u vha fha ṱhanziela ya DNA ya tshifuwo tshine tsha khou shuma u fetheḽaiza heyo embirio . 
U itela u wana thumbu dzo ḓalaho dzine ra ḓo dzi fusha , ri tea u vha ro ḓiimisela u kumedzela mbofholowo na vhuḓilangi hashu  . 
Muvhuso u khou bindudza kha sekithara ya vhuendi vhune vhu tshipiḓa tsha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe u itela u ṱuṱuwedza mveledziso na u sika mishumo . 
Komiti ya Wadi i nga ita mushumo wa ndeme kha zwiga zwiraru zwa ndangulo ya kushumele  . 
Kha vha kwame Muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Vhulanguli Vhuhulwane : Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria  . 
Zwo bvela khagala uri vhafumakadzi ndi vhone vhalimi , fhedzi vha na vhuḓifhinduleli vhuṱuku miṱani kana shangoni  . 
Vhunzhi ha Vhashumeli vha muvhuso vha ḓiṅwalisa kha riṋe ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ṅwambo wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme nahone dzi swikeleleaho dzine ra dzi ṋetshedza . 
U sika maipfi mapfufhi a tshi shumisa mibvumo ye a i guda . 
Vhudifhinduleli ha u tshinywa ha maitele a vhulanguli na tshumisano dza kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa  . 
Vhukati ha themo vhagudi vha tea u bvela phanḓa na u rekanya mbudziso dza u davhula nga nḓila dzo fhambanaho u itela u kona u shumisa madavhulu a tsini sa tshitirathedzhi tsha u rekanya . 
Vhagudi vha lavhelelwa u tandulula u rekanya hu siho kha nyimele vha tshi shumisa thekhiniki dzi tevhelaho : Nyolo kana zwithu zwi fareaho . 
Dzithoro , heyi , na zwibveledzwa zwine zwa bva kha zwiṅwe zwiḽiwa zwi nga shumiswa u ṋetshedza fulufulu . 
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa nga vha zwi tshi kwama kushumele kwa vhagudi zwi fanela u waniwa na u dzhielwa nṱha  . 
Muraḓo wa khorotshitumbe ya muvhuso kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso u nga- ( a ) ṋekedza maanḓa kana mushumo ufhio na ufhio o teaho u shumiswa kana wo teaho u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo kha muraḓo wa khorotshitumbe ya muvhuso muṅwe na muṅwe , tenda u ṋekedza uho ha vha hu tshi anana na mulayo malugana na nḓila ine maanḓa a tea u shumiswa ngayo kana nḓila ine mushumo uyo wa tea u itiwa ngayo ; kana ( b ) u shumisa maanḓa afhio kana afhio kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa muraḓo ufhio kana ufhio wa muvhuso kha zhendedzi kana vhurumiwa  . 
Vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vha vha alafhaho kha nyimele dza PMB musi vha sibadela vha ṱuṱuwedzwa u ḓisa nomboro ya thendelo u thoma ya sibadela na mbilo dzavho . 
Mbudziso dziṅwe dzoṱhe kha Khoro dzi tshewa nge ha vha na vouthu dza tshivhalo tshihulwane  . 
Nṱhani ha u lindela vhege mbili phanḓa ha musi vha tshi wana tshitatamennde tshavho tsha mbilo tshitevhelaho , kana u rwela luṱingo kha Senthara ya Ṱhingo kana u dalela webusaithi ya GEMS , vha nga shumisa luṱingothendeleki lwavho u wana mafhungo a mbuelo dzavho a vhukuma nahone maswa maswa . 
Musi vha tshi ita khumbelo ya mutendelo wa u ita thengiso ya dzi khemikhaḽa kha mashaḓavha , vhatea u wana luṅwalo lwa nḓivhadzo lubvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kana Muhasho wa zwa Mupo , uya nga ha khemikhaḽa ine vha khou u ṱoḓa u rengisa . 
Vhuṱanzi ha u linga hu si ha fomaḽa ha mishumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu so ngo shumiswa sa tshipiḓa tsha u fhirisela phanḓa kana pfufho ya mugudi . 
Khumbelo dzi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi  . 
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , ro ṱanganelana naho ri sa fani  . 
Nga themo iyi vhagudi vha bvela phanḓa na u pwashekanya nomboro u itela u rekanya . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a tshiphiri a muṅwe muthu ane a vha vhukati , zwi tshi katela muthu o lovhaho  . 
I thusa u khwaṱhisa demokirasi  . 
Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele , u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele  . 
Kha vha ntendele ndi ṱanganedze vhaṅwe vha vhafuna shango vhashu vhane vha khou ḓi itela zwivhonalo kha shango . 
Naho shango ḽa Afurika Tshipembe ḽo ḓinetshedzela kha nyambedzano ya ṱhanganelano nga fhasi ha Doha Round , vhuimo hashu ndi ha u wana mawanwa ane a ḓo vhulunga vhupo hashu u itela u swikelela mbekanyamaitele dzi tikedzaho mveledziso ya nḓowetshumo na u tholwa ho ḓitikaho nga thikho ya zwipikwa zwo bviselwaho khagala kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Vhatshimbidzi vha IPAP ya 2017-2020 hu katelwa : vhuḓikumedzeli ho engedzwaho kavhili kha Tshanduko ya Ikonomi ya Vhuhali ; vhuḓidini vhu yaho phanḓa ha u tsireledza nyaluwo yo kovhiwaho nahone i katelaho ; nyengedzeo i ṱavhanyaho ya Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema , na u ya phanḓa na u sedza kha zwa vhashumi ro khwaṱhisa kha zwi ṱumaho sekithara dza phuraimari dza ikonomi kha sekithara dza vhubveledzi na dza tshumelo zwi tshi ḓa na vhuḓidini ho engedzwaho ha mbambadzelannḓa . 
Khabinethe ai khou dzhia izwo sa vengo ḽa vhabvannḓa ngauri vhuṱanzi vhure hone ha zwo iteaho vhu khou sumbedzisa uri izwo zwi nga vha zwo vhangwa nga vhutshinyi kana vhuvemu . 
Kha maṅwe masia , zwiimiswa zwa dzingu zwi nga ṋetshedza tshumelo zwo imela mimasipala i si na tshomedzo dzo linganaho , fhedzi izwi zwi tea u vha zwo rangwa phanḓa nga masipala u thivhela u nyadza vhuḓifhinduleli ha demokirasi ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓḓu kana wapo u nga ḓḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Mbudziso ya uri zwi a pfala naa i dovha ya vha hone  . 
U fhola ha mbuelo na nyaluwo yo linganelaho kha kushumisele kwa masheleni nga nnyi na nnyi hu lavhelelwa u fhungudza ṱhahelelo ya ikonomi  . 
U bva afho kha vha ḓadze Fomo 2 : Application for Protection Order  . 
Vhone vhaṋe - Dokhumenthe dzo iswaho nga muthu ene muṋe dzi nga kona fhedzi u tevhelwa musi muḓisi o bvisa vhuṱanzi ha rasiti  . 
Nga muhumbulo wavho , ndi nga nḓila ifhio hune zwiko zwa vhufa zwa shuma mushumo wa pfunzo , nga maṅwe maipfi , ndi mini zwine vhathu vha nga guda khazwo ? 
Mawanwa nga u angaredza ndi a uri khothe a dzo ngo shumisa mbetshelo dza mulayo muswa kha u shumana na milandu ya vhuloi . 
Arali mushumisi a na mbudziso kana mbilahelo malugana na itshi tshitatamennde tsha tshiphiri kana tshiphiri tsha mushumisi musi a tshi khou shumisa website iyi , muratho wa feedback u nga shumiswa  . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u dzhiela nṱha u swikelela ha vhafumakadzi kha zwikhala zwa ikonomi na u lambedza mabindu na zwikolodo . 
Vhalanguli vha fanela u sedza hovhu vhuimeleli phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo . 
Mutevhe u a itwa uri u vhe wo teaho vhukuma nga kha u ṱalutshedza zwiṱuku maipfi a nyito ane a anzela u itea  . 
Khabinethe i fhululedza vhufarasani ha maṱhakheni ha Tshigwada tsha Afrika Tshipembe - tsho vhumbwaho nga muvhuso , mabindu , vhashumi na maAfrika Tshipembe vhoṱhe - u itela u shumisana uri ri tsireledze phimo ya vhubindudzi ha Afrika Tshipembe  . 
Giranthi yavho ya u thogomela yo fheliswa tshothe nga la 31 Thafamuhwe 2001 nga murahu ha tshifhinga tsha minwaha miraru sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Khethekanyo 21 ya Mulayo wa Thuso ya Vhathu ( wa 59 wa 1992 )  . 
Tshitshavha tshi dzhiela ntha dzangano sa murado u re mulayoni line la vha imelela na line vha nga kona u shuma nalo . 
Mushumi ane a sa vhe na nd(ivho iyi , ane a nga d(i vha a na nzhele nga ha zwidodombedzwa zwa u ranga nga ha tshikimu itshi a nga d(i n(etshedza mafhungo ane a sa vhe a tshiofisi  . 
U fhedza maanḓa nḓila dza kushumele hu sa khou ṋewa dziṅwe nḓila dzi elanaho na Ndayotewa , zwo fhungudza kushumele kwa khothe dza sialala . 
Vhunzhi ha vhathu vha do takalela mbuelo dza masheleni dzo fhambanaho , musi hu tshi thomiwa  . 
U sika na u kuvhanganya vhuṱanzi ha vhukoni ; U sengulusa vhuṱanzi uho ; U rekhoda mawanwa na U shumisa mafhungo aya u pfesesa u itela u thusa mveledziso ya vhagudi hu ndingedzo dza u khwinisa maitele a u guda na u funza . 
Demokhrasi yashu yo bebwa i tshi bva kha u konḓelelana nahone i nga ṱhogomelwa hafhu nga kuvhonele uku ku fanaho  . 
Vhaṅwe a vho ngo fha na mbuno dza uri ndi ngani vha sa ṱoḓi u dzinginya ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi . 
Vha tea u ḓadza fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu nga vhuḓalo vha sumbedza tsheo ine vha khou itela yone khaṱhululo ya nga ngomu . 
Musi vhagudi vha tshi khou bvela phanḓa kha Vhuimo ha Fhasi vha tea u ṱuṱuwedzwa u shumisa mutalombalo nga nḓila i yo engedzedzeaho i sa leluwi . 
Vhadzheneli vha sedza kha notsi dza khoso dzi sumbedzaho zwiko zwa khuḓano  . 
Nga nṱhani ha zwenezwo , mbonalo dzine dza shuma fhedzi kha luambo lukene dzi tea u dzhielwa nṱha kha tshibveledzwa tshi re afho fhasi . 
Mbuelo dza zwa masheleni dzine dza bva kha thendelano dzi nga vha nga tshivhumbeo tsha u badelela phanḓa , Mbadelo dza ndeme ( dzo ṱumanaho na zwiteṅwa zwa ndeme u fana na u nwalisa phathenthi kana u khunyeledzwa ha ndingo dza kiḽinikhala ) , u vhulunga hu linganaho na royalthisi  . 
Muambasada wa Afrika Tshipembe ngei Vienna Vho Tebogo Seokolo kha u nangwa havho sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Vhalangi vha Zhendedzi ḽa Fulufulu ya Atomiki ya Dzitshakha ( IAEA )  . 
Wekhishopho ya u fhedzisela ya TZ yo farwa nga 2004  . 
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi  . 
Mvuvhu na khovhe zwa tshuwa zwa vhuyelela maḓini . 
Mugudi musi a tshi amba u vho pfala ḓivhaipfi yawe yo no engedzea . 
Ni nga kha ḓi shumisa mepe wa mihumbulo uri u ni dededze musi ni tshi ṅwala atikili ya gurannḓa . 
Thoma u dzhenelela nga huhulu kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Tsedzuluso dza kushumele kwa zwiimiswa na tshivhumbeo u itela u ṋetshedza tsivhudzo kha ṱhoho dza mihasho na vhurangaphanḓa ha zwa polotiki nga ha uri masia aya mavhili a nga khwiniswa hani . 
Muvhigo wa PWC wo sumbedza uri mbilo ya u fhedzisela yo khakhea na u xedza , na uri Vho Dr Cooper vho themendela mbadelo ya dziakhaunthu dza u thoma dza mushumo uyu nga vhone vhane  . 
Zwino ro swika kha tshivhumbi tsha u fhedza zwi tshi kwama vhupo ha tshiimiswa huṱuku , zwine zwa vha u langa tshanduko  . 
Hu na sofa  . 
Tsumbo dze dza ṋewa dza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ndi dza nyambo dzo fhambananaho  . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa Mulayotibe wa Pfanelo , khothe , komiti kana foramu- ( a ) I fanela u ṱuṱuwedza ndeme dzi tikedzaho tshitshavha tsha demokirasi nahone zwi khagala lwo ḓitikaho nga ndeme ya vhuthu , ndinganelo na mbofholowo ; ( b ) I fanela u dzhiela nṱha mulayo wa dzitshaka ; na ( c ) I nga dzhiela nṱha mulayo wa shangoḓavha . 
Khabinethe i dovholola khuwelelo ya zwitshavha ya u isa phanḓa na u shumisa Thusong Service Centres u swikelela tshumelo dza mutheo sa Zwa Muno , Zwa Vhashumi , Vhulamukanyi , Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe na Tshikwama tsha Khombo dza Badani  . 
Vhathu vha na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza u ḓikumedzela hayo kha sekithara ya migodi yo dzikaho i aluwaho . 
Mulaedza  . 
Elekanyani nga muṅwali na deithi ye bugu ya anḓadzwa ngayo . 
Mibvumo a i tei u funzwa sa zwe ya tevhekanywa ngayo kha iyi nzudzanyo . 
U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi  . 
Muvhuso wa lushaka u ḓo ṱhoḓisiso nḓila dzo teaho dza u ḓivhadza maga a ndinganyiso ya ikonomi he zwa tea , nahone u ḓo lavhelesa nga vhulondo phatheni dza nyaluwo ya ḓoroboni na mveledzo kha sia iḽi  . 
A hu na maitele ane a tou pfi kheo ndi one a re one-one a u anḓadza maimo ; khoṋo ya izwi ndi uri khasiṱama dzoṱhe na vhathu vhane vha ḓo vha khasiṱama vha fanela u ḓivha na u pfesesa nyimele na vhunzani ha tshumelo ine vha lavhelela u i wana na uri vha fanela u ita zwifhio arali maimo a songo swikelelwa  . 
Hedzwi zwi tea u ri humbudza roṱhe uri ri kha tshifhinga tsha khaedu , fhezi khaedu idzo dzi a tandululea  . 
U kona u vhea zwithu zwavho vhone vhane  . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽijwe na ḽiṅwe nga u fulufhedzea zwi si fhasi ha 200 . 
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini u ḓivha uri Muhasho wa Vhashumi u nga vha thusa hani u wana vhagudiswa vha sa shumiho  . 
Kha fhungo ḽeneḽi , miraḓo i ṱhonifheaho , ndi pfa ndo takala u vhiga zwauri kha vhuṱanganelani he ha vha hone kha Ofisi ya Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha vhashumisani vha tshitshavha vho fhambanaho , ro tendelana roṱhe uri ri ḓe na maano ane a ḓo kona u fhungudza vhuhali ha vilili heḽi kha tshitshavha tshashu . 
Muvhusowapo  . 
Ndi ita ni khumbelo ya PAR nga murah uha awara dza u shuma ? 
Vhuyayamushumo vhu tshe nṱha nga maanḓa kha vhafumakadzi na vhaswa  . 
Kha vha dovhe vha rumele khumbelo i na nomboro yone ya muunḓiwa  . 
Vhubveledzi uvhu zwa zwino vhu khou shumiswa nahone ho bveledza khwiṋiso dzi vhonalaho kha u shumana na kushumele , nga maanḓa u shumana na vhukoni  . 
Hu dovha hafhu ha vha na mudabe muhulwane  . 
U renga goloi ya vhunzhilinzhili kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Buthano ḽa Lushaka ḽi a tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaḽo  . 
U ya nga Saveyi ya Tshitshavha ya Stats SA ya 2016 , tshivhalo tsha vhathu tshi no khou aluwa tshi khwine kha tsha kale  . 
Izwi zwi o tikedzwa nga milayo ine ya nga ya zwikimu zwa u kovhana nga nila i linganaho , koniraka ya zwa vhulimi-vhufuwi , u rennda zwa vhulimi-vhufuwi , khakhululo ya zwa vhue vhuponi ha vhapo na shango kana mavu a vhathu vho iimisaho nga vhohe ( e vha a renga )  . 
Ndi zwa ndeme u vha a ḓivhaho mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 , Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000 , na Mulayo wa Nzudzanyo dza Masipala na Kushumele , 2001  . 
Zwigwada a zwo ngo tea u kombetshedzwa kha thendelano ifhio kana ifhio . 
Ndangulo i fanela u vha khagala  . 
U fanyisa zwithu zwi no elana na u vhambedza zwi sa fani . 
Musi n(wana a tshi amba na muthu muhulwane u ya nga mvelele ya Tshivend(a u fanela u khotha  . 
Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa dzingu na zwoṱhe zwa malugana na vhuthihi ha dzingu . 
Tshumelo i ḓo ṋetshedzwa HANI ? 
U shuma havho nga nungo zwi tea u dzhielwa nṱha , na pfanelo dza vhathu dzavho , tsireledzo  . 
Ri koloda lupfumo lwashu lwa zwino na vhunzhi ha khonadzeo kha u ḓikumedza huhulu ho itwaho nga avho vho lovhaho  . 
Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa , ndondolo hayani kana tshitshavhani , na thandela dza mupo . 
Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u tsireledza mafhungo nga ha vhone vhaṋe kha u swikelelea lu siho mulayoni , u shumiswa na u bviselwa khagala  . 
Rannda iṅwe na iṅwe ine ya shumiswa vhuaḓa , nga nḓila i sa fushiho , tshilengo na u dovholola zwithu , ndi tshelede ine ya nga vha mbetshedzelo ya u khwinifhadza tshumelo  . 
Lindiwe a vula vothi nga zwiṱuku a sa iti phosho a swika a vhea uḽa magazini phanḓa ha ningo ya ngweṋa . 
Izwi zwi nga ṱuṱuwedza khaṱhulo ya vhukuma ye ha swikelelwa khayo , ho ṋetshedzwa mvelelo dzo fhambanaho sa zwiitisi zwa u pfukiselwa phanḓa ha khaṱhulo kana u imiswa ha khaṱhulo . 
Mushumeli uyu a so ngo vhuya a shumisa vhuimo hawekha uri a nange khumbelo dza tshigwada tshine a vha murado watsho naho zwa nga vha hani kana a swika hune a tshinyadzela khumbelo dza zwigwada zwinwe  . 
Nga nnḓa ha dzikhaedu u mona hoṱhe , ri ḓo bvela phanḓa na u tamba tshipiḓa tshashu  . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓa , sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a u monithara , u ita ṱhoḓisiso , u ita vhuṱoḓesi , u funza , u ṱoḓa thuso , u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu . 
U tshimbidza u dzhenelela ha tshitshavha kha kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Sa tshiṅwe tsha zwithu zwihulwane zwa Pulanetshumisi ( Action Plan ) ya Muvhuso , thandela iyi yo konadzea nge ya lambedzwa lu sa vhudziswi nga Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka ( Thirezhari )  . 
Ni elelwe uri dungo ḽithihi ḽi lingana na luvhando luthihi . 
Arali tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ya sa ṱanganedzwa nga Muḓisi wa mbilaelo , Muḓisi wa mbilaelo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya tsheo kha Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho u ya nga ha Khethekanyo 48 ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
Nga tshifhinga tsha madalo kha mavunḓu , Komiti i ḓo ita zwa u ṱola fhethu na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha , vhaofisiri vha Muvhuso Wapo , vhaofisiri vha Mihasho ya Muvhuso wa Vunḓu , komiti dza wadi , madzangano a zwitshavha zwapo na miraḓo ya zwigwada zwa madzangalelo a mabindu  . 
Dzikhamphani  . 
Muthu a eṱhe ndi ene ane a vha tshithu tshine khatsho tshivhumbeo tsha itwa  . 
U pima uri mvelelo dzo swikelwa naa ( khwanthithi , khwaḽithi , tshifhinga )  . 
Ngauralo , milayo ya vhashumi yo itiwa u itela u fhelisa u fhandekana he ha vha hu hone kale u tandulula tshitalula na u sa tholiwa mishumoni nangwe hu uri fhungo ili li kha di vha kha tshiimo tshi si tshavhudi hune vhashumi vha mabulasini vha si dzheniswe kha Mulayo wa Vhashumi wa Afrika Tshipembe wa 1995 , ngauralo vho tambudzwa nga maanda nahone vha kha di pfiswa vhutungu nga vhorabulasi  . 
Mulayo une wa ṱolwa u kha ḓi vha kha bugu ya mulayo wa phalamennde , na uri miṅwe milayo yo shumiswa u itela u tandulula thaidzo nga ha vhuloi  . 
Ro ḓikumedzela u hadzima nga vhuṱali na u shumisa ndangulo ya tshinyalelo i konḓaho u itela u dzikisa tshiimo tsha masheleni a tshitshavha na u fhungudza vhuṱala ha tshikolodo  . 
Hu tea u swikelelwa ndinganysio nahone zwa zwino ndinganyiso yeneyo a i ho  . 
Nnḓu dza muvhuso ndi mini ? 
Hu ṱoḓea nḓila na ndivho zwi pfeseseaho  . 
VHUḒIFHINDULELI Vhatheli vha na pfanelo ya u ṋetshedzwa ṱhalutshedzo yo teaho nahone i pfeseseaho malugana na tsheo na maga o dzhiiwaho . 
Muhumbeli ane a khou ita khumbelo o imela muṅwe muthu u tea u ṋetshedza luṅwalo lwa thendelo  . 
Masiandoitwa ndi a uri iyi nyimele i nga ita uri vhathu vha vhee mulayo zwanḓani zwavho , zwine izwi zwa engedza vhugevhenga na u tovholwa ha vhathu vha sina mulandu vhane avho vhathu vha khou sokou pomokwa hu sina tshe vha khakha  . 
Sankambe tsha vhudza Vho Ndau uri ḽidau ḽi ngomu maḓini . 
Kha vha diimisele u ita dzitshanduko kha dzipholisi arali tshenzhemo ine ya vha hone i tshi khou sumbedza uri tshanduko i a todea  . 
U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso hu tshi tevhelwa mbekanyamaitele a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa lushaka u tea u langula uhu u thola kha tshumelo ya muvhuso  . 
Hu nga hu miṅwaha yavho , mishumo kana vhushaka havho na vhabvumbedzwa vhaṅwe . 
Ri ita khuwelelo kha mashango oṱhe ya uri vha songo ṱanganedza milayo ya ndaulo nnḓa ha mikano yao ya shango ḽithihi nga maṅwe mashango , ine ya kombetshedza ndaṱiso kha miṅwe mivhuso na khamphani dza mashango a sili na vhathu  . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri vha randelwa ndovhololo ya mushonga wa miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe  . 
Vhadededzi vha ḓo konaha u linga mushumo wa u linga wa oraḽa . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhathu vhothe vho vhuelwaho nga NSFAS vhane vha khou shuma u kwama ofisi dza NSFAS uri vha thome u badela khadzimiso dzavho dza NSFAS . 
U voutha hu khou vala nga dzi 20 Shundunthule 2015 na uri vho winaho vha ḓo ḓivhadzwa musi hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Afrika nga dzi ( 25 Shundunthule )  . 
U shela mulenzhe nga mirafho ya Khorotshitumbe ya Lushaka mbuno nnzhi dzo teaho  . 
Zwiimiswa zwa Vhufa vha sa xelelwe nga tshelede  . 
Mbekanyamushumo dza muvhuso dza u ṱavhanyisa u thomiwa ha tshanduko dza zwiimiswa dzo sedzaho kha u alusa nyaluwo ya ikonomi sa zwe zwa vheiswa zwone kha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe dzi kha ḓi vha dzo tea kha u tandulula dziṅwe dza thaidzo dzo ṱahiswaho nga vhabindudzi . 
Ndi vhud(ifhinduleli ha vhut ( hogwa ha vhalanguli na vharangaphand(a u vhona uri vhathu vhane vha vha fhasi ha ndango yavho vha t ( anganedza u gudiswa tshifhinga tshot ( he u khwat ( hisedza uri vha shuma mishumo yavho zwavhud(i nga vhone vhane na u vha shomedza kha u khwinisa mabud(o avho tshifhingani tshi d(aho  . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) a i ṱoḓi uri phethishini i tikedzwe nga MP . 
U dzeula nga vhuḓalo mutevhe wa maitele a no tevhedzwa hu na tsumbanḓila dzi re khagala dza u tandulula khuḓano dza dzangalelo . 
Kha vha ri ndi dovhe ndi humbudze khamphani dza migodi uri 2014 ndi ṅwaha wavho wa u fhedza kha u khunyeledza u khwiniswa ha dzinnḓu na nyimele dza kutshilele kwa vhashumi vha migodini na u swikelela magemo o vhalaho . 
Kha vha thome vha ite khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo nga u ḓadza Fomo 6 : Interim Protection Order ( Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana )  . 
Zwishumiswa zwi re afho fhasi zwo sumbedzwa nga tsumbo dzi re kha dziithaḽiki  . 
I nga dzudzanya uri muthu a wane ramulayo ane a do thusa kha u imelela pfanelo dzawe nahone i nga dzhia milandu ya u isa khothe arali zwo tea  . 
Kha vha vhe na therisano na tshigwada nga ha kushumisele kwa phetheni iṅwe na iṅwe yo topolwaho  . 
Hezwi zwi amba uri vha badela zwiṱuku kha khetho nthihi ya mbuelo kha muthu a holaho tshelede nnzhi . 
Ngauralo zwikolo zwi ṱuṱuwedzwa u shumisa nḓila dzo fhambanaho dzine dza anana na nyimele yavho u shumisa awara nthihi iyi kha vhege . 
Ndaela hei i tea u amendiwa  . 
Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi yelani na Mulayotewa . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya isa khuwelelo kha Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe uri vha ite zwine vha kona kha uri vha fare vhaiti vha vhutshinyi uvhu . 
Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno , ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe , ḽe ḽa thomiwa nga 1910  . 
Ri songo kwama malofha a muṅwe muthu . 
Vhana a vho ngo tea u tambela maḓini kana u nwa maḓi a mashika . 
Vha tevhekanya zwibveledzwa zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwine zwa vha na tshileme tsho ambiwaho nga khilogireme . 
Kha vha ambedzane na u kovhelana mihumbumbulo nga ha nḓila dza u swikelela milayo ya Batho Pele  . 
Mahaya a vhana a nga wana ndambedzo ya ṅwedzi i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho  . 
Madzhisiṱaraṱa a nga vhudzisa muthihi wavho kana vhoṱhe malugana na u ṱalutshedza maṅwe mafhungo . 
Tshitshavha tshi tea u thoma dzangano la u langula thandela ya CBNRM . 
Hafhu , maga a nyito dza mukolodisi nga muthihi uyu a a fhambana na maga a shumaho kha nyito dzi fanaho dzine dza nga thomiwa nga mulanguli wa vhuwatshiṱoko  . 
Mudededzi vha vhanda ṱafula 4 . 
Sekhithara ya vhuambeli na yone yo vha i si na ndavha kha masia o no bulwaho , fhedzi ya dovha hafhu ya vha nthihi kha zwiṅwe zwine nda tama u zwi amba  . 
Fomo dza u kiḽeima na dzone dzi a wanalea kha tshumelo dzo fhambanaho . 
Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi I nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli  . 
Fhungo ḽo ḓivhadzwa uri ḽo vulelwa therisano , mabula muhumbulo na mbudziso nga kiḽasi yoṱhe  . 
Minista Vho Manuel vho ḓivhadza mugaganyagwama wavhuḓi vhukuma wa mutakalo miṅwahani yo vhalaho  . 
PD1 ( Khumbelo ya thendelo ya ḓiraiva wa phurofeshina ḽa )  . 
U shuma kha nomboro dzo fhambanaho idzi zwi amba uri thekhiniki dza u rekanya dzi nga bveledzwa na u itwa nḓowenḓowe . 
Ri hangwa uri hu na vha re vhukati havho vhane vha tenda fhedzi kha uri muvhuso wa tshiṱalula wo tou sa shumiswa zwavhuḓi , kana wo tou vha u sa konadzei kha nyito , nahone ngauralo vha vho tea u nanga iṅwe nḓila ya tshanduko  . 
Nga tshikalo tshihulwane nga maanḓa ezwi zwo itiswa nga u lengiswa , u shaya nzio na ṱhahalelo dza khaphasithi kha zwiimiswa zwa ndaulo  . 
U pfesesa uri zwo ṅwaliwaho ndi maipfi ane ra amba one . 
Ndima ya u khunyeledza i tea u sia muvhali e na muhumbulo une wa ḓo dzula u khae nga murahu ha musi maanea oṱhe o no hangwiwa . 
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u ḓo penndela maano a u phaḓaladza thekhinoḽodzhi dzo bveledzwaho fhano mafheloni a 2016  . 
Hedzi ndi ndingedzo dza dzitshakatshaka dza u tsireledza ozone layer khathihi na u lwa na u rengiswa ha zwidzidzivhadzi ḽifhasi ḽoṱhe . 
Luambo - Vha nga ṋetshedza vhupfiwa havho ha u tou amba nga luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi lwa Afurika Tshipembe . 
Ndi kha iyi khethekanyo hune vha ḓo vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo i wanala kha mutheo wa mulayo wo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa . 
Kha vha dzudzanye na Pholisa uri ḽi dzhie Ṱhanziela ya Tshumelo  . 
Muraḓo ane a khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha , ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi- a a nga ita vouthu ya tsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ; na b a nga voutha na vhaṅwe kana a ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo ya vhusimamilayo  . 
Tshikolo tsha zwa shishi nga fhasi ha zwiṅwe zwo tiwaho nahone nga fhasi ha thendelano ya mbadelo murahu na nyingambadelo  . 
U shuma na zwithu zwi vhonalaho kana zwi fareaho zwi a thusa vhagudi u ṱalutshedza nyimele ya tshithu tsha dzhomeṱiri nga murahu . 
Nga murahu ha miṅwaha ya ḓana na mahumi mararu , ri nga kona u akhamadzwa kha fulufhelo na u vutsheledza zwo dzhenaho kha mbilu idzo dza mafulufulu  . 
U isa phanḓa , mulayo na u tevhedza mulayo a zwi nga fhungudzi ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwa u mutakalo , na dziṅwe phindulo dzi a ṱoḓea u fhungudza mutsiko kha tshivhalo tsha zwa ḓakani  . 
U kona u saukanya mafhungo a tshi bva kha tshifanyiso , tshinepe tshi re kha magazini , phosiṱara , khungedzelo na zwiṅwevho . 
Vesheni ya PDF ya PHR i ḓo ṋetshedzwa afha fhasi . 
Ra shumisa ndaela kha u ṱalutshedza uri zwithu zwi itiswa hani  . 
Mbofholowo na Tsireledzo ya muthu - Vha nga si valelwe vha sa sengiswi , u tambudzwa kana u newa ṱhamu yo kalulaho . 
Ndayotewa ya mashango eneo  . 
Ndaela heyi i swika hune ya vho sasaladzwa ho sedzwa zwine Mulayotewa wa dimokirasi wa laedza , u tshi ri masia ohe a re a vhuvhusi a tea u dzulwa nga nnyi na nnyi tenda a vha o tou khethwa , hu songo vhuya ha vuwa ho vha na tshtalula ho sedzwa mbeu  . 
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo , arali zwi hone . 
Hezwi zwi ḓisa luvhanḓe lwa u tikedza tshanduko dza mbekanyamaitele , maitele a mabindu na vhuḓifari ha vharengi vha vhuendelamashango , u ya kha sekithara ya vhuendelamashango i yaho phanḓa , ine ya nga shela mulenzhe lwa vhuhali kha u wana dziSDG  . 
Malume wa Ndiafhi vha a mu funa  . 
Hu na pulane ya nyito ya ṅwaha nga ṅwaha fhedzi hu dovha ha itwa mugaganyagwama wa miṅwaha minzh une wa ṋekedza pulane ya masheleni ya tshifhinga tshilapfu kupfesesele kwa zwa chemistry na kupfesesele kwa maitele a zwithu s Vhala a sa kombetshedzwi kanzhi a tshi itela u ḓiphiṋa na u wana mafhungo u buḓa na maṅwalwa a tshakhatshakha o gudwaho , ṱalutshedza nyanyuwo ya ene muṋe na u haseledza tshakha dza maṅwalwa dzine a dzi takalela  . 
Maanḓalanga a khorotshitumbe na vhusimamilayo ha masipala o hweswa Khoro ya Masipala Masipala u na pfanelo ya u vhusa , nga u vhona hawe , mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho , hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na wa vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Ndayotewa . 
Vha nga kha ḓi ita tshigwada vha vhumba zwivhumbeo zwenezwo nga mivhili yavho . 
Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa ndivho ya tshipentshela , kana tshenzhemo kha zwa u oditha , kha zwa tshelede dza muvhuso , khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso , musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala  . 
NURCHA i na vhuifhinduleli ha u ekedza masheleni kha dzikoniraka na u thusa vhathu vhane vha wana malamba mauku uri na vhone vha vhe na mukovhe wa u wana dzinnu kana madzulo na u vha na magavhelo sa khwahisedzo ya mveledziso ya lushaka  . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 10 hu tshi shumisa zwidade na nyimbo dza nomboro . 
Mishumo yoṱhe i tea u khwaṱhisedzwa nga nḓowenḓowe ya u ṅwala . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza Madalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Zuma u ya kha Riphabuḽiki ya Zambia u bva nga ḽa 12 u swika nga ḽa 13 Tshimedzi 2017  . 
Vhashumi vha bulasini vho hola miholo ya fhasisa vhukati ha avho vho tholiwaho lwa tshiofisi shangoni  . 
U bveledza nila ya u tandulula dzikhuano kha zwipotso na u ramba murao muhulwane uri u tandulule mafhungo arali zwo tea  . 
Mbadelo ya tshelede ya vhuunḓi i ḓo bvela phanḓa u swikela a tshi kona u ḓishumela . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka . 
Kha GIREIDI YA 1 khontseputi ya u kovha i a ḓivhadzwa nga u ṋea vhagudithaidzo dza u tou ita dzine dza katela u kovhelana na u vhea nga zwigwada . 
U ya nga khetho yavho ya mbofholowo ya kuhumbulele , milayo ya vhuḓifari na miṅwe mihumbulo yoṱhe i konḓaho ine munna a nga i humbula , ndi mitshelo ya zwithu zwi si zwa vhutshilo  . 
U ṋekedza maṅwalwa kha tshitshavha tshapo na u khwaṱhisedza uri a dzulela u wanala  . 
Ni vhona u nga ipfi tsiko ḽi amba mini ? 
Meyara Vho Nxumalo vho ri thandela i ḓo lambedzwa u bva kha masheleni o vhulungwaho a mugaganyagwama wa u londola zwiimiswa  . 
Mihumbulo i a ṱoḓea musi khoro itshi ṱoḓa u dzhia tsheo nga ha nyengedzedzo ya mithelo , kana Pulane Mveledziso yo Ṱanganelaho , kana u shuma na mafhungo a mutakalo sa HIV na AIDS  . 
U fanela u ṋea muvhigo kha khantsela tshifhinga tshoṱhe  . 
Arali vha nga guda u bvelela kha mveledziso ya tshitshavha , zwitshavha zwi ḓo shumisa pfunzo iyi huṅwe-vho vhutshiloni havho  . 
Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwi(la kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War  . 
Khemisi ya khoria u khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Vha dzhiele nzhele uri vhagudi kanzhi vha shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u tandulula thaidzo dzine mudededzi a vha a so ngo dzi lavhelela . 
Sa zwe zwa ḓivhadzwa tshifhingani tsho fhiraho , khomishini i khou shuma nga vhuḓalo , yo no vha na miṱangano yo vhalaho zwino  . 
Masia ane u gudiswa ha tea u itwa a katela : s Nḓila ya u shumisa mielo ; s U wana u tendelana vhukati ha vhadededzi kha gireidi nthhi nga ha uri ndi zwifhio zwine zwa sedzwa sa zwa ndeme u fusha mvelelo dza u guda ; s Nḓila dza u ṅwala mahumbulwa a mishumo ya asesimennde , mvelelo na mivhigo ; s U swikelela u pfesesana havhuḓi ha mbekanyamushumo ya asesimennde ya tshikolo  . 
Ri tikedza kha fiḽosofi ya mushumo wa vhuḓi , une wa dzhiela nṱha pfanelo dza vhashumi u itela u nanga wo vhofholowa mushumo u bveledzaho zwinzhi , mbuelo yo eḓanaho u itela u ponya vhushai na u ṋewa tsireledzo ya matshilisano nga zwifhinga zwa u vha khomboni  . 
U modareitha zwi tea u itwa kha maimo a tshikoloni , tshiṱirikini , vunḓuni na kha maimo a lushaka . 
Fhethu ha ndeme ha kushumele kha wadi ndi afho ho topoliwaho nga kha IDP na maitele a kushumele  . 
A gidima a vhudza ṱhohoyatshikolo , vha mbo ḓi vhidza vhaphulusi . 
Zwithivheli zwithivhela u tswukuluwa kha mafhafhu avho , zwo ralo kha vha shumise zwithivheli zwavho ḓuvha na ḓuvha sa zwe vha laedziswa zwone nga dokotela wavho  . 
Nga u shumisana na khamphani dza migodini ri nga vhona uri matshilo o tsireledzea tshifhinga tshoṱhe . 
Kha vha tibule tshitibo vha dzungudze tsha u fembedza zwavhuḓi . 
Kha nyimele idzo akhaunthu iṅwe na iṅwe ine ya nga i a konadzea kana yo tea luvhengelambiluni lwa vhathu vha re nga ngomu khazwo , i nga imiswa na u fhiriselwa kha vhaṅwe  . 
Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki  . 
Ri ḓo dovha ra ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya u fhaṱwa ha vhudzulo ho teaho ha vhathu na nga u ṱavhanya , u itela tswikelelo ya vhoṱhe kha maḓi , tshampungane na muḓagasi , u itela uri miṱa yoṱhe i kone u vha na vhudzulo ho teaho na tswikelelo kha tshumelo nga 2014 . 
Hu tshi khou humbulelwa uri iyi tshumelo ntswa i o vhumba tshumisano ntswa na Khasho ya Afurika na uri u fhira afho , i o vha tshumelo khulwane ya shango a Afurika i nekedzwaho Radio , TV na tshumelo dza Midia dzo vhalaho  . 
Vhusimamilayo hu na thendelano na Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza u vha na vharumelwa ha tshipentshela kha vhurumelwa ha vunḓu , vhu fanela u nanga vhurumelwa ha tshipentshela , sa zwi ṱoḓeaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , u bva kha miraḓo ya vhusimamilayo . 
Vhege i ḓo phurofaila maḓi sa pfanelo ya vhathu nga u ḓivhadza nga ha vhathu vhane vha si kone u swikelela maḓi o kunaho a nweaho . 
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale . 
MP dzi tea u bvisela khagala mbuelo dzadzo dza masheleni kha redzhisiṱara i ne Phalamennde ya i anḓadza luthihi nga ṅwaha . 
Malaṱwa o omaho a dzhiiwa ḓuvha na ḓuvha a dzheniswa kha bege dza puḽasiṱiki na kha zwifaredzi u bva fhethu hoṱhe a iswa fhethu ha u laṱa malaṱwa ho tendelwaho lwa mulayo  . 
Fhedzi ha , Komiti yo ṋetshedza ndifhiso dza u sa bvisela khagala uhu . 
Zwithu zwine zwa fanela u itwa - nga fhasi ha heyi ṱhoho - kha vha ite mutevhe wa zwine zwa fanela u itwa  . 
Muoditha Dzhenerala u ḓḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho , tshi sa dovhololwi , tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi  . 
Tsha u thoma , zwa u saukanya ikonomi khulwane yapo na ya ḽifhasi zwo ambeswa nga hazwo khathihi na u ḓisa maṅwe madzinginywa a nga ha u ṱanganyiswa ha zwa masheleni na zwa ikonomi ṅwaha u ḓaho na u fhira nga ngomu kha ikonomi ya ḽifhasi  . 
Naho khothe dzo ṱanganedza uri vhugevhenga ho itwaho nga vhahwelelwa ndi vhuhulwane , khothe dzo vhonala dzo ḓilugisela u thetshelesa nyimele dzine dza nga ita uri tshigwevho tshi vhe tshiṱuku kha vhutshinyi ho itwaho . 
Kha nyimele idzi , komiti dza wadi dzi tea u litsha u dzhia lwa tshifhinganyana ndangulo na tshumiso ya thandela sa vhuḓifhinduleli , nga maanḓa hune tshirunzhi tsha miraḓo ya komiti ya wadi tsha nga vha khomboni nga ṅwambo wa madzangalelo ane vha vha nao kha thandela  . 
Thandela na zwipikwa zwayo ri zwi tshimbilelana hani na u sumbedza nḓila dzine zwiimiswa zwa muvhuso zwa fanela u dzi vhea , u itela u tshimbidza tswikelo kha mafhungo nga miraḓo ya tshitshavha  . 
Kha vha ye Poswoni ya tsini ya Afrika Tshipembe vha humbele muthusi uri a vha ṋee fomo ya khumbelo . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC vho ḓisa zwine zwa fana na zwa musi tsedzuluso i tshi thoma , zwine zwa vha zwa uri hu songo vha na ndaulo ya zwa vhuloi . 
Moduḽu uyu wo shumisa matheriaḽa we wa bveledzwa nga madzangano a tevhelelaho a tshi tikedzwa nga vhe vha ita mutingati navho vha mashangoḓavha  . 
U engedza u ḓishumela ha tshitshavha na fhungudzwa u lavhela thuso  . 
Sa tsumbo , u ela vhuphara ha desika , penisela ntswa . 
Ri guda ḽitheretsha ri tshi tikedza , u ḓadzisa vhuṱanzi , u bvisela khagala na u dzumbulula zwine vhaṅwali vha tea uri vhudza zwone . 
Dokotela wa zwifuwo wa muvhuso khaTshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo u ḓo vha kwama arali hu tshi khou ṱoḓea vhuṅwe vhuṱanzi na uri u ḓo ita ṱholo u sedza zwine zwa nga vha khombo u itela uri a kone u dzhiela nṱha khumbelo yavho . 
Kha vha thaiphe khoudu ya muunḓiwa . 
Mudededzi a nga nanga mishumo i si ya fomaḽa ya vhaṅwe vhagudi a koreka yone kana zwipiḓa zwa iyi mishumo i si ya fomaḽa u itela u ṋea mahumbulwa nga ha mushumo . 
Lavhelesani itsho tshiṱori hafhu . 
NHTL ndi tshiimiswa tshi katelaho vharangaphanḓa vha sialala vhane vha vha vharumelwa u bva kha nnḓu dza vundu dza vharangaphanḓa vha sialala vha Afrika Tshipembe , vha tshi imelela nnḓu dza vundu kha vhuimo ha lushaka . 
Tshithu tsha ndeme tshine vha tea u tshi humbula ndi uri ANA a yo ngo itelwa u phasisa kana u isa phanḓa , fhedzi yo itelwa u thusa mugudisi wa ṅwana u ela vhukoni hawe na u vhona uri vha shuma hani . 
Mafhungo a tevhelaho a ri vhudza nga ha zwiwo zwi re kha nganea . 
Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe  . 
Afrika Tshipembe , i tea u vha na bar-code ya d U thusa mualuwa uri a vhige mafhungo kha mapholisa  . 
Kha muṱangano wa Khomishini nga ḽa dzi 22 Tshimedzi 2011 , ho themendelwa uri khumbelo ya Minisṱa wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali i tea u katelwa kha tsedzuluso ino  . 
Musi u haseledza hu tshi kwama vhatsinda tshitaela tsha vhudavhidzani tshi sumbedza pfano na u pfesesana zwi shumuswaho kha khumbelo,mbudziso , ndaela na ndivhuwo . 
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo , vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu , Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo  . 
Arali vha tshi wana iṅwe tshelede nga nnḓa ha muholo , vha tea u ḓiṅwalisa sa mubadeli wa muthelo wa mbetshelwa . 
Maitele maswa a ḽifhasi zwa zwino ndi u ambedzana na vhudipuḽomati ha mbambadzo u wana tswikelelo i linganaho yo khwiniseaho ya makete  . 
Ndi zwine ra zwi vhidza uri ndi u edza muthu , maipfi a no edza muthu a pfi maedzamuthu . 
Vha vhone uri vho konou vha na tshifhinga tsha u ḓivhadza Komiti ya Wadi kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi re na dzangalelo na u ṋea zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani  . 
Ndangulo yavhudi ya madaka i nga thusa u nekedza miri ya mishonga ine ya do fhelisa madwadze , thanda dza u ita dzikhofini na khuni dzine dza shumiswa dzimpfuni kha tshivhalo tshi re ntha tsha mpfu dzi vhangwaho nga AIDS . 
U tsikeledza hu nga shumiswa u fhungudza vhuḓifari , nga maanḓa vhuḓifari ho pfufhiwaho tshifhinga tsho fhelaho  . 
Kha ḽiṅwe sia musi tshitshavha tshi tshi fhungudzea na mbuelo i a fhungudzea nga kha muthelo  . 
U lavhelela uri vhaṅwe vhagudi vha nga ola zwavhuḓi fhedzi vha kundelwa u ṋea dzina ḽa tshipiḓa tsha furakisheni . 
Milayo a yo ngo vhuya ya thusa zwitshavha kha u fhelisa khakhathi dzi kwamaho vhuloi vhuvhi . 
Maitele a tshandukiso o ita uri hu ambiwe nga ha zwipikwa zwiswa zwa u swikelela , ndinganyiso , khakhululo , ndingano , vhukoni na dimokirasi  . 
Kha ri fhane mafulufulo na u tutuwedzana duvha linwe na linwe , ri sa khou itela fhedzi u shuma nga ndila ine ra kona ngayo , ri tshi khou itela u phadaladza mafulufulo kha kutshilele kwashu na mushumo washu  . 
Wanani hupu ya u tamba ngayo . 
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa wa tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone  . 
Mulayotibe u ḓo shumiswa fhasi ha Ndayotewa , milayo i re hone i shumiswaho kha Tshumelo ya Tshitshavha , tshumelo ya tsireledzo nahone yo livhanywa na NDP kha u khwaṱhisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Hune mbekanyamushumo ya sumbedza 20 phesenthe ya tshikili tsha luambo , zwi amba uri kha u avhelwa ha maraga ha u fhedzisela ha tshenetsho tshikili tsha luambo hu tea u vha 20 phesenthe ya maraga dzoṱhe , tenda hu si vhe maraga dza 20 . 
U sa vha na tshenzhemo na mvelelo dza zwidzidzivhadzi  . 
Vha bvela phanḓa u ita ngauralo nga nomboro dza didzhithi tharu . 
Ndivho ya mbekanyamaitele iyi ndi u tevhedzela ndaela ya mulayo na ndayotewa  . 
Nga Tshimedzi hu ḓo dovha ha khethwa vhaṅwe vhathu vha 30 000 miṱani ya 8 000 uri vha shele mulenzhe kha ṱhoḓisiso ya Lushaka siani ḽa Miholo na Matshilisano , ine ya vha ya u thoma ya Afrika Tshipembe  . 
Lu ṅwalo lu bvaho kha mutholi lu ṱanganedzaho vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni zwi yelanaho na u humiselwa havho murahu arali zwo tea  . 
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa ; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho . 
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṋwe na iṋwe  . 
Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa . 
Lushaka wa zwa Badani )  . 
Musi ri khou khwaṱha ri tshi ya , hu vha hu na tshipikwa tshithihi tshi sa shanduki : u lwela u vha vha khwiṋe kha masia oṱhe na u sedza uri ndondolo ya mutakalo i a swikelela nga Vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso . 
Vhatambi vha bvumo : Damarcus Beasley , Landon Donovan , Clint Dempsey , Tim Howard  . 
U rera nga zwine mirero ya amba . 
Mafhungo e ha tendelaniwa khao , na ayo e ha sa vhe na phambano , o dzhielwa nzhele  . 
Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nd(ila Afurika Tshipembe dzo thomiwa nga RFA , NBC na Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka  . 
Vhatshimbidzi vha ha masipala vha tea u vha vhatikedzi musi wa u pulana , vha tshi vha na vhuṱanzi ha uri vhukoma ha mushumo woṱhe vhu sala wadini  . 
Ndi lufhera lwa vhuvhili kha tsha u ḽa . 
Phambano ya ndeme i tea u itwa vhukati ha vhuloi havhuḓi na vhuloi vhu si havhuḓi  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa nga ḽiṅwalo uri khumbelo yavho yo themendelwa kana yo haniwa naa  . 
Nga muraho DWA I ḓo dzudzanyulula nga u tevhekana zwiṅwe zwiko zwa vhuṱhogwa zwa madi kha miṅwe milonga . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana nga dzangano ḽo ṋewaho maanda nahone ḽi tshi shumisana na Minista wa Gwama  . 
Sia ḽa muvhuso wapo na wa vunḓu yo humbelwavho u ita zwi ngaho izwo . 
Mupfumedzanyi kana mulamukanyi tshawe ndi u tshimbidza nyambedzano ine ya ṱuṱuwedza tshigevhenga u guda nga ha zwe zwa vhangwa nga vhugevhenga na u dzhia vhuḓifhinduleli malugana na vhuṱungu ho vhangiwaho nga vhukhakhi  . 
Kha vhuṅwe vhurangeli ha u lwa na vhuaḓa , muvhuso wo takutshedza u vhona uri vhashumi vhawo vha iledzwe u ita vhubindudzi na mihasho ya muvhuso na zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso  . 
Muthu a nga kha ḓi ita khumbelo uri zwidodombedzwa zwine zwa vha nga fhasi ha PAIA zwi fanela u dzhielwa nṱha u fhirisa ndingo yo sumbedzwaho kha Ndaulo dza BABS  . 
Kha hu ṋekedzwe vhagudi thuso kha kushumisele kwone na kwa vhukuma kwa izwi zwiteṅwa . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi u humbula nga ha khonadzeo dza mbudziso dzine dzi nga vhudziswa nahone vha ḓilugisele u dzi fhindula  . 
Ndivho Khulwane 224 . 
Ndayotewa nd ḽiṅwalwa ḽi sa fani na maṅwe maṅwalwa nahone Ndayotewa i tsireledza pfanelo dza vhadzulapo vha shango . 
Mulangadzula na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho , vhege mbili dzo fhelaho , Afurika Tshipembe na Mali o fhedza tshipiḓa tsha u vhulunga maṅwalo a kale a vhuṱhogwa a Timbuktu  . 
Mbuno ndi ya uri arali sisiṱeme dzashu dza vha dzo khwaṱha na u sedza nnḓa a hu na khonadzeo ya u nga swikelela tshanduko  . 
Vha imisela nṱha tshithu tshine tshi leluwesaho vha dovha vha edzisa u takula tshithu tshi lemelesaho . 
Kha vha wane musi u ṱanganedzwa hu tshi itea na uri ndi lushakaḓe lwa u ṱanganedzwa  . 
Fhedziha , hezwi zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo kombetshedza nḓowetshumo yashu u vha tshiimo tshi linganaho na tsha ḽifhasi  . 
U tolwa ha kiḽasi dza zwiko zwa madi ho imela ḽiga ḽa u thoma kha matshimbidzele a tsireledzo  . 
Mishumo ya vhathu vhaṱuku vha zwifhinga zwa vho 70 yo shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba vhumatshelo ha shango ḽashu . 
Maitele ayo a khou ḓisa mvelelo . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na shango ḽoṱhe kha u tamela mashudu Vho Winnie Madikizela-Mandela , vhane vha ḓivhiwa sa Mme a Lushaka , ḓuvha ḽa mabebo musi vha tshi khou fara miṅwaha ya 81 nga Ḽavhuvhili , ḽa 26 Khubvumedzi 2017 . 
Kha vha wane uri mikhwa ya vhadzulapo na u ṱanganya mihumbulo iyi kha mushumo wawe  . 
Zwikili zwi re afho nṱha zwi tea u gudiswa nga nḓila ya ṱhanganelano . 
U balanganya uhu hu nga vha hu konḓaho nahone Muṅwalisi wa Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho . 
Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha ṱalutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo , a dovha hafhu a ṋetshedza mafhungo nga u dodombedza ane a ḓo vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha , nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Mbudziso ine ya bvelela i nga vha ya uri hu ḓo vha na u fhungudza ho linganaho na ha u wa u itela u thivhela maṅwe mafuvhalo o ḓoweleaho ane muthu a a vhona nahone izwi ndi zwone zwine zwa mmbilahedza , ndi zwa uri a hu na na nyimele na nthihi ye ya vha na mafuvhalo mahulwane kha ṱhoho  . 
Ri tea , kha zwitshavha zwashu na kha muvhuso , bvelaphanḓa na u bula u hanedzana hashu tshoṱhe na vhugevhenga  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhi ṅwedzi muthihi u shumana na khumbelo kana zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaiti vha khumbelo  . 
Kha vha ṱalutshedze uri Komiti ya Wadi yo vhumbwa hani na uri mushumo wayo ndi mini  . 
Nndwa ya u lwa na vhugevhenga i kha ḓi i swa phanḓa nga Komiti ya Minisiṱa i Lwaho na Vhugevhenga . 
O shela mulenzhe zwi vhonalaho kha khirikhethe ya fhano hayani na mashangoni a dzitshakatshaka  . 
Sumbedza u pfesesa maiti mafhungoni ( tsumbo : Ndi nga fhufha , gidima )  . 
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha vhaisa muvhili , u dzidzivhadza kana lufu  . 
Muphuresidennde a nga vhea vhathu u bva kha uyu mutevhe , nahone u tea u eletshedza Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli o sumbedza zwiitisi , arali muṅwe kana vhaṅwe vhathu vha re kha mutevhe vha songo tendiwa , na musi hu tshi tea u vha na vhaṅwe vhane vha tea u nangiwa  . 
Sa zwine saveyi ya humbela mafhungo kha vhathu zwavho , nyimele dzo buletshedzwa nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho  . 
Dzibannga , nga kha Dzangano ḽa u Bannga ḽa Afrika Tshipembe , dzi ḓo thoma thandela ya u bveledza senthara ya vhukoni ha tshumelo dza masheleni na vhupfumbudzi ha vhurangaphanḓa  . 
Arali hu si na makete wa zwibveledzwa , thandela i do feila  . 
U wa ha ikonomi ya ḽifhasi zwi na khombo kha ikonomi yashu ro sedza u fhela ha mishumo na ndeme ya vhutshilo ya vhathu vhashu . 
Tshumelo dza advocate wa muṱa a dzina mbadelo . 
Inwi na khonani yaṋu ni fana nga mini na fhambana nga mini ? 
Arali mbilahelo ya waniwa i sina mudzio , vha ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama nahone vha ḓo ṋewa invoice . 
Mishonga ya Vhulimi na Phukha  . 
Arali Komiti dza Phalamennde dzi tshi ḓo ita mushumo wa vhulavhelesi dzi tea u kona u swikela tshivhalo tsha vhakoni makone na hone dzi tea u bveledza hafhu beisi ya zwikili kha vhuimo hadzo . 
Vhapulani vho balelwa u sedzulusa phesenthe iyi zwavhuḓi nahone vha si humbule uri ndi phesenthe dza 20 dza vhanna vha si naho mishumo ngeno vhunzhi ha phesenthe dza 60 hu vhafumakadzi vha si naho mushumo  . 
Arali khothe ya vula mufariwa , muthu uyo ha nga fariwi hafhu a tshi farelwa wonoyo mulandu nga nnḓani ha musi muvhuso wo thoma wa sumbedza khothe zwivhuya zwa uri muthu uyo a farwe hafhu . 
Zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivethe zwo redzhisiṱariwaho nga fhasi ha Mulayo wa Muthelo wa mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi  . 
U ṋea mbuno na u bvisela khagala mihumbulo yawe . 
Vha a dzi vhulaha vha dzi gotsha vha dzi la sa zwiliwa zwa tshiswitulo  . 
Sa zwe zwa vhonala u thomani , lutamo lwavhuḓi lwa vhaḓithaubi avho lu nga tou sendekwa khalo u swika zwino  . 
Mitambo ya Commonwealth Youth Games kha ḓi vha ya ndeme kha vhomakone vha matshelo  . 
U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano  . 
Vha ḓo wana mafhungo nga ha mbuelo dzi ṋetshedzwaho nga GEMS musi vha muimana na nga murahu ha u vha na ṅwana wavho  . 
Madzangano a vhashumi ane a imelela tshivhalo tsho sumbedziwaho tsha vhashumi vha muvhuso a nga vha tshipiḓa tsha khoro ya nyambedzano yeneyo . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48 . 
Musi ho ṱanganedzwa mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu , dzangano ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe ḽa mbilaelo dza mapholisa ḽo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka ḽi tea u ṱoḓisisa , vhuaḓa vhu no khou humbulelwa ha , kana mulandu we wa itwa nga muraḓo wa tshumelo ya tshipholisa kha vunḓu . 
Komiti ya Wadi yavho yo vhumbiswa hani ? 
U lingana zwi katela u ḓiphiṋa nga pfanelo na mbofholowo lwo ḓalaho nahone nga nḓila I inganaho  . 
U khwaṱhisedza tsireledzo ya nḓisedzo ya fulufulu shangoni , Eskom yo vhulunga masheleni a fhiraho R75 biḽioni , nga maanḓa kha zwiṱitshi zwiswa Medupi , Kusile na Ingula , na u humela kha tshumelo na u ṱanganywa ha dziṅwe thandela  . 
Afrika Tshipembe ḽi ima ḽo khwaṱha na tshitshavha tsha dzitshakha kha u sasaladza zwivhumbeo zwoṱhe zwa vhutherorisi  . 
U thoma , hune a si vhe hone , madzhendedzi a khonanyo a dzingu na lushaka kana themamveledziso ya zwa zwiimiswa na muhanga ngeletshedzo , ṱhoḓisiso na u vhea iṱo  . 
Iyi yuniti i ḓo ṱoḓisisa , hune u wana vhukoni hu tshi itelwa iyi ṱhalusamagugwa zwi ḓo ḓadzisa ndeme kha mushumo wa muthu  . 
U sukumedza baḽoni - u sukumedza baḽoni hu tshi ṱoḓiwa u kora kha mapala . 
Vheani thodea dzine dza pfala kha vhathu vha vhupo honoho phanda ha musi ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo i tshi vha fha dzayo  . 
Bodo na vhulanguli ha SOE , DPE , na Komiti ya Buthano ḽa Lushaka na ya Khoro ya Nnḓu ya Mavunḓu ( Portfolio and Select Committees ) , dzo shuma nga nḓila yavhuḓi na tshivhalo tsha mushumo u no khou ḓala tshifhinga tshoṱhe na zwikonḓisi zwi no khou hulela zwine vha ṱangana nazwo , na uri kha miṋwaha miṋa yo fhiraho , ro swika he ra ḓo pfesesa mushumo wa mveledziso wa maanḓa une SOE dza nga ita , khathihi na dandetande ḽa u vhulunga tshelede kha dzo , na u ṱhogomela themamvelodziso . 
U tevhekanya seethe ya ya nomboro dzo topolwaho ya ṋekedzwa . 
Vha humbelwa u humbudza dokotela wavho u ṋetshedza khoudu dzo teaho kha vhone kana u dzi katela kha mbilo u itela uri mbilo dzavho dzi shumiwe nga nḓila yone . 
U ṋetshedzwa ha muvhigo wa Afrika Tshipembe zwi khou elana na milayo na pfanelo dza thendelano ya dzitshakatshaka . 
Muvhuso u ḓo dovha wa vhona uri hu khwiniswau tholiwa , u pfumbudziwa na u bveledziswa ha vhagudisi . 
Mulayo wa vhu 27 wa Madzina a Mabindu wa 1960 : Ndivho ya mulayo uyu ndi u tendela ndaulo ya madzina a mabindu na mafhungo a tshimbilelanaho nawo  . 
Hu d(o tea uri hu dovhe hu d(ivhadzwe mud(isi wa khumbelo na Muredzhisitarara nga u tou n(wala kana nga u swikisa ndivho yawe ya u hanedza  . 
Kushumele kwa IDP ku sumba nḓila khathihi na u ṱanganyisa u pulana na u shumiswa ha sekhitha dza ha masipala khathihi na mishumo yadzo mihulwane  . 
Ndi tshiga tsha tshifhinga tsha ndeme tsha nndwa nga vhaswa vha Afurika Tshipembe , ye ya thoma nga 1976 ya isa phanḓa u swika hu tshi vha na dimokirasi nga 1994  . 
Muvhuso wo ḓivhofha kha u shandukisa ikonomi nga u vhona uri izwo zwigwada zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa zwi shele mulenzhe nga nḓila i vhuedzaho kha ikonomi . 
Pulane yavho ya dzilafho i nga shanduka na tshifhinga zwi tshi bva kha uri vha langa zwavhuḓi asima yavho u swika ngafhi  . 
Arali murumiwa a sa tevhela ndaela dza hoyu Mulayo , kana ndaela ya muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka , muofisiri wa khorotshitumbe wa lushaka a nga fhelisa kana u litshisa murumiwa onoyo mushumo wonoyo  . 
Kha vha ṱalutshedze mishumo na maanḓa a Komiti ya Wadi o sumbedzwaho kha khethekanyo 74 ya Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na uri Komiti dza Wadi dzi nga khwaṱhisedza uri dzi shuma satshanele ya vhudavhidzani vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Nga tshifhinga tsha nndwa ya Mabunyu vhukati ha n(waha wa 1840 na 1841 Luvhengo o d(o pfulutshela Mukumbani  . 
A si zwa ndeme uri mulanguli wa thendelo a bvele phanḓa na tsedzuluso idzi nga ene muṋe  . 
Kha ri Zwino shandulani tshati iyi i vhe mafhungo a no ṱalutshedza zwine na ṅwale ṱwa ni tshi ita kha ḓuvha . 
Vhatholi vha nga ita khumbelo ya ndambedzo kha SETA yavho musi vho no saina thendelano ya vhugudisi . 
Afurika Tshipembe ḽi takalelesa ṱhunḓu dzine dzi kha tshiimo tshine dza nga shela mulenzhe kha u alusa ikonomi ya Afurika Tshipembe . 
U fhambanyisa mibvumo yo fhambanaho nga maanḓa ya mathomoni a madzina a vhone vhaṅe . 
CDWs dzi tholiwa nga muvhuso wa vundu nahone vha wanala kha vhaswa hune vha dzula hone  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Vhuendi U nwalisa goloi Khumbelo ya bammbiri a dupuikheithi ya goloi ii u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe , u hanelwa u dzhena kana u bviswa , arali zwo tea  . 
Ni songo kopolola , ṅwalani nomboro nga nḓila ine dza tea u tevhekana ngayo  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso yadzo kha miṱa na khonani dza Phurofesa Vho Babatunde Osotimehin , vho ri siaho ino vhege  . 
Komiti dza Wadi dzo vhumbwa nga mukhantselara wa wadi sa mudzulatshidulo na miraḓo ya tshitshavha i sa paḓi fumi  . 
Egypt ndi shango ḽihulwane kha bola ya milenzhe ya Afurika , zwi sa vhuyi zwa vhudziswa  . 
THILIVHALI : Zwino ? 
Phresidennde u tea u thola Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo I bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli . 
U thivhela khentsa nga u shandukisa kutshilele zwi a konadzea . 
UN yo tendela u thomiwa ha u shuma ha Thandela ya Afrika ya Magondo o livhaho kha Vhuḓilangi . 
Vhalangi vhahulwane na dzibodo dza mazhendedzi a tshitshavha na khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi tea u tevhedzela maga ayo . 
A huna tshililo kana tshi tshifhio tshine tsha nga tendela miraḓo ya tshitshavha i tshi dzhia mulayo ya u vhea zwanḓani zwayo . 
Kwamane na ofisi ya tsini ya dzingu ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka  . 
Ndi malwadze are kha Mutevhe wa Malwadze a sa Fholi ( CDL ) , sa zwine ya vha zwone kha mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho , na muṅwe mutevhe wa Vhulwadze vhu sa fholi ( ACDL ) kha khetho iṅwe na iṅwe une wa tea u wana mbuelo dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi  . 
Mafhungo aya a kwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha fhethu hu ḓivheaho ha vhaendelamashango vha dzitshakha . 
Vhashumi kha vha di gudise u rivhone vhane vha di tutuwedze na u di fha sia , vha vhe vha fulufhedzeaho kha mishumo yavho zwi tshi ya nga milayo kana pholisi dzi langulaho mashumele hu si na muthu ane a do dzula o vha sala murahu u ri vha ite zwe vha hirelwa zwone  . 
U shela mulenzhe kha therisano nga ha ṱhoho yo ḓoweleaho ( sa . 
Vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo avha vho tenda uri vha nga badelisa miraḓo ya GEMS iṅwe tshelede ya tshumelo tenda zwa vha zwi kha milayo ya Tshikimu . 
Murwa wa shango ḽashu vhe vha vha vho khethea , Muphuresidennde Vho Oliver Reginald Tambo , vho vha vha tshi ḓo vha vho fara miṅwaha ya 100 ṋaṅwaha arali vho vha vha tshi kha ḓi tshila  . 
Vha songo vhuya vha litsha lutingo muyani kana vha lu litsha lu tshi khou lila lu sa khou fhindulwa  . 
Khaedu yo dzhiiwa nga dzangano la Vhoramilayo vha Pfanelo dza Vhathu , lo thomiwaho kha la Afrika Tshipembe nga 1979  . 
Vhuṱanzi kana mafhungo o livhanaho na Vhusimamilayo ha vunḓu 115 . 
Kha vha ḓadze fomo iyo phanḓa ha muofisiri wa muhasho . 
Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya C. 
Mveledziso ya mbekanyamaitele ya u endedzwa ha vhathu kana thundu u itela u tikedza mbekanyamushumo ya Ikonomi dza Maḓenzhe na i tsini na u fhela . 
Ri a vhidza uri ndi maiti a no shuma na zwiitwa . 
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa , vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi  . 
Vhathu vhaṱanu vho wanala vho ḓidzhenisa kha vhuaḓa kana milandu ielanaho na vhuaḓa vhune masheleni ane a khou ambiwa nga hao nga mulandu kana milandu a fhira R5 miḽioni na uri ndeme ya u imisa dzi oda dzo wanwaho ndi R185 miḽioni . 
Ri ḓo khunyeledza mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya tshomedzo yo tanganelaho u itela ṱhavhanyiso ya u fhaṱwa ha tshomedzo , ho sedzwa nga maanḓa mbulungo ya fulufulu  . 
U tandulula thaidzo dza tshelede dzi katelaho na tshintshi kha dzirannda na dzisenthe . 
Vhafumakadzi vhavhili , muṅwe wavho ane a vha shaka na ṅanga ya sialala , vho tswa ṅwana wa vhukale ha ṅwedzi muthihi e hayani hawe  . 
Tshifhaṱo tshi tea u ṋekedza maga a u vhulunga o khetheaho u itela tshaka dzo fhambanaho dza zwidzidzivhadzi  . 
Mudzulatshidulo a dovha hafhu a vhudzisa arali thaidzo iyi yo no ambiwa nga hayo hayani na mashaka na vhahura , zwe muhweleli a fhindula a tshi khou sumbedza u tenda nahone a amba zwauri ( mashaka na vhahura ) vho vhudza muhwelelwa ( munna ) uri a tuwe  . 
Kha Luambo lwa Vhuimo ha Mutheo , tshifhinga tshi ḓo kalwa u ya nga luambo lu pfeseswaho tshikoloni . 
Tshipiḓa tsha 2 tshi ṱalutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa ḓo bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani  . 
Masipala u nga thoma tshigwada tsha vhafaramukovhe vha mveledziso hune vha nga ṱanganya vhathu u bva kha dzi CBO na NGO ; mabindu apo , SMME , zwa vhulimi nz  . 
NDI VHAFHIO VHANE VHA VHA KHOMBONI ? 
VAT ndi muthelo u sa ḓi thwii kha tshumelo na thundu yo shumiswaho kha ikonomi . 
Zwino vhambedzani maipfi aya na mafhambanyi ao a re kha muduba ( rou ) wa fhasi . 
Mupfuluwo wa dzitshakatshaka u tea u ṱanganedzwa ngeno hu tshi khou lindwa manḓalanga , mulalo na vhutsireledzi . 
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela , ( hune a vha a siho ) hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo , hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho . 
Maga a Ndaulo o teaho Maga nga muvhuso a tea u vha a ṱanganedzeaho  . 
Ndayotewa ndi milayo ya ndeme ya u vhusa shango  . 
Musi hu tshi vha na vhubveledzi huhulwane nga vhashumi , na miholo yavho i na yone i gonya  . 
Ndaka ye ya tshinyadzwa i katela ḽaiburari , sa zwe zwa vhonala ngei Yunivesithi ya Kwazulu-Natal , bugu na themamveledziso zwine a zwi ṱanganedzei na uri zwi kwashekanya lupfumo lwa nḓivho lwe lwa kuvhanganyiwa tshifhinga tshilapfu . 
Khabinethe i tama u khwaṱhisedza thikhedzo yayo yo khwaṱhaho ya Bidi iyi na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze Bidi iyi ine iḓo shela mulenzhe vhukuma kha vhuthihi ha matshilisano na u fhaṱa lushaka na u shuma sa tshiṱavhayisi kha mveledziso ya mitambo . 
Bugu khulu na phosiṱara dza nyambedzano dzi re na zwifanyiso fhedzi ndi zwone zwothemendelwaho kha Gireidi 1 . 
Mafhungo a tsireledzo kha ḽi elanaho na zwa mishonga ndi zwa kale fhedzi ndingedzo dza u dzhiela vhukando zwithu izwi zwa tsireledzo dzo ḓi dzula dzi ṱhukhu mashangoni a kha ḓi bvelaho phanḓa  . 
Vha tea u badela mbilo dze vha si dzi rumele kha riṋe hu saathu fhela miṅwedzi miṋa vho wana dzilafho  . 
Hapfi ri ḓo ṱuwa vhege yoṱhe . 
Arali ha sa vha na thendelano hu vha na dzullo ḽa fomaḽa phanḓa ha khothe ya sialala . 
Ndivho ya iyi khethekanyo ndi u bveledza na u rekhoda , nga u shumisa dzitsumbo , kushumele kwa thikhedzo ya vhorabulasi  . 
OSTS i vhea phan ḓa ndingo ya mbeu dzine dza vha na khanedzano kana dze muthu a vhilahela ngadzo . 
Uku kubugwana ku dovha hafhu kwa talutshedza uri khasitama dzi nga thasulula hani dziphambano dzine dzi nga vha hone vhukati hadzo na munetshedzi malugana na maimo a tshumelo  . 
Khophorethivi ya sosaithi ya u vhulunga ndi khophorethivi ine ya ṋekedza mbuelo dza u vhulunga , hu tshi angaredzwa ndindakhombo na tshumelo dzo teaho , kha miraḓo yayo na vhathu vha ḓitikaho ngayo . 
Zwa zwino zwi kha vhathu na vhurangaphanḓa ha Lesotho u vhona uri vhudziki na nḓowelo zwi humele kha Muvhuso sa fhungo ḽa shishi  . 
Milayotibe i sa kwamiho mavunḓu ndi iyo i re na vhushaka na mishumo ya lushaka ; u fana na vhupileli , mafhungo a zwa nnḓa na vhulamukanyi . 
Zwi fhambana ngafhi na zwiṅwe zwirendo zwe na vhuya na zwi vhala ? 
Muphuresidennde wa Zambia Vho Edgar Lungu vha kha Madalo a Muvhuso Afrika Tshipembe u bva nga ḽa 8 u ya ḽa 9 Nyendavhusiku 2016 . 
Meyara vha Ekurhuleni Vho Mondli Gungubele nga tshifhinga tsha madalo a zwezwino kha Kiḽiniki ntswa yo fhaṱwaho ya Villa Liza ngei Bokburg . 
Tshithu tsha ndeme tsha Khoro ndi u tsireledza pfanelo dzavho na u khwaṱhisedza uri vha fariwa nga nḓila yo teaho  . 
SARS yo thoma maitele a tshumelo a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili  . 
U sedzulusa na u fhaṱa zwithu zwa 3-D zwe vha ṋewa nga u shumisa zwithu zwi fareaho sa mabuḽoko a u fhaṱa , u vusulusa zwithu , khithi ya u fhaṱa . 
Nga ḽiṅwe sia , a ri tendeli senthara dzashu dzi tshi vha fhethu ha u ḓidzhiela na u vha ro dzuliseaho lune ra ṱuṱuwedza u dovhololwa ha vhutshinyi he ha ita uri vhafariwa vhanzhi vha vhuye dzhele  . 
Phambano ire hone vhukati ha muholo u wanwaho miṱani ya Vharema na vhatshena i kha ḓi mangadza vhukuma  . 
Sa tsumbo , u shumiseswa ha zwikambi nga vhashumi zwi nga kwama lu si lwavhuḓi kushumele kwavho na kubveledzele kwavho mushumoni  . 
Khumbulela : u kona u vhala ha u tou humbulela zwa vhukati ha mitala nga nḓila ine zwa sia u na muhumbulo nga ha tshithu . 
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede kana tshekhe yo garantiwaho nga bannga  . 
Vha katele ergonomics kha dizaini ya dzithulusi kana zwishumiswa , mitshini na fhethu ha u shumela na nḓila dza u shuma  . 
Minista vho vhudza vhaeni uri ho fhaṱiwa tshikolo tshiswa vunḓuni iḽi hu u itela u kona u swielela tshivhalo tsha vhana vhaswa tshine tsha khou engedzedzea . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Kha vha founele heyi ṋomboro u vhiga tshiimo tsha shishi fhedzi  . 
Zwo themendelwa uri kha Themo ya 4 vhagudi vha tou fombe kha u sengulusa data . 
Ni kone u dzhenisa maṅwe mafhungomatsivhudzivho a no amba nga ṱhoho iṅwe na iṅwe tshibogisini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mepe wa mihumbulo . 
Tsireledzo yo teaho i tea u dzudzanywa u itela khovhakhombo idzo dzo topolwaho , nahone vha fanela u vhona uri tshifhinga tshoṱhe uri tsireledzo idzo dzi khou shumiswa nga nḓila yo fanelaho na u khwiniswa musi hu na khovhakhombo ntswa dzo topoliwaho kana u khakhisea ho topolwaho kha tsireledzo ine khou shumiswa  . 
Khumbelo dzi tea u iswa kha Muṅwalisi maḓuvha a 30 phanḓa ha thengiselonn ḓa  . 
Tshimela itshi tshi na mishumo yo fhambanaho ya mvelele ine i sa tou yelana fhedzi na u kavhiwa ha nḓila ya mufemo  . 
Kha zwiimiswa zwa vhuendi u fhandekana hu fanela u vha hone , u itela uri na kha zwiṱitshi zwa vhatshena u ṱanganyisa hu vhe hu songo ḓalaho  . 
U tandulula thaidzo dza nomboro kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo ya thaidzo yaṋu ine ya katela u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 100 na phindulo dzine dza nga dzhenisa na zwiṱahe . 
Vhashumeli vha muvhuso vhane muso vhe kha fulo la mishumo yavho vha tangana na vhutanzi hu shavhisaho tshifhinga tshothe , a vho ngo tea u bvisela khagala vhutanzi uvho hu si na thendelo ya vha muvhuso  . 
Vhashelamulenzhe vha ḓo dzhiela nṱha zwipikwa , mvelelo dzi re khagala dza CBPdza mishumo i no khou ya u itwa , vhubvo ha milayo na mbekanyamaitele kha aya maitele  . 
Zwithusedzi zwa u vhonala - Phera dza komiti dza Phalamennde dzo shomedzwa nga zwithusedzi zwa u pfa na u vhonala nahone vhupfiwa havho ha u tou amba vhu nga vha na tshileme arali ho khwaṱhiswa nga zwithusedzi zwa u thetshelesa na zwa u vhonala  . 
Muvhuso u do dovha hafhu wa vhea ndila dza u tikedza kha u kundelwa ha muthu wa vhuraru kha u tevhedza vhuimo ho vhewaho afho ntha  . 
U fhaṱa nḓivho Kharikhuḽamu ya dzinyambo i a tenda uri vhagudi vha thome u bveledza nḓivho ya luambo lwa u ṅwala musi vha tshi tou thoma u vhala na u ṅwala vha tshe hayani , kha vhupo vhune vha vha khaho , na kha miṅwaha ya tshikolo . 
Kha Iran , mahoro a kovhelana mbilaelo nga ha mveledziso na u dovholola vhuṱhogwa ha mivhuso u tevhedza pfanelo dza dzitshaka  . 
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa . 
Khethekanyo ya 169 yo imelwa nga khethekanyo ya 5 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Pulane dzavho ndi dzifhio dza u engedza u konadzea ha zwithu khathihi na u kunda zwithithisi ? 
Kha vha sumbedze uri ndi thandela dzifhio dzine dza sa ḓo dzheniswa sa thandela dza IDP hu tshi tevhelwa mafhungo a uri dzi khukhulisa zwiṱirathedzhi zwa IDP vha ṋee zwiitisi u ya nga thandela zwa uri ndi ngani  . 
Muvhuso zwa zwino u khou shumisa iṅwe sisiṱeme ya u vhonadza tshiṱoko ine ya pfi SVS kha dzikiḽiniki dza ndondola mutakalo thangeli  . 
Vhanzhi a vha na muḓagasi na tshampungane . 
U ṋea ṱhoho pfufhi i pfalaho na u engedza ṱhohwana i pfalaho . 
Vha ṱanganedza mvelaphanḓa yo no itwaho , vha humbela uri nḓisedzo i ṱavhanyisiwe , vha amba na vhuḓiimiseli havho kha u shumisana na muvhuso u itela u swikela zwinzhi  . 
U dovha wa maanḓafhadza Ofisi ya u Ḓibula u ṱanganedza na u ṱoḓulusa mbilaelo dzi tshimbilelanaho na khadzimo ya masheleni a nnḓu . 
U ita uri zwishumiswa zwa khomphyutha kana thikhedzo ya ndaulo zwi vhe hone maluganana u thaipha pulane dza wadi  . 
Naa thulusi na mitshini zwi kha nyimele yavhuḓi nahone ndi zwishumiswa zwo tsireledzeaho zwine zwa shuma zwavhuḓi ? 
U amba zwi khagala , nga u elela , zwo ṱumekanaho , nga vhuḓifulufheli nahone nga ngona zwi tea u vha yone ndivho ya u funza u amba . 
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha . 
Tshivhumbeo tsha SQLTCSGBC SQLTCSGBC i ḓo vha Komiti ya Khoro ya Vhulangi ha Tshikolo nahone yo vhumbiwa nga zwi tevhelaho : muraḓo wa SGB une wa ḓo tshimbidza komiti ṱhukhu ; Ṱhoho ya tshikolo ; vhuimeleli ho teaho ha vhagudisi ( ndi uri muthihi u bva kha dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha tshiṱafu ) ; mubebi kana tshitshavha kana madzangano a vhurereli arali zwo tea ; vhuimeleli ha RCL kha zwikolo zwa sekondari ; na vhuimeleli ha tshiṱiriki kana sekhethe ( hune zwa konadzea )  . 
Arali vha sa tendelani na tsheo , vha nga aphiḽa kha Minister of Social Development kana Member of Executive Council vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha sa tendelani na tsheo . 
Vhagudi vha fhindula mbudziso dzo sendekwaho kha mushumo wo itwaho . 
Hezwi zwi ḓo thusa dokotela wavho u dzhia tsheo ya uri u vha alafha hani  . 
Tshitendeledzi tsha mitengo ya zwivhambadzwa na tshandulo ya ikonomi i sa nyeṱhi mashangoni manzhi zwo vha thikho dza nyaluwo ye ya bvelela miṅwahani ya zwenezwino  . 
Nga nnḓa ha musi masia oṱhe kha mulandu uri ndi zwipondwa zwa mbambadzo ya vhathu  . 
Lufu a lu tsha dzhiwa u fana na zwe lwa vha lu tshi dzhiiswa zwone kale  . 
Kupfesesele kwashu naho zwo ralo ndi kwa uri nḓowelo u mona na izwi , nga itshi tshifhinga dzi nga si ite uri izwi zwi konadzeese  . 
U leluwa ha u tshimbidza thundu na tshumelo zwi shela mulenzhe zwa ndeme kha muṱaṱisano wa shango , zwihulusa sa fhethu ha vhubindudzi  . 
Hezwi ri a zwi livhuwa sa u dzhenelela ha ndeme hu shumaho kha u khwaṱhisa dimokirasi  . 
Naho zwo ralo , hu na tswayo dzi re khagala dzine dza khou engedza mutsiko wa vhathu na u engedzea na khonadzeo ya mvelelo kha u sa shumisesa zwavhuḓi na u shumisa lwo kalulaho na u fhungudzea ha zwiko zwa phendelashango kha vhupo zwi khou fhungudza vhukoni ha sisiṱeme dza phendelashango u itela u isa phanḓa mishumo ya vhathu  . 
GEMS i ḓo badela ndingo idzi nahone dokotela wavho u ḓo ḓivhadzwa mvelelo dzadzo . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maledere mahulwane  . 
A hu na  . 
Thendelo nzwiwa dza pfanelo 234 . 
Vhagudi vha nga kona u ita modele wa watshi . 
Mutumbu Bulani uri ho bvelela mini musi tshiṱori tshi tshi ḓa vhukati . 
Vhathu ro pfa zwililo zwavho b ita mbetshelo ya uri hu na u ṅwalisa , vhugudisi na mashumele a vhashumi vha mutakalo vha sialala kha Riphabuḽiki ; na c shumela na u tsireledza madzangalelo a miraḓo ya tshitshavha ine ya shumisa tshumelo dza dziṅanga dza sialala  . 
Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na tshiphugaṱhalu tshaḽo tsho ṱaniwaho kha nnḓu ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Vhathu vha wanaho wanaho ndambedzo vho vha vhe 8 million nga 2004 , fhedzi ṋamusi ndi 11 million ya vhashayaho vha wanaho ndambedzo  . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi ndi u khwaṱhisedza uri vhathu vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u pulanela thandela vha tea u dzhenisa tshitshavha kha mushumo uyu khathihi na u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi shele mulenzhe kha thandela nga vhuḓalo  . 
Ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi na pfunzo ine tsha ni funza ? 
Kha ḽiṅwe sia , muya wa vhuthihi ha mashangoḓavha wo vha zwiṱalusi zwa vhushaka hashu lwa miṅwaha minzhi hu u ita uri tshumisano yashu i dzhenelele u ya kha maṅwe masia a vhuthu  . 
Zwo swikelelwaho nga tshitshavha maelana na tswikelelo ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
Tshanduko kha theo ya milayo i kwama vhathu vha holesaho na vhanwe vhathu vhoṱhe vha welaho kha zwikwama zwa phurofidennde . 
Tsumbo ya tsireledzo , vhui na mvelele dzo lavhelewaho zwi fanela u ekedzwa musi hu tshi itiwa khumbelo kha Khoro ya u Langula Mishonga uri hu wanale thendelo na u waliswa ha mushonga uri u shumiswe kha a Afurika Tshipembe  . 
Izwi zwo tea u itela tsireledzo ya u ṋetshedza maḓi o linganaho kha ESKOM , Rand Water na SASOL . 
Zwigwada zwa u shuma kana dzikomiti dzo vhumbwaho kha tshitshavha u bveledza thandela dziṅwe zwi ḓo vhuyelwa nga nḓivho ya mutheo ya ndangulo ya thandela  . 
Izwi zwi thusa vhadededzi na vhagudi u wana zwinzhi nga ha girama . 
Avha ḓivhe hezwi : Mabindu ane a vha na sethe dza TV dzine dza paḓa fumi a nga swikela u tsitselwa mutengo , zwine zwa vhaleliwa nga tshikaiḽi zwi tshibva kha tshivhalo tsha sethe nahone zwo ḓi baḓekana na dzi nyimele  . 
U tamba nga muṱavha na maḓi zwi khwinisa u pfesesa ha zwiteṅwa zwi nga ho sa tshileme , volumu na vhungomu . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mbekanyamushumo ya miṅwaha miraru ine ya ḓo tshimbidzwa nga Ndangulo ya Mvusuluso ya Mvumbo . 
U kona u fhambanya mibvumo yo fhambanaho nga maanḓa mathomoni a fhungo . 
Hezwi zwi a ṱuṱuwedza vhukuma , vhunga ri sa ṱoḓi vhana vhashu vha tshi salela murahu  . 
Ri ṱangana ṋamusi sa vhaimeleli vha mivhuso , madzangano a dzitshaka na sekhithara ya phuraivethe u pembela mveledziso idzi khulwane nga u rali kha u shumisa tshikhala na mutandulo  . 
Hezwi zwi katela na zwithu zwi fanaho na miholo , sisiteme dza u ṱola muthu uri ndi muthe ḓe , u itwa ha tsumbandila dza goloi dzi endedzaho tshelede , na zwiṅwe . 
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi kana sentharani ya vhashumi ya tsini  . 
Hoyu ndi muṱangano wa u lugisela hune vhoṱhe vha re na dzangalelo vha kuvhangana vha ṋetshedzwa mafhungo nga ha phurosese ya CBP  . 
Nga u dzhenisa pfanelo idzi muvhuso u fhulufhedzisa zwauri vhathu vhawo vha do tsireledzwa na u tshila nga ndila yavhudi vho vhofholowa nga ndila i konadzeaho  . 
U langula maitele a nzudzanyo dza mveledziso ya HS na u tikedza u thoma u shuma ha mitheo ya nzudzanyo dza mveledziso ya dzinnḓu  . 
Arali tshiṅwe tsha zwa murahu tsha sa shumisa lwo khunyelelaho nga tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe , zwo salaho zwi ḓo bvela phanḓa na u shuma naho zwo ralo  . 
Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Tshitshavha u tea u sumbedzwa vhathu , nga nnḓa ha musi nyimele dzi songo ḓoweleaho dzine dza ḓo tiwa u ya nga mulayo wa lushaka , dzi tshi ṱoḓa uri muvhigo u vhe tshiphiri  . 
Kha vha humisele maka murahu kha zero kha tshikalo . 
Ri tea u vha na milayo i fanaho i kovhelaniho na u shumiswa u lingana nga vhoṱhe , hu si nga nyofho kana u dzhia sia  . 
Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe , kana South African Broadcasting Services , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mvetamveto ya Mulayotibe wa Masheleni na u Tandula Migodi Afrika ngomu ha gurannḓa ya muvhuso u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Musi maḓi a tshi swika shangoni a dzhena mavuni a vha maḓi a fhasi a no ḓo bommbiwa a shumiswa kha zwimela na zwipuka . 
Director-General wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo  . 
Arali ha nga vha na muthu ane a ḓo sendela tsini na dayari yawe vha ḓo vhona ṋayo dzawe kha fuḽauru . 
Ndiliso dzi bvaho mbiluni dzi livhiswa kha vhafunwa vha avho vho xelelwaho nga matshilo avho na thundu dzavho kha khombo iyi . 
Ndi zwa ndeme uri khasitama dzi newe tshifhinga tsho linganaho tsha u renga garata dza mudagasi hu tshi khou sedzwa nga ndila ine thekhinolodzhi ya mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa ya vha ngayo  . 
Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa , ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho  . 
Vha nga badela nga poso . 
Yunithi ya Tshumelo dza Luambo i na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri mbekanyamaitele iyi i khou shuma na u eletshedza vhoṱhe vha kwameaho nga zwi re ngomu  . 
Arali khovhe dzi thethe nahone dzi tshi ḓo ḽiwa nga vhathu , kha vha ḓivhadze Port of Health . 
Thikho dza mbekanyamaitele iṅwe na iṅwe dza u bveledza mbulungo dzi tea u vha milayo ya maraga na vhukoni ha ikonomi  . 
Vhupfiwa ha nnyi na nnyi vhu ḓo fariwa kha mavunḓu mathomoni a ṅwaha u ḓaho . 
U ḒIIMISA Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a i shumisani na SARS , i tandulula mbilaelo dza vhatheli nga yoṱhe . 
Zwo dzudzanyiwa nga nḓila ya vhuṱali uri zwi tshimbilelane na zwihulwane zwe zwa vhekanyiwa kha NDP hu na kuvhonele kwa u itela mavhusele a shumaho , tsireledzo ya zwa matshilisano , u sikiwa ha mishumo , vhuḓimvumvusi na vhuḓigeḓi . 
Mugudisi : Bob Bradley  . 
Nahone hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na tshinyalelo ya tshifhinga na tshelede uri uvhu vhukhakhi vhu lugiswe  . 
Muvhunduni wa havho vho thusa vhathu vhanzhi . 
Tsini na nomboro yavho ya muraḓo , kha vha thaiphe lushaka lwa mbuelo lune vha khou ṱoḓa u wana zwiṅwe nga halwo  . 
Mbudziso : Naa komiti dza wadi ndi yone nḓila i yoṱhe ine tshitshavha tsha kona u bvisa vhupfiwa nga ha u tshea mafhungo khoroni ? 
Heyi tsheo i pfi mushumo wa ndangulo . 
U eḓela fhasi vha ita ṱhofunderaru nga mivhili yavho . 
Ndima i kona u ṱalutshedza vhuṱali ha ḽiedza na u amba nga ha lushaka lwa vhuṱali , hu tshi katelwa na phambano vhukati ha vhuṱali tshiedza na ha muthu  . 
Kha vha tutuwedze tshumisano ya CBNRM kha ndangulo ya sinia na vhuimo ha polotiki kha muvhuso na kha sekitha ya phuraivete  . 
Dzina ḽa muthu o nangiwaho u ḓadza tshikhala ḽi ḓo ṋekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala  . 
Heyo ndi mbetshelo ya mulayo  . 
I nga thusa u khwiṋisa ndeme ya ndondolo yavho ya mutakalo saizwi muṋetshedza tshumelo a tshi ḓo vha a na mafhungo oṱhe ane a a ṱoḓa tshanḓani . 
Fhedzi , zwigwevho izwi zwi ḓo vha zwi songo tea kha Ndayotewa . 
Musi u pfesesa ha vhana hu tshi khou aluwa , vha ṱoḓa zwikhala zwinzhi zwa u thetshelesa na u amba luambo nga nḓila yo leluwaho . 
Khethekanyo 152 - zwipikwa zwa muvhuso wapo ( ndi ) u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo  . 
Nga murahu nga miṅwaha ya 60 , naho zwo ralo , vha nga ṱutshela fhethu ho no dzula maswole vha ya u dzula hayani hafhu na miṱa yavho  . 
Tshiṱori tshi fanela u vha na mudzedze wo kwaṱhaho nahone tshi tendiseaho naho tsho ḓisendeka kha muhumbulelwa  . 
Na musi zwi sa ṱanganedzei zwa u tumulwa ha fulufulu , Eskom yo ḓikumedzela u ita ndugiselo dzo teaho u khwinisa lwa tshifhinga tshilapfu mutakalo wa mamaga hu na u tumulwa ha muḓagasi hu ṱanganedzeaho . 
Maga a Blister ndi ḽiga ḽine thoro dza vha dzitshena dzi tshi vhonadza nga ngomu , soft dough na hard dough stages ndi musi thoro dzo ita suko na one ndi a ndeme kha maga a u vhea vhana . 
U sedzulusa hafhu hu a ṱoḓea arali DEA i na zwiitisi zwa u tenda uri a ho ngo vha na u bvisela khagala ho fhelelaho  . 
Ri ḓo lwisa u swikelela maitele a ndaulo avhuḓi u itela u swikelela ndeme ya tshelede , vhukoni na mvelaphanḓa . 
Vha ḓivhadze na u kwama vhathu vhoṱhe vha kwameaho hu saathu fhela maḓuvha a 180 u bva nga ḓuvha ḽa nḓivhadzo . 
Musi munna o mala mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano , nahone a dzhia tsheo ya tshihadzinga , mufumakadzi wa vhuvhili na vhaṅwe vhafumakadzi vha tevhelaho vha ḓo malwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema . 
Modulu uyu u sedza kha maga a tevhelao a phurosese ya mveledziso , zwine zwa vha tshumiso ya pulane na u ela nḓisedzo ya tshumelo  . 
Ri ṱanganedza u tsela fhasi ha phimo ya u tswiwa ha maṋanga a tshugulu u bva Tshimedzi 2015 , zwine zwa tou vha zwa u thoma nga murahu ha miṅwaha ya fumi  . 
Nga murahu ha musi Muofisiri wa Mafhungo o no dzhia tsheo nga ha khumbelo , muhumbeli u fanela u ḓivhadzwa nga ha tsheo iyo nga nḓila ine muhumbeli a nga ṱoḓa u ḓivhadzwa ngayo  . 
Pulane i katela u khwiniswa ha vhudzheneleli ha tshitshavha , zwine zwa vha zwa ndeme kha u konisa zwitshavha uri zwi ṋetshedze muvhigo ngaha tshenzhemo yavho ya muvhuso wapo  . 
Vhadededzi vha na tshikhala tsho khetheaho tsha u shumana na nḓivho iyi ine vhana vha i sumbedza  . 
Arali vha sa koni u ṅekana nga khophi nga ṅwambo wa uri a i athu u kandiswa , khophi iyo itea u khwaṱhisedzwa  . 
Arali vha sa koni , kana vha sa ṱoḓi , u shumisa mushonga wa dzheneriki hune wa vha hone , vha nga tea u badela mbadelonyengedzedzwa ya itsho tshithu . 
Kha khoniferentsi idzi , vhaambi vha fhano na vhamashangoḓavha vho kovhelana tshenzhelo dzavho nga ha zwiimiswa zwa sialala na mishumo yazwo kha ndangulo ya vhulamukanyi . 
Kha u linga ha fomaḽa , hu shumiswa memorandamu , ruburiki , mutevhe wa u esdzulusa , na zwikalo zwa phimo khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u itela u sedza , u linga na u rekhoda vhuimo ha u pfesesa na zwikili zwa vhagudi . 
Maga aya ndi a ndeme kha u alusa ikonomi ya Afurika Tshipembe uya kha phimo ine ya ri konisa u sika mishumo minzhi , u fhungudza vhushai na u sa vha hone ha ndinganyo . 
Europe kha mafhungo a ndayotewa , nahone yo thoma u shuma u bva nga 1990 , yo shuma nga maanḓa kha u ṱanganedzwa ha ndayotewa dzine dza tevhedza zwilinganyo zwa vhufa ha ndayotewa ya Europe  . 
Ri bveledza mbekanyamaitele , furemiweke ya mbekanyamaitele , ri ita tsedzuluso na u ṱola , na uri ri sika milayo , naho zwo ralo maitele aya ndi a vhukwamani ngauralo tshumisano i vha ya ndeme kha u shumana na mafhungo aya  . 
Ri tea u lindela maitele a tshi shuma ra kona u livhana na themendelo dzine dza nga bva kha zwigwada zwi shumaho  . 
Zwa sala zwi vhulungiwe u itela uri zwi ḓo shuma tshifhinga tshi ḓaho . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha tsumbo dza thesite na mabammbiri a mulingo zwi sa athu u ṅwalwa nga vhagudi u khwaṱhisedza vhuimo na u gaida vhagudisi kha u seṱa mishumo iyi . 
Tshaka dza thaidzo dzi re afho nṱha dzo ṋekedzwa u itela u thusa mudededzi . 
Arali huna vhuṱanzi ha uri mutakalo na tsireledzo ya ṅwana zwi khomboni , tshiimo itsho tshi dzhiwa sa tsha shishi  . 
Ndaulo ya tsireledzo Mafhungo a ndaulo na nzudzanyo dza mishumo . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Muthu muṅwe na muṅwe shangoni ane a wana muholo u fhiraho tshelede ṋkene u tea u badela muthelo kha muvhuso . 
Mabindu na vhathu vha lwelaho u tsireledzwa ha mupo kha u tshikafhadzwa vha khou kuvhanganya data kha masiandaitwa a mupo na bayoḽodzhi a tsheo iṅwe na iṅwe yo dzhiwaho nga vhathu  . 
U khwaṱhisedza u vhala nga mbili mbili vha tshi khou shumisawa tshidade tsha nomboro Khwaṱhisedzelani u vhana nomboro thevhekano Mudededzi vha vheani zwithu zwa 6 nga u tevhekana kha mutalo . 
Maitele a thekhinikhaḽa a nḓilani u itela u a ṱhaṱhuvha , ha ḓo ri musi mushumo wo fhela , ha ḓo ṋetshedzwa nḓila dzo fhambanaho dzine dza nga shumiswa u tandulula khaedu dza zwino . 
Mun(we mukololo we a vha a tshi khou vhanga vhukuma ndi Phethamadungo we ene a vha o fhiwa shango ( la Duthuni nga mukalaha  . 
Tshithu tsha ndeme nga maana kha Mitambo ya Dziolimpiki a si u wina ngeno hu u shela mulenzhe  . 
Tshawo ndi u imela mihumbulo i fanaho ya mivhuso ine ya tendelana na Mulevho  . 
MaAfurika Tshipembe vhoṱhe u bva kha khuḓa dzoṱhe dza shango vho aravha kha thambo ya u ṋetshedza tshifhinga na nungo dzavho hu u itela u ḓisa tshanduko . 
Kha ii iwalo itshena , hu o shumiswa halutshedzo i tevhelaho  . 
U engedza kha feme dzi bvisaho mufhiso kha zwiluḓi vhorabulasi vha ṱoḓa kholomo dzine dza vha na mafhi manzhi  . 
Vhala nga fumi hu tshi tevhedzwa muungo wa vhagudi vha tshi tsa na zwiṱepisi , vha tshi fhufhela ngomu na nnḓa ha huḽahupu . 
Tshanduko ya ḓembe i vhonalaho Afurika Tshipembe , yo ḓiswa nga zwa Vhutsila ha Masila ha Keiskama kha mbondo dza tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka ḽa Kale  . 
Muvhuso u tea u bvisa zwiitisi zwo ṅwalwaho zwa u tikedza u valelwa na u isa phanḓa na u valelwa ha Mufariwa kha khothe , nahone u tea u ṋewa khophi ya zwiitisi zwenezwo kha onoyo muthu o valelwaho hu na maḓuvha mavhili musi khothe i saathu u sedzulusa u valelwa hawe  . 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na vhukoni nga luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo : Mugudi u ḓo amba e na vhuḓifulufheli vhathuni , na u davhidzana zwavhuḓi nga vhukoni na vhaṅwe . 
Kha vha thome nga u rwela luṱingo arali vha sina vhuṱanzi ha zwine zwa nga ṱo ḓiwa  . 
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha dzi ḓo bviswa dza rumelwa kha vhone nga murahu ha u waniwa ha fomo ya khumbelo  . 
Dziatikili dzine dzi nga dzhiwa nga fhasi ha mbetshelwa idzi dzi katela dziatikili dzine dzi nga kona u ṋetshedza vhuṱanzi ha u itwa kana u itwa ha vhutshinyi ho humbulelwaho  . 
Shumisani phere idzi dza maipfi kha mafanyisi aṋu . 
Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende , ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008  . 
Dza u thoma kana dzine dza sa tou vha khombo tsiku ofisini ya tsini ya Social Development  . 
U isa khumbelo kha Vhaeletshedzi vha zwa Thekiniki zwi ḓo lengisa u shumiwa ha khumbelo . 
Mafhungo a fanela u ṋetshedzwa kha media dzo fhambanaho na nyambo u itela u swikelela ṱhoḓea dza khasiṱama dzo fhambanaho  . 
Fhedzi , naho hu na uri maga aya a fhelisa zwiṅwe zwa zwikundisi kha mishumo ya ikonomi ya dzingu , tshiṅwe tshinga ho vha na nyimele dze mbekanyamushumo dza vha dzi si dzavhuḓi kha u ṱangana ha dzingu  . 
Komiti i na pfanelo yayo ya u shandula khethekanyo yavho arali yo vhona uri zwe vha ṋanga a zwo ngo tea  . 
Ndi zwifhio zwine zwa nga vha zwo imiswa ? 
Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo . 
Kha vha topole khaedu mbilu dza u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ? 
Ndayotewa yashu ndi tswikelelo yashu khulwane ya lushaka  . 
Saini dza khomphutha na dzo nwaliwaho nga tshanda kha bammbiri a dzo ngo tendelwa u nambatedzwa kha mavothi na dzibodo , dzi fanela u bvisiwa ha nambatedzwa tswayo dzo tou kaniswaho  . 
Naa Khiraithogirafi ( Crytography ) ndi mini ? 
Vhulwadze vhu sa fholi yaGEMS ndi mini ? 
Tshanduko ya u katela yo ḓisa dziṅwe thaidzo na huṅwe u hana  . 
Zwi nga ḓi kunda u swikelela zwipikwa zwoṱhe zwo tiwaho kha nyendedzi iyi  . 
Vhathu vho malanaho kana muthu na mufarisi wawe wa vhutshilo vhane muholo wavho wa ṅwaha nga murahu ha u ṱuswa ho tendelwaho wa sa fhire R27 192 , 00 nga ṅwaha . 
Vhuḓifhinduleli ha u vhona zwauri vhashumi vha na pfanelo ya vhukoni na vhugudisi hu dzula ha ha mulanguli  . 
Kha ri ise phanḓa na u kuvhatedza mvelo ya zwine ra ḓihudza ngazwo sa lushaka musi thimu dzashu dzi tshi khou fhefhedzisa fuḽaga yashu . 
Kha Komiti dza Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe ḽo imelwa  . 
Webusaithi ino yo bveledziswa nga muhasho wa zwa vhudavhidzani  . 
Nga vhuthihi u vhu , ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka . 
Tsumbo ya 1 : U bula tshiphiri tsha u ri hu hirwa hani kana u netshedza mbudziso kha vhanwe vho itaho khumbelo ya mushumo a zwi nga vhi tshitalula kha avho vho dzumbululelwaho mbudziso hu tshe na tshifhinga fhedzi , zwi dovha zwi si vhee pfanelo dza avho vhanwe murunzi muvhuya ngauri sa izwi luvhande lune vhothe vha tea u itelana khaedu malugana na mushumo uyo lu lwo sendamaho  . 
A huna na tshithihi tshine tsha vha afha tshine ndivho yatsho ha vha u vhofha mulanga kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe a dalelaho website . 
THASIKI 1 Vha sedze arali pulane ya kushumele ye vha i bveledza i tshi swikelela maitele a tevhelaho oṱhe ? 
Vhutumbuli uvhu vhuswa ha zwa dzilafho vhu na khonadzeo ya u thivhela mpfu dza maḓana dzi vhangwaho nga , na zwi tshimbilelanaho na u ima u rwa ha mbilu ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Ri khou ṱoḓa ḓorobo khulwane ine ya vhambedzwa na dziṅwe dza ḽifhasi nahone ine ya ḓo kokodza vhaendelamashango , ya dovha ya vha fhethu ha vhuḓi ha u dzula hone . 
No vha ni tshi nga ita zwifhio arali no vha ni tshikhokhonono tshiṱuku sa thunzi ? 
Ezwi zwi katela avho vha vhuelwaho u bva kha mishumo ya vhuthu , vhaṋetshedzi vha masheleni na vhabadeli vha muthelo , Muvhuso , avho vha ṋeaho ndaela na u lambedza mushumo nga madzangano a thuso , na ayo madzangano ane a ṋetshedza tshumelo a tshi pikisana na madzangano a thuso  . 
Zwi vha zwi tshi amba uri uyu muthu o ṋewa ndaela ya uri a ite nyito ya u vula mulomo ha pfala ipfi ḽi tshi ita miungo . 
Thandela dzo sedzaho kha mbeu kha khethekanyo iyi dzo sedzesa nga u angaredza kha vhuḓipfi nga mbeu , dziphambano na u lingana mishumoni  . 
Saizwi zwa vhuvhusi vhu pfadzaho ha Tshikimu zwo ḓisendeka nga nungo na u fulufhedzea ha Bodo , vha kwengweledzwa u dzhenelela kha khetho idzi  . 
Milayotibe ine ya khwinisa Ndayotewa 74 . 
Ri fulufhela uri nyambedzano iyi i ḓo sedza hu na tsatsaladzo kha mafhungo aya na u ṋekedza mihumbulo i fareaho nga ha uri , thuso ya nga nnḓa i nga tikedza hani vhuṋe ha lushaka , na zwiṅwe  . 
Kha Tshivend(a ri na maipfi a nyambahuvhili hune henefho zwa vha zwa ndeme uri muthu a d(ivhe uri ipfi ( lene(lo ( li shumiswa nga nd(ila-d(e  . 
Tshikhala tsha khonṱhiraka kanzhi tshi vhukati ha miṅwaha ya 20 u ya kha ya 30 u itela uri muṋetshedzatshumelo a vhe na tshikhala tsha u wana murahu zwe a vhulunga  . 
Tsha u thoma ndi u pfesesa zwavhuḓi zwi khagala zwiteṅwa na ṱhalutshedzo dza zwine vhone kana muṅwe muthu a amba  . 
Hu na dziṅwe tsumbo dzine ri nga amba ngadzo nga vhuḓalo , kha sekithara ya mabindu maṱuku , nahone hu na nḓila i no fana na yeneyo , na kha sekithara ya fulufulu hune ra vha na pulane i pfeseseaho yo kumedzwaho ine ya tendelana tshoṱhe na modele wa u dzudzanya nga huswa wa Vho David Boucher  . 
Mulayotibe u lingedza u khwinisa zwiteṅwa zwa Mulayo wa Madzhisiṱaraṱa wa Dzikhothe , 1994 ( Mulayo 32 wa 1994 ) ( MCA ) , u tandulula thambudzo kha Ndaela ya Khwiniso ya Mbadelo ( EAO )  . 
Sa tsumbo , fhungo ḽa u funza nga nyambo mbili ḽi lemedza maḽekitshara na u pima zwibveledzwa zwa ṱhoḓisiso  . 
Milingo ya Gireidi 12 i ḓo thoma u bva nga ḽa 26 Tshimedzi u ya 29 Lara 2016 . 
Vhurangeli uvhu ndi mvelele , tsha u thoma , dza ṱhoḓisiso dza vhubveledzi na , tsha vhuvhili vhuvhambadzi vhu bveledzaho ha mihumbulo yo pfumaho fulufhedziso  . 
Mulangi-Dzheneraḽa wa Muhasho u fanela u dzudzanya na u vha na mutevhe wa muofisiri muṅwe na muṅwe kana muthu o(a) fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 ; kana ( b ) ṋangiwaho kana u tholiwa sa mabalane wa khothe ya ndinganyiso u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya ( a )  . 
Tsenguluso ya Mafeladambwa nga NE Sigogo Itepa Publishers , 2006 Ndo vhala tshiṱori kha khandisomviswa ya bugu ya Mafeladambwa ya Vho NE Sigogo  . 
A hu na mbetshelo kha ino khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso kha u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga zwi tshi itelwa u wana mavu , maḓi na zwiṅwe zwi yelanaho na mbuedzedzo , u itela u tandulula masiandaitwa a tshifhinga tsho fhelaho a tshiṱalula , tenda u pambuwa kha mbetshelo dza ino khethekanyo dza vha dzi tshi ya nga mbetshelo ya khethekanyo ya 361  . 
Zwiitisi kana zwivhangi zwa mutakalo u si wavhuḓi mushumoni zwi nga konḓa u zwi wana kana u zwi vhona  . 
Nomboro dza mudagasi dza vhukwamani na adirese ya hune khasitama i nga wana hone mafhungo na u vhudzisa malugana na mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa une wa khou shumisiwa  . 
Ri fanela u vhea ndingedzo dzashu u mona na tshanduko ya kilima nga ngomu ha khanedzano i fanaho nga ha u swikelela zwipikwa zwa mveledziso ya miḽeniamu  . 
Maraga dza 0 u swika 7 Ni tea u isa mihumbulo yanu tshothe musi ni tshi khou thetshelesa  . 
Vhagudi vha shumisa nḓivho ya girama u itela un pfesesa kuvhumbele kwa mafhungo na nzudzanyo ya zwibveledzwa . 
Vha tea u ḓadza fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu nga vhuḓalo vha sumbedza tsheo ine vha khou itela yone khaṱhululo ya nga ngomu  . 
Kha Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi mugudi muṅwe na muṅwe u tea u lingwa lwa fomaḽa nga u tou sedzwa na u vhiga ho ṅwaliwaho lu siho fhasi ha luthihi nga themo kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda . 
Vhurangeli uvhu vhu tou vha tsumbo yo dziaho ya uri muvhuso u nga shumisana hani na sekithara ya phuraivethe kha u ḓisa thandululo dzi vhonalaho kha khaedu ya tshihaḓu ine shango ḽashu ḽa ṱangana nayo . 
Kha milayo ya vhuendisi ha mashango a dzitshakatshaka hune zwileme zwa nthesa zwa musi khontheina yo tou ima zwa fhambana zwihulwane u bva kha 1,8 g na tshipiḓa tsha iii : maimo a fhasisa a tshumelo muvhuso nga fhasi ha milayo na sialala ḽa b U thusa vhatambi vha Afrika Tshipembe u vha vhakundi musi vhe mudavhini na musi vha si ho mudavhini  . 
U thomani tsho shumiswa sa vhudzulo ha phuli dza Dutch East India Company  . 
Gethe ḽo valiwa zwino a thi koni u lavhuwa nda dzhena . 
Tsivhudzo nga ha mushumo wa u linga u si wa fomaḽa U ṅwala : U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi a re na mibvumo yo gudwaho . 
Zwoṱhe zwi ṋekedzwa nga nḓila i si ya fomaḽa ngomu kiḽasini musi vhagudi vha tshi ṱanganedza na u amba nga ha mafhungo . 
Ni nga konaha u vha humbela u sumbedza zwifhinga zwo fhambanaho na u dzhenisa u rekanya huṅwe sa tsumbo . 
U thonwa ha tshikolo tsha nṱha tsha Bantu ( zwino tshi vhidzwa Sehunelo )  . 
U a i litsha ya kunguluwa fhasi . 
Kutshimbidzele kwa khanedzano ku langiwa nga mudzulatshidulo ane a : -- ḓivhadza ṱhoho na u ṋea siangane yayo -- ḓivhadza muambi muṅwe na muṅwe -- langa tshifhinga - vhaambi vha vha vho ṋewa tshifhinga -- langa tshifhinga -- langa therisano musi ṱhoho yo no vulelwa u ambiwa ( kha hu sedzwe afho fhasi ) -- langa vouthu ( kha hu sedzwe afho fhasi ) Mudzulatshidulo u ḓivhadza ṱhoho ya khanedzano a humbela muambi wa u thoma uri a u kumedze ( tshigwada tshi imaho na ṱhoho ) uri vha ambe Muambi wa u thoma u ṋekedza khanedzano a tshi ima na ḽikumedzwa . 
Mishumo iyi i khou tshimbidzwa nga vhathu vha vhuimo vhukene kana vhubvamurahu ha mirafho ? 
U ṱanganedza tshiimo tshavho , khathihi na thikhedzo u bva kha muṱa wavho , dzikhonani na vhadzulapo ndi zwa ndeme vhukuma  . 
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi  . 
Ofisi ya mbulungeo ya matshilisano i ḓo vha kwama nga kha ḽinwalo uri khumbelo yavho yo tshimbila zwavhuḓi kana a i ngo tshimbilazwavhuḓi . 
Kha vha vhone uri tshikalo tsha zwiḽiwa zwavho a si tshihulwanesa vha langule na kuḽele kwa mapfura , muṋo na swigiri . 
Lushaka luthihi lwa phetheni lune vhagudi vha tea u lu sedza ndi ndinganyahuvhili . 
Vhupfiwa ha u tou amba vhu vha ṋea tshifhinga tsha u khwaṱhisa zwe vha amba kha vhupfiwa he vha ṅwala nahone vhu ṋea komiti tshikhala tsha u bvisela khagala mihumbulo yo sumbedziswaho kha vhupfiwa . 
Kha mushumoitwa u tevhelaho miraḓo ya tshitshavha vha sika kutshimbilele vha tshi sedza ḓivhazwakale ya tshitshavha Nga u topola pahatheni dzine dza sovholola na zwiitei iyi mishumo I ḓo khwaṱhisedza kupfesesele kwa tshitshavha kwa nyimele yavho kwa ita uri vha humbule nga ha mvelaphanḓa ya u shela mulenzhe ha tshifhinga tsho fhiraho  . 
Tshumelo a dzi tou thivhela fhedzi , fhedzi zwikwama ezwi zwo ṱoḓa u thoma u shumisa khwiniso dza nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme  . 
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu  . 
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u ṋea vhuṱanzi arali zwo tea  . 
Muvhuso washu u ḓo dzhiela nzhele khumbelo dza thuso , ro sedza maanḓa ashu siani ḽa mmbi ya lushaka , u shumisana na African Union kha u thusa vhathu na muvhuso wa Somalia . 
Sa tsumbo , vhagudi vha nga vhudziswa uri vha ambe nga ha tshifhinga musi tshikolo tshi tshi thoma , nga tshifhinga tsha u awela na nga tshifhinga tsha u ya hayani kana vha tshi bva kha iṅwe ngudo vha tshi ya kha iṅwe . 
Zwa zwino kha ṱhoḓisiso ya vhuvhili ri na muvhuso une wa khou lingedza u sa ṱhonifha vhuṱanzi , he muṱa wa vhu ṋetshedza , nga u lingedza u sumbedza zwiṅwevho zwa thungo , naho hu na vhuṱanzi  . 
I vhekanya nga mutevhe wa thendelano ndeme na maitele a vhuvhusi ha dimokirasi ho ḓisendekaho nga vhathu . 
Arali Khoro ya Masipala yo fhaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela , hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya fhaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela . 
Mbekanyamushumo ya pfunzo ya tshitshavha nga kha vhudavhidzani ho fhambanaho nga muvhuso , madzangano a tshitshavha na sekithara ya phuraivethe zwi ḓo itwa nga thangelaphanḓa ya mitambo kha mavunḓu oṱhe u rangela Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi nga dzi 9 Ṱhangule . 
I ṅwaliwa misi yoṱhe Zwi ṅwalwaho zwi na datumu . 
Vha sedze ndima ya 5 ya Bugupfarwa ya Bathopele u itela mafhungo nga vhuḓalo  . 
U ṋetshedzwa ha phethishini hu langulwa nga milayo ya Phalamennde  . 
Khothe i nga ṋea mapholisa ndaela ya u dzhiela Muhwelelwa tshigidi arali o no vha shushedza nga vhutshilo havho  . 
Mihasho yo fhambanaho i a dzhenela kha nyanganyelo ya mugaganyagwama . 
Mulayo u fanela ṱuṱuwedza thendelano ya tshiṱangani ya lushaka ulu nahone ṱhoḓea na dzine dza lemela dzi fanela u thivhelwa  . 
Kha heyi miṅwaha yo fhiraho , ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso . 
Zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Nangani shango lithihi ni gude zwinzhi ngalo nge na wana phindulo dza mbudziso idzi  . 
Wigi dza vhatshimbidzi na vhaofisiri vhahulwane maṱafulani a Buthano na Vhutendelwamilayo ( Sinethi ) zwo ḓo kaṱudzwa nga Phando 1987 nga murahu ha muṱangano wo ṱanganelaho wa Komiti dza Milayondango na Ndaela naho hu uri wigi ya u fhedzisela yo ambariwa nga 1994  . 
Mulayosiṅwa muswa , the Criminal Law ( Codification and Reform ) Act of 2006 ( Codification and Reform Act ) , u dzhiela nṱha uri vhuloi vhu hone nahone u iledza maitele a kwamaho vhuloi . 
Ndi u fa ha lungano  . 
Ndi tshiṱaka tshe wa vhona ṋowa , u ḓi ri i tshee ngomu . 
Tshivhalo tsha vhurangeli hono vhedza kha DACST na mbekanyamushumo dza DTI ( sa tsumbo mbekanyamushumo ya u ombedzela ya GODISA )  . 
Muvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 sa nḓila ya u engedza u pfuluwa ha Afrika Tshipembe u ya kha thekhinoḽodzhi ntswa ya theḽevishini na khasho , khathihi na u engedza dzinetiweke dzo ṱanḓavhuwaho dza vhudavhidzani na satheḽaithi  . 
Kha vha ite ndingo dza ndango ya guḽukhousu ( HbA1c ) tshifhinga tshoṱhe ( kha vha sedze kha siaṱari 12 )  . 
I sumbedza mushumo wa ndeme wa mavunḓu kha kushumele kwa Phalamennde  . 
Shango ḽo swika kha ḽiga ḽa tshanduko ya demogirafi hune tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou bebiwa tsha vha tshi tshi khou tsa nahone tshivhalo tsha vhathu tsha vha tsho ima fhethu huthihi  . 
U ya nga muhumbulo waṋu , ni vhona unga zwe Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi farisa zwone muholefhali uyo zwo tea naa ? 
Uri vha kone u wana fomo ya mbilaelo , vha tea u dalela Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo kana vha kwame Ofisi nga luṱingo , fekisi kana emeiḽi vha humbele fomo ya mbilaelo  . 
Kha vha ṱhogomele zwiga zwa ngafhadzo , zwine zwa amba uri vha khou fhelelwa nga ndango  . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ya ṅwana ya mabebo isi ya tshikhau na maṅwalo avho a vhuṋe kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto ya ṅwana a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16 . 
Muhumbulo ndi wa uri vhuvhili havho vha ḓo fhindula dzimbudziso  . 
Musi SARS yo no ṋea thendelo khwaṱhisedzo i ḓo ṋekedzwa hu saathu fhela maḓuvha o vhalaho fhedzi ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa  . 
Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu  . 
Kha ri ṅwale Olani tshifanyiso tsha zwine na takalela u ita . 
Nga u ita hedzi phetheni na zwiitei zwi sumbedzisa vha pulani uri vha kone u humbulela zwiṅwe zwiitei na u lugisa pulane na zwiṱirathedzhi zwavho uri zwivhe nga nḓila yo teaho  . 
U bveledza mbekenyamaitele ya u vhulungea ha mupondiwa ( mupondiwa u sumbedzisa ṱho ḓea dzawe dza u vhulengea na thuso ya mushumeli wa tshitshavha )  . 
Nga u bvisela khagala hu eḓanaho ha vhubindudzi ha ikonomi hu nga ṱalukanywa nga kha nḓila ine ikonomi yo ḓitikaho nga zwiko zwa mupo ya shuma ngayo  . 
Tshenzhemo yashu na ṱhaṱhuvho ya tshivhumbeo kana lushaka lwa mbilaelo dzo ṱanganedzwaho u bva kha vhashumisani vho fhambanaho kha mafhungo a luambo zwikoloni , i dzinginya uri SGB a dzi ṱanḓavhudzi tsheo dzine vha ita  . 
Khabinethe i fhulufhedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri nyimele ya u shayea ha mishumo i khou tanduluwa kha kha u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) ya shango ḽashu nga kha vhudzheneli ha ikonomi ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe vhune ha ṱoḓa u engedza nyaluwo na u engedza mishumo kha sekithara dza ndeme dza ikonomi yashu . 
Mugaganyagwama wa masipalala u tea u bveledzwa u itela u shumana na ṱhoḓea dza ndeme na dza matshilisano dza tshitshavha  . 
Saizwi vha tshi zwi ḓivha , musi mafhungo aya a kha ḓi ambedzaniwa , vhaṅwe vhathu vho a isa khothe  . 
Ndivho kha Gireidi ya 3 ndi ya u amba madzina a zwithu na u amba nga ha masia azwo . 
Ri tea u thoma therisano dzo ḓalaho vhuronwane kha mushumo kwae wa Phalamennde wa vhulavhelesi ha SOE . 
Shumisani maipfi aṋu musi ni tshi ṅwala zwine na vhona u nga ndi wone muhumbulo muhulwane wa tshiṱori itshi . 
Kha ri ite nyito Olani nḓila ye kuṱari kwa tshimbila ngayo u bva murini u swika kha kholomo . 
Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe  . 
Khongirese ndi ya vhuṱhogwa kha Afrika Tshipembe sa izwi Poswo ya Afrika Tshipembe i tshi tou vha yone mutambi muhulwane wa nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso na uri yo kwakwanyiswa na NDP , nga kha Thandululo dza Lushaka na u phaḓaladziwa ha nḓisedzo ya tshumelo dza Muvhuso na dza masheleni u ya vhuponi ha mahayani na zwitshavhani zwine a zwiathu u bveledzisiwa . 
Khomishini i na vhuḓilangi , nahone i tea u sa dzhia masia , i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho , u ḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu  . 
Yo mbo kotama uri Sankambe tshi namele kha mut ( ana wayo ya thoma u wela  . 
Naho u ela hu tshikili tsha u tou ita , vhagudi vha tea u itavho na mushumo wa u ṅwala , une u nga katela u ola na u khiraya , zwoṱhe uri vha kona u ita nḓowenḓowe ya u shumisa khirayoni kana penisela na uri vha ita nḓowenḓowe ya u rekhoda musi vha tshi ela . 
A hu na nḓivhadzo yo no anḓazwaho zwa zwino maelana na khethekanyo dza rekhodo dza DPSA dzine dza wanala naho muthu a so ngo thoma a ita khumbelo ya tswikelelo zwi tshi ya nga Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Mafhungo . 
Vhudavhidzani ndi nḓila mbili  . 
Vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhu khakhisaho tsireledzo yavho , mutakalo wavho kana ndondolo yavho  . 
Khabinethe i dovha ya khoḓa vhagudi vhane vha ḓo vha vha tshi khou dzulela milingo ya maṱiriki ya u khwinisa u bva nga ḽa 11 Luhuhi 2017 na 18 Ṱhafamuhwe 2017kha u konḓelela havho . 
Kha vha ṱalutshedze uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi imela sekithara iṅwe-vho kha tshitshavha  . 
Vha songo dzulela u ita ndingo nga tshifhinga tsha ḓuvha tshithihi . 
Vhaṅwe na vhaṅwe vha re na dzangalelo vha vha na Mushumo kha CBP  . 
Shumani na khonani  . 
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh haseledza nga u vhona ho fhambanaho ha vhathu  . 
Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China  . 
ICASA Ndi mulanguli ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u langula sekithara dza vhudavhidzani ha ṱhingo na khasho . 
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u elana na miṅwaha ya vhagudi na maimo a nyaluwo . 
Naho Vele ovha e na phophi kana T(hohoyand(ou uri a lele uku kutukana , ku d(o ri musi kwo no thanya kwa dzhena vhuhosini  . 
Ndi zwifhinga zwifhio zwine watshi dza luvhondoni idzi dza sumbedza ? 
Samithi ya Lushaka i ḓo sumbedza u dzhenelela nga muvhuso hu u itela thikhedzo ya u shela mulenzhe lwa tshoṱhe kha ikonomi na tswikelo nga vharema kha ikonomi khulwane , nga nḓila ine zwa ḓo thusa u alusa ikonomi . 
Sa tsumbo , rula i na tshileme tshi no lingana na mabuloko dza 9 . 
U khethekanya madungo a mafhungo u ya nga maipfi o ḓi imisaho nga oṱhe . 
Naho hu tshi anganyelwa mbilo dza mavu dza 80 000 dze dza ṅwaliswa kha ṅwaha wa u fhedza u ita mbilo wa 1998 , hu anganyelwa uri dzi lingana kaṱanu kha idzo dza kale dzine dza nga itiwa nga vhapondwa vho pfuluswaho nga khombekhombe nga tshifhinga tsha tshiṱalula . 
Sankambe tshi tshi swika kha Vho-Ndau tsha ri Mboloma Muhali  . 
Ndi a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha ino khwaṱhisedzo . 
Dzhiela fhasi thodea khulwane ya thikhedzo i bvelaho phanda ya u tikedza madzangano a aluwaho  . 
Izwi zwi fanela u itwa nga vhulenda nahone nga nd(ila i fushaho , naho zwi tshi nga amba u vha fhirisela kha tshin(we tshiimiswa tshine tsha n(etshedza tshumelo iyi , nga nd(ila ya vhulenda na vhukonani  . 
A hu na na tshithihi tsha izwi tshine tsha vha tshi songo ḓowelea kana tshi sa itei muthuni - vha humbule uri hu na tshumelo dzine dza vha hone u vha thusa kha dzhenuwo , hu tshi katelwa Mbekanyamushumo dza u Maanḓafhadza Mupondwa , vhaḓivhi vha muhumbulo , vhaeletshedzi , vhashumeli vha zwa mutakalo vho gudelaho , vhashumelavhapo , vhatholi , dzikhonani , muṱa kana miraḓo ya kereke  . 
Vhafumakadzi vho vhuelwa hani ? 
Tshimela tshi a ṱangandedzea . 
V ha shumise nḓila dzi re na mutakalo dza u langa mutsiko sa nyonyoloso , u femela ngomu na u eḓela lwo linganaho . 
Ri khwaṱhisedza uri u ḓiimisela ha Senegal kha u livhana na khaedu iyi ya vhuthihi  . 
Vhulondo : Vhadzulapo vha tea u farwa nga nḓila ya ṱhompho na u dzhielwa nṱha  . 
Ni kha phere , itani ḽitambwa ḽi no amba nga tshiṱori itshi . 
Ngona ine ya shuma i fanela u ṱola uri dziphambano dzi nga ṱanganedzwa hani na u dzhielwa nṱha uri miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i nga dzheniswa nga nḓila ine zwa ḓo thusa masipala u swikela ndivhotiwa yawo ya u vhona uri hu vha na nḓisedzo ya tshumelo yo khwaṱhwaho nga u shela mulenzhe ha lushaka  . 
Ndaela dza u ṅwala dzi ḓo dzulela u dzhenisa maitele a u ṅwala . 
Vhalanguli vha vhashumi vha kombetshedzea u vhiga khonadzeo ya nyimele dzine muthu a nga vhuelwa  . 
Vha humbelwa u vhala maga na milayo kha nḓivhadzo iyi nga vhuroṅwane  . 
U shumisa luambo u bveledza mihumbulo kha thero dzoṱhe , tsumbo : zwivhumbeo , mivhala , vhukale U topola na u ṱalutshedza zwi no fana na zwi sa fani . 
U vhala nga eṱhe bugu dzo vhalwaho nga tshifhinga tsha u vhala na vhagudi , tshiṱori tsho leluwaho tsha zwifanyiso na bugu dzi bva ho kha khona ya dzibugu . 
Uri hu itwe mishumo ye ya sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 , vunḓu- a ḽi nga ṱoḓisisa , kana ḽa thola khomishini ya ṱhoḓisiso kha mbilaelo dzifhio na dziifhio ya u sa ita mishumo ya mapholisa zwavhuḓi kana u pwashea ha vhushaka vhukati ha mapholisa na tshitshavha tshifhio kana tshifhio ; na u b ḽi tea u ita themendelo kha muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa . 
Vha khwaṱhisedze zwivhangi zwa muya wo tsaho . 
GEP ḽo khwiṋisa Thikhedzo dza Mbambadzo dza u tou thusa dzo vhalaho dzi ne dza ḓo thusa vhone kha u wana nḓila dzi no shuma dza u swikelela mimaraga yavho  . 
Mitshini yo dzheniswa ndindatsireledzo dzi ṱoḓeaho nga mulayo madzina , zwidodombedzwa zwa vhuṋe na tshiimo tsha mbingano tsha vhaṋe vho ḓi ṅwalisaho nomboro dza dzi khanelo dzo rekhodiwaho dza muthu kana ndaka yeneyo zwidodombedzwa zwa u pfukiselwa ha ndaka , hu tshi katelwa maḓuvha a vhuḓi ṅwalisi na mitengo ya hone zwidodombedzwa zwa khadzimo , hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho  . 
Vhukwamani ho raloho vhu ita uri ri dzule ri na vhukwamani na vhathu vhashu na ṱhoḓea dzavho  . 
Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari nahone i dzeula mbialelo dzoṱhe dzine dza ḓisiwa  . 
Honeha ndavhelelo ndi ya uri khaphasithi ine ya khou shumiswa zwino u khakhulula vhukhakhi ha u rekanya na vhuṅwe vhukhakhi kha mbuelo dza muthelo vhu nga na u ḓo shumiseswa kha u thusa vhatheli vha ṱoḓaho vhulavhelesi  . 
Data ya tshisaintsi ine ya sumbedza u Mushonga wa u Ilafha zwifuwo une vha khou ṱoḓa u u ṅwalisa wo lingedzwa na u lingiwa uri u a shuma . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo lugisa muvhigo hu tshi itelwa mvuvhano na ICC u ya nga Athikili 97 na vhuleme he ḽa ṱangana naho u ya nga Athikili 98 ḽa kumedza uyo muvhigo kha muṱangano uḓaho wa Buthano ḽa Mahoro a Muvhuso . 
Khoudu ya zwa Dzinnḓu 2009 . 
Nga murahu ha u dalela Balfour , ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo  . 
Ri fhululedza vhadededzi , vhagudi , vhabebi na zwitshavha kha mushumo we vha ita  . 
Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Muphuresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga si wane mbuelo ifhio na ifhio ya yeneyo ofisi , nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso . 
Mbekanyamaitele yashu ya nḓowetshumo a i nga ḓo fhimiwa fhedzi kha zwa vhubveledzi ha sialala , fhedzi i ḓo dzhenisa na sekhithara dza ikonomi ntswa na u lwela u ṱanganyisa nyito dzavho na vhubveledzi ha sialala  . 
Vharengi vha tea u vha na fulufhelo a uri thundu na tshumelo dzine dza khou wanala kha aini dzo vheiwa zwavhui ; uri vha khou ivhadzwa zwavhui phana ha musi vha tshi dzhenisa oda kha aini na uri maitele a u i humisela murahu a hone arali vha sa khou fushea nga zwiwe zwithu kha u rengisa  . 
Lavhelesani tshifanyiso  . 
O feila ṅwaha muthihi . 
Aya maitele a ṱuṱuwedza u fhola ha zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho , na u fha mukhakhi tshikhala tsha u ita dzitshanduko  . 
Vha tea u rumela fomo ya u ṅwalisa lutshetshe yo ḓadziwa na khophi yo sethifayiwaho ya ṱhanziela ya mabebo kha Tshikimu hu saathu fhela maḓuvha a 60 u bva ḓuvha ḽa u bebwa ha ṅwana . 
Tsumbanḓila dzi na ndivho ya u khaṱhisa kupfesesele nga ha ṱhoḓea dzi kombetshedzwaho nga mulayo dza Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho , Ndaulo dza BABS na miṅwe milayo i yelanaho khathihi na maitele na mikano zwi sa langulwi  . 
Shumisani mepe wa mihumbulo kha u pulanela manweledzo aṋu . 
Vhunzhi ha masheleni aya a thikhedzo o bva kha ndambedzo ya mazhendedzi a lushaka kana mihasho ya muvhuso  . 
Zwibveledzwa zwoṱhe , tsimbi kana matombongwende e vha a hwala nga ngalavha sa muimeli a fhirisaho wa mubveledzi kha vharengisi nnḓa ha Riphabu ḽiki  . 
Naho ho vha hu tshi khou shumiswa mulayo wa vundu , Mulayo wa u Pfiwa ha Sialala ha Milandu ya Vhugevhenga na ya Mitani wa KwaNdenele wa,1984,u kha ḽi shuma kha izwo zwipiḽa zwa Mpumalanga zwi re tshipiḓa tsha KwaNdebele ya kale . 
Nomboro ya u ḓiṅwalisa s Amba na u sengulusa uri mafhungo a vha nyanyula hani  . 
A huna mbadelo kiḽiniki  . 
Vhuṱanzi ha aḓirese ya haya na ya poswo , na ṋomboro ya luṱingo . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , sa tsumbo , i ṱalutshedza uri muvhuso wo vhumbwa hani , wo khethwa hani nahone u shuma hani . 
Kha vha dzhie phindulo ngei kha vha pulenari  . 
Naa hu na mveledziso dzine dza khou lavhelea zwi tshi elana na vhulimi ha vhupo ha dziḓoroboni , zwiko zwa lwanzheni kana zwigazwiṱaluli zwa maḓini ? 
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisa zwibveledzwa zwinzhi zwa ḽitheresi na u thoma u bveledza vhukoni ha zwikili u vhona lunako na u humbulela kha Luambo lwavho lwa u Engedza . 
Komiti khulwane i tea u sumbedza mashumele aya kha vhashumeli vhahulwane tshifhinga tshiwe na tshiwe  . 
Ri nga amba hafhu uri thusi iyo a si ya nga ha u thusa vhadzuli uri vha shumise pfanelo dzavho sa vhadzulapo  . 
Saizi yawe i vha i tshi lingana na senthimitha tharu . 
Vhone na dokotela wavho vha ḓo toplola masia ane vha tea u lavhelesa khao , ane a nga : Ndango yavhuḓi ya tshiimo tsha mutsiko wa malofha . 
DG : Muhasho wa Vhufaragwama , Vho Dondo Mogajane  . 
Fhedzi ndi tshipida tsha ndeme tsha u fhata tshitshavha tshi na vhumatshelo havhudi , ho ditikaho nga u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi  . 
Vha ṱuṱuwedzwa u shumisa maitele a nga ngomu a re hone a u dzhenisa mbilaelo saizwi hu na themendelo ya thasululo nga u ṱanvhanya . 
Vhudzuloni hazwo i shumiswa sa tshishumiswa tsha mugudisi tsha u wana arali mugudi a tshi ṱoḓa iṅwe thuso kana hai . 
Kha vha thole zhendedzi ḽa u renga zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhiniu bva nnḓa uri a kuvhanganye , vha ḽebeḽe na u vhea luswayo kha zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini zwine vha ṱoḓa u renga u bva nnḓa . 
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya heyi milayo i ḓi baḓekanya na mulayo wa shango , fhedzi u shuma kha vhoṱhe vha dzulaho riphabuliki ya afurika tshipembe  . 
Ri amba nga ha khakhululo , zwenezwo , ngauri ri tama zwiimiswa izwi zwa muvhuso wa ḽifhasi zwi tshi shuma lu pfadzaho vhukuma kha u bveledza ndaela dzazwo  . 
Dziṅwe rekhodo dzo dodombedzwaho afho fhasi dzi nga humbelwa nga nḓila ya fomaḽa , fhedzi tswikelelo kha zwiṅwe zwipiḓa zwa idzi rekhodo kana rekhodo yoṱhe i nga hanelwa zwo ḓitika nga mbetshelo dza PAIA dzo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 33 na tsha vhu 45 . 
Kha sia ḽavhuḓi , ho vha hu na dziṅwe tsumbo dza vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho na tshipikwa , dza vhuṱoḓesi ho khwaṱhaho na vhusevhi , ha vhukoni ha u galatsha nga nḓila i bveledzaho na ha mbekanyamushumo ya nḓisedzo i bveledzaho  . 
Khabinethe i fhulufhela uri hu na zwikhala zwinzhi zwa tshumisano vhukati ha muvhuso na phuraivethe , na uri i fhulufhela uri hezwi zwi ḓo vula nḓila kha u tandulula khaedu nnzhi dzo vhalaho dzine ra khou ṱangana nadzo  . 
Hu ḓo badelwa nyito dzi katelwaho u ya nga milayo ya Tshikimu fhedzi  . 
Hovhu ndi vhuḓidini ha u shela mulenzhe kha mulalo na vhudziki kha dzhango ḽa Afrika nga maanḓesa kha dzingu ḽi elanaho na pfanelo dzashu dza dzitshakatshaka na mbekanyamaitele ya mashango a nnḓa ya u shela mulenzhe kha Afrika na Ḽifhasi ḽa khwine . 
Miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi . 
Milambo yashu yo tshikafhala vhukuma , ndi fhethu ha malaṱwa a tshaka dzoṱhe , mutakalo wa milambo yashu wo tsela fhasi na mupo u khou kwamea  . 
Migaganyagwama ya Lushaka na ya Vunḓu na ya masipala 215  . 
Vhulayi , tshivhumbeo na nḓowelo zwi nga pfala zwi kule vhukuma kha avho vhagudi vhane vha bva musi na musi tshiṱaraṱani  . 
Khumbelo ya ndaela ya u sa thela mafhungo a fanela u isiwa kha Minisita hu tshi itelwa u dzhia tsheo  . 
Mbuno dza u hanedza : u ṱalutshedza uri ndi ngani iṅwe thimu i tshi fhambana kana u hanedzana na iṅwe thimu . 
Muṅwe na muṅwe kha khophorethivi u na vhupfiwa vhu eḓanaho - muraḓo muthihi , vouthu nthihi  . 
U ita uri mulayo u tevhedzwe a zwi konadzei , ngamaanḓa hune ha vha na u tenda uri vhuloi vhu hone  . 
Caption 5 : Naa maipfi a u sumbedza vengo na Thambudzo ndi mini ? 
Nahone zwo khakheaho hafhu kha u tea u ḓibula tshifhingani tshi ḓaho , saizwi ri tshi vho tea u ḓibula uri ri khou kundelwa nahone a ri na ndavha na u livhana na masiandaitwa a zwino o vhangwaho nga zwa kale  . 
Vha a dzi vhulaha vha dzi gotsha vha dzi la sa zwiliwa zwa tshiswitulo . 
Vha humbela lunzhi uri vha sa vhe hone mushumoni na hone vha a tambulesa nga mulandu wa malwadze zwao  . 
Kha Nyambo zwi amba uri modaretha u ḓo nea maambiwa ( khomenthe ) avhuḓi , vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , kha vhuimo ha kuvhudzisele kha u linga kupfesesele ; u itwa ha mishumo ya u ṅwala ya nyengedzedzo ; maimo a nṱha a zwishumiswa zwa u linga na tshikhala tsha mveledziso tsho ṋewaho na i didzhenisa ha mudededzi kha bugu u shumela dza vhagudi na vhuṱanzi ha kushumele kwa vhagudi . 
Dziṅwe khoudu dza asesimennde dzi khwine kha miṅwe mishumo u fhirisa dziṅwe , tsumbo : mahumbulwa a nga vha o tou dodombedza kana mahumbulwa a muthu a ḓisa khwinifhadzo  . 
Mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa fhedzi nga murahu ha muṱangano wa Khoro  . 
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u ṱalutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi  . 
Hedzi mbuelo dzi badelwa nga mutholi na mutholiwa  . 
Dzisekitha dzo fhambanaho kha tshitshavha dzi tea u vha na vhaimeleli kha tshigwada itshi tsha vhashumi-sa tsumbo : vhabadeli vha rennde , madzangano a vhashumi , madzangano a vhafumakadzi , vhaswa , zwigwada zwa vhurereli , mabindu matuku , vharengisi , vhathu vha vhutsila , vhathu vha si na mishumo  . 
Khabinethe i takalela mushumo we wa itwa nga Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo , ye ya vha yo rangiwa phanḓa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala Vho Des Van Rooyen na madalo nga Misiṱa wa Tsireledzo na Vhutsireledzi , Vho Fikile Mbalula , u kwaṱhisedza uri zwiito zwa vhugevhenga zwo katela na u tshinya na u kwasha zwifhaṱo a zwi nga tendelanwi nazwo na luthihi . 
U leleḓa ha mauvhelwa tshikhalani , Hu vho sendela na ngeno Vhurwa ; Ngauri u kovhela ha ḓuvha Duthuni ; Hu sumbedza tshilimo u vhuya . 
Musi tsho no ṅwaliswa na u vha na ḽaisentse , vha ḓo wana disiki ya ḽaisentse ya tshiendisi tshavho . 
Ngeno miḽioni dza vhathu vha tshi khou fa nga nḓala , vhanzhi na vhone vha khou fa nga sa mvelelo ya u ḽesa  . 
U lambedza hu do nekedzwa nga fhasi ha thodea dzo tendelwaho na tshumelo dza vhaaluwa u ya nga zwithu zwine zwa tea u dzhielwa ntha zwo vhewaho nga Muvhuso  . 
U khwinisa u kona u dzhenelela maragani na u bviswa ha dzibaria dza maraga kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma  . 
U funesa mutambo muthihi fhedzi . 
Thizwilondi o kuvhanganyela zwithu zwa thandela ya tshikolo ya u vusuludza . 
Khontsephuti ya vhuḓifhinduleli i tevhela nga nḓila ya tsinisa ya pfulufhedziso ya vhunzani nga uri i dzumbulula arali vhunzani ha pfunzo ho no vha hone  . 
Hu nga ḓi dovha hafhu ha vha ḽiṅwalo ḽilapfu kana vhupfiwa vhu re na khumbudzo dza tshanduko kha Mulayotibe kana phoḽisi . 
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe ha bindu phanḓa ha u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu  . 
U sia tshikhala tsha ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila . 
U topoliwa ha Pfufho dza u Funza dza Lushaka hu sedza u shela mulenzhe ha nṱha hune vhadededzi vha ita kha u bveledza shango ḽashu . 
Vhunzhi ha mushumo uyu wo teiwa kha ḽitheretsha , fhedzi u sengulusa mutalo muṅwe na muṅwe wa tshibveledzwa zwi kwasha ndeme yatsho . 
Tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi kha nyambedzano ntswa ndi , nga u ralo , uri mashango o bvelelaho u ṱangane na nzudzanyo ya tshiṱirakhitsha khulwane kha ikonomi dzavho  . 
Vhagudi vha tea u vha na vhuḓipfi na vhusasaladzi nga ha ndeme dzine dza vha hone kha mafhungo ane vha vhala na u sedza na mafhungo ane vha sika vhone vhaṋe . 
Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka , fhedzi mbetshelo i ḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde  . 
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo  . 
U shumiswa havhuḓi ha mishonga ya zwithivheli zwi nga ita uri hezwi zwi konadzee . 
Maga a khwaṱhisedzwa nga milayo mihulwane miraru ya Ndayotewa : ine ya vha pfanelo ya ndinganyiso , pfanelo ya pfunzo , na pfanelo dza ṅwana ( ho katelwa na ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa )  . 
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea kha thundu dzoṱhe dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱun ḓi . 
Dzina ḽo tendiwaho li mulayoni lwa miṅwedzi mivhili  . 
Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Vunḓḓu  . 
Kharikhuḽamu 2005 ( Curriculum 2005 ) - Heyi ndi phindulelo ya u thoma ya Tshitatamennde tsha Lushaka yo itwaho nga murahu ha muvhuso wa tshiṱalula . 
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tsha u bveledza bola ya milenzhe - na miṅwe mitambo - u itela uri Afrika Tshipembe ḽi kone u bveledza na u tumbula vhukoni ya mitambo  . 
Ndi vhutshinyi kha Khothe ya Mulayo u fha tshitatamennde tsha mazwifhi . 
Senthara idzi dzi thusa desike ya maṅwalo na mafhungo a vhaṅwe vhomakone na dziṅwe khumbelo dzi itwaho nga vhoramabindu  . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho na dzo swikaho u lenga dzi nga shumiwe nadzo  . 
U tsela fhasi ndi nga nṱhani ha mishumo yo thomaho u lambedzwa nga yuniti ya u Ṱola na u Sedzulusa kha Ofisi ya Phuresidennde , ine zwazwino yo avhelwa kha matavhi mararu muhashoni  . 
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000  . 
Zwiṅwe zwivhumbeo zwi vha hone nga ṅwambo wa mushumo ngeno zwiṅwe zwi tshi vha hone nga ṅwambo wa zwa lunako . 
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe  . 
Vhathu havho vhe vha vha tshipiḓa tsha sindikheithi ye mapholisa vha i kwasha nga u fara uhu . 
Ivhani na vhuṱanzi uri ni na ṱhohwana nauri nyolo dzaṋu kana tshati dzi ṱalutshedza zwine na khou amba . 
Vha feme nga vhulondo nga ningo yavho lu si gathi  . 
Khonadzeo ya vhutshutshisi ha phuraivete vhune vhone vhane vha tou vhu badela arali Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a hana u tshutshisa mulandu ; na u thusa vhaṋetshedzi na vhashumisi vhuvhili havho kha vhushaka vhune ha vhuedza kha vhoṱhe nga kha u swikelela lwo leluwaho kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala , na u kovhekana lu sa dzhii sia hu linganaho ha mbuelo dzine dza bva kha vhushumisamupo  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imela mavunḓu u khwaṱhisedza uri madzangalelo a mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka . 
Mushumo wa u vhona uri mimasipala i a konḓelela wo sedzwa sa tshipiḓa tsha ndeme tsha maitele a mikano  . 
Zwikolo zwi fanela u vha na vhuṱanzi uri rekhodo ya vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini i khou vhulungwa , na uri mivhigo i khou rumelwa kha zwiimiswa zwo teaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Vunḓu . 
Lufu lwa muthu o valelwaho kana nga lwo itiswa nga mapholisa  . 
U itwa na mbekanyamaitele ya tshiṱirathedzi tsha AIDS na mbekanyamaitele ya mushumoni  . 
Mbebo yo shashata  . 
Ndi zwone kha ri pembele navho ri tshi tenda uri na riṋe ḽiṅwe ḓuvha ri ḓo swika hafha he vha swika hone . 
Ni vhona u nga ndi pfunzoḓe ? 
Komiti dzi tea u vhiga kha tshigwada dza dzulo ( Nnḓu ) ye ya dzi ta nahone Nnḓu i tea u tendela dziṅwe tsheo dzine komiti dza dzhia  . 
Arali ndi sa khou wanala fhethu he ra tendelana ha nḓisedzo u itela u sainela mushonga u bva kha khoria . 
Ri tea u ṱuṱuwedza mufhindulano na u guda ha roṱhe vhukati ha mashango , ṱhonifho ya na ndondolo ya u fhambana ha mvelelo na phambano kha zwiedziswa zwa mveledzo na u vha hone nga pfano ha mveledzo dzo fhambanaho uri mveledzo ya ḽifhasi i kone u vha ya ndeme yo fhelelaho  . 
Muvhuso wo thoma Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsha u Shuma kha Nḓisedzo ya Tshumelo , na vhurumelwa vhu bvaho kha sekithara dzo fhambanaho . 
Ndivho ya vhukonanyi ndi u ṱhaṱhuvha zwo iteaho zwine zwa kwama u pomokwa , muhumbulo u wa u tandulula thaidzo dza matshilele  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a tendelwa u khetha kha khetho dza Khoro ya Masipala u a tendelwa u vha muraḓo wa Khoro , nga nnḓa ha- ( a ) muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga , kana a re mushumeli wa masipala nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo we a tholelwa wone kana tshumelo , na muthu we a si iledzwe kha u sa tendelwa uhu hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka ; ( b ) muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga , kana a re mushumeli wa muvhuso kha ḽiṅwe sia nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo kana tshumelo , na ane o iledzwaho u vha muraḓo wa Khoro nga mulayo wa lushaka ; ( c ) muṅwe na muṅwe o iledzwaho u khetha kha Buthano ḽa Lushaka kana o iledzwaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 47 ( c ) , ( d ) kana ( e ) u vha muraḓo wa Buthano ; NDIMA YA 7 : MUVHUSO WAPO d Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , murumiwa wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kana muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu , fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho muvhuso wapo kha Khoro ya Lushaka ; kana e Muraḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala , fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwevho  . 
Vhainzhiniara vha ḓoroboni ṱhukhu na ḓoroboni khulwane zwenezwo vha tea u vula maṱo musi vha tshi topola tshanduko , na u sumbedza vhubveledzi musi vha tshi ita uri tshumelo dzo sa ḓure , ngeno vha tshi khou swikela zwitandadi zwo lavhelelwaho nga zwitshavha ezwi  . 
Thimu dza ṱhoḓisiso dzi ḓo livhana na zwiteṅwa zwa ndeme i kovhekanwaho kha Canada na ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela  . 
Komiti dzo fhambanaho dza masheleni kha Muhasho dzi linga khumbelo dza thandela dzine dza bva kha vhashelamulenzhe dza dzhena kha memorandamu dza thendelano na madzangano musi ho no itwa tsheo dza u lambedza thandela yeneyo nga masheleni  . 
Mushumo wa muvhuso : u nekedza thuso ya ndeme ya u badela mutikedzelo ( subsidy ) na u fha vhathu shango la u fhata dzinndu ; u shumisana na sekitha dza phuraivete u fana na dzibannga , u ita uri nndu dzi kone u swikelelwa nga vhathu vhanzhi , u bvisa zwithithisi zwine zwa ita uri hu vhe na vhuleme kha vhathu uri vha wane lounu ya u renga nndu kana u fhata nndu  . 
Khophorethivi , kha ḽiṅwe sia , yo vhumbelwa uri i bveledze mishumo kha tshitshavha . 
Mulayo wa Nzudzanyo na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala wa 2001 , wo ṱumana na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000  . 
U vha na tshileme tshi si na mutakalo zwi kwama mamudi , vhuḓifulufheli na ḽeveḽe dza nungo dzavho . 
U ḓivhadzwa ngano . 
Kha vha vhe o ṱalifhaho vha pfukele kha zwitatamennde zwa mobi Kale zwitatamennde zwavho zwa mbilo na mbadelo zwo vha zwi tshi tou posiwa  . 
Ngauri zwi a leluwa u wana dzilafho ( la Vhulwadze vhune ha fhirela nga kha zwa vhudzekani  . 
Vhaphaḓaladzi vha siginala Vha na vhuḓifhinduleli ha u phaḓaladza themamveledziso ya nethiweke ya didzhithala vho imela khasho . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa . 
Nga u ralo , vhaeni vhoṱhe vha tshifhinga nyana u fana na vhaendelamashango a vho ngo katelwa khothe  . 
Vhafumakadzi vhane vha vha na asima vhane vha vhifha muvhilini vha nga wana uri vhuhali ha asima vhu dzula ho ralo , ha engedzea kana ha ṋaṋa . 
Ha swika vhanna vha rathi vha zwidzimamulilo vha dzima mulilo . 
Milayo ya muvhuso wa tshumisano na vhushaka vhukati ha mivhuso 41  . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso kana dzangano ḽi lambedzaho ḽa shango ḽavho  . 
Iyi bammbiri yo sumbedza nyimele ine ha itwa zwa u via  . 
Naho huṅwe ha u guda kha phurogireme dza vhugudisi hu tshi itea nga nyelelano , hu ṱoḓea u guda hu re khwiṋe kha hovhu  . 
Afha ndi hune Vhavend(a vha d(o kona u bvisela khagala vhupfiwa havho khathihi na u vhulunga sialala ( le ( la vha ( li tshi khou milwa nga tshanduko dzine dza vha hone na u t ( anganelana ha dzitshakha  . 
Muhumbeli u fanela u shumisa Fomo ya A ye ya anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso , Nḓivhadzo ya Muvhuso ya R187 kha 15 Luhuhi 2002 . 
Mukhantseḽara wa wadi u tshimbidza Komiti ya Wadi  . 
Ro pfa ngaha mbuno dza ṱhoḓea ya u sika themamveledziso ya thikhedzo vhubindudzi ho teaho  . 
Zwi tshe zwo ralo ri humbela vhathu vha kwameaho vha bvele phanḓa na u shuma nga vhutepe nga ngomu ha nzudzanyo dzi re hone  . 
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe . 
Nga murahu ha miṋwedzi ya rathi arali hu songo vha na mbilo dza vhukuma dzo itwaho tshfhingani tsha miṋwedzi ya rathi nahone arali ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi . 
Iwe u shanduke tshiala tsha Afurika Tshipembe nga nḓila yo teaho  . 
U itela u vhona vhukonḓi , zwi a ṱoḓea uri hu ṱolwe mulayosiṅwa wa tshifhinga tsha vhukoḽoni uri naa wo ṱalutshedza hani vhuloi na uri kuṱalutshedzele ukwo masiandoitwa a hone ndi afhio . 
Nḓisedzo ya Tshumelo : u shumiswa,ha khaedu na tsenguluso  . 
Masipala u na vhuḓifhinduleli ha u bveledza muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha sa iṅwe nḓila ya ndeme ya u vha na vhuḓifhinduleli na u vha khagala  . 
Ri na vhuḓifulufheli ha u ri vhudzheneleli hovhu ha ndeme vhu ḓo thusa kha nyaluwo ya ikonomi Afrika Tshipembe na u tandulula khaedu dza tshaeo ya mishumo , vhushai na u sa lingana arali ra nga shuma roṱhe . 
Musi ri tshi sedza murahu kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho , ndi tama u tenda kha u ḓikumedzela na u shuma nga nungo ha Vhaphuresidennde Vho Nelson Mandela na Vho Thabo Mbeki na vhanna na vhafumakadzi vhanzhi vhe vha ita mushumo wavho wa u tshimbidza gungwa ḽa muvhuso fhasi ha dimokirasi : kha Khorondangi na vhulauli , vhusimamilayo u ya nga matavhi mararu a muvhuso na kha vhuhaṱuli , vhe na lutamo lwa u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe  . 
Ri ḓitika nga maanḓa kha tshumelo ya ndeme ya nṱha na uri a ri nga ṱanganedzi ḽidzinginywa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ṱoḓaho u vhea ndeme ya nṱha khomboni  . 
Kha vha ṋee ngeletshedzo dzine dza fhaṱa kha u khwinisa , na uri arali zwo tea kha vha dzudzanye tshitshavha u thusa uri mushumo u itwe  . 
Kha Luṱa lwa 2 data yo kuvhanganyiswaho i saukanywa na u rerwa nga zwigwada zwiṱuku  . 
Vhashumi vha tea u zwi divha u ri u sa vha hone ha tshimbevha kha tshumelo yavho a zwi ambi u mbo phadaladzwa ha vhutanzi vhunwe na vhunwe hu si na u dzhiela nzhele ntha  . 
I dovha hafhu ya thusa kha u wana leveḽe ya vhuḓifhinduleli na vhuḓiṱalutshedzi ha vhalanguli vha thandela na vhaṅwe vhadzhiamikovhe  . 
Muambi wa vhuraru u dovholola makumedzwa mahulwane a tshigwada tshawe a tshi edzisa u kwengeledza vhathetshelesi uri vha vouthe vha tshi hanedzana na a tshi edzisa u kwengeledza vhathetshelesi uri vha vouthe vha tshi hanedzana na ṱhoho , a tshi tikedza nga mbuno . 
Ndi tshifhio tshivhalokati tsha tshigwada tshe vha vha imela ? 
Kha tshiteṅwa itshi , ri tea u dovha hafhu ra thivhela u vha na zwilinganyo zwivhili  . 
Miniti muṅwe na muṅwe wa nyonyoloso u na mushumo . 
Khothe dzi ḓo thusiwa u dzhia tsheo dzo teaho dza mulayo na maitele dzo ḓisendeka kha mivhigo ya phaneḽe dza vhomakone dze dza vhumbwa nga nḓila yo teaho . 
Ni kone u amba uri ni nga thivhela hani u shengedzana . 
Zwithu zwa ndeme zwashu zwo itwa nga izwo zwine ra zwi funa na u zwi farelela vhukuma  . 
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998  . 
Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho  . 
Zwenezwo u swika kha tshiimo tshine ra vha ro swikela mvelaphanḓa yavhuḓi fhedzi u swika zwenezwo zwithu zwo vha zwi tshe zwo vhifha  . 
Heyi phoḽisi i ḓo thusa vhone na tshitshavha tshavho u ḓivha uri vha nga ḓiṱanganya hani na masipala wavho nga ha mafhungo a ndeme a no vha kwama  . 
Vha dzulele u sedzulusa na dokotela wavho u itela u vhona arali vho randelwa mushonga u sa ḓuresi u ya nga Tsumbamutengo ya mushonga ( MPL ) na mutevhe wa fomuḽari wa mishonga uri vha sa badele iṅwe tshelede u bva tshikwamani tshavho  . 
Nga u ṱanganya ndingedzo kha zwa dzinnḓu , mutakalo , zwa dzinnḓu , tsireledzo na vhutsireledzi , na maṅwe masia , vhubindudzi zwikoloni vhu ḓo bveledza mvelelo dzi fareaho kha u fhaṱa zwitshavha  . 
Ri davhidzana na u pfesesa ḽifhasi ḽashu nga luambo . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha tshaka dzo fhambanaho dza maanea  . 
Zwithivheli zwa u swikelela , u fana vhukule , nḓivho ya khomphyutha , vhushai na zwiṅwevho , zwi fanela u topolwa na zwiṱirathedzhi zwa u bvisa zwithivheli izwi dzo topolwaho  . 
Vhadzulapo vha tea u vhudziwa nga ha ḽeveḽe na ndeme ya ya tshumelo ine vha i wana uri vha ḓivhe zwine vha tea u lavhelela  . 
U shumisa zwavhudi na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo na ekhosisiteme . 
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano u tea u ḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano , fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana . 
Maanḓa a masipala a u kombetshedza kana u ṋea ndaela ya u badela mithelo , mbadelo kha tshelede ya mbadelo dza tshumelo dzo ṋewaho nga ( kana ) ho imelwa masipala , kana miṅwe mithelo , mbadelo na mithelo ya zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa- ( a ) a nga si shumiswe nga nḓila ine ya nga kundisa mbekanyamaitele dza ikonomi dza Lushaka , nyito NDIMA YA 13 : GWAMA dza ikonomi kha mikano yoṱhe ya masipala , kana u tshimbidzwa ha thundu ya lushaka , tshumelo , tshelede kana mushumo ; na uri ( b ) zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka  . 
Sekithara ya vhuendelamashanngo ya shango nayo iḓo vhuelwa nga tshifhinga itshi  . 
Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa . 
Arali mbilaelo i songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga rumela mbilaelo yavho kha ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone  . 
Izwo zwi ḓo vha zwi tshi khou engedza kha u ḓivhofha ho ṱanganelanaho ha mashango ane a vha miraḓo ya BRICS u itela u swikela tshipikwa tsho khwaṱhaho , nyaluwo ya tshoṱhe nahone yo dzikaho . 
Dokotela wavho a nga dzinginya uri vha shumise tshipeisa na tsha u fembedza khathihi . 
Ndivho ya u pima kha i vhe u sedza uri a hu na tshiṅwe tshithu tshine tsha hanedza phoḽisi ya masipala , kana tsha ita uri hu vhe na thaidzo ya zwa thekhiniki , u pima hu songo shumiswa kha u tendelana na zwi re ngomu ha pulane zwo ralo  . 
Zwavhuḓivhuḓi hu ḓo vha na nyengedzedzo kha awara hedzi , musi hu tshi dzheniswa mishumo ya thandela , u vhala ho engedzedzwaho , na tshuṅwahaya . 
Khethekanyo ya ( c ) ya Mulayo i iledza muthu muṅwe na muṅwe ane a thola kana u ṱoḓa ṅanga ( dokotela ane a lowa ) , muthu ane a sumba muloi . 
U vha khagala : U dzhia tsheo hu na u fulufhedzea na tshirunzi na u thivhela u vhuedza iwe muṋe kana u vhuyelwa kha tsheo dza nga ha ndangulo ya Tshikimu . 
Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo  . 
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni ; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa . 
Mathomoni a 2001 ho vhumbiwa khorwana ntswa ine mudzulatshidulo wayo a vha Mufumakadzi Vho - Dichabe  . 
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu ya 3 a shuma kha khetho dza Mudzulatshidulo na VhathusaVhadzulatshidulo . 
Vhathu avho vha tea u vha vhe vhathu vha sa koni tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa  . 
Arali thambudzo ya vha i tshi khou itea Hayani ha Vhalala , nga dzangano ḽi si ḽa muvhuso kana nga dzangano ḽa tshitshavha , mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya muhasho yapo u tea u sedzana na iḽo fhungo  . 
Ndi zwisagana zwi ngana zwine zwa nga panga maapula mararu tshiṅwe na tshiṅwe zwine a fanela u vha nazwo ? 
Tshekhe na dziphosita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : Director-General : Agriculture . 
Vhagudi vha tea u rekhoda mishumo yoṱhe hu nga vha nga u ola kana nḓowedzo dza u livhanyisa . 
Khoniferentsi ya Plenipotentiary ndi dzangano ḽihulwane ḽa u ita mbekanyamaitele dza ITU , ḽine ḽa vha zhendedzi ḽo khetheaho ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ḽi re na vhuḓifhinduleli ha u laula sisiṱeme ya ḽifhasi ya vhudavhidzani ha eḽekiṱhironiki . 
Sa tsumbo , khothe ine ya vha na maanda ngauri muhwelelwa nga tshifhinga tsha tshumelo a vha a tshi khou dzula kha vhupo hayo i do bvela phanda u vha na maanda kha mulandu nangwe hu uri tshumelo ya matshimbidzele ayo naho hu uri muhwelelwa ha tsha dzula kha vhupo ha khothe iyo  . 
Mafhungo a zwa Ndayotewa a katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo , tsireledzo kana zwa uri Ndayotewa I tevhelwe  . 
Phethishini yavho i ḓo swikiswa kha Muṅwaleli wa Phalamennde u i sedzulusa na u khwaṱhisedza uri yo luga kha tshivhumbeo na kha zwi re ngomu , u bva afho ya swikiswa kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
U shela mulenzhe nga vhukwamani tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa  . 
Nahone arali bola i siho kha maimo o tendelwaho , na mutambo u nga si vhe wa maimo a nṱha . 
Ri tea u lengisa kuitele kwa Amerika kwa u ita uri mvelele i fane u mona na ḽifhasi , u i ita kuhumbulele ku kovhekanwaho nga tshigwada tsha vhathu vhukati ha vhathu vhoṱhe  . 
U khwiniswa hu langa vhuḓifhinduleli ha vhavhili , u thomiwa ha mushumo wa ṱhoḓisiso dza u bvisela khagala , u ṋea mbofholowo kha milandu na vhuḓifhinduleli ha vhugevhenga kha dziṅwe nyimele na u landufhadza u amba mazwifhi kha u bvisela khagala . 
Tshumisano dzi ḓo katela u bvela phanḓa ha u shuma ho ṱanganelanaho na mashango maḽedzani mahulwane , u khwinisa u kuvhanganywa ha mafhungo , na u alusa tsireledzo kha dziphakhani na vhugalaphukha hune tshugulu dza vha hone . 
Arali mbilahelo ya waniwa i sina mudzio , vha ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama nahone vha ḓo ṋewa invoice  . 
Mupendelo muṅwe na muṅwe ndi thihi tsha fumiṱhanu tsha vhuphara ha fuḽaga . 
Phindulo dzo newa na u livhiswa kha ndima ya 8 , hune ndambedzo ya ambiwa ngayo  . 
Tshithivheli tshi anzela u vha kha tshivhumbeo tsha cortisone ( steroid ) dzine dza tea u femelwa ngomu ( femelwa ngomu ) luvhili nga ḓuvha . 
U ita uri hu vhe na u pfesesa ndivho dza Mulayo wa Vhaaluwa  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Minisita wa Pfunzo ya Ntha na VhugudisiVho Blade Nzimande vho sumbedzisa uri nyavhelo iyi i ḓo katela u sa engedzwa ha mbadelo he ha tendelanwa ha ṅwaha uno wa tshikolo , zwikolodo zwo vhuthanaho zwi re khagala zwi kolodwaho nga matshudeni vha tshi koloda Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni ya Matshudeni ya Lushaka ( NSFAS ) na u thivhela mbuthanyo ya zwikolodo izwo lwa tshifhinga tsha vhukati . 
Hezwi zwi na ndeme ngauri zwi a koa u wanala  . 
Ndiliso na u rumela fomo dzo teaho . 
A huna muthu a re na pfanelo ya u farelwa nga Phuresidennde  . 
Ndi mini zwine zwa yelana na zwa vhudzekani , u tambudza muyani na u tambudzwa ha muvhili ? 
Nila ya ndangulo ine ya nga bveledza khombo ndi ya vhuhogwa kha u alusa ndangulo ine ya nga vhanga khombo , zwithu zwine zwa nga sa ndindakhombo ya zwibveledzwa zwa zwiliwa , zwithu zwa u tsireledza na mimaraga ya matshelo ya zwa vhulimi  . 
Khabinethe i tikedza maga o khwaṱhaho o dzinginyiwaho a tshi itelwa muvhuso . 
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu . 
Mushumo uyu u ḓo thusa kha u ṋetshedza sainedzhi vhukati ha mupfuluwo na milayo yashu . 
Nga nḓila yavhuḓi nahone i na vhuṱanzi , dzhango ḽashu ḽi khou tshimbila ḽo livha kha u vusuludzwa haḽo , hune madzangalelo a vhathu vhaḽo a khou gonyela nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa vhaḽo , ḽi tshi khou khwaṱhisedza fulufhelo ḽaḽo na u konḓelela haḽo kha luvhanḓe lwa ḽifhasi . 
Kushumisele kwa masheleni a thandela miṅwahani ine thandela ya tea u fhedzwa ( yo dzudzanywa u ya nga kotara u itela u katela miṅwahambalelano yo fhambanaho ya vhalambedzi )  . 
Kha vha swaye vhuimo ha gunubu kha tshiambaro nga vhuronwane nahone nga nḓila yone  . 
Thyori a dzi na masiandaitwa - dzi kwama uri ri tshila hani na uri ri ita mini  . 
Vha ḓo ḓivhadziwa nga kha luṅwalo malugana na mvelelo dza khumbelo yavho . 
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : u vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili kana luraru nga vhege . 
Nga muengedzo , vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli ire hone na thodea ya maitele  . 
GEMS u itela nyambedzano  . 
Kha vha bveledze u vhalela u ḓiphiṋa na u itela ndivho dzo khetheaho nga nḓila dzoṱhe dzi konadzeaho  . 
Vhuloi uhu ndi ha mbebo  . 
U Vusuludzwa Guṱe nga Tshifhinga ndi maitele a sa faniho na maṅwe ane a katela u vusuludzwa ha rekhodo dza pfanelo dza vhathu kha Mashango oṱhe a re Miraḓo ya UN a 193 luthihi kha miṅwaha miṋa . 
Friends of GEMS ndi tshumelo ya SMS na ya lubuvhisia ntswa i swikeleleaho ya SMS ine nga khayo vha nga humbela na u wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha re kha vhupo havho . 
U ranga phanḓa u tshimbidzwa ha kutshimbidzele kwa u pulana wadi na u ṅwala pulane  . 
Hu tshi sedzwa milayo ya Ndayotewa ine ya vha nga ha tshumisano ya muvhuso nga maanḓa ho sedzwa ho sedzwa u ṱuṱuwedzwa ha ndungekano kha muvhuso , ho lavhelelwa uri sekhithara dzoṱhe dza ndangulo ya nnyi na nnyi dzi ḓo tenda u tevhelela milayo yoṱhe i re kha White Paper  . 
Ri khou livhuha zwihulwane madzangano aya nga vhuḓiimiseli hao tshifhinga tshoṱhe kha kuvhusele kwapo kwa demokirasi Afrika Tshipembe  . 
AfIGF i ḓo ranga phanḓa kha u tsitsa mitengo ya tswikelelo ya Inthanethe kha dzingu ngauri tsitsikano ya ithanethe i ḓo phaḓalala vhukati ha mashango a Afrika . 
Pulane dza mimasipala ire tsini na tsini na madzingu dzi tea u elana zwavhuḓi  . 
Vha ambe na ṅwana wavho nga zwiitei zwa ḓuvha . 
Mimasipala yo shumisana u vha na komiti dza wadi dzo khethwaho zwavhuḓi fhedzi phurosese ya hone yo konḓa vhukuma , i a ḓura na u sa fhela kha uri yo khwaṱha hani kha vhuḓifhinduleli ha khetho ha komiti dza wadi  . 
Sa vharangaphanḓa vha poḽotiki vha sekhithara ro ṱola muvhigo na u ṱanganedza ṱhoḓisiso yo ṱanḓavhuwaho ye vha i ita  . 
Pfudzungule na u shushedza a zwo ngo tendelwa . 
Naho nga tshifhinga itsho , u dzula dzhele vhutshilo hoṱhe ho kombetshedzwa fhedzi kha milandu mihulwanesa hune tsireledzo ya tshitshavha yo vha ya ndemesa  . 
U pfukisa milaedza . 
Masindi na Lufuno vho ya u ka maḓi mulamboni wa Mutshunduḓi , vho mbo ḓi posa tombo maḓini ḽe kumvu , ngweṋa ya mbo ḓi bvela nnḓa  . 
Hune ha wanala uri vhuhulwane ha vhukhakhi ho tea khaidzo ya mulomo , mulangi wa mushumi a nga kha di netshedza khaidzo ya mulomo  . 
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa . 
Nga nṱha ha vhuvhambadzi , ri tea u navhisa tshumisano yashu na kha maṅwe masia , hu tshi katelwa na vhubindudzi thekhinoḽodzhi na dzikonṱiraka dza thandela  . 
Yeneyi ngoma i tshinwa vhuriha na Tshilimo musi zwikolo zwo vala  . 
Mutevhe wa mishonga ine GEMS ya sa i katele  . 
Kha vha vhale vhunzhi ha zwibveledzwa kiḽasini , vha dovhe vha vhone uri zwirendo zwi vhaliwe kiḽasini na zwone . 
Uri u dzima honoho hu bvelela lungana na uri hu lugiswa nga tshifhinga-de zwi do laulwa nga uri naa tserekano ya mudagasi i tshimbila nga fhasi mavuni kana ntha muyani  . 
Muvhuso u fanela u vhona uri maga a pfalaho a khou dzhiwa u itela u tsireledza vhupo kha zwiito zwine zwa nga vha khombo zwine zwa nga itiswa nga mveledziso ya ikonomi na matshilisano , naho hu tshi khou t ( od(ea mveledziso ya ikonomi na zwa matshilisano  . 
Vhukati ha thero dzo ambiwaho nga hadzo ho vha hu na tshanduko ya kilima , vhupo ho fhaṱiwaho na mishumo ya vhaswa  . 
Miraḓḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele  . 
U netshedza pfanelo ya lwa mulayo ya u swikelela mafhungo ane a vha kha Muvhuso , na ane a vha kha zwiimiswa zwa phuraivete  . 
Tshiṅwe tshifhinga avho vhane vha swikelela maanḓa kha magabelo a ḓivhazwakale vho hangwa milayo ye ya vhuya ya vha ita uri vha shume  . 
Zwenezwo , hune komiti dza wadi dza vha hone sa yone nḓila khulwane ya u dzhenela ha tshitshavha hu na ṱhoḓea ine ya tou vhofha kha masipala ya u dzhenisa komiti idzi kha u tea tsumbakushumele dza ndeme na thagethe na u lavhelesa idzi tsumbakushumele na thagethe  . 
Ri lwela u tandulula mbilaelo nga maḓuvha a 15 a mushumo u bva tshee ra dzi ṱanganedza , nahone ri ḓo vha ḓivhadza arali ri nga si kone u tandulula mbilaelo nga tshifhinga tshenetsho  . 
Tsha u thoma , muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga , tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho . 
Mveledziso i sa nyeṱhi zwi amba mveledziso ya matshilisano , ya ikonomi na ya poḽotiki ine ya shumisa zwiko zwa mupo nga vhuṱali na u fhungudza masiandaitwa kha sisiṱeme dza mupo  . 
Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha o dovha hafhu a themendela uri vha dovhe vha ṋewe nzwalelo dza tshelede yeneyo ye ya vha yo salela  . 
Izwi ndi zwa tshitalula  . 
Mbekanyamaitele ya vhupholisa ya lushaka I nga ṋea mbetshelo dza mbekanyamaitele dzo fhambanaho malugana na mavunḓu o fhambanaho nga murahu ha musi ho dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vhupholisa dza aya mavunḓu . 
Nga murahu ha Tshipitshi tsha Minisiṱa , Miraḓo ya Phalamennde vha vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama na u u voutela . 
Phanele I do shumisa mudzulatshidulo wayo na muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano u vhiga vhukoni ha phanele kha Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano nga zwifhinga zwo tiwaho nga Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano  . 
Na kathihi a ro ngo tea u tendela hafhu nyimele iyi ine vhaṅwe vhathu vha ri vhudza zwine ra tea u ita  . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu zwi nga kona u itwa na kiḽasi yoṱhe . 
U kopa na u engedzedza phetheni dzi sa konḓi nga u shumisa zwithu zwi fareaho na nyolo ( tsumbo u shumisa mivhala na zwivhumbeo )  . 
Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana ni tshi sumbedza ndeme ya u ambara zwiambaro  . 
Arali mvelelo dza sumbedzisa uri mbeu a i tshimbidzani na Mulayo , mbeu iyo i nga bviswa uri i sa rengiswe kana ya ḽeibu ḽiwa nga vhuswa . 
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa , u khwiṋisa , u ṱanganyisa kana u bvisa u bva kha zwipiḓa kana maga na milayo yoṱhe ya kushumiselwe misi na misi  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa uri u dzhenelela ha muvhuso nga kha Mutsireledzi wa Tshitshavha kha mafhungo aya zwo ṱaluswa kha vhutsireledzi ha Murangaphanḓa wa Shango . 
Phimo ya vhushayamushumo i kha ḓi vha nṱha . 
Mpimo wa nisedzo ya tshumelo i elanaho na mulayo wa nisedzo ya tshumelo nga Muvhuso u ambaho nga ha Vhathu Phana  . 
I dovha hafhu ya shumiswa kha madzulo a muṱanganelo a Nnḓu mbili , sa tsumbo , Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na u ṋewa ha tshipitshi nga ṱhoho dza muvhuso dza dzitshaka  . 
U vulwa ha bada na buroho ya Swartkopfontein vhukati ha Afrika Tshipembe na Botswana zwo vula luṱa luswa kha u ṱumanya mukano wa Afrika Tshipembe ngeiSwartkopfontein u ya kha mukao wa Botswana ngei Ramotswa . 
U gandiswa ha Phurofaili dza Ikonomi ya Matshilisano : Muvhuso Wapo na wone wo ṋetshedza yuniti tshikhala tsha u isa phanḓa na vhushaka vhu vhuedzaho u mona na vundu  . 
Ho tevhedzelwa milayo yo teaho kha nyimele dzoṱhe dzulela u ambwa nga vhathu vhanzhi  . 
Vhagudi vha kona u ita sethe dzavho dza magaraṱa a vhuimo . 
Bugu ya Mishumo ya vhuimo ha vhukati ha ngudo ya Luambo lwa Hayani i a vha ṱanganedza . 
Vhatheli vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira , a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela  . 
U shumisa puḽane zwavhuḓi , Khomishini i sumbedza thevhekano ya zwiṱuṱuwedzi zwa mvelaphanḓa zwa ndeme  . 
Nga 2010 , ikonomi ya lwanzhe sa zwine ya ḓivhiswa zwone , yo engedza nyaluwo ya Afurika Tshipembe ya Nyaluwo ya Ikonomi ya Zwibveledzwa Zwapo ( GDP ) , nga R54 biḽioni , zwine zwo vhuedza nga mishumo i ṱoḓaho u swika316 000 . 
Murendi u dzhia vhuimo kha Slave Lodge u ḓo ṱanganedza Muphuresidennde . 
Vha nga vusuludza ḽaisentsi yavho sentharani dza ndingo dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva shangoni ḽo ṱhe  . 
Ndo longela ripoto yanga ya vhukati ha ṅwaha khathihi na ṱhanziela yanga ya mabebo . 
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , nahone hune zwa konadzea , nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo . 
Khontsephuti i ḓivhadzaho ya vhuraru kha mvelele nnzhi ndi muhumbulo wa maitele a u ṱanganya  . 
Kha Gireidi 2 kha hu shumiswe maṅwalwa a re na maipfi a ndeme a shumiswaho tshifhinga tshoṱhe . 
Vhagudi vha tea u shumana na tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa nga nḓila ya orala na nga u touu vhala musi vha sa athu u humbelwa u ṅwala izwo zwibveledzwa . 
Kamara yawe yo naka zwone ! 
Zwenezwo , vhone sa vhane vha nga vha ane a nga renga uyu mushonga u bva nnḓa , vha tea u ita khumbelo kha Khantsele ya Ndango ya Mishonga u ya nga Tshiteṅwa 21u itela uri vha tendelwe u ya nga Mulayo u Tshimbilelanaho na zwa Ndango ya Zwidzidzivhadzi ( Mulayo 101 wa 1965 , wo khwinisiwaho nga Mulayo 90 wa 1997 )  . 
Maitele a u hudza o ita na u shushedza mikano ya madzingu uri a nga xelelwa nga tshiimo tshao tsha mbuelo zwi tshi ḓa kha vhulimi na miṅwe mitikedzelo ya ikonomi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya ndaela ya muthelo vha i rumele South African Revenue Service  . 
Davhi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ḓo topola Muofisiri wa PAIA uri a shume sa muthu ane a nga kwamiwa khn madavhi oṱhe maelana na khumbelo ya mafhungo a kwamaho PAIA . 
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu , mabulannga , zwifuwo , tsimbi , mirerala kana matombongwende zwe zwa rengiswa nga vhone sa dzhendedzi la mubveledzi  . 
Arali vha saathu ṋekedzwa ṋomboro ya referentsi ya muthelo , kha vha ṋekedze zwiitisi zwa u sa ḓi ṅwalisa  . 
Naa ndivho dza Mulayo ndi dzifhio ? 
Afha ndi hune ha tou vha na todea khulwane ya ndivho yo tundwaho  . 
Zwi tou vha khagala u bva kha mvetomveto ya 2016 ya Pulane ya Zwiko yo Ṱanganyiswaho uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvelaphanḓa na u shumisa muḓagasi wa malasha kha u ṱanganyisa fulufulu . 
Vhaḓivhimakone vha CBP vha tea u vhekanya mafhungotsivhudzi haya uri a kone u shumiswa nga madzangano aya o fhambanaho , nahone zwiṅwe zwa zwishumiswa zwo ṋewa kha Gaidi iyi  . 
Tshumelo ya vharengi ya vhukonani nahone i pfadzaho nga luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza 11 dza tshiofisi - nga kha luṱingo , imeiḽi kana fekisi na nga kha senthara dzashu dza u tou ḓiyela u mona na shango  . 
Johannesburg yo no thoma u lingedza u thoma phakha ya vhaṱaleli i tshi lugisela 2010  . 
Uyu mushumo a si wavho vhone vhaṋe - kha vha vhulae muya wa vhunṋe , na u sa tshila vha wa khwiṋe kha vhathu vhavho , fhedzi vha dzule navho  . 
U vha na theshano i si ya fomaḽa na ine ya vha ya fomaḽanyana i tevhelaho ḓiresi ya muṅwali Magumo a dzhiaho kuṅwalele kwa fomaḽa u ya kha fomaḽanyana , a tevhelwaho nga dzina ḽa muṅwali . 
Hezwi zwi amba uri masia oṱhe a muvhuso a fanela u tendela vhadzulapo vha tshi sedza arali vha tshi khou shumisa maanḓa avho sa musi izwi zwi tshi vha tendela u hwala vhuḓifhinduleli na u ṋea ndeme ya u khwaṱhisedza kha ḽeneḽo sia  . 
Khepisheni : ṱhoho ya athikili , tshifanyiso na tshinepe , nz . 
Muphuresidennde vha nga vhidza dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽi songo ḓḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mishumo ya tshihaḓḓu u shumisa ḽikhathi ḽa ndi na ḽa ndo zwavhuḓi  . 
Mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na wa vundu i ḓo humbelwa uri i anḓadze maimo a tshumelo dzi re hone na ntswa  . 
Zwavhuḓivhuḓi , kha dziṅwe nyimele khakhululo dze dza tea dzi nga tibedzwa kana dza khwaṱhisedza maanḓa na zwiṱirakitsha zwa zwifhaṱo vhudzuloni ha u dzi shandukisa  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha mivhusoyapo hu tshi tevhedzwa Local Government Strategic Agenda ya miṅwaha miṱanu  . 
Muvhuso wo vula nḓila dza vhudavhidzani na vhathu vhoṱhe vhakwameaho kha pfunzo ya nṱha uri hu vhe na khaseledzo na nyambedzano . 
Kha muṱangano wa dzi 1 Ṱhangule 2009 , Khomishini yo tenda themendelo dzi re kha bammbiri ḽa ḽikumedzwa , zwine ha vha uri u ṱola Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi zwi tea u katelwa kha mbekanyamushumo dza Khomishini  . 
Vhathu vha kha tshipiḓa itshi vha nga sumbedza kutshilele kwa khombo . 
Zwi a pfesesea uri a si mishumo yoṱhe yo ḓisendekaho nga sekithara kana madzangalelo a vhathu ine ya nga livhanyiswa na mushumo wa masipala  . 
Mutevhe u vhewa uya nga tshivhalo tsha vhashumisi vho dalelaho masiatari o fhambanaho . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( b ) i iledza muthu muṅwe na muṅwe uri a songo ṱanziela kana u ita khole uri ene u shumisa vhuloi , ha u vhanga lufu kha , u vhaisa kana u ṱungufhadza vhaṅwe , u lwadza , u tshinyadza kana u ngalangadza muthu muṅwe na muṅwe kana tshithu kha vhaṅwe vhathu . 
Ri khou tea u sedza vhukuma vhuḓidini hashu uri ri kone u kunda izwi . 
Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme , nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo . 
Kha vha ite sethe ya 3 . 
U phasiswa ha mulayo u ṱoḓiwaho nga Ndayotewa ntswa 21 . 
Matshimbidzele a nga vha nga u tou pikisana kana nga u vhudzisa dzimbudziso  . 
Kha vha dzhiele nzhele ! 
Ri fanela u dzhia vhukando ha u shandukisa madzina othe a songo teaho na a sa sumbedzi u thonifha , madzina a si a fhano ane a wanala kha manwe mashango a nnda a songo peletiwaho zwavhudi  . 
Mihasho ya Muvhuso ine ya dzhenelela nga u langula miṅwe milayo  . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela Ofisi Khulwane ya Vhaofisiri vha Thengiso kha u engedza u vusuludzwa ha SCM nga u khwinifhadza mashumele a Tshumelo dza Muvhuso . 
Mutengo : R75  . 
Kha tshipida tsha u pulana kha vha ite zwauri vha vhe na ndivho dza thandela yavho-dzine vha toda u dzi swikelela . 
Mutevhe wo ḓalaho wa vhaofisiri vha dzangano , u sumbedzaho tshiimo kana mishumo yavho ndambedzo ine ya vha ya thandela  . 
Vha ḓo dovha hafhu vha shumisa nḓivho iyi kha u ita maedza nga ulul luambo u fhaṱa ṱhalutshedzo ( u bva kha maimo a ipfi na fhungo u ya kha tshibveledzwa tshoṱhe ) , na u vhona uri tshibveledzwa khathihi na zwe tsha faredza zwi na vhushakaḓe . 
Nga iyi nḓila ri ṱoḓa u ita mbuno ro khwaṱhisa uri vhathu vhoṱhe na tshaka dzoṱhe vho ṱanganelana nahone u lingana vho tewa nga vhuṋe havho na u ḓihudza ha lushaka lwavho  . 
U farela bugu nṱha musi a tshi vula masiaṱari nga nḓila yo teaho . 
Vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṅwala maipfi maswa kha bugu dzavho dza dikishinari . 
U lavhelesa na matshimbidzele a u tambudzwa  . 
U bva kha thebulu , hu vhonala mutsiko u tshi khou gonya na vhudzivha  . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Vhushaka ha Vhashumi wa 2017 Phalamenndeni . 
Ro phasisa zwipiḓa zwo vhalaho zwa mulayo u tikedza mushumo uyu muswa wa Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi . 
Ngauralo , musi ho no vha na mbilaelo nga ha u vha khomboni ha u ṱaniwa izwi zwo shandukiswa tshoṱhe nahone phindulo yo ḽiṅwe ḽa dakalo nga ha u dzhielwa nṱha  . 
Vha ye kha Davhi ḽa Vhulanguli ha Khovhe ḽa Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe vha humbele fomo dza khumbelo . 
Tshishumiswa tsha u vhulunga muḓagasi tshi khou shumisa muḓagasi nga nḓila ya u vhulunga kana nga mbadelo dzo fhungudzwaho - nga maṅwe maipfi , u ita zwi no fana nga zwiṱuku  . 
Naho u ela tshi tshikii tsha u tou ita vhagudi vha tea u rekhoda mielo yavho tshifhinga tshoṱhe . 
Afrika Tshipembe ḽi khou kombetshedzwa nga CRC sa izwi ḽo tendelana nazwo hu si na u kanakana . 
Milayotibe ya zwa Masheleni 77 . 
Itani tshati ya mutsho . 
Zwi a kombetshedza kha vhoṱhe vha dzulaho nga ngomu ha mikano yashu , maAfrika Tshipembe na vhabvannḓa zwi tshi fana u tshila fhasi ha milayo ya shango ḽashu . 
Vho ḓo sinyuwa zwihulu zwe vha ku rwa kha ṱhoho nga bugu  . 
U shumela kana u imela zwigwada zwa vhashumisi  . 
Ri tenda uri nga kha bembela ḽi katelaho zwoṱhe ri nga kunda thaidzo iyi  . 
Kha nyimele mbili , vhaofisiri vha bvaho mashangoni mavhili vho ṱangana vha shandukisela ezwi kha thendelano dzi thomaho u shumiswa , phurotokholo na tshumelo  . 
Mafuvhalo a u hwala zwithu , a mishumo ya u dovholola , na a nyimele kana nga nḓila ine vha ima ngayo musi vha tshi shuma zwi tshi itiswa nga u sa vha hone ha tshikhala tsha u shuma tsho linganaho na u sa olwa zwavhuḓi ha maitele a u shuma  . 
Vhane vha vha Vho Dokotela Hlamulo Makelane , Yunivesithi ya Kapa Vhukovhela ; Frederick Malan , Yunivesithi ya Pretoria ; Funeka Nkosi , Yunivesithi ya Witwatersrand ; Retha Peach , Yunivesithi ya Devhula Vhukovhela , na Vho Dokotela Mark Williams-Wynn , Yunivesithi ya KwaZulu-Natal  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha maḓumbu o kwamaho zwipiḓa zwinzhi zwa Kapa Vhukovhela na tshinyaelo yo iteaho  . 
Miraḓo i ṱhonifheaho , tshumisano ndi ya ndeme ngauri ri dzhia zwiimiswa zwashu sa mazhendedzi a u shumisa  . 
U itela therisano , ndi khwine u ḓitika kha vhusedzi vhu bvaho kha ḽiedza ḽa therisano dza tshitshavha , sa phambano u bva kha referentsi ya zwa saintsi iṅwe na iṅwe  . 
Mishumo ya Khomishini 185 . 
Vha a dzi ṱalukanya ? 
Mushumo wa ndeme une luambo lwa ita kha u ṱuṱuwedza vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na vhathu  . 
U fhata madzangano a vhupo uho  . 
Zwenezwo zwi khagala uri u ḓisa mbilo yavho nga nḓila i si yone zwi nga vha dzhiela tshifhinga - kha vha ḓifhungudzela mushumo nga u zwi ita nga nḓila yone lwa u thoma  . 
Mbadelo nga tshipiḓa - Mbadelo dzi itwa kha mveledziso ntswa i vhonalaho kana ḽiga kha thendelano ya vhushumisamupo  . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha u tsireledza na u alusa zwishumiswa zwashu zwa mupo na zwa mvelo . 
HIV i a lafhea nahone i a thivhelea  . 
Tshikoloni tsha haṋu ho vha na muṱangano nga Mugivhela wo fhiraho  . 
U imba nyimbo na zwidade na u zwi tevhedzela nga u ita nyito nga ene muṋe . 
Arali muṅwe wavho a na miṅwaha ya fhasi ha 18 , thendelo ya vhabebi ndi yone ṱhoḓea ya u ḓadzisa uri mbingano i vhe mulayoni . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha u na maṅwe maanḓa na mishumo zwo bulwaho nga mulayo wa lushaka . 
Khaedu ya u ita mugaganyagwama a si nga ha mindende fhedzi kana u fhaṱiwa ha dzibada , a si nga ha u shumisa masheleni kha pfunzo vhudzuloni ha u shumisa tshelede dzashu dzoṱhe kha u lugisa vhuimazwikepe  . 
Muongi u ḓo kala tshileme tsha ṅwana wavho , vhulapfu na vhuhulu ha ṱhoho u vhona uri ṅwana u khou aluwa zwo teaho naa  . 
Ngei Buffalo City kha ḽa Eastern Cape , sa tsumbo , nyambedzano dza madzangano manzhi dzo itwa u itela u wana thendelano kha phurosese ya u nanga  . 
Gondo ḽi ḓo khwinisa na ndeme ya vhutshilo vhuponi uho nga u fhungudza nyendo dzi no dzhia tshifhinga tshilapfu . 
Hezwi zwi nga kona u itwa nga tshifhinga u shuma mugudi e eṱhe . 
Hu tshi ri zwiḽiwa zwavhuḓi , muzika na khonani dzi funeaho , zwoṱhe zwi hone  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia vhege nṋa u shumana na khumbelo yavho  . 
Hezwi a zwi vha kwami arali vh tshi khou isa nga tshanḓa vha badela mbadelo yo randelwaho nga kheshe kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe ( DAFF )  . 
Ndi zwa ndeme uri vhupfiwa vhu vhalee na u pfesesiwa nga Miraḓo ya Komiti  . 
Mitaladzi i re kha tshati i sumbedza vhulapfu ha tshifhinga tsha u shuma mushumo muṅwe na muṅwe wa thandela  . 
Tshumelo iyi i tendela muthu , tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho  . 
Vha fuwe tshiṱoko tshine tsha ḓo vha lelutshela u tshi ṱhogomela nahone tshine tsha ḓo dzwala kana tsha ḓisa mbuelo nnzhi nga murahu ha gomelelo  . 
Phara nthihi pfufhi i ṱalatshedzaho zwavhuḓi manweledzo a mvelelo ya thandela  . 
Vhagudi vha vhala u ya phanḓa nga mahumi u bva kha 0 u swika kha 80 . 
I na meme nngana ? 
Maimo o fhambana na zwipikwa , zwine zwa sedzana na ndivho dza tshifhinga tshilapfu hu tshi khou itelwa nyimele na vhunzani ha tshumelo ine ya tea u swikelelwa  . 
Zwi toḓa nyito yo ḓiimiselaho u shandukisa nyimele ine vhafumakadzi vha sa imelwe zwavhuḓi musi hu tshi tshewa mafhungo  . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a dzhia iḽi ḽiga , tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS a i nga tevhedzwi nahone Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho i ḓo dzhia tsheo  . 
Vha ḓo ṅwaliswa sa dzhendedzi nahone vha nga si lozwe khoudu yavho ya vhudzhendedzi . 
U swikelelea ha mafhungo ndi pfanelo ine ya tendela vhadzulapo uri vha dzhie tsheo vha na nd(ivho yo fhelelaho uri vha kone u swikelela tshumelo dzine dza n(ekedzwa nga mihasho ya muvhuso  . 
Ndi lwa vhuvhili ANA i tshi ṅwaliwa u bva tshee milingo ya ḓivhadzwa nga 2011 . 
Nga zwiṱuku i khou aluwa ya dovha ya khwaṱha  . 
Pulane heyi ya ṅwaha i ṋekedza mushumo muṱuku une wa fanela u itiwa na u lingiwa . 
Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u shumisa-vho magudiswa na khontseputi dzi yelanaho na nyimele na vhupo havho . 
Vhonkhetheni vho nangwaho nga nḓila yone vha ḓo tea u livhana na maitele a tsenguluso . 
Ndi kha fhungo kana kha ḽiṅwalo ḽi fhio ḽi ra fanela u pfesesa thaidzo iyi ? 
Sa tsumbo , arali vha ita uri masiaṱari a Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a vhe nga nḓila ine vha a funa ngayo , kana vha ḓiṅwalisa kha saithi kana tshumelo dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u itela u humbula mafhungo o khetheaho kana madalo musi vha tshi vhuelela  . 
Thebulu dzi re afho fhasi dzi ṋea tsivhudzo ya uri ndi ngudo nngana dzo avhelwaho sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe na ṱhoho dza gireidi iṅwe na iṅwe kha Phetheni , Mushumo na Aḽidzhebura , Tshikhala na Tshivhumbeo , Muelo na u Shuma na Data : U avhela magudiswa a Gireidi ya Ṱ na ṱhoho kha ngudo Vhunga Mbalo kha Gireidi ya Ṱ hu tshi vha hu nga tshivhumbeo tsha u bveledza mbalo , tsivhudzo ya tshifhinga tsho ṋetshedzwaho kha u sedza kha luṱa lwa Mbalo khathihi na kha zwo ṱanganelaho zwa nyito dzi si dza fomala zwo dzudzanywa . 
Mbadelo dzi re kha thebulu ire afha fhasi a dzi kateli mutikedzelo wa mutholi . 
Vha Mitambo na Vhuḓimvumvusi ha Afrika Tshipembe ( SRSA ) vha khou shumisa muya wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 kha u fhaṱa mbekanyamushumo dzi re hone kha u dzhenisa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhanzhi kha nḓowenḓowe dza mutakalo . 
Mafheleledzoni , khaedu i vha yo livha kha mulayo sa musi i tshi ṱoḓa nzio ya uri zwi itwe  . 
Khunyeledzoni , sa ikonomi yo vuleaho ri ṱanganedza u vhulunga huswa na tshumisano fhethu ha ndeme ya tshikhala - zwoṱhe zwo sedza lwo khetheaho kha nḓisedzo ya mbuelo mbuya kha zwo vhulungwaho  . 
Mashango aya mavhili o fulufhedzisa Afrika Tshipembe zwithu zwo fhambanaho zwi elanaho na maitele a mulalo . 
Vhagudi vha tea u fhindula mbudziso dzine dza vhudziswa malugana na girafu na thebuḽu : U ṱola Themo ya 1 u wana tshaka dza mbudziso dzo teaho . 
Musi vha tshi dzhoina GEMS , vha tshipiḓa tsha tshikimu tsha zwa dzilafho tsho khwaṱhwaho kha zwa masheleni tshi re na miraḓo ine ya khou ḓala nga u ṱavhanya . 
Tshiṱori itshi tshi ṱoḓou fana kokotolo na tsha u thoma . 
U ya nga Ndayotewa , Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe , na Ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyiso na Mulayo wa u Thivhela Khethululo i songo Teaho ( wa vhu 4 wa 2000 ) , vhana vha tshikolo vho vhifhaho muvhilini a vha nga ḓo khethululwa zwi songo tea  . 
Ndivho ya izwi ndi u ṋea mupondwa tshikhala tsha u shela mulenzhe kana u dzhenelela thwii kha u fhindula malugana na vhugevhenga , na u engedzedza nḓivho ya mukhakhi ya mvelelo dza vhuḓifari hawe na u ṋetshedza tshikhala tsha u vha na vhuḓifhinduleli malugana nazwo . 
Heyi ndi nḓivhadzo ya u ḓivhadza vhaṅwalisi vha zwa badani uri vhuṋe ha goloi kana dzina zwo shanduka . 
Kha vha kuvhanganye  . 
Kha vha dzhiela nṱha : U kona u swikelela ndambedzo ya ECD , vha fanela u tevhedza na mikhwa na zwilinganyo zwa lushaka zwo fanelaho . 
Ndi zwifhio zwine thandela ya nga kwama ngazwo vhathu vhe ya sikelwa vhone vho vhuedzwaho ngayo ? 
Tshimbidza u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe vhoṱhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha ḓo vha fara zwavhuḓi na u ṱhonifha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho , na nga u sumbedza vhupfelavhuṱungu . 
Sa zwe nda zwi amba u thomani , mveledzo dza lushaka na dza ḽifhasi dza zwa masheleni dzi ṱoḓa uri ri engedze ṱhuṱhuwedzo ya tshiṱirathedzhi na u topola nḓila dza ndambedzo ya nga nnḓa yo engedzwaho  . 
MBUDZISO 1 Ndivho ya u pfiwa ha mugaganyagwama ndi mini ? 
Muvhuso u nga kona fhedzi u i thoma na u i tshimbidza , hu si u i langula  . 
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa . 
Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha i shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi , vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha ḓo tikedza khumbelo yavho nga u ṋetshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo . 
Vho Minisiṱa wa zwa masheleni Vho Malusi Gigaba vho khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u khwaṱhisa ikonomi nga u fara nyambedzano dze dza tshimbila zwavhuḓi na vhabindudzi na zwitshavha zwa ḽifhasi zwa masheleni musi vhe madaloni avho ngei United States of America , vhe Miṱanganoni ya Luṱavula ya International Monetary Fund na Bannga ya Ḽifhasi . 
Dzi nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi vhige khadzo na uri dzi nga ṱanganedza phethisheni , vhuimeleli kana vhupfiwa zwi bvaho kha tshitshavha . 
Huna dziṅwe ngudo dzo iteaho Marikana na dziṅwe khombo dzine a ri nga tendi dzi tshi dovha dza bvelela kha shango ḽashu . 
Nyolo dzi sumbedza tshaka dza zwivhuya zwine zwa nga waniwa miṅwahani ya 1 na 2 ya u shumisa CBP  . 
Ro lindela Phalamennde itshi khunyeledza maitele , zwine ra fhulufhela uri zwi ḓo itwa nga u ṱavhanya . 
Sa zwo bulwaho afho nṱha , uvhu ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwaleli  . 
Ro khwaṱhisa kha sia iḽi nahone ri lavhelela matshudeni uri vha ite zwo vha fanelaho u itela uri hu vhe na u guda hu bveledzaho  . 
Vhabebi vha nga swikelela hani maṅwalo a CAPS ? 
Muambasada Muhulwane a re Johannesburg u dzhenela miṱangano yashu na uri u a ri humbela uri ri thuse arali ha vha na ṱhoḓea  . 
Mvelelo khulwane ndi ya uri mbilaelo dza vhafumakadzi dzi vhoniwa sa tshithu tshithihi tshi re thungo , zwe zwa bveledza uri vha dzhielwe fhasi kha sisitemu ya muvhuso na kha zwiṅwe zwiimiswa zwa lushaka  . 
Ndi tshakha dzifhio dza muṱangano dze vha dzi dzhenela ? 
U gonya ha mitengo ya zwiḽiwa ndi iṅwe ya thaidzo vhukuma ḽifhasini ḽoṱhe  . 
Ni ita mini musi ni sa athu ṋuṋedza swigiri kha saḽadi ? 
U wana mikovhe miṱuku ya ṱhoḓea dza ḽifhasi fhethu hune feme dzapo dza nga kona u pikisana na dziṅwe zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane  . 
U vha khagala na u ita zwithu ngeno muthu a songo dzumbama ndi thikho dza muvhuso wa demokirasi , hezwi zwi dovha zwa vha mutheo wa u khwinifhadzwa ha tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Ndinganyiso ya mbeu : U vhingwa u tshe muṱuku ndi tsumbo dza u sa lingana ha mbeu na hone zwi dovha zwa ṱuṱuwedza ndinganyiso ya mbeu na u tambudzwa ha vhana , ukuthwala a zwi faneli u vha hone kha tshitshavha tshashu . 
Musi ri tshi dzulela u fhirisela phanḓa mathomo a u shuma a phindulo ye ra i dizaina zwi ḓo ita uri khaedu idzi dzi ṋaṋe u ri kandeledza  . 
Sa zwine zwa vha hone kha mulayo wa musalauno wa u tshipa , mulayo u ṱoḓa thendelo , hu si u tou humbulela uri vhana vha khou tama zwifhio . 
U khwiniswa uhu ndi u tevhedza mbetshelo dza Tshipiḓa 15 tsha vhu tsha Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikeleo kha Mafhungo . 
Nazwino a hu na khethekanyo yo khwaṱhaho vhukati ha mathemo aya mararu ; a na zwiṱaluli zwao one aṋe , fhedzi o farana  . 
Vhuṱalu 58 . 
Tsha u thoma ndi u ṋea mvulatswinga nga ha pfalandoṱhe . 
U dovha wa bvisela khagala hune muvhuso wapo wa ḓo wana hone tshelede  . 
Sa zwine ḓivhazwakale ya ri sumbedza , vho lingedza u thoma mbofholowo vha tshi itela riṋe sa vhaswa na uri vho vha vha na zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho  . 
Vhagudi vha dovha vha ṅwala zwiṅwe zwi re kha maambaitwa nga nḓila ya maambelwa . 
U lavhelesa u thogomela fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe u tikedza nḓowetshumo ya muzika wapo une wa ḓo thusa u shela mulenzhe kha ikonomi na u vhulunga u fhambana ha mvelele dzashu . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo ṋea mufariwa fomo dzo teaho dza khumbelo  . 
Hezwi zwi anzelwa u itwa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Zwa zwino ndi ḓo tama u amba nga ha mafhungo a re na vhushaka na u engedzwa ha tshumelo dza ndeme , u shandukisa u sa lingana , vhudziki na tsireledzo na u ṱanganela kha matshilisano . 
Mbalo ndi luambo lu ne lwa shumisa zwiga u itela u buletshedza nomboro , zwa dzhomeṱiri na vhushaka ha nyolo . 
Zwavhuḓivhuḓi , hu tea u vha ho itwa na tsedzuluso dzo khetheaho musi nyimele i songo ḓowelaho kana ya shishi yo no fhira  . 
Mutholi u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo musi tshipikiṱere a tshi mu ḓivhadza nga ha tsedzuluso na ṱhoḓisiso , zwine zwa ḓo itiwa henefho vhuponi  . 
U anetshela hafhu zwe zwa bvelela kha thevhekano ya tshiṱori . 
Musi vha tshi swika photho ya vhudzheno , vha fanela u ita khumbelo ya u dzhia zwikambi photho ya vhudzheno zwi tshi ya hune vha ḓo zwi rengisela hone Afrika Tshipembe . 
Zwikili zwa u langula thandela  . 
U wana mihumbulo muhulwane na vhuṱanzi ha u tikedza . 
Dzina ḽavho ḽi do dzheniswa kha Mutevhe wa Vhakhethi wa Lushaka wa Nnyi-na-nnyi musi vho no ḓi ṅwalisa nahone ho khwaṱhisedzwa zwidodombedzwa zwavho kha Redzhisita ya Vhathu . 
Fhedzi-ha ndi zwa ndeme uri hezwi zwi si ambe uri vhashumi vha re vhatshena vhane vha nga vha vha sa koni u amba luambo lwapo a vha nga tshimbidzi CBP  . 
Ndangulo : Vhathu vha vhupo honoho vha shumisa dzangano lo livhiswaho kha tshitshavha line la vha hone ( CBO ) kana vha vhumba liswa uri vha vhumbe pulane dza u thivhela zwishumiswa zwa mupo wavho na u dzi shumisa zwavhudi . 
Khothe dzoṱhe dzi fanela u ṱuṱuwedzwa u tevhedza zwenezwi . 
Bele o ri u kundwa a ya a ramba mmbi ya Maswazi vhe vha hana u mu thusa  . 
Fhedziha , u dzhenela ha vhafumakadzi na u shela mulenzhe zwavhuḓi kha maitele a mulalo na kha thandululo dza nndwa zwi dzhielwa nṱha zwenezwino na u ṅwaliwa nga tshitshavha tsha dzitshakatshaka  . 
Hu tea u dzhielwa ntha zwiliwa zwa pfushi , ndila ya kutshilele , malwadze , ndowendowe , zwishumiswa zwine zwa vha hone , na pfanelo dza vhathu  . 
Maitele aya maswa a muthelo o itwa nga nḓila i fhelisaho u shumana na mabammbiri hune zwa konadzea , na u ita uri mashumele e avha a tshi ṱo ḓa zwanḓa zwa muthu a shumee hu si na muthu na u vhona uri kufarele kwa vhatheli ku vhe ku fanaho  . 
Vhuthihi ha Afrika vhu kha fulo ḽa AMANI AFRICA ( Mulalo Afrika ) Ndowedzo dza Vhupfumbudzi ha Mudavhini dza Vhuvhili kha Senthara ya Vhupfumbudzi ha Nndwa ha Maswole a Afrika Tshipembe ngei Lohatla kha ḽa Kapa Devhula u bva nga dzi 19 Tshimedzi u ya kha dzi 7 Ḽara 2015 . 
Ri fanela u humbula nga ha shango ḽine zwidimela zwa luvhilo luhulu ( u fana na gulu ya tshigidi ) zwa ḓo fhira Johannesburg musi zwi tshi khou bva hafha u ya Mesina , zwa ima Baffalo City zwi nḓilani u ya eThekhwini zwa vhuyela murahu hafha Ḓoroboni ya Kapa  . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muhaṱuli muhulwane wa khothe , vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Muhaṱuli wa Khethekanyo yeneyo . 
Kha vha thome nga tsumbo khulwane , tsumbo , ndi ṅwaha u fhio we wavha wo ṋaṋa , ndi vhafhio vhathu vhane vha nga fanyiso dziṅwe tsumbo zwi tshi ya nga u ṋaṋa  . 
IDP i na maga afhio ? 
Ruby Ndi zwifhio zwiswa nga 2014 ? 
Naho zwo ralo , khamphani dza zwa mishonga dzo vhiga mulandu wa vha sekhithara ya mutakalo wa nnyi na nnyi kha mafhungo aya  . 
Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya akhaunthu ya bannga na khoudu musi vha tshi badela  . 
Thebulu ya 6 i re afho fhasi i sumbedza tshivhaloguṱe tsha vhashumi ( hu tshi katelwa na vhashumi vha re na vhuholefhali ) nga lushaka na mbeu kha iṅwe na iṅwe ya khethekanyo dza mushumo dzi tevhelaho  . 
Kha vha dzhiele nzhele : Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 5 wo bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi iyi  . 
Zwi tshe zwo ralo , lwanzhe lu kha ḓi vha nḓila yashu khulwane ya u rengiselana nga tshashu  . 
Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo pfumbudza vhatsila kana vhatsila vha shumaho nga dziphaiphi vhane vha ḓo lugisa phaiphi dzine dza khou bvuḓa vhuponi havho . 
Vhatholi vha nga ita khumbelo ya ndambedzo kha SETA yavho musi vho no saina thendelano ya vhugudisi  . 
Kha hu gudiwe ṱhaluso dza ndima dza vhaṅwali vhomakone . 
Kha vha ntendele , Mulangadzulo na Mudzulatshidulo , kha nyimele ino ndi humbele vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho teaho u ḓinwalisele na u voutha kha khetho dza lushaka na dza vunḓu dzi ḓaho , uri ri kone u vhekanya vhumatshelo hashu roṱhe  . 
Kha nzulele iṅwe na iṅwe , rabulasi u tea u dzhia maga a ndondolo o teaho hune a ṱoḓea , khathihi na u ṋanga zwimela u ya nga zwo bulwaho afho nṱha  . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu tea u vha kha ho dzudzanywawaho lwa mulayo u itela u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vhoṱhe vha shango vha vhe na pfanelo dzi linganaho dza u dzhenelela  . 
Kha vha ḓadze annexures dzo teaho dza fomo SAPS 517(e) , i wanalaho tshiṱitshini tsha mapholisa u itela ḽaisentsi iṅwe na iṅwe ine vha tama u i vusuludza . 
Ri ḓo tea u lavhelesa fhungo iḽi ro sedza kha u engedza muelo wa mutheo wa luṱa lwa tshifhinga tshi ḓaho . 
Maimo a asesimennde a nga ṱanganywa nga ngomu ha dzigireidi na u buḓa kha gireidi dzoṱhe  . 
U sika mafhungo nga maipfi o gudwaho . 
Fhedziha muhumbulo woṱhe wa u gudisa ḽitheretsha ndi u sumbedza vhagudi uri luambo lwa hayani lu nga shumiswa hu na nzhele , vhuṱali , khumbulo na vhuḓi . 
Vhone uri mafhungo a nga hanedzaniwa nga vhuḓalo u fhirisa zwine zwi nga itiwa kha madzulo a Phalamennde  . 
Tshivhalo tsha miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo na u tholiwa hayo na tshifhinga tsha u shuma ofisini tshayo , zwi fanela u randelwa nga mulayo wa lushaka  . 
N(wana wa musidzana a tshi thoma u thanya u ya musevhethoni  . 
Mulayotewa wa vunḓu wo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa . 
Muthu ane a rumela kana ane a lingedza u rumela zwi songo tendelwaho , zwo bvaho nḓ ilani kha ino website kana ane a lingedza u dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe nga nnḓ a ha thendelo kha ino website u ḓ o tovholwa lwa mulayo , nahone arali GCIS kana tshivhumbiwa tshiṋwe na tshiṋwe tsha tshitshavha tsha tshinyalelwa , hu ḓ o vhilwa tshelede ya tshinyalelo kha onoyo muthu kana tshivhumbiwa . 
Idzi ndi ndivho dzi fanaho na dza CBNRM  . 
Nga ḽa 7 Ṱhangule , muṱangano wa Tshigwadatsha Vhoramabindu vha Shumisanaho tsho thomiwaho nga Muphuresidennde tsho amba nga ha ṱhoḓea ya u khwinisa vhukoni ha kulangele na zwifhinga zwa u ḓo shandukisa thikhedzo ya vhubindudzi . 
Vho Minista vho kunda kha milandu mivhili vha kundwa kha miṅwe mivhili  . 
Tsumbo , arali muraḓo kana tshigwada u bva kha tshitshavha a nga kwama Komiti ya Wadi u ṱoḓa thuso , miraḓo ya komiti ya pfa uri tshigwada tshenetsho a tsho ngo ṱanganedzwa tshitshavhani , zwi ḓo tuṱuwedza kufarelwe kwa muthu onoyu kana tshigwada tshenetsho , zwihulwane kufarelwe kwa mafhungo avho  . 
Anekizha G. 
Kha vha ntendele , Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula , nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu , uri ri kone u vhumba vhuyo hashu . 
GCIS a i nga vhonwi mulandu uri a yo ngo findula . 
Ndi ifhio ndivho ya mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele ? 
Hezwi zwi ḓo ita uri vha vhe na nḓivho ya khwine kha u khetha mabuḓo a zwa mishumo ine ya bveledza u tholwa ha maimo a nṱha na u thusa uri hu engedzedzee nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho kha shango . 
LUFU LWA VHOMME HU AMBIWA LUFU LUNE LWA BVELELA KHA VHAFUMAKADZI NGA TSHIFHINGA TSHA VHUIMANA , TSHA U BEBA , KANA NGA MURAHU HA VHEGE DZA RATHI NWANA O BEBWA  . 
Ndi zwifhio zwine komiti ya wadi ya nga ita kha u thusa ? 
Mathemo a ndeme a teaho u ṱalutshedzwa vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi vhune ha vhaisa ; na vhuviavhathu  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa u shumisa pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli havho zwavhuḓi na u ṱhonifha avho vhe vha lwela mbofholowo ine ra khou ḓi phiṋa ngayo ṋamusi . 
Khomishini yo takalela u vhulungwa ha khothe dza sialala . 
U anganyela na u kala a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha  . 
U ita ḽitambwa ḽa lungano hu na muanetsheli na vhaambi vho fhambananaho . 
Ndi vhafhio vhane vha shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo na uri mushumo wavho ndi ufhio ? 
Diimiseleni hezwi , ni edzise u shumana nazwo phanda ha musi zwi tshi hulela  . 
Naa vha khou shumisa maanḓa maṱuku a muḓagasi kha dzithulusi na tshishumiswa , tsumbo , zwishumiswa zwine zwa shuma nga beṱiri kana nga sisṱeme dza maanḓa maṱuku ? 
Tshivhululu o fhedza vhege a sa yi tshikoloni  . 
Zwi ḓo thusa hafhu Komiti ya Wadi u vhiga kha masipala sa izwi i tshi kona u isa muvhigo ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga zwe ya pulana u ita  . 
Ngauralo dungo ḽo no khou rengisiwa a ḽi nga ḓo tama u fhirisela thundu arali mutengo wa u pfukisela u fhasi ha tshinyalelo  . 
Izwi zwo itwa manweleldzo azwo kha ṰHUMETSHEDZO YA 5  . 
Phanḓa ha musi miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhedzela Ndayotewa , u ya nga Sheduḽu ya 2  . 
U ṅwala nga luambo lwo leluwaho nahone lu tshilaho . 
Tshikalo tsho tendelwaho ndi tshinwiwa tshithihi tsho ḓoweleaho u ya kha zwivhili nga ḓuvha . 
Nambatedzani tshiṱikara tshitswuku ni tshi sumbedza uri zwine vha khou ita zwi na khombo . 
Kha vha bveledze mbonelaphanda ya vhupo ya matshelo . 
Vha lugisele hu na tshifhinga - vha ḓivhe zwine vha khou ya u amba na u dzula vha na mbuno na mafhungo oṱhe  . 
Khuḓano khulwane zwi khagala i vhonala maelana na uri vhaṱolamuvhalelano vha vhiga kha nnyi  . 
Linga o teaho a tea u shumiswa kha u bveledza rubiriki ya u linga mushumo kana u vhudzisa mbudziso  . 
Nṱhani ha izwo , ri ḓo humbela u kokodza malofha u bva kha vhaṅwe vhathu u itela dziṅwe ndingo dza malofha  . 
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa sa zwe zwa bulwa kha ṱhanziela ya u ṅwalisa . 
Kha dziṅwe nyimele , nga maanḓa dza vhasidzana , hezwi zwi katela u rengisa mpho dza vhudzekani  . 
Ndingo ya phungudzelo kha khethekanyo ya 36 i ṱoda mulayo une wa pfukekanya pfanelo uri hu fushwe ndivho ine ya ṱanganedzea , na uri zwi ṱoḓa u linganyiswa vhukati ha tshinyalelo ine ya nga vha hone musi ho pfukwa pfanelo na mbuyelo ine ya nga wanala musi ho pfukwa pfanelo . 
Nga u pfufhifhadza muthu o yaho mu(lani ; zwitunguloni zwa musanda o vha a sa tendelwi u vha tsini nazwo  . 
Vhathogomeli vha phuraivete vha tea u dzula vha tshi ita tsheo dzi fanaho na musi hu tshi todea dzilafho la mishonga kana arali hu tshi todea u eletshedza  . 
Muhumbeli a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu malugana na u hanelwa honoho  . 
Tsumbo 2 : Mutholiwa ho ngo tendelwa u shumela kha Bodo ya dzangano kana bindu ( line muhasho wawe wa ita bindu na(lo  . 
Manweledzo aya a ṱalutshedza uri hu bveledziswa hani mkumedzo kha IDP  . 
Tshitshavha tshi tea u dzhenelela kha phurosese ya u ṱola , u ela na u sedzulusa kushumele , sa masipala , hu na vhukwamani na tshitshavha tshapo , tshi tea u bveledza na u shumisa nḓila na sisiṱeme na u topola phurosese dza izwi  . 
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso , arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa s Bveledzisa tsatsaladzo ya nḓivho ya luambo  . 
U themendelwa uhu na mikumedzo u bva kha Muvhigo wo Katelaho nga ha u thomiwa ha Mulayombisi wa Mutakalo wa Matshilisano wa 1997 yo tendelwa . 
Mutumbu : Luambo lu shumiswaho lu tea u anḓana na tshiimiswa tshine tsha khou ṅwalelwa . 
Khabinethe yo tendela Muhasho wa Zwa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe u vha ṋemuṱa wa khonfarentsi ya World Aquaculture Society ngei Cape Town u bva nga ḽa26 u swika 30 Fulwi 2017  . 
Dziṅwe rekhodo , nga nnḓa ha dzine dza tea u thoma dza tou humbelwa , dzi dzula dzi hone hu songo thoma ha itwa khumbelo u ya nga PAIA . 
Nga 2016 Afrika Tshipembe ḽo thoma ndingo dza vhoṱhe na mbekanyamushumo ya dzilafho hune muthu muṅwe na muṅwe a re na tshitzhili tsha HIV u vhewa kha dzilafho hu sa khou sedzwa tshivhalo tsha CD4 . 
A zwi ambi uri u vhulaha vhathu ho vhuya ha vuwa ho ṱuṱuwedzwa  . 
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u ḓo penndela maano a u phaḓaladza thekhinoḽodzhi dzo bveledzwaho fhano mafheloni a 2016 . 
Mbekanyamushumo i khou tshimbilelana na ndivho dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka(NDP) na urii khou lavhelela u sika mishumo ya vhaswa ya 200 , vhane vha ḓo pfumbudziwa u vha vhalavhelesi fhethu hu dalelwaho ngavhaendelamashango lwa miṅwedzi ya 36 . 
Khothe ya Mbilo dza Mavu na Khothe ya zwa Vhashumi dzi na tshiimo tshi linganaho na tsha khothe khulwane . 
Mbofho dzo fhiriswaho nga Masipala wavho u thomasisiteme ya komiti dza wadi  . 
Izwi zwo thomiwa nga kha miṱangano ya mashango mavhili ho sedzwa Mihasho ya Mivhuso yo pikwaho , miṱangano na vhane zwa nga konadzea u bindudza navho , nyambedzano na Nnḓu dzo fhambanaho dza Makwevho khathihi na u shela mulenzhe kha nnḓu dza lushaka na mitambo ya ṱhuṱhuwedzo ya vhuendelamashango . 
Ri khou humbela uri vha dzhiele nzhele uri nomboro ya luṱingothendeleki lwavho i tea u ṅwaiiswa kha GEMS uri vhone vha kone u shumisa tshumelo . 
Nga murahu ha nyambedzano vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha yunivesithi dzashu , thendelano yo swikelwa nahone ho dzhiwa tsheo siani ḽa zwiko zwi ṱoḓeaho u vhona uri zwikili zwi ṱoḓeaho , fhedzi zwine vhanzhi vha sa vhe nadzwo , zwi a ṋekedzwa  . 
Musi tsengo itshi fhela murangaphanḓa wa sialala u bula tsheo ya khothe ya sialala . 
Vha wane fomo ya khumbelo nga fhasi kha inthanethe vha i ḓadze . 
Musi khumbelo ya thuso yo no tendiwa , fomo ya u kiḽeima ya EMIA , dokhumenthe dzoṱhe dza thikhedzo na khwesheneya yo teaho dzi tea u ḓadzwa dza ṋewa EMIA hu saathu u fhela minwedzi miraru ya ḓuvha la mbuiselo ya bindu ḽo tendelwaho  . 
U sa lingana ha zwiko zwa thekhinikhala na zwa masheleni , zwo ṱangana ṱhahelelo ya zwikili , zwi dzula zwi zwithithisi zwa u bvela phanḓa  . 
U topola masia 1  . 
Vha tea u thoma u wana thendelo kana u ḓiṅwalisa u bva kha Mulayo wa Munwalisi 36 wa 1947 , kana u itela uri vha tendelwe u ya nga Tshiteṅwa 21 tsha Mulayo 101 wa 1965 , wa u renga mishonga ya u haela phukha u bvannḓa . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha zwitatamennde zwa tshidzumbe kana zwi re ngomu kha Webusaithi dza nnḓa ha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na muṱa wa Webusaithi dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Ndivho ya u fara ndi ifhio ? 
I tea u vha pulane i pfalaho ine ya nga shuma , u si mutevhe wa zwithu zwine zwa khou sokou humbulelwa  . 
TSHIKWAMA TSHA APEX NDI MINI ? 
Hezwi zwiwo zwi khou ri sumbedza khombo dza u eba mugodini zwi siho mulayoni sa zwiito zwi siho mulayoni zwine zwa vhea matshilo a tshitshavha kha tshutshedzo . 
Vhudavhidzani - aya ndi maṅwalwa ane a rumelwa kha komiti kana maṅwalwa ane a rumelwa nga komiti  . 
U ya nga ha tshigwada itshi vhubvelele vhu na mushumo kha u bveledza muthu  . 
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele ya 1997 , i bula uri mihasho ya vhukati na wa vundu i na sisiṱeme dza ndaulo ya kushumele dzi katelaho u ta zwisumbi zwa nḓisedzo ya tshumelo na u kala kushumele  . 
Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu , khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka  . 
Ndi musi Mbiḓi i tshi vho thoma u neta ndi he Pfeṋe ḽa mbo ḓi i sukumedzela muliloni ! 
Kha Themo ya 3 , zwikhala zwa nomboro zwo engedzedzea u ya kha 80 . 
Phalamennde ya Afurika Tshipembe yo bveledzisa Mbekanyamaitele ya Ndaulo ya Malaṱwa , sa tshipiḓa tsha pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi ya u laula vhupo ha mushumo ho tsireledzeaho  . 
Hezwi zwi thusa muṱo ḓisisi uri a ambedzane na muḓivhadzi  . 
Khabiethe yo tendela u thomiwa ha Mulayotibe wa Tshikimu tsha Mbuelo ya Khombo dza Dzibadani , wa 2017 Phalamenndeni . 
Hu tea u vha na thendelano vhukati ha muṋe wa khireshe na mubebi kana muunḓi , arali vha ṱanganedza vhana vha fhiraho rathi ( vha vhukale vhu swikaho kha miṅwaha ya rathi ) nga fhasi ha vhabebi kana vhauunḓi vhavho vhukati ha awara dzo tiwaho dza ḓuvha kana vhusiku , kana lwa tshifhinganyana , vha nga ita khumbelo ya u ḓiṅwalisela kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u re tsini navho kana ofisini dza masipala . 
U wana mbuelo dzothe hedzi a zwi nga leluwi-zwi amba uri hu tea u vha na u shumesa nga maanda nga dzangano na nga tshitshavha  . 
Nga ḽa 25 Lara 2016 , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari Mifhindulano ya Lushaka ine ya ḓo vhona Mimasipala ya Zwiṱiriki i tshi ḓo tshimbidza mifhindulano iyi ṅwaha woṱhe  . 
Mutevhe wa zwigwada zwi re na dzangalelo u tea u shumiswa u vha thusa kha u vha kwama musi hu na muṱangano ya nnyi na nnyi , kana miṱangano yo khethaho ya madzangalelo , sa tsumbo , u lugisela mihumbulo i dzhenaho kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho  . 
Vha humbelwa u amba na mushumi wavho wa HR u wana arali vha tshi tea u wana mutikedzelo u bva kha mutholi wavho . 
Vho Ndau vha tshi ralo vha gekhana na tombo lihulu vha mbo ḓi nwela khothe . 
Mutheo wa ndayotewa u tendela u fhambana kha ṋetshedzo ya maanḓa na mishumo , nahone izwi zwi tea u shumiswa u khwaṱhisedza uri hu na u tshimbilelana vhukati ha vhukoni na vhuḓifhinduleli ha mavunḓu na mimasipala  . 
Kha madzangano aya mbekanyamaitele ndi u sumbedzisa ṱhonifho ya vhashumi nga kha sisiteme dza u pfumbudza , u ṋetshedza mafhungo a re khagala a vhonalaho na u amba nga ha vhurangeli vhuswa  . 
U vusuluswa na u engedzwa ha Mulayo wa Tshikhala na Nyaluwo ya Afrika ( AGOA ) zwi ḓisa puḽatifomo kha u engedza nḓowetshumo na u ṱanganelana ha dzingu  . 
Vhashelamulenzhe vha khethekanywa nga zwigwada zwivhili vha dzhiela nṱha Sinerio i tevhelaho na mbudziso dzo avhelaho  . 
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshothe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela , vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho  . 
Hezwi zwi fha vhana vhashu tshirunzi . 
U kwamana na vhashumisi vha tshumelo u vhona uri luambo lwo teaho hune lwa khou ambelwa hone zwi fhambana u ya nga ndivho na vhathetshelesi  . 
U shela mulenzhe hu songo vha ha vharangaphanḓa vhapo fhedzi kana vhaḽa vhane vha anzela u ḓa miṱanganoni ya tshitshavha kana vha i tshimbidza , hu tea u katelwa na vhathu vha masia oṱhe a tshitshavha , hu tshi vhalwa na vha songo tsireledzeaho  . 
Vha ṅwale nomboro ya referentsi ye vha i wana SARS kana arali vho i wana kha davhi ḽa SARS , vha bule dzina ḽa davhi , datumu na muthu we vha rumela mbilaelo khae  . 
NLS i shuma sa sisiteme ya Muvhuso ya phurofeshinala ya u tikedza luambo nga u fhindulela manwalo a tshiofisi a tshi ya kha nyambo dzothe dza tshiofisi  . 
Thendelo ya u ṱunḓa i vhona uri thundu ine vha khou ṱoḓa u i ṱunḓa , i a tevhedzela ṱhoḓea dza shango dza tsireledzo,mupo , mutakalo na u vha ya maimo . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka lufu lwa vhomme hu ambiwa lufu lune lwa bvelela kha vhafumakadzi nga tshifhinga tsha vhuimana , tsha u beba , kana nga murahu ha vhege dza rathi nwana o bebwa  . 
Khothe i nga ṋea mapholisa ndaela ya u dzhiela Muhwelelwa tshigidi arali o no vha shushedza nga vhutshilo havho . 
Vhupfiwa nga vhathu vhu dovha hafhu ha leludza vhukwamani vhukati ha tshitshavha na Miraḓo ya Phalamennde  . 
Ndivho kha Vhuimo ha Fhasi i kha mitambo na dziṅwe nyito dzine dza vhumba mutheo wa u dzhenelela kha zwipotso nga murahu . 
U dzhenela ha Vhakhiresite nga u ṱavhanya kha khanedzano hu ombedzelwa nga fhungo ḽa uri maipfi a pfalesaho kha khanedzano a phirisela na ngalafho  . 
Kha vha shume na vhathu zwavhudi . 
Nga kha u shumisana na vhaimeleli vha vhashumi na sekithara ya migodini , muvhuso una ndivho ya u thoma u sisiteme ya vhuṱoli na vhulavhelesi ine ya ḓo ṋea dzikhamphani dzi re na tsireledzo yavhuḓi na u tevhela milayo ya ndiliso magavhelo . 
Mabindu na vhafarisani vha madzangano a vhashumi kha tshipiḓa tshine vha khou bvela phanḓa u tshi ita vha tshi itela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe na fulufhelo ḽa nyaluwo ya ikonomi . 
Sa tsumbo , vhuimo ha tshilikadzi nga fhasi ha milayo ya sialala i nga si khwiniswe hu si na u engedza khaphasithi ya vhuṋe ya vhafumakadzi  . 
Musi vhabveledzi vha mafhi mavhisi nga huṅwe vha tshi tshenzhela vhukonḓi ha u tevhedza ṱhoḓea dzo khwaṱhaho , thaidzo khulwane ndi vhukonḓi vhune vhulaedzwa hapo ha vha naho kha u shumisa ndaulo  . 
Muvhili wo takalaho u ita uri na muhumbulo u vhe wo takalaho  . 
Mbadelo ya khumbelo musi maitele a tshi thoma musi hu tshi rumelwa fomo ya khumbelo  . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha nga u ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli ha tshitshavha na u thoma zwithu uri vha kone u fhindula kha ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
U sika phetheni dzavho dza nomboro  . 
Vhathu vhothe vha na zwine vha kona zwone na zwine vha si si kone , zwine vha toda na zwe vha lavhela na thodea  . 
Nga murahu ha maḓuvha a ṱahe , nga ḽa 11 Luhuhi 1990 , Vho Nelson Mandela vho vhofhololwa u bva dzhele nga murahu ha miṅwaha i fhiraho 27  . 
Kha vha pakulule muhwalo wa halwa hanefho he wa swikela hone nahone vha tshi khou sumbedzwa nga muingameli a bvaho kha Muhasho wa Vhulimi  . 
Hu na phaiphi dza maḓi na mitshini yo dzhenisiwaho fhedzi thaidzo hu pfi ndi maanḓa a u bommba maḓi  . 
U fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu na ine ya tshimbidzwa nga ndivho ya u vhona uri hu na vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe  . 
Phalamennde i tea hafhu u lavhelesa uri muvhuso u khou thoma hani u shumisa milayo ya shango . 
Komiti iṅwe na iṅwe i vhonana na mushumo wa mihasho yo tiwaho ya muvhuso  . 
Khabinethe yo themendela u bviswa ha Mulayotibe wa Ndindakhombo wa 2015 , hu u itela u dzhenelela ha tshitshavha . 
Muphuresidennde vha ḓo ḓivhadza khomishini khathihi na zwine ya ḓo sedzesa zwone . 
U si na tshau u vha wa vhutshivha . 
Vhathu vhothe vha ḓo tea u shela mulenzhe kha ṱhuṱhuwedzo ya mulalo na tsireledzo . 
Muvhuso wapo u fanela u vhona uri hu na ndaulo yo teaho ya u tsireledza tshelede , ndaka na tshelede ya masipala kha u tambiswa , u xela kana u tswiwa  . 
Vhulavhelesi ndi mushumo wa ndayotewa wo ṋetshedzwaho Phalamennde ( hu tshi katelwa na Vhusimamilayo ha Mavunḓu ) u ṱola na u vhea iṱo kha mishumo wa muvhuso . 
Phalamennde yashu ya dimokirasi i na ḓivhazwakale ya u ḓihudza ya vhuimeli ha vhafumakadzi  . 
Thandela dzo kumedzwaho dzi ṱoḓaho u dzhenelela ha tshitshavha na mihumbulo na tshifhinga tsha u ṋetshedza musi hu tshi tea u vha na vhuvhudzisi na musi hu tshi ṱoḓea mafhungo  . 
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya u vusuludza u ṅwalisa , vha ite nga u ralo miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hutshi fhela . 
Vhagudi vha nga ita modele wa watshi ya vhutanda . 
Talelani phere dza maipfi a re na raimi . 
Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi  . 
I shela mulenzhe kha u sika mishumo nga u ṋetshedza vhaṱoḓisisi vha re na zwikili zwa nṱha na vhalanguli vha thekinoḽodzhi u itela nḓowetshumo na u khwinisa muṱaṱisano wa madzangano a mabindu ane a khou shela mulenzhe . 
Ramabulana o d(o dzhena vhuhosini hawe nga thuso ya n(wana wawe muhulwane Davhana na mavhuru vhe vha d(o lwisa Ramavhoya  . 
Maṱeṱe a dzikhuhu ndi zwiko zwi sa ḓuri nahone zwo tsireledzeaho zwa phurotheini , dziminerale na fulufulu zwa kholomo dzo fuwelwaho nama  . 
U sumbedza mibvumo ya mathomoni na magumoni ha fhungo lo ambiwaho . 
Kha vha thome nga nṱha dza pulane ya IDP  . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo mihulwane tsumbo : u shumisana u vhumba maḽeḓere nga mivhili yavho . 
U khoria mushonga wanga zwo vhulungea u swika ngafhi ? 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo  . 
Tshati dza foniki dza luvhondoni dza Tshivenḓa . 
Ndi nnyi ane a nga dzhoina ? 
Kha vha kwame Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha kha a ḓ irese ine ya vha afho fhasi kana vha dalele website ya Muhasho wa Vhulimi  . 
Hezwi zwi katela ndambedzo ya thengiselano ine ya vhea ndango ya mugodi muhulwane wa manganese zwanḓani zwa zwa mufumakadzi wa murema wa MuAfrika Tshipembe . 
Vhupfiwa ha Vhathu dza rera nga zwi re ngomu kha vhupfiwa  . 
PHAMBANO VHUKATI HA CMA NA WUA ? 
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu . 
Kha u linga ha fomaḽa , hu shumiswa memorandamu , ruburiki , mutevhe wa u sedzulusa , na zwikalo zwa phimo khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u itela u sedza , u linga na u rekhoda vhuimo ha u pfesesa na zwikili zwa vhagudi . 
Livhanyani maidioma a re kha khoḽomo i re kha tshanḓa tsha monde na zwine a amba zwi re kha khoḽomo i re kha tshanḓa tsha u ḽa . 
Hezwo zwi ḓo ita uri hu vhe na ndeme ya zwiṅwe zwa thekhinikhala kathihi na mishumo wa poḽotiki kha sia ḽashu  . 
THASIKI 1 Kha vha ambedzane nga ha khaedu dzo livhanaho na tshitshavha tshavho vha dzi vhekanye u ya nga shishi yadzo  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza zwo bulwaho nga Muphuresidennde zwa uri Afrika Tshipembe ḽo ḓi lugisela u thusedza Libya kha vhuḓidini ha Mvusuludzo ya Phanḓa na Mveledziso na u kovhelana na vho tshenzhemo ya shango ḽashu kha vupfumedzano , u dhata dayotewa na tshanduko ya demokirasi ya Shango . 
Kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwa phuraivethe zwi ṋetshedzaho khoso dza digirii zwi nga ḓi vhambadza zwone zwine sa dziyunivesithi , arali zwi songo ralo , ndi ngani zwi songo ralo ? 
Ndi vhona unga nd(ala yo vha fara vhukuma  . 
Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa Mafhungo wa Muvhuso i na zwipiḓa zwi tevhelaho : thekinoḽodzhi ya vhudavhidzani ya muvhuso , Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzani na Mafhungo , Vhuvhusi na Themamveledziso ya Thekhinolodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani na Tswikelelo na Mveledziso ya Tshitshavha  . 
U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni  . 
Khabinethe yo laela Tshigwada tsha Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhugevhenga na Vhutsireledzi u ita tsedzuluso ya u punḓuwa ha mafhungo o tsireledzeaho na u ita mbidzo ya uri maga a ndaṱiso a shume kha avho vho pfukaho mulayo . 
Vha na pfanelo ya u dzula kha mupo wo tsireledzwaho ure na mutakalo  . 
Fomo J155 : Vhudiimiseli na u tanganedza zwo tshewaho nga Master . 
Arali khothe ya ṋetshedza ndiliso , a i dzhiiwi sa tshigwevho , ndiliso i nga itiwa hu tshi khou ḓadziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho ṋetshedzwa  . 
Pulane yo ṋetshedzwaho i re phanḓa hashu i bva kha miṅwedzi milapfu ya rathi ya vhukwamani , khanedzano na mushumo  . 
Zwino ṅwalani zwine vha khou amba sa maipfi maambelwa . 
Nga nhani ha zwenezwi ndi zwa ndeme uri hu vhe na mveledziso ya hoea dza mimaraga yapo , i katelaho mimaraga yo pfumaho khathihi na u uuwedza vhuendelamashango ha zwa vhulimi na vhulimi ha mahayani na mishumo i elanaho nazwo  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka , mulayo u kwamaho mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo honoho , kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa wa vunḓu  . 
Ri khou amba nga khaedu dzo no ḓi waniwaho kha maṅwe madzangano na dzingudo dzo fhambananaho  . 
Sa dzangano ḽi shumaho nga nḓivho , u bveledza Vhashumi vhashu ndi zwa ndeme ya tshiṱirathedzhi yashu  . 
U shumisa tshifhinga tsho fhiraho na tsha zwino nga ngona . 
Mbuelo dzi wanwaho kha muthelo dzi shuma kha u vhona uri muvhuso u vhe na tshikhala tsha u ṋetshedza tshumelo dzi ṱoḓeesaho na thikhedzo ya matshilisano kha maAfrika Tshipembe vha dzimiḽioni vha shayaho . 
Mabulayo aya zwifhingani zwinzhi o vha a tshi nga tinyiwa nga vhuḓifari havhuḓi musi hu tshi khou shumiswa bada dza shango  . 
Thendelano ya mbofho ine ya dzhenelelwa nga zwigwada zwivhili kana u fhira . 
Muvhuelwa ngauralo u ḓo ṱanganedza mbuelo ya mutikedzelo wo engedzwaho na thandela khulwane a dzi nga ḓo vhaisala lwa masheleni nga nṱhani ha tshikalo tshadzo  . 
Muano kana Khwaṱhisedzo ya Phresidennde kana MufarelaPhresidennde 1 . 
Ri khou engedzedza fulo ḽashu ḽa vhubindudzi  . 
I ḓo shuma kha dzikhasino , bingo , mitshini ya dzihodelani na u betsha dzibere . 
Afrika Tshipembe ḽo wana vhuimo ha Mudzulatshidulo o Rangaho Phanḓa kha Vhufarisani kha Samithi ya Mexico nga Tshimedzi 2015 . 
Murangaphanḓa o vha a tshi shuma mushumo wa vhurangaphanḓa kha masia oṱhe a vhutshilo ha tshitshavha , u bva kha mveledziso ya vhupo ha mahayani u ya kha u rangaphanḓa mmbi musi wa nndwa na u tandulula thaidzo dza tshitshavha . 
Honeha , Nḓivhadzamulayotibe kha Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ( NHI ) yo bva nga Nyendavhusiku hu tshi itelwa u khwinisa ndondola mutakalo kha mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe  . 
Kha dzingu Darfur , ḽine ḽo hula nga maanḓa u fhira France , hu si na tshishumiswa tsha thekhinikhala nomboro nga dzoṱhe a dzi nga vhi na mushumo nga maanḓa wa u ḓisa mulalo wa vhukuma kha dzingu iḽo  . 
U shumiwa ha tshumelo hu nga dzhia vhege dzo vhalaho , uya nga tshumisano ya vhothe vha kwameaho . 
Kha vhudavhidzani , ro ḓiimisela u shandukisa siginala dza theḽevishini yashu na radio u bva kha anlogo u ya kha zwa didzhithala zwa khwiṋe zwine zwa ḓo ita uri ri wane zwifanyiso na muungo wa vhuḓi . 
U shumisa mbonalo ya maipfi u bvumba uri tshiṱori tshi khou amba nga ha mini , sa , gwati ḽa bugu na nyolo buguni . 
Bongi , we a vha a tshi khou ya hayani a tshi bva tshikoloni , a vhona uku kutukana ku tshi khou papamala damuni . 
Zwiuuwedzi zwa zwiko zwa muvhuso zwine zwa khou fhungudza mbadelo ya u pfukela kha miaisano ya zwibveledzwa  . 
Muraḓo nga eṱhe a tendelwa u shumisa nga vhuḓalo tsheo yawe na maitele a vhurangeli  . 
Dziṅwe nḓila , naho dzi tshi nga kona u ḓisa mbuelo khulwanesa nga murahu ha tshifhinga tshilapfu , dzi nga vha khombo ngomu khathihi na u lengisa u wana masheleni  . 
U dzhia nṱha mbuno idzi muvhuso wo vha wo tou tea u amba ngoho yo fhelelaho , nga tshifhinga tshiṱukusa na ṱandavhudza vhukuma  . 
Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali , nahone nga nḓila ine , i nga shumisea , hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo . 
Nḓivhadzo ya ndaṱiso ya R1 , 5 biḽioni ine ya khou fanela u badelwa nga ArcelorMittal , vhamagi vhahulwanesa vha tsimbi shangoni ḽashu , nge vha ita tshimbevha tsha u langana mitengo kha nḓowetshumo hei ya dzitsimbi , ine i tou vha ndaṱiso khulwanesa ye ya vhuya ya itelwa khamphani nthihi nga avho vhalangi vha zwa muṱaṱisano wa mitengo . 
Arali ri na zwidodombedzwa zwa muraḓo zwa zwino zwino , vha ḓo vhona tshenzhelo yavho itshi leluwa musi vha tshi ṱoḓa u shumisa mbuelo dzavho kana u swikelela Tshumelo dza tshikimu . 
Vhaswa vha ṋamusi vha na khaedu nnzhi dzi katelaho tshivhalo tsha nṱha tsha u shaya mushumo , vhushai na vhugevhenga  . 
Mushumo wa muvhuso : u tendela mahoro othe a polotiki uri a shume o vhofholowa , u tendela mahoro othe a polotiki uri a wane tshifhinga tshi edanaho tsha u vhonala kha TV  . 
Thikhedzo ya Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Mveledziso phanḓa , Afurika Tshipembe ḽo sumbedza nḓila ya tsireledzo ye ya khoḓiwa sa one maimo maswa a dzitshakatshaka - na hone u bva tshenetsho i vho shumiswa nga Mbumbano ya Dzitshaka sa yone nḓila ine ya shumiswa kha mishumo mihulwane  . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 8 : U vhala wo tou fombe . 
U shela mulenzhe kha foramu dza dzitshaka dzo ṱanganelanaho sa G20 zwo vhuedza ḽino shango . 
Tshumiso ya maḓi a nga fhasi kha zwa phuraivethe miṱani na ndivho dza u zwipuka ya u sheledza i ḓo , naho zwo ralo , a zwi nga ḓo tou langiwa lwo tiwaho nga nnḓani ha musi madzangalelo a tshitshavha a vha e khomboni  . 
Vhunzhi ha mavu a vhuponi ha mahayani afha Tshiṱirikini ndi mavu a muvhuso a re na pfanelo dza muṱanganelano wa tshitshavha  . 
Vhagudi vha a kona u tiba , u khiraya , kana u ita tshitendeledzi u mona na nomboro musi vha tshi khou vhala vha tshi ya phanḓa kha mutalombalo na kha giridi ya nomboro . 
Khomishini i tea u shuma i tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde , nahone kha u ita mishumo yayo , i tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo livhanaho nazwo , hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214 2 . 
Vho vha vho fheletshedzwa nga vhurumelwa ha nṱha ha dziminisiṱa na vhoramabindu u ṱuṱuwedza Afrika Tshipembe sa hone hune vhathu vha fanela u takalela u bindudza hone . 
Hedzi ndi mbudziso dzi konḓesaho dzine dza ṱoḓa nḓivho ya mulayo ine nda fhulufhela uri i ḓo thusa u wana thandululo ya tshoṱhe kha khaedu dza zwa ndayotewa dzine dza ḓo bvela phanḓa na u bvelela kha maanḓalanga a u dzhia tsheo ya mulayo  . 
Vha tendelana kha zwi dzhielwaho nṱha na uri zwi nga katelwa hani kha IDP  . 
Vhukoni ha mugudi vhu nga vhigwa nga nḓila nnzhi . 
Zwiṅwe zwitshavha a zwi athu vha na tshumelo idzo nga mannḓa mikhukhuni na kha vhupo ha mahayani . 
Kha bammbiri iḽi ḽa u shumela ni ḓo vhala nga tshipiḓa tsha nganeavhutshilomuṋe i no bva buguni i no ḓivhea ya The Long Walk to Freedom nga Vho Nelson Mandela . 
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe , muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea . 
Kha vha ṅwale maṅwe mafhungo ane a nga vha na vhushaka hu tshi lavheleswa khumbelo ya khaṱhululo . 
Tshivhalo tsha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa vha hone a zwi dzuli zwi tshi fana , fhedzi zwi a engedzedzea nga nthani ha ndangulo yavhudi  . 
Nyombedzelo i kha u tandulula thaidzo dzine dza vha kha vhupo ho fhambanaho na kha maga a u thusa avha vhalimi uri vha vhe vhabeledzi vha vhukuma vho bvelelaho nga tshifhinga tshiuku-uku  . 
Zwivhumbeo zwa muṱa zwo fhambanaho na zwiṱirakitsha zwo ṱanganedzwa kha ḽiṅwalo iḽi  . 
Tshitshavha tsho vhumbwa nga vhathu vha re na vhubvo ho fhambananaho , madzangalelo o fhambananaho , mvelele dzo fhambananaho , vhurereli , zwigwada zwa mifuda ya vhathu na mbuelo  . 
Arali zwi songo ralo , khumbelo i tea u vha na ṱhalutshedzo yo ṋekedzwaho nga ofisi yo teaho . 
Fhedziha , tshinwe hafhu , kharikhuḽamu yo kundelwa u ṋea nga nḓila i fushaho sisṱeme ya magudwa yo vhofhanaho na nḓivho u swikelela nḓivho dzo tiwaho nga kharikhuḽamu  . 
Ndivho khulwane ndi u takusela maimo a tshumelo nga u tou tevhekana , nga maanḓa ho sedzwa avho vhe tswikelelo yavho kha tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha yo pimeaho tshifhingani tsho fhiraho nahone ṱhoḓea dzavho dza dovha dza vha khulwanesa  . 
U badelwa ha mbilo lwa tshihaḓu nahone lu leluwaho maḓuvha a 14 maṅwe na maṅwe  . 
GCIS na maṅwe maṅwalo a mafhungo a ndeme . 
Pulane ya ndangulo ya vhud(i ha mufhe i fanela ? 
U vhona zwauri thodea idzi dzi khou tevhedzwa  . 
Naa Komiti ya Wadi yanga i na mihumbulo ine ya ḓisa nga haPulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ? 
Ee , ndi zwi funa u vha na khofheni ho kunaho  . 
Mushumeli wa call centre u fhindula luṱingo nahone a dzhia zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme  . 
Tsheo dzo dzhiwa u itela u tevhela zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya vhukati ya u khwaṱhisa dziSOC u itela uri dzi kone u swikelela zwipikwa zwa mveledziso . 
Vha Rand Water ndi vhone vha ḓisi vha maḓi Gauteng nahone tshipikwa ndi u fhungudza nḓisedzo u bva kha vha Rand Water nga 687 miḽioni wa ḽithara nga ḓuvha  . 
Ndaela iyi i ṋekedzwa musi ho itwa khumbelo ya u kokodzwa ha mbadelo yo tiwaho kha muholo wa mutheli  . 
Yunithi ya PAIA i ṱanganedza khumbelo dza tswikelelo kha mafhungo yo imela Mufarisamuofisiri wa Mafhungo , Yunithi i thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a khou tama u ita khumbelo . 
Vhatikedzi vha ṱhalutshedzo iyi ya themo vha ombedzela ndeme ya u wana nḓila ya iwe muṋe kha tshiṅwe na tshiṅwe tshi re kha mudzimu , madzuloni a u tevhela izwo zwine vhaṅwe vha themendela  . 
Musi ri khou lugisela tshanduko , hezwi zwi ḓo thoma ndeme khulwane  . 
Khumbelo i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 a u fhahewa ha ndambedzo ya tshitshavha  . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo , nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa  . 
U shumisana na madzangano a thekhisi dzapo na u thusa u ḓivhadza muṱangano ndi dziṅwe dza nḓila dzine tshumisano i nga thusa u ṱuṱuwedza ipfi ḽa tshitshavha  . 
Khuwelelo nga vharangaphanḓa vha kereke dza lushaka na vhaṅwe vharangaphanḓa kha zwa lutendo ya u ḓisa thandululo kha khaedu dza pfunzo ya nṱha dzo ṱanganedzwa . 
U hulela ha nyito idzi na mvelelo dzadzo dzi nga nḓila ine tshipiḓa tsha vhugevhenga tshazwo ndi tshihulwane kha sia ḽadzo ḽa poḽotiki ḽi konadzeaho  . 
Muvhuso u khou vusuludza nḓowetshumo ya dziphaka u itela u engedza zwa u sika mishumo na u khwaṱhisedza nyaluwo yo katelaho . 
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha tshitshavha nahone ine ya vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha sumbe . 
Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi wo humbula na u thoma thandela ya vhutsila , ine ya lambedzwa nga nga Tshikwama tsha Thuso ya Vhushai tsha kha Muhasho wa Mafhungo a Mupo na Vhuendelamashango , u thusa vhathu vha na vhutsila u bva kha zwigwada zwa malo zwo fhambananaho zwa Phurovintsi ya Devhula  . 
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo  . 
Fhano muḓini a hu na muthu a re na mavhudzi o raliho . 
Mbuelo yo kovhelwaho nga kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 I vha I tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu  . 
Zwithu zwihulwane kha maitele a IDP ndi : u fhungudza vhushai ; mvelaphanda ya masipala i bvelaho phanda ; na ndangulo ya vhupo  . 
Ndima ya 4 ya MSA i sumbedzisa maitele , nḓila na maitele a u shela mulenzhe ha tshitshavha  . 
Vhuvhili hazwo zwi ṋekedzwa nga nḓila i si ya fomaḽa kiḽasini vhunga vhagudi vha tshi ṱanganedza mafhungo na u ita nyambedzano ngazwo . 
Mbadelo dzoṱhe dzi no tea u itwa nga Muhadzimi a tshi badela Muhadzimisi hu tshi tevhedzwa Thendelano iyi dzi tea u itwa nga Muhadzimi hu si na u fhungudzwa kana u ṱumbulwa musi mbadelo dzi tshi rumelwa kha akhaunthu ya Muhadzimisi hu tshi shumiswa ṱhirantsifee ya eleṱhironiki  . 
Tshitshavha tshi ḓo khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha demokhrasi ha nṱhesa ha vhurangaphanḓa ha poḽotiki ho khethwaho u itela mbekanyamaitele dze vha maanḓafhadza u ri vha dzi ṱuṱuwedze  . 
Iyi mbetshelo i iledza u phaḓalala ha vhuloi . 
Theḽevishini dzoṱhe dzi a kona u shumisa STB . 
Thambudzo ya zwa masheleni : Tshumiso isi mulayoni kana ya vhufhura ha mundende , thundu , kana tshelede nga nnḓa ha thendelo , u pfesesa kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi , kana nga khombe-khombe  . 
Tshipikwa tshashu tshi khagala . 
Arali khothe i songo fushea uri ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya 3 dzo tevhelwa , i nga humisela khuḓano murahu kha Miraḓo ya muvhuso i kwameaho . 
Ni vhona u nga ndi mafhungo mahulwane u tikedza vhaswa vhane vha kona mitambo ? 
U ela khaphasithi sa nyimele ya u tandulula thaidzo na u rekanya . 
Nahone ndi a fulufhela uri khomishini i ḓo thuswa nga ḽiṅwalwa ḽia  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha masiandoitwa a gomelelo kha nḓisedzo ya maḓi Afrika Tshipembe ho sedzeswa Gauteng ḽine ḽi ḓisedzwa maḓi u bva kha sisiṱeme ya Mulambo wa Vaal yo ṱanganelanaho . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u nanga vhathu vhane vha ḓo pfufhiwa nga Pfufho dza Lushaka dza 2016 , dzine dza vha pfufho dza nṱhesa dzine Afrika Tshipembe ḽa ṋea vhadzulapo vhaḽo na vhabvannḓa vha dzitshakhatshakha vha ndeme vho shelaho mulenzhe kha u ṱuṱuwedza demokirasi na vho itaho zwivhuya zwa ndeme kha u khwinisa matshilo a maAfrika Tshipembe . 
MPL na mutevhe wa fomuḽari zwi a wanala kha webusaithi ya GEMS . 
Ri ḓo sedzulusa zwivhumbiwa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhalala , vhafumakadzi na vhaswa , uri zwi kone u shuma nga ngona . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhulunga nga u bveledza vhadededzi vhanzhi vhane vha nga funza Mbalo , Saintsi na Nyambo dza Afurika  . 
Nnḓu yo vusuludzwa yoṱhe nga 2001 , hu tshi shandukiswa kudzulele u bva kha tshivhumbeo tsha khuḓanḓeiṋa u ya kha tsha hafu ya tshivhumbeo tsha tshitendeledzi  . 
U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2 b vunḓu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe b fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vunḓu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli  . 
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa  . 
U vhala pharagirafu ya u thoma na ya u fhedza ya tshipiḓa . 
Lushaka lwa vhupulani ho ṱanḓavhuwaho ho bveledzwaho nga bindu vhu vhidzwa uri vhupulani ha tshiṱirathedzhi  . 
Mbekanyamaitele dza dzitshaka dzi sedza kha vhuendi a muyani ha dzitshaka na vhushaka na madzangano a dzitshaka na mivhuso miṅwe kana zwigwada zwa mivhuso  . 
Nyaluwo ya Tshikimu nga 2009 yo vhanga u aluwa ha volomu ya nyito dza kushumele  . 
U ṅwala mafhungo a si fhasi ha mavhili nga eṋe muṋe kana a u ṱanganelana a tshi shumisa ḽikhathi ḽa ndo . 
U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza . 
Ndi i fhoi ine ya vha khulwane nga nthihi u fhira nthihi ? 
Nga nṱhani ha hezwi , muvhuso wo hana u saina tsheke i songo ṅwalwaho tshelede zwe zwa ita uri Afrika Tshipembe ḽi ḓibvise kha u bida s Pfesesa uri maṅwalwa a orala a yelanaho o langwa na u ṱalutshedza mbonalo dza zwiṱaluli ( tsumbo : nganetshelo pfufhi , zwirendo zwa u renda , nyimbo pfufhi ) Hezwi zwi ḓo katela thundu dza u sumbedza dzi shumiswaho kha midai sa mafhungo mapfufhi o khwaṱhaho o livhaho kha mbuno , muhoyo na u sumbedza na u sengulusa mvelelo kha mafhungo o fhambanaho  . 
Nṱha ha izwo , zwishumiswa izwi zwi thivhela u kuvhanganya , u kaṋa na u doba zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na u ta nzudzanyo dza thendelo dza ṱhoḓisiso  . 
Mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo fhedzi nga nḓila ine- a u bviswa hu ṱoḓea fhedzi nga tshiimo tsha shishi ; na b mulayo- i u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka u shumaho kha zwiimo zwa shishi ; ii u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya 5 ; na iii u anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso nga u ṱavhanya arali zwi tshi konadzea nga murahu ha musi u tshi itwa . 
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi . 
Maanḓa e a hweswa dzikhothe ha fhiri maanḓa a bvaho kha tshipolotiki na mandeiti ya ndaulo i bvaho kha khetho dza dimokirasi  . 
Nyimele ya u vhulaya na vhushaka ha u pomoka zwi tea u sedzuluswa uri hu vhonale arali zwi tshi ṱumana . 
U vha ha vhukuma zwi amba uri mushumo u tea u kala u swikelelwa ha zwikili zwe zwa funzwa hu tshi vhambedzwa na zwikili zwo sumbedzwaho kha dokhumennde ya TPKL . 
Asima ndi vhulwadze vhu vhavhaho nga maanḓa nahone vhu a vhulaha  . 
Kha vha ṋetshedze khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi  . 
Zwenezwi shango ḽi khou lwa na u wana dzilafho ḽa HIV na AIDS , maAfrika Tshipembe vha kha ḓi lavhelelwa u ita vhudzekani ho tsireledzwaho na u edzisa mulayo wa ABC ( U ḓibvisa , U fulufhedzea na u shumisa tshitsireledzi ) u itela u tsireledza u kavhiwa huswa . 
U fhaṱwa ha Tshṱitshi tsha Fulufulu ngei Medupi ho thomiwa nga Shundunthule 2007 nahone yuniti dzoṱhe dza rathi dzi khou lavhelelwa u vha dzi khou shuma vhukati ha ṅwaha wa 2019 . 
Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha , vhuimamabufho , getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone . 
Vha sendeka mbuno ya uri vhathu vha pomokwaho zwa vhuloi a vha vhonali vhe vhaloi  . 
U monithara kutshimbilele kwa thandela ndi zwithu zwihulwane u itela u khwaṱhisedza uri a i peami na uri khohakhombo kana tshanduko ntswa dzi a ṅwalwa fhasi na u katelwa kha u shuma hu no ḓo tevhela  . 
Nga t ( honifho na nyofho lushaka lwa Vhavend(a lwo d(a he lwa t ( honifha na u ofha iyi ngoma  . 
Khonfarentsi iyi i ḓo sedza kha u alusa vhuendelamashango kha shango nga u ḽi ṱanganya na mavundu oṱhe na nyaluwo ya masipala na maano a mveledziso . 
Vha tendelana kha uri tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u ṱolwa  . 
Nga tshifhinga tsha u ḓivhadza kha ḽiga ḽa u tumbula , vhashumisani vhoṱhe vha fanela u sumbedzwa kha mutevhe , nga murahu ha izwo muraḓo muthihi a nga dzhia vhuimo ha u vha murangaphanḓa wa thandela  . 
Hezwi ri a tenda zwi vhanga khombo fhedzi na tshinyadza vhupo musi vha tshi shumisa bada na musi zwi tshi laṱwa hu si na maitele o teaho musi zwi tshi swika mugumoni wa vhutshilo hazwo  . 
Tshitsonga  . 
Ndondolo ya mavu . 
Vha kwame mavhengele a re na vhukoni hu tshee na tshifhinga malugana na u ita idzi ndugiselo  . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vhona uri hu vha na u ḓisola , u humbela pfarelo , u hangwela , u khathutshela na u pfela vhuṱungu , fhedzi ho ngo tea u kombetshedza izwi uri zwi bvelele . 
Sibadela tsha mibete ya 526 tshi tikedzwa nga sisiṱeme ine ya ḓo khwinisa nḓisedzo ya tshiimo tsha ndondolamutakalo . 
Mafhungo a ndondolo ya zwiimiswa hu tshi katelwa vhashumi vho fhaṱaho tshiimiswa , miholo na tshumisano ya vhashumi  . 
Milayo , maga na zwithu zwa ndeme zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo kha uri zwigwada zwa mvelelo zwo fhambanaho zwi tshenzhela hani na u fhindula musi wa tshanduko  . 
U ṅwala tshibveledzwa tshi ṱalusaho kuitele kwa zwithu , tsumbo : Ndaela dzine dza vha na vhushaka na thekhinoḽodzhi ntswa U sumbedza nga daigiramu , bodo ya tshiṱori nz . 
Zwenezwo-ha , i a thusa vhane vha vha na vhuḓifhinduleli kha u sedzulusa uri tshikoupu na kuhumbulele zwi khou tevhekana kana zwi khou tevhela vhubindudzi ha thandela he ha dzinginywa u rangani  . 
Tshiṅwe tsho andesaho kha zwitshavha zwa fhano hayani ndi mafhungo a u vhulaya hu tshi khou ṱoḓwa miṱuvha ya muthu  . 
Vhaṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo  . 
Mafhungo aya , sa tsumbo , ho ngo tea u n(etshedzwa vha dzikhamphani dza ndindakhombo kana vhan(we vha tshigwada tsha nga nnd(a , nga nnd(a ha musi zwiitisi zwi t ( anganedzeaho zwi tshi nga sumbedza nahone zwo khwat ( hisedzwa nga vha re na maand(a  . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000 u ṱoḓa uri mimasipala i bveledze Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele(PMS)  . 
Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea . 
DziITR dzi tsheṱa mulangano wa dzitshakha , na u vhumba tshipiḓa tsha Milayo ya Ndangulo ya Mbumbano ya Vhudavhidzani ha ṱhingo ha Dzitshakha . 
U kopa,u engedzedza na u buletshedza phetheni hu ne zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa khou shumiswa u ita zwigwada , fhedzi zwigwada zwa zwithu zwi khou dovhololwa nga nḓila ya u tou fana tshoṱhe . 
Ndi ngani uyo muambi o davhidzana na vha muvhuso wa Dzheremane ? 
Mulangadzulo , u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi rumela muṅwe wa Miraḓo yaho  . 
Nḓila ya kudzulele kwone kwa vhagudi ndi ya ndeme . 
Izwi ndi zwa ndeme sa izwo zwi tshi ṱanganya nḓivho ya mugudi ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thomana u pfesesa ḓivhaipfi na khontseputi dzi re na vhushaka na ṱhoho dza mafhungo . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho mashangoni a nnḓa vha nga ita khumbelo tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa tsha shango ḽene ḽo kana kha Embasi ya Afrika Tshipembe  . 
Arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi sa koni u shumisea , mushumeli wa call centre u ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani zwi nga si shumisee , nahone a vha eletshedze uri vha nga ita mini u wana mafhungo nga vhuḓalo . 
U sa dzhiela ntha ikonomi na kutshilele na zwa tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou bebiwa , vhane vha khou lovha na vho farwaho nga madwadze arali nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996 , muiti wa khumbelo a vha o gwevhelwa mulandu Afrika Tshipembe kana kha liṅwe shango , na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa  . 
Sa musi muvhuso wapo ḽi sia ḽa muvhuso ḽine nḓisedzo ya tshumelo ya itea khaḽo kha ḽeveḽe ya tshitshavha , ndi zwa ndeme uri hu khwaṱhisedzwe na u tsireledza thikhedzo ya u shela mulenzhe ha zwitshavha  . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓu I tshi kundelwa kana I sa shumisi maanḓa ayo kana I sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya kana nga nḓila yo teaho , khorotshitumbe ya lushaka I fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya kana madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho . 
Kha vha vhone uri nangoho vhagudi vha dzule nga nḓila yo teaho musi vha tshi ṅwala . 
Nga u angaredza a zwi tou vha khagala uri komiti dza wadi dzo kona u ḓisa phambano dza madzangalelo sa zwine zwa ṱoḓea nga mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala  . 
U bvelela ha nḓila ine ya nga dzhiwa i yone yo teaho zwi nga dzhia miṅwe miṅwaha i si gathi  . 
Vha ṅwale tshifhinga tsha u thoma ha muṱangano  . 
Vho-Josaya Ratsige ndi musi vha na maḓuvha vha tshi khou ṱoḓwa . 
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo shumiswa sa muteo kha u ola sekele ya u gudisa ya vhege mbili . 
Dziṅwe dziphetheni dzi itwa u bva kha zwivhumbeo zwi no fana , fhedzi tsumbo iṅwe na iṅwe i ya zwivhumbeo zwi a hula kana ya ṱukufhala nga saizi . 
Mushonga wa dzheneriki : Mushonga u re na thimbwanywa dza khemikhaḽa , nungo na tshivhumbeo ( sa philisi kana sirapu ) dzi fanaho na dza tshibveledzwa tsha dzina . 
Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe na u fhela musi a tshi ṱutshela tshikhala kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe . 
Ndivho ya Mulayotibe wa Vhashumeli vha Luambo wa Afurika Tshipembe ( B14-2013 ) ndi u : ṋetshedza mbetshelwa ya u thomiwa ha Khoro ya Vhashumeli vha Luambo ya Afurika Tshipembe ; ya ndivho , maanḓa , pfanelo na mishumo ya Khoro ; u vhona maitele ane ngao Khoro ya ḓo laulwa , u tshimbidzwa , u ṋewa vhashumi na masheleni ; u laula vhugudisi ha vhashumeli vha luambo ; u ṋetshedza mbetshelwa ya u laula lwa tshiofisi na u ḓiṅwalisa ha vhashumeli vha luambo ; na u ṋetshedzwa mbetshelwa ya mafhungo a kwamanaho na izwo . 
Vha vhee tshiḽipi sa vhuṱanzi ha uri vho badela nahone u iteal u khwaṱhisedza ḓuvha ḽa u lingwa na tshifhinga . 
Thundu na tshumelo dzo bveledzwaho dzi fanela u swikelela ṱhoḓea dzo itwaho nga khasiṱama , dziṅwe khamphani kana zwiimiswa zwa muvhuso arali khamphani dzi tshi ṱoḓa u vha hone  . 
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu  . 
U thetshelesa zwiṱori a humbulela magumo azwo kana a ḓielekanyela magumo awe a tshiṱori . 
Zwa u dimvumvusa zwine zwa sa tou thithisa nga maanda mupo hune ha vha na zwishumiswa zwa vhathu vhothe , na pfunzo ya vhupo  . 
Muphuresidennde vha amba Mulaedza wavho kha Lushaka ngomu ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka . 
Kha hu tendelwe vhagudi vha shumise tshitendeledzi tsha furakisheni kana vha gere zwitendeledzi kha bambiri u sedza uri zwivhumbeo zwa hafu na kotara dzi nga kona u dovha zwa ṱanganyiswa zwa ita tshithihi tshofhelelaho hafhu . 
Sa izwi hu si tshee na dzimbudziso , naa hu na muṅwe ane a ṱoḓa u fhindula nga u ṱavhanya ? 
Naho ha nga itwa zwifhio kana zwifhio , u ya phanḓa zwi ḓo ṱoḓa uri zwi vhe kha mihumbulo ya ndeme , i fanaho na u ṱavhanyisa nyaluwo na u shandukisa ikonomi , u lwa na vhushai , u fhaṱa tshumisano ya tshitshavha , tshumisano na mashango a nnḓa na u fhaṱa shango ḽine ḽa bveledza  . 
Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe . 
Sa izwi vhashumeli a vha vha muvhuso vha sa tei u dzumbama nga iyi sisiṱeme ya kuvhusele , fhedzi vha tea u vhea khasiṱama dzavho phanḓa  . 
Vhagudi vha ḓo pwashekanya nomboro nga nḓila ine vhone vhaṋe vha kona u dzi langula . 
Vhu vhavhaho -Vhulwadze vhu vhavhaho ndi ha kha u pandelwa na maga a ndaṱiso  . 
Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority vha saathu thoma vhugudisi  . 
Miṅwe Miraḓo yo rumelwaho kha Khomishini , i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo . 
Tshiimiswa a tsho ngo ṋekedza vhashumi vho gudiswaho u itela u ṋetshedza thikhedzo hu tshi pfukelwa kha muvhuso wa demokirasi . 
Vho shumisana kha mveledziso ya ndeme ya u lwa na samba ḽa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila isi yone . 
Nnḓa ha zwipiḓa hu ṱalutshedzwa na u khwaṱhisedzwa mutalo wo olwaho , arali zwo tea , maelana na nyolo ya u fhedzisela na ṱhoḓea dza saithi  . 
Tsumbamutengo i shumiswaho ( MPL )  . 
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku  . 
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme hafhu u humbudza riṋe vhaṋe uri ṱhahelelo ya akhaunthu ya tsheke i engedza u ṱanea kha khonadzeo ya u nga ṱaselwa  . 
Mexico nga Nyendavhusiku 2016  . 
Mbekanyamaitele i ḓo vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miṋa miṅwe na miṅwe arali zwi tshi vhonala zwo tea  . 
Khabinethe yo takalela u ḓikumedzela ho itwaho nga muvhuso wa Japan u engedza vhubindudzi hawo Afrika Tshipembe . 
Zwikhala zwa mishumo zwine zwa khou bveledzwa u itela Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 zwo no ḓi thoma u vhuyedza Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe  . 
Vha songo thoma nga mihumbulo yavho  . 
Uri vha badela vhugai zwi bva kha vhuhulu ha muṱa wavho na uri vha khetha khetho ifhio kha idzi ṱhanu  . 
Vhudzeneleli ha ho dzudzanyeaho : Vhunzhi ha masipala miswa minzhi yo hulesa u ya nga vhuhulu ha vhathu na vhupo u tendela vhudzheneleli thwii ha vhunzhi ha vhadzulapo kha maitele a u pulana ane a konḓa  . 
Hu na ṱhoḓea ya zwigwada zwo fhambanaho zwa vhashumi vha tshumelo ya zwa matshilisano ho katelwa vhashumi vha mveledziso ya zwitshavha , vhaṋea ndondolo , na vhashumi vha Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku ; u fhindula kha tshanduko dza mulayo , ṱhoḓea dzine dza khou shanduka dza zwitshavha , khathihi na nyimele dza matshilisano na ikonomikha sekithara ya tshumelo dza ndondolo ya matshilisano . 
Kha vha ḓivhadze Division Liquor Products nga muhwalo hu saathu u fhela awara dza 48  . 
Ri humbela uri vha dzhiele nṱha uri arali ha nga vha na huṅwe u fhambana ha ḽiṅwalo iḽi na ḽa Tshiisimane hu ḓo shuma ḽa Tshiisimane  . 
U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndayo dza demokirasi dza tshirunzi tsha vhuthu , ndinganyiso na mbofholowo  . 
Kha zwigwada zwi songo ḓowelaho mafhungo o tou ṅwalwaho , Tsumbanḓila ya AICDD i bula uri hu nga shumiswa zwiga zwi no nga mbeu , matombo kana zwitanda kha magaraṱa uri vhashelamulenzhe vha kone u vhona uri thaidzo yo aluwisa hani  . 
Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi . 
U pfesesa u andisa sa u buletshedza zwo vhekanywaho U thoma u ḓivha uri u andisa hu a kona u itwa nga nḓila dzo fhambanaho . 
Vhashumi vha re na khetho dza khwiṋe vha anzela u dzhena kha dziṅwe tshaka dza mishumo na u ṱutshela mishumo ya tshifhinganyana kha zwa vhufhaṱi vha i siela avho vha re na khetho dzi si gathi , vha shaesaho  . 
Muṅwe musi nga madekwana , buvhi Anasi a dzula fhasi uri a ḓikande nga tshilalelo tsha u ḓifha . 
Malugana na zwivhangi zwa nyito dzavho , Ndi fanela u sumbedzisa dziṅwe mbilaelo  . 
Arali muṅwe muṱangano wa fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha maitele o randelwaho kha ino Sheduḽu a tea u shumiswa kha muṱangano wonoyo sa muṱangano wa u thoma kha idzo khetho  . 
Vhuvhili ha yo Milayo ya Vhukwamani na U vhea Maimo a Tshumelo yo itelwa u ṱuṱuwedza tshumelo ya nga zwenezwo ndi kha vhukwamani fhedzi na vha shumisi vha tshumelo uri tshumelo dzo teaho na maimo o teaho zwi nga tiwa  . 
Ndi afha hune Mulangadzulo a tshimbidza matshimbidzele a Nnḓu e hone  . 
Tshumelo dza vhulondavhathu na Tshanduko mufumakadzi vhe vha dzhia ṅwana a si wavho nga mutevhe wa vhathu vha sa shumi  . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u ita uri mivhili yashu i dzule yo takala . 
Arali hu si na vhuṱanzi vhu fushaho ha u tikedza mbilaelo , mbilaelo a i nga ḓo ṱoḓisiswa  . 
SADTU yo ṋetshedza memorandamu kha Minisiṱa wa Pfunzo ya Mutheo Vho Angie Motshekga , vhe vha ḓivhofha uri vha ḓo tandulula mafhungo ane vha khou ṅoṅorea ngao nga u ṱavhanyana nga hanefho hune zwa konadzea ngaho . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza vhathu vhe vha lozwa matshilo avho musi zwikhafula nṱha ha Buroho ya Great Walk ngei Nḓilani ya Grayston ngei Sandton zwi tshi wa . 
Mvelelo dzo anḓadziwa sa ḽiṅwalo ḽa nyambedzano  . 
U shushedza hu a ita uri muthu a ambe ngoho ya mafhungo  . 
Thandela i tea u thoma u shumiswa kha ṅwedzi wa 1 nga murahu ha thendelo ya thandela  . 
Khomishini i tenda uri arali maitele a vhaisaho a dzhiiwa hu vhugevhenga , hu fanela u sedzwa uri ndi maitele ane a itwa muthu a na ndivho ya u vhaisa muṅwe muthu ane a tea u lavheleswa  . 
Mivhigo iyi i dzheniswa kha database . 
Zwi ṱoḓa u bviswa ha zwikhakhisi zwoṱhe zwine zwa sia shango ḽi na sekithara ya mabindu maṱuku i songo khwaṱhaho na u sa ṱuṱuwedzwa ha vha si vhaholefhali uri vha ṱoḓe mushumo  . 
Themendelo dzo itwaho afha dzi nga dovha dza eletshedza vhurangeli ha lushaka ulu  . 
Vhuḓifhinduleli hayo ndi u ṱola u shumiswa ha vhuvhekanyandeme ha vhudavhidzani ha lushaka , khathihi na vhuvhekanyandeme ha vhudavhidzani ha vunḓu  . 
Kha tshipiḓa tshawo , muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi  . 
Mveledziso ya dziḓḓorobo na zwa mahayani  . 
Tshilikadzi na vhana vha tea u sapotiwa nga munna we a wana ifa la thundu kana vha sala vha sa wani sapoto  . 
Ndi ima phanḓa ha vhoinwi , ndi sa ngi sa muvumbi , fhedzi , sa mushumeli waṋu a ḓi ṱukufhadzaho , vhathu . 
Langa kana wa thivhela u ḓa ha muthu muṅwe na khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Hezwi zwi ḓo ni thusa uri muvhili u si konḓe u ṱharamuwa . 
Arali ri tshi kona u ṱaṱisana na vha dzitshaka na uri arali ri khou ṱoḓa u kunga vhubindudzi , ri fanela u tandulula fhungo ḽa mitengo ya nṱha musi muthu a tshi ita zwa mabindu Afrika Tshipembe , na maitele a milayo a konḓaho a dzhiaho tshifhinga tshilapfu u khunyeledza  . 
A huna thimu ya lushaka yo no ḓiphiṋaho nga u bvelela u fhira Brazil  . 
Phoḽ isi iyi i kwama vhashumi vhoṱ he vha GCIS kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha zwine zwa nga wana mafhungo u bva kha GCIS  . 
Mamelodi Sundowns kha u swikelela makhaulakhani a Federasi ya Ḽigi ya Ngwena dza Bola ya Afrika nga murahu ha u kunda tshigwada tsha Zesco United . 
Saizwi dzi tshi shumisana na tshitshavha vhukuma dzi nga thusa u topola fhethu ho khethaho hu re na thoḓea  . 
Matheriaḽa a nga bveledzwa hafhu hu si na mbadelo nga tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe hu sa ṱoḓiwi thendelo  . 
Ri dzhenisa aposilles na ṱhanziela dza khwaṱhisedzo kha dokhumenthe dza tshitshavha dza tshiofisi . 
Kha vha dzulele u amba nga ha mafhungo a mutakalo na dzilafho na dokotela wavho . 
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela kha muhwalo muṅwe na muṅwe u ḓaho u tshi bva nnḓa . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u fhelekedzwa nga sambulu ine ya vha 750 ml ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa u tshi ṱun ḓa . 
Ro ita , naho zwo ralo poswo dza ndeme dzi ṱoḓaho u ḓadzwa nga ṅwaha wa muvhalelano  . 
Dzhenisani maipfi oneone a u ṱanganya mafhungo a re Kha ri ṅwale afho fhasi . 
U thomiwa ha nyambedzano dza Thendelano ya Mbambadzo ya Mahala ya Dzhango(CFTA) nga Samithi ya AU zwi ḓo vha hone nga dzi 15 Fulwi 2015 ngei Johannesburg , hune ha vha Afrika Tshipembe . 
Muvhuso wo pfa na u fhindula khumbelo dza matshudeni nahone u ḓo fhungudza masheleni a nzudzanyululo dza mbadelo kha miṱa ya matshudeni a yunivesithi a shayaho na miṱa ya vhukati nga ṅwaha wa 2017 wa akhademi  . 
Vhupfiwa havho vhu ḓo vha na tshileme arali vhu na thikhedzo ya vhathu vhanzhi . 
Zwiwo zwi ngaho izwi zwi na masiandoitwa mavhi kha fulufhelo ḽa tshitshavha kha maanḓalanga a mulayo nahone zwi fanela u ṱavhanya u tandululwa . 
Buthano ḽa Lushaka , nga ḽikumedzwa ḽa tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha miraḓo yaḽo , ḽi nga bvisa Phresidennde ofisini yawe nga nṱhani ha- ( a ) u thithiswa zwihulwane ha Ndayotewa kana mulayo ; ( b ) u sa ḓifara zwavhuḓi ho kalulaho ; kana ( c ) u sa kona u ita mishumo ya ofisi yawe . 
Zwiṱuṱuwedzi zwi re nnḓa ha thandela zwi nga shanduka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe zwenezwo ndi zwa ndeme uri u asesiwa ha khohakhombo hu itwe tshifhinga tshoṱhe kha saikili dza thandela  . 
Nga mulandu wa tshanduko iyi , mbalo ya vhalavhelesi vha theḽevishini yo gonya u bva kha vhalavhelesi vha henefha kha miḽiyoni mbili u ya kha vhane vha nga swika miḽiyoni nṋa  . 
Vhuimo ha nṱha ha vhurumelwa ha Afrika Tshipembe vhu ḓo ṋetshedza bidi ya ṋetshedzo ya u vha ṋemuḓi wa Tshipuga tsha Rugby ya Ḽifhasi ngei London nga ḽa 25 Khubvumedzi 2017  . 
Vhagudi vha tea u khwaṱhisedza zwikili zwa u ela nga u ela tshileme hu si ha fomala nga zwa u ela zwi so ngo ndinganelo . 
A sa ṱhonifhi Ndaela ya Tsireledzo  . 
Vhagudi vha dzhenela maimo o fhambanaho a zwa u thetshelesa , u amba , u vhala na maitele a u ṅwala . 
Ri fanela , sa musi murafho uyu wa vhafumakadzi , u dzhia ṅwana wa musidzana nga tshanḓa ra tshimbila nae u ya kha mbofholowo ya vhafumakadzi yo fhelelaho  . 
Arali pulane ya wadi i tshi tea u sumba nḓila vhakhantseḽara vha dziwadi na komiti dza dziwadi musi vhe ofisini , zwi amba uri ndi vhone vhane vha tea u vha vharangaphanḓa  . 
Tshibveledzwa a tshi tei u tou funzwa nga nḓila nkene . 
Khabinethe yo ṱanganedza maele o tendelanwaho nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Ikonomi na vha AB InBev kha maanḓalanga a miṱaṱisano kha vhunzhi ha mafhungo a kwamaho tshitshavha . 
Kha vhuimo ya vhuraru tshiṱirakhitsha tsho ḓiimisaho tsha khothe tshi a ṱoḓea  . 
Tswikelelo ya mafhungo ndi mutheo na muyamufhe zwa demokirasi yashu  . 
Khabinethe yo ṱanganedza vhurangeli ho rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ho ṱanganyisaho tshitshavha tsha Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka na Khantsele ya zwa Vhashumi nga dzi 4 Ḽara 2014 hu u itela u wana thandululo ya khakhathi dzi iteaho mishumoni kha Indaba ya Vhushaka ha Vhashumi . 
Nyito yo dzudzanyiwaho i tea u tendela u guda u itela uri hu vhe na vhukoni  . 
Vho vha vhe mutshimbili wa Fura we a fara nyendo dzo ṱanḓavhuwaho vhukati ha vhubvaḓuvha ha na devhula ha Kapa vhukati ha 1781 na 1784  . 
U swika zwino miraḓo ya komiti yo kona u reila thuthuthu fhedzi muthihi o vunḓea gona a khou lingedza ! 
Tshumelo iṅwe na iṅwe ina fomo yayo ya khumbelo na tsumban ḓila . 
Mutalombalo U isa kha tshifumi tsha tsini . 
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumeli vha zwa mutakalo ? 
Nḓowedzo i tevhelaho i ṱalutshedza uri hu bveledziswa hani mugaganyagwama wa itshi tshikwama tsha wadi  . 
U ḓivhofha ha vhumatshelo nga shango zwi ḓo ḓisendeka nga vhuvhusi vhu shumaho , na u shela mulenzhe ha sekithara dza phuraivethe  . 
Vhalani Mkombo v Mathungu 15  . 
U khwaṱhisedza u vhala ha thevhekano : Mudededzi vha vhekanya zwithu zwiraru nga u tevhekana kha muduba . 
Ndivho ya QLTC ndi u dzudzanya lushaka lwoṱhe kha u tikedza pfunzo ya ndeme . 
Zwi a konadzea u vusuludza thendelo luraru u itela tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Musi zwimela kana zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshi dzhena shangoni ḽi ṱu ṋdaho , vhaingameli vha zwimela vha NPPO ya iḽo shango vha fara zwimela izwo u itela u zwi ṱola na u zwi sedzulusa  . 
U ya nga milayo yayo na ndaela , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga nanga vhaofisiri vha u tshimbidza kana u ranga phanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse Mudzulatshidulo na Vhathusa-Vhadzulatshidulo . 
Khumbelo ya tshifhinganyana i dzhia mi ṅ wedzi mivhili u ṅ waliswa . 
Dzibannga , nga kha Dzangano ḽa u Bannga ḽa Afrika Tshipembe , dzi ḓo thoma thandela ya u bveledza senthara ya vhukoni ha tshumelo dza masheleni na vhupfumbudzi ha vhurangaphanḓa . 
Tsha vhuvhili ndi vhubindudzi kha vhumatshelo havho  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe  . 
Shumisani mepe wa mihumbulo kha u ṅwala tshiṱori tsha maipfi a no swika 120 . 
Ndi zwone , izwi zwi so ngo ri bvisa kha vhuḓifhinduleli ha u vhudzisesa nga ha ndeme ya iyo mishumo , hu tshi katelwa na pfanelo na mbuelo dzine vhashumi vha khou ḓiphina ngadzo  . 
Vhaminisiṱa vha Khabinethe vha tea u tikedza nga mbuno tshinyalelo dza kha mihasho yavho yo fhambanaho  . 
Ri na fulufhelo uri , ngauri tshi a ṱhogomela , tshitshavha tsha ḽifhasi tshi ḓo farisana na vhathu vha Zimbabwe musi vho fara nḓila ntswa . 
Tevhedzani ndaela dzo ṅwalwaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na inwe nga vhuronwane . 
U fhaṱa nḓadzo ya vhashelamualenzhe vha dzhenelelaho kha foramu dza vhaimeleli vha IDP uri vha kone u shumana zwavhuḓi na zwa u pulana na tshumiso  . 
U kundelwa u tevhedza maga a phemithi zwi nga ita uri i fheliswe , u phumulwa kana u imiswa u shuma . 
Uyu ndi mutevhe wa u sedzulusa wo itelaho u thusa mukhantseḽara wa wadi , ane a vha mudzulatshidulo wa komiti ya wadi , u lugisela muṱangano wa u thoma  . 
Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi , nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka  . 
Nnḓu ya muvhuso wa Kapa yo mbo ḓi vha lufhera lwa u ḽela lwa miraḓo na vhadali  . 
Ndi tshakha dza mbeu fhedzi dze dza themendelwa nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela wa 1976 , dzine dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo . 
Nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , sa tsumbo , Phalamennde i anzela u ṱanganedza na u langa miraḓo ya midia i swikaho henefha kha 500 kha vhupo  . 
Mushumo wa Kharikhuḽamu yo ṱanganelanaho i ḓo sika tshipiḓa tshihulwane tsha mushumo wa u guda  . 
Khabinethe isathula u valiwa ha dzibada hu tshi khou ṱaniwa zwiga zwa kale , u tsikeledza na u tshinyadziwa ha zwiga zwa lushaka zwine zwa vha tshivhoni tsha dimokirasi ye ra i shumela vhukuma uri ri i wane . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo dzhenisa sisiṱeme ya u thoma uri muthu a sedze zwidodombedzwa zwa bufho a sa athu ṋamela ( hu tshi katelwa senthara dza u shumela khadzo ) vhukavhamabufho ha dzitshakhatshakha . 
Muṅwe na muṅwe ane a si vhe muraḓo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi a nga si vhe muraḓo wa GEMS  . 
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000 . 
Mufaramukovhe wa kha khamphani u renga mikovhe a tshi khou ṱoḓa u bindula  . 
KHWINISO NA TSEDZULUSO YA MANYUAḼA Uyu manyuaḽa u ḓo sedzuluswa nga Muhasho ṅwaha muṅwe na muṅwe arali zwo tea nahone u nga khwiniswa na u anḓadzwa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha PAIA  . 
Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana , Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane , nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo , u ḓo farela kha Khomishini . 
Maṱanganyi - Ipfi ḽi shumiswaho u ṱanganya maipfi , phara kana mafhungo , tsumbo : naho , ngauri , musi . 
Vhagudi vha dovha hafhu vha ṱuṱuwedzwa u bveledza nḓivho na u pfesesa u pfuma ha vhuṱanganelani ha shango ḽino  . 
Hu na mugaganyo wa uri muthihi kha vhathu vha 40 u bebwa a so ngo fhelela , hafhu muthihi kha vha fumi u kwamea nga nyimele ya dzidzhini  . 
Ndi vhuṱumani vhukati ha mukhantseḽara na tshitshavha  . 
Kha vha wane fomo kha website ya Muhasho wa Pfunzo  . 
Tshavhuraru , maga ane a nga leludza u thivhela u ongolowa ho kalulaho ha vhubindudzi na u vala ha mamaga na dzifeme kha sekithara ya phuraivethe a nga kha ḓi dzhiiwa  . 
Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) tsho dzhia maitele nga u sumbedza ṱhoḓea ṱhukhusa dza vhagudi vhoṱhe . 
Hai , muthu muṅwe na muṅwe a re na vhuḓifhinduleli ha u alusa ṅwana u fana na muunḓi a re mulayoni , vhabebi vhe vha tou ṋwanakisa na vho makhulu wa ṅwana , arali vhabebi vha malofhani vha sa nga koni u badela tshelede ya vhuunḓi . 
Zwi tshi itiswa nga zwenezwo , u vanganya mimaraga ya dzingu na ya dzhango ndi zwithu zwi hulkwane kha mveledziso ya mimaraga , nyaluwo ya nḓowetshumo thete , na nyandiso  . 
Mitheo ya Vhuvhusi . 
Pulane ya u funza i sumbedza magudiswa ane a tea u funzwa vhege mbili-mbili dziṅwe na dziṅwe kha themo . 
U tevhekana ha nomboro hui shumiwa nadzo kha Themo ya 4 . 
U swikelela izwi , muhasho wo thoma mbekanyamushumo ya vhagudi u lambedza vhagudi vhane vha khou gudela vhushumelavhapo dziyunivesithi . 
Hune muthu a hola muholo u theliswaho ngeno u sa kokodzwi mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana . 
Vha humbelwa uri kwama kha 0860 00 4367 arali vha si na vhuṱanzi ha uri vha nga dzhoina GEMS naa . 
Mbuno afha i nga vha ya uri zwi a konḓa u vha na tsumbo ya uri muthu ndi muloi  . 
Luṅwalo ulwo lu vha lu tshi khou amba zwa bindu , nahone mufhuri a ḓi ḓivhadza sa muofisiri muhulwane wa muvhuso . 
Tshelede ya u redzhisiṱara , kana vhuṱanzi ha u sumbedza uri tshelede ya u redzhisiṱara yo badelwa  . 
Vha dzhiele nṱha : ndondolo yo fhelelaho ya ṋayo i katela zwi fhiraho izwi , fhedzi hedzi mbuno ndi dza ndemesa . 
Nyambo dza tshiofisi kha vhuimo ha Luambo lwa hayani Nyambo dza tshiofisi kha vhuimo ha Luambo lwa u engedza lwa u thoma Metse Saintsi dza mupo na Thekhinolodzhi Saintsi dza matshilisano Vhukoni ha u tshila Vha dzhiele nzhele:U bva nga2013,vhagudi vha ḓo ita thero dza rathi vhudzuloni ha dza malo u fha vhagudi na vhagudisi tshifhinga tsha u khwaṱhisedza vhukoni ha luambo na metse . 
Arali nzulele yo tou ralo vha songo vhuya vha dzhena kha mafhungo a CBP , fhedzi-ha vha nga sedza ḽa u shumisa zwiṅwe zwa zwishumiswa zwa CBP kha u vha thusa uri vha shele mulenzhe kha IDP  . 
KHETHEKANYO KHULWANE : ODITHI YA NGANGOMU a Odithi ya Ngangomu i na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dza odithi ya ngangomu hu u itela u khwinisa vhuvhusi na ndango ya khohakhombo . 
Ri khou shuma na madzangano a tshitshavha nga ha zwiṱirathedzhi zwa u fhelisa khakhathi dzo ḓitikaho nga mbeu na mabulayo a vhathu vha tshifumakadzini  . 
Ruburiki dza u linga dzi teaha u thusa kha uri zwikili zwo fhambanaho zwa luambo kha mushumo wo ṋewaho zwi funzwe . 
U thomiwa ha Komiti yo Ṱanganelanaho ya Vhubindudzi ya u ḓo vhonana na u thomiwa ha dzithendelano hu tshi ingwa Vhukwamani ha Vhavhili ho dzudzanyeaho zwi khwaṱhisa na u alusa vhushaka ha mashango mavhili uri vhu vhe kha maimo a maano a khwine . 
Maitele aya a dzumbululwa nga Khethekanyo 74 u swika kha 77 dza Ndayotewa khathihi na milayo yo fhambanaho i ne ya langa Phalamennde . 
Ngauralo , u fana na vhana hu na zwishumiswa kha lifhasi , kha dzingu na kha vhuimo ha lushaka zwine zwa sumbedza zwauri pfanelo dza vhafumakadzi dzi khou dzhielwa ntha na uri dzi tea u tsireledzwa  . 
Vhunzhi ha mushumo wa vhusimamilayo hu itwa kha komiti , fhedzi Milayotibe yothe i tea u livhiswa kha dzulo ḽa NCOP u itela khanedzano kana u vouta uri Mulayotibe u a ṱanganedzwa kana a u ṱanganedzwi  . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Tshikwama tsha Khombo Dzibadani , 1996 ( Mulayo 56 wa 1996 ) une wa ṱalutshedza nga ha mbadelo dza ndiliso kha tshinyalelo kana ndozwo yo vhangwaho zwi songo tea nga u reilwa ha mimoḓoro . 
Nyimbo dzavho dzo fhambanesa : huna nyimbo dzine dza imbiwa vha tshi khou shuma madavhani , ha vha na nyimbo dza malende , ha vha na nyimbo dza vhushani kana dombani , ha vha na nyimbo dza mu(lani , ha vha na idzo dzine ra wana muimbi e muthihi sa hezwi , tshilombe tshi mvumvusa vhathu tshi tshi khou lidza zwilidzo  . 
U swikelela kha tshumelo dza mutheo u fana na pfunzo , maḓi na ndondolo zwo ṱuṱuwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu , murafho na vhushaka ha kilasi . 
Solomon Mahlangu o vha a tshi khou isa phanḓa maitele a maswole a miṅwaha yo fhiraho , vhukati havho ri vhala vhe vha vha vhe fhasi ha Vho King Cetshwayo vhe nga 1879 , vha kunda mmbi ya Mabirithishi ngei Isandlwana , vha tshi tsireledza mbofholowo ya vhathu vhapo vha shango ḽashu na vhuḓivhusitshoṱhe ha shango ḽavho  . 
African Revenue Services ( arali vha muṱun ḓi )  . 
Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi , vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa Vunḓu  . 
Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe , Muphuresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo  . 
Tshifhingani tsho fhiraho , tshinyalelo ya khephithala yo lambedzwa nga kha u hadzima - ndi ngazwo hu na khuvhanganyo ya tshikolodo  . 
Mushumo wa muvhuso : u dzhiela vhukando vhaofisiri vhane vha ita vhuada na u sa tsireledza vhaofisiri vhane vha shumisa maanda avho nga ndila i si yone  . 
U nwesa halwa - u nwesa halwa zwi tshinyadza mbilu nga murahu ha tshifhinga . 
Arali u rekanya u ya nga tshiteṅwa tsha 1 I tshi sia masalela a songo milwaho nga vharumiwa vho ṋetshedzwaho kha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho , masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela ane a fana nao ane a khou engedzea kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe kana mahoro , nahone vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho vha fanela u ṋetshedzwa kha ḽihoro kana mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro  . 
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa tshitshavha ane a tea u sedzana na mulandu , mushumeli uyo u ḓo isa phanḓa na ṱho ḓisiso nahone a ṋekana nga muvhigo wo tou ṅwalwaho wo fhelelaho kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa . 
Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994  . 
Na ho zworalo vha nga kona u ṋea vhagudi tshifhinga tsha u thoma u bveledza nḓivho ya uri mithara ndi vhulapfu vhungafhani . 
Ri ḓo dovha ra bveledza nnḓu ine vhathu vha ḓo wana hone thuso ya tshumelo , ine ya ḓo shumana na mbilaelo na thaidzo dza vhabindudzi . 
Khothe yo amba uri zwigwevho zwa mabulayo a itelwaho u wana mushonga hu tea u rumelwa mulaedza wa uri vhavhulayi a vha nga konḓelelwi . 
Mushumo uyu u katela-vho na u sedzulusa zwo swikelelwaho , kana u kundelwa ha mbekanyamushumo dza Muvhuso . 
Mbilahelo ya Kiḽasi IV : Ndi mbilahelo ine ya pomoka uri muraḓo o ita vhutshinyi nga nnḓa ha vhutshinyi ho bulwaho afho nṱha kana vhuḓifari vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana fuvhalo . 
Nga eneyo mbuno ri ita saveyi ya tshifhinga tshoṱhe u wana zwine vha vhali vha lavhelela na zwine vha ṱoḓa  . 
Naho zwo ralo , ri dovha ra vha funza uri mbofholowo ya mubulo i ṱoḓa vhuḓifhinduleli  . 
Vhagudi vha ṱalela zwibveledzwa zwa u vhonwa na u fanyisa mafhungo na izwo zwi bveledzwa zwa u vhonwa . 
Mubebi wa ṅwana o neaho thendelo uri ṅwana wawe a dzhiwe a vhe wa muṅwe , u na pfanelo ya u shandula muhumbulo wawe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo  . 
Muvhigo wa Vhuvhili wa Shango u ri gavhela mvelaphanḓa yo itwaho nga ha u thomiwa ha mbekanyamaitele dza mivhuso na vhusimamilayo u ṱuṱuwedza , u tsireledza na dzhiela nzhele pfanelo dza vhana . 
Naa u shumisa HAV ho fhungudzea nga hune zwi nga konadzea nga u shumisa nḓila dzo teaho mushumo na zwishumiswa kana mutshini ? 
Izwi zwi vhangiwa nga u vha na tshiṱoko tshinzhi  . 
Miraḓo ya Khabinethe nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho . 
Tshiolwa tsha vhuḓi ha zwithu mufumakadzi a shumaho , nahone o funzeaho  . 
Ngauralo kha vha dzhiele nṱha aikhono iṅwe na iṅwe musi vha tshi thoma mushumo  . 
U thetshelesa a kona u tevhedzela a tshi dovholola mubvumo wa mutevhetsindo ( sa , u vhanda zwanḓa lunzhi a kona u tevhedzela ) U thetshelesa hu si na u dzhenelela . 
NEMA i tsireledza vhashumi nahone i amba zwauri vhashumi vha nga si vhonwe mulandu kana vha dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une wa nga vhanga tshinyalelo  . 
Kha vha kwame SETAs u wana uri ndi vhatholi vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi  . 
Masia aya a ṱhoḓiseso a ṱoḓa date dzo fhambanaho nga maanḓa na u shumisa ngona dza tsenguluso dzo fhambanaho nga maanḓa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo  . 
Zwi dzhia maḓuvha mararu uya kha maṋa a mushumo u shumana na thendelo nga murahu ha musi dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋea thendelo . 
Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , ine ya vha na miraḓo ya 14 , vhaṱanu vha hone vho tholiwa nga themendelo ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Mu ṋe wa dzina ( kanzhi ane a vha bannga kana tshivhumbiwa tsha masheleni ) kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa  . 
Khabinethe i tamela mashudu Kiḽasi ya 2016 zwenezwi vha tshi khou ya kha luṱa lwa mafhelelo lwa mabuḓo a tshikolo . 
Kha mafhungo e na vhala , hu na maipfi ane a vhana vhushaka ha homonimi  . 
Kha themo ino vhagudi vha amba madzina a tshararu na tshaṱhanu . 
Tshivhumbeo tshiswa tshi ḓo ri tendela uri ri vhe na tshumelo yo ṱanganelanaho ya tshikhala tshilapfu na vhaṋameli vha mahayani  . 
Minisita wa Pfunzo u na vhudifhinduleli ha dziyunivesithi na dzi thekinikhoni  . 
Mabammbiri a thendelano ya tshumisano kha vhubindudzi kha khamphani ha tsha ṱo ḓea . 
Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ḓiimisela u ṋea maanḓa vhathu vhawo u bva maḓuvha avho a u thoma u swika kha a u fhedza nga u vha ṋea maṅwalwa a vhukuma , na u tikedza nyaluwo na mveledziso nga u vhona uri vhathu vha re na vhukoni , vhaendelamashango , na vhabindudzi u itela u ḓidzhenisa kha zwa ikonomi  . 
Vhagudi vha shuma nga bola na zwithu zwi re na zwivhumbeo zwine zwa nga bola , na mabogisi o fhambanaho na zwiṅwe zwithu zwa zwivhumbeo zwine zwa nga phurizimu ya ṱhofunḓeiṋa kana khubu . 
Tshifhinga tshine vha ḓo tshi dzhia u fhindula tshi ḓo ya kushumele kwa shango ḽene ḽo  . 
U Kuvhanganya na u vhekanya zwithu zwi fareaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṋwe . 
Arali tshiimo tshi nga bva tshandani lune vhashumi vha vho kundelwa u tshi langula , vha so ngo dzhenwa nga mazhuluzhulu , zwine vha nga ita ndi u ri vha dzhie muthu uyu nga vhulenda vha mufhirisele kha muhulwane wavho ane a do shumana nae hu so ngo dalaho mato a vhathu  . 
Mulayo zwino u vhofha vhaṋetshedzi kha kushumisele kwa luambo lu re khagala na u pfesesea kha dzikonṱiraka u itela uri vharengi vha sa xedzwe  . 
Tsho mbo ḓi shuma sa Ofisi ya Muphuresidennde wa Shango na u vha vhudzulo ha Khoro ya Muphuresidennde nga vho 1980  . 
Maitele oṱhe a Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u katela u ḓilugisela nga vhuronwane ha vhadzheneli kana vhasheli vha mulenzhe kha maitele na dzimbekanyamushumo , hu tshi katelwa na vhaimeleli vha mulayo  . 
Ndivho : U ṋetshedza ndambedzo ya masheleni kha mbekanyamushumo dzoṱhe dza madzulo a vhathu zwi tshi tshimbilelana na maitele , nzudzanyo na mbekanyamaitele dzo tendelwaho , u dzudzanya na nḓila kana maitele  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma , a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi I fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela ndaṱiso ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu  . 
Thendelano ya ḽizi vhukati ha masipala na muṋetshedzatshumelo hune muṋetshedzatshumelo a vha na vhuḓifhinduleli ha ndangulonyangaredzi na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala  . 
Vho vha vha tshi zwiḓivha uri tsireledzo ya nḓila dza khebulu ndi nthihi ya mishumo ine tshipikiṱere tsha zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni ya ita ? 
Khumbelo i tshimbidzwa nga ḽeneḽo ḓuvha . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha itsho uri vha shumisane na mapholisa u fara zwigevhenga na u thusa uri vha ite Afrika Tshipembe ḽi tsireledzeaho kha vhoṱhe . 
U sumbedza u pfesesa furemiweke ya mbekanyamaitele na zwa mulayo zwine zwa katela muvhuso wapo Afrika Tshipembe  . 
Mutshimbidzi u tea u vha na vhutsila ha u angaredza vhathu vhothe , dzhiiwa ha ṅwana kana muraḓo wa muṱa  . 
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi ? 
Ndi kanzhi ndi tshi wana pfufho kha mitambo ya u gidima  . 
Zwikolo zwi nga ḓinangela mbekanyamushumo ( phurogireme ) dzine dza dodombedza kufunzele kwa foniki nga nḓila ine ya anana na nyimele ya tshikolo tshavho . 
Zwi thithisa u bveledza na u fhura vhathu tshifhinga tshavho tshe vha vha vho tshi vhetshela zwiṅwe  . 
Tshiimo tsha khombo tshi ṱoḓa uri vha ṱanganedza vhuḓifhinduleli na khunyeledza nga u ṱavhanyedza pulane ya u swikelela ndivho  . 
Kha vhupo vhune ha ṱoḓa tshanduko vha nga vha na tshaka tharu dzo ṱanḓavhuwaho dza phindulo  . 
Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho , na u vha ṋea thikhedzo  . 
Kha vha ḓivhe hedzwi : U ḽaisentswa ha vhupo ho ridzeviwaho hu ḓo itwa fhedzi nga murahu ha musi Minista o phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo  . 
Vhudavhidzani na miraḓo ha misi yoṱhe . 
Kha dzikhamphani khulwane memorandamu u ṅwalwa kha siaṱari ḽi re na madzina na ḽogo ya khamphani  . 
Hezwo zwi kha ḓi vha tshililo na kha vho salaho  . 
Arali hu si na thendelano mulandu u nga humiselwa murahu khothe  . 
Mafhungo a tshumelo a dzheniswa fhedzi kha website nga murahu ha musi o talutshedzwa . 
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu  . 
Sisiṱeme hei ntswa yo fhaṱwa kha ṱhanganyelo ya pfumbudzo ya tshenzhemo yo fhungudzwaho na pfunzo dzo khwiniswaho u alusa nḓivho . 
Nkhetheni muthihi 5 . 
Vhathu , vhone vhane vha vha nṱha ha zwoṱhe kha tsiko , vha tea u dzhielwa nṱha ngauri tsheo a dzi sokou dzhiwa nga havho , fhedzi na vhone vha a dovha vha dzhia tsheo  . 
Hu dovha ha tsivhudzwa miṱa uri vha shumise gese kha u bika , u dudedza na zwiṅwe zwishumiswa . 
Vho dovha hafhu vha bula uri NERSA , sa muṱhogomeli na mukonanyi kana mulanguli kana muimeleli wa u vhona uri mutheo wa ndaulo yo ṋetshedzwaho nga Mulayo wa Ndaulo ya Muḓagasi , wa 2006 u a shumiswa , i na maanḓa a u vhona uri themendelo dzo ṋetshedzwaho kha muvhigo wayo dzi a shumiswa na uri Eskom i tevhedzela nyimele dza ḽaisentsi yayo na Mbetshelo dzo teaho dza Mulayo  . 
ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu . 
Asesimennde ya mugudi kha ndima ya 4 - Heyi ndima i ṋekedzaho nyendedzi ( guidance ) ya milayo ya asesimennde kha Mvelelo Ndivhanywa dza Pfunzo , na u ṱaṱa nga ha asesimennde ya tshifhinga tshoṱhe na u ṋekedza tsumbo dza kuvhetshelwe kwa dzirekhodo . 
Kha vha sedze arali manweledzo a IDP o katela dziṅwe thandela dzo teaho dzine ha nga fhaṱwa khadzo  . 
Vhashumisani vho iimisela u etshedza tshifhinga tsho teaho na masheleni khathihi na zwishumiswa uri vha vhone uri pulane ya nila dza u shuma i a shumisiwa  . 
Muvhigo u thusa vhalangi vha dziṱhundu vho no ḓivhadzwaho kha u khwinisa malangele a vhaṱoḓavhudzumbamo na dzitshavhi  . 
Nga murahu ha mushumo wa u thetshelesa , vhagudisi vha ṋekedzwa tshifhinga tsha nyambedzano , fhedzi ndi zwa ndeme u dzhia mishumo iyi ya itiwa ya u tou ṅwala . 
GEMS i nga vha thusa ! 
Maga na milayo zwo dodombedzwaho zwi talutshedza uri vhaaluwa vha tea u tsireledzwa hani , hu sa sedziwi uri vha dzula ngafhi  . 
Mbadelo i tiwa nga haya ha vhalala . 
U ṱalusa na u sumba zwithu zwi anzelaho u vha hone kha zwifanyiso . 
Iyi puḽane i ita themendelo dzo vhalaho dza u khwinisa vhukoni ha mbekanyamushumo dza u lulamisa , nga maanḓa dza u engedza kana u ṱanḓavhudza zwikhala zwa ikonomi kha vhe vha vha vho thudzelwa kule kale  . 
Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi , zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo , dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga , ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa . 
Vhudzisani khonani ṱhanu uri dzi takalela u ita zwifhio . 
U ṋea thuso na nyeletshedzo kha zwa u dzhiwa ha ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau , nga tshumisano na Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha . 
U davhidzana tshifhinga tshoṱhe na vhashumi u fhungudza nyofho na u sa dzudzanyea na u ṱuṱuwedza nga u angaredza u dzhenelela hu re na phaṱho kha maitele aya  . 
Zwi khagala uri sisiteme ya ndangulo ine ya vha hone i a teka-teka . 
Mishumo na Vhuḓifhinduleli Mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti yaSQLTC SGB zwi nga nḓila i tevhelaho : Sa komiti ya SQLTC SGB , ndi zwa ndeme uri komiti ya SGB i vhige mawanwa , maga o dzinginywaho , thuso ya tshitshavha tshifhinga tshoṱhe kha SGB u itela u thivhela u dovhololwa ha mishumo . 
Nyambedzano kiḽasini dzi a vha dzavhuḓi arali muṅwe na muṅwe a tshi dzhenelela a shela mulenzhe . 
Masia oṱhe a muvhuso a fanela u tevhedza milayo ya ino Ndima na u shuma mishumo yayo I tshi tevhedza ṱhoḓea dza ino Ndima . 
Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha ndeme na ḽeveḽe ya tshumelo ya nnyi na nyi ine vha ḓo ṋewa nau lavhelela u i ṱanganedza goloi dza zwidzimamulilo vha khou humela kha tshumelo ya tshikale ya u shumisa pharafeni  . 
Nyimele ya tshiṱafu - Zwikhala zwoṱhe zwo ḓadziwa nga pfanelo nahone zwo ḓadziwa nga tshifhinga ? 
Ngauralo hu na vhushaka ha ndeme vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu  . 
Ho sedzwa ndugelo dzo ṋekedzwaho kha mushumisi afha nga ngomu , ndugelo dziṅwe dzoṱhe kha ndaka ya muhumbulo kha webusaithi yi dzo farwa lwa tshoṱhe  . 
Tsumbo , mudededzi a nga vhudzisa mbudziso zwadzo dzo livhaho mathomoni dzine vhagudi vha tea u ḓo dzi fhindula musi vho no thetshelesa tshibveledzwa lwa u thoma . 
Arali muthu ane a vha uri u tsini navho a ngalangala , vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u ṱavhanya musi zwi tshi tou thoma u ḓivhea . 
Thendelo dza u rengisela mashango ḓavha dzi dovha dza thusa u langula u endedzwa ha thundu kana thundu dzo dzhenaho shangoni lu siho mulayoni kana dzo tswiwaho  . 
HR i tshi shumisana na NLS 4  . 
Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka , Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khetha Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vhane vha vhidzwa sa Vhatshimbidzi vha Nnḓu  . 
U wana maḓi , muḓagasi na vhudavhidzani ha ṱhingo zwi ḓisa tshanduko khulwane kha vhafumakadzi na vhaswa  . 
Kha sia iḽi , Thimu i leludzaho i na fulufhelo nga ha mvelelo dziṅwe hafhu zwavhuḓi musi wa sesheni iyi ya nyambedzano  . 
Khophorethivi i tea u ṋekedza pfunzo i bvelaho phanḓa na vhugudisi kha miraḓo yayo , miraḓo yo khethiwaho , vhalanguli na vhashumi . 
U sengulusa data zwi tshi bva kha nyolo dzo nekedzwaho . 
Pulane dza wadi na u dzhenelela ha tshitshavha u badela masheleni a tshikolo  . 
Zwa ndeme kha u dzudzanya tshivhumbeo tsha dziLRDC ndi u vhona uri u dovhololwa ha mishumo hu a thivhelwa nga hune zwa nga konadzea  . 
Ramabulana o d(o shavhela Lydenburg ha Langa  . 
Komiti ya Vhaeletshedzi ya Vhushumisamupo ya Lushaka ndi mini ? 
Tshumiso : Vhashumi vhothe vha SAPS vha a thonifha na u tevhedzela mulayo tshifhinga tshothe  . 
Vhunga izwi zwi sa ṱoḓi nomboro na nthihi , zwi nga kona u itwa mathomoni a Themo ya 1 musi vhagudi vha sa athu u khwaṱhisedza nḓivho yavho ya nomboro na tswayo u swika kha 5 . 
U rwelwa ṱari ha MAP-SEZ ya hekhithara dza 1038 ndi tshipiḓa tsha ndeme kha matshimbedzele a Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaite ya zwa Nḓowetshumo ine yo hwedza vhuḓifhunduleli Zounu dzo Khetheaho dza Ikonomi u ṱavhanyedzisa mveledziso na nyaluwo ya ikonomi yapo kha madzingu o tiwaho kha shango . 
U thomiwa na khoro ya AIDS ya tshiṱiriki  . 
U kuvhanganya data nga ha kilasi kana tshikolo u fhindula mbudziso dzi vhudziswaho nga mudededzi . 
Bisi yo vha i tshi khou swa . 
Bodo i ḓo dovha hafhu ya nanga miṅwe miraḓo nga murahu ha miṅwaha miraru . 
Arali hu bindu ḽa shangoni ḽa nnḓa , zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe . 
Fhedzi kha nzudzanyo dzashu dza vhuvhambadzi ri a ḓi wana tshinwe tshifhinga ri tshi khou ṱaṱisana na vhahura vhashu kha vhupo ha dzitshaka  . 
Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si manzhi u khwaṱhisedza pfanelo idzi  . 
A si zwithu zwoṱhe zwo funziwaho zwine zwa tea u lingiwa lwa fomaḽa . 
U amba nga ha zwifanyiso hu tshi shumiswa luambo lwo engedzwaho lwa vhuvhili . 
Mulondoti u tea u vha na thendelo ya vhabebi  . 
U dzhenelela ha SADC ho vha ho itelwa vhudziki ha tshifhinga tshilapfu kha polotiki na vhutsireledzi . 
Pulane iyi i ḓo ḓisa tshanduko ya ḓorobo ṱhukhu na ḓorobo khulwane na nḓila ya ndaulo yavho , saizwi phurosese yavho ya IDP yo sedza kha u swikelela kha tsheo ya zwithu zwi ngaho sa migaganyagwama ya masipala , ndangulo ya mavu , u alusa mveledziso ya ikonomi na tshanduko ya zwiimiswa  . 
Vha vhilahedzwa nga tshiimo tsha shishi tshine ra ḓi wana ri khatsho nga ṅwambo wa u khaulwa ha muḓagasi hu iteaho hu songo lavhelelwa  . 
Ndayotewa i tshi thoma u shuma  . 
U ṋetshedza maitele ane DHA ya ḓo dzhia tsheo ya u vhea muthu huṅwe na huṅwe kha muhasho ho kwamiwa muthu onoyo kana dzangano ḽawe ḽa vhashumi ḽine ḽa vha kha ṱhoḓea dza kushumele kwa DHA  . 
Kha vha tse kha vhuimabisi kana hune thekhisi dza tsitsa hone  . 
Ndi tshaka dzifhio dza khethululo dzine dzi kha ḓi bvelela kha vhafumakadzi ? 
Hezwi zwi phadaladza mishumo ya vhurangaphanda na u edana ha maanda . 
Vhaaluwa vha na lupfumo lune lwa vha nd(ivho na vhukoni vhune vha nga kona u n(eana na thanganat ( hukhu ya murole  . 
Nga nzulele musi vhagudi vha tshi ita nyito dza u kovhekana(kovha) vha ḓiwana vha tshi khou kovhekana kana u kovha zwipiḓa zwa maṱari o salaho . 
Vhabindudzi vhapo na vha dzitshakhatshakha vho tsireledzwa nga milayo yo teaho . 
I lwela u shela mulenzhe nga mafulufulu ha vhadzhimikovhe vhahulwane na ndivho ndi u ṱuṱuwedza vhuṋe hapo  . 
Mabindu a zwitshavha na sekitha ya phuraivete-nga maanda kha u alusa mabindu a vhuendelamashango . 
Musi zwo tea kha hu vhe na ndalamo ya muṅwalo wa u ganḓisa . 
Thuso yo khetheaho ya vhafumakadzi vha mahayani Muvhuso u fanela u dzhia maga u thusa vhafumakadzi vha mahayani kha thaidzo dza khetheaho dzine vha vha nadzo  . 
Kha hu shumiswe pulane dza themo ya gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa nyito na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo ya u linga ha fomaḽa . 
Kha KHETHEKANYO YA B na YA C , fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI  . 
Thonga ya vhuhosi ya musuku ye ya ṋetshedzwa Phalamennde nga 1963 nga Nnḓu dza zwa Migodi dza Transvaal na Orange Free State , yo thivhiwa nga Thonga ya vhuhosi ya vhathu . 
U ḓivhofha ha vhumatshelo nga shango zwi ḓo ḓisendeka nga vhuvhusi vhu shumaho , na u shela mulenzhe ha sekithara dza phuraivethe . 
Nga nḓila ine uyo mulayosiṅwa wa ḓo ita mukano kha pfanelo ya ino ndima , mukano u fanelo u tevhedza khethekanyo ya 36  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u tea tea u ita khumbelo iyo nga u tou ṅwala nahone a ṋekane nga zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi . 
Ndi zwifhinga zwa vhulapfu vhungafhani zwi no pfala zwine zwa nga shumiswa kha u dzhena kha CBP sa tshipiḓa tsha kutshimbidzele kwa u pulana kwa ha masipala ? 
Tshibveledzwa tsha luṱa ulu ndi pulane ya u shuma ya fomaḽa ine ya sumbanḓila thimu ya thandela nga ḽiga nga ḽiga  . 
Vhukoni ha u langa ha ṱhoho ya tshikolo . 
U sumbedza awara ya 10 . 
Dzi shuma hafhu na tshitshavha u vhona uri tshitshavha tshi a shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa muvhuso wapo nga nḓila ine ya thusa khoro u swikela zwiṱoḓwa zwayo  . 
Khumbelo- a i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi si ho fhasi ha phesenthe dza 20 dza miraḓo ya vhusimamilayo ; na b i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓu o saina Mulayo . 
Humbulela uri mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa zwa mupo dzi do ita uri vhathu vha langule na u shumisa zwavhudi zwishumiswa zwavho-vha tea u zwi shumela . 
SAPS 523a nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho  . 
Ngauralo , hune ha vha ho tholiwa vhashumi vha 19 , a zwi tou vha khombekhombe uri hu tiwe muimeleli  . 
A gogomedza na magota awe uri Tshivhasa a songo zwi pfa  . 
Lushaka luṅwe na luṅwe lwa ḽiga ḽa ṱhoḓisiso kha tsenguluso ya data lu tea u tikedzwa na khunyeledzo ia tea u vha o ḓisendekaho nga data yo bveledzwaho  . 
Masipala wavho u khou lugisa pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho  . 
Khwiṋiso hedzi ndi tshipiḓa tsha 2013-2020 tsha u lwisa u fhungudza u tshikhafhadzwa ha mupo nga gese ḽifhasini ḽoṱhe zwine ndi u lingedza u khelusa tshanduko dza kilima dzire khombo ngeno hu tshi khou tsireledzwa zwihulwane zwa mveledziso ya mashango o bvelelaho . 
U ṱavhanyisa mveledziso , Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa thikhedzo ya vhadzulapo vhoṱhe , vhurangaphanḓa kha sekithara dzoṱhe vhune ha vhea madzangalelo a vhathu vhoṱhe shangoni phanḓa ha ndivho dza tshifhinga tshipfufhi , na kushumele kwa muvhuso kwo khwiniswaho nga maanḓa  . 
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiiwaho nga khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine muthu ene muṋe a tou ḓiṋangela kha zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso hune yeneyo pfunzo ya nga konadzea zwi pfalaho . 
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo . 
U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka . 
Kwamani mahaḓa aṋu nga nḓevhe yaṋu . 
Kanzhi maanea avhuḓi a a kona u swikelela tshipikwa tsho livhiwaho . 
A vha na zwigidi kana zwinwe zwithavhani zwa khombo kha zwifhato kana fhethu ha muvhuso a si na thendelo yo tou nwalwaho I no bva ha mutholi  . 
Vha ḓo kona u ṋewa mutevhe wa nomboro dzine dza vha dzone , hune u bva khadzo vha ḓo kona u nanga phindulo i re yone . 
U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele . 
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho , ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo , ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo ( IMC ) u langula na u ṋetshedza maano a matshimbidzele a u dzudzanya na u fara Samithi ya Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya vhu 37 yaMveledziso ya Zwitshavha Zwazwo zwa Tshipembe ha Afurika ( SADC ) ine ya ḓo farwa nga Ṱhangule 2017 . 
Komiti ya Wadi na masipala vha tea u shuma vhoṱhe u khwaṱhisedza tshitshavha nga u ṱanḓavhuwa hatsho na u tshi ḓivhadza khathihi na u davhidzana natsho  . 
U fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa demokirasi ḽine ḽa kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽo vhofholowaho kha muṱa wa dzitshaka . 
Hezwi zwi ṱuṱuwedza vhathu u bveledza bono ḽa vhukuma , ḽine ḽa swikelelea na maga a u swikelela bono  . 
Nga 2012 ro kona u dzudza u gonyiswa ha mbadelo tshelede ine muraḓo a badela nga ṅwedzi hu tshi elana na u gonya ha mitengo ya zwa dzilafho luvhilo lune mitengo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo na mishonga ya gonya ngalwo  . 
Kha vha vhone uri ndi mushumo-de une vharangaphanda vha siala vha nga ita wone  . 
Nga u angaredza , phesenthe ya milandu ire na mafhungo a si ho i fhasi  . 
Ndi zwine mutholi munwe na munwe a tea u khwathisedza u ri vhashumi vha vhe na ndivho ya zwidodombedzwa zwo lavhelelwaho khavho siani la Milayo ya Vhudifari na Matshilele o teaho  . 
Vhaendangaṋayo vha humbelwa u vhona uri musi vha tshi khou shumisa nḓila a vha vhi khomboni vhone vhane na u vha khombo kha vhareili . 
Hune mabammbiri a sikaho dzangano a vha a sa tevhedzi ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo , khumbelo i tea u tikedzwa nga luṅwalo ḽwa u ḓiimisela u tevhedza mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo  . 
Ngauralo , munetshedzi u na pfanelo nahone u a kombetshedzea uri a tole tshishumiswa tshine tsha vha kha zwifhato zwa khasitama nga tshifhinga tshinwe na tshinwe tsho teaho  . 
Vhagudi vhoṱhe vhane nda vha ḓivha , vha vhupo vhu bvelaho phanḓa mishumoni yavho vho guda henefhano Yunivesithi ino  . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho , u vhambadzelwa nnḓa ha Afurika Tshipembe ho fhungudzea hu tshi khou itiswa nga ṱhoḓea ya fhasi  . 
Mulayotibe wa pfanelo ndi thikho ya demokirasi kha Afrika Tshipembe . 
Mfhungo o tshewaho  . 
A Vhu tou sedzesesa ha lu tevhela  . 
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea mafhungo nga vhuronwane kha ndivho ya b U alusa phurofaili ya zwipotso phana ha khuano dza zwithu dzine dza fanela u dzhielwa nha  . 
Mutambo ndi wa nga madekwana , vhathu vha tea u shuma , hu na tshikhala tshiṱuku tsha u renga thikhithi hu tshe na tshifhinga  . 
Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano ; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu  . 
Hani-hani ? 
Hune zwa konadzea , ro sumbedzisa zwifhinga zwo tiwaho zwine mishumo yeneyo ya ḓo fanela u itwa  . 
Ndi ngani pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha yo tea ? 
Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu . 
Kha vha sumbedze arali vho pfumbudzwa kana vha na tshenzhemo i tshimbilelanaho na fhungo iḽi  . 
U konisa u shuma ha ndivho dza mveledziso ya vhukoni na u thola hune ha lingana kha DHA , na u ita uri zwi tshimbilelane he zwa fanela  . 
Foramu ya Vhuvhusi ha Inthanethe ya Afrika ( AfIGF ) yo bveledza maimo a shango , kha ndugiselo dza AfIGF ya vhuṱanu u bva nga ḽa 16 u ya 18 Tshimedzi 2016 , ngei eThekwini , kha ḽa KwaZulu-Natal . 
Saizwi zwo no ḓi sumbedziswa , hezwi ndi u anganyela ha fhasi , nahone hu sumbedza fhedzi zwine vhabebi vha badela , hu si ṱhoḓea dza tshikolo  . 
Mbuelo dza vhaunḓuwa vhe vha ṅwaliswa u bva nga 1 Phando 2010 u nga Nyendavhusiku 2011 I ḓo phuroreithiwa u bva kha datumu ya u ḓiṅwalisa u swika 31 Nyendavhusiku 2011 . 
Zwigwevho u ya nga ṱhalutshedzo yazwo a zwi tou pfala zwavhuḓi na uri muhumbulelwa ha na pfanelo ya u ḓivha phanḓa uri mpimo wa vhukuma wa tshigwevho u ḓo vha ufhio  . 
Ri ḓo lingedza u vha na maitele a u langa ane a khou bvelaphanḓa na u tevhedza milayo yoṱhe . 
Davhi ḽa Nyanḓano ya Tshumisano ya Muvhuso na Ndangulo ya Vhatikedzamboho ḽi ṋetshedza vhurangaphanḓa na tsivhudzo ya tshiṱirathedzhi kha sisiṱeme dza vhudavhidzani hapo na ha vunḓu . 
U ḓivha na u amba madzina a zwithu zwa 3-D nga ngomu kiḽasrumuni na kha tshifanyiso . 
Naho vha na miṅwaha ya 26 , VhoMtyobile vho thoma sa mukunakisi zwawe miṅwedzi miṋa yo fhiraho fhedzi zwino vho no vha mufumakadzi wa u linda zwitolo , ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u phaḓaladza matheriaḽa a u fhaṱa kha vhashumi henefho  . 
Komiti ya Ex Gratia I ela , u dzhia tsheo na u vhiga zwa mbadelo dza Ex Gratia , sa mbadelo dza mbilo dza miraḓo hune ha si vhe na mbuelo dzo ḓoweleaho . 
Shango ḽashu ḽi khou shuma vhukuma na uri ndi fhethu ha khwine ha u tshila hone . 
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A ( N1H1 ) 2009 kha tshitshavha tshaṋu  . 
Naa kiliniki dza nga thungo ha nd(ila dzi vha thusa nga mini ? 
Ri nga ita mini u khwaṱhisedza uri ri kunda khaedu dziṅwe na dziṅwe u swikelela zwine zwa kombetshedza ? 
Khabinethe i tama vharumelwa vha tshi vha na nyambedzano dzi vhuedzaho vhunga mvusuludzo iya ndeme kha sekithara ya tshitshavha kha uri thusa uri ri swikelele Bono ḽa 2030 sa zwo sumbedzwaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Fulo iḽi ḽi bva kha u pfesesa uri mutakalo na pfunzo zwi tea u vha tshidziki tsha mbekanyamushumo ya mvusuludzo ya matshilisano ya Muvhuso kha miṅwaha miṱanu i tevhelaho  . 
Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana . 
Mugaganyagwama u dzhiiwa sa mulayo muṅwe na muṅwe une wa tea u phasiswa nga Phalamennde phanḓa ha musi u tshi vha mbofho  . 
U vhala u woṱhe ho buletshedzwaho kha pulane dza u funza hu tea u itelwa mbetshelwa kha tshifhinga tsho tetshelwaho u vhala . 
Mulayo u langaho u funzwa na u gudwa ha ḽiteresi kha iyi Kharikhuḽamu ndi wa uri mvelephanḓa ya luambo i kwama maitele a nyaluwo i bvelaho phanḓa . 
Mbadelo a Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo , nga nnḓa ha rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa nga ha vhone vhaṋe , i ḓo dzudzanywa nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo badelwa , mbadelo ya khumbelo ndi R35 , 00  . 
U topola madzina vhukuma na madzinazwao . 
Ndivho ya PPC ndi u ṋetshedza khwiniso ya tswikelelo ya mafhungo nga vha nyanḓadzamafhungo . 
Madzina a Munangi nga vhuḓalo , nomboro ya vhuraḓo , zwidodombedzwa vha vhudavhidzani hu tshi katelwa nomboro dza luṱingothendeleki na tsaino zwi tea u ḓadzwa nga vhuḓalo kha Khethekanyo ya 1 ya fomo ya u nanga . 
Khorotshitumbe ya vunḓu I na vhuḓifhinduleli ha mishumo ya vhupholisa- a yo ṋetshedzwaho nga Ndima heyi ; b yo ṋetshedzwaho u ya nga mulayo wa lushaka ; na c yo avhelwaho khayo u ya nga ha mbekanyamaitele ya zwa vhupholisa ya lushaka  . 
Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo  . 
Magazini dzi ṋea vhavhali tshifanyiso tsha zwine zwa khou bvelela feshenini tshifhinga tshifhio na tshifhio . 
Nga ngomu kha ndaulo ya muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma , na u vhumbiwa u ya nga mulayo wa lushaka , nahone ine ya tea u shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila I fulufhedzeaho . 
U livhanya zwipuka na mvumbo dzazwo . 
M urafho - Vhathu vhatswu vha khomboni vhukuma ya u lwala mutsiko wa nṱha wa malofha vha tshe vhaṱuku u fhira vhatshena . 
Tsinyuwo ndi vhuḓipfi ha muthu vhune ha bvelela kanzhi musi muthu a tshi pfa a khou tshuwiswa kana u ṱhaselwa  . 
Ni kone u gera zwifanyiso izwi kha siaṱari ḽa zwigeriwa ni zwi livhanye ( u metshisa ) na hezwi . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ( SONA ) u ḓo dovha hafhu wa vha hone nga madekwana , a ḽa 10 Luhuhi 2011 . 
Buthano ḽi ḓo vhona hafhu uri , ndambedzo dzo teaho dzi ṱavhanyaho dzi hone u itela vhathu vhane vho kwamea nga tshinyalelo yo vhangwaho nga u shulukana ha ole , musi dzo hwalwa sa tshivhaswa nga khontheina dza zwikepeni . 
Komiti dzi nga vhidza muthu muṅwe na muṅwe uri a ṋee vhuṱanzi kana u bvisa maṅwalo , nahone vha nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi tshi vhiga khavho . 
Muvhuso wa lushaka kana wa vunḓu u nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo . 
Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 7 b vha nga shumisa maanḓḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓḓu sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone  . 
Kha vha pakulule muhwalo wa halwa hanefho he wa swikela hone nahone vha tshi khou sumbedzwa nga muingameli a bvaho kha Muhasho wa Vhulimi . 
Zwisumbedzisi zwa u bvelela ndi u dzhia maano ane a dadzisela : Maano a Mzansi Golden Economy ; Maano a Matshilisano o Vhofhekanaho ; Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na Maano a Nḓila Ntswa ya Nyaluwo ; khathihi na u vhumbiwa ha mazhendedzi a re na Bodo nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele . 
Zwi zwanḓani zwashu u imisa dzema ḽa u sa londwa , u tambudzwa , dzikhakhathi na u vhaiswa ha vhana . 
Vhaasesi vho tholiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 vha , u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 3 , ḓo dzhiiwa sa miraḓo ya khothe u itela ndivho dza hoyu Mulayo . 
Kha ḽiṅwe sia , pulane dza u engedza u thola kha sia ḽa mutakalo , vhushumela vhapo , pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa u tevhedzwa ha milayo zwi ḓo ya phanḓa  . 
U wana 217 . 
Ri ṱoḓa madzangano a vhashumi ane a vha na zwiṱirakitsha zwa mushumo wa mveledzo zwo khwaṱhaho na vhuimeli na u ṱoḓa nyambedzano dza muholo dzo khwaṱhaho ; zwihulwane kha sekhithara dza phuraivethe  . 
IDP ndi tshibveledzwa tsha kuitele kwa pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho  . 
U fhindula mbudziso dza mutheo kha zwibveledzwa zwi re afho nṱha . 
Yuniti i khou lavhelelwa u dovha hafhu ya shuma nga murahu ha miṅwedzi miraru . 
Yo sainiwa nga Muaṋo nga muhumbeli ( sa zwe zwa buliwa kha Khethekanyo 1 ) Ndi khou ita muaṋo hafha zwauri mafhungo oṱhe e nda nekedza kha khumbelo iyi na maṅwalo a re hafha ndi a vhukuma na u vha a ngoho . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbadelo ya fhasi ha R30 a i badelwi murahu . 
U itela u khwiṋisa saintsi na thekhinolodzhi na u sika mishumo , ri khou bidela u fara thelesikoupu ya radio i no pfi Square Kilometre Array  . 
Ri fanela u engedza vhushelamulenzhe kha fulufulu ḽo kunaho ḽi vusuludzeaho kha thanganyiso ya fulufulu ḽa lushaka na u ṱanḓavhudza khonadzeo ya ikonomi ya haiḓrodzheni  . 
Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi ( ACDL ) : Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi ane Tshikimu tsha ṋetshedza mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi khao . 
Kha vha tshimbidze nyambedzano ya u angaredza vha ite manweledzo  . 
Heḽi ifa ḽo pfumaho ḽa vhuṱhogwa ḽi sumbedza Afurika sa sumbanḓila kha zwa saintsi na maṅwalwa , fiḽosofi na zwa vhubindudzi , zwe zwa thithiswa nga zwa u rengisa dziphuli na u lwela lupfumo lwa Afurika  . 
Huṅwe fhethu , kuitele kwa u ṱanganya zwigwada zwa mashango maḽedzani kwo swikisa kha u khwaṱha ha dzingu  . 
Khumbelo dzavho dzo ṱanganedzwa nga Muhasho nga fhasi ha phurogireme ya sabusidi ine ya vhidzwa Sabusidi dzo ṱanganyiswaho na Thandela  . 
Muhasho u tsini na u alusa kutshilele kwavhuḓi - kwa u ḓidzhenisa hu nga vha kha mitambo , vhutsila kana kha mvelele  . 
Muya wa vhufarani wo dziaho vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha vhoramabindu nga musi wa sesheni ya WEFA wo vha u wavhuḓi vhukuma . 
Tshigwada tsha Black Mambas tsho dzhielwa nṱha kha zwe tsha ita kha ulwa na u zwima ho iledzwaho na mafulufulu e vha sumbedza . 
Zwikhukhulisi zwa miṱa zwi nga siya miṱa yo naho hu u ri a tshi khou thusiwa ; si anzele u vha tshi khou funza  . 
Zwiimiswa zwashu zwa masheleni ndi tsumbo dzone-dzone , zwine zwo no ri kuvhatedza kha maḓumbu a ikonomi ya ḽifhasi  . 
Nyimele idzi dzi sumbedza maga a mathomo na a vhukati a u fhungudza ḽevele ya vhushai vhukati ha vhaaluwa , vhathu vha na vhuholefhali na vhaṱukuṱuku  . 
Vho Maṱodzi vho paka zwikontsi zwa 66 kha phakhethe dza 6 . 
Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede . 
Musi vha tshi fema nga kha tshithu itsho tsho vhewa mulomoni , vaḽuvu dzi a vulea , dza tendela mushonga u tshi femelwa ngomu . 
Kha ri ambe Ho bvelela mini ? 
U limuwa uri musi u phaḓaladzwa ha vhulaedzwa ha vha hu tshi wanalesa kha muvhuso wapo wone une , hu si uri muvhuso wapo hu shumela vhadzulapo vhawo , uri zwine zwa ḓo bveledzwa kha vhadzulapo zwi ḓo vha zwiṱuku  . 
A hu na mudzulapo ane a ḓḓo hanelwa u vha na vhudzulapo  . 
Digirii ya u bviswa i nga vha i ṱhukhu vhukuma fhedzi arali ha sa vha na u bviswa hu iteaho , vhugevhenga a si vhuvhava  . 
Atikili dzi tevhelaho dzi a takadza nahone zwi nga konadzea vha nga lingiwa nga hadzo  . 
Phindulo : Ee  . 
O vha a tshi zwi ḓivha uri u tea u wana fhethu ho khudaho hune a nga dzumba hone dayari yawe . 
U buletshedza nomboro dzo fhelelaho u swika kha 10 . 
U ola pulane ya nyito ya miṅwedzi miraru ya elemennde iṅwe na iṅwe , tshipikwa na nyito zwine zwa fanelwa u iswa phanḓa  . 
U ṅwaliswa ha madzangano a vhashumi zwi wela nga fhasi ha mushumo wa Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi . 
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u halwa malaṱwa mahala . 
Nyaluwo - ikonomi yo aluwa ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga 1994 , zwihulusa u bva nga 2006  . 
Vhagudi vha nga kona u ṱuṱuwedzwa u ṅwala mafhungo a nomboro . 
Vha nga ṅwalisa hafhu ofisini yapo ya Independent Electoral Commission kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga IEC  . 
Vha nga badela nga kheshe kana nga zwa eḽekhiṱhironiki ( EFT )  . 
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
U fhedza tshifhinga tshilapfu kha u vhala tshibveledzwa zwi a thithisa kha u pfesesa havhuḓi mudzedze wa nganetshelo na puloto . 
Miraḓo ya lushaka na vhone vha nga vhiga mapholisani ṅwana kana mualuwa u itela u hulamisa hohu u sa and ana u ya nga mulayo u todeaho  . 
U shumisa maṱanganyi kha u vhumba mafhungotserekano . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya kushumele iyi ndi u ita uri Afurika Tshipembe ḽi vhe fhethu ha khwine ha u dzula hone . 
Vha nga zwi ṅwala kha fiḽipitshati , kana vha bvisa khophi ya mudzheneli i re na mbuno dza ndeme  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Vhaofisiri vha kha vhuimo ha kha vhupo vha tea u gudiswa uri vha fhe thuso kha nzudzanyo dza thandela nga madzangano a tshitshavha . 
Nga Shundunthule 2006 CBP yo katelwa sa tshipiḓa tsha khombe khombe tsha kharikhuḽamuine Komiti dza Wadi dza tea u pfuka khatsho kha Afrika Tshipembe ḽoṱhe  . 
Ri hulisa na u dzhiela nṱha muṅwe wa vhe vha lwa vhukuma nga tshifhinga itsho , Mufarisa Muṅwaleli wa Phalamennde , Vho Baby Tyawa , vhane vha vha vhukati hashu  . 
Zhendedzi ḽa Thekhinolodzhi ya Mafhungo ḽa muvhuso : U ḓadzisa kha mafhungo a tshumelo ya muvhuso ane a khou ambiwa nga hao afho nṱha , Maanḓa na mishumo ya Minisiṱa zwi ya na kha SITA  . 
Nga tswayo idzi muthu muwe na muwe wa Afurika Tshipembe u uuwedzwa , u dzheniswa , u fhiwa maana na u ewa mafulufulu a u dzhia maitele a u ranga phana lushaka u bva kha khethekanyo ye ya vha i hone kale u ya kha vhumatshelo ha vhuthihi  . 
Kuvhonele kwa zwithu ku bveledzwa nga zwithu zwo vhalaho  . 
U tibedza yohe ni tea u kungulusa furakisheni ine na khou i oa  . 
Vhana a vha na pfanelo dza u nanga uri vha tea u sala kana u dzula na mubebi ufhio  . 
Miamasipla i fanela u lugisela IDP ine ya katela tshifhinga tsha miṅwahamiṱanu  . 
Hezwi zwi nga shumiswa kha u bveledza mvelelo dza ngudo kana nḓivho dza mafhungo kana pfunzo iṅwe na iṅwe ine vha i ṋetshedza nga ha hoyu Mulayo . 
Hu na mushumo muhulwane vhukuma wa vhakhantseḽara vha wadi vhane vha vha na vhushaka na wadi nngede khathihi na komiti ya wadi , zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri vhakhantseḽara vha PR vha vhudziwe zwithu nahone hune zwa konadzea , vha tea u vha hone kha u shumiswa ha pulane nga u tou angaredza na kha mishumo migede hu tshi vha na vhuṱanzi ha uri mishumo mihulwane ha sekhitha i khou tikedza u shuma ha thandela dza CBP  . 
Afrika Tshipembe ḽi dzhenelela kha vhurumelwa ha mafhungo a u ḓisa mulalo kha mashango manzhi Afrika u fana na Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo . 
Zwiimiswa zwivhili zwi fanela u khunyeledza zwa khonṱhiraka ya thandela dza saintsi dzo salaho hu si na u lenga  . 
Tshivhumbeo tshi sa kondiho tsha uri mulayo u vhumbiwa hani na ndima dzo fhambanaho dza Mulayotewa wa Afrika Tshipembe 108 wa vhu 1996  . 
Khethekanyo idzo dzi amba nga ha vhuḓifari ho iledzwaho , nahone vhune ha nga ita uri muthu a vhe na mulandu wa vhutshinyi . 
Ndi vhakhantseḽara fhedzi vho tendelwaho u tshea mafhungo  . 
Arali muhumbeli a sa koni u vhala kana u ṅwala , kana a na vhuholefhali , khumbelo ya rekhodo i fanela u itwa nga mulomo . 
Hu na phambano ṱhukhu vhukati ha vhutshinyi vhu bvaho kha nyito dza mulayo wa sialala na idzo dzi bvaho kha mulayo wa vhahu zwavho . 
Phindulo dzi si dzone kha mbudziso idzi dzi nga isa vhahumbulelwa avho khothoni  . 
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u dzhena kha mbekanyamushumo na password  . 
Dzi nga ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi vhige khadzo . 
Mulayo wa tswikelelo kha Mafhungo ndi mulayo muhulwane une langula tshidzumbe naho Ndaulo dza BABS dzi tshi dovha dza katela ṱhalutshedzo ya Mafhungo a Tshiphiri ( kha vha sedze kha tsumbanḓila dza Mulanguli )  . 
Hu na zwithu zwinzhisa zwine zwa sumbedza mihumbulo na ṱhalutshedzo nga ha vhubvo ha vhuloi-hu na zwinzhisa zwine zwa dodombedza hafha  . 
Naho vha na miṅwaha ya 26 , VhoMtyobile vho thoma sa mukunakisi zwawe miṅwedzi miṋa yo fhiraho fhedzi zwino vho no vha mufumakadzi wa u linda zwitolo , ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u phaḓaladza matheriaḽa a u fhaṱa kha vhashumi henefho . 
Zwino vhunzhi ha vhadzulapo vha khou dzulela u lwala nga mukhushwane na murotho  . 
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele , u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone . 
Ndi Minisita wa Pfunzo kha muvhuso wa lushaka  . 
Ndi zwifhio zwigwada zwo wanaho tshumelo dzifhio ? 
Arali vha kundelwa u ita khumbelo nga tshifhinga tsho sumbedzwaho , giranthi yavho I do fheliswa vha songo tsha divhadzwa  . 
Tshumelo dza thekhisi mihumbulo ya uho u vhetshelwa thungo  . 
Zwiambaro hezwi zwe ra amba nga hazwo afho nt ( ha , hu tshi dzhena pfunzo ya tshikriste ye ya sasaladza matshilele ashu , na maambarele ashu zwo vho thoma u vhonelwa fhasi  . 
Zwimangadzo na zwithu zwi songo lavhelelwaho ndi tshipida tsha mutambo  . 
Muhasho wa Vhulimi u ṋ ekana nga zwidodombedzwa zwa tshiimo tsha malwadze a phukha Afrika Tshipembe kha vho ṱhe vhane vha vha na dzangalelo  . 
Thaidzo yo leluwahoNdi a livhuwa Xolisile Nxumalo kha u nthusa kha thaidzo yanga  . 
Tshivhalo tsha vhaswa vhare dziyunivesithi na magudedzini tsho engedzea miṅwahani yo fhiraho . 
Khaedu ndi u ita uri pfanelo dzi swike kha vhafumakadzi vhoṱhe . 
Thandela yo fara khonadzeo ya u kona u bveledza hu u itela u ṱavhanyisa mveledziso ya SADC ; u fhungudza vhushai ha fulufulu , ṱhuṱhuwedzo ya nyaluwo ya ikonomi na u ṱavhanyisa mveledziso ya themamveledziso . 
Vha nga vhiga muthu o xelaho vha thi tou thoma u sola uri huna zwo iteaho khae . 
Hone-ha , hu sina muthu ane a bva ngomu kha aya maitele , zwi ita uri vhathu vha sa kone u fhambanyisa maitele aya , vha vho vhona a tshi fana  . 
Vha sa dzhenisa zwidodombedzwa zwone , mbadelo a i nga ḓo badelwa kha mutheli o teaho  . 
U sumbedza thikhedzo ine ya tea u nekedzwa nga muthu wa vhuraru kha u nekedzwa ha tshumelo kha vhaaluwa  . 
Uyu murangaphand(a wa tshumelo ya muvhuso u fanela u dzhiela nzhele zwauri tshumelo ya muvhuso i fanela u vha tsumbo yavhud(i kha u tevhedza milayo ya shango na u vhona uri milayo iyi i khou tevhedzwa nga nd(ila yavhud(i  . 
Hezwi zwi katela u sedzulusa nḓila ine muvhuso wa tshimbidza mushumo ngayo u tandulula khaedu dzo livhanaho na vhabindudzi na u khwinisa ṱhuṱhuwedzo dza mbekanyamaitele a vhubindudzi hashu na pulane dza u fhaṱa dzashu  . 
Vhukoni ha vhagudi kha mvelelo dza u guda vhu kaliwa nga Maimo a asesimennde  . 
Tsha ri ndi khwine ri tshi tsela hone vha ye u d(ikanda  . 
Thaidzo nga ha u tshila nga kha tshanduko ya thevhekano ya vhuhulu uvhu kanzhi ndi uri avho vha re nga ngomu a vha vhoni uri vha khou livhana na mini  . 
Malugana na u shumisa izwi zwithu zwa ndeme zwa themamveledziso , ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwa mahayani zwi wana mbuelo kha themamveledziso dzine dza rengwa nga nnzhi na themamveledziso dza dziphaiphi na uri mitengo ya idzi themamveledziso i dzhiela nṱha ṱhoḓea dza zwitshavha zwa mahayani  . 
U vhekanya zwithu zwo kuvhanganywaho a zwi tsha vha zwone zwo sedzwaho khazwo kha tshipiḓa tsha vhuvhili tsha ṅwaha . 
Nga tshumisano ya vhoṱhe , na vhuḓiimiseli ha u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho nahone nga vhukoni , ri ḓo kona u vhona uri mushumo washu wa mvusuludzo na mvelaphanḓa u a bvelaphanḓa nahone ri ḓo kona u u isa maṱhakheṱhakheni  . 
Muofisiri wa mafhungo u tea u ḓadzela muiti wa khumbelo fomo a dovha a mu ṋea na khophi ya fomo iyo yo ḓadzwaho  . 
Khabinethe i fhululedza Springboks vhe vha shuma vhukuma kha u ṱhasela na u thivha uri vha wine mitambo yavho mivhili kha miraru ya ndingo musi vha tshi tamba na France , hune wa vhuraru wa vha wa ḽa 24 Fulwi 2017  . 
I nga bveledza vhukoni hayo nga u thoma khamphani ya u ḓisa tshumelo kana u thoma vhushumisani na maṅwe madzangano kana na tshitshavha  . 
Kha vha dzhenise na khophi dza u tikedza ngudo . 
Mulaedza muthihi , khamusi wo khwinifhadzwa lwo vhalaho , u tou vha khagala kha sekhithara ya zwiambaro na malabi  . 
Dzhenisani maipfi a no bva milomoni ya muthu muthihi kana vhavhili vhe na amba navho . 
U thoma u shumisa mbudziso dzi no konḓa ndi ngani ? 
Ni muṅwe wa vhashumi vha khamphani ya u ola dzipulane dza dzinnḓu  . 
A ro ngo sedza fhedzi u thusa khasitama na u bveledza phanda tshitafu tshashu  . 
Nḓila dza u vhiga na dza kuvhusele dza thandela iyi dzi khou sedzuluswa hafhu  . 
U dzhenela ha tshitshavha kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka thoma u funza vhana nga ha mabambelele  . 
Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea  . 
Hedzi mbekanyamushumo dzi dzhiela nṱha zwa u bveledza mabindu maṱuku zwine ndi zwa ndeme kha u honolola zwikhala zwa ikonomi . 
Khiraitogirafi ndi nila ya ndeme ya u vhulunga mafhungo a u rengiselana nga nila yo vhulungeaho o tsireledzwa nga inikhiripushini ( encryption )  . 
Hune zwa konadzea , kha vha dzhenise ndivho ya sialala kha dzipholisi . 
Naa Tsaino ya Didzhithala ndi mini ? 
U monithara vhashumi uri kana tsho vhumbwa nga tshenetsho tshiimiswa tsha vhathu naa  . 
Naho ho ṱanganwa na thaidzo dza thekhinikhala dzo fhambanaho kha miṅwedzi i si gathi ya u ranga u thoma u shumisa , sisteme yo no dzika na uri i khou ṋetshedza ḽevele dza tshumelo dzavhuḓi nga maanḓa  . 
Ya vhu ya shuma i fanela u fhungudza mahumbulwa a ndangulo ya rabulasi , hu si u a engedza  . 
Kha vha sumbedzise uri ndi lini hune muṱangano u tevhelaho wa nnyi na nnyi wa ḓo farwa  . 
Minisiṱa wa zwa Madzulo a Vhathu , kana muthu o nangiwaho , nga u tou ṅwala nga Minisiṱa , ane a shumana na khaṱhululo dza nga ngomu sa zwo ṱalutshedzwaho nga tshipiḓa 1 tsha PAIA . 
Huno arali zwo ralo , shumisani tshifanyiso tsha muhumbulo  . 
Zwileludzi zwine zwa tama u fara khoniferentsi dza mashangoḓavha dzi tea u tevhedza zwilinganyo zwa nṱha , nga maanḓa zwi elanaho na zwiḽiwa  . 
Hu khou sedzeswa nga maanda ndila ya kunwalele kwa dzina u ya nga kunwalele kwo tendelwaho kha luambo lwonolwo , tshinwe hafhu tsho dzhielwaho ntha ndi tsha zwithu zwine zwa nga sa divhazwakale ya u ira madzina , u dovhololwa ha madzina , nyambahunzhi , u sa amba zwithu zwi no pfala na vhulapfu ho kalulaho  . 
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya zwithu u swika kha 10 . 
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho , murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho  . 
Kha vha ite mutevhe wa mbudziso dzine dza ḓo shumiswa kha u inthaviwa avha vhathu nga ha mveledziso ya wadi  . 
Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho . 
Vhutumbuli uvhu vhuswa ha zwa dzilafho vhu na khonadzeo ya u thivhela mpfu dza maḓana dzi vhangwaho nga , na zwi tshimbilelanaho na u ima u rwa ha mbilu ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Masiandoitwa a zwa matshilisano na zwa ikonomi ha u thomiwa ha zwa Vhulangi ha Vhulanguli ha Mikano , zwi ṱoḓa uri zwi isiwe na kha NEDLAC , zwe zwa itwa nga ḽa 13 Tshimedzi 2015 . 
Zwino ṅwalani tshikhoḓo tshaṋu inwi muṋe nga vhutshilo ha Afrika Tshipembe . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi , nga thikhedzo ya mukhantselara wavho vha nga bveledza sisiteme ya ndaulo ya kushumele ine ya fusha ṱhoḓea dzavho  . 
U nombora bugu zwi tshi langwa nga u takalelwa hadzo . 
Mutalombalo U shumisa mutalombalo u itela u vha thusa u rekanya zwi ṋea vhagudi nḓila ya u rekhoda mihumbulo yavho na u zwi tevhelela . 
U lingulula nyimele dzi re kha matshimbidzele a IWRM ; 6 . 
Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009 , ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009  . 
A hu na mulayo une wa nga tendela u sokou pandelwa  . 
Grade R yo itelwa vhana vha vhukale ha miṅwaha miṋa na hafu uya kha miṱanu na hafu . 
Arali vha sa dzhiamushonga wavho sa zwe wa randeliswa zwone , vha nga fhedziselavha na mushonga munzhi  . 
Rekhodo yo humbelwaho ndi ya khothe ya tshipentshala zwithu zwi fareaho zwi yelanaho na vhugevhenga  . 
Hu fanela u dzhielwa nzhele uri tshelede yo salelaho i nga vha i ya u dzheniswa ha mudagasi wa khasitama ha tshifhinga tsho fhiraho kana ho wanala uri khasitama yo ita zwinwe kha netshedzo ya mudagasi uri i kone u wana mudagasi wa mahala  . 
Khabinethe i livhuwa zwiimiswa zwa Thuso na vho ḓiṋetshedzaho vhane vha khou thusa nga mishumo ya u ṱhaḓula afho vhuponi . 
U tsireledziwa ha vhana ndi mushumo na vhuḓifhinduleli ha maAfrika Tshipembe vhoṱhe ; vhabebi ; vhaunḓi , nnyi na nnyi khathihi na zwitshavha . 
Mbetshelo hedzi dzi edza nzulele ya fhethu lune kushumisele kwadzo kwa nga fhambana na mimasipala  . 
U tholiwa ha vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli 174 . 
Maanea a khumbulo a dzhia sia . 
Nga nḓila iyi , vhushai vhunga vhuholefhali : muthu muṅwe na muṅwe u livhana na khombo ya vhushai  . 
Vho : kovhekana na u vhea zwithu nga zwigwada zwa u lingana ; amba madzina a zwipida zwa furakisheni dza nthihi nga nṱha ; u topola furakisheni kha nyimele dzo fhambanaho ; u ṅwala madzina a furakisheni sa 1 tshararu , 1 tshaṱhanu ; u wana furakisheni ya zwithu tsho fhelelaho ; na u wana furakisheni ya zwithu zwo kuvhanganywaho . 
U khwiṋiswa hohu hu khou sedza kha fhungo ḽa vhashumi vha songo katelwaho kha Mulayo na uri u khou khwinisa mbadelo ya mbuelo kha vho bvisaho masheleni kha miṅwedzi ya malo u ya kha ya fumimbili khathihi na uri u khou fha tshikhala tsha u nanga vhaḽaifa ho sedzwa mbuelo dza musi ho wa lufu . 
GEMSi dzulela u ṱoḓa u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo kha miraḓo yashu . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Khwiniso ya Mulayotibe wa Sectional Titles wa 2017 uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
U pembelela Duvha ḽa Afrika ṅwaha nga ṅwaha ndi luswayo lwa u thomiwa ha iḽo ḓuvha nga Tshiimiswa tsha Vhuthihi ha Afrika nga 1963 . 
Kha miṅwaha ya20 yo fhiraho muvhuso wothoma maitele a u shumana na vhushaya mishumo ha vhaswa , Zwikili zwa Lushaka , Pfunzo ya Mutheo na Thendelo ya u Tholwa ha Vhaswa zwo ḓi dzhenisa kha vhuḓikumedzeli ho khwaṱhaho nga vhuthihi ha tshitshavha , zwo engedzedzwa nga zwipiḓa zwo fhambanaho zwa Mbekanyamushumo ya u Tholwa ha Tshitshavha na vhusimamilayo vhu fanaho na Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo wa Muthelo wa Vhutholi , wa vhu 26 wa 2013 . 
Avho vhane vha ita uri nḓivho yavho i vhe hone na zwikili nga kha u dzhenelela kha madzangano a mashangoḓavha , zwiimiswa na komiti vho huliswa na vhone  . 
Mulaedza u rumelwa nga garaṱa heyi u sina fulobo . 
Tshiimo tshapo tsha shango ḽifari na tshone tshi a sedzwa  . 
Ndila idzi dza u tikedza dzi do talutshedzwa kha Dzindaulo u ya nga milayo ya ndangulo i re mulayoni  . 
Khamphani ya nnḓa ndi khamphani yo nwaliswaho shangoni ḽa nnḓa nahone ḽi tamaho u thoma khamphani Afrika Tshipembe . 
Zwi a konadzea u vusuludza thendelo luraru u itela tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Muri mudala wa ita murunzi mulapfu  . 
U tou bva tshe ra khethwa nga vhanzhisa nga 2004 , ro ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa khwine . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe Muswa wa Mukovho wo Khetheaho wa Bannga ya Mveledziso uri u ḓivhadzwe Phalamenndeni . 
Nga murahu ha u takulelwa ntha , khontheina I do litshwa kana ya tou tikwa lwa minete mitanu ya konaha u tsitselwa funza vhathu nga ha u thivhela mbebo lwa tshoṱhe  . 
Tshumelo ya ndondolo ya mutakalo na mbekanyamushumo dzi ngaho mbekanyamushumo ya zwa vhuimana na maḓuvha a tsenguluso ya zwa mutakalo mushumoni wavho . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo , uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u pfesesea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi . 
L(in(we na ( lin(we ( la makumedzwa eneo , ( li fanela u sedzuluswa zwavhud(i u itela uri hu sa vhe na khud(ano vhukati ha zwin(we zwipid(a zwa tshipentshela zwe zwa bulwa kha Ndayotewa  . 
U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2 b vunḓu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe b fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vunḓu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli . 
Arali ra sa davhidzana zwavhuḓi , hezwi zwi vhanga khuḓano , khanedzano na u sa pfesesana  . 
Vha nga ita khumbelo ya u bveledzwa ha inwe ṱhanziela arali vho xedza kana vho tshinyadzaṱhanziela ya vhukuma . 
Khabinethe yo ṱahisa u livhuha hayo kha Advocate Thuli Madonsela nga murahu ha u shumela shango na u vhea ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha mihumbuloni ya vhadzulapo  . 
Tswikelelo kha muḓagasi , maḓi na tshampungane yo khwiniswa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho  . 
U ṅwala mafhungo mapfufhi nga ha ṱhoho zwine zwa ḓo sia zwi khou shela mulenzhe kha bugu u itela khuḓa ya u vhala . 
Khethekanyo idzo dzi amba nga ha vhuḓifari ho iledzwaho , nahone vhune ha nga ita uri muthu a vhe na mulandu wa vhutshinyi  . 
Musi vha tshi ita mbilo dza vhaunḓiwa , vha khwaṱhisedze uri vho ṅwaliswa nahone zwidodombedzwa zwi hone kha mbilo . 
Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho , ane a do tea u saina uri o I tanganedza  . 
I lingedza u konisa vhagudi u bveledza vhukoni havho ha nṱhesa  . 
Vha shumise masalela a zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo sa zwiḽiwa kana furu nga tshifhinga tsha shishi  . 
Tshivhalo tsha vhana vhane vha bebiwa vha vhatshena vha Afurika Tshipembe tsho thoma u tsa nga vho 1950 na vho 1960 , hone tshivhalo tsha vhana vhane vha khou bebiwa vha vharema tsho thoma u tsa u ya mafheloni a vho 1970 na mathomoni a vho 1980  . 
Komiti ya Khanedzano ya GEMS na Muḓisi wa mbilaelo vha tea u fhiwa nḓivhadzo ya maḓuvha a swikaho 21 ya datumu ntswa ya muṱangano , tshifhinga na fhethu  . 
Hu na vhuṱanzi vhu songo tou khwaṱhisedzwaho ha uri vhaṅwe vhashumi vha khou litsha mushumo vha tshi shavha uri muvhuso , u bva ṅwaha u ḓaho u ḓo thoma u vha thivhela uri vha songo bvisa tshelede ye vha i vhulungela vha tshi yo awela . 
Ene o fhelela u tou nga lwatsi  . 
U pfufhiwa uhu ndi vhuṱanzi ha mvelaphanḓa ine shango ḽashu ḽa khou dzulela u ḓiphina ngayo kha mimaraga ya masheleni ya ḽifhasi na nḓila ya khwine ine ikonomi ya khou laulwa ngayo . 
Dokhumenthe dza u rumela zwibveledzwa nnḓa dzo sainwaho nga u ṱemoiwa nga Chamber of Commerce  . 
Mvelelo dza muvhigo uyu wa vhukati ndi dza uri tshiṱirathedzhi tshiṅwe na tshiṅwe tsha u lwa na vhuaḓa na zwishumiswa zwa ndeme zwa u lwa na vhuaḓa musi zwi zwa ndeme nangoho , zwi tea u vhoniwa sa magumo nga zwone zwiṋe  . 
Arali vha sa ita ngauralo , vha ite dzitshanduko na dzindulamiso kha pulane yavho u itela u vhona zwauri vha kha ndila yone  . 
Musi vho no vhala bugu iyi , vhavhali a vha nga ḓivhi fhedzi uri ṱhulo dzi tshila nga nḓilaḓe , vha ḓo ḓivha nauri ndi ngani dzi tshi tshila ngauralo . 
Muvhuso u fanela u vhea milayo ya u thivhela tshikafhadzo na u tshinya vhupo , u t ( ut ( uwedza tsireledzo ya mupo na u linganyisa mveledziso ya ikonomi , matshilisano na vhupo  . 
U thetshelesa zwiṱori a bvumba magumo azwo kana a ḓielekanyela magumo awe a tshiṱori . 
Arali komiti yo tshea u thetshelesa vhupfiwa havho , Muṅwaleli wa Komiti u ḓo vha kwama u ita nzudzanyo dza u thetshelesa vhupfiwa havho ha u tou amba . 
Izwi a zwi ambi u ri hu khou tsikeledzwa mihumbulo kana vhutsila hawe siani la tsiko ya mihumbulo  . 
Vhadzulapo vha khou ṱuṱuwedzwa u ambara zwiambaro zwitswuku , zwitshena kana zwitswu , madzangano a nga ṱana matheriala dzao dza pfunzo na magaweni fhethu hune a vhonala , na fhethu ha dzithabelo hu fanela u itwa tshumelo dza thabelo ya tshipentshela nahone ha fungwa makhanḓela a tshihumbudzo . 
Aquaculture yo dzheniswa kha vhurangeli ha ndeme ha Operation Phakisa : Ikonomi ya maḓanzhe . 
Mushumo wo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , hune vhagudi vha dzhenelela nga mafulufulu , u fana na tshifhinga tsha zwiḽiwa , tshifhinga tsha u swika , tsha u ya hayani na tsha uya bungani , zwi nga konouvho u shumiswa u livhiswa kha zwiteṅwa zwa Mbalo . 
U ṅwala mafhungo a no kwama tshifanyiso hu tshi shumiswa tshifhinga tsha zwino tsha khou . 
Tshumelo ya vhuad(a i t ( usa n(wongo wa fulufhelo na u d(ifulufhela ha demokirasi yashu  . 
Arali zwo ralo , vhone na mufarisi wavho ( kana vhafarisi ) vha tea u ya sibadela , kiliniki kana kilinikini ya nga thungo ha nd(ila u ya u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho  . 
Mikano ya lushaka a i faneli u fhungudza mishumo ya madzangano a phurofeshinala , vhoramabindu vhaṱuku na vhorasantsi vha ṱhoḓisiso  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoṱhe vha kwameaho uri vha fhelise dzikhakhathi u thivhela u iswa phanḓa na u tambudzwa ha vhathu na u humbela uri nyimele kha Shango ḽa Rakhine i tandululwe nga tshanḓa tsha mulayo  . 
Vha ḓo wana burotsha dza mafhungo kha ṱhoho dzi nga ho u daha , nyonyoloso na u langa tshileme  . 
U dzhenelelana ha mvelelo U thetshelesa na u amba , u vhala na u sedzulusa , u ṅwala , u humbula na u ṋea muhumbulo , ndivho ya mibvumo , maipfi na girama , naho zwo ṋekedzwa sa mvelelo dzo fhambanaho , dzo tea u ṱanganywa musi hu tshi funzwa na u asesa  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu , hu tshi khou katelwa pfanelo- ( a ) ya u sa hanelwa u vhofholowa nga nḓila I sa pfali kana hu si na tshiitisi tshi pfalaho ; ( b ) ya u sa valelwa hu si na tsengo ; ( c ) ya u vhofholowa kha tshaka dzoṱhe dza khakhathi dzi bvaho kha tshitshavha kana zwiṅwe zwiko ; ( d ) ya u sa tambudzwa nga nḓila ifhio na ifhio ; na ( e ) ya u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu , lu si lwa vhuthu kana lu nyadzisaho . 
Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei  . 
Mulayotibe ndi mvelelo ya muvhigo wa mbambadzo ya vhathu wa Khomishini ya Mbuedzedzo ya Mulayo ya Afrika Tshipembe ( SALRC )  . 
Kha vha nange vhathu vho tou ḓinetshedzaho vhavhili vha u tamba ḽitambwa ḽa minete miraru , vha vha fhe minete i si gathi ya u ḓilugisela u tamba vhuimo havho  . 
Khakhathi idzi dzo dzhiya matshilo a vhaswa vha mihaga , hu tshi katelwa Sindiso Magaqa wa Muṅwaleli Guṱe wa kale wa Ḽigi ya Vhaswa vha Khongiresi ya Lushaka ya Afrika(ANCYL) , we avha atshi kha ḓi vha na zwinzhi zwe a vha atshi nga shela mulenzhe ngazwo kha u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi bvelelaho . 
Kha tshigwada tshavho kha vha rere nga ha uri ndi ngani mulayo muṅwe na muṅwe ndi wa ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso  . 
Hezwi zwi nga itwa nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe kana nga tshifhinga tsha u shuma na vhagudi . 
Uri vha nga si vhuye vha bvelela u fhira ḽevele ya fhasi ye vha ḓa vha khayo  . 
Arali tshifani tsha ṅwana tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane , muraḓo muhulwane u tea u ḓadza afidevithi i bulaho mbuno dza u fhambana ha zwifani na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha ṅwana  . 
Ndivho dza luambo nyengedzedzwa lwa u funza dzi ḓo tiwa musi luambo lu tshi ḓivhadzwa  . 
Vha thuseni uri vha ite menyu wa zwiḽiwa zwi re na mutakalo . 
Khabinethe yo dovha ya rwela ṱari mushumo nṱha ha muṅwe wa u londa na u kala mveledziso ya thekhinoḽodzhi na inovesheni kha mveledziso ya zwa ikonomi na zwa matshilisano  . 
Vhafuwi Vho- Galaguni vho vha vhe khonani yanga ya mbiluni  . 
Izwi zwi mbo mu vhea kha tshiimo tshine a kona u nea ndaela kha mushumi A hune u hudzwa hawe na u vhewa kha vhuimo ha ntha zwi vho ita u ri a hwedzwe vhudifhinduleli ha ntha u fhirisa vhashumisani nae  . 
Kha thebuḽu i re afho fhasi , ṅwalani madzina a zwithu zwine zwa nga vusuludzwa . 
Sentsasi yo tea u vha na mafhungo nga tshiimo tsha zwa ikonomi ya vhathu vha vhupo ha havho  . 
Ri humbela avho vha si na bugundaula u ita khumbelo hu si na u lenga lenga , hu u itela uri vha songo fhirwa nga u ḓiṅwalisa hune ha khou tevhela ṅwedzi u ḓaho . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha kwamane na SETA yavho phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA yavho i na tshelede yo linganaho naa  . 
Ri na u shela mulenzhe hunzhi nga maanḓa ha vhabindudzi , ho elwa nga nyaluwo kha mubindudzo wa yuniti thirasiti kha thengiselano  . 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri tshelede i a ita uri muthu we a vha o luga a vho vha na tshiṱuhu  . 
Mulangavundu vho sumbedzisa u dzhenelela ho vhalaho na thasululo dzavhuḓi dzo wanala u itela zwiṅwe zwa zwithu , hu tshi katelwa vhunzhi ha tshikolodo tsha masipala  . 
Sekhithara ya phuraivethe a yo ngo tea u ta zwilinganyo ngauri ndivho dzavho ndi dza mbuelo ya gumofulu  . 
Bugu ya Mishumo iyi yo dzudzwanywa hu tshi tevhedzwa zwitendeledzi zwa vhege mbilimbili zwa CAPS . 
Website i do vulea kha muratho muswa . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya dzingu , vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi nḓila ya vhulamukanyi ine ndivho yayo ha vha u dzhenisa zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho kha phambano na vhaṅwe vhane vha kwamea malugana na u pfiswa vhuṱungu ( vhapondwa , vhakhakhi kana zwigevhenga , miṱa i kwameaho na miraḓo ya tshitshavha ) kha u wana vhoṱhe vhuṱungu , ṱhoḓea na mbofho nga u ṱanganedza vhuḓifhinduleli , u lifha kana u vhuyedzedza zwithu kha muṋe wazwo , na u dzhia maga a u thivhela u bvelela hafhu ha itsho tshiwo na u ṱuṱuwedza vhupfumedzani  . 
Mulayo wa vhu 36 wa 1983 kana Dzangano ḽa Tsireledzo ya Zwimela ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe NPPOZA . 
U fhelisa tshiṱalula nga lushaka na nga mbeu  . 
Kha vha ambedzane nga ha zwivhumbeo zwa u tandululi zwililo mushumoni na u shumisa maitele a ndaṱiso  . 
Nga u aluwa uhu ha mafhungo nga u ṱavhanya hu itaho uri hu vhe na ṱhahalelo ya tshenzhemo , u dzhenisa kha khomphyutha madzangalelo a vharengi ndi zwa ndeme nga maanḓa u fhirisa kale  . 
U ṱola Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele - PMS itea u itwa u itela u vha na vhuḓifhinduleli ha masipala kha zwiko zwa masipala , u khwiṋisa kushumele na u pfadza na madzangano na u sumbedza u swikelela mvelelo  . 
Izwi zwo ita uri hu limuiwe ndivho dza NDP u ya nga ha tshanduko ya didzhithaḽa , mveledziso ya ikonomi na u manḓafhadza kha zwa matshilisano  . 
Mahoḽa , ndambedzo ya nyengedzedzo i linganaho R150 miḽioni u bva kha Akhaunthu ya Mbuedzedzo ya Ndaka dza Vhugevhenga yo themendelwa hu tshi itelwa mushumo wa Thimu i Lwaho na Vhutshinyi i katelaho Hawks , Yunithi yo Khetheaho ya u Sedzulusa na Mannḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi . 
Khoro ṱhukhu dzo vhumbwa nga vhakhantselara vha wadi vhane vha imela tshigwafa tsha dziwadi dzi re henefho na vhaṅwe vhakhantselara vha PR  . 
U bveledza khaṱhulo zwenezwo zwi a konadzea nga kha khothe ya kha EU  . 
Izwi zwo tewa kha mulayo wa vhuthihi , mbadelo dzi linganaho khathihi na thikhala tsha u badela , nga nḓila ine ya vhona uri hu si vhe na shango na ḽithihi ḽi sa ṱangani na u kovhelwa ha mugaganyagwama hu sina ndivhanyo . 
Miṱa i holaho miholo ya fhasi  . 
Kha vha vhudzise vhadzheneli kha tshigwada mbudziso nthihi nga tshifhinga tshithihi  . 
Mveledziso ya thandela dza phuraivethe na u rentha arali tshumelo i si yavhuḓi , muvhuso a si wavhuḓi arali tshumelo i yavhuḓi , muvhuso ndi wavhuḓi , zwo leluwa nga yeneyo nḓila  . 
Naa vhupo a a vhu wanali miri na zwipuka zwi re khombo ? 
Bugu khulukana phosiṱara hu u itela u diphina na u bvumela nga tshifhinga tsho teaho . 
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo , kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho  . 
Naho zwo ralo , khophorethivi i nga dzhia konṱiraka hu saathu u fhela ṅwedzi muthihi musi yo redzhisiṱariswa nga nyanḓano yo itiwaho kha muṱangano wa vhathu vhoṱhe . 
Minisiṱa wa Gwama na Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka vha a ṱangana u amba nga ha nyanganyelo ya mugaganyagwama  . 
Fulo ḽo katela u ṋetshedza thuso ya phindulo nga u ṱavhanya kha vhaendelamashango vhane vha wana tsireledzo na vhutsireledzi zwavho zwi khomboni  . 
Minisiṱiri u tikedza nga vhuphara makumedzwa aya na u ṱuṱuwedza zwiimiswa uri zwi a lavhelese nga vhuḓalo  . 
U ṋea tshirendo ṱhoho . 
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentse ya u ḓiraiva . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa u dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
U tsireledzwa ha mupo hu tshi itelwa murafho wa zwino na u ḓaho ndi zwa ndeme vhukuma na u tsireledzwa ha luvhemba lwa Ozone . 
Mmbengwa a ḓi tambula a tshi ya ngeno a tshi nga tshiṱepisi tshine vhaṋameli vha tshi ṋamela u ya nṱha u hovha zwivhuya zwavho  . 
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu ṋewaho nga , kana vhu langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192  . 
Tshigwada tshi tevhelaho tsha mbudziso tshi shuma na u vhona uri zwiṱirathedzhi zwine zwa konḓelela zwi a tevhedzwa  . 
Nomborani mafhungo aya kha zwibogisi ( 1-4 ) u sumbedza nga u tevhekana zwe zwiwo zwa bvelelisa zwone . 
Izwi zwi vhonala na kha dzinyimbo dzavho vha tshi tshina malende  . 
Musi ri tshi khou dzhiela nṱha mushumo wo no itiwaho u swika zwino kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe , ho dovha ha dzhielwa nṱha zwa uri u ṱavhanyiswa ha u zwi shumisa ndi zwa ndeme kha u alusa nyaluwo ya ikonomi  . 
U ḓivhalela ene muṋe bugu dzo vhaliwaho kha u vhala na vhagudi , bugu dza zwiṱori na bugu dzi no bva kha khona ya u vhala na maṅwe maṅwalo ; sa maṅwalo o vhaliwaho mathomoni a ṅwaha , kha u vhala ha u ḓiimisa ha mugudiswa . 
Hezwi zwi nga amba zwauri zwipida zwo bvelelaho kha thandela zwi a langiwa  . 
Sethe ya magaraṱa mahulwane a zwiga zwa nomboro . 
Muvhuso u khou isa masheleni kha zwa u bveledza senthara dza vhutsila ha tshitshavha dzine dza ḓo thusa sekithara yeneyo kha u shumisa tshikhala tshine tsha ḓo bveledzwa nga vhuendelamashango musi vhuṱambo vhu tshi kha ḓi sendela na musi ho no thoma  . 
Mushumo wa u topola mashumele a vhuḓi na u vhulunga kha tshifhinga tsho salaho tsha MTEF u ḓo bvela phanḓa . 
Hezwi zwi thivhela mushonga uri u sa bve nga kha tshemba . 
U bveledza mbonalelo ya wadi  . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe Khomishini i sedza zwine madzinginywa a vha zwone  . 
Zwifanyiso zwi ḓo sumbedza nyolo dzi tikedzwaho nga nomboro . 
U shumisa thekeniki dzi tevhelaho musi ni tshi tshitandulula thaidzo : U fhaṱa na u pwashekanya nomboro U davhula na u hafula . 
Khomishini yo fhindula nga u thoma mbekanyamushumo dza pfunzo ya demokhrasi dzo ṱanḓavhuwaho na muvouthi muswa  . 
Maambiwa a tea u failiwa zwavhuḓi nahone a tea u swikelelwa nga tshitshavha arali muṅwe a nga ṱoḓa u a vhona  . 
Phambano hedzi a dzi vhangiwi fhedzi nga mbonalo ya tshivhumbeo tsha muthu tshe a begwa natsho , nahone ndangulo ya phambano ya vhathu yo bvelelaho i ṱoḓa vhusedzi ho ḓitikaho nga u vha hone ha pfanelo dza vhuthu  . 
Ndi ngani ri tshi shaya PAJA ? 
Mutengo wo themendelwaho u tea u badelwa nga kheshe zwifhaṱoni zwa Union Buildings , nga postal order , tsheke kana nga u tou diphositha kha zwidodombedzwa zwa bannga zwo ṋetshedzwaho afho fhasi . 
Kha vha kwame Muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Vhulanguli Vhuhulwane : Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria . 
Murahuni , vhathu vhe vha vha vho ḓitika nga tshenzhemo i sa ṱoḓei i sa fheli a vho ngo vha na dzilafho ḽa zwa mulayo arali vhuḓifari honovhu hu si vhutshinyi hone huṋe  . 
U d(ubunya zwi a ambelwa na kha muthu o thomaho a ya sibadela a tou u ya mu(lani u wana mulayo  . 
Nga Nyendavhusiku , 2009 , Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo  . 
Nga tshifhinga tsha lufu lwavho , vho vha vha tshi khou shuma sa Mulanguli Guṱe kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Lushaka . 
U vha muthusi khothe hune ṅwana are ṱhanzi a ṋetshedza vhuṱanzi nga tshumelo ya muthusi . 
Tsumbo ya vhagudi vho tou nanguludzwaho u bva kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe vha tea u modarethiwa u khwaṱhisedza vhuimo ha vhukoni havho ha oraḽa . 
Muoditha-Dzhenerala u tea u oditha na u ṋea muvhigo malugana na mbalelano , zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama zwa- ( a ) mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vunḓu khathihi na ndaulo dza hone ; ( b ) mimasipala yoṱhe ; na ( c ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbalelano zwine zwa ṱoḓiwa uri zwi odithiwe nga Muoditha-Dzhenerala nga mulayo wa lushaka na wa vunḓu . 
Ancillar Mangena wa Forbes Africa o wina Pfufho ya Maggie Eales Wales ya Ramafhungo Muswa  . 
Vhukonḓi vhuthihi ha ḽikumedzwa , naho zwo ralo , ho vha mbuno ya uri mushumo uyu u ḓo u poswo ntswantswa muvhusoni , khamusi kha muhasho wa Vhulamukanyi , hu si na tsumbo ire khagala kha tshumelo yashu yapo  . 
Ro dovha hafhu ra fara Samithi ya Lushaka kha Vhuthihi ha tshitshavha , ro sedza kha u fhaṱa lushaka lu na matshilisano , lu londaho nahone lu ḓihudzaho . 
Kanzhi u fhedza maḓuvha a 7 . 
Izwi zwi tshimbilelana na zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka zwa u bveledza phindulo dza mbekanyamaitele dzo teaho kha vhupo ha ḽifhasi vhu shandukaho . 
U ṅwala posikaraṱa . 
Muhasho wa zwa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe ( DAFF ) , u tshi khou farisana na Tshiimiswa tsha Vhulangi ha Mupo na Vhumvumvusi na Total ya Afurika Tshipembe , u ḓo vha u tshi khou tshimbidza muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Lushaka tsha Ḓorobo ya u Ṱavha Miri . 
Muṱangano wo rwelaṱari hu si na khanedzano khumbelo ya vhuraḓo kha Dzangano ḽa Riphabuḽiki ya Dominica  . 
Nga ṅwambo wa izwo , a hu ngo tea u vha na vhuṱanzi nga ha mishumo iyi yo khetheaho ine ya thusana  . 
Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi . 
Tsha vhuvhili , vharema vha shumaho zwavhuḓi vho shuma zwavhuḓi u bva kha sisiteme ya zwa ikonomi nahone hu na khonadzeo ṱhukhu ya uri vha ḓo kungiwa tshigwada tshine tsha sasaladza tshiṱirakhitsha tsha zwa ikonomi  . 
Khabinethe i khou huwelela kha maAfrika Tshipembe u ṱhonifha vhashumeli vha muvhuso vho khetheaho kana zwiimiswa zwa muvhuso nga u vha nanga kha mushumo wa Pfufho dza Vhukoni dza Lushaka dza Batho Pele nga datumu ya u vala ya dzi 30 Khubvumedzi2014 . 
Kha Gireidi ya 4-6 vhagudi vha thoma u fhaṱa zwikili zwavho zwa oraḽa na vhufunzei . 
Zwa konḓa , vharangaphanḓa vha sialala kha vha tou ḓi kwamiwa-vho na u ṱalutshedzwa nga kutshimbidzele kwa CBP  . 
Pfanelo dza vhaaluwa dzi tea u thonifhiwa na u ṱuṱuwedzwa nga vhadzulapo vhothe vha tshitshavha hu tshi angaredzwa vhaofisiri vhothe na vhashumi vha zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso  . 
Vhudzisani khonani dzaṋu uri maḓuvha avho a mabebo ndi a lini . 
Arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso , Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo  . 
Sa tsumbo , musi vhagudi vha tshi khou vhala tshibveledzwa kana bugu ine vha si i ḓivhe vha tea u ḓo ranga nga u ita nyito ya thangela u vhala ine ya ḓo vha thusa u ḓivha tshivhumbeo tsha nnḓa tsha tshibveledzwa kana bugu yeneyo , na u thusa vhagudi u ḓibaḓekanya na bugu yeneyo zwi tshi ya na tshenzhemo yavho . 
Sedzwa matshilele a ṱanganedzeaho ? 
Zwivhumbeo zwa luambo na milayo na kushumisele Awara 1 ( u ṱhanganelano na u funza zwi khagala ) Maitele a vhulenda na mafurase a dzindivhuwo nga u tou angaredza . 
No ṋekedza maṅwalo oṱhe a ṱoḓeaho sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo 7  . 
Ndi lini hune vha ḓo ita izwi ? 
U itela u amba nga iḽi fhungo , zwi na ndeme uri hu ṱhaṱhuvhiwe vhugevhenga ho ambiwaho nga Mulayo wone uṋe . 
Madzina a dzithirasitii vho khethwaho nga miraḓo uri vha shume kha Bodo lwa themo ya miṅwaha miraru ndi : a  . 
Naa ḽeri dzo ḓitika nga kha fhethu ho khwaṱhaho hu si kha matheriala une u nga vunḓea kana u songo khwaṱhaho ? 
Sankambe : Zwino ro ḓa na muhumbulo hafha : Arali vha nga litsha hezwi zwa u ṱwa vha khou ri ponda , zwiḽiwa zwi ḓo ḓiswa kha vhone nga riṋe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Musi vha tshi ḓisa mbilaelo , Tshikimu tshi ḓo fhindula hu saathu fhela awara dza 48 vho i wana . 
Ro ṱoḓa nahone ndi a tenda ra wana thikhedzo u bva kha muṅwaleli wa sekhithara yashu na mbekanyamushumo dzashu  . 
Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓisiso kha zwa vhuvemu , u vhona uri shango ḽi lale , khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki , na ndaka dzavho , u ṱhonifha na u tevhedza mulayo . 
Nga fhasi ha dziṅwe nyimele , vha nga ṋea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho ( closed-circuit television system ) ( izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa , vha vha vha kha iṅwe rumu )  . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe yo itwaho kha DIO kana kha Yunithi ya PAIA kha luṱingo lwo ṋetshedzwaho kha uyu manyuaḽa dzi ḓo dzhielwa nṱha  . 
Tshifhinga tsha u shumiwa ha ndaela ya tsireledzo tshi fhambana u ya nga khothe  . 
Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani , tshivhalo tshi a ḓi ambela  . 
Fhedzi- ha muhulwane wa ofisi u nyadza ndaela idzi nga u tendela mufarisi wawe u paka mod(oro wawe kha izwi zwikhala tshifhinga tshot ( he  . 
Nest , ( Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Ṱola ) Mudzulatshidulo a U ḓivhadzwa ha Dzithirasitii dzo Khethwaho nga Miraḓo b U ḓivhadzwa ha Dzithirasitii dzo Khethwaho nga Mutholi 4 Sesheni ya Mbudziso na Phindulo 5 Manweledzo a tsheo 6 U vala u fara maimo ane a sa ḓo vha a fhasi musi a tshi vhambedzwa na a zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso  . 
Ri tea u pembelela mushumo mungafha  . 
Arali ṱhoho i songo ṅwalwa nga madanzi , kha i tou talelwa . 
Nyendo dzi dzhia henefha kha awara . 
Muvhuso wa vhathu vha Afrika Tshipembe une nda amba ndo imela wone ṋamusi , sa zwe nda ita nga vhuḓihudzi kha miṅwaha yo fhiraho , wo vhumbwa nga 2004 nga murahu ha Khetho dza Lushaka dza wonoyo ṅwaha  . 
MFMA i ṱalutshedza uri sisiṱeme ya masheleni a masipala i shuma hani nahone mushumo wa vhakhantseḽara kha u ita uri i shume ndi ufhio ? 
Tsheo dzine dza ḓo dzhiwa kha samithi iyi dzi ḓo thusa thusa muvhuso u fhindula zwone kha fhungo ḽa vhufhura na tshanḓanguvhoni  . 
Fhindulani mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI dzo fhelela , mbudziso mbekanyamushumo zwi fanela u sumbedzwa henefho kha khontheina kana tsinisa na Phulethi ya Khwathisedzo ya zwa Tsireledzo  . 
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano , tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi , mvelaphanḓa khulwane . 
U vhalela nṱha zwi tshi bva buguni yawe nga tshifhinga tsha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mudededzi . 
Maitele a tevhelaho a u tandulula thaidzo a nga thusa miraḓo ya Komiti ya Wadi kha nyimele yo raliho  . 
Tshi nga vha khagala kana tsha vha tsho dzumbamaho  . 
Nga ngomu ha ṋanga dza nḓou huna nḓevhe mbili dza goroi dzine dza ita tshivhumbeo tsha tshiṱangu tsha musuku tshi vhewaho vhukati . 
Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha  . 
Nḓila ine muṱoli washu a ṱuṱuwedza vhuṱoḓesi havho na u vha thusa uri vha dzule vhe na vhusweleli ha mushumo wavho  . 
Matshudeni vhane vha vha vhapondwa vha zwiimiswa zwi shumaho zwi siho mulayoni zwine zwo no valwa vha fanela u ita mbilo ya ndiliso ya zwa mulayo u bva kha zwiimiswa izwo  . 
Vhudzuloni ha u founela nomboro dzo fhambanaho , heyi i ḓo vha mbuno ya u thoma u dzhena  . 
Vhagudi vha kona u fhirisela ḽiteresi dze vha guda kha luambo lwavho lwa hayani u ya kha luambo lwavho lwa u engedza lwa u thoma . 
Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , kha vha sumbudze nḓila iyo na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa ndeme zwine zwa konisa uri khumbelo yavho i tevhedzelwe . 
Kubogisi kwa u setsha ku hone kha masiatari othe a website . 
Shumisani mafhungoṱhoho e na a tangedzela kha phara ya u thoma kha u ṅwala manweledzo a zwine phara iyo ya amba nga ṱhulo dza milamboni . 
Ndi zwa ndeme vhagudi vha tshi shuma nga zwivhumbeo zwe vha gera kha makhadibogisi . 
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari u itela uri mut ( odi wa vho dzumbamaho a kone u wana vho dzumbamaho hu tshi vhonadza  . 
Sa tsumbo , ho vha hu si na muhumbulo wa u dzhoina misumbedzo ya mathomoni ya u lwa na tshiṱalula , u fana na khanedzo nga 1953  . 
Lushaka lwa mugudi ane a khou lavhelelwa ndi ane a ḓo ṱuṱuwedzwa nga ndeme a shuma hu u thusa tshitshavha zwo livha kha ṱhonifho ya demokirasi , vhulinganyi , khuliso ya vhathu , vhutshilo na vhulamukanyi na matshilisano avhuḓi  . 
U tikedza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi nga u vha tsumbo yavhuḓi , u ṱuṱuwedza vhagudiswa u dzhenelela kha mitambo na nyito dza mvelele , na u ṱuṱuwedza na tsivhudzo kha mvelelo dzavhuḓi dza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi  . 
Hezwi a zwi leluwi kha vhagudi vhaṱuku . 
U kona u fhambanyisa zwifanyiso ri tshi ya nga hune zwa vha zwi hone phanḓa na murahu hazwo na kha nyolo dzi sa konḓi . 
Hune ndaulo dza gonyisa mutengo wa vhusikamushumo , vhatholi vha anzela u shandula ndaulo ya zwivhumbeo zwa mushumo  . 
U lafha ha u lingedza ndi gudo ya hoisiso kana u sedzulusa ho livhiswaho kha u linga tsireledzo , vhuimo ha nha , u shuma zwavhui na u bveledza zwibveledzwa zwo teaho kana mishonga miswa kana ine ya vha hone kana nila dza u lafha dzo fhambanaho , hu tshi khou shumiswa vhathu  . 
Vhunzhi ha zwiendisi zwi shumisa magondo o fhambanaho zwi tshi khou gidima nga luvhilo lwo fhambanaho  . 
Vhege yeneyi , ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende , ya ndeme ya R180 miḽiyoni . 
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa kha thero dzoṱhe , tsumbo : vhunzhi , saizi , tshivhumbeo , masia , mivhala , luvhilo , tshifhinga , vhukale na mutevhe . 
Nyito dzo dzinginywaho ? 
Vha tshi khou tevhedza ndaela vha vhekanya na u ṱumanya zwa u vhalela kha tshiṱaha tshiṅwe na tshiṅwe nga khirayoni . 
Vhathu vhe a vha sia  . 
Vhatsivhudzi vha Mulayo vha Muvhuso vha na muhumbulo wa uri a zwo ngo tea u rumela uyu Mulayotibe kha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ( National House of Traditional Leaders ) u ya nga khethekanyo 1 ( a ) ya Vharangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Mutheo wa Muvhuso , 2003 , ( Mulayo wa vhu 41 wa 2003 ) , vhunga i sina mbetshelwa dza mulayo wa tshithu kana mvelele dza zwitshavha zwa sialala . 
Lubannda ludala lo itelwa meme tshena nga nṱha na nga fhasi ngeno hu uri u ṱutshela magumoni kha pala ya fulaga , hu nga musuku  . 
U thetshelesa tshiṱori a bula zwiitisi na mvelelo dzatsho . 
Naho zwo ralo maitele a u thoma o fhambana u ya nga mihasho kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ho sedzwa nzulele ya zwithu yapo na vhukoni  . 
VHO - DOKOTELA  . 
Mivhigo yo katela madzinginywa a u ṱanḓavhudza theo ya muthelo , u fhungudza phimo ya muthelo , u fhelisa miṅwe mithelo , na u khwinisa zwihulwane vhukoni hashu ha ndaulo na ha u kuvhanganya  . 
Arali vha na muhumbulo une wa vha wavho wa zwo bulwaho afho nṱha , vha nga si kone u wana tsireledzo yawo . 
Mulanguli wa CBP , a tshi thuswa nga Muḓivhimakone wa CBP u ḓo kuvhanganya mafhungotsivhudzi oṱhe o fanelaho a a tshimbidza kha komitini dza wadi , hu tshi shumiswa tshishumiswa tshi re nga ngei murahu  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha maimo a mashumele a Senthara ya Dzingu Ntswa ya Mveledziso ya Afrika  . 
Ndi zwifhio zwiitei zwihulwane zwo bvelelaho kha tshitshavha tsha hashu miṅwahani ya 30-50 yo fhiraho ? 
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓḓu na u sainwa ngae u tea u ḓḓivhadziwa kha gurannḓḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓḓivhadzwa  . 
Sheduḽu ya mbuelo : Mutevhe wa mbuelo dzi ṋekedzwaho kha khetho ya mbuelo iṅwe na iṅwe . 
Maḓuvha ane ḽevele ya tshikafhadzo ya fhira mpimo i vhea nyendedzi dzo themendelwaho  . 
Thendelano dze dza bveledzwa nga u kwama vhunzhi ha vhathu na u ita nyambedzano dzi re khagala vhukati ha vhafaramikovhe nahone hu tshi khu bviselwa khagala zwidodombedzwa zwoṱhe zwi vhonala sa zwine zwa sa dzhie sia na u lingana  . 
Ngauralo zwi tea u ṱanganywa na zwikili zwa luambo zwo ambiwaho afho nṱha . 
Ripoto iṅwe na iṅwe nga ha mvelaphanḓa nyangaredzi ya mugudi i tea u katela mafhungo nga : s Zwo gudwaho s Vhukoni ha mugudi s Thuso i ṱoḓeaho na s Thangana ya murole na vhukoni ha mugudi ho fhelaho zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza masia a u guda  . 
U shuma sa nzhendedzi ḽa u kuvhanganya nyito ya tshitshavha , nga maanḓa nga u shumisakuitele kwa IDP na kuitele kwa mugaganyagwama wa masipala  . 
Afha ndi hune Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha wa ḓo badela tshelede ya ndambedzo kha mubebi a londotaho ṅwana uyo . 
Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho . 
Kanzhi zwine ra zwi funa zwi nga sumbedza uri madzangalelo ashu ndi afhio  . 
Ngauralo zwi ita dzimvutshelano uri dzi sa bvelela fhedzi , fhedzi u dovha u kona u ḓipilela , sa zwo itwaho nga Mvutshelano ya Amerika  . 
Mashudumavhi , ha vha uri o fhufhela ho tsesaho he a vho kundwa u bva  . 
Khophorethivi ine ya renga zwiḽiwa nga vhunzhi ya zwi rengisela miraḓo yayo na vhathu na u fha miraḓo yayo luafhulelo lwa tshipentshele kana u badela murahu ho livhiswa kha tshelede ye vha bvisa ndi tsumbo yavhuḓi ya khophorethivi ya u rengisa  . 
Vho Maano ndi vhone vhuhwe ha Shavhani . 
Ni kone u ṅwala mafhungo buguni yaṋu ya nḓowedzo ni tshi shumisa maipfi a no bva tshibogisini tsha maipfi . 
Komiti dza Wadi a vha na maanḓa a u shela mulenzhe kha zwo tshewaho kha miṱangano ya khoro  . 
Hedzi a si dzone tsumbo dzi dzoṱhe . 
U aluwa nga u ṱavhanya nahone nga u angaredza , shango ḽi tea u shumisa tshelede nnzhi kha u renga kana u bveledza ndaka  . 
U buletshedza phetheni zwi thusa vhagudi u bveledza luambo lwavho na tshikili tsha u amba . 
Hezwi zwi songo dzhiwa sa pfarela vhudzulo ya vhukando ha u lugisa zwithu nga nḓila yavhuḓi nga vhaḓisedzi vha tshumelo musi maimo a nḓisedzo a tshi khou tsela fhasi sa zwe zwa fhulufhedziswa  . 
Muphuresidennde vha ḓo amba na lushaka nga murahu vhunga fhungo iḽi ḽi ḽa ndeme ya lushaka . 
Mbofholowo ya zwa makwevho , mushumo na phrofesheni 22 . 
Uḓilonga kha u thusa kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi nga 2010 zwi nga vha ita uri vha vhe tshipiḓa tsha vhuṱambo vhuhulwanesa ha Ḽifhasi , na u shela mulenzhe kha u ita uri miloro ya shango i bvelele ! 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Musi vha tshi ṱun ḓa mikumba miṋu na yo omaho na zwiphuga zwa vhazwimi , fomo ya khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa muvhuso wa vhupo hune tshivhumbiwa tsho tendelwaho tsha vha hone . 
Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi u khou tea u thoma tshiko tsha mafhungo a lushaka tsha madzina a divhavhupo o tendelwaho e kha tshivhumbeo tsha didzhithala uri u kone u tevhedza mushumo wawo wa u divhadza Khoro  . 
Iri dza u funza dzone dzi ḓo fhambana nga dzigireidi  . 
Vha khou khou lavhelela u wana mvelelo dzi fareaho lini ? 
Fhedziha , muhumbulo wa mualuwa a si , une wa ṱumana na vhukale , fhedzi u elana na zwine zwa bvelela musi ri tshi khou vha vhakale  . 
Nga matsheloni vhabebi vhawe vha mu vhudzisa uri khezwi fhasi hu na maḓi , uri vothi ḽo pwashiwa nga nnyi , uri vasi ine mme awe vha i funesa khezwi yo pwashea zwipeḓukwa zwayo zwo hasekana hoṱhe . 
Mbilo dzi tea u swika kha Tshikimu vhukati ha miṅwedzi miṋa ( zwi re maḓuvha a 120 ) a musi vho wana dzilafho . 
Mulayo hoyu u vhidzwa u pfi Mulayo wa Tshumelo ya Afrika Tshipembe , wa 2006 nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu yo vhewaho nga Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga nḓivhadzo kha Gazette . 
Tshikimu a tshi na u vhulunga kha vhatholi vha dzhenelelaho vha Tshikimu  . 
Zwiṱoḓwa izwi zwi nga fhambana u ya nga mihumbulo ya miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Ndima ya 2 I nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga- ( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo ; na ( b ) Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi  . 
Nyaluwo yo katelaho ndi yone yo sedzwaho nga Khoro ya Vhueletshedzi ya Muphuresidennde ya u Manḓafhadza Ikonomi yo Sedzaho kha Vharema ( B-BBEE ) ye ya ṱangana maḓuvhani a si gathi o fhiraho . 
Khepusheni ya tshifanyiso tsho sendekwaho kha thero na luambo lwo gudwaho . 
Zwivhumbeo zwa vundu zwi tea u dzhiela nṱha ndeme ya ndinganyiso , vhuimeleli na u fhambana ha mavundu . 
Mulayotibe wa Ndaulo u ḓo ṋetshedza thendelo ya mulayo u itela u konisa Tshumelo ya Mithelo ya Afurika Tshipembe ( SARS ) u langa u kuvhanganywa ha Zwibviswa zwa Tshikwama tsha Ndiliso ya Tshikafhadzo ya Oiḽi tsha Dzitshaka . 
Ri ḓo isa phanḓa na Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mahayani yo Ṱanḓavhuwaho yo livhiswaho kha u vusuludza thandela dza khumiselo dza mavu na zwikimu zwa tsheledzo kha mashangohaya a kale na kha bulasi dzo litshedzelwaho dzi re na vhaṋe vhadzo  . 
Hezwi zwi nga si vhe hone fhedzi kha vhuimo ha u thoma mushumo , zwi nga vha hone lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Hezwi zwi amba zwauri hu fanela u vha na Mulayo wa Phalamennde une wa vha fha pfanelo ya u fara  . 
U ṋekana mihumbulo sa tshigwada hu tshi ambiwa nga mihumbulo . 
Malamba a mashelelni a nga nekedzwa muthu wa vhuraru ane a nekedza tshumelo u bva kha tshikwama tsho tendelwaho nga Phalamennde kha u nekedza tshumelo  . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma a eṱhe vhagudi vha kona u anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda volumu na vhungomu nga zw ishumiswa zwi si zwa ndinganelo na zwa u ela zwi si zwa fomaḽa zwa khaphasithi . 
Kha dziṅwe nyimele zwiṅwe zwitshavha zwi nga vha zwi na nḓivho i fanaho nahone zwi nga humbela u dzheniswa kha thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini  . 
A zwi khanadzei uri vho malana lini  . 
A tho ngo vhuya nda vuwa ndo takalela bola ya milenzhe . 
Yo ṱanḓavhudzwa kha nyimele iyi , mvelaphanḓa zwi amba matshilisano , mvelele na mvelaphanḓa ya ikonomi yo ḓiswaho nga khetho na tsheo dziṅwe dza poḽotiki dze dza swikelwa nga nyito dziṅwe dza vhulanguli , maitele , kuitele na dza zwiimiswa  . 
I itelwa vhathu vhe vha vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa shangoni , nahone zwazwino vha tama u vusuludza vhudzulapo havho  . 
Ulo lutendo ndi tshipiḓa tsha mvelele dza vhurereli kha vhathu vha Afrika Tshipembe hu tshi katelwa na vhuloi . 
Phindulo dza mbudziso dzo vhudziswaho  . 
Mafhungo aya a ri funza mini ? 
U sielisana ha konḓa ha magudiswa hu ḓo vha tshipiḓa tsha nzudzanyo ya mbekanyamushumo ya u guda . 
Ri tenda uri vho ita tsheo yone nga u vha muraḓo wa GEMS  . 
Zwi tevhelaho ndi khethekanyo khulwane dza kha davhi iḽi na mishumo yahone : a Zwibveledzwa na Pulatifomo ndi khethekanyo i bveledzaho milaedza na thero dza ndeme kha uri milaedza iyo i davhidzane . 
Kha vha rekhode kha fiḽipitshati  . 
Tsumbo ya 2 : Muhulwane wa muhasho a tshi nea mirado ya vhurereli hawe tshifhinga tsha u ri vha si de mushumoni ngeno a tshi hanela vha vhurereli vhunwe  . 
Ngudo dzi dovha dza sedza hafhu uri tshenzheloguṱe i nga ṋaṋisa u ṱangana vhukati ha zwipiḓa zwivhili zwa Dzheremane ( vhukovhela na vhubvaḓuvha )  . 
Mbuelo Nyangaredzi  . 
Luhuhi ndi ṅwedzi wa ndeme kha Phalamennde na Maafurika Tshipembe oṱhe . 
Arali vha tshi khou tou rumela khumbelo yavho , vha tea u badela mbadelo yo tiwaho nga phositaḽa oda vha i livhisa kha Mulangi Muhulwane wa zwa Vhulimi . 
Ri dzula ro fhaṱuwa na u engedza mafulo a tshenzhemo u thivhela u swikelela hu songo teaho kha zwidzidzivhadzi , nga maanḓa kha vhathu vhaswa  . 
U bveledzwa ha mushumo uyu hu tea u katela magudiswa a thero yeneyo na u katela mishumo yo fhambanaho i thusedzaho u wana nḓivho ya yeneyo thero . 
Thandela dzo fhedzwaho dzi ḓo dzhielwa nṱha , arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe . 
Tshifhinga ndi tshiṱuku , Mudzulatshidulo , nahone a thi nga ḓo nga dzhena tshoṱhe kha u sedzulusa maṅwe mafhungo ngauri vhomakone vhavho vho no a ṱalutshedza nga vhuḓalo  . 
Thimbwanywa idzi dzi vhumba tshipiḓa tsha mishonga , zwiḽiwa , zwiḓolo , zwiḽiwa zwi re na mbuelo dza mutakalo ( zwine zwa vhidzwa upfi zwiḽiwa zwa ndeme ) , zwiengedza pfushi kha zwiḽiwa zwa zwimela , kana zwishandukisamuvhala na dziṅwe khemikhala  . 
Muhweleli o bula zwauri thaidzo yo thoma ngauri muhwelelwa o di wanela tshitentsi tshiswa nahone u khou toda u tuwa  . 
Ezwi zwi katele makumedzwa a u ṋetshedza ngudo dza thero dzine dzi nga dovholola zwo no funzwaho nga dziṅwe dzifakhaḽithi , khathihi na zwisumbi zwi re khagala zwa nyavhelo ya mutikedzelo kha nyimele dzo raliho  . 
Phara iṅwe na iṅwe i vha i na muhumbulo wayo . 
U vhekanya , u imela na u buletshedza zwithu zwo kuvhanganywaho zwa vhekanywa ndi zwikili zwi shumeho ngazwo kha u bveledza vhagudi nga u ṱavhanya musi vha thoma tshikolo ( U ṱola notsi dzi no amba nga ha zwikili zwa u rengela mathomoni a notsi dza u bvisela khagala ) Maitele a bveledzavho zwikili zwine vhagusi vha ḓo zwishumisa musi vha tshi ita mutevheṱhaḓu wa u shuma na data . 
Arali zwi tshi konadzea , kha vha ṱavhe mukosi , vha tzheme , vha shavhe fhedzi vha humbule uri vha nga si kone u ḓipilela tshifhinga tshoṱhe , u hana havho zwi nga vhanga u ḓihuvhadza huhulwane  . 
Vho ṋewa mushumo wa u ola mbekanyamushumo dzine dza ḓo katela mafhungo o fhambanaho ane u ya nga muhumbulo wa Khomishini a ṱoḓa u dzhielwa nṱha  . 
Zwa uri vhuloi ( maanḓa a sa ṱalutshedzei ) ndi havhuḓi kana vhuvhi zwi bva kha mvelele dza vhathu . 
Hune khothe ya fhirisa maanda ayo kana ya vhea khathulo ngeno i si na maaanda khothe iyo i khou ita vhukhakhi kana u pfuka mulayo  . 
Kha kereke dzi fanaho na idzi , vhathu vha anzela u fhulufhedziswa uri vha ḓo tsireledzwa kha vhuvhi hoṱhe hu tshi katelwa vhuloi . 
Ndugiselo dza khetho dza muvhuso wapo dzi khou tshimbila . 
Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓḓila i songo dzumbamaho , nahone i nga vala madzulo ayo , kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa  . 
U wana vhahulwane vha tshi rotha mabiko  . 
Mulayo uyu u fha mannḓa na mishumo kha Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi ye ya thomiwa sa tshiimiswa tsha muvhuso tshire thungo sa muhasho , nga Mulevho wa Muphuresidennde wa 2010 . 
Kha vha shele thisipuni dza 8 dza swigiri na hafu ya thisipuni ya muno kha madi a lithara dza 8 vha zwi tanganyise  . 
Vhaofisiri avha vha laula mushumo wa NCOP na u ranga phanḓa khanedzano , na u vhona uri vhurumelwa vhu amba ho vhofholowa ngeno vha tshi tevhela milayo ya Nnḓu . 
Mawanwa aya a sumbedza u ḓikumedzela ha muvhuso kha pfunzo na u khwaṱhisedza khuwelelo yashu kha vhane vha kona u swikelela mbadelo vha badele , na u bvisela khagala uri mbadelo dza yunivesithi dzi dzula dzi dzone dza ndemesa kha ndambedzo yoṱhe . 
Ri khou dzhia tsheo : Muvhuso wa Lushaka ndi mushumisani washu , hu si swina ḽashu ! 
Phambano ṱhukhu ine ya vha hone ndi i tevhelaho : Kholumu a iṅwalwi nga muṅwe na muṅwe  . 
Zwi tea u dzhielwa ntha zwauri mulayo wa mvelele a u fhambanyi vhukati ha mafhungo a kutshilele na vhugevhenga u fana na zwine mulayo wa tshirema  . 
Vha ḓo fhaṱa kha zwikili zwo bveledzwaho kha Vhuimo ha Murango u isa phanḓa nyambedzano , u amba na mikumedza mipfufhi ya orala zwi sa imiho . 
Vhuhulu ha u pwashekana ha fulufhelo ho fa tshoṱhe lune ha khou livhisa muvhuso wa dimokirasi kha khovhakhombo  . 
Kha vha dzule vho tiba zwiliwa zwavho nahone vha zwi tsireledze kha dzithunzi  . 
Hu tea u kandiswa minwe u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo , na u dzudzanya database ya HANIS  . 
U vhea zwisumbi zwa kushumele zwihulwane u itela ndivhotiwa dzo vhewaho nga IDP  . 
Phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vunḓu 146 . 
Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti  . 
Khomishini i na vhuḓḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo , nahone i tea u sa dzhia masia  . 
Vhagudi vha tea u ita nḓowenḓowe ya u vhala na u ṅwala tshivhumbeo tsho pfufhifhadzwaho . 
Khethekanyo ya 2 ya Fomo ya u nanga ndi ya Munangiwa Nkhetheni ine a tea u i ḓadza . 
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone . 
Mpfu dzibadani , nga maanḓa nga tshifhinga tsha holodei dza Afurika Tshipembe , dzi ḓo ḓi dzula ḽi fhungo ḽi dinaho kha lushaka . 
Vhuthihi ha lushaka na u pfumedzana 22 . 
Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone . 
Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki vha isa phanḓa na u tshimbidza nyambedzano vhukati ha muvhuso , khamphani dza migodi na vhashumi . 
Ndi a vhambadzela nnḓa shango zwiko - ndi fanela u bvisela khagala uri murengi u khou ṱoḓa u ita mini ngatsho ? 
U wana phambano vhukati ha zwiṱori zwa vhukuma na zwiṱorikhumbulelwa . 
Makhadibogisi aya a ḓo shululwa vhege iṅwe na iṅwe  . 
Kushumele kwo khwaṱhaho kha zwa vhulimi , kwe kwa ita uri hu vhe na nyaluwo yo dziaho kha kotara tharu nga u tevhekana , kwo vhangwa nga u vha hone ha zwibveledzwa zwinzhi zwa zwiliṅwa ( sa mavhele ) kha vhupo vhu naho mvula tshilimo na zwibvelezwa zwa maḓaka . 
Na zwenezwo , ri khou ambedzana nga ha theo ya mulayo ya mvetomveto ine ya ri , mafhungo aya a tea u shumaniwa nao : khethululo ya murafho , khethululo ya mbeu , khethululo ya vhaholefhali  . 
Khethekanyo ya vhu 25 i tendela muvhuso uri u phasise mulayo une wa shumana na mbilo idzi  . 
Vha ḓo ita nyambedzano phanḓa ha phane ḽe ya vhathu vhavhili vhaṱukusa vho tiwaho nga Professional Advisory Council kana Komiti ya Tsivhudzo ya Phurofeshena ḽa ya SACNASP . 
Ndi zwa ndeme uri vha sa pfuke u nwa tshikalo tsha inisuḽini , nga maanḓesa musi vha tshi khou lwala  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo phanḓa ha muofisiri wa Muhasho  . 
Ngona ya ḽaborathori na u vhiga zwi tea u linganyiswa na u vha na ndango dzo teaho dzi shumiswaho  . 
Mbudziso dzi nga thusa u langa maitele na u wana mafhungo e a si ambiwe nga hao  . 
Tsaukanyo ya mbeu ndi tshishumiswa tshi shumaho ngauri tshi fhelisa mihumbulo ya sia lthihi , u bvisela khagala mishumo ye ya vha i songo vhonala , u thusa u vhona uri hu na vhuimeli ha ndangulo ya vhupo ha vhathu vho fhambanaho , na u topola madzangano apo ane a thusedza tshitshavha  . 
Ndo imela vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso , ndi pfa ndo hulisea u n(etshedza vhaofisiri vhot ( he vhane vha vha vhatholiwa vha muvhuso vha Afrika Tshipembe iyi Bugupfarwa ya T(halutshedzo nga ha Khoudu ya vhud(ifari ya Tshumelo ya Muvhuso  . 
U disa vhathu vho fhambanaho fhethu huthihi uri vha livhe kha ndivho nthihi a zwo ngo leluwa ! 
Naho hu uri Muvhuso wa Demokirasi u tshi tendela pfanelo dza vhathu dza u gwalaba , zwi sumbedza migwalabo iyo i tshi tea u vha nga fhasi ha mulayo nahone ya tea u vha nga nḓila yavhuḓi sa zwe zwa sumbedziswa ngomu ha Ndayotewa . 
Vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili vhane vha farwa kha shango ḽine vha vha na vhudzulapo haḽo vha nga si wane thuos ya Vhaimeli vha Afrika Tshipembe . 
Muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano khathihi na murado munwe na munwe vha do vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri phanele I shuma zwavhudi  . 
Ro dovha ra khwaṱhisedza uri ri khwaṱhise foramu dzi re hone na zwitshavha zwapo zwa u dzudzanya zwa vhaaluwa na u khwaṱhisedza u fhaṱa vhukoni kha masiaoṱhe  . 
Pfufho idzi dzi dzhiela nṱha vharangaphanḓa vha nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe na vhaḓivhalea kha u shela havho mulenzhe kha u ṱuṱuwedza dzangalelo ḽa lushaka na mikhwa u mona na khungulu . 
Muvhuso wa khethululo wo sia zwithu zwi si zwavhuḓi malugana na ifa ḽa zwikhala  . 
Nga maanda kha mashango ane a khou bvelela milayo heyi a fhirela  . 
U reila hu na khuli na u reila vhusiku : kha vha fhungudze luvhilo musi hu sa vhonali  . 
Return of general information schedule ( Shedulu tsha u humisa vhuṱanzi zwaho ) A dzi wanalei online . 
Ya a ṱama mulomo , lwe Lindiwe a tetemela a tshi vhona maṋo o ita muduba mulapfulapfu . 
Wa 25 wa 1999 Ndivho ya u ṱuṱuwedza ndangulo yavhuḓi na ndaka ya lushaka , u konisa na u ṱuṱuwedza zwitshavha u ṱhogomela na u alusa vhufa havho u itela uri vhu fhiriselwe kha murafho u ḓaho  . 
Ndima iyi i ṋea ṱhalutshedzo pfufhi ya mutevhethandu wa thandela  . 
Ri shumisana zwavhuḓi kha u bveledza vhusiki ha mishumo na mabembela a u kunga mbulungo dza nga ngomu shangoni  . 
Rine ri hone ri humbela ngeo- Fine thank you and how are you ? 
U vula mushumo na u vhala Mudzulatshidulo o vula muṱangano khathihi na u ṱanganedza vhathu  . 
Muṅwe na muṅwe wa vhoiwe na khonani mbambe . 
U shela mulenzhe kha dzangano iḽi zwi ḓo tikedza mbekanyamushumo dza muvhuso dza u honolola khonadzeo ya shango kha mafhungo a maḓanzhe nga kha Blue Oceans Economy Strategy na Operation Phakisa , dzine ndivho yadzo ndi u sika mishumo i fhiraho miḽioni nthihi nga ṅwaha wa 2033 . 
A huna muthu o teaho u rengisa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo . 
Khoniferentsi yo sedza mbekanyamaitele na u thoma ha vhusimamilayo zwo itwaho kha nḓila iyisa ngudo dza ndeme dzine dza nga thusa u fhaḽa vhuthihi ha lushaka na mbuedzedzo ya kha mashango nga murahu ha khuḓano . 
Komiti ya milayo yo imela vhusimamilayo i ḓo ṋea mahumbulwa nga ha maṅwalo a vhuṱhogwa aya nahone a khunyeledzwa , ri ḓo swikisa a nḓuni uri a ṱanganedzwe  . 
Khabinethe yo ṱolwa nga ha u thomiwa ha mulayo wa khwaṱhisedzo dza zwenezwino dza vhusimamulayo ha mupfuluwo na ndango dza mupfuluwo dza 2014 , hu tshi katelwa thoḓea dza u enda na vhana kha mikaṋo kana vhuimazwikepe ha Afrika Tshipembe , wo thomaho u shuma nga dzi 1 Fulwi 2015 . 
Nga murahu , vha sedzulusa mushumo vha dzhenisa ndulamiso khawo woṱhe  . 
Mbuelo dza mvelelo na dza vhurereli ndi dza ndeme nga maanda . 
Mutevhe wa nomboro u nga vha na vhukwamani na u vhala . 
U itela u vhona uri hu na u swikelelea nahone mulayo u khou shumisa ino pfanelo , muvhuso u fanela u dzhiela nṱha nḓila dzoṱhe dzi pfalaho dza zwa pfunzo , hu tshi katelwa zwiimiswa zwa luambo luthihi , hu tshi dzhielwa nṱha- a ndinganyiso ; b u konadzea ; na c ṱhoḓea ya u tandulula mvelelo dza milayo na maitele a tshiṱalula tsha muvhala kha tshifhinga tsho fhelaho . 
Kha vha midia , musi tshiwo tshi tshi ṱuṱula dzangalelo , ndi hone hu tshi tshi vha na dzhielwa nṱha  . 
Minista vha khou do shumana na zwifhiwa na u bviselwa khagala ha dzitshelede nga muiangi muhulu zwi tshi khou tshimbilelana na mbekanyamaitele yo tiwaho nga minista wa tshumelo ya muvhuso na ndaulo  . 
U fhindula mbudzisombuletshedzi a ṋea na ṱhalutshedzo ya phindulo yawe . 
Mudzulatshidulo wa khoro a mu vhudzisa arali uyo muthu e mukalaha wawe ( munna )  . 
Mvelelo dzine dza khou lavhelelwa dzi ṱumana na nyimele ya kutshilele ine ya khou lavhelelwa kha tshitshavha  . 
Khomishini dza rathi mulovha nga masiari na ṋamusi dzo sedza kha masia a vhuṱhogwa vhukuma ane a ḓo vhuedza shango ḽashu  . 
Senthara ya Ndango ya Khohakhombo ha Khombo ya Ḓorobo ya Kapa , i khou ṱuṱuwedzwa uri i ite zwine ya nga kona kha u tshidza matshilo na ndaka , hu tshi katelwa vhupo ha Knysna hune ha vha na mililo mihulu . 
Mbamulovha , uyu ṅwana wa tshixele o vha a tshi khou lelwa nga kukaladzi kwawe kwa miṅwaha ya malo kwe kwa vho kungwa nga zwiṅwe ngeno tshixele tsho livha mulamboni . 
Vha ḓo vhudzisa nnyi mbudziso nahone vha ḓo shumisa thekiniki dzifhio ? 
Vhane vha ḓo wanwa vhe na mulandu wa u vhanga nyito idzo dza vhugevhenga vha ḓo tea u imela milandu yavho mulayoni . 
Nazwino , vhazwimi vha zwikili zwi re na maluvhi vho fhedza zwikili zwa dzilafho zwine shango ḽashu ḽa nga vha nazwo , zwihulwane , u ita uri nyimele i leluwe  . 
Hu ṱo ḓea tsaino ya vhukuma kha fomo iṅwe na iṅwe  . 
Kha vha dzhenise mitshelo , miroho , thoro na zwiḽiwa zwa mafhi zwa mapfura maṱuku zwinzhi kha kuḽele kwavho  . 
Shango ḽo vha na mvelaphanḓa kha u fhungudza tshivhalo tsha vhana kha dzisenthara dza ndulamiso  . 
Zwiiti zwa manyoro o bveledzwaho a zwo ngo tea u misi- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro  . 
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS , hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe o wana nḓivhadzo ya muṱangano na maṅwalo oṱhe u ḓo , ḓivhadza Muofisiri Muhulwane nga ha ṱhoḓea dza muṱangano  . 
Vha Public Service Commission vho newa ndaela u ya nga ha Ndayotewa ya 1996 , u kunguwedza na u tsireledza maimo a ntha a vhudifari ha vhothe vha re na ndavhuko na u pfumbudzwa siani la ndivho ya mushumo i angaredzaho vhothe vha shumelaho muvhuso  . 
Miṱangano na vhoramafhungo ya Tshigwada tsha Ofisi ya Minisṱa i ḓo vha hone u nyeṱulelwa ngaha mawanwa a mivhigo iyi vhukati ha vhege ya 6 Tshimedzi u swika ḽa 15 Tshimedzi 2017  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani  . 
Tshitshavha tsho ḓo fhiwa tshikhala ṋea mahumbulwa malugana na vhubindudzi ha themamveledziso ya bada  . 
Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo i bvukulula uri vhathu vha a pomokwa vhuloi , kana vha a kwamiwa nga khakhathi dza zwa vhuloi , vha fhedza vho fhiselwa dzinnḓu dzavho kana vha rwiwa kana vha tou vhulawa , na mivhili yavho ya tshewa na miṱuvha ya bviswa uri hu wanale mushonga  . 
Themendelo Ndi ngani ni tshi nga themendela itshi tshiṱori kha khonani yaṋu ? 
Hu tshi ṱoḓwa ezwi tshi ḓo khaula vhuṱumani ha ndeme ha nyaluwo ya ikonomi kha u engedza masiandaitwa kha mupo  . 
U amba ipfi ḽi tshi pfala na hone o sedza vhathetshelesi . 
Nd(ila dza u swikelela u kule ( remote access ) dzi tea u langulwa nga u shumisa zwithu zwo teaho zwa tsireledzo nga nd(ila dza u d(id(ivhadza nga u shumisa garat ( a i(la ine ya vhidzwa garat ( a ya thendelo  . 
Zwo vha zwi tshi dzhiiwa sa u shumela tshitshavha . 
Vhaḓivhalea vha Afurika Tshipembe vha anzela u rambiwa u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo . 
Vhathu vha shela mulenzhe nga u dzhia maga nga vhoṱhe siani ḽa u lambedzwa nga zwiko zwa vha nnḓa hu tshi katelwa na thuso ya zwa tshithekhiniki ine vha nga lila , fhedzi vha tshi nga kona u langa kushumisele kwa zwiko  . 
Naho hu uri ikonomi ya maṅwe a mashango mahulwane i khou aluwa , vhunzhi ha mashango ane a khou bvela phanḓa a ḓo ḓi dzula e thovhoni dzi fhisaho lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Madalo a ḓo tandula khonadzeo dza u aluswa ha fulufulu na vhushumisani ha thekinoḽodzhi , ho sedzeswa kha u ṱangana ha fulufulu zwine zwa katela na malasha o kunaho , ṋuklia , thekinoḽodzhi dzi vusuludzwaho na u elana  . 
Kha vha zwi ḓivhe zwauri PAJA i na zwifhinga zwa magumo zwa u ḓisa khumbelo uri dzi sedzuluswe ( zwenezwi ndi , miṅwedzi ya 6 nga murahu ha musi vho shumisa khaṱhululo ya nga ngomu kana miṅwedzi ya 6 nga murahu ha musi vho ḓivha tsheo hune ha sa vhe na tsedzuluso ya nga ngomu )  . 
Magazini iyi i rengiswa nga vhugai ? 
Minisiṱa Vho Motsoaledi vho ḓivhadza uri u bva nga Khubvumedzi naṅwaha , vhalwadze vhoṱhe vha re na HIV vha ḓo wana dzilafho zwi si na ndavha uri tshikalo tsha CD4 tshavho tshi khou ri mini . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo wanalaho kha vhege ya 24 I kwamaho nomboro 6 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 6 . 
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u gudiswa u itela u fhaṱa zwibveledzwa zwi ananaho na nyimele ya mushumo wonoyo . 
Vhupfiwa vhu nga ṋetshedzwa nga luambo lune vha funa  . 
Nga man(we maipfi zwi amba uri muvhuso u fanela u tevhela milayo yo dodombedzwaho kha ndayotewa  . 
Ri ḓo vha ri tshi khou ḓifhura nga murunzi wa ningo arali ra sa dzhiela izwi zwithu nṱha kana ra zwi thudzela thungo sa vhuambamba ha vhathu vhane vha dzulela u vhona pfudzungule hune ha vha na mulalo . 
Arali vho tewa nga u wana mutikedzelo , mutholi wavho u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo dzavho ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela yo salaho  . 
Theo ya mulayo ya muvhuso nga ngomu kha vhupo ha pfunzo yo ḓisa tshanduko nnzhi dzine dza vhanga vhudavhidzano vhu bveledzaho nahone ha vhulondo u itela u fhungudza u sa pfesesana na u khwaṱhisedza uri vhashumi vha na vhuṋe ho fhelelaho kha mveledzo dzo ḓivhadzwaho  . 
U linga hu si ha fomaḽa hu leluwa u fana na u ima nga tshifhinga tsha ngudo , u lavhelesa fhano kana u amba na vhana uri u guda hu khou bvela hani phanḓa . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa , u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu . 
Izwi ndi u tikedza zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) zwa u ṱuṱuwedza vhubindudzi na nyaluwo ya mbambadzelwaseli u ṱuṱula nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu na mveledziso Afrika Tshipembe . 
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo mafhungo aya a a ita awe  . 
Khathihi na Nigeria , ro dzhenela kha ndingedzo dza u tshimbidza pfumedzano , mvusuludzo ya zwa ikonomi na u khwaṱhisedza u vha hone ha zwiḽiwa  . 
U ita nḓowenḓowe ya tshaka dzo fhambanaho dza marifhi a fomaḽa , tsumbo , vhurifhi ha u humbela mushumo , vhurifhi vhu yaho ha mudzudzanyi wa gurannḓa , vhurifhi ha mbilaelo , nz . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ya vha ḓo ḓivhadzwa nga ha ḓuvha ḽa tsengo nahone Bodo i ḓo dzhiela nṱha mbilaelo dzavho musi vha tshi vhofholola muhwelelwa nga parole . 
Tshaka dza zwimela dzi re na thaidzo . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho vha fola nga murahu ha uyu u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Old Assembly  . 
U ita inthaviwu na muthu o bvelaho phanḓa . 
Vhashumeli vhanzhi vha tshumelo dza nnyi na nnyi vho ḓiimiselaho , nga maanḓa avho vhane vha tou shuma na tshitshavha thwii vha pfa vha tshi kulwa nungo nga sisiteme na maitele kana matshimbidzele ane a vha tshikhukhulisi tsha tshumelo yavhuḓi u fhirisa u tikedza iyo tshumelo  . 
Muphuresidennde Vho Mbeki vho ombedzela uri nndwa ya u fhelisa vhushai na tshaya mveledziso kha shango ḽashu ndi mutheo wa u swikelela tshipikwa tshashu tsha lushaka tsha u fhaṱa tshitshavha tshine tsha ṱhogomela tsho ḓisendekaho nga vhathu  . 
Nga ṅwaha wa 2013 ho vha na mivhigo yo vhalaho kha zwirathisi malugana na milandu ya zwa vhuloi ye khothe kha mavunḓu o vhalaho dza tea u shumana nayo  . 
U pfesesa hu nga kona u khwaṱhisedzwa kha bugu dza u shumele khayo . 
Zwi thusa sa tshishumiswa tsha u engedza vhutumbuli na u ṱuṱuwedza vhaṅwe u tumbula u itela khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Tshiendedzi tsha mulaedza uyu ndi mbekanyamushumo ya Kha vha Swike Hayani vho Tsireledzea , ine ya khou tshimbidzwa nga mbuno dzi vhavhaho dza dzimbalombalo dza khombo dza badani , i ṱoḓaho u fhungudza tshivhalo tsha dzimpfu badani dzashu nga 2014  . 
Hu na dziṅwe mbudziso ? 
GEMS i katela hani vhulwadze ha tshiivha ? 
Kutshilele kwa mutakalo ku ḓo fhungudza mutsiko wavho wa malofha na khoḽesiṱirolo , fhedzi kha dziṅwe nyimele mushonga u nga kha ḓi ṱoḓea  . 
Kha u fhelisa u salela murahu ha themamveledziso dza zwikolo zwa mahayani : gavhelo ḽithihi ḽa zwikolo ḽo fhedzwa , ḽe ḽa vha ḽo lambedzwa nga Vhurangeli ha u Ṱavhanyisa Nḓisedzo ya Themamveledziso ya Zwikolo , zwikolo zwa 389 zwo wana maḓi , zwikolo zwa 57 zwo wana muḓagasi ngeno zwikolo zwa 157 zwo ṋetshedzwa vhuthathatshili ha vhuḓi . 
Musi vhana avha vhe na vhege nthihi , vha mbo ḓi bonyolowa na vhukuse ha vha ho no mela . 
Ho bvelela mini nahone zwo itea ngafhi ? 
Maanḓaguṱe kana thendelo yo ṋewaho muthu muthihi kana tshigwada tsha vhathu uri vha ite nyito vho imela vhaṅwe  . 
DFO u ḓo rumela fomo ya khumbelo , na dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo , kha Central Firearms Register uri i sedzwe . 
Mushumo na tshipikwa tsha ndeme tsha Phalamennde ndi u imela vhathu na u vhona uri hu na muvhuso wa vhathu fhasi ha Ndayotewa . 
Ndivho i si ya fomala , u fana na ndivho ya fomala , i tea u sedzuluswa phanda ha musi i tshi tanganedzwa tshothe  . 
Ndi henefha he Accelerated and Shared Growth Initiative , Asgisa , ya vha i tshi khou shumiswa , hu tshi vhonwa uri zwikhukhulisi zwihulwane u fana na zwiongolosi zwa themanveledziso , phoḽisi dzo ṱanganelaho dza nḓowetshumo na mbekanyamushumo , khaedu ya zwikili , milayo na vhukoni ha tshumelo dza muvhuso dzi a ambwa ngadzo nga nḓila ya ndumbo na u vha yo dzudzanyea  . 
Muthu a songo teaho u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa mikano ifhio kana ifhio kana ṱhoḓea dza mulayo wa lushaka . 
Vha nga wana pfanelo ya vhuṋe Afrika Tshipembe arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana arali mushumo wavho wo bveledzwa Afrika Tshipembe  . 
Ro fara vhafumakadzi vhavhili vhe vha pomoka muṅwe vhuloi hu sina mbuno dzine dza pfala . 
Madzhendedzi a khomishini a Afrika Tshipembe a imelaho dziSMME kana mabindu ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vha tshi kwanyeledzwa  . 
Phalamennde i na Nnḓu mbili , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Nda ya tshikoloni na tshisambureni  . 
Muano kana Khwaṱhisedzo ya Mulangavunḓu na miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu 5 . 
Hezwi zwi katela na vha banngaho na ABSA , FNB , Nedbank , na Standard Bank vha badelaho nga Internet  . 
Mushumo uyo u bva kha vhothe vha re nnda na vha re ngomu kha tshitshavha , nahone wo sumbedzwa sa une wa khou disa u shushedza huhulwane kha ndangulo ya zwishumiswa kha u shuma zwavhudi kha tshitshavha  . 
Sa tsumbo , rabulasi ane a maketa khophorethivi u tea u maketa fhedzi zwiliṅwa kana zwifuwo zwo bveledzwaho nga miraḓo yayo , hu si nga muthu a re nga nnḓa ha khophorethivi  . 
Nṱha ya Afrika Tshipembe i na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , I tshi dzhiela nṱha dzangalelo ḽa vhulamukanyi . 
Sa tsumbo , phurofeshinala dza ndondolo ya mutakalo vha a tendelana u itela mulwadze zwine mulwadze a nga ita , arali vha tshi kona  . 
Izwi zwi ita uri hu vhe na u dzhenelela kha nyaluwo ya ikonomi na matshilisano . 
Tshifhinganyana . 
Mushumi wa tshumelo dza muvhuso a nga isa tshililo kana mbilaelo yawe uri zwi sedzuluswe nga Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso maelana na mulayo wa ofisi kana u pfukwa ha mulayo Khethekanyo 35 ya Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso , wa 1994 Mulayo wa vhu 103 wa 1994  . 
Vha nga ita khumbelo ya tsireledzo ya tshifhinganyana ya tshimela  . 
Rands ) nga nwaha  . 
Izwi zwithu zwo haṱulwa nga khothe lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ni tea u nanga ṱhoho ya mafhungo nahone ni tea u ita ṱhoḓisiso ni tshi shumisa bugutshumiswa kana inthanete . 
Hu na goloi nngana dzine dza ṱoḓea u hwala vhana vha 24 arali vhaṋa vha tshi nga hwalwa nga goloi nthihi ? 
Musi Mulayotibe wo swikiswa Phalamenndeni u anzelwa u livhiswa kha Komiti ya Phalamennde ine ya vha na vhulavhelesi kha muhasho wa muvhuso une wa khou swikisa Mulayotibe . 
Zwi tshi tshimbilelana na Pulane dza Mbuno dza Ṱahe dza muvhuso , mushumo wo no itwaho wa u saukanya sekithara dza malo dza ikonomi na u topola fhethu ha vhubindudzi huswa na nyaluwo  . 
Puḽane ya Tshomedzo yo Ṱanganyiswaho i vhea mutengo wa vhukuma une wa si vhe wa makete kha khaboni  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ṱhogomele tshoṱhe musi vha tshi davhidzana kana u ita zwa bannga nga zwishumiswa zwa eḽekiṱhironiki . 
Musi thaidzo dzo no vha hone , a dzi tsha kona u humiselwa murahu  . 
Yuniti 6 yo ṱumanywa na giridi ya lushaka nga ḽa 2 Ṱhafamuhwe lwa u thomaṋaṅwaha nahone i khou ḓisa muḓagasi kha giridi ya lushaka nga zwiṱuku nga zwiṱuku ngeno hu tshi kha ḓi itwa ndingo khatsho tshifhinga tshoṱhe . 
Tshithu tshashu tshenetsho fhedzi kha u dzhia zwithu izwi ndi u dzudza mutakalo  . 
Izwi ndi zwa ndeme kha vhuḓi vhuthihi ha shango ḽashu . 
Hezwi zwi nga wanala kha siaṱari ḽa 53 ḽa Tsumbanḓila  . 
Tshavhuṋa , muvhuso u ḓo isa phanḓa na u engedza u shumiswa ha tshelede kha zwa matshilisano , zwi tshi katela na u engedzwa lwa tshifhinga tshilapfu ha u swikela kha Magavhelo a u Unḓa Vhana kha vhana vha miṅwaha ya vhukale ha 18 na u fhungudza vhukale ha vhanna vha teaho u wana mundende ha vha miṅwaha ya 60  . 
Dziminisiṱa dza sumbe dzo ṱangana na vhashumisani na riṋe kha zwa matshilisano nga Ḽavhuvhili u amba nga ha hovhu vhushaka na u dzula ri na fulufhelo ḽa uri ro lugela u bvelela  . 
Kha vha ṋekane nga afidaviti arali ṱhanziela ya lufu i siho  . 
Nga vhanga ḽa izwo , Khomishini yo themendela uri Mulayo u re hone zwino , une wo kundelwa u ita phambano vhukati ha vhuloi havhuḓi na vhuloi vhuvhi , u tea u fheliswa ( u tea u sa tsha shumiswa )  . 
MaAfurika Tshipembe vhoṱhe , nga mannḓa zwitshavha zwa kha vhupo vhu na miḓalo , vha tsivhudzwa uri vha ṱhogomele nga tshifhinga tsha nyimelo dza mutsho usi wavhuḓi . 
Arali vhagudi vha shuma mutevheṱhaḓu woṱhe wa data kha Themo ya 1 , zwenezwo u sengulusa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa data zwo sumbedzwaho zwi bvisela khagala zwine zwa pfala . 
Musi mitengo i tshi tsa , zwishumiswa zwinzhi zwi vha na mutengo wa khwinesa na u ṱaṱisana  . 
Nga u ralo ro dzhenisa mbekanyandeme khulwane kha mbuedzedzo ya holosele ya sisiteme ya mugaganyagwama washu  . 
Ngauralo , Miraḓo i Ṱhonifheaho , ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka , ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani  . 
Tshibveledzwa tshi tea u vhalwa hu si na vhukonḓi naho hu tshi nga vha na khaedu ṱhukhu kha mugudi ya malugana na tshiimo tsha tholokanyonḓivho na u tandulula thaidzo . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano na wone wo d(iimisela u t ( ut ( uwedza pfanelo dza vhuthu  . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza thevhekano ya nomboro dzi sa konḓi dzine dzi si vhe fhasi ha 80 . 
Ndi ṱoḓa vhathu vha tshi vhona vha dovhe vha ṱalukanye Tshumelo ya Nnyi na Nnyi nga nḓila ine ya vha ntswa tshoṱhe  . 
Mugaganyagwama wa Muvhuso wo khethekanywa nga Mbuelo na Tshinyalelo , Ṱhahelelo phanḓa ha Nyadzimo na Tshikolodo tsha Lushaka . 
U vha na huṱanzi ha uri mihumbulo mazhakanḓila i no bva dziwadini i shumiswe kha IDP  . 
Ndangulo ya kiḽasi , i ne ya ḓo bva kha zwi sa shumiseswi u ya kha zwi no shumiseswa , zwi ṱalusa nyimele i ṱoḓeaho ya tshiko , zwi tshi tshimbidzana na nga nḓila i ne tsha ḓo shumiswa ngayo . 
No vhala masogisi na vhala na phere dza masogisi  . 
Mbonalo ya ḽifhasi yo tsa miṅwedzini iyi ya zwino . 
Vha songo laṱa fulufhelo Vho Mali na vhaṅwe vhanzhi , zwi ḓo luganga nṱhani ha ndambedzo ine ya ḓo vha i hone u bva kha mivhuso ya mavunḓu na kha tshikwama tshiswa tsha ndindakhombo tshine tsha ḓo ita uri zwi lelutshele dzibannga u ṋea khadzimiso . 
Naho zwo ralo , vhurumelwa ho dzhiela nṱha vhu na mbilaelo , nḓowelo ya madzangano a poḽitiki , ya u wana nyito dza poḽitiki dzi ngaho wa mabembela , u shumisa tshumelo dza feme dza phuraivethe dza vhutsireledzi  . 
Mishumo iyo i nga dzhenisa u linga u vha hone na u sa vha hone ha zwifanyiso zwa muhumbulo , uri ndi zwifanyiso zwa muhumbulo zwifhio zwo nangiwaho nga muṅwali na uri ndi ngani ; tshivhumbeo tsha mafhungo na u ṅwala pharagirafu , kana kudzulele kwa zwirendo , kunangele kwa maipfi , kuolele kwa maipfi kha tshibveledzwa ; kushumisele kwa zwiga , mubvumo na muvhala ho teaho . 
Nga u ralo ro ḓiimisela u tsireledza vhasefi vha lwanzheni , phendelashango na vhupo ha maḓini  . 
Kha hu sedzwe Zwivhumbeo zwa Luambo - Mutevhe wa referentsi . 
Ngei kha masipala wa Gemsbok hu anzela u farwa ḽa uri tshipikara vha na vhuḓifhinduleli ha sisiṱeme ya komiti ya wadi  . 
Naho zwo ralo hu na u tsa hohu , ri khou ita mvelaphanḓa ya ndeme kha u shumisela themamveledziso  . 
Vhatholi a vha kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa  . 
Vhavend(a vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha d(a vha dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Vend(a n(amusi  . 
Vha ḓipfa hani nga hazwo ? 
I shumisana na zwiṅwe zwiimiswa zwa luambo , ya dovha ya shela mulenzhe kha u bveledzisa na u alusa nyambo dze dza vha dzo sielwa nnḓa . 
Tsumbo 1 : u bviselwa khagala ha maga ane a tevhedzelwa kana mbudziso dzine dza vhudziswa kha ndingo dza mushumo kha vhan(we vha vhadzheneli vha tshikhala tsho and(adzwaho , a zwi nga vhei vhan(we vha mirad(o yo dzhenelaho inthaviyu kha vhuimo havhud(i nga nd(ila i songo teaho fhedzi , i d(o dovha ya kwama vhuimo vhu linganaho ha u dzhenela inthaviyu ya itshi tshikhala  . 
Zwo ralo nga 2015 Afrika Tshipembe ḽo tendela u shumiswa ha mavhele ane a kona u konḓelela gomelelo kha u tandulula thaidzo ya u vha hone ha zwiḽiwa . 
Khaṱhululo i lapfisa maitele a mualyo . 
Ndi miraḓo mihulwane FHEDZI ine ya nga humbela mafhungo aya . 
Ngeletshedzo idzi dzi do thusa kha u wana thaidzo musi dzi tshi bvelela , na u wana ndila ya u lulamisa dzithaidzo . 
Tshifhinga tshino tsha zwino tsumbo : Suphamakete muswa wo vuliwa uno ṅwaha . 
Komiti i ṋea tsheo ya u fhedzisela kha tshifhinga tsho kovhelwaho u itela makumedzwa a u tou amba  . 
Vhagudi vha nga ita zwidzanda zwa mahumi na vhuthihi u sumbedza uri 11 i nga kona u pwashekanywa ya vha dzanda ḽithihi ḽa fumi na thihi . 
Phindulo : Ee - mukhantseḽara wa wadi a nga humubela mukhantseḽara wa PR , nga u tou ṅwala , uri a fare muṱangano musi ene a siho  . 
Zwikoro zwa kushumele ku ṱoḓeaho kana zwa nṱha zwi ḓo swikelelwa nga vhaofisiri vhoṱhe kha Dairekhithoreithi Khulwane . 
Kha kharikhuḽamu , Vhutsila ho dzudzanywa nga nḓila mbili dzi sa ṱangani dzine dza thusana - Vhutsila ha u Vhona na Vhutsila ha u Ita ( Mitshino , Ḓirama , Muzika )  . 
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na madalo a Muvhuso khaphethe tswuku i adzwa hoṱhe kha ḽobi ya u dzhena miraḓo . 
U sedza zwikhala zwine zwa ḓo ita uri IDP i bveledze thandela dza IDP dzine dza tikedza dza CBP dze dza dzinginyelwa fhethu ho fhambanaho wadini yoṱhe  . 
Nomboro 5 a si nomboro zwayo . 
Kha vha i ite bindu avho ? 
Hu nga kha ḓi dzhiwa tsheo ya uri wadi lwa rathi kana u fhira zwi tshi khou tevhekana a nga bviswa  . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i sumbedza dziṅwe dza thaidzo dzi kwamaho musi hu tshi vha na mulayo u laulaho zwa vhuloi . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u rera , u hanedzana na u khwinisa Milayotibe  . 
U shumisa fureme i re hone i tshi thusa kha u vhekanya zwithu nga thevhekano yone . 
Vhuḓifari ha Vhashumi vha Tshumelo ya nnyi na nnyi ho bviswaho nga khomishini , vhu tou zwi vhetshela khagala uri ṱhompho ine ya sumbedzwa nga vhashumi vha nnyi na nnyi ndi ṱhoḓea kha vhathu vhoṱhe vhane vha dzhiwa sa vhadzulapo  . 
Vhagudi vha tea u ṅwala fhasi mafhungo a nomboro sa rekhodo yo tou ṅwalwaho ya thaidzo dzo tandululwaho . 
Vhatholiwa vha fanela u dzulela u sedzulusa nd(ila dza u kunda hedzi thaidzo nga u t ( avhanya nahone nga nd(ila i fushaho  . 
Tshigwada tsha u shuma , tsho vhumbwaho nga mashango a sumbe , tsho imelwa nga mashango mararu fhedzi  . 
A ṅwaleni tsibogisini tshi re magumoni a fhungo . 
Vha nga wana mafhungo manzhi kha vhashumi vhone vhane  . 
Mutholi a nga ita khumbelo nga u ṅwalela komiti ya tshumelo dza ndeme u ita tsheo arali bindu ḽothe kana tshipi ḓa tsha bindu ḽa mutholi kana tshumelo i ya u lugisa . 
Kha ri ambe Hu khou bvelela mini zwifanyisoni izwi ? 
Komiti dza Wadi dzi tea u pfa dzi tshi ḓifulufhela u vha na zwikili zwa u shumana na mihumbulo iyi yo fhambanaho u itela u vhuedzanya tshitshavha  . 
Afurika Tshipembe ḽi a shumisana tshoṱhe na Thendelano ine khayo i na masiandaitwa a si avhuḓi a vhutshinyi , na uri dzikhothe zwa zwino dzi nga suwa vhutshinyi honoho u ya nga ha mulayo nahone u songo ḓoweleaho . 
Nyelulo ya vhana yo gonyela nṱha kha phesenthe dza 85 ngeno maḽaria o fhungudzea vhukuma . 
Mbingano ya tshirema i nga ṅ waliswa nga fhasi ha Mulayo wa Ṱ hanganedzo ya Mbingano dza Tshirema wa 1998  . 
U vhambadza Afrika Tshipembe na Afrika - ho vha na fulo u bva nga vho 1990 ḽa u alusa Afrika Tshipembe  . 
Vhunzhi ha midi ya mahayani i shumisa ndila dzo fhamabanaho dza u kona u tshila  . 
O vha a tshi khou bvafha u shumisa maipfi a vhukuma . 
U bva zwenezwo milandu ya vharema yo thetsheleswa nga khothe dza madzhisitirata u ya nga mulayo wa tshirema kha vhupo hune vha dzula khaho  . 
Hafha hu ḓo dovha ha ṋetshedzwa mihumbulo ine i nga ita uri hu vhe na u khwinifhadzwa huhulu na mvela phanḓa i vhonalaho  . 
Vhathu muḓini vha ṱwa na nḓala Vhathu vha a lwalwa vha fa sa Vho gidime sa vha tshi ya hu re na mulilo  . 
Ngauralo , musi mulayo u tshi vetwavetwa u ṱanganyisa Buthano , ri nga kha ḓi litsha u fhira u sumbedzisa masiandaitwa a u vhulunga nga u amba uri khumbelo dza mashango a sili a dzi nga ḓo kombetshedzwa nga nnḓa ha uri dzi tevhedze mulayo washu  . 
Kha u dzudzanya IDP , Komiti dza Wadi dzina Mushumo wa ndeme kha u ṋetshedza muhumbulo wa tshitshavha na u asesa ṱhoḓea dzine dza nga dzheniswa kha IDP fhedzi na kha u tshimbidza u sedzwa hafhu ha nnyi na nnyi ha kushumisele kwa IDP na kushumele kwa masipala kha IDP  . 
Vho vha vha na miṅwaha mingana ? 
Hezwi zwi katela na vha banngaho na ABSA , FNB , Nedbank , na Standard Bank vha badelaho nga Internet . 
Dzi ṋetshedza muhangarambo wa nyendedzi wa khamphani dza Afrika Tshipembe uri dzi ṱuṱuwedze mveledziso ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu Afrika . 
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa ḓo itwa ndi zwi tevhelaho : u engedza mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha , ndambedzo dza mishumo u nitela tsiko ya mishumo , u khwinisa u ṱoḓwa ha mishumo , u khwinisa pfunzo na vhugudisi , u khwinisa tshumelo na thundu zwitshavhani zwi shayaho , u thusa miṱa i shayaho , na u vhona uri zwivhumbiwa zwi thusaho vhafumakadzi na dziṅwe sekhithara zwi shuma nga ngona . 
Tingeledzani ḽisala kha fhungo ḽli . 
Nga tshivhalo tsho kalulesaho tsha zwi songo katelwaho , vhanzhi vho bvela phanḓa  . 
Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi kwameaho zwi a eletshedzwa nga ha tsheo ya Bodo  . 
U tholwa havho hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu . 
Ndayotewa i tsireledza pfanelo dza mvelele na tshiiimiswa tsha Vhurangaphanḓa ha Sialala . 
Muhasho wa Zwa Muno : Vhaofisi vha Muhasho wa Zwa Muno vha fanela u thusa vhapondwa vha Ukuthwala u wana maṅwalo o teaho ane a kwama zwiimo na zwa vhana vhavho zwa u wana tshumelo dza matshilisano na vhulamukanyi . 
Nḓivhadzo ya ndeme : Referentsi i tea u vha dzina na tshifani tsha muṱun ḓi . 
Khumbelo ya u vha muraḓo wa Sisiṱeme ya Mafhungo ya Vhuḓi ṅwalisi ya Inthanethe vhigwa ha mulandu  . 
Arali dokotela wavho a sa ḓivhadza Thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi nga ha dzilafho ḽavho , GEMS i nga hana mbilo yavho kana dza badelwa u bva kha mbuelo isi yone  . 
Ri ḓo tshi vala nga ḓaraṱa dza shona . 
Komiti ya Vhukonanyi 78 . 
I nga kwashekana arali vha sa i londoli  . 
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi muhweli a tshi i khantsela  . 
Mukano wa Vunḓu ḽa KwaZulu-Natal wo imelwa nga Mulayo wa khwiniso ya vhufumiraru ya Ndayotewa wa 2007 . 
Fhedzi arali hu si na lo teaho , nahone lo khwathaho , hu tea u thomiwa dzangano liswa la CBNRM  . 
Vha humbule u ṋekana nga zwidodombedzwa zwo teaho zwa bannga zwo khwaṱhisedzwaho nga bannfa yavho  . 
U dzhenelela kha pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho , zwenezwo hu tea u vha na milayo i re khagala na maitele ane a bula uyo o teaho u dzhenelela kana u kwamiwa , o imela nnyi , kha mafhungo afhio , nga kha dzangano ḽifhio , u swika ngafhi  . 
PMBs dzi kwama thaṱhuvho hu si na ndavha uri nyimele iyo vho i wana hani  . 
U tevhela masia a u bva huṅwe fhethu u tshi ya huṅwe kha mapa u si wa fomaḽa . 
Muroho ndi u funesaho ndi fhuri  . 
Ri fanela u ṱanganyisa kha zwithu zwi ri itaho tshithu tshithihi na u shumisa nungo dzashu u wanana kha izwo zwi ri fhandekanyaho u bva kha roṱhe  . 
Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo  . 
Fulo ḽa vhuvhili ḽa Operation Phakisa ḽi khou bwa u khwinisa ndeme ya ndondolo ine ya ṋetshedzwa kha zwiimiswa zwa 3 500 zwa Ndondola Mutakalo ya Ndeme , hu tshi katelwa na kiḽiniki dza muvhuso na Senthara dza tshitshavha dza Mutakalo . 
Sielisa na vha tshi khou vhudzisa mbudziso dzo teaho  . 
U fhungudza vhushayamushumo ndi ḽone ḽiga ḽa ndeme ḽa u fhelisa vhushai  . 
Kha hezwi , ndi a takala u ḓivhadza uri Vhulangi ha Vhuimangalavha na Transnet vho tendelana kha nzudzanyo ine ya ḓo swikisa kha vharengisela nnḓa vha thundu dzo itwaho , vha tshi wana u fhungudzea ha mbadelo dza vhuimazwikepe lu vhonalaho kha ṅwaha u ḓaho , hune ha eḓana henefha kha R1 biḽioni yo ṱangana  . 
Ri ḓi dzulela u bula , ro ṱangana na nga muthihimuthihi kha vhulanguli , uri mahothi ashu a dzula o vulea  . 
Khumbelo yo itwa kha Muhasho wa Madzulo a Vhathu uri vha ṱavhanyise u thomiwa ha thandela dzo ṱanganelaho dza madzulo a vhathu vha tshi khou shumisana na khamphani dza migodi . 
Hezwi zwi vhidzwa upfi ndi mufhindulano . 
Ri khou ya kha mashumisele a vhuedzaho ya mbuelo i pfadzaho ya Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele a Nḓowetshumo ( IPAP )  . 
U fhindula mbudziso nga ha data kha girafu ya zwifanyiso . 
Vhatheli ( nga nnḓani ha khamphani ) vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira , a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela . 
Tshifanyiso tsha TV yavho tshi nga vha tshavhuḓi kana vha sa vhone tshifanyiso na luthihi . 
Nyito dzi elanaho na tshifhinga dzi tea u dzudzanywa hu na u humbula uri u pfesesa ha vhagudi nga ha tshifhinga hu tea u vha ho no bveledzwa vha sa athu u vhala nga hatsho . 
Sekithara ya mabindu ashu maṱuku ndi ṱhukhu i tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango ane a khou bvelela  . 
Vhaoisisi vha anzela u shuma sa thimu  . 
Mushumo wanga : u shumisa khothe kha u tandulula dziphambano , u sa dzhia mulayo nda u vhea zwandani zwanga  . 
Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo wo thoma u ṋetshedza tshumelo ya vhuṱumanyi ha burodobende kha zwiṱiriki zwa malo mavunḓuni ane ha khou lingedziwa Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ( NHI ) , ho katelwa na u tholiwa ha muṋetshedzi wa tshumelo ane u ḓo ita vhuṱumekanyi ha zwishumiswa . 
Hezwi zwi amba uri mithelo yavho i tea u vha i ngonani . 
I ita maraga dza 100 kha maraga dza 300 kha u linga ha nnḓa ha mafheloni a ṅwaha . 
Nyito dzoṱhe dza u shuma muthu e eṱhe na u shuma nga zwigwada zwi tea u lavheleswa ( nga u ita na nga orala ) , u makwa na u sedzuluswa ( u rekhoda nga u ṅwala ) nga mudededzi sa tshipiḓa tsha nyito dza u linga dzi si dza fomala na dza fomala . 
Mavunḓu a imelwa kha Phalamennde nga Khoro ya Lushaka ya Mavundu , yo vhumbwaho nga vharumelwa vha 10 nga vunḓu . 
Mishumo ya Vhushumisamupo na thendelano dza u kovhekana mbuelo zwi a kanganyisa nga maanḓa  . 
Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini  . 
NAA OFISI DZA ICD DZI WANALA NGAFHI ? 
Tshiṱori tshaṋu tshi tea u vha na vhulapfu ha maipfi a vhukati ha 120 na 140 . 
Vhakhethi vho ṅwaliswaho nahone vho pfuluwaho vha tea u ṅwalisa hafhu tshiṱirikini tshavho tshiswa . 
Khubvumedzi 2015 u swikiswa uri u ambiwe nga hawo Phalamenndeni nahone Muhasho wa Muno wo kumedza ḽiṅwalo kha Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika u tshi ramba kha khaseledzo nga ha uri hu nga tandululwa hani mipfuluwo dzinguni iḽi  . 
Mugudi u kona u ṅwala tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo ngoho na a khumbulelwa hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho : Kha Vhuimo ha Fhasi vhagudi vha shuma vho livha kha heyi Mvelelo . 
Afrika Tshipembe ndi lushaka lwa mirafho minzhi ine ya vha na nyambo dzo fhambanaho nahone dzo pfumaho . 
Khophi ya mbekanyamaitele ya luambo ya Luisimane i ḓo anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso , na u dovha ya ṱaniwa fhethu hoṱhe ho tiwaho Ofisini Khulwane ya GCIS na ofisini dza mavunḓu  . 
Havha ndi vhathu vhane vha thoma dzangano la CBNRM na u thoma thandela ya CBNRM uri vha tsireledze zwishumiswa na u khwinisa vhutshilo ha vhathu  . 
Hu sa athu u fhela maḓuvha a 10 musi o ṱanganedza khumbelo ya Khaṱhululo ya nga ngomu DIO u ḓo i rumela khathihi na mbuno dza tsheo i re kha khumbelo kha vhulanguli ho fanelaho . 
Mbekanyamushumo iyi i dovha ya ta pholisi dza thikhedzo na ṋetshedzomaanda ya ya vhapondiwa vha vhutsinyi na dzikhakhathi . 
Vhathu vho fariwaho , vho valelwaho na u hwelelwa milandu : Pfanelo dzi tsireledza vhathu vho fariwaho , u valelwa na u hwelelwa milandu  . 
U FARA TSHIFHINGA - Ḽiga ḽa tshumelo ḽi a bula uri tshumelo i tea u ḓiswa lini ? 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na United States ra shuma roṱhe kha mafhungo ane roṱhe ra vhuelwa u fana na u vusuluswa ha Mulayo wa Tshikhala na Nyaluwo ya Afrika ( AGOA )  . 
Hu itea mini musi vhafaramikovhe vha tshi ṋetshedza tswikelelo kha zwiko na nḓivho fhedzi vha hana u dzhenela kha thendelano ya u kovhekana mbuelo ? 
Muṅwaleli wa Muvhuso wa France wa nyanḓano o amba uri Birou ya France ya Ṱhoḓisiso na Musaukanyo u ḓo thoma mushumo na uri bogisi ḽitswu ḽi ḓo amba ngoho  . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha zwi re ngomu kha uyu modulu tsho ḓisendeka kha Community-Based Planning and the IDP , Guide 2 : Facilitators Guide for Community-Based Planning and Guide for Decision-Makers ( U Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na IDP , Tsumbanḓila 2:Tsumbanḓila ya Vhatshimbidzi ya UPulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na Tsumbanḓila ya Vhadzhia Tsheo yo bveledzwaho nga AICDD na Mishumo ya Mveledziso  . 
O dovha a sumbedzisa zwiitisi zwa u dzinginya u pfuluwa , zwi katelaho uri mavu ane vhunzhi ha vhadzuli vha mishashani vha khou dzula khao ha ngo tea u itwa khao tshampungane , zwenezwo vhupo uho hu nga si bveledzwe sa vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi  . 
Mufumakadzi vha tshilikadzi vha wana tshelede dzavho nga murahu ha musi Mutsireledzi wa Tshitshavha vho dzhenelela khabinethe , hu fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha muraḓo wa Khorotshitumbe ; huno dzingi ḽine mavu a wanala hone  . 
Sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha , hune hu sa vhe na mbekanyamaitele ine ya vha khagala vhagudisi vhanzhi vha ṋewa ndaela dza u linga dzi tshi vhambedzwa na tshitandadi tsha ndingo tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Vharengisi vho ṅwaliswaho vha tea u dzhenisa ṋomboro ya VAT . 
Hedzi ndi nḓila dziṅwe dzi ne dza nga shumiswa . 
Zwenezwo , uri i kone u aisana , ndi zwine vhorabulasi vha zwiita hu si na thuso ine vha i wana u bva kha mushuso ngauri hu vha hu khou oea vhukoni vhunzhi na u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa nga u shumisa mavhigwa lwa vhukuma  . 
Sisiṱeme idzi mbili dzi ḓo leludza hu na zwilinganyo na u londota ṱhalutshedzadata , zwine zwa ḓo dovha zwa khwaṱhisa u swikelela hu leluwaho kha ṱhalutshedzadata na u khwaṱhisedza uri hu shumiswa fhedzi zwilinganyo zwo tendelwaho  . 
Komiti dza wadi dzo katelwavho kha theo ya mulayo sa nḓila ya u ṋetshedza tshikhala zwitshavha uri zwi vhe na vhupfiwa kha vhuimo ha muvhuso wapo nga nḓila yo dzudzanyeaho nahone yo vhewaho lwa mulayo  . 
Tshigwada itshi tshi ḓo thusa muvhuso kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na u ḓivhadza vhabindudzi na zwitshavha uri tshiimo ndi tshifhio na uri vha nga thusa hani u shumana na khaedu dza zwino . 
Zwino ṋotshi dzi vho ḓivha uri dzi nga fhufha vhukule vhungafhani dzi tshi tevhelela nyamunaithi yaṋu . 
Zwilonda zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa si fhole nga u ṱavhanya s Amba muhumbulo muhulwane na zwidodombedzwa zwikene zwa maṅwalwa na u ṱalutshedza o livhanya na tshenzhemo ya vhutshilo hawe  . 
A ḽi shumisi maipfi sa kana fana na . 
Vha khoḓa uḽa muṱhannga uri o vha thusa . 
Hu nga vha tshibveledzwa tsha bugu yo randelwaho ho teaho kana tshiṅwe tshibveledzwa tshi nga ḓi shumiswa kha nyito yo sumbedzwaho a fha fhasi . 
Ya u thoma , hoyu Mulayo wo rangelwa nga mafhungo a mbingano ya thunduhanganela ( community of property ) , hune mufarisi ane a kha i hanya a dzhia hafu ya ifa a mbingano yavho  . 
Nga murahu , Vho Queen Elizabeth I vho valela dzhele vhatambi vha bola ya milenzhe vhege nthihi yoṱhe . 
Dzi fhambana hani ? 
U talutshedza thodea na maitele a u tanganedza a fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Zwavhuḓivhuḓi , tsireledzo yo ṋekedzwaho nga mulayo ya mashangoḓavha ndi ya ndeme kha nyimele ya khakhathi na u shaya vhudziki  . 
U vhekanya madzina e madzinazwao , madzina a ngelekanyo na madzina vhukuma . 
Lushaka - Ndi lushaka lwa tshipuka , tshimela kana zwiṅwe zwithu zwi tshilaho zwine a zwi ṱangani na luṅwe lushaka lwa zwithu , nahone zwi katela tshakha ṱhukhu dza lushaka lwonolwo , tshigwada , tshakha dzo fhambanaho , lushaka zwi tshi langwa nga vhupo , zwo fhambanaho , vhana kana lushaka lune lwa vha thungo kha vhupo ( Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho )  . 
Tshithu tshihulwane kha heino nila ndi u vhulunga zwithu zwa vhutshilo zwo fhambanaho zwa nga ha vhulimi na u alusa kushukmisele kwa mavu na mai zwo vhulungeaho u itela uri zwibveledzwa zwa zwiliwa na zwifuwo zwi vhe zwavhui nahone hu vhe na dzisisieme dza zwa vhulimi dzo vhulungeaho  . 
Vhupfiwa vhu shumisaho luambo lwa u semana na lwa u shaya ṱhonipho a vhu nga dzhielwi nṱha  . 
URI vhakhantseḽara vhoṱhe vha rambiwe kha wekishopho yo bulwaho afho nṱha  . 
Mulayo uyu u sumbedza u vulwa hafhu ha tshiṅwe tshikhala tsha u ita mbilo dza mavu kha avho vhe vha kundelwa u ita nga u ralo musi hu tshi vala tshifhingani tsho fhiraho nahone hu khou engedzwa miṅwaha miṱanu ya u ita mbilo dza mavu . 
Phanḓa ha 1990 , ndi vhagudi vha vharema vha fhasi ha kotara vhe vha phasa maṱiriki  . 
Ikonomi yashu i ḓo aluwa nga u ṱavhanyedza u fhira tshitshavha tshashu  . 
Zwa zwino vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha kona u swikelela inthanete ndi phesenthe dza 17 - tshivhalo tshine tsha khou gonya nga phesenthe dza 20 nga ṅwaha  . 
Hetshi tshibugwana tshi vha fha mafhungo a ambaho nga nḓila dza khwiṋe dza u langa vhulwadze havho ha swigiri . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha mulandu wa khothe wo ḓiswaho nga Chamber of Mines uri Thendelanomviswa ya Migodi i vhonwe i sa tevheli ndayotwa nahone i sa shumiswe . 
I nga shumiswa u kuvhanganya mihumbulo yo fhambanaho kana u wana uri vhadzheneli vha na nḓivho nngafhani ya ṱhoho ya mafhungo i no khou haseledzwa  . 
E-MEILI NA WWW : zwi fanela u shumiswa kha zwithu zwa bindu kana zwa mushumo fhedzi hu si kha zwithu zwa thungo kana zwi si ho mulayoni  . 
Vha ḓo tea u wana thuso ya zwa mulayo  . 
Mbu : Ndi fanela u badela hani ? 
Khuvhanganyo idzi dzi na ḓivhazwakale khulwane nahone ndi dza ndeme , fhedzi a dzi imeli vhathu vhoṱhe na vhutsila ha shango ḽino . 
Itani ḽitambwa ḽa zwe zwa bvelela kha Kanakana munyanyani . 
Vhalani maṅwalwa nga u ṱavhanya u itela u wana mihumbulo mihulwane ( u doba maipfi )  . 
Izwi zwi shumiseswa kha zwitshavha zwa mahayani , fhedzi vha a dovha vha wana muungo kha vhupo ha ḓoroboni  . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo - Thendelano nga tshivhumbeo tsha Ṱhumetshedzo ya 8 tsha Ndaulo dza BABS , dzo khunyeledzwaho vhukati ha muhumbeli wa thendelo na mufaramukovhe  . 
NdivhadzoKhumbelo ya u shandukisa ndaela ya uri mu b u thoma u vha na vhuḓifhinduleli malugana na mushumo wo teaho kha iḽo vunḓu musi zwi zwa ndeme- i u itela uri hu vhe na maimo a lushaka a ndeme kana u swikelela maimo a fhasisa a nḓisedzo ya tshumelo ; ii u thivhela iyo Khoro ya Masipala kha u dzhia maga a songo ḓaho ane a nga vhaisa madzangalelo a muṅwe Masipala kana vunḓu ḽoṱhe ; kana iii u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi ; kana c u fhaladzwa ha Khoro ya Masipala na u thola mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala ntswa I tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa , arali nyimele dzi tshi swikisa henefho  . 
Tshitshavha tsho ta mishumo ya vhafumakadzi na mbeu nahone zwo swika na hune tsha ta na uri mbofholowo i guma ngafhi na hune mutsiko wa thoma  . 
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo . 
Afha kha itshi tshipid(a ri vha ri tshi khou sedza nd(ila ine n(wana a aluwa ngayo mut ( ani  . 
Ni kone u i ṅwala kha mavhaka . 
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 6 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 12 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha , vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana , u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa . 
A ri tei u ṱuwa ḓoroboni khulwane iyi ri songo tendelana nga maga a no itwa ane mashango oṱhe a tea u a dzhia u itela u khunyeledza zwe a fulufhedzisa  . 
Zwa ndeme , Muraḓo Muhulwane a nga ḓi nanga sa nkhetheni kha khetho idzi . 
Hezwi zwi nga itea nga minetse i si gathi ya ndaulo nahone zwi tea u langiwa hu na therapi ya thikhedzo yo teaho  . 
Ro amba uri Afurika Tshipembe ndi fhethu ha khwiṋe ha u dzula hone u fhirisa zwe ḽa vha ḽi zwone nga 1994 , na uri matshilo a vhathu vhashu vha dzimiḽioni o no khwinifhala . 
Khumbelo ya u thoma ndi mahala  . 
Nga dziphere vhadzheneli vha ḓadzisa mutevhe wa tsedzuluso ya vhudavhidzani  . 
Mueletshedzi wa thero kana modareitha wa vunḓu o ṋeiwaho maanḓa u tea u modareitha sambula dza mishumo ya u linga ya oraḽa tshifhinga tsha musi o dalela tshikolo u itela u vhona maimo a mishumo na u sedza uri modaresheni ya ngomu tshikoloni yo itiwa naa . 
Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe . 
Vha ambe zwo teaho nahone zwo livhaho fhedzi  . 
Nga maṅwe maipfi , musi hu tshi ṱoḓea vhukando ha u ṱavhanya mmbi ya tsireledzo a i ṱoḓi , u thoma ya ita zwa vhukwamani  . 
FHUNGO  . 
Mulayo muswa wo dzinginywaho u a pfisa vhuṱungu avho vhane vha ita vhuloi vhune ha vhaisa vhaṅwe kana u shushedza vhaṅwe uri vha ḓo vha lowa , fhedzi vhuloi vhu sa vhaisiho vhaṅwe vhu khou ṱanganedzwa , sa tsumbo vhuṅanga na vhuloi ha vhurereli  . 
Arali li siho , vha tea u thoma dzangano liswa la CBNRM  . 
U khwinisa vhupo ha u dzula vhathu ha mikhukhuni hu tshi katelwa nzudzanyo , u thoma u shuma , u konanya na thikhedzo  . 
Maipfi aya a shuma sa thangeladzina dzi no shuma na madzina . 
Haya maga a ḓo vha a tshifhinga tshilapfu kha u fhungudza ndozwo kha mashumisele a tshelede muvhusoni . 
Mutevhe wa thundu dzine dza langwa nga maitele a thundu dzi ṱun ḓwaho na dzi rengiselwaho mashango ḓavha u hone . 
Zwi tea hafhu u funzwa zwo vanganywa na tshifhinga tsho vhetshelwa thungo sa thoḓea . 
U dzhenelela ha vunḓu kha zwa muvhuso wapo 139 . 
Khethekanyo khulwane dza tshitshavha tshashu dza vhuya dza tendelana na zwine ra khou ita , muvhuso washu u ḓo dzhia maga a u dzhiela nṱha hafhu zwishumiswa zwine zwa ḓo shumiswa kha luṱa lwa mutheo . 
Johannesburg yo no thoma u lingedza u thoma phakha ya vhaṱaleli i tshi lugisela 2010 . 
Michael Naidoo wa miṅwaha ya malo o vha a tshi khou bambela ngei damuni ḽa Rough Dam ḽi re tsini na tshikolo nga Ḽavhuṱanu nga masiari . 
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo  . 
Zwenezwoha , a hu na tshikhala tsha zwiito zwa dzikhakhathi kana tshutshedzo . 
Muvhuso wa lushaka , u tshi tevhedza khethekanyo ya 44 , na muvhuso wa vunḓḓu i na maanḓḓa a u sima milayo na maanḓḓalanga kha u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓḓila i fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Muengedzo wa 4 na 5 , nga u langa u shumiswa ha maanḓḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 1561  . 
Fhedziha , zwi ḓo vha zwo khakhea u dzhenelela kha izwi uri phetheni dza matshilisano dzi shandukiswa u leluwa , na uri zwikolo zwenezwo zwi fanela u dzhia vhuḓifhinduleli ya u kona u bvelela kha tshiimo tshi konḓaho  . 
Kha vha ite khumbelo Poswoni ya tsini kana kha murengisi wa theḽevishini o ṋewaho maanḓa a u rengisa dziḽaisentsi dza theḽevishini  . 
Nga tswikelo ya vhudziki kha khungulu iyi , muvhuso zwa zwino u khou sedzesa kha khaedu mbili dza u alusa reithi ya nyaluwo na phungudzo ya vhushai i sa nyeṱhi  . 
U vhulunga nga sekithara dza phuraivethe hu nṱha nga maanḓa u fhirisa zwe zwavha zwi zwone  . 
Vha tea u isa khumbelo yavho kha Mulanguli wa Mulayo wa 36 wa ṅwaha wa 1947 phanḓa ha dzi 31 Ṱhafamuhwe dza ṅwaha une tshifhinga tsha u ḓiṅwalisela havho tsha vha tshi tshi khou guma . 
U alusa Vhuendelamashango zwi na masiandoitwa kha Ikonomi ya Maḓanzhe ndi thikhedzo ya ndeme ya Pulane dza Mbuno dza Ṱahe , ho sedzwa khonadzeo i sa athu shumiswa ya maḓanzhe , ine i nga ḓisa nyaluwo ya ikonomi . 
Tshi tendela uri vhagudi vhoflhe vha nga kona u bvelela lwa tshoflhe musi vha tshi khou wana thuso yo teaho  . 
Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 . 
Ho no vha fhaḽa , a humbula i dzumba fhasi ha mmbete . 
Zwinga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa tshiimiswa tshavho . 
Vhukoni ha u kuvhanganya masheleni ha Mulayo vhu ḓo vhuedzedzwa , na uri tshikwama a tshi nga ḓo tou shuma fhedzi musi u ṱhaḓula ha matshilisano hu tshi khou ṱoḓea , fhedzi tshi ḓo shuma kha u fhungudza tshutshedzo na mveledziso dza zwitshavha . 
Vha fhedza vha na vhuṱumanyi ha muhumbulo wa u kovhekana hu fushaho na zwiphiḓa zwa furakisheni . 
Musi ri tshi khou amba , mishumo yo mapholisa yo engedzwaho i kha ḓi bvela phanḓa  . 
Ndi lushaka lufhio lwa mafhungo lune lwa fanela u katelwa khaBammbiri la ṱhalukanyathandela  . 
Sosaithi i ri khomishinari kha Khothe ya Madzhisiṱiraṱa ya Johannesburg vha na pfelovhuṱungu na u vha phurofeshinaḽa kha sia iḽi  . 
Vha nga ḓi vhea thoyi dza madzudzu lwa awara dzi si gathi kha firiza vhege iṅwe na iṅwe  . 
Tshikolo tshi alusaho mutakalo tshi vhonala tshi tshi ṋetshedza madzhenele ane a engedza khaphasithi ya u guda ya matshudeni  . 
Nga kha wonoyo mutheo ra fhaṱa vhushaka ha poḽitiki na ha matshilisano hu na dziṅwe nḓowelo kha shango ḽashu  . 
Ndi wana hu na khaedu kha u wana thasululo ya thaidzo thanziela ya mulayoni i bvaho mapholisani  . 
Zwiṅwe hafhu , magavhelo zwazwino a khou wanwa nga vhathu vha 17 miḽioni , nga mannḓa vhaaluwa na vhana  . 
Nga murahu ha miṅwaha minzhi , ro kona u khwinisa zwiimiswa zwa vhulauli . 
Miṱa ya zwigwada zwa mvelela zwi fanaho i nga kuvhangana na u pulana ṱano  . 
Musi vhagudi vha tshi khou guda sisiṱeme ya zwiga zwa mibvumo ya luambo lune lwa khou gudiswa , vha tea u ṱuṱuwedzwa u shumisa kupeleṱele kune vhone vhane vha tou ḓiitela u swikela tshenetsho tshifhinga tshine vha ḓo gudiswa kupeleṱele kwaḽo kana kwa tshiofisi . 
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe  . 
Zwi tshe zwo ralo , madzangano a balelwa u wana mihumbulo na vhuḓipfi ha vhafumakadzi nga ha thandela dzine dza kwama vhutshilo havho nahone dzo livhanaho na vhutshilo havho  . 
Bulani madzina na thempheretsha . 
Zwihulusa , vho sedza kha maitele a mvelele ane a vhaisa vhafumakadzi , u tou fana na musi hu tshi itwa zwa u tovhola vhaloi  . 
Vha disa bindu na ndivho ya thekhinikhala , na zwishumiswa zwa masheleni . 
Vha dovha vha ṱo ḓa thendelo ya u ṱun ḓa uri muhaelo u dzhene shangoni , nahone thendelo iyo i bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha . 
Todani thuso ya vhashumisani na thikhedzo ya madzangano uri ni swikelele hezwi  . 
Mivhala na khalaṅwaha : Tangedzelani zwiambaro zwi no ambarwa tshilimo nga muvhala mutswuku na zwi no ambarwa vhuria nga muvhala wa lutombo . 
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe , muvhuso u tea u anḓadza muvhigo wa phulufhedziso dze wa ṋea . 
Kha vha vhambedze hezwi na mafhafhu o thivhanaho nga mutsi wa kale wa fola  . 
Ri kha ḓi bva kha khetho dza guṱe dza lushaka dzo vhaho hone nga dzi 7 Shundunthule . 
U bvela phanḓa ha Khabinethe nga murahu ha khetho 94 . 
Arali hu bindu ḽa shangoni ḽa nnḓa , zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe  . 
A ri tei u fhungudza ndingedzo dzashu dza u thivhela , fhedzi ri tea u dzi konḓelela na u dzi khwaṱhisa uri ri fhungudze ḽevele ya u kavhiwa huswa  . 
Shaka ḽa mufu ḽi nga lifhedza-vho , nga u ya kha ṅanga yaḽo uri hu humiselwe murahu vhuloi kha muthu o lowaho mufu  . 
Arali zwi tshi konadzea vhagudi vha tea u vha vha tshi khou shumisa , u amba , na u ṅwala madzina a nomboro nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho . 
Muvhuso u ḓo nanga tshigwada tsha Dziminisiṱa vhane vha ḓo mbo ḓi thoma na zwenezwo vhukwamani na ICC , AU na mashango a Afrika . 
Fomo Z70C a i wanali online . 
Zwitshavha zwi khou dovha hafhu u ṱuṱuwedzwa u thetshelesa midia wapo u itela u pfa mutsho na mafhungo a shishi nga vha ndaulo ya tshinyalelo na tshumelo dza shishi  . 
Vha tea u ṋea nḓivhadzo ya u shandukisa ndaela hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivha uri ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana wavho yo itwa . 
Kha vha vha ṋee zwikhala zwinzhi nga hune zwa konadzea uri vha dovholole mushumo  . 
Tshifanyiso tsha muhumbulo tsha tshitshavha tshi konḓaho itshi tshi ḓiswa nga maṱano a fanaho na ḽiṅwe ḽine ḽa khou ḽi lavhelesa hafha nga madekwana  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu ; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni . 
Ndi zwa ndeme uri vhaaluwa vhane vha vha na thodea nnzhi vha dzhielwe ntha musi hu tshi pulaniwa  . 
Diimiseleni zwiwo zwi songo lavhelelwaho na zwimangadzo zwine khazwo ha nga vha na ndangulo thukhu  . 
Tshipiḓa tsha 2 tshi ṱalutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa ḓo bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani . 
Fhedzisani mafhungo a tevhelaho nga u shumisa zwivhumbeo zwo teaho zwa tshifhinga tsha zwino tsha khou zwa maiti a re kha zwitange . 
Ndo humbela ngei Devhula Vhukovhela uri hu vhe na u engedza luvhilo kha kushumele miṅwahani mivhili i tevhelaho vhunga ho vha na u salela murahu huhulwane ha mishumo i songo khunyeledzwaho kha vunḓu iḽo , nga mannḓa kha zwa muḓagasi , zwikolo , dzikiḽiniki , dzibada na maḓi . 
Vhagudi vho vha vha tshi khou ḓi shumisa mutalo mbalo u bva kha Gireidi 1 . 
Senthara iyi i ḓo konanya mashumele i tshi lwa na mabulayo a tshugulu vhuponi uho . 
Ni zwi ḓivha hani uri ni na thandululo dzoṱhe ? 
Mishonga ya dokotela wavho  . 
Nḓowetshumo ya zwiambaro , malabi na zwienda yo vha kha tshiimo tshithihi nga murahu ha miṅwaha ya 15 ya u tholwa hune ha khou tsela fhasi . 
Haya madzangalelo a nga fana kana a si fane na mishumo ya masipala  . 
Muvhigo u ṋetshedza shango ḽa Afurika Tshipembe nga tshikhala tsha u sedzulusa tshumisano yaḽo kana u kundelwa nga zwenezwo nga u ḓinekedzela ha dzitshakatshaka . 
Zwidodombedzwa zwa vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha nga vha ṋetshedza ngeletshedzo na thuso malugana na izwi zwo ṋetshedzwa mathomoni a iyi Gaidi . 
Kha vha topole na u tinya zwivhangi arali vha tshi nga kona . 
Tsha u thoma kha vha ri ndi ri u humisela murahu u ṱanḓavhuwa ha maraga na tshikhala tsha ikonomi - u takula mbekanyamaitele a si masendelele one , hu si na ndavha uri zwi nga vha zwi na tsengenedzo ya poḽitiki nngafhani  . 
Muvhigo wa Khomishini we wa ṱanganedzwa nga Buthano ḽa Guṱe , u ita themendelo kha miraḓo ya mashango , u bva kha ṱhoḓea dza vhupfumbudzi , u isa phanḓa pfunzo na ṱhoḓea ya u sedza kha ndondola mutakalo . 
Phodiamu i re phanḓa ha tshidulo tsha Mulangadzulo i shumiswa nga tshifhinga tsha madalo a muvhuso kana nga Muphuresidennde kana Vhaminisiṱa vhane vha khou fhindula mbudziso  . 
U vhala maipfi a foniki a re kha mafhungo na kha maṅwalo . 
Nga murahu ha u ṋea vhuṱanzi , vha ḓo vhudzwa uri vha ṱuwe . 
U bva tshe ha rumelwa vhathu , ro vhona ndango yo khwaṱhaho na nyito dzi si gathi dza vhugevhenga  . 
Musi zwi tshi ḓa kha hune ha ṱoḓea ṱhaḓulo ya zwa matshilisano a vhuḓifari,i tou vha tsimbe - nga maanḓa kha vhasidzana na vhafumakadzi vhaṱuku vha miṅwaha ya 15-24  . 
Kha vha ise fomo nga vhoone vhaṋe kana vha i rumele nga poswo yo ṅwaliswaho kha Mulangi wa Dzingu hune mavu a wanala hone  . 
Mutheo wa mbekanyamushumo dza mveledziso , nga u ralo , ndi kupfesesele na u ṱanganedza hashu uri zwitshavha zwa hashu zwi na ṱhoḓea  . 
Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti . 
Mahoḽa nga Shundunthule ndo humbela vhakhethi vha tshiimiswa tsha NEDLAC uri vha ite nyambedzano ngaha zwiṱuṱuwedzi zwa u sa shuma ha vhaswa . 
Sa mubebi vha muedziswa wa ndeme  . 
Mitalo ya vhukati ya lubannda i thoma kha khuḓa ya nṱha na ya fhasi tsini na pala ya fulaga , ya ṱangana vhukati ha fulaga ya ya phanḓa i vhutengu u swikwa vhukati ha lumeme  . 
Mawanwa a ndeme ofisi ya mutsireledzi wa tshitshavha i shuma hani ? 
Vho guda hezwi nga u ṱangana na vhaṅwe vhuponi ha mahayani avho nga u dzhiela nṱha vhulondi , u alusa na u tamba . 
Zwiḽiwa zwa swigiri na tshiṱatshi zwi pwashekanywa zwa vha guḽukhousu , ine ya dzhena malofhani uri muvhili wavho u i shumise sa maanḓa  . 
Vhatholiwa vhot ( he khathihi na vhalanguli vha fanela u tinya u dovholola mushumo muthihi une wa nga itwa nga tshin(we tshiimiswa  . 
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅwe muraḓo nga u katela zwi tevhelaho : khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni  . 
Afha u wana murumba u tshi t ( ambela zwand(a  . 
Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa . 
Khaedu dzi kwamaho lutendo lwa vhuloi kana maitele a vhuloi , sa zwe zwa ṱanganwa nazwo nga zwitshavha kale , dzi kha ḓi ṱanganiwa nadzo na zwino kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Vhege dza fumi dzo tetshelwa milingo . 
Kha vha ṋekane nga afidaviti arali huna tshiitisi tshi vha thithisaho u bvisa vhuṱanzi uvho kana arali vho ṱala shangoni ḽa nnḓa nahone vha nga si kone u wana vhuṱanzi uvho . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa MaṋoGEMS yo ita mbuelo ya maṋo u khwaṱhisedza uri miraḓo i a kona u swikelela kha ndondolo ya mutakalo wa zwa maṱo u sa ḓuri nahone wa ndeme . 
U fhirisa afha zwi ḓo thithisa tsukanyo ya zwiḽiwa zwa furu . 
Lambamai 2006  . 
Hezwi zwo vha zwo vhangwa nga mulandu wa phosho na mafuvhalo a vhatambi . 
Mulayo muhulwane wa Tshitatamennde tsha Sia ḽa u guda ndi u ṱanganya hezwi zwipiḓa zwa luambo nga u vhumba na u ṱalutshedza mafhungo . 
U sumbedza uri hu ḓo vha hu tshifhingaḓe awara 2 murahu ha 10 . 
Tshumisano ya tshitshavha yo khwaṱhaho i vhangwa nga zwiimiswa zwa nnyi na nnyo zwo khwaṱhaho nahone zwi re mulayoni  . 
U topola milayo ya maṅwalwa a u funza . 
Arali zwi songo ralo , kha vha divhadze Mulanguli wa Davhi ( Branch Director )  . 
Bono ḽi ita uri miraḓo ya tshitshavha i kone u bvisela khagala mveledziso na ṱhuṱhuwedzo ya tshitshavha  . 
Hai , vha nga ita khumbelo ya lushaka lu fhiraho luthihi kha fomo nthihi  . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo vha ḽo tou itisa hani nga 2030 ? 
Madzangano a sina thendelo ya tshiofisi ya u sa thela a nga rumela fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho u katela na mbammbiri a u tikedza khumbelo na luṅwalo lwa u ḓiimisela lwo sainwaho nga vhathu vhane vha vha na vhudifhunduleli ha zwa masheleni . 
Yunivesithi kale dzo ṋekedza sesheni dza vhukwamani sentharani , fhedzi a dzi tsha zwi ita  . 
Bogisi ḽa khirayoni ḽi lemela tshileme tsha mimavhuḽu dza 8 . 
Kha vha thuse vhagudi u ṱumanya ṱhoho na tshenzhemo yavho vhone vhaṋe . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe u tikedza zwigwada zwashu zwenezwi zwi tshi khou ṱaṱisana kha mitambo yo fhambanaho . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa Mulayotewa wa vunḓu kana , musi zwi tshi shuma ha khwiniisa Mulayotewa waho , arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaho tsha u vouthela u tendelana na Mulayotibe  . 
Tingedzelani zwi ne na khou humbulela zwa vhukuma  . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhusumbe u kwama u kuvhanganywa ha thandela dzoṱhe dze dza dzinginywa nga dziwadi ha waniwa uri ndi dzifhio dzo teaho u dzheniswa kha IDP  . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa u ḓadza fomo dzo teaho a vha isa ha Madzhisiṱaraṱa hune a ḓo dzhia tsheo ya uri u a vha ṋea Ndaela kana hai . 
Ri khou ṱoḓa fhedzi u thoma u shumisa baḽantsi yo teaho ya vhathu na thundu badani kana kha tshiporo  . 
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya musi huna zwe zwi sa tshimbile zwavhu ḓi  . 
MALUṰA : Ndi a zwi ḓivha zwauri ndi a ni koloda , fhedzi ḓivhani hafha  . 
Muvhuso na Komiti Nzudzanyi ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha FIFA vha khou vhekanya mbekanyamushumo ya vhumaḓilonga ya lushaka . 
Vho-Thovhele vhana vha Vhavend(a vho vhusaho musi mud(i wa Dzat ( a u tshe wo khwat ( ha ndi Dimbanyika , Dyambeu , T(hohoyandou na Tshisevhe  . 
U ṱanea ha maḓuvhani a si gathi ha vhathu vha re na lutendo lwa tshiṱalula ho khwaṱhisa vhuḓikumedzeli hashu kha u fhaṱa tshitshavha tshi sa ṱaluli nga muvhala , mbeu nahone tshi bvelaho phanḓa . 
Zwi dovha zwa elana na zwipikwa zwihulwane zwa u engedza nyaluwo ya ikonomi na u engedza u sikwa ha mishumo , sa zwo sumbedzwaho kha NDP na Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka . 
Bugu dza mushumo dza Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma dzi ḓo wanala nga luambo lwa Tshiisimane u bva kha Gireidi 1 u swika kha 9 . 
Ni songo khethekanya ipfi ḽa dungo ḽithihi . 
Izwi zwo fara khonadzeo ya u isa phanḓa zwapo ho sedzwa u khwaṱhisa nḓowetshumo dza vharema  . 
Ri do thonifha vhathu vhothe nga u lingana , khathihi na pfanelo dzavho sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe  . 
Naho zwo ralo , shango ḽi tea u vha na ṱhalutshedzo nthihi na u pfesesa uri khethululo nga murafho ndi mini na nyito dza u khethulula nga murafho phanḓa ha musi ḽi tshi lingedza u zwi ita vhugevhenga  . 
U vusuludza madzina vhukuma . 
Vhafumakadzi vho dzhia masia a dzithundu ngeno vhanna vha si na tshithu  . 
Matshwayo ndi zwithu zwine zwa ambariwa milenzheni , kanzhi nga vhafumakadzi vha tshi khou tshina tshigombela  . 
Vha tea u ita lini khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ? 
Khabinethe yo takadzwa nga u ṱhaphudziwa ha mishumo i na tshivhalo ye SANDF ya i ita kha dzhango ḽashu , sa Burundi hune ṋamusi ha vha na muvhuso wo dziaho ; vhubvaḓuvha ha DRC , hune SANDF yo vha tshipiḓa tsha u dzhenelela ha Mmbi ya u Khwathisedza ( FIB ) , u lwisana na zwigwada zwo ḓiṱamaho zwa tshivhalo , na u shelamulezhe kha u phulusa matshilo a vhathu vha zwigidi na maḓana kha dzingu ḽa Darfur ngei Sudan . 
Gaidi dza vhagudisi dza bugu ya mushumo iṅwe na iṅwe na dzone dzi ḓo phaḓaladzwa . 
Vhadzia u bwa migodi miṱuku , vhane vha khou anzela u vhanga tshinyalelo kha mupo kha maṅwe mashango , vha tea u farwa nga vhulenda  . 
Nga murahu ha musi ro ḓisa zwe ra ḓisa zwa u thoma , ro humbulwa u livhana fhedzi na tshiteṅwa itshi  . 
Tsumbo dza u ḓibvisa dzi iteaho musi mudahi a tshi lingedza u litsha ndi zwone zwi vhangaho uri vha kundelwe . 
Maitele avho a u ita zwa vhuloi vha pfa o tsireledzwa nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki , ine ya tsireledza pfanelo dza vhurereli  . 
Thaidzo iyi yo ri tshisa maṱoni uri ri vhone uri tshifhinga tsha muḓagasi wo andaho nahone u sa ḓuri tsho swika magumoni . 
Sisiteme ya kutshimbidzele kwa mbilaelo i fanela u katela maitele a u sedzulusa na u swikisa mihumbulo ine ya tou gaganywa  . 
Vhaṅwe vha ḓo vha vhomaḓilonga vha zwoṱhe zwoṱhe vhane mushumo wavho muhulwane wa ḓo vha wa u thusa vhaeni na vhaṱaleli na u ṋetshedza tshumelo ya maṱhakheni  . 
Mveledziso ya ikonomi yapo ndi tshumisano vhukati ha muvhuso wapo na vha re na dzangalelo u bveledza ikonomi ya khwaṱhaho kha vhupo ha masipala  . 
Khabinethe i vhidzelela zwitshavha zwoṱhe Afrika Tshipembe u shuma vhoṱhe u itela u tsireledza vhana kha khombo na u tambudzwa huṅwe na huṅwe , kathihi na u shumisana na mapholisa vhapo u itela u dzudza zwitshavha zwashu zwo tsireledzea  . 
Zwa amba uri tsedzuluso ya zwa vhugevhenga i a tea u itiwa . 
Thandela i ḓo fhaṱa vhukoni ha tshitshavhaha ha u pulana na u langa thandela dza tshifhingani tshi ḓaho ? 
Maitele o ṱanganelanaho phurogireme ya nyambo yo ṱanganelana na masia maṅwe oṱhe a thero . 
U tevhela masia u sudzuluwa u bva kha ḽiṅwe sia u yak ha ḽiṅwe kha mapa u si wa fomaḽa . 
Ndayotewa i ṋea Muvhuso mushumo wa u ṱhonifha , u ṱuṱuwedza na u swikelela pfanelo dzoṱhe dzo vhulungwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Khabinethe i tamela mashudu mavhuya vhaaluwa vhoṱhe Ḓuvha ḽa Vhaaluwa ḽavhuḓi , ḽine ḽa ḓo elelwa nga Swondaha , ya ḽa 1 Tshimedzi 2017 . 
Hu vha hu si na tsho khakheaho ( zwo tou ralo nga tsiko )  . 
Vho Vhimbi vha thoma u kokodza na Muzhou a thoma u kokodzavho . 
Foramu dzi dovha dza ṋekedza vhudavhidzani na u ṋekedza zwikhala zwa u ṱola nzudzanyo na maitele a u thoma u shumisa a Komiti ya Wadi kha IDP  . 
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo . 
Ngoho yo fhelelaho ndi ya uri vhabebi vhawe vho vha vhofholowa tshiphirini uri a vha ngo vhuya hayani , sa i zwi u vha hone hawe zwo vhanga khuḓano khulwane na u sa pfana muṱani  . 
Thikhedzo kha nyambedzano ya thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo thendelo ya vhabebi kana muunḓi arali ni fhasi ha miṅwaha ya 21  . 
Kha vha thivhele zwa o sokou sumbedza kana dovholola nzudzanyo i re hone ya maanḓa a polotiki ya khoro yo nangiwaho  . 
U shumisa na u ṋea dzina furakisheni ya nthihi nga nṱha na i si ya nthihi nga nṱha kha nyimele yo ḓoweleyaho zwi tshi katela hafu , kotara , tshamalo , tshararu , tsharathi , tshaṱhanu . 
Mafhungo ndi zwine vhathu vha amba ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndi zwa ndeme u vhona zwauri a huna pfanelo na nthihi ya idzi ine ya nga si fhungudzwe  . 
Magudiswa oṱhe ( zwi re ngomu ) a luambo ane a vha kha iḽi ḽinwalo o dzudzanywa u ya nga sekele ya vhege mbili . 
Nga Mangalani Tshikovhi Mapholisa vho vhiga lufu lwa munna we a wanwa o papamala damuni . 
A hu na u kala ha fomaḽa ha vhuleme hu no itwa . 
Phesenthe i linganaho mahumi maa , ine ya vha ya vhathu vha no wanala kha mavunu o fhambanaho vho itika nga zwa vhulimi na mamaga a tshimbilelanaho nazwo  . 
U hwala mashika ( malaṱwa ) , u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa  . 
A hu khou tea u vha na tshilengo na u humiselana murahu zwi songo tea . 
U tanganelana ha mvelele ho tumana tshothe na dzisisiteme dza u tanganelana ha zwibveledzwa , u dzhia tsheo na bvelephanda ya zwiimiswa , nahone zwi tea u tutuwedzwa  . 
Ri ḓo fhaṱa dzinnḓu na dziṅwe tshumelo u itela u vusuludza dziḓorobo dza migodini , sa tshipiḓa tsha thendelano ya Tshimedzi 2012 yo vhaho hone vhukati ha mabindu na muvhuso na vhashumi . 
Khoro i ḓo ṅwalisa na u ṋekedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali khoro yo fushea uri vha na thoḓea dza pfunzo dzo teaho na tshenzhemo sa zwe zwa tiwa nga Khoro . 
Vhadzheneli vha sedza kha nyolo ya siaṱari 61 na ṱhalutshedzo ya tshiedziswa vha lavhelesa mbudziso dzi re afha fhasi  . 
Ndivho khulwane ya ḽiṅwalwa iḽi ḽa mbekanyamaitele ndi u livhanya sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala na Ndayotewa . 
Lushaka lwa mbuelo lwo khakhea . 
Vha fanela u vha vho dilugisela u shuma nga tshifhinga tsha u vula  . 
Hafhu ndaedzi ya misi yoṱhe kha DP kha maanḓa a vhakhethi i dovha ya amba uri arali vhakhethi vha khou ṱoḓa u swikelela zwiṅwe zwithu , vha tea u voutha  . 
Mafhungo haya a tshi fhela Mpho o vha a tshi vho ḓisola . 
Tsumbanḓila dza Lushaka malugana na u Thoṅwa na Kushumele kwa Wadi dza Komiti dza ha Masipala , 2005  . 
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili kana miraru uri hu kone u khwinifhadzea nḓadzo ya madamu nahone i nga kha ḓi vha nyimele u vhuya u swika kha miṅwaha miṱanu . 
Khonani dza Lulu dzo vha dzi tshi vhona vhutshivha hawe sa nḓoweloḓe ? 
Musi maḓuvha a tshi ṱanḓulukana vhagudi vha tea u dovholola u vhala ( u vhalulula hafhu ) ḽiṅwalo kana bugu nga vhavhili vhavhili kana muthu nga eṱhe . 
Vhonani u namela baisigiri  . 
Bono i sumbedza vhulimi ho vhofhanaho ine a shumisa fureimiweke ya mbekanyamaitele nahone vhune ha khou khakhulula khaedu dza zwifhinga zwo fhiraho , he ha vha hu na khethululo ya vhathu , na u alusa u shela mulenzhe ha sekithara kha nyaluwo ya ikonomi na mveledziso  . 
Tshone tsho t ( ut ( uwedzwa nga Tshitsonga kana Tshitshangana  . 
Ndi ṱoḓa thendelo ifhio ? 
Mihasho ya lushaka na ya mavunḓu na yone i na khasiṱama dzi re ngomu ha yeneyo mihasho sa khethekanyo na vhashumi vha re ngomu kha madzangano eneo  . 
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓḓea uri hu ḓḓadziwe tshidulo , Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓḓu  . 
Kha vha ime kana vha dzule vha tou tswi vha femele nṱha , vho no lugisa mitha  . 
Vhashumi vha re kha tshumelo dzo sikwaho sa dza ndeme vha nga si bve vha ya kha mugwalabo  . 
Phendelo : mafhungo oṱhe a vhinwa henefha  . 
Nga murahu , vha ḓo ṋekedzwa ṱhanziela ya tshiofisi ya u tholiwa . 
Tsumbo nthihi ya ndeme ndi mushumo wo itwaho nga Phindulo ya Mutheo wa zwa Vhuphuresidennde , u ya kha tshigwada tsha Ikonomi ya Tshiimo tsha shishi ya Tshakatshaka , tsho vhumbiwaho nga muvhuso , mabindu,vhashumi na sekithara dza zwitshavha . 
Vhalanguli vhoṱhe kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha wana mafhungo thwi u bva kha vhane vha khou shuma na tshitshavha nahone vha fanela u dovha vha vha dalela nga tshavhukoma nga zwifhinga afho hune ha khou shumiwa u itela u vhona zwine zwa khou bvelela  . 
Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Vhathusa-Vhadzulatshidulo . 
U thutha fhulufhelo nga nḓila ya u vhaisa kana ya u haṱula  . 
Vha ḓise ṱhanziela dza vhukuma na khophi dza 16 dza fomo ya u ita khumbelo na mbadelo isa humiselwi murahu ya u ita khumbelo kha Manḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho ha Afurika Tshipembe ( Icasa )  . 
U bva kha tshenzhemo iyi ri khou wana ngudo dzine dza ḓo ri thusa tshifhingani tshi ḓaho  . 
U linga ndi maitele o pulaniwaho ane a ḓo dzula a tshi khou itea hu tshi topolwa , u kuvhanganya na u ṱalusa mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi , hu tshi khou shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u linga . 
Vha o ivhadzwa nga luwalo ( poswo ) arali khumbelo yavho yo anganedzwa kana yo haniwa  . 
Phethisheni dzi livhiswaho kha Phalamennde dzi tea u vha na thikhedzo ya Muraḓo wa Phalamennde . 
Hu dina mbudzi dzi no dzhena nga tshivhana . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ḓivhofha uri Muvhuso u ḓo ḓivhonadza kha u lwa na vhugevhenga kha Masipala Wapo wa Mhlabuyalingana ngei devhula ha KwaZulu-Natal kha zwine zwa kho ḓisa dziphambano vhukati ha maAfrika Tshipembe na Mamozambikwi . 
Khomishini ya Khetho i na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
U badelwa u ya nga ha Mulayo wa Mbadelo dza Zwifhaṱo  . 
Thungo ya vhubvaḓuvha ngei kha vunḓu ḽa Devhula Vhukovhela hu ḓo vhelwavho ho sedzeswa kha themamveledziso yo ṱanganyiswa na zwa migodi u vhuelwa nga minerala  . 
Nngwe i a kona u aluwa u swika kha 2 m . 
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho , khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana . 
Tshifhinga tshoṱhe , zwikhala zwi a bvelela zwine vha nga zwi shumisa uri vha vhuelwe u itela uri vha pfukise mulaedza nga ḓivhambalo nga nḓila i takadzaho  . 
Nda lila ngauri ho vha hu tshi khou rothola . 
Nga nṱha ha pima mvelaphanḓa , muvhigo u ṱhaṱhuvha hafhu u kundelwa hashu na khaedu uri hu konou khwiniswa ndingedzo dza mveledziso  . 
Muvhuso u ḓo fha thandela masheleni nga u tevhekana . 
Masipala u tea u bveledza maitele a kuvhusele kwa masipala a tikedzaho mivhuso wa vhuimeli na sisiṱeme ya demokirasi ya u dzhenela U swika afha masipala u tea u ṱuṱuwedza na u sika nyimele dza u dzhenela ha tshitshavha tshapo kha mafhungo a masipala  . 
Izwi ho vha Thendelano ya Bannga Ntswa ya Mveledziso na Thendelano ya u Thoma Nzudzanyo ya Rizeve ya Mahoro . 
Nungo : Vhugudisi ha nungo u khwinisa na u bveledza misipha , zwine zwa vha konisa u ita mishumo ya muvhili na u fhungudza khombo dza u huvhala musi vhe kha u shumisa muvhili . 
Phalamennde i vha ṋemuṱa kha vhadali vha bvaho kule na tsini na vhagudi na vhone vho ṱanganedzwa . 
Petitions to Parliament vha tea u a tevhela musi vha tshi kumedza phethishini kha Phalamennde . 
Miraḓo ya SAPS , nga maanḓa fhethu hune Muhasho muhumbeli u fanela u ḓivhadzwa nga tsheo yeneyo nga nḓila ine muhumbeli a vha a tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa ngayo  . 
Muthu kana vhathu vha teaho u tendelwa u vha ndi vhafunani vhaswa vhane vha vha na TFM  . 
Vhagudi vha shumisa u pfesesa ha vho uri luambo lu nga kona hani u sika na u omelela kha vhushaka ha nungo vhu re hone vhukati ha mubveledzi na muvhali wa tshibveledzwa . 
Muphuresidennde , musi vho no khethiwa , a vha tsha vha Muraḓo wa Phalamennde  . 
Mashudumavhi , u timatima hunzhi hu hone malugana na vhafumakadzi vha ḓidzhenisaho kha nyimele dza nndwa  . 
Phanda ha musi vha tshi thoma thandela yavho , kha vha humbule nga ha khaedu dzine vha nga tangana nadzo  . 
Ngano ndi nganea dzine dza hanelelwa nga vhaaluwa , vhakegulu na Vhakalaha musi hu tshi khou dzedzwa nga madekwana  . 
Maitele a khorotshitumbe ya muvhuso wapo ha ngo vulelwa nnyi na nnyi , fhedzi maitele a mulayo  . 
Ngauralo , pfanelo idzi dzi ḓivhadza ṱhalutshedzo ya khonadzeo ya pfanelo dziṅwe dzoṱhe dza mutheo  . 
Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka 69  . 
Hu na tsumbo dzi si gathi nga ha masia a khonadzeo ane a nga katelwa  . 
Nga tshifhinga tsha khethululo yo vha yo khethekanya , nga maipfi na nga zwiimiswa . 
Uku kubugwana ku ḓo vha thusa ngauri ku katela na mbudziso dzine dza anzela u vhudziswa nga ha Ofisi na phindulo dza hone  . 
Mushumo wa mugudisi ndi u funza u itela u thusa vhagudi uri vha kone u fusha ṱhoḓea dza maimo a asesimennde kha Kharikhuḽamu , mushumo wa mugudi ndi u guda zwine maimo a asesimennde a lavhelela . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi . 
GEP na Muhasho wa zwa Vhulimivhufuwi wa Lushaka vho anḓana vha saina memorandamu wa u pfesesana wa R30 miḽioni u itela phurogireme ya Micro-Agricultural Finance Institution of South Africa ( Mafisa )  . 
Vha nga kona hafhu u vhiga zwiito zwa vhugevhenga nga tshumiso ya website ya South African Police Service ine na yone ya vha tsireledza uri vha sa ḓivhiwe  . 
Vha vhudze vhadzheneleli vha shumisane na uyo we vha livhana nae kha muṅwe muduba  . 
Zwa mveledziso ya zwa dzinnu zwi wanala nga ngomu ha tshivhumbeo na kha zwo dzudzanyiwaho nahone zwo bveledzwaho nga mivhuso ya vunu na vhomasipala  . 
Ndi a lingedza u thetshelesa masia oṱhe zwikili zwo teaho u vha hone kha zwi nwelele kha mugudi na mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6  . 
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa  . 
Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka yo dzhenisa shango kha tsedzuluso dza nḓila dzoṱhe dzi re hone dza u khetha fulufulu u tsireledza nḓisedzo ya fulufulu nga tshifhinga tshi ḓaho . 
Mbekanyamaitele ya IP ndi tshithu tsha ndeme kha u alusa vhurangeli , tsudzuluso ya thekhinoḽodzhi , mveledziso na ṱhoḓisiso , mbonalo kwao , tsireledzo ya murengi , mveledziso ya nḓowetshumo nahone zwihulusa nyaluwo ya ikonomi  . 
Mushumo u khwaṱhisedzwa nga u ita nyito dza u ṅwala . 
U kunga nyito na phindulo dza tshitshavha , hu tshi khwaṱhisedzwa mivhigo kha khoro  . 
Nga murahu ha musi ho no rengiswa dziṅwe phakhethe , vho vha na phakhethe dza swigiri dza 324 . 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa wa kha Muhasho wa Vhuendi ane a vha na vhud(ifhinduleli ha u faina vhapfuki vha milayo ya badani a n(etshedzwa tshand(anguvhoni nga vhareili , u fanela u vhiga uyo mureili ane a khou ita zwa tshand(anguvhoni uri a wane khat ( hulo yo teaho  . 
Musi mutsiko u tshi gonya u ya kha ndeme ya nṱha nahone nga maanḓa tsini na fhethu ha ndeme , fulufulu ḽa ngomu ḽi nyanyuwesa kha mutsiko  . 
Masheleni a u ḓikhethela ndi ḽiga kha sia iḽi nahone ndi a mishumo ine tshitshavha tsha ita u thoma u shumisa pulane dzatsho , tshifhinga tshinzhi u lugisela thandela  . 
U topola maipfi a re na raimi tshirendoni . 
U kopa phetheni dzo fhiwaho nga u shumisa mangwende . 
Sumbedzwa u pfesesa u ṋetshedzwa ha milayo i elanaho na muvhuso wapo na u dzhenelela ha tshitshavha Afrika Tshipembe  . 
Ita dzikhumbelo  . 
Khuḓano idzi dzi sumbedza uri hu na ṱhoḓea dza u bveledzisa hafhu mulayo wa sialala uri u elane na ndeme dza ndayotewa . 
Fhedzi kha Gireidi ya 3 , hu tea u shumiswa mbekanyamushumo dza mupeleṱo dza tshiofisi fomaḽa . 
CPB i nga vha na mushumo muhulwane une ya nga ita kha u vhuyedzanya na u khuruṱanya vhathu nge ya ḓisa sekhitha dzo fhambananaho dza tshitshavha fhethu huthihi khathihi na u ṱuṱuwedza u pfesesana  . 
Khumbelo idzi dzo ṱanganedzwa nga Bodo ya Mikano ya Masipala na Muhasho wa Tshumisano ya Muvhuso . 
Muthu ndi khwine a tshi dzhiwa sa ḽiambele ḽa matshilisano a vhushaka vhudzulaho vhu tshi shanduka  . 
U pembelelwa ha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa lushaka hu ḓo vha nga dzi 16 Fulwi 2013 ngei Newcastle , Kwazulu Natal . 
Government Communications ina vhudifhinduleli ha ndangulo na vhukonanyi ha zwine zwa vha ngomu ha website  . 
Mudededzi ha tei u fhelela mbilu vhagudi , nga maanḓa ho sedzwa ṱhoḓea kana khaedu dzine dza vhangwa nga nyofho dza vhudavhidzani dzine vha vha vho lavhelesana nadzo . 
Musi vha tshi amba ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha izwo zwi dzhiiwaho sa vhuḓifari vhu ṱanganedzeaho kha tshigwada tsho imaho nga uri  . 
Zwipiḓa zwoṱhe ndi zwa saizi I no fana . 
Mutheo wa Mbekanyamaitele ya u lwisa Vhuaḓa na Vhufhura . 
Ndi ngazwo hafhu zwo tea uri vha ambare magilavu musi vha tshi thusa muthu o huvhalaho  . 
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa malugana na kuitele na milayo ya vhuṱanzi na kutshimbidzele kwa vhutshinyi ; beiḽi na kuhaṱulele kana kugwevhele na milayo ; zwivhotshwa zwo lindelaho tsengo na dzhele dzo ḓalaho u itela u khwinisa vhukoni ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi . 
Milayo a yo ngo vhuya ya thusa zwitshavha kha u fhelisa khakhathi dzi kwamaho vhuloi vhuvhi  . 
Hafhu dzo itelwa u thusa vhagudisi u wana arali mugudi muṅwe na muṅwe a tshi khou shuma nga nḓila ine vha tea u ita ngayo nga u sedzulusa mushumo wavho wo tou ṅwaliwaho kha dzibugu uri mugudisi a kone u ṋetshedza iṅwe thuso ine vhagudi vha i ṱoḓa . 
Tsha vhuraru , u ya nga digirii dza u kundelwa dze vha ṱangana nadzo , a si yoṱhe mivhuso i lepalepaho na u kundelwa i no lingana  . 
Muvhuso , naho zwo ralo , a u na mushumo wa u thivhela u huvhadzwa hune ha nga itea ngauri muvhuso a u koni u imelela u dzhenelela nga mbuno dza nnyi na nnyi  . 
Murangeli u fanela u ita uri tshigwada tshi thome na u vhona u ri tshi khou ita mvelaphanḓa yavhuḓi  . 
I dovha hafhu ya bula zwi khagala ṱhoḓea ya uri hu vhe na u kwamana kha vhuimo ha dziwadi khathihi na u bula pfanelo ya uri vhathu vha vhe na zwine vha ṱahisa malugana pulane , khathihi na u kona u bva mulomo siani ḽa kushumele kwa masipala  . 
Heyi ndi khanedzo yanga nahone ndi ḓo ima nga tsheo iṅwe na iṅwe ine khomishini ya dzhia , ndo livhuwa  . 
Vhuṱambo uvhu vhu hulisa maAfrika Tshipembe na vhabvannḓa vho khetheaho vho shumaho zwi vhonalaho kha masia o fhambanaho  . 
Lu songo livhiswaho , mbadelo idzi dzi swikelela vhathu vha vhukati ha miḽioni dza 7 na ṱahe , vhanzhi vha kha vhupo ha mahayani  . 
Na tshi shumisa musi na musi ni ḓo nyanyula mafulufulu . 
Ho themendelwa kha Muvhigo wa Khorwana ya Tshiko tsha Mafhungo uri izwi zwiko zwa mafhungo zwi shumiswe sa tsumbo dza mivhigo yo vhulungiwaho uri hu thomiwe tshiko tsha mafhungo tshiswa tsha lushaka tsha madzina o tendelwaho a divhavhupo  . 
Vha bva sibadela ? 
Mabunga Musi a tshi dzhena tshikoloni u tea u khonela kha tsha monde  . 
Tshi wanala ngafhi ? 
Nyimele ine ya vha khombo  . 
U ya nga Guvhangano ḽa Netibola ḽa Dzitshakhatshakha , Afrika Tshipembe zwazwino ḽo vhewa kha maimo a vhuṱanu kha maimo a ḽifhasi . 
Arali miraḓo mivhili ya muṱa i tshi ṱoḓa mangilasi a swikaho R3 100 yo fhelela , zwi amba uri ho sala R236 kha muṱa woṱhe . 
U ita khungedzelo nga murahu ha maga oṱhe a u rangela u ṅwala : u ṋekana mihumbulo , u pulana , mvetamveto , u dzudzanya na u ṋetshedza khungedzelo iyi . 
Vha tea u vhona zwauri thandela ndi ya lushaka lwa CBNRM . 
Mbekanyamaitele dza mulayo na ndaulo dzi ngaho sa vhulaedzwa ha maanḓa a dzo ngo vha hone  . 
U alusa na u swikelela ndinganyiso , mulayosiṅwa na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza na u khwinisa vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , zwo khakhelwaho nga tshiṱalula a nga kha ḓi dzhiiwa  . 
Vha ḓo ita ndingo dza maṱo kha senthara ya u linga kana , vha nga ya kha dokotela wa maṱo a re na ndalukano na u isa fomo senthara ya ndingo . 
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian khana Muhasho wa Vhulimi  . 
A netshedza tshitatamennde kana vhutanzi ho khakheaho musi a tshi khou shuma  . 
Mutheo wa u gudisa vhukoni . 
Vhukando vhuhulwane ha maga aya vhu tea u vha u khwaṱhiswa ha vhukando ha vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe siani ḽa u khwinisa vhuthihi  . 
UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo  . 
Kha vha dzhenise tshitshavha nahone kha vha tendele maitele maswa  . 
I dovha ya vhea mbetshelwa ya mafhungo ane a yelana na kushumele kwa Bannga ya Poswo na hanziela dza u Vhulunga dza Lushaka  . 
Khombo ya u leludzesa ndi ya uri mafhungo a thoma u bveledza ngoho hu si nga iṅwe nḓila  . 
Zwine muṋe wa ndaka a vha na vhuḓifhinduleli khazwo ( sa tsumbo u londola nga nḓila yavhuḓi )  . 
Ngauralo mafheleloni tshine tsha vha tsha ndeme ndi pfanelo dza u langa , hu si pfanelo dza ndaka - ndi ya nnyi kana i langulwa nga nnyi  . 
Vha ḓo humbelwa uri vha ḓivhadze muofisi wa u ṱoḓisisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa ṱhoḓisiso dza mulandu , arali a sa ḓo ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha  . 
Tsumbo ya uri vhagudi vha nga kona hani u shumisa mutalombalo  . 
Lutendo lwa uri nndwa na khakhathi a dzi ṱanganedzei sa mikhwa yavhuḓi nahone phambano dza kha dzitshaka dzi nga tandululwa nga nḓila ya mulalo  . 
Mbofholowo ya vhurereli , lutendo na muhumbulo - Vha nga tenda na u humbula zwine vha ṱoḓa , nahone vha nga tevhela na vhurereli ha khetho yavho  . 
Tsha u thoma , ikonomi i kha ḓi vha i kungaho kha vhubindudzi . 
Khumbelo ya manweledzo a malwadze a phukha o vhigwaho Afrika Tshipembe vhane vha ṱoḓa ṱhogomelo na khuthadzo  . 
ISS SA i ḓo rumela khumbelo kha Biro ya Tshumisano kana mushumisani wa shango ḽa nnḓa nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha muhasho wa vunḓu  . 
Ndi pfana na u gidimagidima ndi tshi raha bola . 
Muofisiri wa tshipholisa u tea u ita nyambedzano a kona u dzhia tshiṱatamennde tsha muvhigi wa mulandu a ṅwalisa mulandu wo vhigwaho kha CAS . 
Khwinisedzo dzi khwinisa nḓila dza vhuḓifhinduleli na vhuvhusi na u ita uri hu tholwe miṅwe miraḓo ya Bodo ya Ndango ya Savei , uri hu khwiniswe ndango ya savei ya mavu Afrika Tshipembe . 
Tshiṱirathenzhi tsha u vhea nga zwigwada tshi a ṱuṱuwedza . 
Khwiniso i dovha hafhu ya shumana na u tendela vhakhakheli vha vhana u ita ṋetshedzo phanḓa ha musi madzina avho a tshi dzheniswa kha Redzhisitara ya Tsireledzo ya Lushaka . 
Kha vha ḓiṅwalise kha nga kha ṱhumetshedzo ya inthanethe . 
Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe yo thomiwa nga 1996  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u vhona uri Inthanethe i khou swikelelea hoṱhe nga MaAfrika Tshipembe vhoṱhe , zwine zwa thusa kha u bveledza lushaka lwo katelwaho  . 
MUSI RI TSHI ḒIVHADZA SISIṰEME NTSWA YA MUVHUSO WAPO NGA 2000 , RO SUMBEDZA URI HETSHI NDI TSHIPIDA TSHA MUVHUSO TSHINE TSHA VHA FHETHU HAVHUDI NAHONE HO TEAHO U BVELEDZA KHAGALA NAHONE NGA NDILA I VHONALAHO ZWE RA AMBA NA MBOFHO YASHU YA TSHIPOLITIKI YE RA VHUDZA VHATHU YA URI VHATHU VHA DO VHUSA , RI TSHI SHUMISA MUVHUSO WAPO , RI DO DISA DEMOKIRASI HUNE VHA DZULA HONE  . 
Thebulu i re afha fhasi . 
Ho vha na u fariwa ha miṱangano ya 7 ya u thetsheleswa ha tshitshavha vhudzuloni ha miṋa 4 ye ya vha yo dzudzanywa U itela uri hu vhe na khwiniso i bvelaho phanḓa kha zwilinganyo zwa ndangulo ya thandela na u fhungudzwa ha tshifhinga tsha ṱhoḓisiso , PSC yo swikelela vhunzhi ha zwibveledzwa zwayo  . 
Izwi zwi ḓoshela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u alusa Ikonomi i Bveledzaho na u shandukisa zwikili zwa kha vundu na dzingu . 
Dzo tea kha nyimele iṅwe na iṅwe u fana na muthu muṅwe na muṅwe , huṅwe na huṅwe hune dza vha hone ḽifhasini , dzi fanela u ṱhonifhiwa  . 
Mulayo malugana na mafhungo ane a pfala a tshi ṱoḓea kha , kana a si a ndeme , u shumisa maanḓa malugana na mafhungo o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4 ndi a , ndivho dzoṱhe , mulayo malugana na mafhungo o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4  . 
Musi maitele a ya o no khunyeledzwa , nḓivhadzo dzo teaho dzi ḓo itwa  . 
Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala tshi nga si fhire miṅwaha miṱanu sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka . 
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine maitele a u vusuludza tshumelo ya zwa vhugevhenga na vhulamukanyi nga hu hulu o no thoma u zwi dzudzanya . 
U ṱanḓavhudza mutheo wa muthelo na u fhungudza u vhofhololwa u engedza vhupfiwa ha vhulamukanyi  . 
Mulangi muhulu zwi do vhofha uri vha vhevhodi lugisela na u vhona uri uri pulane ya ndinganyiso ya mishumoni i khou shuma dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwo imisa zwone  . 
Hei mbekanyamaitele na tshishumiswa tsha thikhedzo tsheo ya vhubindudzi zwi khou lwela u khwinisa zwa u kuvhanganya fulufulu na u alusa zwikhala zwa u ḽi swikela , na uri zwi ḓo ḓivhadziwa ṅwaha wa muvhalelano u saathu fhela . 
Hune muthu a hola muholo u theliswaho ngeno u sa kokodzwi mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana  . 
Tshovani magaraṱa aya ni a pake nṱha ha ṱafula o sedza fhasi . 
Master wa Khothe nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi . 
Luvhanḓe ulu lu tikedza mashango na madzingu uri a sedzese kha u vhea u ya phanḓa lwa tshoṱhe kha vhudzivha hambekanyamaitele na maitele a u bveledza Adzhenda ya 2030 ya Mveledziso i yaho Phanḓa . 
Zwa zwino hu na miri ye ya tavhiwa tsini na hune vha dzula hone , fhethu he vhaofisiri vhane vha bva kha muhasho wa vhusimadaka vha tutuwedza vhathu uri vha tavhe miri hafhu u itela uri vha shumise yone u fhirisa u rema miri ya mupo . 
Ndo vha ndi tshi dzulela u ṱhogomela uri ndi si luṅwe nga ṋotshi . 
Mugudisi u enda a tshi ṱolela mugudi muṅwe na muṅwe a tshi thetshelesa musi vha tshi vhala kupiḓa kuṱuku kwa ḽiṅwalo kana bugu vha tshi vhalela nṱha . 
Vha ḓadze fomo ya DL1 , Khumbelo ya u vusulusa garaṱa ya ḽaisentsi . 
Arali vha tshi dzula na vhabebi , kha vha ya u sa shumiswa kha maedza a zwa mishonga kana zwa sainthifiki nga nnḓa ha musi vho ṋea thendelo yavho vha na nḓivho  . 
Naho hu na uri mbudziso dzo thomaho ezwi dzo leludza kuhumbulele kwo fhambanaho , u tou amba ngoho , tekeniki yo tewa kha muhumbulo wa uri tshiṅwe na tshiṅwe tshiswa ndi u engedza kha kana u khwinisa tshiṅwe tshithu tshine tsho no ḓi vha hone  . 
Vha nga ita khumbelo ya u ḓiṅwalisela zwa u phumula Muthelo Nyengedzedzwa kha Zwirengwa ( VAT ) arali zwine vha khou bindudza zwi fhasi ha miḽioni nthihi , kana bindu ḽi si tsha shuma . 
Miṅwe mivhuḓa i na ṱhoho tsekene dzo itaho vhuṱoswi ngeno miṅwe i na ṱhoho dzo aṱamaho nahone dzi mabande . 
Komiti dza Wadi dzi thusa vhadzulapo kha tshitshavha tshavho uri vha vhe na zwine vha nga amba  . 
CBNRM ndi mbekanyamushumo ya uri vhathu vhothe vha a edana nahone vha tea u wana tshifhinga tshi edanaho  . 
U vhiga nga ha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe na zwiṱirathedzhi na mishumo u sumbedza vho wana u swika ngafhi hu tshi itelwa iziw  . 
Muṱaṱisano u ḓo shela mulenzhe u ṱuṱuwedza ikonomi yashu nga tikedza zwithuzwa ndeme zwa muvhuso , nga maanḓa musi zwi tshi elana na maitele a u wana nḓisedzo ya zwithu o khetheaho na u sedzana na Thendelonzwiwa ya Tshanduko ya Mitambo , na u kovhana ha mbuelo dzo wanalaho . 
Mikano ya vundu yo avhelwa nga Ndayotewa  . 
U ṱanḓavhuwa ha mafhungo Vhagudi vha ḓo shuma kha mafhungo o ṱanḓavhudzeaho kha Vhuimo ha Vhukati . 
Vhukoni ha u renga nga vhunzhi u itela ṋetshedzo fax kana iṅwe nḓila i fushaho  . 
Izwi zwi ḓo ṱoḓa uri hu shumiswe Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka na u khwiniswa ha ndeme ya ndondolo kha sekithara ya tshitshavha . 
Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini . 
Hu na makumedzwa o ḓiswaho ane a sumbedza uri kha Afrika Tshipembe , vhuloi vhu kwama zwoṱhe zwi re zwivhi-kana zwoṱhe zwine zwa vhaisa  . 
Mushumi na mutholi vha na pfanelo dza u dzudzanya na u ambedzana vha tshi itela u khwinisa ṱhoḓea dzavho  . 
Izwi ndi maelana na vhuvhekanyandeme ha muvhuso vhu elanaho na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe  . 
Khethekanyo ya ( d ) ya Mulayo i ri ndi vhutshinyi arali muthu- a ṱanziela uri u a ḓivha nga ha vhuloi , kana u shumisa ṱhangu , na u eletshedza muthu muṅwe na muṅwe uri hu lowiswa hani , vhaisa kana huvhadza muṅwe muthu kana tshithu , kana u fha muṅwe muthu zwi kwamaho maitakhole a zwa vhuloi . 
Arali khumbelo yavho ya ṱanganedzwa , zwikabi zwavho zwi ḓo iswa kha nnḓu ya u paka zwa zwa Vhulimi u bvisa vha fanela u ya vha fha muingameli ṱhanziela yavho na u pakulula zwikambi zwavho kha shifaringa tshifari . 
Vho-Mathada vho ri u nwa waini vha thoma u kumedza ḓafulani . 
Nga themo ya vhuvhili vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza ṱanganya nga u shumisa tshiga tsha u kovha . 
Nangani ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimele ya ngudo ya Vhutsila ha u Aita na Vhutsila ha u Vhona . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi vhoṱhe vha malofhani , vhomakhulu vha malofhani kana muunḓi wa mulayoni ha u badela tshelede ya u unḓa . 
Tshi yelana na tshine muṋe watsho a sa ḓivhee . 
Shango ḽashu ḽo livhana na thaidzo dza ndeme nnzhi , hedzi ndi thaidzo dzine zwiimiswa zwa tshitshavha zwa tea u dzi dzhiela nṱha vhukuma  . 
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u wana thendelo  . 
U kundelwa u wana themendelo zwi ḓo vhanga mbadelonyengedzedzwa ya R1 000 kha u valelwa sibadela . 
Ri kha ḓi zwi pfesesa , uri a hu na nḓila yo leluwaho ya uya kha mbofholowo  . 
Tsha vhuna tshi bva kha phothifoḽio ya thandela khulwane dza saintsi ya lushaka i bvaho kha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwa Afurika Tshipembe . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa sekhithara ya phuraivete kha vhuḓiimiseli hayo ha u thusa nga hune ya nga kona  . 
Dzimodifiable risk factors zwo ṋetshedzwa kha thebulu , khathihi na nḓila dzo teaho dzine dza ṱoḓea u itela u swikelela na u bvela phanḓa na kutshilele kwavhuḓi . 
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango , tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu , nga muvhala , demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe  . 
Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya PDF . 
Nga vhuṅwe vhuḓidini ha u ṱoḓa u engedza u swikela , u swikelea na khaphasithi zwa vhudavhidzani na tshitshavha , Phalamennde yo thoma Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde kha mavunḓu mararu - Limpopo , North West na Northern Cape  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho themo , na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo dzo teaho themo . 
Vhana vha na pfanelo ya u tsireledzwa kha zwithu zwine zwa nga vha vhaisa , vha tea u vha na fhethu hune vha dzula hone na upfa vho tsireledzea  . 
Muthu ha koni u ṱhaḓulanya vhukati maitele o fhambanaho ngauri ezwi zwi livhisa kha ḓaḓiso  . 
Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa-Dziminisṱa a vho ngo tendelwa u- ( a ) ita miṅwe mishumo I badelaho ; ( b ) shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓidzhenisa kha nyimele iṅwe na iṅwe ine ya nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na madzangalelo avho vhone vhaṋe , kana ( c ) shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha ṋewa kha u ḓipfumisa kana u vhuedza muṅwe muthu zwi si ho mulayoni . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo vha thusa u wana zwidodombedzwa zwa mbabelo u bva kha vha vhulungi vho fhambananaho uri vha kone u dzhia tsheo  . 
U bva kha samithi iyi zwitshavha zwashu zwi ḓo vha zwo lindela mvelelo mbuya nahone dzi vhonalaho  . 
Tsha vhuraru tshi bva kha phothofoḽio ya khonadzeo ya maano a u ṱoḓisisa na u thomiwa ha mveledziso dzi bvaho kha SOE vhone vhane . 
Kha zwipiḓa zwa u vhala , vha nga sengulusa tshivhumbeo na mbonalo zwa luambo zwa lushaka lwa tshibveledzwa . 
Vhurifhi ha vhukonani vhu na mathomele  . 
Arali vha tshi fusha ṱhoḓea dzo tiwaho , mapholisa vha ḓo vha itela khumbelo ya uri vha dzheniswe kha mbekanyamushumo ya u tsireledzwa ha dziṱhanzi . 
Bulani uri vhana vha khou ita mini na uri vho ambara mini . 
U kopa , u engedzedza na buletshedza thevhekano ya nomboro dzi sa konḓi dzine dzi si vhe fhasi ha 20 . 
Ni songo shumisa luambo lwu kondaho na u fha ndaela dzine dza konda  . 
Afurika Tshipembe ḽi na ikonomi yo fhambanaho kha dzango nahone ḽi na tshipiḓa tsha ndeme kha u bveledzisa Afurika . 
Vhaṅwe vhathu vhane vha vha na dzangaleleo vha nga ṱahisa vhupfiwa nga u vhu rumela kha komiti ya tshumelo dza ndeme hu saathu fhela maḓuvha a 21 khumbelo yo ṱanganedzwa . 
Vhasaini vha ḓo ita nga hune vha kona u fhungudza masiandaitwa a si avhuḓi kha ikonomi , mupo na matshilisano ane vhuendelamashango ha nga vha nao , na u alusa mbuelo khulwane ya ikonomi ya vhadzulapo  . 
Tshivhumbeo tsha mutalombalo tshi ḓo dovha hafhu tsha tikedza vhagudi kha zwiṱirathedzhi zwa u rekanya murekanyo . 
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho , u fana na u kona u humbulela , ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . 
U dzudzanya zwifaredzi zwo fhambanaho nga u tevhekana ha khaphasithi . 
Arali zwi tshi konadzea kha vha shumise dzangano line la vha hone  . 
U pulanela u ṅwala bugu ya tshiṱori . 
Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana . 
Nga murahu ha miḓalo nga ṅwaha wa 2000 , miṅwedzi ya rathi yo fhela hu sa athu u vha na u lugiswa huhulwane ho no itwaho kha bada khulwane dza vundu  . 
U vhea maḓuvha a mabebo , vhuṱambo ha zwa vhurereli , maḓuvha a u awela a nnyi na nnyi , zwiwo zwa ḓivha zwa kale , zwiwo zwa tshikoloni kha khaḽenda . 
Ri ḓo isa phanḓa kha tswikelelo ya mbekanyamushumo yashu ya thikhedzo na nyalafho ya Vairasi i Kulaho Nungo dza Maswole ( HIV ) na AIDS nga u engedza mafulo ashu mahulwane a vhudavhidzani ha thivhelo ya HIV . 
Mishonga yavho yo randelwaho i nga vha ya tshidzidzivhadzi tshithihi kana ṱhanganelano ya zwidzidzivhadzi zwiraru  . 
Nga u laṱiwa ha ndaka yo salaho u badela u fhaṱiwa nga huswa ha zwibadela  . 
Kha masia manzhi mashango mavhili a elanaho na thendelano ya madzingu zwi nga shela mulenzhe kha mbofholowo ya mbambadzo  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa u shuma ha Mbekanyamaitele ya Vhuthathatshili ya Lushaka , 2016 . 
Naho SARS i tshi ḓo dzhia maga a pfadzaho u khwaṱhisedza u wanalea , khwaḽithi , na vhuronwane , kha webusaithi ya SARS , thekhinoḽodzhi yayo , na matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo i re hone kha na nga khayo zwi ṋetshedzwa hu si na waranthii kana garanthii , hu tshi katela na uri kha nyimele dzoṱhe i ḓo vha na vhungoho , i yone , kana u sa vha na vhukhakhi kana na uri i ḓo vha i hone tshifhinga tshoṱhe  . 
Hezwi zwi pfi ndi vhuḓipfi . 
Vhumbani mafanyisi mararu a inwi muṋe ni bule uri a amba mini . 
Hu ḓo kwamiwa vhathu vhoṱhe kha tshitshavha nahone vhuḓipfi havho vhu ḓo ḓivhadzwa Dziminisṱa , dziMEC na vhasimamilayo  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ( SONA ) u ḓo dovha hafhu wa vha hone nga madekwana , a ḽa 10 Luhuhi 2011  . 
Dzithandela dzine dza ita uri hu vhe na u shumisa mavu na zwishumiswa zwine zwitshavha zwa nga zwi shumisa tshothe kha mvelele , vhurereli na kha ndivho ya u dimvumvusa , hu tshi angaredzwa na u kona u tshila  . 
I tea u ṅwalwa nga vhuronwane na hone i vhe na thero . 
A fha vhapondwa , vhakhakhi , miraḓo ya muṱa na zwitshavha tshifhinga tsha u ṱahisa mihumbulo yavho na vhuḓifhinduleli kha u wana thandululo dzine dza fhaṱa kana dzavhuḓi , u tandulula , na u fhaṱa vhushaka kha tshitshavha u ya nga mikhwa ine vhathu kana tshitshavha tsha i tevhela  . 
Nga vhuḓalo , nga maanḓa kha mashango o no bvelelaho , milayo iyi i nga i a dzhenelelana  . 
Sa tsumbo : vha tendele zwigwada zwoṱhe nga tshithhi zwi tshi ṱalutshedza khumbelo yazwo ; u amba nga kha mupfumedzanyi , a huna u vhidzana nga madzina nz  . 
DoC i shuma kha sia ine a vha na u sa eana huhulu kha ivhazwakale na kha u nekedzwa ha poswo , vhudavhidzano ha hingo na tshumelo dza khasho  . 
Kha vha sumbedzise kha khumbelo yavho uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe . 
Muofisiri wa mafhungo u tea u ḓadzela muiti wa khumbelo fomo a dovha a mu ṋea na khophi ya fomo iyo yo ḓadzwaho . 
U engedza kha zwibveledzwa zwa ḽitheretsha zwa u guda lwa fomaḽa , zwibveledzwa zwine zwa ḓo gudwa kha Gireidi dza 7-9 hu katelwa zwibveledzwa zwa u tou ṅwala , u vhonwa na zwa midia zwa ndivho dzo fhambanaho . 
Kha vha kwame ramulayo u wana thuso  . 
Ngauralo , ri khou ita khuwelelo kha vhathu vha hashu vhoṱhe vha shumisaho muḓagasi uri vha badele u itela uri Eskom i kone u ḓisa tshumelo  . 
Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi . 
Tshiimiswa tsha Mmbi ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe na tsha SAPS zwi bvela phanḓa na u dzhenelela kha u thivhela nndwa na mushumo wa u ita uri hu dzule hu na mulalo kha dzhango . 
Tshiimiswa tsha matshimbidzele a U fhiwa maanda kha zwa ikonomi  . 
Tshifhinga tsha Mulangavunḓu tsha u vha ofisini na tsha u bviswa ofisini 130 . 
Vhupuli na u shumiswa nga u kombetshedzwa 13 . 
Hu ḓ o itwa ndingo nga murahu ha mi ṅ wedzi ya rathi nahone u ṅ waliswa ha tshiolwa hu anzelwa u itwa nga ṅ wedzi wa vhusumbe . 
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha sa koni u lindela . 
U tandulula khaedu ya vhubindudzi nga u khwinisa zwa u vhulunga tshelede , u shumisa nga nḓila yone tshelede i bvaho kha pensheni na tshelede ya tshikwama tsha mbulungelo tsha muthu a tshi awela mushumoni , zwa dzinnḓu , u shela mulenzhe ha sekithara ya zwa dzitshelede na zwa u manḓafhadza vharema lwa ikonomi  . 
Khamphani i kona u shuma i yoṱhe u fhirisa muhasho wa masipala ngeno i khou shuma nga fhasi ha ndango yo fhelelaho na vhulavhelesi ha khoro  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ita khumbelo ya thendelo ya zwimela zwo fhambanaho  . 
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057 . 
Khetho dzashu dza mbuelo dzi ṋekedza mbuelo dzi fanaho kana dzi fhiraho dza zwiṅwe zwikimu zwa dzilafho . 
Khumbelo ya u ṅwalisa pfulo na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho . 
Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi  . 
Ndi ngadzwo ro tea u ana hafhu uri a ro ngo pambuwa kha nḓila yashu ya u fhaṱa lushaka lu kundaho  . 
U bveledza luambo lwa u amba nga ha volume dzo fhambanaho . 
B Vho amba nae uri a songo tsha dzima vhathu zwithu . 
Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa kwama mafhungo a re nga fhasi ha vhupo ha mishumo na maanḓḓa ho bulwaho kha Muengedzo wa 4 na 5 wa Mulayotewa muswa nahone we musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , wa vha u tshi langulwa nga maanḓḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka zwi nga ḓḓi rumelwa kha maanḓḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu  . 
U ḓadzwa , miṅwedzini miṅwe na miṅwe mivhili , ha fomo dza mbigelamurahu dzine dza tea u kumedzwa vha ha masipala , hu na thikhedzo ya muḓivhimakone wa CBP ; na vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnḓa ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi  . 
Ri khou engedza adzhenda ya u ṱanganelana nga kha u thomiwa ha Vhupo ha Mbambadzo ya Mahala ya Tshitshavha tsha Vhubvaḓuvha ha Afrika ya SADC-COMESA  . 
Nga ndaulo yo khwaṱhaho kha tshifhinga tshoṱhe na maitele a u kunakisa , khwaḽithi ya mafhi mavhisi i nga kona u khwinisea  . 
Zwe zwa mu pfisa vhuṱungu ndi zwa musi khaladzi awe Malindi o ḓelwa nga muhumbulo wa u mu shumisa malugana na u wana dzithendara sa izwi vhaholefhali vha na ndugelo dza u wana dzithendara dza muvhuso na huṅwe-vho . 
Khabinethe yo fhirisela ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha Federative Republic of Brazil , zwihulusa miṱa , khonani na vhashumisani vha vhabvazwiṱhavhelo vha bufho ḽe ḽa wela dzinguni ḽa dzithavha ngei Colombia . 
U sedza uri maṅwalo a re na data dza vhalwadze , miṱa na zwitshavha a vhewa hani , ndi afhio na ngafhi  . 
Zwazwino vha nga lavhelesa mbilo na mbuelo dzine vha vha nadzo na thendelo dzavho nz  . 
SPS dzapo na maga khathihi na mpimo wa maimo a nyaluwo ya zwa mbambadzo , na hoeanfa mamaga nga nhani ha fhungo a SPS a zwo ngo vha zwone zwi dzhieliwaho nha nga Muvhuso kana u dzhia tshifhinga tshilapfu hu nila ya u lengisa  . 
Vha dovhe vha ṅwale afha uri zwiṱuṱuwedzathandela zwo shanduka ngafhi  . 
Vhufaragwama : Vhufaragwama vhu ṱanganedza maga o dzhiwaho nga dzibannga khulwane u fhungudza mbadelo dza ndaṱiso , fhedzi ri ḓo ṱuṱuwedza dzibannga u dzhia maṅwe maga u fhungudza mbadelo dza nṱha dzine dza kha ḓi vha dzo sala kha vharengi vhoṱhe  . 
Nga tshifhinga tshenetshi vhagudi vha : pfesesa ndeme ya didzhithii ; u pwashekanya na u fhaṱa nomboro ; na u vhala zwiga zwa nomboro . 
Kha vha dzhiele nzhele : Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 1 u kha khethekanyo ya 6 ya gaidi iyi  . 
Zwino nangani muṅwe muthu tshikoloni kana tshitshavhani tsha haṋu ane na vhona uri u na vhukoni ha zwa mitambo . 
Zwa u fukulwa ha mavu zwo vha tshiga tsha u sumbedza u thomiwa lwa mulayo u fhaṱiwa ha iyo khamphasi . 
Nḓowe nḓowe dza thekheniki dzi re afho fhasi dzi ḓo ṱuṱuwedza u sedza kha vhushaka vhukati ha nomboro na u gudisa vhagudi uri vha nga kone u shumisa nḓivho yavho ya rekanya . 
Mushonga wanga wa chronic u themendelwa hani ? 
Nḓila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho . 
Tshiṅwe na tshiṅwe tshine mugudisi a ita nga nganea na tshiṱori e ngomu kiḽasirumuni , muḓifho wa u ḓidzhenisa ngomu ha zwiṱori zwavhuḓi u tea u dzula u hone . 
Nga u shumisa ngona iyi , muthu a nga amba zwi sa konḓi uri ndi zwipuka zwifhio zwine zwa vha zwavho  . 
U ḓilinga na u linga mugudi-ngae zwi dzhenisa vhagudi kha u linga . 
Ri khou tea u dzhia tsheo dzo khwaṱhaho kha u shumana na zwithivheli zwa fulufulu ḽa shango uri ri kone u vha na mupo wavhuḓi wa nyaluwo . 
Mudzulatshidulo u tholiwa nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo tiwaho  . 
Vhufarisani vhukati ha zwitshavha na muvhuso zwi khou ṱoḓea uri ri kone u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa . 
U fhungudzea ha tshaka dza zwitshili zwinzhi ho vhangwa nga , vhukati ha zwiṅwe , u sa vha na vhudzulo na u engedzea ha u tambudza musi nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu , ho sika ṱhoḓea ya u laula na u lavhelesa vhuvhambadzi ha zwihanyi na vhutshilari zwi sa wanali hayani  . 
Ri ḓo bveledza themamveledziso ine ya ḓo thusa sekithara yashu ya zwa vhulimi , zwi tshi khou thusa u sika mishumo  . 
Tswikelelo ya Mafhungo ya shumiswa sa mutevhe wa u sedzulusa u khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe o katelwa ndi zwifhio zwine vhashelamulenzhe vha ṱoḓa CBPi tshi zwi swikelela ? 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Fomo J155 : Vhudiimiseli na u tanganedza zwo tshewaho nga Master  . 
Vhaṅwe vhadzheni vha kereke vha vhudzwa uri vha na miraḓo ya zwipuka ngomu thumbuni dzavho , ngamaanḓesa sa dziṋowa . 
U engedzedza phetheni zwi thusa vhagudi u sedzulusa arali nangoho vha tshi pfesesa vhuvha ha phetheni . 
Ndondolo a i londiwi nahone u shumiswa ha masheleni ho dzudzanywaho hu a lengiswa u swika hune ha ṱoḓea u vhuedzedzwe hu hulwane  . 
U vusuludza mulayo Malawi zwo mbo ima . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha fhedza vha si tsha vha vhudzulapo nga murahu ha u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango vho no vha vhahulwane , nahone vha songo ita khumbelo ya u dzula vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi wana vhudzulapo ha shango ḽiswa , vha nga nga ita khumbelo vhudzulapo ha mashango mavhili  . 
Sisiṱeme ya thikhedzo i bveledzaho na yo khwiniswaho , kha ḽevele ya lushaka na ya zwiimiswa , maelana na mafhungo a thengiselano ya pfunzo ya nṱha  . 
Inthanethe yo no engedzea u vha tshishumiswa tsha khwinesa tsha pfunzo na u swikelela mafhungo  . 
Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha phuraivete ? 
Therisano ya u fhedzisela yo vha nga ha uri tshiṱalula nga murafho tshi itwe vhutshinyi ha mulayo kana hai  . 
Vhudzani khonani yaṋu uri ri ambara zwiambaro zwifhio nga khalaṅwaha iṅwe na iṅwe . 
Ahuna nomboro ya thendelo u thoma kha dzilafho ḽa onkhoḽodzhi na u valelwa . 
Khwiniso i ḓo ita uri hu vhe na u vhewa ha mitengo ya mbadelo hune ha vha khagala kha khethekanyo dzo fhambanaho dza ndaka , u itela u khwinisa nḓivho ya vhaṋe vha ndaka malugana na u vhea mbadelo . 
Tshifhinga na u ḓivha u shumisa tshifhinga na zwone ndi zwa ndeme sa afha ndango ya tshifhinga i tshi nga kwama maanḓa ayo a ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho  . 
Ri ṱoḓa vhareili vhashu vha tshi guda uri luvhilo luhulwane , lu vha nga masiandaitwa mahulwane  . 
Ho vhigwa uri vhathu vha swikaho 300 vho lovha ngeno vha maḓana vho huvhala  . 
Ngauri vhufa ha vhuluvhi hawe na ha mbekanyamaitele vhu kha ḓi vha hone , zwi sa khathali uri muthu u a zwi funa kana hai  . 
Musi vhagudi vha tshi ṅwalulula inthaviyu , vha ṱavhanya u kona u fhambanya luambo lwa Tshivenḓa lwa u amba na lwa u ṅwala , nahone vha dovha vha tumbula uri u ṋekedza inthaviyu i vhaleaho zwi kwama u ṱola zwe wa ṅwala nga vhuronwane . 
Ndi bva na tshisambureni ngauri o vha a tshi khou lwala  . 
Phurogireme dza mveledziso ya sekithara dzo ṱanganelanaho ( LED , HIV , u fhungudza vhushai , ndinganyiso ya zwa mbeu nz  . 
Vhumbani mafhungo maṋa . 
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u ṋea muhanga wa u bveledza tshumelo i re na ndingano , i swikeleleaho nahone yo khwaṱhaho kha vhashumi na vhathu vha re vhuponi ha Phalamennde  . 
Ndi ngani khwiṋiso dza Mulayo wa Ḽothari , Mulayo wa 57 wa 1997 dzi tshi khou ḓiswa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , DTI ? 
Muhweleli o kwama OPP nga 2007 , miṅwahani miraru yo fhelaho nga murahu ha musi kheisi kana mulandu wo khunyeledzwa , a tshi khou amba uri SAPS ngei Gauteng yo kundwa u mu badela mbadelo ye vha mu fhulufhedzisa  . 
Sa tsumbo , mbalo ya u kovha i nga shumwa nga u ṱusa ha u ndovholola , u ṱanganya kana u andisa . 
Arali mukhantseḽara wa wadi o dzudzanyea zwavhuḓi sa mudzulatshidulo , zwi ḓo leluwa u ṋetshedza vhuḓifhinduleli na mishumo miṅwe kha miraḓo ya komiti , nahone muṱangano woṱhe u ḓo tshimbila zwavhuḓi  . 
Shango ḽo khethekana vhukuma zwine zwa nga shusha vhuhone ha muvhuso wa dimokirasi wo vhofholowaho  . 
Mafhungo nga ha makete kana thengiso ya kale u thusa kha u wana u shanduka ha ndeme ya zwiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo na musi ḽo no fhela  . 
Musi dzi tshi khou bviswa , u badelwa murahu kana u vusuludzwa , tshelede dzenedzo dzi a pfukisea dza iswa kha Tshikwama tsha Mbuelo  . 
Mukovhe wa vunḓu u linganaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka  . 
Arali muthu a nga ri ni lore nga phukha i seisaho , ni nga wana zwi tshi konḓa u humbula nga phukha ine ya mangadza nga maanḓa na u takadza u fhira khangaru . 
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende , masheleni e vha vhulunga , kana akhaunthu ya vhualuwa , ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi . 
Maanḓa a Vhusimamilayo ha Vunḓu 114 . 
Ri kha ḓi tenda kha uri tshikonisi tshihulwane kha fulo ḽa u lwa na vhushai , ndi u sikwa ha mishumo yavhuḓi na zwa uri , uri hu sikwe mishumo iyo zwi khou ṱoḓa ikonomi i aluwaho nga u ṱavhanya . 
Phresidennde a nga- a imisa muthu Iwa tshifhinganyana ofisini musi kana nga murahu ha u thoma ha u tshimbidzwa ha mishumo ya komiti ya Buthano ḽa Lushaka na u bviswa ha uyo muthu ; na b fanela u bvisa muthu ofisini musi ho ṱanganedzwa ḽikumedzwa nga Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe . 
Maanḓa a u tendela phambano a tea u ṋewa Minista  . 
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa , u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo  . 
Musi vhe nd(ilani yavho vha nga pambuwa vha ya kha sibadela tshin(we na tshin(we tsha muvhuso , kiliniki kana dokotela  . 
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu  . 
Musi vhagudi vha tshi tea u tangedzela phindulo yone , kha vha ri vha thome nga u ita luswayo kha phindulo iyi i re yone . 
Ndi nnyi ane a tshinyalelwa kana u lozwa ? 
I dovha hafhu ya kombetshedza dzi MP uri vha wane thendelo ya mushumo wa nnḓa kha mahoro a vho a polotiki . 
Mushonga wo randelwaho a u dovhololwi lu fhiraho miṅwedzi ya rathi . 
Vhuṱumani vhukati ha u vha mulayoni na vhuḓifulufheli ha muthelo wa bindu ndi zwa ndeme u itela u sa nyeṱha ha khakhululo iṅwe na iṅwe ya muthelo  . 
Naho zwo ralo , ri ḓo thoma ra vha ṋetshedza tshikhala tsha u khwaṱhisedza mbilaelo yavho na u ṋetshedza vhuṱanzi ho teaho  . 
Ri fulufhela uri nyambedzano vhukati ha muvhuso na mabindu kha thendelonzwiwa dzi ḓo ḓisa mvelelo dzavhuḓi uri maitele aya a khunyeledzwe  . 
Khabinethe yo ṱahisa ndivhuho dzayo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe vhe vha fhindula mbidzo nga Khomishini ya Khetho yo Ḓiimelaho ( IEC ) ya uri vhathu vha ḓiṅwalisele , vha ṱole maimo avho a u ḓiṅwalisela na u lugisa zwidodombedzwa zwavho kha rolo ya vhakhethi nga mafhelo a vhege ya ḽa 5 na 6 Ṱhafamuhwe 2016 . 
Tshifhinga tshoṱhe o vha a tshi ḽa zwiḽiwa zwa maṱhakheni zwe a vha a tshi zwi ṱongisela khonani dzawe musi a tshi ṱafuna , ngeno a sa vha fhi . 
Ngona dzi , fhedzi , tea nga nḓila i fulufhedzeaho na yo teaho u linga mvelelo dza u guda dzo bulwaho  . 
Hu na zwikhala na tshenzhelo yo wanalaho kha ṱhoḓisiso ya ḽebu na ya nnḓa , ndo kona u fhedzisela ndo shandukisa izwi zwa vha mbekanyamaitele ya mashangoḓavha u itela u vhuelwa ha miḽioni dza vhathu vhane vha kha ḓi vha vho ḓisendeka nga DDT sa vhuimeleli ha u lwa na malaria  . 
Khabinethe i sathula u shumiswa ha vhana vhashu sa zwishumiswa zwa nyambedzano , u valwa ha zwikolo dzivhege zwihoṱefhadza vhumatshelo ha avha vhana nahone ndi vha itela muṅwe mutsiko . 
U lenga u fhindula mbudziso u bva kha vhavhilaeli zwi ita uri hu vhe na u sa fushea kha khasiṱama  . 
Matshudeni a ḓivhazwakale vha ḓo ḓivha nga vhuṱhogwa ha thengiselano kha mafhungo a zwa kuvhusele kwa vhathu  . 
Vha tea u ḓivhadza kha Tshumelo ya Muthelo wa Mbuelo ya Afurika Tshipembe ( SARS ) hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshe bindu ḽavho ḽa ima u shuma . 
Fiḽimu i no amba nga mabuvhi yo vha yo tea a takadza . 
Tshipitshi tsha Mugaganyagwama tshi anzela u vha nga Luhuhi , nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka . 
Tshumisano na vhashumisani u itela u thivhela ndovhololo ya ṱhoḓisiso na mawanwa a mikovhe  . 
Miraḓo i huliseaho i ḓo vha i tshi ḓivha nga ha vhunzhi ha data nga ha mafhungo a elanaho na miholo ya matshilisano  . 
U ḓivhadzwa ha madzina a vhonkhetheni 4 . 
Mimasipala i fanela u bveledza mbekanyamaitele ya Wadi ya Komiti dzavho ine ya tea u themendelwa nga Khoro ya Masipala  . 
Naho Minisṱa a tshi fanela u tendela thendelano na u fushea uri a hu ngo dzhiiwa sia nahone hu na u lingana , mulanguli wa thendelo u fanela u fushea uri ho vha na u bvisela khagala ha zwishumiswa khathihi na u ṋewa thendelo  . 
Muḓologi u ḓo ṋetshedzwa arali zwo tea . 
U vhala ndaela dzi sa konḓi dzi re kiḽasini . 
Ndangulo i nga talutshedzwa sa maanda na vhukoni ha khothe kha u netshelesa na u tandulula phambano vhukati ha zwigwada zwo disaho phambano  . 
Kusedzele kwa vhathu na tshenzhelo yavho zwo fhambana vhukuma  . 
Nga u vha na fulufhelo , u diimisela , u vha na mafulufulu na u vha na nungo  . 
Khabinethe yo tendela u bviswa ha Luṅwalo lwa Thikhedzo lu yaho kha Khomishini ya Vhuthihi ha Afrika u itela Dzangano ḽa Tshumelo ya Inthanethe kha maitele a khumbelo ya u vha ṋemuṱa wa Fhethu ha Vhuṱumaṱhingo ha Inthanethe ha Dzingu . 
A ri tei u tendela ngauralo zwitatisiṱika zwi tshi fhurelwa u itela u fhura riṋe vhaṋe , zwa vhukuma vhashai vhone vhaṋe  . 
Zwo ralo , u vha makone wa luambo vhagudi vha tea u ita nḓowenḓowe ya u amba . 
U ṅwaliswa ha madzangano a vhashumi zwi wela nga fhasi ha mushumo wa Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi  . 
U renda zwirendo na zwidade khathihi na u ita nyito zwi edzisela . 
Naho zwi tshi dzhia miṅwedzi ya 18 u ṅwalisa luswayo , vha nga thoma u lu shumisa musi vho no wana ṋomboro ya khumbelo . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ita khumbelo . 
Ngoho ndi ya uri , Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo , we wa ita uri hu vhe na iyi Ofisi yanga , ndi ḽiga ḽa u bveledzisa ṱhoḓea dza ndayotewa kha ndaulo ya muthelo  . 
Kha ḽiṅwe , i fanela u sedzana nga maanḓa na mbudziso dza nyaluso ya ikonomi na ṱhoḓea dza vhubindudzi dzi elanaho , dzangano ḽo ralo  . 
Khabinethe yo ambedzana nga ha pfudzungule ngei Hammanskraal nahone yo sumbedzisa uri Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu u khou ranga phanḓa u dzhenelela afho vhuponi uhu khathihi Muhasho wa Gauteng wa Tshumisano ya Vhuvhusi na Mafhungo a Sialala na Vhudzula Vhathu , na Meyara Muhulwane wa Tshwane , Cllr Kgosientso Ramokgopa . 
Saizwi IDP i tshi katela vhadzhiamikovhe vho vhalaho , ndi zwa ndeme uri masipala u dzhie nḓila yo teaho na u ita uri hu vhe na zwiimiswa zwo teaho zwa u khwaṱhisedza u dzhenelela hu pfadzaho  . 
U ṱuṱuwedza vha re kha wadi dzavho u badela mithelo na mbadelo  . 
Vhagudi vha nga kona u dzhenisa nomboro dzo ṱahelaho kha mutevhe wo ṅwalwaho , kha mutalombalo kana kha giridi ya nomboro u ita nḓowenḓowe ya u vhala . 
Ro tendela u vhumbiwa ha Tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo tsha Dziminisiṱa tshine ha ḓo vha hu na Dziminisiṱa dzi tevhelaho : Minisiṱa u bva kha Ofisi ya Muphuresidennde vhane vha vha na vhuḓifhinduleli kha Vhupulani , na Ndaulo ya Kushumele ( murambi ) , Mveledziso ya Matshilisano , wa Gwama , Saintsi na Thekhinoḽodzhi,wa zwa Muno , Vhudavhidzani na Tshumelo ya Dziposwo na Vhutsireledzi ha Shango . 
Na musi hu na vilili ḽi no khou ya phanḓa kha nḓisedzo ya zwa dzinnḓu , sekhithara iyi yo sumbedza ndozwo ya mishumo khulwane  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Mishumoni Tshikwama tsha Ndindakhombo ya vhasa shumi UIF Khumbelo ya ndungelo dza vhudzadze kha Tshikwama t tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u katela kuitele kwo livhanywaho u ya nga tshiṱirathedzhi na zwithusi  . 
Nambatedzani tshiṱikara tshone ni tale mutalo ni tshi livhanya nyito na zwipfi zwine na ḓo zwi shumisa . 
Zwino ṅwalani thangi yone tsini na mudzi kana tsinde ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa ipfi . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri naa u bvisela mafhungo nnd(a zwi d(o vha t ( hod(ea ya nnyi na nnyi naa  . 
U topola na u bula ndeme ya didzhithi iṅwe na iṅwe . 
Tshifhinga tsho kovhelwaho - Vha nga rera na Muṅwaleli wa Komiti nga ha tshifhinga tshe vha kovhelwa hu tshe na tshifhinga  . 
Vhuimo ha sumbe ha vhukoni ho ṱaluswa kha thero iṅwe na iṅwe i re kha mutevhe wa Gireidi ya Ṱ-12 . 
Miraḓo ya Khabinethe , na Vhathusa Dziminisṱa vha nga dzhenelela na u amba kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu fhedzi vha nga si vouthe Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe , Muthusa-Minisṱa , kana muofisiri a re kha Khorotshitumbe ya Lushaka kana khorotshitumbe ya vunḓu uri a dzhenele muṱangano wa Khoro kana komiti ya Khoro . 
U huliswa ha EU hu ḓo khwinisa Afrika Tshipembe u kona u swikelela mimakete ya EU , zwine zwa ḓo swikisa kha u sika zwikhala zwa mishumo , u engedza nyaluwo ya ikonomi , na u khwinisa vhuḓinangeli nga vharengi . 
Muofisiri u ḓo vha vhudzisa dzi mbudziso nahone u ḓo vha vhudza arali vha tshi tea u wana mundende . 
Fhindulani mbudziso nthihi kha tharu dzi tevhelaho  . 
Nahone ndo vhea rekhodo ya theiphi saizwi i tshipiḓa tsha dokhethe ya vhuvhanga ye ya vha i khou lugiswa  . 
Hezwi zwi fanela u bviselwa khagala  . 
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo , kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi , u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS , TB na maṅwe malwadze . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukano dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu  . 
Bommbi ya maḓi i mukanoni wa nnḓu ya Vho Mme XYZ  . 
Khomishini i ombedzela iyi phambano , sa izwi zwi na ndeme u pfesesa nḓila dza u shumana na mafhungo a vhuloi . 
Kha vha sedze kha themo ya u thoma na ya vhuraru he vhulapfu ha vhagudi ha elwa hu tshi khou shumiswa zwanḓa kha tshati ya vhulapfu . 
Musi ho no thetsheleswa mulandu , mvelelo dzo anḓadzwa kha sisteme ya imeiḽi ya yunivesithi , sa zwe ha vha na u kwamea nga vhutsireledzi ha khamphasi , hu u itela u ḓivhadza miraḓo yoṱhe ya tshitshavha  . 
Vho vha vhe vhafunani  . 
A hu na Mulayo wa Phalamennde une wa tendela u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi , nahone a hu na mulayosiṅwa wo itwaho kana ḽiṅwe ḽiga ḽo dzhiiwaho zwi tshi itiswa nga u vhewa , ḽine ḽa tendela- a u tsireledza muvhuso , kana muthu muṅwe na muṅwe , malugana na nyito iṅwe na iṅwe i re nnḓa ha mulayo ; b u bviswa hufhio na hufhio kha ino khethekanyo ; kana c u bviswa hufhio na hufhio kha khethekanyo yo bulwaho kha khoḽomu ya 1 ya Thebuḽu ya Pfanelo dzi sa Bvisiwi , nga nḓila yo sumbedzwaho nga thungo ha khethekanyo kha khoḽomu ya 3 ya Thebuḽu . 
Tshifanyiso tshoṱhe tshine tsha bvelela kha tsaukanyo iyi a si tshavhuḓi nahone tshi a sinyusa  . 
U dzhenisa dzikhoso dza vhugudisi dza CBNRM kha dzimbekanyamishumo dza muhasho na dza vhugudisi ha muvhuso wapo  . 
U uuwedza tshitshavha u bveledza vhutshilo ha mutakalo wa vhui na u laula vhane vha vha na vhukoni uri vha dzhenele miaisano ya zwipotso  . 
Kha vha vhone uri ndi mushumo-de une vharangaphanda vha siala vha nga ita wone . 
Ndeme khulwane ya u vhala ḽitheretsha kiḽasini a si u sokou vhala fhedzi lini , ndi u bveledza u dzhiela nzhele ndeme ya kushumisele kwalo kana kwo teaho kwa luambo lwo kunakiswaho , lu re khagala , lwa kuambele , nahone zwa ṱhalutshedzea nga nḓila i pfalesaho tshoṱhe . 
Khethekanyo 15 ya Mulayo i amba uri DPME i tea u anḓadza mutevhe wa Rekhodo dzine dza dzula dzi hone kha muhasho kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Zwi(liwa zwi no ( liwa mu(lani zwi pfi Tshivhonelo  . 
Zwi thoma nga WRCS u sumbedza nyimele ya tshiko nga tshifhinga tshenetsho ( kana tshipiḓa tsha tsho ) u ya nga zwipiḓa zwa vhushaka na zwimedzwa na zwa mbonalelo vhathuni . 
Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho  . 
Kha vha sedzese nga maanda vhathu vha shayaho kha tshitshavha  . 
Khomishini i ita themendelo dzo livhiswaho kha u thusa vhaswa uri vha kone u wana mishumo , na u leludza milayo ya mabindu maṱuku , u fhungudza khuḓano na u ṱalutshedza maitele a u pandela na vhuḓifari vhu si havhuḓi  . 
Zwavhuḓi vhuḓi , vhunzhi ha bannga dza vhukati dzo no vha na vhuḓifhinduleli vhu re khagala kana hune hu si vhe khagala malugana na hezwi  . 
Naho hu na uri tshiṱori tshiṅwe na tshiṅwe tshi amba nga mafhungo aneyo , maṅwe a mafhungo a bva kha tshiṱori u ya kha tshiṱori  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Vhaimeleli vha zwa Mulayo , wa 2013 kha Phalamennde . 
NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU  . 
Zwiṅwe nga nṱha ha u vhona uri hu na tshomedzo dza maimo a nṱha dza ICT dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 , muvhuso u ḓo thusa kha u vhekanya senthara ya media ya vhukati na senthara dza media Zwitediamu  . 
Hezwi zwi nga itwa nga tshumisano na vha vhuelwaho nga nḓila ya tshumisano na u vha sedzisa kha khaedu dza ndeme dza mveledziso na zwithu zwo topoliwaho nga vhadzhiamikovhe vha nnḓa na vhaṋetshedza tshumelo vha nnḓa  . 
Wa dovha wa nea maga o teaho u bveledzisa tsireledzo heyi sa u dzudzanywa ha zwiko zwa madi . 
Migaganyagwama ya mbeu a si migaganyagwama ya thungo ya vhafumakadzi nahone a I ngo itelwa u engedza fhedzi u shumiswa kha dziphurogiremu dzo khetheaho dza vhafumakadzi  . 
Vhalanguli vhane vha sa shumisane zwavhuḓi na vhashumi ndi khwiṋe vha sa vhuyi vha vha vhafuwi vha zwa mafhi  . 
Zwino vho amba hafhu kha tshitatamende tshavho uri dzifaela dzo vha dzo vhewa kha vhafariwa dzine dza vha na maṅwalo a u fara , milandu , madalo nga vhomadzhisiṱaraṱa , madokotela na vhaṅwe  . 
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u itela uri i kone u kwamanywa na invoice yo bviswaho  . 
Arali tshakha ya tshimela i siho kha table , kha vha ḓise khumbelo ya u ḓivhadzwa nahone i fhelekedzwe nga ṱhalutshedzo yo livhiswaho kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela  . 
Khethekanyo ya 3 ya Mulayo i bula zwavhudi zwauri ndi vhudifhinduleli ha zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso zwine zwa vha , muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vundu , muvhuso wapo na mahosi vhane vha kwamea kha u nekedza tshumelo kha vhaaluwa uri vha shumise mulayo uyu kha u tanganya , u tshimbidza na uri hu vhe na u fana  . 
Maanḓalanga a Vhudavhidzani o Ḓiimisaho a Afrika Tshipembe ha nga ṋei ṱhanziela kana mvusuludzo ya ṱhanziela hu so ngo thoma ha khwaṱhisedzwa arali ho tevhelwa mulayo nga vhuḓalo u bva kha Bodo ya Khanḓiso na Fiḽimu . 
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu  . 
U bviswa ha Mbalelafhasi ya Ḽifhasi kha uri ḽifhasi ḽi khou shuma hani kha u swikelela Zwipikwa zwa Mveledziso ya Miḽeniamu zwa vhuṋa na zwa vhuṱanu zwi ḓo konisa vho dzhenelelaho vha bvaho kha sekithara dza mutakalo na dzi si dza mutakalo uri vha vhone mvelaphanḓa na u guda zwiṅwe vho . 
U bveledza zwipotso zwa vhana vhauku u fana na zwipotso zwa tshikoloni  . 
Sekhithara , tshiṅwe hafhu , i a kona u tsireledza vhufa na mihumbulo ya vhudavhidzani , u shandukisa mafhungo na kuhumbulele  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u khwinisa themamveledziso zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha hu u itela u sika mupo wo teaho wa u guda na u funzela . 
Arali vhusimamilayo ha Vunḓu , nga vouthu ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yaho vhu tshi phasisa ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu , Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khoro . 
U ṋetshedza maitele a sa soliseiho ane a vha khagala ane a fhungudza u humbulela na phambano a ṋetshedza na fulufhelo kha vhashumi  . 
Uyo musi ho vha hu tshi khou rothola . 
U dovha hafhu u alusa khonadzeo ya zwa vhuendelamashango , ri ḓo sedza maṅwe maga , kha ṱhoḓea dzi konadzeaho dza dzivisa , zwikhala zwo khwiniseaho zwa u kavha kha vhukavhamabufho ha mashango a nnḓa na kha themamveledziso ya zwa vhuendelamashango yo khwiniseaho  . 
Kha vhuṅwe vhuimo , a hu na muthu ane a si vhe mualuwa ane a do tanganedzwa  . 
NCOP i ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha u vhona uri vhathu vha wana mafhungo a ngoho nga ṱhoḓea na khaedu zwa vhathu  . 
Musi ndi tshi takala misi yoṱhe ri tshi swikelela thagethe dzashu dza ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Mihasho yoṱhe ya lushaka na mavunḓu i ḓo tea u wanisisa masia ane a ḓo ita uri hu vhe na u vhulunga na khwinifhadzo dza nḓisedzo ya tshumelo dzine dza ḓo ita uri hu swikelelwe u vhulunga  . 
Mbilahelo ya Kiḽasi V : Ndi mbilahelo ine ya vha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD  . 
Khothe ya Ndayotewa na muhasho ngei Cape Town  . 
Kha ri ṅwale Ni kone u ita zwi tevhelaho . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na mulayo u shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa , u swikela Khomishini na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya vunḓu dzi tshi fheliswa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayotewa ntswa  . 
Zwenezwo , nyimele i teaho u thivhela ndi ine mitengo ya nṱha ya elana na mbuelo dzo linganelaho kana dza fhasi  . 
Shumisani maipfi aya uri a ni thuse . 
Mvelelo Ndivhanywa dza Pfunzo ndi nḓila ya u funza na u funzwa dzine dza ita uri zwine mugudi a lavhelelwa u bveledza zwi pfalese . 
Bulani mishumo MIVHILI ya ngano dza sialala  . 
Musi mahoro ot ( he tshifhingani tsha matshimbidzele a milandu a nga n(etshedza man(walo kha Muredzhisitarara a u humisa milandu , hezwi zwi nga bvelela arali hu tshi nga badelwa tshinyalelo na masheleni ane a tea u badelwa Muredzhisitarara  . 
Khabinethe i tsivhudza zwitshavha zwa Limpopo mukaṋoni wa Zimbabwe uri vha thanye na uri vha dzule vho vula maṱo kha vhufuwi ha khuhu . 
Ndi zwa ndeme u linganyisa izwi na u lingedza u shumisa tsumbakushumele dza Ndeme dzo bveledzwaho nga mikhwa u ela u tea ha zwigwada zwa madzangalelo sa tshikalo tsha u imela zwigwada zwa madzangalelo  . 
Nga maanḓa , ri ṱola maga e ra a bveledza na nyaluwopfareledzwa ya luambo , ho sedzwa nga kha tsumbo dza izwo zwitshavha zwi vhonalaho zwi na ḓivhazwakale ya luambo i bvelelaho  . 
Vhaimeleli vha vhatheli vha tea u khwaṱhisedza thendelo yavho malugana na u imela kilaente dzavho . 
Maitele a u ṅwala Ndaela ya u ṅwala i ḓo dzulela u dzhenisa maitele a u ṅwala . 
Naho u ela hu tshikili tsha u tou ita , vhagudi vha tea u rekhoda mielo yavho tshifhinga tshoṱhe , hu tshi katelwa mielo yoṱhe i si ya fomaḽa na ya fomaḽa  . 
Mafhungo o netshedzwa u ya nga lushaka , zwi yelanaho na mishumo ye dza ṅwalisela yone  . 
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka u fanela u rumelwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu arali wo fanela u sedzuluswa nga Khoro . 
Mutengo wa hone a u swikelelei ? 
Kha vha rere arali tshirendo itshi tsho shandukisa kuhumbulele kwavho zwi tshi ya kha vhaaluwa nga nḓila iṅwe na iṅwe  . 
Huna vharengisi vho vhalaho vhane vha rengisa tsini na tshiṱitshi  . 
Khabinethe yo themendela u farwa ha Muṱangano wa vhu 25 wa Zwiporo zwa Dzitshaka wa Khantsele ya Vhutsireledzi une wa ḓo vha hone u bva nga dzi 4 u swika dzi 9 Tshimedzi 2015 ngei Sandton International Convention Centre , kha ḽa Johannesburg . 
Kha vha sumbedzise tshifhinga na khumbelo ya sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shuma hone . 
Vhunzhi ha milandu i sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa , hone milandu mihulwanesa i tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane  . 
Tsumbo 1 : Arali Ofisi ya Mutsireledzi wa nnyi na nnyi yo humbelwa u ita t ( hod(isiso ya mbilaelo nga mudzulapo kha mun(we muhasho wa Muvhuso , ofisi iyi i d(o lavhelela tshumisano ya vhatholiwa vha muhasho wonoyo malugana na u n(etshedza mafhungo ot ( he ane a d(o t ( od(ea  . 
Ri ḓo linga makete ri tshi itela u wana mutengo wa vhukuma wa u fhaṱa pulanti dza tshimodeni dza nyukiḽia  . 
Nga murahu ha Tshipitshi tsha Minisiṱa , Miraḓo ya Phalamennde vha vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama na u u voutela  . 
Mveledziso idzi dzi sumbedza ndeme ya uri Afrika Tshipembe na AU a dzhenelele kha u shela mulenzhe kha ikonomi ya Inthanethe hu sa tou vha vharengi fhedzi  . 
Khabinethe yo vhaiswa nga lufu lwa ramafhungo muhulwane wa kale Vho Vuyo Mbuli na uri i khou livhisa ndiliso kha muṱa wa ha Mbuli , dzikhonani na vhashumisani kha nḓowetshumo ya nyanḓadzamafhungo . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa-Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa . 
Khothe ya Vhulamukanyi i ḓo imiswa na mafhungo oṱhe a vhuḓologi a bvaho kha Milayo  . 
Dzimodifiable risk factors zwo ṋetshedzwa kha thebulu , khathihi na nḓila dzo teaho dzine dza ṱoḓea u itela u swikelela na u bvela phanḓa na kutshilele kwavhuḓi  . 
Mbekanyamaitele i vhea tshirunzi tsha vhathu sa wone ṅwongo wa mveledziso nga u lingedza u eḓanya vhukati ha u avhela zwiko zwa masheleni kha thikhedzo dza vhubindudzi fhethu ha nṱhesa ha tshumelo , u ṋea tshumelo kha miṱa i sa i wani , ngeno hu tshi khou khwaṱhiswa na u vusuludza themamveledziso ya vhuthathatshili . 
Arali vha tshi sola uri huna thambudzo ine ya khou itea kana huna thambulo ine vha i ḓivha kha vha vhige thambudzo iyo kha Mushumeli Muhulane wa Tshitshavha wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha  . 
Naho vhaendelamashango vha dzitshaka vha tshi nga wana zwithu zwi kha ngona , vhaendelamashango vhapo vha nga vha vha tshi tshenzhela zwo fhambanaho  . 
Matshudeni ane a kona u saukanya mafhungo na u tandululi thaidzo a ḓo ḓiphiṋa nga thero iyi  . 
Shumisani minwe yaṋu kha u sumbedza nomboro ni kone u tevhela mitaladzi ya zwithoma uri ni wane tshivhalo tshone tsha zwithu . 
Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi , na kha maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
U thetshelesa zwavhuḓi zwine vhathu vha amba  . 
Tshigwda tshiṅwe na tshiṅwe tsha u shuma tshi kumedza manweledzo z zwiṱirathedzi zwo dzinginywaho  . 
Miraḓo i huliseaho , bembela ḽashu ḽa miṅwaha miṱanu ḽa u vhea zwiimiswa zwashu zwa u guda kha nḓila ya u vha zwa maṱhakheni ḽi thoma afha ṋamusi  . 
Kha ḽifhasi ḽa zwino , vhurereli vhune vhathu vha hone vha vhu dzhielesa nṱha zwi kha ḓi vha hone . 
U thoma u ḓivha zwauri maipfi o itiwa nga mibvumo , tsumbo : maḽeḓere a u thoma a madzina avho . 
Vha nga kona u ita dziṅwe nzudzanyo dza uri mushonga wavho u ḓiswe hafhu . 
U bvisela khagala uri mafhungo a tea u davhidzaniwa hani na u tea milayo ya nḓivhadzo ya tshitshavha na u ṱanganedzwa kha miṱangano ya nnyi na nnyi na uri tshitshavha tshapo tshi nga ḓivhadzwa hani  . 
Naho ho no itwa mvelaphanḓa zwiṱuku , hu kha ḓi tea u iwa kule u swikelela ndinganyiso ya zwa mishumo  . 
Pulane ya u funza i sumbedza magudiswa , zwikili na zwiṱirathedzhi zwi lavhelelwaho kana zwi ṱoḓeaho u itela u funza na u guda kha ṅwaha woṱhe . 
Kha vha ri ndi dzhie tshifhinga itshi ndi ḓivhadze uri muvhuso wo vhetshela thungo masheleni a linganaho henefha kha R800 miḽioni ya u ṱavhanya u thusa zwitshavha . 
U rwela ṱari ndi vhuṱambo vhuhulwane na thambo ngauralo dzo fhiriselwa na kha Ṱhoho dza Muvhuso  . 
U langiwa zwavhuḓi na u lambedza sisiteme dza mutakalo dzine dza lwela katela ho angaredzaho zwoṱhe hu shelaho mulenzhe kha vhuthihi ha matshilisano na vhudziki  . 
Hezwi zwi nga katela na u shumisa sisiteme dzi re hone zwino dzi no shumiswa henefho ha masipala  . 
Muzhou o vha o ima Kha ri vhale bitshini ngeno Vho Vhimbi vhe maḓini tsini na bitshi . 
Vhuḓifhinduleli ha Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ndi u sedzulusa na u tandulula mbilaelo ifhio kana ifhio malugana na zwi kwamaho tshumelo , kana maitele kana ndaulo zwi tshi bva kha kushumisele kwa mbetshelo dza Mulayo wa Muthelo nga SARS  . 
Dzina ḽa thengiso ndi ṱhanganyo ya maipfi  . 
Vhaṅwe vhafumakadzi vha vhilaela nga ḽa uri vha fanela u tshimbila kana u ṋamela dzithekhisi ḓuvha ḽo no swifhala  . 
Phalamennde i thola vhashumi vha tsireledzo vhayo - Tshumelo ya Tsireledzo ya Phalamennde . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku u khwaṱhisa minwe nga u imba zwidade zwine zwa sumbedza nyito nga minwe kana u vhumba kubola nga u shumisa vhukati ha minwe . 
Maraga nthihi musi ho bulwa mbuno 1 - 3 dzi re dzone  . 
A hu na ane a hanelwa tswikelelo kha nnḓu ngauri u na HIV  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u vhona uri hu khwinifhadzwa kushumele kwa khothe dzashu , u itela phungudzo ya tshivhalo tsha milandu yo salelaho murahu . 
Naho hu uri vhomaḓilonga vha tshi ḓo shuma zwithu zwo fhambanaho , muhumbulo ndi wa uri vhomaḓilonga vhoṱhe vha farwe nga nḓila i fanaho vha vhe tshipiḓa tsha mbekanyamushumo yo vhekanywaho . 
Zwenezwo u bva kha khoniferentsi iyi , hu tea u bva mihumbulo miswa na zwiṱirathedzhi zwiswa  . 
A vha tendelwi u rengisa khovhe dzo ṱunḓiwaho fhedzi vha nga dzi shumisela vhone vhaṋe kana u shumisa . 
Nga tshifhinga tsho avhelwaho Nomboro , Kushumele na Vhushaka vhagudi vha nga kona u tandulula thaidzo dza mbalo dzine dza shumisa nyimele ya zwa u kala vhulapfu zwa inifomaḽa , tsumbo . 
Hu na fulufhelo ḽa uri manyuwaḽa u shuma sa tshishumiswa tshi shumaho zwavhuḓi kha u ṋetshedza tshitshavha mafhungo o fanelaho u vha konisa u swikelela pfanelo dzavho dza tswikelelo kha mafhungo ane muhasho wa vha nao . 
Ndeme ya pfunzo kha vhunzhi ha vhana vha vharema ndi ya fhasi vhukuma  . 
Arali muthu ane a vha na vhudzulapo ha mashango mavhili a farwa kha shango ḽine a si vhe mudzulapo waḽo , u tea u kwama muimeli wa shango ḽa phasipoto ye a i shumisa u dzhena kha iḽo shango  . 
U ṅwala tshiwo nga ha nganea-vhutshilo ya vhuṋe ( nganetshelo ) U ṅwala phara ya ḽitheretsha nga ha zwithu zwe a zwi vhala kha bugu yo randelwaho KANA Nganetshelo ya nganeavhutshilo ya vhuṋe . 
Maswikiswa o ḓiswaho kha GSMM o itelwa u nea mutheo wa u shuma na vhuḓifhinduleli zwi re khagala . 
Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili  . 
Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ( LEV ) lu ḓo funzwa kha Gireidi 1 u swika 3 nga nyambo dza tshiofisi dza 11 . 
Hu sumbedza u vha na u tendelana kha izwi vhukati ha mirado ya khoro  . 
Sambulu dza tshiofisi dzi a lingwa u itela u vhona uri mbeu dzine dza tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela dzi ḽeibu ḽiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa  . 
Vhagudi vha khou dovha vha humbudzwa nga ha Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni tsha Matshudeni(NSFAS) , tshine tsha ṋetshedza thuso ya masheleni kha matshudeni vha re na vhukoni ngeno vhe vhashai . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo . 
Milandu yo ambiwaho nga hayo kha bammbiri yo sumbedza uri naa khothe dzo dzhiela nṱha vhuḓiimeleli ha u ita vhuloi sa mvelele naa . 
Vhonkhetheni avha vha ḓo nangwa u ya nga ndivhanele ya tshivhalo tsha vouthu tshine ḽihoro ḽa dzi wana kha khetho . 
Kha vhuimo kana nga fhasi ha ndango ya tshiimiswa tsha vhathu tshenetsho ; na sengulusa na u flalutshedza mishumo ya maipfi khothe dza madzingu  . 
Muvhigo wa ṱhoḓisiso : vhunzhi ha zwo ambiwaho afho nṱha zwi livhana na muvhigo wa lushaka ulwu  . 
Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓisiso . 
Malugana na vhugevhenga vhu kwamaho vhutshinyi ha khethekanyo ṱhukhu ya ( e ) , vhu katelaho u kwamea ha dokotela wa muloi kha vhugevhenga , arali mupondwa o vhulawa zwo itwa nga uvho vhugevhenga , zwenezwo-ha khethekanyo ṱhukhu ya ( i ) i ḓo shumiswa nahone tshifhinga tsha u dzula dzhele tshi nga engedzwa nga miṅwaha i sa fhiri ya 20 . 
U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni . 
Thaidzo ya fhungo ḽa gumofulu ḽa vhuimeli ḽi ṱuṱuwedzwaho nga gumofulu ḽa vhuraḓo ha 10 i nga ngala ngala arali vhuraḓo vhu konadzeaho ho thoma ha sedzwa  . 
Kha muvhuso wa mveledziso , madzangano a vhashumi a kovhekana vhuḓifhinduleli malugana na ndeme ya tshumelo yo ṋetshedzwaho , u khwinisa kushumele kwa muvhuso na u lwisa vhuaḓa na u shaya vhukoni  . 
Khasitama ine ya shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa i nga humbela munetshedzi uri a sedze arali mithara wo luga nga murahu a badela tshelede yo tiwaho kana yo sumbedzwaho ya u ita zwenezwo  . 
Zwe Vho-Mathada vha ṱangana nazwo vho mala mufumakadzi wavho wa vhuvhili zwi a ni takadza kana zwi a ni pfisa vhuṱungu ? 
Maitele ayo o sedzaho kha zwigidi zwi siho mulayoni , goloi dzo tswiwaho na dza vhufhura , zwikambi na zwidzidzivhadzi zwine zwi dzhiiwa sa zwone zwibveledzi zwihulwane zwa vhutshinyi o thusa vhukuma kha phungudzo ya vhutshinyi . 
U engedza kha izwo , u thomiwa ha zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo u fana na madzangano a zwipotso na madzangano a vhagudisi zwi o engedzwa  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u thoma zwiimiswa zwa pfunzo a tshi khou shumisa tshelede yawe kha u zwi londola , zwine zwiimiswa zwenezwo- ( a ) zwa sa ṱalule muthu zwo sedza murafho ; ( b ) zwo ḓiṅwalisa kha muvhuso ; nahone ( c ) zwi fare maimo ane a sa vhe fhasi ha zwiimo zwa zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso  . 
U livhanya maiti a tshifhinga tsha zwino na a tshifhinga tsho fhiraho khathihi na thutha maiti a si one . 
U tevhekanya zwithu zwizhi zwi fhiraho zwivhili kha zwo kuvhanganyiwaho na ṋewa , u bva kha zwiṱukusa u ya kha zwihulwanesa u swika kha 10 . 
Tshimbidzani maṱo ( u sikima ) kha siaṱari ni wane uri ni ḓo vha ni tshi khou vhala nga mini . 
Ngeletshedzo ya luṱingo na thikhedzo arali vha na thaidzo kha vhege dza rathi dza u thoma dza u vha mubebi . 
Hu na mihumbulo iyi , ri nga thivhela u fhedza tshifhinga na zwiko kha thekhinoḽodzhi ngauri ri pfa ri tshi kombetshedzea mafulufulu u fhedza tshifhinga na tshelede kha thekinoḽodzhi  . 
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo . 
Themendelo dzi katela vhupfumbudzi , miholo , zwiṱuṱuwedzi zwa tshelede , tshifhinga kha mushumo , nyelo ya kushumele , na zwi re ngomu na thikhedzo ya u gudisa  . 
Tshifhinga tsho fhelaho : tsumbo , Tshikolo tsho valwa u itela uri vhagudi vha awele . 
Miṅwe miṱangano ya Komiti , u fana na iyo i shumaho na mafhungo a vhuṱoli , i a anzela u sa tendela tshitshavha . 
Nga u ralo , vhomme vhane vha vha hone vhut ( amboni uhu vha a kona u vhona vhana vhavho vhane vha khou ruba  . 
Ikonomi dza musalauno dzi toda uri elemennde dzothe dzi vhe hone uri dzi kone u aluwa  . 
Maanda a vha hone musi vhaofisiri vha muvhuso vha tshi shumisa tshelede dza muvhuso kha zwine zwa vhuedza vhone vhane kana u shumisa maanda nga ndila i siho mulayoni  . 
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuholefhali u vhala , kha vha sedze kana u thetshelesa kha rekhodo nga tshivhumbeo tsho ṋetshedzwaho kha 1 na 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho na u sumbedza uri vha ṱoḓa rekhodo i kha tshivhumbeo tshifhio . 
Ri fulufhela uri zwoṱhe hezwi zwi ḓo ri swikisa zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha sialala hu re na manyanyu vhu bveledzaho  . 
PMS i tea u lingedza u katela madzangalelo manzhi nga hune ya kona na u dzhiela nzhele zwi re zwa vhukuma kha masipala uyo  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza zwo tiwaho na zwine vha nga ita kha u thusa u lwa na vhutshinyi  . 
Vhudzivha ha luambo ho sekena  . 
Mvelelo ya tsheo idzi ndi u tika khetho ya mulayo kha ṱhoḓea dzi fhambanaho dza muthu na mukano  . 
Ndivho ya idzi tshaka dza miṱangano ndi u ṱanganya vhadzhimikovhe vho teaho uri vha kovhelane mihumbulo na u wana thasululo dza thaidzo dzi re hone  . 
Ndi tshakha dzifhio dza mbuelo dzine dza nga itelwa nyambedzano ? 
Foniki zwi amba mibvumo ine ya wanala kha ipfi kana maipfi khathihi na tshiga kana zwiga ( maḽeḓere a aḽifabethe ) zwine zwa shumiswa u imelela mibvumo iyo . 
Musi miṅwaha ya fumi yo khunyeledzwa , khonadzeo dzi songo lavhelelwaho dzo vulea , fhedzi nga tshifhinga tshi fanaho nndwa dza madzangalelo apo , na mitsiko miswa , thaidzo na tshutshedzo zwo thoma  . 
Nahone zwi ita uri hu songo vha na u shumiswa ha tshelede malugana na u renga zwiḽiwa  . 
Zwi amba uri musi vhadededzi na vhagudi vha tshi wana tsumbo dza mbudziso dzi kha zwivhumbeo zwo fhambanaho fhedzi dzi tshi khou vhudzisa tshithu tshithehi , vha tea u pfesesa uri izwi zwo tou pulaniwa nga nḓila yeneyo na vhagudi vha tea u fhindula mbudziso dza tsumbo dzoṱhe . 
Nga u khwinisa mashumele kha masia aya o topolwaho , vhagudi vha ḓo vhuelwa u bva kha pfunzo ya maimo a nṱha . 
Izwi zwithu zwivhili ndi zwa ndeme malugana na mveledziso yavhuḓi ya lushaka  . 
Kha vha fhe mihumbulo ine ya pfala arali vha sa koni u tandulula thaidzo nga u tavhanya  . 
Thendelo ya u gwa mugodi i vha mulayoni lwa tshifhinga tsho sumbedziswaho kha thendelo , isa fhiriho miṅwaha mivhili  . 
Tshipiḓa tshi dovha hafhu tsha sumbedza ṱhalutshedzo dza maipfi a shumiswaho kha mbetshelo . 
Vhadededzi avha vho ḓiimiselaho vha bveledza shango ḽashu phanḓa nga u vhona uri kiḽasirumu dzavho dzi bveledza vhagudi vho ṱuṱuwedzeaho vhane vha ḓo shela mulenzhe kha mvelaphanḓa ya Afrika Tshipembe . 
A vha athu u lenga , vha nga ḓiṅwalisa kha senthara ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa . 
Zwoṱhe zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo CK2 zwo ṅwalwa nga murahu ha siaṱari 2 nahone zwi tea u pfeseswa phanḓa ha u ḓadza fomo . 
Komiti ndi muṱoḓo wa Phalamennde  . 
Sisiteme ya zwa u laula ya u kunguwedza , hu tshi khou tevhedza maitele a dzitshaka , i khou lambedzwa tshoṱhe nga nḓowetshumo ya vhudavhidzani ha zwa u maketa  . 
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwithu zwi songo teaho u itwa nga mufunzi  . 
Kha vha ṱalutshedze uri Komitii ya Wadi i nga nangwa na u khethwa u vhona uri tshitshavha tsho imelelwa zwavhuḓi  . 
Vha dzhenise khophi tharu dza ndayotewa ya dzangano kha fomo ya khumbelo i rumelwaho kha Muṅwalisi . 
Hezwi zwi amba zwauri komiti ya vhadzulapo i tea u shela mulenzhe kha u bveledza zwithu zwavhudi kha vhadzulapo na i ita uri vha pfe vhe hayani  . 
Nyombedzelo ya u tevhedzela sisiṱeme i konḓaho i re na milayo minzhi nga maitele a u fusha ndaela dza birokhirasi zwi ita uri sisiṱeme i ḓure , i vhange dzithaidzo , i songo shuma zwavhuḓi na khonadzeo ya u vha hone ha vhuaḓa  . 
Musi Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo , vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa , wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 . 
Muphuresidennde vho ḓo fhindula mbudziso idzo nga u tou amba ngei kha Buthano ḽa Lushaka nga dzi 21 Ṱhangule 2014 . 
Kha vha kwame ofisi ya Muhasho wa zwa Muno i re tsini navho  . 
Vha songo daha . 
Arali , kha nyengedzedzo ya phindulo yo tou ṅwaliwaho kha khumbelo yavho ya rekhodo , muhumbeli a tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga ha tsheo nga nḓila iṅwe na iṅwe , sa tsumbo luṱingo , izwi zwi fanela u sumbedzwa  . 
Ndi nḓila ifhio ine ya khou shumiswa nga khoro , tshitshavha tsho shumisa nḓila ifhio ? 
Khabinethe i khou takalela uri dzilafho ḽi sumbedza ḽi tshi khou vha thusa na u ombedzela khumbelo kha nyanḓadzamafhungo na tshitshavha u ṱhonifha Muphuresidennde wa kale na muṱa wavho nga u vha fha tshifhinga tsha u vha vha vhoṱhe na muṱa wavho nga itshi tshifhinga . 
Miḽioni dza R17 dzi ḓo shumiswa kha u kunga thikhedzo ya dzithimu ṱhanu dza Afrika tshipembe , na mishumo i fanaho na mveledziso u tshintshana dza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( Southern African Development Community ) , vhugudisi ha vhutsila ha matshilele vhune ha bva kha Vhatambi vha bvumo vha bola ya milenzhe vha Kale vha Afrika , mabepha a mitambo yo ṱanganelanaho na vhuṅwe vhuḓambo ha vhuḓimvumvusi . 
Vhafumakadzi a vha koni u ita mbalo-maluvhi avho ha humbuli nga nḓila i fanaho  . 
Kuvhonele kwa murendi kha musadzi ni a tendelana nakwo ? 
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira luthihi nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Hedzwi zwi tea u nyanyula Bafana Bafana , na vhagidimi vhashu musi vha tshi yo ṱaṱisana kha Beijing Olympic Games ṋaṅwaha  . 
Tshiṱaṱamennde itshi tshi sumbedza uri kuhumbulele kwa sialala ku kha ḓi dzhenelela nahone ndi kwa ndeme kha vhathu vha musalauno vha Afrika . 
Muvhigo wa dzilafho u tea u itiwa na u ṋetshedzwa , hune zwa vha zwo tea  . 
Arali mushonga wa u haela wo no ṅwaliswa uri u shumiswe Afrika Tshipembe u ya nga Mulayo 36 wa 1947 , vha ṱoḓa phemithi nthihi fhedzi u bva kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo . 
Arali muṱhaseli a khombo , kha vha shumisane nae vha lingedze u ambedzana  . 
Fomo dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi ṅwalisaho dzigoloi  . 
Maipfi a u thoma kha athikiḽi ndi a ndeme vhukuma sa izwi a one a no kokodza mihumbulo ya muvhali . 
Arali khumbelo i songo bveledzea , nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa , Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe . 
Zwa zwino ri na tshenzhemo ya miṅwaha ya 20 kha u ita uri zwithu zwi vhe nga fhasi ha ndaulo ya khamphani dza phuraivete , u ita zwine dza funa dzi songo vhetshelwa mikano , ndaulo na dziṅwe nḓila dza u dzudzanya nga huswa vhuḓifhinduleli ha muvhuso  . 
Zwenezwi zwi ita uri tshoṱhe ine ya vha mulayoni  . 
Kha milayo na nyendedzi dza ndondolo , sete dzo fhambanaho dza elementhe dzi ḓisaho tshanduko dzo katelwa  . 
NYOLO 1 A I KONI U BVELEDZWA NGA EḼEKITIRONIKI  . 
Ri eletshedza uri mugudiswa muṅwe na muṅwe , mudededzi na mushumi ane a vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani  . 
A ri athu u swika . 
Nzudzanyo ya kufunzele kwa maḽeḓere maṱuku kha i anane na mbekanyamushumo ya foniki . 
U ṱalutshedza uri kuvhekanyele kwa maipfi a bono a fanela u sumbedza nzudzanyo ya mvelel dza ndeme dza wadi  . 
Gumofulu ḽi kovhiwaho : Mbuelo i shumaho kha khethekanyo mbili kana nnzhi . 
Ri humbela vhathu vhashu vhoṱhe uri vha gude luimbo lwa lushaka na u lu imba nga nḓila yone nga u ḓiṱongisa  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-9 , BI-526 na BI-309 ofisini iṅwe iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Tshialameli tsha Mveledziso ya Mabindu a Vhuendelamashango tshi ṋea mabindu thikhedzo kha mabindu a vhuendelamashango . 
Nga nḓila heyi , vhadededzi na vhagudi vha ḓo : s Bveledza Mvelelo dza u guda dza vhutshilo hoṱhe na dza mveledziso dza fumimbili s Lugisela mishumo i konḓaho na Maimo a Asesimennde a konḓaho kha Vhuimo ha Nṱha . 
Maitele a ndaulo na a ndangulo a u thutha rekhodo o fhambana na maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma . 
Madzina a zwi sa vhalei ndi afhio ? 
Vhabebi na vhaunḓi vha fanela u vhona uri tshikolo tshi khou ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha nyimele ya ṅwana wavho , u khwaṱhisedza uri u ya ya kiliniki ya mutakalo , na uri mivhigo i khou iswa tshikoloni  . 
Tshipi ḓa 2 tsha fomo tshi tea u ḓadzwa nga muṋe ikonomi ya Afrika Tshipembe  . 
U isa phanḓa , ho ṋeiwa nyaluwo ya vhathu i ṱavhanyaho , izwi zwi dovha zwa amba nomboro yo engedzwaho ya vhashai  . 
Nḓisedzo ya mafhungo - o teaho kana a songo teaho - i fhedza tshifhinga na tshelede , na uri u ḓadzwa ha mafhungo zwi nga vhanga mutsiko na u fhungudza u shuma zwavhuḓi  . 
Zwishumiswa zwa mvelele , zwine zwa vha nḓila dzi fareaho dza ḓivhazwakale , ndi zwo sedzwaho khazwo kha ngudo dza vhufa  . 
Hezwi zwi tea u katela u sa vha na maanḓa ha khothe , u sa shuma zwavhuḓi , dzangalelo ḽa zwiitisi na u dzhia sia . 
Shumisani mutalombalo u tandulula thaidzo iyi  . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa u nga pfufhifhadzwa , u leludzwa na u shandukiswa zwiṱuku u tshi yelana na nzulele yapo khathihi na tshikoupu tsha mushumo wa muṋetshedzi wa tshumelo ane a khou tea u inthavuwiwa  . 
Khabinethe i tikedza u thuthekanyiwa ha kiḽasiṱa ya zwiṱoko zwa zwiṱhavhane zwi tshi tshimbilelana na Thendelano . 
Mawanwa a tsedzisiso a tea u bveledza nyeletshedzo kha vhagudi na u bveledza ngudo dzo teaho u lulamisa vhuṱudzeṱudze ho topoliwaho na u khwaṱhisa maanḓa a vhukoni vhune vha vha naho . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi  . 
Pfunzo ya tshitshavha  . 
Sa tsumbo , arali NGO yavho i tshi funza miraḓo nga ha mindende kha zwitshavha zwa mahayani , vha nga ḓi ḓivhadza uri hu na PAJA na uri nga nṱhani ha zwenezwo , mindende i ḓo tshimbidzwa nga nḓila ntswa . 
Mikhwa kha nyito dza ikonomi ndi zwithu zwine zwa dzula zwo angaredzwa - zwo katelwa kha zwiimiswa , mihanga na nzudzanyo ya mushumo wa zwa ikonomi  . 
KUSEDZELE KWA MVELEDZISO YA TSHIFHINGANYANA YA LUSHAKA , NYALUWO YA VUNDU NA ZWIṰIRATHEDZHI ZWA MVELEDZISO , PULANE DZA SEKHITHARA DZA VUNDU NA IDP ZWOṰHE NDI PULANE DZA NDEME DZINE DZA VHA TSHIPIḒA TSHA MUHANGA WA KUSHUMELE WA U PULANA KHA VHUIMO NA SEKHITAHRA DZO FHAMBANAHO DZA MUVHUSO  . 
Arali vha muraḓo muhulwane nahone nomboro yavho ya luṱingothendeleki i kha sisiṱeme ya GEMS , vha nga sedza masheleni ane a vha hone kha vhaunḓiwa vhavho kana mbuelo dza muṱa wavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 9 . 
Muvhuso u na zwiṅwe zwikhala kha thandela dza u vusuludza ndaka dza Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha . 
Haya mafhungo haho hafha kha hetshi tshipiḓa  . 
Musi ikonomi i tshi aluwa nga u ṱavhanya i ita uri hu vhe na mishumo  . 
Vha tshi khou shumisa khothesheni iyi kha vha rere nga ha ndeme ya Komiti dza Wadi kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Zwi karusa vhubaḓekanyi na nḓivho ya murahu . 
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṋwe na iṋwe . 
Naho zwo ralo , hu kha ḓi vha na nḓivho yo linganaho maelana na mathomo ane nga murahu hao u fhola a hu konadzei lwa ikonomi  . 
Fhethu hune mureili a si kone u vhona ndi khona ya murahu kha tsha u ( la  . 
Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa hadzwo kha mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho i itwa musi ho itwa khumbelo  . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yo teaho na u ḽingedza u peleṱa maipfi a so ngo ḓoweleaho hu tshi shumiswa nḓivho yo gudwaho nga tshifhinga tsha u fonika . 
Vhurumelwa vhuṅwe na vhuṅwe ha mavunḓu vhu na voutu nthihi ine ya itwa nga murangaphanḓa wa vhurumelwa o imela vunḓu . 
U shumisa hu fanela u tikedzwa nga vhurangaphanḓa ha nṱha fhedzi hu katela vhadzhiamukovhe vhoṱhe u itela uri tshiṱirathedzhi tshi kone u bvelela  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu re na vharumiwa vha fumi  . 
U lambedza pfunzo ya nṱha zwi kha ḓi vha tshipikwa tsha muvhuso nahone masheleni a eḓanaho R17 biḽioni o engedzwa kha nyavhelo ya dziyunivesithi miṅwahani miraru iḓaho a ḓo thusa u isa phanḓa u leludza mutsiko kha matshudeni vha miṱa i shayaho na vha miṱa ya vhukati . 
Vhagudiswa vhane vha kha di vha tshikoloni vha nga ita mushumo muhulwane kha mbekanyamishumo dza CBNRM nga u kuvhanganya mafhungo na u thusa u lavhelesa dzithandela u vhona arali vha tshi khou swikelela ndivho . 
A henefho o d(o d(elwa nga muhumbulo wa u pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha i(li ( line n(amusi ( la d(ivhea ngau pfi Vend(a  . 
Ri a vha tama ra vha edzisa . 
Mutshutshisi u ḓo dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha ḓi ṱoḓa u shandukisa zwigwevho , zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu  . 
Muthu a tamaho u vha muwani wa ndambedzo h U vhona uri hu vha na tsireledzo ya zwiga zwa ndaka ya mihumbulo na tswayo dza mbambadzo kha zwa mitambo zwi tshi ya nga mulayo une wa vha hone  . 
Arali Muhwelelwa a pfuka Ndaela ya Tsireledzo nga u bvela phanḓa na u tambudza lwa nama na lwa maipfi nga nḓila ye zwa ṱalutshedziswa zwone mathomoni a hei bugwana , vha nga isa mbilaelo mapholisani vha ṋetshedza Waranthi ya u Fara mapholisa uri vha mu fare , musi nyimele dzi tshi tenda . 
Ho themendelwa uri mihasho ivhe na vhudifhinduleli ha u vhea ndivho dza thodisiso na mbekanyagwama dza zwiimiswa zwi vhigaho kha vho , fhedzi ndi mushumo wo tanganelaho na DACST na Muhasho wa Pfunzo  . 
Shumisani maipfi a tevhelaho uri a ni thuse . 
Hu na nyaluwo kha u dzhielwa nṱha nga ḽifhasi uri zwiko zwa zwi tshilaho ndi zwa ndeme kha mveledziso ya ikonomi na matshilisano kha vhathu kha murafho wa zwino na u ḓaho  . 
Vho Fadila Ethne Lagadien sa muraḓo wa Vhutsila na Mvelele na Ḓivhazwakale , zwa Mupo , Mvelele na Nzhendedzi ḽa Nyanḓadzo ya Vhufa na zwa Vhuoli kha Bodo ya NLC  . 
Tshitshavha tshi nga dzhenela hani kha Phalamennde ? 
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa , zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu  . 
I lavhelesa ndango yavho ya guḽukhousu malofhani kha tshifhinga tsha miṅwedzi i fhiraho miraru  . 
Thandela i sedza kha u topola maitele a ndeme ane a ṱavhanyisa a dovha a tendela kusimele kwae . 
Mutengo wa zwa masheleni wa u shumiswa ha nyambo nnzhi kanzhi u ṋeiwa sa khanedzano dza u lwa na u shumiswa ha nyambo nnzhi  . 
Kha vha ḓadze Tshipi ḓa B arali huna tshanduko dza miraḓo ya bindu  . 
Ndi mutambo ufhio we a bvela phanḓa khazwo . 
Vhathusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Muphuresidennde . 
Nomboro luṱingo i fanela u vha nomboro vhukwamani ya mubebi kana muunḓi nahone i nga kha ḓi vha nomboro luṱingothendeleki . 
Mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele na pulane ya nyito zwi kumedzwa kha tshigwada tsha tshitshavha muṱanganoni  . 
Vha khwaṱhisedze uri vhone na dokotela wavho vho saina fomo ya khumbelo  . 
Vhagudi vha ya vha vhala . 
Zwi tshimbidzana na Tshimbidzana na Tshatha ya Migodi . 
Kha vha ḓadze Form 2 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka  . 
Naa ho thoma ha edziswa maitele a si a dzikhakhathi ? 
Mbekanyamaitele ya Mvetomveto yo Fhelelaho ya Vhuendi ha Maḓini ya 2016 yo ṱanganedzwa u itela vhupfiwa ha tshitshavha . 
Ndi tshivhingwi . 
Sa afha ro vha na therisano kha tshipitshi itshi tsheo dza u vhulunga tshelede dza SOE dzo ṱalutshedzwa nga nḓila ine dza ranga phanḓa mimakete na nyaluwo ya ikonomi nahone dzo itwa uri dzi vhe na u ṱuṱuwedza tshivhumbeo tsha ikonomi . 
Hu si na musudzuluwo : u dzunguluwa - nḓila dzo fhambanaho dza tshandzunguluwe , u dzunguluwa u woṱhe na musi u na khonani . 
Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane  . 
Vhatholi vha tea u badela ndiliso kha mushumi miṅwedzini miraru ya u thoma nga murahu ha khombo . 
Fulaga i tea hafhu u ṋembeledzwa nga nḓila yo khetheaho kha pala ya fulaga  . 
Ndo tou pfa u nga ndi muloro musi Nothembi a tshi gonya tshiteidzhi . 
Masipala Wapo kha Wadi ABC u na phosiṱara khulwane i dodombedzaho tshumelo dzine ya u ṋetshedza  . 
Afurika ndi hayani ha dziṅwe dza dzi ikonomi dzine dza khou aluwa nga luvhilo nahone dzo kungalo dzangalelo ḽinzhi u bva kha vhabindudzi ḽifhasini  . 
Nga u ṋetshedza vhupfiwa , vha vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa Miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo  . 
Mudededzi vha sumbedza nga tshanḓa kha ṅwana nga muthihi nga muthihi u ita phosho nga tshilidzo tshine a vha natsho stumbo : bele fhedzi . 
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira nga ḓuvha ḽa u ita ndingo uri vha tendelwe u ita ndingo . 
Naho zwo ralo , mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa  . 
Khumbelo I dzhia ṅwedzi muthihi kana u fhira zwi tshi ya nga tshivhalo tsha khumbelo dzo ṱanganedzwaho . 
Miṅwe mitaladzi Kha ri ṅwale i shuma u tikedza mafhungo a re tshirendoni . 
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela , tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela  . 
Vhana vhanga vho no aluwa nahone ndi na vhaduhulu  . 
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe , SARS a i nga shumani na fomo yo ḓadzwaho nga muṅwe muthu  . 
U fhaṱa 6 nga u shumisa zwifanyiso na nomboro U khiraya u sumbedza 6 nga nḓila dzofhambanaho . 
Nḓila iyi a i sedzi o khakhaho na a songo khakha musi hu na nyimele ya khuḓano , fhedzi i sedza kha u wana thasululo ine ya vhuedza vhoṱhe  . 
U bveledza u fhambana ha mvelele hu khwaṱhisedza ṱhonifho ya vhoṱhe , zwi tshi katela na u sa khethulula , na u fhelisa khethululo nga muvhala na vengo kha vhabvannḓa  . 
Nga 1994 Phalamennde ya itsho tshifhinga yo ḓo fhaladzwa henefho kha Nnḓu iyi : tshiga tsha mulayo tshi sumbedzaho u guma ha Tshiṱalula na milayo yatsho . 
Kha vha sumbedze mutengo wa mushumo muṅwe na muṅwe vha wane kha mushumo muṅwe na muṅwe vha wane ṱhanganyelo ya mutengo  . 
Vha a zwi ṱoḓa hezwi kha tshumelo dzoṱhe , nga nnḓani ha musi vha tshi khou sokou humbela fomo zwayo  . 
Mudededzi vha vhanda zwanḓa u swika kha 6 . 
U khwinisa fulufhelo vhukati ha tshitshavha na masipala  . 
Vhashumi vha khothe vha nga ? 
Minista , ri a fhulufhela na u tenda mbekanyamushumo idzo dzi ḓo bvela phanḓa ngauri dzi a khwaṱhisa sisiteme ya pfunzo yashu  . 
Muvhuso u ḓo ṱuṱuwedza mulalo , ṱhonifho masia oṱhe vhukati ha vharangaphanḓa na vhathu  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vha vhone mulanga muṱangano wa Khabinethe , we ha dovha hafhu ha ṱanganedzwa Miraḓo miswa ya Khorondangi vhane vha khou dovha u ḓadzisa vhurangaphanḓa vhu re hone zwino kha muvhuso kha u ranga phanḓa matshimbidzele a Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso ya tshanduko ya ikonomi nga vhuhali na nyaluwo ya ikonomi ya matshilisano yo katela . 
Buthano ḽi nga engedza u vhewa ha tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i fhiraho miraru  . 
U shela mulenzhe kha mitambo na kha nyambedzano i re na ( mitaladzi 2-3 ) huna thikhedzo ya mugudisi a tshi tutuwedza ndumeliso na nyonesano etc . 
Matshimbidzele a ndaulo ndi maitele o thomiwaho u khwaṱhisedza uri bindu ḽi shuma nga nḓila ye ḽa itelwa yone  . 
Nga maṅwe maipfi , zwi ḓaho zwi katela mbofho ya zwa ikonomi vhudzuloni ha zwa mulayo fhedzi  . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha tsumbo yo nanguludzwaho ya mishumo ya u linga ya oraḽa kha madalo avho tshikoloni u khwaṱhisedza vhuimo ha mishumo na u modareitha ha nga ngomu . 
Zwikolo zwi nga nanga u ṋea tshifhinga tshinzhi kana tshiṱuku kha Luambo lwa Hayani kana Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma , vhuhulu tenda ha vha ho sedzwa ṱhoḓea dza vhagudi . 
Zwithu zwi tshilaho zwi ṱoḓa zwiḽiwa u itela nungo , u tshimbila , u aluwa na u lugisa tshinyalelo kha mivhili yazwo  . 
Haya maipfi a nga pindulelwa nga luambo lwapo  . 
Khotsi u tea u vha hone musi ṅwana a tshi ṅwaliswa . 
Ndima iyi i ṋekedza mbonalonyangaredzi ya maitele a IDP na zwikhala zwa Komiti dza Wadi zwa u dzhenelela  . 
Ee , ndi zwa ndeme u ḓivha zwine maipfi a amba zwone  . 
Izwi zwithu zwi fanela u dzielwa nṱha musi vha tshi khou ṱoḓa u wana na u khwaṱhisedza vhaṋe vha nḓivho ya sialala  . 
Khoḽidzhi dza vhugudisi ha vhadededzi , zwi tou nga , dzi dzhia tshipiḓa tshi tevhelaho tsha ya fhasi kha dziyunivesithi  . 
Muṅwe na muṅwe o bulwaho kha ino khethekanyo u na pfanelo dza u kwama khothe I re na vhukoni , a sumbedza uri Mulayotibe wa Pfanelo wo pfukiwa kana u khomboni , nahone khothe I nga mu thusa nga nḓila yo teaho , hu tshi katelwa na u bulwa ha dzenedzo pfanelo . 
Muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso kana ndaulo kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka kana ḽa vundu , masipala muṅwe na muṅwe kha sia ḽapo ḽa muvhuso kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA  . 
Kha milaedza iyo ya murumeli a pfa uri tshipikwa tshi ḓo vha tshi hani , mbuno dza vhuṱhogwa dzi fanela u ḓa mathomoni  . 
Vhathu vha fhindula khuḓano nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa . 
Ri fanela u ṱuṱula zwishumiswa zwashu na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli malugana na izwi  . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhalela nṱha kana fhasi zwi tshi bva kha bugu dza fikishini na dzi si dza fikishini dza gireidi yawe kha u vhala ha u sumbiwa nḓila vhe na mugudisi . 
Masipala u a kona u fhelisa Komiti ya Wadi arali ya kundelwa u bveledza ndivhotiwa yayo  . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Ndindakhombo ya vha sa Shumi wa 2012 uri lushaka lu kone u ṋetshedza vhupfiwa halwo na u dovha ha vha na vhukwamani na Vhafarisani vha zwa Matshilisano vha NEDLAC  . 
Mulaedza wavho u a tshimbilelana  . 
Afrika Tshipembe ḽo shanduka zwihulusa ḽi tshi bva kha nyimele ya tshiṱalula tsha muvhala ( sisiṱeme i re kha murango wa vhuḓilangi ha phalamennde ) ḽa ya kha demokirasi ya Ndayotewa yo ḓiimiselaho u sika tshitshavha yo ḓisendeka kha milayo ya demokirasi , vhulamukanyi kha zwa matshilisano na pfanelo dza vhuthu  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na tshitatamennde tsho bviswaho nga Ofisi ya Muphuresidennde nga ḽa 23 Khubvumedzi , nga ha mafhungo a Muofisiri wa Mashumele Muhulwane ( COO ) wa SABC  . 
Sa izwi tshumelo ya muvhuso ya tea munwe na munwe wa vhadzulapo , vhashumeli vha muvhuso vha tea u di pfa u ri sa izwi hu na u shaya ndivho kha vhunzhi ha vhadzulapo , ndi vhone vho teaho u vha netshedza vhutanzi , thikhedzo na thuso ine vha nga i toda  . 
Hu nga itwa nḓivhadzo ya u dzudzanya kana u vhea datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tshi tshi fhela  . 
Zwidodombedzwa zwa tshumiso na milayo ya tshumiso zwi vhumba vhushaka hoṱ he ha phurofeshena ḽ a vhukati ha GCIS na mushumisi wa website iyi . 
Phresidennde na vhathu vhane vha thola , u ta kana u nanga miraḓo ya Khomishini hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 c , e , f na g , vha nga thola , u ta kana u nanga muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya Khomishini nga maitele eneo , uri vha shume kha Khomishini musi muraḓo a kwameaho a sa nga koni u ita ngauralo lwa tshifhinganyana zwi tshi khou itiswa nga u lwala kana nga u sa vha hone kha Riphabuḽiki kana nga tshiṅwe tshiitisi tshi fushaho kana tshi pfeseseaho . 
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani  . 
Vha na pfanelo ya mutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya kutshilele zwo linganaho . 
Hune a hu khou tevhedzwa thendelano , vhaṋetshedzi vha nga dovha vha ya kha muvhuso u wana thuso ( kha vha sedze TSHIBOGISI tsha M )  . 
Nga itsho tshifhinga ndi musi Anasi o no thoma kale u kapula zwiḽiwa . 
Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo , ndivho ya sialala hune ya do thusa kha u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo  . 
Ho no wanala zwiko zwa mafhungo , nahone mirado ya Yuniti ya Madzina a zwa Divhavhupo ya DACST yo no gudiswa  . 
Hezwi zwi ḓi vha tshipiḓa tsha mvelelo ya mbekanyamushumo dza muvhuso dza u engedza themamveledziso ya tshitshavha  . 
Izwi zwi itiswa nga phambano kha tshiimo tsha masheleni a khamphani na maitele a ṱhoḓisio na mveledziso zwa nḓowetshumo dzine dza khou dzhenelela kha tshumiso ya mbambadzo ya zwiko zwa dzhenethiki  . 
Ndi zwi re a ndeme u ri mushumi a wane thendelo arali a tshi toda u do shuma mishumo i holelaho nga tshifhinga tsha musi a si ho mushumoni  . 
Khethekanyo ya 12 na yone i nga kwamea , tsumbo , pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu kha u vhaisala na muhumbuloni  . 
Vhege dza malo  . 
Tshiṅwe tshifhinga ṅwana o aluswa sa musidzana , a wanulula uri zwavhuḓivhuḓi o vha e mutukana , maraga dzawe tshikoloni dzi a khwiṋisea vhukuma  . 
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u humisela nzwalo kha akhaunthu ya u vhulunga masheleni ya zwino mihumbulo I re na ndunzhendunzhe  . 
Zwibveledzwa zwi re fhasi ha tsedzuluso zwi nga vha mishonga kana mihayo yo waliswaho kana i songo waliswaho ,  . 
Zwazwino , maAfrika Tshipembe vha linganaho 10 miḽioni vha ita ndingo nga ṅwaha . 
Khabinethe na yone i vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha ṱhomphe na u shumisana na zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwo hwedzwa maanḓa a u shuma zwa mulayo . 
Khabinethe yo dovha ya tendela u ṋetshedziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Mutheo wa Nyimele dza Mushumo wa 2017 Phalamenndeni . 
Mbekanyamushumo dza Vhudzulo dza Lushaka : U fhungudzwa ha tshikimu tsha mbuelo tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho  . 
Zwa zwino u kha dzibugu dza thimu ya England ya Middlesbrough , Mido o no tamba fhethu hunzhi kha Ḽigi ya Yuropa . 
Mbingano ya Thanga ya Murole a dinaho ane a kwama pfanelo dza vhana , na uri Vho Skweyiya vho tendelana na ndaela ye ya fhiwa nga Vho Ngcobo J ya u tandulula thaidzo idzi  . 
Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓu , zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa . 
U shumisa thero zwi tendela mugudi u fhaṱa ḓivhaipfi i tshimbilelanaho na ṱhoho  . 
Mbadelo dza tsudzuluso ya ndaka Mabindu a tshitshavha a vunḓu hu tshi sedzwa fhethu hune ha shumiwa kha ino sheduḽu na sheduḽu ya 5 Zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi Mishumo ya tshitshavha hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Ndayotewa kana mulayo ufhio na ufhio . 
Nyambo dzi shuma mishumo minzhi ine ya sumbedzwa kha tshitatamennde tsha u gudwa ha dzinyambo . 
Ndi dzikhonani vha dovha vha dzhena kilasini nthihi . 
Vhurangaphand(a ha vhavend(a vhu d(it ( ongisa nga sialala ( laho sa yone thikho ya lushaka  . 
Phasipoto ya ṅwana i ṋewa vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16  . 
Musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi tshimbila zwiimiswa ezwi zwo bveledzwa zwa vha zwine ra zwi ḓivha zwi zwone ṋamusi  . 
Arali ha vha na tshikhala vhusimamilayoni hune ino Sheduḽu ya shuma , ḽihoro ḽe ḽa nanga muraḓo ane a khou bva tshidzuloni ḽi ḓo ḓadza tshikhala itsho nga u nanga muthu- ( a ) ane dzina ḽawe ḽa wanala kha mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo ane a khou bva tshidzuloni a vha o nangwa khawo ; na ( b ) ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe  . 
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli  . 
Dzi na madzina a vharambiwa  . 
U tendela vhagudi vha thome nga u vhala u swika kha u vhona uri hu na zwikhala zwa 10 phanḓa ha luswayo lwa kg 10 , uri tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe tsho imela khilogireme 1 , mutalo mulapfu wo imela kg 5 . 
Lubannda lwa vhutengu lwa nga nṱha ndi lutswuku sa phiriphiri ngeno lubannda lwa vhutengu lwa nga fhasi hu lutombo  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a zwa muthelo a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo  . 
Musi tsenguluso dzi tshi ya phanḓa , hu nga engedzwa na miṅwe milandu  . 
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha a i bveleli i yoṱhe  . 
Ngona dzo nangelwaho mushumo wa asesimennde dzi tea u vha khagala , dzi vhe dzi pfeseseaho kha vhagudi vhoṱhe na vhadededzi vha kwameaho  . 
Mbilo dza tshelede dzo s Shumisa mafhungo manzhi o fhambanaho na zwitaela  . 
U dzhenela kha pfanelo dza muthu hu tea u vhewa kha vhuimo ha fhasi u ya nga vhuimo honoho  . 
Vharangaphanḓa vha dzangano ḽa vhashumi , sa tsumbo , vho ṋewa maimo kha muvhuso , fhedzi vhabvafulo vha mishumo vhe vha bvela phanḓa na u shuma nnḓa ha muvhuso vho gwevhiwa  . 
Mulaedza hoyu u tou vha khagala kha mihasho ya muvhuso i kwameaho  . 
Vha elelwe uri khunguwedzo iyi i khou tou dovhololwa  . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka , nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha  . 
Kha nyimele i fhiraho nthihi yo hanelwa u dzhoina ndi miraḓo i vhonaho mulandu vhulanguli ho kalulaho ho ḓisaho ndaulo ya vhulamukanyi khakhathini na u hanela khothe u tsireledza pfanelo dza vhathu  . 
Mutheo wa ndeme thendelano u katela ndaṱiso ya R1,4 biḽioni ye ya tshewa nga maanḓalanga a muṱaṱisano ine ya ḓo badelwa nga dzikhamphani kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhagudi a vha khou sokou ṱavha mikosi i sa ambi tshithu . 
Arali muraḓo muhulwane kana munna kana musadzi wawe a ri ṋetshedza afidevithi yo aniswaho kana a dzhia vhuḓifhinduleli ha u swikelela ṱhoḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza ṅwana  . 
Luṱingo lwa vhufhura lwa u : Tsireledza mbuelo dzavho Luṱingo lwa vhufhura lwa GEMS lu langiwa nga feme yo ḓiimisaho nga yoṱhe i khwaṱhisedzaho uri miraḓo i dzula i sa ḓivhei . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo yo itwaho online i tendelwa hu saathu fhela awara dza 48 . 
A hu na mbetshelo ya hei khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga kha u wana mavu , maḓḓi na dziṅwe tshandukiso dzi tshimbilelanaho nazwo , hu u itela u shandukisa mvelelo dza tshiṱalula tsho fhiraho , tenda u pambuwa kha mbetshelo dza khethekanyo hu tshi tevhedza mbetshelo dza khethekanyo ya 36 1  . 
Luvhengo o d(o farwa nga biso , a ri kha vhatuka vhamusanda ane a d(o mu tevhela ndi L(ihalima , fhedzi murathu Tshivhenga a dzhenwa nga vivho a t ( od(ela mukomana tshiganame a mu vhulaha  . 
Mbadelo ya khophi ya bugupfarwa sa zwo sumbedzwaho kha Ndaulo ya 5(c) ndi R0,60 kha khophi iṅwe na iṅwe ya siaṱari ḽa muelo wa A4 kana tshipiḓa tshayo  . 
Afha ri khou sedza mitambo ye thangana ya murole tshifhingani tsha kale ya vha i tshi d(i mvumvusa ngayo  . 
Mbekanyamushumo idzi dzi na , vhukati ha zwiṅwe , u fhungudzea ha u funa ha vhorabulasi kha u dzhia maṅwe maga a u thivhela khombo sa izwi maga aya oṱhe a tshi katela mbadelo  . 
Kha vha rumele khumbelo kha muthu o bulwaho kha nḓivhadzo . 
U ya nga Mulayo wa Phiriso na Tswikiso kha Mafhungo vha nga kona u wana vhudodombedzi vhune vhu nga vha thusa uri vha kone u shumisa pfanelo dzavho  . 
Naho zwo ralo , ho dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho hu nga kha ḓi bvelela , na uri maga a ḓo ṋetshedza nḓila kana maitele na milayo zwine zwa tea u tevhedzelwa musi vhagudiswa vho vhifha muvhilini  . 
Thikhedzo na vhugudisi zwi fhiwa vhathu vhahulwane na mirad(o ya mut ( a uri i kone u londola vhathu vho no aluwaho  . 
Ndi ngazwo zwi zwa ndeme uri vhabebi mit ( ani yavho vha aluse vhana vhavho nga nd(ila ya vhud(i  . 
Kha vha wane dzina la khasitama vha dzule vha tshi khou i vhidza ngalo kha nyambedzano dzavho  . 
Kha vha wane nomboro yavho ya thendelo u thoma Vha nga ita khumbelo ya thendelo u thoma u bva kha GEMS nga u founela kha 0860 00 4367  . 
Phresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa ino Ndima kana , arali Phresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Ndayotewa , u ḓo u rumela murahu kha Buthano ḽa Lushaka uri u sedzuluswe hafhu  . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u shumisana na Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika u itela uri tsivhudzo dza hedzi tshutshedzo dza baiḽodzhi musi dzi tshi kha ḓi tou thoma dzi vhe dzo no dzudzanyelwa . 
Fhedziha , tshelede i shumiswaho kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe i ṱanganedzwa fhedzi nga ngomu ha shango ḽeneḽo nahone a i shumi kha maṅwe mashango  . 
Ndi zwithu zwo no mangadza ḓo dzumbuluwa . 
Musi ri sa khou dzula ro humbulela ṱhoḓisiso , vho vhona themendelo yashu kha u lwa na vhuaḓa kha maimo oṱhe a muvhuso na kha Tshumelo ya Tshitshavha  . 
Mushumo une Muvhuso wa kona u dzhia khovhandozwo dziṅwe na u ita uri ikonomi i aluwe  . 
Dzi lavhelesa akhauthu dza mihasho ya muvhuso wa lushaka na zwiimiswa zwa muvhuso  . 
Mishumo ya u linga ya oraḽa ye ya itwa vhukati ha ṅwaha i vha tshipiḓa tsha u linga ha nnḓa mafheloni a ṅwaha kha Gireidi ya 12 . 
Khothe ya madzhisiṱiraṱa i na maanḓa a u langa vhukhakhi hoṱhe nga nnḓa ha u fheṱa shango , bulayo , na u tshipa . 
Hu nga swikelelwa zwinzhi arali ha itwa mulayo muthihi une wa ḓo shumana na maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi  . 
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa  . 
Arali zwi tshi konadzea , kha vha ḓivhadze u ṱhiraisela na u kopolola aḽifabethe dzoṱhe u bva mathomoni a ṅwaha nga u shumiswa he dza ṅwalwa hone he ha sumbedza mathomo na kuṅwalele kwone . 
Leludza vhutshilo ha vhafumakadzi  . 
Vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi ndi u thusa u khwaṱhisedza uri pfukiselo dza masheleni u bva kha muvhuso wa vhukati dzi shumiswa kha zwe dza ḓiselwa zwone , sa u khwaṱhisedza uri vhashai vha wana tshumelo dza ndeme  . 
Muvhuso u dovha wa bvelaphanḓa na u ṋekedza thikhedzo ya mveledziso ya matshilisano nga ngomu kha zwitshavha zwa migodi  . 
Remela - nyito i khou itwa hu na ndivho  . 
Hu songo vhewa labi nga fhasi ha tshishumiswa tsha pharafeni  . 
Kanzhi vho vha vha sa ḓivhi zwi re kha IDP ya masipala wavho  . 
Ri ṱoḓa u vha na shango ḽine dzimiḽioni dza maAfurika Tshipembe vha vha vha na zwikhala zwa mishumo ya vhuḓi , ine ya vha na themamveledziso ya musalauno na ikonomi ya vhuḓi hune ndinganyelo ya vhutshilo ya vha ya nnṱha . 
Na tshipiḓa tsha tsireledzo tshi laula uri arali komundanda a dzhia tsheo ya uri ndi ene fhedzi ane a ḓo ḓivha nga ha tshipikwa , zwenezwo zwi ḓo itea nga u ralo  . 
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya mushumeli wa tshitshavha . 
Naho zwo ralo , lutendo lwavhuḓi lwa mapholisa a lu nga ḓo khwaṱhisa mulandu wa u tenda u itea u fhelisa tsengo i dzhiaho sia  . 
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wa u linga wo tiwaho . 
U topola mafhungo maswa maṅwe na maṅwe kana u konadzea ha zwithu  . 
Nzudzanyo yo pika u dzhenelela kha vhutsireledzi na vhudziki ha dzingu na ha mashangoḓavha , nga kha u pfukiselwa ha zwihali zwa zwiga zwa tshiga tsha vhoṱhe na dziṅwe thundu dza mmbi na thundu dzi shumaho nga huvhili na thekhinoḽodzhi dzo teaho u ya kha vhukoni ha mmbi ha tshiga tsha vhoṱhe  . 
U rekanya vhulapfu ha tshifhinga na u fhela ha tshifhinga . 
Hu na mbudziso yo vhudziswaho kha khungedzelo iyi  . 
U shuma nga nḓila ya ṱhonifho na u sumbedza mikhwa kha vhaṅwe  . 
Kha vha dzhenise tshitshavha musi vha tshi kha di tou thoma kha u ita pholisi . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa . 
Vhashelamulenzhe vha shandukisa mvelelo dzavho dza vha zwipikwa  . 
Nyengedzedzo nthihi i re hone ndi khadzimiso i bvaho na i yaho kha miraḓo  . 
Zwa uri vha wela kha ḽifhio dzangano ḽa zwa polotiki a zwo ngo tea u tuṱuwedza u khethwa havho  . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwo ḓisumbedzaho u vha tshithu tsha nṱha siani ḽa u lugisa zwi sa tshimbiliho zwavhuḓi ndi ngudo dzi itwaho nga vhashumeli vha tshitshavha magudedzini o fhambanaho na mushumo wa SA Management Development Institute ( SAMDI ) ine ya tea u vha muisedzi muhulwane wa tshumelo zwi tshi ḓa kha u gudisa vhashumeli vha tshitshavha na u vha ita uri vha ḓivhe uri hu lavhelelwa mini khavho  . 
U shumiswa huṅwe na huṅwe ha zwi re ngomu kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha webusaithi , hu tshi katelwa u shumiswa ha zwi re ngomu zwo ḓiswaho nga vhashumisi , zwi tea u dzhielwa nṱha zwi khagala uri webusaithi iyi ndi tshiko tshazwo  . 
Topolani fhungo ḽi sumbaho uri muṅwali u na luvhengelambiluni kha vhathu vha mahayani  . 
Izwi zwi ita uri vhunzhi ha vhagudi vha si kone u wana mushumo  . 
Fhedziha , muṱangano wo khwaṱhisedza uri tsheo iyo a yi ambi uri masipala muswa wa ( LIM 345 ) u khou imiswa  . 
Ndi lini hune vha nga thusa ? 
Vhathu vha fanela u vhudzwa hu tshe na tshifhinga uri ndi zwifhio zwine zwa khou ṱoḓa u itwa na u vha tendela uri vha ambe sia ḽavho ḽa mafhungo . 
Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓḓa uri muthu a ṋewe mafhungo , mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa  . 
Khwaṱhisedzani u ṱanganya na u ṱusa nga phindulo u swika kha to 10 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 10 . 
Kha Themo ya 3 vhagudi vha kona u shuma tshipiḓa tshihulwane tsha mutevheṱhaḓu wa data ( vhonani notsi dza Themo ya 1 ) kana vha thoma nga data yo nekedzwaho kha mutevhe kana kha thalisi kana dzibulu na u dzudzanyulula izwi zwa vha kha girafu ya lubaba . 
Kha vha vha fhe tshifhinga tsha u fhindula mbudziso nga vhone vhaṋe , kha zwikhala zwe vha fhiwa . 
I dovha ya vha tshipiḓa tsha vhurangeli ha nḓowetshumo yo ṱanḓavhuwaho ya muvhuso ya u hudza mutheo wa nḓowetshumo na u thoma maitele maswa a vhubindudzi kha ikonomi . 
Zwiṅwe hafhu , hu ḓo vha na zwivhuya arali ha vha na u ingamela luvhili nga vhege ha zwiendedzi zwa muvhuso nga ndangulo ya tshiṱitshi hu u itela u fhungudza tshinyalelo ya tshiendedzi  . 
Khabinethe i vhidzelela maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa tsha u lwa na vhugevhenga . 
Afrika Tshipembe , Lesotho , Botswana na Namibia ndi miraḓo ya mashango a khomishini iyi  . 
Zwikili zwa u thetshelesa zwa vhagudi , vhukoni ha oraḽa , u kona u fhindula mbodziso , u dzhenelela kha nyambedzano na zwikili zwa u rekhoda zwo tou ṅwalwaho ho teaho zwi tea u sedzwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vha na adzhenda - ndi pulane ya wadi - nahone u shumisa na u sedzelusa na u pimiwa ha pulane ya wadi zwi ita uri vha dzule vhe mushumoni ṅwaha woṱhe  . 
Ndayotewa i shuma kha zwiimiswa zwoṱhe zwa shango . 
Vhagudisi vha gireidi dzoṱhe vha vhiga nga phesentheidzhi u ya nga thero . 
Ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa vha kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa zwine vha nga kona u zwi swikelela ? 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Milayo ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi , ya 2013 kha Phalamennde . 
Maitele a u rekanya a bvela phanḓa na u itwa nḓowenḓowe . 
Nyambedzano dzo vha dzo lumbama , vhukati ha zwinzhi , kha Zwipikwa zwa Mveledziso i Yaho Phanḓa ( dziSDG ) ; tshanduko ya kilima ; zwa mulalo na vhutsireledzi na tshanduko dza UN , nga maanḓa tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ya UN  . 
U shumisa na u amba madzina a furakisheni kha nyimele yo ḓoweleaho ine ya angaredza dzihafu , kotara , tshararu tshaṱhanu . 
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela uri nyimele ya fulufulu i si yavhuḓi i vha i tshi khou itiswa nga u lugiswa ho teaho khathihi na zwithu zwa thekhinikhaḽa zwi songo lavhelewaho sa u tswiwa ha dzikhebuḽu . 
Zwiṱirathedzhi izwi zwi ṱoḓa , thwii kana nga thungo , ṱuma thusedzo ya matshilisano na ndingedzo dza mveledziso ya zwa ikonomi  . 
Dzangano ḽa phukha dza ḓaka ḽi khou lingedza u dzi phulusa . 
Muṅwe wa mishumo mihulwane ya Buthano ḽa Lushaka ndi u sika milayo ine shango ḽa vhuswa ngayo  . 
U ṅwala maipfi hu tshi shumisa mibvumo yo gudiwaho . 
Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mbuyelo dza IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika . 
U tevhela dzirasipi,zwo katela na u baka , ndi nyimele ya ndeme ya uri vhagudi vha kone u ita nḓowenḓowe ya u ela . 
Vho Verwoerd , sa minista wa pfunzo ya Bantu , vho ḓivha tshipiḓa itshi tsha mvelaphanḓa ya pfunzo , fhedzi , sa zwe zwa lavhelelwa , vho kona u dzhena pfunzo fhedzi u bva kha sia ḽa uri muthu u tea u shumela vhathu vhawe  . 
Vhunzhi ha mabindu a vho ngo tea u thoma mihasho ya vhomakone kana vhathu vho gudelaho zwenezwo kana u badela vhaeletshedzi malugana na u langa mutakalo mushumoni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Vha ntambudza lwa vhudzekani  . 
Ri zwi ḓivha nga mini uri u a kona u luka maano ? 
U ḓivhadzwa madzinazwao . 
Thundu yo ( dzo ) bulwaho dzi d(o dzula dzi dza SAPS nahone a hu na na tshifhinga na tshithihi tshine mushumisi a d(o tendelwa u dzi rengisa , u hadzimisa lwa u wana mbuelo , u kolodisa kana u dzi lat ( a kana u dzi shumisela mun(we muthu kana zwin(we zwa thungo nga nnd(a ha zwe zwa tendelaniwa kha hei Thendelano  . 
Zwi tou vha khagala zwauri ri dzi ngweṋa dza ragabi ya ḽifhasi ; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda kha Dakar Rally ; thimu yashu ya vhane vhatshila vha na vhuholefhali i khou isa phanḓa na u ita uri ri ḓi hudze ; thimu yashu ya bola ya vha fhasi ha minwaha ya 20 yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha nyimelo ye ya vha i na u ṱaṱisana hu hulwane vhukuma  . 
Lushaka lwa thaidzo iyi lu fanela u vhudziswa musi vhagudi vho no kona u tandulula thaidzo nṋa kana ṱhanu dza u kovha , dzine dza livhisa kha tshaka dza furakisheni na u ḓivha madzina a zwipiḓa zwa furakisheni . 
Mulayotibe u ḓo shuma wo sedza kha mveledziso ya tshoṱhe , nṱhani ha u sedza kha tsireledzo ya maḓaka na mupo fhedzi , hu na mbonelo ya u shela mulenzhe kha ndivho guṱe dza matshilisano na ikonomi . 
Mveledziso ya Maḓi a Ḽifhasi ya UN , i sedzaho kha mushumo wa ndeme wa ndango ya u lozwea ha maḓi kha ikonomi dzi na mutsindo , zwitshavha zwo khwaṱhaho na u londota mipo i na mutakalo u mona na ḽifhasi  . 
Khabinethe i resha vhagudisi vhoṱhe nga Ḓuvha ḽa Vhagudisi ḽa Ḽifhasi nga ḽa 5 Tshimedzi 2015 na u fhirisa ndivhuho dzayo khavho kha u ḓikumedzela havho , u ḓiṋetshedzela na u sa fhela mbilu kha u lugisa vhaswa na mihumbulo ine ya kha ḓi aluwa ya vhagudi vhashu u itela vhumatshelo havho . 
Vhana vhane vha vha fhasi ha miṋwaha ya 12 na vhafumakadzi vha vhaimana a vha nga tei u ḓisa mivhigo ya radiology  . 
Komiti ya Wadi iI shuma Mushumo wa ndeme kha u vhona na u khwaṱhisedza uri hu na ushela mulenzhe ha tshitshavha  . 
Naho zwo ralo , zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa u khwinisa mvelele ya tshumelo na thwasiso ya vhaṅwe vhashumeli vha muvhuso , nga maanḓa avho vha re kha tshiimo tsha vhukwamani na tshitshavha . 
A kona u ita mbilo nga fhasi ha khoudu ya ṅwana wawe  . 
Mudzulatshidulo ha tei u vha ane a ambesa musi ho farwa nyambedzano  . 
Ndi Maimo a u Linga afhio e mushumo wa livha khao ? 
Khoso dza vhugudisi dza vhapinduleli zwitshavha zwi nga humbela masipala u ta komiti ya vhaimeli vha tshitshavha u ṱola phurosese na u eletshedza masipala nga ha zwo sedzwaho u itela u engedza tshumelo na khwiniso  . 
Mafhungo o ḓivhadzwaho a rumelwa kha mafogisi a ṱo ḓisisaho  . 
Mishumo ya Khomishini ya Mbilo ya Mavu ndi u todisisa mbilo dza mavu , u tshimbidza mafhungo a u tandulula mbilo idzi na u livhisa mbilo kha Khothe ya Mbilo dza Mavu arali i sa koni u dzi tandulula  . 
Khetho dza Vhalangavunḓu 128 . 
Nga mvumbo yavho , vha khou ita khaedu na u ṱoḓa vhutepe , vhuḓowedzi na pfano zwine zwa ḓo vha khwinisa  . 
Pfanelo dza vhadulapo vha Afrika Tshipembe dzi hone kha nahone dzo tsireledzwa nga Ndayotewa ya Afrika Tshipembe na Mulayo wa Pfanelo  . 
Thandela iyi i ḓo sika mishumo , mveledziso ya zwikili na u pfukiselwa ha thekhinoḽodzhi kha mashango o dzhenelelaho ya dovha ya vhuedza miṱa na vhashumisi vha nḓowetshumo . 
Izwi zwo ambiwa zwiṱuku kha Mulayo wa u Gwevha , une wa randela tshigwevho tshi vhavhaho vhukuma kha avho vhane vha vhulaya muthu vha mu bvisa miraḓo yawe  . 
Maipfi nḓivho ya sialala na nḓivho yapo a shumiswa sa ipfi ḽithihi fhedzi ndi zwithu zwo fhambanaho  . 
U fhedzisa mafhungo hu tshi shumiswa maitimatikedzi . 
U wana ḽaisentsi iṅwe , kha vha dalele ofisi ya tsini navho ya zwa badani . 
Tshumelo ya u dologa nga thingo kha la Afurika Tshipembe i nga ita zwauri muthu munwe na munwe a kone u davhidzana na vhalanguli nga luambo lwawe , sa tsumbo fhethu hu nga ho sa vhuongeloni , zwititshini zwa mapholisa ofisini dza muvhuso  . 
Vhadzimbalombalo vha Afrika Tshipembe ndi iṅwe tsumbo ya uri muvhuso u khou kona u ṋetshedza tshumelo dza mutheo dzo khwaṱhaho kha vhathu  . 
Kha vha dzhenise kha zwi funeswaho musi zwi kwamaho khothe zwo no thoma , hune zwo waniwaho zwi nga si kone u shumiswa khothe , nga maanḓa arali khothe i tshi humbula uri u shumiswa ha zwidodombedzwa idzwo zwi ḓo vha zwi songo lugela vhulamukanyi  . 
Vhuendi ha vhathu ha masipala  . 
Nga nḓila yo vhekanywaho zwavhuḓi , vhutsila uvhu : s a vhu faneli u tou itea phanḓa ha musi mugudi a tshi thoma u vhala na u ṅwala ; s vhu nga bveledzwa nga tshifhinga tsha tshenzhemo ya vhaguḓi ya u thoma  . 
Mushumo u ḓo dovha hafhu wa hudza sekhithara dzashu dza zwa mafunda na vhuendelamashango . 
Hedzi Tshumelo dzi vha vhulungela tshifhinga na u vha thusa uri vha lange mbuelo dzavho zwavhuḓi  . 
Vhunzhi ha malwadze a mushumoni a vhangwa nga zwivhangi zwi si gathi zwa ndeme , zwine zwi nga langwa nga vhalanguli na vhashumi vha tshi shumisana u wana maga a u langula ane a shumisea o teaho fhethu havho ha mushumo  . 
Riphabuḽiki I vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma  . 
Zwishumiswa  . 
Bodo dza Mintek na Khoro ya Geoscience dzi nangwa nga Minisita wa minerale na fulu-fulu , Bodo dza CSIR na SABS dzi nangwa nga Minisita wa mutakalo na Bodo ya Medical Research Council i nangwa nga Minista wa Vhulimi  . 
Pule u vha muraḓo wa kilasi ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili . 
Vha na pfanelo ya u vhumba , u ḓi baḓekanya na u imisa zwigwada zwa mvelele , luambo na vhurereli zwa khetho yavho  . 
Sa tshipiḓa tsha u thusa dziSMME na dzikoporasi uri dzi wane ndambedzo ya masheleni , Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Thengiselo ya Mabindu a Vharema i re fhasi ha Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku yo tikedza mabindu a 376 he ha shumiswa R95 miḽioni . 
U sumbedza milayo ine ya do langula Mulayo uyu  . 
Nangoho vha ita nga uralo  . 
Ngauri muhweleli wa mulandu ndi dominis litis zwi amba zwauri u na ndangulo kha mulandu , o tendelwa u nanga uri ndi kha khothe ifhio hune a nga vula hone mulandu  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓḓa , mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa  . 
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa  . 
Ndi ifhio pfunzo ye na guda kha mafhungo aya ? 
Nyimele iyi i khou ṱoḓa pulane i bveledzaho na u vhuedza kha riṋe  . 
U shuma na maipfi U shumisa ḓivhaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba zwone Maipfi ane a thoma nga mubvumo m a tevhelwa nga v kana w : u shumisa m u peleṱa sa mvula , mwemwela U shuma na mafhungo U thoma u shumisa masumbi a ngaho sa nthihi , mbili na zwiṅwe na tsha u thoma , tsha vhuvhili tsha magumo . 
Khabinethe yo fhululedza u ṋetshedzwa ha masheleni nga Senthara ya Lushaka ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho kha Muvhuso wa Vundu wa Kapa Vhukovhela  . 
Mulayotewa u sumbedza uri Muphuresidennde u tea u laula mbuelo nga nḓila ifhio  . 
Ithaviu ya vhaṋetshedzhi vha tshumelo vha ndeme - hezwi zwi fanelwa u itwa hu tshee na tshifhinga u ita uri hu vhe na u shela mulenzhe hunzhi  . 
Nga ndaela i bvaho kha mudededzi , mudededzi vha vhekanya zwa u vhalela kha sethe mbili u itela uri hu vhe na zwa u vhalela zwo vhalelaho kha sethe nthihi u fhira iṅwe . 
Tsho mangadzaho ndi tsha uri Vho-Maria vho vha vha tshi pfana na vhanna vha si na zwavho ; vhomalambane na zwikandamarukhu  . 
Ndeme ya u vhuimo ha akhiredithesheni nga tshiimiswa tsha phurofesheni ngauralo ndi ya vhuṱhogwa nga maanḓa  . 
Mubadeli u ḓo ṋewa invoice  . 
Ndavhelelo ndi ya uri , vhagudi vha vhala u swika tsini na khilogirama yoṱhe yo fhelelaho . 
Mbudziso dze vha vhudzisa nga ha zwiko dzi fanela u linga zwikili zwa ḓivhazwakale nnzhi vhukuma  . 
Phambano na , mbadelo ya mveledziso ya khoso i tshi gonya kha khetho iṅwe na iṅwe , musi khetho dzi tshi vha nnzhi , hu vha na tshivhalo tshiṱuku tsha matshudeni ane a dzhia nthihi ya iṅwe na iṅwe ya khetho  . 
Khumbelo ya Ex Gratia i ḓo fheliswa nga murahu ha tshifhinga tsha maḓuvha a 60 , arali maṅwalwa o humbelwaho a vha a songo swika  . 
Ndaulo  . 
Ri ḓisa nga u ḓiimisela zwanḓa zwashu zwa vhuthu na phodzo khavho  . 
Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe ( ndi IEC ) matshelo na nga Sondaha , ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi  . 
Ndi a tendelana na maanḓalanga a Madzhisiṱaraṱa wa Khothe ya Afurika Tshipembe u ri a vhe na maanḓa kha nṋe zwi tshi elana na maga a mulayo a ne a nga ḓa zwi tshi bva kha ino thendelano . 
Hezwi zwo engedza tshivhalo tsha ṱhanganyelo ya khamphani dzine dza khou shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya ṱhuṱhuwedzo u bva tshe ya thoma nga Lara 2006 , u swika kha 962 . 
Nga murahu ha miṅwaha ya fuṱhanuthihi , ri fhano , ri khou fhaṱa kha mutheo wo khwaṱhaho  . 
Vha tenda uri Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ndi iṅwe ya zwiimiswa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane u vhona uri muvhuso u ita mushumo wawo wa u khwaṱhisedza uri demokirasi i bvela phanḓa  . 
Arali muhwelelwa a sa ḓivhonadze nga datumu ya u vhuelela yo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 5 kana , nahone arali khothe yo fushea uri - ( a ) zwo teaho zwo itwa malugana na muhwelelwa ; nahone ( b ) khumbelo i na vhuṱanzi vhuṱuku-ṱuku ha uri muhwelelwa o ita kana u khou ita khakhathi dza miṱani , Khothe i tea u ṋetshedza ndaela ya tsireledzo nga nḓila yo randelwaho . 
Yuniti t hanu dzo sala  . 
Faila dzi nga vulwa fhedzi tshanduko dzi nga si seiviwe  . 
Maitimapfukeli ndi maiti ane a sumbedza vhushaka vhukati ha ṋefhungo na nyito . 
Ambani nga ha nila dzo fhambanaho  . 
Arali vho ṅwaliswa nahone vha felia kana u sa kona u swikelela maitele na nyimele dza lushaka , Mulanguli Dzheneraḽa u ḓo imisa dzangano ḽavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga murahu ha musi vho wana ḓivhadzo ya ṅwedzi muthihikha dzangano ḽavho na u ṱanganedzwa ha tshumelo dzine vha ṋetshedza . 
A hu na mudzulapo ane a ḓo hanelwa u vha na vhudzulapo  . 
C O vha a tshi ṱoḓou u zwifha . 
Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi u swika hune u fhungudzea uho ha pfala  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vesele yaḽo ya tsedzuluso ya SA Agulhas II kha u ita tsedzuluso ya zwikepe ngeno itshi ḓo pfumbudza na u fhaṱa tshikhala tsha sainthefiki kha Afrika Tshipembe na Afrika Vhubvaḓuvha . 
U sa tendelwa nga fhasi ha ino phara zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu nga murahu ha musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe . 
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu i fanela u ṋetshedza tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe khophi ya aya Maga , na u vhona uri a tevhedzelwa  . 
Nga ḽiṅwe sia , khethekanyo ya madzulo kha nyito zwo vha zwi tshi kha ḓi tou shuma vhukuma  . 
Ri sumbedza ṱhonifho kha vhanzhi vhe vha vhulawa kana vha ponya mabulayo a vhathu vhanzhi u mona na shango  . 
Zwenezwo u vha a tshi vho pfi mudzimu hune onoyo o vuwiwaho nga khae a tea u tshina Malombo  . 
Tshipikwa tshayo ndi u swikelela zwa vhudavhidzani ho ṱanganyiswaho , ho vhofhanaho ha dovha ha pfadza vhukati ha muvhuso na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , zwine zwa ita uri lushaka lu shele mulenzhe kha tshanduko ya shango  . 
U sedza kha u tandulula u fhambana zwi tshi ya kha vhaimeleli vha zwa mulayo na vhalingiwa vha vhaimeleli vha zwa mulayo na uri u thudzela kule zwa sosaithi dza zwa mulayo dze dza thomiwa ho sedzwa zwa mikaṋo ya zwa vhulamukanyi ya sisiṱeme ya mashangohaya a kale ( Transkei , Bophuthatswana , Ciskei na Venḓa )  . 
Musi itshi tshibugwana tsho no nwalisiwa , tshi do wanala kha matavhi othe a dziposo na a Standard Bank  . 
U thetshelesa na u sika thai na miswaswo . 
Tshikalo tsha homounu i thusaho dzisele ( insulun ) tshi bviswaho tsha dzhena malofhani tshi bva kha ḽeveḽe ya guḽukhousu ire hone . 
Nga Ḓuvha ḽa Vhuendelamashango ha Ḽifhasi , mashango na mvelele dzo fhambanaho vha pembelela zwiitwa zwo tewaho kha dzingu zwa tshivhalo sa u engedzwa ha mithelo yo khetheaho kana u ṱanḓavhudzwa ha tswikelelo kha zwiimiswa , u dzhenwa dziphakhani na dzingadeni nga mahala ho tewaho kha magogo , na u ambedzana lwa tshivhalo na vhakwamei . 
Ndayotewa i tendelana na pfanelo na tshirunzi zwi eḓanaho kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe  . 
Hezwi zwi ita zwauri hu vhe na u tsireledzea ha tshirunzi tsha muthu  . 
Mbambadzo ya maapuḽa fhedzi i humbulelwa kha u vhuisa masheleni a linganaho R500 miḽioni kha thengiselano na mashango a nnḓa nga miṅwaha mirahu . 
Yone kanzhi yovha i tshi lidziwa nga vhathu vha vhafumakadzi  . 
Kha u andisa ho ṋekedzwaho , vhagudi vha tea u kona u ṱalutshedza uri u fhufha hu nga itwa hani kha mutalombalo . 
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muraḓo wa phaḽamennde kana phaḽamennde ya vunḓu . 
Tshikimu tshi ḓo ita uri dzibannga dzi kone u hadzimisa masheleni kha vhathu vhane vha vha kha nyimele ine ya nga ya Vho Mali  . 
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho  . 
U dzhena kha saithi ya DotMobi : 1 . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza u tevhekana ho leluwaho ha nomboro u swika kha dzi si fhasi ha 200 . 
U Bveledza Mabindu Matuku- CBNRM i nga thusa u thoma mabindu matuku na u vhea ndila ntswa dza u wana tshelede , dzo livhiswaho kha u shumisa zwishumiswa zwa mupo nga ndila yavhudi . 
Muteo ndi wa ndeme kha kupulanele , u itela u tsireledza tshitshavha ( sa vharengi vha ndondolo ya zwa mutakalo ) kha tshumiso mmbi na u itela u konanya musi hu na khuḓano ya dzangalelo  . 
Hedzi Tshumelo dzi vha vhulungela tshifhinga na u vha thusa uri vha lange mbuelo dzavho zwavhuḓi . 
Pfanelo ine ya khou tsireledzwa ndi pfanelo ya mutakalo , na pfanelo ya vhupo vhune ha si vhe khombo  . 
Kha ri ite nyito Itani masiki wa u sumbedza vhuḓipfi . 
Kha vha bveledze ḽiga ḽa u fara u itela tshitshavha tshavho ḽine ḽa nga shumiswa kha phositara , memo na maṅwe matheriaḽa  . 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo ane a vha muimeleli o ṋewaho thendelo wa dzangano ḽine ḽa khou imelela madzangalelo a miraḓo yaḽo . 
Ramabindu na mulambedzi Vho Sammy Marks sa afha ofisi dzavho dza Cape Town , dzo renndisa tshifhaṱo itshi nga 1904  . 
Kha vha tevhele tsumbanḓila dzi fanaho na vhupfiwa ha u tou nwalwa  . 
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho , vhathu vho tshinyadza vhukuma ḽifhasi u itela ndivho ya mveledzo  . 
Ri na u shumisana uhu ho ṱanganelaho na uri pfananyo yo itwa nga muṱangano wa dziminista  . 
Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone  . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ina Komiti dzayo dza tshiṱangani . 
Masipala u na madzangalelo o fhambanaho nahone vha nga wana uri vha a ṱaṱisana nga tshavho  . 
A huna khovhe dza lwanzhe dzi tshilaho dzine dza nga ṱun ḓwa . 
U bva kha khanedzano idzi , hu na vhuṱanzi ha uri madzangano a nḓivho a tea u ita zwithu zwivhili zwavhuḓi uri i dzule i tshi tshimbilelana na u sa nyeṱha - u tshimbidza dzangano zwavhuḓi na u ṋekedza zwibveledzwa zwo ḓisendekaho nga nḓivho kha vharengi  . 
Mvelelo dza 2015 dzi sumbedza uri MPAT yo vuledza kha u tshimbidza nyengedzedzo dza khwiniso kha nḓowelo dza ndangulo ; fhedziha , dzi a fhambana u ya nga mihasho na mavundu  . 
Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe u tshimbidza u aniswa ha vhurumelwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka na khetho ya Mudzulatshidulo wa Khoro  . 
U ṱanganyisa ṋetshedzo ya masheleni a u tikedza u vha tshikwama kana thikhedzo nthihi ya u dzudzanya hafhu zwikhala  . 
U ri vhadzulapo vha kone u vha na fulufhelo kha zwiimiswa zwa tshumelo ya tshitshavha , vhashumi vhothe vha tea u shuma nga ndila ya thompho na u di netshedza  . 
U thomiwa ha mashangohaya na mivhuso ya vhuḓi langi zwo ḓisa tshanduko kha sisiṱeme ya khothe ya sialala . 
Ndi dzifhio foramu dza tshitshavha dzine Komiti ya Wadi ya ṱoḓa u imelwa khadzo , u fana na madzangano a zwa mutakalo na a tshitshavha ? 
Khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ndayotewa ndi mini ? 
U shumiswa ha Maano a Sekithara ya Vhuendelamashango ha Lushaka ho shela mulenzhe kha nyaluwo ya ndeme u ya nga voḽumu dza vhaendelamashango , u dzhenela kha GDP , na tsalelo ya ndeme yavhuḓi ya mbambadzo na u sika mishumo  . 
U khwaṱha hohu hu nga khwaṱhisedzwa arali ra nga thoma zwiimiswa zwa demokhirathiki na u thoma maitele aneyo a demokhrasi yeneyo sa musi a tshi ḓo ri konisa u tandulula khakhathi na u amba nga ha nḓila dza u zwima mulalo , kha na vhukati ha mashango ashu  . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka , nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha  . 
Kha vha ise ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa ya vhukuma . 
Tsumbo 1 : Zwi d(o vha zwo khakhea arali mutholiwa a tshi nga n(etshedza vha midia mafhungo a tshiphiri , ane a nga memorandamu wa Khabinete , kana mvetamveto ya pho(lisi yo vhumbaho Muvhuso wa tshifhinga tshino  . 
Maṅwe mafhungo a iswa kha komiti dza phothifolio dza khoro u itela nyambedzano na themendelo  . 
Maipfi ane a ṱalutshedza mubvumbedza muṅwe na muṅwe o dzudzanyelwa u konou pfesesa uri ndi vhonnyi havha musi tshiṱori tshi tshi kwama matshilo avho . 
Gireidi ya 12 : Mishumo ya oraḽa i tea u seṱiwa nga ngomu , u lingwa nga ngomu ya modereithiwa nnḓa . 
Ngauralo , rubriki dza u linga dzi tea u livhanywa na zwikili zwo fhambanaho zwa luambo kha mushumo wo ṋewaho . 
U ṱanganedza 211 . 
Zwihulwanesa ndi zwa uri mugaganyagwama u tendelana nazwo uri nyaluwo i si na tshanduko i ḓo vha i tshi khou tou khwaṱhisedza maitele a u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho . 
Vha elelwe uri vhareili vha dzibaisigila a vho ngo tendelwa kha firiwei  . 
Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 426 u tea u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o ṋewaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 , nga nnḓa ha uri- a musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi vouthela Mulayotibe , mbetshelo dza khethekanyo ya 531 a dzi shumi , vhudzuloni hazwo , Mulayotibe u nga phasisiwa fhedzi arali vhunzhi ha miraḓo ya Buthano vha tshi vouthela u phasiswa ha mulayo uyo , na b Musi Mulayotibe wo fhiriselwa kha Komiti ya Vhukonanyi , milayo I tevhelaho I a shuma- i Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi dzhiela nṱha Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 g kana h , Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali vhunzhi ha miraḓo ya Buthano vha tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo  . 
U bva 2014 ro vhona uri u gwevhiwa ha vhathu vhane ṱhanganyelo yavho ya vha Fuṱahe ( 90 ) na zwiimiswa zwa mulayo nga milandu ya tshanḓanguvhoni na mafhungo a re na vhushaka na tshanḓanguvhoni  . 
Vhadzulapo vha nga ita mini nga ha thaidzo iyi , nahone vha nga ita mini sa muraḓo wa Komiti ya Wadi ? 
Dimokirasi yashu ṱhukhu i ḓo balelwa hafhu arali i tshi sia nnḓa tshitshavha tshiṱuku kha shango iḽi  . 
Vhathu na mabindu vha a tendelwa u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u vha na tshumelo ya poswo i songo ridzeviwaho  . 
Kha vha kwame Icasa u wana fomo dza Khumbelo dza tsini na ha havho . 
Nga murahu ha u ṱolwa ha pulane ya dzilafho na u themendelwa hayo , hu ḓo rumelwa thendelo kha dokotela ane a khou vha alafha  . 
Sa tsumbo , arali hu muṱangano wa Komiti ya Wadi , mukhantseḽara u tea u kwama miraḓo a vha vhudzisa arali vha na zwiteṅwa zwine zwa tea u katelwa kha adzhenda  . 
Ngei KwaZulu-Natal , muvhuso wo ṋetshedza nnḓu na magavhelo zwi fhiraho 700 000 hu tshi katelwa na yuniti dza 12 000 kha Thandela ya Dzinnḓu dza Mahayani ya Vulindlela dze dza fhaṱwa nga kha EPHP . 
Tsumbo : Vheani tshivhumbeo tsha tshikwea tsha muvhala wa lutombo nga nṱha manngini wa mitshelo . 
Kha ri ambe Khonani vhukuma ndi muthuḓe ? 
Tsumbo 1 : Mutholiwa ane a vha na vhud(ifhinduleli ha u endedza vhatholiwa tshifhinga tshot ( he nga tshibisana tsha Muvhuso , a nga kha d(i tendelwa , hu tshi sedzwa zwiitisi zwi pfalaho , u t ( uwa na tshibisana itsho a tshi paka hune a dzula hone  . 
Dan u dzulela u lenga nahone u dzulela u hangwa zwithu . 
Ndivho dza IDP na CNRM ngauralo ndi dza vhuthogwa  . 
Ri na vhoramafhungo vhane mbofholowo yavho yo tsireledzwa kha Mulayotewa . 
U ṱanganedzea na u bvelela ha thandela iṅwe na iṅwe zwo ḓitika nga thusedzo ya vhathu vhane vha ḓo vhuelwa nga thandela yeneyo  . 
Hu na zwimela zwinzhi zwine zwa mela kha matombo , fhethu hune ha vha na hatsi , zwimela na zwimela zwa ndeme zwine zwa mela madakani , hu na zwipuka zwa daka zwinzhi . 
I ḓo dovha ya sedzulusa maṅwe maimo a thendelano ya SACU na kushumele kwayo , u itela u tshimbidza mveledziso ya ikonomi dza SACU . 
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho  . 
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili u khunyeledza u ṅwaliswa ha luswayo  . 
Ri a ḓivhudzisa uri ro ita mini nga nḓila yone kha miṅwaha ya u thoma ya fumi nahone ro kundelwa ngafhi  . 
Zwino a shumiseni mafhungoni aṋu inwi muṋe . 
Vhan(we vha ri ndi zwa vharudi , ngeno vhan(we vha tshi ri Vhavend(a vho i wana kha Vhabeli  . 
Fhedzisa mutevhe wa u vhala . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo shumana na mbudziso dzoṱhe hu saathu u fhela awara dza 24 . 
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa u engedza , English , sa Luambo lwa u Guda na u Funza ( LGF )  . 
Arali akhaundu iyo i si madzinani avho , muṋe wayo u fanela u ita ḽianelwa ḽi ambaho uri vhone vha dzula ḓiresini yawe nahone tshitatamennde tsha maḓi kana muḓagasi tshi farekanywe na ḽianelwa . 
Vha ḓo tea u renga mudagasi nga tshelede yavho  . 
Ri dovha ra kuvhangana u vhudza miṱa yavho , nga maanḓa vhana vhavho uri shango ḽashu ḽi a hana na kaidza khakhathi nga nḓila yo khwaṱhesaho vhukuma  . 
Ndi zwa ndeme zwa dovha hafhu zwa vha zwavhuḓi u vhulunga miṅwe mishumo u itela u vhona nyaluwo musi tshifhinga zwi tshi ya . 
Phasipoto ya muendelamashango i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira  . 
Musi vho ambara havurolo ya buḽuu na gondolo ḽa tsireledzo ḽitswuku , muṅwe mushumisani na Vho-Thembisile Mavuso vha miṅwaha ya 42 vhaa tendelana na vhanna vhane vha khou shuma Soccer City ngei Soweto , Johannesburg , hone fhethuvhupo vhune ha ḓo farela mutambo wa u vula na wa makhaulatshele a Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 . 
Ni ita mini musi no no tshetshelela miomva ? 
NCOP kana iṅwe ya komiti dzayo i nga ṱanganedza phethisheni , vhuimeleli kana makumedzwa a bvaho kha vhathu vha re na dzangalelo kana zwiimiswa  . 
U ṅwalulula maṅwalo are kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi kha u ṅwala ha u pomba . 
U khwaṱhisedza uri thandela dzo topolwaho dzi na vhukwamani vhukuma na zwithu zwo sedzwaho na zwipikwa zwe zwa topoliwa kha ḽiga ḽo fhiraho  . 
Kana a thi nga ṱumi thambo kana phaiphi kha muṅwe mushumisi u itela u shumisa maanḓa anga a polotiki  . 
GCIS i ṋetshedza tshumelo iyi sa pfanelo ya ndayotewa ya vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe sa izwi Tshiteṅwa 195(g) tsha Ndayotewa tshi tshi bula uri u alusa u shuma zwi khagala , lushaka lu tea u ṋetshedzwa mafhungo nga tshifhinga , a vhukuma nahone a swikeleleaho . 
Arali muraḓo kana muṋetshedza tshumelo a nanga u shumisa mushonga ure nṱha ha mutevhe wa mitengo ya mishonga , muraḓo ndi ene a no badela phambano  . 
Hu tea u dovha ha itwa mushumo u no vhonala siani a hei fhungo , shudu , Khomishini ya Milayo i na thandela i no pfi Domestic Partneship ye ya vha yo lavhelesa kualutshedzelwe kwa vhudzekani hu si ha tshiofisi na zwine ha kwama mulayoni  . 
Vhurumiwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67- ( a ) vha na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha Khoro na kha komiti yayo , hu tshi tevhedzwa milayo na ndaela dzayo ; na uri ( b ) vha nga si iswe khothe malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u valelwa dzhele kana u sa vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha- ( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana ( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti  . 
Vha ḓo humbelwa uri vha ri vhudze uri vha vhona hani tshumelo dza nnyi na nnyi dzi re hone na uri ndi tshumelo dzifhio dza ndeme dzine vha dzi ṱoda  . 
U khethulula kana u sa katela vhagudi kha zwiimiswa zwa pfunzo , hu tshi katelwa vhagudi vha ṱhoḓea dza tshipentshela  . 
Arali Phalamennde I songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi ḓivhadzwa , Phresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho ḓivhadzwa . 
Laedzani nga zwithu zwihulwane zwi sa sudzulusei sa tshikolo , kereke , na zwiṅwe . 
U kombetshedzea u humbudza vhagudi nga mbonalo dza ndeme dza girafu ya lubaba ( sedzani kha notsi dza Themo ya 1 )  . 
Musi a tshi swika muimeleli u do bula mulandu wa muhweleli kha muhwelelwa  . 
Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo  . 
Vha gudi vha isa phanḓa na u khwaṱhisedza nḓila dza u amba nga ha tshifhinga tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe kana tshifhinga tsha u shuma na tshigwada . 
Mabindu a phuraivethe o ḓiimiselaho u alusa vhukuma mbuelo , kha ndozwo dza tshifhinga tshoṱhe a ḓo kombetshedza mabindu aneo u bva kha makete  . 
Nga nnd(a ha izwi tshi d(o tea u kwamana na Muredzhisitarara u ya nga Fomo ya 1 na 2 u ya nga hune zwa konadzea  . 
Vhagudi vha thoma nga u tamba ha u ḓinangela , vha tshi shumisa zwithu zwo fhambanaho zwa 3-D na u fhaṱa zwithu zwe vha ḓinangela vhone vhaṋe vha tshi shumisa mabuloko a u fhaṱa kana khithi ya u fhaṱa kana zwa u vusulusa . 
Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano . 
U thetshelesa nganea pfufhi dzo vhalwaho kana u anetshelwa hu na u diphina na u shela mulenzhe kha dzi khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola zwivhumbeo zwa luambo ( zwipiḓa zwa luambo ) nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Puloto ṱhukhu : ndi nyito i thusanaho na nyito i bvelelaho kha puloto khulwane ya ḓirama kana nganea . 
Musi ri tshi sedza murahu kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho , ndi tama u tenda kha u ḓikumedzela na u shuma nga nungo ha Vhaphuresidennde Vho Nelson Mandela na Vho Thabo Mbeki na vhanna na vhafumakadzi vhanzhi vhe vha ita mushumo wavho wa u tshimbidza gungwa ḽa muvhuso fhasi ha dimokirasi : kha Khorondangi na vhulauli , vhusimamilayo u ya nga matavhi mararu a muvhuso na kha vhuhaṱuli , vhe na lutamo lwa u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe . 
Mushumo u khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u engedzwa ha vhubindudzi ha themamveledziso kha fhethu ho bvelaho phanḓa zwiṱuku  . 
Tsha u fhedzisela hu na zwishumiswa , zwine khazwo tshidziki tshi nga si vuwe tsho ṋoka na kathihi  . 
Zwi tshi tshimbilelana na nḓivhadzo dze ra ita nga tshifhinga tsha Muṱangano wa tshanduko ya kilima ya Tshaka dzo Ṱanganelaho COP17 , masheleni a R248 miḽioni a ḓo shumisiwa kha miṅwaha mivhili i ḓaho u shuma na zwa u kunakisa maḓi a esidi a bvaho migodini ngei Witwatersrand  . 
Vhuḓikumedzeli havho ha u fhisea ho vhonala kha thikhedzo yavho yo khwaṱhaho i mangadzaho ye ra i wana kha muvhuso wa Sweden  . 
Mutumbu : Ndi une wa vha na madzina a vhathu na zwine zwa khou ambiwa . 
U fhedzisa izwi , zwipikiṱere zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi u bva kha aya mavunḓu vha ita tsedzuluso na ṱhoḓisisi mishumoni  . 
Khethekanyo ya 199 ( a ) ya Ndayotewa ntswa I nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo bulwaho kha iyo khethekanyo I tshi phasiswa  . 
A huna tshelede yo tiwaho . 
Zwithu zwine nda zwi funa zwi khou thusa vhathu na u vha tsini na mupo na u tikedza shango ḽanga  . 
Mutsho wo tou ralo zwavhukuma ṋamusi ? 
Kha vha ite khumbelo ya ndambedzo ya ṅwana a si musi Khoro yo no fara muṱangano  . 
Rekhodo ya mutakalo u thoma duvha le a tanganedzwa u swika zwino  . 
Naho u ela tshi tshikili tsha u tou ita vhagudi vha tea u rekhoda mielo yavho tshifhinga tshoṱhe . 
Ri ṱanganedza uri nḓivho , ṱhoḓisiso na thekhinoḽodzhi zwi tikedza ndingedzo dza mveledziso dzoṱhe  . 
Hezwi zwi katela madokotela , vhorakhemisi na zwibadela . 
Ro lingedza u shumisa nḓila i re khagala na u ombedzela masia ane ra tenda uri ri nga ita vhukhakhi ha maitele a khethululo  . 
U vhambedza na fhambanya Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 6 : U vhala wo tou fombe . 
Zwi elana na khothe dza sialala ngauri ho vha ho ḓisedzwa vhupfumedzani na mbuelano ya vhulamukanyi u fhira u pfisa vhuṱungu . 
A huna mbadelo , fhedzi mimasipala i nga vha badelisa tshelede ṱhukhu  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa nḓowetshumo iyi , ine mushumo wayo wa vha wa u sika mishumo . 
Kha vha ḓadzise nga mafhungo a nga ha nzudzanyoi dza ḽodzhisiṱiki na phurosese ya muṱangano  . 
Dziṅwe ṅanga dza sialala na vhaḓivhi vha sialala vha ombedzela uri hu na vhushaka vhukati ha vhuloi na ukuthakatha , na uri hezwo zwa u fhedzisela zwi kwama vhuvhi  . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri arali vha sa ḓa kha ṱhirabunala i re afho nṱha vhupfiwa vhu ḓo bvela phanḓa vha siho nahone tsheo iṅwe na iṅwe yo dzhiwaho i ḓo vhofha vhoṱhe vha kwameaho  . 
Maimo a asesimennde a sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda a sumbedza uri mvelaphanḓa na vhutsila zwi nga itea hani murahu ha tshifhinga . 
Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo muthihi vha khethiwa kha vhaṅwe vharumiwa vha tshoṱhe vhane vha ḓo shuma miṅwaha miṱanu , nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho ṱavhanya u fhela . 
Mbudziso dzoṱhe dzi tea u rumelwa kha fogisi ḽo khethwaho  . 
Kha hu ṱolwe notsi dzi re kha khethekanyo ya u rekanya . 
Ri ḓo vha ri tshi khou vha tikedza lwo fhelelaho  . 
Tsumbo dza izwi , hu ḓo vha na dziṅwe foramu dzine ha ḓo vha na zwigwada zwi bvaho fhethu ho fhambanaho  . 
U ṱalutshedza mushumo wa thandela : U bula zwi khagala uri mishumo i no tea u itwa nga thandela ndi ifhio  . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986  . 
U lugisa na u vhiga tshipitshi tshi no kwama atikili ya gurannḓa . 
Zwi ṱoḓa vhuḓikumedzeli kha vhane vha vha na dzangalelo ḽa uri vha shele mulenzhe nga huhulu uri hezwi zwi bveledze u shuma ha tshitshavha na u maanḓafhadza  . 
SARS yo thomana na maitele a tshumelo service standards ane a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili ( 2005 to 2007 )  . 
Nga ndaela ine ya laedza mutholi uri a bvise tshelede kha muholo wa muthu uyo , nga fhasi ha Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998  . 
Maiti a si na zwiitwa a a kona u shuma mafhungoni a no amba . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha tsheo ine ya do dzhiwa nga Muhasho kha u badela hafhu ndambedzo  . 
Kubveledzelwe kwa vhatambi vhahulwane  . 
Tshiṱirathedzhi tshihulwane tsho sedza kha u bveledza hu na u dzhiela nṱha huṱuku ha mvumbo i sa fani ya komiti dza wadi na zwiimiswa zwa vhuḓithaubi zwi kha ḓi vha kha phurosese ya u sedzulusa na u fhaṱa kha tshiedziswa tshiswa tshi sa fani na tshiṅwe tsha demokirasi ya u dzhenela  . 
Maimo aya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa Luambo lwa u Engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu na ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo . 
Nga murahu ha vhukwamani ho dzhenelelaho na nyambedzano , ri khou ḓo thoma Khoro ya Mabulayo a vha Tshifumakadzini na Khakhathi dzo ḓitikaho nga Mbeu khathihi na Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Lushaka dzine dza ḓo ri sumbedza nḓila roṱhe , huṅwe na huṅwe hune ra vha hone , kha ndingedzo dzashu dza u fhelisa maḽisambilu a lushaka aya  . 
Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo , vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe , kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho  . 
Nga u pfufhifhadza , tshumisano ya mirafho yo vhumbiwa hafhu na u engedzedzwa u itela u swikelela ṱhoḓea na zwikhala zwa muvhuso wa tshizwinozwino muswa  . 
Vhaaluwa vhone tshifhingani tsha kale vho vha vha tshi ambara zwo fhambanaho na zwa thangana ya murole  . 
Vhambedza nomboro yo fhelelaho u swika kha 75 nga u shumisa ṱhukhu kha , khulwane kha , zwinzhi kha na zwiṱuku kha , na u lingana na . 
Ndi Vho-Muḽatshawe vha tshi amba nakwo vho halifha . 
Mutevheṱhanḓu wa zwiitei zwi re na vhushaka wa u fhaṱa u fhulufhelana na u dzhenelela kha dzinyambedzano malugana na u tandulula khaedu khulwane u a ṱoḓea - une wa vha na bono ḽa tshifhinga tshilapfu  . 
Kha vha vhone zwauri vhathu vha pfesese zwine vha nga zwi lavhelela kha mbekanyamushumo  . 
U shumisa nyolo ya thaidzo ndi nḓila yo ḓoweleaho ya u sumbedza uri thaidzo i kwama hani mafhungo khathihi na u sumbedza zwivhangi zwayo  . 
Kha vha tendele vhagudi u anganyele uri hu nga vha hu na zwithu zwingana kha tshiṱhopho . 
Bannga Ntswa ya Mveledziso ya BRICS yo ita mvelaphanḓa i ṱuṱuwedzaho . 
Ri na zwigwada zwa shishi zwi shumanaho na khaedu ya vhuḓi ha malasha na nḓisedzo ya malasha nga migodi ya malasha , nahone ri khou shuma u vhona uri ri ṱavhanyisa u tendelwa ha u fhaṱwa ha thandela dza mveledziso ya muḓagasi nga gese  . 
Zwi a itea uri hu vhe na mvelephanḓa kha mveledziso musi vhagudi vho ṋewa mivhigo yo tou ṅwalwaho u fhirisa maraga fhedzi  . 
Ndi zwifhio zwe Mashudu a vhudzwa nga Ndaṱiso ? 
Mulayo wa 1 Ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila dzi a tevhedzwa , u fhungudza khonadzeao ya u tshinyadzwa ha mupo na ikonomi . 
Inwi ni vhona i mbuno kana ku kuvhonele kwa Alice ? 
Vha ḓo wanulusa nga ha mannḓa na mishumo ya komiti dza wadi  . 
Mulayo uyu u ḓo shumiswa u eḓana kha vhathu vhoṱhe u sa fhambanyi wo ḓitika nga vhukoni ha tshiofisi . 
Vha Pagans vha ṱanganedza thaidzo dzi kwamanaho na u sa vha hone ha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi kha Mulayo , na thasululo dzo ṋetshedzwaho nga Khomishi ya Ralushai ( Ralushai Commission ) kha muvhigo wayo , na idzo dzi re kha Mulayotibe wa zwa Vhuloi wa Mpumalanga  . 
Vha na pfanelo ya u vhumba , u ḓi baḓekanya na u imisa zwigwada zwa mvelele , luambo na vhurereli zwa khetho yavho . 
Tsumbo : ri nga thoma nga tshibveledzwa tsha u vhala ra ita mulinga wa tholokanyonḓivho . 
Tshiedziswa tsha CDW tshi nga kona u tandulula thaidzo dza u tshimbidza mafhungo vhukati ha vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso ane a bvela kha vhuimo hapo  . 
Zwino ri ita khuwelelo kha mashango a ṋetshedzaho tshelede uri a engedze mbadelo dzao kha aphiḽi dza ndondolo ya vhathu dzi linganaho nga ṱhoḓea dza vhathu vho kwameaho , vha sa khou ṱuṱuwedzwa nga maanḓa nga ḽevele dza dzangalelo ḽa midia  . 
Nga murahu ṱhalutshedzo yo ḓo engedzwa uri i katele na tshinyadzo ya malaṱwa lwanzheni , ine yone ine yo ṱalutshedzwa kha phiso ya malaṱwa nga u ḓiimisela kana maṅwe mafhungo a zwileludzi zwa tshinyadzo ya malaṱwa a maḓini u itela tshinyadzo ya lutsinga lwa muya lu fhisaho lwazwo  . 
U phakhela vhathu mishumo milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala  . 
Kushumele kwa khothe idzi ku langulwa nga milayo yo vhalaho  . 
Zwikambi zwi a fhaṱela muvhilini . 
Tsini na tshifanyiso , ṅwalani uri ndi nga fhaṱa muḓi murini ; ngomu mavuni kana maḓini . 
Khabinethe i tikedza muvhigo wa u thomau ḓaho nga murahu ha miṅwaha mivhili kha Tshiimo tsha Saintsi ya u Shanduka ha Kilima na Thekhinoḽodzhi Afrika Tshipembe . 
Mubebi a pfa e muthu  . 
Tshifhinga tshoṱhe , Miraḓḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa  . 
Komiti ya Wadi ndi tshanele ya vhudavhidzani vhukati ha vhadzhiamikovhe , zwenezwo vha tea u ḓivha vhukuma phurosese dza vhudavhidzani dzi vhuedzaho  . 
Hafha hu vha hu tshi khou katelwa maitele na kuhumbulele ku si kwavhuḓi na maitele maswa a u shuma ane a ita uri hu vhewe ṱhoḓea dza nnyi na nnyi phanḓa  . 
Dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangalo ḽa u ṅwalisa u itela nzwaliso ya phukha nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Phukha wa 1998 , ḽi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha . 
Manyuwaḽa uyu u ḓo sedzuluswa nga Muhasho nga ṅwaha nahone hune zwa vha zwa ndeme u ḓo khwiniswa na u anḓadzwa sa PAIA yo lavhelelwaho  . 
Nga mushumo wonoyo muṱukuṱuku fhedzi u wa ndeme , wa u vouta u itela muvhuso wa vhathu vha shango ḽashu , ro ṱanutshela tshifhinga tsha kale tshe tshi si ri ite vhathu . 
Aya a fanela u vha mafhungo aṱanganedzwaho kha vhadzulapo vha no nga Portia Busisiwe Mrwetyana we a ṅwalela kha siaṱari ḽa Facebook nga ha u sa lingana ha vhathu Bekkersdal , hune ha vha mishashani , hu si na tshumelo , hu tsini na sababu henefho seli ha bada ine ya vha na zwoṱhe  . 
Vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli hugede kha wadi dza 6 u swika kha dza 8 dze vha ṋewa  . 
Zwenezwo , naho hu na uri ṱhalutshedzo dza ndunzhendunzhe na u fulufhedzea dzi a wanalea , zwifanyiso a si zwavhuḓi lini  . 
Arali zwa sa ralo , vha fanela u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 musi vho ṋewa tsheo . 
Mitshini ya lushaka yo fhambana nga zwivhumbeo nahone a i lingani nga mashumele , nahone nga huṅwe yo tsela fhasi  . 
Mugudisi u ita nyito na kiḽasi yoṱhe nga tshifhinga tsha nyambedzano kana kha danga ḽa luambo luvhili nga u tou fombe kha luambo . 
Samithi i ḓo sedza kha u khwaṱhisa sisiṱeme ya muvhuso wapo sa tshipiḓa tsha luṱa lwa vhuvhili lwa mbekanyamushumoya U Humela kha zwa Mutheo . 
Mutevhetsindo : mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi . 
Nga murahu ha musi ṱhuṱhuwedzo dzoṱhe dzo no sedzwa muvhuso u sedza kha zwe muṅwe na muṅwe a zwi amba na u tshea arali hu tshi nga tendelwa mveledziso i tshi ya phanḓa kana hai  . 
Muvhigo u ḓo ṋetshedzwa Phalamenndeni . 
Heyi ndi thendelano i alusaho mbambadzo dza mashango a re kha Tshipembe ha malinganye  . 
Musi tshifhinga tsho fhela , muiti wa khumbelo a nga humbela u vusuludza pfanelo ya ṱho ḓisiso i sa fhiriho miṅwaha miraru  . 
Zwenezwo ri tikedza tshoṱhe maga oṱhe a ne a fhungudza u huvhadzwa hufhio na hufhio hu itelwaho zwifuwo  . 
Funzani ha tevheli zwitshele , Ntshavheni a pfa zwitshele u a zwi tevhelela  . 
Khabinethe i tikedza khuwelelo ya tsedzuluso nahone ine ya ḓo shumanga tshihaḓu kha mavharivhari a izwo zwa u haedza ngei kha vha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe  . 
Izwi zwo ita uri Ndiafhi a tame u bambela a vho litsha zwa u rea khovhe . 
Nga 2009 , ro ḓivhofha u ṱavhanyisa u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa  . 
Naho zwo ralo , nga u ṱana , u apuḽouda , u ṋea mihumbulo , u ṋetshedza Zwiṱaniwa zwavho vha khou ṋetshedza thendelo Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , khamphani dzi re dzi shumisanaho nawo na dzi re na ḽaisentsi nga fhasi ha muhasho dzo teaho thendelo ya u shumisa Zwiṱaniwa zwavho zwi tshi elana na kushumisele kwa vhubindudzi hu tshi katelwa , hu sina tshikalo , pfanelo dza : u kopa , kovhekanya , pfukisela , u ṱana kha nnyi na nnyi , u shuṅwa nga nnyi na nnyi , u bveledza hafhu , u dzudzanya , pindulela na u dzudzanyulula hafhu Zwiṱaniwa zwavho ; na u ganḓisa dzina ḽavho zwi tshi elana na Zwiṱaniwa zwavho  . 
Sa tsumbo , musi vha tshi vhudziswa uri ndi tshifhio tshine tsha hwala zwinzhi , tshifaredzi tshilapfu kana tshifaredzi tshipfufhi , vhagudi vhanzhi vha nga nanga tshifaredzi tshilapfu naho arali tshifaredzi tshipfufhi tshi tshi nga hwala zwithu zwa tshiluḓi zwinzhi . 
Nzudzanyo ya thendelo : A hu ṱoḓei thendelo  . 
U hudzwa uhu hu ḓo konisa BMW u bveledza na u vhambadzelaseli murafho muswa wa mimoḓoro ya X3 . 
Vha humbelwa uri vha dovhe vha rumele khumbelo yavho i na lushaka lwo teaho lwa mbuelo kana vha rwele luṱingo GEMS kha 0860 00 4367 u wana mafhungo nga vhuḓalo  . 
Phalamennde , nga u angaredza , i ramba vhupfiwa ha tshitshavha kha Milayotibe ine ya khou i vhalulula  . 
Kha vha dzudze lulimi lwavho lu kule na tshithu tsho pangwaho mulomoni . 
Ndi ḽifurase ḽifhio ḽi no ri vhudza uri buka iḽi ḽo vha ḽi ḽihulu ? 
Ri ita khuwelelo kha vhadzuli ya u humbela uri vha songo fhela mbilu sa i zwi mushumo u tshi dzhia tshifhinga  . 
U bva tshe vhafumakadzi vha vha vha sa dzhielwi ntha kale kha zwithu zwinzhi kha vhutshilo havho , muthu a nga vhona u nga vha na pfanelo nnzhi fhedzi vha dovha vha vha na vhudifhinduleli  . 
Tshikolo tsha vhuvhili , tsho thoma nga murahu ha u fhela ha vhukoḽoni na mathomoni a nyimele ya murahu ha vhukoḽoni , ha vho lavheleswa kha mushumo wa vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika sa nḓila ya u shandukela kha tshanduko dza poḽitiki , ikonomi na matshilisano zwine zwo itea zwo itiswa nga u fhela ha vhukoḽoni  . 
Idzwi zwi a dzhia tshifhinga nahone zwi nga ṱuṱuwedza kana u kula mubindudzi miraḓo . 
Musherifu a hu na zwine a nga ita , arali vhone vha sa ṱoḓi u shumisana  . 
Hezwi zwi amba uri a hu tei u fhedzwa tshifhinga tshilapfu kha heyo ṱhoho . 
Khumbelo ya thendelo ya u vha murao wa vha tshimbi tshifhinga tshithihi tsho tiwaho tsha mulingo  . 
Kha tshivhumbeo tsha u voutha tsha madzangano aya nahone , ri tea u vhudzisa mbudziso dza ndeme  . 
Naho ndila iyi i tshi kunga , Afrika Tshipembe lo livhana na khaedu khulwanesa kha zwiko zwa vhathu  . 
U tendelana na u ṱanganedza zwi tea u vha hone u bva mathomoni na kha zwipiḓa zwoṱhe zwa vhutshilo ha thandela  . 
Muvhuso washu wo saina pfano dza ndeme ya lifhasi nga ha u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai . 
Datumu ya u ṱuwa hawe ngauralo hu dzula hu sa ḓivhiwi zwa zwino  . 
Khabinethe i dovha ya sumbedza u ḓiimisela hayo kha u lwa na khamphani dza tsimbi dza zwikirepe dzine dza ṱuṱuwedza vhutshinyi uhu . 
Kha mulalo na vhutsireledzi , ri ima na vhathu vha Mali kha u ḓidina havho kha u ita mbilo na u tsireledza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha shango ḽavho . 
Muthu muṅwe na muṅwe u dzhiiwa sa mupondwa hu sa sedzwi uri mupondi wawe o farwa , o gwevhiwa kana u valelwa , hu sa sedzi na vhushaka vhukati ha mupondwa na phondi  . 
Muṅwe na muṅwe we pfanelo dzawe dza kwamiwa nga nyito dza ndangulo u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho  . 
Aya ndi mveledziso ya themamveledziso , zwa vhulimi , zwa migodi na mbuelo , zwa mamaga , zwa ikonomi ya ndondolamupo na zwa vhuendela mashango . 
Vhagudi vha tea u itwa uri vha wane nḓivho dzo fhambanaho vhukuma , mbonalo dzine dza ḓo vha sia ( dzi vha siaho ) vho ḓilugisela vhukuma u livhana na vhumatshelo . 
Kha vha wane na u tikedza vhafhenyi vhaswa na u thogomela vhane vha hone  . 
Migaganyagwama iyi i tea u shumiswa uri hu swikelelwe tshanduko ya ikonomi . 
Nga nḓila iyi , miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga kona u vha na vhudavhidzani ho dziaho na tshitshavha malugana na zwi vha kwamaho  . 
Naho zwo ralo , hune zwa konadzea , hu tea u dalelwa fhethu ha tshumelo hu fhiraho huthihi nga ḓuvha  . 
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk , miṅwahani ya 20 yo fhiraho  . 
Izwo zwithu zwiraru ndi kuvhusele kwavhuḓi , themamveledziso yo khwaṱhaho , na vhupo vhu konisaho ha ndaulo  . 
Madzangano o bvelelaho nga maanḓa o guda u shumisa nḓila dzoṱhe dzine a vha nadzo nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Arali zwo ralo , kha vha dodombedze mvelelo dze vha dzi swikelela  . 
Tshidzimba kanzhi tshi vha tsho bikwa nga nduhu , mavhele , phond(a na n(awa  . 
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa  . 
U vhigela murahu dziwadini hu tea u vha na ndivho ya u vha na vhuṱanzi ha uri vhashelamulenzhe kha CBP a vha nyeṱhi kha u isa phanḓa na u rumela thandela kha IDP sa tshipiḓa tsha CBP  . 
Mveledziso ine ya vha tshipiḓa tsha vhuṱhogwa kha nyito dza Mbalothangeli dza Nyumeresi i katela nyaluwo ya u ḓivha ( u tandulula thaidzo , kuhumbulele kwae na u ṋea muhumbulo ) , mveledziso ya luambo ( luambo lwa Mbalo ) na kuvhonele kwa zwithu khathihi na vhuḓilangi khathihi na nyanyuwo na matshilisano . 
Ri ṱanganedza mawanwa u bva kha Muvhigo wa Nyimele ya Dziḓorobo dza Afrika Tshipembe ( SOCR ) wo bviswaho nga dzi 22 Fulwi 2016 nga Vhuṱumani ha Dziḓorobo dza Afrika Tshipembe . 
Muvhuso wo rangaphanḓa fulo ḽa zwa pfunzo nga kha khakhathi kha vhana  . 
Arali vha tshi khou kundelwa u vhala , u vhona kana u thetshelesa rekhodo nga ṅwambo wa vhuholefhali nga nḓila ye zwa sumbedzwa ngayo ubva kha 1 uya kha 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho , vha sumbedze nḓila ine rekhodo ya khou ṱoḓea ngayo . 
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha mulanu . 
Zwithu zwa ndemesa kha vhomaḓilonga ndi u vha na u ḓiṋekedzela na u kona u thusa  . 
Uri Muvhuso u kone u ṋetshedza vhana vha dzitsiwana na vhana vha re khomboni dzipfanelo , hu ḓo tea u dzudzanywa tshitshavha u itela uri vhathu na miṱa ine ya vha na dzangalelo ḽa u alusa vhana vha tendelwe u ita ngauralo  . 
Arali vha ita khumbelo vha tshi khou itela muṅwe muthu , kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina ḽa uyo muthu . 
Vha nga i sika kha webusaithi  . 
Vhege yo fhiraho , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ita muṱangano wa u ṱanganyavhafaramikovhe na vhaimeleli vha mabindu , vha zwigwada zwa vhurereli , vha zwa vhashumi , vha tshitshavha zwatsho na vhaimeleli vha vhabvannḓa . 
Luvhanḓe luhulwane vhukati ha gethe khulwane dza Phalamennde na phanḓa ha Tuynhuys hu vhidzwa u pfi Stalplein  . 
Mugaganyagwama ndi tshishumiswa tsha mbekanyamaitele tsha ndeme na kha vhulavhelesi , hune muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli kha uri tshelede i shumiswa nga nḓila-ḓe  . 
I sumbedza mushumo wa ndeme wa mavunḓu kha kushumele kwa Phalamennde . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha Khomishini ya Pfanelo ya CRL na PanSALB u ya kha Komiti ya Tsedzuluso ya Ndayotewa vha ita therisano nga ha fhungo iḽi  . 
Mmbwa ya hashu a i ḽi khovhe . 
Mikano ya vunḓḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓḓu  . 
Mulanguli muṅwe na muṅwe wa khamphani u tea u ḓadza fomo CM47 . 
U apuḽouda faela dzine dza vha na sofuthuwee kana maṅwe matheriaḽa o tsireledzwaho nga milayo ya ndaka ya muhumbulo ( kana nga pfanelo dza tshidzumbe tsha u anḓadza ) nga nnḓani ha musi vha muṋe kana vha tshi langa pfanelo dzenedzi kana vho wana pfanelo dzoṱhe dzo teaho  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi livhisa Milayotibe kha Komiti uri i sedziwe nahone ḽi ita khanedzano nga ha Milayotibe  . 
Vhadzulapo vha tea u ṋewa mafhungo oṱhe , a ngoho nga ha tshumelo ya nnyi na nnyi ine vha tea u i wana  . 
Muhanga wa themo ya vhukati ha ṅwaha u vhulunga zwi vhuedzaho zwa matshilisano vhuponi ha ikonomi ine ya khou lepalepa . 
Mbekanyamushumo dza matshilisano dzo ita zwinzhi khau khwinifhadza matshilo a vhathu , fhedzi thandululo dza tshifhinga tshilapfu dzia shaeya  . 
U ita uri ṅwana a dzhenelele kha u ita mutevhe wa u renga na uri musi vha tshi khou renga vha swaye zwithu kha mutevhe musi vha tshi zwi dzhenisa kha manngi . 
Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ya mavundu  . 
Tshelede ine vha i vhulunga i vha fhedzi na nzwalelo . 
Tshifhinga tsha awara dza 48 tshi thoma zwenezwo muthu a tshi tou fariwa na u thivhelwa mbofholowo yawe  . 
Pfunzo kana thero ye na guda musi no vhala madzina na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi nga ṅwambo wa u vha na mushumo kha tshitshavha tsha vhadzulapo kha madzangano a polotiki uri a shume o ḓiimisaho nga oṱhe kha zwiimiswa zwa polotiki  . 
Zwi tshi bva kha ḽiga ḽa mbambadzo , kha dziṅwe nyimele vhakaṋi na vhabveledzi vha tshithu tsha lushaka lwonolwo vha nga dzhenelela  . 
U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima , mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 ( 1 )  . 
Naho zwo ralo , vhengele ḽo valiwa zwino u khou ṱoḓa ḽiṅwe  . 
Tshi dovha tsha vha tshishumiswa tsha ndeme tsha u pfesesa ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Mahoro mahanedzi kha khoro o ṱanganedza u engedzedzwa fhedzi a ṱahisa mbilaelo kha kuitele kwa u ṋea madzina hafhu  . 
Luṱa lwa u thoma lu sedzana na u ḓiphina . 
Kha vha ri vhagudi vha gidime mugudimo . 
Vhukale tshikati ha vhagudiswa hu dzinginya uri u guda ha vhutshilo hoṱhe hu dzudza , kha mbetshelwa ya pfunzo ya sekhithara iyi , muloro u songo shumiswaho  . 
Zwifanyiso zwi tea u nangiwa nga vhuronwane - zwi tea u vha na dziṅwe khuḓano  . 
Kha mashango a 34 o topolwaho sa a LDC , 25 wao a bva Afrika . 
Ndayotewa ya vunḓu I nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa na vhoramafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓa ha musi zwo fanela nahone zwi tshi pfesesea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi . 
Kha dziṅwe nyimele , vhathu vho ṱhaphudzaho pfunzo dzavho vha na ndalukano dza tshiofisi , fhedzi vhugudisi havho vhu kundelwa u swikelela ndavhelelo dza nḓowetshumo  . 
U ṅ walisa ha u thoma hu itwa kha fomo ine ya rumelwa mathomoni a ṅ waha mu ṅ we na mu ṅ we  . 
Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho , muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho , tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso . 
Vha nga i wana vhege mbili dzi saathu fhela u bva musi khumbelo yavho yo shumiwa  . 
Mvelelo dza Khetho dza Thirasitii dza GEMS dza 2010 5 . 
Vha songo vhilalela musi dzikhudano dzi tshi vha hone . 
Khabinethe i khoḓa Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u ṋetshedza muvhigo wa uri zwi khou tshimbila hani kha vhakwamei vhoṱhe nga ha u shuma ha Operation Phakisa u itela Ikonomi ya Maḓanzhe na u ita khuwelelo kha vhakwamei vhoṱhe u bvela phanḓa na u farisana na muvhuso u itela u honolola khonadzeo ya ikonomi ya maḓanzhe ashu . 
Zwi a thusa u vhudzisa mbudziso u bva kha dzi konisaho vhagudi uri vha pfesese ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa nga u angaredza , u yak ha dzo tou livhaho dzi ṱoḓaho u pfesesa ho ṱanḓavhuwaho ha tshibveledzwa . 
Tshiimiswa tsha Mvusuludzo ya Gariki ndi tshipiḓa tsha pulane ya themamveledziso ya Transnet ya R300-biḽioni ya u vusuludza na u khwinisa zwiporo , phaiphiledzi na nethiweke ya vhuimazwikepe ya shango zwine zwa ḓo ita uri hu sikwe mishumo miswa ya 588 000 . 
Tshumisano na nyambedzano ndi zwone mudzi wa kushumele kwashu kha ino thaidzo . 
Vhuṱanzi ha Vhuṋe vhu nga humbelwa , zwi tshi ya nga tshumelo i ṱo ḓiwaho  . 
Hu ḓo ḓiwa na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya dziSet Top Boxes ( dzidikhouda ) tshine tsha ḓo khunyeledzwa vhukati ha uno ṅwaha  . 
Nga dzi 17 Shundunthule zwiṅwe zwikolo zwo dzudzanya migwalabo , zwi tshi vhila uri Tshivhuru tshi litshiwe u vha luambo lwa u gudisa  . 
Tsha u fhedzisela , ri fanela u ṱola nga maanḓa pfananyo ya thandela dza dona  . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo  . 
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi  . 
Mudzulatshidulo vho khwaṱhisedza mafhungo a uri tshiteṅwa tsho vha tshi tsha poḽotiki u fhira u vha tsha mulayo , ngauri , zwenezwo ho ṱoḓea tsedzuluso iṅwe hafhu  . 
Zwihulwane , ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini , u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi , na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi . 
A vha ngo ita ezwo fhedzi vha tshi itela u vha vala milomo , vho dovha hafhu vha khwaṱhisedza uri yo vha i tshi khou fhungudzea na u vha ya maimo a nṱha  . 
Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea  . 
U bveledza ndimuso ya kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
U topola na u shumisa masala masumbavhuṋe . 
U shumisana na zwikolo u ṱuṱuwedza nyanḓano na vhuḓifhinduleli ha tshitshavha zwi nga fhaṱwa  . 
Mulayo wa vunḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓo yadzo . 
Kha hoyu ṅwaha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde hu ḓo fariwa nga Mugivhela , nga dzi 9 Shundunthule 2009 nga 11:00 nga matsheleloni ngei Union Buildings kha ḽa Pretoria  . 
Mmbengwa o ḓo wana bazari ya vhaholefhali a yo gudela zwa vhudokotela Medunsa , a fhedza o vha dokotela ḽa mishonga  . 
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa nga u tamba mutambo wa u posa bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni u ita makolo ( patterns ) a konḓaho . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani hu tshi katelwa na dzikhoudu  . 
Ndangulo ya hanziela ( CA ) ndi ndangulo ya netiweke ine ya bvisa na u langula maga a u tsireledza kha khiyi dza vhathu na kha milaedza ya inikhiriphushini na dikhiripushini  . 
Vha humbelwa u humbula u ḓivhadza GEMS arali nomboro ya luṱingo thendeleki yavho ya shanduka  . 
Ndeme ya maga a ndingo i ḓo ambedzaniwa nga u shumisa mvelelo dza ndingo dza matshudeni  . 
Ha vha hone u guda hanga u vhumba khali dza u naka . 
KHA VHA DZHIELE NZHELE HEZWI ! 
Kha ri kale tshileme ! 
U ṅwala kha ṱhirei dza muṱavha . 
Hu na khwaṱhisedzo ya u funza zwikili zwa u thetshelesa , u amba , u vhala na u ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo . 
Vhathu vha tea u ṱhonifhana , vhoṱhe nga u fhambana na zwine vha tenda , mvelelo na luambo  . 
Tshitaila , zwishumiswa zwa u kokodza , na nyito zwi tea u kwaṱhisa vhuṱanzi ha dzangalelo ḽi yaho phanḓa . 
Sa tsumbo , tshtshavha tshi nga ṱanganedza vhureleli ho fhambanaho , u ṱanganedza vhurereli hapo , Vhakhiresite , Majuta , Mamosilemu , Mahindu , tshitshavha tsha Bahai na vhuṅwe-vho  . 
Ndeme dza mutheo na milayo I vhusaho ndaulo ya Muvhuso 195 . 
Thoma u dzhenelela nga huhulu kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga thusa  . 
Ni a ḓivha muṅwe muthu ane a vhona u nga o nakesa ? 
Senthara i ḓo khwinisa maitele a vhubindudzi na u engedza u leludza u ita vhubindudzi nga sedza hune zwa ganzhila hone , u bvisela thungo zwikhakhisi zwa ndaulo , u fhungudza u kundelwa ha kulangele , u vhea zwikalo zwa kushumele , u tshimbidza na u ṱavhanyisa mbudziso dzoṱhe dza nga ha vhubindudzi . 
Kha kereke dza mishinari , hu tshi katelwa na Methodist church sa tsumbo , ho anza lutendo lwa zwa vhuloi . 
Mashaka vha nga khetha u vhulunga mufu shangoni ḽe a lovhela khaḽo  . 
Izwi zwi khwaṱhisedza hafhu Nḓivhadzo ya Tunis , ya uri Vhuvhusi ha Inthanethe ndi tshishumiswa tsha ḽifhasi tshine tsha fanela u langulwa nga nḓila nnzhi , zwi khagala nahone nga maitele a demokirasi , hu na u dzhenelela ha vhoṱhe vhakwameaho . 
Mushumo wo itwaho mahoḽa , nga vhafumakadzi tshumiso ya South African Women in Dialogue na tshumisano ya mihasho yo fhambanaho ya muvhuso , hu tshi katelwa na madalo a uya mashangoni a fanaho na Tunisia na Chile he ha itwa mvelaphanḓa khulwane siani ḽa u lwisa tsiku , u sumbedza zwinwe zwa zwithu zwo khakheaho nga sisiteme dzashu  . 
Itani nyito i no khou tevhela ni kha tshigwada . 
Khabinethe yo tendelana nga ha tshanduko dzi ṱoḓeaho dza u ta sisiteme ntswa ya musalauno , ya vhukoni nahone yo shandukiswaho ya zwa vhulamukanyi . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website vha i ḓadze yoṱhe  . 
Arali mushumo u kha ḽiga ḽa vhumbindudzi ḽa vhushumisamupo , thendelo ya vhushumisamupo i a ṱoḓea  . 
Meyara Vho Nxumalo vho ri thandela i ḓo lambedzwa u bva kha masheleni o vhulungwaho a mugaganyagwama wa u londola zwiimiswa . 
Naho zwo ralo zwiko zwa vhathu ndi thikho yo tumiwaho na vhutumbuli  . 
Zwi ḓo ḓisa tshiṅwe tshikhala kha nḓowetshumo ya khemikhala ya Afrika Tshipembe tsha u topola zwa ndeme kha vhubveledzi zwine zwa elana na Green Chemistry ( tshivhumbeo tsha zwibveledzwa zwa khemikhala na maitele a u fhungudza kana u fhelisa u bveledzwa ha thukhitha dzire khombo )  . 
Dzhendedzi ḽa phuraivethe ndi dzhendedzi ḽo ṅwaliswaho ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano . 
Vha humbule : Mulayo wa ndeme ndi wa u shumisa mushonga wavho wa tshithivheli ḓuvha na ḓuvha . 
Kha ḽiṅwe sia huṅwe vhuimo ha mbekanyamaitele ho imaho ngauri kana milaedza ya khetho zwi nga phaḓaladzwa na u ṱalutshedzwa nga kha maṅwalo o livhaho  . 
Muthu wa mulayo o tewa nga pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine zwa ṱoḓwa nga vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha muthu wa mulayo . 
Wana uri hu khou itea mini Phalamenndeni . 
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ṋekana nga ṱhanziela ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , kana ṱhanziela ya u vha mudzulapo nga ṅwambo wa u vha shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu tendelaho u vha mudzulapo , ṱhanziela ya mbingano , na fomo BI-529 . 
U vhala nga u pfuka zwi ṱuṱuwedza vhagudi u vhala na u humbula kha zwigwada , zwi ita uri vha shume nga vhukoni . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayosiṅwa na maṅwe maga a pfalaho , kha zwiko zwine zwa vha hone , u itela uri hu vhe na nyimele dzi konisaho vhadzulapo u swikelela mavu nga nḓila i linganaho  . 
Arali nyonyoloso i tshi vhanga tsumbadwadze , kha vha shumise tshithusedzi minete ya 15 vha sa athu u thoma . 
Masipala yoṱhe yapo i wela nga fhasi ha mikano ya masipala ya zwiṱiriki  . 
Zwi a kond(a u n(etshedza mihasho tsumband(ila dzi pfeseseaho , zwenezwo mihasho i fanela u livha kha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso u wana ngeletshedzo arali vha na u timatima kha matshimbidzele a dzin(we nyimelo dzine dza nga vha hone  . 
A zwongo ḓowelea uri SARS i ṋekedze ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo dza muthelo dzi saathu humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo . 
Kha mafhungo othe a vhugevhenga na mafhungo ane a kwama kutshilele kwa vhathu aphili dzi zwandani zwa Khothe dza Madzhisitirata  . 
Muṅwali u tea u saina  . 
Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ḓivhadza tshipiḓa tsha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha vhuṱambo  . 
Khabinethe i dovha ya tama u ita khuwelelo kha vharangaphanḓa vhoṱhe na vhaimeleli vha zwitshavha uri zwine vha amba vha zwi ambe nga vhuḓifhinduleli . 
Muvhigo u ḓo livhana na zwiteṅwa zwo vhalaho zwo livhanaho na vhupo ha ḓanzhe na phendelashango , na u shumisa tsumbo dza vhupo u londa tshanduko kha zwiteṅwa izwi lwa tshifhinga  . 
Kha vha ṱalele theḽevishini awara nthihi vha dubekanye khungedzelo dzoṱhe dze vha dzi vhona  . 
Nga Mugivhela Marengwa a humbula u yo dalela mufunwa wawe  . 
U kuvhanganywa fhethu huthihi ha zwiko zwa ndondolo ya mutakalo kha sekhithara nthihi ine ya vhuedza vha si gathi a si zwe ra zwi lavhelela  . 
Mveledziso nga u angaredza ndima ya u thoma tshigwada tsha maipfi , tsumbo : maipfi a pfanapheledzo kha English na Afrikaans , maipfi a re na thangi nthihi tsumbo : murathu  . 
Ndi tshigwada tshihulwane tsha ikonomi dzine dza khou bvelela  . 
Muraḓo muthihi wa komiti u tea u ḓivhadza na u thoma therisano  . 
Mafhungo a mvelele s Vhala a sa kombetshedzwi kanzhi a tshi itela u ḓiphiṋa na u wana mafhungo u buḓa na maṅwalwa a tshakhatshakha o gudwaho , ṱalutshedza nyanyuwo ya ene muṋe na u haseledza tshakha dza maṅwalwa dzine a dzi takalela na u themendela maṅwalwa kha vhaṅwe  . 
U kopolola na u ṅwala maṅwalo o fhambanaho nga tshivhumbeo ( tsumbo , garaṱa pfufhi dza thambo , tsumbo , ya mabebo , milaedza , mutevhe wa zwithu na zwiṅwevho ) Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : Muṅwalo U ṅwala maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone . 
Kheya maṅwe a mahumbulwa e vhathu vha a ita nga ha uri ndi ngani vha tshi vhulunga muḓagasi  . 
Naho zwo ralo , tshenzhelo huṅwe fhethu yo sumbedza zwithu konḓaho maelana na u tholwa hu bvelaho phanḓa ha vhashumi vha re hone hu tshimbilaho na khetho iyo  . 
U ṋetshedza mishumo 126 . 
Kha vha rumele khophi ya luṅwalo lwa vhufhura vhangwaho nga zwiḽiwa zwi sina pfushi  . 
Fhedzi , sisteme ya khasho i a kona u vha na vhupfiwa nga maanḓa kha ndambedzo ya u ita mbekanyamushumo  . 
Yuniti ya Bindu ya Poswo c U vhona uri mbekanyamaitele dzi khou vha hone dzine dza bveledza maana a zwishumiswa zwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa  . 
Vhagudi vha tea u khwaṱhisedza u pfesesa havho ha vhulapfu nga mithara ya 1 , na nga u shumisa vhulapfu ha mithara u ela . 
Iṅwe wadi i nga vha na vhukavhamabufho ya vhilaela nga phosho na tshikafhadzo  . 
Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi . 
Miṅwe mishonga a yo ngo katelwa na luthihi kha u badelwa , khamusi ngauri ahuna vhuṱanzi ha kiḽinikhala kana ngauri a i dzhiiwi sa mishonga i sa ḓuri . 
Vhubindudzi kha sekithara ya vhuendi vhu khou ḓisa mveledziso na u sika mishumo sa tshipiḓa tsha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ya Afrika Tshipembe , yo sedzaho kha u fhaṱwa ha nethiweke ya vhuendi ha tshitshavha ho ṱanganelaho u mona na shango . 
U ṅwala mutevhe wa maipfi a tshi tevhela ndaela ( sa : mutevhe wa vhurendi )  . 
Adzhenda ndi mutevhe wa zwiteṅwa zwi angaredzaho mafhungo ane aḓo vha a tshi khou ambiwa nga hao muṱanganoni . 
Dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru . 
Vha zwi ḓivha hani arali vha tshi swikelela ṱhoḓea ? 
Vhuḓifhinduleli uvhu vhu ḓo thoma u shandukisa vhuvha ha vhushaka vhukati ha Phalamennde , Vhusimamilayo , na Khorondanguli , sa vhalanguli vha nḓisedzo ya tshumelo  . 
HU NGA KHA ḒI ṰAṰISANWA URI SISITEMU YA KHETHULULO U YA NGA MUVHALA YO VHA NDINGEDDZO YA U LAULA PHAMBANO YA MIRAFHO YE YA KHAKHA TSHOṰHE  . 
Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996 wo ta maitele a kuvhusele kwa shango  . 
Fhedzi hu kha ḓi vha na zwinzhi zwi teaho u itwa  . 
GCIS yo thomiwa nga 1998 u ya nga maitele a Tshiteṅwa 239 tsha Ndayotewa sa tshiimiswa tshi no vhona uri mafhungo na milaedza ya muvhuso zwi ya vhathuni nga nḓila ine ya pfala nahone zwi tshi tshimbilelana na ṱhoḓea dzi kombetshedzaho dza ndayotewa ya shango . 
U vha kha tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga lutihihi ndi u pfuka mulayo . 
Vhadzheneli vha humbudzwa uri nḓivhadzo ya muṱangano na adzhenda ndi zwipiḓa zwa ndeme zwa muṱangano  . 
Mulangavundu wa Devhula Vhukovhela , Vho Supra Mahumapelo , vho thola tshigwada tshine tsha vha na dziMEC ṱhanu na meyara mbili u sedzulusa na u tandulula khaedu dza nḓisedzo ya tshumelo vhuponi u hu . 
Mudededzi wa Ngudo ya zwa Vhutshilo , mueletshedzi kana muraḓo wa tshiṱafu wa tshumelo ya zwa muhumbulo arali e hone , kana muṅwe muthu o teaho , u fanela u ṋetshedza mme , na khotsi , arali na ene e mugudiswa , ngeletshedzo kha mishumo na vhuḓifhinduleli havho sa vhabebi  . 
Khoudu yo ṋetshedzwa u itela ndaṱiso i vhaisaho na yo khetheaho ya u tambudzwa ha vhasidzana vhe vha kombetshedzwa u dzhenela kha zwa u rengisa mivhili  . 
Phethisheni ndi iṅwe nḓila ya u ṋetshedza mbilaelo kana fhungo ḽi kwamaho tshitshavha kha tshenzhemo ya Phalamennde uri i dzhie vhukando vhu re kha maanḓa ayo  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kararu  . 
Mushumo wa 2 Ndi maga afhio ane Komiti ya Wadi ya havho i nga a dzhia u lugisa u sa lingana huṅwe na huṅwe he vha hu wana ? 
Thendelano dza khadzimo ine ha vha na uri muthu a nga renga mavu nga murahu ha tshifhinga dzi a vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe  . 
Ni vhona u nga mulaedza u ḓo ṱuṱuwedza vhathu uri vha si tsha daha ? 
U farwa ha Muṱangano uyu zwi ḓo konisa Afrika Tshipembe u ṱavhanyisa mveledziso ya na vhubindudzi kha sekithara ya aquaculture nga kha mafhungo na u kovha nḓivho khathihi na zwikhala zwa vhuṱumani . 
Lavhelesani tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwigwada zwa zwiḽiwa ni ambe na khonani yaṋu ngazwo : Ndi zwiḽiwa zwifhio zwi re kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe ? 
Ndi mulandu wa vhutshinyi u vha na tshiṅwe tsha zwithu izwi fhethu ho kuvhanganiwaho . 
U dzhenelela hu thusa miṱa u vhulunga tshelede , na u engedza mbuelo ya muvhuso , zwine zwa nga thusa u badelela u dzhenelela kha ndango ya fola na vhuṅwe vhuvhekanyandeme ha mbekanyamaitele  . 
Kha kuvhonele uku kwa ngoho hune mikano ya vhathu ya dzhielwa nṱha , zwi a pfala zwavhuḓi vhukuma u dzhiela nṱha tshenzhelo ya vhaṅwe  . 
Vho engedza muunḓiwa nahone ha sa dzhielwe nṱha iyi tshanduko musi hu tshi itwa mbadelo i tevhelaho  . 
Vha fanela u vha na ofisi Afrika Tshipembe kana muthu wa zwa mulayo a re na ofisi Afrika Tshipembe uri vha tendelwe . 
Komiti dza NCOP dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ṱoḓisisa na vhulavhelesi , sa tsumbo , Komiti ya u ṱoḓisisa na vhulavhelesi ya zwa Dzinnḓu , ya Mishumo ya Muvhuso na ya Vhuendi . 
Vhaswa vha vha tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone , nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona , u diṱama na u ḓimanḓafhadza vhone vhane  . 
Stalplein ho bveledzwa hafhu mathomoni a vho 1980 , musi tshanduko kha Tuynhuys dzi tshi itea u itela uri hu vhe na Ofisi ya vhe vha vha vhe Muphuresidennde wa Shango  . 
Fhedzi TB ndi mini ? 
Mulayo wa lushaka u fanela u ita mbetshelo ya u kona u wana , u dzhielwa na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo . 
Tshifhinga tshine tsha shumiswa kha Mbalo tshi na ndeme kha nyaluwo ya zwiteṅwa na zwikili zwa Mbalo . 
Vharangaphanḓa vha Sialala vha tea u ṋewa tshifhinga tsho teaho uri vha dzhenelele kha vhugudisi , u aniswa na u khwaṱhisedzwa . 
Mvelelo dzi anḓadzwa mafheloni a Nyendavhusiku khoudu ya vhuḓifari ya vhaasesi vhenevho , na nḓila dza u kombetshedza khoudu ya zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela  . 
Naho hu na nḓowelo i kulaho miraḓo ya data idzi , nyimele ya Mauritania ṱhaṅwe na ya Togo dze dza bulwa mathomoni dzi sumbedza uri mivhuso na zwitshavha zwayo i nga ita zwinzhi u tandulula fhungo  . 
U vhona wa ḓivha kuvhonele kwa muṅwali . 
Vhadzudzanyi vha sesheni ya ṋamusi vho nkhumbela uri ni ndi sedze musi ndi tshi amba kha uri WTO na dziṅwe thendelano dza thengiso dzi nga tikedza hani u bvelela ha thengiso i sa nyeṱhi , ire na mikhwa nahone i sa dzhii sia  . 
Phosiṱara yaṋu i tea u ṱuṱuwedza vhaṅwe uri vha vhulunge maḓi . 
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila i leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo  . 
Kha vha humbule zwi tevhelaho musi vha tshi pulana muṱangano kana wekishopho ine vha ḓo vha vha tshi khou tshimbidza  . 
Ndo ni vhudza uri ni vhuye fhano nga hafu u bva kha iri ya vhuṱanu . 
Hune zwa konadzea , kha vha dzhenise na Vhakhantshelara vha muvhuso wapo na vhaofisisri kha thandela-mishumo yavho ndi ya ndeme  . 
DQ98 i tea u shumiswa kha u wana thodea dza u thogomela muthu ane a sa kone u diitela tshithu  . 
Zwiteṅwa nga ha vhoraphalamennde vho farwaho na mbadelo dze vha hweswa  . 
Kha vha ntendele zwino ndi ambe nga ha izwi zwiṅwe zwiṋa zwa ndeme na dziṅwe mbekanyamushumo . 
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo  . 
U vhala khungedzelo . 
Khonadzeo i hone , fhedzi thekinoḽodzhi i nga vha i kha ḓi ḓuresa kana i sa dzuli i hone  . 
A lindela u vhalulwa vhathu vho no tendelana nao a kona u sainiwa . 
Tshumelo yatsho  . 
Vha tshi ita izwi , vha tea u dzhenisa miṅwe ya mihumbulo nga ha zwiṱirathedzhi zwa u dzhenelela  . 
Vha humbelwa uri vha ri kwame kha 0860 00 4367 arali vha si na vhuṱanzi ha uri vha nga dzhoina GEMS . 
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo . 
Mbuelo dzine vha tea u badelwa dzone ho vha hu phensheni ya GEPF na mbadelo ya ḽivi u bva kha Muhasho wa zwa Mishumo , zwine Tshikwama tsha Ndindakhombo tsha wela nga fhasi hazwo  . 
Vharangaphanḓa vha ngudo vho teaho vha ḓo fhululedzwa nga ha mvelelo dzavhuḓi idzi  . 
Mbekanyamushumo ya u thoma zwithu zwiswa . 
Vhunzhi ha maswole a Vharema vho lwa kha nndwa iyo fhedzi vha sa farwe zwavhuḓi nga vhanga ḽa muvhala wa lukanda lwavho  . 
Kha maitele aya ndangulo a mialyo yoṱhe i langaho mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi , ye nga tshifhinga itsho , ya vha i kha ḽi langulwa kha vhuimo ha vundu , yo ṋeiwa vhuimo ha lushaka ha muvhuso lwa tshifhinganyana nga fhasi ha vhuḓi fhinduleli ha Minisiṱa wa zwa Vhulamukanyi , nga murahu ha izwo , ndangulo ya milayo yo vhalaho yo dovha hafhu ya ṋekedzwa mavundu o fhambanaho . 
Vhunzhi ha vhagudi vhaṱuku vha a konḓelwa u ṱalutshedza zwithu zwa 3-D zwa dzhomeṱiri u bva kha zwifanyiso . 
Nga u ralo a thi vhoni izwi zwi nnḓa ha mitalo iyo na luthihi  . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u tendela mimasipala u ḓirandela tshifhinga tsha u vha ofisini ha komiti dza wadi  . 
Ndi nga mini ni tshi vhona e ene muanewa muhulwane ? 
Mbekanyamushumo ya u swikelela ine ya ḓo vhudza tshitshavha , hu tshi katelwa na zwigwada zwi so ngo tsireledzeaho , nga ha khonadzeo ya u shela mulenzhe . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga phasiswa fhedzi nga murahu ha musi ho dzhielwa nṱha themendelo dziṅwe na dziṅwe dza Khomishini ya zwa Masheleni . 
Hezwi zwi thusa vhone uri vha kone u divhonela uri tshivhumbeo tsha website ndi tshivhumbeo de na uri zwire ngomu ndi zwa mufuda de  . 
Izwi zwi amba uri u ita vhuloi hu nḓila ya vhurereli zwi tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi tshewa uri naa vhuloi vhu tea u sa tendelwa nga mulayo  . 
Maitele a u vhiga Mivhigo i tea u ṋetshedzwa kha miṱangano ya QLTC na u ṱanganedzwa phanḓa ha musi i tshi rumelwa kha vhuimo vhu tevhelaho . 
Vhana vha muṅwe mubebi a vha na hune vha kwamana hone na ndondolo . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u sedzana na khumbelo yavho . 
Heyi i nga vha ndivho ya ngudo mbili . 
Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho . 
Tshikolo tsha zwa shishi ( nga fhasi ha zwiṅwe zwo tiwaho nahone nga fhasi ha thendelano ya mbadelo murahu na nyingambadelo . 
Ri fanela u lwa na vhugevhenga , fhedzi u fhirisa afho , ri fanela u vhumba nga huswa tshitshavha tsha hashu hu si u vhumba zwiito zwa vhugevhenga  . 
Fomo i a wanalea ofisini ya tsini ya zwa badani . 
Mafhungo oṱhe o bulwaho nga fhasi ha kuitele a vhewa luvhondoni uri miraḓo yoṱhe ya tshigwada i a sedze  . 
Vhulwadze ho mbo ḓi bala nga ḽa 30 khubvumedzi 2009 e vhuongeloni ha UNION  . 
Zwigwada zwo fhambanaho zwaDziminisiṱa zwi ḓo tshimbidza miṱangano ya nyanḓadzamafhungo nga kha GCIS mafheloni a ṅwedzi uno , hune ha ḓo ambiwa nga zwe mihasho ya swikela kha themo iyi . 
Vhaenda nga ṋayo vha tsivhudzwa u vha na vhuṱanzi ha uri musi vha tshi shumisa dzibada vha songo vhea vhutshilo havho khomboni kana ha vhareili . 
Kha vha kwame ndangulo ya International Trade Administration Commission kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
U bveledziswa ha mugaganyagwama wa masheleni a wadi ane a langwa nga nzulele u konisa tshitshavha u ya phanḓa na pulane yatsho nga u ṱavhanya zwo rerwa nga hazwo na zwone  . 
Kha vha ṋee maga a CBP na u ṱalusa ndivho ya ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Bugu iyi i dovha ya dzhiela nṱha na u shumisa phurogireme dza vhugudisi na u fhaṱa vhukoni na ngudo na ṱhoḓisiso  . 
U shela mulenzhe kha vhugudisi , mutholi u tea u kona na u ḓi imisela u ṋekedza vhugidisi  . 
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i ḓo humbela Muhwelelwa ( muthu ane a khou ita vhutshinyi ) uri a songo vha tambudza nga nḓila yo bulwaho kha Afidaviti . 
Khethekanyo ya 198 ( b ) ya Ndayotewa ntswa I nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo bulwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa . 
Tshipiḓa tshine tsha konḓesa nahone tshine tsha ṱoḓesa tshifhinga tsha muṱangano ndi u dzudzanya  . 
Zwine zwa ḓo bvelela sa muṱangano une wa ḓo farwa nga datumu iṅwe ya phanḓa  . 
Ndi zwishumiswa zwifhio zwine zwa shumiswa kha kutshimbidzele kwa u langula thandela ? 
Kha u lwa na samba ḽa HIV na AIDS , khamphani ya muvhuso ya zwa mishonga , Ketlaphela , yo thomiwa na uri i ḓo shela mulenzhe kha ṋetshedzo ya dziantirithirovairaḽa kha Muhasho wa Mutakalo . 
Sethe ya u thoma i elana na ṋetshedzo ya vhurangaphanḓa , tsumbavhuyo na thikhedzo  . 
Phalamennde i ita uri Khorondanguli i vhe na vhuḓifhinduleli nga u phasisa mugaganyagwama , nga u vhudzisa mbudziso dza phalamenndeni , u vha na khanedzano dza phalamenndeni nga ha mafhungo a ndeme na nga u ṋea makumedzwa na u voutha kha makumedzwa a yelanaho na mushumo wa muvhuso . 
Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho . 
Arali mufu o dzhena kha mbingano ya tshirema ( Mbingano ya u Thoma ) na Musadzi A a dovha hafhu a dzhena kha mbingano ya mulayoni na musadzi B , hu songo thoma ha fheliswa mbingano ya tshirema , mbingano ya mulayoni a yo ngo tea u vha hone nahone ndi mbingano ya tshirema ine ya vha yone mbingano yo teaho  . 
Rekhodo dza khabinethe na komiti dza khabinethe  . 
Dzinetiweke dza Bisi dzi Ṱavhanyaho i re Tshwane ine ya ḓura miḽioni dza R107  . 
Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu , vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni  . 
Vha ṱoḓa u ṋewa tshifhinga tsha u thetshelesa Luambo lwa u Engedzedza u itela ndivho nnzhi dzo fhambanaho na u pfesesa ( tsumbo : mafhungo ) na u ḓiphiṋa ( tsumbo : tshiṱori kana luimbo )  . 
Ri fululedza lwa tshipentshela muvhuso na vhathu vha Cuba musi vha tshi khou pembelela miṅwaha ya 50 vho wana vhuḓilangi he , nga zwenezwo , vha vha vho wana mbofholowo ya u nanga nḓila yavho ya mvelaphanḓa  . 
Hezwi zwi katela tsireledzo ya mupo nga milayo yo teaho na maṅwe maga u thivhela tshikafhadzo ya mufhe na tshinyadzo kha vhudzulavhathu , u ṱuṱuwedza ndondolamupo , na u tsireledza mveledziso ya vhudzulavhathu yo khwaṱhaho  . 
Mushumo wa Luswayo lwa Lushaka a nga ambiwa ngao na dokotela  . 
Mbuelo dzi si dza tshelede ndi dza ndeme kha mbekanyamushumo dza CBNRM  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwikili zwa luambo zwo vhalaho u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwa zwikili zwi konou u lingwa kha themo na ṅwaha . 
Dzikhophorethivi dzo vulelwa muthu muṅwe na muṅwe ane a kona u shumisa tshomedzo dzadzo na u ḓiimisela u ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u vha muraḓo  . 
Ndi zwa ndeme u shumana na zwa tshandukiso ya vhune ha mavu nga vhukoni u itela uri hu vhe na mulalo kana vhudziki mahayani na makete u fulufhelwaho  . 
Zwo tea uri ri vhe na sisiteme ya thendelano ya u sedza kushumele nga maanḓa kha vhulanguli ha nṱha . 
Minisiṱa wa Vhuendi vha ḓo ḓivhadza ḓuvha ḽine e-tolling ya ḓo thoma u shuma ngaḽo . 
Arali nga murahu ha u sedzuluswa hafhu , Mulayotibe wa wanala u tshi fusha ṱhoḓea dza Phresidennde , Phresidennde u fanela u tendela na u saina Mulayotibe , zwa sa ralo Phresidennde a nga- a tendela na u saina Mulayotibe ; kana b u fhirisela kha Khothe ya Ndayotewa uri hu dzhiwe tsheo nga ha u anana hawo na Ndayotewa  . 
Izwi zwi livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya sumbedza ṱhoḓea dza mafulo a tshifhinga tshilapfu a vhuedzaho , a lwaho na khethululo , u ṱalula mbeu , vengo ḽa vha funanaho nga mbeu nthihi na vengo ḽa vhabvannḓa khathihi na uri vhathu vhoṱhe vha pfe vho tsireledzea  . 
Mutshimbidzi u tea u dzula e kha mbekanyamushumo lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwa mutakalo zwo linganaho Kuḽele kwa mutakalo ku fanela u takadza na ḓiphiṋa ngakwo . 
Khabinethe i fhululedza Market Theatre ngei Johannesburg kha u pembelela miṅwaha yayo ya 40 i hone . 
Zwazwino ndo dzhia tsheo ya u humisela Mulayotibe murahu Phalamenndeni uri u sedzwe hafhu ngauri zwi nga itea wa si phase kha muhulwane wa ndayotewa  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka , milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo , kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa nṱha ha wa vunḓu . 
Kha dziṅwe nyimele , tshigwevho ndi miṅwaha ya fumi ya u dzula dzhele . 
Ndi dzifhio mbonalo dza thendelano ya u kovhekana mikovhe hu sa dzhii sia nahone hu linganaho ? 
A(lifabethe dza Tshivend(a dzi d(i fana na dzi re hone kha Tshiisimane , phambano ndi uri kha tshivend(a a ri na c,j na q  . 
Ri ḓo tea u dzudzanyulula thuso ya masheleni ya Tshikwama tsha Mvusuludzo u ya kha nyimele ya zwino , hu na vhulondo ho khetheaho kha mabindu ane o no kwamea nga khakhathi dza poḽitiki  . 
Mudededzi u ḓivhadza uri mushumo wo itwa nga fhasi ha nyimele dzo tiwaho  . 
Hu themenndelwa uri ngudo dza mathematiki dzi tea u tou fombe kha khaphasithi na voḽumu kha themo tharu dza ṅwaha ( Themo ya 1 , Themo ya 2 na Themo ya 4 ) , zwine vhagudi vha tea u tou fombe khazwo kha Themo ya 1 hu nga kona u vha u bveledza luambo lwa u amba nga ha zwinzhisa nga khaphasithi na u vhambedza kha voḽumu , kha Themo ya 2 vha nga kona u ita vho livhana na mbambedzo fhedzi na uri kha Themo ya 3 vhagudi vha i nga shuma na zwa u ela zwi si zwa fomala zwa muelo . 
THILIVHALI : Zwa u takala haṋu a zwi ntshumeli tshithu , ndi khou ṱoḓa masheleni anga ane na nkoloda ṋamusi  . 
Naho zwo ralo , hu na zwiitisi zwinzhi zwa uri ndi ngani vhaṅwe vhorabulasi vha sa nangi u shumisa zwa u kona u bveledza zwithu zwinzhi nga mutengo wa fhasi u fhira ḽiṅwe shango , tshiṅwe hu tshi vha lutamo lwa u khwaṱhisedza vhubveledzi ha zwiḽiwa bulasini nga nṱhani ha u sa khwaṱhisedzwa ha mimaraga  . 
Penndani ngomu ha bogisi ḽa zwienda nga muvhala wa lutombo u re na vhudala ni ḽi ladze nga lurumbu . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u kona u swikelela tshumelo dzoṱhe dzine vha tea u dzi wana nga nḓila i linganaho  . 
Musi hu tshi shumiswa mulayo zwao muthu muwe na muwe u na pfanelo ya u ita thesitamennde kana wili lune a ta vhalaifa vhane a funa  . 
U itela uri SAX i tshimbimbilelane na SOE zwine zwa vha zwiimiswa zwa tshitshavha zwihulwane na u ita uri hu vhe na khonadzeo ya u shanduka kha ndambedzo na u ḓidzhenisa ha zwiimiswa zwa phuraivethe , SAX i nga kha ḓi shandukiselwa kha khamphani ya tshitshavha . 
Bugu dzo nanguludzwaho dza u vhala - Bugu dzo ṅwalwaho hu tshi shumiswa girama na ḓivhaipfi kha maimo o fhambanaho  . 
Mudzia u ḓifulufhela wa muhumbulo wo ṱanḓavhuwaho - uyu ene u ṱanganedza mihumbulo miswa na ngelekanyo , u thetshelesa nga vhuronwane , ha haṱuli , u kona u dzhia tsheo , u na vhuḓifulufheli na hone u ita uri vhathu vha pfe vho vhofholowa  . 
Vhagudi vha wanulusa mbonalo ya zwithu zwi re na zwivhumbeo zwa 2-Daimesheni ( 2-D ) na 3-Daimesheni ( 3-D ) nga u vhekenya , u dzudzanya , u ṱalusa na u zwi ṋea madzina . 
U vhala tshiṱori ho sedzeswa muanewa muhulwane . 
Hezwi zwi sumbedzisa u aluwa ha demokirasi hune vhadzulapo vha dzhenelela kha vhurangeli ho sedzaho kha uri muvhuso u vhe na vhuḓifhindeleli wolumbama kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Tsumbo ya 1 : Ndi zwa ndme u ri vha divhe u ri tshipikwa tsha tshumelo ya tshitshvha ndi minina u limuwa u ri tshinwe na tshinwe tsine vha tshi ita naho tshi nga vha tshituku hani , tshi thusa kha u khunyeledza vhudi ha zwi itwaho nga vhothe  . 
Zwi nga thusa arali hu tshi nga dodombedzwa mafhungo a no fana nga mivhala i no fana u itela u tikedza kutshimbidzele kwa asesemende  . 
Mbilo yavho ya mushonga i nga haniwa nga GEMS nga ṅwambo wa zwiitisi zwo fhambanaho , sa thaidzo dza vhuraḓo na u thivhelwa ha thendelo dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Vha tea u i vusuludza nga murahu ha miṅwaha iyi . 
Mielo yoṱhe kha Gireidi ya 1 ndi i si fomaḽa . 
Vha na muhumbulo wa uri mulayo wo ḓoweleaho u tea u shumiswa kha u shumana na vhugevhenga he vhathu vha wanwa mulandu khaho . 
Vhavhilaeli vho mbo ḓi dzhia tsheo ya u ḓifhaṱela dzinnḓu nga vhone vhaṋe , hone hu uri vhaṅwe vho fhedzisa nnḓu dze dza vha dzi songo fhela vha tshi khou shumisa matheriala kana tshomedzo dza vhone vhaṋe  . 
Kopi ya gwati la khetho ine ya funwa lo newa sa Anekidzha B. 
Ayo madalo o vha a tshi tshimbilelana na milayo yo ṱanganedzwaho ya vhuthu ( Ubuntu)malugana na u ṱhonifha vhaaluwa . 
Hezwi zwi khou thusa kha u ṱuṱuwedza u pfesesana huhulwane vhukati ha vhabvannḓa na zwitshavha zwapo  . 
Sa musi fulufhelo na vhuḓifulufheli kha khonadzeo ya nyito dzo ṱanganelanaho na kuvhusele kwa dimokirasi u itela u fhelisa vhushai zwi dovha zwa vha zwa ndeme kha u fhaṱa tshumisano dza tshanduko , u davhidzana zwo swikelelwaho na u lulamisa kuvhonele kwo khakheaho zwi dovha zwa vha zwithu zwa ndeme  . 
Khabinethe i fhululedza vhoṱhe vho winaho kha Pfufho dza Pfanelo dza Vha re na Vhuholefhali dza Lushaka dzo farwaho nga ḽa 11 Ṱhafamuhwe 2016 . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vha tshipiḓa tsha u vusuludzwa ha Vhushaka Vhuswa ha Mveledziso ya Afurika ro sedzesa kha u thomiwa ha mbekanya mushumo ya themamveledziso yayo , ine ndi riṋe ro rangaho phanḓa u bveledzwa ha themamveledziso ya nḓila ya Devhula-Tshipembe . 
Tshanduko ya kilima i kwama ḽifhasi ḽoṱhe nahone hu tea u waniwa thandululo nga u angaredza , hu tshi khou dzhielwa nṱha nyimele dza dzingu na dza lushaka  . 
Ro kona u dzhia maga ashu a u fhedzisela a mbofholowo kha nyimele dza mulalo vhukuma  . 
Kha vha ite u ri vhagudi vha ḓidzudzanye kha zwigwada zwavho u bva kha mulapfusesa u ya kha tshipfufhisesa . 
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe kha thendelano iyi ḽi ḓo ta vhalavhelesi vhavhili vha Phanele  . 
Na uri ri ḓo kaidza u engedzea huṅwe na huṅwe ha khuḓano nga musudzuluwo wa mmbi dza muvhuso wa Chad kha ḽa Sudan  . 
Izwi zwi amba uri hu na vhathu vhanzhi vho gudaho u vhumba nga u tou vhona mavhumbele a vhan(we  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Ndayotewa ntswa na ndayotewa iṅwe na iṅwe ya vunḓu ine ya nga phasisiwa . 
U fhaṱa tshiporo tshiswa tsha malasha u itela u vula mbulungelo ya malasha ngei Waterberg , na u hudza zwiporo zwa malasha zwine zwa vha hone fhethu ha u vhulunga malasha ha vhukati na u khwinisa tshiporo tsha malasha tsha u ya Richards Bay na tshiporo tsha tsimbi tsha u ya Saldanha  . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 2 a tshi thivheli Minisiṱa we a vha e sinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , u isa phanḓa sa minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 911a ya Mulayotewa muswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B. 
Arali ṅwana a tsiwana , ṱhanziela dza lufu dza vhabebi zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani  . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri khasho ya tshitshavha i ḓo bvela phanḓa u shumela dzangalelo ḽa vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe  . 
Ramilayo wa miṱani u thusa vhathu uri vha pfesesane musi hu na phambano malugana na u londola vhana na u kona u vha na vhukwamani na vhana , nga u vha konanya . 
Khetho dza dzithirasitii dza vhathu vhararu vha khethiwaho nga miraḓo dzi ḓo vha vhukati ha ṅwedzi wa Luhuhi na wa Fulwana 2014 . 
Fomo dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi ṅwalisaho dzigoloi . 
Hezwi zwi tshimbilelana na NDP , i dzhielaho nzhele u dzhenelela tshoṱhe ha ṱhanganelo ya dzingu ḽa SADC khathihi na u vhona uri mupo na tshanduko i linganaho ya ikonomi ya khaboni -re fhasi zwi khou ya phanḓa . 
Kha vha vhone zwa uri masia a kutshilele , ikhonomiki , tshiimiswa na vhupo zwi a pulanelwa  . 
Vhafumakadzi vha mamisa vhana maḓamu avho ngeno vhanna vha tshi mamisa vhana maboḓelo  . 
Komiti dzi nga ṱoḓisisa mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho tshitshavha ane a wela fhasi ha fhethu ha vhuḓifhinduleli . 
Dokotela Vho Andre Mark ( Andre ) Ferreira ( a vha tsha tea u khethiwa hafhu )  . 
Mveledziso dzine dzi nga kwama vhupo kana vhathu nga nḓila i si yavhuḓi dzi tea u khwiniswa nga kha u khwiniswa ha maṅwe masia a fhethu henefho  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani , zwiḽipi zwa miholo , vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe , dzibadzari , thuso ya zwa mutakalo , kana masheleni ane a vha hone , hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe  . 
U bveledza pulane ya nyito ya wadi nomboro ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo , poswo kana email  . 
Muhasho u ḓo sedza khumbelo yavho wa dovha wa vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza khumbelo . 
Vhathu vhanzhi vha a tenda kha mushonga wa hayani , kha ṱhangu , na zwiṅwe zwine muvhuso wa sa zwi langule  . 
Kha u dzhia tsheo ya uri vha nga ṋetshedza thendelo ya u kuvhanganya , hu ḓo shuma maitele o ḓoweleaho a u ṋea thendelo nga vhalanguli vho fanelaho  . 
Arali mukolodi a tshi toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu saathu u fhela minwaha ya fumi muthu uyo a nga ita khumbelo ya mvusuludzo  . 
Khombo khulwane ndi ya u hadzima zwinzhisa wa vhulunga zwiṱukusa kha bindu  . 
Mikhwa ya muṱa yo no shandwa na uri yo dzhielwa fhasi nga tshivhumbeo tsha tshitshavha tsha matheriala tshe ra tshi sika  . 
U vula na u ṱanganedza 2 . 
Kha hei themo , kha vha ṋee thikhedzo nnzhi vhagudi kha u linedza havho u rekhoda na u imela u rekanya havho . 
Phalamennde ya nnḓu tharu ( kana nnḓu tharu ) ya 1985 yo vha i na nnḓu dza Vhatshena , vha Lukanda lwa Vhukati na Maindia fhedzi i tshi sia Vharema nnḓa . 
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973  . 
Kha hu nangiwe tshishumiswa tsha u linga tsho teaho tsha lushaka lwa mushumo wo itwaho . 
Vhunzhi ha tserekano ya mahayani i tshimbila muyani  . 
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 i na memorandamu na mabambiri a thendelano ya ṱhanganyo o sikaho khamphani o ṅwaliswaho na Muṅwalisi wa Dzikhamphani . 
Zwivhuya zwa Rekhodo ya Mutakalo ya Mulwadze ndi zwifhio ? 
Bindu ḽavho ḽi ḓo vha ḽi tshi kha ḓi vha ḽo hwala mulandu wo salaho wa VAT arali ḽo vha ḽi tshi kha ḓi koloda musi ḽi tshe ḽo ṅwaliswa sa ḽa mbambadzo . 
Tshelede ya vhuunḓi ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi vha malofhani fhedzi ? 
Vhafhuri vha amba uri vha sumbedza u pfesesa pfanelo dza luambo lwavho kha tshitshavha tsha nyambo nnzhi  . 
Phikhokho ya ḓisedza maḓini ya vhona yo naka vhukuma . 
Musi vhagudi vha tshi vhala bugu nga vhone vhaṋe vha sa thusiwi nga mugudisi , zwi sia zwi khou bveledza vhukoni ha u vhala nga u tou elela , vhuhulu bugu dze vha ṋewa dzone dza vha dzo leluwaho nahone dzi sa konḓi . 
Zwino dizainani ni ḽebuḽe tshiṅwe tshithu tshine na nga tshi ita ni tshi shumisa zwithu zwo vusuludzwaho . 
Khabinethe i vhaiswa nga u fhira fhano shangoni ha Vho Mlungisi Sisulu , mutukana wa vhuvhili wa Vho Walter na Vho Albertina Sisulu , na u fhirisa ndiliso dzayo kha muṱa wavho na dzikhonani . 
Arali komiti dza wadi dza dzheniswa kha u dzhia tsheo ya uri masipala u tea u shumisa vhugai kha thandela dzifhio , hezwi zwi ḓo amba uri wadi dzavho dzi ḓo vhuelwa thwii  . 
Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme . 
Nga kha madzangano aya vha nga ita zwauri vha vha vhe na ndangulo ya mvelaphanda kha tshitshavha tshavho  . 
U shuma na zwitendeledzi na zwikwea zwa saizi dzo fhambanaho na ṱhofunḓeraru dza zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
U Khethulula nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 a hongo tendelwa nga nnḓa ha musi zwo wanala uri u khethulula ho tea . 
Arali vho kavhiwa nga HIV vha na vhud(ifhinduleli ha u sa i rathisela kha mufumakadzi wavho kana mufarisi wavho mun(we na mun(we kha zwa vhudzekani  . 
Hezwi zwi ṱoḓa kuitele kwo fhelelaho na kuitele kwa sisiṱemathiki nga tshitshavha u vhona zwauri ipfi ḽatsho ḽi khou pfala  . 
U bva nga 1994 , mashango aya mavhili o isa phanḓa na u engedza vhushaka na vhufarani hao . 
Uri mpimo ya maṱhakheni kha dzibazari yo bvisiwa nahone zwo ḓo davhidzanwa zwavhuḓi na matshudeni  . 
Izwi zwi nga vha na masia-nda-itwa a si kwao kha uyo murado watshitshavha kana mudzulapo  . 
Sa tsumbo , zwivhumbeo zwinzhi zwo thomiwa nga fhasi ha muhumbulo wa Mbumbano ya Dzitshaka , hu tshi khou tevhedzwa u diimisela ha Tshata  . 
U thetshelesa ndaela dza mutevhe u konḓaho a fhindula mbudziso zwavhuḓi . 
Vhakhantselara vha fanela u vhambedza themendelo dzi bvaho kha vhaofisiri dza ṱhoḓea na dzangalelo ḽa tshitshavha  . 
U kopa , u engedza na u ḓiitela phetheni dzavho . 
U wana vhungafhani ha u dzhenelela kha kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Zwitshavha zwinzhi a zwo ngo kholwa uri mafhungo o raliho a nga vha a tshi khou bvelela . 
Maitele a nga ngomu a zwa vhudavhidzani u ṋea maanḓa vhadzulapo a u dzhenela sa vhashumisani na muvhuso wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone  . 
Arali vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala , u sedza kana u thetshelesa rekhodo nga tshivhumbeo tsha tswikelelo tshe tsha ṋetshedzwa kha 1 u swika kha 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho na tshivhumbeo tshine vha ṱoḓa rekhodo i khatsho . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ranga phanḓa u dzhenelela ha tshivhalo hu shumaho nga kha vhuḽedzani , fhano hayani na mashangoni a nnḓa u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo . 
Vhunzhi ha u tambudziwa hu bvelela hayani ha mualuwa , hune mirado ya muta vha vha vhone vhatambudzi na fhethu hune ha dzuliwa hone hune vhaaluwa vha lavhelwa u tsireledzea hone  . 
Hezwi zwoṱhe zwo ṱangana , zwi kwama nga nḓiḽa mmbi mbuelo ine ra i ṱoḓa uri ri aluse nḓisedzo ya tshumelo na uri ri thome thandela dzashu dza mveledziso  . 
U guda hu konwa nga ndovhololo . 
Muhadzimi u ita vhupfukathendelano vhufhio na vhufhio hu no kwama thendelano iyi a balelwa u lulamisa vhupfukathendelano uhu hu sa athu fhela maḓuvha a fumiiṋa ( 14 ) nga murahu ha musi o humbelwa nga luṅwalo uri u ite ngauralo  . 
U fhata vhukoni . 
Kha sia iḽi , khamphani na vhoramafhungo vha vharema vhoṱhe vho vha vhe zwipondwa zwa u tambudzwa ha pfanelo dza vhathu ho thomiwaho nga muvhuso  . 
Naa vha humbula uri vha nga ita izwi kha tshitshavha tsha havho ? 
Vha vhe na vhuṱanzi uri hune khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya itwa nga muṅwe muthu , luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone  . 
Tshumisano ( DIRCO ) vho lambedza tshipiḓa tshihulwane tsha thandela ya u shandula nga kha Tshikwama tsha Mvusuludzo ya Afrika na Tshumisano ya Dzitshaka , tshine tsho sedza kha u khwaṱhisa tshumisano vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango Afrika  . 
Arali vho no ṅwaliswa kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi nahone vha tshi khou ṱoḓa u khwinisa thendelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi : Vha humbelwa u fekisela mushonga wo randelwaho kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi kha 0866 51 8009 ( nomboro yavho ya vhuraḓo kana ya phurofaiḽi na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi tea u bviselwa khagala )  . 
U thoma vhuimo hu anganedziwaho na Muhasho wa Pfunzo  . 
Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma , dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala . 
U funzwa na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe , na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo . 
Mimasipala yapo yo fhambana i tea u vha na vhukoni ha u sika zwithu u wana thasululo ya thaidzo dzavho dzine vha nga ṱangana nadzo kha zwitshavha zwavho  . 
Sa tsumbo , kushumisele kwa thekhinoḽodzhi dza mafhungo dzi fanaho , na luvhanḓe lwa zwa khomphyutha zwi ḓo leludza mushumo nga ngomu kha zwiṱiriki zwa mutakalo  . 
Fhethu hune tshiimiswa tsha wanala hone  . 
Mbekanyamushumo ndi ya vhukuma , ndi ya ndeme nahone ndi tshithu tshavhuḓi tshi tikedzaho vhutumbuli vhune ha ḓisa ndeme ya tshelede kha mveledziso ya thekinoḽodzhi na vhashumi na zwikili zwi re na vhushaka na nḓowetshumo . 
Nḓila ya khwine ya u ḓivha tshiimo tsha kuvhalele na u khethekanya zwigwada hezwi u ya nga vhukoni havho ndi nga u tou lavhelesa vhagudi vha tshi vhala ḽiṅwalo kana bugu . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u monithariwa ( nga kha maitele a nga ngomu ) na u sedzuluswa ( nga risetshe yo ḓiimisaho ) u itela u ṱuṱuwedza khwiniso i bvelaho phanḓa . 
Khumbelo dzi tea u swika kha Muṅwalisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisela  . 
Kha vha fhungudze mbadelo dza muḓagasi nga u aina zwithu zwavho tshifhinga tshithihi  . 
Khonadzeo ya u vhumba hafhu tshibveledzwa itshi u itela vhadededzi i nga dzhielwa nṱha  . 
Miḽioni dza R25 dzi ḓo shumiswa kha u gudisa vhomaḓilonga , u itela u vhona uri vhukoni vhune vha fanela u vha naho vhu a shumisea nga murahu ha 2010  . 
Kha vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe zwibuḽoko zwa u fhaṱa zwa ṱhofundeiṋa zwa saizi dzo fhambanaho zwa 9 . 
Muvhuso u khou tikedza tshoṱhe sialala na mvelele dza tshitshavha tshashu tsho ṱanganelaho na u sumbedzisa uri izwo zwi tea u livhana na pfanelo dza ndayotewa . 
A vho ngo diimisela u fha mavu afho na tshifhinga tshavho kha CBNRM nga nnda ha musi zwi tshi tou vha khagala , zwauri vha do vhuelwa  . 
Dr Ismail Bhorat na tshigwada tshavho kha vhutumbuli ha muaro kha tshetshe dzi sa athu bebwa ngei Vhuongeloni ha Vhukati ha Inkosi Albert Luthuli  . 
Hune vhatholiwa vha sa kone u n(etshedza thuso yo teaho nga vhone vhane , vha tea u fhirisela muthu ane a khou t ( od(a thuso kha vhashumisani vho teaho vhane vha d(o sumbedza nd(ila na u n(etshedza ngeletshedzo yo teaho  . 
Tsumbo , u ṅwala pharagirafu ya ṱhaluso u itela u ṱalusa tshithu tsha mivhala minzhi . 
Vhorabulasi vha nangaho khetho iyi vha ḓo tea u vha vha na zwikili zwa vhulanguli zwo eḓanaho u shumana na tshikolodo , na tshenzhelo ya murahu kha vhulimi  . 
Dzo sika mishumo thwii ya 10 000 na miṅwe yo ḓaho ngayo ya 65 000 . 
Fhedzi u fhambana ha madzina a zwi iti uri hu fhambane maitele a ngomani iyi  . 
Kha mulandu wa S v Hamunakwadi,156muhwelelwa o vhulaya mme awe nge a tenda uri vho mu lowa . 
Mulayo , u tou fana na miṅwe milayo kha Dzhango ḽa Afrika na huṅwe-vho , u iledza vhuloi na zwiito zwi re na vhushaka na vhuloi . 
Dzi nga kha ḓi itwa nga vunḓu , tshiṱiriki kana kiḽasita . 
U tandulula thaidzo dza tshelede dzi dzhenisaho ṱhanganyelo na tshintshi kha dzi rannda kana dzisenthe . 
TOT i tea u ḓisa ngudo dza ndeme na tshenzhelo dzo wanalaho kha vhugudisi ho fhiraho ha komiti dza wadi dzo itwaho kha tshiṱiriki  . 
Jabu na mme awe vha ya makete  . 
U ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe tshithu tshithihi malugana na mbekanyamushumo i fanaho  . 
U tshinyadziwa ha ndaka ndi vhugevhenga vhune vhu fhambana na mafhungo a vhukuma . 
Khathulo yo fhiwaho nga Khosi i si na maanda kana Gota i dzhiiwa i siho nahone a i vhofhi kha avho vha kwameaho nga nnda ha musi zwigwada zwi kwameaho zwi tshi i tanganedza  . 
I ḓo dovha ya shuma sa tshishumiswa tsha vhueletshedzi kha mihasho ine ya ḓo vha i tshi khou ṱoḓa tshumelo dzi tshimbilelanaho na mafhungo a GCIS . 
Muano wa tshikolo wo vha u ufhio ? 
Ri tea u dzhenelela kha dibeithi iyi na u sa i tinya , ngauri mbofholowo ya vhukuma ya zwa ikonomi i tea u swikelelwa zwa vhukuma nga tshifhinga tshashu  . 
Vhathu vha tea u divha nga ha dzimbekanyamishumo na uri vha kwama hani mbekanyamushumo yavho ya vhupo uho . 
Tshenzhemo i songo linganaho zwenezwo i ṋekedzwa nyimele iṅwe na iṅwe , hu na mavhaka na u fhenywa hu bvaho kha ndeme ya dokhethe zwine zwa fhedzisela zwo ya khothe  . 
Mahoro o redzhisiṱariwa kana u ṅwaliswa hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka nahone a khou pikisanaho kha khetho dza Buthano ḽa lushaka , a nga nanga vhonkhetheni kha idzo khetho , u bva kha mutevhethanḓḓu wa vhonkhetheni wo dzudzanyiwaho hu tshi tevhelwa Muengedzo uyu na mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka  . 
Pulane ya thandela u pfesesa zwishumiswa zwa u linga zwi fhafla vhagudi uri vha kone u vhona ndeme ya mishumo ya vhone yaho u mona na shango  . 
Tshikhukhulisi tsha Ndinganyiso ya kutholele ndi tshifhio ? 
Phambano dzi kha zwivhuya , hu si zwi si zwavhudi-vha nga engedzedza u itela uri thandela i bvele phanda . 
Tshifhinga ḓe tsha ḓuvha Kha vha ṅwale fhasi mvelelo dzavho dza guḽukhousu yavho ine vha tou ḓiṱola sa zwe zwa sumbedzwa khasiaṱari 12-13  . 
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe dza minethe ya 15 luvhili kana luraru nga vhege hu tshi shumiswa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege . 
Mashaka vha nga dzhia tsheo ya u fhisa tshitumbu , huvhe mulora fhedzi une wa vhuya hayani . 
Dzangano la ndangulo yapo li shuma nahone li dzhiela ntha vhudifhinduleli halo  . 
Arali vha kha ḓi vha vha songo fushea nga phindulo ye vha i ṱanganedza u bva kha muofisi wa muvhuso , vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi  . 
Vha dzudze tshileme tshi re na mutakalo nga u ita nyonyoloso na kuḽele ku re na mutakalo . 
Pfanelo dza vhuthu ndi mini ? 
Zwa vhukuma , nga murahu ha tshifhinga thaidzo dza u ranga dzo vha dzi kha ḓi shumaniwa nadzo  . 
Zwiitisi zwa uri ndi ngani ni tshi vhona zwauri mbilaelo i tea u sedzuluswa nga Mutsireledzi wa Tshitshavha  . 
Mudededzi vha vhea zwithu zwa zwileme zwo fhambanaho zwo valelwa kha zwifaredzi i fanaho tsumbo , zwifaredzi mivhili ya tshizi ya khothedzhi ; muthihi une wa vha na tshibuḽoko tshithihi na bola ya thenisi nthihi . 
Vhagidimi avha vho ḓisa khuliso kha shango ḽashu na u fara fulaga ya shango ḽashu nga ṋaledzi  . 
Uri u wana tshumelo dzothe dzo teaho vhaaluwa hu sa sedziwi uri vha dzula ngafhi , maga na zwivhumbeo u itela zwauri hu vhe na u khwiniswa ha u shela mulenzhe  . 
Malugana na izwi , vhaḓivhi vha na dzangalelo kha vhushaka vhukati ha lutendo lwapo , kha ḽino sia , na ḽia ḽiṅwe sia , mazhendedzi a muvhuso na zwiimiswa zwi ngaho sa , zwiimiswa zwi itaho uri mulayo u tevhedzwe na dzikhothe  . 
Mugudiswa u fanela u vhudziwa uri , musi ṅwana o no bebwa , pfanelo dza ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa dzi fanela u tsireledzwa , na uri u fanela u zwi sumbedza kha tshikolo uri ndugiselo dzo teaho dzo itwa malugana na u ṱhogomela na tsireledzo ya ṅwana . 
Mavhone oṱhe ane a si tsha shuma a tea u kuvhanganyiwa a poswa fhethu hune a ḓo gaiwa hone nga nḓila yo tsireledzeaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi  . 
Vha nambatedze maṅwalo oṱhe a u tikedza ane a tshimbilelana na mbilaelo  . 
Vha guda u topola zwigwada zwi re na nomboro dzi linganaho dza zwithu khazwo , na u sumbedza zwigwada zwi re na zwithu zwinzhi kana zwiṱuku u fhira zwiṅwe zwigwada . 
U fara khonfarentse iyi zwi ḓo khwaṱhisedza maanḓa a vhulanguli ha mishonga ya lushaka , Khoro ya Vhulangi ha Mishonga na sisiṱeme dza zwibveledzwa zwa mishonga . 
ITA i phaḓaladzwa kha Gazete ya Muvhuso . 
DziDSP ndi vhaṋetshedzi vha ndondolo ya mutakalo kana zwigwada zwa vhaṋetshedzi ( madokotela , vhorakhemisi , zwibadela , dzinetiweke na zwiṅwe ) vhane vha nga nangiwa nga tshikimu u ṋetshedza miraḓo yatsho tshumelo i no nga sa ya u ṱhaṱhuvha , u alafha na ndondolo kana ṱhogomelo ya nyimele dza dziPMB  . 
Khabinethe i fhululedza meyara wa kale wa Johannesburg , na mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Muvhuso Wapo wa Afrika Tshipembe , Vho Parks Tau kha u tholiwa havho sa Mushumisani-mudzulatshidulo wa Phanele yo Ḓiimisaho ya Tshiimo tsha Nṱha ya Mbumbano ya Dzitshaka sa musedzi wa u bvelela ha Habitat III . 
Ngamurahu ṋaṅwaha , Minisiṱa wa zwa Gwama vha ḓo ṋea ndaela ya ngudo ya mbekanyamaitele dza muthelo washu wa zwino , u vhona uri ri na muthelo wa mbuelo dzo teaho wa u tikedza zwine muvhuso wa shumisa . 
Thekhinoḽodzhi na tshanduko kha maitele a vhubveledzi o khethekanya vhubveledzi kuitele kwa vhubveledzi u vha yunitsi ṱhukhu  . 
Malugana na mbambadzo , ri khou khwaṱhisedza uri dipuḽomati vha na zwikili vhukuma hu si zwa mafhungo a poḽitiki fhedzi , fhedzi na kha zwa ikonomi na mbambadzo  . 
Peter , mutambi wa ragabiii wa phurofeshinala ane a khou vhuya hayani nga holodei dza Khushumusi  . 
Muduba muṅwe na muṅwe u na zwimela zwi no lingana . 
U vhona uri tsenguluso I khunyeledzwa nga tshifhinga  . 
Naho hu uri tshikolodo tsha miṱani tsho aluwa nga tshivhalo tshi fanaho na tsha nyaluwo ya malamba , zwi a vhilahedza uri vhathu vha Afrika Tshipembe a vha vhulungi tshelede , nahone izwi zwi ita uri ri ḓisendeke nga tshelede dza maṅwe mashango . 
Kha vha ṱalutshedze uri muthu muthihi u ḓo vha muṱaleli , vhadzheneli vhavhili vha ḓo vha vhe kha khuḓano ngeno vhaṅwe vhavhili vha tshi tea u vha vha khou haseledza nga thaidzo , muṅwe na muṅwe a na zwine a ita  . 
Muhumbulo wa muvhuso kha ṅwana wa muṱa na maga a thikhedzo wo vha u wa uri ndi mekhenizimu wa ndeme u konisaho vhabebi vha shayaho u ṱunḓela vhana vhavho  . 
Fhedziha , muvhuso u khou tenda fhedzi u tshi khou ṱhogomela uri ikonomi i ḓo dovha ya aluwa nga huhulu nga murahu ha mbonalo ya khwiniso ya nḓisedzo ya muḓagasi na u lwisa huhulu nga muvhuso kha u alusa tshiimo tsha vhubindudzi . 
Mushumo uyu wo vha u sa o bvelela arali hu si nga ngeletshedzo dza vharangaphana vha zwa vhulimi Afrika Tshipembe  . 
Vhagudi vha ḓisedzulusa nga u vhudzisa uri ipfi ḽine ḽa vha thaidzo ine vha tea u i tandulula ḽi pfala ḽo luga naa , ḽi vhonala ḽo luga naa na uri ḽi a amba naa . 
Muvhuso wo isa R83 biḽioni kha Eskom yo konisaho uri vhubindudzi vhu ye phanḓa ngei Medupi na Kusile , ngeno mbekanyamushumo ya u vhona uri muḓagasi u dzule u hone itshi khou ya phanḓa . 
Vhanangiwa vha tea u ḓiswa nga u shumisa Fomo ya u nanga ya Tshiofisi ine ya tshimbila na Nḓivhadzo iyi . 
I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala girini Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khonani ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga , ya ṱangana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu  . 
U itela u vhona uri a hu na tshanduko , memorandamu une wa khou ya kha Minisṱa kana MEC zwi fanela u vha zwo ḓitika nga zwiitisi zwi re kha ḽiṅwalo  . 
Tshiṅwe ndi tshauri tshivhalo tsha vhagudiswa vha Maṱiriki vha phasaho Mbalo kana Mathematics nga gireidi ya nṱha tsho gaduwa zwiṱuku kha tsha 1995 . 
Hu ḓo nangiwa maanea mararu kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe a iswa kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo nga ḽa 5 Shundunthule 2017 . 
Ngauralo , hu songo vha na muvhala na muthihi une wa badekanywa kha muwe wa iyi mivhala  . 
Ri kha vha ro kwamea nga tshifhaṱo tsha tshiedziswa tsha tshimetse na uri a ri koni u lingedza u kombetshedza tshivhumbwa kha tshiedziswa tshashu  . 
Muvhuso u o alusa mafhungo a u hoda zwithu zwi tshi bva nna khathihi na u tshimbidza maitele a zwa u hoda thundu i tshi bva nna zwine zwa ita uri hu vhe na miaisano i fushaho nga kha Khantsela ya zwa u hoda zwi bvaho nna na vha Tshigwada tsho anganelanaho tsha zwa maitele  . 
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu . 
Vho ri muhasho ndi kale u tshi khou lwa na hei thaidzo . 
U ḓivhadza zwine nomboro 7 ya amba zwone Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 7 . 
Izwi zwi amba uri u bva ḓuvha iḽo tshikwama tsha mbuelo tsha phurofidennde tshi ḓo farwa u eḓana ngauri miraḓo ya tshikwama tsha phurofidennde musi vha tshi ḓirula mushumo vha ḓo tendelwa u dzhia tshararu tsha mbuelo ya tshikwama tsha phurofidennde sa kheshe yo badelwaho ngeno tshambili tsha mbuelo yavho vha tshi ḓo tshi shumisa u renga anyuwithi . 
Khabinethe i hanedzana na u ṱhaselwa na mabulayo a dzikhantseḽara kha maṅwe mavundu na u livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vho vhulawaho . 
Thuli u tea u nwa maḓi manzhi . 
Mulayo wa u nanga wa vhatholiwa na wa vhatholi kha u ṋetshedza na u ḓidzhenisa ha mushumo u fanela u shuma  . 
Bugu dzenedzo dza mushumo dzi ḓo vha dza ṅwana wavho . 
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano . 
Musi vho shumisa unithi dzoṱhe nahone vha tshi ṱo ḓa dzinwe , vha ḓo tea u dzi renga . 
Ri nga zwi wana hani ? 
Arali ho itwa khumbelo i songo teaho , vha humbele muthu onoyo a rumele imeili kana memo kana vha themendele uri itshi tshiteṅwa tsha adzhenda tshi ambiwe nga hatsho kha muṅwe muṱangano  . 
Meyara Vho Gungubele vho sumbedzisa mavhala a nngwe a ndeme a u vhona uri vhathu vha na vhudzulo ha vhuḓi  . 
Fhedzi vha khou kombetshedza u fhira kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhavhaho  . 
Mafhungo kha khoro a tshewa nga vhakhantseḽara fhedzi nahone Komiti dza Wadi a dzi na maanḓa a u shela mulenzhe kha u tshea mafhungo kha miṱangano ya khoro  . 
Izwi zwo khwaṱhisedzwa nga ṅanga , ye ya tenda uri mme a muhwelelwa ndi vhone vhe vha vhanga thaidzo kha mbingano yawe . 
Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho  . 
Vhatholi vha tea u kokodza mbadelo kha miholo ya vhashumi vho teaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe , nga vhege , nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe u itela mura ḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Masipala  . 
Khoro i ḓivhadza ndivho ya muṱangani na phurosese dze dza vha hone kha vhege  . 
Nahone a si zwone zwa uri vhuṱanzi havho u swika zwino matsheloni ano , ho fhambanaho vhukuma na musi ri tshi shumana na ḽiṅwalwa iḽi , vho ṱanziela zwavhuḓi kha mbuno mbili fhedzi  . 
Khoro i tama u katela ṱhalutshedzo ya vhuḓinyanyuli uvhu u thivhela ṱhalutshedzo dzi si dzone  . 
Tshanduko dzo kumedzwaho dzi thoma dza sedzwa nga Bodo ya Mikaṋo ya Masipala ( MDB ) , ine mushumo wayo ndi u sedza mikaṋo ya mimasipala u ya nga ha Mivhuso Yapo : Mulayo wa Mikaṋo wa Masipala , wa 1998 ( Mulayo 27 wa 1998 ) na Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ya 1996 . 
Thendelo ya u ita khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo musi vha tshi ita khumbelo  . 
Shumisani ndivho ye na guda ino vhege  . 
Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya 3b , kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe , u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vunḓu kana mavunḓu , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓa ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo . 
Nga u ralo zwi khagala uri ro tea u amba nga ha mbilaelo idzo musi ri tshi ya phanḓa  . 
Vhagudi vha Gireidi dza 7 , 8 na 9 vha fanela u vhala na u sedzulusa maṅwalwa o ṱanḓavhuwaho a Afrika Tshipembe na a dzitshakhatshakha hu tshi katelwa na o randelwaho  . 
PMS a i vhi hone i yoṱhe , i tea u elana na IDP  . 
Muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa . 
Vha ṅwale nomboro ya referentsi ye vha i wana SARS kana arali vho i wana kha davhi ḽa SARS , vha bule dzina ḽa davhi , datumu na muthu we vha rumela mbilaelo khae . 
Vhagudi vha nga zwi dzhia sa mahodze uri zwithu zwine zwa nga sa goloi zwi vhonala zwi zwi ṱuku musi zwi kule . 
Nyimele dza Ex-situ - U londolwa ha zwipiḓa zwa zwa zwi tshilaho zwo fhambanaho nga nnḓa ha hune zwa dzula hone lwa mupo , sa tsumbo kha bannga dza dzidzhini , bannga dza mbeu , u kuvhangaywa ha mvelele , muziamu na hune ha vhulungwa sambula dza zwimela  . 
U fhambanya vhukati ha maipfi ane a kanganyisa : homonimi , phoḽisemi , tsumbo ; homonimi ndi maipfi ane a fana tshivhumbeo ngeno ṱhalutshedzo dzi sa fani na luthihi , ngeno phoḽisemi ndi maipfi ane a fana tshivhumbeo na ṱhalutshedzo dzi tshi fhambana ngeno dzi tshi sumbedza vhushaka . 
Nga kuvhonele kwanga , ndi Tshikwama tsha Vhubveledzi tshe tsha thoma khanedzano ya nyanyuwo na madzangano o fhambanaho a vhuṱoḓesi , tsha kombetshedza uri IP i langwe zwavhuḓi na u tsireledzwa  . 
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738  . 
Vhana vhane vha bebwa nga tshilikadzi na munna we a nangelwa tshilikadzi vha dzhiwa sa vhana vha mufu  . 
Tshumelo ndi ya mahala Afrika Tshipembe  . 
Mudededzi vha tea u dzudzanya nyito dzoṱhe u ya nga ha ṱhoḓea dza vhagudi vhawe na zwithu zwi re hone kiḽasirumuni yawe . 
Tshipiḓa tsha tshifhinga tsha muthu tshi a vhonala kha nyito dzoṱhe dzawe  . 
Hu vha hu tshi khou shumiwa nga maanḓa musi hu tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ( zwine zwa vhidzwa hafhu u pfi u vulwa ha Phalamennde ha ṅwaha nga ṅwaha ) kana musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi ṋetshedza tshipitshi tsha mugaganyagwama . 
Phambano iṅwe na iṅwe I yelanaho na vhukoni ha ndaulo ya vunḓu zwi tshi kwama mishumo miṅwe na miṅwe zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Mavunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 yo fhiriselwa kha Khoro  . 
U tikedza u tshimbidzwaq na u ṅwalwa ha pulane  . 
Miṱanganoni ya Luṱavula ya International Monetary Fund na Bannga ya Ḽifhasi  . 
Vhulimi ho fusha hoea dza vhathu nga mbalo yo engedzeaho musi vhathu vha shango ii vha tshi kha i tou vha miioni na mathomoni a sentshari ya vhufumbili u swika zwino hune mbalo ya vha miioni dza mahumi maa  . 
Vha tea u ḓivhadza Muhasho , nga u ḓadza fomo TM2 ya khumbelo ya tshanduko ya aḓirese arali aḓirese yo shanduka . 
Vho Enver Daniels sa Mufarisa Mudzulatshidulo wa Competition Tribunal  . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa afho fhasi u nga vha thusa kha u dzudzanya therisano na vhaimeleli vha vhaṋetshedzi vha tshumelo sa izwi mafhungo a tshi ḓo kovhaniwa navho  . 
Naho hezwi zwo vha zwi mikhwa kha mashango a kha ḓi bvelela , mimbete yo vha i sa anzeli u vhewa u ya nga nḓila ya u shumela tshitshavha  . 
Muthu u tea u ita zwithu nga tshifhinga . 
U topola na u buletshedza nomboro yo fhelelaho u swika kha 1 . 
Thodea ya muimeleli wa mulayo i laulwa nga matshimbidzele o nangiwaho  . 
Musi nḓowetshumo dzavho ntswa dzi tshi bvelela , oda dzavho dza thundu dza Britain dzi aluwa zwihulwane ṅwaha nga ṅwaha , nahone izwi zwi amba mishumo minzhi na zwifhinga zwa khwine kha riṋe roṱhe  . 
Kha gireidi 12 ho fanelwa u fhedzwa tshifhinga tshinzhi hu tshi khou itiwa ndovhololo na u lugisela vhagudi mulingo wa u fhedzisela wa nnḓa . 
Hu tshi itelwa ndivho ya phoḽisi iyi , u kwamiwa huṅwe na huṅwe ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na Luambo lwa u Engedza lwa u Vhuvhili zwi tea u pfeseswa uri hu khou ambiwa vhuimo , hu si luambo lwone luṋe lini . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Khantsele ya Thendelonzwiwa ya Sekithara ya Vhuendi ya u Manḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vharema hu u itela u sedzulusa u shumiswa ha zwipikwa zwa u Manḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vharema . 
Naho zwo ralo , muhwelelwa o tendelwa fhedzi vhudzisa muhweleli mbudziso nga kha ramulayo wawe kana Madzhisiṱaraṱa . 
Musi ndi tshi ṅwala uyu Mulaedza , muṅwe washu o amba uri shango ḽashu ḽo tingwa nga mimuya mihulu ine ya ita uri zwi konḓe u ḓivha uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo  . 
Henefha ndi hune tshitshavha tsha vha na pfanelo dza ndavhelelo dza zwine vhashumi vha tea u ḓi rwa khana ngazwo vho sedza zwine vha ṋetshedza  . 
Dziminisṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele yo tiwaho nga Khabinethe . 
Nyambo mbili dzi tea u itwa nga gireidi ya nṱha  . 
Ri ḓo dovha ra tandulula zwi kwamaho vhuḓifhinduleli vhukati ha muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu zwi tshi ḓa kha vhulanguli ha sisiteme ya FET . 
Iyi bugwana , ya nga ha u Thivhela Khentsa na Tswayo dza u Thoma dza u Tsivhudza i wanala nga dziṅwe nyambo dza sumbe dza tshiofisi dzine dza vha Tshivhuru , Tshithosa , Tshizulu , Tshivenda , Tshitsonga , Tshisuthu na Tshipedi  . 
A tshi vha sema . 
Arali vhunzhi ha vhadzheneli vha na imeili zwi ḓo vha zwa khwine uri vha ite mutevhe wa u phaḓaladza wa eḽekhiṱhironiki uri vha songo dovha vha thaipha ḓiresi dza imeiḽi tshifhinga tshoṱhe musi hu na muṱangano  . 
Zwa zwino Mulayotibe wa zwa Mutakalo wa Lushaka wo dzhena vhuimoni ha Mulayo uyu  . 
Musi ri tshi khou khwinisa vhuendi ha tshitshavha hashu , ri nga kombetshedza ndifho dza zwivhaswa dza nṱha na u ṱoḓa zwivhaswa zwa khwaḽithi ya khwine  . 
Hezwo ndi uri , ndango ya mathomo na tsivhudzokhumela zwo itwa nga vhuronwane musi wa tshifhinga tsha u bula mihumbulo  . 
Kha vha humbele mutevhe wa vhadzheneli na maṅwe mafhungo malugana na ndivho ya muṱangano  . 
Vhan(we vhavhad(i u wana vha tshi vhad(a zwifanyiso zwi fanaho na muthu kana dziphukha  . 
Hu tshi ḓadziswa , Muphuresidennde Vho Zuma vho bvisa muvhigo wa u tou thoma wa ulwu lushaka nga ha Maimo a Vhafumakadzi Afrika Tshipembe . 
Maga a u lulamisa mishumoni a tea u sedzesa kha mveledziso ya mabindu , u swikelela vhupfumbudzi , u tshintsha mishumo na vhueletshedzi  . 
Mulayotibe u sika muhangarambo wa vhusimamilayo une wa ḓo engedza vhuḓifhinduleli na u tandulula mawanwa a odithi nga Muoditha-Guṱe nga u khwaṱhisa mashumele avhuḓi a dzangano na u lulamisa tshumelo ya vhulamukanyi . 
Thebulu i ṋekedza Komiti ya Wadi mutevhe wa u sedzulusa wa zwithu zwine vha tea u sedza khazwo na u sumbedza tshitshavha  . 
Kha vha kwame ofisi ya Mulanguli wa Masipala u itela u wana mutevhe wa vhane vha tea u kwamiwa , vha dovhe hafhu vha u dzhenise kha hei bugupfarwa  . 
Na u ita ha zhendedzi lo diimiselaho u tutuwedza vhutumbuli yo kumedzwa  . 
U diimisela hune ha sa tode nyambedzano kha u khwinisa na u tsireledza tshirunzi , zwithu zwa ndeme na pfanelo dza vhuthu kha vhaaluwa  . 
U sedzesa kha masia aya zwi nga ita tshanduko khulwane kha zwiṱirakitsha zwa mbadelo ya mushumo  . 
Magwinya mararu a kovhekanywa vhukati ha khonani 4 . 
Zwi tshi tevhela Khetho dza Muvhuso Wapo , u shela mulenzhe ha tshitshavha kha vhulangi ha zwitshavha zwi dzula zwi zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza kupulanele kwa masipala , nga nḓila ine ya tandulula ṱhoḓea dza vhadzulapo  . 
U shumiswa ha sofuthiwee ya anthivairasi ya zwino ine ya sikena tshishumiswa tshifhinga tshoṱhe zwo themendelwa . 
Ndi nomboro dzifhio dzine dza vha vhukati ha 2 na 5 ? 
Zwenezwo vha tea u vha vho vha vha tshi kha ḓi shuma maṅwe mafhungo nga vhuḓalo a sa athu vhuya murahu kha Khabinethe  . 
Ndiliso na u rumela fomo dzo teaho  . 
Uvhu vhuṱanzi vhu vhonala vhu tshi kandekanya mbofholowo ya u amba  . 
UNGA68 i ṋea Afurika Tshipembe luvhanḓe lwa u bveledza phanḓa madzhenele a vhuṱali kha u swikela dzi MDG na Adzhenda ya Mveledziso nga Murahu ha 2015 . 
Itani pulane dza tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo , sa tsumbo , dza tshifhinga tshipfufhi na tshifhinga tshilapfu , dzine dza vhonala na dzi sa vhonali  . 
U lwa na vhushai na u sa lingana na u dzudza vhagudi vha tshikoloni , vhagudi vha fhiraho miḽioni dza malo vha khou dzhena tshikolo tshi sa badelwi mutendelo hu uri vha fhiraho miḽlioni vha tshi khou vhuelwa nga tshikimu tsha muvhuso tsha u ṋetshedza zwiḽiwa . 
Tshiketshe tsha pulane dza nnḓu  . 
Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso u vhona uri Miraḓo ya Khabinethe vha a ita vhuḓifhinduleli havho ha phalamenndeni . 
Vha fanela u d(iimisela kha mishumo yavho na u khwat ( hisedza uri mbekanyamushumo dzenedzo dzi fanela u tshimbidzwa nga nd(ila yavhud(i nahone nga nd(ila i fushaho hu tshi tevhedzwa tshifhinga tsho tiwaho  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe  . 
Muoditha-Dzhenerala u fanela u tholiwa lwa tshifhinga tsho tiwaho , tshi sa shanduki nahone tshi sa dovhololwi , tsha miṅwaha I re vhukati ha miṱanu na ya fumi  . 
Mishumo ine ya itwa nga avho vhane vha kwamea vho yaho nga u fhambana i na ndeme . 
Vhunzhi ha zwiṱirathedzhi zwine vhagudi vha zwi shumisa zwi dzhenisa u pwashekanya nomboro . 
Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo ya 7 ine ya ḓo tholiwa nga Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele . 
Kha vha ḓivhadze Komiti nga ha luambo lwe vha nanga tshifhinga tshi sa athu swika u itela uri Phalamennde i kone u ita nzudzanyo dzo teaho dza vhuḓologi . 
Ri kha ḓi vha ro ḓitika nga sisiteme ya khomphyutha ine ya vha ya kale nahone a i ṋetshedzi mafhungo ane ra a ṱoḓa kha vhulanguli ha tshifhinga tsha zwino  . 
Hezwi zwi amba uri ri fanela u khwinisa tswikelelo , tsireledzo na ṱhanganelo ya vhuendi ha vhaṋameli vha miṱani i holaho masheleni maṱuku  . 
Thuso ya u tevhedza dzilafho ḽo randelwaho nyimele yavho . 
Datumu dzine ngadzo masipala wa ḓo fara muṱangano wa vhukwamani une vha tama u shela mulenzhe khawo,u fana na idp na mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Milayo miṅwe miṋa i hone , zwenezwo , hu na vhushaka maelana na hoyu wa mutheo  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelele dza Foramu ya vhuvhili ya BRICS ya zwa Dziḓoroboni na Foramu ya vhuraru ya zwa Vhukonani ha Dziḓorobo khulwane na Foramu ya Vhufarisani ha Muvhuso Wapo . 
U ya nga Ndayotewa , Komiti dza Phalamennde dzo vhumbiwa sa zwishumiswa zwa Nnḓu zwa u leludza vhulavhelesi na u vhea iṱo muvhuso . 
Kuvhonele kuswa kwo wanalaho ubva khaṱhanganedzo ya u thivhela vhulwadze ha mufumakadzi wa KwaZulu-Natal kha u lwisana na HIV zwo ḓisa fulufhelo ḽa vhumatshelo khau thivhela HIV na maitele a dzilafho . 
U kopolola na u ṅwala phetheni ya maḽeḓere mavhili hu tshi pombiwa kana u ṱumekanya maḽeḓere ( muṅwalo wa u pomba )  . 
Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea , kana vha shumise nomboro yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo nomboro ya referentsi ya PAYE ya mutholi wavho  . 
Ri kha ḓi zwi pfesesa , uri a hu na nḓila yo leluwaho ya uya kha mbofholowo . 
Muhasho wa Vhushaka na Vhushumisani ha Dzitshaka ( DIRCO ) u tshi khou shumisana na vhudipuḽomati hawo kana thumo dza vhudipuḽomati ha nnḓa , u ṋetshedza thuso na tsivhudzo ya ndugiselo kha vha tsinisa musi mudzulapo wa Afurika Tshipembe o lovhela kha mashango a nnḓa . 
Ri a zwi ḓivhavho uri Afurika Tshipembe a ḽo ngo tou kwamea nga nḓila i dinaho u fana na maṅwe mashango manzhi  . 
KHETHEKANYO YA A : Maipfi a u bva kha 200 u swika kha 250  . 
U langula vhushaka ho ṱanganelanaho ha mivhuso na sekithara na tshumisano u itela mveledziso ya HS ( Khonanyo ya Vhafaramikovhe )  . 
U ṱuṱuwedza tshitshavha u dzhia vhuḓifhinduleli ha vhuṱambo na mishumo uri pfanelo dzo khwaṱhisedzwaho kha Ndayotewa na Mulayotibe wa Pfanelo dzi tea u bveledzwa na u ṱuṱuwedzwa , Sa tsumbo , pfanelo ya vhupo ho kunaho i hwala vhuḓifhinduleli ha vhadzulapo uri vha badele mithelo u ri tshumelo dzi kone u ṋetshedzwa  . 
Saizwi komiti dza wadi dzi tshi shuma mushumo wa ndeme sa vhuṱumani vhukati ha zwitshavha na vhakhantseḽara , khetho kana u sikwa ha komiti dza wadi hu tea u itwa nga nḓila ya khwiṋesa yo teaho kha khoro iyo , tenda vhathu vhoṱhe vha dzhenelaho vha tendelana kha nḓila ine dza thomiwa ngayo  . 
U shumiswa ha Mbekanyamushumo ya Nyito dza Mvelele ndi u vhona uri zwipikwa zwa NDP zwi khou shuma , zwine zwi tou vha pulane ya Afrika Tshipembe ya u ri sendedza tsini na Bono 2030 . 
Khabinethe i tamela maAfrika Tshipembe vhoṱhe maḓuvha a madakalo avhuḓi na o tsireledzeaho . 
Pfanelo kha ndangulo ya vhulamukanyi zwi tea u dzhielwa ntha hafha  . 
Nga kha ofisi dza vundu i ṋetshedza vhuṱumani kha vhudavhidzani ha muvhuso  . 
Luambo lwa vhuimo lu nga bveledzwa nga tshifhinga tsha ngudo dza luambo na nga tshifhinga tsha ngudo dza Zwikili zwa Vhutshilo na nga tshifhinga tsha musi vhagudi vho tou fombe kha vhuimo . 
N(wana arali o khakha a vhuya a ya kha Vhomakhadzi zwo fhela  . 
Vho Dokotela vho ita mini Jim ? 
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele ; dzi rumelwe nga mbili . 
Hezwi zwi ḓo konisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe na vhalwadze vhanzhi vha re kha dzilafho . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u shumisa zwithu zwa ndeme zwa mbekanyamaitele ya ikonomi yaḽo  . 
Hezwi zwi ḓo itwa ṅwedzi nga ṅwedzi , arali zwi tshi konadzea zwi fanela u ṋetshedzwa nga Ḽavhuṱanu ḽa u fhedzisela ḽa ṅwedzi  . 
Vhagudi vha kona u shumisa nyolo dza dayagiramu ya fulou u rekhoda mbuno dza u andisa . 
U monithara na u tevhedzela wa u ya phanḓa na mugwalabo  . 
Nga tshifhinga tsha murekanyo wa Mathematiki u fhaṱa u dzhiela nzhele ha nomboro ( u zwi pfa malofhani avho ) na u thoma u gudisa vhagudi kushumele nga nomboro iṅwe na iṅwe hu si na u haniswa . 
Tswikelelo kha rekhodo dzenedzo i sa hanelwi zwo ḓitika nga zwiṅwevho zwi so ngo sumbedzwaho kha Mulayo  . 
Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru phanḓa ha ḓuvha ḽa tsedzuluso kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya bviswa  . 
A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe  . 
Nga u nwa madi na u la zwiliwa zwine zwa vha na tshitshili tsha kholera  . 
Hu sa sedzwi zwiitisi , zwi lwa na u diimisela ha mbekanyamushumo dza thodisiso na mveledziso dza lushaka  . 
Ndivho ya nila iyi ndi u ita uri u bindula hu vhe havhui nga nhani ha u aisana na mawe mashango lwo vhulungeaho siani lla zwa vhulimi kana kha zwiko zwa vhulimi na nisedzo , zwibveledzwa , maitele a zwa vhulimi na zwa vhuendelamashango zwa mamaga a zwi vhulimi  . 
Tsha vhuṋa , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i amba uri khothe ine ya tea u vha na maanḓalanga kha u thetshelesa milandu i kwamaho zwa khakhathi kha zwa vhuloi ndi Khothe Khulwane , hu si khothe ṱhukhu sa zwine zwa vha zwone zwino  . 
I nga tea u hadzima tshelede ya u lambedza dziṅwe dza thandela ya kona u badela idzo khadzimiso nga kha vhutshilo vhu vhuedzaho ha itsho tsho rengwaho nga huṅwe ya ḓitika nga mphomali u bva kha vhuṅwe vhuimo ha muvhuso  . 
Hu na Mahoro a 181 , CITES i dzula i yone thulusi ine ya vhesa na maanḓa kha u vhulunga biyodaivesithi nga kha kulangele kwa mbambadzo ya flora na fauna . 
Nhone mushumo wawe u amba u ri u khou rengisedza vhukoni hawe na ndivho kha Muvhuso na u ri malamba awe u khou do a wana zwi tshi bva kha muthelo wo kuvhanganywaho zwi tshi bva kha lushaka ngeno hu u ri mushumi u tea u netshedza tshumelo i fushaho kha tshitshavha nga ndila ya vhukoni na u di netshedzela  . 
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa ( ha zwa matshilisano , mvelele , poḽotiki , vhurereli kana ikonomi ) nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe . 
Khaedu dzo ṱoḓa u humiselwa murahu ha nyimele iyi i songo ḓoweleaho nga u shandukisa vhushaka vhu i khwaṱhisaho  . 
Phethishini yo khetheaho ndi musi muthu a tshi ita khumbelo yo tiwaho kana a tshi humbela thuso ya vhuṋe kha Muvhuso , zwi sa tendelwiho nga mulayo , u fana na vhuswikeleli kha phesheni . 
SARS i ḓo rumela fomo kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele . 
Hu ngavha , u dzhenelela hufhio na hufhio,hu nga vha tshipiḓa tsha murahu tsha ofisi kana tsha phanḓa u inzhiniara hafhu kana vhudavhidzani ha ngomu na ha nnḓa , zwi fanela u ḓivhadzwa nga muya na milayo ya Batho Pele  . 
Vhaswa vha 541 121 na vhafumakadzi vha 291 304 vho vhuelwa nga vhudzheneleli uvhu vhune ha khou shumiswa vhuponi ha mahayani kha kotara hei  . 
Sankambe tsha humbula u ḓi awetshela fhasi ha muri tshi tshi khou thetshelesa muzika . 
Musi vho no wana vhugudisi na vhutsila zwo teaho , vhashumisi vha zwishumiswa zwa mupo vha tea u vha vhone vhane vha tshimbidza mbekanyamushumo , u ya nga u kona havho . 
Izwi ndi u thonwa ha kuitele kuswa dziḓoroboni dza Afrika Tshipembe , zwine zwa ḓo thusa kha nyaluwo ya vhupo ha dziḓoroboni uri vhu vhe modele wa nyaluwo i vhuedzaho , yo ṱumanaho nahone ḓorobo dzi re na pfananyo , dzo tsireledzeaho , dzo ḓalaho zwishumiswa na fhethu havhuḓi ha u shuma na u dzula . 
Pulani ya maitele kha sia la Thekhinolodzhi ya Nyambo dza Vhathu ( HTL ) ndi ya ndeme kha u sedzesa nga maanda kha u didina nga u ita thodisiso dza lushaka na u fhata vhukoni kha nyambo dzothe dza Afurika Tshipembe  . 
U ita tsedzuluso na u dzhia dzitsheo ; na tshiimo tsha ṅwana  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelelo u bva kha Muṱangano wa vhu17 wa Khonifarentse ya Madzangano ( CoP17 ) kha Guvhangano nga ha Mbambadzo ya Dzitshakha ya Phukha na zwimela zwi no khou fhela zwa Ḓaka zwa Fauna and Flora ( CITES ) , we Afrika Tshipembe ḽa vha ṋemuṱa u bva nga ḽa 24 Khubvumedzi u ya kha ḽa 5 Tshimedzi 2016 . 
Ri ḓo shumisana kha u vhona uri nyambedzano dza Dzangano ḽa World Trade dza Doha dzi a vusuludzwa nga u ṱavhanya , nahone ri tshi tenda uri ndi zwa ndeme kha mashango o bvelaho phanḓa na ane a khou bvela phanḓa uri nyambedzano idzi dzi khunyeledzwe  . 
Phara ( a ) yo imelwa nga khethekanyo ya vhu 7 . 
Tshumelo dza zwa Mato  . 
Talani mutalo u tshi bva kha murero u tshi ya kha ṱhalutshedzo yawo kha khoḽomo i re kha tshanḓa tsha u ḽa . 
Ndi ngani nit shi ralo ? 
Phresidennde , Muthusa-Phresidennde khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho u ya nga Mulayo wa Phalamennde . 
GCIS i shumisa luvhanḓe na zwibveledzwa zwo fhambanaho u swikela ṱhoḓea dzo fhambanaho dza vhathetshelesi vho fhambanaho vhane zwa vha zwo livhiswa khavho . 
Ri ḓo shumisa mafhungo o ṅwalwaho nga dokotela wavho kha kubugwana kwavho u itela u vhona uri ri nga vha tikedza hani . 
Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996 u nekedza uri hu vhe na u edana kha u shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi dza lino shango na kha u aluswa ha nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo kandeledzwa kale  . 
Dirafuthi ya Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe yo livhiswaho kha themendelo dza Langtag yo do dzudzanywa nga murahu ha musi ho itwa vhunwe vhukwamani na dzithodisiso  . 
Dzikhophorethivi dzi redzisiṱariwaho a dzi nga tendeli dzina ḽine ḽa fana na ḽa iṅwe khophorethivi zwine zwa nga ita uri hu vhe na u kanganyisa  . 
Tshiṅwe tshifhinga vhagudi vha ḓo ela uri ndi tshiluḓi tshi ngafhani ( kana muṱavha kana zwiṅwe zwithu ) kha tshifaredzi . 
Ngauralo mutengo wa khwine ndi houḽa we wa vhambadzwa  . 
Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu , khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka . 
Sa tsumbo , saizwi nyaluwo nyingaḓorobo na mveledzo ya ikonomi zwi tshi sika mishumo minzhi miswa nnḓa ha ḓorobo , ṱhoḓea ya vhuendi ha nnyi na nnyi vhune ha konisa vhashumi u wana mishumo iyi i a engedzea  . 
Izwi zwi ṱoḓa u guda ha vhutshilo hoṱhe , u ita uri vhupo ha mushumo vhu vhe ha mulalo ; u khwinisa zwiimiswa zwa thandululo ya dziphambano ; u sedzulusa dzindaulo na maimo a mabindu maṱuku na a vhukati kana o linganelaho ; u shumana na vhushaka ha vhashumi vha sekithara ya muvhuso , u khwaṱhisedza u shumiswa ha zwilinganyo zwa fhasi kha vhatholi ; mazhendedzi a u galatsha na vhakonanyi ; u khwinisa mbekanyamaitele dza vhashumi na u vhambedza vhashumi na u konisa u pfuluwa ha vhashumi vha re na vhukoni  . 
I ḓo bveledza tshanele dza vhudavhidzani dzi sa dzhii sia na tshumisano dza u farisana vhukati ha masipala na tshitshavha kha wadi  . 
Vha nga ita mbadelo kha tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tsho tendelwaho maelana na u a doptha kha ḽiṅwe shango . 
Nyimbo idzi dzi fheletshedzwa nga Mitshino na mirumba  . 
Miraḓo i Ṱhonifheaho , ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani , nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana  . 
Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo 64 . 
Vha fhungudze tshivhalo tsha mapfura na khoḽesiṱiroḽo kha zwiḽiwa zwavho  . 
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo , khethekanyo ya maipfi , kushumisele kwa madanzi , zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo  . 
Dzingu u ḓo rumela khumbelo yavho kha Minista  . 
Vha puṱedze kha musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani o gudiswaho  . 
Sisiteme dza zwa Mafhungo dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi u ita ḽiedza nga u shumisa maipfi a bvaho kha nganetshelo , midia , miswaswo , luambo lwa orala , lwa dzikhonani na vhaṅwe  . 
Tshikimu tsha bugu dza u vhala dzo telwaho gireidi yeneyo . 
Zwo tendelwa , zwi ḓo vha zwi si zwavhuḓi u shumisa vhukonḓi ha tshikhala u ta ndaṱiso i sa lingani kha vhatshinyi vho wanalaho mulandu wa vhuḓifari ho khakheaho vhu linganaho  . 
U vhekanya zwi no elana na u fanyisa zwi sa fani . 
U linga hu tea u vha ha inifomaḽa ( U linga ha vhugudisi ) na ha fomaḽa ( U linga ha u Guda )  . 
Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa  . 
Mufarisamulangidzhenerala : Maitele a Vhurangaphanḓa na Ndaulo - tsho vha tshi songo ḓadzwa nga tshifhinga tsha u ṋetshedzwa ha manyuwaḽa b . 
Khumbelo dzi nga dzhia mi ṅ wedzi miraru uya kha ya rathi  . 
Ri ṱanganedza vhubindudzi ha ndeme ubva ha Mercedes , General Motors , Ford , Beijing Auto Works , tshigwada tsha Metair , BMW , Goodyear na VW  . 
Themendelo dzine dza itwa nga RG malugana na p0farelo dzi fanela u sumbedza vhunzhi na vhuṱuku ha mihumbulo ya miraḓo malugana na khumbelo , arali dzi hone . 
Kha masiaṱari a tevhelaho ho ṋewa Pulane dza U Funza kha iṅwe na iṅwe ya giredi 10 , 11 na 12 . 
Naa zwidina na matheriala zwo pakiwa kana u ṱhophiwa nga nḓila yo teaho ? 
Khumbelo ya u swikelela rekhodo dzine Muhasho wa vha nadzo ine ya vha yo itwa u ya nga tshipiḓa tsha vhu 8 u swika kha tsha vhu 11 . 
Tshiṱori tshi khou amba nga mini ? 
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwanekha mvelaphanḓa ya mitambo . 
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo ( visual cues ) kha u bula ndivho ya khungedzelo khathihi na vhakungedzelwa . 
Arali manyoro ane vha khou ṱoḓa u a ṅwalisa zwo no ṅwaliswa nga muṅwe muthu , vha fanela u wana thendelo yo ṅwalwaho ya muthu onoyo vha sa athu u ḓiṅwalisa . 
Izwi zwi ita uri ri vhe na lutamo lwa izwo kha zwipiḓa zwinzhi u mona na lifhasi  . 
Nga 1314 , Vho King Edward II vho ṋea ndaela Vho Meya Vha London ya u iledza u tambiwa ha bola ya milenzhe ḓoroboni ya London . 
Tsha khwine , kha vha vhone zwauri hu na ndangulo yo khwathaho ya ndangulo nahone vha tendele tshanduko , mvelaphanda . 
Mulalo u rengisa thikhithi  . 
Mbadelo dzi ya nga tshumelo i ṱo ḓwaho . 
U ṅwalela guranda vhurifhi zwi tshi yelana na tshibveledzwa tsha u vhala . 
Musi Mulayo u tshi phasiswa , pfanelo dza vhathu dzo vha dzi sa dzhielwi nṱha , zwenezwo-ha ho vha hu sina ndeme ya uri Mulayo u anane na Ndayotewa . 
Vha humbula mini nga zwe vhanna vha amba malugana na fhungo ḽa uri vhafumakadzi vha khou ṱoḓa u vhumba siviki yavho ? 
Tsivhudzo ( feedback ) i tea u fhiwa musi mudededzi a tshi vhona hu na ngudo dzine dza ṱoḓa u khwaṱhisedza ( consolidate ) nḓivho na zwikili zwo imaho ngauri . 
U engedza miaisano zwi ita uri hu vhe na u vhulungea ha u dzhenelelana ha zwiko zwo fhambanaho kha ikonomi ya dzhango ohe , nahone zwi vhonala nga u kona u nga rengisa zwibveledzwa kha mimaraga ya ifhasi  . 
Tsumbo 3 : Muofisiri u kwamiwa nga mun(we muhasho u dzhenela tshigwada tsha u thusa kha u khetha vhashumi  . 
DG vha nga ri hu sa athu fhela miṅwedzi miraru kana hu sa athu fhela tshifhinga sa izwi zwi zwa ndeme uri vha wane tshifhinga tsha u lavhelesa mbilaelo zwavhuḓi , vha dzhia tsheo malugana na mbilaelo vha dovha vha davhidzana na muvhigi wa mbilaelo ngaha tsheo ye vha dzhia . 
Khabinethei i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha sedze na u tevhelela vouthu ya mugaganyagwama kha puḽatifomo dzo fhambanaho dza nyanḓadzamafhungo uri vha kone u pfesesa khwine musi Dziminisiṱa dzi tshi sumbedza pulane dza Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa Muvhuso ( PoA )  . 
Khabinethe i khou vhilaedziswa nga zwiwo zwa u tambudzwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi tshitshavhani tshashu . 
Mbadelo iṅwe na iṅwe yo badelwaho muthu kha tshumelo yo ṋekedzwaho kana i no ḓo ṋekedzwa i songo kokodzwaho muthelo . 
Nga dzi 1 Ṱhangule 2010 Thendelano iyo yo thoma u shuma . 
Mavunḓu vha nga dzhenela na u amba kha vhusimamilayo ha vunḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi  . 
Zwi ṅwaleni kha mutevhe ni ambe uri tshipuka tshiṅwe na tshiṅwe tsho ri mini kha kuṱari . 
Ni vhona u nga tshipuka tshiṱuku tshi nga thusa tshihulwane ? 
Nomboro i hone kha website . 
U vhala ( ho angaredzwa maṅwalwa a vhonalaho na a mazhendedzi a mafhungo o fhambanaho ) zwo tea u vha hone kha u bveledza luambo , u guda u ṅwala kha u ḓiphiṋa na kha u guda nga ha shango . 
Mulaedza u amba nga ha mafhungo a fhano Afurika Tshipembe khathihi na vhushaka haḽo na dzhango ḽa Afurika na ḽifhasi . 
Nyanḓadzo ya Milayo 81 . 
Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha , kana maṱuku , u shumiswa ha maanḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4 , ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4 . 
Vhashumisi vhane vha tama u shumisa zwi rengomu u itela zwa vhubindudzi havho vhone vhaṋe vha nga ita izwo ho no wanala thendelo yo tou ṅwalwaho u bva kha muṋe wayo  . 
Vhatshimbidzi vho ḓewa maanḓa a u tshimbidza mafhungo a Buthano ḽa Lushaka  . 
Khabinethe i ṱanganedza u bviswa ha Saveyi Guṱe ya Miṱa ya 2016 , ine ya isa phanḓa na u sumbedza mvelaphanḓa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo dza muvhuso u itela u khwinifhadza matshilo a maAfrika Tshipembe , nga maanḓa zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa i kale  . 
Vhagudi vha nga kona u ita phetheni nga u lunzhedza malungu . 
U vhala tsumbo dza tshitatamennde tsha bono dzi re afho fhasi  . 
Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail , vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo  . 
Ro vhona uri kushumele kwo khwaṱhaho vhukuma kwa ikonomi ya Philippine nga izwi zwifhinga zwi konḓaho zwa ikonomi kwo vha ku nga ngomu  . 
Kha vha nange u lindela vhumatshelo havhuḓi ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno  . 
GEMS i ita ṱhoḓisiso kha tshumelo dzo khetheaho misi yoṱhe  . 
Dziṅwe thero dzi katela mipfuluwo ya vhangwaho nga tshanduko dza kilima , mihumbulo ya tshitshavha nga ha zwivhumbwa zwine dzidzhini dzazwo dzo shandulwa , u kuvhanganya zwiḽiwa , na uri saintsi dza matshilisano dzi nga vhumba hani vhumatshelo ha Afrika  . 
U topola maḓuvha a mabebo kha khaḽenda . 
Musi ri khou shumana na khumbelo idzi , zwi khou vha khagala uri vhunzhi ha khumbulo a dzi swikeleli ṱhoḓea  . 
Mitaladzi ya horizonthaḽa ( vhutengu ) kha i olwe i tshi sumbedza hune ha vha na zwivhangi zwo ṱumanaho , kana mvelelo dzo ṱanganaho  . 
Ngauralo , ee , zwa zwino ngauri ri pfesesa khwine dziṅwe dza khaedu dzavho , ro shandukisa maitele zwiṱuku nyana  . 
Komiti i ḓo haseledza na u kumedza u dzhenelela u ya phanḓa zwitshavhani zwine zwo kwamea nga maanḓa nga gomelelo . 
Vhatoli vha mashumele kana avho vha posaho ito u vhona matshimbidzelwe a zwithu vha na vhudifhinduleli ha u vha na ngoho u ri vhashumi vha a divha zwo livhanaho navho siani la mushumo  . 
Tshihulwane tshine tsha ḓo tshimbidza mafhungo aḽo  . 
Vhupfiwa ha u tou amba vhu vha ṋea tshifhinga tsha u khwaṱhisa zwe vha amba kha vhupfiwa he vha ṅwala nahone vhu ṋea komiti tshikhala tsha u bvisela khagala mihumbulo yo sumbedziswaho kha vhupfiwa  . 
U shumisa luambo u ṱoḓisisa na u wanulusa U vhudzisa mbudziso . 
Muthu wa u thoma u ranga phand(a lushaka lwa ha Mphaphuli o vha Tshilala  . 
Themamveledziso dzo teaho u vhona uri maambiwa a ṋetshedzwa miraḓo , na u faeliwa a vhulungwa fhethu ho tsireledzeaho  . 
Pulane ya muvhuso ndi ya u ṱumanya yunithi ya u thoma kha nethiweke nga ṅwaha wa 2023 , tshi ḓo vha tshi tshone tshifhinga tsha tshiimiswa tsha Eskom kha u bva kha puḽanti yayo ya kale ya u bveledza muḓagasi . 
U ya nga zwa dzinnḓu , vho ri ḓorobo yo shuma zwavhuḓi  . 
Hu na dziṅwe dzi sa weli afha ngei Western Cape na KwaZulu-Natal he mivhuso ya vundu ya nanga u sa vha na sisiṱeme iyi u swika nga 2004  . 
Sa tsumbo , u shandukela kha ikonomi ya khaboni ya fhasi zwi ḓo ṱoḓa mbekanyamaitele dza tshifhinga tshilapfu nahone ndaulo dza u pulana zwikhala dzi ḓo dzhia mahumi a miṅwaha u fhelisa u khethekanywa ha fhethu ha muvhuso wa khethululo  . 
U bva tshe Khothe dza Dzikhomishinari dza thetshelesa aphili dza Khothe dza Tshirema , maanda aya a dovha a fhiwa Khothe dza Madzhisitirata  . 
A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii ; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally ; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze ; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe . 
Mufumakadzi a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nahone a ṱo ḓaho u shumisa hafhu tshifani tshawe tsha kale u tea u ḓa na vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho  . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho  . 
A ri nga ḓo huma kha vhuimo uvhu na zwipikwa zwashu zwine ra zwi tama zwi khou thoma u bveledza mvelelo , sa zwe zwa vhonala nga kha mashumele aya  . 
Nga u ita zwenezwo , ri wana ṱuṱuwedzo kha Muphuresidennde Vho Mandela vhane ra vha funa kha zwe vha amba musi vha tshi khou anisiwa nga 1994 , vha tshi ri humbudza ṱhoḓea ya u shumisana . 
Maḓuvha a Vhurereli na maṅwe o khetheaho ane a pembelelwa nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi bvelela kha themo ( Awara mbili nga themo dzo avhelwa zwenezwi )  . 
Mishumo yo tsa kha sekhithara ya malabi fhedzi ya aluwa kha sekhithara ya zwiambaro  . 
U ḓivhadzwa mitshila . 
Arali vha balelwa u tevhelela maṅwalwa a thendelano sa zwe zwa tendelaniwa na SARS kha mbadelo ya tshelede vha i kolodaho , thendelano i ḓo fheliswa ha thomiwa maitele a nḓowelo a u koḽeka tshelede vha i kolodaho  . 
Vhapondwa na zwigevhenga vha tea u tendelwa u ḓa na vhathu vhane vha vha tikedza muṱanganoni tenda izwi zwa vha zwi sa thithisi dzipfanelo na tsireledzo zwa tshiṅwe tshigwada . 
Khwelo ndi naho zwo ralo itsho tshithu tshine tsha ita uri ri ṱoḓe u swikela miloro yashu  . 
Mafhungo a vhubvo a re hone dzhene kana u sala afho fhethu kana ho bulwaho s Vhonisa kha vhutsila hawe sa muvhali  . 
Mvelelo dza ndingo dza vhukoni dzi ḓo shumiswa sa tshishumiswa tsha u bveledza ṱhoḓea ya vhugudi na mveledziso ya vhashumi  . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 3 . 
Muofisiri wa Mafhungo a sumbedza uri mbetshelwa ya Mulayo i tea u tevhedzwa . 
Fomo iyi itea u ḓadzwa nga vhuḓalo matungo oṱhe nahone i tea u swika kha Muofisiri Muhumisi na CV ya Nkhetheni hu sa athu fhira ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u nanga ḽi re ḽa 18 Ṱhafamuhwe 2014 nga 17h00 . 
Mulangavundu o eletshedza vhathu u ya kha muvhuso musi vha tshi ṱoḓa thuso  . 
Thendelano i sedzwa nga huswa arali tshenzhemo yo teaho kha ndingo i hone shumisa milayo yo teaho ya tshivhumbeo  . 
Zwikili zwa vhudavhedzani havhuḓi zwi ṱoḓa levhele ya nṱha ya u ḓiṱalukanya  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Mirundu ya Sialala uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
U TSIRELEDZA DATHA : Mafhungo a tshiphiri a fanela u fhiriswa nga tshivhumbeo tsha khoudu  . 
Gudisani vhathu vho teaho , u itela uri vha dzhie vhudifhinduleli kha ndanguli ya kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo  . 
Murundu ndi ngoma ino tshinwa nga vha mbeu ya tshinnani  . 
U tandulula thaidzo dza tshelede hu tshi katelwa ṱhanganyelo na tshintshi nga dzisenthe u swika kha 50c na dziranda u swika kha R20 . 
Zwiṅwe hafhu , ndi u vhona uri vhana na vhaaluwa vha ḓivhe ngaha tsireledzo ine ṅwana a ḓiphina ngayo ire kha Ndayotewa , vhusimamulayo , mbekanyamaitele na zwishumiswa zwa dzitshakatshaka . 
Muvhigo uyu u shuma sa muelo wa u sumbedzisa mvelaphanḓa ya lushaka kha u kona pfanelo na vhuvha ha vhana . 
Thebuḽu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka nnzhi dza zwibveledzwa zwine vhagudi vha tea u funzwa u zwi ṅwala kha Gireidi ya 4-6 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi dzheniswa zwa funzwa aralii zwo tea . 
Ri ḓivha hani uri ri na thaidzo kana ri a lwala ? 
Vha dzhia mushumo wavho u wa u fhodza muthu , na uri izwi zwa miraḓo ya muthu zwi lwa na mushumo wa u fhodza  . 
Vha toda thuso nga thaidzo dze vha tangana nadzo kha website ? 
Tshifhingani tsha kale Bannga ya zwa Mavu yo vha i yone i yothe , ho vha hu si na zwine zwa itwa malungana na u takadza dzikhasitama  . 
Fhethu Vhupo Moatize Tete Mozambique , kha Khorido ya Tete Inchope Mozambique , kha Khorido ya Beira Matola Frigo , tsini na Maputo , kha Khorido ya Maputo Harrismith Afurika Tshipembe , ngei Fureisitata kha N3 kha Highway Junction Truck Stop Beaufort West Afurika Tshipembe , Ngei Kapa Vhukovhela kha N1 ya u ya Kapa  . 
Vhudzheneleli ha u vhuelwa nga matheriaḽa b tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwaho hu tshi tevhelwa mulayo ufhio kana ufhio wa u ṱanganedza tshelede I no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi  . 
Sumbedzani khonani yaṋu zwifhinga zwoṱhe zwo fhambananaho . 
Ho kuvhanganywa maḓi mathanngeni ane a ḓo thusa miṅwedzini iḓaho fhedzi-ha u vhuisa thandela iyi ngonani zwi ḓo ṱoḓa u shuma hu si na vhukono  . 
Hu nga kha ḓi nambatedzwa na ṱhaluso yo ḓalaho ya u khwaṱhisedza shishi ḽa dzilafho . 
Mulayotibe u engedza Milayo yo vhalaho , yo dzheniswaho nga Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa , u itela u amba nga ha khaedu dzi iteaho na ndaulo , khathi na muhumbulo wa u engedza vhuḓi na vhuḓifhinduleli ha tshiimiswa . 
Khabinethe i livhisa ndivhuwo kha nyito dza vhuhaga nga vha tshumelo ya shishi , vhavhudzimamulilo na vhomaḓilonga vhe vha thusa kha u lwa na mililo ya zwenezwino ngei Kapa Vhukovhela . 
Hune themamveledziso dzo no vha hone , vhuḓifhinduleli havho ndi u khwaṱhisedza nḓisedzo nga u ṱavhanya  . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo kha tshumelo iyi i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48  . 
U ḓadza kha muduba wa muandiso wa mbili  . 
Vhuṱambo uvhu vhu ṋetshedza tshikhala tsha u ḓivhisa vhadzulapo vhaswa nga ha pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli na u ita muano wa vhuḓikumedzeli phanḓa ha Minisiṱa  . 
Mvelaphanḓa yo itwaho kha u vhona uri magudzedzi a u isa Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi ( FET ) i amba uri ri nga kona u andisa tshivhalo tsha vhafinyi vha zwanḓa  . 
Hu na madzangano ane a khou lwa na maitele aya fhedzi u ya nga zwitatisitiki , vhunzhi ha vhaiti vha vhugevhenga uhu vha wanala vha si na mulandu nga nthani ha u shaea ha vhutanzi  . 
Hu tea u vha na ofisi ya muṅwaleli u itela u ṋetshedza thikhedzo kha Zwigwada zwa Tsedzuluso na zwa Ṱhoḓisiso . 
U ombedzela huhulu hu teaha u iswa kha u shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha ndivho dza u humbula na u elekanya . 
A wana Hana Desai wa miṅwaha mivhili a tshi khou tshipiwa nga zwiḽiwa a tshi khou shanduka muvhala ngauri mafhafhuni awe ho vha hu si khou dzhena muya . 
Zwo ḓisendeka nga ngudo yo ḓivhadzwaho ya nḓila ya u shandukela kha tshizwinozwino , zwi fanela u vhonala zwi khagala uri i , sa kha thyiori iṅwe na iṅwe , i kha khohakhombo ya mbuno dza tsatsaladzo dzo fhambanaho , dzo livhiswaho khayo  . 
Arali vha tshitshavha tshapo vha fanela u dzhia tsheo ine ya khwaṱhisedza uri muimeli o sumbedzwaho kha thendelano o hweswa maanḓa oṱhe a u ita iyo thendelano o imela tshitshavha  . 
Nḓivhadzo ya thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru  . 
Muṅene uyu u pfufhiwa muhasho wa sekhithara ya Tshitshavha , maanḓalanga kana tshiimiswa tshine tsho sumbedza u ḓikumedzela na u shela mulenzhe kha u isa phanḓa vhuendelamashango vhu re na vhuḓifhindueli . 
Muvhuso u tea u dovha wa vhona uri miṱa i shayaho yo tsireledzea arali tshomedzo dza ikonomi dzi tshi khou tenda kha u kwamea ha nzudzanyo ya mitengo . 
Mashango manzhi o ṱanganedza mulayo u fanaho na wonoyu hu u itela u lwa na vhutshinyi nga nḓila i shumaho , nga maanḓa ho sedzwa vhutshinyi ho dzudzanyiwaho  . 
Khampani i na vhudifhinduleli kha fhethu ha bindu na pfano , nahone tshitshavha tshi thogomela zwishumiswa zwa mupo na ndangulo ya fhethu . 
Mbuelo yo kovhelwaho u fhira kha vunḓu i tshi ya kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 1 i tshi tou dzhiwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu . 
Zwiṱiriki ezwi zwi dzhiwa zwi zwiṱiriki zwi re khomboni , zwenezwo hu ṱoḓea vhuphalali ho khetheaho  . 
Hu tshi katelwa na zwiṅwe , dzhiela nṱha zwine vha ṱoḓa zwone musi a tshi dzhia tsheo ya u tshutshisa kana u sa tshutshisa ; Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi , tsumbo , a uri muhwelelwa u khou khakhisa vhuṱanzi kana dziṱhanzi , kana uri muhwelelwa u khou shushedza muṱa wavho , kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa , na uri , arali zwo tea , mutshutshisi u ḓo vha humbela uri vha ḓe vha ṋee vhuṱanzi malugana na izwi kha tsengo ya beiḽi ; Vha ḓo vha ṋea tshifhinga tsha u awedza mihumbulo nga u vha ṋea ngeletshedzo kana nga u vha ṋea tshifhinga tsha u vhala tshitatamennde tshavho phanḓa ha musi vha tshi ṋea vhuṱanzi ; Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho  . 
Khabinethe yo tendela u Fariwa ha Samithi ya Lushaka ya u Manḓafhadza Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vharema nga Tshimedzi 2013 . 
Ene u tama u dzhena tshikolo uri a phase  . 
Mafhungo a tea u ṋetshedzwa fhethu ha tshumelo na kha media dzapo na dzinyambo  . 
Maṅwe maitele a muthelo a katela Muthelo wa Zwirengiswa ( VAT ) na muthelo wa mveledzo dza shango . 
Hezwi ndi zwone zwine zwa ḓo lingiwa kha vhuimo ha u bvelela vhu no khou aluwa ( u bvelaphanḓa )  . 
Makhado na Davhana ndi vhana vha Ramabulana  . 
Musi yo imiselwa nṱha tsini na tshidulo tsha Muofisiri , i sumbedza uri Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzula lwa tshiofisi . 
Ndivho ya u dizaina Mbekanyamushumo ya u Linga ( MYP ) ndi u itela u shumea , u tendisea , u luga na u lingana ha u linga nga u ṋea tsumbanḓila i re khagala kha lushaka lwa nyito na phesenthe dzo avhelwaho tshikili tshiṅwe na tshiṅwe ngomu kha luambo . 
Mbekanyamushumo ye ya rwelwa ṱari nga 2010 , ndi mbekanyamushumo ya mveledziso ya zwikili zwa vhaswa i thusaho kha u bveledza vhaswa vha vhupo ha mahayani uri vha bve kha u vha vhaṱoḓi vha mishumo u ya kha u vha vhasiki vha mishumo . 
Kha ri ṅwale Lavhelesani thebuḽu ye na i ḓadza ni kone u fhindula mbudziso idzi . 
U vhaliwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho luambo ndi ha fhasi  . 
Hezwi zwi katela mbuelo dza zwa muhumbulo dza mutakalo , sa u fushea nga vhutshilo kana mutakalo  . 
Fulaga yoṱhe ndi khuḓanḓeiṋa nahone vhuphara hayo vhu fhira vhunavha nga nthihi na hafu  . 
Ri nga vhea mahumi a 10 fhethu huthihi u ita dana 1  . 
U ṱalusa maipfi o ḓoweleaho kana ane a shumiseswa ndi musi mugudi a tshi kona u ṱalusa ipfi ḽo ḓoweleaho nga ḽithihi nga u dzulela u dovholola ipfi iḽo . 
GCIS i nga shumisa dzikhukisi ( maḽ eḓ ere maṱ uku ane a vhewa kha browser ya mushumisi ) , kana web beacon ( tshivhali tshe ḽ ekheṱ hironikhi tshine tsha vhala vhashumisi vho swikelelaho siaṱ ari na u swikelela dzikhukisi )  . 
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa tshifhinganyana i tea u itwa ho sedzwa mugaganyo wa muholo u theliswaho u eḓanaho na muholo wo fhelelaho kana mbadelo yo swikelwaho ho sedzwa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo . 
Nga nṱhani ha kufunele kwa zwithu kwo fhambanaho , nḓila ine mvelele dzo fhambanaho dza imba ngayo , i ḓo fhambana  . 
U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndeme ya demokirasi ya tshirunzi tsha vhuthu , ndinganelo na mbofholowo . 
Tshibveledzwa tshi si thundu na mutakalo  . 
Nga nnḓa ha bugu dza u vhala dzo randelwaho ngudo dza fomaḽa , tshaka dza maṅwalwa dzine dza tea u itwa kha Gireidi ya1012 hu katelwa ngomu zwibveledzwa zwa u tou ṅwala ( zwiṅwalwa ) , zwivhonwa na vhunzhi ha nyanḓadzamafhungo dzine dza vha na mishumo yo fhambanaho . 
Arali vha sa tendeleni nana tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano kha Muhaso wa Mveledziso ya Matshilisano ya lushaka  . 
Kha milandu ine muhwelelwa o vhonwa mulandu wa u pomoka muṅwe vhuloi , khothe yo ombedzela vhuhulu ha uho u pomoka na ndeme dza u tsireledza tshitshavha malugana na vhathu vho sumbiwaho uri ndi vhaloi . 
Ndi vhushakade vhune matshimbidzele a nzudzanyululo ya vha na ho kha zwo no thomiwaho nga muhasho ? 
Vha Mitambo na Vhuḓimvumvusi ha Afrika Tshipembe ( SRSA ) vha khou shumisa muya wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 kha u fhaṱa mbekanyamushumo dzi re hone kha u dzhenisa Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhanzhi kha nḓowenḓowe dza mutakalo  . 
Vha ṋetshedze ṱhalutshedzo ya zwo iteaho na uri nyimele yo vhifha u swika ngafhi  . 
Kha zwenezwi , hune zwa vha zwo tea , ri ḓo wana nḓila dzine ngadzo ra nga kona u wana masheleni  . 
Tshumisano ya tshumelo dza masipala ( MSP ) ndi thendelano kha masipala na muṋetshedza tshumelo  . 
Sa tsumbo , ḓiresi , nomboro ya luṱingo na muthu a kwamiwaho . 
Vha songo shumisa zwiliṅwa zwiswa nahone zwi sa ḓivhei nahone vha songo shumisa tshomedzo dzi songo teaho . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele uri , kha kheisi dzo raloho , khanedzano i ḓo pfukiselwa fhedzi uri i pfiwe kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS arali miraḓo ya Komiti yo fushea uri ( ho lavheleswa mafhungo o ṋetshedzwaho kha Fomo iyi ) Muḓisi wa mbilaelo a nga dzhiiwa sa ane a khou imelela madzangalelo a tshitshavha , nahone vho ṋea thendelo uri khanedzano i pfukiselwe kha Komiti uri hu itwe khaṱhulo  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa ndayotewa ya vunḓu kana , hune zwa vha zwo tea , wa khwinisa ndayotewa yaho , arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo yaho tsha vouthela Mulayotibe . 
Ndi zwenezwi , nahone ndi zwenezwi fhedzi , zwe zwa ṱuṱuwedza u konḓelela hashu kha u thusa vhathu vha Zimbabwe uri vha wane thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya thaidzo kha shango ḽenelo . 
Ngei Australia na Canada vhomadzhisiṱiraṱa na Vharangaphanḓa vha Sialala vha sengisa kha khothe dza sialala . 
EKupuḽanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ofisi ya Ndangulo ya Mbekanyamushumo i ṋetshedza tshumelo dza ndangulo ya tshiṱirathedzhi kha dzangano u ya nga Mulayo wa Ndango ya Masheleni a Muvhuso ( PFMA ) na vhuṅwe vhusimamulayo vhu ngaho uvho . 
Kha Gireidi ya 1 ho sedzwa kha u vhea nga zwigwada zwa mahumi na nthihi dza mufhalala . 
Khomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa tshumelo ya tshipholisa u ya nga mbekanyamaitele ya vhupholisa ya lushaka na tsumbanḓila dza muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa . 
Muvhuso u isa phanḓa na u shumisana na vhafaramikovhe kha u fhelisa migodi isiho mulayoni u itela u vhulunga matshilo na u thivhela u rengiswa ha methala na diamane yavhuḓi zwi siho mulayoni . 
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa . 
Ndi avha na vhaṅwe vhafunashango vhane vha tea u wana tshifhiwa tshihulwane tsha mukovhe musi ri tshi zwi bula , naho hu na maḓumbu a ikonomi a itaho magabelo , u timatima kha zwa poḽitiki hune ha nga dalela nḓivho dzashu roṱhe sa zwino ri kha tshanduko , lushaka lwashu lu kha tshiimo tsha vhuḓi . 
Khothe dzi shumana na milandu minzhi i kwamaho zwa vhuloi , miṅwe milandu mivhili yo ambiwaho nga hayo kha bammbiri-mviswa . 
Naa hu na nḓila ya u dzhena mulindini yo tsireledzeaho , tsumbo , hu na ḽeri ndapfu yo teaho nahone yo khwaṱhaho ? 
U ṋetshedza khuthadzo i ḓisaho phodzo  . 
U shumisa thero zwi tendela mugudi u fhaṱa ḓivhaipfi i tshimbilelanaho na ṱhoho . 
Kunomborele kwa khothe ku d(o tevhedzwa nga hune zwa konadzea  . 
Mirado ya Khoro ine nga tshino tshifhinga ya vha i sa divhi mafhungo ane a kwama u tendelana kha madzina a divhavhupo yo vha na nwaha wavhudi wa u tendelana na u swika hune vha divha mushumo wa Khoro na zwe ya ita zwone kha u shandukisa tshiimo tsha Afurika Tshipembe  . 
Roṱhe ri tea u isa phanḓa na u lwa na zwidzidzivhadzi zwikoloni na kha zwitshavha zwashu . 
Naho zwo ralo , khonadzeo ya mutevheṱhandu wa dzikhakhathi i gonyaho na u lifhedza i dzula i hone  . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo ḽa uri nḓila yo bulwaho kha NDP na pulane ya muvhuso ya ṱhanganyiso ya masheleni , khathihi na u thomiwa ha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe , zwi ḓo thusa Afrika Tshipembe u dzula ḽi shango ḽi re kha phimo ya zwikolodo ya khwine . 
Thikhedzo iyo i tea u langwa nga u ṱavhanya u itela u ṱhaḓula vhathu uri vha swike magumoni ayo  . 
Vha tenda uri u vhulunga mvelele a zwi thusi fhedzi kha u d(ivha iyo mvelele , zwi dovha hafhu zwa thusa uri zwa makwevho na mbambadzo ( ikonomi ) zwi aluwe  . 
Ri khou engedzedza nndwa ya u lwa na zwigwada zwa zwidzidzivhadzi nga kha mathomo a Tshiṱirathedzhi tsha U lwa na Zwigwada zwa Vhugevhenga tsha Lushaka na u sedzulusa Pulane Khulwane ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka  . 
Arali thendelo yo ṋewa vha tea u ita khumbelo ya ID smart card ya tshavhi kha RRO hu saathu u fhela maḓuvha a 15  . 
Rot ( he ri na pfanelo ya u wana mveledziso i bvelaho phand(a  . 
Muvhundu muṅwe na muṅwe kana tshigwada tsha dzibulasi tshi nga khetha muimeli ane a ḓo shuma kha Komiti ya Wadi  . 
Ndingo idzi dzo rangwaho phanḓa nga muvhuso nga kha Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho Hwedzwaho Mushumo vha tshi khou shuma na matshudeni , vhabebi , dziyunivesithi na vhakwameaho ndi tsumbo ya u ḓikumedzela ha vhoṱhe u wana thandululo dza u vhuedzedza ngonani sekithara ya pfunzo yashu ya nṱha . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dzavho na u sedza arali vha si na milandu  . 
Hu tea u livhiwa kha u vhekanya zwishumiswa nga zwigwada . 
U langula , konanya u londotwa ha tshifhaṱo hu tshi tevhedzwa Tsumbanḓila dza Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso  . 
U vhala ḽitambwa Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) U rangela u vhala nga u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala U topola muṱoḓo wa tshiṱori U amba nga vhabvumbedzwa , fhethuvhupo na nyito U bvisela khagala vhuḓipfi ho ṱuṱulwaho nga tshiṱori U ita nyambedzano nga ha zwiṱaluli zwa tshibveledzwa nga maanḓa dongazwiga na tshivhumbeo U ita nyito dza kupfesesele kha tshibveledzwa ( oraḽa kana u ṅwala ) U ita nḓowenḓowe ya u vhala U vhalela nṱha nga mubulo wone wo teaho , u elela na vhuḓinyanyuli U vhalela nṱha hu tshi shumiswa mubulu wone , luvhilo lwone na voḽumu . 
Kha vhupo uhu , zwiendedzi zwoṱhe zwi dzhenaho zwi a ṱolwa u itela tsireledzo khathihi na u thivhela u rengisa ha u lalela hune hu nga itea  . 
Kha vha vhale mbudziso luvhili , ngeno vhagudi vha tshi khou tevhelela kha zwibugwana zwavho . 
Vhalimi kale vho vha vha tshialulwa sa vhahulwane , vhavhukati na vhauku , hezwi zwo vha zwi tshi itiwa ho sedziwa lukanda ( muvhala ) , na miwaha ya muthu  . 
MATSHILISANO A VHAGUDI ZWIKOLONI  . 
Arali vha nga vha na u timatima malugana na zwauri ndi a vhukuma kana arali vha si na vesheni ya zwino ya uku kubugwana vha humbelwa uri vha rwele luṱingo kha Senthara ya Vhukwamani kha 0800 662 837 u khwaṱhisedza  . 
Hu dovha ha vha na mishumo ya tshihaḓu ine ra khou ḓidzhenisa khayo , kha themo pfufhi . 
Shumisani maga aya uri a ni thuse kha khampheini yanu  . 
R350 na R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe yo tendiwaho siani ḽa tshiimo tsha mukovhe , kana R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe ine i sa vhe na tshiimo tsha mikovhe  . 
Kha muṱangano na Mudzulatshidulo wa General Electric vhege yo fhiraho , General Electric yo ḓikumedza u thusa kha u waniwa na u rengiwa ha mutshini u konḓaho u wanala wa turbine  . 
Kha vha fhate u fhulufhedzea vhukati ha vhathu nahone kha vha shumese uri vha vhu vhulunge . 
U vhala wo tou fombe , Manweledzo a bvaho kha tshibveledzwa tsha mafhungo U ḓivha zwidodombedzwa zwa ndeme na zwi si zwa ndeme . 
Kha lutevhedzi ulu mulayo na muhumbulo zwi a ambiwa ngazwo , he zwa tea , nga nḓila ya nyolo dzo ḓoweleaho , sa afha dzi tshi thusa nga u ṱalutshedza vhushaka ha tshikhala  . 
Ri vha eletshedza uri website ino i nga i na miratho i yaho kha dziṅwe website dzine dzi sa langulwe nga tshitatamennde tsha tshiphiri . 
NER yo katela na iyi netshedzo ya tshumelo u bva kha vhanetshedzi vha mudagasi ngomu ha NRS 047  . 
Zwenezwo a hu na nyambedzano dzi pfadzaho u swika avho vhoṱhe vha kwameaho , nga maanḓa vha muvhuso wa Pretoria , kha vha ṱanganedze kuvhonele uku kune ra kovhelana na vhathu vhoṱhe  . 
Tshipiḓa tshi konḓaho tsha tsireledzo ya fulufulu ndi u khwaṱhisedza u kona u swikelelea ha fulufulu  . 
Nga zwine zwa khou humbulelwa , zwenezwo , u fhungudzwa ha vhushai na pfushi dzo teaho ndi zwone thikho ya ndeme kha fulo iḽi  . 
Modulu uyu wo shumisa matheriala wo bveledzwaho nga madzangano a tevhelaho , nga thikhedzo ya vhashumisani vhao vha nnḓa  . 
Tshitatamende , itshi tshi re afha tshine vha ri vho tshi ṱalutshedza  . 
Nyambedzano dza Muphuresidennde na Foramu ya Mabindu ya Afrika Tshipembe na Qatari zwo ṱuṱuwedza nyanḓano vhukati ha Bindu na Bindu ndivho i ya u fhambanya ikonomi idzo dzoṱhe . 
Sa zwe zwa sumbedziswa kha mawanwa a ngudo , komiti dza wadi dzo khethwaho nga fhasi ha sisiteme dzi si na nungo na vhakhethi vha si vhanzhi dzi nga vha dzo vuleaho kha u engedza miraḓo kana vhaimeli vha madzangalelo vha tshifhinganyana naho hu si lwa tshoṱhe  . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi , mini , nnyi , ngafhi ? 
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho musanda . 
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i ḓo ṱola rekhode iyi muṱanganoni wayo u ḓaho  . 
Arali khumbelo I songo bvelela , nahone I songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa , Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele tshinyalelo yoṱhe . 
Onoyo o ḓo thoma u funza vhana nga ha mabambelele  . 
Maitele aya a ṋea mudededzi tshifhinga tsha uri a vhone arali huna vhukhakhi nga angaredza ha girama vhune ha nga funzwa kilasi yoṱhe . 
Khothe ya Ndayotewa ndi yone khulwanesa shangoni ha tevhela Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ( SCA ) , nga fhasi hayo ha konaha u tevhela Khothe Khulwane dza shango . 
Ngauri arali vha na STD hu na khonadzeo khulwane ya uri vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV na u tshi rathisela  . 
U SWIKEKELELEA - Ḽiga ḽa tshumelo ḽi a swikelelea nga vhashumi vha re hone kha muhasho na maga a kushumele a vhukuma a zwino na a kale ? 
Muphuresidennde a nga ri , nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓa vha mahoro , vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa  . 
Vhathu vha shumisaho u badelelwaho phanḓa ha u shumiswa vha a kona u vhona musi muḓagasi wa mahala wo fhela  . 
Musi nḓowetshumo iyi itshi ṋekedza luvhanḓe lwa zwikhala zwihulwane , lu dovha lwa vha luvhanḓe lwa u ṱolisisa na muṱaṱisano u si na khangwelo  . 
Vhashumisani vha khou engedza kha zwikili zwa vhubindudzi zwa tshitshavha nga u vha funza u khethekanyea mathukhwi u bva kha tshiko u itela mbuedzedzo kwayo na mbuelo khulwane kha mupo u itela riṋe na mirafho ya matshelo  . 
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana dziṅwe thukhitha , sa milimo , mishonga ya u lafha zwifuwo ( zwi katela dipe ya nngu ) , buse , mutsihambe kana zwithu zwi fanaho na thophe , tshidziki tsha tshampungane kana manyoro ; u hambela mutsi u bvaho kha matshekasi a no khou swa , kana buse ḽo vhangwaho nga thoro dzi no khou fhufha , manyoro , maṱanga , pfuloṱhusa , u kwama thophe , mupfudze nz , kana nga u shelwa nga milimo kana dipe ya nngu , zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi  . 
Nga tshifhinga tsho katelwaho nga ngudo iyi , phindulo nga ngomu ha muvhuso u ya kha khaedu ya u fhaṱa vhukoni yo sumbedza u fhirisa u vha thaidzo khulwane dzo shandukaho  . 
Lavhelesani tsumbo khedzi . 
Tshikhala tsho ṋetshedzwa hafhu u itela thandela dza tshumisano na thandululo ya mutheo na Transnet ine i kha vhuḽedzani na GE kha thandela dza zwiporo dzo fhambanaho dzapo . 
U vusuludzwa ha zwibadela na dzikiḽiniki hu ḓo ya phanḓa . 
Mbila ndi tshin(we tsha zwilidzo tsho pfumaho muungo u takadzaho wa tshivend(a  . 
Dziṅwe khethekanyo dza rekhodo dzi dzula dzi hone muthu a songo thoma a ita khumbelo yadzo nga kha maitele a PAIA sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mbetshelo dza tshipiḓa tsha 15 ( a ) tsha Mulayo . 
Thabelo ine vhathu vha khou rabela malugana na mulingo hu a ṱoḓea kana a hu ṱoḓei thendelo na  . 
Zwiniwa izwi zwi anzela u ḓifha nahone vhana vha nga nwa u fhira mpimo vha tshi ri ndi ḓirinkhi . 
South Korea lo livha kha vhubveledzi ha vhuimo ha ntha na kha u bveledza mutheo wa ndivho wa indasitiri ya zwa vhubveledzi  . 
U tevhekanya sethe ya nomboro dzo nangwaho ya ṋekedzwa . 
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u vha na ṱhogomelo yo teaho na yo linganaho u khwaṱhisedza uri zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa dzhenelela kha saithi iyi a zwi na vairasi kana dziṅwe tshinyadzo dzine dzi nga khakhisa kana u tshinyadza sisiteme ya khomphyutha ya mushumisi , sofuthiwee kana data  . 
Na , u engedzwa ha maitele a u linganyisa uri a katele orala , u ita na maraga dza ṅwaha zwo engedza tshikhala tsha u bvela phanḓa ha vhalingiwa vhoṱhe  . 
Hu na dzina ḽi songo ṅwalwaho nga nḓila yone , ḽi topoleni ni ḽi ṅwale nga nḓila yone ḽi fhungoni . 
Buthano ḽa Lushaka- ( a ) vha na mbofholowo ya u amba kha Buthano na kha komiti dzaḽo tenda ya tevhedza milayo na ndaela ; na ( b ) miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka a I nga iswi khothe malugana na zwa vhukhakhi , u farwa , u valelwa dzhele kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha- ( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Buthano kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaḽo ; kana ( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzaḽo  . 
Kha vha ḓivhe uri dokhumenthe dzoṱhe dzi tea u ḓadzwa nga inki ya tshoṱhe ntswu . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo , na u shumela vhuthihi  . 
Kha vha wane fulufulu ḽine ḽa ṱoḓiwa nga pfulo ine ya vha hone kana fulufulu ḽine ḽa vha hone kha furu yo vhulungwaho vha kone u thoma u ṱoḓa zwiṅwe zwiko zwa pfulo kana zwiḽiwa . 
Khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho . 
Mugudisi : Marcello Lippi  . 
Hu so ngo vha na u ṱumekanya muvhala muthihi na tshivhumbeo tshithihi U khethekanya vhagudi kha zwigwada 5 ( zwiṱanu )  . 
Nḓowetshumo ya zwa migodi , iṅwe ya zwiṱuṱuwedzi kha Nḓila Ntswa ya Nyaluwo , i na mushumo muhulwane kha mveledziso ya matshilisano na ikonomi . 
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho , vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na u sumbedza nga nḓila yo teaho kupfesesele kwavho kwa Zwivhumbeo na Milayo ya kushumisele kwa Luambo . 
Hu nga kha d(i vha na man(we mafhungo ane a wela kha a tshiphiri  . 
Khonani yaṋu ya mbiluni u pfi nnyi ? 
Ndi ngoho , vhagudi vho no guda nga ha luambo lwa hayani u shumisa nyolo u vha thusa u wana zwine maipfi a amba  . 
U bveledza mbekanyamushumo dzo lavhelelwaho kha ii sia  . 
Kutshimbidzele kwa u sika - ku ita uri thadela i rwelwe ṱari nga vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe  . 
Arali masia oṱhe a tshitshavha a tshi nga farisana - muvhuso , zwitshavha , vhashumi vha ndondolo ya mutakalo , madzangano a zwitshavha , mabindu , midia na dziṅwe sekithara - ri nga khwaṱhisa uri vhagudi vhoṱhe vha vhuelwa nga pfunzo i re na vhunzani kwaho  . 
Zwinzhi zwine zwa vhonala sa phambano ya vhathu zwo bvelela nga nṱhani ha vhushaka ha maanḓa na nga mafhungo a u avhelwa ha tshomedzo  . 
Zwi tshi bva kha kuvhonele kwa u gudisa zwikili zwa u vhala na u ṅwala , mugudisi u wana tshikhala tsha u vhudzisa mbudziso dza ṱhalutshedzo dzo vuleaho kana u ṋea tsivhudzo ine ya fha mugudi tshikhala tsha u ḓifhindulela , kana u ṋea dziṅwe phindulo dze vhagudi vha sa dzi ambe . 
Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha tshitshavha kana mafhungo a kwamaho tshitshavha . 
Atikili i tea u karusa dzangalelo na u ita uri vhavhali vha tou fombe . 
Tshenzhelo ḽifhasini ḽoṱhe ndi ya uri , uri zwitshavha zwi vhe na mvelaphanḓa , tshiteṅwa tsha ndeme tshi vha tshi tshi khou vha ṋea vhuḓifhinduleli malugana na tshelede dza mveledziso yapo  . 
Ndivho : vhu 3 : U lavhelesa na u tikedza u shuma ha mbekanyamushumo na thandela dza Mbekanyamushumo ya zwa madzulo a vhathu  . 
Phethisheni ya nnyi na nnyi ndi musi tshigwada tsha vhadzulapo vha re na madzangalelo a fanaho vha tshi humbela thuso nyangaredzi kana u tandululelwa mbilaelo . 
Naho dziṅwe komiti dza wadi dzo khethwa ho sedzwa phesenthe ṱhukhu ya vhakhethi vho teaho na kha miṱangano ya inifomaḽa ya nnyi na nnyi , maitele aya a vhonala sa a ndeme naho o leluwa nahone a inifomaḽa  . 
Pfunzo ya Zwikili zwa Vhutshilo ndi mbekanyamushumo ine ya shumana na ṱhoho dzine dza kwama mugudiswa muṅwe na muṅwe na mudededzi . 
Naho zwo ralo zwiṅwe zwiteṅwa zwo tiwaho zwa mvelele ya tshiimiswa a zwi athu topolwa  . 
Samithi yo sedza kha zwiteṅwa zwa zwi vhonalaho zwa mbekanyamushumo nga u ṋetshedza tshikhala tsha u kovhelana tshenzhemo na maitele a khwiṋesa  . 
Vhagudi vha tea u vha giridi ya nomboro dza u bva kha 100 u swika kha 200 uri vha dzi shumise kha u topola na u vhala  . 
U engedzwa ha mbuelo ya mithelo uri i katele miraḓo ya tshikwama tsha vhubindudzi ha vhashumi zwi ḓo konisa vhashumi vha fhiraho mḽlioni u ḓiphina nga muholo une muthu a ṱuwa nawo hayani . 
Vha mufumakadzi  . 
Sa vhaimeleli vhashu mashangoni a nnḓa , vha na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa vhukonani na vhufarakani vhune ha ḓo ri thusa u swikelela zwipikwa zwashu u bva kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , dza nyaluwo i katelaho , mishumo na matshilo a khwine a vhathu vhashu  . 
Maambiwa a muṱangano a si tshifhinga tshoṱhe tshine a vha o bvisa zwithu zwoṱhe zwo bvelelaho muṱanganoni zwo tou ralo  . 
U sumbedza thikhedzo ine ya tea u nekedzwa nga muthu wa vhuraru kha u nekedzwa ha tshumelo kha vhaaluwa  . 
Vhagudi vha lavhelelwa u ṱalutshedza na u vhumba girafu ya zwifanyiso na girafu ya lubaba ya tshiṅwe tsho livhana na tshiṅwe ya data yo ṋewaho . 
Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea , na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa  . 
U vhekanya , u sumbedza na u buletshedza zwithu zwo kuvhanganywaho zwa vhekanywa ndi zwikili zwa ndeme u itela uri vhagudi vha zwi bveledze vha tshe vhaṱuku tshikoloni ( kha hu ṱolwe notsi dza zwikili zwa thangeli zwa nomboro mathomoni a notsi dza ṱhalutshedzo )  . 
Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino , nga zwivhumbeo zwo fhambanaho , vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume  . 
Ndi zwa ndeme kha ṱhoḓisiso , tsenguluso na u linga zwibveledwa , zwoṱhe zwa fikishini na zwi si zwa fikishini . 
Kha mvumbo iṅwe na iṅwe , ṅwalani nga zwithu zwe vha ita kana vha amba zwine zwa vha tsumbo dza mvumbo idzi . 
Kha ri ṅwale zwa vhoiwe . 
Pulane i khou shuma sa tshiolwa tsha u thivhela na u fhungudza u shumiswa ha zwidzidzivhadzi na zwikambi nga nḓila i si yone na masiandoitwa a katelaho zwa matshilisano na ikonomi kha lushaka lwa Afurika Tshipembe . 
Khethekanyo ya 16 ( 5 ) na ( 6 ) ya mulayo wa u pfukisela wa muvhuso wapo , wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999  . 
Hezwo musadzi ndo wana o sala a tshi nga lwatsi  . 
Vhunzhi ha zwikhukhulisi siani ḽa khwinifhadzo ya tshumelo dzi itelwaho vhathu zwi bva kha u sa vha hone ndivho na sisteme dzi shumanaho na u sedza mvelaphanḓa  . 
U ṋea vhuḓipfi kha zwo vhaliwaho na u ṋea ṱhalutshedzo . 
Kanzhi kha lushaka hu phasa makhadzi fhedzi na malume u a phasa na makhulu  . 
Arali vhudzimu havho ho shandukiswa nga muaro kana nga mishonga , kha vha ḓe na mivhigo i sumbedzaho vhuvha na mvelelo dza miaro miṅwe na miṅwe yo itwaho na dzilafho ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo itwaho kana u lugiselwa nga madokotela vhe vha ita miaro iyo kana dzilafho iḽo  . 
Hezwi zwi shuma na musi tshiendedzi tsho shandukiswa , u fhaṱululwa kana u shandukiswa u shumiswa kha mbambe kana u ṱaniwa . 
Sa musi vha tshi ḓo zwi dzhiela nṱha u bva kha ḽiṅwalwa ḽi re phanḓa havho ri kha tshipiḓa tsha u fhedzisela tsha mushumo naho ri kha tshifhinga tsha u huvhala  . 
SRSA i sedza kha u bveledza kilabu dza mitambo kha zwitshavha zwa mahayani kana zwi shayaho . 
Zwithu zwi tea u nanguludzwa ho katelwa na zwithu zwihulwane zwi leluwaho na zwithu zwiṱuku zwi lemelaho , tsumbo phakhethe ya 250g ya muṋo i tshi vhambedzwa na bogisi ḽa khonifulekisi ḽa 400g . 
Kha vha ṱuṱuwedze nḓila dzo tiwaho dza u karusa na u lwisa u vhuelwa nga u dzhena ha tshelede ya phuraivethe ya mveledziso , hu tshi katelwa nga u fhungudza khombo na u khwinisa vhupo ha mubindudzo na saizi ya maraga  . 
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A , NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C. 
Thodea dza ndeme dzi tea u dzhielwa ntha kha ndila ya kushumele ya u tandulula zwiwo - matshimbidzele a u tambudzwa , dziredzhisitara na muano wa pfanelo dza vhuthu na mirado ya muta vha tea u divhadzwa nga ndila yavhudi  . 
Maano aya a tshimbilelana na NDP na Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati wa 2014-2019  . 
Kha Vhuimo ha Vhukati na ha Nṱha , vhagudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisedza zwikili zwa U thetshelesa , U amba na U ṅwala . 
Vhuendi vhu shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u konisa mbambadzo ya ḽifhasi nga nḓila i isaho phanḓa ikonomi , matshilisano na mupo . 
Tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika vhea zwithusi uri miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i kone u longa tshanḓa kha nyimele yavhuḓi i si na luvhengelambiluni na u vha mihumbulo ya sia ḽithihi  . 
Ri ita pfanelo dza mutheo dza vhathu na vhukoni uri zwi vhe zwo tsireledzea kha vhulevhu ha maraga na khumela murahu dza poḽitiki  . 
Mulaedza u katela mafhungo a poḽitiki , a ikonomi na mafhungo a matshilisano na u dzhiela nṱha tshiimo tsha muvhuso wa Afurika Tshipembe nga u angaredza . 
Khumbelo dza u ṱun ḓa khovhe dza mulamboni kana dzivhani kana khovhe ya tropical dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi . 
Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha tshitshavha kana mafhungo a kwamaho tshitshavha  . 
U isa phanḓa na u khwiṋisa tsireledzo , Muhasho wa zwa Muno wo saina Memorandamu wa u Pfesesana na nḓowetshumo ya dzibannga , u thoma Sisiṱeme ya Khwaṱhisedzo ya Magunwe kha Khomphiyutha kha bannga dzo dzhenelaho , u thusa kha u thivhela vhufhura na u wanulusa . 
Mushumo wanga : u vhiga vhaofisiri Kha Mutsireledzi wa Tshitshavha vhane na khou humbulela uri vha khou shumisa maanda nga ndila i si yavhudi  . 
Ndi ngani kha vhulimi ha bindu , hune ha sa vhe vha na zwitandadi zwa fhasi , hu na madzangano a vhashumi maṱuku na hune miholo ya vhushai yo phaḓalala , uri ḽevele dza mushumo dzo tsa nga luvhilo lwa miṅwaha i ṱoḓaho u swika fumbili ? 
U shumisana na zwiimiswa zwo teaho , tshiimiswa tsha SAA tshi ḓo bviswa kha Muhasho wa Mabindu a Muvhuso tsha iswa kha Vhufaragwama ha Lushaka . 
U ita ṱhoḓisiso yo teaho ya ndeme na i si ya ndeme ; Muvhigo nga ha tsedzuluso arali vho humbelwa u ita ngauralo ; na U ita dzithemendelo malugana na u khwiniswa ha vhukoni , kushumele , u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi , u itela u bveledza zwibveledzwa zwoṱhe zwo buliwaho afho nṱha . 
Kha mushumi zwi amba u maanḓafhadzwa , khonadzeo ya u shuma u woṱhe , u bveledza fulufhelo na u ṋetshedza zwifhinga zwa u bveledzisa buḓo  . 
Vhagudi vha Vhuimo ha Vhukati vha ḓo fhaṱa kha muteo wo tewaho kha Gireidi ya Ṱ - 3 . 
Musi ri fhasi ha mulayo wa tshirema , sialala i ri vhuhosi hu dzhenwa nga tanzhe a tshinnani  . 
Vho vha vhe murumelwa kha Muṱangano wa vhathu we wa ṱanganedza Thendelanomviswa ya Mbofholowo nahone vho shuma na zwitshavha zwo fhambanaho . 
U ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho , zwikimu zwa dzilafho zwi tea u badela mbadelo kana mitengo ya u waniwa ha vhulwadze honoho , dzilafho na ṱhogomelo ya nyimele iṅwe na iṅwe ya nyimele ya dzilafho ya shishi , nyimele dza dzilafho dzi fhiraho 270 na nyimele dza malwadze a sa fholi dza 25  . 
Muhasho ( wa Lushaka na wa Vundu ) u do asesa arali tshumelo ya u thogomela hayani i tshi todea na uri i do tikedzwa hani nga tshelede  . 
Hu khou khwaṱhisedzwa nga maanḓa u thivhela , u bveledza u ṱumana lwa mupo na Mulayo wa Vhana , wa 2005 ( Mulayo wa nomboro 38 wa 2005 ) une wa kha ḓi bva u phasiswa zwenezwino , une wa nga shuma tshoṱhe nga 2009 . 
Zwi a farelwa u shumisa tshikepe tshi songo ṅwaliswaho . 
Zwiḽiwa zwi na zwigwada zwa rathi . 
Mbofholowo ya vhurereli , lutendo na muhumbulo - Vha nga tenda na u humbula zwine vha ṱoḓa , nahone vha nga tevhela na vhurereli ha khetho yavho . 
Vhudavhidzani ha khwiṋe vhu ḓo khwinisa vhushaka vhukati ha Komiti ya Wadi na masipala ha dovha ha thusa u fhaṱa u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi  . 
Ndivho ya mafhungo aya , o ṋetshedzwaho nga Dziphurofeshinaḽa dzo Ḓiṅwalisaho , ndi u funza , u davhidzana na u ḓivhadza . 
Kha vha ḓadze fomo nahone vha ise fomo idzo kha ofisi ya Company and Intellectual Property Registration . 
Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa , Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza zwine ya ḓo shumisa zwone u vhona uri themendelo idzi dzi thome u shuma . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwo ḓisumbedzaho u vha tshithu tsha nṱha siani ḽa u lugisa zwi sa tshimbiliho zwavhuḓi ndi ngudo dzi itwaho nga vhashumeli vha tshitshavha magudedzini o fhambanaho na mushumo wa SA Management Development Institute ( SAMDI ) ine ya tea u vha muisedzi muhulwane wa tshumelo zwi tshi ḓa kha u gudisa vhashumeli vha tshitshavha na u vha ita uri vha ḓivhe uri hu lavhelelwa mini khavho . 
Fhedzi-ha naho zwo ralo , mulayo uyu a u tshe na nungo mushumoni wawo une wa vha wa u sapota vhaunelwa khathihi na mufarisi wa mufu  . 
Muṅwe na muṅwe a shelaho mulenzhe kha itshi tshikimu u tea u vha na dzangano ḽa thuso sa idzwo thuso ya zwa thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme . 
Quarantine Officer u ḓo ita nzudzanyo dza u ṱanganedza phukha kha tshiṱitshi tsha khethululo nahone u ḓo ḓadza tshipi ḓa tsho teaho tsha fomo ya khumbelo . 
Muvhuso u khou fulufhela u swikelela gemo ḽa ṅwaha ḽa zwikhala zwa mishumo zwi linganaho miḽioni nthihi . 
Tshimbedzi tshi ambiwa Thengwe , Tshaulu , Ha-Lambani na Ha-Makuya  . 
Talani mutalo u tshi bva kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe u tshi ya kha muthu o teaho . 
U ṱuṱuwedza milayo na mikhwa ya Tshumelo ya Muvhuso ya demokirasi yo tsireledzwaho nga Ndayotewa nga u ṱoḓisisa , u lavhelesa , u sedzulusa , u davhidzana na u vhiga zwa ndaulo ya muvhuso  . 
Kha vha vhone zwauri vhaimeleli vha tshitshavha vha mulayoni nahone a vho ngo tou divhea  . 
Mihasho ya lushaka na mavunḓu i fanela u ṋea mafhungo nga vhuḓalo nahone a re one nahone a vhe mafhungo a nga tshumelo dzine vha ṋetshedza a songo undaho  . 
U fhindula mbudziso dza oraḽa nga ha zwiṱori . 
Itani tshifhambano tsini na ipfi ḽi no amba fhethu hu re na zwiṱaka na miri . 
Phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi ṋetshedzwa , muofisi mulanguli , mutshutshisi kana mupileli a nga kha ḓi ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha ḓi lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa . 
Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe , o tewaho nga u fara poswo yeneyo  . 
Tshiṱereke itshi tsho dzhiaho tshifhinga tshilapfu tsho ḓisa zwi si zwavhuḓi kha vhashumi , vhatholi na ikonomi yashu nga u angaredza . 
Naho zwo ralo , nnḓa ha sekhithara ya bannga , a hu na u ṱhoḓea nyangaredzi nga ha vhuḓifhinduleli ha zwiimiswa u dzudza rekhodo dza thengiselano dzo linganaho u itela u tendela mushumo wa u pfukisela bindu ḽa khamphani kha iṅwe khamphani  . 
Ngeno hu na uri vhafumakadzi vha nga kona u tshila zwavhuḓi hu si na khakhathi , a vha koni u tshila na khathihi vha sa khou ṱunḓelwa na vhana vhavho  . 
U vhala nga ṱhoho zwidade zwa nomboro na nyimbo . 
Naho zwo ralo , tshenzhelo ya u ṱalukanya ya nyimele a si khwaṱhisedzo ya uri dziṅwe sisiṱeme a dzi khou shuma na dzone  . 
Zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka , mbeu , vhuimana , tshiimo tsha vhumalani , vhubvo ha tshitshavha kana murafho , muvhala , tshiimo tsha zwa mbeu , vhukale , vhuhole , vhurereli , luvalo , lutendo , mvelele , luambo na mabebo , sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ( Mulayo wa vhu 108 wa 1996 )  . 
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo , migodi , vhulimi ha zwa maḓini , khovhe , mitambo ya maḓini , zwa lunako , ngade , tshandukiso ya vhupo , goḽofu , etc u bva kha maḓi a elelalo , maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo . 
U fheliswa ha milayo na izwo zwi songo fheliswaho U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya , mulayo wo bulwaho kha Sheduḽu u khou fheliswa nga nḓila ye ya bulwa kha khoḽumu ya vhuraru kha Sheduḽu  . 
Ri ḓo kona u tshimbidza maitele a u shandukisa themendelo ire hone ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi na muhasho wa Ndaulo i Langwaho . 
Vha ita mini zwine zwa ita uri vhone vha si konḓelwe u amba navho ? 
Vha dzhena nga hafha tshifhaṱoni tshavho , zwi a pfala  . 
Tshifhinga tshoṱhe kha vha ṱhogomele musi vha tshi ṋekedza mafhungo maṅwe na maṅwe a vhuṋe nga ha vhone vhaṋe kana vhana vhavho kha Tshumelo ya Vhudavhidzani iṅwe na iṅwe  . 
Vhadededzi vha tea u vhona uri vhagudi vha ṅwale zwibveledzwa zwo vhalaho vhukati ha ṅwaha . 
Ndaela dza u vhala kanzhi dzi katela u shuma nga zwipiḓa zwa maitele a u vhala . 
Musevhetho ndi ngoma ye Vhavend(a vha i wana kha Vhasuthu ( Vhad(ogwa) na vhan(we Vhasuthu vha devhula  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u na maanḓa a u ta , a songo ḓitika nga SARS , uri tsedzuluso dzi tea u itwa hani na arali tsedzuluso i tshi tea u fheliswa phanḓa ha musi i tshi khunyeledzwa  . 
Tshifhinga tshoṱhe kha hu vhudziswe vhagudi uri vha humbulele uri vha ḓo wana zwipiḓa zwingana vha kone u tendelwa u petulula siaṱari vha sedzuluse . 
Ndivho khulwane ndi ya uri mishumo ya CBNRM i tea u bvela phanda hu si na u tshimbidzwa nga vhathu vha nnda , fhedzi izwi zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu vhukuma  . 
Tshanduko dzi fanaho na idzi dzi ḓisa khaedu ntswa , na khaedu ntswa tshifhinga tshoṱhe dzi ḓisa nungo , pulane na zwipikwa zwiswa - zwine tshiimiswa tsha nga vhuelwa ngazwo  . 
Milevho , ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi . 
A vha ḓadze fomo ya khumbelo huna muofisiri wa SASSA ( a vha ḓivhe zwauri ndi vhone fhedzisa muiti wa khumbelo kana muofisiri wa SASSAane a nga ḓadza fomo ya khumbelo )  . 
Yo itelwa u vha nyendedzi ya tshihaḓu nahone a i imi vhudzuloni ha milayo ya Tshikimu  . 
U khwaṱhisedza uri mushumo wa khetho u itwa nga tshifhinga tshi konisaho u shumana na thaidzo dza kushumele ku sa fushi nga miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Vha tea u tendela vhagudisi u ri vha dzule vha tshi vusuludza zwivhumbeo zwa luambo zwi sa konḓi musi a tshi amba na vhagudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili . 
Vhalani mirero ni ambe nga zwine ya amba . 
Vhathu vho itaho mishumo yavhui kha zwipotso na u imvumvusa vha o uuwedza u shela mulenzhe ha vhafumakadzi na vhasidzana kha zwipotso na u imvumvusa  . 
Vha ḓo ri ḓivhadzisa hani nga ha mvelaphanḓa kha ṱhoḓisiso na mveledziso yavho ? 
Mulayo wa Phalamennde u a ṱoḓea musi hu tshi bviswa masheleni kha akhaunthu iyi  . 
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa . 
Zwi dzhia themendelo dza malo u khwinifhadza tshiimo tsha saintsi ya tshanduko ya kilima na thekhinoḽodzhi Afrika Tshipembe na u vhea shango sa mudzheneleli wa khadzhango na ḽifhasi kha saintsi ya u shanduka ha kilima na thekhinoḽodzhi . 
Izwi zwi nga katela nyimele ine thendelano ya nga fheliswa khadzo , u sa bvisela khagala zwidodombedzwa zwo ṋetshedzwaho na vhuḓifhinduleli ha u sa tevhedza thendelano  . 
Uri tshumelo yo livhiswaho kha tshitshavha ndi ya u tsireledza na u thogomela  . 
U amba zwinwe zwa zwiṱaluli zwo thomiwaho u fhungudza nyofho dza vhongwaniwapo . 
Arali tshiṅwe tshipiḓa tsha thendelano iyi tsha vha tshi songo khwaṱhisedzwa kana tshi sa tevhedzi milayo ine ya shumiswa hu tshi katelwa , fhedzi zwi sa gumi kha , ndambavhuḓifhinduleli ha khwaṱhisedzo na phimo zwo bviselwaho khagala afho nṱha , fhedzi mbetshelwa ya u sa khwaṱhisedzwa kana u sa tevhedza zwine zwa vha tsinisa na u fana mbetshelwa ya mathomo yo khwaṱhisedzwaho zwo salaho zwa mulayo zwi fanela u bvela phanḓa na u shuma  . 
Arali vhusimamilayo ha vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109 , kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela , Mulangavunḓu wa vunḓu , nga mulevho , u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo , kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela  . 
Nga nnḓa ha mishumo nyangaredzi na vhuḓifhinduleli ho no buliwaho , masipala u nga shumisa milayo u sumbedzisa hafhu kha , u sika kana u ṱalutshedza mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi  . 
Hu na hunzhi hune muhumbeli a pfa a songo fushwa nga tsheo ye ya dzhiiwa nga muofisi wa mafhungo  . 
Arali muiti wa khumbelo o ita thendelano na muisedzi wa phukha wa shango ḽa nnḓa kana tsinga dzine dza ḓo ṱun ḓwa hune ha vha na mbadelo , kana mbadelo dzo fhungudzwaho dzine dza tea u itwa , khumbelo i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu khwaṱhisedzaho lu bvaho kha Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo lu ambaho uri Muhasho wawe wo tendela thendelano iyo . 
DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u sedza tshiimo tsha tsireledzo ngangomu na na nga nnḓa ha muḓi wavho , sefo ya tshigidi u khwaṱhisedza uri vho tevhedza zwidodombedzwa zwa Khoro ya Afrika tshipembe ya Zwiṱandadi SABS  . 
Indemnity Declaration malugana na phukha dzo ṱun ḓwaho kana zwiṋoni zwo vhewaho tshiṱitshini tsha khethululo u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo . 
Madalo u ya kha vhomakone kana vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vho ṱanganelanaho ( sa fisiotherapisithi kana therapisithi dza zwa tshipitshi ) a tea u vha o tou rumelwa u bva kha GP are kha netiweke , ane a ḓo wana thendelo u bva kha Senthara ya Ṱhingo ya GEMS . 
Afha ndi hune ya vha yo t ( anganedzana ya mafhuwe  . 
Ndi zwifhio zwine vha khou ṱoḓa u i shumisela zwone ṱhoḓisiso ? 
Ri tama mahoro a tshi shumisa thendelano iyi na u isa phanḓa na u wana nḓila dza u vhulunga mishumo . 
U wa ha ikonomi ya ḽifhasi ha zwino hu ḓisa khaedu dza zwa ndaulo na zwa ikonomi nṱha ha khaedu dza ḓivhazwakale ine mimasipala ya khou ṱangana nadzo  . 
Zwi tou pfala uri mutalombalo u ḓo shumiseswa kha u rekanya u ṱanganya kana u ṱusa . 
Maelana na ndaela iyi , i tou nga a i ṱuṱuwedzi zwa khungedzelo na u ṱoḓa milaedza i si ya tshiofisi na khaidzo nga ha khombo dzine dza nga vha hone dza u gembuḽa  . 
Nga u ita nga u ralo , muṅwe na muṅwe u a vhuyelwa , hu katelwa zwigwada zwa mveledziso ya tshitshavha , tshitshavha tshone tshiṋe na bindu  . 
Mishumo ya u linga ya ṅwaha woṱhe i tea u katela ṱhoho dzoṱhe dza magudiswa , fhedzi,a si zwoṱhe zwi funzwaho kha rukhulamu zwine zwa tea u lingwa lwa fomaḽa , kana u vhigwa lwa fomaḽa . 
U tsireledzwa ha mafhungo hu songo tou fhelela fhedzi kha u shumisa phasiwedi , dzin(we nd(ila dza u tikedza dzi nga d(i shumiswa , sa tsumbo , nd(ila dza u shumisa tsenguluso ya tshitatisitiki dzi fanela u lingedzwa  . 
Ri fhano , kha mbonalo ya thavha na lwanzhe , zwiṱaluli zwi hulwanesa zwine ḓorobo khulwane yashu ya ḓivhea khwinesa ngazwo  . 
Ri tama u ḓikumedza , ro imela vhathu vha Afrika Tshipembe , uri ri ḓo ita nga hune ra kona , kha iyi khoro , u shela mulenzhe kha mulalo na vhudziki ha ḽifhasi  . 
Kha vha ḓadze fomo tharu  . 
Tsheo ya u badelwa ha aya masheleni i fanela u bva kha phurosese ya u pulana , phurosese ya u khetha i fanela u vha khagala na uri tshitshavha tshi fanela u ṱanganedza u vhiga murahu  . 
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya a dzi faneli u tevhedzwa nga nḓila i sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Vhatholi a vha kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa . 
Nangoho ri bva kule , nahone ri kha ḓi ya kule  . 
Khabinethe yo khoḓa mushumo wo itwaho nga Bafana Bafana , Proteas na Springboks ya dovha ya fhululedza Itumeleng Khune , we a vha Makone wa Nṱhesa kha zwa Mitambo Afurika Tshipembe nga 2013 . 
Hezwi zwi katela vhakhantseḽara va wadi , vhaofisiri vha masipala na dzimeyara , minidzhere wa masipapa , vhashumi vha masipala , vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha , vharangaphanḓa vha sialala na zwitshavha , zwo itwaho nga tshivhalo tsha zwigwada zwi re na dzangalelo zwo fhambanaho sa madzangano a zwa lutendo , zwitshavha zwa vhoramabindu , zwigwada zwa vhaswa , zwigwada zwa vhafumakadzi , madzangano a vhorabulasi na zwiṅwe zwigwada zwa dzisekithara na madzangano  . 
Mulanguli wa thandela a nga tea u sima thimu ya u tikedza ine ya sedza fhedzi mafhungo a kutshimbilele  . 
Ndi vhugai ine a kha i i oa ? 
Nyanḓadzo ya Milayo ya vunḓu 123 . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu anzela u vhonwa sa maitele a u shumana na vhugevhenga vhu sa dini . 
Zwino lavhelesani zwifanyiso zwi re afho fhasi . 
Milangano iyi yo vha i nga si konadzee arali ho vha hu si nga kha vhutanduli ha vhukonesi ha makhaulambilu a u pfukwa uhu  . 
U dzhenelela hu fushaho kha WTO uri hu ambiwe nga ha u sa wana thikhedzo yo teaho khathihi na tsireledzo ya zwa vhulimi ha mashango ohe  . 
Mutholiwa u ita mishumo yawe nga tshifhinga  . 
Kha vhumatshelo , ro dzhia ṅwaha wo fhiraho u maitele a takadzaho kha ṱhalutshedzo dza vhureleli ha pfumedzano nahone ro pfa ro vhofholowa u nambatedza mvelelo dza izwo kha ḽikumedzwa iḽi  . 
Ipfi ḽa u ṱala ḽi gannḓisiwa ḽo swifhadzwa . 
Zwi re ngomu ha mabunga a khemikhala a zwi tei u bwelwa fhasi kana zwa laṱwa thwii kha mupo  . 
Khovhe yo vha i tshi khou tshimbila na nnyi ? 
Miṅwahani miṱanu yo fhiraho ho iteswa zwinzhi u khwaṱhisa maano a muvhuso a ndangulo ya TB nga u engedza u ṱhaṱhuvhiwa na u itwa ndingo nga maanḓa nga kha fulo ḽa u itwa Ndingo na u Eletshedzwa nga ha HIV . 
Musi izwi zwoṱhe zwo ṱangana , tshenzhemo idzi dzi ḓo anzela u vha dzi dinaho na u vhaisa kha vhupfiwa na muhumbulo wa muhweleli ane a vha ṅwana u fana na zwiito zwa u pulaniwaho hu na thevhekano  . 
Kushumele kwa vhashumi ku ḓo monithariwa kana u lavheleswa tshifhinga tshoṱhe , nahone lunyadzo a lu nga ḓo konḓelelwa  . 
U laṱa malaṱwa zwi a ḓura na u vhanga masiandaitwa a si avhuḓi kha mupo na vhathu  . 
Tsedzuluso kanzhi dzi dzudzanywa nga maanḓa ho sedzwa tshitatasitiki tsha khombo , u vha hone ha zwithu zwine zwa vha khombo,zwine zwa nga sa benzini hune ha kuvhiwa hone , kana u shumisiwa ha mitshini ine ya vha khombo mishumoni  . 
Nga u ḽekitshara na u ṱola ho teaho vha shumela tshitshavha kha khaphasithi dzo fhambanaho  . 
U engedza kha izwo zwo buliwaho , zwi a konadzea uri vhathu kha dzisekitha dzo fhambanaho a vha na ndivho ya uri mishumo ine vha i ita ndi tshipida tsha ngona ya tandavhuwaho ya mvelaphanda ine ya vha nga fhasi ha dzina lithihi la CBNRM  . 
Masipala u nga vha ṋetshedza mafhungo a zwi fanaho na mirole  . 
U amba uri ndi maga mangana ane a dzhiwa kha mitalombalo u bva kha 30 u swika kha 100 kana u bva kha 100 u swika kha 50 . 
Ngauralo , ndi nga nḓila ye ya zwa itiswa zwone , kha muṱangano wa mushumo ro amba nga maga a thivhelo ayo kana u pomoka muthu muṅwe na muṅwe kana u sa pomoka muthu muṅwe na muṅwe  . 
Milayo miswa i ita uri u daha fola goloini i re na vhana vha re na miṅwaha ya fhasi ha 12 zwi lwe na mulayo , nahone muthu a re na miṅwaha i re fhasi ha 18 ho ngo tendelwa u dzhena fhethu hune ha daiwa hone . 
Zwithu zwine zwa ita uri muvhuso u ḓisedze khwine kha vhadzulapo vhashu ndi vhuḓifhinduleli hashu ha guṱe  . 
Vhagudi vha nga kha ḓi tevhekanya nomboro vha tshi shumisa mutalombalo . 
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu . 
Miroho a i naki yo tsitsikana . 
Kha vha dalele ofisi ya zwi ṱitshi ya zwa badani . 
U humbela vhagudi u vhala zwithu zwa sumbe , u thoma kha zwithu zwa sumbe kha vha vhale zwiraru hafhu u swika vha tshi vha na zwithu zwa 10  . 
Muthu ane a si tee u vha Muraḓḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 1 a , b , d , kana e a nga vha nkhetheni wa Khoro , u ya nga phimo kana maga o ṋewaho nga mulayo wa lushaka  . 
U thetshelesa na u rerisana nga ha zwiṱori na maṅwe maṅwalwa o vhalelwaho nṱha . 
Zwo rekhodiwa uri muhadzimi o ita khumbelo ya Khadzimiso ya Nyengedzedzo kha Muhadzimisi zwi tshi langwa nga milayo yo tiwaho ya thendelano iyi , Muhadzimisi u na lutamo  . 
Datumu dza ndeme kha ṅwaha dza mitambo hu u shavha khuḓano vhukati ha mitambo yo fhambanaho  . 
Ndi miṅwedzi ifhio ye ya vha na tshikalo tshi no lingana tsha mvula ? 
Vhuṱhogwa ha vhoramabindu vha vhafumakadzi ha mvelaphanḓa na mveledziso i sa nyeṱhi zwi ṱanganedzwa u mona na shango , fhedzi zwi nga vhonalesa kha mbekanyamaitele dza mushumo na zwiṱirathedzhi  . 
Kha masia manzhi , mabindu , vhashumi na tshitshavha tshapo zwi nga sumbedza uri zwi nga sumbedza hani zwithu zwa ndeme zwa puḽlane  . 
Ndi lini he maṅwalo a pulane ya wadi a itwa ? 
Ndi zwa ndeme u vha na watshi khulwane yo ṱaniwaho nga ngumu kiḽasinirumuni , uri vhagudi vha ḓo ita vha tshi sedza khayo . 
U dzudzanya mivhigo ya kushumiselwe kwa pulane e na mutshimbidzi wa wadi  . 
Vha tshi swika vha dzhena tsimuni iyo vha thoma u ( la  . 
Fomo dza mbigelamurahu wadini dzi ḓo vha tshithu tshihulwane vhukuma kha khathegori idzi vhuraru hadzo  . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u ḓidzhenisa zwi tshi pfadza kha mbekanyamushumo dza u ambela na u tsivhudza zwitshavhani na kha dzisekithara dza havho . 
Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli 165 . 
Tsheo yawe yo ḓisendeka nga mulandu wa mulayo , theo ya mulayo na matshimbidzele a mulayo  . 
Talelani maiti a re kha ṱhoho dza mafhungo dzi re afho nṱha . 
Sa tsumbo , miraḓo ya Komiti ya Wadi inga inthaviuwa nga ha vhuṱambo ha tshitshavha , kana radio ya tshitshavha i nga shumiswa u ḓivhadza vhuṱambo kana u vhudzisa nga ha mihumbulo nga ha thandela yo puḽanwaho  . 
Muhasho wa Mutakalo u ḓo vha na muṱangano nga ḽa 29 Fulwi 2017 wa u ṱanḓavhudza tshiga nga tshiga tsha Nḓivhadzamulayotibe iyi  . 
Nṱha ha zwenezwo , zwikolo zwi fanela u vhona uri hu vhe na u pfesesa na u ṱhonifha malugana na u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho , na u vhona uri hu vha na nḓila dzo teaho dza u shumana na mbilaelo dza khethululo i songo teaho , zwipitshi zwa vengo kana u tambudzwa hune ha nga vha hone  . 
U davhidzana nga nḓila kha mafhungo vhukati ha khoro na tshitshavha na vhukati ha vhadzhiamikovhe ndi zwa ndeme  . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Vhulwadze ha swigiri ndi u ita uri hu vhe na tshumisano vhukati havho , dokotela ḽa muṱa wavho na vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo vha ndondolo ya mutakalo vha ndondolo yo khetheaho ya vhulwadze ha swigiri . 
Tsireledzo ya zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo na u tholiwa hayo na tshifhinga tsha u shuma ofisini tshayo , zwi fanela u randelwa nga mulayo wa lushaka  . 
Zwithu zwe zwa itea iḽo ḓuvha zwo tou vha ndugiselo ya u thoma u shuma na bono ḽashu ḽa Afurika Tshipembe ḽo vhofholowaho , ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽa demokirasi , ḽo faranaho nahone ḽi khou bvelelaho . 
Thandela a dzi nga dzhieli nṱha ṱhoḓea dza vhadzhiamikovhe vha vhafumakadzi na tshitshavha  . 
Muvhuso u ḓo dzhia maga a ndulamiso kha masia o sumbedzaho u sa shuma nga nḓila yone kha odithi . 
Fulo ( la u lwa na khombo dza vhuvhava ( li fanela u t ( ut ( uwedziwa na u vhulungwa  . 
Zwi re nyito dza tshiḓivhano na u dzhia sia ho sedzwa avho vha re na maanḓa na ṱhuṱhuwedzo kha dzangano hu si avho vha re na vhukoni ha vhurangaphanḓa ho lingwaho kana vhukoni ha phurofeshinala  . 
Khothe ya vhana i nga si bvise ndaela ya u dzhia ṅwana phanḓa ha musi tshifhinga tsha maḓuvha a 60 tshi saathu fhela . 
Kushumele kwa SABC ku o yelana na maana a mikovhe ( dzishere ) na maitele ayo a yelanaho na zwine lushaka lwa zwi dzhiela nha u khwahisa mavhusele a tshumisano  . 
Muvhuso wapo ndi hone hune mudzulapo muṅwe na muṅwe a vhana vhukwamani thwii ha tshifhinga tshoṱhe na muvhuso  . 
Hezwo zwi zwoṱhe zwi ri vhudza uri iḽi ndi sia ḽi ṱoḓaho thuso  . 
Vho-Gwedugwedu  . 
U vhala ha u tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwalwaho u itela u pfesesa kha vhuimo ha ipfi : U vhala tsumbo dza ndaela na dza u sumba masia . 
Zwino vhuimo uvhu ho vha hu khou vhonala kha tshipholisa tshi vhonalaho na kha tshipholisa tsha nzudzanyo ya nnyi na nnyi  . 
Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi ḓo lenga u swika kana arali vha sa ḓo kona u ḓa khothe nga ḓuvha ḽa tsengo  . 
Hu na zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwine zwa nga vhanga u tshoṱelwa nga asima . 
Muvhuso wa Namibia wo hana uri u thivhela mbeo lwa tshoṱhe kha vhafumakadzi vho kavhiwaho nga HIV ho tou kombetshedzwa  . 
U ṅwalisa dziṅwe thundu kana tshumelo vha ḓo tea u thoma fhasi kha u ita khumbelo . 
Vhagudi vha sedzulusa mishumo yavho ( sedzulusa nga thanga dzavho vhone vhaṋe )  . 
Hu nga topolwa huṅwe fhethu nga kha phurosese ya IDP  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986 . 
Zwiimiswa zwine zwa ṋetshedza khoso dza tshifhinga tshi pfufhi , dzine dza vha uri a dzi weli kha mbekanyamushumo dza NQF kana zwipiḓa zwa dzi ndalukanyo , a zwi kwamei nga u ḓinwalisa nga fhasi ha Mulayo wa FET ( Mulayo wa vhu 16 wa 2006 )  . 
Zwa Muno  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha Tshigwada tsha Mushumo tsha Muphuresidennde tsho thomiwaho maḓuvhani a si gathi tshe tsha ṋewa mushumo wa u sedza kha u gonya ha mbadelo dza dziyunivesithi . 
Mbekanyamushumo ya u galatsha vho bveledzaho pfunzo dzavho dza digirii na maitele a mveledziso ya vhukoni a muvhuso wapo i tea u thomiwa u itela u kunga vhathu vhane vha khou ṱoḓa mushumo vha khwine  . 
Vha angaredza vhathu vhane vha shuma kha dziNGO , mazhendedzi ane a lambedza , vhatodisisi na vhaofisiri vha kha mihasho ya muvhuso ine ya kwamea nga CBNRM . 
Heyi khethekanyo i na zwipiḓa ZWIVHILI : Zwikili , Zwi re ngomu na Zwiṱirathedzhi kha kharikhuḽamu ya Dzinyambo na Pulane dza u Funza . 
Hezwi ndi u ya nga ha Ndaulo dza Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu  . 
Vhathu vho dzhenelaho muṱangano na vho kundelwaho  . 
Vho dovha vha wana uri naho vhulimi ho vha hu tshi khou itwa nga vhafumakadzi nahone vhanna vhanzhi vha shuma dzidoroboni , masheleni o vha o itelwa vhanna saizwi nga mvelele vhanna vha vhone dziṱhoho dza miṱa , ngauralo ndi vhone vha dzhiaho tsheo ya uri masheleni a shumiswa hani  . 
Muvhuso wapo sa mukonanyi : Muvhuso wapo u nga konanya vhadzhiamikovhe vho fhambanaho u bveledza pulane malugana na mveledziso ya ikonomi ya vhupo  . 
Mbekanyamaitele ya bindu , ṱho ḓisiso kha khonadzeo ya u bvelela ha bindu khonṱhiraka dzo saiṅwaho , thendelano ya franchise kana ndavhelelo kana vhuṱanzi vhuṅwevho vhu sumbedzaho uri thundu ine vha i rengisa ine vha ḓo theliswa khayo i nga fhira R300 000  . 
Ro vhaiswa vhukuma nga u ri sia havho . 
Khabinethe i khou ṱoḓa u fulufhedzisa lushaka uri masheleni avho ane vha khou a vhulungela vha tshi yo awela o tsireledzea . 
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe . 
Ndi vhuṱumani vhukati ha mukhantseḽara na tshitshavha  . 
Nga nṱhani ha izwo ndi ḓo pima makumedzwa anga kha zwiteṅwa izwo zwine zwa tea na u bvisela khagala na u dovha u ṱalutshedza kha makumedzwa anga  . 
Saizwi tshiambi tshi tevhelaho tshi tshi ḓo sedza kha vhudzivha ha kuvhonele kwa ikonomi , ndi ḓo tou amba fhedzi zwa uri zwiko zwa mbulungo dza themamveledziso zwi khou engedzea - kha sekhithara dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe  . 
Arali mufu o vha a songo tsireledzwa nga ndindakhombo , kha vha khethe iṅwe ya mbulungo dzo bulwaho afho nṱha . 
Ngeno tshivhalo tsha vha wanaho magavhelo ho vha hu 2,5 miḽiyoni nga 1999 , nga 2008 tsho gonya u swika kha miḽiyono dza 12,4  . 
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani , ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela . 
Pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi fanela u tevhedzela phungudzelo yo katelwaho kana yo ambiwaho kha khethekanyo ya 36 , kana huṅwe fhethu kha Mulayotibe . 
Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole , Bodo ya parole i ḓo vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa , arali hu zwine vha funa zwone . 
Vhuḓiimiseli nga maanḓa ndi ha u khetha tsumbo dzi shumaho u itela ṱhoḓisiso hu u itela u pfesesa tshoṱhe izwi , na u wana nḓila dzi iteaho dza u shumana na miṅwe milandu  . 
Dikhiriphushini ndi u shandululwa ha niikhiriphushini ; ndi u tshintshiwa ha mafhungo a re kha tshivhumbeo tshine tsha si vhonale a tshi iswa murahu kha tshivhumbeo tshine a vhonala  . 
Kha ri vhale Vhalani mafhungo aya ni tangedzele maipfi are na mubvumo tsh . 
U dovha wa ṋetshedza mbetshelo ya vhathu vha u thusa kha ndangulo ya tshinyalelo na zwiṅwe zwithu zwi si gathi zwa u ḓadzisa . 
Hezwi zwi angaredza u toda vhathu , u nanga , vhugudisi , u vha isa hune vha do shuma hone na u languala vhathogomeli vha mavolonthiara uri vha fhe thuso kha vhathu vha sa koni u diitela tshithu  . 
U vusuludza sisiteme ya khahulo ya vhutshinyi na zwiko zwi tikedzaho sisiteme iyo u itela uri vhugevhenga vhu ye fhasi  . 
Arali Muhasho wa fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi , ndambedzo iyo i ḓo imiswa sa izwo i tshi do dzhiwa sa vhukwila  . 
Masipala u nga vha humbela uri vha ḓise zwiṅwe zwidodombedzwa  . 
Izwi zwi amba u sedza kha mulayo,mushumo , phurogiremu , pulane , phoḽisi kana vhuṅwe vhukando hu a dzhiwa u itela u swikela u lingana hu vhonalaho vhukati ha miraḓo ya tshigwada tsha ndingano na miṅwe miraḓo ya tshitshavha , tsumbo vhafumakadzi na vhanna , vhadzulapo na zwigwada zwa makhuwa zwi vhusaho , vhaholefhali na vhathu vha si vhaholelefhali  . 
Shandula ) na fomo CK1  . 
U bva Shundunthule 2016 , ho vha na miṱangano ya vhukwamani ye ya farwa kha tshifhinga tsha miṅwedzi miṋa  . 
Kha vha dzhenise khumbelo kha fomo yo teaho - i nga itwa nga muiti wa khumbelo nga thuso ya ramulayo kana hu sina thuso ya ramulayo  . 
A zwi kombetshedzi uri muofisiri wa zwa masheleni na muṱoli wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi . 
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma . 
U vhala vha tshi ya phanḓa na murahu u swikela kha 2 . 
Zwiṱirathedzhi pulane dzine dza tea u farwa u itela u swikelela tshipikwa  . 
Vhuṱumani uhu ho vhambela na ngona ya u isa CBP vhathuni ha masipala i tshi tou ingiwa  . 
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration , ye vha i ṅwala na u i tikedza  . 
Izwi zwi nga livha kha khudano la zwine a takalela zwone , hu vhe na ndado nahone a si tsha di netshedza kha zwine a ita  . 
U ḽa zwiḽiwa lwa 6 zwiṱuku nga ḓuvha madzuloni a lwa 3 zwinzhi zwi ḓo ṋetshedza ḽeveḽe ya swigiri ya malofha ya khwiṋe . 
Ano mad(uvha vha vhulunga nga mugivhela nga matsheloni vhunga vhathu vha tshi ya mishumoni vhukati ha vhege  . 
Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso . 
Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009 , ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009 . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo  . 
Kha sekithara ya veini , tshipikwa ndi u alusa fhethu hune veini ya sa bveledzesiwe , u tikedza vhabveledzi vhaṱuku na u tielela mimaraga miṱuku u itela nyaluwo ya vhuvhambadzelannḓa . 
Mbilo dzi tea u swika kha Tshikimu vhukati ha miṅwedzi miṋa ( zwi re maḓuvha a 120 ) a musi vho wana dzilafho  . 
Nangwe ho vha na u fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho , Sheduḽu ya 2 ya iyo Ndayotewa sa zwe ya khwiniswa nga Sheduḽu ya A ya ino Sheduḽ Ii ḓo shuma- a kha khetho dza u thoma dza Buthano ḽa Lushaka fhasi ha Ndayotewa ntswa ; b kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Buthano kha nyimele dzi sa fani na dze dza ṋetshedzwa kha khethekanyo ya 473 ya Ndayotewa ntswa ; na c kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano , na u ḓadzisa , u sedzuluswa na u shumiswa ha mitevhe ya ḽihoro kha u ḓadzwa ha zwikhala , u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Ndayotewa ntswa  . 
Nahone u bula uhu ha u sa fushea nga u tou ṅwala kana nga u tou amba , ndi tsumbo ya uri vhadzulapo a vha vhoni maimo a tshumelo e a fhulufhedziswa e ayo ane vha khou ḓisedzwa one ; hezwi zwi amba uri hu fanela u vha na nḓila ine ya ḓo kona u ela maitele ane vhadzulapo vha sumbedza mbilaelo  . 
Mushumo a u nga fhungudzi zwiko u fhira kha tshiimo tshine tshirunzi tshawo tsha ḓo vhaisala  . 
Mutheo na zwiṅwe zwiedziswa zwa u swikelela kha pfunzo ya nṱha zwi sedza kha u bvelela u ṱavhanya ha mveledziso ya akademi  . 
Zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo 31 . 
Vha imela vhurangaphanḓa ha sialala na zwitshavha zwavho na u alusa mushumo wa vharangaphanḓa vha sialala kha ndango ya ndayotewa . 
Vhurifhi ha u tholiwa sa mufari wa dzibugu , muofisiri wa zwa masheleni kana muṱoli wa dzibugu arali tshipi ḓa tsha 7 tsha VAT 101 tsho ḓadzwa  . 
Tshithu tsha u thoma ndi u wanisisa vhaṱanganedzi vha tshumelo  . 
Vhukoni vhu akhamadzaho nga Vho Wayde Van Niekerk kha u wina musuku kha 400m na u dovha vha vunḓa rekhodo ya ḽifhasi , na u gidima he ha mangadza nga ene nyanenge washu Vho Caster Semenya kha 800m zwine zwa ḓo dzula zwi mihumbuloni yashu lwa tshifhinga tshilapfu . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto  . 
Kanzhi u wana maraga dzi fanaho nga nnḓa ha musi dzi dzi fushaho  . 
Khabinethe i humbudza vhakhethi vhoṱhe vho teaho u vha na vhuḓifhinduleli nga u shumisa pfanelo yavho ya demokirasi nga ḽa 3 Ṱhangule 2016 . 
U shaya vhuḓifhinduleli , u ḓivhadza hashu nzudzanyo ya bindu zwi khwaṱhisedzaho vhuḓifhinduleli ha uri ndi mishumo mingana i sikiwaho , hu gudiswa vhathu vhangana , ho adzwa phaiphi dza mithara nngana  . 
I dovha hafhu ya ṱanganedza mushumo wo itwaho nga Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika kha u tshimbidza muya wa mulalo na khetho dza muvhuso muswa . 
Muvhuso wapo u fanela u ta na u dzhia tsheo nga ha uri vha nga shumisa hani mbuelo na tshelede ine ya ṱanganedzwa kha u badela tshumelo na thandela dzine vha ṱoḓa u dzi ṋetshedza tshitshavha  . 
Mitengo ya mubveledzi ya nṱhesa u swika zwino a i ngo bveledza u gonya huhulwane kha mveledzo ya mafhi  . 
Tshirendo itshi tshi ni vhudza mini nga kudzulele kwa pulanete ? 
A hu na mbetshelo ya hei khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga kha u wana mavu , maḓi na dziṅwe tshandukiso dzi tshimbilelanaho nazwo , hu u itela u shandukisa mvelelo dza tshiṱalula tsho fhiraho , tenda u pambuwa kha mbetshelo dza khethekanyo hu tshi tevhedza mbetshelo dza khethekanyo ya 36 1 . 
Matshudeni vhoṱhe vho tewaho nga u wana thikhedzo ya NSFAS na vhane vho ṱanganedzwa nga dziyunivesithi na magudedzi a TVET , vha ḓo thusiwa nga mbadelo  . 
WC i vhiga kha masipala zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
U pfukwa ha pfanelo dza vhuthu : Khanelo ya pfanelo dzi fanaho na u ṱhonifhiwa , vhuḓipfi , mbofholowo ya muhumbulo , zwine muthu a tenda zwone , vhupfiwa , zwine muthu a amba , vhuḓiambeli , na hune vhalala vha tama u vha hone  . 
Iṅwe nḓila ya u ita vhulavhelesi ndi u fara miṱangano - ine ya tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela - hune vhaofisiri vha muvhuso vha nga vhudziswa nga ha mishumo yavho . 
Vha tea u thoma nga u ṅwalisa sa tshiimiswa tsha pfunzo dza nṱha tsha phuraivethe kha Muhasho wa Pfunzo u itela uri vha vhe na ndaulo ire mulayoni . 
Kha vha ḓadze mihumbulo ye ya ṱahiswa kana madzinginywa kha khoḽomo ya 4 kha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Kha nyimele iyi , miraḓo ya vhashumi vha nga ita zwa u pulana zwavho  . 
Vhalani tshiṱori nga nṱha ni wane uri ni nga kona naa u humbulela uri tshi amba nga mini . 
No no vhuya na dzhena khakhathini nge na raha bola ya pwasha tshiṅwe Kha ri ambe tshithu . 
Ngona ya u guda Mbalo i tea u ḓisendeka nga milayo ya ṱhanganelo na u guda nga u tamba . 
Vha dzhiele nzhele . 
Zwitshavha zwi na zwikili zwo fhambanaho na tshenzhelo zwine zwa nga vhuedza masipala  . 
Arali muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a Khothe ya Tshirema a kundelwa u fha zwiitisi , a nga fhiwa ndaela nga khothe ine ya khou thetshelesa aphili uri a ite ngauralo kha tshifhinga tsho vhewaho  . 
U ananya u vha hone ha masheleni na ṱhoḓea ya u thola vhadededzi vha no kona ndi khaedu ine ya tea u livhaniwa nayo  . 
U tholwa ha vhathu . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde , sa zwe zwa ṋetshedzwa nga Ndayotewa  . 
Mutholi u do rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita duvha do fhelelaho  . 
Sa tshipiḓa tsha u tandulula khaedu tharu ya vhushai , u sa lingana na u shaea ha mishumo , muvhuso wo bveledza maano a mbuelo , zwine zwa ṱoḓa u ṋetshedza zwikhala kha u fhungudza tshipiḓa tsha sekithara ya zwa migodi  . 
Thulusi ine ya shumiswa kha u thusedza kuhumbulele khathihi na u bveledzwa ha furemiweke i vhidzwa u pfi ndi Meṱirikisi ya Furemiweke ya Kuhumbulele ( Logical Framework Matrix ) , nahone i ḓivhiwa sa fureme ya ḽogo ( logframe ) nga u tou pfufhifhadza  . 
U kovhelwa ha mbuelo dza nyaluwo zwi tea hafhu u katela na ṱavhanya u dzheniswa ha ndinganyiso , khathihi na u manḓafhadzwa ha vharema lwa ikonomi ho ṱanḓavhuwaho , BBEE  . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa1998 - Khethekanyo dza 73 na 74  . 
Vha nga humbula zwauri izwi zwi do ita uri ndangulo i leluwe , ngeno zwi tshi livhisa kha uri hu vhe na vhuleme vhunzhi . 
Khumbelo yavho a i nga shumiwi nayo arali fomo yo ḓadzwa nga muṅwe muthu  . 
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea , vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede  . 
Vha tshi imba lwonolwo luimbo u d(o wana vhakegulu vho takala vha tshi khou lidza mifhululu  . 
Arali vha balelwa u tevhelela maṅwalwa a thendelano sa zwe zwa tendelaniwa na SARS kha mbadelo ya tshelede vha i kolodaho , thendelano i ḓo fheliswa ha thomiwa maitele a nḓowelo a u koḽeka tshelede vha i kolodaho . 
Nga kha u dzhenelela uhu zwo khwaṱhisedzwa uri kufarele kwa khwine kwo ṋewa dziṅwe nyimele  . 
U ita uri komiti ya wadi i dzule yo sedza mishumoitwa ya CBP  . 
Ha dovha ha vha na vhawe vhalimi vha mahayani vhane vhone zwiliwa zwavho ndi zwa u shumisa henefho mahayani avho  . 
U ḓadzisa , tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo . 
Vha nga vha vha tshi khou dzhenelela kha u bveledza , u vhambadza , u rengisa lwa vhuvhili na u rengisa zwibveledza zwo fhelaho na u vhulunga , u endedza , u kunakisa , u putela na uri tshiṅwe tshifhinga vha nga vhambadzela nnḓa zwibveledzwa kha vhuṅwe vhupo  . 
Vhunzhi ha vhafaramikovhe vha tenda uri huna zwinzhi zwo swikelelwaho kha iḽi sia . 
Rekhodo dzoṱhe dzo tea u swikelea , dzi sa konḓi u ṱalutshedzea , dzi vhewe ho tsireledzeaho , dzi vhe dza vhufulufhelo , na thuso kha u funza na maitele a u vhiga  . 
Nga maanḓa , dzi ṋetshedza milayo nyangaredzi ya dziCMA uri dzi tendele tshumiso ya maḓi  . 
Miraḓo ya komiti i tea u dzhia vhuḓifhinduleli ha u dzhenela kha miṱangano ya komiti dza phothifolio dza IDP na vhupfiwa na madzulo zwao a komiti ṱhukhu dzo teaho  . 
U fhambana : Nḓila ine u dzhenelela ha tshitshavha ha vha tshipiḓa tsha tshiimiswa na u dzudzanywa hu fanela u ṋea tshikhala tsho linganaho tsha u fhambana , zwi re , zwitaela zwo fhambanaho zwa vhudzheneleli na mvelele  . 
Ndi zwitshavha zwi nga ho izwi zwine zwa tea u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho na mapholisa u vhona uri mavemu a sa zwime vhadzulapo . 
Mushonga wanga u ḓo iswa ngafhi ? 
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha . 
Kha vhege mbili dzo fhiraho Minista wa Minirala na Fulufulu na Minista wa Mabindu a Tshitshavha vho ṱalutshedza vhuvha ha tshiimo tsha shishi tshine ra vha khatsho na uri ndi zwifhio zwine muṅwe na muṅwe washu a tea u zwi ita u vhuyedzedza tshiimo ngonani  . 
Ndi ngazwo , sa tsumbo , u kuvhanganyiwa ha khumba dzi tshilaho na khoraḽa zwi tshi ḓo fheliswa , nga nnḓani ha nga fhasi ha nyimele dzo khetheaho  . 
Vha saathu u thoma ? 
Vha humbele avho vho rambiwaho uri vha hane kana vha ṱanganedze muṱangano  . 
KHA VHA DZHIELE NZHELE : Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu . 
Vhudavhidzani nga mulomo , ho GCIS i ḓo shumisa Luisimane lwu tshi katelwa matshimbidzele a tshiofisi , khou tshintshiwa na dziṅwe nyambo nḓivhadzo , zwipitshi vhathuni , dza tshiofisi , zwi tshi khou bva kha uri dzikhonfarentse , na zwiṅwevho . 
Ndi nnyi a no ḓo vha wa u thoma u swika ha Tshililo ? 
Kha vha ṱanganedze uri a hu na a re nṱha ha mulayo  . 
Kha vha dovhe vha dzhiele nṱha khonadzeo ya zwiga zwine nganea ya zwi shumisa u tikedza thero  . 
Ro dovha hafhu ra ita uri phemiti dzi itiwe fhethu huthihi na u fhedza mushumo we wa vha wo sala  . 
Kha vhuimo ha u fhedzisa , maga a u thusa a nga shumiswa kha u thusedza ndangulo na u pima nga u wana zwiitisi zwine zwa khou thusa nga ndila yavhudi na i si yavhudi kha mvelelo dza thandela  . 
Ri dzhiela nṱha uri hu na zwifhinga zwine vhathu , nga ṅwambo wa mutsiko wa zwa matshilisano na miṅwe mitsiko , vha ṱoḓa thikhedzo na thuso yo khetheaho  . 
U fhira miṅwaha ya 150 ho vha na nyengedzo ya ṱhuṱhuwedzo kha ḽaiburari iyi khulwane , hu tshi katelwa na khuvhanganyo ya Vho Sidney Mendelssohn  . 
Ndugiselo dza khetho dza muvhuso wapo dzi khou tshimbila  . 
Izwi a zwi nga sumbedzi fhedzi u swikelelea , zwi d(o dovha zwa sumbedza uri u na lutamo lwa u n(etshedza tshumelo  . 
Muhasho une wa ḓivhea nga u pfi DPSA u tshi khou shumisana na madzangano ane a nga Zwiimiswa zwa Mveledziso zwa Vhulanguli zwa Afrika tshipembe , Ṱhirasithi ya Pfunzo Vhulanguli ha Nnyi na Nnyi ha Ṱhanganelano ya Dziyunivesithi , thandela ya tshigwada tsha Muhasho une wa ḓivhea nga u pfi DPSA i fanela u vha na vhuṱanzi ha uri zwine zwa vha khoṋo na miraḓo ya tshiṱafu i re vhaofisiri kha mihasho i a thuswa uri i bveledze vhukoni na u ṋekana maitele avhuḓi a u ita zwithu  . 
U khakhulula vhukhakhi na zwithu zwi songo itiwaho u itela uri thaidzo dzi tandululwe nga nḓila ya khwine . 
Mashango aya mavhili a na vhuṱumani ha ḓivhazwakale u bva murahu nga maḓuvha a nndwa ya mbofholowo musi Angola ḽi tshi tikedza na u fha vhudzulo vhalwelambofholowo vha Afrika Tshipembe kha gammba dzo fhambanaho shangoni iḽo . 
Kha vha fhe vhadzulapo pfanelo dzo khwathaho dzi re mulayoni kha zwishumiswa uri vha kone u shumisa mulayo kha u tsireledza zwishumiswa kha vhabvannda  . 
Nethiweke ya Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku o kuvhatedzwaho a 48 i tikedza vha khou shumiwaho navho vha 2236 . 
Maga a tsireledzo a funaho na u vhulunga nomboro ya vhue vha khou i shumisa na phasiwede nga nila ya tshiphiri , u dzula vha tshi khou shumisa pasiwede nga nila ya tshiphiri , u dzula vha tshi khou tshintsha pasiwede yavho tshifhinga tshohe na zwiwe  . 
Musi vhana vha tshi ya kha Gireidi dzi tevhelaho mudededzi u tea u lavhelela uri vhagudi vha ambe nga maanḓa lwa tshifhinga tshilapfu . 
U buletshedza na u tevhekanya nomboro yo fhelelaho u swika kha 999 u bva kha ṱhukhusesa u ya kha khulusesa , na u bva kha khulusesa u ya kha ṱhukhusesa . 
Khaḽarani zwivhumbeo nga muvhala u no fana na wa tshithoma tshi re khatsho uri ni vhone uri ndi tshifanyiso tsha mini . 
Zwiedziswa zwo dzudzanyeaho zwi re kha zwiimiswa zwa u dzhenela kanzhi zwi shuma musi vhadzulapo vha tshi zwi vhona zwi mulayoni na u shumisea hune ha vha na vhuḓikumedzeli ha zwa polotiki kha tshumiso na vhuimo hazwo ha mulayo  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano , u vhiga o imela tshigwada . 
Nga nḓila i fanaho , Muvhuso wo livhana na khetho . 
Ndivho khulwane ya Thendelano ndi u shuma na zwikolo zwo nangiwaho uri khamusi , nga kha thikhedzo yo livhiswaho , zwi nga kona u kunda khaedu dzine zwa ṱangana nadzo . 
Arali , kha nyengedzedzo ya phindulo yo tou ṅwaliwaho kha khumbelo yavho ya rekhodo , muhumbeli a tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga ha tsheo nga nḓila iṅwe na iṅwe , sa tsumbo luṱingo , izwi zwi fanela u sumbedzwa . 
Tshumelo a ina mbadelo  . 
Khabinethe yo dovha ya tendela u bveledziwa ha Matshimbidzele a u Shumiswa ha Nyambedzano dza Muvhuso u itela u vha na vhuṱanzi ha maitele a re khagala na u shela mulenzhe ho teaho nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso . 
Musi hu tshi nangwa zwibveledzwa tsha U thetshelesa na U vhala kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe , hu tea u vhonwa uri i na zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo zwine zwa tea u funzwa kha themo yeneyo . 
U sedzulusa  . 
Buthano ḽa Lushaka- ( a ) vha na mbofholowo ya u amba kha Buthano na kha komiti dzaḽo tenda ya tevhedza milayo na ndaela ; na ( b ) miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka a I nga iswi khothe malugana na zwa vhukhakhi , u farwa , u valelwa dzhele kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha- ( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Buthano kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaḽo ; kana ( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzaḽo . 
Ri ḓo isa phanḓa na u kwamana na vhorabulasi na vhashumi vha mabulasini . 
Fhedzi hu kha ḓi vha na zwinzhi zwi teaho u itwa . 
Kha Gireidi ya Ṱ vhunzhi ha u linga hu itwa nga u sedza , mudededzi vha tshi khou rekhoda mvelelo dza u linga a tshi shumisa mutevhe wa u sedzulusa . 
Arali a ḽa maḽegere a 9 u ḓo vha na nomboro ya maḽegere I fanaho na ya Murendeni . 
Bisikiti ḽoṱhe ḽo tumukantywa ḽa bva zwipiḓa zwiṋa zwi linganaho . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka . 
Zwishumiswa zwine zwa tikedza kushumele kwa Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu wa lushaka na ndivho . 
Arali ra themendela khumbelo yavho , vha ḓo wana Garaṱa ya u Ṱanganedza Mushonga , ire na mutevhe wa mishonga ye ra tenda uri ri ḓo i badela u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Mugudi muṅwe na muṅwe u na zwa u vhalela zwa 10 na mutibo wa puḽasiṱiki . 
U ya nga minista , muvhuso u tea u khwaṱhisedza uri zwikhala zwo sikwaho nga nḓivhadzo iyi a zwo ngo itelwa uri vha si gathi vha ḓiphiṋa ngazwo  . 
Mutshimbidzi u dzhia phindulo , , vhadzheneleli vha dzhiela nṱha mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa kha vhudzheneleli kha notsi dza khoso kha siaṱari ? 
Vha humbelwa u ḓivhadza murumelwa na zwenezwo arali zwo swika kha muṅwe muthu nga khakho  . 
Nzulele ya mulayo wa muvhuso wapo i shanduka nga nḓila khulwane ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Musi muṱangano wo fhela , muthu u vha a sa ḓivhi uri nnyi u fanela u ita mini , zwine zwa amba uri zwiteṅwa zwa zwine zwa tea u itiwa zwi anzela u sa itiwa tshiṅwe tshifhinga  . 
Phetho ya tshigwada itsho ndi amba dzi fhele  . 
Kufarele kwa milora ku ya nga mikhwa na maitele a shango ḽe mufu a lovhela hone . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya mafhungo  . 
Hezwi zwi nga itwa hu tshi khou tevhelwa u tea ha zwithu u ya nga hune zwa vha ngaho ho sedzwa zwiten(wa , nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela dze ha tou tendelanwa khadzo nga u tou n(wala nga mahoro ot ( he phand(a ha Khothe kana dzine dzi nga vha dzo tendelwa nga Muhat ( uli Muhulwane u ya nga mulayo mut ( uku wa ( 3 )  . 
Minisiṱa wa zwa Gwama vho amba na Khabinethe nga ha u thomiwa ha Mulayo wa Mithelo wa Khwiniso , Mulayo wa 2013 na wa 2014 uri u ḓo thoma u shuma nga dzi 1 Thafamuhwe 2016 . 
Shango ḽine ra ṱoḓa u ḽi fhaṱa nga 2030 ḽi tea u sa dzhia sia , u vha ḽine ḽa khou bvela phanḓa nahone ḽine ḽa fara vhathu vhoṱhe nga u lingana  . 
Ngauralo phimo ya nyaluwo ya vhuvhambadzelannḓa a yo ngo tou hula u fhira ya maṅwe mashango  . 
Zwi vhonala hu na vhushaka vhukati ha mulayo na ndivho yawo , sa izwi tshipikwa hu u thivhela uho u pomoka nga kha u gwevha muthu zwi vhavhaho . 
Hu nga vha na bodo ya nḓivhadzo  . 
Sa tsumbo , zwiṅwe zwigwada ngei Johannesburg zwi dzhia tsheo , zwi songo kwama zwiṅwe zwine zwa vha nnḓa kha vhuṅwe vhupo  . 
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na u sedza zwo iteaho na u pima zwo ṅwalwaho na mushumo wo sikwaho  . 
Uri maga o fhambanaho o shumiswa sa tshipiḓa tsha tshandukiso ya sisiteme ya vhulamukanyi , kha sia ḽa u vhona uri ho sedzeswa kha vhapondwa , u linganyisa pfanelo dzavho na dza vhahwelelwa na u fhungudza u shushedzwa nga mulandu wa zwenezwo kha maṅwe maga a vhulamukanyi . 
Muvhuso wo rwela ṱari pfungavhuṋe ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na maano a vhuṱali a vhudavhidzani . 
Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni . 
Nga themo ino vhagudi vha bvela phanḓa na u bveledza u pfesesa khontseputi ya vhuimo ha nomboro u swika kha 75 . 
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa , fhedzi ndi zwa ndeme u sumbedzisa kha dzidokhumnethe uri vho xelelwa nga tshelede naa . 
Vha ḓo kona u ḓivha tshanduko ya luambo zwifhinga zwi tshi ṱandulukana na vhukati ha mvelele , na uri lu shanduka hani kha maimo o fhambanaho . 
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea , vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede . 
Nga tshifhinga tsha vhutshilo hanga ndo ḓiṋekedzela kha nndwa hei ya maAfurika . 
Ndi dzhia he tshi tshifhinga , ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho , Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha , nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo  . 
Zwo ḓi ralovho na kha u ṅwala . 
Ahuna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo . 
U KONḒELELANA KHA ZWA POLOTIKI Mbofholowo ya u bvisela vhupfiwa khagala,u dzhoina ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine vha funa na u dzhenela mafulo vho vhofholowa  . 
Vha fanela u t ( avhanya vha vhiga vhuad(a uvhu kha muhulwane wavho  . 
U ṋetshedzwa ha mishumo lwa tshifhinganyana 138 . 
Naho hu na uri vhunzhi ha fhethu ho bulwaho hu amba nga u ḓivha nga maanḓa mafhungo a kwamaho pfunzo i katelaho , phindulo dzo ḓoweleaho nga maanḓa dzi sumba kha zwikili zwa u ita mushumo zwe zwa gudwa u bva kha matheriala  . 
Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho wa Madzulo a Vhathu sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA . 
U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo . 
Dzinnḓu dza Vhathu . 
Ri shumisa tswayo kha u sumbedza tshaka dzo fhambananaho dza mutsho . 
Mbofholowo ya u tshimbila na vhudzulo 21 . 
Ambani ni tshi sasaladza u tambudziwa ha vhafumakadzi na vhana : Ṱuṱuwedzani zwipondwa zwa vhafumakadzi zwo fhumulaho u itela khaedu u tambudzwa  . 
Kha Themo ya 1 ho themendelwa uri vhagudi vha tou fombe kha u anganyela , u ela , u vhambedza na u rekhoda vhulapfu , vhuphara na vhunṱha nga zwa u ela zwi si zwa fomaḽa , fhedzi vhagudi vha tea u thoma u ela vha tshi shumisa mithara . 
Ro nanga mbekanyamushumo khulwane ṱhanu dzo sedzesaho kha vhupo , na thandela dzo sedzesaho kha mutakalo na themamveledziso ya pfunzo ya mutheo , mafhungo na thekhinoḽodzhi ya zwa vhudavhidzani na ṱhanganelo ya dzingu . 
Khasitama idzi zwa zwino dzo livhana na zwibveledzwa zwinzhi na tshumelo dzine dza tou nanga dzine dza wanala dzibanngani  . 
Vhagudi vha fhaṱa u pfesesa mutheo wa kushumele kwa u ṱanganya , u ṱusa , u andisa na u kovha . 
Ndi vho dzula fuletheni . 
Tshikwere tsha Mary Fitzgerald tshi re Newtown tsho no itwa phakha ya vhaṱaleli kha mitambo ya Tshiphuga tsha Tsharithi , kha vhe vha kundelwa u ya Mmabatho , he mitambo ya ḓuvha ḽithihi ya farelwa hone . 
Uṱola notsi dza Themo ya 1 . 
Zwenezwo-ha , madzina Luambo lwa Hayani ( LH ) , Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma ( LET ) na Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ( LEV ) hu ambiwa maimo a vhukoni ha u funza luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza u Engedza )  . 
Mbudziso dzi dzulelaho u vhudziswa Maitele a u Dzudzanyulula Zwiko zwa Madi ndi minI ( WRCS ) ? 
Tshavhuvhili tshi na muhumbulo wa u sedzesa , zwi ambaho uri , muthu ane a vhona zwavhuḓi  . 
Fhethu afha , vhafumakadzi na vhasidzana vhane vho dzhielwa tsireledzo yo khwaṱhaho tshifhinga tshoṱhe vha livhana na thaidzo dzenedzo  . 
Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza CIPRO . 
U dzhiela nṱha sinario zwi tevhelaho na u topola tshaka dza u dzhenelela na madzangano a vhatholi nyeletshedzo ya zwa mulayo  . 
Tshumelo dza masipala dza ndeme dzi ṱalutshedzwa sa idzo tshumelo dzi re dza ndeme kha u khwaṱhisedza ndeme ya vhutshilo vhu ṱanganedzeaho na vhu pfadzaho nahone zwine arali zwi songo ṋekedzwa zwa nga vhea khomboni mutakalo wa nnyi na nnyi , tsireledzo na vhupo  . 
Lu ḓo vha lu lwa u tou thoma khongorese i tshi farelwa Afrika , na uri i fha tshikhala maAfrika Tshipembe na dzhango ḽoṱhe nga vhuphara tsha u kuṱedza muya wa zwa mabindu . 
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo wo no thoṅwaho siani ḽa tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulondo uri i kone u thoma nga u ṱavhanya  . 
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu e  . 
Gurannḓa dza nga ngomu tshi vhona u nga ndi khou khethululwa ? 
Kana , ndingo dza maṱo dzi nga itwa nga vhone vhane kha ṅanga ya maṱo ye vha tou ḓinangela ; mvelelo dzi fanela u iswa ngei DLTC . 
Hu na mbudziso ya uri mulayo uyo u ḓivhiwa zwi ngafhani kha shango ḽoṱhe , zwine zwa nga ita uri u shume zwavhuḓi  . 
Khwiniso ya ndeme ya nḓisedzo ya tshumelo na u fushea ha tshitshavha ngayo ndi wone muelo wa ndeme wa ela kushumele  . 
Buḓo la u vhala : U vhala u bva phanḓa a tshi ya murahu , u bva kha monde u ya kha tsha u ḽa na u bva nṱha a tshi tsisa . 
U tholiwa ha vhaholefhali kha sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe hu fhasi kha zwine ha fanela u vha zwone  . 
Afidevithi na vhuṱanzi ho tou ṅwaliwaho vhune ha itwa nga fhasi ha muano phanḓa ha muthu o tendelwaho lwa mualyo uri a tshimbidze miano ( sa tsumbo : Khomishinari wa u anisa , pholisa kana ofisini ya dzingu ya GEMS )  . 
A hu na mbadelo kana tshelede kana u badeliswa hune ha ḓo vha hone malugana na u redzhisiṱariwa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 . 
Vha ḓo rumelwa e-mail ine ya vha na zwidodombedzwa zwoṱhe zwine muṱun ḓi a tea u zwi ḓivha uri a ṅwalise sa muṱun ḓi  . 
Miholo na magavhelo a vhashumi vha masipala a ngaho sa a u tshimbila a katelwa nga zwibviswa izwi  . 
Ri kati na u goḓombedza vhuvha vhuswa ha lushaka nga kha u bveledza zwiga zwa lushaka sa fuḽaga ya lushaka , luimbo lwa lushaka na marangaphanḓa a Ndayotewa kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe . 
U itela u fhufhela u ya kha nomboro , vhagudi vha tea u ḓivha zwivhumbi u swika kha 15 kana u vha tshi kona u shumisa mutalombalo uri vha kone u swika kha phindulo . 
Tshitshavha tshi shumisana na NGO ya kha vhupo honoho ine ya pfesesa muhumbulo wa kutshilele na mvelele ya vhathu avho , na u vha na tshenzhemo ya vhukuma kha ndangulo ya zwishumiswa kha vhupo uho  . 
ICASA i ḓo phaḓaladza thambo ya khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha ya dovha ya ḓivhadza na zwirathisi zwine zwa vha hone  . 
Ri khou vhona zwipuka zwiṱuku na zwihulwane . 
U sa tovhela zwidodombedzwa zwo bulwaho zwi nga ita uri khumbelo i thudzelwe nga thungo . 
Arali khumbelo yo tendelwa DFO u ḓo vha humbela uri vha renge na u dzhenisa sefo ya tshigidi hu saathu fhela maḓuvha a 14 . 
Ho dzheniswa nomboro yo khakheaho ya muraḓo  . 
Tshitori tshe vha tshi vhala afho ntha tshi sumbedza uri zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme u swika ngafhi kha vhathu vha Afrika Tshipembe , hu si nga ndila ya u tshila fhedzi , na u vha mutheo wa mvelele na lutendo , zwe ra fhiwa zwone nga vhadzimu vhashu hune rine , ra tea u zwi nekedza vhana vhashu . 
Hedzi datumu , dzine dza sumbedza tshivhalo tsha zwipiḓa zwa u ṱavha zwine zwa fanela u iswa na uri zwi isiwa ngafhi , dzi wanala nga khumbelo kha muṅwalisi . 
U ṅwala ndi nḓila ya vhuḓisedzi na u guda , na matshilele a vhudavhidzani . 
Ndivho ya zwine zwa vha kha iyi website ndi u ṋekana nga mafhungo malugana na zwi kwamaho muvhuso nahone zwi ṋekedzwaho a zwi vhi zwo bulwa zwoṱ he zwa fhelela  . 
Mbekanyamushumo dza u gudisa vhugudisi hu si khoso dzine muthu a ṱoḓa u vha makone khadzo , fhedzi kha mashango e a vha a kha izwi lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Kha vha pulane uri vha humisela murahu mbuelo dzi bvaho kha dzithandela dza CBNRM kha u thogomela zwishumiswa zwa mupo . 
Zwenezwo hu tou nga mutevhe uyu wo vha u zwiṅwe nga nnḓa ha u valela na u thivhela  . 
Hu ḓo dzhiwa vhukando vhu vhonalaho u fhelisa u sa tevhela mulayo , u rengiswa ha zwidzidzivhadzi , u rengiswa ha zwigidi , vhutshinyi nahone nga maanḓa u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana  . 
Miraḓo ya komiti I nanga mudzulatshidulo vha dovha hafhu vha bula tshifhinga tshine a ḓo vha a ofisini , khathihi na matshimbidzele a muṱangano , nz  . 
Khoḽomu ya tshanḓa tsha monde i sumbedza uri ho khakhea mini kha khumbelo ya SMS ya muraḓo  . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri mafhungo o ṋetshedzwaho nga Dziphurofeshinaḽa dzo Ḓiṅwalisaho dza Ndondolo ya mutakalo ndi a u funza , u davhidzana na u vha ḓivhadza fhedzi nahone ha ngo itelwa u ima vhudzuloni kana u imela tsivhudzo ya zwa mishonga kana dzilafho . 
Mbuelo dza u vha kha mbekanyamushumo ya ndaulo ya vhulwadze dzi katela : Ngeletshedzo na thikhedzo ya ndondolo ya mutakalo nga thimu ya thikhedzo ya muthu nga muthu ya GEMS na vhaongi vho gudelaho u itela u vha thusa u langa mutakalo wavho kana vhulwadze havho vhu sa fholi . 
Khabinethe i khou ṱuṱuwedza vhatheli u rumela fomo dzavho dza muthelo kha khalaṅwaha ya muthelo ya 2014 , yo vulaho nga dzi 1 Fulwana 2014 . 
Ndi nnyi wa vhuvhili kha muduba ? 
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu ndi ndambedzo ya muvhuso ine ya thusa miṱa ine ya tama u khwinisa ndambedzo dzayo nga u ḓifha ṱela miḓi yayo kana u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe . 
Muthu a no khou ranga phanḓḓa muṱangano u tea u ḓḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano , fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana  . 
Tshi kungaho zwiṱuku , tshi sa tendelaniwaho tshi fanela u nyanyulwa nga u nanga tshiṅwe  . 
Mushumo wa shango kha u bvisela khagala mvelele dzapo  . 
Mikhwa ya phurofesheni . 
Hafha hu vha hu tshi khou katelwa tshiṱirathedzhi tsha pulane ine ya ḓo thusa uri zwi swikelelwe  . 
Vha ṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo  . 
Vha na vhuholefhali ha tshifhinganyana . 
U bveledza mbekenyamaitele ya u vhulungea ha mupondiwa  . 
Hezwi ndi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri magudiswa oṱhe o avhelwaho o shumiwa nao nga u angaredzwa zwi tshi pfesesea . 
Zwigwada zwiṱuku ( khomishini ) , he masia o topolwaho a u dzhenelela nga mbekanyamaitele a ambedzaniwa nga hao nga vhuḓalo . 
Vhagudisi vha tea u ita uri vhagudi vha ṅwale zwibveledzwa zwinzhi vhukati ha ṅwaha . 
Vhanna vha tea u ṱuṱuwedza vhaṅwe vhanna uri vha shandukise kuvhonele , na u uri vha ṱhonifhe vhafumakadzi  . 
Nyito idzi dzo khwaṱhisedza muḓali wa matshilisano wa ngoho ntswa kha shango  . 
Ndangulo ya Kiḽasi , hu nga vha kiḽasi 1 , 2 kana 3 . 
Zwigwada zwi wana pulane ya kushumele i si na tshithu na u ita thasiki 2  . 
Khwiṋiso ya 2009 ya Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho i ṱoḓa avho vhane vha khou dzhenelela kha ḽiga ḽa u tumbula uri vha ḓivhadze Minisṱa nga ha mishumo iyi fhedzi a i tsha ṱoḓa uri hu wanale thendelo  . 
Riṋe , sa mbumbano ya madzangano manzhi kha vhusimamilayo uvhu na riṋe ri na dzangalelo ḽa vhakhethi vha si na mulandu kha u shuma  . 
Hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya , , na , masipala a nga ṋea ndaela ya uri- ( a ) hu badelwe mithelo ya ndaka na dziṅwe mbadelo dzo ingwaho kha mbadelo dzo ṋetshedzwaho nga kana ho imelwa masipala ; na ( b ) arali zwo tendelwa nga ndayotewa ya lushaka , miṅwe mithelo , dziṅwe dziḽevi na miṅwe mithelo na mithelo yo teaho muvhuso wapo kana kha khethekanyo ya muvhuso wapo une masipala a wela khayo , fhedzi a hu na masipala ane a nga ṋea ndaela ya uri hu badelwe muthelo wa mbuelo , muthelo ( VAT ) , muthelo wa thengiso wa u angaredza kana wa zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa  . 
Vhahumbeli vhane vha vha vhaṋe vha mafhungo : vha humbela mafhungo a nga ha vhone vhaṋe . 
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Ndayotewa ya ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a vhusimamilayo . 
Ngauralo ri ṱanganedza ndivho yo sumbedziswaho ngei Copenhagen ya u engedza zwiko , hu tshi katela na nḓowelo na u fhungudza u haḓa miri  . 
Vha ṅwalele mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza khumbelo yavho . 
Ro pfa nga vhunzhi ha izwi kha TRC , kana zwe rine , mita yashu na khonani dzashu kana vhahura vhashu vha wana tshenzhemo ya u pfukiwa na vhutshinyi uhu  . 
Na u shumiswa ha vhaḓivhalea vha zwipotso na vhuḓimvumvusi ndi iṅwe ya nḓila dzi shumaho ya u ṱuṱuwedza maitele dza kutshilele na vhuḓifari zwavhuḓi zwitshavhani  . 
Ri ḓo fhindula nga nḓila yavhuḓi na u ṱavhanya kha tsatsaladzo na kha khumbudzo u itela u khwinisa tshumelo dzashu  . 
Hezwi zwo ita zwauri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe na zwine vha nga amba hu si uri vha tou humbulelwa nga ha zwithu zwine zwa vha kwama kha vhutshilo havho ha duvha linwe na linwe  . 
Malugana na zwivhumbi ezwi , dzilafho na muṱa ḽi ḓo vhonala sa ḽo haluluwaho lune ḽa si tsha vhonala  . 
Komiti ya Wadi na Vvhatshimbidzi vah CBP vha shumisa SWOT dza mafhungo a zwigwada zwa u ḓiṱunḓela dzi no bva kha Luṱa lwa 1 kha therisano ya tshigwada awara dza rathi  . 
Fhedziha , nyaluwo i so ngo khwaṱhaho kha vhafarakani vha mbambadzo vhahulwane vha Afrika Tshipembe yo amba mutsiko kha ṱhoḓea dza zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe ngei nnḓa . 
Pam u anzela u vhala bugu dzi no amba nga phukha . 
Fhungo a si u sasaladza vhurangeli vhunzhi vhu khoḓeaho ha CSR ho thomiwaho nga dzikhamphani dzone dzine kana u hanedza ṱhoḓea i re khagala ya mabindu ( u fana na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha matshilisano ) ya u ita zwithu nga nḓila ya vhuḓifhinduleli  . 
U dzhenelela ha tshitshavha zwi shela mulenzhe kha tshanduko ya matshilisano , ikonomi na vhushaka ha polotiki vhukati ha vhadzhiamikovhe na nḓila ine vhadzulapo vha nga bva kha u ḓidzhenisa huṱuku u ya kha u ḓidzhenisa nga huhulu kha maitele u ita mbekanyamaitele  . 
U tevhekanya sethe yo ṋewaho ya nomboro dzo nagwaho . 
O vha a tshi khou ṱoḓou tamba nga mbili yawe yoṱhe . 
Zwo dzhia tshifhinga tshilapfu phanḓa ha musi vhorapolotiki na zwiimiswa nga u ṱanḓavhuwa vha tshi elelwa uri , ane a nga lingedza u ṱuṱuwedza kha tshitshavha tsha demokirasi o hanedza nga nḓila i fushaho uri dzitshanduko dzo ṱanganedziwaho zwino kha maṅwe mashango dzo ṱanganedziwa  . 
Kha u tikedza zwapo , zwibveledzwa na sekithara dza 21 zwo nangwa kha vhubveledzi hapo  . 
Muvhigi kha vhige mawanwa a tsedzuluso yawe  . 
Naho zwo ralo hu tshe na tsumbo dzi tendiseaho dza uri u fhola hu ḓo ṱavhanya  . 
U shumisana na dziyunivesithi na Magudedzi a FET u ṋetshedza tshikolo tshavho mafhungo nga ha mabuḓo a mushumo na zwikhala zwa nga murahu ha u fhedza tshikolo . 
Ndi khou ṱoḓa u vhambadezla nnḓa sambula ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo fhedzi  . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze u itela dzilafho na mbadelo dza malwadze a sa fholi na maṅwe sa tsumbo , khentsa  . 
Kha vha kiḽike ḽinki i re afha fhasi vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhuṅwalisi . 
Hafha hu katelwa vhawani vha tshumelo sa tshitshavha , madzangano a nga nnḓa , miṅwe mihasho na dziṅwe khethekanyo dzi re ngomu kha muhasho na khasiṱama dzine ṱhoḓea dzadzo dza fanela u dzhielwa nṱha  . 
Arali vhutshinyi ho vhigwa mapholisani , vha nga lavhelela uri ? 
Miṅwaha mivhili yo fhiraho yo sumbedzisa uri he muvhuso wa dzhenelela nga nḓila khulwane na hone nga u tevhekana , hu nga shandukisa nḓowetshumo dza ndeme dzi ṱanganaho na tshutshedzo dza nnḓa na dza ngangomu sa zwo no iteaho kha sekithara yashu ya zwibveledzwa . 
U kha siatari ḽa 26 ; O no vhala manzhi u fhira hafu ya bugu ? 
Zwi a shela mulenzhe ? 
Ndi zwa ndeme uri vha tendelane na DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi kha ḓiresi ya khwiṋe ine mushonga wavho wa ḓo iswa na u sainelwa hone . 
A hu na ṱhoḓea ya uri vha ḓadze FOMO A yo themendelwaho musi vha tshi ṱoḓa u swikelela Rekhodo dzenedzo . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa uri ri vhekanye nga huswa uri ri ite uri zwi bvelele ? 
Mbekanyamushumo i ḓo thusa zwitshavha kha u bveledza zwiḽiwa kha mavu avho na kha maṅwe mavu a sa shumiseswi . 
BNC iyi ya ṅwaha nga ṅwaha ya Vharangaphanḓa vha Shango yo thomiwa mahoḽa u itela u alusa tshiimo tsha Khomishini ya Tshoṱhe ya Ṱhanganelano u itela Nyanḓano na Khomishini ya Tshoṱhe ya Ṱhanganelano ya Nyanḓano kha Vhupileli na Tsireledzo . 
U thetshelesa nḓivhadzo na u fhindula nga nḓila yo teaho . 
Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe  . 
Phalamennde i dovha hafhu ya dzudzanya mishumo yo livhiswaho kha sekithara dza tshitshavha dzo tiwaho kha mafhungo o tiwaho uri vhathu vha rere nga mafhungo a ndeme . 
Khamphani yanga i kaṋa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho  . 
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha nyambedzano vhukati ha Sudan na South Sudan kha mafhungo a songo khunyeledzwaho maelana na phandekano . 
Thaidzo kha nyimele dzi fanela u katelwa kha mabambiri a u shumela , fhedzi dzi fanela u vha pfufhi , u vha khagala na u vha dzo ḓoweleaho , khathihi na uri mudededzi u fanela u vha na vhuṱanzi ha u ri vhagudi vhoṱhe vha a dzi pfesesa . 
U shumana na khuḓano nga nḓila i vhuedzaho zwi ṱoḓa zwikili , u ḓi ḓivha na u ḓiimisela u dzhenelela  . 
Ndi nnyi ane na vhona u nga o sika inwi ? 
Nga tshifhinga tsha u ṋetshedza Tshiṱatamende tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Vhukati wa 2016 , muvhuso washu wo ḓivhadza maṅwe maga o sedzaho kha u ita uri pfunzo ya nṱha i swikelele kha vhunzhi ha matshudeni vha bvaho miṱani ya vha shumaho . 
Vhunzhi ha vhabebi vha shumisa zwishumiswa na milayo u tsireledza vhana vhavho kha inthanethe  . 
Nga u ralo muṱoḓisisi o vha a na sia ḽawe ḽa ṱhoḓisiso he a vha a tshi nga ita ṱhoḓisiso na hune o vha a tshi nga ganḓisa mafhungo  . 
Vha ḓo tea u saina ino nḓivhadzo vha tshi khou itela u khwaṱhisedza uri hu na u anana na khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , na ndaulo ya 2 ya Ndaulo ya Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa ya , 2013 , yo itwaho zwi tshi ya nga uyo Mulayo , nahone une wa nkombetshedza - ( a ) u vha ṋekedza ino nḓivhadzo , ine ya fanela uri , arali zwi tshi konadzea hu pfalaho , uri I vhe kha luambo lwa tshiofisi lune vha tou nanga ; ( b ) uri I vhalwe zwi tshi pfala kana u ita uri ino nḓivhadzo I vhalwe zwi tshi pfala arali vha sa koni u vhala ; ( c ) u vha vhudzisa uri vha a pfesesa zwi re kha ino nḓivhadzo naa ; na ( d ) u ṱalutshedza tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha nḓivhadzo tshine a vha tshi pfesesi . 
Iyi laisentsi I shumiswa kha lushaka lwa thendelo dza u dzhena dzi tevhelaho sa zwe dza sumbedziswa zwone nga muhumbeli , zwi tshi ya nga zwishumiswa zwine zwa vha hone kana nyito dzo fhambanaho dzine dza tendelwa  . 
Kha mushumo uyu , arali vha nazwo , khamusi ndi hone hune ra fanela u thoma khamusi nga murahu ri fanela u vhea kha nyimele ya makumedzwa avho  . 
Fhungo ḽa vhuvhili ḽi kwama u fushea havhuḓi hune vhathu vha hu wana mushumoni  . 
U vhala mvetomveto nga nḓila ya u ṱhaṱhuvha u itela u wana mahumbulwa u bva kha vhaṅwe , hu nga vha mudededzi . 
Fhedzi , hu na mbudziso ya uri zwiedziswa izwi zwo tea tshoṱhe na khothe dza sialala ? 
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo  . 
MaAfrika Tshipembe sa nga misi vha tea u pembelela na u tikedza thimu dza lushaka . 
Zwino ḓilugiseleni u ṅwala ambe mufhindulano waṋu inwi muṋe . 
Vha humbelwa u amba na mushumi wavho wa zwa HR u vhona arali vha tshi tea u wana mutikedzelo u bva kha mutholi  . 
Dzi ṅwaleni . 
Khabinethe yo tendela HySA Strategy nga 2007 u sika nḓivho na u konisa mveledziso ya zwibveledzwa zwa makwevho zwa maimo a nṱha kha sekithara ya Haiḓirodzheni na Thekinoḽodzhi ya Sele dza Zwivhaswa nga kha mbuelo ya zwiko tsimbi zwa tshigwada tsha puḽatinamu tsha shango . 
Vhanna na Vhafumakadzi , mishumo yo ṱuṱuwedzwaho afha i fanela u shuma u kunga muṅwe na muṅwe vhudzuloni ha u vha kula nungo  . 
Tsedzuluso dza mugaganyagwama wa mbeu dzi thusa muvhuso kha u khetha uri milayo i dzudzanywa hani , na uri zwiko zwi fanela u ṋetshedzwa ngafhi  . 
NDINGANYISO - vhadzulapo vha lavhelela mikovhe i linganaho hu shumiswa nga muvhuso fhedzi kha u pandelwa na maga a ndaṱiso  . 
Tsha u thoma , matshudeni vho ṱahisa mbilaelo ya uri masheleni a ṋetshedzwaho nga NSFAS a linganaho R122 000 ndi maṱukusa . 
Ndi nga zwiitisi zwenezwi zwe zwa ita uri hu thomiwe Komiti dza Wadi kha u vhona zwauri vha vhadzulapo vha shela mulenzhe kha tsheo dzine dza vhakwama  . 
Mutshutshisi vho ita Khumbelo ya Tshihaḓu kha ICC , vha so ngo ṋea Afrika Tshipembe nḓivhadzo na luthihi . 
Makhado a itela lushaka  . 
Thebulu ya 4 i sumbedza kudubekanyelwe kwa mbadelo idzi nga vhuḓalo u ola tshifanyiso tshi sumbedzaho fhungo  . 
Kha vha dzhenise hezwi kha pulane yavho-kha vha vhe na pulane ya u shuma na vhathu vhane vha hana tshanduko . 
Nyito dza u bvelela kha Mbalo dzi nga vha u vhala nomboro ya dziphuleithi na mamaga zwine zwa tea u bvisiwa nga tshifhinga tsha zwiḽiwa , mitambo ya u tamba ine ya tambwa nnḓa , mitambo ine ya tambwa nga ngomu ine ya fana na dominosi na phazili ya dzhigisou na miṅwe . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo  . 
Arali zwo ralo , hani ? 
Ndi rekhodo ya u fhiriselana mafhungo musi hu tshi khou ambiwa , zwi tshi bva kha kha kuvhonele kwa muambo . 
Hezwo zwo vha zwi saathu konadzea u itea u swika zwino nga nṱhani ha ṱhahelelo ya ndambedzo ya u lugisela thandela , khoṋo khulwane kha u ita uri mihumbulo ya thandela i vhe yo lugela ndambedzo na u thomiwa . 
U vhala magumo a tshiṱori . 
Na ṱhoni vho vha vha si na  . 
Khabinethe i ṱanganedza thendelano dze dza swikelwa nga dziṅwe dza dzisekithara na u dzhiela nṱha uri dziṅwe nyambedzano dzi kha ḓi bvela phanḓa . 
Ndi a tenda uri South African Football Association , vhagudisi vhashu vho rangwahophanḓa nga Vho Carlos Alberto Parreira , na vhatambi vhone vhaṋe vha a zwi ḓivha uri vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lugisela thimu ya lushaka ine riṋe na Afrika ra tea u ḓihudza ngayo  . 
Mashango a vhaṋetshedzi a nga kona u vhulunga zwiko zwinzhi na u wana ndeme yo engedzwaho musi mbadelo dzi tshi sudzuluselwa kha u engedza mbadelo dzine dza itwa hu sa thu u thoma u kuvhanganywa na u fhungudza mbadelo dza tshumiso ya ndaka  . 
Vha eletshedzwa uya vhothe vhuvhili havho u ṅwalisa mbingano . 
Thendelonzwiwa i ḓo ḓivhadza vhashumi nga ha maitele aneo o fanelaho u vhona zwauri zwiito zwavho zwi khou elana na sisiṱeme ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Ndi maḓuvha mangana hune ya ḓo na ? 
Ri ḓo shumisa mafhungo o ṅwalwaho nga dokotela wavho kha kubugwana kwavho u itela u vhona uri ri nga vha tikedza hani  . 
Musi khaedu idzi dzi si zwithu zwiswa , kuvhonele ku engedzeaho ku si kwavhuḓi kwa shango nga vhalambedzi kwo andisa vhukuma khaedu idzi u bva ṅwaha wo fhiraho  . 
Mulayotibe wa Khothe dza Sialala wa 2016 , u thusa kha u vhona uri hu na mveledziso , i konaho na muvhuso wa mikhwa nga u langa mushumo na mishumo ya zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha sialala kha thandululo ya phambano , u ya nga Ndayotewa ya Afrika Tshipembe . 
Ri ḓo isa phanḓa na kuitele kwa vhuḓi siani ḽa zwa masheleni kune kwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa na u fhungudza mitsiko ine ya vha hone kha ikonomi  . 
Khothe yo khwaṱhisedza tshigwevho tsho itwaho nga khothe ṱhukhu tsha miṅwaha ya 12 u dzula dzhele . 
U nga ri yo vha yo bwelwa tshiuluni tsha mutshenzhe  . 
U ḓadzisa izwo , muvhuso u na maṅwe a maga a u lwa na vhushai ane a ṋetshedza tswikelo ya tshumelo dza ndeme nga fhedzi kha dzimiḽioni dza miṱa ya vha si na tshavho sa maḓi a phaiphini nga fhedzi , tshampungane , muḓagasi wa fhedzi na u hwalelwa thukhwi . 
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisedzaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho  . 
Muṱangano wo swika kha u pendela maimo a dzhango , ane a tikedza u swikelelwa ha zwipikwa zwa Adzhenda 2063 , phanḓa ha u ḓo farwa ha Foramu ya Vhuvhusi ha Inthanethe ngei Mexico nga Nyendavhusiku 2016 . 
Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalelo na u lifhiswa kha u lenga u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo  . 
Miraḓo ya komiti ya wadi i khethiwa nga wadi u imela mihumbulo ya vhathu  . 
Nozipho na Nozizwe vha ita zwithu khathihi  . 
Nga zwa u sedza mbuelo nga SMS , vhone sa muraḓo muhulwane vha nga wana nga ha mbuelo dzine dza vha hone kha tshaka dzo ṅwalwaho kha tshanḓa tsha u ḽa tsha khoḽomu kha thebuḽu ine ya vha kha tsha u ḽa . 
Ndi i fhio ine ya vha khulwane nga nthihi u fhira mbili ? 
Ngauralo muthu a nga bvela phanḓa na u wana phindulo , fhedzi zwo bulwaho afho nṱha zwi ḓo khwaṱhisedza mbuno  . 
Muhasho wa Pfunzo u lwela u vhona uri vhagudiswa , vhoṱhe vhasidzana na vhatukana , vha funzwa kana u gudiswa nga ha masiandoitwa kana mvelelo dza u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani , na u thusa vhaswa u dzhia tsheo dzine dza nga tsireledza mutakalo wavho na u tikedza tswikelelo dzavho kha zwivhuya zwa pfunzo  . 
Tshiṅwe tshithu tsho khwaṱhisedzwaho , ro vha ri si tsha vha vhaswa  . 
Vha na pfanelo ya u shumisa luambo lune vha funa , vha tshila u ya nga mvelele yavho  . 
Hu na muhumbulo wo ṱahiswaho wa uri Foramu ya Masipala ya CBP i vhumbiwe uri I vhe na vhuṱanzi ha uri dziwadi , vhatshimbidzi vha wadi na vhakhantseḽara vha kovhekane zwi no gudwa , u monithara mvelaphanḓa ya mushumo , u tandulula tshaidzo dzi no kwama kutshimbidzele dza u pulana na u shuma khathihi na u ita uri vhadzhiamikovhe vha komiti dza wadi na vha ndangulo dza ha masipala , vha vhe na vhuḓifhinduleli nga tshavho  . 
Ndi ngafhi hune wa vha wo vhifhesa ? 
Kha vha ambe nga ha milandu ya zwa vhudzekani  . 
Kha ngona ya muṅwali vhagudi vha nga shela mulenzhe kha u guda nga ha muṅwali , nga maanḓa ho sedzeswa kha vhurendi , vha ṱumanya vhurendi hawe na tshifhinga tsha ḓivhazwakale tshenetsho . 
Dzisekitha dzo fhambanaho kha tshitshavha dzi tea u vha na vhaimeleli kha tshigwada itshi tsha vhashumi-sa tsumbo : vhabadeli vha rennde , madzangano a vhashumi , madzangano a vhafumakadzi , vhaswa , zwigwada zwa vhurereli , mabindu matuku , vharengisi , vhathu vha vhutsila , vhathu vha si na mishumo . 
Mushumo une mivhuso ya lushaka minzhi ya livhana nawo ṋamusi ndi u khwaṱhisedza uri milayo ye vha i phasisa i khou shumiswa nga nḓila kwao . 
Oganiki ndi mini ? 
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa : Vhege dza rathi kha vha ḓivhe hezwi  . 
Vha ḓo zwi elelwa uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Mulaedza wa Lushaka ( SoNA ) , nga ḽa 11 Luhuhi 2015 , vho ḓivhadza Pulane ya Mbuno dza Ṱahe u itela u kuṱedza nyaluwo na u sika mishumo . 
U linga ha fomaḽa hu tea u dzhieḽa nṱha vhuimo ha kuhumbulele na kupfesesele hunzhi sa zwo sumbedzwaho afho fhasi . 
Vha thetshelese maambiwa a ndeme ane a sumbedza zwiteṅwa zwine zwa tea u itiwa zwa ndeme nahone vha songo ita uri zwi pfuke vha songo thoma vha haseledza nga hazwo nga tshifhinga tsha muṱangano wavho  . 
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa muḓagasi nga ndilaine vha funa , vhabadela mafhelonia a nwedzi  . 
Nga u tou vhambedza , maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi a ṱoḓa u lavheleswa ngauri a na masiandoitwa mahulu kha zwitshavha  . 
Nga ṅwambo wa u ṱoḓa u fhambana na zwa mulovha , Khoro ya Nyeletshedzo siani ḽa Zwiala zwa Lushaka yo ṋewa ndaela , nga Shundunthule 1998 , ya u sedzulusa sisiteme ya Zwiala zwa Lushaka na dzipfufho . 
Muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ita khadzimiso fhedzi arali phulufhedziso I tshi yelana na nyimele dziṅwe na dziṅwe dzo bulwaho kha mulayo wa lushaka . 
Kha Vhuimo ha Vhukati na ha Nṱha , vhagudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisedza zwikili zwa u thetshelesa , u amba na u ṅwala . 
Vha isa phanḓa na u vhea maḓuvha a mabebo khaḽenda ṅwaha woṱhe . 
Madzinginywa kha muhanga a katela vhushumisani ha madzhendedzi a dzitshaka kha vhurangeli ha mveledziso ya pfunzo , vhukati ha zwiṅwe  . 
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi . 
U ṱhogomela tshipeisa tshavho Kha vha ṱanzwe tshipeisa tshavho nga tshisibe tsha phulethi vhege iṅwe na iṅwe vha tshi tendele tshi ome nga u phopha vha songo tshi ṱukisa  . 
Zwithu zwo iteaho uri hu vhe na iyi thaidzo ndi u khethekanywa ha dziwe tshumelo , tshaeo ya tshomedzo , kuvhusele ku si kwavhui , u shaea ha vhuifhinduleli , tshaeo dzi si dzavhui na u lenga u dzhia tsheo  . 
Lindiwe a u sedza magazini a zwi vhona uri tshifanyiso tshi re kha khavara tsho vha tshi si tsha fana na kale . 
Zwiendedzi zwo tendelwa u lingiwa kha zwiṱitshi zwa u linga zwa muvhuso kana zwa phuraivethe . 
Tsha mathomo , vho tendela vhutevhedzamulayo kha mbekanyamitele , u anganyela mishumo ya mulayo kha mbekanyamaitele dzine dza khou itwa  . 
U tsireledzwa ha mutambudzwa ndi tshone tshithu tsha ndeme  . 
U shumisa iyi thekhiniki zwi tendele vhagudi u fhandekanya ( u pwashekanya ) na u ṱanganyisa hafhu nomboro u thusa kha u leludza u rekanya . 
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho u itela u wana ṱhalutshedzo ya zwibveledzwa . 
Khonfarentse iyi yo kunga vharangaphanḓa vha zwa Thekhinoḽodzi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo ( ICT ) , vhoramabindu na vhabveledzi vha bvaho Afrika na vhadzhii vha tsheo vha bvaho kha mashango a fhiraho 140 . 
Fomo dza khumbelo dzi tea u iswa kha ofisi ya ndangulo  . 
Naa phimamushumo ya sedzuluso ( na u vhea iṱo ) i angaredza ṱhoḓea dza ndinganyiso ya mbeu dzi vhonalaho na mafhungo a mutsikeledzo wa mbeu ? 
Nga 2010 , ro ḓivhadza khwaṱhisedzo ya ndambedzo ya R1 biḽioni ya u thusa u swikela khadzimiso . 
Muhumbeli u d(o tea u t ( anganedza nd(ivhadzo na tshumelo ya man(walo a matshimbidzele hu sa athu fhela mad(uvha mat ( anu kana phand(a ha musi muhumbeli a tshi wana nd(ivhadzo ya khumbelo yo tou n(walwaho  . 
Zwi dovha hafhu zwa fhungudza miholo na u tshintsha mishumo kha vhane vha wana mishumo - na u fhungudza khonadzeo ya u ḓiimisela ha mabindu a Afurika Tshipembe  . 
Lavhelesani vhaanewa vho fhambananaho na fhethuvhupo hune mafhungo a khou bvelela khaho . 
U lwa na vhugevhenga na vhuaḓa zwi kha ḓi vha vhuvhekanyandeme ha nṱhesa kha muvhuso  . 
Davhana a shavhela Ha-Mphaphuli , a dzula kha muvhundu wa vhukati Ha-Tshimange na Ralushai  . 
U thetshelesa zwiṱori na zwirendo na u kona u fhindula mbudziso dza maimo a nṱha . 
Ni a ṱoḓa thuso ? 
Vhuṋe - Zwitshavha zwi nga fhambana nga vhubvo , vhurereli , vhudzulo vhune vha bva khaho , zwine zwa nga ḓisa khuḓano  . 
Tshelede ire kha akhaundu iyi i shumiswa u badela zwibviswa zwavho zwa dzilafho zwa nnḓa ha sibadela . 
U thetshelesa na u fhindula mbudziso dzi sa konḓi . 
Zwiputelo zwi rumelwa nga tshumelo ya khoria ya vhusiku vhuthihi nahone nomboro ya u ṱhireka i sa fani na iṅwe i ṋetshedzwa tshiṅwe na tshiṅwe uri zwi kone u ṱhireisiwa hu si na vhuleme . 
Ndi tshipiḓa tsha ndeme kha u guda na u funza sa izwi tshi tshi ṋekedza muvhigo wa u funza na u guda . 
Vhadededzi a vha tei u tou fombe kha heyi sekele , vha i shumisa yo tou ralo naho zwi sa anani na nyimele yavho . 
Tshikhala na Tshivhumbeo na Muelo zwi ṱoḓa tshifhinga tshinzhi na u zwi sedzulusa u fhira u Shuma na Data na Phetheni , Mushumo na Aḽidzhebura ( Algebra )  . 
Client Types section kha vha sedze Mubveledzi wa AGOA , kha tshibogisi fhasi ha u ḓi ṅwalisa . 
Kha vha ite humbelo kha Komoti ya tshumelo dza Ndeme ya Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱhulo  . 
Mihumbulo : zwi a takadza , nahone zwo u humbula nga vhukoni ha muthu sa muthusedzi kha mishumo ya tshigwada na u topola nḓila dza u bvelela phanḓa  . 
U ḓi wana u hune ha vha na guḽuu , pennde na dziṅwe dzi khemikhaḽa na zwone zwi nga vhanga asima . 
Hezwi zwo konadzea nga thikhedzo ya mbekanyamaitele ya mupo , nga maanḓa Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Vhumagi ha Dzigoloi he ha kokodza vhamagi vha zwa dzigoloi u ya ḽifhasi ḽothe nga vhuphara  . 
Fulwana 2013  . 
Mulayotibe wa Khwiniso u ṋetshedza vouthu dzo khetheaho kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka , khathihi na u ḓiṅwalisa ha vhakhethi vhane vha vha vhadzulapo vha fhano vha re nnḓa ha Riphabuḽki uri vha kone u khetha nga nḓila yo khetheaho . 
Mudzulatshidulo u ḓo vula muṱangano a thoma adzhenda a tshi ya nga ḽiga nga ḽiga  . 
Tshelede ya ndiliso na tshifhinga na nḓila ya u badela zwi fanela u vha zwi tshi pfala nahone hu si vhe na tshiṱalula , hu vhonale ndingano vhukati ha dzangalelo ḽa tshitshavha na dzangalelo ḽa vha kwameaho , ho dzhielwa nṱha nyimele dzoṱhe dzo teaho , hu tshi katelwa- a zwine ndaka ya khou shumiselwa zwone ; b ḓivhazwakale ya kuwanele na kushumisele kwa ndaka ; c ndeme ya maraga wa ndaka ; d tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na thikhedzelo kha u wana na khwiṋiso ya mbuelo kha yeneyo ndaka ; na e ndivho dza u dzhia ndaka yeneyo . 
Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde na Vhaofisiri vha Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u thoma u ya u fodiwa tshiṋepe tsha tshiofisi  . 
Muvhuso wo tenda fhedziha , uri u vhiga hunzhi hu re khagala ha uri masheleni o shumiswa ngafhi vhu hu khou ṱoḓea  . 
Muhasho wo thoma na zwigwada zwa u fafadzela zwikhokhonono , zwine zwi ṱangana tshifhinga tshoṱhe u lavhelesa zwo no swikelwaho na mvelelo dza mihasho yoṱhe ya vhulimi ya mavundu , miraḓo ya nḓowetshumo na zwiimiswa zwa vhuṱoḓisisi . 
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u ṱaha khothe na Muvhigo wa Muhasho wa Kushumele wa Tshumelo ya Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli  . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa a re kha tshikimu tshavho tsha dzilafho ane a ṱoḓa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u tea u ḓadza fomo yawe ya khumbelo . 
Ri hulisa avho vhaswikeleli na u khwaṱhisedza uri nungo dzavho a si dza u ḓinetisa  . 
U lambedza hu do nekedzwa nga fhasi ha thodea dzo tendelwaho na tshumelo dza vhaaluwa u ya nga zwithu zwine zwa tea u dzhielwa ntha zwo vhewaho nga Muvhuso  . 
U shanduka ha milayo nga luvhilo luhulwane zwo sia vhathu vhanzhi vha songo iimisela kha tshanduko dzo bvelelaho  . 
Tshenzhemo yashu , nḓivho na mihumbulo zwi ṱahiswa na u tikedzwa hune zwa ṱoḓea  . 
Vhufarakani ya Ikonomi ( EPA ) fhasi ha muhanga wa SADC-EU EPA i imela mbetshelwa dza mbambadzo dzi re hone dza thendelano ya mbambadzo vhukati ha Afrika Tshipembe na EU , ine ya ḓivhiwa sa Thendelano ya Mbambadzo , Mveledziso na Nyanḓano ( TDCA )  . 
Iḓanu tou humbula ni tshi khou rinwa dzina ḽiswa ni na miṅwaha ya sumbe . 
Kha vhege iyo hu ḓo sedzeswa kha Mbekanyamushumo ya u Fhellisa u Shumiswa ha Mabakete sa Mabunga  . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu  . 
Ngoho , u fhindula nyaluwo nga u ṱavhanya ha mbekanyamushumo dzine dza nga bva kha muṱaṱisano wa vundu , muvhuso wa vhukati u nga tea vhea ngeletshedzo dza lushaka kha masia a mbekanyamaitele mahulwane  . 
Ho themendelwa uri vhukhakhi vhutuku hapo na tshikalo tsha fulu-fulu mahayani hune a swikelea , o bveledza na u kunguwedzwa  . 
Hu nga si ṱo ḓee ṱhanziela ya u ṱun ḓa kha zwibveledzwa zwa halwa zwine zwa vha na phesenthe i fhiraho nthihi ya halwa zwo rengelwaho u nwiwa , hu si thengiso , nahone zwine zwa vha tshipi ḓa tsha muhwalo wa muthu a swikaho Afrika Tshipembe , arali : zwi sa fhiri ḽithara dza 12 nga nga vhunzhi ; nahone zwine zwa ḓo nwiwa nga onoyo muthu , muṱa wawe kana khonani dzawe dzine dza ḓo nwa mahala  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dziṅwe rekhodo dzine dza vha dza Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe  . 
A hu na dziṅwe mveledziso hafhu kana maṅwe maitele a phaḓaladzo ya matheriala na zwi re ngomu dzine dza ḓo tendelwa  . 
Vha shandukise nyito ya ndangulo ya zwifuwo u itela u katela zwimela zwine zwa navha kana zwa tanda kana u litshisa zwinamana u mama tshifhinga tshi sa athu swika , vha aluse zwifuwo zwiṱuku  . 
Na ino khothe i a zwi divha zwauri a si lwa u thoma ri tshi da fhano  . 
U shuma e eṱhe Zwikili zwa u vhala vha tshi pfuka hu tea u shumiswa kha nyito dza u ṅwala . 
Bodo ya Mikano ya Masipala ndi vhulanguli ho imaho nga hoṱhe hu taho mikano ya ha masipala  . 
Vha tea u vha vhe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code kana ṱhanziela ya mabebo musi vha tshi ita khumbelo . 
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS  . 
Kha vha ṋekane nga vhu ṱanzi ha ṅwaliso na dzangano kana bodo ya phurofeshenala , arai zwo tea . 
Izwi zwi tshimbilelana na Tshiteṅwa 24 tsha Ndayotewa , tshine tsha amba nga ha tshumiso ya bayodaivesithi ya tshifhinga tshilapfu . 
MTSF 2014-2019 yo khwiniswa u itela u katela vhuṱanzi ha zwino ha mashumele a sekithara ya zwa mutakalo a tshi vhambedzwa na zwipikwa kha MTSF 2014-2019 ; u ṱanganedzwa ha Zwipikwa zwa Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu 2030 nga Afrika Tshipembe , na u fhungudza zwisumba maitele  . 
Tshumiso ya ndaela na dzifaini , na vhukoni ha u imisa u shuma kana u phumula phemithi na ḽaisentsi , ndi nḓila dzi shumaho kha u sedzana na milandu ya tshikafhadzo nga u ṱavhanya  . 
Khethekanyo ya 50 ya Ndayotewa ntswa I khou fhahewa u swikela 30 Lambamai 1999 . 
Ri a ḓihudza uri ro kona u fhungudza mabunga a bakhethe nga hafu ṅwaha muthihi vhuponi ho dzudzanywaho  . 
Kha muvhuso wa vhukati , Muhasho wo vhea pulane ya kushumele kha adzhenda ya sisieme ya Khabinete Khuruanyi uri i kone u wana thuso kha miwe mihasho uri i kone u bveledza kana u shumisa lu fushaho pulane ya mashumele  . 
Phanda ha musi hu tshi vha na khathulo , mudzulatshidulo u fanela u nea mushumi tshifhinga tsha u netshedza maimo kana zwiitisi zwine zwa do ita uri tshigwevho tshawe kana ndatiso I vhe I leluwaho  . 
Arali vha tshi toda mafhungo nga vhudalo , kana vha tshi vhona u nga vha na kholera , kha vha dalele kiliniki I re tsini , sibadela , dokotela kana mushumi wa zwa mutakalo  . 
Ndi ifhio mishumo mihulwane na thandela khulwane kha tshitshavha ? 
Zwi tea u ṱuṱuwedzwa . 
U ṅwala mafhungo nga khonani yaṋu . 
Ro kona u bvelela nga dziṅwe nḓila u wana mafhungo e a vha o dzumbelwa lushaka lwashu lwa miṅwaha minzhi  . 
Nga zwenezwo ri vha ṱuṱuwedza u shumisa Bannga ya Poswo u itela mveledziso . 
Mbudziso : Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko nṋa thungo ya tshipembe na buḽoko nthihi thungo ya vhukovhela Ndi khou ya ngafhi ? 
Nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango , na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho  . 
Vhuloi ho ḓalelwa nga zwithu zwine zwa konḓa  . 
Khotsi u tea u vha hone musi ṅwana a tshi ṅwaliswa  . 
Kha vha lugisela adzhenda phanḓa ha muṱangano  . 
Nga u ralo tshifhinga tsho swika tsha u khwinisa milayo ya maitele a kale ine ya khethulula u ya nga mbeu , vhukale na u ṋea muṱa wo lovhelwaho pfanelo dzo tsireledzeaho  . 
Muṋetshedzatshumelo u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo kha tshitshavha tshoṱhe kana tshipiḓa tsha tshitshavha  . 
Engedze tshivhalo tsha mushumo une u nga itiwa . 
Zwine zwa vha zwi tshi imela mavhonele a vhulanguli nga tshiko tsha madi tsho imaha ngauri , nga u dzhiela nzhele nyimele ya zwino ya tshiko tsha madi na u ṱalutshedza matshilisano a zwimedzwa , matshilisano vhathuni na zwa ikonomi zwo ḓisendekaho nga tshiko itsho  . 
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula tshidulo wa dzangano , sa khophi dza vhukuma  . 
Nga murahu ha ḽikumedzwa ho vha na tsengo ya kholekhole . 
Shuvhuru ( la u thoma u wela mu(lani ndi n(wana a bvaho mut ( ani wa Maine wa mu(la uyo  . 
Nga u angaredza , maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha tshiphiri . 
Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine  . 
Naho zwo ralo ro elelwa uri izwo zwi nga si swikelelwe nga tshifhinga tshiṱuku . 
Nḓivhadzo : vhanga wana mundende wa vhana vha rathi vhane vha vha uri a si vhana vhavho vha malofhani kana vhane vha vha uri ndi vhana vhane vha vha uri ndi vha vho lwa mulayoni . 
Zwi ḓo dovha zwa ṱuṱuwedza mveledziso ya tshitshavha na ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu . 
Mushumo wa oraḽa muṅwe na muṅwe une wa ḓo shumisiwa sa Tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya U linga i tea u ṋekedzwa ṱhoho ya muhasho kana thero uri i modereithiwe murahu ha musi vhagudi vha tshi nga thoma na u shuma mishumo iyo . 
Mbudziso dza tholokanyonḓivho dzi no kwama zwe zwa vhaliwa . 
Tshikimu tsha Dzilafho tsha Vhashumeli vha Muvhuso  . 
Mudzulapo u sedza nḓisedzo ya tshumelo sa musi masipala u tshi fhindula ṱhoḓea dza tshitshavha u fhirisa u kombetshedza mihumbulo yayo kha tshitshavha  . 
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela , vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo  . 
U itela vhuhali ndi ḓo sumba fhedzi mavhala a nngwe a muvhigo wa mvelaphanḓa yashu u itela uri hu vhe na tshifhinga tshinzhi tsha u amba navho  . 
U kala hoṱhe kha Gireidi ya 1 ndi hu si ha fomaḽa . 
Ofisi ya Muṅwaleli i tea u vha kha Ofisi ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa . 
Khumbelo ya pfanelo ya FPE i nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho . 
Kale , zwithu zwo vha zwi tshi itwa nga Phando , vha tea u vha vhudzisa nga hazwo nga Nyendavhusiku  . 
I ḓo sika vhushaka ha mulalo vhukati ha vhadzulapo vha wadi , mukhantseḽara wa wadi , tshitshavha tsha vhupo na masipala  . 
U tendela vhagudi u kuvhanganya zwitanda zwa 9 . 
Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri hunwe u iledzwa ho dadziswaho kha iyi milayo hu nga kha di shumiswa na hunwe fhethu ha madaka , sa zwe zwa sumbedziswa zwone na kha tswayo , mimapa , zwibugwana , kana manwe mafhungo ane a wanala kha vhathu  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ye vha ṋewa ofisini ya u ṅwalisa  . 
Ndi pfa ndo takala u vhiga uri kha hoṱhe vhuḓikumedzi ho bulwaho , muvhuso u tshe kati na u vhona uri zwipikwa zwa lushaka zwi a fushwa  . 
I ḓo sumbedza nga ha vhubvo ha vhuloi kha kuvhonele kwa vhathu vha Europe na America , na u vhambedza uku kuhumbulele na kuhumbulele kwa vhubvo kha Afrika na Afrika Tshipepembe  . 
Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha mavunḓu kana masipala I nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka , kana u bva kha mikovhe ye ya I ṋewa u bva kha mbuelo ye ya I ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso wa lushaka . 
Ngauralo , ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni  . 
Khumbelo ya waranthi inwe ya u fara muhwelelwa nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo  . 
Mushumeli wa muvhuso a nga ita mbilaelo u itela ṱhoḓisiso nga PSC maelana na nyito na u pfukiwa nga muofisiri Tshipiḓa tsha vhu 35 tsha Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994 . 
Vha nga vhilaela nga ha pholisa , pholisi ya tshumelo ya tshipholisa , kuitele , nga u ṅwalela kha Khomishinari wa Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho . 
Zwihulwane ndi u ita uri ha vha vhathu vhohe vha ipfe vhe hayani musi vha kha muhasho hoyu wa zwa vhulimi  . 
Naho Dziphisalema nnzhi dzi vha dzi dza kale nahone dzo pfukiswa u bva kha murafho u ya kha muṅwe , na u dzheniswa kha khuvhanganyo ṱhukhu u thomani , zwo ṱanganyiswa nga ngomu kha bugu  . 
Kha vha rwele ṋomboro ya luṱingo ya Crime Stop tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111 . 
Ho dovha ha dzhiiwa tsheo ya uri mihasho ya muvhuso ya lushaka na ya vundu yo teaho i tea u ṋetshedza thikhedzo kha masipala wa tshiṱiriki uri hu tshimbidzwe ndaela iyi ntswa . 
Mitambo yo pulaniwa u itela u pembelela iyo vhege na u dubekanya zwoṱhe zwo no swikelwaho u bva tshe senthara dza thomiwa nga 1999  . 
Mihumbulo i nga ṋekedzwa ya tikedziwa kana ya ṋea nyolo nga ha tshibveledzwa ; luambo lwa tshibveledzwa lu nga ṱoliwa lwa dovha lwa sumbedziwa sa lwo hwalaho mbonalo dza ḽingwisṱiki na ḽitheretsha . 
Mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ndi hone wo thoma . 
Tsha u fhedzisela , u fana na zwiedza zwoṱhe zwa u guda , u phurosesa mafhungo zwi na tshikalo  . 
Nḓivho i elwaho a si tshithu tshi fhiraho kana tshiṱuku kha nḓivho ya zwivhi na zwivhuya , ine ya ḓadza na u sumbanḓila ya nḓivho yashu ya mafhungo  . 
Khabinete yo ṱanganedza u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Mbadelo dza Ndaka ya Masipala ya Muvhuso Wapo kha Phalamennde . 
Tshugulu a dzi koni u vhona zwavhuḓi , fhedzi dzi kona nga maanḓa u nukhedza . 
Vhudzulo 26 . 
Vhunzhi ha vhafhinduli vha mbudziso dze dza phaḓaladzwa dzikhothe vho sumbedza u fushea havho nga maimo a nṱha ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga dzikhothe , ho ḓi vha-vho na huṅwe he vha sumbedza u sa fushea  . 
Khomishini i na maanḓa , sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo , ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme , zwi tshi katela , maanḓa a u monithara , u ṱoḓisa , vhuṱoḓesi , u funza , u ita khuwelelo , u ita nyanḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele , vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi . 
Nḓila dzoṱhe dzi ṱoḓa luambo lwo kunaho , lu sa konḓi . 
Kha tshipitshi tshashu tsha mugaganyagwama vhege tharu dzo fhiraho ro bvisela khagala khaedu dza zwa masheleni dzine vundu iḽi ḽa livhana nadzo zwino na phindulo dzashu kha khaedu idzi  . 
A dzo ngo vhuya dza dzhielwa nṱha lwa mulayo phanḓa ha1927 . 
Khumbelo dzine dza sumbedza u sa vha dza u tamba kana dza u vhanga khakhathi kana u shumisa zwiko zwa Muhasho nga nḓila i sa pfali  . 
Hu na vhan(wali vho n(walaho vhane vha amba nga zwa polotiki , zwa matshilele , zwa Ikonomi , zwa mut ( a,na luambo kana Mvelele ya luambo lwone lune  . 
Tshibveledzwa tsho fhelela , tshi shuma zwavhuḓi na u sumbedza huṅwe u khwinisea na vhubveledzi vhuswa  . 
Afrika Tshipembe ḽo vhea phanḓa u vha khagala ha vhusimamilayo , data yo vuleaho , na u ṱanḓavhudza u shela mulenzhe ha tshitshavha uri hu katele madzangano a bvaho fhasi vhathuni na zwigwada tshayatsireledzo kha OGP  . 
Hezwi zwi amba uri vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso , hu tshi katelwa na tshiṱafu tsha masipala , vha tea u khwaṱhisedza uri tshumelo ine vha i ṋetshedza kha tshitshavha ndi i pfadzaho nahone i vhuedzaho  . 
Arali vha sa koni u wana vhafari vha nḓivho vha vhukuma , kana arali nḓivho yo fariwa nga zwitshavha zwinzhi zwi a konḓa u wana tshigwada tshine vha fanela u amba natsho , vha fanela u kwama DEA u itela u wana thuso na tsivhudzo  . 
Zwi khagala u bva tsenguluso ire afho ntha hu na zwiedziswa zwa u tandulula khuḓano kha zwitshavha zwa sialala Afurika , Asia , Australia na Canada . 
Mbekanyamaitele dza u renga dza muvhuso dzi khakhisa nḓila ya vhudavhidzani kha mafhungo a vhuaḓa nahone sisiṱeme ya u renga ya muvhuso yo konḓisiwa vhukuma  . 
Nga murahu ha khaṱhulo : Maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga shumiswa nga murahu ha musi ho no vha na khaṱhulo kana sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhululamisi ya u vhuedzedza kha tshiimo tshe muthu a vha e khatsho u thomani , kana u vhuedzedza tshitshavhani kana mbekanyamushumo ya phanḓa ha u vhofhololwa  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde , sa zwe zwa ṋetshedzwa nga Ndayotewa . 
Vha tea u ṋea zwiitisi na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo . 
U sa londa hune ha nga itwa nga GCIS kha u vhona uri zwo bulwaho nga zwidodombedzwa zwi a itwa , a zwi nga ambi uri GCIS yo ḓ ikovha  . 
U anganya thandululo ya khaedu nga maanḓa kha Mathematiki . 
Zwino kha vha dovholole matshimbidzele , fhedzi kha vha wane uri mvelelo dza miṅwaha kha vhuṱumani uvhu ndi dzifhio  . 
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo vhalulula ( hune zwa ṱoḓa u dovha u amba nga hazwo ) , u vhalulula u tshi khakhulula he ha khakhea na u sedzulusa mveto-mveto nga vhusedzi  . 
U ṱhogomela yo teaho I tea u vha kha lushaka lwa zwithu zwine zwa khou shumiswa . 
Hu ambwa u pfi d(uvha ( lin(we Dyambeu o d(o bva na mmbwa dzawe mbili a tshi yo zwima  . 
Nga kha Mulangadzulo , ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo , u itela uri dzi MP vha tou ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa . 
U topola na u shuma na zwitshavha zwi reaho khovhe u itela u alusa tswikelo i re ngonani ho ombedzelwa  . 
Fhedzi vhana vha nga humiselwa kha mubebi , kana mulondoti hune vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha  . 
Havha ndi vhone khotsi aṋu inwi Mpho  . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka , nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha . 
Ri khou ṱoḓa u vusuludza sisiṱeme ya pfunzo na vhugudisi vhu elanaho na mushumo , ri tshi shumisa masendelele a musalauno , u engedza ḽevele ya mbulungo dza lushaka kha vhathu , na u ṱumanya na vhugudisi kha sisiṱeme dza u kala na u ṱoḓa u bveledza muthu  . 
U fhungudza khombo ya vhafaragwama u waniwa ha zwithu izwi nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka kana , siani ḽa mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu , nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo , na tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo  . 
Izwi a si zwine ha pfi vha nga zwi ita arali zwi tshi konadzea lini , u tou vha mulayo wo ombedzelwaho arali ri tshi toda u bvela phanda kha u fusha lushaka siani la ndisedzo dza tshumelo ya vhadzulapo vhashu  . 
Mvelaphanḓa ya ṱhoḓisiso na u tshutshiswa ha mulandu wavho g . 
Communities count ; empowering Ward Committees and local leaders in democratic governance ( Zwitshavha zwi a amba : u ṋea maanḓa Komiti dza Wadi na vharangaphanḓa vhapo kha kuvhusele kwa demokirasi ) , Planact , 2006  . 
Vhagudi vha amba na u fhindula mbudziso nga ha tshifhinga tshine zwiwo zwa itea ngatsho , u shumisa luambo sa , matsheloni , madekwana , u ṱavhanya , u lenga . 
Vha humbula uri thandela idzi dzi nga itwa na maṅwe madzangano a tshitshavha ? 
Khaṱhululo ya nga Khaṱhululo ya tsheo ya u hanelwa u wana mafhungo , sa zwo ngomu sumbedzwaho nga tshipiḓa tsha vhu 74 tsha PAIA . 
U vheya nomboro khulwane u thoma u itela u vhala u tshi ya phanḓa na murahu . 
Ulu ndi lushaka lufhio lwa maṅwalwa ? 
Musi nndyo i si na ṱhuṱhuwedzo kha maṅwe malwadze , i na vhuṱumani ha tsini na maṅwe  . 
Kha Transkei ḽa kale tshipiḓa tsha Kapa Vhubvaḓuvha , ro ḓiimisela u fhaṱa damu ri tshi shumisa Mulambo wa Umzimvubu sa tshone tshiko , u itela u alusa mveledziso ya zwa vhulumi . 
Vhadzheneleli vha fhindula mbudziso dzi re afho fhasi dze vha ṋewa  . 
Ngauralo i fanela u aniwa nga nila yo teaho  . 
Matshudeni vha tea u ṋetshedza awara nṋa nga vhege u guda nga vhone vhane  . 
Vhafumakadzi vho kavhiwaho nga HIV vho tumbula uri vho itwa uri vha thivhele mbebo lwa tshoṱhe hu si na thendelo yavho . 
Muhumbeli ndi ene ane a vhofhea u bvisela khagala lwo fhelelaho zwidodombedzwa zwo fanelaho  . 
U thoma u ṅwala a tshi lavhelesa masia , tsumbo : u ṅwala u bva kha tshauḽa u ya kha tshamonde , u bva nṱha u ya fhasi ha siaṱari . 
Vho swika kha mitambo ya phanḓa ha ya makhaulatshele he ngauralo vha thubela Afrika Tshipembe tshikhala kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2017 FIFA tsha vha Miṅwaha ya Fhasi ha ya 20 tshine tsha ḓo farelwa ngei Tshipembe ha Korea . 
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi , Vhusimamilayo na vhuhaṱuli  . 
Khabinethe yo tendela uri hu ḓo itwa tsedzuluso yo fhelelaho ya Zwiimiswa zwa Mveledziso ya Masheleni kha Vundu ( PDFIs ) zwi tshi bva kha mawanwa a themendelo ya tsedzuluso ṱhukhu , nga Vhufaragwama ha Lushaka hu tshi khou sedzuluswa tshiimo tsha zwino tsha masheleni na mveledziso . 
Vhunzhi ha milayo ya tshirema ine ya shumiswa nga khothe a hu lwi fhedzi na kufarelwe kwa vhathu nga nila i no edana lini , i dovha hafhu ya ita phambana-nadzo siani a kutshilele shangoni  . 
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi . 
Ri a vha livhuwa hafhu kha mafunda e vha ri sumbedza musi ro vha dalela  . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Zhendedzi la Afrika Tshipembe la Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano . 
Ndivho ya izwi ndi u ṱoḓa u pfesesa nga vhuphara uri maṅwe mashango kha dzhango ḽa Afrika a lwa hani na vhuloi na khakhathi dzi kwamaho vhuloi  . 
Bada ya hone yo vha i ya masongesonge i tshi lenga . 
Kha hu vhe na mulalo wa vhoṱhe . 
Hafhu na nga mupfuluwo wa TV wa didzhithala , ri ḓo vhona lini mbekanyamaitele ya lushaka i tshi ganḓisiwa na u dzheniswa kha gurannḓa ya muvhuso  . 
Sa tsumbo , mutholi muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo ya u ṋekedza maṅwalwa a sumbedzaho uri dzangano ḽi kwameaho ḽo ṱumana kana ḽ na vhushaka na muvhuso  . 
Izwi zwi ri swikisa tsini ha u sika ikonomi ya didzhithala i katelaho na tshitshavha tsha nḓivho , sa zwe zwa lavhelelwa nga Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Musi ṱhoḓisiso dzi tshi sumbedza uri milandu ine ya khou pomokwa MEC na vhaṅwe vhaofisi a si zwa vhukuma , dzo dovha hafhu dza bvisela khagala uri Muhasho a u na mbekanyamaitele ya u renga thundu , sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga PFMA  . 
Olani tshifanyiso ni tshi sumbedza uri iyi bugu i amba nga mini . 
Ri tea u humbula uri kha miṅwedzi yo fhiraho , dzangano ḽeneḽo ḽo vha ḽi khou ita bembela ḽa dzilafho ḽa antirithirovairaḽa nahone hu si na tshithu tshi ambiwaho nga ha u thivhela  . 
Kha nyimele idzi , hu nga ṱoḓea ḽiṅwalo ḽa ṱhuṱhuwedzo kana maṅwe mafhungo u bva kha muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo wavho hezwi zwi nga vha nga murahu ha musi ho ḓiswa mbilo uri GEMS i kone u shumana na mbilo zwavhuḓi . 
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa . 
Mafhuno ane vha d(o ri n(ea one a d(o dzhiwa sa tshiphiri hu u itela uri t ( hod(isiso i vhe i vhuedzaho  . 
Lutamo lwa poḽitiki lwo khwaṱhaho na vhuḓiimiseli zwi tea u swikelwa , na u fhiriswa , nga vhuḓiimiseli ha vhuṋe na ha phurofeshinala na u ḓidzima kha sia ḽa vhashumi vhoṱhe vha zwa pfunzo na , nga maanḓa , vhadededzi  . 
Vhalindi vha kha tshitshavha vha thivhela vhathu vha nnda kha u dzhia zwimela kana zwipuka nga ndila i siho mulayoni  . 
Tsho swikelwaho tshihulwanesa kha kotara ya u thoma zwi katela odithi yo itwaho ya zwine vhaswa vha khou zwi shuma na vhurangeli kha shango ḽoṱhe na maṅwe maga ane a khou dzhiiwa kha sekithara dza phuraivethe . 
Mashangoni manzhi u tevhelwa ha zwa neshinaḽizimu vhu sa kateli vhoṱhe ho tshinya sisteme dza pfunzo , nga u ita zwikolo zwishumiswa zwa lutendo lwa muvhuso na lutamo lwa vharangaphanḓa vha poḽotiki  . 
Ndima ya 5 i sedza maga a tshumelo  . 
U khwiniswa ha ndeme hu bvelaho phanḓa hu a ṱoḓea musi sisiṱeme i tshi khou hula  . 
Khabinethe i ṱanganedza madalo a Tshiofisi a vhueni ha Zimbabwe he ha vha ho rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Robert Gabriel Mugabe . 
Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe u ya kha u limuwa ndivho dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) khathihi na ndango ya pulane dza Muvhuso na mbekanyamushumo u itela u ṋetshedza tshumelo dza Muvhuso nga nḓila i bveledzaho . 
Khoudu ya vhuḓi ḓivhisi yo ṋekedzwaho nga SARS  . 
Tshifhinga hetshi tshi nga engedzwa ho vha na u tendelana  . 
Shango a Afrika Tshipembe i anganedza maitele a vhuaifa a no langwa nga milayo mivhili : ndi mulayo zwawo ( common law ) ( hu tshi katelwa na zwitetuti zwohe zwine zwa khou amenda ) khathihi na milayo ya tshirema ( customary law ) yo fhambanaho ine ya yelana  . 
Tshandukiso ya tshivhumbeo tsha vhafumakadzi vha lovhaho nga vhanga ḽa vhulwadze ha mbilu tsho ṅwaliwa hafha sa i zwi tshi tshone tshigwada tshi tshoṱhe  . 
Masiandaitwa a u sa londa uhu nga vhoramilayo kha vhuḓifhinduleli havho o vha a si avhuḓi na luthihi  . 
Ndivho ya Nḓila ya Nyaluwo Ntswa ya Muvhuso ndi u sika mishumo miswa ya miḽioni 5 vhukati ha 2010 na 2020  . 
Vhadzheneleli vha ḓadza tshikalo tshi re nga fhasi  . 
Khonani dzaṋu dzo sumbedza u takalelesa bugu ifhio ? 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza mutevhe wa nomboro dzi sa konḓiho dzi siho fhasi ha 100 . 
Zwiimiswa zwi re na vhukoni u fana na Mutsireledzi wa Tshitshavha na Yuniti ya u Ṱoḓisisa yo Khetheaho zwi tea u lambedzwa zwavhuḓi na u vha na vhashumi vho linganaho na u vha kule na zwikhukhulisi zwa nga nnḓa  . 
A itela munwe muthu kana dzangano mushumo une a do wana mbadelo nga tshifhinga tsha mushumo na musi a si ho mushumoni  . 
Mulayotewa wa khophorethivi u tshi khou fusha ṱhoḓea dzoṱhe dzi re kha Mulayo wa Dzikhophorethivi . 
Khomishini yo sumbedza ( kha Ndima ya 4 afho murahu ) zwiito zwine zwa tea u lavheleswa na zwine zwa tea u langulwa . 
Tshiṅwe tsho andesaho kha zwitshavha zwa fhano hayani ndi mafhungo a u vhulaya hu tshi khou ṱoḓwa miṱuvha ya muthu . 
Musi ri sa khou dzula ro humbulela ṱhoḓisiso , vho vhona themendelo yashu kha u lwa na vhuaḓa kha maimo oṱhe a muvhuso na kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Musi phurogireme yo no ṱanganedzwa , ṱhoho ya muhasho i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u thomiwa ha zwi re kha iyo phurogireme , mashumele a ṱhoho ya muhasho a ḓo sedzuluswa u vhona arali izwo zwe zwa fhulufhedziswa nga ha khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo zwi tshi khou swikelelwa  . 
Hafha ndi musi Muhwelelwa o pfukaho Ndaela o kundelwa u ḓivhonadza Khothe ya Vhutshinyi uri a fhindule milandu ye a hwelelwa yone . 
Vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u wana maṅwalo ane mulayo wa vha tendela u vha nawo kana u a swikelela . 
Fomo dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi walisaho dzigoloi  . 
Pharagirafu mbili dza mafhungo a re fhasi ha mararu kana manzhi . 
Nga murahu ha u thoma ha demokirasi , Afrika Tshipembe yo no ita mbalavhathu mbili ( 1996 na 2001 )  . 
Milandu ya Vhutshinyi i nga thuthiwa ? 
Zwi tshi kha ḓi vha zwo ralo zwi tou vha khagala uri vhuṱoḓesi vhune ha khou itwa ho vha ho fhambana lune zwigwada zwa thero zwivhili a zwi tshe na masia a fanaho  . 
Modulu uyu wo dzhenisa matheriaḽa o bveledzwaho nga zwiimiswa zwi tevhelaho na thikhedzo khulwane ya vhashumisani vha dzitshaka  . 
U thomiwa ha tshiṱirathedzhi tsha AIDS kha pfunzo hu khou ya phanḓa na u ṱangana na thaidzo dzo tiwaho  . 
Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe . 
Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo . 
U ṱhogomela ha hayani hu na mushumo muhulwane nga maanḓa kha u ita uri vhaaluwa vha dzule kha tshitshavha tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha  . 
U linga hu tea u dzheniswa kha u funza na u guda vhudzuloni ha u tou shumiwa naho sa tshipiḓa tshi re thungo . 
Khabinethe yo pfa u vhuṱungu nga ha u vhuya ha zwitumbu zwa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhe vha lovha musi tshifhaṱo tshi tshi wa ngei Lagos , hune ha vha nga dzi 12 dza ṅwedzi wa Khubvumedzi 2014 . 
Kha mudzulapo zwawe vhubindudzi uvhu vhu fanela u bveledza mushumo kha zwa u fhaṱa , u ḓimvumvusa , vhuendi , vhuendelamashango na sekhithara dza tshumelo  . 
Fomo dzoṱhe dzi wanala ofisini yavho ya tsinisa yaMuhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
U topola mibvumo mathomoni na mafheloloni a maipfi a ambiwaho . 
China , naho hu na u thivhelwa kha vhavhambadzi vha phuraivethe , ḽo vha ḽi tshi khou tendela tshanduko kha mitengo ya dzitshaka uri i sumbedzwe lwo fhelelaho kana lu songo fhelelaho kha mitengo yapo , mafheloni a 2007  . 
Arali hu na mafhungo o dzumbiwaho , ḽiga iḽi ḽi na ndivho ifhio nahone hu na u sumbedza mbuelo ya nnyi na nnyi i re khagala nga kha u dzumba ayo mafhungo ? 
Naho zwo ralo , kha mishumo yashu yo fhambanaho sa vhafumakadzi kha zwiimiswa zwi vhonaho uri mulayo u a tevhedziwa , roṱhe ro dinwa nga khaedu mbili dzo ḓoweleaho : u shaya ndinganelo ho ḓisendekaho nga zwa mbeu na vhuaḓa  . 
Nangani ṱhalutshedzo yone ya ḽifanyisi na ḽimethafore ḽiṅwe na ḽiṅwe afho tshibogisini . 
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu  . 
Vhushaka ho tou livhanaho thwii vhukati ha nḓisedzo ya tshumelo na vhugudisi a vhu tikedzi kuitele uku  . 
U pulana ho ḓisendekaho nga ṱshitshavha na pulane yo ṱanganelanaho ya masipala zwi kwamaho u ṋulwa ha thumbu  . 
Arali thendelo ya u thoma yo ṋewa malugana na tshumiso ya tehikwekwete tsha nnḓa , muhumbeli u tea u wana fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa ofisini ya tsini ya Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango . 
Mbilaelo dzi khou fanela u sedzuluswa nga vhuḓalo nahone hu si na u dzhia sia  . 
Mahoro oṱhe o tendelana uri vhuḓidini ho ṱanganelaho vhu khou tea u khwaṱhiswa hu u itela uri ikonomi i vhuelele ngonani . 
Ri tea u elelwa uri madzina aya a wanala zwitshavhani na kha mimasipala ndi ngazwo u dzhenela havho hu ha ndeme  . 
Fulaga ya lushaka i na muelo wo tou kokotolo woṱhe na wa muvhala muṅwe na muṅwe . 
Zwine ra zwi ḓivha ndi zwauri nzulele yashu ya vhulangi kha shango ḽashu na mbekanyamaitele dza u lwa na mugaganyagwama wa u langa nyaluwo ya ikonomi u tshi vhuya fhethu huthihi zwine ra khou zwi shumisa zwo ri thusa uri ri thivhele u vhaiseswa nga vhuhali ha thaidzo hei  . 
Khonani dzaṋu dzo sumbedza u sa takalelesa bugu ifhio ? 
Tangedzelani masala . 
Komiti na Muḓisi wa mbilaelo vha tea u fhiwa nḓivhadzo ya maḓuvha a swikaho 21 ya datumu ya muṱangano , tshifhinga na fhethu . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u shumisa dikishinari ya luambo luthihi na ya nyambo mbili . 
Ri ḓo sedzulusa khumbelo yavho . 
U engedzea ha zwa nḓowetshumo ya shango nga tshifhinga tsha na musi Nndwa ya Vhapo yo ne fhela na u engedzea ha mupfulutshelo u bva kha tshipembe na vhubvaḓuvha ha Yuropa nga murahu ha 1890 ho sikela kereke ngei Amerika thaidzo ntswa nnzhi  . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa lushaka luswa sa ndavhelelo ya murahu ha khetho dza u thoma dza demokirasi  . 
Ndalukano yo vha , honeha , nyito iyo yo vhumbwaho nga fhasi mbofholowo ya maanḓa a zwa mbingano i kha ḓi ṱoḓa u khunyeledzwa u bva kha mutheo uyu  . 
Mushumo wa orala mathomoni a ḓuvha . 
Hu tea u ambiwa zwi fanaho na zwenezwo nga ha vhadziavhuaḓa vha vhonaho tshumelo ya nnyi na nnyi i tshikhala tsha u ḓipfumisa  . 
U bva kha tshigwada , ṱahe ya vhasidzana yo vhofhololwa nga murahu nyana ha u ṱanganedzwa , musi ho bulwa uri a vha tshee na vhulwadze  . 
U bviselwa khagala ha mishumo na vhuḓifhinduleli vhukati ha na kha mazhendedzi o fhambanaho ane a sima milayo , u langa na u vhona uri u tevhedzwa ha milayo ndi ha ndeme  . 
Zwikolo zwine zwa ṋea pfunzo dzi dzhiaho tshifhinga tshiṱuku u fhedza , mbekanyamushumo dzine dzi sa vhe dza NQF kana zwipi ḓa zwa pfunzo , a zwi kwamei nga u ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa FET wa 1998  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowa kha zwa ndayo dza zwa vhurereli , mihumbulo , fulufhelo na kuhumbulele . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa miṅwaha miṱani miṅwe na miṅwe kha khetho dza lushaka  . 
F Vhugudisi na Mveledziso i ta ṱhoḓea dza vhugudisi na mveledziso dza vhadavhidzani vha muvhuso dzo thewaho kha tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani ha lushaka , mbekanyamaitele na ndivho dzoṱhe dza vhudavhidzani ha muvhuso . 
Vhagudi vha tea u bviswa kha maitele a u ṱalusa nga nḓila yo kalulaho , zwo ḓadzeswaho maṱaluli , kana u sokou rwa nga nṱha . 
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka ( National Language Services ( NLS ) i isa phanda na u tshimbidza vhudavhidzano kha nyambo dzothe  . 
U ola na u ṅwala mafhungo a no elana na ṱhoho kha u ḓadzisa kha bugu ya laiburari ya kiḽasi . 
Zwifanyiso zwi vhewa hani nga u lingana nga miduba . 
Nga u vha na vhuṱanzi uri vhashelamulenzhe kha CBP vha vhe vho imelwa kha zwiwo zwo teaho zwa IDP vhe kha zwiimiswa na kutshimbidzele kune kwa vha hone zwino kha ngona ya IDP , zwo bulwaho kha Phekhe ya gaidi ya ID ( zwihulu Foramu ya Vhaimeli vha IDP na Thimu dza U Shuma dza Thandela )  . 
Mbeu a si kuvhumbelwe kwa muvhili - i amba mishumo yo fhambanaho ine munna na mufumakadzi vha i ita lushakani  . 
Nyito dzavho dzi langwa nga maga a nṱha a vhuḓifari . 
MP dzi tea u bvisela khagala mbuelo dzadzo dza masheleni kha redzhisiṱara i ne Phalamennde ya i anḓadza luthihi nga ṅwaha  . 
SDF i khou shumiseswa nga vhuimo ha muvhuso sa tshishumiswa tsha ndeme tsha u sumbedza nḓila , u tshimbidza na u endedza nyito dza u dzhia tsheo kha tshifhinga tsho linganelaho u ya kha tshilapfu  . 
Kha vha dzhiele nlha uri tsumbo dzo vhetshelwa u vha sumbedza uri vha gadza hani zwidodombedzwa zwa mula wavho  . 
TSHIBOGISI tsha N hu na tshakha dzo fhambanaho dza vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho na nḓivho ya sialala  . 
Khetho ya u ndifhedzo yo ḓitika kha muvhuso wo sainaho thendelano wo fhiriselwa kha buthano  . 
Zwavhuḓivhuḓi , u ya nga ha khetho dzo fhiraho , kanzhi ro vhona zwiwo zwi si gathi zwa dzikhakhathi kha zwitshavha naho ro wana na miṅwe mivhigo nga ha u shaya vhudziki kana u sa dzudzanyea ha tshitshavha kha maṅwe masia  . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa masala masumbi . 
Dokhumenthe i do kopelwa he vha khetha uri i ye hone . 
Dziṅwe SMME dzi re hone dza 337 dzo topolwa na uri dzi ḓo thuswa kha u pfumbudza na tswikelelo ya maraga  . 
Kanzhi dzi itiwa nga zwigwada zwiṱuku uri vhadzheneli vha wekishopho vha kone u vhudzisesa nga ha zwithu  . 
Sa zwine vha zwi ḓivha , vhahaṱuli ngei Khothe ya Pfanelo dza Vhathu vho aniswa  . 
Khabinethe i na fulufhelo kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ha shango ḽashu na maitele a vhulamukanyi a sa khethululi ane o ṱanḓavhudza tshifhinga tshashu tsha demokirasi . 
Vhusimamilayo ha lushaka vhu tea u ṋea maanḓa Minisiṱa a u ta gumofulu ḽa faini ine ya nga badelwa kha khothe dza sialala . 
Tshivhalo tsha vhuimo na vhukoni vhu ṱoḓeaho kha vhuimo ho khetheaho ho vha ho hu si na muthu nga kha u notha tshi na masiandaitwa kha u swikelela thagetha iyi  . 
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa , Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo . 
Kha ṅwedzi wo fhiraho , ndi maḓuvha mangana e ni si ye tshikoloni ? 
U ṱalutshedze u rumela zwi tshi livhiswa kha , vhukati ha zwinzhi , , nḓila dza vhuendi na milayo ya mbambadzo ya dzitshaka  . 
Fhedzi a hu na tshe tsha kona u kaṱudza mutambo uyu . 
Khomishini ya u Edana ha Mbeu ndi nthihi kha zwivhumbeo zwa rathi zwa muvhuso zwine zwa khou tikedza dimokirasi ine ya wanala kha Mulayotewa  . 
Lwendo lwashu lwa dimokirasi lwo fhaṱwa kha u konḓelelana na u ṱhomphana . 
Mbudzi iyi yo vha i tshi khou bva ngafhi ? 
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa Vhudavhidzani nahone i fhelekedzwe nga vhuṱanzi ha mbadelo  . 
Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa , u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho . 
Hayani Tshumelo dza madzangano U unda na u rengisela mashangoavha Thendelo dza u uda Khumbelo ya u una zwibveledzwa zwa mafhi kana u zw mundende vhuponi ho fhambanaho  . 
Nga maanḓa , muthusa minista o fhiraho o takuselwa kha muṅwe muhasho na mulangi muhulu o vha a khou ṱoḓa u ṱuwa  . 
Ni songo vuwa no fha muṅwe kana na shumisa zwo kalulaho u fhira ndaela nge na humbula uri zwi ḓo shumesa kana zwa ṱavhanya u shuma . 
Ndangulo ya zwa makwevho . 
Jenisani ḽeḓere ḽa o afho zwikhalani u itela uri maipfi a yelane na zwifanyiso . 
Thikhedzo ya CSI a i pfukiselwi nahone a hu tendelwi u tshintshanakana u nanga u wana masheleni  . 
Nahone ndi muthu muthihi fhedzi o dzhiaho ndaela naho ho vha hu na vhathu vhararu vho imaho afho vhe vha vha vha tshi nga vha vho pfa ndaela nga tshifhinga itshi ? 
Phesenthe iyi a i tou vha ya vhukuma sa izwi sitatisitiki tshi tshi itwa fhethu ho fhambanaho nga tshifinga  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbuyelo ndi tshipi ḓa tsha IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho . 
Dzi nga ita ṱhoḓisiso kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a thusa tshitshavha ane a wela kha sia ḽine dza vha na vhuḓifhinduleli naḽo . 
Madzina awe a ṅwalwa nga fhasi ha tsaino  . 
Vha nga ita ndingo dza embirio Afrika Tshipembe . 
Mabambiri aya ndi avhuḓi u shuma ngao arali vha , sa tsumbo , tshi ṱoḓa u vhulunga thero dzo fhambanaho dza gireidi nthihi tshikoloni  . 
Lwa tshipentshela kha ḽeneḽi fhungo zwo tea uri ri bule mutshimbidzi wa dzinyambedzano dza SADC , Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki , na tshigwada tshe tsha shuma tshi sa neti nahone tshi sa fheli mbilu u thusa u ḓisa mushumo woṱhe kha magumo avhuḓi  . 
Ri ḓihudza nga uri Afurika Tshipembe ndi murangaphanḓa wa Ḽifhasi kha nyangarelo ya zwiimiswa zwa mutakalo nga thekhinoḽodzhi ya GeneXpert . 
Mivhigo na maga a ndaulo ya zwiwo  . 
Saizwi zwa vhuvhusi vhu pfadzaho ha Tshikimu zwo ḓisendeka nga nungo na u fulufhedzea ha Bodo , vha kwengweledzwa u dzhenelela kha khetho idzi . 
U vhulunga na u vhambadza kha mashango a Afrika - Afrika zwa zwino ndi shango ḽashu ḽa vhuṋa kha zwa u rengisela mashanga a nnḓa  . 
Muraḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo  . 
Nga 2012 itshi tshivhalo tshi tsini na mbili tshararu  . 
Tsha ndeme , ro salelwa nga u tzhema fhedzi ndi hone mme vha tshi ḓo ḓa nga u gidima u ḓa u fhumudza zwililo zwashu  . 
Kha nyimele nnzhi , khetho dza komiti dza wadi dzi shumisela ndaulo ya masipala na vhukoni na lodzhisitiki u kunga vhakhethi vha si gathi kha miṱangano ya u thoma komiti dza wadi  . 
Zwi anzelwa u wanala kha zwinwiwa na dzhusi dzi si dza vhukuma  . 
Vheani luswayo ( X ) kha tshibogisi tsini na phindulo yone . 
Tshitshavha tsha dimokirasi tshi a kondelela mafhungo a polotiki  . 
Ro takadzwa nga mimasipala ya 11 yo shumaho zwavhuḓi kha odithi , tshinyalelo kha magavhelo a themamveledziso ya masipala na nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha GIREIDI YA Ṱ vhunzhi ha mishumo ya u linga i itwa nga u tou ṱola hune mugudisi a rekhoda mvelelo dza u linga a tshi khou shumisa mutevhe wa u sedzulusa ( checklist )  . 
U vhumba tshigwada tsha vhagudi vhaṋa . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka . 
U ḓivhadzwa nga Minisita wa zwa fulufulu , Vho Tina Joemat-Pettersson nga ha u bveledza Mbekanyamaitele ya Gese zwi endedza shango u ya kha ikonomi ya gese ya mupo i vhuedzaho . 
Tsedzuluso iyi i sedzulusa na u dzudzanyulula mutevhe wa zwipikwa zwa vhugudisi wo ḓisendekaho kha mihumbulo ya tshigwada tsho sedzwaho  . 
Khaedu dzi kwamaho lutendo lwa vhuloi kana maitele a vhuloi , sa zwe zwa ṱanganwa nazwo nga zwitshavha kale , dzi kha ḓi ṱanganiwa nadzo na zwino kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Wekishopho a i nga ḓo vha vhuṱambo ha u amba mawanwa a ngudo dza tshipiḓa tshithihi tsha muthu tsha u thoma  . 
Nga tshumisano ya mabindu na vhashumi , ri ḓo bveledza , nga u ṱavhanya mbekanyamaitele kha sekhithara dzine dzi sa vhe na mbekanyamaitele dza kuitele , dzi fanaho na sekhithara dza zwa migodi na dza u nakiswa ha minirala , zwirengwa , thengiso ndivho hu u tikedza mabindu maṱuku , sekhithara ya u fhaṱa , nḓowetshumo ya zwa vhutsila na mitshino , vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Vha asese kana u sedzulusa iyi mishumo nga vhuḓalo u wana uri ndi zwifhio zwine zwa ita uri hu vhe na khombo  . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Vhuongelo vhu ḓo vha ṋea garaṱa nga murahu ha u bebwa ha ṅwana  . 
U vhea zwikhukhulisi kana zwikundisi zwi si zwa tsiko kha u swikelela nga u lingana mishumo nga u shumisa iṅwe nḓila ya u thola na maitele kana nḓila dza u nanguludza  . 
Mishumo ya tshifhefho Tshilimo tshi kha poipoi ; Kha ri vhale Tshi ḓo bva tshi tshi eḓela hu si kale ; Maluvha ṱhoho dzi khou kotama , Ndi khalaṅwaha i khou onesa . 
NDI NḒILA I LELUWAHO NAHONE I RE KHAGALA , INE YA TENDELA VHADZULAPO URI VHA ITE URI VHASHUMELI VHA MUVHUSO VHA VHE NA VHUḒIFHINDULELI KHA VHUIMO HA NḒISEDZO YA TSHUMELO  . 
Anna a ri a huna tshine ra nga ita . 
Mashudumavhi , tshanduko iyi kha zwiito i kha ḓi fanela u pindulelwa ya vha u engedzea zwihulwane ha mishumo na phungudzo ya vhushai ho vhangiwaho  . 
Minisiṱa Vho Nxesi vha ḓo ṱalusa nga vhuḓalo fhungo iḽi . 
Kha vha ḓadze fomo vha tshi khou tou ṅwala zwavhu ḓi nahone vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane  . 
Dokhumenthe dza malugana na u endedzwa ha zwifuiwa , hu tshi katelwa na mmbwa na zwimange , dzi tea u ṱempiwa na u sainwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso o ṋewaho maanḓa  . 
Musi vho fhedza mushumo wavho vha vha humbele vha nambatedze bammbiri ḽa u ṅwalela kha luvhondo  . 
Muvhuso u fanela u ṱhonifha , u tsireledza , u alusa na u fusha pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Ri a vha livhuha hafhu kha vhurangeli uhu hu re na luvhonela phanḓa vhune vhu ḓo kona u ṋetshedza modele wa maitele avhuḓisa ane a nga dovhololwa kha huṅwe fhethu ha mavundu na kha lushaka  . 
U dzhenelela kha maitele a zwa vhulamukanyi . 
Musi malofha a tshi elela muvhilini , hu bva mutsiko kha mbondo dza tsinga dza mbilu . 
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane  . 
Nyambedzano dza Vhupo ha Mahoro mararu ha Mbambadzo ya Mahala ( TFTA ) dzo thomiwa nga Fulwi 2011 kha Samithi ye ya vha yo farwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Sandton , hune ha vha Afrika Tshipembe . 
Hu nga kha ḓi badelwa nga tsheke yo livhiswa kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe,ine i nga rumelwa na fomo dza khumbelo . 
Talelani ḽiidioma ḽi re kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mafhungo a re afho fhasi . 
Kha vha humbele tshigwada tshi gere zwitendeledzi zwo fhambanaho kha bammbiri nga saizi ṱhanu dzo fhambanaho , tshiṅwe na tshiṅwe tshi imela tshumelo kana muṋetshedzi wa tshumelo  . 
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho , sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo . 
Lu dovha lwa ṋea vhagudi zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho , nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho ḽi vhonale ḽi ḽa kale kha zwine ḽa vha zwone ; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone ; ḽi tshi pfalesa u fhirisa zwine ḽa vha zwone . 
Bulani uri muṅwe na muṅwe u ḓo wana mpho ifhio . 
Khephithala iṅwe na iṅwe ine khophorethivi ya i shumisa ndi ya khophorethivi yoṱhe  . 
Mulandu wo fhelela ngafhi nahone wo tiba nnyi ? 
Hetshi tshipiḓa tsha mulayo tshi vha vhudza nga nḓila dza u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi dzine tshitshavha tsha nga dzi lavhelela u bva kha masipala  . 
Nyendavhusiku 2009  . 
U ṋetshedza vhupfiwa zwi ṋea tshikhala muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a kone u kumedza tshanduko kana u dzinginya mushumo u konadzeaho wa u vhona uri milayo yo phasiswaho nga Phalamennde kana ḽiṅwe fhungo ḽi sedzuluswaho nga Phalamennde , a ita mushumo wao  . 
Thebuḽu ire afho fhasi i sumbedza uri miraḓo i badela vhugai nga ṅwedzi kha GEMS  . 
Kha vha ṋee ṱhalutshedzo uri ndi ngani phurofaili dzi tshi fana , fhedzi khuḓa dza thendelo dzo fhambana  . 
Komithi ya Masheleni ya Ofisini ya Muphuresidennde i ḓo dzula hu si kale uri i sedze kha uri zwi ḓo itisa hani kha masheleni . 
A vho ngo tendelwa u dovha vha shumisa hetshi tsha u fara dzilafho hafhu arali vho no shulula zwi re ngomu . 
Mashudumavhi , vhugevhenga ano maḓuvha ho hula nga nḓila ine muthu u a vhulawa naho a songo vhuya a thoma a pomokiwa vhuloi . 
Vhuendi ha maḓini vhu katela zwivhumbeo zwoṱhe zwa vhuendi ha lwanzheni , ṱhumano ya tshaka dzo fhambanaho dza vhuendi vhu hwalaho thundu na vhuimazwikepe kha mavu fhedzi hu na phambano dza mutheo u bva kha dziṅwe tshaka dza vhuendi  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho bula uri vha itelwe Mbulungo ya Tshiofisi yo Khetheaho ya Vundu . 
Vhagudi vha bvela phanḓa u ita izwi kha Themo ya 3 , fhedzi zwino vha teavho u sedza kha phiramidi na khounu . 
Khomishini i themendela uri hu itwe mutevhe une wa sumbedza maitele a vhaisaho ane a tea u langulwa  . 
Sisiṱeme ntswa yo ḓikumedzela kha u shuma na vhadzulapo , zwigwada na zwitshavha u khwiṋisa vhutshilo havho  . 
U topola phambano ya zwithu na hune zwa fana . 
Ntha ha izwo , Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi khathihi na wa Vhufaragwama ha Lushaka i ḓo wana maṅwe masheleni a u vhona uri izwi zwi ye phanḓa na u alusa Tshikwama tsha Sekithara ya Inovesheni nga kha Phakhedzhi ya Thikhedzo ya zwa Muṱaṱisano wa Ikonomi . 
Vho ita khumbelo ya zwidodombedzwa zwi tshimbilelanaho na zwi tevhelaho : a . 
Kha vha ḓivhe hedzwi : a huna muthu o tendelwaho u bveledza zwibveledzwa zwa zwivhaswa nga nnḓa ha ḽaisentsi . 
Kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa masiaṱari maṅwe ni tea u ola tshifanyiso ni ṅwale ṱhalutshedzo ya zwine vha ḓo zwi vhona . 
Nga tshifhinga tshithihi i dovha hafhu ya ṋea ndaulo na fulufhelo kha tsheo dzo dzhiwaho ho sedzwa u elekanya hu bvaho kha mukhwa  . 
Ngauri vhupo ha hayani ho fhambana , na nḓivho ine vhagudi vha ḓa nayo yo fhambana  . 
U vhala tshiṱori Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) U rangela u vhala : u humbulela u bva kha ṱhoho na zwifanyiso U shumisa zwiṱirathedzhi : tsumbo : U shumisa ludungela lwa mafhungo u wana ṱhalutshedzo ya ipfi ḽiswa U ita nyambedzano nga muhumbulo muhulwane na zwiṅwe zwidodombedzwa U topola u tevhekana ha zwiwo U topola na fhethuvhupo na vhaanewa U fhindula na u thoma u vhudzisa mbudziso dzi konḓaho ( sa . 
Ndi tshi vhina , naho u ṱalela TV zwi tshi nga ṱavha nḓowelo mmbi , zwi a dovha zwa funza na u ṱuṱuwedza kutshilele ku re na mutakalo ngomu . 
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko mbili thungo ya devhula na buḽoko nthihi thungo ya vhubvaḓuvha . 
Milayo yo ṱanganelanaho na ndaela zwi tea u ṋea maitele a u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u dzhenelela ha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha maitele eneo . 
Ngei UK na Holland vhurumelwa vhu ḓo ṱangana na vhabindudzi vhaswa vha ndeme na vhahulwane na vha kale  . 
Thikedzo yo dovha ya itiwa nga vhaofisiri vha Muhasho wa Mutakalo nga maana vha Sisieme dza hoisiso dza Mutakalo ( Health Systems Research ) , Reasearch Cordination and Epidemiology na Ndangulo ya Mishonga ( Medicines Administration )  . 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ndivho dzayo ndi u fusha mushumo wa ndayotewa u itela u khwaṱhisa demokirasi nga u ita tsedzuluso malugana na khumbulelo ya u sa shuma zwavhuḓi ha zwiimiswa zwa Muvhuso , u leludza kuthasululele kwa phambano , u vhiga na u ita themendelo dza uri hu itwe mini kha u tandulula thaidzo na u alusa nḓivho nga ha mushumo na vhuḓifhinduleli ha Mutsireledzi wa Tshitshavha . 
Dziṅwe elementhe kha vhutshilo ha tshitshavha dzi tou vha na tshifhinga , u fana na phetheni ya kulwalele , mishumo , mutevheṱhanḓu wa vhulimi , na pfushi  . 
Mafhungo a tevhelaho ndi mbuno kana ndi kuvhonele kwamuthu ? 
Zwi dovha zwa gonyisa mutsiko wa malofha lwa tshifhinganyana na u bvisa homounu dzi engedzaho nyelelo ya malofha na mudivhitho wa mbilu  . 
Maano aya o itelwa u tandulula vhugevhenga , hoṱhe kha sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe sa zwo sumbedzwaho kha NDP  . 
Kha vha ṱalutshedze kutshimbidzele kuṅwe na kuṅwe  . 
Mbudziso ya uri ndi tshishumiswa tshifhio tshi shumiswaho u lavhelesa mbekanyamaitele dza ndinganyiso zwi ḓo shumiwa khwiṋe musi pulane iyi ya ndeme yo no tandululwa  . 
U bva tshe ha vha na u bvelela lwa u thoma , naho zwo ralo , u vha hone kha fuloro ha muḓologi wa zwipitshi nga muraḓo wa vhathu vha sa koni u pfa zwo no vha maitele o ḓoweleaho  . 
Kha izwi , hu na iṅwe mbudziso hafhu ine khayo khonthinenthe yo zwi kona , naho zwo vha zwi khou konḓisa hani , ri na vhuṱanzi uri gundo ḽi ḓo wanala  . 
Zwi tshi ya nga vhahumbeli vha u ḓadza zwikhala zwiṅwe na zwiṅwe zwi songo ḓadzwaho zwi tshi ya kha poso dza Tshipiḓa A , ndi ṱhoḓea uri muhumbeli a dzhenele ndingo ya vhukoni nga dzangano ḽo ḓiṅwalisaho na uri muhumbeli a dzhenele ndingo ya vhukoni ya u tou amba ( inthaviyu )  . 
U vhala hu fanela u bvela phanḓa sa tshipiḓa tsha vhutshilo ha mugudi ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , khathihi na zwidade , nyimbo na zwiṱori zwi fanela u vha tshipiḓa tsha tshenzhemo ya u vhala . 
U bva nga 1994 muvhuso wo sedzesa nga maanḓa kha khaedu dzi tshimbilelanaho na vha Khoi-San , nga maanḓa u dzhiela nṱha zwitshavha zwa vha Khoi-San na vharangaphanḓa vhavho . 
Musi mavu a ndimo a muvhuso a hone u nga hadzimiswa , Muhasho wa Vhulimi u kungedzela mavu ayo . 
Mafhungo a si one a nga ḓisa khuḓano kha zwigwada  . 
Tshifhinga tsha u fhedza u ṋetshedza thendelo ya u ṱunḓa ndi maḓuvha mararu a u shuma . 
Muthu uyo u ḓo tea u fhelekedza muiti wa khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Muno hune muiti wa khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso nga muthihi muthihi  . 
Ndayotewa na milayo zwi ita mbetshelwa hafhu na u ombedzela ndaulo na u ṱola kha mihasho ya tsireledzo  . 
Vha na migaganyagwama ya muṱa , arali vhe nayo , yo katela zwithu zwifhio ? 
U ḓivha na u ola mutalo wa ndinganyahuvhili kha zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri na zwi si zwa dzhomeṱiri . 
Hezwi zwi katela , vhukati ha zwiṅwe , Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Khomishini ya Pfanelo makadzi Na Phalamennde Vhafu dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe  . 
Naho hu na mafhungo nga ha thasululo dza thaidzo dza malugana na mutakalo mushumoni , nḓivho yapo nga ha thasululo dzi shumaho i nga vha i ṱhukhu  . 
Vhagudi vha kopa zwifanyiso zwo itwaho zwi tshi bva zwivhumbeo zwa geomeṱiri . 
Yunithi ya Tsedzuluso dza Khakhathi dza Miṱani , Tsireledzo ya Vhana na Milandu ya zwa vhudzekani ya Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) yo kona u wana zwigwevho zwa vhutshilo hoṱhe zwa 659 kha vhatshinyi vha milandu i kwamaho vhafumakadzi na vhana . 
Zwino inwi i ṅwaleni . 
Kha Foramu ya G20 , ri ḓo isa phanḓa na u hanedza u itela maitele a ikonomi a linganelaho . 
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa Muvhuso ndi u isa phanḓa na u khwinifhadza tshiimo tsha tshumelo ine ra i ṋea vhathu . 
Komiti dza Wadi dzi tea o kona u tandulula khuḓano nga nḓila i fhaṱaho  . 
Zwikili zwa bola - u fhirisa bola u mona na tshidanga , u fhirisa nga nṱha ha ṱhoho , nga fhasi ha milenzhe musi ho imiwa nga muduba wo tou tswititi ; u posa bola kha khonani ; u bambisa na u gavha bola na khonani . 
Lusunzi lwo vha lu tshi khou pfa mufhiso . 
Vhagudi vha tea u thoma u amba zwine didzhithi iṅwe na iṅwe ya imela zwone . 
Ngudo ya tshibveledzwa kha vhuimo uvhu i ṅekedza tshikhala tsha ṱhanganelano ya u funza zwivhumbeo zwa luambo . 
Ndivho ya hei themo ndi u sumbedza u imela hu linganaho ha nomboro dzi fanaho . 
Vhahulisei vhaḓivhalea vhoṱhe vho bulwaho , vhane vha vha tsumbo ya ḓivhadzwakale na fulufhelo , vha ri humbudza uri washu mushumo ndi une wa vha kha mbambe ya mvusuludzo tshifhinga tshoṱhe u itela uri ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe i bvelele . 
Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa hafhu ha Vho Hlonela Lupuwana sa Muofisiri Muhulwane wa Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu . 
AfricaCom yo no vha luvhanḓe luhulwane kha u bveledza ikonomi ya didzhithaḽa kha ḽa Afrika hu tshi itelwa mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na u manḓafhadza kha u tikedza mbekanyamushumo ya Adzhenda ya Afrika ya 2063  . 
Nga u shumisa kuitele kwa thekhinoḽodzhi , thekhinoḽodzhi i vha nḓivho ire kha nyito  . 
Vunḓu ḽo tendelwa u gonyisa khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga gonyiswa fhedzi musi zwo tea u itela u fhungudza kana u fhelisa phambano nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano  . 
Fhedzi vhathu avho vha nga vha vho shela mulenzhe nga maanda kha zwa saintsi miṅwaha minzhi , nahone vha nga kha ḓi isa phanḓa miṅwahani minzhi i ḓaho  . 
U kona u swikelela ndivho dzot ( he dza tshumelo ya muvhuso , ine ya vha ya u n(etshedza tshumelo dza mat ( hakheni kha nnyi na nnyi , vharangaphand(a kana vhalanguli vhot ( he vha kha tshumelo ya muvhuso vha a kombetshedzea u vhona uri vhatholiwa vhane vha vha fhasi ha ndangulo yavho vha na nd(ivho na vhukoni ha u ita mishumo yo teaho kha vhuimo havho , vha na mafulufulu a u n(etshedza tshumelo idzo nahone vha na lutamo lwa u bveledza vhupo ha tshumisano  . 
Miṱangano ya Khabinete I fanela u tshimbidzwa nga Phresidennde , kana arali Phresidennde o laedza ngauralo , nga Muthusa-Phresidennde : Tenda ha vha na uri Vhathusa-Phresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila  . 
Dziminisiṱa ya Vhufuminthihi ya WTO ( MC11 ) ine ya ḓo farwa ngei Argentina nga Nyendavhusiku 2017  . 
Ro shuma vhukuma kha u khwaṱhisa thikhedzo ya Mbumbano ya Afurika , SADC na zwiimiswa zwoṱhe zwa kha dzhango zwine ndivho yazwo ha vha u swikelela kha u vha na mulalo na vhutsireledzi . 
Thenda i dovha ya bula uri zwi ṱoḓea lini na hone khumbelo i tea u itwa hani  . 
A shandulwa nga zwifhinga . 
Roṱhe nga sisiteme dza khwaṱhisedzo ya khwaḽithi i ṱanganedzwaho i fanaho , nzudzanyo dzenedzo dzi vhoniwa sa u tshimbidza tswikelelo ya matshudeni kha makete ya mishumo ya Yuropa na u engedza pfano na u vha kha vhuimo hu ṱaṱisanaho na ha pfunzo ya nṱha ya Yuropa  . 
PMS I A KONA HAFHU U SHUMA SA NḒILA YA U ṰAVHANYA U KAIDZA SAIZWI I TSHI SUMBEDZA U SA SHUMA KANA U BVAFHA , ZWENEZWO I TENDELA U DZHENELELA HO TEAHO U ITELA U KHWINISA  . 
Ro ḓivhadza R10 biḽioni uri i vhetshelwe thungo nga IDC ya u sika mishumo  . 
Mishumo na zwine Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo wa fanela arali vhabebi vha siho , shaka ḽa tsini ḽine ḽa sia ṅwana nga miṅwaha ine i sa vhe fhasi ha ya 10 nahone ḽine ḽa ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana ḽi tea u ita afidaviti u khwaṱhisedza vhuvha ha ṅwana  . 
Arali vhudzimu havho ho shandukiswa nga muaro kana nga mishonga , kha vha ḓe na mivhigo i sumbedzaho vhuvha na mvelelo dza miaro miṅwe na miṅwe yo itwaho na dzilafho ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo itwaho kana u lugiselwa nga madokotela vhe vha ita miaro iyo kana dzilafho iḽo . 
Ndi mbuelo dzifhio dzi re hone ? 
Mutholi u do langula na u todisisa khumbelo yavho , a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo , u ya nga ha PILIR  . 
Tshipiḓa tsha vhu 195 tshi ṱalutshedza mikhwa na milayo zwine zwa laula ndaulo ya tshitshavha , zwine zwa tea u ṱuṱuwedzwa nga PSC . 
Ndaela ya vhu fumithihi yo vha i tshi ḓivheswa , nga maanḓa kha avho vha re kha fulo ḽa tshiphiri kana mmbi yo khetheaho ya mmbi dza vhutsireledzi , hezwi ho vha hu tenda u si wanale  . 
Vhashelamulenzhe vha ṱhaphudza mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa  . 
Fulufulu ḽi vhuedzedzeaho ḽi sumbedzisa khonadzeo dza vhubindudzi dzo vhalaho nahone dzavhuḓi , hu tshi katelwa zwikhala zwihulwane zwa u sikwa ha mishumo . 
Kha vha ṱode online  . 
NGELETSHEDZO I RE HONE ! 
U ya nga Mulayo , vhugevhenga uvhu vhu na tshigwevho tsha u valela muthu dzhele miṅwaha i sa fhiriho ya fumi  . 
Batho Pele ndi u ḓikumedzela kha vhaṅwe hune ha dovholola kha tshifhinga musi muthu ana pfelovhuṱungu  . 
Mivhuḓa i ḽa zwimela zwi re na maṱari malapfu . 
U gudiswa ha izwi zwivhumbeo zwi shuma zwavhuḓi kha ngudo dza u ṅwala musi vhagudi vha na khonadzeo ya u shumisa maanḓa avho tswii , u fhirisa uri vha tou ṱalusa u bva kha tshibveledzwa tsha muṅwe . 
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe . 
Thendelano ya Paris ndi tshishumiswa tsha mulayo tshine tsha ḓo endedza maitele a nyito ya hoṱhe nga ha tshanduko ya kilima . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u kalula ha gomeleo Kapa Vhukovhela na Kapa vhubvaḓuvha . 
U nwesa halwa - u nwesa halwa zwi tshinyadza mbilu nga murahu ha tshifhinga  . 
Tsha u thoma , ikonomi i kha ḓi vha i kungaho kha vhubindudzi  . 
U ḓadzisa zwenezwo , ri ḓo vhudzisa dzimbudziso kha uri kana khethekanyo idzi zwa vhukuma dzo fhambana naa sa zwine ra humbula  . 
U shela mulenzhe huṅwe na huṅwe ndi ha ndeme kha hoyu mushumo wa lushaka  . 
Vhagudi kha vha ṋewe data uri vha sengulusa kha girafu ya zwifanyiso i siho fhasi ha nthihi . 
Avho vho tswaho kha tshikwama itshi vha tea u humbula hafhu zwiito zwavho kana u livhana na masiandaitwa a zwiito izwo  . 
U funza mibvumo ya u rangela yo fhambanaho kha luambo nyengedzedzwa lwa vhuvhili na kha luambo lwa hayani . 
Ndango U langa asima ya mufumakadzi wa muimana a zwi ngo fhambana na ya uyo ane a sa vhe muimana . 
U farwa nga nḓila i sa dzhii sia  . 
Ndi zwa ndeme uri vha tevhedze kuḽele kwo teaho u itela u langa guḽukhousu yavho  . 
Ni kha ḓi humbula uri ro vha ri tshi khou lavhelesa mamethafore- ni nga ṱalutshedza hani ḽimethafore kha mutaladzi uyu ? 
Naho zwo ralo arali vhagudi vha tshi khou shumisa thekhiniki i sa shumi vha tea u thusiwa u nanga yo teaho . 
Dzina ḽo nangiwaho ḽa khophorethivi ḽi tshi tevhedza milayo i re kha Mulayo wa Dzokhophorethivi wa madzina a khophorethivi . 
Phesenthe dza 95 dza Ma-Afurika Tshipembe vha dzula kha tshikhala tsha kiḽomitha 5 u bva kha tshiimiswa tsha mutakalo , nahone ro vhudzwa uri kiḽiniki dzoṱhe dzi na maḓi a nweaho . 
U tevhelela - ndi zwa ndeme uri nyito iṅwe na iṅwe ine ya tea u itiwa i tevhelelwe na u vhigiwa kha muṱangano u tevhelaho  . 
Vho ri u thivhela mbebo lwa tshoṱhe nga u tou kombetshedzwa ndi u nyadza pfanelo dza vhathu  . 
Nahone i ṱoḓa vhatholi vha tshi thoma maga nga u ṱavhanya ane a ḓo ita uri vharema na vhafumakadzi vha kone u swikela zwikhala zwa mishumo zwiswa , zwe kale vha vha vha songo tendelwa  . 
Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhudavhidzani tshi fanela u dzhielwa nṱha nga komiti sa izwi tshi tshi rumelwa tsho imela vhone  . 
Mbuelo dza phensheni dzo mbo ḓi dzheniswa kha akhaunthu yavho uri vha kone u dzi bvisa na mbadelo dza ḽivi na dzone dzo mbo ḓi dzheniswa kha akhanthu ya ndaka ya mufu  . 
Hu itea mini kha Fomo musi yo no rumelwa ? 
Hezwi , naho zwo ralo , zwi tou vha mbonalo ya nga nnḓa ya khanedzano  . 
Roṱhe ri fanela u tikedza Proteas vhane hu si kale vha ḓo vha vha tshi khou tamba kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha ICC 2011 , na vhane vha khou enda u ya New Zealand u tsireledza vhugwena hashu ha 2007 kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby  . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso The Public Service Commission PSC yo thomiwa u ya nga tshipiḓa tsha vhu 196 tsha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , ya 1996 . 
Vhuimo vhune ndinganyiso ya ndeme i kaleaho ya u shela mulenzhe yo khwiniswa , hu dovha ha mangadza  . 
U sedza na u dzhia tsheo kha mafhungo oṱhe a elanaho na u pfulusa vhashumi u bva kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshivhumbeo tshiswa  . 
EMIA i ḓo vha ḓivhadza nga ha u tendelwa ha kiḽeimi hu saathu u fhela maḓuvha a 20 nga murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi . 
Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho , zwo ambiwaho kha mulayo wa tshifhingani tsha kale , une wa kha ḓi vha hone- a kha Phalamennde , Nnḓu ya Phalamennde kana Buthano ḽa vhusimamilayo kana dzangano ḽa Riphabuḽiki kana shangohaya , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba- i kha Phalamennde nga fhasi ha Ndayotewa ntswa arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ya kale , ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya lushaka ; kana ii kha vhusimamilayo ha vunḓu , arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋetshedzwa kha muvhuso wa vunḓu u ya nga ha Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya vunḓu b kha Phresidennde wa shango , Minisṱa muhulwane , Mulanguli na vhaṅwe vhahulwane vha khorotshitumbe , Khabinethe , Khoro dza Dziminisṱa kana khorotshitumbe ya Riphabuḽiki kana shangohaya zwi fanela u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba- i Phresidennde nga fhasi ha Ndayotewa ntswa , arali ndaulo ya uyo mulayo wonoyo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya lushaka ; kana ii Mulangavunḓu wa vunḓu nga fhasi ha Ndayotewa ntswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya vunḓu . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa Phalamenndeni ya Afrika Tshipembe ha Muvhigo wa Tshifhinga wa vhuṱanu ( 2009-2014 ) nga ha u Thomiwa ha Guvhangano ḽa u Fheliswa ha tshaka dzoṱhe dza Khethululo ya Vhafumakadzi . 
Hezwi zwi vhumba tshipiḓa tsha ndingedzo dzo ṱanḓavhuwaho dza u khwaṱhisa sisiteme ya pfunzo ya mutheo nga u manḓafhadza thimu dza vhurangaphanḓa ha zwikolo , u khwinisa vhukoni ha vhagudisi na u khwaṱhisedza muelo wa mvelaphanḓa tshifhinga tshoṱhe kha mirole ya vhuraru , rathi na ṱahe  . 
Iyi bugwana i nga shumiswa nga vhathu vhoṱhe uri vha kone u pfesesa uri Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi mini ; mikhwa na milayo yaho ; maga a u shumiswa hao na mbuelo dzaho kha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga  . 
Ndi mugudi wa biko wa gireidi 12 sekondari ya arali nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe Mulayo wa 108 wa 1996 , muiti wa khumbelo a vha o gwevhelwa mulandu Afrika Tshipembe kana kha liṅwe shango , na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa  . 
Sa tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka ro vhona vhubindudzi ha themamveledziso kha pfunzo , mutakalo , maḓi na vhuendi . 
U bveledzwa ha vhushaka ha vhukati ha ṱhanganyo u buḓa na masia a u guda ( hune zwa itea na hune pfunzo ya zwi tenda ) na mvelaphanḓa u bva kha gireidi u ya kha iṅwe ndi dza ndeme kha Kharikhuḽamu iyi  . 
U dzhiela ntha thuso ya zwa mvelele , matshilisano na ikonomi na u fhambana ha vhaaluwa  . 
Olani tshifanyiso tsha u sumbedza ḽithihi ḽao . 
Khumbelo yavho i ḓo dovha ya ṱolwa nahone arali yo tendelwa , muhasho u ḓo vha ṋea ṱhanziela I sumbedzaho uri vho ṅwalisa . 
Vhagudi vha isa phanḓa na u ita nḓowenḓowe dza u vhala na u ṅwala madzina a nomboro dzavho . 
Maga a mutheo a mulayo wa kutholele ane a wanala kha Mulayo ndi tshipid(a tsha kontiraka ya u thola ya vhashumi yo katelwaho kha Mulayo  . 
Dzi langwa nga mvelele na sialala ḽa tshatshavha tshine dza vha khatsho . 
Khwaṱhisedzo ya Muteo nga Khabinethe i ḓo ṋea vhurangaphanḓa ha sitirathedzhi na vhuyo  . 
Ngoho zwi nga si iledzwe , arali hu na lutendo lwa uri zwi nga si konadzee uri muṅwe muthu a vhaisale nga u amba izwo . 
I vhekanya nga mutevhe wa thendelano ndeme na maitele a vhuvhusi ha dimokirasi ho ḓisendekaho nga vhathu  . 
Muthu o tholiwaho kha ofisi ya Phresidennde ane a saathu u vha muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi tholiwa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa  . 
Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela tshithihi tsha U amba ho lugiselwaho , U thetshelesa ho lugiselwaho na U vhalela nṱha ho lugiselwaho . 
Zwo tiwaho ezwi nga zwone zwine zwi na mielo minzhi na uri zwo ṱumana na tshandukiso dza vhukuma kha poḽotiki , matshilisano , mvelele na vhurereli  . 
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu ya 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Phresidennde . 
Nga tshifhinga tsha muṋaṋo , ṱhahelelo ya muvhalelano yo engedzea , huṅwe nga u engedzea ha u shumisa ho livhanaho , huṅwe nga mishumo ya zwipepelekula zwi shuma nga zwoṱhe zwe zwa tendela u fhungudzea ha mbuelo dza muthelo hu pfeseswe  . 
U ganḓiswa na u phanḓaladzwa ha mawanwa a ṱhoḓisiso hu tea u pulanwa zwavhuḓi u bva kha ḽiga ḽa u pulana ḽa thandela  . 
Mushumi tshifhinga tshoṱhe o hana u ṋetshedza phindulo dzi luvheledzaho pfanelo yawe ya ndayotewa u vha tshiphiri sa zwo eletshedzwaho nga mbumbano kana u sa fhindula na luthihi  . 
Vha fhe vhadzheneli minete ya 10 u swika kha ya 15 u khunyeledza mushumo wavho  . 
Mafhungo o teaho a u lafha ha u lingedza hune vha khou humbula u shela mulenzhe khaho kana hune vha khou kungiwa uri vha shele mulenzhe khaho vha o a ewa na u wana kha vhaoisisi vha u lingedza  . 
Zwihulwane zwavhuḓi zwi khou itiwa kha ndugiselo dza SKA-1 fhano Afrika Tshipembe ho katelwa u wana mavu na nyambedzano dza thendelano dza dzitshakatshaka khathihi na zwa mafhungo a thengiselano . 
Vhathu vhe ezwi zwithu zwa itelwa vhone , fhedzi , a vho nga fhambanya fomo kha mushumo  . 
Nnḓu yo shumiswa hafhu u bva 1983 u swika 1994 kha madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhaimeli , i katelaho miraḓo ya vhe vha vhidzwa upfi vha muvhala vhe vha vha vhe tshipiḓa tsha Phalamennde ya nnḓu tharu yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ya 1983 . 
Mbekanyamushumo iyi ya muvhuso i ḓo khwaṱhisedza fulo ḽa Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo kha u amba ngaha mafhungo ane a khwaṱhisa na u ṱuṱuwedza vhuthihi ha lushaka , u fhaṱa lushaka na vhuthihi kha lushaka lwa Afurika Tshipembe . 
A vha vhane vha dzhena vha fanela u vha na vhungoho malugana na zwipikwa zwa muvhuso , vha tshi khou dzhiela nṱha nzumbululo dza zwenezwino idzi  . 
I nga shumisa maambwaita kana maambwaitwa , zwi tshi bva kha he ya livhiswa hone nahone ya i a vhalea nga muvhali . 
Kanzhi , vha nga si swikelele zwishumiswa kana vhugudisi , kana na tshifhinga tsha u ita nḓowenḓowe dza zwikili  . 
Miraḓo yoṱhe ya khophorethivi i tea u kona u shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi kha mvelaphanḓa ya khophorethivi  . 
Hu na phala na nḓou na ndau . 
Vhaimeleli vho khethwaho vha hwala vhuḓifhinduleli ha vhathu vho vha khethaho zwo ḓisendeka nga mbekanyamaitele na mafulufhedziso e vha ri vha ḓo a tevhedza kha hedzi mbekanyamaitele  . 
Nga kha zwenezwi , Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na vharangaphanḓa vha mabindu uri hu vhambiwe maano a u sedza kha risesheni ya ikonomi na u swikelela nyaluwo i katelaho . 
Ri kati na u fhaṱa nnḓu dza 471 kha dze dza vha dzo anganyelwa dza 526  . 
U swika zwino u na R346  . 
Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa  . 
Ri khou humbela uri khamphani dzi si pfuke datumu ya u vala ya 2014 ya magemo aya kha u isa pfanelo iyi ya u hulisa vhashumi vha migodini . 
Vhulanguli ha kushumele na sisiteme ya mveledziso zwa ndeme nahone zwo fanela kha u bveledza na u tsireledza pfanelo dza vhana  . 
Ndambedzo dzi ṋetshedzwaho dzi a fhambana nahone dzi avhalelwa ho sedzwa tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho  . 
Ho bveledziwa vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki ho vhalaho  . 
Sa tsumbo Nndwakhulu zwi tshi amba uri muthu onoyo o bebwa n(waha wa nndwa , Tshinand(ala hune ( lo fhelela ha vha Tshinand(ala tshi d(o ( la , tsho furaho tshi d(o litsha  . 
Muvhulungi wa shango ḽe mufu a lovhela hone a nga thusa . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha dzo anḓadza khoudu kana milayo ya kushumele na maimo . 
U rera nga mbudziso zwigwadani . 
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS . 
Malwadze aya ha kwami fhedzi mashango ane a kha ḓi bvela phanḓa , a khou vhanga mpfu nnzhi mashangoni a re na vhushai  . 
Mvelelo dza ndingo dza malofha dzine dza dziiwa musi vha tshi ya u ṱolwa dzi ḓo sumbedza dokotela kha u langula dzilafho ḽavho . 
Tshiṱitshi tsha Durban a tshi khou shuma zwazwino , fhedzi zwidodombedzwa zwi nga waniwa kha ofisi ya Durban kha ṋomboro ya luṱingo ine ya vha 031 368 6011 kana Fax ine ya vha 031 337 7469  . 
Khabinethe yo tendela uri Muhasho wa zwa Muno u nga vula hafhu maitele a u ita khumbelo hafhu kha vhathu vha re na Thendelo ya Tshipentshela vha Zimbabwe , nga fhasi ha nyimele dziṅwe . 
Muvhigo uyu wa makumedzwa a muvhuso u fhindula kha khaedu dzo topolwaho zwi tshi tevhela ndingo dzi elanaho na Tshiṱirathedzhi tsha Thivhelo ya Vhitshinyi ( NCPS ) dza 1996 na Nḓivhadzamulayotibe na Vhutsireledzi na Tsireledzo ya 1998 . 
Milayo i tea u vhewa na tevhedzwa . 
Hune thendelano dza khou ambedzaniwa hafhu , thendelano dzi re hone dzi dzula dzi khou shuma u swika thendelano ntswa dzi tshi thoma u shuma  . 
Honeha , nyombedzelo i tshi ḓi vha henefha kha u i funza kha nyimele . 
Tshivhumbeo tsha ngudo iṅwe na iṅwe tshi tea u vha tshine tsha dzhenisa kiḽasi yoṱhe nga murahu ha musi zwi sa athu u gudwa kha zwigwada na u shumisa zwikili zwiswa nga muthihi-muthihi . 
Ndi tshithu tshihulwane ndi u shela mulenzhe kha zwipotso  . 
Fhedzi , a si mishonga yoṱhe ine ya badelwa ya fhelela  . 
Vhagudi vhoṱhe vhane nda vha ḓivha , vha vhupo vhu bvelaho phanḓa mishumoni yavho vho guda henefhano Yunivesithi ino . 
Vhavend(a ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambanaho na kwa vhan(we  . 
Zwiṅwe zwa zwiitisi zwenezwo ndi risiki ya makete une wa dzulela u shanduka na ṱhoḓea khulwane ya miroho , nḓisedzo ya khwaḽithi dzi fanaho kha makete . 
Kha vha dilinge arali vho pfesesa mbuno dza ndeme kha Ndima ya Vhuna  . 
Naho , sa zwe zwa sumbedzwa kha nḓisedzo khulwane na u dodombedzwa hafhu kha ḽiṅwalwa iḽi , vhukhakhi ho itwa , vhune ra ḓisola vhukuma  . 
Mufhindulano ndi nyambedzano ine ya vha i tshi khou itea vhukati ha vhathu vhavhili . 
Vhathu vha ḓitika nga mvula uri vha kuvhanganye maḓi a mvula  . 
Zwo ralo , arali ra nga lavhelesa kha tsumbo dzi fanaho na idzo dza tshifhingani tsha kale sa pre-Christian Greeks na Romans , khathihi na kha vhathu vha Egypt , izwi zwitshavha zwine zwa tenda kha vhuhone ha midzimu minzhi dzo vha na lutendo na maitele ane vhathu vhanzhi namusi vha ḓo a baḓekanya na zwa occultism,Paganism , kana zwa Vhusaṱhane . 
Thikhedzo i wanalea nga u lidzela vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana tshavhukoma hu na thuso  . 
Kha mushumo wavho,vha tikedza pfanelo dzoṱhe dzi re kha Ndayotewa dzine dza tendela zwitshavha zwi tshi ita maitele a mvelele  . 
U vhala maipfi a foniki nga ngomu kha mafhungo na kha tshibveledzwa . 
Mashango ayo a hanaho u ḓidzhiela milayo ya phuraivesi i pfalaho a nga ḓi wana a tshi kundelwa u ita vhuṅwe vhushaka ha u tshimbidza mafhungo na Yuropa , nga maanḓa arali a tshi katela data ya vhuṱalu  . 
Kha iḽi fhungo Khomishini i themendela uri hu itwe mulayo une wa ḓo shumana na maitele ane a vhaisa a kwamaho zwa vhuloi  . 
Heyi yo vhonala sa thaidzo ire hone kha tshaka dzothe zwi tshi khou itiswa nga polotiki na divhazwakale  . 
Mbadelo dza u ṱoḓiwa na u dzudzanywa ha rekhodo a dzi shumi kha rekhodo dzine dza vha dza muṋe wa khumbelo . 
Zwenezwino , ho pfuvhiswa khontsethi dza vhaimbi vha Afurika Tshipembe nga ṅwambo wa u ṱhaselwa uhu vhe vha vha vho tea uya kha mashango a nnḓa u sumbedza vhukoni havho vha ngahoBigNuz vhe vha vha vho tea u ya ngei Zimbabwe , Kelly Khumalo na Casper vhe vha vha vho tea u ya ngei London . 
Vho Tibor Szane ( u tholwa hafhu sa muofisiri a si na maanḓa wa Muhasho wa zwa Mishumo )  . 
Ho tholiwa vhan(we vhashumi vha u engedza tshivhalo tsha vhashumi uri vha kone u thusa kha t ( hod(ea dza Man(walo a Vhun(e ( ID ) dzine dza khou anda  . 
Muphuresidennde vha pulana u humela vhuponi uvho u lavhelesa khaedu nnzhi dza vhutshinyi na mabulayo , nga maanḓa kha vhana na uri manḓalanga a mulayo a khwinise tshumelo dzao kha tshitshavha  . 
Mulayo wa Tshumelo dza Poswo  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṱanganedza mabulamuhumbulo avho nga ha Tshitatamennde itshi tsha Tshidzumbe  . 
Mahosi a Vhavend(a o vha a tshi kona u ita madambi a tshi shumisa Ngomalungundu  . 
Mushumo wa thandela dza mishumo ya muvhuso , u fana na mbekanyamushumo ya mishumo yo engedzedzwaho ya tshitshavha , u tea u dzhielwa nṱha  . 
Vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa muhaelo u tevhelaho . 
Garaṱa dza vhuraḓo na ṱhanziela dza vhuraḓoRi ṋetshedza Muraḓo Muhulwane muṅwe na muṅwe garaṱa ya vhuraḓo . 
Kha ḓorobo dza Germany dzo swielelaho dza 12 , ho vha hu na vhaeni vha miḽioni dza 21 , hu tshi katelwa na miḽioni dza ṱahe dzi re Getheni ya Brandenburg i re Berlin fhedzi mafheleloni Tshiphuga tsha Ḽifhasi , musi Germany ḽi tshi khou pembelela u dzhena kha dzi tshipiḓa tsha tsini na tsha makhaulatshele tsha muṱaṱisano  . 
Muthu ane a konesa u imba  . 
Ndi pfalandoṱhe ifhio i bveledzaho asonentsi kha mutaladzi wa u fhedzisela ? 
U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi  . 
Hezwi zwo vhangwa zwihulwane nga uri maitele a khwiṋesa ha ngo topolwa kha ṱhoḓisiso dza komiti dza wadi dzo itwaho u bva 2001  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha tsheo dzo dzhiwaho nga Khoro ya Pfananyo ya Muphuresidennde muṱanganoni wo farwaho nga ḽa 11 Ṱhafamuhwe 2016 . 
U ṅwala na u ṱalutshedza mafhungo a mitaladzi ya rathi u ya kha malo nga ha ṱhoho yo neiwaho u itela u shela mulenzhe kha u ṅwala bugu ya ḽaiburari ya kiḽasi . 
No humbula u ṅwala atikili i no pfi U ḽebuḽa kana u sa ḽebuḽa . 
Khosi ine ya vha i songo fhiwa thendelo a i na maanda a u kombetshedza uri muhwelelwa a divhonadze kana u kombetshedza khathulo  . 
A hu na muthu ane a do thithisa mishumo ya vhalanguli fhethu ha Madaka a Muvhuso , nahone a hu nga do vha na u dzhena hu songo tendelwaho fhethu hunwe na hunwe hune vhashumi vha khou shuma kana hune mitshini ya khou shuma  . 
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe , vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni , vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko . 
Mulayo wa Lushaka wa zwa Badani ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa tshifhinganyana , phasiphoto ya Afrika Tshipembe . 
Pholisa ḽa ridzeve ḽo khethwaho kha khethekanyo iṅwe ḽi nga fhiriselwa kha iṅwe khethekanyo arali ḽi tshi swikelela ṱho ḓea dza khethekanyo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu toḓeaho kha khethekanyo iyo kana muthu o no wanaho vhugudisi uvho  . 
Tshithihi tsha zwiitisi zwihulwane zwa u shaya tshumisano ndi uri thekhinoḽodzhi kanzhi kana nga maanḓa dzo tou ṱunḓiwa , kana ra kuvhanganya idzo thekhinoḽodzhi sa vhathu vha vhuvhili kana vha vhuraru  . 
Vhalindi vha bvaho kha tshitshavha vha linda daka , mahatsi kana maisha u thivhela vhabvannda uri vha si dzhie zwimela kana zwipuka  . 
Kha tshipiḓa tshawo , muvhuso u ḓo ita zwa u lambedza dzi indasiṱiri na u ṋea magavhelo u itela u shumana na dzikhaedu kha sekithara dzo fhambanaho , na u dovha hafhu wa ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso uri zwi thuse dzifeme dzine dza vha fhasi ha mutsiko nga nṱhani ha vilili ḽa zwa ikonomi  . 
Naho zwi tshi nga vha zwo tendelwa u ri mbilaelo na phambano musi tshifhinga tshi tshi khou di ya dzi nga vha hone vhuponi ha vhashumeli vha muvhuso , izwi zwi thusa muhiri na muhiriwa ( na tshitshavha ) u ri phambano na mbilaelo dzi tandululwe vhukati ha avho vho pinelanaho hu so ngo fhela na tshifhinga  . 
Dziṅwe rekhodo , zwi sa kateli rekhodo dzo vhetshelwaho thungo , dzi dzula dzi hone naho muthu a songo thoma a ita khumbelo ya tswikelelo zwi tshi ya nga PAIA . 
I tea u vhoniwa sa ndila dza u engedzedza dzine mirado ya tshitshavha ya nga kona u diitela ndila ya u tshila  . 
Tangedzelani maipfi ane a vha madzina vhukuma nahone a tshi thoma nga maḽeḓeredzanzi . 
Zwin(we zwiimiswa zwa tshivhalo zwo sikwa fhasi ha Ndayotewa ( Mutsireledzi wa nnyi na nnyi , Muoditha-Dzhenerala , Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso , Khomishini ya u linganyiswa ha Dzimbeu , na zwin(we zwiimiswa zwo sikwa nga vhusimamilayo ( Bodo dza thendara , Khomishini ya t ( hod(isiso , nz  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho , nga tshivhumbeo kana nḓila iṅwe na iṅwe ane a vha kha DHS sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa 1 tsha PAIA . 
Zwikolo zwi fanela u ṱuṱuwedza vhagudiswa u isa phanḓa na pfunzo dzavho nga murahu na phanḓa ha musi vho no vha na ṅwana  . 
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa khamphani , close corporation , vhuimeli ha madzangano asi a mbuyelo , hu ṱo ḓea ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri arali vha sa dzhenisa maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho , GEMS a i nga koni u shumana an khumbelo yavho nahone hu ḓovha na tshilengo u swika hu tshi wanala maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe ndi tshiimiswa tsha lushaka tsho thomiwaho hu tshi khou itelwa u khwaṱhisa demokirasi ya ndayotewa nga kha u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dza vhathu nga u thusa musi hu na u kandekanywa ha idzo pfanelo , u sedzulusa na u ṱhaṱhuvha kutevhedzelwe kwa pfanelo dza vhathu , u ita uri hu ḓivhiwe nga ha pfanelo dza vhathu na kha zwa u funza na u gudisa vhathu nga pfanelo dza vhathu . 
Musi vhushai ho anda ngaurali a hu nga vuwi ho vha na tsireledzo ya vhashai na ya avho vha re vhapfumi  . 
Mutumbu:Afha ndi hune ha vha na mafhungo nga u angaredza . 
Naa tshikhafula tsho tikiswa na tshifhaṱo nga nḓila ine tsha sa ḓo wa ? 
Yunifomo yo swuka nga mavu a dzwabo  . 
Ro bvelaphanḓa na u sika zwiimiswa zwo fhambanaho zwa ndayotewa u thoma tsireledzo na thikhedzo ya sisiṱeme iyi ya dimokirasi  . 
Ndi zwa ndeme u vhona zwauri hu na u shela mulenzhe nga vhathu vha re na ndemena zwigwada zwoṱhe zwi sa koni u ḓipilela kha iyi phurosese u itela u ṱuṱuwedza vhuṋe na ndangulo kha tshitshavha  . 
Khothe itea u ṋea muhumbeli tshikhala tsha u vhea vhuṱanzi phanḓa hayo nahone ya dovha ya fha muhwelelwa tshikhala tsha u itela khaedu vhuṱanzi uvhu na u vhea vhuṱanzi kha khanedzo phanḓa hayo  . 
Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa yo itwaho nga mapholisa , vharangaphanḓa vha tshitshavha na zwiṅwe zwiimiswa zwa Eldorado Park fhasi ha vhurangaphanḓa ha Muvhuso wa Vunḓu wa Gauteng . 
Thendelo ya shaka i mulayoni lwa miṅwaha mivhili . 
Khanedzano dzashu dzo vha dzi sa khou itiswa nga mihumbulo kana u nyanyuwa , fhedzi nga referentsi kha khaedu dze dza sumbedzwa nga data  . 
A thi khou amba zwauri vhathu vha dzhia tsheo ya u tevhela kuhumbulele kuthihi nga ndila i songo teaho  . 
Iyo nyito kana maitele o ita uri hu vhe na Muhumbulo wa Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwine zwi nga vha zwi songo ḓowelea kha Mulayo wa Madatshi wa Maroma fhedzi wo vha u tshipiḓa tsha sisṱeme ya vhulamukanyi yapo ya Afrika Tshipembe  . 
U funza luanbo zwi itea nga nḓila yo vanganaho , hu na mudededzi a tshi khou sumbedza maitele avhuḓi , vhagudi vha ita nḓowenḓoweya ya zwikili zwo teaho nga zwigwada nga murahu ha musi vha sa athu zwi shumisa nga vhone vhane . 
Kha ri ite nyito Gerani siaṱari kha mutalo wo ṱhukhukanyiwaho ni nambatedze siaṱari kha gwati ḽa murahu uri ni ite tshikwama . 
Vha thuse ṅwana wavho u ita nḓowedzo ya dzina ḽawe , dzina ḽavho na ḓiresi ya hune a dzula hone . 
Kha vha ṱalutshedze vha muduba i A vho salaho nga ngomu uri vha thetshelese vhashumisani navho musi vha tshi vhuya  . 
Zwa vhukuma , ro no ḓi thoma u shumisana na mashango nga ḽithihi nga ḽithihi  . 
Kha vha rumele mbuyelo ofisini ya tsini ya SARS  . 
Vhaṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo . 
Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa kha themo 4 . 
U shululwa ho pulanwaho kha ḽiga ḽa zwino ndi 190 miḽioni wa dzi khubiki mitha dza maḓi zwine zwa ḓo tsitsa damu ḽa Sterkfontein nga phesenthe dza henefha kha dza sumbe . 
Tshikalo tsha nomboro tshi a leluwa u vhala ngauri tshileme tshi vha tsho ṅwalwa nga dzinomboro . 
A hu na muthu ane a ḓḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi  . 
Muofisiri wa SASSA u ḓo vha dzhia magunwe , vha ḓo rumelwa kha Muhasho wa Muno u ṅwalisa bugundaula naho khumbelo yavho itshi khou tshimbidzwa . 
Zwisumbi zwi fanela u bveledzwa khathihi na zwigwada zwi vhuelwaho  . 
Mushumo uyu ndi nzivhanyedziso  . 
U dzhenelela kha miṱangano ya khoro - kha vha lugise rosiṱa ya miraḓo ya Komiti ya Wadi vha fhe muṅwe na muṅwe wavho muṱangano une a ḓo u dzhenelela  . 
Mukhomishinari u ita ndaela u ya nga Mulayo wa ndondolo kana Ṱhogomelo ya Vhana  . 
Luambo lwa vhuimo lu nga bveledzwa kha luambo kana nga tshifhinga tsha ngudo dza Zwikili zwa Vhutshilo na musi vhagudi vho sedza kha vhuimo fhedzi  . 
Zwi ḓo ya ngauri vhuṱanzi ho ḓadziswa zwone naa . 
Zwiimo zwi linganaho na kufarelwe kwa zwigwada kha mbingano zwine vha ambelelwa  . 
Naho zwo ralo , u bveledzwa ha ḽiga ḽa u thoma kana u nokisa kana u bveledza mutale zwi ṱoḓa fulufulu ḽinzhi na tshelede nnzhi , lune hu nga vha na khonadzeo ya u wana fulufulu na masheleni kha dziṅwe sekithara  . 
Themamveledziso ndi sia ḽa vhuṱhogwa ḽa vhubindudzi ḽi tikedzaho nyimele ya tshanduko,,nyaluwo na tsiko ya mishumo  . 
Afurika Tshipembe li na muvhuso wa dimokirasi wo tou nangiwaho nga vhathu une wa fanela u sumbedza tshanduko idzi ntswa kha shongo lothe  . 
Mulayo wa Ndayotewa na wone a u thivheli uri hu vhe na u khethulula vhukati ha avha vhana  . 
Bodo ya ḓo ṱangana hone  . 
Nga nḓila ine uyo mulayosiṅwa wa ḓo ita phungudzelo kha pfanelo ya ino ndima , phungudzelo i fanela u tevhedza khethekanyo ya 361 . 
Arali Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe , uyo muthu u ḓo ima u vha Muraḓo wa vhusimamilayo . 
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya SACNASP i ḓo vha vhudzisa mbudziso . 
Musi vha tshi ṋaṋisa u lwa na ANC zwi ita uri vhathu vhashu vha tou ṋaṋa u vha na fulufhelo kha dzangano ḽa mbofholowo ḽavho nga kha maanḓa a bogisi ḽa baḽotho  . 
Izwi zwi katela garaṱa dza mivhigo , miṱangano ya vhabebi , maḓuvha a u dalela zwikolo , khoniferentsi dza vhabebi na vhagudisi , u foinela , maṅwalo , lubammbiri lwa mafhungo a kiḽasi kana tshikolo , nz . 
Zwo livhiwaho khazwo kha ino themo ndi u vhala vha tshi ya phanḓa na u vhala nga zwigwada . 
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa  . 
Hu sina u ṱola na u ela ri nga si ḓivhe uri ri khou kona kana u kundelwa u swika ngafhi  . 
Muvhuso na mazhendedzi awo vha khou shuma vho ḓiimisela nahone vha khou dzula vho vhea iṱo kha nyimele uri vha shume nga u ṱavhanya hune vha ṱoḓea . 
Musi vhagudi vho no ela nga zwa u ela zwiṅwe na zwiṅwe lwa tshifhinga nyana , vha tea u anganyela uri ndi zwinzhi zwi ngafhani zwine zwa lingana na tshileme tsha tshine tsha khou elwa . 
Avho vho waho vho sumbedza phambano ya tshitshavha tshashu , na vhuthihi ha mmbi ya vhupileli yashu yo valwa nga malofha avho  . 
Vha nga si shumise Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya nga tshinyadza , u sa konisa , kana u lemedza kana u hoṱefhadza kana u wisa tshirunzi tsha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka kana u dzhenelela kha u shumiswa nga vhaṅwe vhathu na u ḓifhelwa nga Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
U ya nga milayo yayo na ndaela , Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo . 
Kha avho vhane a vho ngo tikedza mulayotibe na u ambesa vha tshi xela tshitshavha , tshitshavha tshi tshenetshi tshithihi hu si kale tshi ḓo pfesesa uri zwiitisi kha Komiti zwo vha zwa u ḓiimisela na u sa fulufhedzea kha u sa funa shango  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa . 
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu . 
Nga ṅwambo wa izwo , ri ḓo voutha ri sa imi na makumedzwa aya  . 
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo , ndi une ndo ḓiimisela u u fela  . 
Vha do newa nomboro ya referentsi  . 
Heyi yo vha mvelaphanda ya Mulayotibe wa Tshifhinganyana u re afho ntha we wa disa uri hu vhe na tshanduko dzine dza vha hone zwino kha divhazwakale ya la Afrika Tshipembe kana u dzhielwa ntha na u tsireledza pfanelo dza vhathu nga maitele a dimokirasi a u edana , tshirunzi na mbofhololowo yo nekedzwaho nga Mulayotibe wa Pfanelo u wanalaho kha Ndima ya 2 ya Mulayo wa Mulayotewa wa zwino  . 
Maḓuvhani mavhili o fhiraho vhashumi vha 6 000 u bva kha vho phaḓalala na shango ḽothe u kuvhanganya zwidodombedzwa u bva miṱani ya 280 000 yo khethwaho uri i shele mulenzhe kha Ṱhoḓisiso ya Tshitshavha ine ya ḓo ṋea muvhuso zwidodombedzwa zwo teaho zwa kutshilele kwa vhathu vhuponi hoṱhe ha shango . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha Muvhigo wa Khomishini ya Vhuṱoḓisisi kha Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe . 
Vhulanguli ha zwa Mutakalo kha Dzitshaka , ndi mulayo wa ḽifhasi une wa thusa mashango u shumisana hu u itela u vhulunga matshilo na zwiko zwa vhutshilo kha zwiwo zwine zwa nga ḓiswa nga phirela ya malwadze u bva kha dzitshaka khathihi na dziṅwe tshutshedzo dza mutakalo . 
Mbudziso dzi tevhelaho dzi ḓo vha thusa u ṋea tshivhumbeo sesheni iṅwe na iṅwe  . 
Ro dzhena kha ṅwaha wa vhu 17 wa mbofholowo , ro lugela u isa phanḓa na u tshimbidza na u ita uri Afurika Tshipembeḽi vhe shango ḽi bvelelaho , ri tshi khou fhaṱa kha mutheo we wa itwa nga Muphuresidennde Vho Mandela . 
U engedzea ha zwitatamennde zwi si zwavhuḓi ho ḓo bulwa nga masia oṱhe vhuvhili hao he ha ḓo sia hu na u khethekanya hafhu u ya nga masia mavhili a re fhethu huthihi , zwe zwa sia hu na u kuḓana hafhu  . 
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi zwenezwo u tea u shumana na thaidzo iyi kha ḽevele ya ndaulo  . 
Maraga wa muṱaṱisano wa nṱha wo livhisa kha mitengo ya fhasi , ndeme ya nṱha na u nanga hunzhi  . 
Kha vha ole zwitendeledzi zwi re na vhukati hune ha fana  . 
Vidio a yo ngo tea u tou sedzesa thaidzo fhedzi na tshitshavha na mivhuso  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu . 
Aphiḽi dzi fanela u ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho tiwaho . 
Ndovhololo ya tshifhinga tsho fhiraho , tsha zwino na tshi ḓaho hu tshi shumiswa mutambo wa bodo . 
Sa iṅwe nḓila ya kuitele kwa tshithu lwa tshifhinga tshilapfu , zwiṱuṱuwedzi zwa u ḓisa tshanduko zwi a shumiswa  . 
Milayo i konḓesaho i a shuma , na tshitshavha ndi tshone tsho tsireledzwaho zwihulwane nga vhuronwane u bva kha u dzhenelela vhutshiloni havho zwi songo tea  . 
Lunwalo lu bvaho kha muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo lu tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Dzikhamphani . 
Mahumbulwa aya a ḓo tendela vhabebi , vhagudi na vhaṅwe vhagudisi u wana u pfesesa ṱhoḓea dza thuso dzine mugudi a ṱoḓa . 
Tsheo dza Khorotshitumbe 140 . 
MBUDZISO 1 Mushumo wavho sa muraḓo wa Komiti ya Wadi kha maitele a mugaganyagwama ndi mini ? 
U ṱolwa hu bvelaho phanḓa nga vhashumeli vha bvaho kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano nahone nzudzanyo dza ha masipala dzi ḓo itwa kha tshiimiswa tshavho . 
Hezwo zwi ṋetshedza vhathu pfanelo nnzhi u ita tsheo nnzhi dza vhone vhaṋe ndi tshithu tsha ndeme  . 
Zwidodombedzwa zwi ḓo ḓivhadzwa musi ho no khunyeledzwa tshikedulu . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vha ipfi ḽi pfalaho ḽa tshitshavha  . 
Maga na milayo zwo dodombedzwaho zwi talutshedza uri vhaaluwa vha tea u tsireledzwa hani , hu sa sedziwi uri vha dzula ngafhi  . 
Fhedzi , vha tea u ḓiswikisa sa tshavhi mikaṋoni yashu kana ofisini dza u ṱanganedza tshavhi nga u ṱavhanya arali vho dzhena shangoni ḽashu zwi siho mulayoni  . 
C U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho  . 
Kha vha ite khumbelo ya ndaela ya muthelo - mutengo wo tiwaho . 
Ndi zwifhio zwine zwa tea u itiwa ? 
Pfanelo dzothe dza u gandiswa dzo tsireledzwa  . 
Lavhelesani tshifanyiso ni kone u fhindula mbudziso . 
Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na phoḽisi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha  . 
Vhaimeleli vha re nḓuni edzi vha bva kha dzangano ḽa mabindu , dzangano ḽa vhashumi , dzangano ḽa tshitshavha na zwiimiswa zwa mveledziso , na miraḓo ya muvhuso  . 
Tshipida itshi tsha website , tsho sumbedzwaho kha tshanda tshaula , tshina miratho i rathiselaho kha website dzine dza amba nga zwi fanaho na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa ngazwo kha siatari line vha vha khalo  . 
Vhathu vhanzhi vhane vha dzula vhuponi ha kule vha tea u tou tshimbila lwendo lulapfu uri vha kone u wana tshumelo dza nnyi na nnyi  . 
Zwine tsumbo dza shumisiswa zwone . 
Ndi nga mini phukha dzo vha dzi tshi ofha Vho Ndau ngaurali ? 
Tshivhalo tsha vhathu vha shumaho tsho engedzea uya kha hafu ya miḽioni nga ṅwaha miṅwahani miraru yo fhiraho . 
Arali mushumeli wa zwa mutakalo a tshi kwamea kha mulandu vha nga lavhelela uri a ? 
Tsumbo , Muthu muṅwe na muṅwe u tea u vha na ḓuvha ḽa u awela . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho hanedza mavharivhari o anḓadzwaho kha gurannḓa ya Swondaha ya uri vha na nnḓu Dubai ngei United Arab Emirates . 
Naho khoro ya nga ita milayo i langaho nyimele dzine khadzo muthu a tea u ḓirula vhuraḓo , hu kha ḓi tea u tandululiwa mafhungo a uri tshigwada tsha madzangalelo tshi nga fhelisa vhuraḓo ha muimeli we tsha mu khetha  . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa shaka ḽa hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa  . 
Ri tsini na u thoma ṅwaha wa muvhalelano wa u fhedzisela wa phaḽamennde ya vhuraru ya dimokhirasi na muvhuso . 
Ndingedzo dza u sengulusa mulangi u itela u vhona nyimele ya kushumele kwo dzudzanyeaho  . 
U engedza kha izwo , v huimo ha vhuleme vhu ḓo vha vhu tshi khou engedzea themo nga themo , ṅwaha nga ṅwaha u swikela miṅwaha miraru i tshi fhela lune vhagudi vha ḓo vha vho no ḓilugisela u ṅwala mulingo wa gireidi 12 . 
Vha nga ita na khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana . 
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho , Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe , lushaka lwo faranaho nga u fhambanana , vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe  . 
Tshumelo ya iḽi dzangano i ṋewa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone Afrika Tshipembe kana mashangoni a nnḓa  . 
Mbekanyamushumo ya u ṱhogomela bada , ine ya ḓivhea nga u pfi Zibambele , i ḓo aluswa ya vha ya lushaka ṅwaha uno u sika zwikhala zwa mishumo  . 
Vhadzheneli vha khethekanywa vha bva zwigwada zwa vhathu vhaṋa vha sedza mbudziso  . 
Ahuna u shumiswa ho khwaṱhaho ha milayo ya maitele na Mulayo wa Vhuṱanzi musi hu tshi sedziwa phambano . 
U swikelela tshumelo ya nnyi na nnyi yavhuḓi a zwi tsha vha mbavhalelo ine ya tea u wanwa nga vha si gathi , zwa zwino ndi ndavhelelo ya pfanelo ya vhadzulapo vhoṱhe , nga maanḓa avho vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha zwiḽa kale  . 
Ndayotewa yashu i sumbedza ḓivhazwakale yashu i sa fani na ya vhaṅwe na u ṱoḓa hashu mbofholowo na demokirasi . 
Mulayo u ṋetshedza tshifhinga tsha u nanga tsha zwa ḓivhashango na sekithara malugana na u nanga miraḓo , izwi zwi amba uri , miraḓo i fanela u imela tshigwada tsho tiwaho , sa tsumbo , vhaswa , kana mafhungo a zwa mutakalo  . 
Tshi dovha hafhu tsha vhidzwa u pfi tshiimiswa tsha muvhuso kana muhasho . 
Fulo la u bveledza Bugu iyi ya Thalutshedzo nga ha Vhudifari na Matshilele a Vhashumeli vha Muvhuso , lo vha li sa do konadzea arali hu so ngo vha na vhudi-netshedzi na thikhedzo ya vhathu vha re na tshivhalo hu tshi katelwa na madzangano a teaho u bulwa nga madzina na u tanganedza mishumo yavho  . 
Bodo ya Milayo ya Khothe i tea u ita na u shumisa maga a milayo ya khothe nahone milayo i tea u phasiswa nga Phalamennde zwi saathu u anadzwa kha Gazete  . 
Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango ( DEAT )  . 
Data iyi i shumiswa u khwinisa zwi re ngomu na u kungedzela nga ngomu kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ya kha vharengi vhane vhuḓifari havho ha sumbedza uri vha na dzangalelo kha iṅwe thero  . 
Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
Izwi kanzhisa zwi katela mishonga , khuthadzo na tshanduko ya kutshilele . 
Ri nga amba ri tshi khou tou fhira uri zwiṅwe zwiṱori zwi ita uri ri ḓivhudzise uri naa mvelelo dzi ḓo vha dzifhio , ngeno kha zwiṅwe zwiṱori ri vho ḓivha na mvelelo fhedzi ri swika hune ra ḓivhudzisa uri mvelelo eneyo i ḓo swikelelwa lini  . 
Izwi zwi t ( ut ( uwedzwa nga nd(ila ine vhathu vhahulwane vha gudisa ngayo vhana vhavho  . 
Arali mushumisi a sa wana phindulo nga tshifhinga tshi fushaho , mushumisi u tea u ḓ ikwamanya na GCIS  . 
Mivhigo ya khakhathi dza vhugevhenga vhu livhiswaho kha vhathu vha pomokwaho vhuloi i nga si dzhielwe fhasi . 
Muvhuso wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , u tshi shumisana na muvhuso wa Riphabuḽiki ya Mozambique , i ḓo vha ṋemuṱa wa bembela ḽa tshihumbudzo ḽa anivesari ya vhu30 afho he bufho ḽa wela hone ngei Mbuzini , Mpumalanga nga ḽa 17 Tshimedzi 2016 . 
Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima , kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde , vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka  . 
Na , u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha , ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa , u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi  . 
Nga murahu ha u dovholola u vhala , vha dzhenelela kha khorasi na u dovha u shumisa zwipiḓa zwa luambo lwo ḓowelelaho ho teaho vhe vhavhili vhavhili kana vhe zwigwada zwiṱuku . 
U shuma fhethu hune ha vha na phosho khulwane zwi nga vhanga u si tsha pfa kana u dzinga nḓevhe lwa tshoṱhe , zwine zwi a konḓa u zwi wana vhunga zwi tshi itea nga zwiṱuku nga zwiṱuku  . 
Ndi zwifhio zwo fhambanaho na zwa Themo ya 1 ? 
Nṱha nṋa dzine dza vha na malungu a nomboro dzo fhambanaho . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini nga u ṱavhanya kha Plein Street  . 
U khwinisa fulufhelo a vhabindudzi na u uuwedza vhubinduli fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani  . 
Naho pfanelo ya u gwalaba yo tsireledzwa fhasi ha Ndayotewa , pfudzungule a dzi ṱoḓei , u shushedza na u kwasha ndaka  . 
Muthu ane a vha na vhulwadze ha swigiri vha tea u dalela muthu ane a alafha ṋayo  . 
Zwi tea u khwaṱhisedzwa uri u linga a hu itwi kha mushumo wa u ṅwala fhedzi , honeha hu tendelavho na mushumo wa u ita na wa oraḽa . 
Ndi hone vha tshi ḓo kona u ita ḽiedza u vhona arali tshithu tshi tshi kunguluwa kana u suvha  . 
Ho vhigwa uri hu na phambano vhukati ha nḓila ine khothe dza sialala na khothe dzo ḓoweleaho dza shumana na vhuloi  . 
Sa musi ri tshi ḓo zwi vhona musi ri tshi sedza kha theori ya vhurereli , tshenzhelo ya vhurereli , tshiimiswa na mushumo kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe zwo fhambana zwihulwanesa vhukati ha zwitshavha vhuvhili hazwo na , tsha ndemesa , kha zwitshavha  . 
Nge kha vunḓu ḽa North-West , thuso ya tshipholisa yo ḓo ṱoḓea musi miraḓo ya tshitshavha yo fhisa muḓi wa ṅanga ya sialala nge a vha a khou humbulelwa uri u a lowa . 
Zwi ḓo dovha zwa alusa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani na ya mafhungo a ( dziICT),u alusa u thoma zwiswa kha dzithekhinoḽodzhi na kushumiselwe kwadzo khaMuvhuso wa eḽekiṱhironiki . 
Zwa wino , Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u bula uri vhafarisi vhane vha khou hanya vha nga kona fhedzi u wana ifa arali vha nga isa vhuanzi ha uri na ngoho vho malwa nga nila kwayo  . 
Kha vha dzhie ndango ya ndindakhombo yavho ya ndondolo ya mutakalo nga u dzhoina GEMS zwino . 
Musi vho no dzhenisa mbadelo ya u ḓi ṅwalisa kha akhaunthu ya bannga ya Chief Registrar of Deeds vha founele Ofisi ya Chief Registrar vha ḓivhadze uri vho badela . 
Fomo J243 : Fomo ya thundu dzine dza vha hone  . 
Mulayo u vhofha vhathu vhothe vhadzulapo na vhathu vha mulayoni kha u u tevhedza  . 
Theo ya mulayo yo itwa uri i dzhiele nṱha demokirasi ya u dzhenela sa tshipiḓa tsha ndeme tsha muvhuso wapo  . 
Mavunḓu 103 . 
Khoniseputi ya U vhala zwifanyiso zwa zwithu zwo vhekanywaho nga zwigwadatsumbo . 
Mvelele dzoṱhe , na vhathu vhanzhi , vha tshila matshilo o amaraho zwiṱori . 
Mpho u dzula Vuvha , o dzhena tshikolo hone a tshi kona  . 
Kha ri ṅwale Tevhedzelani mitaladzi nga munwe ni wane uri avha vhana vha khou ṱoḓou vhona mini . 
U ṱanganya ha u dovholola hu anzela u ḓivhadzwa kha vhagudi sa zwigwada zwi re na nomboro dzi linganaho . 
Mashumele a yuniti o swikelelwa , nahone nga tshifhinga tshe yuniti ya vha yo tetshelwa tsha miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u ṱumanywa na giridi ya lushaka . 
Mulaedza wo fhelela nahone u khagala . 
Maanḓalanga a Vhusimamilayo ha Lushaka 44 . 
Arali muhwelelwa a ita aphiḽi , ndaela i vha mulayoni u swikela musi Khothe ya Aphiḽi i tshi i khantsela . 
Vhasan na Vhakhoi vho ḓi dzulelela u shumisa itshi tshimela u itela u ṱuṱula zwipfi  . 
Nahone musi ri khou aluwa na u khwaṱha kha nungo , zwipikwa zwashu zwi dzula zwi tshi fana : Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vha Muvhuso vha a kona u swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme . 
Faini dza ndiliso dzi nga vha tshelede kana zwifuwo . 
U vhona uri khonṱhiraka dza zwiṱhavhane dzi khou ṱunḓeswa u bva nnḓa , Muvhuso na khamphani dza nḓisedzo vho tendelana kha mbekanyamushumo ya vhudzheneli ya zwa nḓowetshumo yo dizainwaho u engedzedza vhubindudzi na zwivhambadzwaseli  . 
Heyi ndi dokhumenthe ine ya sainwa na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani musi dokhumenthe dzoṱhe dzo bulwaho afho nṱha dzo no khunyeledzwa  . 
Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha vhurangeli ha Chemicals and Waste Economy Phakisa Labs , vhune ha ḓo thoma nga Ṱhangule 2017  . 
U vha hone ha zwi re ngomu zwa u rangela , zwi kha tshivhumbeo tsha eḽekiṱhironiki , a zwi tei u tou humbulelwa tshiimo tshifhio kana tshifhio  . 
Doketela wa zwifuwo wa Vunḓu u ḓo ṱola vhupo uvho . 
U thomiwa ha Mipfuluwo ya Dzitshakha zwi ḓo ri swikisa tsini ha u swikelela ndinganyiso vhukati ha u swikelela ṱhoḓea dza Afrika Tshipembe dza mveledziso ngeno hu tshi tsireledzwa tshirunzi tsha Afrika Tshipembe na tsireledzo ya lushaka . 
Ndi vhangana vhane vha ḓo vhuelwa ? 
Tsumbo 3 : Arali muthu a ya kha muofisiri nga ndangano , kha ri dzhie sa tsumbo , u pfesesa nga ha mafhungo a t ( hod(ea dzine dza fanela u fushiwa kana u swikelelwa malugana na u wana sabusidi ya u renga nnd(u kha Muvhuso , muofisiri u fanela u lingedza u dzhenisa muthu uyo kha mutevhe wawe wa pulane nga u t ( avhanya  . 
U ṱhaṱhuvhiwa ha Lufhiha zwo engedzwa na uri zwi khou swikela vhathu vha miḽioni dza 15,2 , zwi fhiraho tshipikwa tsha miḽioni dza rathi . 
Kha avho vha re kha muvhuso , ṱhoḓea yashu khulwane ndi tshumisano musi ri tshi vhudzisa mbudziso  . 
L(ihoro ( li tea u n(etshedza khophi dza 13 dza ( lin(walo ( lo teaho kha Muredzhisitarara  . 
Arali muhwelelwa o gwevhiwa ( o vhonwa mulandu ) , vhutshutshisi na vhaimeli vha nga ṋea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha ḓo ṋetshedzwa . 
Kha nyambedzano vhukati ha vhaṱoḓisisi ndo pfa madzina na ṱhoḓisiso dzo itwaho nga ha zwithu nga maanḓa dzikhoso dzadzo , fhethu he ya itea hone zwone a ndi nga si tou amba  . 
Tshiṅwe hafhu , hu tea u ombedzelwa thikhedzo ya mabindu maṱuku , u ṱuṱuwedza muvhuso na sekithara ya phuraivete u renga kha feme ṱhukhu , na u khwinisa mveledziso ya vhalangi vha vhafumakadzi vha vharema na vhaḓivhi  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga si sie vhathu nnḓa , zwi tshi katela vhoramafhungo , kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwi tshi pfesesea na u kona u tikedza u ita zwenezwo kha tshitshavha kha demokirasi I re khagala . 
U dzhenelela kha mbekanyamushumo dzo randelwaho dza vhugudisi zwi tea u vha iṅwe ya ṱhoḓea dza murangaphanḓa wa sialala uri a tiwe kha u shuma mishumo kha ndangulo ya vhulamukanyi . 
Ro vha ro no ḓi ambedzana nga ha izwo na uri ri kha ḓi yo ambedzana nga ha tshikirini tshihulwane u itela u lenga ha phiriso kana hai  . 
Arali khumbelo ya tendelwa hu fanelwa u badelwa hafhu dziṅwe mbadelo dza tswikelelo u itela u bveledza hafhu na u ṱoḓa na u dzudzanya u itela tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ṱoḓea maelana na awara dzo sumbedzwaho dza u ṱoḓa na u dzudzanywa ha rekhodo dzine dza fanela u bviselwa khagala  . 
U vhalela nṱha kana zwi tshi pfala a tshi vhalela muṅwe ngae . 
Vha vha vho tsireledzea nga u ita ngauralo  . 
Muhanga wa kushumele u tea u bveledzwa hu na vhukwamani na masipala yapo kha tshiṱiriki  . 
Mawe mauvha a 30 a engedziwa kha tshifhinga tsha u thoma uri hu dzhiwe tsheo  . 
U sumbedza nḓivho na u ṱalutshedza ndangulo ya kushumele kwa masipala na mushumo wa Komiti ya Wadi kha kutshimbidzele  . 
Ndo vha ndi sa athu vhuya nda pfa nga Mr Print fhedzi musi ndi tshi thoma u ita ṱhoḓisiso , nda wana uri vhunzhi ha vhathu vha Afrika Tshipembe vha a takalela zwiamboro zwa hone , nda zwi vhona uri zwi nga nthusa u dzhena kha bindu iḽi . 
Kulingele kha GIREIDI YA Ṱ ku fanela u vha ku si kwa fomaḽa . 
Musi mvelelo dza khetho idzi dzo bva , ri ḓo dzhia vhukando ho teaho  . 
U kala nga zwi sizwa fomaḽa zwi so ngo dzhiwa sa zwa fhasi kha u kala nga zwa u kala zwa fomaḽa . 
U tshi endedzwa nga IMC nga ha Mipfuluwo , muvhuso wo thoma Operation Fiela , ye ya kona u vhuisa pfudzungule idzo fhasi ha ndangulo  . 
U lingwa ho raloho ndi ho vuleaho nahone hu kwama mugudi ene muṋe . 
Maga a ngaho hayo a ḓo vhona uri muvhuso u shumisa tshomedzo dzawo nga nḓila kwae nahone i vhuedzaho . 
Tshigwevho tsha vhana kha zwiimiswa zwo teaho na dziṅwe nḓila mbadelo ya tshelede ya beiḽi  . 
Hezwi zwi angaredza u vhona uri hu na makete wa zwibveledzwa kana tshumelo ine ya bveledzwa nga dzithandela dza CBNRM . 
Khabinethe i hanedzana na zwiito zwa zwenezwino zwa khethululo nga muvhala nga vhaṅwe vhathu tshitshavhani tshashu . 
THASIKI 1 Vha topole vhadzheneleli vho fhambanaho na vhuḓifhinduleli havho mayelana na pulane ya mushumo  . 
Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedza u ḓiimisela u tevhedza ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo . 
Vharema vho davhukaho fhano hayani vho vha vha kha ḓi humbula zwa uri maitele na lutendo lwa zwa vhuloi na mvelele ya Vharema i fana na lutendo lwa zwa vhuloi kha vhathu vha Europe kale . 
U tshimbila , u gidima na u fhufha hu tshi shumiswa zwiga u shandula u bva kha u tshimbila u ya kha u gidima kana kha u fhufha . 
Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi . 
Nganeavhutshilomuṋe i amba nga vhutshilo ha muṅwali . 
Marifhi a humbelaho maṅwe mafhungo nga ha tshibveledzwa , yunivesithi , nyendo , mabuḓo , arali o rumelwa kha vhathu vho teaho , a ḓo fhedza o fhindulwa . 
Ndivho ya zwine zwa vha kha iyi website ndi u ṋekana nga mafhungo malugana na zwi kwamaho muvhuso nahone zwi ṋekedzwaho a zwi vhi zwo bulwa zwoṱ he zwa fhelela . 
Ubva kha u ṋetshedza dziḽaisentse u ya kha dzivisa , ri tea u vhona uri u ita zwa mabindu Afrika Tshipembe zwo leluwa . 
Khothe ya Ndayotewa 167 . 
Kha muṱa na khonani dza MEC wa zwa Vhulimi Vho Joyce Matshoge vha ngei Limpopo vhe vha lovha kha khombo ya moḓoro ngei Mokopane , kha ḽa Limpopo  . 
Ngauralo , muofisi wa mapholisa a nga thuntsha fhedzi muthu kha vhuimo ha tshipeshala fhedzi  . 
Mitengo i ḓo ḓivhadzwa musi dziSTB dzo no vha kha makete . 
Musi vho no ṱangandeza ṱhanziela i bvaho kha mugudisi o ṅwaliswaho kana SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Nḓowelo ya ṋamusi ndi ya uri musi aisikhirimu i tshi swika kha murengi , ndeme i vha yo no fhungudzea  . 
U ṅwaliswa nga Vhashumi vha u kwamea ha Mupo vha Afrika Tshipembe kana Environmental Assessment Practitioners of South Africa zwi ṱanganedzwa sa vhuṱanzi ha zwo bulwaho afho nṱha  . 
Zwino ndi ngani muvhuso u tshi tou topola izwi ? 
Afurika Tshipembe ḽo ṱanganedza milayo ine ya amba nga ha ndinganyiso ya mbeu . 
Heyi ndi datumu ye tshitatamennde tsha bviswa ngayo  . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , Industrial Development Corporation ( IDC ) yo vhetshela thungo R10 biḽioni lwa miṅwaha miṱanu i ḓaho ya u bindudza kha mishumo iyo ya zwa ikonomi hu na khonadzeo khulwane ya mishumo  . 
Fhedziha , ro , kaidzwa uri zwiwo zwa mupo hezwi zwi khou engedzea nga vhuḓalo na uri kha tsinyuwo i tshinyadzaho yazwo , ri livhuwa u sa vha na vhulanguli havhuḓi ha mupo  . 
Musi Afurika Tshipembe ḽi tshi ṱangana nga 1910 , tshifhaṱo tsho engedzwa kha tshifhaṱo tsha u thoma tsha 1885 nahone ha mbo ḓi fhaṱiwa Nnḓu ntswa ya Phalamennde ya Yuniyoni  . 
Izwi zwi katela mafhungo a elanaho na u thomiwa ha Ofisi ya Muhulwane wa Vhusengulusi ha Ndeme kha u vulwa ha mbilo dzire hone . 
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi , nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo  . 
Vha tea u wana na ṱhanziela ya vhukoni kha vhugudisi ngudoni idzo . 
Vhashumi a vho ngo tea u ri vha di wane vhe kha tshiimo tsha u kambiwa musi vhe mishumoni  . 
U shumisa izwi zwivhumbeo hu ḓo mbo ḓi thoma u konḓa na u konḓa musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya phanḓa . 
Dziminista dza tshigwada tsha Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhudziki dzi ḓo ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa idzwi vhege i ḓaho . 
Kha vha ṱalutshedze uri zwikili izwi zwi nga shumiswa hani  . 
Kha puḽenari kha vha range phanḓa therisano nga ha Batho Pele mushumoni  . 
Vha shelaho mulenzhe ndi vhathu vhaswa fhedzi , nahone matshimbidzele a livhiswa khavho . 
Musi ri tshi nga humela murahu zwit ( uku ri wana thangana ya murole yo vha i tshi d(i mvumvusa nga mitambo i ngaho sa ndode , bune , mudzumbamo , khadi , mutoga , mufuvha na min(we mitambo ya sialala minzhi  . 
Komiti ya Vhaeletshedzi ya Vhushumisamupo yo vhumbwa nga vhaimeli vha no bva kha Tshiimiswa tsha Phambano ya Zwitshilaho tsha Lushaka tsha Afrika Tshipembe , Phakha dza Lushaka dza Afrika Tshipembe , na mazhendedzi a ndondolamupo a vunḓu , khathihi na vhaimeli vha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho zwi tshi katela muhasho wa mupo , muhasho wa vhulimi , muhasho wa zwa maṱaka na vhureakhovhe , muhasho wa saintsi na thekhinoḽodzhi , muhasho wa mutakalo na muhasho wa mbambadzo na nḓowetshumo  . 
Ndi nnyi a no ḓo shuma mini kha kutshimbidzele kwa CBP ? 
U kundelwa huṅwe na huṅwe nga GCIS u shumisa pfanelo kana makumedzwa maṅwe na maṅwe a maga na milayo iyi a zwi nga ḓo vha u thudzelwa thungo ha pfanelo idzo kana makumedzwa  . 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa DSP na phurothokho dza ndondolo dzi langwaho na maitele . 
Thandela mbili dza maḓi dzo lambedzwaho nga Gavhelo ḽa Themamveledziso Nnzhi dza Dzingu dzo fhela ngei Masipala Wapo wa Masilonyana , kha ḽa Free State , na uri u fhaṱiwa ha zwikimu zwa thandela nnzhi zwa 15 zwo no swikaho kha nṱha dzo fhambanaho . 
Ndi zwa ndeme nahone zwi kha mudededzi ene muṋe nahone hafhu zwi ya nga gireidi na tshikolo na nga kukumulele kwa mudededzi  . 
Arali vha tshi khou ṱunḓela khovhe u ḽa kana u shumisa vhone vhaṋe , phemithi i ḓo shuma lwa tshifhinga tsha lwendo lwa u ya na u vhuya kha shango ḽine vha khou ṱunḓa khaḽo . 
Ho sedzwa tshenzhelo dza kale , zwiṅwe zwipiḓa zwa vhugudisi zwo vha na madzangalelo na mafulufulu u fhira zwiṅwe kha phurogireme  . 
Heyi khaphu a winiwi lwa tshoṱhe , sa izwi ndangulo dzi tshi amba uri i fanela u dzula i ndaka ya FIFA . 
Nga u tou angaredza , a sumbedza uri khothe dza madzhisiṱiraṱa dzo sumbedza vhukoni hadzo kha u ṋetshedza thandululo ya dziphambano nga nḓila yavhuḓi . 
Muvhuso u kha ḓi dzula wo ḓivhofha kha u swikela zwipikwa zwawo zwa masheleni zwa vhukati ha ṅwaha na uri u ḓo dzhia maṅwe maga a u ita nga u ralo hune nyimele ya tenda . 
Zwi dovha zwa ṱalutshedza uri Khomishini ya Pfanelo ya CRL yo shumana hani nṱha mbilaelo idzi  . 
Mudededzi vha ni fha buḽoko 2 no vha no no vha na 2 . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha makumedzwa a theo ya mulayo mayelana na vhudavhidzani vhu vhuedzaho  . 
Kuitele kwashu kuswa a si u pambuswa kha nyambedzano ya u vha mulayoni na u sa vha mulayoni  . 
Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri vha ṱun ḓe dzikhemikha ḽa  . 
Mbekanyamushumo dza muvhuso wa vhukati dza u fhaa na u tikedza madzangano a vhathu , mavunu na mivhuso yapo  . 
Khabinethe yo tendela U Vusuludzwa ha Mutheo wa Mulayo wa Mbekanyamaitele ya u Kolodisa na Khwiṋiso ya Mulayotibe wa u Kolodisa wa Lushaka u itela uri u ḓivhadzwe kha Phalamennde . 
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela , hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo , hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho . 
Hu vha hu na bola ine ya vha yo vheiwa vhukati  . 
Nḓisedzo ndi tshumisano vhukati ha vhadzhiamikovhe vhoṱhe nahone Komiti dza Wadi dzi shuma mushumo wa ndeme wa u ṋekedza vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na masipala nga kha vhakhantselara vha wadi  . 
Dzi na vhuḓiambeli ( dzo imela tshitshavha ) kha tsheo , nzudzanyo , thandela , Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho , ndangulo ya kushumele na kuavhelwe kwa masheleni ane khoro kana masipala a nga dzhia tsheo khayo ine ya ḓo kwama wadi  . 
Vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe ho itwaho kana vhune ha vhonwa ho itwa nga fhasi ha mbetshelo dza mulayo wo fheliswaho nga khethekanyo ṱhukhu ya , nahone vhune ha kona u itwa nga fhasi ha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya uyu Mulayo , vhu ḓo dzhiiwa ho itwa nga fhasi ha uno Mulayo  . 
Khabinethe i dovha ya isa ndiliso nga murahu ha musi ho vha na u tshoṱelwa hu si havhuḓi ha Khomphaundu ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) ngei Mogadishu , kha ḽa Somalia nga dzi 19 Fulwi 2013 he ha lovha vhathu vha 15 ho katelwa na maAfurika Tshipembe vhavhili . 
Ngoho ndi ya uri , kuhumbulele kha zwine zwa kwama murafho kana zwa vhudzekani ku re hone kha mihumbulo yashu , kwo itiswa nga vhuimo ha kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo doweleaho na midia  . 
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo  . 
Vhagudi vhaṱuku vha vhona vhupo vhu sa vhonali ha shango u fhirisa u vhona vhupo ha nṱha . 
U thetshelesa na u amba nga ha tshiṱori na maṅwe maṅwalo o vhalwaho kana u anetshelwa zwi tshi pfala sa , u elelwa zwidodombedzwa na u bula muhumbulo muhulwane U amba nga maṅwalo zwiṱori hu tshi shumiswa maipfi a ngaho u thomani , vhukati , magumoni , mubvumo , ipfi , ḽeḓere , pfanapheledzo . 
U shuma na ḓivhaipfi ya ndeme iṅwe na iṅwe ine ya nga vha i sa ḓivhei kha vhagudi . 
Dzilafho ḽavho ḽi ḓo tea u shandukiswa musi vhe muimana , zwo ralo vha tea u vhona dokotela wavho musi vha tshi tou humbulela uri vha nga vha vho vhifha muvhilini . 
Vhuḽedzani ha Muvhuso ure Khagala ndi tshikonisi tsha ndeme tshine tsha ḓo thusa tshitshavha tsha ḽifhasi uri tshi swikelele Adzhenda ya 200 ya Mveledziso i yaho Phanḓa . 
Arali muthu o tholiwa sa Muthusa-Minisṱa wa ofisi ifhio na ifhio yo kumedzwaho Minisṱa- a onoyo Muthusa-Minisṱa u fanela u shumisa na u shuma maimoni a Minisṱa o teaho , maanḓa afhio na afhio na mishumo yo ṋetshedzwaho onoyo Minisṱa hu tshi tevhedzwa mulayo ufhio na ufhio kana nga iṅwe nḓila ine ya nga ṋetshedzwa onoyo MuthusaMinisṱa nga Minisṱa hu tshi tevhedzwa ndaela dza Phresidennde , na b u bulwa hufhio na hufhio kha mulayo ufhio na ufhio ha onoyo Minisṱa hu fanela u dzhiiwa hu hu katelaho u bulwa ha Muthusa-Minisṱa o farelaho u ya nga u ṋetshedzwa ho bulwaho nga fhasi ha phara ya a nga Minisṱa ane onoyo Muthusa-Minisṱa a khou farela ene  . 
Ri ḓo vha ri tshi khou ḓifhura nga murunzi wa ningo arali ra sa dzhiela izwi zwithu nṱha kana ra zwi thudzela thungo sa vhuambamba ha vhathu vhane vha dzulela u vhona pfudzungule hune ha vha na mulalo  . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Pfunzo ya Mutheo kharikhulamu na pholisi ya luambo  . 
Masipala u na vhudzivha ha u tikedza thandela siani ḽa masheleni na zwiko zwi no wanala kha tshiimiswa ? 
Ri dovha ra pfa ro hudzwa nga u vha hone ṋamusi ha Mufumakadzi Vho-JannTurner , ṅwana wa Vho-Rick Turner vhe vha vhulahwa nga vhavhulahi vha apartheid miṅwaha ya 30 yo fhiraho . 
Khumbelo ya thendelo tshivhalo guṱe mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa  . 
Hetshi ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Nḓowetshumo ya Dziphaka . 
Vha fanela u ita mini nga masheleni maṅwe na maṅwe ane a fanela u badelwa vhafaramikovhe ? 
Makhado o lwa na Vhatshena a vha kunda  . 
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS u ḓo ḓivhadza Muḓisi wa mbilaelo na Muofisiri Muhulwane wa GEMS nga ha tsheo ya Komiti nga luṅwalo hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe muṱangano wo farwa . 
Arali rekhodo i na maipfi o rekhodiwaho kana mafhungo ane a nga bveledzwa hafhu a vha mibvumo . 
Zwine muthu a nga khunyeledza ngazwo kha nyimele ya vhuloi ngei Zimbabwe ndi zwa uri vhaṅwe vhoraakademi vho ṱanganedza lutendo lwa uri vhuloi vhu a tshila , ngeno vhaṅwe vha tshi ri vhuloi ndi zwithu zwi siho  . 
Nndwa ya u hanedzana na khethululo yo vha i nga ha u fhaṱiwa ha tshitshavha tsha demokirasi tshi sa ṱaluli u ya nga lushaka na mbeu , tshine khatsho vhathu vhoṱhe vha vha na pfanelo dza u lingana  . 
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo  . 
Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho , zwo ambiwaho kha mulayo wa tshifhingani tsha kale , une wa kha ḓi vha hone- a kha Phalamennde , Nnḓu ya Phalamennde kana Buthano ḽa vhusimamilayo kana dzangano ḽa Riphabuḽiki kana shangohaya , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba- i kha Phalamennde nga fhasi ha Ndayotewa ntswa arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ya kale , ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya lushaka ; kana ii kha vhusimamilayo ha vunḓu , arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋetshedzwa kha muvhuso wa vunḓu u ya nga ha Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya vunḓu b kha Phresidennde wa shango , Minisṱa muhulwane , Mulanguli na vhaṅwe vhahulwane vha khorotshitumbe , Khabinethe , Khoro dza Dziminisṱa kana khorotshitumbe ya Riphabuḽiki kana shangohaya zwi fanela u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba- i Phresidennde nga fhasi ha Ndayotewa ntswa , arali ndaulo ya uyo mulayo wonoyo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya lushaka ; kana ii Mulangavunḓu wa vunḓu nga fhasi ha Ndayotewa ntswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya vunḓu  . 
Vhathu vha mbo vhuya vha tshi gagamisa goroi i no bva zwitaleni na mafhi a no bva dzikhameloni . 
Ndi ifhio pfunzo ya hone ? 
Izwi zwi tevhelwa nga vhuṱambo ha muvhuso vhune ha katela saluthi dza ganuni dza 21 na u fhufhela fhasi ha fuḽaimatshini dza Mmbi ya Muyani , ha fhedzisela nga u amba ha Muphuresidennde ho lavhelelwaho vhukuma . 
Madokotela vha themendela uri ri shumise zwipiḓa zwivhili u ya kha zwiraru zwa zwibveledzwa zwa mafhi nga ḓuvha  . 
Tshifhinga tsho dzinginywaho tsha Mishumo ya Ndima ya Vhuraru : Awara dza 3 na 30 minetse zwi re Rakhonthiraka nahone zwi songo hanaho tshandukiso , imela nahone ya fhira kombetshedza zwitshavha fhethu huthihi ; hezwi zwi ita zwauri hu vhe na dzikhudano  . 
Khabinethe i khoḓa miraḓo ya tshitshavha vhe vha ḓivhadza Muhasho wa zwa Vhashumi , vhe musi vho ṱangana na Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano vha dzhia maga nga u ṱavhanya a u shumana na nḓila ya u tambudzwa lwa tshiṱuhu uhu ha vhana . 
Khoro i khwaṱhisedza uri ndi afhio masia a pulane o ṱanganedzaho thikhedzo  . 
Atikili iṅwe na iṅwe i khou amba nga mini ? 
Puḽane i fhulufhedzea u fana na maitele a nḓisedzo ane a konadzea  . 
U ṅwaliswa ho lengaho hu nga ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha  . 
Kuambele kwa uri u talutshedza mafhungo nga ndila ya zwine a vha zwone zwi amba uri muhweleli wa mulandu u tevhela muhwelelwa kha foramu yawe  . 
Yoṱhe hei mihasho yo no dzhenela phurogireme dza khwinifhadzo ya tshumelo nahone yo ḓiimisela u thomana na maimo a tshumelo mafheleloni a ṅwaha wa 1997  . 
ANA i dzula i tshishumiswa tshi na maanḓa kha u thusedza vhuḓi ha sisiṱeme ya pfunzo yashu na hune thikhedzo ya ṱoḓea na zwenezwo sa he ya sumbedziswa kha vhagudiswa vha Gireidi 9 kha mbalo . 
Zwi khagala , uri tshitshavha tsha ḽifhasi nga u lingana tshi ḓiphine nga lupfumo ri ṱoḓa modele muswa uyu wa nyambedzano dzi ṱoḓa u fhelisa u sa vha na mvelaphanḓa ho vhaho hone lwa tshifhinga tshilapfu - dzi kanganyisaho mveledziso ya zwa matshilisano na zwa ikonomi ya ḽifhasi na u fhelisa vhushai  . 
Tsumbo ya 2 : Mudinda ane a di pfela u ri ene ha khou thathwa mushumoni nga ndila yo teaho , a nga suma mafhungo awe kha muhulwane wa Muhasho ane a do tea u sengulusa mbilaelo idzi u ri a doi kona u wana ndila dza u tandulula dandetande ili  . 
Hu tshi gwevhiwa muhwelelwa miṅwaha ya 18 ya u dzula dzhele , khothe yo lavhelesa lutendo lwa muhwelelwa lwa u tenda kha zwa vhuloi  . 
Mbudziso dzine dza ṱoḓa u saukanya , u dzeula na u vhekanywa ha mafhungo . 
U vhala u thoma kha mbili u swika kha malo . 
Hezwi zwi o katela maga ohe ane a khou fanela u dzhiiwa , u alula vhathu na mishumo yavho , u alula zwiwe zwine zwa khou fanela u dzhenisiwa , u sedzulusa vhohe vhane vha khou fanela u bveledza mushumo ( masheleni na zwiwe ) na u alutshedza nila ine vhathu vha o shuma ngayo  . 
Vhukati ha Miṅwahafumi ya Vhuvhili ya Mbofholowo , Afrika Tshipembe ḽo swikelela tshiimo tshihulwane tsha nyaluwo na mveledziso  . 
Muvhuso u ḓo vhona uri tsheo dzo no dzhiwaho malugana na u khwaṱhisa fulo ḽashu ḽa u lwisa vhutshinyi dzi a itwa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma foramu . 
Kha vha dzudzanye filipi tshati u ya nga tsumbo dzi re afha fhasi  . 
Mulandu u ḓo pfiwa arali Sherifu o ḓisa ḽiṅwalo ḽa nothisi nahone mukolodi a hone  . 
Fhedzi vha ḓo zwi vhona uri zwivhuya zwinzhi zwo swikelwaho zwo kanadzea nga nṱhani ha Ṱhaḓulo ya Bayomedikhaḽa . 
Vha ḓo itwa ndigo ya maṱo vha dzhiiwa na magunwe . 
Izwo hu katelwa : ( a ) nḓila ya u langula mashumele SCM kha u katelwa ngomu ha thendelano ya u shuma ya vhaofisiri vha Mbalo u bva nga dzi 1 dza Lambamai ṅwaha wa 2015 ; ( b ) vhaofisiri vha mbalo kha u tshimbidza mushumo wa u sedzulusa vhashumi vha SCM ngomu ha mihasho yavho , kha mimasipala kana zwiimiswa . 
Vhashumi vha tea u tandulula thaidzo idzi nga ndila yo teaho nahone nga u tavhanya ngeno vha tshi tea u wana ndila dza u dzivhela u ri thaodzo idzi dzi so ngo tsha dovha dza vha hone  . 
Dokotela u tea u ṱola ṋayo naho lu luthihi nga ṅwaha . 
Vhukati na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Tshumisano na vhashumi ndi ya vhuṱhogwa na miṱangano ya zwigwada i nga ita uri hu vha na u kovhelana mafhungo a vhuṱhogwa  . 
Muvhuso wo dovha wa badela tshikolodo tshoṱhe tsha matshudeni tsha Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni ya Matshudeni a Lushaka ( NSFAS ) wa dovha wa engedza tshivhalo tsha matshudeni ane a tea u thuswa nga nomboro khulwanesa zwine a zwi athu vhuya zwa vha hone . 
Hune zwa konadzea zwibveledzwa zwi vhaliwaho na vhagudi zwi tea u ita uri hu vhe na u ṅwala na vhagudi , hune mugudisi a tea u edzisela kuṅwalele kwa tshibveledzwa itsho . 
Naho , ri na , tsheo ya u khwaṱhisa modele washu wa vhugudisi na u bvela phanḓa na u vhea iṱo kha vhaṱanganedzi kha ndingedzo dza u thivhela kuhumbulele uku  . 
Izwi zwi ḓo khwinisa maitele a ndango , u topola fhethu hune muya na thekinoḽodzhi dza solar Photovoltaic dzi nga shumiswa sa magavhelo na hune u hudzwa ha giridi yo tsaho ha nga livhiswa hone . 
Vha ḓo itwa ndigo ya maṱo vha dzhiiwa na magunwe  . 
Idzi ndi ṱhalutshedzo dzo ṱanḓavhuwaho dza mvelelo dza nyito dza vhumone nga vhuphalali  . 
Kha vha ye kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa a tsinisa na ha havho vha ḓadze fomo ya khumbelo ine ya ḓo bviswa ngavho . 
U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwaliwaho u itela U PFESESA kha u shuma na tshibveledzwa tsho fhelelaho . 
Mulimi u tea u lavhelesa murongwe une wa vha hone kha thoro u itela u thoma u kana musi mavhele o vhibva . 
Siani ḽa haya mafhungo , ndi zwithu zwihulwane vhukuma uri , musi kutshimbidzele kwa CBP ku sa athu thoma , Mulanguli wa IDP a ṱalutshedze vhatahimbidzi tshaka dzo fhambanaho dza tshumelo dze dza baḓekanyiwa na mishumo mihulwane ya masipala kana vhuḓifhinduleli ha masipala sa tshiimiswa  . 
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Mafhungo aya a re kha webusaithi iyi o itelwa u ṋetshedza mafhungo nyangaredzi nga ha thero yo kana thero dzo tiwaho a si u ṱhaṱhuvhiwa ho fhelelaho ha thero yeneyo  . 
Ndinganelo  . 
MAITELE A KHUMBELO Khethekanyo 14 ( d ) ya Mulayo Muiti wa khumbelo u tea u tendelwa a tshi swikelela rekhodzo dza tshiimiswa tsha nnyi na nnyi arali mu iti wa khumbelo o tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe dza maitele dzi kwamaho u ita khumbelo ya u swikelela rekhodo dzine dza vha kha Mulayo . 
Fhedzi u fara Tshiphuga tsha ḽifhasi zwi dovha zwa amba nga ha u bveledza bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe na vhaswa , u ṱuṱuwedza matshilele a mutakalo na u ṱuṱuwedza u ḓihudza kha shango ḽashu na dzhango ḽashu  . 
Na musi tshanduko dza zwa ikonomi dzoṱhe dzi tshi khwinisiwa u itela u gonya ha mitengo  . 
Tshipikwa tsha fesithivaḽa ndi u ṱanganyisa vhaswa vha tshitshavha tsha ḽifhasi kha muhumbulo wa vhulamukanyi , na vhushaka ha mveledziso ya mirafho na mvelele dzo ṱanganelanaho . 
Ngudo ya 5 : ( U ṅwala fhedzi ) Vhagudi vha ṅwala pharagirafu ya mbuletshedzo Ngudo ya 6 : ( U ṅwala ) Vhagudi vha dzudzanya na u ṅwalulula mvetomveto ya u thoma ya pharagirafu dzavho Kha masiaṱari a tevhelaho Pulane dza u Funza dzo ṋekedzwa afho fhasi kha gireidi dza 7 , 8 na 9 . 
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso , ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho  . 
Pharagirafu dzi tevhelaho dzi ṱalutshedza zwine mihasho ya lushaka na ya mavunḓu ya ḓo tea u ita , fhedzi hezwi zwi tea u sedzwa sa tsumbanḓila nga maimo oṱhe a Muvhuso na sekhithara dza nnyi nnyi nga vhuphara musi hu tshi thomiwa phurogireme ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
U swika henefha kha vhagudi vha 14 000 vho vhewa kha zwikhala zwa fhethu ha mishumo vha khou guda u bva kha ṅwaha wo fhiraho , na vha mishumo ya zwanḓa vha fhiraho 11 000 vho fhedza ndingo dza vhukoni . 
Khabinethe i kha ḓivha na mbilaelo nga ha gomelelo ḽine ḽa khou kwama zwinwe zwipiḓa zwa shango . 
Hezwi zwi itwa sa therisano ya tshigwada zwi dzhia awara mbili kana tharu  . 
Dzina ḽa sibadela na nomboro dza luṱingo na nomboro dza fhethu ha u shumela , arali zwi hone  . 
Komiti ya Wadi yo ola rosiṱa ire na madzina a miraḓo ya Komiti ya Wadi na datumu dzine vha tea u dzhenelela ngadzo miṱangano ya khoro  . 
Vesheni ya u fhedzisela ya fonogiramu iṅwe na iṅwe , ine khayo masia oṱhe a ḓo wana i tshi fusha ( hu tshi katelwa u ṱanganyisa ) i ḓo topolwa musi hu na thendelano ya vhavhili vhukati ha masia oṱhe  . 
Muhasho wa Maḓi u khou bveledza mulayo wa u ṋekedzwa ha tshumelo ya tshampungane tsha mahala  . 
Ndo fhedza tshifhinga kha mushumo wanga ndi tshi khou thoma senthara dza ṱhoḓisiso kha mashango o fhambanaho nga vho 1970  . 
U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho vha na ḽaisentsi yo teaho  . 
Tshifhaṱo tsha Marks tshi wanala u livhana na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha Parliament Street  . 
Muofisiri wa mafhungo u fanela u ḓadza fomo o imela muhumbeli a kona u vha fha khophi ya fomo yo ḓadziwaho . 
Nḓila ya u katela kha pfunzo i ṱalutshedza vhuḓiimiseli hashu kha u ṋetshedza vhagudiswa vhashu pfunzo vhe vha vha na zwikhukhulisi kha pfunzo dzavho kana vhane vha vha nazwo kana vhane vha vha khomboni nga mulandu wa u kundelwa ha pfunzo na sisteme ya vhugudisi u katela ṱhoḓea dza tshipentshela . 
Vha tshi khou shumisa mutevhe wo ṱanganelaho wa mvelelo kha vha fhirisele mvelelo iṅwe na iṅwe kha bammbiri li si na tshithu  . 
Arali iyo pfanelo i tshi nga thithiswa nga in(we nd(ila , vhatholiwa vha nga shumisa nd(ila dza u tandulula thaidzo dza mbilaelo dze dza n(etshedzwa kha Mulayo wa Tshumelo ya muvhuso , wa 1994 , Ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso na Mulayo wa zwa Mishumo , wa 1995 , kana vha nga d(i kwama Khothe ya Ndayotewa , Khothekhat ( uli kana Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u wana thuso , zwi tshi bva kha nyimele dzo fhambanaho  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ita khumbelo ya u gwa mugodi u tea u ita khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe  . 
Samithi ya vhuraru zwenezwo i ḓo shuma sa foramu ya maitele a ndovhololo  . 
Ni zwi ḓivha hani uri ni nga vha na thandululo dzoṱhe ? 
Vhukwamani : Zwi takusa vhukwamani ha mafhungo a zwa mveledziso ya zwa dzinnu vhukati ha muvhuso wa lushaka na vhaimeleli vha lushaka lwa muvhuso , kha zwipia zwi ekedzaho masheleni na thundu kha tshumelo dza zwa dzinnu , muvhuso wa mavunu na vhomasipala na zwiwe zwipia zwa muvhuso kha mveledziso ya zwa dzinnu  . 
Kha vha khwaṱhisedze na ofisi ya thendelo nga luṱingo uri thendelo yo lugelwa u nga dzhiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓa u i dzhia . 
Komiti idzi vhuvhili hadzo dzi rangwa phanḓa nga meyara  . 
Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka . 
Ya wa nga mutshila ni tshimbila tshibuḽoko tshithihi fhedzi ni tshi ya ha Tshililo . 
Tsumbo ndi mbuelo ya radioḽodzhi yo ṋaṋaho ine ya vha na gumofulu ḽi kovhiwaho ḽa nnḓa na ngomu ha sibadela  . 
Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓḓifara zwavhuḓḓi , u balelwa kana u sa kona u ita mushumo  . 
Kuitele kwavhuḓi ku ṱoḓa u gudiwa . 
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo , na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha  . 
Ndi ḓo vha fha fomo ya u ita khumbelo arali vha tshi funa u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo malugana na u tambudziwa . 
Zwi amba uri vhadededzi vha tea u pulana kufunzele kwa lushaka lwa tshibveledzwa tsho nangwaho . 
Makhulu wa vhana vho vhuya vha wana o shelelwa mulimo wa mbevha ngomu murohoni wa thanga uri a tshi ḽa dzi mbo ḓi vha dzo petwa . 
Ndaela i elanaho na zwiteṅwa zwi elanaho na zwa pfunzo a i bvi fhedzi kha ḽihoro ḽashu , fhedzi kha tshitshavha tsha Mafurukaṋere tshoṱhe  . 
Laedzani nga zwithu zwihulwane zwi sa sudzulusei sa tshikolo , kereke , na zwiṅwe  . 
TGCSA i na vhuḓifhinduleli ha u ela zwimiswa na u vhona uri zwi a swikelela maimo a ṱoḓeaho na ndeme . 
Arali tshiendedzi tshavho tshi tshi shumiswa sa tshiendedzi tsha nnyi na nnyi kana tshi tsha u hwala muhwalo muhulwane ( hu sa katelwi dzibisi ) , vha fanela u zwi isa u itwa ndingo ya u tshimbila badani ṅwaha muṅwe na muṅe musi vha sa athu u i thelela . 
Sa musi zwi tshi kwama vhathu , ṱhoḓea dzavho , mbilaelo , na ṱhoḓea dzine dza tea u langulwa nga nḓila ine ha vhuelwa vhathu vhanzhi na u swikelela tshivhalo tsha nṱhesa  . 
Lavhelesani tshifanyiso ni kone u ṅwala maipfi a no khou ṱahela . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa a i tei u linga nḓivho na zwikili zwa vhagudi fhedzi i tea u linga na kushumisele kwavho kwa luambo kha nyimele . 
Kha vhupo ha mahayani hune ha vha na madzangano a vhadzulapo a si na nungo , mafhungo a vhuimeli ha fhethu kanzhi ndi a ndeme u fhira vhuimeli ha sekithara  . 
U ṅwala phara ya mafhungo . 
Kiḽasi ya 2016 i khou ṱuṱuwedzwa uri i dzule yo tou fombe zwenezwi vhe kha Milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka 2016 ine ya khou thoma lwa tshiofisi nga ḽa 24 Tshimedzi 2016 ya fhela nga ḽa 29 Lara 2016 . 
Vhutanzi a ho ngo tea u shumiswa u ri muthu a wane malamba kana u itela ndambedzo dza vhanwe kana u itela u vhaisa vanwe vhathu vhane u si andane navho  . 
Ari shumisane ro khwaṱha kha u lwa na thaidzo ine ra khou ṱangana nayo ya vhathu vhane vha khou tzhipa vhafumakadzi , vhana na vhakegulu . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha na mushumo wa u vha vhashela mulenzhe vho khwaṱhaho kha u lwa na khakhathi dza u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi . 
Zwiṅwe zwiṱirathedzhi zwine zwa konadzea u sumbedza u rekanya u ṱanganya na u ṱusa . 
Nga murahu ha u vhala vha tshi dovha vhe na mugudisi , vhagudiswa vha thoma u kona u ṱalusa maipfi o ḓoweleaho vha kona u vhala vha na vhudifulufheli na u elela . 
Mbofho vhukati ha Afurika Tshipembe na Oman ya u khwaṱhisa vhushaka ha mbambadzo , ye ya swikelelwa kha foramu ya zwa mabindu nga ḽa 27 Ṱhafamuhwe 2017 vhukati ha Minisiṱa wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo Vho Rod Davies na Vho Dokotela Ali Bin Masoud Al-Sunaidy vha Omani , i ḓo ita uri vhoramabindu vha Afurika Tshipembe vha kone u dzhia zwikhala zwine zwa khou ṋetshedzwa nga Oman , nga maanḓa zwa vhulumi na nḓowetshumo dza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Zwa pfunzo na vhashumeli vha vhudavhidzani ha mvelele nnzhi vho fara thikhedzo ine ya khou dzhielwa nṱha hafha ngauri vha ri ṋetshedza masia a u pfesesa kha sia ḽa ngudo ḽa vhudavhidzani ha mvelele nnzhi  . 
Nga nnḓa ha izwi , hu na u phambano khulwane ngomu muhashoni kha ḽevele dzoṱhe , ngauralo mahumbulwa a tevhelaho ha tei u tou angaredza  . 
Ro ita mishumo mivhili ya ndeme , u puḽana ha tshifhinga tshilapfu khathihi na u monitha na vhupimathengo . 
U fhelisa vhugevhenga ndi ḽiṅwe sia ḽine ḽa kwama vhushaka ha masia mavhili  . 
U sumbedza u vha na nḓivho ya IDP na khonadzeo dza mushumo malugana na Komiti ya Wadi na u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Idzi thandela dzi ḓo engedzedza tsireledzo ya zwiḽiwa na u sika zwikhala zwa mishumo zwa vhanzhi , nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani . 
U isa phanda na u fhaṱa ḓivhaipfi ya orala . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo khethekanywa wa bva zwipiḓa zwiraru  . 
Zwiṱuṱuwedzi izwi zwi ḓo engedza kha zwine Muvhuso wo no thoma u ita kha u mannḓafhadza vhaswa . 
Vhagudisi vha tea u sa ṋea ṱhalutshedzo na mihumbulo yavho ya ḽitheretsha , vha tenda u dzhenelela ho tendeleaho ha vhagudi . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) , a amba nga muhumbulo muhulwane na vhaanewa vhahulwane . 
Nga murahu tshikalo tsh u linganyisa tshi nga shumiswa u itela u vhona uri vhagudi vho ita zwone naa . 
A Mulayo wa Lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u fanela u tendela u dzhenelela ha- a Vhalangavunḓu kha u dzudzanywa ha mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 b ; na b muvhuso wapo wo dzudzanywaho kha u dzudzanya mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 c . 
Mufhiso wo linganaho na vhuvulelamufhe zwi tshi katela muya muswa nga ngomu vhuponi ha u shumela u shumisa muno u re na ayodini  . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha tsumbo ya mishumo yo nanguludzwahoya u linga ya oraḽa kha madalo avho tshikoloni u khwaṱhisedza vhuimo ha mishumo na u modareitha ha nga ngomu . 
Milaedza iyo i katela u kaidza vhathu kha zwiito zwi songo d(aho , sa tsumbo , vhuvhava , vhuvemu , u vhulaha , vhupombwe na zwin(we zwinzhi  . 
Diphosithi ine ya badelwa nga muhumbeli i lingana na tshararu tsha mbadelo ya tswikeleloMbadelo dza rekhodo ya dzangano la phuraivete . 
Ri khou thoma u shumisa Mbekanyamushumo ya U vhala ya Murole wa Mathomo , ine ya vhaya ṱhanganelano yo katelaho pulane dza ngudo , matheriala a u vhala a u engedzedza , thikhedzo ya phurofeshinala kha vhagudisi vha Luṱa lwa Mutheo  . 
Nga tshino tshifhinga vha tea u vha vha tshi vho kona u ḓifhaṱela mutalombalo u sin a tshithu une khawo vha ḓo kona u ṅwala nomboro ya u thoma na u humbulla uri vha bva hani kha iṅwe vha tshi yak ha iṅwe . 
NCOP i ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha u vhona uri vhathu vha wana mafhungo a ngoho nga ṱhoḓea na khaedu zwa vhathu . 
Kha thandela ntswa dza ndeme sethe ya mitengo yo nangwaho ya data yo tendelwaho i ḓo shumiswa  . 
Mutholiwa zwine a fanela u ita , ndi u n(etshedza thuso ya u wana muthu o teaho kana muhasho  . 
MIRAḒO YA KOMITI YA WADI VHA SHUMA VHE TSINI na mukhantselara khathihi na tshitshavha  . 
Tshumelo ya vhulanguli ha vhashumi yo livhanaho na vhathu u itela vhupholisa ha tshiphurofeshinala  . 
Nga tshifhinga tsha musi hu tshi itwa ṱhoḓisiso nga Khomishini ya Ralushai , ho sumbedzwa uri dziṅanga dzi a shela mulenzhe kha mafhungo a kwamaho vhuloi . 
U shumisa thinwaipfi dza muambo nga nḓila kwayo . 
Zwa vhuendelamashango . 
Fhedzi , arali ezwo hu muvhilo une muvhuso wa khou ita u tshi khou vhambedza mukhwa na mukhwa ( na uri zwenezwo fhedzi ) , u ḓi dzhenisa kha mushumo wa u ṱalutshedza kha vha si gathi uri ndi ngani mukhwa u sa ṱanganedzei  . 
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga ndi vhige murahu nga ha mishumo yo no itwaho kha Mulaedza wa Lushaka wa ṅwaha wo fhiraho . 
NHBRC i na vhuifhinduleli ha u tsireledza vha dzulaho dzinuni nga u vha ea iwalo a tsireledzo ya u pwashekana ha dzinnu ntswa  . 
Thendelano ya Vhufarakani ya Ikonomi ( EPA ) fhasi ha muhanga wa SADC-EU EPA i imela mbetshelwa dza mbambadzo dzi re hone dza thendelano ya mbambadzo vhukati ha Afrika Tshipembe na EU , ine ya ḓivhiwa sa Thendelano ya Mbambadzo , Mveledziso na Nyanḓano ( TDCA )  . 
Thendelo yavho i a kona u vusuludzwa hafhu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu si na u ita hafhu khumbelo ya u swikelela mbekanyamushumo ya mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Arali hu sina muingameli afho fhethu nga itsho tshifhinga , vhone murengisi vha na vhuḓifhinduleli ha u bvisa sambulu na u dzi rumela kha Division Liquor Products dodroboni ya Stellenbosch  . 
Muhasho u ḓo kwamana na zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni u wana dziṅwe nḓila dzine ha nga lambedzwa ngadzo dzithekhisi . 
Tshifhinga tsha fhasisa tsha Luambo lwa Hayani na Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma tsho ṋekedzwa kha zwitangi kha thebulu i re afho fhasi . 
Khaedu dza nyangaredzo na u swikelela dzo tshenzhelwaho dzo livhanywa nadzo kha zwiṅwe zwikolo zwa mabulasini , kathihi na zwikolo zwa mahayanihayani  . 
Mbekanyamushumo dza u khwinisa vhukoni ha mivhuso yapo dzi khou ya phanḓa . 
Mushumo muhulwane wa SACGA ndi wa u tshimbidza u shela mulenzhe ha vhatambi vha Afurika Tshipembe kha mitambo ya ifhasi  . 
Gammba ya Vhaswa i ṋetshedza vhaswa tshikhala , vhane zwino ndi vharangaphanḓa nga nḓila yavho zwitshavhani zwa havho , tsha u kovhelana tshenzhemo yavho na vhaṅwe vhaswa . 
Fhedzi , nyimele ya khovhakhombo yo engedzeaho i amba uri khondomu dzo raliho a dzi tei u shumiswa ndi ngazwo tshiitisi tsha u dzhiulula khondomu dzoṱhe dzo bveledzwaho nga khamphani iyi  . 
Ndi zwavhuḓi u khunyeledza miṅwe ya mirero hafha ri tshi khou tshila . 
Thempleithi ya thendelano ya u kovhekana mbuelo yo katelwa kha Ndaulo dza BABS  . 
Komiti ya vhukonanyi I do ita kuitele kwayo kwa milayo ya u dzhia tsheo  . 
Nyito ya ndangulo i pfalaho ( Shedulu ya 6 , Tshitenwa tsha 23(2)(b) tsha Mulayotewa  . 
Ndi fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe . 
Ndi mini zwine vha wana ? 
Vhane vha kwamea - pholisa , mutshutshisi na vhashumi vha khothe -vha ḓo tikedza , vha vha lugisela na u vha ṋea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela  . 
Zwigwada zwi rerisana na u fhindula mbudziso zwi kha zwigwada zwiṱuku  . 
Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI , ni dovhe ni sumbedze uri zwi nga fheliswa hani  . 
Thyiori ya mushumo i kwama zwauri vhathu vha ḓifarisa hani , vha pfa uri vha tea u ḓifarisa hani na uri vha tenda uri vhaṅwe vhathu vha fanela u fhindula hani kha zwiito zwavho  . 
Musi hu saathu itwa ndingo vha ḓo tea u ḓadza mbudzisavhathu ya ḓivhazwakale ya dzilafho , ine ya ṋetshedza phurofeshinala wa ndondolo ya mutakalo mafhungo nga ha khombo dzi re kha mutakalo wavho . 
Ndaulo ya Ndiliso yo vhumbiwa nga zwipiḓa zwi tevhelaho : Sisiṱeme ya Ndaulo ya Mafhungo a Masheleni na Tsedzuluso ya Mushumo , Mbadelo na Mbuelo Khulwane , Nyambedzano na Vhushaka ha Vhashumi na Tshumelo ya Muvhuso Nthihi . 
Fhedzi hu na dziṅwe khanedzano dzo khethiwaho dzine dza hashiwa thwii . 
Arali vha ḓirula mushumo , vha nga si shumise garaṱa yavho ya vhuraḓo ha GEMS kha tshumelo dza ndondolo ya mutakalo . 
Hezwi zwi sia zwi khou bveledza zwikili zwa u humbula zwa maimo a nṱha , zwine vha ḓo zwi shumisa kha thero dzine dza nga sa Saintsi , Mbalo , na dziṅwe dzine dza gudwa nga English ( Tshiisimane )  . 
Muṅwalisi a nga humbela zwiṅwe zwidodombedzwa u itela u vhona uri mushonga wo luga naa musi ho sedzwa ṱho ḓea dza tshitshavha , na vhuvha hawo  . 
Poso ya Afurika Tshipembe ndi yone i yoṱhe i na ḽaisentsi . 
Thusani musidzana uri a wane bola yawe . 
Nnḓu dza muvhuso ndi mveledziso ya vhuṋe na ndaulo ya nnḓu dzine dza swikelelea dzo ṅwaliswaho nga Zwiimiswa zwa Dzinnḓu hu na ndivho ya u ṋea vhudzulo kha vhathu vhane vha wana Sabusidi ya Dzinnḓu kha Muvhuso  . 
Ndi ḓuvha ḽine ra ḓo ṱangana sa lushaka uri ri kone u isa phanḓa na u fhaṱa shango ḽa Afurika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḓo ḓi ṱongisa ngaḽo  . 
Nyimele iṅwe na iṅwe yo ṱumana na liṅwe dzilafho ḽine ḽa tea u katelwa . 
Zzwifanyiso zwa magazini zwa thekhisi , bisi , goloi na mugudi a no tou tshimbila . 
Zwino ngauri wo sumbedza u vha muhali , ndi ḓo u ita tshiṋoni tsho nakesaho shangoni ḽoṱhe . 
U vhala vha tshi pfuka hu tshi shumiswa nga 5 na nga10 u swika kha nomboro ya 80 Vhagudi vha vhala nga 10 u swika kha 50 musi mudededzi vha tshi khou sumba kha tshati ya nomboro . 
Mashango ayo o dzhia maga u vhona uri vhaofisiri vhao na miraḓo ya mmbi a vha nga vhi fhasi ha mikano ya ICC . 
Ndovhololo ya u guda themba dzo gudwaho kha Gireidi ya 1 na u bvela phanḓa na u guda i so ngo itwaho kha Gireidi ya 1 . 
Kha vhuvhili ha izwi , hu tea u dzulela u nea muvhigo murahu kha vhagudi u itela uri vha kona wana tshenzhemo ya u guda nga u tavhanya . 
U anganyela,u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu nga u shumisa mithara ( either thanda ya mithara kana mithara ha vhulapfu ha thambo ) sa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo ya vhulapfu . 
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha  . 
Zwigwada zwi katela vhashumi- vha phurofeshinaḽa na vha si vha phurofeshinaḽa , vhane vha ḓishuma , vha sa shumi , vhafumakadzi vha songo malwaho vha re na vhana  . 
Riṋe vhathu vha Amerika a ri khethekanyi na u vhea tshifhinga fhedzi , ri dovha hafhu ra lavhelesa phanḓa na uri ro sikwa nga nḓila ine ra dzulela u sedza tshoṱhe kha vhumatshelo  . 
Musi muleli wa ṅwana Maria Howard a tshi pfa khwamba pheroto i no pfi Willie i tshi ri . 
I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha , thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi . 
Tshi sumbedzisa uri nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo zwi ḓo linganyiswa hani . 
U alusa tshiimo 1  . 
Kha ḽiṅwe sia , khuḓano i nga fhaṱa vhuthihi ha tshigwada nga u bvisela khagala u sa pfesesana na zwine vha tenda  . 
Tshiputelo itshi tsha u nanga khetho ndi nyendedzi yavho kha mbuelo dzi re hone kha GEMS nga 2011  . 
Ndi ngoho kha zwa uri hu na milayo minzhi ine ya shumana na maitele ane a vhaisa , hu tshi katelwa milayo ya zwa vhugevhenga na miṅwe milayo sa Human Tissue Act . 
Pulane yo themendelwaho nga wadi u dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri dziminidzhere dzi khou ita mishumo yadzo  . 
Khoro i vhona zwauri i wana na u ita muvhigo wa mafhungo a tshithu itsho tshine tsha kho irwa dzina , hu tshi angaredzwa na vhatshimbidzi vha zwa divhavhupo , vhubvo na zwine dzina la amba zwone , na vhune ha vhathu vho fhaho mafhungo  . 
Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu a nga ṋea maanḓḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓḓo wa Khabinethe  . 
Shango ḽashu hafhu ḽi khwaṱhisedza khuwelelo yaḽo kha u khwaṱhisa zwiimiswa zwa vhuvhusi ha ḽifhasi , hu tshi katelwa na UN , zwihulusa Khoro ya Tsireledzo na u ṱuṱuwedza mvusuludzo ya tshihaḓu kha zwiimiswa izwi ndivho i ya u lulamisa ḓivhazwakale ya mafarele a si avhuḓi a Afrika ane o bviselwa khagala kha zwiimiswa zwa kale . 
U vhiga vhugevhenga kha tshumelo ya Tshipholisa ya Afurika Tshipembe u thusa vhaṋetshedzi na vhashumisi vhuvhili havho kha vhushaka vhune ha vhuedza kha vhoṱhe nga kha u swikelela lwo leluwaho kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala , na u kovhekana lu sa dzhii sia hu linganaho ha mbuelo dzine dza bva kha vhushumisamupo  . 
Ri tshi inga kha zwi re kha 1 vhalangani avha vhavhili vha ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe uri vha tevhedze nyitothangeli dzoṱhe dze vha pfana khadzo nga hune vha kona u bva nga deithi ( ḓuvha ) ya u saina  . 
Hu si kale ri ḓo thola Muofisiri wa Tshandukiso Muhulwane , ane a ḓo lavhelelwa u vhekanya nga huswa Eskom kha sia ḽa zwa masheleni nga vhuronwane kha ṱhanganyiso vhukati ha mbuelo , tshikolodo na nyimele ya mbadelo kha khamphani  . 
U tevhedza pulane ya u ḽa hu re na mutakalo hu na mbuelo nnzhi dza zwenezwo na dza tshifhinga tshilapfu sa : Vha ḓo tshila tshifhinga tshilapfu na u fhungudza vhukonḓi ha musi vho no aluwa Vha ḓo dzudza muvhili wavho u na tshileme tshi re na mutakalo Vha ḓo vha na nungo nnzhi , dzi vha konisaho u ḓifhelwa nga nyito dza muvhili Vha ḓo dipfa zwavhuḓi na mamudi avho a khwinisea Kuḽele ku re na mutakalo ku fhungudza khombo nnzhi sa : vhulwadze ha swigiri ha vhaaluwa , vhulwadze ha mbilu , mutsiko wa nṱha wa malofha , khoḽesiṱirolo ya nṱha , vhulwadze ha marambo , dziṅwe dzi khentsa na siṱorouku . 
Vhuvhusi ha SITA ndi vhuḓifhinduleli ha Bodo ya Vhalangi . 
Pfufho idzi dzi sedza kha tswikelelo dza vhorasaintsi vho khetheaho na u sika luvhanḓe lwa ṱhuṱhuwedzo ya vhorasaintsi vha vhafumakadzi vha shelaho mulenzhe kha zwa tsedzuluso . 
U pfesesa - u khwaṱhisedza kupfesesele kwau nga ha tshibveledzwa . 
Iyi milayotibe ndi tshipiḓa tsha maga o itwaho u itela uri vhuḓifhinduleli ha Afurika Tshipembe nga fhasi ha Phurothokhoḽo ya Dzangano ḽa zwa Zwikepe ya 1992 . 
Nga murahu ha u valelwa hanga musi ndi tshi ṱanganyisa zwithu ndo vha ndi na kuvhonele kwo khwaṱhaho kwa thimu yeneyi , maṅwe a ayo madzina e nda a bula  . 
Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu , na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani  . 
U diimisela hune ha sa tode nyambedzano kha u khwinisa na u tsireledza tshirunzi , zwithu zwa ndeme na pfanelo dza vhuthu kha vhaaluwa  . 
Vhavhili , Maria na Ndalukanyo  . 
Vhagudi vha gudiswa u pfesesa uri mibvumo ine vha khou i guda i nga vhumba mafhungo a pfalaho . 
Zwino arali khumbelo yanga ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi wo haniwa ? 
Nga khetho yo teaho yi ri khou fhaṱa ro vhofholowa kha mushumo wavhuḓi we wa itwa nga kha thandela iyi  . 
U iledzwa ha TES , na u bviswa ha mbofholowo ine hezwi zwa amba , zwi nga vhanga u kulea nungo kha nyaluwo ya ikonomi ya mishumo minzhi  . 
Ri fulufhela uri hu si kale EU i ḓo bvisa tshelede ye ya vha yo avhelwa u thusa mbekanyamushumo iyi na u ri thusa uri ri songo shumisesa tshelede  . 
Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni , ngomu kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou funza , hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo ! 
Ri nga si kone u sika iyi mishumo ti roṱhe  . 
Zwa zwino hu na khamphani dza 300 dza Afrika Tshipembe dzine dza khou shuma Mozambique . 
A tshi vha rwa kana u vha tshipa  . 
Nyaluwo ya u ongolowa kha mashango o bvelelaho yo fhelekedzwa nga ṱhoḓea khulwane u bva kha mashango ane a khou bvelela , na u ita uri hu dovhe hu vhe na ndinganyiso ya zwivhambadzelwa nnḓa zwa shango  . 
Nomsa Thomas vha kha ḓi sumbedza u vha na dzangalelo ḽa u ita nga hune vha kona malugana na u khwinifhadza vhutshilo ha zwitshavha  . 
U ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha Vhaaluwa kha mishumo ya tshitshavha  . 
Tshifhinga tsho fhedzwaho hu tshi itwa izwi tsho vha tsho teaho u fhedzwa hu tshi khou shumiwa , u vhala , u ṱavha zwiḽiwa kana u dzhenela kha miṅwe mishumo  . 
Fomo dza u nanga dzi a wanala na kha webusaithi ya GEMS ya www  . 
Arali muiti wa khumbelo a sa koni u vhala na u ṅwala , kana o holefhala , khumbelo itea u itwa nga u tou amba . 
Vhagudi vha ḓo isa phanḓa na u ṱoḓisisa kushumisele kwa luambo . 
Vha wane nomboro ya fhasisa ya kholomo dzine dzi nga tshila nga fhasi ha nyimele dzi si dzavhuḓi ḽi vhe ḽone sambi ḽavho ḽa ndeme  . 
Sa tsumbo , nga kha mbetshelo ya u ṅwalisa mabebo na maṅwalo a vhuṋe , muhasho u konisa vhathu uri vha swikelele kha mutheo wa tshumelo ya tshitshavha  . 
Website iyi i ṋewa sa zwine ya vha zwone . 
PULANE YO ḒISENDEKAHO NGA TSHITSHAVHA ndi pulane yo ḓisendekaho nga wadi ine ya lingedza u pwashekanya Pulane ya Mveledzisoṱhanganeliya Masipla uri i swike kha ḽeveḽe ya wadi  . 
Komiti dza Wadi dzi khethwa miṱanganoni ya tshitshavha lwa tshikhala tsha ṅwaha muthihi kana mivhili  . 
Khethekanyo ya 245 4 ya Ndayotewa yo fhiraho I ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe . 
U ita mubulo wa aḽifabethe dzoṱhe dza Ṱshivenḓa . 
Zwigwada zwa u shuma CBNRM zwa mazhendedzi a u pfuka mikano zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha muvhuso wa lushaka na kha vhuimo ha muvhuso wa vundu  . 
Masia a 12 a khou topolwa ngauri a khou ṱoḓea nga u ṱavhanya nahone a na mushumo  . 
Muṅwali u bvisa vhuḓipfi hawe nga ha ṱhoho  . 
Mafhungo ane a ḓo sedziwa a katela u sa vha mudzulapo wa shango ḽikene , mipfuluwo , vhulanguli ha mikaṋo na mipfuluwo nga mushumo  . 
Kha heḽi liga kha vha ḓise muhumbulo wa tshifanyiso tsha tshitshavha , tshitshavha ndi vhonnyi , zwigwada zwa kutshilele , zwiko na na lushaka lwa vhutshilo ha tshitshavha , mishumo mihulwane ya tshitshavha na vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Vhuṱambo ha Vhutsila ha Lushaka hu farwaho ṅwaha muṅwe na muṅwe ngei Grahamstown vhu ḓo vha hone lwa maḓuvha a 11 u bva dzi 30 Fulwi u swika dzi 10 Fulwana 2016 . 
Hu na nḓila nngana dzo fhambanaho dza u ita R400 nga u shumisa tshelede dza mabambiri fhedzi ? 
Tsha vhuraru , hu na tserekano ya phenḓo ya mushumo une vhubindudzi na u kovhela hafhu zwa vha zwo baḓekana  . 
Hezwi zwi dovha zwa ita uri vhadzulapo vha ḓipfe vhe na vhuḓifhinduleli ha tshumelo dzine vha dzi wana  . 
Zwi nga ni thusa arali na nga thoma nga u fhaṱa lumeme lwa phaziḽi . 
Vhagudi vha tea u rekanya hu na sin a u ḓitika nga nyimele . 
Maitele a u dzudzanya na u ṱalutshedzela ndi a konḓaho nahone ndi a ṋeaho khaedu  . 
Avho vhaswa vha ḓo kona u ḓikuvhanganya vha vha mabindu na u ṋekedza tshumelo dza ngade kha zwiimiswa zwa muvhuso  . 
Naho mbekanyamaitele idzi tshi tshi ṱuṱuwedza u bvelela ha thekhinikhala na u gonya ha mveledzo , dzo dovha dza vha na mbadelo dza zwa mupo , zwa ikonomi na zwa matshilisano dza nṱha  . 
U ṋetshedzwa ha thendelo dza u ṱunḓa na u vhambadezela nnḓa ha zwivhaswa zwi fanela u tevhedzela ṱhoḓea dzine dza ṋetshedzwa nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu . 
Vhud(ifari ha mutholiwa kha vhan(we vhathu vhu fanela u vha ha vhukonani , thuso nahone vhu vhe vhu fushaho  . 
Tshifhingani tshi ḓaho , vhashumisi vha tshumelo dza nnyi na nnyi vha tea u kwamiwa ho sedzwa ṱhoḓea na zwipikwa zwavho  . 
Vhuswikeleli ho -Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani  . 
U fhandekana khamphani hu si havhuḓi u bva kha nyimele yashu ya vhashumi ya zwino hu ri ṱoḓa uri ri senguluse na u khakhulula mulayo u re hone kana u isa phanḓa na u shumisa mugaganyagwama washu muhulwane na u wana vhunzhi ha zwi fanaho  . 
Vhunzhi ha madzangano asi a mbuyelo ndi madzangano a zwa vhurereli kana a thuso ya tshitshavha  . 
Ri ḓo shavhela kha zwa u ita ndingo na u lafha , zwine zwi tshimbilelana na maitele maswa e a ḓivhadziwa nga Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ( WHO ) nga Nyendavhusiku mahoḽa  . 
Vha songo litsha musi zwi tshi vho konda  . 
Tsha vhuvhili , malugana na zwigwada zwine zwa ṱuṱuwedza aya maitele , ndo amba na tshigwada tsha bindu vhege yo fhiraho  . 
Heyi mbekanyamushumo i shuma nga u ita dzihabu dza nḓowenḓowe kha vhupo vhu shayaho na zwitshavha zwa mahayani zwine zwa vha na nyonyoloso dzo fhambanaho - u fana na mitambo ya bola ya tshiṱaraṱani , dziairobiki , dzhiminasiṱiki dzo ḓoweleaho , migidimo ya u tamba kana mutshimbilo na mitambo ya sialala  . 
Musi mudededzi a tshi shuma na tshigwada tshṱuku , u tea u vhudzisa thaidzo zwi tshi pfala . 
U vha mugudisi wa u reila a ḓivheaho nga mulayo wa Afurika Tshipembe , vha fanela u ḓiṅwalisa kha muhasho wa vhuendi wa vunḓu . 
Kha u khwaṱhisa mushumo wa Phalamennde wa vhulavhelesi , Mulayotibe u khou sedza kha u vhofholola Phalamennde kha vhuṅwe vhuḓifhinduleli ha khorondangi vhu elenaho na u tholiwa ha miraḓo kana u thivhiwa ha zwikhala kha Bodo kana Khoro dzenedzo . 
Mufumakadzi vhe vha vha vha pholisa vho vha vho tea u badelwa tshelede yavho ye ya vha yo bvisiwa kha phensheni sa tshipiḓa tsha u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho  . 
URI muvhigo wa mvelaphanḓa wa Dzangano ḽa Muvhuso Wapo ḽa Afrika Tshipembe malugana na u shumiswa ha Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha ( Community Development Workers ( dziCDW ) ) na Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Mukhantseḽara u DZHIELWE NṰHA  . 
Vharangaphanḓa vha sialala vha na maanḓa na mishumo i ṋekedzaho tshivhumbeo vhushaka havho na masipala  . 
U shuma nga dikishinari ya nyambo mbili kha u wana ṱhalutshedzo . 
Mushumo wa ndeme u shumiwaho nga zwitshavha kha phurosese ya u sedzulusa kushumele na u ela zwi khwaṱhisedzwa nga ṱhoḓea idzi  . 
Sa tshipiḓa tsha Milayo ine ha ḓo sedzwa yone ya lufhera lwa vhupulani ha maano , mafhungo manzhi a ndeme o topolwa ane a vha na masiandoitwa o livhaho kha u phaḓaladza zwavhuḓi inthanethe yo tsireledzeaho nahone i fulufheleaho , ya luvhilo , nahone i sa ḓuri . 
Ndi zwa vhukuma , ri bva kule u bva tsha 1994  . 
Muano ndi maipfi maṱuku o khetheaho ngeno tshiga hu tshifanyiso kana tshiga tsho khetheaho  . 
U livhanyisa U livhanyisa zwi bveledza u pfesesa khontseputi ya u livhanyisa tshithu tshiṅwe na tshiṅwe , zwine nga murahu zwa ḓo vha mutheo wa u vhambedza nomboro ya zwithu kha tshigwada . 
U ya nga ha u tambula ha vhathu , Muhasho uyu u na zwinzhi zwine wa tea u fhindula na zwinzhi zwine wa tea u humbela pfarelo khazwo  . 
U vha na nnḓu yavhuḓi zwi nga ṋetshedza mupo wa mutakalo zwine zwa nga ita uri vhutshilo vhu vhe vhulapfu  . 
Nyombedzelo kha idzi kereke ndi dza u ḓiṱama na u ḓitsireledza kha masiandoitwa a vhuvhi  . 
U thusa Komi dza Wadi u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a dzhenelela kha u dzhia tsheo , khoro ya Komiti dza Wadi i tea u ola mutevhe wa u sedzulusa u vha thusa  . 
Vha elelwe uri fhethu afho hu fanela u vha ha nnyi na nnyi , hu si fhethu ha muthu sa hune ha dzulwa hone  . 
Lambamai 2017  . 
U dzulela u Sedzulusa tshumelo yashu na u vhona uri ri a i khwinifhadza  . 
Vha bebwa vha sa vhoni nahone vha si na vhukuse . 
Khaedu dza zwa divhashango na dzone dzi do sedziwa . 
U kona u elelwa maipfi a ḓivheaho nga tshivhumbeo ane a nga swika 100 . 
Sa izwi zwi tshipiḓa tsha Muvhuso kha u sedza kha u honolola khonadzeo ya dziSMME na mabindu a zwikolobulasi , Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ṋemuṱa wa Khongorese ya Vhubindudzi ha Ḽifhasi vhukati ha ḽa 13 na ḽa 16 Ṱhafamuhwe 2017 ngei Johannesburg . 
Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho , ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho  . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza thevhekano ya nomboro dzi sa konḓiho dzi siho fhasi ha 20 . 
Huna mihasho mivhili i shelaho mulenzhe kha u tiwaho ; si anzele u sumbedza u pfesesa kana u tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na mutikedzelo wa u wanala na khwiniso ya mbuelo kha ndaka yeneyo ; na musi tshikolo tshi tshi thoma nga pfunzo  . 
U fhandekana ha zwivhumbeo zwa ndangulo  . 
Kha nyimele iyi , muhumbulo wa uri u fhambana ha dzinyambo ndi ha ndeme sa miri na zwimela zwo fhambanaho kha pulanethe u a pfala  . 
Mufarisa Mudzulatshidulo wa tshoṱhe u nangiwa lwa miṅwaha miṱanu ngeno Vhalangavunḓu vha mavunḓu vha tshi sielisana u vha Vhafarisa Mudzulatshidulo lwa ṅwaha  . 
Nga u lwela tshumisano khulwane kha vhushaka hashu , ri ḓo vha ri khou dzhenelela kha tshumisano khulwane nga ngomu kha dzingu  . 
Ndi zwine ngazwo hoyu muano wa Batho Pele wa vha khoṋo kha uri ri ṱoḓisise ri sa neti kushumele ku fushaho na u fhungudza ndozwo kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi  . 
Vhugudisi ha zwiko zwine zwa vha vhashumi , vhalavhelesi na sisiteme ya themendelo ine ya ḓo ṱoḓa uri hu vhe na u sedzesa kha nḓisedzo ya tshumelo ; na vhulanguli ha sinia vhu fanela u ita uri vhashumi na zwiko zwa masheleni zwi bviswe kha u sa shuma zwavhuḓi na nyito dzi sa ṱoḓei  . 
U vhala zwithu zwine zwi si vhe fhasi ha 150 duvh ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u fulufhedzea . 
Siaṱari ḽiswa ḽi re na fomo ya u ḓi ṅwalisa ḽi ḓo vulea kha tshikirini tshavho . 
Tshifhinga tshi ṱoḓeaho u fhedza phurogireme na mabembela o thomiwaho kha vhuimo ha wadi  . 
Vhagudi vha nga dzhia tshifhinga tshilapfu u tandulula thaidzo ya tshaka idzi . 
Huna pulane dza u khwinifhadza vhulanguli na tshumelo ya tshitshavha nnthihi  . 
Kha vha fhindule mbudziso dzi re afho fhasi kha zwigwada zwiṱuku  . 
Zwiimiswa zwa muvhuso na sekithaa dza phuraivethe vho ṱuṱuwedzwa u badela zwikolodo zwavho u itela uri mimasipala i kone u shuma nga vhukoni . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme u thoma u wana thendelo ya u ita mushumo une wa badela nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo  . 
Tshiimiswa tsho ḓiimisela u dzudza vhupo ha Phalamennde hu kha tshiimo tshavhuḓi u bveledza vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone havhudi , khathihi na u langa khombo ine ya nga ṱaha vhuponi ha mushumo phanḓa ha musi i sa athu u bvelela  . 
Kha Gireidi ya 3 ho sedzwa kha u amba madzina a zwithu na u amba nga ha masia azwo . 
U Vusuluswa ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Dziphaka , fhasi ha Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , Vho Rob Davies vha khou sika mishumo nnḓa na ngomu na u mona na zwikolobulasi na kha zwitshavha zwa mahayani . 
Mawanwa a Komiti a a ḓivhadzwa tshitshavha . 
Shumisani maipfi a nyito kha u fhedzisa mafhungo aya . 
Khothe ya Vhana ndi yone ine ya wana uri vhana vha ṱoḓa thuso u ya nga Mulayo wa Ṱhogomelo ya Vhana wa vhu 74 wa 1983 , sa zwe wa khwinisiswa zwone  . 
Ndeme ya u ambara mulinga wa u sumbedza vhulwadze . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga ṱaha . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha zwine muvhuso wa khou dzhenelela kha u lwa na khakhathi dza u tzhipa dzine dza itelwa vhafumakadzi , vhana na zwigwada zwa vhathu vha sa koni u ḓilwela . 
Ipfi ḽithihi ḽi a shuma mishumo yo fhambanaho zwi tshi bva kha nyimele . 
Musi vhaṅwe vhahumbulelwa vha tshi khou dzhena poswoni , vhaṅwe vhavho vho vha vho lindela nnḓa , vho ḓi lugisela u livhana na mapholisa  . 
Tsha vhuvhili , Lekgotla ḽa Khabinethe ḽo dovha ḽa sedza kha u shumisiwa ha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe dza u alusa ikonomi ya Afrika Tshipembe sa zwe zwa ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde nga Luhuhi 2015 . 
Vhudzani khonani yaṋu nga fhethu hune na tama u dala hone . 
Naa matheriala u dugaho kana wa khombo wo vhewa fhethu ho khielwaho ha khwaṱha ho tsireledzeaho ? 
Muvhigo , une wo angaredza tshikhala tsha ubva 1994 u swika 2014 , u ṱhaṱhuvha na u sedzulusa u khwaṱha ha milayo yashu , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dze dza bveledzwa hu tshi itelwa u engedza nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo , u sikwa ha mishumo , u fhungudza vhushai , u fhelisa khakhathi na u tsireledza pfanelo dza vhathu , vhafumakadzi na vhasidzana . 
Masheleni manzhi o dzheniswa kha Tshikwama tsha Zwikili tsha Lushaka , tshi lambedzaho vhugudisi ha vhaṱoḓi vha mishumo  . 
Thami o sala hayani uri a kone u fhedzisa tshuṅwahaya yawe . 
Muoditha-Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe , o tewaho nga u fara poswo yeneyo . 
Naho nga u angaredza hu tshi pfiwa uri khomphiyutha dzo vusuludzwaho kanzhi dzi na thaidzo khulwane u fhira thengo yadzo , hu ḓi vha na nganetshelo dza u bvelela  . 
Vhashelamulenzhe vha shuma kha zwigwada zwa vhathu vha malo  . 
Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya ( c ) , miraḓo ine zwa I kwama vha tea u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo ṰHUMETSHEDZO YA C fanelwa , hune zwa shuma , u tholiwa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho  . 
Zwigwada zwine zwa katelwa kha vhushumisamupo tambudza zwa u ranga  . 
Zwihulwane kha mivhuso ya zwa nḓowetshumo dzi pfumisaho , tshitshavha tsho pfumesaho u fhirisa na u thoma  . 
Zwi tshi khou tshimbilelana na themendelo dza tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo wa u Lalama ha Eskom na Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Thekhinikhala , Eskom i khou dzhenisa vhashumi vhayo vha re na tshenzhemo na vhukoni vhune ha khou ṱoḓea nga maanḓa  . 
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga ndavhuko ndi muthu mu ṅ we na mu ṅ we we a bebwa nn ḓ a ha Afrika Tshipembe fhedzi e ṅwana wa vhabebi vhane muthihi wavho a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe . 
Khabinethe yo shumisa pulane ya maga maṱanu . 
Khabinethe yo tendela zwoṱhe zwo kumedzwaho hu tshi itela muṱaṱisano hoyu une wa tou vha bidi ya ikonomi ine ya ḓo fhungudza ṱhoḓea ya zwa masheleni zwi tshi katela na u ṱuṱuwedza u maanḓafhadzwa na mushumo u kwamaho zwa ikonomi . 
Hezwi ndi zwithu zwa vhuṱhogwa zwine zwa fanela u dzhiwa musi hu tshi dizainwa dzithandela , hu tshi itiwa migaganyo , u ṋetshedzwa mugaganyagwama na u saukanya zwisumbi zwa u linga kushumele kwa thandela  . 
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho hu tshi katelwa u sheledza , nḓisedzo ya miṱani tshumiso ya nḓowetshumo , migodi , vhulimi ha zwa maḓini , khovhe , mitambo ya maḓini , zwa lunako , ngade , tshandukiso ya vhupo , goḽofu , etc u bva kha maḓi a elelalo , maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino . 
U topola ḽeḓere kana tshikhala vhukati ha maipfi o ṅwalwaho sa , madzina avho kana maipfi o ḓoweleaho kana nga ngomu buguni . 
Hezwi na vhuṅwe vhukando ndi tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsho dzhenelaho tsha zwa vhuendi tshine tsha katela zwiporo na magondo  . 
Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vha dzhiele nzhele zwauri , nga u shumisana na nnyi na nnyi , vho d(ivhofha vhone vhane u shumela tshitshavha tshot ( he  . 
U shaea ha mishumo ho ya phanḓa na u fhungudzea nga vho 1990 na mathomoni a vho 2000 nga nṱhani ha u ongolowa ha nyaluwo na u tsela fhasi ha u tholiwa kha zwa migodi ya musuku na vhulimi . 
Mbofholowo ya polotiki yone iṋe a i vhi yo khunyelelaho hu sina mbofholowo ya ikonomi  . 
Nyito dza tshifhinga tshoṱhe ( rothini ) dzi itea nga tshifhinga tshi fanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vhasidzana avha vhavhili vho humbula u ita mini ? 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa  . 
Makumba a pakiwa kha mabogisi a makumba . 
Muraḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo . 
Tshipikwa tsha PMS ndi u vha na vhuḓifhinduleli ha zwiko zwa masipala , u khwinisa kushumele na vhuḓi ha dzangano na u sumbedza u swikelela mvelelo  . 
Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine , sa tsumbo , vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo ; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi . 
Musi tsheo yanu i tshi nga kwama vhutshilo hothe ha muthu ane a vha phanda hanu , ndi zwa ndeme u divha nga ndowelo dza u tevhelela muhumbulo na u sa dibadekanya nazwo  . 
Ndivho ya Komiti ndi u pfananya na u phuromotha u shumiswa ha Mulayo wa u Vhulungwa hu re Mulayoni , wa 1997  . 
Vha rabela ḓuvha , ṅwedzi na ṋaledzi , hu si Nyammbeula . 
Zwi amba uri Zwivhuya u na zwitambiswa zwa vhuphuvhephuvhe zwingana ? 
Muthu o tendelwaho u tea u vha e hone u sainela mushonga arali vha siho . 
Phan ḓa ha musi vha tshi vha na tshigidi , vha tea u wana ḽaisentsi i bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Avha vhathu vha khonthinenthe a vha nga ḓo vhuya vha sedza zwiṅwe zwiṱuku nahone ee , vha tewa nga u wana zwinzhi u bva kha riṋe  . 
Mihasho ya muvhuso ine dza vhiga khayo , i ḓo dzudzanya adzhenda na u ṱalusa thandela dza ndeme dzine dza ḓo shumiwa nga khamphani dzi langwaho nga Muvhuso , lwa tshifhinga tsho tiwaho . 
O balelwa na u eḓela nga mulovha wa hone . 
Tsumbo 2 : Mutholiwa u shela mulenzhe kha maitele a u khetha muthu ane a tea u tholiwa kha tshikhala tshine tsha vha hone kha tshumelo ya muvhuso  . 
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mupo phanḓa ha u rea khovhe u itela u ḓivha uri tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa i ḓo tendelwa naa kha sekhithara yeneyo ya vhureakhovhe na uri hu ṱo ḓea dokhumenthe dza hani uri hu tendelwe khumbelo  . 
Sa izwi hu na zwithu zwinzhi na vhathu vhanzhi vha kwameaho kha vhunzhi ha matshimbidzele a CBNRM , hu na khonadzeo khulwane ya uri zwithu zwi nga si tshimbile zwavhudi  . 
SWOT yo ṱanganywaho ya mvelelo tshumelo ya nyambo dza lushaka itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe  . 
Vhurumiwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67- ( a ) vha na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha Khoro na kha komiti yayo , hu tshi tevhedzwa milayo na ndaela dzayo ; na uri ( b ) vha nga si iswe khothe malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u valelwa dzhele kana u sa vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha- ( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana ( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti . 
Ngudo dza muṅwalo dzi tou fombe kha nḓowe- nḓowe ya u ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi na u ṱoḓa uri hu ṅwaliswa hani haya maḽeḓere kha muṅwalo muswa wa u pomba . 
Kharikhuḽamu iṅwe na iṅwe ya lushaka yo vhumbiwa nga ṱhoḓea na lutendo zwa tshitshavha tshenetsho . 
Arali vha sa wana bugundaulu , mundende wa vho u ḓo imiswa . 
Hezwi zwi katela u ita senthara dza vhudavhidzani dza tshizwinozwino na u engedza mmbi ya zwa dzi ambuḽentsi , u engedza tshumelo dza zwa dzilafho dza areo , na u khwinisa vhugudisi ha ndondolo ya zwa shishi na senthara dza zwa shishi  . 
Zwi tshi elana na vhugevhenga muendelamashango wa muṱaleli wa tshiphuga tsha ḽifhasi o tsireledzea u fana na musi nyito dzawe ene muṋe dzi tshi mu tendele  . 
Bambiri ḽo ṱanganyiswa nga murahu ha nyambedzano ya tshifhinga tshilapfu na u bvisela khagala na vhuvhudzisi u itela u wana mvelelo dzo tendelwaho na nḓila ya u kala kushumele  . 
Vhutshilo ha mvelele ine ene muṋe a tou nanga , fhedzi a hu tendelwi muthu u tevhedza pfanelo hedzi nga nḓila I sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo . 
Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini arali a tshi khou vhona u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu ? 
Hu tea u itwa ndingo dza u tou thoma dza khoḽesiṱirolo musi hu tshi tumbulwa u pfi vha na vhulwadze ha swigiri ha kona u dzulelwa u itwa dziṅwe nga murahu . 
U kona u ṅwala na u kopolola mafhungo a sa konḓiho a tshi bva kha zwiṱirepe zwo ṅwalelwaho na kha bodo . 
Khaseledzo dzi ḓo farwa nga ha khaedu nnzhi dzine vha ṱangana nadzo sa vhaswa . 
Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓivhadzwa  . 
Kha vha ise fomo ya khumbelo ofisini ya CIPRO  . 
LDL i tanga mbondo dza mbilu sa luvhomba lwa mapfura . 
No fhedza miṅwaha ya fumumbili ya tshikolo ye ya ni ḓurela na uḓurela vhabebi vhaṋu , muṱa na shango . 
Ho rambiwa na zwithu zwi bvaho kha vhupo ha tsini uri zwi vhe hone  . 
Khana yaḽo i thavha ya miri yo songanaho . 
U ṱuṱuwedza zwitshavha u khwaṱhisedza uri thaidzo dzi a topolwa na u vhigwa kha vha khantseḽara vhavho na u lavhelela uri dzi ḓo fheliswa  . 
Hu khou ṱoḓiwa muongi o nothaho khathihi na mulauli uri vha thuse kha thandela khathihi na u langa u phakhela miṱa ya vhashai zwiṅwe zwiputo zwa zwiḽiwa  . 
U ita uri mulayo u tevhedzwe a zwi konadzei , ngamaanḓa hune ha vha na u tenda uri vhuloi vhu hone . 
Ro takala nga maanḓa u vha na vhoinwi vhusiku hovhu ho khetheaho . 
Mutengo Muthihi wa u Bvisa : Hoyu ndi mutengo wa mulayo une wa badelwa kha mishonga yavho vha tsh ibadela rakhemisi kana dokotela a ṋekedzaho mushonga . 
Vha humbelwa u sedza mutevhe ure kha siaṱari 4-5 u itela mutevhe wa maṅwalwa a ṱoḓeaho a u ṅwalisa vhaunḓiwa na ṱhoḓea dza u swikelela u vha muunḓiwa o ḓiṅwalisaho  . 
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nge a vhiga zwine a vhona uri zwi khombo kha kha vhulanguli ha vhupo kana kha vhathu  . 
U ṱola mushumi hu dovha ha ṋetshedza muhumbulo wa vhulavhelesi ha u alafha na , ngauralo , zwiteṅwa izwi zwi fanela u ṱanganywa lwo fhelelaho  . 
U itela u vhudzisa malugana na khumbelo yau renga zwifuwo nnḓa,vha humbelwa u founele 319 7514 . 
Vhunga zwi sa konadzei uri mudzulapo muṅwe na muṅwe kana muraḓo wa tshitshavha u dzhenela kha kuitele , zwi nga ṱoḓa tshigwada tsho khethwaho u shuma na zwo tiwaho  . 
U thomiwa ha iyi phurogireme ya nḓisedzo zwavhuḓi , vhalanguli vha tshumelo ya nnyi na nnyi vha tea u wana zwishumiswa zwiswa zwa vhulanguli  . 
Kha zwitshavha zwinzhi zwa sialala zwa ḽifhasi , mbingano i itea tshifhinga tshayo tshi sa athu swika na u katela vhoṱhe  . 
Zwenezwo sikiramu tsho khwaṱhaho tshavhuḓi ndi tsha ndeme kha thimu iṅwe na iṅwe , kha u ṱhasela kana u tsireledza havho  . 
Ndeme ya u ambara mulinga wa u sumbedza vhulwadze . 
Vhana kha vha vhe kule na zwishumiswa zwa pharafeni  . 
Kha vha nwe maḓi o linganaho magevhenga a tshi ya u khuthuza  . 
Fhethu hune ha vha na muṱaṱisano wa makete wa mbambadzo , khamphani dza phuraivethe a dzi koni u sa dzhiela nṱha ṱhoḓea na lutamo lwa khasiṱamu arali dzi tshi ṱoḓa u vha dzi tshi kha ḓi vha kha bindu  . 
Madokotela vhane vha khou vhilaela zwihulwane nga ha mutakalo wa tshitshavha u fhirisa lupfumo lwa phuraivethe  . 
Kha vha ḓadze Tshipida A arali dzina ḽa CC ḽi tshi khou shandukiswa kana arali vhuvha ha bindu vh tshi khou shadukiswa  . 
Nga lwa mvelo , tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino . 
Muhumbulo wa Khomishini kha zwa vhuviavhathu ndi wa uri ndavheleso i tea u vha kha vhuimo ho fhambanaho , vhune ha vha , vhaiti vha khakhathi ( avho vhane vha vhulaya muthu ) , dziṅanga dzine dza tendelana na vhaṅwe uri vha vhulaye muthu vha bviselwe ( wanele ) miraḓo ya vhathu , na avho vhane vha tou shumisa mushonga fhedzi wo itwaho nga ṋama dza vhathu . 
Ndo vha ndi tshi vha funa khotsi anga . 
Arali vha khou ṱoḓa u litsha u daha , vha sa ḓivhi uri vha thoma ngafhi , muṋetshedza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo kana tshigwada tsha thikhedzo tshi nga vha thusa . 
Mawanwa a odithi dza lushaka o sumbedzisa ho vha na khwiniso yo katelaho nga phesenthe dza malo ; 30 phesenthe ya dzo odithwaho dzo wanala dzi dza vhuḓi ngeno 14 phesenthe yo vha ya dzo salelaho , dzo haniwaho kana ho ṋewa ngeletshedzo ngauri dzi songo fhelela . 
U pfesesa mafhungo a mbeu na u shumisa tsaukanyo ya u thoma ya mbeu ndi zwone zwishumiswa zwa ndeme zwa Komiti dza Wadi malugana na mveledziso  . 
Vhuthetshelesi - Musi muthu a tshi edzisa u ḓivhea kha tshiimo tsha muambi a thetshelesa nga maanḓa kha zwine a nga vha a tshi ṱoḓa u amba  . 
Arali khumbelo yavho ya SMS yo tshimbila zwavhuḓi , zwine zwa amba uri na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo teaho , vha ḓo wana phindulo ya SMS i na mafhungo a sumbedzaho masheleni avho a mbuelo ane a vha hone  . 
Ngomu ha Africa House hu na zwivhaḓwa zwa kalesa zwapo zwa Phalamennde : khasikhethe ya fesheni ya u bva kha muunga wa miṅwaha ya 350 we wa vhudzulwa nga mimuya ya maanḓa ya tshipembe-vhubvaḓuvha nga 1892  . 
U topola , u ḓivha na u vhala zwiga zwa nomboro 0 u swika kha ya 1000 . 
Khabinethe i ṱanganedza Muvhigo wa Saveyi ya Tshitshavha wa 2016 wo itwaho nga Vhadzimbalombalo vha Afrika Tshipembe une wa sumbedza mvelaphanḓa ye ra ita sa lushaka fhethu ha ndeme ha nḓisedzo ya tshumelo , zwihulusa kha u engedza matshilo a vhathu vhashu . 
Kha vha ṱalutshedze uri mbonalo dza dzangano dzi ṱuṱuwedza u pulana ha tshiṱirathedzhi tsha sisiteme dza mafhungo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u mbo ḓḓi vha muraḓḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa  . 
Vhuloi a vhu dzhiiwi sa vhurereli vhuhulu , fhedzi vhu dzhiiwa vhu tshi ofhisa ngauri vhu a vhanga mashudumavhi , vhulwadze , kana lufu  . 
U thetshelesa khanedzano dza dzulo ḽihulwane kha Nnḓu , sa tsumbo , Vouthu ya Mugaganyagwama  . 
Nga murahu ha wekishopho dzo vhalaho , tshitshavha tsha topola zwiṱirathedzhi zwo khwaṱhaho zwine Masincedane ya nga zwi bveledza  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi sumbedza maḓana . 
Wana uri hu khou itea mini Phalamenndeni  . 
U ṅwala maipfi a u ṱalutshedza tshilimo . 
Tshikalo tsha u avhela tshelede kha zwithu zwiswa zwine zwa khou iswa uri zwi thuse vhorabulasi vhaswa na vhe vha vha vhe hone uri vha kone u langula khonadzeo ya mbadelo-mbuelo ya tshelede yo shumisiwaho  . 
Muvhigi u shumisa muthu wa vhuraru arali a tshi khou vhiga muvhigo wa tshiofisi  . 
Fhedziha , tshenzhemo yo ri gudisa uri nga vhanga ḽa khuḓano , vhashumeli vha tshitshavha na ramilayo vha anzela u thusedza  . 
Khotsi anga vha kona u dzhia thambo vha vhofha vhurukhu kha khundu . 
U vhala nga ṱhoho 0-10 U khwaṱhisedza u vhala nga mbili nga mbili hu tshi shumiswa zwidade zwa nomboro U khwaṱhisedza u vhala nomboro thevhekano : Mudededzi vha vheani zwithu zwa 6 nga muduba . 
Bwindi ḽi tea u tendelwa uri ḽi ome nyana hu sa athu u thoma u fhedziswa  . 
Kha Khethekanyo ya vhu 19 ya Mulayotewa i dovha hafhu ya ita mbetshelwa ya u tsireledzwa ha pfanelo dza polotiki , dzine dza vhumba mushumo muhulwane wa maanda a khomishini  . 
Nga u pfufhifhadza , heyi ndi ndugiso ya ṱavhanyedza vhukuma ya mulayo wa vhashumi u bva tshe vhushaka ha mushumoni ha laulwa lwa u thoma nga 1924  . 
Sumbedzani u yelana ha zwi re tshibogisini tsha muvhala wa pinki na zwi re zwibogisini zwa muvhala mudala . 
Musi ri tshi wana mushonga wavho wo randelwaho , ri ḓo rumela SMS ya u khwaṱhisedza u wanala ha mushonga wavho wo randelwaho . 
Vhudzani muṅwe nga inwi nga muthu ane a ni pfesesa tshoṱhe . 
Ri gidimela hayani ha Tshililo . 
Muṱangano a u nga ḓo pfukiselwa phanḓa arali mafhungo a hone a a shishi . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓu i tshi kundelwa kana i sa shumisi maanḓa ayo kana i sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 4 kana 5 nga nḓila yo teaho , khorotshitumbe ya lushaka i fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 4 kana 5 madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho . 
Vhuriha hu vha hu tshi khou rothola lune vhathu vha vha vho ambara zwiambaro zwa u dudela  . 
U shumisa thekhiniki dzi re afho fhasi zwi ṱuṱuwedza vhagudi u sedzulusa vhushaka vhukati ha nomboro na u funza vhagudi uri vha nga shumisa nḓivho yavho u vha thusa kha u rekanya . 
Kha Vhuimo ha Nṱha , minetse ya mahumi mararu nga vhege yo vhetshelwaho thungo u itela u funza na nḓowenḓowe zwa fomaḽa kha zwa Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo . 
Nga murahu , vha ḓo ṋekedzwa ṱhanziela ya tshiofisi ya u tholiwa  . 
Ndi tshi nweledza , zwenezwo , tshanduko kha tshiimo tsha fhasisa zwi amba kana zwi sumba tshanduko u bva kha tshiimo tshiṅwe u ya kha tshiṅwe  . 
Dr Sarah Mosoetsa kha Bodo ya Mutheo wa Ṱhoḓisiso wa Lushaka  . 
Khethekanyo ya 31 ya Mulayotewa i dzhiela nṱha pfanelo dza tshitshavha na zwigwada dza mvelele tenda pfanelo dzenedzo dza sa shumiswe lune dza lwa na mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Vhulamukanyi vhu nga si vhe hone arali tsheo ya vhulamukanyi i songo vha na mafhungo o fhelelaho zwi tshi khou itiswa nga mvelelo ya zwine zwa kwama ikonomi na kutshilele  . 
Nangwe hu uri pfanelo dzothe kha mulayotibe wa dzipfanelo dzi dza ndeme , ho itiwa maga a uri hu ombedzelwe pfanelo dzine dza kwama nga maanda vhutshilo ha vhathu , kana dzo itelwa u tutuwedza zwithu zwa ndeme kha Mulayotewa wa dimokirasi zwine zwa vha : u edana , mbofholowo na tshirunzi tsha muthu  . 
Lavhelesani hafhu iṅwe na iṅwe ya atikili idzi . 
Vhuronwane - Kha vha vhe na vhuronwane na u khunyelela  . 
Kha Mushumoitwa muṅwe na muṅwe kha vha te zwine zwa nga ṱoḓea kha tshitshavha , masipala na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo , hu tshi khou shumiswa meṱirikisi i re afho fhasi  . 
A tanganedza mbadelo nga tshivhumbeo tsha kheshe kana tshinwe-vho kha murado wa muvhuso kana munwe mushumi nga murahu ha u ita mushumo a songo tendelwa nga muvhuso  . 
Vhashelamulenzhe vha shumisa mafhungomatsivhudzi ane vha vha nao maluganya na u khakhiswa ha thandela iyi vha a dzhenisa kha muvhigo wa manweledzo a u monithara  . 
A ri nga ḓo dzhiela nṱha u thoma vhathu vha ṱavhesaho mikosi , fhedzi ri ḓo dzhiela nṱha u thoma avho vhane vha vha na ṱhoḓea  . 
MULAYO U ḓivhadza Ndayotewa ntswa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe na u vhetshela mafhungo a kwamanaho nazwo henefho . 
Zwisumbi na vhuṱanzi , vha buḓa kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Hu na vhuṱanzi ha u khwinisea kha khaphasithi , vhuimo ha mbekanyamaitele nga u hadzima vhu khou sedzuluswa  . 
Naho musidzana a songo tshina Tshikanda u a d(ubunya , a dzhena dombani na vhan(we  . 
U tevhela masia u mona na kiḽasirumu . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i swikelelwa vhukati ha zwigwada zwi fanaho u fana na kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa , fhedzi yo imela u kovhekana ha mbuelo dzine dza ḓo wanala kha thandela ya vhushumisamupo  . 
Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso . 
Muthu a sa koni u vhala kana u ṅwala a nga humbela tswikelelo kha mafhungo a tshi khou shumisa nomboro dza luṱingo dzo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa . 
Bulani ZWIVHILI zwine ra guda nga mafhungo a iyi nganeapfufhi  . 
Muraḓo muthihi u tholiwa u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavundu a ṱahe , nga murahu ha musi vho tiwa nga Muphirimia wa vundu zwo themendelwa nga Komiti ya Vhusimamilayo ya Vundu  . 
Hu na masia manzhi ane a vha na khonadzeo dza tshumisano  . 
Mbadelo dzothe dza phanele dzi fanela u vha dzo tendelwa nga Thoho ya Muhasho hu tshi khou tevhelwa Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso , Maga ayo ane a fanela u tevhedzelwa na milayo ya gwama  . 
Zwenezwo maṱaka na zwiṱaka zwine zwa ṱoḓiwa nga ṱhulo dza mulamboni ho swika he a tshinyadzwa . 
Mpfu idzi dzi dovha hafhu ṱahisa mbilaelo nga ha tsireledzo ya nḓowetshumo ya migodini  . 
Ho sedzwa milayo ya ndondolo ilangwaho arali vha tshi khou humbulela uri ndi zwipondwa zwa mbambadzo ya vhathu  . 
Fomo i humiselwa kha ofisi ya vhuponi havho ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva ḓuvha ḽine vha tea u badela  . 
Tsumbo dza garaṱa dza vhashumi ntswa dzo sumbedzwa muṱanganoni  . 
Khabinethe i khou livhuwa MaAfurika Tshipembe vhoṱhe na ḽifhasi kha u shela mulenzhe kha Ḓuvha ḽa Dzitshaka ḽa Nelson Mandela naṅwaha . 
Mudavhi wa voḽibolo wa Hout Bay wo ḓala nga vhasidzana na vhatukana vhane vha khou ita nḓowenḓowe . 
Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele i khou ḓikumedza uri kha tshifhinga tshi ḓaho i ḓo zwinga dza khwaṱha kha ndivho yashu - Zwi sa fani na zwa nga Misi ! 
Mitambo , ine ya vha hone nga 2015 , yo sia Team SA tshi khou dzhia vhuimo ha vhuvhili kha mutevhe wa medaḽa , hune vha vha na medaḽa ya 35 , kha mitambo ya 2015 ngei Apia , kha ḽa Samoa  . 
Minista hu tshi khou sedzwa zwikhala hu u itela tshikhala tsha vhulangi vhuhulwane na vhulangi  . 
Zwiḽiwa zwi re na GI ya fhasi zwi dzhiiwa sa zwi konaho u ṋetshedza nungo dza tshifhinga tshilapfu , nahone zwi tea u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha kuḽele kwa muthu u itela u langa ḽeveḽe dza swigiri  . 
Zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa zwiitisi zwa khumbelo yavho zwo ṋekedzwa hafha  . 
Kha vha ite aphiḽi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa nga tsheo  . 
Muṱuṱuwedzi wa vhukoni ha ndaulo ya tshitshavha kha muvhuso wa demokirasi wa Afrika Tshipembe  . 
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa , ri tshi tama u ḓivhadza muzwala wa Onkgopotse Tiro , Pat Tlhagwana  . 
Zwi a shuma u vha na watshi khulwane ya u shuma ngayo yo ṱanwaho nga ngomu kiḽasirumuni , uri vhagudi vha kone u sedza khayo  . 
Vhatshimbidzi vha tea u dzhiela nzhele mvelele dza vhadzulapo na u sumbedza u thonifha ndivho yapo na tshenzhemo . 
Maṱodzi o ḽa zwiḽai zwingana na Rudzani o ḽa zwiḽai zwingana ? 
Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo , tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe  . 
Ndambedzo a yo ngo tea u vha fhasi ha R5 000 nga ṅwedzi u swikela musi mudali a tshi humela murahu  . 
Zwenezwo , Bodo i langa tswikelelo kha rekhodo dzayo  . 
Aphili yo vhuya ya fhela nga yone ine musi khathulo yo itelwaho aphili i tshi guma u shuma u ya nga mulayo wa vhu 7(a)  . 
Fhedzi zwi a fhambana u ya nga vhafumakadzi . 
Ndayotewa na muvhuso wa ndayotewa zwi tshimbila na pfanelo dza vhathu  . 
Ndilo ndi mini ? 
Maipfi ane vhathu vha amba a bva kha mibvumo . 
Vha ḓo tea u dovha vha vha na thendelo ya u endedza khovhe nga nṱha ha thendelo ya vhureakhovhe ha zwa bindu . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho dokhumenthe dza masheleni a mudzulapo kana mudzuli na nḓila dza u ḓitshilisa . 
Hezwi zwi vhonala nga u undiwa ha maitele ohe a u bveledza phanda ha zwipotso  . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 , i tikedza Ndayotewa nga ha ndeme ya u dzhenelela na u ṋekedza muhanga wa kushumele wa u vhumba Komiti dza Wadi  . 
Garaṱa i sumbedza zwine vha tea u ita musi vha tshi khou lindela thuso ya shishi  . 
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa . 
Arali vha songo saina khumbelo nga vhone vhaṋe , vha fanela u ṋetshedza vhurifhi ha thendelo ya muthu ane a ḓo saina vha vhu rumela na fomo ya khumbelo . 
Ngauralo , ri nga si kone , u ita bindu na riṋe vhaṋe fhedzi , na avho vhe kale ra vhambadzelana , zwihulwane vha Vhukovhela nahone zwihulwane u ya nga ndaela dzavho  . 
Akhironimi : lushaka lwa pfufhifhadzo hune ha vha na u buleaho sa ipfi , u fana na TSHIKEVHA Tshikhriste , Kereke , Vhana . 
Tsha u thoma , data ya u shumiswa dzi anganyelwa nga u shumisa ngona ya u vhekanya tshiṱoko , na uri a dzi bvi kha saveyi dza u shumisa  . 
SRSA i khou shumisa miḽioni dza R212 kha mitambo ya zwikolo na ya zwitshavha u swika 2010 . 
Kha vha dzhie hezwi zwithu sa thandela dza mveledziso ya ikonomi yapo , vhugudisi ha ndondolo ya mahayani ? 
Mukumedzo u no itelwa komiti yo teaho , tsumbo , EXCO kana phothifoḽio ya u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi , na mukumedzo kha Khoro  . 
Havha vha vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vho tenda u badelisa miraḓo ya GEMS mutengo wa Tshikimu , vha ri a vha nga vha badelisi dziṅwe mbadelo kana mbadelonyengedzedzwa kha tshumelo dzo ṋekedzwaho  . 
Nyito dza u fhaṱa na u pwashekanya dzi bveledza u ya phanḓa u dzhiela nzhele ha vhagudi ha vhushaka ha saizi dza nomboro . 
Miraḓo i ḓo ita zwa vhukwamani hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamaitele ya ndaulo ya kushumele yo ṱanḓavhuwaho na maitele a u laula kushumele kwa vhashumi vha DHA vho tholiwaho kha tshivhumbeo tshiswa  . 
Vhashumi ( Pulane dza mushumo , u litsha mushumo , nz  . 
Ndondolo ya mavu . 
Ndivhadzo iyi a yo ngo itelwa u andadzwa kana u netshedzwa United States , Canada , kana Japan  . 
Nga kha khethekanyo ya Operation Phakisa ya ikonomi ya lwanzheni , ri khou lingedza u tandulula khaedu iyi  . 
Vhone sa muṋetshedzi vha nga vhea mikano kha u pfukelwa uho kha muṅwe muthu , fhedziha , vha nga fanela u vha na vhutanzi ha uri zwo sumbedziwa kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa , nahone vha dzhiele nzhele uri u pfukiswa ha zwishumiswa kha muṅwe muthu zwi fanela u wana thendelo yo tou ṅwaliwaho nga Minisṱa  . 
Vha tea u ita nḓivhadzo ya tshandukiso hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha le ndaela ya bviswa . 
U sedzesa zwiṱaluli zwa muthu . 
Uri ri kone u livhuwa tshitafu tshashu kha u nekedza tshumelo zwi tshi ya nga masia a ndeme a kushumele , ri tea u kona u kala tshumelo na khwalithi  . 
Arali muofisiri wa mapholisa a vha vhudza zwiṅwe , kha vha humbele u amba na muofisri muhulwane , nahone vha ite ngauralo u swikela vha tshi wana thuso yo teaho . 
No vha vhalisa hani ? 
Zwi a konadzea kha vhathu vhane vha vha na phambano uri vha ise phambano dzavho uri dzi hatulwe nga muthu we vha pfana uri a vhe muhatuli  . 
Fhedzi-ha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa U thetshelesa na U amba u bva kha Gireidi 4 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa U vhala na U ṅwala . 
A zwi kateli ḓuvha ḽa mugwalabo , sa izwi zwi tshi nga nyandza ṱho ḓea ya u swikelelela thendelano . 
Ya ongolela yo sinyuwa , ya raha Pfeṋe ḽa levhuwa ḽa swika ḽe seli ha mulambo vhudzu ! 
Hune thendelo ya ṋewa nga mulondoti wa ṅwana , zwidodombedzwa zwa vhulondoti zwi tea u ṱalutshedzwa . 
Ndi zwidodombedzwa zwi ṱ uku fhedzi zwine zwa nga shandukiswa nga nn ḓ a ha u ḓ adzwa ha fomo  . 
Dzi ṋetshedza zwikhala hune miraḓo ya tshitshavha vha nga ṱahisa mihumbulo yavho na u lingedza u ṱuṱuwedza mvelelo dza tsheo dza Phalamennde  . 
Mishumo mihulwane ya Bodo ndi u bveledza dzipholisi , u n(etshedza L(aiburari ya mabofu ya Lushaka thendelo ya mugaganyagwama na zwitatamennde zwa masheleni zwo gaganywaho , u thola vhashumi , u eletshedza Minisit ( a nga ha zwi kwamaho Blindlib u ya nga Mulayo wa L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe , wa 1998 ( Mulayo wa 91 wa 1998 )  . 
Ri ḓo , hune zwa konadzea , ṱanganyisa mushumo uyu kha Nḓila ya Nyaluwo ya Ndeme  . 
Mushumo wa PICC u khou tshimbilelana tshoṱhe na wa Pulane ya Mbuno dza Ṱahe  . 
Inwe ya ndivho dza u thoma kha u bveledza furakisheni i fanela u vha u thusa vhagudi u fhaṱa muhumbulo wa zwipiḓa zwa furakisheni ya tshithu tsho fhelelaho- zwipiḓa zwine zwa bvelela musi tshithu tsho fhelelaho kana tshithihi tshi tshi pwashekanywa tsha vha zwipiḓa zwa saizi nthihi kana u kovhekana hu fushaho . 
Vhashumi vha anzela u lenga mushumoni kana vha dzhia ḽivi  . 
Naho zwipikwa zwa Mulayo zwi tshi katela ndaulo na ndango ya khethekanyo dzo ṱaluswaho dza vhashumi vha mutakalo vha sialala vha phrofeshinaḽa , Mulayo a u ṱalusi idzo khethekanyo  . 
Phan ḓa ha musi vha tshi vha na tshigidi , vha tea u wana ḽaisentsi i bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . 
Vho kaidza nga ha kushumisele kwa maipfi , zwihulwanesa ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi  . 
Maitele o fhulufhedzisa u tshifhinga tshinzhi u fhira tshe dza fhiwa dzone  . 
Vhoramimoḓoro na vhaendangaṋayo vha na mushumo wa uri vha ṱhogomelane dzibadani . 
U vhumba tshisiku ( bannga ) tsha maipfi tshawe ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi ( tsumbo : bika , amba , tika )  . 
Ro thoma hafhu mulayo u fhungudza khovhakhombo dza mutakalo dziṅwe dzine dza kwama vhukuma vhashai  . 
Tsumbadwadze dzo ṋaṋaho dzi vhonalaho arali ḽeveḽe dza swigiri malofhani dza dzula dzi nṱha tshifhinga tshilapfu ndi u kundelwa u fema , dzungu wo ima , u ondesa , nḓanḓo , u dzidzivhala kana khoma . 
Vha tea u badela diphositi nga murahu ha awara dza rathi  . 
Vhabebi kana vhaunḓi vha fanela u dzhia maga a u vhona uri arali zwi tshi nga konadzea ṅwana wavho u wana mishumo ya kilasi na dziasaimenthe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine a vha e siho tshikoloni , na uri mishumo yoṱhe yo fhelaho na asaimenthe zwi fanela u humiselwa tshikoloni u lingiwa kana u sedzuluswa  . 
U pulanela u ṋetshedza hu tshi shumiswa mepe wa mihumbulo na nzudzanyo . 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea kha maṅwalwa : U vhala ho ṱanḓavhuwaho ha maṅwalwa a Afrika Tshipembe na a ḽifhasi zwo lugela nyanyuwo ya nyaluwo ya mugudi , kha mveledziso ya luambo , kha ḽiteresi u vhala na u ṅwala , kha u pfesesa zwithu zwa ndeme na kha vhuḓiphiṋi . 
Hu tea hafhu u vha hu u fhungudzea hune ha livha kha u swikelela ndivho dze ha itelwa dzone  . 
Khabinethe i fulufhedzisa maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri fhungo iḽi ḽi khou shumiwa kha vhuimo ha nṱhanṱha . 
Izwi zwo ḓa u ṋetshedza nga vhuḓalo nga ha u thoma na u tshimbidza dzikomiti dza wadi  . 
Musi Mulangi wa Dzingu o tendela khumbelo , u ḓo vha humbela u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu , muthu a dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho . 
Khumbelo ya u humisela ndaela murahu i nga itwa ngafhi ? 
U ḓikumedzela kha mishumo hu tshi katelwa u fhulufhedzisa uri a hu nga fheliswi mishumo ya vhathu nga mulandu wa u ṱangana ha mabindu aya na u dzudza zwivhalo zwa vhashumi zwo ralo lwa miṅwaha miṱanu , ndi tshipiḓa tsha thendelano vhukati ha khamphani na muvhuso u tikedza nḓowetshumo , mveledziso ya mabindu maṱuku na u sika mishumo . 
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho . 
Hu dovha ha vha na nyengedzeo i vhonalaho kha tswikelelo ya maḓi , muḓagasi na vhuthathatzhili , zwine zwa vha tshiga tsha ndeme kha lutamo lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe lwa u tandulula zwoṱhe zwo khakheaho zwa muvhuso wa tshiṱalula na u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kha vhathu vhoṱhe  . 
Ndo no fhedza u shuma ndi ya nda ka maḓi . 
Nga madekwana musi ho dzulwa mililoni u wana vhathu vha tshi khou gotsha tshikoli na nd(uhu ho dzulwa hu tshi khou dzedziwa  . 
Mushumo wa tshivhumbeo tsha masia mararu ( 3d ) ndi u bveledza khontseputi ( tshiteṅwa ) tsha tshivhumbeo tshikhalani nga u ṱumanya zwipiḓa zwa vumba , u nambatedza ( nga guḽuu ) kana vha tshi nambatedza zwibammbiri kha mabammbiri , u gera zwivhumbeo , u peta , u vhofha na u putela . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso ya muṅwe muthu na tsireledzo ya ṱhoḓisisi ya mafhungo a Muhasho  . 
Arali Khoro ya Masipala ya fhaladzwa u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 c- a khorotshitumbe ya vunḓu I fanela u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u fhaladzwa nga u ṱavhanya kha- i muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo ; na ii vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho na khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ; nahone b u fhaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14 . 
Zwo tea uri vhathu vha humbule uri vhagudi vha nga si lavhelelwe u amba luambo vha sa athu u lu pfa , vha ṅwala kana vha bveledza ndima dza mafhungo vha sa athu u vhuya vha dzi vhala kana u dzi vhona . 
Ndima iyi i ṋetshedza vhashelamulenzhe mutheo une ngawo vha nga vhea vhudzuloni  . 
Milayo yapo ya masipala I tea u swikelelea nga vhathu . 
Khethululo ndi vhuḓifari ha u sa fara muṅwe muthu kana tshigwada nga nḓila yavhuḓi zwi tshi khou bva kha kuvhonelwe kwa tshigwada nahone zwi katela u thivhela pfanelo dza muthu dza u bvela phanḓa  . 
Muraḓo muthihi u tholiwa u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavundu a ṱahe , nga murahu ha musi vho tiwa nga Muphirimia wa vundu zwo themendelwa nga Komiti ya Vhusimamilayo ya Vundu . 
Vhadededzi vha nga kona vho na u shandukisa vhulapfu ha tshifhinga tsho dzinginywaho u avhelwa ṱhoho zwiṱukuṱuku . 
Mbadelo dzine dza badelwa nga muhumbeli u itela u ṱoḓiwa , u dzudzanywa na u bveledza rekhodo dzo humbelwaho , sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 22 tsha PAIA  . 
Ndi zwa ndeme u dzudzanya na u ṱuṱuwedza lushaka lwoṱhe u shumisana malugana na u ita uri hu swikelelwe pfunzo ya ndeme ya vhoṱhe . 
U sedza kha mbonalo ya zwithu zwa 3-D zwine zwa kunguluwa na zwi no suvha . 
Thendelo dzi tea u fhelekedzwa nga zwidodombedzwa zwa thivhelo  . 
Khwairi i nga imba tshikoloni , vhuṱamboni ha ya matshilisano na ha mvelele  . 
U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi ya tshiṱori nga u bula madzina a zwithu kha tshifanyiso hu u fhindula ndaela dza mugudisi . 
Shumisani maṱaluli aṋu kha u ṅwala ngaganyamvumbo ya uyu muthu . 
U khethwa miraḓo ya Komiti ya Wadi u imelela tshitshavha kha ṱhoḓea dza foramu ya IDP hu tea u ḓisendeka nga maitele a khwaṱhisedzaho vhuimeleli ha vhupo na ha matshilisano  . 
A huna mbadelo dzine dza itwa sa idzwo ndingo dzi tshi itwa nga fhasi mulayo wa lushaka  . 
Sisiṱeme ya tshigwada tsha vhadzhiamikovhe i tea u thusa nḓila ya u dzhenelela i re hone kha masipala ; u khwaṱhisedza demokirasi ya u dzhenelela na u engedza tshivhalo tsha vhathu vha re vhaṱuṱuwedzi nahone vha re na vhuṋe ha tsheo dza masipala  . 
Fhedziha , khani ya u humisela murahu na yone ndi ngoho , u wanulusa uri hu nga vha ho bvelela mini hu si na mbekanyamaitele ire hone zwino na zwone zwi a konḓa vhukuma  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhaswa vhoṱhe uri vha dzhenelele kha mishumo yoṱhe ine ya ḓo itwa nga Ḓuvha ḽa Vhaswa na u shumisa thikhedzo na zwishumiswa zwoṱhe zwe muvhuso wa ṋetshedza u itela u khwinisa vhudzheneleli havho kha ikonomi  . 
Thusedzo ya thekhinikhala ya mveledziso ya ndinganyiso yo livhiswaho kha fomuḽa ya ndambedzo ya pfunzo ya mutheo  . 
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na maanḓa a u ita vhulavhelesi kha madavhi oṱhe a muvhuso , hu tshi katelwa na ayo a re kha vhuimo ha mivhuso yapo na ya mavunḓu . 
Havha ndi vhone vhane vha shuma-vhathu vhane vha vha na mushumo na vhudifhinduleli kha mbekanyamushumo  . 
Dzithirasitii  . 
Muhwelelwa a nga kha ḓi ṋewa ndaela ya uri a songo tambudza vhone kana vhana vhavho lwa nama kana lwa maipfi . 
Vha nga khetha u sa ḓibula dzina arali vha sa todi u ḓibula dziṋa  . 
Kuitele kwa u fhodza a ku shumani na muthu fhedzi , hone ku shumana na fhethu hune muthu a dzula hone  . 
Mashangoni o bvelaho phanḓa , u fhungudzea ha phimo ya mbebo na u engedzea ha tshifhinga tsha vhutshilo zwi amba uri vhathu vha khou aluwa nga u ṱavhanya zwine zwa kwama mabindu , muvhuso , zwivhumbeo zwa matshilisano na vhathu nga nḓila i si yavhuḓi  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni  . 
Khabinethe yo dzhiela nzhele na u dovha ya vhilaedzwa nga u engedzea ha mpfu dza badani dzo bvelelaho nga mafhelo a vhege a Phaseka , he ha vha na khombo dza badani dzi linganaho 208 dze dza sia ho lovha vhathu vha 287 , musi dzi tshi vhambedzwa na tshivhalo tsha mpfu dza mahoḽa , tshe tsha vha tsho ima kha mpfu dza 193 kha khombo dza 148 . 
Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha i saathu u fhela phanḓḓa ha khothe musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , i fanela u swikela mafheleloni ayo sa zwine ha tou nga Mulayotewa muswa a u athu u phasiswa nga nnḓḓani ha musi lutamo Iwa zwa Vhulamukanyi lu tshi zwi ṱoḓḓisa nga nḓḓila iṅwe - vho o Tshitumbu tshi tea u bvalelwa ngomu ha tshifaro tshi sa dzheni muya nahone tshi dzheniswe ngomu ha bogisi ḽi sa vhonadzi  . 
Hezwi zwi nga itwa nga tshifhinga tsha musi mugudi a tshi shuma e eṱhe . 
Mulayo u no khou langula ndaulo ya zwa muvhuso u nga fhambanyisa vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho , dzindaulo kana zwiimiswa . 
Foramu yo sedza kha ṱhoḓea dza nṱha dzo fhambanaho dza muvhuso u itela u khwaṱhisedza nyambedzano na vhufarisani kha masia a themamveledziso , mveledziso ya zwitshavha , ikonomi i aluwaho , ṋetshedzano yamvelele , vhubindudzi na u rathisiwa ha thekhinoḽodzhi . 
Mazhendedzi a vhatsireledzi vha mulayo a khou shuma ḓuvha ḽoṱhe u vhona uri vhavhangi vhoṱhe vha maitele aya a vhugevhenga vha khou farwa . 
Mutshimbidzi u do tshintsha u ya nga tshifhinga , musi vhadzulapo vha tshi vho wana vhutsila , u difhulufhela na tshenzhemo ya u langula mbekanyamushumo nga vhone vhane  . 
U pfana na u gidimagidima a tshi raha bola . 
Hezwi zwi amba : hu na ndangulo nthihi ya nangiwaho ; dzangano lapo lo thomiwa nga ndila ya Trust i re mulayoni , Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani ; dzangano li na vhukoni ho teaho ha u langula ; pulane ya ndangulo yo pfaniwaho nga vhashumisani vhothe vha re hone ; hu na sisiteme yavhudi ya u langula . 
Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso dzi ṱoḓa uri PSC i sedzuluse SDIP dzayo ṅwaha muṅwe na muṅwe u itela u bvela phanḓa na u khwinisa tshumelo dzayo  . 
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi , ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani , lushaka lwo faranaho , u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe , vharema na vhatshena  . 
Minisiṱa Vho Nhleko vha ḓo bvisa dzimbalombalo idzi hu sa athu fhira ḽa 31 Phando 2017  . 
U vhala maipfi a foniki a kha fhungo na zwiṅwe zwibveledzwa . 
Mutsiko wa manic u fhira u sokou shanduka zwaho ha mamudi  . 
Vhugevhenga vhune ha itelwa vhafumakadzi na vhana vhu kha ḓi vha khaedu khulwane  . 
Khabinete yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha madalo ane a khou ḓa a Mazhendedzi a Phimo a u ṱangana na madzangano o vhalaho na khorondangi dza muvhuso . 
Phambano , vhuṅwe ha vhurangeli ha u fhelisa vhashai a vhu athu u vha na u kwamea hu ṱoḓeaho nga vhanga ḽa thusedzo ya muvhuso i songo tou livhanaho thwii  . 
Vhalangi vha thandela vha isa phanḓa na u vhea iṱo kha u tevhedzela nga vhavhuelwa kha mbofho dza khonṱhiraka  . 
Masheleni e a bvisiwa nga Sekitha ya Phuraivete na Muvhuso kha Zwipotso na u imvumvusa sa zwe zwa nekedzwa nga MBI nga 1999  . 
Ri anzela u zwi dzhia sa ngoho  . 
U vhonala u mutambo wa vhuhana arali ri tshi tou zwi sedza ! 
I sedzesa u thoma kha mulayo na u sa dzhia sia , i ṱoḓa kufarelwe kwo fhambanaho , kana vhukando ho khetheaho kha vhaṅwe vhathu kana zwigwada  . 
Luambo lwa hayani ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa  . 
Kha vhege yo fhelaho , zwishumiswa zwoṱhe zwa muḓagasi zwo siwa zwo funga nga bureiki na musi tshikolo tshi tshi bva . 
Arali dokhumenthe na zwṅwe zwi tshimbilelanaho na kiḽeimi zwa vha zwi saathu u ḓiswa nga murahu ha miṅwedzi miraru , kiḽeimi i ḓo haniwa . 
Tshumelo ya Muvhuso ya 2001 )  . 
Kha mashango manzhi ngweṋa dza dzonedzone dza khakhululo ya zwa mbalombalo dzi dzhia mishumo miswa na vhuḓifhinduleli  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓḓo ta nga ḽone ḽine , tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela  . 
Mutengo : R310  . 
Ri khou kunga vhaendelamashango vha si gathi vha kule kha shango u fhira zwine ra kona  . 
Mishumo na vhuḓifhinduleli zwi tea u sedzwa nga vhuronwane , zwa bulwa zwi khagala na u vhudzwa vhaṅwe  . 
Munna mupfufhi wa mbilummbi a hana muṱhannga a tshi dzula fhasi ha muri . 
Nṱhani ha izwo , vha saini vho tenda kha u tandula masia a ṱhoḓisiso maswa o ḓowelaho ane a nga konadzea sa fulufulu , tsireledzo ya fulufulu na thekhinoḽodzhi yo kunaho  . 
I ṋetshedza pfanelo , mbofholowo , maanḓa na tsireledzo ya vhathu vhoṱhe shangoni  . 
Heyi ndi mihumbulo ine ya ṱanganedzwa nga vhathu vhoṱhe , sa zwine zwa sumbedzwa kha Millenium Developmet Goals dza United Nations  . 
Ndi ḓo zwi itela vhaṱoḓisisi , ndi ḓo zwi itela vhorapfunzo avho vhane mbekanyamushumo iyi ya vha yo tea u vha zwone  . 
Fhedzi zwi tou vha khagala uri mbekanyamushumo iyi i tea u andiswa . 
Komiti dza Wadi ndi tshaneḽe ya nyambedzano dza fomaḽa vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Nga murahu , hu vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama Phalamenndeni . 
Hezwi zwi katela , kha tsumbo ya u thoma , mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe  . 
Tshumelo ndi ya mahala kiḽiniki na maongeloni a muvhuso . 
Mulayotibe u sedza kha u khwiṋisa pfanelo dza vhashumi na vhadzuli vha mabulasini . 
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati . 
Naa hu na mulambo ? 
Arali vha tshi khou shumisa fiḽipitshati kha vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe mbudziso mbili  . 
Tsumbo : kiḽasi i tshi sengulusa lushaka lwa tshibveledzwa kana lushaka lwa ḽiṱeretsha hu u lugisela u ṅwala , vha ḓo sedza kha tshivhumbeo na mbonalo dzatsho . 
Kha vha bule zwe zwa ita uri vha dubekanye mishumo nga nḓila ye vha ita ngayo khathihi na u i ṅwala sa sheduḽu , tshati ya mabaphathi kana nga u tou fha tsumbo  . 
Iyi yuniti ya ṱhalusa magudwa i ḓo shuma zwihulwane kha vhagudi vhane vha khou shuma kha Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha Muvhuso Wapo  . 
U shuma na zwikundisi kiḽasini , vhagudisi vha tea u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho sa zwe zwa dzheniswa kha Ndededzi ya u Gudisa na u Guda ha Vhukateli ( Guidelines for Inclusive Teaching and Learning ) ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo . 
Musi izwo zwo itea , maraga dzi fhelelwa nga mushumo wadzo wa u ṋea mafhungo  . 
Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ndi ya u ita zwauri vhaaluwa vhane vha si kone u diitela tshithu nga vhone vhane vha wane u thogomela ho teaho na u tikedzwa mitani yavho uri vha kone u bvela phanda na u dzula mitani yavho kha tshitshavha tshe vha tshi dowela  . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 11 : U vhala wo tou fombe . 
Vhagudi vha kona u u ita modele ya watshi . 
Mafhungo ane a ḓiswa nga komiti ya wadi a fhira kha mukhantseḽara wa wadi ane a ḓo a isa kha ofisi ya Tshipikara  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tou dikhethela u dzhenela kha komiti iyi  . 
Khaedu dzo raliho dzo angarela sekhithara ya phuraivethe . 
Vhunga mbuelo itshi ḓa nga kha u vhambadzelwa nnḓa ha tshumelo kha ṱhumano dza ndeme , khamphani dza Afurika Tshipembe dzi nga vhuelwa kha zwa thengiso khathihi na u shela mulenzhe kha mveledziso ya sekithara ya vhuendi ha kha dzingu . 
Tshiṅwe hafhu , zwiimiswa zwa u engedza zwa mimasipala ya 18 zwo swikelela odithi yo kunaho , zwine zwa isa tshivhalo tsha ṱhanganyelo ya odithi dzo kunaho kha 72 kha tshifhinga tsha zwino . 
Khabinethe i dovha hafhu u tamela mashudu vhe vha vhaisala uri vha fhole nga u ṱavhanya . 
Sa izwi fhungo i(li ( li ( la ndeme , zwiga zwi tevhelaho zwi d(o shuma sa tsumband(ila kha u sumbedza zwine mihasho ya tea u ita malugana na i(li fhungo  . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa ngaha khombo dza zwenezwino he vhana vha wanala vha tshi khou shuma mabulasini ngei Devhula Vhukovhela naFree State . 
Vha ḓivhofha u pfumbudza muraḓo muthihi wa komiti kha wadi iṅwe na iṅwe sa mutshimbidzi wa wadi , khathihi na u vha thusa nga mbadelo dza zwinamelwa na zwiḽiwa musi pulane i tshi thoma u shuma  . 
Vhathu vho ita mini ? 
Mafhungo e a tou ṅwalwa a fanela u vha o ṅwalwa nga luambo lu sa kanganyisi nahone lwo ṱambaho nahone ayo mafhungo a dovhe a tikedzwe nga nyolo hune zwa ḓo leludza kupfesesele kwa mafhungo  . 
Ndi zwifhio zwi konadzeaho nga u ṱavhanya ? 
Khoro yapo i tea u ranga phanda nyito dza CBNRM na u thoma tshigwada tsha vhashumi tsha CBNRM uri tshi shume na madzangano a kha vhupo kha dzimbekanyamishumo ya CBNRM . 
Hoyu u khou khwinisa Mulayo wa Zwikambi wa Lushaka , 2003 ( Mulayo 59 wa 2003 )  . 
Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi tshibveledzwa tsha phurosese ya vhupulani na mveledziso yo ṱanganelanaho  . 
Hezwi zwi sumbedza uri komiti dza wadi dzi nga shuma lu pfadzaho na uri dzi nga kona u shuma thwii na ndaulo yo phaḓalalaho ya yuniti ya masipala  . 
U shela mulenzhe hadzo hu khou vha hone nga kha Tshikimu tsha Maraga wa Mbambadzelannḓa na Thikhedzo ya Vhubindudzi ya dti , i shumaho kha u bveledza maraga ya mbambadzelannḓa kha zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe , khathihi na u kunga vhubindudzi vhuswa ha mashango a nnḓa kha shango . 
Ngauralo , ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu , tshine tshavha tshandeme . 
Muhweleli o bula zwauri ho ngo dela u vhiga mulandu wa u dzhiiwa ha mazennge fhedzi zwauri musi mazennge a tshi dzhiiwa o semiwa  . 
Bisi i nga kha ḓi takuwa tshikoloni nga 09:00 . 
Siaṱari ḽa zwitatamennde zwa mbilo ndi manweledzo a hani . 
Mushumo wa mbuedzedzo u khou ya phanḓa u itela u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo . 
Mihumbulosi yone nga ha vhathu avha itea u fhela . 
Tshivhalo tsho vheiwaho fhasi maelana na vhuendi ha mashangoḓavha tshi ḓo shuma fhedzi kha vhashumi vhane vha vha vhadzulapo zwavho kha Riphabuḽiki maelana na zwifhinga zwi bvelaho phanḓa zwo fhedziwaho kha Riphabuḽiki  . 
Ro tendelana uri mishumo i fanela u khwinifhadza madzangalelo a vhashumi ngeno , nga tshifhinga tshenetshi , a tshi khou bveledza mabindu o khwaṱhaho na tsiko ya mishumo  . 
Ri khou hana u tendela ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe kana muraḓo muṅwe na muṅwe u ri dzima tshikhala tsho ri fanelaho tshashu kha lushaka lwashu luswa  . 
Muvhuso u shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha sekithara ya ndaka , zwazwino wo no ṋetshedza nnḓu dza miḽioni u bva nga 1994 . 
U ya nga ha Mulayo wa Sisitee ya Masipala wa 2000 , u shela mulenzhe ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha khombekhombe kha u disaina DIP  . 
Mulanguli u fanela u dzhiela nzhele mihumbulo yeneyo phanḓa ha musi a tshi humbula uri u fanela u ita zwifhio . 
U lavhelesa notsi dza Themo ya 1 . 
Khabinethe i humbudza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe uri demokirasi yashufha vhadzulapo vhoṱhe tshikhala tsha u ṱahisa mbilaelo dzavho na u lavhelela zwivhuya kha nyambedzano dza u wana thandululo . 
U dzudzanya datumu yo teaho ya nḓisedzo ya mushonga muswa . 
Muthu muṅwe na muṅwe , bindu , na tshivhumbiwa zwo iledzwa u nga dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe ḽ a iyi website hu sina thendelo , nahone zwo iledzwa u rumela kana u linga u rumela zwi songo tendelwaho , na khoudu dzo bvaho nḓ ilani  . 
Ri ḓo dovha ra gudisa vhashumeli vha zwa mutakalo vha fhiraho 3 000 , nahone vha ḓo gudiswa kulangele kwa uvhu vhulwadze na u vhona uri vhalwadze vhoṱhe vha Lufhia vho farwaho nga tshitshili tshi sa pfi mushonga ( multi-drug resistant na extreme drug resistant ) vha a lafhiwa  . 
Ndi ḓo tama u swikisa ndumeliso kha vhoṱhe nga heḽi ḓuvha ḽa ḽihulwane . 
Humbulani ndi muthu ane ha funi u sia mushumo wawe a yo u dala  . 
Forestry Act a vha tei u ṅwalisa , sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea . 
Khumbelo ya tshifhinganyana i dzhia mi ṅ wedzi mivhili u ṅ waliswa  . 
Dokhumenthe i do kopelwa he vha khetha uri i ye hone  . 
U swika zwino , ndingedzo dza u pfukisela vhuṋe ha ndaka dzo bveledzwaho a dzo ngo bvelela kana u vha na mvelelo dzo lavhelelwaho , nahone zwikimu zwa vhuṋe zwa mikovhe ya vhashumi zwi shela mulenzhe zwiṱuku  . 
Zwi a konadzea u ita khumbelo yo ṱanganelanaho  . 
Hune ha vha ho wanala vhutanzi ha uri muhwelelwa u do kona u divhonadza , na uri hu tea u dzhielwa ntha zwine tshitshavha tsha vhuelwa ngazwo u itela u tsireledzea kha ndivho ya u fhungudza pfanelo dza muthu zwi ngaho zwa mbofholowo na tsireledzo a zwi shumi  . 
Tsha u thoma tshine ya ita i tshi vhuya phakhoni ndi u nyanyula idzi dziṅwe ṋotshi . 
Elekanyani nga zwiṅwe zwipuka zwine zwa shumisa mudzumbamo . 
U ya nga kuvhonele kwavho , vhunzhi ho raliho vhu nga shumiswa u nga vhanga dwadze naa ? 
Vha nga sethifayisa maṅwalwa avho kha tshiṱitshi tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa kana senthara ya u tou ḓiyela ya tsinisa ya GEMS . 
U itwa nyambo dza musalauno ha nyambo idzo dzine zwino dza thivhelwa u shuma kha masia a nga ho sa saintsi ya mashangoḓavha na thekinoḽodzhi na ikonomi dza dzingu na dza lushaka , zwi tea u vha vhuvhekanyandeme ha shishi  . 
Aya a fanela u vha mafhungo aṱanganedzwaho kha vhadzulapo vha no nga Portia Busisiwe Mrwetyana we a ṅwalela kha siaṱari ḽa Facebook nga ha u sa lingana ha vhathu Bekkersdal , hune ha vha mishashani , hu si na tshumelo , hu tsini na sababu henefho seli ha bada ine ya vha na zwoṱhe . 
Ndivho ya Mulevho a si u vhofha lwa mulayo mashango ane a u shumisa  . 
Arali khovhe dzi thethe nahone dzi tshi ḓo ḽiwa nga vhathu , kha vha ḓivhadze Port of Health  . 
Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila . 
Mushumo wo sedzanaho na mashango a bvelaho phanḓa ndi wa u shandukisa maitele a giḽobaḽaizesheni na a u konḓelela tshanduko uri a sumbedze nyimelo dzao na malaeli a mveledziso  . 
Ndangulo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe  . 
Dziphurofaili dzi tea u linda mugudi nahone dzi fanela u tshimbila nae kha nyendavhutshilo hawe hoṱhe ha tshikolo  . 
Kha vha ite khumbelo kha inthanethe . 
Hu nga itwa mini arali hu na khanedzano ? 
O swika o lenga vhukuma . 
Vha elelwe u katela na mbadelo dza ndaulo ya thandela kha mugaganyagwama , zwi no nga sa founu dzo itwaho , poswo , tshiṱeshenari tsha ofisini  . 
Tshikimu nahone izwi zwi lingwa hafhu nga murahu ha tshikhathi  . 
Zwiṅwe hafhu , ri livhisa ndiliso dzashu nga mbilu vhuṱungu kha miṱa yoṱhe na mashaka a vho ri siaho . 
U vhumba mafhungo e kha tshifhinga tsha zwino tsho fhelaho . 
Mapa wa nḓila u katela maga maṱanu o fhambanaho , luṱa luṅwe na luṅwe lu fhaṱela kha ḽitevhelaho  . 
Kha vha ise fomo kha muhasho we wa kungedzela tshikhala tsha mushumo . 
Haya maga a fanela u kona u itisa muthu muṅwe na muṅwe uri a kone u ita uri mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i kone u vha na vhuḓifhinduleli ho sedzwa kushumele  . 
Tshifhinga tshinzhi , kha atikili dza magazini , u takalela na u sa takalela na tshitaila tsha kuhumbulele kwa muṅwali ndi zwa ndeme , nahone zwi tea u ṱuṱuwedzwa kha vhagudi . 
Vhudifari hashu vhu do sumbedza u vha phurofeshinala hashu  . 
Kha ḽifhasi , vha swikeleli vha zwa mitambo vho ḓivhelwa u ṋea shango ḽine vha ḽi imelela mbonalo na vhuimo ha mashangoḓavha  . 
Vha fanela u vusulusa ḽaisentsi yavho ya u reila hu tshe ho sala vhege nṋa uri i fhelelwe nga tshifhinga . 
Fomo dzoṱhe dzi hone ofifisina iṅwe na iṅwe ya dzingu kana ya disiṱirikithi ya Muhasho  . 
Tsumbo 1 : Arali mutholiwa muswa a si na nd(ivho ya u ita mun(we wa mishumo ine a fanela u i ita , a nga d(i kwama man(walo a tsumbamishumo ine ya sumbedzisa mishumo ine ya yelana na yawe , kana a vhudzisa vhashumisani ngae kana murangaphand(a wawe kana vhot ( he uri a wane thuso  . 
Naa zwipiḓa zwoṱhe zwi re khombo zwo tsireledzwa , tsumbo , dzigere , vhareili vha dzitshaini , shafuti dza inzhini dzo ṱoṱomowaho ? 
Mbekanyamushumo dzi khwaṱhisedzaho u ḓidzima , dzo livhiswaho kha vhoṱhe vhatukana na vhasidzana , dzi fanela u wanala kha zwikolo zwoṱhe zwa muvhuso  . 
Tshifhinga tshinzhi kha vhege iṅwe na iṅwe , kha themo iṅwe na iṅwe na kha ṅwaha hu tou pfi fombe kha ngudo dza Nomboro , Tswayo na Vhushaka . 
Vhu ṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maḓuvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho  . 
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi . 
U thoma u shumisa ḽeḓere danzi , tshitopo na leḓere danzi kha madzina a tshi tikedzwa u shumisa maiti na masumbavhuṋe nga ngona musi a tshi ṅwala . 
Arali ha vha na vhane vha hanedza luswayo , Muṅwalisi wa Tswayo u ḓo vhidza muṱangano vhukati ha muiti wa khumbelo na muhanedzi kana vhahanedzi vha luswayo . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhe na muhumbulo wo ṱambaho nga ha zwine zwa khou bvelela kha mutheo wa tshibveledzwa . 
Feme idzi dzi ḓisa u hwala hu si vhukoni ha ndangulo fhedzi na thekhinoḽodzhi fhedzi na vhuimo ha zwikolodo na vhukoni ha u lambedza zwi vhulungwaho  . 
Kha tshitshavha tsha dimokirasi , u vha na milayo ya vhuḓifari havhuḓi zwi bva kha milayo i re khagala u bvaho kha muhumbulo wa dimokirasi  . 
Vhupfiwa vhu bvaho kha fhungo iḽi ha ya kha ḽiṅwe kana ha ṱanganya mafhungo vhu a kanganyisa nahone vhu tsitsa tshileme tshaho . 
Milenzhe ya phanḓa na ya murahu i a khwaṱha . 
U sa londola : U sa londola na u sa ṋekana nga zwo teaho zwa ḓuvha na ḓuvha zwa ndondolo ya muvhili na muhumbulo  . 
Ri isa phanḓa na u tikedza u vha hone ha Mulalo na thandululo ya dzinndwa . 
Thandela dzo vhalaho dza ḓana , nga mannḓa dza maḓi na tshampungane , dzi ḓo thomiwa na uri ndivho khulwane ndi ya u dzi khunyeledza kha miṅwedzi ya 12 i ḓaho . 
Yo tendelwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi zwo ṋwalwa uri a i tendelwi huṅwe  . 
A HU NA BUGU DZO RANDELWAHO IYI KHETHEKANYO  . 
Mbilo yavho i ḓo humiswa ya iswa kha muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo uri a ḓise zwidodombedzwa zwone a kone u i ḓisa hafhu . 
Kha vha kwame ofisi ya Tshipikara u wanulusa uri vhupfumbudzi ha u ṱanganedzwa lwa tshiofisi vhu ḓo farwa lini  . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho mashangoni a nnḓa vha nga ita khumbelo tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa tsha shango ḽene ḽo kana kha Embasi ya Afrika Tshipembe . 
Vhatholi vha tea u badela ndiliso kha mushumi miṅwedzini miraru ya u thoma nga murahu ha khombo  . 
Ri khou vha navho hafha zwino u itela u langa tshifhinga  . 
Inthaviwu dzo dovha dza vusa mafhungo nyengedzedzwa na zwithu zwi kwamaho u shumiswa ha maanḓa  . 
Ndingo ya maṱo i ḓo itwa vha sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana . 
Mulayo uyu u fanela u katelwa na kha man(we man(walwa a tshumelo dza muvhuso dzine dza fanela u tou t ( aniwa kha zwiimiswa zwa muvhuso u itela u swikelelea ha mafhungo nga vhadzulapo vhot ( he  . 
Kha tshipiḓa tshawo , muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi . 
Naho zwo ralo , vhuhwavho kha riṋe ndi vhuhulwane lune vharangaphanḓa vha vhubindudzi vha hayani na vha lushaka vho ḓiimisela u ri shumela kha vhuimo ha u eletshedza  . 
Zwiṱiriki na zwikolo zwi lavhelelwa u tikedza vhadededzi na u vha ṋea zwishumiswa u khwiṋisa kufunzele na kugudele zwikoloni . 
Oraḽa , maraga dza ṅwaha dzi bvaho kha U amba , U thetshelesa na U vhala . 
U sumbedza u pfesesa mbetshelo ya mulayotewa u elanaho na muvhuso wapo na u dzhenelela ha nnyi na nnyi Afrika Tshipembe  . 
MaAfrika Tshipembe a khou ṱuṱuwedzwa u shumisana na muvhuso u lwisana na nyimele ikonomi ya zwinou ṱuṱula u isa phanḓa nyaluwo ya ikonomi . 
Tshigwada tsha Tsedzuluso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo eletshedza malugana na zwa poḽitiki zwine zwa khou bvela phanḓa zwa Tsedzuluso . 
Vhaṱun ḓi vha nga shumisa mbekanyamushumo iyi  . 
Thandela dzo vhalaho dzo sedzaho kha u ṋetshedza maḓi kha tshumelo dza nḓowetshumo na miṱani dzi khou thomiwa kana ri nga ri dzi kha luṱa lwa ndugiselo u mona na shango . 
Afrika Tshipembe ḽi vhulungesa masheleni aḽo , mmbi , thekinikhala na vhashumi u ya kha u swikelela mulalo , vhutsireledzi na mvelaphanḓa kha dzhango ḽa Afrika . 
Vha humbelwa u ri rwela luṱingo kha Ndondolo ya Miraḓo ya GEMS kha 0860 109 900 arali vha tshi ṱoḓa zwidodombedzwa nga ha Vhulwadze ha Baiphoḽa . 
Kha Themo ya 2 vhagudi vho livha kha ; mielo i si ya fomala nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwa vhulapfu ; na u ela nga mithara . 
Tshitshavha ndi tshone vhane vhane dzangano la CBNRM nahone tshi tea u langula na u ita tsheo  . 
Vhurangeli uhu ha UN vhu lavhelelwa u engedza vhutsireledzi ha mutakalo ḽifhasi ḽoṱhe na u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi yo katelaho , zwine zwa shela mulenzhe kha u thomiwa ha Adzhenda 2030 ya Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu . 
Vha bveledze vhushaka na fulufhelo  . 
Kanzhi hu na khwaṱhisedzo ya mbuelo ya zwa masheleni , ngeno mbuelo dzi si dza masheleni dzi tshi nga ṋetshedza mbuelo dzavhuḓi - nga maanḓa kha nyimele dzine ho itwa zwa u fhaṱa vhukoni kana u ṋetshedza thekhinoḽodzhi  . 
Tshumisano kha tsireledzo yo engedzea , nga Dzangano ḽa Mulalo na Tsireledzo ( Organ on Peace and Security ) , Sisteme ya Tsivhudzo dza u Ṱavhanya ya Dzingu ( Regional Early Warning System ) , Senthara ya Vhugudisi ha zwa u Sika Mulalo ya Dzingu ( Regional Peacekeeping Training Centre ) na Tshigwada tsha SADC ( SADC Brigade )  . 
Zwisumbi ndi zwiswikelwa kana ndivho dza thandela dzi no ita uri hu vhe na u monithara , u sedzulusa na u ela uri thandela i khou swikela naa zwipikwa zwayo  . 
Ri fulufhela uri Phalamennde i ḓo kona u shuma nga u ṱavhanya kha u swikelela ṱhoḓea uri mulayo u khunyeledzwe u kone u ḓisa tshanduko  . 
Dziredzhisiṱara zwi katela dzibidi , rekhodo dza dathabeisi ya vhaḓisedzi , redzhisiṱara ya mbadelo , mabammbiri a ndaulo ya u vhala tshiṱoko , dzirasithi , ndaka na mutevhe wa ndaka . 
Ndi ngazwo Khabinethe i tshi dzhiela nṱha vhubindudzi ha R24 miḽioni nga vha Muhasho wa Dzibada na Vhuendi vha Gauteng u lugisa bada ya D904 , ine ya ḓivhiwa hafhu nga ḽa Evaton Road . 
Tshitshavha tshi wanaho thuso arali hu thandela madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dalela ngei Port Elizabeth nga ḽa 8 Lambamai 2016 u ita vhuṱoli kha mvelaphanḓa yo itwaho kha u bveledza themamveledziso ya vhuendi ha madini sa tshipiḓa tsha vhurangeli ha shango nga ha Ikonomi ya maḓanzhe . 
Memorandamu wa u Pfesesa vhukati ha Novartis , Khoro ya Ṱhoḓisiso ya Mishonga ya Afrika Tshipembe na Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , u vula nḓila ya u alusa tshikalo na ndeme ya ndingo dza zwa mishonga khathihi na u fhaṱa tshikhala tsha tsedzuluso kha dzhango  . 
U thoma ho vha hu muhumbulo wa uri tshe tsha takadza na u nyanyula vhana nga maanḓa ho vha hu u ḓivhona vha phanḓa ha khamera , nga maanḓa mishumo ye vha vha vha tshi khou shuma nga maanḓa kha u pulana na u ṅwala mushumo  . 
Mvutshelano dza Soweto , tshivhindi tsha u hanedza ha vhaswa zwo ita uri hu vhe na migwalabo ya shango ḽoṱhe , ye ya kandeledzwa nga khakhathi dza ndaulo ya tshiṱalula . 
Vhubveledzi na vhusiki a zwi tei u amba vilili na u dzhia tsheo nga vhunṋe  . 
Mitambo ndi yone tshiga tshihulwanesa tsha u fhaṱa lushaka  . 
U amba nga ha vhungoho ha zwa ikonomi na matshilisano zwine zwa ita madungo maṅwe a vha re khomboni vhukuma tshitshavhani  . 
Nyambedzano dzi kati na vhaṋetshedzi vha tshumelo vho kwameaho vhoṱhe u tandulula fhungo iḽi nga nḓila yavhuḓi  . 
Kha u hanedzana na tshiṱaṱamennde , vha tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vha khou hanedza  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u vhona uri ndivho dza Kyoto Protocol dza malugana na Tshanduko ya Mutsho dzi a itwa , na u vhona uri nyambedzano dza WTO Doha Developments Round dzi swikelela zwo teaho  . 
Ro kona u tandulula dziṅwe dza khaedu dza miṱani . 
Vha lingedza na u nngwanela bola i yo ṅwalwaho dzina ḽa Pele musi wa u fhululedza ḓuvha ḽanga ḽa mabebo . 
U vhea mutheo wa mulayo nga ha u sa vha na vhuifhinduleli na zwine tshelede dza vha dzo shumisa zwone  . 
Mvelelo dzine dza nga konadzea dza u sedzesesa kha gonya uhu a hu athu ḓivhea hoṱhe kana u vha na vhuṱanzi ha uri ndi hone  . 
Livhanyani tshifhinga tsha zwino na tsho fhiraho tsha maiti aya . 
Tshikimu ha Luhuhi 2012  . 
Hu na zwipuka zwiṱuku zwine na zwone zwa dzula matomboni a re mativhani a songo tsesaho . 
Zwi amba uri ndingedzo nnzhi dzo ṱangana u bva phanḓa hoṱhe dzo ṱoḓea u itela u bvisa nḓilani khovhakhombo  . 
Kha dziṅwe mbekanyamaitele dza ndaulo ya mulayo ya maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhe vha khethululwa kale dzo bviswa ngeno dziṅwe ndaulo dza mulayo dzo tikedzwa sa dzilafho ḽo teaho ḽa u khwaṱhisedza uri khethululano a i khou bveledzwa nga huswa kha tshifhinga tsha zwino na tshi ḓaho  . 
Tshi fha MaAfrika Tshipembe luvhanḓe lwa u ṱanganyisa thekhinoḽodzhi , zwine zwi a tshimbilelana zwa dovha zwa vha na vhushaka na u alusa mveledziso na u bvelela ha ikonomi u itela u vhuedza lushaka lwoṱhe . 
Elanaho  . 
Hezwi zwi do toda vhuimo ha vhuvhili ha vhupulani u sedza kushumisele kwa tshelede kha mihasho ya muvhuso  . 
U pulanela zwiko : U wana uri ndi zwiko zwifhio ( vhathu , zwishumiswa , matheriaḽa ) na zwivhalo zwazwo zwine zwa ḓo ṱoḓea kha u ita mishumo ya thandela  . 
A hu na mbadelo nga nnda ha musi muthu o shumisa mueletshedzi wa mulayo wawe  . 
Uri khumbelo yavho u tendelwe , bulasi yavho i fanela u dzharaṱelwa u ya nga maitele a tevhelaho . 
Tshumisano yo thomiwaho mahoḽa vhukati ha muvhuso , mabindu na vhashumi , i ḓivhiwaho sa Vhurangeli ha CEO , yo thusa vhukuma  . 
Kha vha humbele Deputy Information Officer wa muhasho wa muvhuso wo teaho uri a vha thuse kha u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa . 
U thusa vhagudi vha Gireidi ya 1 u vhona uri ndi zwigwada zwifhio zwine zwa khou dovholola , zwi a farisa u vhea tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe kha mabambiri o fhambanaho , kana u sumbedza zwi kha tshibogisi kha siaṱaria . 
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ṱalutshedze khonani yaṋu uri ndi zwifhio zwine na zwi funa na zwine na sa zwi fune kha khalaṅwaha iṅwe na iṅwe . 
Vhuḓifhinduleli ha zwa Poḽitiki 206 . 
Hezwi zwi vhidzwa u pfi ndi muvhuso wa mulayo  . 
U khwaṱhisedza ya u vhala nomboro thevhekano : Mudededzi vha vhekanya zwithu zwiraru 3 nga muduba . 
U bveledza mbekanyamaitele ya luambo nga u bveledza maitele , zwishumiswa , kushumele malugana na zwine ya toda u zwi swikelela  . 
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi . 
U sa dzhia sia : U fara vhaunḓiwa vhoṱhe u lingana hu sina u khethulula  . 
Muhasho wa Vhupulani na Tsedzuluso na komiti dza Zwigwada zwa ofisi dza Minisṱa zwi ḓo tshimbidza miṱangano ya vhoramafhungo u amba nga ha mvelaphanḓa ya mivhigo iyi . 
Kha vha ṋekane nga sambulu . 
Tshibveledzwa itshi a tshi kumedzei  . 
Madalo aya a ṋetshedza muvhuso tshifhinga tsha u kovhekana tshivhalo tsha vhurangeli ho thomiwaho u tandulula dzikhaedu . 
Kha Komiti ya Wadi muṅwaleli u na vhuḓifhinduleli ha u ṅwala maambiwa kha miṱangano yoṱhe ine ya vhidzwa nga mudzulatshidulo na Komiti ya Wadi  . 
Vhudzuloni ha u dzulela u ṋea vhagudi mafhungo a nomboro uri vha fhedzise , tshiṅwe tshifhinga kha vha vha humbele uri vha vhumbe mafhungo avho vhone vhane , u itela u sumbedza nomboro dzi re na vhushaka . 
Vhunzhi ha vhabebi vha shuma kule na mahaya avho  . 
Vhoṱhe vha shelaho mulenzhe kha nḓowetshumo ya dzithekhisi vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha dzhenelele mufhindulano na u wana thandululo ya mafhungo aya uri zwi sa kwame vhanameli vhane vha ḓitika nga tshumelo dzavhonga nḓila i si yavhuḓi . 
Fomo H : Ndaela na Nḓivhadzo nga fhasi ha ndima 18 ya Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998 . 
Sisiteme ya mahoro manzhi i tendela uri lihoro kana mahoro e a kundelwa kha khetho uri a vhe ane a hanedzana na lihoro le la wina dzikhetho  . 
Zwitshavha zwi khwaṱhiswa nga mveledziso yo teaho , zwihulu arali vha tshi khou shela mulenzhe kha thandela dzo no vha kwama  . 
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe , muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea  . 
Thoho dza mihasho ya muvhuso na zwiimiswa zwi anzelwa u vhidzwa nga komiti heyi uri zwi ḓe zwi vhige na u sumbedzisa uri tshelede yo shuma mini . 
Zwikwekwete zwoṱhe zwa nnḓa zwi tea u vha INMARSAT C VMS i shumaho nahone ine ya vhigela kha Marine and Coastal Management , nahone yo khwaṱhisedzwaho nga VMS Operations ya Marine and Coastal Management . 
Zwo ḓi ralovho kha zwirendo na nyimbo . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u buletshedza nzudzanyo , vha ambe uri phambano ndi mini na hone zwi fanaho ndi zwifhio . 
Vha ḓo fanela u ita mbilaelo nga u tou ṅwala kha mufhaṱi kana tshiimiswa tshe tsha vha ṋetshedza iyo nnḓu  . 
Ndi nga mini ri tshi ri ndi tshirendotshikhoḓo ? 
Sa izwi IDP yo itelwa u sumbedzisa zwithu zwa ndeme zwa tshitshavha , arali iyi mitevheṱhanḓu i songo livhanywa na zwitshavha i nga vha i si ya vhukuma kha kuitele kwa u pulana kwa CBP  . 
A hu na muthu kana tshigwada nga nnḓa ha khophorethivi ane a nga sumbedza nga nḓila iṅwe na iṅwe uri vha khou ita bindu ḽa khophorethivi yo redzhisiṱarisiwaho  . 
Bammbiri ḽa ṱhalukanya iḽi ḽi ṱuṱuwedza thandela nga u ṱalusa lememennde dzayo ya dovha ya vha ya ndeme kha u monithara mvelaphanḓa na u ita uri vhathu vha vhe na vhuḓifhinduleli kha nyito dzavho  . 
Fhedzi zwa ndeme zwa Embassy , High Commission kana Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha . 
I tea hafhu ya sedzulusa zwavhudi mishumo ya vhaofisiri vha mihasho  . 
Vhathu vhaṱuku vha isa phanḓa na u ita mushumo muhulwane kha tshitshavha nahone muvhuso wa dimokirasi wo ḓiimisela u bveledza vhaswa , vhane vha vha vharangaphanḓa vha matshelo na u vha vhathu vha tsireledzaho mbofholowo yashu yo waniwaho nga nḓila i vhavhaho vhukuma . 
Ri ṱanganedza themendelo ya ṋenḓila vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha zwa mutakalo ya uri hu na ṱhoḓea ya u sedzulusa hafhu Mulayo wa Mutakalo wa Lushaka , 2003 ( Mulayo 61 wa 2003 ) na Mulayo wa Ndondolo ya Mutakalo wa Muhumbulo , 2002 ( Mulayo 17 wa 2002 ) muhumbulo muhulwane u wa uri ndango na miṅwe mishumo i ye kha Minisiṱa wa Mutakalo  . 
Mudededzi u sumbedza kuṅwalele ( mvetomveto ) , u khakhulula , u ṅwala na u ganḓisa . 
Ro takala uri phesennthe ya kuphasele kwa Maṱiriki i khou gonya  . 
U ita zwauri vhawani vha tshumelo vha kone u swikelela mafhungo na u shela mulenzhe kha u dzhia tsheo  . 
Vhadzheneleloi vha fanela u kumedza pulane yavho kha pulenari  . 
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi , ya vhuthu , na nga ṱhonifho  . 
Khamphani dzi langwaho nga muvhuso  . 
Vhagudi vha nga shumisa khaphu yeneyo nthihi u kala na u humbulela uri ndi khaphu nngana dza raisi kana dza ṋawa kana dza muṱavha dzine dz nga ḓadza zwifaredzi yeneyo yo shumiswaho afho nṱha . 
Luambo lu shumiswaho kha u guda luambo lu thusa vhagudi uri vha u ṱanḓavhudza u pfesesa havho nga vhudzivha tshibveledzwa nahone a lu tei u sokou gudwavho lini . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u vhudzisa mihumbulo kha miraḓo ya tshitshavha u itela u wana mahumbulwa nga ha Mulayotibe kana u pfa kuhumbulele kwavho nga ha mafhungo a re a ndeme kha lushaka  . 
Musi vha tshi ita ngauralo , ndi fulufhela uri vhadededzi afha vha ḓo tshimbila navho , nahone sa zwine mvulatswinga ya Ndayotewa ya amba , kha hu dzhiiwe kha zwine vha nga kona  . 
U sumbedzisa ho fhelelaho hu kha Tsumbanḓila ya AICDD  . 
Phambano u mona na mashango i sumbedza ndeme ya u avhela thuso ya nnḓa kha mashango ane a vha na tshikhala tshihulwanesa  . 
Arali zwo ralo , kha vha ṱalutshedze lushaka na vhuhulwane ha mbuelo dzenedzo . 
Miṱangano iyi I nga kha ḓi rambwa nga mukhantselara ya wadi , Komiti ya wadi kana khantsela  . 
Kuhumbulele kwa Zwi sa Fani na zwa nga Misi ku tea u dzhielwa nṱha nga vhashumi vhoṱhe vha muvhuso  . 
Tsumbadzwadze dza asima dzi nga vha na vhuhali lwa vhege dzi si gathi nga murahu  . 
Huna ṱhoḓea ya u tshimbidza u fheliswa ha izwi zwipiḽa zwo fhambanaho zwa vhusimamilayo u itela uri hu vhe na u thomiwa havhuḓi ha muhanga wa vhusimamilayo u re hone na u vulela nḓila Mulayo muthihi wa Phalamennde une wa ḓo shuma kha Riphabuliki yoṱhe . 
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muraḓo wa phaḽamennde kana phaḽamennde ya vunḓu  . 
Kha khwiniso dzo raliho dziṅwe na dziṅwe ri fanela u ṱhonifha nzivhanyedziso dza muganḓisi dza mathomo  . 
Mutevhe wa u sedzulusa vhane vha tea u swikelela mafhungo u fanela u vha hone  . 
Muraḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala , fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwe-vho  . 
U thetshelesa a sa dzheneleli hu tshi ṱhonifhiwa ane a khou amba , hu tshi vhudziswa mbudziso na u amba nga zwe zwa pfiwa . 
Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza CIPRO  . 
Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe , u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo , kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo  . 
Maambiwa maswa 7 . 
Huṅwe u dzhenelela ha tshihaḓu ho vha u shandukisa guḽupu dze ra vha ro dzi ḓowela , na u shandukela kha u shumisa guḽupu dzi vhulungaho fulufulu zwihulwane  . 
Muvhuso u ita khuwelelo kha vhoṱhe uri vha shumisane na vha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe na u vhiga nyito dza vhugevhenga mahayani ashu na tshitshavhani . 
Khamphasi iyi ndi ya u thoma u vulwa nga Nethiweke ya Vhubindudzi ha Ḽifhasi . 
Naho zwo ralo , a si zwa vhukuma u lavhelela uri khanedzano na vhugevhenga vhuṅwe na vhuṅwe vhu fheliswe kha khothe yo vuleaho  . 
U guda ha mutheo  . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva ofisini ya tsini ya zwa badani  . 
Mafhelelo ane a bva kha idzo khethekanyo dzo ambiwaho nga hadzo ndi a uri khothe dza Afrika Tshipembe dzo shumisa mbetshelo dza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi kha u shumana na zwa vhuloi  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , vha sumbedze nḓila yeneyo na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwo teaho zwine zwa ḓo vha konisa u tevhedzela khumbelo yavho  . 
Zwi tshimbilelana na zwihulwane zwa NDP zwa u vhona uri hu na mavhusele a shumaho , tsireledzo ya zwa matshilisano na u sika mishumo . 
Zwi tea u pfeseswa uri u zwima vhaloi zwi itelwa u vhaisa vho pomokwaho vhuloi  . 
Ro amba nga ha masiandaitwa a lemelaho a khuḓano hu na zwihali na khakhathi dza zwa matshilisano hu tshi katelwa a khakhathi kha vhafumakadzi na vhana  . 
U swika zwino , ri na maitele o tou vheiwaho a dzilafho ane a vha one sumbanḓila ( dziSTG )  . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha na fulufhelo kha vhashumeli vha tshitshavha u ri vha do vha vha thogomelaho ndaka , tshumiswa na masheleni a Muvhuso , nahone vha lavhelela u ri vhashumi vha do fara kana u shumisa izwi zwothe vhe na vhudifhinduleli na u fulufhedzea  . 
Tshigwada tsho vha na mvelelo khulwane kha la Afrika Tshipembe nga ndila ya uri zwo do vha khagala uri u vusuludzwa ha mulayotewa hu khou todea kha ndivho dza u tsireledza pfanelo dza vhathu  . 
Hune Ndayotewa ntswa ya ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa lushaka kana wa vunḓu , uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o teaho nahone hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma  . 
Ndi zwa vhuthogwa uri vhashumeli vha muvhuso vha ite zwothe zwine vha laedzwa zwone u itela u ri hu vhe na ndisedzo dza tshumelo tshitshavhani nga ndila yo teaho nahone yo dzudzaneaho  . 
Ramabulana a humbela uri Potgieter na mmbi yawe vha mu thuse u dzhiulula shango ( lawe kha murathu wawe  . 
Mushumo wa muvhuso : u nekedza zwiitisi zwauri ndi ngani ho dzhiiwa tsheo idzo , u ita zwauri zwi leluwe kha vhathu uri vha wane mafhungo kha vhaofisiri  . 
Khethekanyo 322 na 333 ya Mulayotewa muswa i ḓḓo fhela nga yoṱhe arali milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana i sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓḓuvha ḽe Mulayotewa wa thoma u shuma  . 
Dzhenela kha Vhupfiwa nga Vhathu vhu itwaho nga Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka . 
Mapfanisi a tshifhinga tsho fhiraho a vhonala nga pfalaṱhaphuwi o . 
A ho ngo vha na mbekanyamushumo dza vhugidisi dzo itelwaho Vhurangaphanḓa ha Sialala kha ndaela ntswa ya ndayotewa . 
Ngauralo kha ri pfesesane arali u dzhena hu tshi haniwa kha vhuṅwe vhupo , kha ri kone u konḓelela zwi ri lengisaho kana tsitsikano ya vhuendi  . 
Hu na fhethu hune ha pfi Ngobi tsini na Hammanskraal , fhasi ha Masipala Wapo wa Moretele , vhathu vhane vha dzula kha vhupo uvho zwa zwino vho no vha vhaaluwa , vho no vha vha kale na u vha vhahoṱa . 
Phothifolio dzi ḓo fhambana u bva kha khoro u ya kha iṅwe zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza khoro  . 
Hu na nd(ila ine musanda vha amba ngayo hune arali u si mudzulapo wa henefho wa nga kundwa u pfa zwine vha amba zwone  . 
Nga murahu ha izwi Khomishini i ḓo dzudzanya muvhigo , une wa ḓo vha u na themendelo dza u fhedzisela nahone na mulayosiṅwa wo kulutedzwaho arali hu na ṱhoḓea . 
Hezwi zwi ḓo thusa uri hu kone u ṋetshedzwa mafhungo kana zwidodombedzwa nga ha maimo na zwpikwa zwo vhewaho zwa miṅwaha ine ya ḓo tevhela  . 
Sa tshipiḓa tsha izwi , vhuḓifhinduleli ha u pulana nga nḓila i pfadzaho u fhungudza mvelelo dzi si dzavhuḓi vhu kha thimu ya dizaini , hu si muinzhiniara wa muelelo  . 
Kutshilele kwa vhuponi ha mahayani khathihi na zwiimiswa zwa sialala zwi ḓo tsireledzwa hu tshi katelwa na pfanelo dza mirafho i re na tshivhalo tshiṱuku kana vhathu zwavho vhane vha tama u tshila vha tshi tevhedza milayo migede ya vhuḓifari ine ya kwamesa vhutshilo havho  . 
Achebe u khou lingedza u sa ḓivhadza ḽifhasi ḽa nga nnḓa fhedzi nga ha sialala ḽa mvelele ya Ibo , fhedzi na u humbudza vhathu vhaḽo nga ha siangane yavho na u ombedzela uri i na mikhwa minzhi nga ngomu hayo  . 
Kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe kha mutevhethandu , vhukando ho teaho hu fanelwa u dzhiwa  . 
Naho zwo ralo , khasitama i nga fulufhedziswa uri thaidzo dzothe dzi do lugiswa na uri mudagasi u do dovha wa vhuyedzedzwa hu saathu fhela awara dza fumbiliina , nga nnda ha kha maimo a songo doweleaho  . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu  . 
Maipfi oṱhe ane na ḓo tangedzela ndi madzina . 
Ni shumise maṱaluli kha u ṱalutshedza madzina oṱhe e na a shumisa . 
Kha Vhuimo ha Nṱha , hu na mbekanyamushumo dza u guda dza malo dzo ḓitikaho kha masia a u guda u avhelwa ha zwifhinga kha masia a u guda o randelwaho gireidi dzoṱhe na maimo oṱhe . 
Kudzdudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓidiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure  . 
Yo dovha ya amba zwe zwa ḓo reriwa kha Khonifarentsi ya Vhumatshelo ha Dimokirasi ya 1989 kha ḽa Afurika Tshipembe , u vhuisa vhafunashango u bva kha masia oṱhe a vhutshilo  . 
U vha na mutevhe wa sedzulusa rekhodo u sumbedzaho mbudziso dzo tandululwaho na dzo salaho dzo ralo zwi ḓo thusa komiti ya wadi na mukhantseḽara u ḓivha mafhungo ane a tea u shumiwa na o no tandululwaho  . 
Naho u dzhiiwa ha minwe zwi tshi ḓo itwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhuponi ha havho , minwe i ḓo sedzuluswa fhedzi Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i wanalaho Pretoria  . 
Komiti dza Wadi dzi na maanḓa a bvaho kha dziṅwe theo dza mulayo , u fana na Mulayo wa Zwikambi wa 2003 , une wa ṱoḓa uri Komiti ya Wadi i kwamiwe phaṋda ha musi ḽaisentse ya zwikambi i tshi ṋetshedzwa fhethu vhuponi  . 
Zwi nga itea uri Close corporation ( CC ) i vhe yo aluwa zwihulwane nahone uri i aluwe i tshi ya phan ḓ a , vhafaramikovhe vha nga tea u engedza masheleni a vhubindudzi kha CC . 
U shumisa ha fomaḽa ha zwiteṅwa zwa vhutsila zwi tea u dzheniswa kha ngudo ya Vhutsila ha u Vhona . 
Datumu dzo fhambanaho dzi nga vhewa malugana na mbetshelwa dzo fhambanaho dza uyu Mulayo . 
Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki , ndaulo kana khorotshitumbe , kana thendelano I sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa , yo dzhenelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka , I vhofha Riphabuḽiki hu si na thendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , fhedzi I tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho  . 
Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na mavu . 
Matshimbidzele a ndangulo  . 
U ḓḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo  . 
Mudededzi wa netibola o ṋea tshipiḓa tsha hafu tsha swiri mutambi muṅwe na muṅwe . 
Hone hu uri kha maṅwe masia , khamusi masia maswa , hune u sa tshimbila zwavhuḓi ha ikonomi nga u angaredza ha vhonala ho itiswa nga tshiitisi tshi sa ḓivhiwi,hu na ṱhoḓea ya u dzhenelela huswa na uri mbudziso ine nda ṱoḓa u i vhudzisa vhathu kha iyi nyambedzano ndi uri naa ri thasulula hani iyi thaidzo kana ri shuma hani na iyi thaidzo  . 
U ṅwala tshiṱori tshi sa konḓi kha fureme U ṅwala tshiṱori Tshiṱori tshi na mathomoni , vhukati na magumo U rekhoda maipfi na zwine a amba zwone , e kha ṱhalusamaipfi ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba , nz . 
Makhado o d(o wana thikhedzo u bva kha makhotsimunene na vhomakhadzi  . 
Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa kha themo ya 3 . 
Vhathu vhanzhi vha amba uri mitengo ya zwiḽiwa i khou gonyiswa nga mutsho u si wavhuḓi na gomelelo ḽine ḽa ita ḽi tshi fara zwiṅwe zwipiḓa zwa shango  . 
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa  . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea ofisini dza nganeavhutshilo ya mufu  . 
Ndi vuwa nga matsheloni na ya u gidima minete ya 30 . 
Malugana na miano yashu , ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho  . 
Maimo a vhuswikeleli ho fhambanaho na bennde dza phesenthedzhi dzo livhanaho nadzo dzi sumbedzwa dzo tsa nga matungo kha Thebuḽu i re afha fhasi . 
A Vhonani ndi musidzana  . 
Tsumbo : Vhagudi vha nga kona u ṅwala nga 2 na nga 5 kha giridi ya nomboro . 
Nḓisedzo ya maḓi ḓoroboni i ḓo fhungudzwa nga phesenthe dza 15 ngeno maḓi a tsheledzo a tshi ḓo fhungudzwa nga phesenthe dza 20  . 
Ndi vhuḓifhinduleli havho u shela mulenzhe kha u thusa vhaṅwe matshudeni vhane na vhone vha na ṱhoḓea ya thikhedzo ya masheleni . 
Khumbelo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo ṱaha . 
U wana mafhungo zwi nga itwa nga nḓila ya u tou davhidzana na vhaṅwe zwenezwi mafhungo maswa a tshi khou ḓi ṱanganiwa nao tshifhingani tsha u rekhoda  . 
Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi , nga kha u ṱanganya lushaka , kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe . 
Mbekanyamushumo dza maimo a nflha dza u guda , u funza na u linga  . 
PMS na IDP dzi a shumisana sa masipala saizwi dzi tshi elana na kushumele kwavhuḓi kwa masipala na nḓisedzo ya IDP , saizwi IDP u mutheo wa nḓisedzo ya tshumelo na nyaluwo ya tshitshavha  . 
Muhasho wa Vhudavhidzani u tikedza tshumelo dza khasho dza tshitshavha nga mitshini ya khasho arali tshumelo dzi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Muhasho  . 
U thoma kha 8 zwi a konḓa u fhirisa u thoma kha 1 . 
WIPO yo sika foramu i yelanaho na ndivho yapo na ngano  . 
Ri tshi fhedza vhathu vha dobela tshika yoṱhe ha sala ho naka . 
Muthu ane a vha muṋetshedzi wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala u fanela u vha o hweswa maanḓa a u vha muimeli wa tshitshavha ane a vha na thendelo ine ya bva kha tshitshavha , nahone zwi fanela u kona u khwaṱhisedzea  . 
Khethekanyo dzi re afho fhasi dzi ṋetshedzwa u ya nga nzudzanyo ya faili ya DHS yo tendelwaho  . 
Afurika Tshipembe i khou shuma tshifhinga tsha miṅwaha mivhili kha Khoro ya African Union Peace and Security  . 
Ri ḓo swikelela ndivho ya zwiṱirathedzhi ya zwashu arali roṱhe ra amba ngoho na u fhulufhedzeaho nga ha mishumo yashu ya ḓuvha na ḓuvha nga ngomu ha mihasho na mimasipala  . 
Vha nga khethekanya kiḽasi ya bva zwigwada , zwigwada zwoṱhe zwi ḓo sielisana u amba nomboro i tevhelaho . 
A nangeni kha maipfi a re tshibogisini . 
Khothe yo bula uri itsho tsho tea ngauri tshi ḓo thivhela-vho na vhaṅwe vhane vha ṱoḓa u vhulaya vha tshi ṱoḓa mushonga kha ṋama dza vhathu . 
U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho  . 
Hezwi zwi ḓo amba uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha ḓo ḓifhelwa nga u vha miraḓo ya sisiteme nthihi ya ndangulo ya ndindakhombo ya tshitshavha , ngeno avho vha wanaho malamba manzhi vha tshi ḓo kona u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha zwikimu zwa phuraivete zwa phensheni  . 
Hezwi zwi amba uri dzo thomiwa nga Ndayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde . 
Zwifanyiso zwo sumbedzwa nga nḓila ya u sumbedza ndumeliso , zwi tshi sumbedza vhuthihi . 
Musi huna mugwalabo , muraḓo muṅwe na muṅwe wa phambano ya zwi tevhelaho a nga humbela vhulamukanyi nga u ṅwalela komiti ya tshumelo dza ndeme : uri tshumelo ndi ya ndeme kana a si ya ndeme uri mushumi kana mutholi u shela mulenzhe kha tshumelo yo tiwaho sa tshumelo ya ndeme kana i si ya ndeme  . 
I tea u fariwa tshifhinga tshoṱhe u thusa Komiti ya Wadi u dzudzanya zwavhuḓi  . 
U bva tshi tshetsho tshe kha la Afurika Tshipembe ha vha na u pulana ha nyambo , maitele othe a tshanduko kha kutshilele , mveledziso ya nyambo dze dza vha dzo thudzelwa kule ndi zwone zwithu zwa ndemesa zwo sedzeswaho nga maanda  . 
Vhagudi vha nga kona u ita phetheni nga u gera zwivhumbeo kha bambiri ḽo petwaho . 
Kha vha rekhode mihumbulo i no ḓo ṱahiswa  . 
Hu nga kha ḓi vha na thikhedzo i no bva nnḓa ya u tikedza kutshimbidzele kwa CBP kha Ḽiga ḽa 1  . 
Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 I fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha miraḓo I bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza vhuimeleli ho teaho  . 
Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza mulangadzulo , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo . 
Kanzhi maipfi maswa na mafurase zwo vhonala zwo tea u bveledzwa nga vhathu vhe vha vha vha tshi khou shuma kha aya maṅwalwa . 
Hezwi zwi nga vha zwifanyiso na mafhungo a nomboro hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Nga maṅwe maipfi , maipfi a pfukisa vhupfiwa hu si mbuno zwa dzo  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza muhanga wa nḓisedzo ya themamveledziso wa U Shela Mulenzhe ha Sekithara ya Phuraivethe une wa ḓo endedza tshumisano vhukati ha dziSOC na sekithara ya phuraivethe . 
Fhedzi John Utaka ha ngo vhuya a konḓelwa uri a wane vhuimo kha thimu yeneyo nahone o vha mutambi wa dzi Super Eagles u bva nga 2002 . 
U ṅwala kufhelele kwa tshiṱori . 
Nṱha ha figara dza muambo na zwifanyiso , hu nga ingwa hafhu zwiteṅwa zwi no nga sa puloto , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzwi , muanetsheli , aironi ya ḓirama , fhethuvhupo na tshifhinga , u siwa muyani , nz . 
Kha la Afrika Tshipembe zwithu zwa ndeme zwiraru zwine zwa vhidzwa , u edana , tshirunzi tsha muthu na mbofholowo zwi sumbedza dimokirasi  . 
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Themamveledziso ya Lushaka i bvela phanḓa na u vha sumbanḓila kha zwa mishumo na u vha ṋenḓila kha nyaluwo ya ikonomi . 
Naa vha ṱoḓa vhege , maḓuvha mararu kana ḓuvha fhedzi ? 
Tshikolodo tsha muvhuso tshi vha hone musi muvhuso u tshi hadzima masheleni fhano hayani kana kha mashango a nnḓa u shumisa kha tshinyalelo dzawo  . 
Ro kwamana na vhaṅwe vhathu musi ri tshi khou lugisela ḓuvha iḽi  . 
Meisi ntswa yo dizainiwa uri i sumbedze ḓivhazwakale , sialala , phambano , mvelele na nyambo dza Afurika Tshipembe . 
Vhagudi vha nga kona u kopa na u engedzedza phetheni nga zwithu zwi fareaho na musi vha sa athu u tou kona u shumisa khirayoni kana penisela u kopa na u engedzedza phetheni nga u tou ola . 
U thivhela idzi thaidzo zwi ṱoḓa ndugiselo dza zwiimiswa dzi pfeseseaho , thendelano dza vhafaramikovhe dzine dza vha khagala , mbekanyamaitele i pfeseseaho ya vhuḓifhinduleli na mimodele yavhuḓi ya zwa masheleni u khwaṱhisedza u bvela phanḓa  . 
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Tsumbo 2 : Mutholiwa ane a tendela mirad(o ya man(we madzangano a polotiki u swikelela mafhungo ane vhadzulapo vhot ( he vha vha na ndugelo , fhedzi a hanela min(we mirad(o ya ( lin(we dzangano ( la polotiki u swikelela mafhungo eneo mathihi , u vha o kundelwa u n(etshedza tshumelo i linganaho kha vhadzulapo vhot ( he vha Afrika Tshipembe , hu sa dzhielwi nt ( ha dzangano ( la polotiki ( line muthu a vha murad(o wa(lo  . 
Ngona iyi yo itwa nga khole uri hu shumiswe zwishumiswa zwo ḓowelwaho zwa u shela mulenzhe , fhedzi-ha , zwishumiswa izwi zwi vha zwo dzudzanywa nga nḓila ine zwa ḓo konadzea u shumiswa nga wadi iṅwe na iṅwe kana muvhuso wapo muṅwe na muṅwe wo ḓiimiselaho u ṋea maanḓa na u pulana ha u shela mulenzhe , arali vha tshi nga thoma u pfumbudzwa  . 
Masheleni a fhiraho R74 miḽioni o vhetshelwa u shumiswa kha khaedu dzi livhanaho na zwa gomelelo , hu tshi katelwa na mililo ya zwenezwino yo tshinyadzaho khathihi na ṱhahelelo ya pfulo ya zwifuwo . 
Zwe khethekanyo iyi ya sumbedza ndi uri CBP a yo ngo tea u nyadziwa arali hu uri vha ha masipala vho ḓiimisela u shela mulenzhe ha tshitshavha ha vhukuma nahone hu tshi hwesa maanḓa na nḓivho , mbuelo dza CBP a dzi na vhukono , fhedzi-ha hu na tshinyalelo ya masheleni a no vhonala ane a tea u bva khathihi na mushumo u si na vhukono wa u dzudzanya zwithu  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha mvelaphanḓa ya khwine yo itwaho u swikelela zwipikwa zwa ndeme . 
Khaedu ine ya vha hone ndi ya u kona u wana mvelelo dzo dzumbamaho dza milayo na pholisi dzine dza vhonala dzi sa khou shanduka dza vhafumakdzi  . 
Milayotibe zwayo I sa kwami mavunḓu 75 . 
U sedzulusa gavhelo ḽa dzinnḓu na sabusidi u khwaṱhisedza uri zwishumiswa zwine zwa shumiswa zwi tshimbilelana na tshanduko dzavhuḓi kha mbekanyamaitele ya vhudzulo ha vhathu  . 
Riṋe ra balelwa u vha thusa ri vala bindu ḽashu  . 
Vha ṱuwe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa . 
Vharangaphanḓa vha mashango a shayaho , naho zwo ralo , vha nga si ḓitsireledze vhone vhaṋe  . 
Vhushaka vhukati ha mashango o belelaho vhu khou shandukiswa na u vusuludzwa nga huswa u itela u alusa Afrika Tshipembe na Afrika na u belela malugana na sisteme kwadzo dza dzitshakatshaka  . 
Nyendedzi ya ḽiga nga ḽiga ya u wana zwitatamennde zwavho zwa mobi Maga a tevhelaho a ḓo vha endedza u ya kha u swikelela mbilo dza vhone vhaṋe na zwitatamennde zwa mbadelo nga u tou puṱedza fhedzi  . 
Vha hashu , ndi tama u vha humbudza nga ha dziṅwe anivesari dzi si gathi dza ndeme  . 
RI KHOU SEDZA KHA U VHUSA NYITO DZA VHATHU FHEDZI RI ṰOḒA URI VHA PFE NA U TSHILA MUYA WA UBUNTU  . 
Vhathu vha dzhenelela nga kha nḓila dzo fhambanaho hu tshi katela u dzhenela miṱangano ya vhupfiwa ha nnyi na nnyi , u ḓisa maṅwalwa nga ha mvetomveto ya theo ya mulayo , musi hu tshi itwa milayo ya masipala  . 
Thekhiniki dzo sumbedzwaho afho fhasi dzi tendela vhagudi vhala na u shumisa nḓivho ya nomboro lwa fomaḽa . 
Izwi zwo do dzhiiwa nga murahu nga Afrika Tshipembe nga 1962  . 
Mivhigo ya vhaṱoli i sumbedzaho u tevhelwa ha kha ofisi ya vunḓu ya Zwa Mavu kana ofisi yapo c U alusa khonadzeo ya u bvela phana kha zwiwo zwihulwane  . 
Themo ya 1 i fhaṱa khontseputi na u pfesesa u ṱanganya na uri vhagudi tea u kona u ṱanganya zwigwada zwi linganaho . 
Mushumo muhulwane wa muvhuso wo vha u wa u shumisa , u tevhedza na u tsireledza , hu si uyo wa u vha zhendedzi ḽa mveledzo na muleludzi wa nyaluwo , sa zwine zwa vhonala zwino  . 
Musi hu tshi nangwa zwibveledzwa zwa u thetshelesa na u vhala kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe , hu tea u vhonwa uri i na zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo zwine zwa tea u funzwa kha themo yeneyo . 
Vhatholi vha tea u rumela Tshipi ḓa A tshaa fomo yo ḓadziwaho kha tshikwama tsha ndiliso nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo  . 
Vhafumakadzi vhane vhulwadze ha mbilu ha vha ho tou vha faresa vha do tea u ya u valisa tshubu  . 
U khwinisa zwi dovha zwa amba u vha na database i pfadzaho ya matshilisano lushakani lwashu  . 
Ndi tshipiḓaḓe tsha tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tshi so ngo swifhadzwaho A. 
Kha rowu ya vhuvhili , hu ṅwalwa wadi dzine dza khou lila thikhedzo nga u tou angaredza ya komiti dza wadi  . 
Dzikhamphani dzo kuvhatedzwaho nga BIDC dzi kona u swikelela zwishumiswa zwa bio-manufacturing zwo lugelaho u shuma , thikhedzo ya ṱhoḓisiso na mveledziso ya dziḽaborothari . 
Thandela ya Cornubia ya Dzinnḓu i khou ṋetshedza nnḓu dzine dza khou ṱoḓea nga maanḓa kha vhadzulapo vha KwaZulu-Natal  . 
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009 , ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000  . 
Maga kana zwiṱepe zwinzhi zwine zwa vha na ndunzhendunzhe zwine zwa ṱalutshedza nḓila ye zwithu zwa itea ngayo kana uri ndi nga mini maitele aya o itea . 
Kha vha vhone zwauri zwiṱirathedzhi zwo tea kha u swikelela tshipikwa  . 
Thendelano ya MERCOSUR-SACU i ṋetshedza vhavhambadzelannḓa vhapo tshikhala uri vha dzhene kha maraga wa vhathu vha fhiraho 280-miḽioni . 
Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma a vha muraḓo wa Buthano  . 
U nanga vhasidzana vhavhili hu tshi shumiswa u vhala tshidade tsha u vhala hu tshi bviselwa nnḓa . 
U ita tshiṱori tsha ene muṋe nga u vhala zwifanyiso . 
Vhashumi vho tendelwaho vhane vha vha na vhuḓ ifhinduleli ha u dzhenisa mafhungo a tshiphiri o waniwaho vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri a vha fhiriseli mafhungo kha vhaṅwe vhathu . 
Rekhodo dzi tea u vheiwa dzi tea u vha dzo linganaho dzi sumbedze tsheo na mbuno kha tsheo dza khothe dza sialala ( u itela u tendela u itwa ha pfanelo iṅwe na iṅwe , sa tsumbo , pfanelo ya khaṱhululo kha dziṅwe ndaela dza khothe kana pfanelo ya u ṱoḓa tsedzuluso ya matshimbidzele a khothe )  . 
Guḽukhousu ndi tshiko tshihulwane tsha nungo dza muvhili u bva kha zwiḽiwa zwi re na khabohaiḓireithi nnzhi  . 
Vha thaiphe dzinotsi kha themphuḽeithi ye vha i ita phanḓa ha muṱangano - izwi zwi ḓo ita uri zwi lelutshele vhathu vhoṱhe u dzi vhala na u dzi shumisa  . 
Eskom yo saina thendelano dza Thengo ya Fulufulu ya Tshifhinga Tshipfufhi ine i ḓisa muḓagasi wa u ḓadzisa u itela hu tshi vha na ṱhahelelo musi hu tshi khou shumiwa na uri hu kone u vha na nḓisedzo ya muḓagasi wo linganaho musi u tshi khou shumisesiwa . 
Ni kone u ṅwala ngaganyamvumbo ya uyu muthu kha bammbiri ḽa mvetamveto . 
Tsumbo , arali vhuphara ha muṋango hu tshi eḓana na 20 na vhuphara ha desike vhu eḓanaho vhulapfu ha oenisela dza 8 , muthu a nga si kone u amba uri kana muṋango wo ṱanḓavhuwa u fhira desike . 
A tshi amba uri iyi nyimele , i ḓo ita uri zwi konḓe u sia nnḓa vhathu vha vhurereli ha Pagans kha mulayosiṅwa une wa langula zwa vhuloi . 
Vhugevhenga uhu vhu itwa nga sindikheithi dza nnḓa ha mikano ya lushaka , ndi ngazwo hu na khuwelelo ya mashango manzhi ya vhushumisani ha dzingu na ha dzitshaka na u sainwa ha thendelano dza zwishumiswa zwa dzitshaka  . 
SARS Service Charter i ḓo ṋekedza maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa ḓo shumiswa nga vhuḓalo nga 2007 . 
Hezwi zwo katelwa kha Khoudu ya Vhuḓifari ha Muhasho  . 
U tshimbidza u khwiṋiswa na u shumiswa hu re nṱha ha inifurasiṱirakhitsha i re hone zwino  . 
Hu tshi iwa phanḓa , mabindu a ḓo vha na vhufarakani na muvhuso nga kha thandela dzi tevhelaho : u thomiwa ha Tshikwama tsha Nyaluso ya Vhulimi ; maanḓa a u tikedza thengiso ya vhuendelamashango ; u engedza tshivhalo tsha vhaongi vho pfumbudzwaho ; mvusuludzo ya u fhungudzea ha fhethu ha nḓowetshumo , zwihulusa ngei Vaal Triangle . 
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a u pfukisela na miaro ya u lulamisa ṱhaha . 
Na uri Minista vha ḓo vha vha tshi khou ṱanganedza Minista vha zwa Nnḓa vha Mexico nga ḽa 19 Luhuhi , vhoṱhe vha tshi ṱoḓa u thoma vhushaka ha mashango mavhili  . 
Nga ḽa 14 Lara 2016 , Minisiṱa Vho Nomvula Mokonyane vho rwela ṱari Puḽanti ya u Kunakisa Maḓi o Tshikafhalaho a Drakenstein he vha i ṋetshedza Masipala wa Drakenstein wa Kapa Vhukovhela  . 
Mivhuso ya Afrika i ḓo wana hafhu tshifhinga tsha u amba nga ha zwipiḓa zwa ndeme zwa Inthanethe hu tshi itelwa u ṱuṱuwedza u phaḓaladza hu eḓanaho na tshumiso ya zwishumiswa zwa Inthanethe . 
Vho vhona mbila fhasi ha matombo  . 
Vhafumakadzi nga maanḓa vho koniswa u vha na mushumo u vhonalaho kha thandela ? 
Ri khou vhona uri matshudeni vho teaho vha gude vha sa ofhi uri zwikolodo zwa murahu zwi ḓo vha thivhela uri vha khunyeledze pfunzo dzavho  . 
Pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho ndi kuitele kune mimasipala ya dzudzanya pulane ya mveledziso ya tshiṱirathedzhi lwa miṅwaha miṱanu  . 
Nṱhani ha izwo , hu na tsumbamushumo dzo bulwaho dzine madzangano o ḓivhumbaho a tea u dzi tevhedza  . 
Dziṱhoḓea dzi nga aseswa nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Kha vha shumise ngudo dza tshenzhemo ya fhiraho  . 
Muungo u no ongolowa sa luimbo lwa u luludzela ṅwana . 
Zwino , fhedzi , thaidzo ndi uri naho vha na ndalukanyo dza pfunzo , maḽekitshara manzhi a vha na ndalukanyo dza mushumo wo gudelwaho , tshenzhemo ya mushumo wo gudelwaho yo teaho na vhukwamani ha nḓowetshumo  . 
Tshivhalo tsha miraḓo ine ya tea u vha hone u dzhia tsheo kha muṱangano  . 
Nga murahu ha khaṱhulo : Maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga shumiswa nga murahu ha musi ho no vha na khaṱhulo kana sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhululamisi ya u vhuedzedza kha tshiimo tshe muthu a vha e khatsho u thomani , kana u vhuedzedza tshitshavhani kana mbekanyamushumo ya phanḓa ha u vhofhololwa . 
Mbekanyamushumo ya u Linga ( ML ) i tea u itwa nga tshikolo i tshi sumbedza datumu ine mushumo wa ḓo itwa ngayo . 
Zwenezwo-ha , ndi mafhungo a ndeme uri Vhaḓivhimakone vha vhudavhidzani vha dzhene kha haya mafhungo , vha tshi shuma na Mulanguli wa CBP vha tshi pulana fulo ḽa vhudavhidzani  . 
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya ndi zwifhio zwine mutsireledzi wa tshitshavha a nga sedzulusa zwone ? 
Kha GEMS ri dzula ro sedza u vha vha maṱhakheni . 
U rera nga vhuhulu ha u vhala ndaela nga vhuronwane . 
Tshikolo tshi no ḓivhea tsha England , Eton College , tsho swika he tsha thoma milayo ya u fhungudza vhuhwarahwara mutamboni uyu . 
U tiba bodo musi ri tshi bika  . 
Zwe zwa humbulelwa ndi zwa uri ṅwana o vha a khou vhulaelwa uri miṱuvha i ite mushonga . 
Fhedzi , komiti ya wadi i tea u dzulela u khwaṱhisedza uri masipala wo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo nungo dza u tandulula thaidzo idzo nga kha CDWs  . 
Ya wa nga mutshila ni tshimbila tshibuḽoko tshithihi fhedzi ni tshi ya bisini . 
Vhuvhusi vhu ḓaho vhu ḓo alusa thandela dza nnḓu dza mbuyelo yo ṱanganelaho dza khwine . 
Khumbelo kha komiti ya tshumelo dza ndeme u ita tsheo uri tshumelo dzoṱhe , kana tshipi ḓa tsha bindu ḽa mutholi ndi tshumelo ya u lugisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa  . 
Ndi sa athu khunyeledza , kha vha ri ndi ise maipfi a ndiliso kha muṱa wa mulwela mbofholowo vhane vha dovha vha vha axennḓe ḽa pfanelo dza vhathu , Khomureidi Vho Phyllis Naidoo vho ri siaho ṋamusi . 
Luambo lwa vhuraru lu nga vha luambo lwa tshiofisi kana luambo lusili . 
Vhufhufhi zwenezwo hu fhedzisela hu hone tshilwelwa tsha ndivho ya ḽifhasi ḽithihi na muḓi wa ḽifhasi muthihi une khawo zwikhala zwa ḓivhavhupo na zwa poḽitiki zwa ngalangala na mikano ya amba zwiṱuku vhukuma  . 
Tshanduko dza tshibveledzi dza phosethivi dzo ṱumanywa na u gonya ha maanḓa , na tshanduko dza tshibveledzi dza negethivi dzi tshi vhanga u fhungudzea ha maanḓa zwi tshi tshimbilelana na ndeme  . 
Idzi dzimpfu dzi pfisa vhutungu vhunga vhunzhi hadzo dzi tshi nga thivhelwa  . 
U fhaṱa themamveledziso ya u ṱunḓa gese ya mupo yo itwaho tshiluḓi na u engedza nyito dza u ṱoḓa matheriala muvhisi wa gese ine ya shumiswa mahayani ( hu tshi katelwa u ṱoḓisisa tombo ḽitswu ḽa vumba na mbulungelo dza gese yo bviswaho kha malasha ) u shandukisa u ṱangana ha fulufulu na u fhungudza u bviswa ha gese ya khaboni  . 
Mbuelo ya Tshinyalelo ya Ngalafho i wanala fhedzi kha fuvhalo kha muvhili  . 
Mutevhe wa thundu dzine dza langwa nga maitele a thundu dzi ṱun ḓwaho na dzi rengiselwaho mashango ḓavha u hone  . 
Ri fanela u lingedza u dzulo ro khuthala kha ṱhonifho na fulufhelo ḽe ra ṋewa ḽone nga vhathu vho ri khethaho na u ri vhea kha maimo aya a ndangulo na vhuḓifhinduleli  . 
U fhindula mbudziso nga ha data ire kha girafu ya lubaba . 
Uswikelela izwi , zwivhumbeo zwa vhukonanyi zwi ḓo thomiwa kha vhuimo ha lushaka , ha vundu , ha tshiṱiriki ( sekhethe ) na zwikoloni . 
U rumelwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 8 ya Mulayotewa wo fhiraho zwi tshi katela na u vhulaha na u vhewa hafhu ha mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo , zwi ḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa . 
Foramu yo ḓo vha ya shuma u khwaṱhisa maano a dzitshakhatshakha a saintsi a Afrika Tshipembe , vhuḽedzani ha vhutumbuli na thekinoḽodzhi . 
Muṱangano wa tshigwada wa awara mbili na vhatshimbidzi vha CBP , miraḓo ya Komiti ya Wadi na zwigwada zwa mushumo zwo thonwaho kha mvelelo iṅwe na iṅwe  . 
Talelani tshiitwa nga muvhala mudala . 
A huna na tshithihi tsho teaho u phumulwa kha fomo . 
Ndi maitele a sa konḓiho , a sa ḓuriho , a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo  . 
Mvelelo dza Khetho ya Komiti ya Wadi ndi ya muthu muṅwe na muṅwe , dzangano , vhane vha vha khomboni vhane vha wela nga fhasi tshi tea u vhetshelwa thungo tsha u kwamana uho na u vhiga murahu  . 
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 a dzi faneli u tevhedzwa nga nḓila I sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo . 
Honeha a dzi ṋekedzi zwidodombedzwa zwo leludzwaho mahumbulwa . 
Miholo na magavhelo arali mutshimbidzaifa o bulwaho o lovha kana o hana u tshimbidza ifa  . 
Khoḽomo ya u kala vhukoni i na tshikhala tsha u ṅwala arali tshipikwa tshi na khonadzeo ya u swikelwa  . 
Vhufarani ha matshilisano vhu dzula vhu tshikombetshedzi tshine roṱhe sa lushaka ra tea u vhu fhaṱa na u vhu khwaṱhisa . 
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i bva kha mitevhe ya vho nkhetheni wa mahoro a polotiki e a wana voutu dzo linganaho kha khethoguṱe dza Lambamai 2009 uri a wane madzulo kha Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde . 
Kha sia ḽa pfunzo thekhinoḽodzhi ya midia ntswa i nga vha hafhu na mvelelo dzi mangadzaho kha dziḽaiburari  . 
U ita ḽitambwa ḽa tshirendo a tshi tambela tshigwada tshawe . 
U isa phanḓa , mafulo a u ḓivhidza tshitshavha ndi a ndeme u fhungudza ṱhoḓea ya maṋanga fhano na seli ha malwanzhe , na u ombedzela vhuḓifari ha u vhulaha nḓou nga tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U ela mvelaphanḓa kha mveledziso ya Madzulo a Vhathu : ṱhoḓisiso ya u ṱola tshanduko ya khwiniso ya mbekanyamushumo ya mikhukhu kha thandela dzo nangiwaho Afrika Tshipembe . 
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Masiandaitwa o vha tshinyadzo ya mabulannga khulu vhukuma zwa livhisa kha u lozwa matheriala a mupo na zwibveledzwa zwo dzheniswaho khemikhala , na , zwa vhuṱhogwa vhukuma , u lozwea ha vhutshilo  . 
Kha vha fhe vhadzulapo tshifhinga tsha u vha vhatshimbidzi . 
Ipfi ḽi nga shumiswa kha thinwaipfi nngana dzo fhambanaho ? 
Zwi nga tendelwa arali muthu o dzhia tsheo ya u sa shumisa Muṋetshedzi wa Tshumelo o Nangiwaho  . 
Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu ane a khou humbulelwa uri o ita vhutshinyi ha lushaka ulwu  . 
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika , sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango  . 
Huna zwiṱitshi zwa ndingo dza goloi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi  . 
Ro tenda , nahone ri kha ḓi tenda , uri ri shumela madzangalelo a nnyi na nnyi khwine nga heyi nḓila  . 
Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema , ine ndivho yayo ha vha u engedza vhashelamulenzhe kha sekithara ya vhubveledzi , zwazwino yo no thusa Vhoranḓowetshumo vha Vharema vha linganaho 22 na uri ho sikwa mishumo ya 1500  . 
Ri nga kha ḓi amba rari , u shanduka ha vhuyo hu so ngo lavhelelwaho , zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa yashu zwo lingwa zwenezwino , nahone tshiṅwe na tshiṅwe tsho phasa ndingo u sumba dimokirasi ine ya vha ya u vutsheledza . 
U shuma hu na dzangalelo ḽihulwane ḽa u fhaṱa DHA na vhashumi vhayo  . 
U dzudzanya adzhenda phanḓa ha musi muṱangano u tshi thoma  . 
Masipala u dzhia tsheo ya u fhaṱa tshiṱitshi tsha bisi tsini na fhethu ha u dzhena ḓoroboni kha sia ḽa tshipembe  . 
Muvhuso zwenezwo u a hana u tendela u bvelaphanḓa na u dzimiwa mafhungo ha khethekanyo khulwane dza tshitshavha tshashu  . 
U rengiswa ha tshiṱoko nga u ṱavhanya kana mathomoni a gomelelo zwi ḓo ḓisa tshelede ya u ṱhogomela bulasi kana dzinzwalelo , dzine dza ḓo thusa uri bindu ḽi bvele phanḓa tshifhinga tshilapfu . 
Ni vhona u nga kukaladzi kwawe na kurathu vho ḓipfa hani musi vha tshi swika hayani . 
Samithi i ḓa nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou khwaṱhisedzwa kuvhusele kwo kunaho , vhuḓifhinduleli na nḓisedzo ya tshumelo dzo teaho kha vhathu zwavho vha dzhango ḽa Afurika . 
Arali Komiti ya wana mulandu MP , i nga mu ṋea khaidzo kana mulifho  . 
Maitele a ndaṱiso a zwino , ndi uri maitele a ndaṱiso ya vhathu vho itaho vhugevhenga a tou nga ha khou shuma zwavhuḓi , ngauralo hu ṱoḓea maitele maṅwe maswa na phindulo  . 
Maga a ndugiselo dzo raliho dzi ḓo ḓisumbedza kha ndinganyo ya ndaulo , u bvisela khagala zwipikwa na tshiṱirathedzhi kha uri mvelelo dzi nga ṱuṱuwedza hani khoniferentsi , samithi na miṱangano  . 
Mupondiwa u tea u kwama mapholisa nga u rwela lutingo kha 10111 kana nga u ya tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i vha Tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya u linga ya ṅwaha woṱhe kha Gireidi ya iṅwe na iṅwe na thero . 
Thendelano i katela pfunzo ya nnyi na nnyi , maano a mbekanyamaitele ya pfunzo , magudedzi na pfunzo ya nṱha ya Vhupfumbudzi na Pfunzo ya Mishumo ya Zwanḓa na ya Thekhinikhala ( TVET )  . 
Mufarisa Minisiṱa Vho-Nel vho bvisela khagala thikhedzo yavho na thendelano yavho kha mbuno dzo bulwaho nga Minisiṱa Vho-Radebe,vha tshi khou ṱalutshedza uri Minisiṱa vho kumedza mihumbulo ya vhathu vhoṱhe nga ha Muhasho woṱhe  . 
Dziṅwe thikhedzo dzi katela vhukoni ha thekhiniki zwi tshi elana na Pulane dza Mveledziso yo Ṱanganelaho na mveledziso ya Fhethu ha Ikonomi ho Khetheaho . 
Mugaganyagwama wa Lushaka wa vhu 21 wa demokirasi iyingangoho uri anetshela mafhungo maḓifha a uri ri khou shandukisa hani shango na u khwiṋifhadza ri tshi lwisana na khaedu khulwane dza vhushai , ndinganelo na vhushayamishumo - zwihuluhulu zwi tshi khou itwa ngakha tshomedzo dzashu dzi ṱahelaho . 
U khwiniswa ha ndaulo ya mithelo na khuvhanganyo yayo ndi ḽiga ḽa ndeme kha u swikela khwiniso dza vhukuma dza muthelo  . 
Ro vha ri tshi ḓo vha ri songo kona u ita izwi arali hu si na u khuthadzwa na u tikedzwa ha vhuṱhogwa . 
A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe , kana u pwashelwa nnḓu , hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho  . 
Khumbelo ya u ṱunda moḓoro yo no shumiswaho kana fomo IE462 . 
Kha ndangulo ya ndondolo ya mutakalo vhashumelwa vha nnḓa ndi vhalwadze , vhatholi , na tshitshavha  . 
U shumisa thekiniki dzi tevhelaho musi hu tshi tandululwa thaidzo na u ṱalutshedza thandululo ya thaidzo u fhaṱa na u pwashekanya nomboro u davhula na u hafula mutalombalo U sendedza tsini na fumi . 
Ndivho ndi ya u sika zwikhala zwa vhatsila vha vhaswa uri vha ganḓise bugu dzavho dza u thoma , vha bveledze matambwa avho a u thoma , vha bveledze nyimbo dzavho dza u thoma kana vha ite maṱano avho a u thoma  . 
Nyalusatshikwama ya holo ya tshikolo  . 
Khumbelo ya u shumisa tshikepe tsha shango ḽa nnḓa ( hu tshi katelwa na khumbelo ya u fhirisela tshikepe , phemithi ya u fasha na ḽaisentsi ya malwanzhe a nṱha ) i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo , zwi tshi ya nga uri vho shumisa nḓila yone ya u ita khumbelo . 
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 i na memorandamu na mabambiri a thendelano ya ṱhanganyo o sikaho khamphani o ṅwaliswaho na Muṅwalisi wa Dzikhamphani  . 
Madalo maṅwe a 1 kha muṋetshedza tshumelo wa Netiweke ya GEMS U kavhiwa nga HIV , AIDS na malwadze a elanaho nayo u ṅwala tshakha dza maṅwalwa dzi ṱoḓeaho kha masia maṅwe a u guda  . 
U bvela phanda , u sa tavhanya u dzhia vhukando kana tsheo ine ya tea u dzhiiwa zwi tea u thivhelwa nga ndila dzothe kha vhuimo hu si havhudi vhune vhaaluwa vha di wana vhe khaho  . 
Muṱangano wa NACF wa vhuṋa wo tshimbila zwavhuḓi . 
Mushumo washu wa u swikela ndaela yashu nga u tevhedza ho khwiniswaho , tshumelo dzo khwiniswaho na u vha khagala na u kombetshedza u tevhela ho khwaṱhaho a zwo ngo guma na khathihi  . 
ETA yo dzhiela nṱha uri vhuendi vhu a fhambana nga u angaredza u mona na u fhambana nga u angaredza ha zwigwada zwa vhadzheneleli vhane vha ḓisendeka nga vhuendi nga iṅwe nḓila  . 
Ndulamiso ya izwi i fanela u itwa nga u ṱavhanya ; musi mbilaelo dzo no swikiswa , vhadzulapo vha fanela u ṋetshedzwa nḓevhe kha zwililo zwavho nahone hu fanela u ṋewa phindulo i sa kuli nungo  . 
U bvelela ha mbekanyamushumo dza Eskom dza u Fhaṱa na u Lugisa zwo thusa kha u vhona uri hu vhe na vhudziki na u fhelisa u khauwa ha muḓagasi  . 
U nwala tshitori tshi re na vhaanewa vha no tendea puloto na vhaanewa . 
Mutevhe wa tsumbo dza nyito kha Shedulu u a vhilaedzisanyana fhedzi u tea u ṱanganedzwa na u bvela phanḓa na u sedzuluswa nga Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso . 
Mushumeli wa tshitshavha u ḓo ṱo ḓisisa mulandu hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u vhigwa ha mulandu . 
U langula vhaḓisatshumelo vha no khou tikedza u iswa vhathuni ha CBP ; na vhashumela vhapo , vhadededzi , na tshiṱafu na vhalanguli vha mahaya a vhana vha na vhuḓifhinduleli ha u vhiga u sa farwa zwavhuḓi ha vhana na vhathu vhaṱuku vhane vha vha londota  . 
Lavhelela uri madzangano a tshitshavha a do tevhedza maga othe a u pulana matshimbidzele a bindu na ndangulo ya thandela . 
Zwiimiswa izwi zwi ḓivhiwa sa Komiti dza Wadi , na uri dzi ṋetshedza ṱhumano ya ndeme vhukati ha Khantseḽara dza Wadi , tshitshavha na masipala . 
Miṅwe mitambo ya u ṱhaḓula na zwipotso zwa tshikolo zwi fanela u kateliwa . 
Arali huna tshanduko dzi teaho u itwa , u fana na musi muraḓo o ṱutshela u vha muraḓo , u fhela ha ṅwaha wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni , fomo dza CK2 na CK2A dzi tea u ḓadzwa phanḓa kana nga murahu ha u shandulwa ha CC u vha khamphani  . 
DPME i ḓo lingedza u ita uri muthu uyo a swikelele fomo i nga nḓila ye ya humbelwa ngayo . 
Kha vha mabedzane na ramulayo wavho . 
Ha na mvula khulu . 
Vhunzhi ha phambano dzo vha dzo sendeka kha vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi . 
Hafhu ndi a ni fulufhela  . 
NYS nditshikonisi tsha vhathu vhaṱuku Afrika Tshipembe uri vha kone u vha vhadzulapo vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala kha shango ḽashu na udzhenelela nga nḓila yavhuḓi kha mveledziso ya shango ngeno vha tshi khou swikela mveledziso yavho sa vhathu na lwa phurofeshinaḽa . 
Ndayotewa ndi ndi yone mutheo wa tshitatamennde tsha bono ḽa Afurika Tshipembe , tshine tsha langa mbekanyamaitele na mishumo  . 
Fhedzi ho vha na nungo nnzhi dzo itwaho u khwaṱhisedza uri hu na vhuimeli ho linganelaho ha zwa mbeu  . 
Muvhuso , nga kha Pulani ya Mbuno dza Ṱahe , u khou shuma u ṱuṱuwedza nyaluwo na u sika mishumo nga u honolola zwikhala zwiswa fhethu ha zwiṱirathedzhi zwa ikonomi . 
Zwinzhi zwine zwa ḓo itwa ndi zwithu zwine muvhuso wa khou zwi ita zwino naho hu uri a zwo ngo tou ṱanganela zwavhuḓi  . 
Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo  . 
Mathomoni a miṅwaha-fumi ya mbofholowo , vhanzhi vho vha vha tshe vho khethululwa kha ikonomi ya shango na kha u wana mukovhe wa khwine wa mitshelo ya nyaluwo  . 
Kha vha tevhele tsumbanḓila dzi fanaho na vhupfiwa ha u tou nwalwa . 
Tshivhumbeo tsha muvhigo kana kunwalele kwa muvhigo . 
Talelani madzina a vhathu nga muvhala mutswuku , maṱaluli nga wa lutombo ni tangedzele madzina a fhethu nga mudala . 
Nga nyito , tshipikwa itshi tsho swikelelwa , hu si na nḓila ya maitele a tshiofisi a u funza murafho wa vhaaluwa uri u vhe vhafunzi vha vhaswa  . 
Heyi ndima i ḓo sedza kha u shuma ha milayo ya Batho Pele nga maanḓa kha mushumo une wa itwa nga vhashumeli vha muvhuso na Komiti dza wadi kha zwenezwo  . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa , nga tshumisano na vhaimeli vhawo mashango ḓavha , u thusa na u eletshedza mashaka a mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha . 
U Khwinisa Mutakalo- Dzimbekanyamishumo dza CBNRM dzi nga vha na mushumo une dza ita wone kha u khwinisa mutakalo wothe wa tshitshavha  . 
Vhafuni vha mitambo na vharengi ndi zwiṱuṱuwedzi zwa ndeme kha u ḓisa mbuelo ya vhuṱambo honoho fhedzi ṱhoḓisiso ṱhukhu dzo itwa khaho  . 
A vhathu vha khou ḓiphiṋa nga u ḽa  . 
Komiti ya Wadi i nga katelwa kha foramu iyi  . 
Ndo vhidza dzulo iḽi lo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhoṱhe , hu tshi katelwa matshudeni na vhashumi , vha wane tshifhinga tsha u thetshelesa zwi tshi khou tou itea musi muvhuso wavho u tshi khou amba nga ha zwithu zwine zwa kwama matshilo avho . 
Mbetshelo dza khethekanyo 1 na 2 dzi na vhushaka na iyi ṱhoḓisiso , sa izwi dzi na khethekanyo dzi ambaho nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga Mulayo . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi , vhagudi vha bvela phanḓa na u bveledza vhukoni havho ha u shuma na nomboro dza lushaka luṅwe na luṅwe . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i a korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi lwa u phasisa na ṱhanziela . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha mbekanyamushumo yo pulanwaho nga SAPO u thusa avho vha si na dziḓiresi dza hayani . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha khethwa nga nḓila dzo fhambanaho kha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni  . 
Luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze u vha hone ha iyo mbekanyamushumo na uri vho ṱanganedzwa u ṅwalisa kha iyo mbekanyamushumo  . 
Vhatshinyi , naho zwo ralo , vho vha vha kha ḓi kombetshedzea u dzhenelela kha ndingedzo  . 
Tshanduko khulwane dzi katela u vhumbiwa ha zwivhumbeo vha vhugudisi zwa lushaka , na u phasiswa ha milayo u khwaṱhisa mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mishumo ya zwanḓa  . 
Hezwi zwi a tea  . 
Vhavend(a ndi vhathu vhane vha sa t ( od(e u sumbedza uri vho vhaisala musi hu na lufu ngauri a si kanzhi hune wa vhona vhahulwane vha tshi khou lila  . 
Phetheni dzi nga kona u itwa hafhu kha ngudo dza Zwikili zwa Vhutshilo  . 
Kutshilele kwone- kwone na mveledziso ya vhaswa  . 
Naho hu na mutsiko kha ikonomi , ri khou isa phanḓa nyavhelo ya zwiko sa nḓila ya u sumbedza thikhedzo yashu nga u ṱanḓavhudza tswikelelo ya Pfunzo ya Nṱha , na pfunzo nga vhuḓalo . 
Mushumelavhapo , ṅwana na vhabebi vha u alusa vho dzinginywaho kha Khomishinari wa Ndondolo ya Vhana vha ta u vhewa ha ṅwana nga fhasi ha ṱhogomelo ya vhabebi vha u alusa ṅwana a wavho ho dzinginywaho  . 
Zwine zwa dzhiwa sa dzone nḓila dzo teaho kha u tandulula thaidzo . 
Vhathetshelesi - Muthu kana vhathu vha no thetshelesa , u vhala kana u sedza maṅwe maṅwalwa , tsumbo ; vhathetshelesi vha maṱano a u amba a radio kana khungedzelo dza TV . 
Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho , nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya . 
Mulayotibe uyu ndi wa u tsireledza vhaṋe vha mavu a tshitshavha , nga maanḓa vhashayatsireledzo kha zwitshavha zwa mahayani . 
Muvhilaeli u tea u d(adza fomo ya u n(walisa mbilaelo ( Fomo ya 1 ) , ine ya wanala kha ofisi ya ICD  . 
Sankambe tsha ri arali vha nga ri ḽa vha ḓo sala vhe vhoṱhe shangoni ḽavho . 
U livhalela uri vhaṅwe vha vhagudi vha nga ḓi ola zwone fhedzi vha kundelwa u ṅwala dzina ḽa tshipiḓa tsha furakisheni . 
Kha vha ise dokhumenthe kha Muhasho wa Mutakalo . 
U vhekanya zwithu u ya nga mivhala , zwivhumbeo na saizi . 
Komitiṱhanganelo ya maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari  . 
Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa u Khwiniswa ha Tshanduko kha Zwimela Phaḽamenndeni . 
A huna milayo i shumiswaho . 
Khabinethe i ṱanganedza u dzhenelela ha Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili kha u thusa zwitshavha ngei KwaZulu-Natal na Free State zwo kwamiwaho nga gomelelo . 
Maitela a vhagudi i ḓo tshintsha musi ṅwaha u tshi khou ḓi ya vhunga u pfesesa havho ha u tandulula thaidzo nga iyi nḓila , hu tshi ḓo vha hu tshi khou aluwa , na uri khontseputi dza nomboro i ḓo vha i khou bveledzea . 
Zwa u kala zwi si zwa fomaḽa zwa vhuleme hu tshi shumiswa zwa u kala zwi si zwa fomaḽa . 
Ngeletshedzo na mafhungo Arali mbudzisavhathu kana ndingo dza sumbedza uri vha khomboni ya thaidzo dza mutakalo , phurofeshinala wa ndondolo ya mutakalo u ḓo vha ṋetshedza ngeletshedzo ḽeneḽo ḓuvha  . 
Mivhuso ya Vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u kunga , u thola , u takusa , u sudzulusa na u pandela Miraḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu . 
Musi vhagudi vha tshi vhalulula na u dzudzanya zwe vha ṅwala , vha tea u shumisavho nḓivho yavho ya girama na ḓivhaipfi . 
Vha tea u dzhenisa vesheni ya Adobe Acrobat Reader 4 kana ya ntha kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF  . 
Hu nga ṱaluswa muthu kana tshithu  . 
Kha vha ntendele , vhueni vhu ṱhonifheaho , ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango  . 
Zwiṅwe zwiḽiwa zwi bvisa swigiri nga u ṱavhanya  . 
Kha vha nange kha muhasho muthihi kha tshigwada tshavho  . 
Luṅwalo lwa muraḓo wa muṱa lu humbelaho uri tshitumbu tshi endedzwe  . 
Vho dovha vha tendelana kha u ṱavhanyisa nyambedzano na khunyeledzo dza zwiṅwe zwishumiswa zwa mivhuso mivhili kha vhulimi , vhuendelamashango , mutakalo , fulufulu , maḓi na vhuthathatshili vhukati ha zwiṅwe . 
U kuvhanganya na u ṋetshedza mafhungo nga iyi nḓila zwi dovha hafhu zwa thusa vhathu u sedzesa kha zwine zwa khou ambiwa vhuimoni ha u ṱuṱuwedzwa nga mudzheneli kana vhadzheneli vhavhili vhane vha khou ambesa  . 
Vhupo vhune ha ḓo thusiwa ndi uho ha u mona na ṱhanganelo ya dzingu , themamveledziso , ndi zwone , na maṅwe mafhungo a kwamaho masia oṱhe u fana na a kilima na tsireledzo ya zwiḽiwa  . 
Khomishini ya Orange-Senqu River Basin i kati u bva nga ḽa 5 u ya nga ḽa 9 Nyendavhusiku 2016 ngei Emperors Palace kha ḽa Kempton Park  . 
Muvhuso washu u re na vhukwamani u dovha wa wana mafhungo nga u tou kwama vhathu vhashu  . 
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo ( Mulayo wa vhu 57 wa 2002 ) u ṱuṱuwedza Mavunḓu , vhathu na vhalimi u asesa na u thivhela kana u fhungudza zwiwo nga u shumisa zwitsivhudzi zwa mafhungo hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga kha vhathu  . 
Arali mudededzi a nga nanga tshibveledzwa tshilapfu tshi bvelaho phanḓa sa nganea , ḓirama kana fiḽimu u tsivhudziwa uri a nga tshi funza a sa imi u itela uri vhagudi vha sa ḓo hangwa zwidodombedzwa zwa puloto na vhabvumbedzwa . 
Ri kha vhuthihi na shango ḽa DRC kha u lwela vhutsireledzi haḽo . 
Minisiṱa wa Mapholisa Vho Fikile Mbalula na muṱa nga murahu ha u lovha ha mme avho , Vho Mama Emma Mbalula  . 
U itela u swikela ndivho dzashu , ri ṱoḓa vhavhonelaphanḓa vhanzhi na madzhendedzi a tshandukiso ane a vhonela phanḓa u fhira ndivho ṱhukhu ya u khwinisa lupfumo lwa ikonomi ya vhone vhaṋe ngeno vhunzhi ha vhadzulapo ngavho vho valelwa kha ṱhoni khulu dza vhushai  . 
Hu teavho na u nangwa nyito na phetheni dzo teaho Gireidi iṅwe na iṅwe . 
A hu na madzina a vhathu vho tiwaho ane a ḓo dzhielwa nṱha nga nnḓa ha musi zwi re afho nṱha zwo dzheniswa  . 
Zwa vhuṱhogwa zwi katela mveledziso ya vhuendi vhu shumaho zwavhuḓi , netiweke dza vhudavhidzani , tshumisano kha fulufulu na zwa maḓi , u ṱanḓavhuwa ha bindu na ṱhumano ya mbambadzo na mveledziso ya madzangalelo a fanaho kha tshitshavha tsha dzitshaka  . 
Mad(uvha ano Vhavend(a vha vho d(itongisa ngazwo  . 
Hezwi zwi amba uri vhakhantseḽara ndi tshipiḓa tsha mveledziso ya PMS nahone vha tea u ḓihudza nga mugaganyagwama wa masipala na IDP  . 
Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani , vhaswa na vhaholefhali . 
Vouthu ya mugaganyagwama i dovha ya sumbedzisa uri muvhuso , vhashumi na mabindu vha khou shumisana , zwi sa athu vhuya zwa vha hone , kha u wana nḓila dza u vhuisa nyaluwo na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhoṱhe . 
U vhala atikili ya muthu wa dzhiminasitiki . 
A vha ḓivhi uri vho ntsia khakhathini . 
Thendelanomviswa ya Vhana yo tendelwa nga Mbumbano ya Afrika nga 1990 nahone ndi tshishumiswa tsho ṱanḓavhuwaho tshine tsha bula pfanelo na u ṱalutshedza milayo ya vhoṱhe na nḓowelo ya maimo a vhana  . 
Mashudumavhi , ṋamusi maṅwe a mashango a khou ita poḽitiki nga ha dimokirasi  . 
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo nambatedza tshitika tshine tsha vha na ṋomboro ya tshiṱiriki kha ID yavho . 
KHA VHA DZHIELE NZHELE HEZWI : Tshipiḓa kana mafhungo oṱhe e vha ri fha one a ḓo vhulungwa nga nḓila ya didzhithala u itela ndangulo ya zwitatisitiki zwa dzikhumbelo na ndambedzo  . 
Bulani uri zwi vhonala nga nḓilaḓe , mivhala yazwo nauri ni a tama u ambara ngauralo naa . 
Kha shango ḽashu , ri ḓo ita hezwi zwoṱhe sa tshipiḓa tsha maitele a u vhea lushaka lwashu kha nḓila ya nyaluwo ya nṱha na mvelaphanḓa  . 
Kha vha femele nnḓa . 
Tshiṅwe tsha vhuḓidini uhu ndi mbekanyamushumo ya vhukoni ha khumbulelo na ndondolo ya maḓi i yaho phanḓa ine zwa zwino i khou ya phanḓa  . 
Hoṱhe , vhonkhetheni na vhakhethi vho sumbedza u konḓelelani hu no vhonala vhukuma siani ḽa zwa poḽotiki  . 
Yashu khushumusi i ḓo ḓa luvhili kha ṅwaha  . 
Mulayo wa Khothe Khulwane u khwaṱhisa vhulanguli nga u isa madzhisiṱiraṱa kha Khethekanyo dzoṱhe dza Khothekhaṱhuli fhasi ha ndango ya Muphuresidennde Muhaṱuli wa Khethekanyo i kwameaho . 
Arali vhusimamilayo ha vunḓu ho phasiswa kana u khwinisa ndayotewa , Mulangadzulo wa vhusimamilayo u tea u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa ndayotewa kana khwiniso ya ndayotewa kha Khothe ya zwa Ndayotewa u itela uri i ṱanzielwe  . 
Ri tshi inga , vhaimeli vhaṅwe vha wadi vha no nga miraḓo ya komiti , vhadzulapo khathihi na vhaḓisedzi vha tshumelo vha henefho wadini vha na mushumo muhulwane une vha nga ita siani ḽa kutshimbidzele kwa IDP  . 
Minista vha dovha hafhu vha tama u livhuwa bodo ine ya khou bva kha vhuḓikumedzeli havho na u khwiṋisa kushumele kwa phufhela  . 
U bvuda ha maḓi hu anganyelwa kha phesenthe dza 40 dza ndozwo ya maḓi nga lushaka nahone zwi ḓurela shango R7 biḽioni nga ṅwaha . 
Muhumbeli wa mushumo u tea u fhindula nga u fulufhedzea na nga nḓila yo fhelelaho kha mbudziso idzi  . 
Ho sedzwa Anekidzha G ya milayo ya tshikimu  . 
Hu nga ṱoḓisiswa nga zwo iteaho lwendoni zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi , khombo yo iteaho na zwiṅwe-vho  . 
A hu na muthu ane a ḓo ṱalula muthu na muthihi nga nḓila yo livhaho kana I songo livhaho nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwi tshi ya nga khethekanyo ṱhukhu ya  . 
Maitele a u modereitha o anganyelwaho na o teaho a tea u vha hone u itela ndeme ya u linga thero dzoṱhe . 
Ndi kona u fhindula mbudziso dza tholokanyanḓivho dzi no yelana na maṅwalwa . 
Vha Adidas vho ita bola ya tshiofisi ya mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA u bva nga 1970 . 
Komiti dza Wadi dzi tea u kwamana na mudzhiamukovhe muthihi kana u fhira musi dzi khou dzudzanya muṱangano  . 
Mbilaelo a i ngo tandululwa , zwo ralo khanedzano ya tshiofisi ine ya khou livhiswa kha GEMS i khou khwaṱhisedzwa . 
Kha vha vhee garaṱa dza tshiga tsha nomboro khulwane u mona na lufhera kana fhethu ha u tambala nnḓa . 
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho nnḓa  . 
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho u ḓisendeka lwa masheleni na uri ṅwana haho kha tshiimiswa tsha muvhuso  . 
Naho phambano dza ndeme kha matheriaḽa wa u fhaṱa dzi hone , tshaka dzoṱhe dza nnḓu dzi shuma , nga vhuphara , mushumo muthihi na ndivho nthihi  . 
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu  . 
Zwikhala zwi kungedzelwa kha a ya Zwikhala zwa Tshumelo dza Muvhuso ine ya vhekanywa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Tshitshavha  . 
Mutheo wa ikonomi ya zwa poḽotiki i kha mishumo ya muvhuso ine ya shandukisa khovhelo ya zwiko  . 
Zwiḽiwa zwa tshiswiṱulo zwine zwa itelwa vhashumisani nga tshifhinga tsha vouthu ya mugaganyagwama ine ya itwa nga mihasho ya muvhuso Phalamenndeni a zwi tsha ḓo vha hone . 
Zwipikwa zwa Mveledziso zwi Yaho Phanḓa zwi katela gemo ḽa u kona u vhona uri muṅwe na muṅwe u wana maḓi o kunaho nga 2030 , hu tshi khou dzhielwa nṱha fhungo ḽa maḓi kha nndwa ya u fhelisa vhushai ho kalulaho . 
Naho zwo ralo , kha nyimele iyi dokotela u tea u ela arali hu na dzilafho ḽi ṱoḓeaho  . 
Ri tea u litsha mafhungo a u fhirisela vhuḓifhinduleli kha vhaṅwe na u vhonana phoswo musi zwithu zwi sa tshimbili sa zwe zwa pulanwa  . 
Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa dzi shuma lwa miṅwaha ya 25 kha miri ine ya na miri , na miṅwaha ya 20 kha tshaka dza zwimela ṱhukhu , ho vhalelwa u bva nga datumu ye ṱhanziela ya vhuḓiṅwalisi ya bviswa ngayo . 
Kha koporasi , mirado i shuma yothe kha u lima na u rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi kana zwifuwo kha shango la tshitshavha . 
Khabinethe yo ḓivhadzwa nga zwo bvelelaho kha mushumo yo raloho . 
Mishumo ine ya itwa nga avho vhane vha kwamea vho yaho nga u fhambana i na ndeme  . 
Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mishumo ya Saintsi ya Mupo i a tenda uri huna vhathu vhe sa wane tshikhala tsha u wana pfunzo dza nṱha dzi ṱo ḓwaho nga Khoro uri vha kone u ṅwaliswa lwa phurofeshena ḽa  . 
Muhasho u tshe wo ḓiimisela u fhelisa muhasaladzo na u langa tshikafhadzo kha mupo washu  . 
Sa izwi mutheli wa muthelo o vha a tshi khou zwi ita u swika zwino , a nga kha ḓi si tsha zwi ita lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vhagudi vha ola mudavhi wa mbambe vha tshi langwa nga ṱhalutshedzo dzi re tshiṱorini . 
NDIVHO KHULWANE NDI YA U SWIKELA NDINGANO U YA NGA MBEU  . 
Maitele a ndangulo ya vhulamukanyi a tea u tevhedzwa musi hu tshi bvelela nyito iyi  . 
Gerani watshi kha gwati ḽa murahu ḽa bugu ni nambatedze maṋanga khaḽo . 
Ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine ra ṱoḓa u ṱalutshedza u itela u dzhiela nṱha zwiṱirathedzhi ? 
MaAfurika , vhafumakadzi na vhaswa vha khou ḓi ya phanḓa na u tambudzwa nga vhunzhi ha idzi khaedu  . 
Ri ḓo sedza hafhu mbekanyamaitele iyi u katela ngudo dzo gudwaho nga ṅwaha washu wa u thoma wa u shumisa  . 
Mbekanyamushumo dzi fanela u di vhandekanya na zwitirathedzhi zwa mveledzo zwa ikonomi na matshilisano zwa muvhuso  . 
Mushumo wanga : u nekedza zwithu zwa u hwala mashika zwine zwa do shuma kha u bvisa mashika ane a nga bveledza malwadze , u nekedza madi o kunaho kha zwitshavha zwothe , u sa humisa vhathu musi vho da sibadela vha tshi khou toda thuso  . 
Zwiwo zwa zwinozwino zwine ndi khakhathi dzo itwaho nga vhafarisi vha vhafunani zwo ita uri vhafumakadzi vhanzhi vha re na tshivhindi vha mihaga vha ambe vha tshi lwa na u kandeledzwa ha pfanelo dzavho . 
Ndi u ṱoḓisisa tshi no amba kha muvhali . 
Ndi nomboro i fhio ine ya ḓa murahu ha 82 ? 
Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga miraḓo ya 400 kha tshifhinga tshaḽo tsha ofisi tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999 , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 49 ya Ndayotewa ntswa . 
Naho mushumo munzhi wa u shuma na zwithu zwa 3-D u tshi vha wa u ita , mushumo u tea u khwaṱhisedzwa nga nḓowedzo ya u ṅwala . 
Ro ḓivhadzavho khungedzelo i eḓanaho R20 biḽioni fhasi ha Khethekanyo 12(i) ya Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo , wo itelwaho u tikedza thandela ntswa dza nḓowetshumo na vhubveledzi , na thandela ṱhanu na mmbili dzi re na ndeme ya vhubindudzi ha R8,4 bilioni dzo tendeliwa . 
U sudzuluwa ha Tshumelo ya Tshitshavha - ṅwahani ya fumi ya uthoma ho vha na mvelaphanḓa ya nnṱhesa kha u vhuyedza tshumelo ya zwitshavha yo thalanganaho uyo vha tshumelo ya tshitshavha yo ṱanganelanaho  . 
Kha Themo ya 3 , vhagudi vha isa phanḓa na u bveledza luambo lwa u ṱanganya ha u dovholola . 
Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde kha u ita khuwelelo kha lushaka uri lu vhee vhashumi vhararu vhane vha tshee vho fashiwa fhasi mavu na miṱa yavho mihumbuloni na thabeloni dzavho . 
Kudzudzanyele kwa Faela dza DHS kwo tendelwaho . 
Kha vha vhone zwauri mihasho ya muvhuso i khou shumisana yothe  . 
Halwa vhu vhanga dzinndwa , mafuvhalo na dzimpfu  . 
Zwidodombedzwa zwa bannga zwine zwa vha kha luswayo lwa bannga lwa tshiofiso zwi nga shumiswa u bvisa tshelede kha akhaunthu ya mufhurwa uya kha akhaunthu ya zwigevhenga  . 
Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo na mbekanyamushumo nnzhi dzine dza khou shuma dza u ṱuṱuwedza u thomiwa na u bveledziswa ha mabindu maṱuku , ane a ḓo shumiswa kha u tikedza mabindu kha zwi tshimbilelanaho na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 . 
Adzhenda i sumbedza zwiteṅwa zwine zwa fanela u ambedzanwa ngazwo  . 
Ndi fhethu hufhio hune ha vha tsini na tshikolo ? 
Muzika wa radio wo vha u nṱha . 
U ṅwala khephusheni ya nyolo kana tshifanyiso . 
U shumisa maṱanganyi kha u ṱuma mafhungo . 
Kha vha thonifhe divhazwakale ya vhathu , vhurereli na mvelele dzo fhambanaho na ndila dza kutshilele  . 
Fhedzi phoḽisi dzi langaho kunekedzele kwa ṱho ḓea dza tshumelo ya mabunga na u bviswa ha malaṱwa a dzi athu u fhedziswa nga sekithara ya mihasho yo teaho ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka , na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango  . 
U bva tshe ha vha na u khauwa ha muḓagasi mathomoni a ṅwaha uno , Eskom yo vha yo no ita mvelaphanḓa khulwane kha u thoma u shumisa Pulane dza Mbuno dza Ṱahedzayo , u khwaṱhisedza ṱhogomelo ya khwine ya zwishumiswa zwa u bveledzisa muḓagasi , u fhungudza mbadelo na u khwaṱhisedza uri hu na malasha o linganaho o vhetshelwaho thungo  . 
Khumbulelo ndi wone mudzi wa musi hu tshi vhaliwa ḓirama . 
Ndayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu  . 
Mbekanyamushumo dza mveledziso dzo fhelelaho dza vhaswa na vhafumakadzi , dzi katelaho u thivhela vhutshinyi ha matshilisano , ngauralo dzo vha zwithu zwa ndeme zwa nṱha kha nzulele ya u khwinisa u vusuludza mikhwa kathihi na mveledziso ya tshitshavha  . 
Ndi ralo ngauri hu na zwitatamennde zwe zwa sokou phasiswa hafha hu songo itwa tsenguluso ya matshilisano na kathihi  . 
Yo dovha hafhu ya humisela shango murahu kha vhuḽedzani na mashango ḓavha ane o vha o khethulula Afrika Tshipembe ḽa Khethululo  . 
U dovha wa ṱharamudza mambule ashu a zwa matshilisano kha avho vha shaesaho tsireledzo kha lushaka lwashu na u thusa u fhaṱa lushaka lune lwa katelesa vhoṱhe  . 
Mukhantseḽara wa PR u avhelwa wadi a ṋetshedza thikhedzo kha mukhantseḽara wa wadi kha mafhungo a elanaho na wadi kana komiti ya wadi  . 
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC uri i ṱanganedzwe kana u haniwa . 
U buletshedza vhulapfu ha zwithu nga u vhala na u amba vhulapfu ha zwithu zwa u ela zwi si zwa fomaḽa . 
Ndambedzo iyi i dovha ya thusa vhathu vha tamaho u engedza ndambedzo dzavho uri vha kone u swikelela zwikolodo na vhane vha tama uri vha tendelwe u koloda . 
Sa tsumbo , muhumbulo wa u phaḓaladza hafhu vhashumi vha zwa dzilafho u bva kha vhupo ha vhukati u ya kha vhupo ha madzingu , zwi na thaidzo khulwanesa  . 
Hezwi zwo vhewa kha mutevhe mathomoni a themo iṅwe na iṅwe . 
Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa ; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani . 
Mitengo ire ntha ya u renga a si ine yanga kundisa u shumiswa hafha ha zwifanyiso izwo kana vhulanguli ho Khwathaho  . 
Kha zwiito zwi ngaho izwo zwo bvelelaho kha vhuṅwe vhupo , khabinethe yo dzhiela nṱha zwo itwaho itshi vhilaedzwa zwihulwane nga khakhathi dzi yaho phanḓa , u thithiswa ha zwikolo na u fhiswa ha tshiimiswa tsha muhasho wa vhuendi kha vhupo ha Grabouw ngei Kapa Vhukovhela . 
Na vhabebi vhane vha lingedza u ṱanutshelisa vhana vhavho kha muṅwe wa vhabebi vha sika nyimele i sa konadzei tshoṱhe kha vha ṅwana uyo  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u khou engedza ṋetshedzo ya tshikhedzo kha vha re kha maṱiriki musi zwikolo zwo no bva , mafheloni a vhege na nga dziholodei  . 
Tshiṱirathedzhi tsha vhuendi ha tshitshavha tsha themo ndapfu a pulane dza mathomo a mushumo dzi elanaho dzi sumbedzaho mbekanyamaitele dza Masipala dza vhuendi ha tshitshavha  . 
U vanganya hu swikelelwa nga ngomu na hoflhe kha thero na masia a u guda  . 
Pharanomi : maipfi kha luambo ane a vha na vhushaka nge a vha a tshi bva kha mudzi muthihi . 
Zwo ralo ndi zwa ndeme vhukuma uri vha ambe nga ha zwidodombedzwa na mutengo wa dzilafho ḽine ḽa khou tea u itwa na dokotela wavho wa maṋo u itela uri vha kone u ḓivha arali vha tshi katelwa na u ḓivha nga ha mbadelonyengedzedzwa iṅwe na iṅwe ine vha nga tea u i badela . 
Mulayotibe u lingedza u sika vhukhakhi ha vhugevhenga ha vengo na tshipitshi tsha vengo na u vhea maga ane a ḓo thivhela na u lwa na vhukhakhi uhu . 
U rekhoda madzina a vho ḓaho  . 
U langula u shumiswa na vhuimo ha zwishumiswa  . 
Arali ṅwana a si wavho nga mbebo , kha vha ḓe na ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho . 
Nga tshifhinga tshithihi , hu khou shumiswa nungo nnzhi u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho . 
Khonferentsi ya u thoma ya Mbumbano ya Dzitshaka(UN) ya ndugiselo i ḓo farwa nga dzi 17 na dzi 18 Khubvumedzi 2014 . 
Division Liquor Products yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽine tshibveledzwa tsha bva hone , muṱun ḓi ha nga badeli R290 . 
Ngudo ya Mutakalo wa vhuṋe na wa tshitshavha i ḓo thusa vhagudi uri vha ite tsheo dzo dziaho , dza vhuḓifhinduleli na u ḓala mikhwa malugana na mutakalo wavho na mupo . 
Naa vho vhuya vha lingedza u wana nyadzimiso ya tsha bindu ḽiṱuku u bva kha zwiimiswa zwa kale na kale zwine zwa hadzimisa tshelede vha kundelwa ngauri a vha na ndindakhombo yo linganaho kana rekhodo yavhuḓi ? 
Zwidimela zwiswa zwa vhutsila ha maimo a nṱha zwo rengwaho nga Zhendedzi ḽa Zwiporo ḽa Vhanameli ḽa Afrika Tshipembe zwi ḓo rwela ṱari nga vhuya ṋaṅwaha  . 
Thasiki 5 Kha vha ṋee tsumbo dzo khetheaho dza uri tshitshavha tshi nga dzhenelela hani kha vhuimo uhu ha IDP , na zwiimiswa zwi re hone u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Mafhungo aya o khethekanywa a bva zwipiḓa zwiraru zwo vilinganaho . 
CBP i katela u topola vhatshimbidzi vho gudelaho u shuma na zwitshavha u vha thusa na u vha tikedza kha u shela mulenzhe kha u pulana zwitshavhani zwavho  . 
Kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Ngaka Modiri Molema ngei Devhula Vhukovhela , muvhuso wa lushaka u ḓo tikedza na u shumisana na Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika kha u tandulula ndambedzo ya themamveledziso ya maḓi na tshampungane . 
Minisiṱa wa Mutakalo hu si kale vha ḓo ḓivhadza ngaha fulo ḽihulwane maelana na izwi  . 
Zwenezwo , ndi tama u kwengweledza uri hu vhe na ṱhogomelo musi hu khou vouthiwa kha tshiteṅwa itshi  . 
Dzina ḽa muthu o nangiwaho u ḓadza tshikhala ḽi ḓo ṋekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala . 
Arali masalela o ambiwaho kha tshiteṅwa tsha 2 a tshi lingana , vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho kha vhurumiwa vha fanela u ṋetshedzwa ḽihoro kana mahoro a re na masalela a linganaho u ya nga mutevhe wa nomboro khulwanesa u ya kha nomboro ṱhukhusa ya dzivouthu dzo rekhodiwaho dza mahoro eneo nga tshifhinga tsha khetho dza u fhedza dza vhusimamilayo vhu kwameaho . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma u bva musi ḽi tshi khethiwa , ya u ya zwiendedzi uya khothe  . 
Naho hu na uri zwiimiswa zwoṱhe zwa phurofeshinala zwi a lingedza u swikela ndivho iyi , a zwi anzeli u vha zwo bvelelaho tshoṱhe , na uri nga nṱhani ha fokhasi yazwo kha vhugudisi ha fomaḽa , zwikolo zwa mulayo ndi zwone zwi bvelelaho zwiṱukusa  . 
Muthu kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwa u ṋekedza madzinginywa a mbuedzedzo ya mulayo u itela uri Khomishini i a lavhelese . 
U funza na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe , na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo . 
Tshikimu tsha Sabusidi ya Dzinnḓu tshi ṋetshedza nḓila nṋa dzo fhambanaho dza ndambedzo kha avho vhane vha fusha ṱhoḓea na vhane vha hola R3 500 kana ṱhukhu kha iyo nga ṅwedzi  . 
Vhagudi vha nga kona u ḓadza nomboro dzo ṱahelaho dzo ṋewaho nga zwivhumbeo zwo fhambanaho nga tshivhumbeo tsha mutevhe sa zwe zwa ṋewa afho nṱha . 
U kwamana na vhathu tshifhinga tshoṱhe malugana na vhukhwine ha tshumelo ine ya khou bveledzwa . 
U itela dzhielwa nṱha hu u itela u wana thendelo , vha fanela u kwama DME maelana na maitele ane a ṱoḓea . 
Ri fhululedza mupfufhiwa nga u katela , Charlotte Le Fleur wa Sekondari ya Worcester , na vhoṱhe vho dzhenelelaho kha mushumo u lemelaho  . 
U bva tsha ṅwaha wa 1994 , masipala wapo wo no vha tshiimiswa tshihulwane tsha u iswa ha tshumelo vhathuni . 
Ni muṅwe wa vhashumi vha khamphani ya u ola dzipulane dza dzinnḓu . 
Vhone vha nga ri , muio vhudzuloni ha mulilo , vha ri vho-Aiai vhudzuloni ha Vho-A(lilali  . 
Ngona dza hone dzi tea u tea masipala mugede , nahone izwi zwi vhonala i thaidzo khulwane vhuponi ha mahayani , hune vhathu vha tea u tshimbila nyendo ndapfu u ya na u vhuya  . 
Khethekanyo t ( hukhu ya ( 3 ) a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha milayo  . 
Ndi zwiendedzi-ḓe zwa nnyi na nnyi zwine vhafumakadzi vhanzhi vha zwi shumisa nahone dzithaidzo ndi dzifhio ? 
U phaḓaladzwa ha mavhungo a pfunzo kha khumbelo dzi bvaho kha zwiimiswa zwa mulayo u itela u dzudzanya , u londota na vhuḓifhinduleli ; u ya kha zwiimiswa zwi londotaho pfunzo ya mashangoḓavha u ya kha nnyi na nnyi  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisa vhuḓifari ha zwa masheleni vhu konḓaho u itela u langa zwibviswa zwi songo fanelaho na u vhulunga zwo teaho nga hune zwa nga konadzea  . 
Zwipikwa zwi katela zwa poḽotiki , zwa ikonomi , zwa matshilisano na vhushaka na vhadzulatsini  . 
Arali vho ṱala , kha vha de na maṅwalo a ṱhalano  . 
Ndivho ya tshikimu tsha Export Marketing and Investment Assistance ( EMIA ) ndi u lifhela vharengiselaho nnḓa iṅwe ya tshelede ye vha i shumisa musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine ya khou bvela phanda nahone vha tshi khou rengisa zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe , nahone vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe . 
Kha khethekanyo nnzhi dza vhaunḓiwa dzo sumbedziswaho , hu ṱoḓea afidevithi i sumbedzaho u ḓisendeka lwa masheleni . 
Nga thendelo ya Minista , muthusi wa khothe ya vhana he ndaela ya u dzhia ṅwana ya itwa . 
U sumbedza zwikili zwa mbeu na ndingano na zwa u humbula nga ndingano kha maga oṱhe a thandela ya mveledziso na zwishumiswa zwa u dzhenelela kha mbeu zwa ndingano  . 
Naa Komiti ya Wadi yanga i na mihumbulo ine ya ḓisa nga Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ? 
Vhubindudzi ha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi kha tsedzuluso dza HIV ho thoma nga 1999 musi u tshi khou shumisana na Muhasho wa Mutakalo zwe zwa ita uri hu thomiwe Vhurangeli ha Khaelo ya AIDS Afrika Tshipembe . 
Kha vha thome pulane i re khagala ya u tsireledza na u shumisa zwishumiswa zwa mupo  . 
Vhuendelamashango kanzhi ndi zwo miṅwedzi ya rathi kana ṅwaha  . 
Ee , vha a tendelwa u vhila tshelede ya vhuunḓi arali muṅwe wa vhabebi a sa iti vhuḓifhinduleli ha u unḓa ṅwana . 
Khabinethe i dovha ya ṱanganedza ndugiselo nga Muhasho wa Mutakalo ya u ḓivhadza maitele o vhalaho a u ṱhaḓula kha zwiimiswa zwine zwa vha hone zwine zwa katela u engedzwa ha u tsivhudza kha zwa HIV na AIDS , na maga a u fhungudza zwiwo zwa u pfukela ha HIV . 
Davhi : Maitele a Ndaulo na Vhurangaphanḓa Ndivho ya davhi ndi u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ha Tshumelo ya Muvhuso vhu pfalaho , ndaulo ya vhashumi , vhushaka ha vhashumi , na maitele a mushumo . 
Shumani na muṅwe nga inwi ( phathinara )  . 
Ndo takalela uri nyambedzano dzo khunyeledzwa na uri ho swikelelwa thendelano dza ndeme . 
U dzhenelela uhu hu dovha ha sedza kha u fhungudza tshinyadzo ya ikonomi na ya zwa matshilisano na zwiṅwe zwitshinyadzi zwi ḓaho nga u shumisa zwikambi nga nḓila i si yone , u vhekanyulula nḓowetshumo ya zwikambi khathihi na u engedza tshumisano vhukati ha masia oṱhe a muvhuso . 
Ndi khou ṱoḓa mushonga u siho kha fomuḽari u funwaho nga nṋe kana u re kha MPL ya tsumbamutengo ? 
Hezwi zwo rali , hoyu ndi muthu ane a vha ene amba dzi fhele kha zwine zwa fanela u vha kha adzhenda  . 
Nga 1910 , nga u vhumbiwa ha Yuniyoni , khuvhanganyo idzi dzo mbo ḓi vha Ḽaiburari ya Phalamennde  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha tsireledze na u ṱhogomela mupo u itela u vhulungela mirafho ya matshelo . 
VEP yo khetha u sedzana na vhafumakadzi na vhana  . 
Mufumakadzi Vho Nhlapo vho ri izwi zwi ḓo ita uri maitele aya a sa ṱuṱuwedziwe na uri a vhonale e mavhi nahone a siho mulayoni  . 
DSD , khathihi na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Lushaka ( NDA ) na Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe , vha ḓo vhudza zwitshavha nga ha mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza tsireledzo ya matshilisano dzi re hone na uri dzi nga swikelelwa hani  . 
Mbadelo dza tshumelo dzo Nekedzwaho nga vhathu kha mushumo wavho wo ḓoweleaho , tsumbo ; vhashumi vha mutakalo , vhoramilayo , akhautenthe na vhaṱoli vha dzibugu  . 
Vhuḓifari vhu si na bono vhu kwama miṱa i kundelwaho na u dzhiela fhasi vhuḓidini ha lushaka ha u engedza u shela mulenzhe ha vhorabulasi vha vharema vhane vha khou bvelela kha makete . 
U dzudzana zwa u vhalela u ya mivhala miraru yo fhambanaho . 
Ngeno hu na uri hu na vhuḓiimiseli ha poḽotiki kha sia ḽashu ḽa avhela tshelede nga nḓila ya i linganaho , ri nga kona fhedzi u ṋea masheleni madzangano o ṅwaliswaho  . 
Vhadededzi vha fanela u vhona uri vhagudi vha vhala zwibveledzwa zwinzhi vhukati ha ṅwaha . 
Mulayotibe wa Tsireledzo i bvaho kha u Tambudzwa i dovha ya sedzana na u tambudzwa hu itwaho nga vhathu vhane vha salana murahu kana u shushedza zwipondwa zwavho nga kha Vhudavhidzani ha eḽekiṱhironiki . 
Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe . 
Khabinethe yo ṱanganedza u sainwa ha thendelano dza 26 dzi eḓanaho R94 biḽioni maḓuvhani a Madalo a Tshiofisi nga Muphuresidennde wa China Vho Xi Jinping . 
Tsumbo dza Zwiteṅwa ho ambiwaho ngazwo Vhagudisi vhoṱhe vho vha vha tshi khou gudisa na vhagudi vhoṱhe vho vha vha tshi khou guda u bva nga Ḓuvha ḽa 1 ḽa ṅwaha ? 
Thendelano dzoṱhe hedzi dzo ṱanganedzwa nga Dzangano ḽa Vhashumi vha Yuno ḽa Dzitshaka . 
Kha vha ḓise luṅwalo lwa u khumbelo kha zwi ita zwi tshi liana  . 
Talelani maipfi a re kha tshifhinga tsha zwino . 
Mutsiko - Ḽeveḽe dza nṱha dza mutsiko dzi engedza mutsiko wa malofha lwa tshifhinganyana . 
Kha dzingu iḽi fhedzi shango ḽithihi ḽo ḓo dzheniswa ḽine ḽa vha Fiji  . 
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya ita themendelo kha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhunduleli ha zwa vhupholisa  . 
Vhasaini kha thendelano vha vhumba thimu ya ndeme ya vhashumisani vha nḓisedzo  . 
Ndayotewa yo thoma zwiimiswa zwi ngaho Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afurika Tshipembe , Khomishini ya Ndinganyiso ya mbeu na Mutsireledzi wa Tshitshavha vhe na maanḓa a ndayotewa a u ṱoḓisisa u pfukwa ha pfanelo dza Ndayotewa . 
U itela u vhona uri hu na u swikelelea nahone mulayo u khou shumiswa ino pfanelo , muvhuso u fanela u dzhiela nṱha nḓila dzoṱhe dzi pfalaho dza zwa pfunzo , hu tshi katelwa zwiimiswa zwa luambo luthihi , hu tshi dzhielwa nṱha- ( a ) ndinganyiso ; ( b ) u konadzea ; na ( c ) ṱhoḓea ya u tandulula mvelelo dza milayo na maitele a tshiṱalula tsha muvhala kha tshifhinga tsho fhelaho  . 
Vha ḓo wana ngeletshedzo na maga ane vha tea u a dzhia u khwinisa mutakalo wavho  . 
Nga nṱha ha izwo , zwi nga vhonala zwo tea uri hu farwe miṱangano na khokhasi khulwane dza mahoro , khokhasi dzi bvaho kha ḽihoroḽivhusi na kha ḽihoroḽihanedzi ḽihulwane uri zwi vhonale uri CBP a si mafhungo a ḽihoro ḽigede , khathihi na u tikedza kutshimbidzele  . 
Milifho i tea u khwathisa kha milandu ine ya dovhololwa  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha vhudzulo ha tshoṱhe . 
Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole I re mulayoni kha Riphabuḽiki . 
U thomiwa ha tshiṱirathedzhi sa zwe zwa sumbedzwa kha pharagirafu 7 ya hei White Paper ho bveledzwa ngeno ho ḓitika nga ngudo dze dza gudwa u bva kha mihasho miraru ye ya shuma sa tsumbanḓila  . 
Vhagudi vha ḓivha mbudziso na phindulo kha U thetshelesa vha dovha vha ita nḓowedzonḓowe nga vhavhili-vhavhili khathihi na mudededzi . 
U itela u engedza vhubveledzi nga huhulu , u sika mishumo na thengiselannḓa , ri kha ḓi tou bva u rwela ṱari luṱa lwa vhuṱahe lwa Pulane ya Nyito dza Mbekanyamaitele a Nḓowetshumo ( IPAP ) uri i vhe ndendedzi ya mishumo yashu . 
Tshiendedzi tshavho tshi fanela u itwa ndingo ya u tshimbila badani musi vha sa athu u tshi ṅwalisa nga dzina ḽavho . 
Nga u angaredza , tshiitisi tsho ṋewaho tshi elana na u shaya ha mvelaphanḓa ya phurosese ya u ṋea maanḓa  . 
DFO u ḓo vha ṋekedza tshiḽipi SAPS 523a na u vha rumela kha ofisi ya zwa masheleni tsha tshiṱitshi tsha mapholisa u ita mbadelo yo tiwaho ya R70 ya ṱhanziela ya vhukoni na R70 ya ḽaisentsi iṅwe na iṅwe ine vha tama u i vusuludza  . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a vha a fomaḽa ( U linga Vhagudi ) na a si a fomaḽa ( U linga ha Vhugudi )  . 
Iyi khethekanyo i ṋetshedza tsaukanyo ya ndayotewa ya WSA u itela u fha tsivhudzo kha mafhungo ane Khomishini ya tea u a lavhelesa musi i tshi khou ṱoḓa thandululo ya thaidzo ye ya ṋetshedzwa . 
Talelani nga fhasi maitimapfukeli a re mafhungoni aya . 
Ndau yo vha i tshi leluwa ngeno mbevha yo vha i tshi lemela  . 
U konisa tshitshavha tshapo tshikhala tsha u dzhenelela kha tshumisano u kona u kuvhanganya zwiṅwe zwiko zwa nyengedzedzo  . 
Naa fhethu hoṱhe ha u shumela ho tsireledzwa nga dzibodo , naa dzibodo dzo vhewa nga nḓila ine vhathu vha sa ḓo wa kana u piringedzwa nga zwithu ? 
Ro tea u ita nyambedzano hafhu ya thendelano iyi ngauri ya u thoma yo vha i na vhuṱudzeṱudze nga kha uri , vhukatini ha zwiṅwe zwithu , yo vha i si na mbetshelwa dza zwiimiswa zwa dimokirasi nahone hu si na nḓila dza u tandulula khanedzano  . 
Tsumbo , u sanda , u khethulula kana u kwanyeledza , u sa londola , u sema na u nyefula , u pomoka na u lavhelela zwithu kha mulala . 
Mufumakadzi ane a beba khosi hu sedzwa uri u bva mut ( ani wa vhuhosini nahone u fanela u vha e wa dzekiso  . 
Izwi zwi katela zwivhaḓwa zwa dzikhamphani dza Afrika Tshipembe , hu tshi katelwa na mikonde ya musuku ya u pembelela Comrades Marathon . 
U kumedza u thomiwa ha Komiti ya Vhueletshedzi nga ha mafhungo a VhaKhoisan ane a ḓo thusa muvhuso nga u dzhiela nṱha maitele a elanaho na zwitshavha zwa VhaKhoisan na vharangaphanḓa . 
Mushumo wa Bafanabafana kha tshitshavha ndi ufhio ? 
Kha miṅwaha yo vhalaho i tevhelaho ikonomi ya shango yo lavhelelwa u aluwa nga luvhilo lwo linganelaho  . 
Ri ḓo dovha hafhu ra vula lwa miṅwaha miṱanu uri hu ḓiswe mbilo uri mavu a vhuedzedzwe kha vhaṋe vhao , na u dzudzanya zwo siedzwaho musi hu tshi valwa nga 1913 kha miṱa ya Khoi na San . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho rwelwaṱari lwa tshiofisi InvestSA One Stop Shop ngei Kapa Vhukovhela vha khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli ha muvhuso kha u khwinisa kilima ya vhubindudzi Afrika Tshipembe , hune ha vha fhethu hu kungaho kha vhabindudzi . 
Khumbelo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya vhu 1 i nga iswa hu si nga tshifhinga tsha khothe kana nga ḓuvha ḽine a si ḽa khothe , arali khothe yo fushea uri muhweleli a nga vha na vhukonḓi arali khumbelo ya sa shumiwa nga u ṱavhanya . 
Vhagudi vha tea u vha na vhuvha ha khwine , ho khwiniseaho ha u pfesesa uri zwi khwine zwa dovha zwa ṱavhanya u vhala nga zwigwada zwa nga mahumi , nga fumbili , nga fuṱhanu na nga maḓana u fhirisa u vhala nga nthihi . 
Naho zwo ralo ho dzhiwa tsheo ya uri zwitatamennde izwo zwo engedza kha u ḓibula  . 
Muhumbulo wa mukano u elana na pfunzo ya u shuma zwavhudi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya Ṱhanziela ya Ḽifhasi ya Muvhala wa Swiri  . 
Zwisumbi ndi ndivho dzine dza sumbedza uri zwipikwa zwo swikelwa naa kana hai  . 
Kha vha dovholole maitele kha tshikalo tshi tevhelaho  . 
Vha dzhiele nṱha tshifhinga tshine vha ḓo tshi ṱoḓa u sedzulusa matheriala , u bveledza maṅwalo , u ḓa na mihumbulo na u ita ṱhoḓisiso uri vha kone u ḓilugisela nga vhuḓalo malugana na muṱangano  . 
Pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i nga vha na vhunwe vhukando vhu no dzula vhu fhethu huthihi hu na ndivho ya ndima heyi  . 
Kha vha vhale zwoṱhe nga ha u ḓisa mbilo kha tshikimu kha siaṱari 20 . 
Phanḓa ha Khaṱhulo : Maitele kana mbekanyamushumo ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga katelwa sa tshipiḓa tsha maitele a u haṱula . 
Sisiteme dza zwa ikonomi dzo kalulaho idzi Kanzhi dzi vha dzi theori nahone a dzi itei  . 
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho . 
Ndo vhudza Minisiṱa wa Mutakalo uri themendelo dzo itwaho nga ṋenḓila vhukati ha muvhuso na tshitshavha dzi thome u shumiswa nga u ṱavhanya  . 
Tshitshavha tshi ita tsheo dza kushumiselwe kwa zwishumiswa . 
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
U shumisa thekeniki zwadzo dza ndaulo ya dziphambano u vhona uri hu vha na thandululo yone-yone kha nyimele ya phambano ine i nga bvelela kha kushumele kwa Komiti ya Wadi  . 
Musi vha tshi vhala shedulu ya mbuelo kha garaṱa ya Z yo ḓaho na nyendedzi iyi , vha ḓo vhona uri hu na gumofulu ḽa muṱa wavho , na gumofulu ḽiṱuku ḽa muunḓiwa muṅwe na muṅwe o ḓiṅwalisaho kha Tshikimu . 
Vha tea u ḓipfa vhe na tshipiḓa tshihulwane tsha vhuṋe ha pulane idzi  . 
Yunithi ya Tshumelo dza Luambo i na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri mbekanyamaitele iyi i khou shuma na u eletshedza vhoṱhe vha kwameaho nga zwi re ngomu . 
Tsheo ya Vhulanguli ho teaho ya u sa tendela u dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho  . 
Zwikambi zwi a fhaṱela muvhilini  . 
Komiti dza wadi dzi tea u shumisana na CDW saizwi na Komiti dza Wadi na CDW dzo ṱumanywa nga tshitshavha na khoro zwidodombedzwa zwo tiwaho kha ndaela  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele  . 
Arali vha kha ḓi koloda DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi musi mushonga wavho u tevhelaho u tshi tea u ḓiswa , vha ḓo kwamiwa vha humbudzwa nga ha mbadelo yo salaho . 
Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki , tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo , u ya nga ha Ndayotewa na ndayo dza mulayo wa dzitshaka u no langula u shumiswa ha mmbi . 
Mbadelo ya vhuendedzi kanzhi i uuwedziwa nga hahelelo ya zwishumiswa kana zwishumiswa zwa maimo a fhasi  . 
Luṱa lwa 1 Ḽi ṋetshedza munangudzo wa mafhungo ane a swikelelea ane a shumisea sa mbuno ya u thoma phurosese ya u pulana  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano a vhudzisa mbudziso a tshi sumbedza u vhavhalela vhaṅwe . 
Tshinyalelo dzoṱhe dza thandela dzo anganyelwaho(dzo khethekanywaho u ya nga tshiko arali hu na u lambedza nga huswi hu lavhelelwaho )  . 
Tshiṅwe tshipiḓa tsha ndeme tsha u thomiwa ha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha Phalamennde ndi fulo ḽa radio ḽi ṱuṱuwedzaho u pfesesa ha tshitshavha ha mushumo wa tshiimiswa na u lingedza u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzhenele kha mushumo wa Phalamennde  . 
Ri a i shumisa kha u fhaṱa marambo o khwaṱhaho . 
Fhasi ha vhurangaphanḓa ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , muvhuso u kati na u phaḓaladza mbekanyamushumo ya themamveledziso dza lushaka dza ṱhiriḽioni yadzirannda dzo livhiswaho kha u honolola zwikhala zwa mishumo na u ḓisa tshumelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
U swikisa matheriala a mushumo wa muthu ene muṋe zwine zwa vha mvelelo ya tshivhalo tsha thuso i songo ḓaho na u sa ṱanganedzea u bva kha muṅwe muthu  . 
Naho zwo ralo , ndi na fulufhelo uri nga ngoho tshedza tsha nzumbululo tshi ḓo vha khavho  . 
Kha vha dzhie maga a u tsireledza nga u sa sia makhanḓela kana mulilo hu si na muthu  . 
Vhana vha khou ita mini ? 
Mbetshelwa ya Tshipiḓa tsha 2 tsha Ndima ya III ya Mulayo wa Ṱhirantsekisheni na Vhudavhidzano ha Eḽekiṱhironiki wa vhu 25 wa 2002 a i khou katelwa kha u shuma kha vhudavhidzano ha eḽekiṱhironiki huṅwe na huṅwe na milaedza ya data ine mushumisi a i rumela kha Muhasho wa zwa Muno nga kha webusaithi iyi  . 
Vhaṋetshedzatshumelo vha GEMS Rinakhonṱhirakananetiwekeyavhaṋetshedzatshumelo vhane vha ṋetshedza tshumelo dzo fhambanaho dza ndaulo na dza kushumele u khwaṱhisedza uri vha a swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme  . 
Nahone ro zwi ḓivha nga tshifhinga itsho uri izwo zwe ra vha ri tshi khou zwi lwela zwo konadzea nga maanḓa , nga tshifhinga itsho  . 
No tshimbila lwendo lulapfu lwa kharikhuḽamu heyi ntswa ya Tshitatamennde tsha Lushaka  . 
U topola na u shumisana kha thasululo dza ṱhoḓea dza tshitshavha na zwithu zwa ndeme zwi thusa kha vhakhantseḽara na Komiti dza Wadi u shuma thasiki dzavho  . 
Vhushaka ha u shumisana na Sekhitha dza Phuraivete- Avha ndi vhoramabindu vha phuraivete  . 
Mashango a Afrika a na milayo yo ṱanganaho , milayo iyi i dzhiela fhasi lutendo lwa vhuloi , na avho vhane vha tenda uri vhuloi vhu hone nahone vhu a tshila  . 
Ndango ya mikano - komiti ya mihasho yo dzhenelelanaho na vhukhwine ha thekhinoḽodzhi zwo khwinifhadza ndango mikanoni ya shango  . 
U ṋetshedzela u thomiwa na mishumo ya ofisi ya sisiteme ya Nḓivho Yapo ya Lushaka , ndaulo ya pfanelo dza vhane vha nḓivho yapo , u thomiwa na mishumo ya phanele ya Ngeletshedzo nga ha sisiteme ya nḓivho yapo . 
Kha vha dzhiele nzhele vhathu vho funzeaho vha kale na vhaswa  . 
Hun a nḓisedzo nnzhi ine ha nga dzhiiwa khayo arali hu tshi nga dzhielwa nṱha dziṅwe nḓila  . 
Vha na mavhudzi a no fana , a buraweni yo dombelaho  . 
I do tea u dzula i tshi tutuwedzwa na u tikedzwa  . 
Kha vha sedze Ndima ya 8 MUTEVHE WA MAIPFI  . 
Ni nga kona u ita tshigwada tsha fumi naa ? 
Vhatshimbidzi vha CBP vha tea u ḓivha zwine vha ṱoḓa u ita sa izwi izwi zwi tshi fhaṱa tshitshavha kha phurosese  . 
Kha vha sedze uri luvhemba luthihi lwa zwipikwa lu tea u bveledza lu no lu tevhela  . 
Kha muthu , mulayo une wa vha ṱhodzi ya nṱhesa une wa vha hone ndi , u tshi khou tou amba zwavhuḓi , vhuḓilisi ha muthu u fhira vhukoni ha khumbulo sa zwe zwa bulwa nga Vho Aquinas  . 
Tshivhalo tsha maḓuvha a re na mahaḓa . 
Kha u shuma na nomboro dza thevhekhano khalendara yo tea ngauri i tendela mugudi u amba nga ḓuvha ḽa 23 kana ḽa 31 ḽa ṅwedzi . 
Arali vhulwadze ha phirela ho ṱaha tshiṱirikini , ya nnḓu na tshelede yo ṋewaho u renga nnḓu  . 
U shandukiswa ha Mulayo wa Afurika Tshipembe wa Vhune u kombetshedza uri hu vhe na muano wa vhutsila  . 
Mishumo yaṋu ndi mihulu . 
Thendelano , dze dza sainiwa nga muvhuso , mabindu na vhashumi nga ha thengo ya zwishumiswa , mveledziso ya zwikili , pfunzo ya mutheo na ikonomi i sa tshikafhadzi mupo , zwi khwaṱhisedza tshipikwa tshi fanaho na vhuḓiimiseli ha u fhaṱa heḽi shango . 
Tshipikwa tsha u setsha ho vha hu u ṱoḓa u wana maṅwalo e a vha a tshi elana na mbadelo kana tshanḓanguvhoni malugana na thendelano ya u rengiselana zwiṱhavhane  . 
Livhanyani masia o fhambanaho dza dza zwthu zwi fanaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Zwo ralo , ino bammbiri a i na themendelo i re khagala dza u vusuludza mulayo . 
Kha bammbiri iḽi ḽa u shumela ri sedza uri phara dzi ṅwalwa hani . 
Hezwi zwi ḓo konisa Vhorankhoṱhiraka uri vha ṱumanye zwishumiswa na vhukoni kha vhunzhi ha vhashumisani na zwigwada zwi na dzangalelo u ya kha u tandulula thaidzo dzo ṱumanaho dza mupo wa zwikepeni na kha phendelashango hu tshi katelwa mafhungo a ndeme a lushaka na mikaṋoni . 
Vhathu avha vha 30 000 vha ḓo sedzwa lwa tshifhinga tshilapfu u itela uri ri kone u pfesesa zwithu zwi fanaho na vhugaraba , tshanduko dza mishumoni , u ya nṱha siani ḽa masheleni kha thanga dza miṅwaha yo fhambannaaho na zwidodombedzwa zwa u fhaṱwa na u pwashea ha miṱa  . 
Bugupfwarwa ya Komiti dza Wadi arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa , ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu  . 
A no wana phindulo nnzhi o wina . 
Vha wana vhugudisi ha mitambo yo fhambanaho na vhugudisi ha thuso thanzi , uri vha wane tshenzhemo ye vha tou i ita ngeno vha tshi khou tshimbidza mbekanyamushumo kha zwitshavha . 
Vhaṅwe vhathu vhane vha vha na dzangaleleo vha nga ṱahisa vhupfiwa nga u vhu rumela kha komiti ya tshumelo dza ndeme hu saathu fhela maḓuvha a 21 khumbelo yo ṱanganedzwa  . 
U tevhekanya sethe ya nomboro dzo nanguludzwaho ya ṋekrdzwa . 
Hone-ha , ngauri u guda luambo ndi maitele o vanganaho , zwikili zwi fhiraho tshithihi zwi ḓo shumiswa . 
Ndi ita mini hune nda vha ndi songo fushea nga tsheo yo dzhiiwaho nga muofisi wa mafhungo wa muhasho wa muvhuso kana hune ha wanala uri muofisi wa mafhungo ha khou fhindula malugana na khumbelo yanga ? 
Hu na milayo yo fhambanaho ine ya shumana na khakhathi dzi kwamaho vhuloi , fhedzi a huna thandululo yo no wanalaho . 
Hoyu mulayo u langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu  . 
Vha zwi vhekanya u ya ngauri ndi zwa masia a tswititi kana tshipulumbu . 
Zwitshavha zwi na maanḓa mahulu , zwiko , na vhukoni ha u wana thandululo dzo teaho dza thaidzo dzavho  . 
Dayari ndi bugu ine muthu a rekhoda zwiitei zwa vhutshiloni hawe zwine a vhona zwi zwa ndeme khae . 
Mihasho i khou ṱuṱuwedzwa u kwamana na Mihasho ya Mutakalo na ya Mveledziso ya zwa Matshilisano u itela u vha na muongi wa phurofesheni kana mushumeli wa tshitshavha ane a ḓo ṋetshedza tshumelo kha zwigwada zwa zwikolo  . 
Tshibveledzwa tshoṱhe tsho fhelela tshi na zwine tsha amba , hu si zwipiḓapiḓa zwatsho lini . 
Kha vha ṋetshedze muṅwaleli mafhungo a iyi bugupfarwa nga ha mushumo wa muṅwaleli , muṱangano u tshimbidzwa hani , na khophi ya thempuḽeithi ya adzhenda  . 
U ṱalutshedza nyimbo dza mvelele na dziṅwe ri tshi shumisa phambano ya u imbela nṱha kana nga vhulenda , nz . 
Miraḓo ya Komiti vha fanela u sedza zwiteṅwa zwa mugaganyagwama zwi kwamaho vhathu wadini dzavho  . 
Vhathu vha no kwamea a vha sa rekhodo yo fhelelaho nahone yo dodombedzwaho , kana pfufhi sa mutevhe wa thasululo wo ṱanganedzwaho kana zwe zwa tshewa  . 
Izwi zwi katela maitele na lutendo zwi kwamanywaho na u shumisa manditi na vhuloi kha u vhaisa vhaṅwe  . 
Mbekanyamaitele yo dzinginywaho afho fhasi a i ngo itela u shandukisa izwi , fhedzi u itela u bvisela khagala hune zwa vha zwo tea  . 
Mvelaphanḓa yo no itwa kha Operation Phakisa ya Vhulimi , Mvusuludzo ya Mavu na Mveledziso ya vhupo ha mahayani  . 
Kha shango ho vha hu sa limiwi  . 
Masiandoitwa a u huvhala a vhanga u lozwea ha tshelede kha muthu na kha thandela  . 
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa , thendelo i nga si tsha shuma , nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu . 
Arali khumbelo ya tendelwa zwi amba uri tea u badela munwe mutengo wa u badela u ṱoḓa , u dzudzanya , u bveledza , na tshifhinga tshinwe na tshinwe tsho shumiwaho u fhira awara dzo themendelwaho kha u ṱoḓa , u dzudzanya rekhodo uri a kone u dzi swikelela , ho katelwa u itea nzudzanyo dza uri dzi waniwe dzi kha nyimele ye dza humbelwa ngayo . 
Nga 2030 , Afurika Tshipembe ḽi tea u vha na sisiṱeme i katelaho zwoṱhe ya tsireledzo ya zwa matshilisano ine ya katela magavhelo a zwa matshilisano kana mindende , u vhulunga masheleni a u notha hune ha kombetshedzwa , mbuelo dza ndindakhombo ( u fana na vhushayamushumo , lufu na mbuelo dza vhuholefhali ) na u vhulunga masheleni a u notha nga u tou funa  . 
Nga fhasi ha nḓila ya kuitele iyi , mushumo wa dzhendedzi wo iledzwa nga nnḓa ha musi yo tendelwa nga u ambiwa  . 
Ho tou topolwa kha zwinzhi , mbekanyamaitele i khou sedza kha u wanela mavu vhadzuli vha mabulasini ngeno i tshi khou lingedza na u shandukisa maitele a vhuṋe ha mavu kha shango ḽashu khathihi na u manḓafhadza vhashumi uri vha wane mikovhe kha mabindu a zwa mabulasi  . 
Komiti a i ṱanganedzi mbilaelo dza vhathu vha sa ḓivhei , nga nnḓa ha musi dzi na vhuṱanzi . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha Muvhigo wa Nyimele dza Vhushai we wa bvisiwa nga vha Mbalomabalo Afrika Tshipembe na uri i ḓo amba nga hawo . 
Vhumbani madzangano a kha vhupo  . 
U zwifha kana u thutha zwiṅwe na zwiṅwe zwo ṅwalwaho nga muṅwali , nḓivhadzo dziṅwe na dziṅwe dzo teaho kana ṱhoho dzi re na dzitswayo kana madzina a vhukuma kana tshiko tsha sofuthuwee kana matheriaḽa muṅwe na muṅwe ure kha faela yo apuḽodiwaho  . 
Hezwi zwi amba uri vhunzhi ha tshelede yavho i fhelela kha u badela tshumelo ngeno ṱhukhu itshi ya kha u badela zwa ndaulo  . 
Mulayo wa lushaka wo lavhelelwaho kha khethekanyo ino u nga kona u phasiswa fhedzi nga murahu ha musi muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Masheleni zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini . 
Kha thikhithi dza miḽioni tharu dzine dza ḓo rengiswa kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 , ndi dza miḽioni nthihi fhedzi dzine dza ḓo rengiselwa nnyi na nnyi - dziṅwe miḽioni mmbili dzi ḓo vhetshelwa vhaṱaleli vha mashango ane a khou ḓa u dala na vhalambedzi vha Tshiphuga tsha Ḽifhasi . 
Olani tshifanyiso u sumbedza zwi no ḓo tevhela . 
U ḓivhofha ha Muvhuso 218 . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe Khomishini i sedza zwine madzinginywa a vha zwone . 
Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho , masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro , nahone vhurumiwa vhu songo phaḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro . 
Musi khonṱhiraka yo khunyeledzwa , zwigwada zwi ima kha vhushaka ha mushumo  . 
Sa muraḓo wa Komiti ya Vhuimo ha Nṱha ya Libya , Afrika Tshipembe ḽi tikedza vhuḓidini hoṱhe ha AU ho sedzaho kha u ḓisa thandululo dza mulalo kha khakhathi dza Libya . 
GEMS yo sedza kha u ṋekedza u swikelela ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo i linganaho kha Vhashumeli vha Muvhuso vhoṱhe vho teaho nga kha mbuelo nyangaredzi dzi sa ḓuri . 
Musi gomelelo ḽi tshi khou ralo u bvela phanḓa , vha rengise tshiṱoko u swika musi vho sala nga zwifuwo zwiṱuku zwavhuḓi , zwa tsadzi zwa biridi zwine zwa ḓo vha zwa ndeme musi hu tshi vha na gomelelo nahone zwine zwa ḓo kona u dzwala nga tshifhinga tshenetsho . 
Khethekanyo ya 1(i) i ri ndi vhutshinyi hafha hune muthu a vhulawa zwo itwa nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) kana ( b ) , kana hune muhumbulelwa a vha na dumo ḽa u sumba muloi . 
U edana zwi amba zwauri vhathu vhothe vha fariwa nga ndila i fanaho na u fhiwa tshifhinga tshi fanaho  . 
Lu ṅ walo luna zwidodombedzwa zwa zwo gudwaho kha vhugidisi kana wekhishopho  . 
Vha humbule u ṋetshedza nomboro ya vhuraḓo havho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na mushonga wo randelwaho nga nḓila yone u bva kha dokotela  . 
Vho no thoma u ṱangana na vhashumisi vhahulwane na uri hu si kale vha ḓo ya kha Minisṱa uri a vha ṱanganye na Minista wa Gwamau itela tshayedzo dza khadzimiso ya thandela . 
I dovha ya amba nga ha mushumo wa ndeme une wa itwa nga zwitshavha , na Komiti dza Wadi , kha tsedzuluso ya kushumele na phurosese ya u linga kushumele  . 
DAC yo thusa kha u lambedza tshibveledzwa tsha tsivhudzo ya Aids tsha Dzitshakatshaka tshine tsha vhidzwa u pfi FreeBirds , tshe tsha dalela vhupo ha mahayani ha Afrika Tshipembe  . 
Heyi ndi mbilaelo yone khulwane kha dziṅwe dzoṱhe  . 
Mbadelo dzi ya nga u wanalea ha zwiko nahone dzi fhambana uya nga mavun ḓu . 
Zwi khagala uri sisiteme ya ndangulo ine ya vha hone i a teka-teka  . 
Kha tshifhinga zwiwo zwi tea u tevhekana kha nganetshelo  . 
Senthara ya luṱingo ya SASSA ya mahala : 0800 60 10 11 i ḓo vula u itela u thusa vhavhuelwa vhoṱhe vha re na mbudziso  . 
Vhukoni hazwo na hune zwa kundelwa hone , na tshivhalo na vhudi , zwi a fhambana tshifhinga tshothe  . 
Khothe ya zwa Ndayotewa I na maanḓa a u ita tsheo ya u fhedza ya uri naa Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓu , na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Phresidennde , zwi a anana na Ndayotewa , nahone u fanela u khwaṱhisedza ndaela ifhio na ifhio ya u sa ṱanganedzea yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe kana khothe ya tshiimo tshi fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela I tshi vha na maanḓa kana I tshi thoma u shuma  . 
Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde ( ODP ) dzi pika u engedza u swikelea , tshikhala na vhupo zwa Phalamennde uri zwi vhe na vhudavhidzani na u isa phanḓa na u amba na vhathu . 
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 . 
Mveledziso ya Ndayotewa a ḓo ṱanganedzwa  . 
Zwino , musi ri tshi amba nga ha zwikhala , zwi katela na zwikhala zwa vhubindudzi , fhedzi khaedu khulwane dzi nga nnḓa ha vhubindudzi  . 
Ro tendelana uri nga maipfi aya na u tendelana u fha mveledzwa dza vhukuma dzi konadzeaho kha kushumiselwe kwavho  . 
A vha tendelwi u vhumba mbumbano vha vhoṱhe . 
Ni vhona u nga hu nga bvelela mini arali ni tshi nga vhala fhedzi tshipiḓa tsha ndaela dzi re kha ḽeibuḽu ? 
Pfanelo ya u ṱola i shuma lwa miṅwaha miṱanu , nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi isa tsha shuma , vha nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya pfanelo ya u ṱola lwa miṅwaha isa fhiri miraru . 
Ro futelela kha ndondolo na tshumiso ya maḓi , na ndaulo ya u ṱoḓa yo teaho , zwithu zwe zwa vha zwo litshedzelwa kale  . 
Tswayo dzashu dza lushaka ndi idzo tswayo dza tshiofisi dzine dza vhonala na dzine dza tou buliwa dzine dza ri sumba sa lushaka  . 
Ngoho ndi ya uri afha ndi hone he vha thoma u vulea mato , nga maanda kha Mirado miswa ya Khoro , sa izwi tsho vha tshi tshone tshifhinga tsha u thoma tsha u divha tshiimo tsha dzitshaka nga ha madzina a zwa divhavhupo  . 
Fhedzi vhana a vho ngo tea u shuma mishumo i no lemela sa ya vhahulwane . 
Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu a tendelwa huṅwe fhethu nga nnḓa Phalamenndeni fhedzi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu , tsireledzo , u swikelelea , kana arali zwo bulwa kha milayo na ndaulo ya Khoro . 
Ndayotewa i ṱalutshedza zwinzhi u fhira u amba nga ha kushumele kwa Muvhuso . 
Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998 . 
Arali vha kundwa u netshedza thanziela ya u sumbedza uri vha kha di tshila , giranthi yavho I nga kha di imiswa  . 
A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo ( u katela dzipfanelo dzi wanalaho mushumoni ) dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino  . 
Zwiṱereke kha sekithara iyo zwo vha zwi si zwinzhi na uri a zwongo vha zwa tshifhinga tshilapfu mahoḽa . 
Fhedzi hezwi vha fanela u zwi ita nga mulalo . 
Nḓivhadzo nga Minisiṱa Vho Muthambi ya u khunyeledza maitele a mupfuluwo u ya kha sisiṱeme ya khasho ya didzhithaḽa nga Nyendavhusiku 2018 zwi tshi khou shumiwa ngavundu zwi kati , zwine zwo no thoma Kapa Devhula na Limpopo  . 
C buguni dza nyimbo  . 
Ofisi ya Phuresidennde a i nga ḓo dzhena kha nyambedzano dza khumbelo dza muthu nga muthihi saizwi hu tshi tea u ṱhonifhiwa tshidzumbe  . 
Mbekanyamushumo dza ikonomi dze ra amba ngadzo ndi tshipiḓa tsha vhukando vhune Afrika Tshipembe loṱhe ḽa tea u sedzana naho u itela phungudzo ya tsiku na u sa lingana shangoni ḽashu . 
Tshigwada tsha u Shuma tsho livhanaho na u ṱoḓa tshumelo tsha Zhendedzi ḽa zwithu Zwinzhi kha ḽo rangwaho phanḓa ngaVhufaratshikwama ha Lushaka , SARS na Senthara ya Vhusevhi ha zwa Masheleni i khou sedzulusa sisiṱeme yoṱhe ya zwa u ṱoḓa tshumelo u itela u khwaṱhisedza ndeme ya khwiṋe ya tshelede u bva kha kushumisele kwa masheleni a muvhuso  . 
Pulane ya nyito ya u vhona uri masheleni manzhi a khou shumiselwa ndondolo ya zwifhaṱo kha masipala na u kombetshedza vhulangi ha vhuḓi ha zwiko zwa masheleni , i ḓo bveledziwa ya dovha ya shumiswa kha u engedza u lalama na tshileme tsha ndaka ya zwifhaṱo  . 
Ndi ya u vha humbudza Ndi vhafhio vhana vhavhili vhaswa ? 
Olani tshifanyiso ni tshi Kha ri ambe sumbedza ḽithihi ḽao . 
Fhedzi-ha u fanela u dzhiela nzhele t ( hod(ea dza mushumo wawe nahone a wane thendelo i bvaho kha muhulwane wawe  . 
WUA i vhumbiwa hani ? 
Khothe a yo ngo ṱanganedza uri u tenda kha vhuloi zwi nga ita uri muthu a ite uvho vhutshinyi . 
Nyengedzedzo i tea u shumiswa nga u andisa kavhili tshikalo nga murahu ha vhege ya dzilafho  . 
Ri ḓo ṱuṱuwedza zwikolo uri zwi ḓivhadze mbekanyamushumo ntswa na kharikhuḽamu , na u bveledza vhushaka vha tshumisano na zwiṅwe  . 
Mavhengele na Zwiimiswa zwa Vharengi Vha fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwo teaho kha vharengi u itela uri vha kone u nanga zwavhuḓi musi vha tshi renga dziSTB na uri vhashumi vhane vha shumisana na vharengi vha na nḓivho yo fhelelaho u itela uri vha kone u tsivhudza vharengi . 
Mbudziso : Naa hu na maitele ane a tea u tevhedzwa kha u ḓadza zwikhala zwa komiti ya wadi ? 
Thoho ya Muhasho I nga nanga minwe mirado ine ya do shuma kha dziphanele arali mirado ya tshothe I siho  . 
Mbetshelwa dzi re hone u tendela u bvela phanḓa na u thoma mushumo a dzi shumiswi tshifhinga tshoṱhe  . 
K humbelo ya thikhedzo  . 
U bvelela hayo hu ḓo langwa nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha dzhiaho vhuḓifhinduleli ha puḽane , vho rangwa phanḓa nga Muphuresidennde na Khabinete  . 
Pulane ya nyito i tea u khothe dza madzingu  . 
Vhagudi vha thusa u ita girafu uri vha kone u vhona uri ndi ṅwedzi ufhio wa ṅwaha hune ha vha na maḓuvha manzhi a mabebo . 
Mvetamveto ya Mbekanyamaitele musi yo no thomiwa i ḓo ṋetshedza maele o pfananywaho kha khwaḽithi ya tshumelo ya mveledziso ya mabuḓo kha vhadzulapo vhoṱhe . 
Ndi ḓo tou ṋea mavhala a nngwe a hei Mbekanyamushumo ya Nyito musi ndi tshi khou amba  . 
Zwialameli zwi songo linganaho zwa vhana vha songo swika u bebiwa zwine zwa sia vhana vha khou tea u kovhekana zwialameli , naho izwi zwi si u ya nga ha ndaulo dza mutakalo  . 
Muvhuso wa Shango u ḓo dzhia maga o teaho a u lwa na vhulwadze na vhushayapfushi zwi kwamaho vhana vha dzulaho kha Shango  . 
Mududa muthihi u ḓo vha u na zwa u vhalela zwingana ? 
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo  . 
U swika henefha kha vhagudi vha 14 000 vho vhewa kha zwikhala zwa fhethu ha mishumo vha khou guda u bva kha ṅwaha wo fhiraho , na vha mishumo ya zwanḓa vha fhiraho 11 000 vho fhedza ndingo dza vhukoni  . 
Miraḓo i vhidzwa u pfi Dzikhomishinari . 
Komiti i dovha ya thusa Bodo ya Dzithirasitii kha zwa mbambadzo na vhudavhidzani . 
Pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho ya masipala khumbelo iṅwe na iṅwe ya tshandukiso ya khuliso , dziakhaivi dza lushaka na tshumelo ya mivhigo ya afrika tshipembe u sedzulusa pfanelo dza u vhuyedzedza ndavhelelo dza ndangulo dzapo  . 
Hu na nḓila mbili dza mutheo dza u ṱumanya kutshimbidzele kwa CBP na IDP  . 
Ndi tshi khunyeledza , ndi tama u swikisa ndivhuwo kha tshitshavha tsha Sharpeville kha u ḓa havho kha vhuṱambo uhu nga vhunzhi  . 
Ri khou dovha ra lavhelela u khwiṋisa maitele a u renga , nga maanḓa maelana na u oda na nḓisedzo ya mishonga  . 
Buthanoni ḽa Lushaka nga ndivhanele na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe . 
Phalamennde ndi tshiṅwe tsha zwiimiswa zwo wanaho dimokirasi , tsho thomiwaho nga Mulayotewa , uri tshi dzhiele nṱha Pfanelo dza Mulayotibe na u fhindula kha vhathu vha Afrika Tshipembe - vhane vhoṱhe vho ri kumedzela vhuḓifhinduleli ha u vha ranga phanḓa u ya kha vhutshilo ha khwine . 
Hune ndingo ya mushumo ya sumbedza khethekanyo ya poso nga iṅwe nḓila , mbekanyamaitele na maitele zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha zwa ḓo shuma  . 
Mbudziso ndi ya uri na zwo tea naa , kha demokirasi ya ndayotewa musi vhathu vha tshi ḓidzhenisa kha maitele a zwa vhuloi ane a vhaisa vhaṅwe vhathu . 
Nṱha ha izwo , vhukoni , kha u funza na kha u guda , vhu kha ḓi sumba u vhilaela hu sa gumi ha dziphambano dza matshilisano dza kale  . 
U shumisa dayagiramu na nyolo kha tshibveledzwa u itela u engedzedza kupfesesele . 
Kanzhi yo vha i tshi lidzwa thavhani  . 
Zwi vhonala Afrika Tshipembe i tshi khou bvelela zwavhui musi i tshi vhambedzwa na mawe mashango  . 
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda khotsi a ṅwana we a bebwa vhabebi vha songo malana  . 
A huna tshine tsha ḓo salela musi hu tshi tsireledzwa mitambo na shango  . 
Mutalombalo u dzula u tshivhumbeo tsha ndeme tshine tsha dzulela u thusedza vhagudi kha u wana vhushaka ha vhuimo ha nomboro na iṅwe . 
Ro anzela u mangala uri mbuno ya u funza na u ela zwikoloni zwashu yo vha i mini  . 
Mahaḓani avho hu ḓo vha na mushumo wa u fhaṱa kha zwivhuya zwe dzangano ḽashu ḽa swikela  . 
Tsumbo : u ḓiita u nga u khou ṅwala ngeno a tshi khou shumisa makolongonya kana maṅeleṅedzha squiggles a sa ambi tshithu . 
Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela , vha bvise vhuṱanzi ha uri vho kona u bindula tshelede i fhiraho R20 000  . 
I dovha hafhu ya sumbedza uri shango ḽashu ḽi kha nḓila yo teaho ya u vuwa nahone ḽi khou bvela phanḓa u ḽone ḽa khwine kha u bindudza . 
Vha Ofisi ya Phuresidennde a vho ngo davhidzana na muhasho wa Muvhuso na muthihi maelana na izwi  . 
Kha vha ri vhagudi vha ole zwitendeledzi zwivhili kha tshipiḓa tsha bammbiri . 
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo maitele aya a shumaniwe nao lwo tou fhelelaho  . 
Lushaka lwa muṱangano ( muṱangano wa nga misi kana wo khetheaho wo vhidziwaho u amba nga ha thero yo tiwaho )  . 
U fhiriselwa ha milandu kha Khothe Khulwane zwi tea u rangelwa nga vhukonanyi ha sialala  . 
Muphuresidennde vho dovha u ṱangana hafhu na vhurangaphanḓa ha matshudeni nahone vho ḓivhadza uri vha ḓo thoma Khomishini ya u ḓo sedza kha mafhungo o ṱahiswaho kha Pfunzo ya Nṱha . 
Rekhodo dza Vhutshinyi ya Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe  . 
Ndi lini hune lufu lwa tea u vhigwa kha Master ? 
Hu fanela u bveledzwa zwikili zwa mutheo zwa vhudavhidzani . 
Miraḓo yeneyo i vhidzwa sa Dzikhomishinari  . 
Vhulimi ndi hone vhu ṱavhanyisaho nyaluwo na u vha hone ha zwiḽiwa . 
Tsumbo dzine dza ḓa muhumbuloni malugana na izwi ndi mashango ayo e a shuma sa zwidulo zwa madzangano a vhutherorisi na mbambadzo ya zwidzidzivhadzi dza dzitshaka  . 
Vhadededzi vha ḓo ṱuṱuwedzwa u thusa kha nyaluwo ya dziṅwe nyambo nga nnḓa ha English na Afrikaans u angaredza phambano na u nyambanyambonnzhi . 
Fomo iyi i a dzheniswa kha fomo dzi rumelwaho ṅ waha mu ṅ we na mu ṅ we  . 
Hoyu muya une wa salela u thivha mafhafhu  . 
Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha I saathu u fhela khothe musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma , I fanela u shumiwa nayo sa zwine ha tou nga Ndayotewa ntswa a I athu u phasiswa nga nnḓa ha musi vhulamukanyi vhu tshi zwi ṱoḓisa nga nḓila iṅwe vho . 
Luambo na zwi re ngomu mafhungoni zwi ḓo vha zwo lapfaho na u serekana Zwi ḓo ḓivhadza vhagudi kha orala na u ṅwala maṅwalwa na u ṱunḓa zwithu zwa ndeme zwa matshilisano a vhupo  . 
Hezwi zwi khou vhangwa nga u dzhenelela ha tshitshavha hu songo fhelelaho musi mulayo u tshi khou shumiwa . 
Khomishini yo laedzwa u ita tsedzuluso ya milayo ya Afurika Tshipembe u itela u tsivhudza nga ha u phumulwa ha milayo i si na mushumo . 
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya u rathisela  . 
Fhethu hune tshimima tsha khou ya u vha hone  . 
U ṱanzielwa ha ndayotewa dza vunḓu 144 . 
Tshivhindi tsha Ndayotewa ndi Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Musi Mulayotibe u khwinisaho kana u shandukisa Ndayotewa u tshi kwama mavunḓu thwii , mavunḓu a henefha kha rathi kha a ṱahe a tea u tendelana nawo  . 
Wadi i ṱoḓa u phetha zwifhio ? 
Maṅwalwa maṅwe na maṅwe ane a shuma kha mutevhe ure afha fhasi . 
Dzithandela u mona na lifhasi dzi dovha dza kwamea nga zwa vhurereli ha vhathu na zwithu zwa ndeme kha mvelele na kutshilele , hu na vhutshilo havhudi . 
Ndi tea u dzhia tshifhinga itshi u sumbedza uri , kha maḓuvha a si mangana a tevhelaho , ndi ḓo khunyeledza vhukwamani na vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe na Vhalangamavunḓu nda kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa khetho  . 
U tendela vhagudi u ita modele wa watshi dzine vha nga kona u dzi shumisa kha u amba tshifhinga na u rekanya phambano ya tshifhinga . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa uri zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange zwi ṅwaliswe  . 
Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu . 
Izwi zwi katela mafhungo a uri ndi Komiti dzifhio dzi re na miṱangano na zwine dza khou rera , ndi mafhungo afhio ane Nnḓu dza Phalamennde dza khou a dzeula  . 
Kazhisa sisiṱeme ya lutendo lwa Afrika i pfukekanya zwa vhuloi ya katela na zwiṅwe zwa ndeme sa zwa vhadzimu na u dalela dziṅanga dza sialala . 
Haya madzangano a nga ḓi vhona zwi zwa ndeme musi vha tshi shuma zwa ndaulo nahone a nga tama u kovhekana mafhungo haya na zwitshavha zwine a zwi shumela . 
Kha vha ite nyonyoloso nga misi vha dovhe vha awela musi zwo tea  . 
ICD i nga vha humbela uri vha ṋekane nga zwiṅwe zwidodombedzwa phanḓa ha musi mbilahelo i tshi nga ṱo ḓisiswa  . 
Muthannga musekene o vha o dzula murunzini  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso khulwane kha vhadzulapo vha Bangladesh na mashaka na dzikhonani a vhashumi vha feme ya nguvho vha fhiraho 1 000 vho lovhaho musi hu tshi wa tshifhaṱo . 
Naho zwo ralo , ndi muhumbulo wa Muhasho wa Pfunzo uri vhagudiswa sa vhabebi vha fanela u vha na vhuḓifhinduleli nga vhuḓalo ha u vha vhabebi , na uri vho tea u ṋewa tshifhinga tsha miṅwaha mivhili vha si ho tshikoloni malugana na izwi . 
Mashudumavhi , naho zwo ralo , mashango aya o pfumaho a shumisa zwiko zwihulwane u takadza na u kunga vhaṅwe vhashumi avho vha vha re na zwikili na phurofeshinala u bva kha mahaya a shayaho , u ḓa u shuma kha mashango o bvelelaho  . 
U sa vha hone ha ndaela dzo teaho , maitele na u nanga mulamukanyi zwi zwandani zwa avho vhane vha kwamea  . 
Kha ri ṅwale oṱhe a re hone nga muvhala mutswuku ni tangedzele madzina vhukuma nga muvhala wa lutombo . 
Kana arali thandela ya zwa dzinnḓu i tshi khou ṱoḓa u itwa , vhupo vhune ya khou ya u itwa khahoa vhu ngo tea u tshikafhadzwa uri hu vhe khombo kha mutakalo wa vhadzulapo  . 
U rumelwa ha milayo ya tshifhingani tsha kale kha mavunḓu tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli  . 
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni . 
Vhuaḓa vhu anzela u katela vhasheli vha mulenzhe vha sekithara ya muvhuso na ya phuraivete  . 
Mbalo dza Murekanyo ndi wa ndeme kha kharikhuḽamu . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha vhathu na vhubindudzi kha ḽifhasi nga vhuphara u kuvhanganya tshelede kha tshikwama tsha u tsireledza Ebola , tshe tsha simulwa u thusa mashango oṱhe a kwameaho a Afurika Vhukovhela kha nndwa ya u lwa na vhulwadze hovhu vhu dziedzaho . 
Mutandulo wa miṱalukanyo ya ndeme ya khuḓano , maanḓa , mbeu , u tsikeledza na vhutikedzi zwine zwa vha thikho dza muhanga wa thyori ya ndeme zwine zwa ḓo bveledza mafhungo na u swikesa kha phatheni dza matshilisano dza mihumbulo nga ha uri ndi phatheni dza matshilisano dzifhio dzine dza tea u shanduka  . 
Vhorabulasi vha khou lima masimu a re tsini na milambo . 
Vhagudisi vha dovha hafhu vha ṱuṱuwedziwa u nanga ṱhoho dza vhone vhaṋe arali vho dzi sedzulusa sa dzo teaho . 
Ri tendela website dza vhaṅwe uri dzi rathisele kha mafhungo ane a vha kha ano masia ṱ ari . 
Phalamennde na Komiti dzayo dzi na maanḓa a u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi ṋee vhuṱazwi kana u bvisa maṅwalo , na u vhiga khadzo . 
Ndi nga mini ni tshi humbula izwo . 
Musi ḽevele ya fhasi yo randelwa dziṅwe tshumelo , u fana na maḓi na tshampungane , ṱhoḓea dza u ṱalutshedza ṱhoḓea dza mutheo dzi fanela u katela u ṱanganedzwa ha mitengo , u swikelela na mutakalo  . 
Vhagudi vha fhindula mbudziso nga maitele a oraḽa kha ndima ya u thetshelesa vha dovha vha vhudzisa mbudziso dzi elanaho na vhone vhaṋe . 
Phambano ya mihumbulo i a ṱuṱuwedzwa , u i amba wo vhofholowa , na u ṱhonifhiwa  . 
Mavundu a tea u sedzesa kha mishumo yao ya ndeme na u bveledza vhukoni hao ha u tikedza na vhulavhelesi ha muvhuso wapo  . 
Muvhuso u isa phanḓa na u shumisana na vhafaramikovhe kha u fhelisa migodi isiho mulayoni u itela u vhulunga matshilo na u thivhela u rengiswa ha methala na diamane yavhuḓi zwi siho mulayoni  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i ṱoḓa zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi u vhona uri vha a pfeseswa na u fhaṱa fhulufhelo vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Nga murahu vhagudi vha sumbedzwe masia a kuṅwalele , na nḓila ine ḽeḓere ḽa imisa zwone na u sielisana ( thalanganya ) vhukati ha mitalo . 
Mushumo waḽo wo baḓekanywa na zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka zwa u fhedza vhushai na u fhungudza u sa lingana , zwine zwa ḓo vhuedza muhanga wa mveledziso ya dzhango - Adzhenda 2063 . 
Thandela dzo thomiwaho muthu a dzi wana zwi sa leluwe  . 
Ngei Buffalo City , sa tsumbo , nyambedzano dza inifomaḽa na vhaofisiri dzo sumbedza uri naho tshipikara tshi na vhuḓifhinduleli ha tshiofisi ha komiti dza wadi , meyara mulanguli u shuma mushumo muhulwane  . 
Vhadededzi vha zwikolo : Vhadededzi vha zwikolo vha fanela u vhiga mapholisani na kha vhashumelavhapo u tambudzwa hoṱhe ho vhigiwaho kana hune ha khou humbulelwa , hu tshi katelwa na Ukuthwala  . 
Kha vhuimo ha vhufarani ha kha dzhango , Maano o Ṱanganelaho a Afrika na Yuropa ( EU ) a kha ḓi vha muhanga wa ndeme wa tshifhinga tshilapfu kha tshumisanoine ya khou ya phanḓa . 
Vha a divha uri redzhisitara ya u tambudza i shuma hani  . 
Mutengo une wa tsa u tshi gonya ndi tshipia tsha maraga wa zwa vhulimi  . 
Tshanduko a dzo ngo guma fhedzi kha tshanduko khulwane ine ya nga ḓura  . 
Kha ḽiṅwe sia , zwiṅwe zwigwada zwo bvelela , u tsela fhasi na u dovha u engedzea hafhu  . 
U phuletshedza uhu kha CSIR zwi khou imela kuhumbulele kuswa nga ha ḽeiza ya thekhinoḽodzhi na uri lu nga vha luvhanḓe lune thekhinoḽodzhi dza matshelo dza fhaṱiwa u bva khalwo . 
Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga ita mushumo na maitele kha miṱangano yayo arali i tshi vhona zwo tea . 
Naa ndia kwama tshitshavha nga ha ṱhoḓea na zwithu zwa ndeme zwavho ? 
Kha u linga ha fomaḽa , hu shumiswa memorandamu , ruburiki , mutevhe wa u sedzulusa na zwikalo zwa phimo khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u itela u sedza , u linga na u rekhoda vhuimo ha u pfesesa na zwikili zwa vhagudi . 
Izwi zwi amba uri phungudzelo i ṱanganedzea arali zwi tshi pfala u ya nga nḓila dzo itwaho - zwine izwi zwo no khwaṱhisedzwa nga Khothe ya Ndayotewa lunzhi . 
Vhulanguli vhu bvisa thendelo ya u ṱun ḓa musi vho no wana thendelo i bvaho kha Khoro ya Ndango ya Mishonga nahone vho bvisa vhuṱanzi ha iyo thendelo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa  . 
Kha ri ṅwale Gerani tshati ndi ṱume luṋanga . 
Khethekanyo idzi dza vhutshinyi ho fhambanaho dzi sumbedza mbuno ya uri zwiwo zwo katelwaho nga khethekanyo iyi zwi fhambana zwihulwane kha vhuhulwane hazwo  . 
Arali miholo yo vhewaho i sa konadzei , vhurangaphanḓa vhu tea u khwaṱhisedza uri mabindu a ita zwithu nga nḓila ya vhuḓifhinduleli  . 
Fomo ya khumbelo i fanela u fhelekedzwa nga vhuṱanzi ha mbadelo ya mutengo wa khumbelo  . 
Kha iṅwe nḓila , vha vha dzhenela nga maanḓa sa vhathu vha kwameaho vha mutheo vhane vha langa na u laula  . 
Luambo lu shumiswaho u funza matshimbidzele a muṱangano , sumbo mudzulatshidulo , muṅwaleli ,  . 
U khwaṱhisedza uri mafhungo a khou bviswa nga komiti ya wadi a shumiwa nga u ṱavhanya na u fhindulwa nga khoro  . 
Malume a Ndiafhi vho ḓipfisa hani nga murahu ha musi vho mu ṋula tivhani o lovha ? 
Hezwi zi katela na u pfumbudzwa ha ha vhatshimbidzi na vhaṅwali , matheriaḽa wa u renga , u dzudzanya zwa zwiḽiwa , zwa u homulusa , vhuendedzi na fhethu zwa kutshimbidzele kuṅwe na kuṅwe kwa u pulana  . 
Vha nga paka t ( hirakha yavho kilinikini nahone vha nga ya na musi hu vhusiku  . 
Khabinete yo tendela u anḓadzwa ha Mvetamveto ya Maano a Sekithara ya Vhuendelamashango ha Lushaka uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Zwipondwa zwa pfanelo dza vhathu zwi ḓo ṋetshedzwa tshikhala tsha u dzhenela kha maitele a khothe ayo  . 
Vhanna na vhafumakadzi vha na mushumo u fanaho wa ndeme kha u ḓisa tshanduko ya vhushaka ha mbeu kha tshitshavha . 
Vha fanela u ya nḓuni ya u paka ine zwikambi zwavho zwa ḓo iswa khayo uri vha fhe muingameli ṱhanzielaya u bvisa na u pakulula zwibveledzwa zwavho zwa zwikambo kha tshifaro vho ingamelwa nga muingameli . 
Khabinethe i dovha hafhu ya khwaṱhisedza muhanga wa mugaganyagwama wa shango . 
U thetshelesa na u fhindula tshiṱori tshi pfufhi tsho leluwaho tshivhalwaho nga mudededzi . 
U tshinyadzwa ha ndaka ya muvhuso zwi thivhela zwitshavha zwi ṱoḓesaho tshumelo ya muvhuso zwa ḓisa nyengedzedzo ya mutsiko kha zwishumiswa zwine zwa tea u vhuedzedzwa uri tshumelo ivhe hone . 
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele zwa ḓo shumiwa nazwo , zwo tandululwa  . 
Muvhuso u khou ita nga hune u nga kona u fhungudza nyimele ya zwino nahone u khou shumisana na vha kwameaho vhoṱhe kha vhupo ho welwaho nga gomelelo . 
Tshivhangi tsha asima a tshi ḓivhei  . 
Kha vha ḽoge thandela dzoṱhe dze dza ḓiswa nga dziwadi fhasi ha nomboro nngede ya thandela u itela u leludza u rekhoda na u sedzulusa  . 
Tsha u thoma ngauri a hu na ngona ye ha tendelaniwa yone ine i nga shumiselwa kha vhoṱhe vhathu vha vhaholefhali uri vha badele mbadelo dzo engedzwaho dzo fhambanaho nga vhuholefhali  . 
Muṅwali a nga vhuisa muhumbulo kha muloro kana zwine a ṱoḓou vha , tsumbo : Zwine nda humbulisa zwone mudededzi wanga wa khwine ; Kuvhonele kwanga nga ha vhutshilo , Vhudipfi na nyanyuwo zwa vhuṋe ndi zwone zwi itesaho mushumoni . 
Maitele ayo a fanela u fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo  . 
Thikhedzo ya Vhudavhidzani na ya Minisiṱa zwi shumela Minisiṱiri , ngeno ofisi ya Mulanguli-dzhenerala i tshi tikedza Mulanguli-dzhenerala  . 
Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli  . 
Khamphani dzi kwameaho a dzi nga ḓo buliwa zwazwino sa musi tsedzuluso nnzhi dzi sa athu u ṱhaphudzwa  . 
Mbekanyamaitele ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu , ho tevhelwa u swika afho hune khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa ya ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a vhusimamilayo . 
Huna zwithu zwa ndeme zwi teaho u itwa nga u ṱavhanya zwine ra ḓo shumana nazwo , sa tshipiḓa tsha maga ashu a u khwinisa kushumele na vhukoni ha muvhuso  . 
Hune ha ṱoḓea khakhululo ya zwa poḽotiki , vhupulani a tshiṱirathedzhi vhu vha ha ndeme kha u bvelela  . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , dzinyambo , na Metse zwi dzula sa mbekanyamushumo dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe  . 
Mushumo u a khwaṱhisedzwa nga u mushumo wa u ṅwala  . 
Ri a vha livhuha na dzhiela nṱha thikhedzo yavho na vhuḓidini he vha ita nga dzhia mushumo uyu sa wa ndeme musi vha na mishumo minzhi nga u rali  . 
Nga murahu ha mvulatswinga iyi , ndi tama u bula mihumbulo miraru  . 
Thendelo dza u tsireledzea ha zwiḽiwa dzi fanela u wanala kha Muhasho wa zwa Vhulimi , Maṱaka na Vhureakhovhe  . 
Kha vhuṅwe vhupo ho vhigwa uri dzikhakhathi dzo dovha dza itea vhukati ha vhadzulapo vha mashangoḓavha nga tshavho  . 
Tshumelo ya ndeme - mvelaphanḓa i khou itiwa u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe uya swikelela maḓi a nweaho , tshampungane na muḓagasi  . 
Ndivho ya vhashumela mveledziso vhoṱhe ( vha muvhuso , masipala , kana vhathusi vha no bva nnḓa ) kha hu vhe u fhaṱa zwitshavha musi vha tshi khou langula thandela zwitshavhani izwi  . 
Vha nga dovha vha ita khumbelo ya u vhuedzedzwa u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe arali vho vha vhe mudzulapo nga u bebwa kana nga lutsinga , na uri vho vhuya Afurika Tshipembe lwa tshoṱhe . 
Tshumelo iyi i tendela muthu , tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service ( SARS ) nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho . 
Kha u vhea mbekanyamaitele ntswa ya nyavhelo uri i vhe hone , zwi nga kha ḓi vha zwa ndeme u engedza tshifhinga tsha u tea ha pfanelo dza u tea dza vhubindudzi kana vhuretshelauḽa  . 
Muluvhisi wa Shango Imo,Vho Rochas Okorocha , vho avhela Muphuresidennde Vho Zuma Imo Merit Award , tshine tsha vha tshiphuga tshihulwanesa kha Shango tshe tsha avhelwa avho vhe vha ita phambano kha mveledziso ya zwitshavha zwavho  . 
Dzhimu iyi yo ḓi vha tshipiḓa tsha vhutshilo ha Edith u bva nga 2001 . 
Komiti dza Wadi na vhathu vhe dza vha imelela vha na pfanelo ya u lavhelela nḓisedzo ya tshumelo  . 
Gavhelo ḽi nga badelwa kha murengisi wa nnḓu kana nga kha mveledziso ntswa , gavhelo ḽi shumiswa u fhaṱa nnḓu dzine dza tevhedza gumoṱhukhu ya mikhwa na zwilinganyo zwa thekheniki , ine ya kona ha u fhiriselwa kha muthu a fushaho ṱhoḓea dza u i wana  . 
Khaedu khulwane ndi ya uri zwikolo zwa pfunzo ya fhasi zwi engedza mitengo ya u bveledza vhagudi vho vuledzaho pfunzo dzavho , nahone ndi tshivhalo tshiṱuku tsha vharema vhane vha vuledza pfunzo dzavho kha dziyunivesithi  . 
Modulu 1 : Bugupfarwa ya Vhupfumbdzi ha Komiti dza Wadi , Ndalukanyo dza Lushaka kha Kuvhusele kwa Komiti dza Wadi , 2007  . 
Ri dovha hafhu ra takadzwa nga thendelano dza vhafarani na riṋe vha BRICS kha zwa vhulimi  . 
Muoditha-Dzhenerala u na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka  . 
Khorotshitumbe ya Vunḓu I tea u shuma I tshi tevhedza- a Ndayotewa ; na b Ndayotewa ya vunḓu , arali Ndayotewa yo phasiselwa vunḓu  . 
U vhea dokhumenthe mulayoni zwi amba u vhona uri tswayo dzoṱhe dzi hone nahone zwi amba uri dokhumenthe dza tshiofisi dzo gandiswaho , u bvalwa na u sainwa nga Ṱhanziela ya Apostille , kana nga Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo arali mashango a songo saina Thendelano ya The Hague . 
Tsumbo dzo newa u dzifanyisedzele nthani ha uri dzi kule nungo  . 
Vhuvhili ha zwiteṅwa izwi zwi tea u vha hone musi hu tshi gudiswa u vhala na u ṱalela zwibveledzwa zwa ḽitheretsha na zwi si zwa ḽitheretsha . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u vha na phukha ine ya shumiswa u ṋetshedza vhunna a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwalisa kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha  . 
Arali hu na dzithaidzo kha thandela , vha tea u divha nga hadzo nga u tavhanya , uri vha kone u dzhia maga a u dzi tandulula . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( e)- ( a ) kha Buthano ḽa Lushaka ; na musi ( b ) zwi tshi tevhedza mishumo yoṱhe yayo kha vunḓu , kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo . 
Mashudu mavhi , tsireledzo ya mbambadzo ya vharengi yo salela murahu zwi tshi ya kha u khwinisa mulayo we wa vha u tshi khou ṱoḓwa u thivhela u tambudzwa uhu na tshumiso mmbi zwine u ya nga mulayo ya dzhiela nṱha pfanelo dza vharengi  . 
U iswa ha phambano kha mulamukanyi nga avho vhavhili hu tea u tou vha lufuno lwavho , fhedzi mulayo , mvelele kana nyandano zwi nga ita uri avho vhavhili vha ise phambano yavho kha mulamukanyi  . 
Iḽi ipfi ḽi ri vhudza uri nyito i kwama nnyi kana mini . 
Lutendo lwa mvelele , lune huṅwe lu na maitele ane a vhaisa a vhuloi , lu tea u tsireledzwa , ngauri lutendo lu tsireledzwa nga Ndayotewa  . 
Kha vha kwame South African Representative or Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria arali vho farwa mashango ḓavha . 
Kha ḽiṅwe sia miraḓo ya Komiti ya Wadi i nga pfa uri yone yo vhigela tshitshavha , fhedzi tshitshavha tshe vha tshi imela a tshi pfesesi vhuleme kana kutshimbidzele kwa khoro na uri khumbelo dzavho a dzi pfesesei  . 
Komiti dza wadi dzi tikedzwaho nga masipala dzi lavhelelwa u linga ṅwaha nga ṅwaha kufhaṱele kwa vhukoni ha ṱhoḓea dza vhugudisi u bveledza phurogireme ya muraḓo muṅwe na muṅwe wa komiti hu na mugaganyagwama wone  . 
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa  . 
Data i humbudza uri u phalala hunzhi hu a ṱoḓea nga maanḓa madzinguni a mahayani  . 
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma vhu dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo . 
Phungudzelo hafha ndi ya uri zwa zwino vhuloi vhu khou dzhiiwa hu kuitele kwa vhurereli ha vhaṅwe vhathu  . 
U litsha tshiambi tsha fhedza zwine tsha khou amba zwone hu si na u dzhenelela kana u fhindula 5  . 
U vhona uri mveledziso ndi yo vhulungeaho  . 
ITAC i ḓo dzhia tsheo arali idzo thundu kana zwibveledzwa zwi tshi nga ṱunḓwa . 
Naa zwisitatisitiki zwi songo fheleho zwa zwa mbeu zwi hone u itela u saukanya uri tshiimo tsho shanduka hani ? 
Nga Fulwana , ri ḓo fara muṱangano wa vhurumelwa ha maimo a nṱha ha muṱangano wa mitambo ngei Durban , Luṱa lwa Guvhangano ḽa Komiti ya vhu 123 ya Komiti ya Oḽimpiki ya Dzitshakatshaka ( IOC )  . 
GEMS ya thoma  . 
Khothe i ḓo dzhia tsheo ya uri mbadelo i ḓo itwa lini nahone hani . 
Zwivhumbeo zwa luambo na milayo kha maitele a u ṅwala Redzhisiṱara , tshitaela na ipfi U shumisa redzhisiṱara na tshitaela zwo teaho lwa fomaḽa na lu si lwa fomaḽa U bveledza ipfi ḽa muthu ene muṋe , tsumbo , u ṅwala u bva kha kuhumbulele kwawe Kunangele kwa maipfi U ḓivha na u kona u shumisa ḓivhaipfi dzo vhalaho U ḓivha ṱhalutshedzo dza maipfi dzi pfalaho na dzi sa pfali U ḓivha uri ipfi iḽo ndi figara-ḓe ya muambo na zwauri ḽi shumiswa hani kha fhungo U ḓivha uri ipfi ndi ḽa fomaḽa , kana a si fomaḽa naa , kana luambo lwa nḓilani kana lu khukhulisaho na zwauri lu shumiswa hani nga nḓila yo teaho kana na luthihi U peleṱa maipfi nga nḓila yone U shumisa ṱhalusamaipfi ya nyambo nthihi na ya nyambo mbili na thesaurasi u itela u Engedzedza ḓivhaipfi U vha na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe kana bugu ya ḓivhaipfi u itela u Engedzedza ḓivhaipfi . 
Hezwi zwi nga angaredza u vhambedza kushumele kwavhui vhukati ha mishonga mivhili kana mishonga minzhi kana nila dza u lafha  . 
Kha vha ḓadze khophi mbili dza fomo ya khumbelo . 
Zwiṱirathedzhi zwa ndangulo ya muvhili wa tombo u konaho u vhulunga na u pfukisa maḓi a fhasi , na ho zwo ralo , zwi ḓo lavhelelwa kha mivhili ya tombo mihulwane nahone i sa gumi  . 
Mugudiswa ( na khotsi , arali e mugudiswa ) a nga humbela , kana a humbelwa uri a dzhie ḽivi ya u sa vha hone tshikoloni , ho katelwa na tshifhinga tsho teaho tsha u thasulula thaidzo dza phanḓa ha u bebiwa ha ṅwana na musi o no beba , na u thoma u ṱhogomela ṅwana  . 
Vho siela maAfrika Tshipembe vhufa ha tshifhinga tshilapfu , hu si dzangano ḽavho fhedzi ḽa ANC . 
Dr Wallace mbuno ine a khou sumbedza ndi ya uri vhuloi vhu tea u sa vhonwa vhu tshithu tshivhi fhedzi , ngauri vhuloi vhu nga itwa nga nḓila yavhuḓi . 
Mtilini wo dovha wa ita nyambedzano ya tshumisano na kiḽiniki dzapo u shumisa rumu dza u lindela kha miṱangano ya WC , kana ha shumiswa zwiṅwe zwikolo zwa mahayani saizwi zwo ṋetshedza dzikiḽasi  . 
Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe  . 
Mulayo u bula uri masipala u tea u dzhenisa tshitshavha tshapo kha sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele ya masipala  . 
Vha rumele fomo dza khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe . 
Kha zwiwo zwa shishi hu tea u wanala themendelo hu sa athu fhira ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo nga murahu ha tshiwo . 
Muvhigo u tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋewa ha thendelo nga mme , kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana i tshi bviswa nga khothe ya vhana  . 
Vhagudi vha tea u bvela phanḓa na u thusiwa nga zwivhumbeo u vha thusa u vhala vha tshi pfuka . 
Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde , kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo , nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila  . 
Mikando ya mme i na maswole a u lwisa zwitshili  . 
Ri khou ambedzana nga thendelo na mashango o vhalaho , hu tshi katelwa na Australia na Germany , u khwinisa pfunzo ya saintsi ya zwa mbalo  . 
U ya nga Mulayo 30 wa Milayo ya GEMS , tsheo iṅwe na iṅwe ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ndi amba dzi fhele nahone i vhofha GEMS na vhathu vhoṱhe vha kwameaho nga khanedzano  . 
Khorotshitumbe ya Lushaka , ya vunḓḓu , masipala kana maanḓḓalanga afhio na afhio o livhanaho nazwo a nga shumisa mulayo wa vhusimamilayo ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi nga murahu ha musi o sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2  . 
Tshidzumbe tsho fhelelaho - mafhungo avho a dzilafho a dzulela u vheiwa lwa tshiphiri tshoṱhe - na kha mutholi wavho . 
U thetshelesa nga vhuronwane zwine tshiambi tsha khou amba zwone ni sa todi u thithiswa 3  . 
Afrika Tshipembe ḽo sedza phanḓa kha u shuma na muvhuso wa France fhasi ha vhurangaphanḓa ha Vho Macron kha u ṱanganya vhushaka ho dzulaho ho khwaṱha ha polotiki , ikonomi na mbambadzo vhukati ha Afrika Tshipembe na France  . 
U ṋea vhagudi lebula khulwane na bakete ḽine ḽa vha na muṱavha vha u shele nga lebula kha maga . 
Mushumo muhulu wa mudededzi ndi wa u ṋea muvhigo wa maimo a nṱha une wa vha wo ḓisendeka kha u linga ha maimo a nṱha , yone mbilu ya u linga havhuḓi . 
Tshikolo tsha nṱha tshithihi fhedzi tsho vha tshi ngei Mangaung tsho vha tshi Wadi 2  . 
Arali zwidodombedzwa zwa muthu zwa vha zwo dzheniswa kha ino website , vhashumisi vha tamaho u shandukisa zwidodombedzwa vha nga shandukisa nga tshumiso ya muratho wa feedback . 
U ḓadzisa izwo , mbekanyamushumo i khou sedza kha u tandulula vhuleme kha u vhona uri hu na u lingana kha u wana , zwoṱhe zwo sedza kha mveledziso ya ikonomi na tshanduko ya zwa vhulimi . 
DTP : Ṱhaṱhuvho na Phere dza Dzilafho ndi mutevhe wa nyimele dza PMB dza 270 dzi re kha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho zwo ṱumanaho na ṱhalutshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya dzilafho  . 
Kha vha ḓadze Form B : Application for prospecting right , vha i rumele na ṱho ḓea dzoṱhe kha Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone . 
Ri kupula matope getheni ri sa athu swika muṱani . 
Komiti ya phothifolio - vha vhe na mutevhe wo fhelelaho wa komiti ya photifolio ya khoro yavho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha miraḓo ya komiti ya phothifolio uri vha dzulele u vha ṋekedza mafhungo na mihumbulo kha zwithu zwi elanaho na komiti  . 
Arali vha tshi wana ID yavho ha vha uri zwiṅwe zwidodombedzwa zwavho zwa vhuṋe zwo khakhea . 
Zwi ḓura vhugai u ita khetho dza wadi ? 
Tshiambi tsha Buthano ḽa Lushaka tsho ṱuṱuwedzwa u dzhia maga malugana na Mufarisa Minisṱa wa zwa Muno Vho Malusi Gigaba malugana na u sa tevhedzela mbofho dza ndayotewa dza u shumisana na Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ( OPP )  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhilahela nga tsireledzo ya mutambudzwa  . 
Musi Mulayotibe wo no phasiswa u ḓo vhona uri ho vhewa maga a u tsireledza themamveledziso , ine khayo ho vhewa ṱhoḓea khulu ya vhubindudzi ha tshitshavha , u itela uri shango ḽi swikelele zwipikwa zwaḽo zwa nyaluwo ya ikonomi na u alusa zwikhala zwa mishumo . 
Hu songo fhela ma ḓuvha a 30 vha saathu ita khanedzo kha tsheo yo dzhiwaho . 
Khomishini I nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe uri I ite ṱhoḓisiso  . 
Tshibveleedzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , muvhigo wa dzhenaḽa . 
Ro no wina tshiphuga luraru tsha u vha vhomakone . 
U rathela kha muṅwalo wa u pomba musi a tshi ṅwala ( datumu , dzina ḽawe na maṅwalo awe )  . 
Zwikili zwa u thetshelesa zwi funzwaho zwi ḓo ya nga lushaka lwa tshibveledzwa tsha oraḽa na ndivho dza muthetshelesi . 
Zwine vha tea u ita ya khumbelo ng fhasi ha fomo dzine dza tea u ḓadziwa . 
Ndivhanele ya tshifumakadzi i re nṱha khamusi i sumbedza uri vhafumakadzi vha dalela tshumelo dza mutakalo u wana tshumelo dza zwa mbebo tshifhinga tshinzhi u fhira vhanna  . 
Sa tsumbo , arali muofisiri wa thandela yavho na ene a si mulanguli , heḽi ndi ḽone ḽiga ḽa khwinesa ḽa u thoma ṱhoḓisiso yavho  . 
Vhuṱambo vhu tshimbilelana na NDP na uri vhu topola u kuvhanganywa ha zwiḽiwa sa nḓila iṅwe ya u sedza kha khaedu tshiraru ya tshayamishumo , vhushai na tshayandinganyo . 
Ambani nga mvumbo ya Ann . 
Mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i lavhelelwa uri i thome mushumo nga mafulo a nḓisedzo ya tshumelo nga u ṱavhanya nga murahu ha u ṱanganedzwa ha White Paper  . 
Zwino nangani tshifanyiso ni ite ḽitambwa ngatsho . 
U ita uri fhethu hu vhe ha khombo ha puḽaga mbili madzuloni a ṱhanu sa kha tshifanyiso  . 
Haya ndi malwadze ane ra a vhidza malwadze a kutshilele  . 
Itani tsumbo kha muṱa wa haṋu na khonani dzaṋu  . 
Zwiḽiwa na zwihomolosi : Arali vhashelamulenzhe vha na mikovhe ḓuvha ḽoṱhe kha kutshimbidzele kwa u pulana , kana arali vha tshi tea u tshimbila lwendo lulapfu uri vha shele mulenzhe , vha nga tea uri vha ṋewe zwiḽiwa kana magwashu , kana vha badelwa aḽawentse ya u renga zwiḽiwa  . 
Hu dovha ha vha na ndindakhombo ya zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui , u itelwaho zwauri vhathu vhane vha khou shela mulenzhe vha kone u lambedzwa nga nila yo teaho  . 
Ndi ngoho Vhathu vha re na malwadze kha vhudzimu havho ( dziSTD ) ndi vhone vhane ha vha na khonadzeo nnzhi khavho ya u kavhiwa nga tshitshili tsha HIV musi vha tshi ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga HIV  . 
Vha nga zwi ita nga kha u fara miṱangano ya tshitshavha na miṱangano yo khetheaho ya vhukwamani ya IDP  . 
Naho zwo ralo , arali nyito idzi dzi tshi fhambana , zwenezwo nyito ya vhupo i dzhiiwa sa nyito yo vhigiwaho  . 
Ndi tshini tshe tsha ita uri Vho-Mathada vha male musadzi wa vhuvhili ? 
Rot ( he ri t ( od(a vhupo ho tsiredzeaho nahone vhu re na mutakalo , zwi ambaho mad(i na mufhe zwo kunaho na vhupo ha u dzula ho tsiredzeaho , na zwi(liwa zwavhud(i zwi re na pfushi  . 
Bodo ya vhalangi ndi wone muraḓo muhulwane u itaho mbekanyamaitele ya IAEA  . 
U engedzwa ha phakhethe i kungaho ya tshumelo ntswa a zwi nga ḓo khwaṱhisedza u kunga ho raliho , zwa sia hu na u renga hunzhi ha ngafhadzo u bva maṅwe mashangoni a sili  . 
Kha vha kwame Muṅwalisi wa Zwisikwa kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo arali tshisikwa tshi fanaho na tshavho tsho no ḓi vha hone nahone tsho ṅwaliswa  . 
Kha mbudziso ya uri naa mulayo u tea u shumiswa kha u tandulula khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i tenda uri a huna ṱhoḓisiso na tsenguluso dzo linganaho dzine dza nga ita uri hu vhe na tsheo yavhuḓi  . 
A tshi khou ḓisola A ! 
Kha vha vhone zwauri vha khou pfesesa zwine mulayo wa khou toda zwone u itela zwauri hu vhe na u edana na u sa thivhelwa ha u tanganedzwa ha vhaaluwa vhane vha khou ṱoḓa u thogomelwa  . 
Phalamennde yo ḓiimisela u swikela vhadzulapo nga u vha yo thoma mbekanyamishumo dza vhushelamulenzhe nga vhathu dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha u khwinisa u dzhenela ha vhadzulapo zwavho kha maitele a Phalamennde  . 
U thusa vhafuwi vha si vha sa athu u aluwa nga masheleni a u renga thannge ya mafhi tsheo ya u sa bula dzina ḽawe  . 
Fhedzi nṋe ndo vha ndi sa ḓivhoni ndi tshi mangadza . 
Vhagudi vha tea u thoma nga u khwaṱhisedza zwine vha zwi ḓivha nga ha u shumisa tshikalo tsha u leḓanyisa na zwa u ela zwi si zwa fomaḽa u ela tshileme . 
Thimu i afnela u dzhenisa mutshimbidzi muthihi a no bva kha wadi na muthihi a no bva ha masipala , arali zwi tshi konadzea mutshimbidzi wa wadi wa u ḓadzisa a tshi bva kha iṅwe wadi  . 
Vha ndangulo vha pfa uri vha nga si tendele tsheo dza mahala dza muphurofeshinala , ngeno hu na uri muphurofeshinala u pfa uri a nga si tendele dzangano ḽi tshi ta tsheo dzawe  . 
Khomishini i themendela uri hu itwe mutevhe une wa sumbedza maitele a vhaisaho ane a tea u langulwa . 
Ro livha ngafhi ? 
Ndi khou humbela u ṱanganedzwa sa mugudi tshikoloni tshavho kha gireidi 12 . 
Ndi zwa ndeme u vha na nzhele uri u dzhenela kha thendelano ya u kovhekana mbuelo na muṱoḓisisi muthihi a zwi vha thivheli u dovha vha dzhena kha iṅwe thendelano ya u kovhekana mbuelo na vhaṅwe , nga nnḓa ha musi izwi zwo sumbedzwa kha thendelano ( iyo thendelano i vhidzwa upfi ndi thendelano i re na mikano )  . 
Khumbelo ya ḽaisentsi yo xelaho kana yo tswiwaho u ita mvetamveto ya adzhenda , a tshi khou shumisana na mudzulatshidulo wa Komiti ya Wadi , ane a vha mukhantseḽara wa wadi  . 
Sa tsumbo , vhushai na vhushayamushumo a zwi fhambanyisi vhukati ha masipala , vundu na mikano ya muvhuso ya lushaka  . 
Eskom naho yo vha na khaedu , i kha ḓi kona u vhona uri ikonomi yashu i kha vhuimo ho teaho naho zwi tshi khou konḓa  . 
Hu na vhukhakhi ho vhalahonyana  . 
Bodo ya Vhueletshedzi ya Muṅwaleli Guṱe ( UNSG ) wa Mbumbano ya Dzitshakha nga ha Maḓi na Vhuthathatshili yo themendela u thomiwa ha Phanele ya Maimo a Nṱha ya Vhurangaphanḓa ha Mivhuso yo tou nangwaho nga ha Maḓi u ranga phanḓa vhurangeli nga ha maḓi na u khwinisa , nga murahu ha u ṱanganedzwa ha Adzhenda ya Mveledziso ya 2030 nga UNSG nga Khubvumedzi 2015 . 
MULAYO : Vha tea u vhudzwa uri mihasho ya lushaka nay a vundu i tshimbidzwa hani , zwi ḓura vhugai nahone ndi nnyi ane a i langa kana u i tshimbidza  . 
Naho zwo ralo , ri ḓo thoma ra vha ṋetshedza tshikhala tsha u khwaṱhisedza mbilaelo yavho na u ṋetshedza vhuṱanzi ho teaho . 
Ni kone u tangedzela muthu kana tshithu tshine tsha khou ita nyito . 
Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ya Phasipoto ? 
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo  . 
U ṱumanya CBP na IDP zwi sika tshikhala tsha u vhona uri IDP i a pfala kha vhupo hapo na u ṋea ṱhalusthedzo kha ṱhoḓea dza u shela mulenzhe dza Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000  . 
Nga u rekhoda notsi dza muṱangano dzo teaho vha ḓo khwaṱhisedza uri tshifhinga na u ḓinetisa malugana na muṱangano a zwo ngo tambisea  . 
Muvhigo u re kha odithi iyi u ḓo kumedzwa musi muṱangano wo no fhela  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe vha na vhuḓifhinduleli nga muthihi kha Mulangavunḓu na kha vhusimamilayo ha vunḓu kha u laula ofisi dzavho , na miraḓo yoṱhe ya Khorotshitumbe sa zwenezwo i na vhuḓifhinduleli yo ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa vunḓu wa kha phoḽisi dzawo . 
Vhengele ḽine vha renga khaḽo ḽi na mushumo ? 
Hu na zwiwe zwine zwa nga sa mutsho na u shaea ha masheleni na u sa shumisana zwavhui kha zwifhinga zwo fhiraho zwo ita uri zwithu zwi si tou tshimbila zwavhui , mbekanyamaitele na mvelele dzadzo tshifhingani tsho fhiraho zwo ita uri hu vhe na nyaluwo na vhubindudzi vhuuku kha sekithara  . 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswana u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo . 
Khabinete yo dovha hafhu ya ita khuwelelo kha vhahulwane uri vha ṱavhanye vha fhindule malugana na zwililo nga nḓila ine ya tshimbilelana na Ndayotewa yashu . 
Ndi nḓila dzifhio dzine dzi nga shumiswa u tandulula khaedu dzo waniwaho ? 
Mashango a ifhasi a khou engedza u livhisa mbekanyamaitele dzao dza zwa nna nga tshumisano ya mudavhini wa zwipotso na u imvumvusa  . 
Mulaedza wa Lushaka ndi wa ndeme kha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe ngauri u ri vhudza uri Mbekanyamushumo ya Kushumele ya muvhuso ya uno waha ndi ifhio . 
Vhurumelwa uvhu ha tshoṱhe ha 54 vhu aniswa nga dzulo ḽa u thoma ḽa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga murahu ha khethoguṱe  . 
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 4 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 30 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Musi khothe i tshi fhungudza tshigwevho tsha vha miṅwaha miṋa , ngeno iṅwe hafu yo tou laṱwa kule , Khothe yo sumbedza uri muhwelelwa o vha o kambiwa musi a tshi ita vhukhakhi . 
Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na mavu  . 
Khabinethe i vha livhuwa tshumelo dze vha ita kha Nndwa ya mbofholowo yashu na u vha tamela ṅwaha wo fhaṱutshedzwaho na vhafunwa vhavho na muṱa wavho . 
Lushaka lwa muṱangano na ndivho yawo zwi ḓo langa tshitaila tsha maambiwa ane a ḓo ṱoḓiwa  . 
U ṱanganya mafhungo a tshi shumisa maṱanganyi , tsumbo , na , fhedzi , ngauri na maṅwe . 
Zwazwino ndi tama u ṋea muvhigo wa mvelaphanḓa yo vhaho hone u bva kha Mulaedza wa Lushaka wo fhiraho na u amba ngaha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya 2013 . 
Uno ṅwaha , ri ḓo thoma u kuvhanganya fulufulu u bva kha vhabveledzi vha fulufulu ḽi vusuludzwaho , zwine zwa ḓo sumbedza vhuḓiimiseli hashu kha fuluful ḽi vusuludzeaho  . 
Kha asima , hu na u tswukuluwa ha nḓila ya muya . 
Itani pulane ya u ṅwala ṱhalutshedzo ya moloro kana tshikandeledzi tshe na vhuya na vha natsho . 
Hezwi zwi ambelwa kha u swikelela pfanelo dza ndeme na u kona u shela mulenzhe kha u dzhia tsheo  . 
Thasululo dza muṱalukanyo u itela mveledziso ya vhathu vha bveledzaho hu na netiweke dza vhubveledzi zwo no ḓi sumbedziswa , hu khou lavhelelwa tshumiso ya u mona na shango ḽoṱhe  . 
Kha vha vhe vhe na nomboro ya vhuraḓo na nomboro ya ndaula yavho  . 
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano  . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na maṅwalo a vhuṋe ane a vha na zwidodombedzwa zwo khakheaho vha nga ita khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Dzhenisani maṱaluli a u ṱalutshedza mvumbo yawe . 
Musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho no ambarelaho shango ohe , ndaela dzohe dza mulayo wa tshirema dzine dza kwama mbeu zwi amba uri dzi o mbo i vhulahwa , vhunga Mulayo uyu u tshi shuma hu si na u sedza mbeu ya mufu  . 
Muthu a nga ita khumbelo ya u vhudzisesa ngaha maga a vhulangi malugana na Mulayo wa Nyaluso ya Vhulanguli ha Vhulamukanyi , wa 2000 ( Khethekanyo ya vhuṱanu )  . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modereitha tsumbo ya mabammbiri a Thesite na milingo zwi sa athu u ṅwalwa nga vhagudi u khwaṱhisedza vhuimo na u gaida vhagudisi kha u seṱa mishumo iyi . 
Dokotela ha ngo tea u tambula na vhalangi vha sibadela kana kiḽiniki ye ya vha i tshi ḓo vha yo vhiga uri tshiṱoko tshi khou fhela arali vhulanguli ha tshiimiswa ho vha hu ha vhuḓi . 
Vha ḓo kona u wana ḽizi dza tshifhinga tshilapfu  . 
Kha vha ḓe vha netuluwe fhano Luvhola . 
U ṅwala maḽeḓere danzi na maṱuku nga muṅwalo wa u ganḓisa . 
Tsheo u ya nga khethekanyo ya 29(3) ya Mulayo nga ha u hana tswikelelo i kha tshivhumbeo tshe muhumbeli a humbela i khatsho  . 
Vha tea u rekhoda zwithu zwine zwa nga vha kha MBUELO YA U SHUMA na zwine zwa nga vha kha zwibviswa zwa u shuma  . 
Mulayotibe u tendela u vusuludzwa ha sekithara ya dziposwo nga u angaredza u itela u ḓo thusa kha mbetshelwa dza tswikelo ya ḽifhasi kha vhutumbuli vhuswa ha tshumelo dza eḽekhiṱhironiki ngeno dzi tshi khou bvela phanḓa na u ṋetshedza tshumelo dza ndeme nahone dzo tsireledzeaho nga maitele a kale . 
Maipfi a no thoma nga maḽeḓere a no fana a shumiswa a tshi tou tevhekana hu u itela u kunga vhavhali . 
D kha thesorasi . 
I ḓo thusa kha u pfesesa maitele na mathemo , khathihi na ndeme ya u langula thandela nga nḓila ya vhukoni  . 
Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho  . 
Vhanna vhenevho vha vhidzwa u pfi Phele , nahone u bwa vhid(a zwi vhidzwa u fhat ( a mud(i  . 
Zwo no ḓi ralo zwo luga matshudeni vho ṋewa visa dza tshifhinga tsha ngudo dzavho u fhirisa u i vusuludza ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Vhana vha fumimbili kha maṱafula vhaṋa , hu na vhangana kha iṅwe na iṅwe ) Vhaṅwe vhagudi vha swika tshikoloni vha tshi vho kona u edzisela thaidzo dza u kovha nga zwoṱhe u vhea nga zwigwada na u kovhekana nga u shumisa zwithu zwifareaho . 
O vha a sa ṱoḓi uri vhavhali vha kone u tevhela tshirendo tshawe . 
Muredzhisiṱarisi wa Khophorethivi a nga fha ndaela ya uri khophorethivi i shandukise dzina ḽayo arali dzina ḽi sa tevhedzi milayo ine ya wanala kha Mulayo wa Dzikhophorethivi . 
Nga musumbuluwo ho na mvula i no rothola ri ḓo tetemela ri tshi hoṱola . 
Kha vha kwame ndindakhombo ya mufu arali mufu o vha o tsireledzwa nga ndindakhombo . 
No vha ni muthu wa dzikhakhathi musi ni tshi kha ḓi vha muṱuku . 
Ri tenda uri tshifhinga tshi tshi ya hezwi zwi ḓo ita uri vhukoni ha zwa masheleni vhu engedzee na u engedza zwikhala zwa mishumo kha vhunzhi ha vhaswa . 
Nd(ilani hu na zwithu zwinzhi zwi ofhisaho  . 
Naho zwo ralo phalamennde ya lushaka i dzula i maanḓalanga a mulayo wa nṱhesa , mulayo muṅwe na muṅwe kana nyito ya muvhuso kana u siwa nga nnḓa hune ha hanedzana na Ndayotewa , a hu ho mulayoni  . 
Vhagudi vha thoma nga u tandulula thaidzo vha tshi shumisa zwithu zwi fareaho , zwine nga murahu zwa bveledza : u ola zwifanyiso : u ola zwifanyiso na u ṅwala nomboro , u buletshedza tswayo ; na u shumisa nomboro fhedzi . 
U itela thanganelano , dziṅwe tsumbo dza thesite na mbudziso zwo itwa nga khole u zwiṱumanya na bugu dza mushumo . 
Mafhungo a Stats SA kha webusaithi a nga shandukisa hu si na nḓivhadzo  . 
Nahone hafhu a dzi ṱalutshedzi u bvela phanḓa ha mugudi zwavhuḓi kha kharikhuḽamu  . 
Kha ḽa India , u fana na Brazil , u kundela u ita mbuedzedzo ya ikonomiki ya mutheo na , nga maanḓa , u fhungudza maanḓa o kalulaho a vhahirisi vha zwifhaṱo vha vhuponi ha mahayani kana vhaṋe vha ndaka , zwo amba uri kupulanele ku hone fhedzi kha mabambiri  . 
Ndivho khulwane ya khophorethivi ndi ya u ṋekedza tshumelo kha miraḓo yayo . 
Ngoho ndi ya uri haya o vha e madzangano a dzangalelo ḽi fanaho ane a khou langa kha sisiteme ya mbambadzo ya ḽifhasi  . 
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓivhadzo  . 
U thutha thumbu hu no khou humbelwa hu fanela u haniwa , fhedzi hu na dziṅwe ṱhuṱhuwedzo dza u thutha thumbu u fana na mbuno dza zwa dzilafho dziṅwe na u tzipiwa dzine dza ṱanganedze sa thikhedzo dza mbuno dzi pfadzaho dza u thutha thumbu  . 
Muvhuso u tea , sa tshipiḓa tsha u dzhiela nṱha makumedzwa a samithi iyi , u sedza ṱhoḓea ya u ṱanganyisa mitengo na u sika mitengo u itela dziṅwe dza sekithara dzashu dzi re khomboni vhukuma  . 
Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi sa fhedzi mbilu Mulayotewa muswa wo thoma u shuma , wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 1 ya Mulayotewa muswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha 23 u itela uri hu vhe na nḓḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓḓo wa vhusimamilayo honoho  . 
Makumedzwa aya o thomiwa na uri themendelo idzi dzi na thendelo ya vhanzhi kha thimu ya mushumo ya thekhisi ya lushaka  . 
Khabinethe i vhidzelela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha dzhenelele kha u lwisa u alusa ikonomi . 
Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u khou bveledza mulayo wa u ṋekedza tshumelo dza u halwa malaṱwa mahala . 
Zwi tea u humbulwa uri zwitshavha zwi na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza ndeme na tshivhalo tsha tshumelo yo ṱalutshedzwaho kha maga a tshumelo  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha vhafunwa vha avho vho lovhaho nga tshifhinga tsha maḓumbu a zwenezwino kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo ya iṅwe tswikelelo kha Thandela ya Khwiniso ya Bada Khulwane ya Gauteng , ya thoḽo kha khethekanyo dzo tiwaho kha Dzibada dza Gauteng zwine zwa khou thoma nga dzi 3 Nyendavhusiku 2013 . 
Zwiwe zwa zwithu zwi na mvelelo dzavhui hu uri vhunzhi ha zwithu zwi fhedza zwi tshi nga zwi na u khakhela tshiwe tshigwada tsha vhathu  . 
Kha zwenezwi , ri tama u khoḓa Competition Commission kha u khwaṱhisa tshanḓa u itela uri avho vhane vha vha na mulandu vha ḓiswe mulayoni . 
Hezwi zwi ḓo kwama vhathu vhaṱuku vhane vha khou shela mulenzhe kha mishumo ine ya vhuedza zwitshavha zwapo ngeno hu tshi khou bveledzwa vhukoni havho nga kha tshumelo na nga u guda u itela uri zwikhala zwavho zwa uri vha kone u dzhena mishumoni na uri vha vhe vhoramabindu zwi khwaṱhe  . 
Ndima ya 4 ( Tshipiḓa 4 ) kha khethekanyo ya Mulayo i ṱoḓaho hu tshi vhumbiwa komiti dza wadi  . 
Muvhuso u ḓo shela mulenzhe kha ikonomi uri hu vhe na tshanduko iyi  . 
Mutholiwa mun(we na mun(we u fanela u lwisa u fhedza mushumo wawe nga u t ( avhanya , nahone u fanela u lwela u swikelela u ita mushumo wa maimo a nt ( ha , naho mushumo uyo u tshi sedzea u tshi nga a si wa ndeme  . 
U tenda kha zwa vhuloi na maitele a ngaho eneo ndi zwa kale u tou fana na mathomo a vhutshilo ha muthu  . 
Khabinethe i hanedzana yo khwaṱha na maitele a khethululo nga muvhala o sumbedziswaho nga vhaṅwe vhathu kha shango ḽashu , nga mannḓa kha puḽatifomo dza nethiweke ya matshilisano . 
Tshihwana tsho vha tshi songo tou fhambana kule na lugube  . 
Maga a katela u sedzulusiwa ha vhathu vhane vha shuma kha mihasho ya muvhuso kha mutevhe wa nḓisedzo  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na kushandulele kwa mihumbulo hune ha tshimbilelana na ndivho dza mveledziso  . 
Ha ngo fanela u lapfesa  . 
Milingo ya vhukati ha ṅwaha : Kha Gireidi ya 12 muṅwe wa mishumo kha Themo ya 2 kana ya 3 u tea u vha mulingo wa nga ngomu . 
TSHIPIKWA Tshipikwa tshashu ndi u shuma na vhashumisani na riṋe u itela u khwinisa kushumele kwa Muvhuso kha u swikelela mvelelo dzo teaho na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo ri tshi khou dovha ra shandukisa nḓila ine Muvhuso wa shuma ngayo . 
Mudededzi wa thekhinoḽodzhi ngauralo u fanela u vha na vhutevheleli musi hu tshi shumiswa milayo  . 
Fhedzi , muthu u a mangala arali maitele aya o vha o thoma u shumiswa nga nḓila yone na u langiwa , arali o vha o ṋewa tshifhinga tsho linganaho na uri vhathu vho vha vha songo lavhelela mvelelo nga u ṱavhanya na maḓembe  . 
Thandela i na khonadzeo ya u engedza nyaluwo ya vhuṱaṱisani kha nḓowetshumo zwo ḓitika nga khwiniso ya zwine khuni ya vha zwone na khemikhaḽa dzayo khathihi na khwiniso ya ulwa na malwadze u itela u tikedza maḓaka , tshivhumbabammbiri na nḓowetshumo ya mabammbiri , ngeno zwi tshi khou alusa ikonomi na u sika zwikhala zwa mishumo . 
Mbilu na misipha i shumaho i ḓo kona u vha na nḓisedzo ya gesedungi ire ya fhasi kha yo ḓalaho yayo  . 
Kha vha ṱhogomele zwiga zwa ngafhadzo zwau tshoṱelwa ha asima . 
Hu tshi ḓadziswa , Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Zwitshavha ḽa Afrika Tshipembe ( SASSA ) ḽo phaḓaladza mbekanyamushumo ya Mbofholowo ya Zwitshavha kha Mutsiko u ṋea zwiḽiwa na zwiṅwe zwa ndeme u fana na yunifomo dza tshikolo dza vhana vha bvaho miṱani i shayaho . 
Thendelo i ḓo ṋetshedzwa fhedzi arali ho vha na u bviselwa khagala ha zwishumiswa kha vhafaramikovhe , arali ho thoma ha wanala thendelo musi hu sa athu itwa vhushumisamuponahone arali Minisṱa vho fushea nga miṅwe ya mikano , sa zwo sumbedzwaho kha mulayo , zwo swikelelwa  . 
Komiti ya Wadi yo itelwa u thusa mukhantselara u bveledza mushumo wawe  . 
Arali vho no ṋetshedzwa tshidzulapo tsha Afrika Tshipembe tsha tshoṱhe , vha fanela u shandukisa ṱhanziela yavho ya u reila ya ḽinwe shango u ya kha ya Afrika Tshipembe hu sa athu u fhela ṅwaha wa u wana tshidzulapo tsha tshoṱhe . 
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho , a itwaho , a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947  . 
CBP a si kutshimbidzele ku leuwahi , ku ṱoḓaho u pfumbudza , u tshimbidzwa ha pulane u ya nga wadi , u saukanya mafhungotsivhudzi ane a ḓo shumiswa kha IDP , u tikedzwa ha tshumiso , u monithara khathihi na u pima , u langulwa ha kusthimbidzele kwoṱhe , u konanya mushumo na vhadzhiamikovhe vha ngomu na vha nnḓa ha masipala  . 
Mufumakadzi a itaho khumbelo nahone a tamaho u shumisa zwiṅwe zwa zwifani zwe a vhuya a zwi shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho . 
Tshikona ndi tshin(we tsha zwilidzo zwine zwa lidzwa u itela u mvumvusa kana hu na mushumo  . 
Vha fanela u ita khumbelo hut she ho sala maḓuvha a 30 uri vha ṱunḓe . 
Tsivhudzo ya mbadelo i ḓo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6  . 
Mishumo ine yo ṱuṱuwedzwa kana yo vhaho zwithithisi kha nyambedzano i nga katelwa  . 
U vhudza khonani dzawe zwe vhutoto  . 
Miraḓo i ṱangana u itela uri vha thome , aluse , u vhulunga na u sedzulusa maga a u vhona uri mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi zwi ngonani  . 
Tsedzuluso i songo dzudzanywaho , kha ḽiṅwe sia , kanzhi dzi vha hone musi zwo humbelwa kana hu na mbilahelo nga vhashumi , vhatholi , kana miraḓo ya tshitshavha  . 
Nḓila i ne Phalamennde ya ita ngayo vhulavhelesi vhu vhuedzaho kha u tevhedzwa ha thendelano dza dzitshaka na yone i tea u ṱolwa . 
Kha u alusa muya wa vhufa , Khabinethe i ṱanganedza thendelano yo sainwaho vhukati ha Afrika Tshipembe na Tanzania , yo sedzaho kha u vhulunga ḓivhazwakale ya nndwa ya mbofholowo  . 
Kha vha ṱuṱuwedze vhaṅwe vhagudiswa u fhindula arali vha tshi humbula uri tshiṅwe tshithu tsho siwa nga nnḓa  . 
Thaidzo ndi ya uri khumbulelo yo ṱanḓavhuwesa . 
Ndi maipfi afhio a no ri vhudza uri Lindiwe o vha o tshuwa ? 
Kha khethekanyo ya u fhedzisela ya bambiri masimulo maṋa a tshiṱirathedzhi tshine tsha vha na ndaulo kha maitele a khwinifhadzo ya khwaḽithi kha dzhango yo ombedzelwa  . 
Ndi nnyi ane a ḓo ṅwala tshiṱori nga zwifuwo zwa bulasini ? 
Vhupfiwa u vhu vhu ḓo vha hone nga dzi 17-21 Shundunthule 2010 kha mavunḓu mararu . 
Ho no vha na khwiniso kha tshiimo tsha mutakalo zwine zwi vhonala kha zwisumbedzi zwa mutakalo wa tshitshavha sa u engedzea ha ndavhelelo ya u vhutshilo vhulapfu , u fhungudzea nga fhasi ha mpfu ṱhanu na u fhungudzea ha mpfu dza musi vhafumakadzi vha tshi dzadzefhala . 
U topola zwipiḓa zwi tshi bva kha zwo fhelelaho sa : zwipiḓa zwa baisigira , tshimela na zwiṅwe . 
Arali vha tshi khou tea u ita tshanduko , kha vha vhone zwauri vha tuwa na vhathu-vha songo lingedza u kombetshedza mihumbulo yavho  . 
Hu a swika hune muhofholwa a dinalea , a balelwa u langa mbiti dzawe  . 
Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi , mabunga a u gwedzha , dzi bada , zwimvumvusi na senthara dza mitambo ; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni  . 
Vho-Tshobe vho vhuya vha penga ? 
U ya nga izwi , pulane i nga topola nḓila dza u bvisa zwithithisi zwine zwa tou vha khagala kha zwigwada zwa vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule kale  . 
Ngauralo , ngauri zwithu izwi zwi songo khwaṱhisedzwaho ndi zwa vhukuma na nga nṱhani ha u tinya khohakhombo ya zwa masheleni , zwo dzinginywa uri ṱhanḓavhudzo i vhe nga zwiṱuku  . 
Ndi nnyi we a ṅwala bugu iyi a dovha a ola zwifanyiso ? 
U vha hone ha izwo zwipuka ngomu mivhilini yavho hu pfi zwo itwa nga vhaloi  . 
Muofisi wa u ṱoḓisisa , mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u ḓo vhona uri , nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe ṱhoḓea dza vha dzo swikelelwa , vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya ṱhanzi arali vha tshi khou shushedzwa . 
Ndivhuḓifhinduleli vhufhio vhune Komiti ya Wadi ya vha naho ? 
Muthelo wa mushumi wo salaho nga muraho ha u sumbedziswa ha tshipi ḓa tsha muthelo tshi yaho kha SITE , muthelo kha muholo wa mushumi a u kateliwi kha muholo une mushumi a u wana tshikwamani u sumbedzisaho PAYE . 
Vhadededzi vha tea u vha dzikiḽasini , nga tshifhinga , vho tou fombe kha mushumo wavho hafhu hu si na u tambudziwa ha vhagudi ! 
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho arali wo fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo . 
Ndi madzangano a tshitshavha afhio kana muhasho wa masipala ufhio une ra ṱoḓa u ramba uri u yo amba kha Komiti ya Wadi kana kha muṱangano wa vhukhethoni ? 
Kha LEV , hune ha vha ho avhelwa tshifhinga tshiṱuku , tshihulwane tshine tsha tea u dzhielwa nzhele ndi vhudavhidzani ha ( orala ) u amba . 
Vhanna vha vha vharangaphanḓa vha poḽotiki vha khwiṋe u fhira vhafumakadzi , nahone vha tea u khethiwa hu si vhafumakadzi  . 
Nṱhani ha izwo , hu kha ḓi ṱoḓea u vha na vhuthihi na khoudu dzi re hone na nzulele ya u vha khagala ha vhathetshelesi  . 
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓḓu kha u ita vhuḓḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio  . 
Ri livhuwa Vho Makhaya Ntini kha u tenda u vha muambasada wa fulo iḽi ḽa ndeme . 
Ndi vhufhio vhuimo fhethu ho kuvhanganiwaho ha nnyi na nnyi ? 
Khothe dzoṱhe dzi fanela u ṱuṱuwedzwa u tevhedza zwenezwi  . 
Mulayo wa 1 Ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila dzi a tevhedzwa , u fhungudza khonadzeao ya u tshinyadzwa ha mupo na ikonomi  . 
Vha thoma u vhonesa maipfi na zwivhumbeo zwa girama zwe vha vha vho no zwi ḓowela kha Vhuimo ha Muteo , vha wanulusa nḓila ine luambo lwavho lwa engedza lwa shum a ngayo na dzhia ndango khalwo , vha shumisa u bvelela ha nḓivho uhu u sedzulusa kushumisele kwavho kwa luambo , na maanḓa vha tshi ṅwala . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama maṅwalwa . 
Musi ri tshi amba nga ha vhupo , ri amba zwithu zwot ( he zwine ra tshila nazwo , hu tshi katelwa shango , mad(i , mufhe , fhethu ha ndeme ha tshipentshela , zwimela na vhutshilo ha phukha vhune ha kwama vhutshilo ha muthu na vhuvha  . 
U ita mvetomveto , u ṅwala na u phaḓaladza tshiṱori tsha ene muṋe tshi re na phara dzi no swika mbili u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala . 
Vhukoni ha u phaḓaladza phasela dza zwiḽiwa vunḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo ayo phanḓa ha komiti  . 
Hu na u ṱanganedza uri hu na thaidzo dzi re hone zwi tshi ḓa kha u dzhia vhuloi hu vhugevhenga , u tou fana na tsumbo ya vhuṱanzi kha iyo milandu , ho sedzwa uri vhuloi vhu kwama maanḓa a sa ṱalutshedzei . 
Arali n(wana a tshi khou tamba vhukati ha gondo , mureili a nga kha d(i si kone u khonisa goloi kana u ima nga u t ( avhanya  . 
Madzangano a tea u vha na ḽaisentsi ya theḽevishini iṅwe na iṅwe ine a vha nayo . 
U thoma nga u ṅwala na u fara tshitaila tshine tsha ḓo shumiswa : Lini ? 
Dzi ṋetshedza mugudi muṅwe na muṅwe bammbiri ḽa u shumela u ita nḓowedzo ya vhukoni ha luambo na nyumeresi zwe vha gudiswa kilasini . 
Vhunzhi ha vhaswa vhashu vha humbula uri u sa bvelela havho zwi vha zwi tshi khou itiswa nga nyimele ine vha vha khayo  . 
Khetho dza tshifhinga tshoṱhe , dzo vhofholowaho , dzi sa dzhii sia dzi tendiseaho dzi tshimbidzwa nga vha maanḓalanga a zwa khetho vha sa dzheneleli kha zwa polotiki vha ṋea vhadzulapo tshifhinga tsha u nanga  . 
U fhaṱa bannga ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe . 
U linga ha fomaḽa hu tea u dzhieḽa nṱha vhuimo ha kuhumbulele na kupfesesele kwa vhagudi hunzhi sa zwo sumbedzwaho afho fhasi . 
O ṱanganedza R5 i bvaho ha mukomana wawe , R2 i bvaho ha khaladzi awe na R10 i bvaho ha muzwala wawe . 
Na uri roṱhe ri nga shuma . 
Zwa ndeme ndi zwa uri vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi vhu ḓisendeka nga tshumisano ya vhadzulapo vhoṱhe , nahone ho ṱuṱuwedzwa nga mitheo ya kuvhusele kwa mulayo , ṱhonifho ya tshumelo dza vhulamukanyi na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhoṱhe , zwithu zwine Ndayotewa yashu ya ri ṱuṱuwedza uri ri zwi tevhele vhutshiloni hashu na kha zwine ra amba . 
Vha songo shavha u ri kwama kha 0860 00 4367 arali vha tshi ṱoḓa thuso ya nga ha u shumisa tshumelo . 
Sa zwo lavhelelwaho , hu tshe na fhethu na ṱhoḓea ya vhupimathengo ha sialala , u fana na thesite na milingo  . 
Tshirendo itshi a tshi na raimi . 
Vha tea u ṋewa rasiti ya u sumbedza uri khumbelo yo waniwa nahone i vhe kha Fomo B : Acknowledgement of receipt of application for registration of customary marriage  . 
MULAYO A U TENDELI LUVHILO LUHULWANE LWA U FHIRA LWO SUMBEDZWAHO  . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ewa zwi ḓo konḓa u swika ngafhi u i shumisa ? 
Phanḓa ha musi khophorethivi i tshi ita khumbelo ya u redzhisiṱara , hu tea u vha na muṱangano muthihi wa vhathu vhane vha vha na dzangalelo phanḓa ha musi khophorethivi i tshi ita khumbelo . 
Arali muvhigi wa mulandu a dalela tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu , u tea u thusiwa nga muofisiri wa tshipholisa Sentharani ya Tshumelo ya Tshitshavha . 
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho ḽi nga ṋea miraḓo yaḽo na vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya mulalo . 
Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC , hu ṱo ḓea tsireledzo ( JM12 ) u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani . 
Mvetomveto Thangeli i shumana na ṱhoḓea ya u khwiṋisa mbekanyamaitele na vhulanguli uri vhu dzhiele nṱha tshanduko dza ICT dzi khou ḓaho nga u ṱavhanya kha miṅwaha hei . 
Hu na dzina ḽi songo ṅwalwaho nga nḓila yone , ḽi topoleni ni ḽi ṅwale nga nḓila yone ḽi fhungoni  . 
Hu na maitele a tevhelelwaho ane a vha hone kha zwa u renga zwa zwifuwo u bva nnḓa . 
Phindulo dzone-dzone dza 4 kana dza fhasi zwigwada zwa vhaswa , vhane vha khou vhona uri hu na mvelaphanḓa kha u bveledza ikonomi ya matshilisano ya vhaswa  . 
Vhuongeloni ha Thandabantu  . 
Khomishinari a nga bviswa ofisini fhedzi- a arali hu na u sa ḓifara zwavhuḓi , u sa kona kana u kundelwa u shuma ; b u waniwa ha zwithu izwi nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka kana , siani ḽa khomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu , nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo , na c u tanganedzwa ha ḽikumedzwa nga Buthano kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo , hu na vouthu dza u tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo u bviswa ofisini ha khomishinari . 
Tsha u fhedzisela tshine tsha vha tsha zwino , u dzhielwa nṱha ha vhurereli ho fhambanaho zwo ṱanḓavhudza khanedzano u katela vhuṅwe vhurereli  . 
Arali muraḓo kana muṋetshedza tshumelo a nanga u shumisa mushonga ure nṱha ha mutevhe wa mitengo ya mishonga , muraḓo ndi ene a no badela phambano . 
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057 . 
U ḓesa hu songo ḓowelea ha vhashumi vha tshifhinganyana hu na masiandaitwa a si avhuḓi ri tshi sedza ndeme  . 
Hezwi zwi amba uri hu na themo nṋa dzine dza vha na vhege dza 10 , hune ha vha na ngudo ṱhanu dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ( Musumbuluwo u swika kha Ḽavhuṱanu )  . 
Ikonomi yo vha yo ḓisendeka mveledziso ya luvhele na fola tshivhindini tsha ḓorobo  . 
U kovhelwa ha mbuelo dza nyaluwo zwi tea hafhu u katela na ṱavhanya u dzheniswa ha ndinganyiso , khathihi na u manḓafhadzwa ha vharema lwa ikonomi ho ṱanḓavhuwaho , BBEE . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a si vhe fomaḽa ( U linga ha vhugudisi ) na ha fomaḽa ( U linga ha u guda )  . 
Nga maṅwe maipfi , u aluwa ha tshivhalo tsha vhathu ho fhira vhubveledzi ha vhulimi , nga maanḓa kha sia ḽa vhubveledzi ha zwimela , nga kule  . 
Muvhigo u tea u ṅwalwa nga dokotela we a ṱola muiti wa khumbelo ndivho hu u sedza tshiimo tshawe siani ḽa zwa mbeu . 
Vha ita mini zwine zwa leludzela vhone u amba navho ? 
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa sekithara yashu ya vhureakhovhe , ine yo ḓisa 6 biḽioni ya dzirannda kha ikonomi ya ṋetshedza mishumo ya 27 000 . 
Muano wa Batho Pele u na khonadzeo ya u ḓisa tshanduko dzi vhonalaho kha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Tshiṱori tsha lungano tshi amba nga zwivhumbwa zwa manditi , zwipuka , zwimela na fhethu . 
U nekedza miaisano kha zwigwada zwohe  . 
Khabinethe i khou humbela vhabebi na vhagudisi u lingedza uri vha ite uri bugu dzi swikelelee kha vhaswa vhashu , na u ita khuwelelo kha zwitshavha u ṋetshedza dzibugu na u thoma zwigwada zwa u vhala ngauri lushaka lu vhalaho ndi lushaka lu kundaho . 
U fhiriswa ha mishumo 97 . 
Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo muthihi vha khethiwa kha vhaṅwe vharumiwa vha tshoṱhe vhane vha ḓo shuma miṅwaha miṱanu , nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho ṱavhanya u fhela  . 
Khumbelo I nga shumiwa nayo lwa miṅwezi miraru  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Mbuedzedzo ya Mavu i ḓo vha i tshi khou amba na vhoramafhungo u sumbedzisa zwine zwa ḓo tevhelwa u ya phanḓa nga murahu ha tsheo ya khothe  . 
Mishumo yo ḓoweleaho ya asesimennde yo olwa sa tshumiswa dza mveledziso . 
Mubindudzi a ṱo ḓaho u bindudza mashango ḓavha u tea u isa zwimela kha NPPO ya Afrika Tshipembe u itela tsedzuluso na ṱhanziela  . 
Ni fana navho nga mini ? 
U shela mulenzhe kha mitambo na kha mufhindulano u re na ( mitaladzi 2-3 ) huna thikhedzo ya mugudisi a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyonesano nz . 
Vhavend(a na kale ndi vhathu vha no d(ivhelwa u tshila na vhan(we vhathu zwavhud(i  . 
Mulayo wa Tshumelo dza Poswo . 
Mbadelo i do buliwa kha Dzindalea  . 
Zwimangana zwo vha zwi tshi khou lwela mini ? 
U bveledzisa na u khwaṱhisa zwikhala zwa vhaswa uri vha gude pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli  . 
U sa konḓisa kha milandu miṱuku , kana u konḓisa hu songo ḓoweleaho kha vhuaḓa vhune ha kwama maswina a zwa poḽitiki , zwi amba u sa tshimbidza zwithu nga nḓila i fanaho  . 
Ri ḓo vha thusa uri vha gude zwinzhi nga ha vhulwadze ha swigiri , zwine zwa ḓo ita uri vha kone u shumana nayo na u i langa  . 
Afrika Tshipembe ḽi na mbekanyamushumo khulwanesa ya anthirithirovairaḽa ( ARV ) kha ḽifhasi , na vhathu vha linganaho miḽioni tharu vhane vha khou shumisa dziARV ubva nga Nyendavhusiku 2014 . 
Ri tea u amba nga ha fhelisa phambano ya ndivho u fhirisa phambano ya zwa didzhithala  . 
U bveledza pulane ndangulo ya vhukuma ya zwishumiswa  . 
Arali zwo tea kha vha vhale mbudziso iṅwe na iṅwe vha tendele vhavhii vhavhili vhaṅwe na vhaṅwe vha dzhie tsheo kha phindulo vha sumbedzise phindulo dzavho  . 
U bva nga 2014 , EPWP yo sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho miḽioni mbili zwi tshi iswa kha u swikelela tshipikwa tsha zwikhala zwa mishumo ya miḽioni dza rathi mafheloni a Ṱhafamuhwe 2019 . 
Zwe zwa swikelelwa lwa u thoma zwine zwa vha u kuvhanganya zwine zwa khou humbulelwa zwine zwa ḓo shumiswa kha IRP zwo no fhela , ho no tou sala vhukwamani na tshitshavha  . 
Naho zwo ralo , kha vha fhaṱuwe kha nḓaḓo ine ya nga vha hone u mona na khonani dza mbofholowo dzi nga dzhia u fana na zwine vhashumisani vha phurofeshinala vha nga dzhia  . 
Nga miṅwaha ya Fumiṱhanu kha demokirasi , ho no itwa zwinzhi malugana na u fheliswa ha masiandoitwa a khethululo na u fhaṱa tshitshavha tshi re kwaho tshiswa  . 
Khabinethe yo ṱanganedza Madalo a Ṱholo ya Nḓisedzo ya Tshumelo a Siyahlola nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Tshiṱiriki tsha Mopani , ngei Giyani kha Vunḓu ḽa Limpopo . 
Khabinethe i humbela vhathu vho teaho u vouta u vhona uri vha swikelela ṱhoḓea nga u ṋetshedza ḓiresi yavho kha ofisi ya Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho ( IEC )  . 
Kha zwi dzhielwe nzhele uri vhagudi tshifhinga tshinzhi vha shumisa nḓila dzo fhambanaho u tandulula thaidzo dzine dza nga vhadzi dze mudededzi a vha a songo dzi lavhelela . 
Khothe ya Ndayotewa ndi yone khothe khulwanesa ya Afrika Tshipembe kha mafhungo a kwamaho Ndayotewa nahone ndi tshone tshiimiswa tshine tsha vha ambadzifhele kha mafhungo a u ṱalutshedza Ndayotewa  . 
Maḓi na vhuthathatshili ndi zwone zwiko zwa mveledziso i yaho phanḓa , zwine zwa vha zwa ndeme kha u tshila ha muthu na mupo . 
Vhuḓifhinduleli ha maṅwe mafhungo a tshiphiri na tsireledzo ya maṅwe mafhungo a tshiphiri a muṅwe muthu kana muthu wa vhuraru  . 
Zwi do vha zwa vhidzwa upfi tshiimiswa tsha muvhuso kana muhasho . 
He khumbelo ya itwa nga poswo , hu songo vha na tshelede ine ya ḓa na khumbelo . 
Phuresidennde u rumela Khomishinari muthihi sa Mudzulatshidulo na muṅwe sa Mufarisamudzulatshidulo  . 
Naho zwo ralo vhagudi vha nga kona u shumisa hezwi zwiṱirathedzhi musi vha tshi ola zwifanyiso u sumbedza mihumbulo yavho , zwiṱirathedzhi zwavho zwa u rekanya na thandululo . 
Mvelelo dza ndeme dza CBP dzi tea u buletshedzwa malugana na vhuvha ha mafhungondeme , muvhundu une zwa nzela u bvela khawo na tshigwada tshine tsha kwameswa  . 
U ya phana , SASC i o vha musaini kha guvhangano a ifhasi ine a yelana na zwa zwipotso na u imvumvusa hu si na u fhelisa maana a muvhuso wa Afurika Tshipembe  . 
Miṱa , vhabebi na vhaunḓi vha re mulayoni vha fanela u vhona uri vhaṱhanngana vha khou nanga mirundu i re fhasi ha mulayo , hune ha vha na u ṱolwa phanḓa ha u rubiswa , na vharubisi vho pfumbudzwaho zwavhuḓi vhane vha ḓivhiwa nga vhabebi . 
Muṅwali u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhoho ine ha khou haseledzwa ngayo , a ṋekedza mavhonele o fhambanaho a sa dzhii sia . 
Madzulo kha Buthano ḽa lushaka sa zwe zwa tiwa kha khethekanyo vha fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwi ṱoḓeaho na u isa maṅwalwa a ṱoḓeaho  . 
Miṅwe mitambo ya u ṱhaḓula na zwipotso zwa tshikolo zwi nga ḓi kateliwa . 
U londotwa ha fhethu ha vhufa na zwithu zwo ḓisendeka nga u funa ha vhaṋe vhazwo , saizwi khomishini i nga si ḓo themendela mulevho wa tshiofisi wa vhufa kha muvhuso  . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi , zwine zwa tea u itwa nga maanḓa zwi tshi elana na zwigwada zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nṱha kale na ndinganyiso ya zwa mbeu mayelana na nyimele na nḓadzo dza masipala  . 
Phalamennde ya Afurika Tshipembe yo bveledzisa Mbekanyamaitele ya Ndaulo ya Malaṱwa , sa tshipiḓa tsha pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi ya u laula vhupo ha mushumo ho tsireledzeaho . 
Hohu ndi u shuma zwavhuḓi ha khwiṋesa u bva tsha mutsiko wa ikonomi wa 2008  . 
U shumisa Zwikili zwa Vhutshilo , khathihi na nyito dza u bveledzisa u khwaṱha ha misipha . 
Arali CC yo vha i na nnḓu ine ya vha yayo , kha vha wane maṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na kha Gwama ḽa Lushaka lu ambaho uri mihasho a i na thaidzo ya u bvusuludzwa ha CC . 
Muhwelelwa u wana tshifhinga tsha u ṱalutshedza Madzhisiṱaraṱa sia ḽawe ḽa mafhungo phanḓa ha muhweleli . 
NAA ICD NDI MINI ? 
U shela mulenzhe kha u fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho sa kha bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka  . 
Vhagudi vha sedzulusa nga u shululela nga ngomu ha tshifaredzi tsha vhuraru arali zwo tea U vhambedza na u tevhekanya vhunzhi ha zwiluḓi zwine zwa nga ḓadza zwifaredzi zwivhili arali zwo shelwa zwa ḓala ( khaphasithi ) U shumisa luambo u amba nga ha mbambedzo , tsumbo , zwihulwane kana zwinzhi kha , zwiṱuku kha , ḓala , a hu na tshithu tevhekanya,na u rekhoda tshileme hu tshi shumiswa tshikalo tsha u ela na zwa u ela zwi si zwa tshitandadi , tsumbo , mabuloko , zwidina . 
Heyi i fanela u katela tsumbanḓila na milayo yo teaho , na ṱhoḓea dza u vhiga na themphuḽeithi , sa tsumbo , mutevhe wa madzina a vho dzhenelaho muṱangano  . 
Mbekanyatshifhinga i tea u ṋekedza phiriodo mbili dzi tevhekanaho nga vhege . 
Vho Francinah vha hola mundende  . 
Tsumbo 1 : Mushumi u t ( anganedza ndaela u bva kha mutshimbidzi kana rapolotiki muhulwane u ita tshithu tshine tsha sa tendelwe u ya nga ndaela dzine dza vhusa tshumelo ya muvhuso  . 
I tea u ṅwalwa nga vhuronwane na hone i vhe na thero  . 
Khumbelo dzi tea u iswa kha Muṅwalisi maḓuvha a 30 phanḓa ha thengiselonn ḓa . 
Vho vha muthu we a tumbula Foramu ya Ndangulo ya Vharema  . 
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha I ṋewa nga Mulangavunḓu . 
Arali khothe ya vhana yo fushea nga muvhigo na u thivhela iyo vunḓu kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽothe  . 
U ṱalutshedza mvumbo dza mubvumbedzwa kha tshiṱori kana thelevishini na u ṋea muhumbulo wawe . 
Shumisani mepe wa mihumbulo kha u ita mvetamveto , musi no no fhedza u dzudzanya mvetamveto , ṅwalani ḽitambwa ḽaṋu nga vhudele tshikhalani tshe na ṋewa . 
Ri ḓo sedzesa nga maanḓa kha u pfumbudza ṱhoho dza zwikolo , nga maanḓa avho vha zwikolo zwi sa khou shumaho zwavhuḓi . 
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou endedzwa u fhira nga Afrika Tshipembe , vha tea u ḓisa khophi ya phemithi ya u renga zwa zwifuwo nnḓa u bva kha shango ḽine zwa khou iswa hone na khumbelo u itela uri vha wane thendeloya u endedza yaAfrika Tshipembe . 
Zwauri vhaimeleli vha do tholiwa hani hu nga vha nga maanda a bvaho kha ramulayo kana nga mulomo zwi do bva kha Ndaulo  . 
U wanisisa ha vhukuma ha ṱhoḓea dza khasiṱama na mutheo wa tshumelo dza tshino tshifhinga hu ḓo konisa sisiteme ya khwinifhadzo ya zwipikwa uri i vhewe  . 
Nga nḓila yeneyo komiti ya thandela i themendela uri u valelwa , naho hu tshi nga vha ho fhahewa lwa tshifhinganyana kana lwa tshoṱhe , a hu ngo tea u vha tshiṅwe tsha zwigwevho  . 
Ndi fulufhela uri hei bugupfarwa i d(o vha thusa na u vha tsivhudza  . 
Tshivhumbeo tsha edithoriala Mvulatswinga Mudzudzanyi u tea u vha na fhungokana thero ine a khou amba nga hayo ine ya kwama vhunzhi ha vhavhali . 
Miraḓo yeneyo i vhidzwa sa Dzikhomishinari . 
Vhuṱambo uhu ho ṱanganyisa dziembasi,khomishini dza nṱha na madzangano a dzitshakha o tendelwaho Afrika Tshipembe u sumbedza na u ṱuṱuwedza vhudipuḽomati ha mvelele nga kha u ṱahisa vhusiki u fana na vhutsila , muzika na zwiḽiwa u bva mashangoni o fhambanaho  . 
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe humbelwe thendelo ya mubebi wa dzofha , khothe i kuvhetshelwa kwa dzirekhodo sa mubebi a si wa mbebo  . 
Bugu dza mushumo dzo imela bugu dza u guda ? 
A si ngoho Vha nga si kavhiwe nga tshitshili tsha HIV nga u reila na muthu ane a vha na tshitshili tsha HIV muvhilini wawe  . 
Namusi khasitama dzo no funzea nga maanda nahone dzi toda zwithu zwinzhi  . 
U fara khirayoni na penisela nga nḓila yo fanelaho . 
URI oganogiramu ya Vhulanguli ha zwa Gwama i khwiniswe nga nḓila yo teaho na u ṰANGANEDZWA  . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza mutevhe wa nomboro u sa konḓi u si fhasi ha 200 . 
Vha ḓi dovha-vho vha dzinginya na ḽa thandela khulwane dzine dza nga sedzwa kha IDP , nahone pulane dza wadi dzi a shumiswa kha u sumbedza IDP nḓila  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka . 
Ri thoma nga mahumi a rathi hu si na yuniti  . 
Nga nnḓa ha izwo tshumiso iṅwe na iṅwe ya iyi nḓivho kha bioprosrpecting i ḓo ṱoḓa thendelo ya tshitshavha tshapo tshe tsha i bveledza na u i tumbula  . 
Lushaka , magudiswa , tshifhinga tsha vhugudisi zwi do buliwa kha Ndangulo  . 
U maanḓafhadza vhafumakadzi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u fhaṱa lushaka na nyanḓano kha tshitshavha  . 
Zwiṅwe hafhu , mbuelo dzine ya dzi bveledza ndi dza ndeme vhutshiloni na kha khonadzeo ya mbadelo dza miḽioni dza vhashumi u fhira na vhavhambadzi vha muvhili vhone vhane  . 
Hezwi a zwi nga ḓo katela u pfukisela kha maṅwe mashango hu si na milayo ya u tsireledza data ine ya elana na iyo i shumaho kha shango ḽine mushumisi a dzula khaḽo  . 
He zwa tea u tevhedza khiraitheria ya phosho ye ya shumiswa sa mulayo , yuniti dza u fara muya dzi ḓo ṋetshedzwa na phanele dza muungo dza ngomu dzine dza ḓo fana na tshiṱaluli tsha fene na u tevhedza khiraitheria ya phosho ye ya shumiswa  . 
Mafhungo a zwa Vhaswa o ḓisa mvelelo kha Vhuthihi ha u Bveledziswa ha Vhaswa ho sainiwaho nga Lambamai 2013 nga muvhuso , vhubindudzi na zwa mishumo . 
Arali khomishinari wa vunḓḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓḓu , khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka  . 
Ri bva kha 1995 , ri nga dovha ra zwi dzhia nga nḓila i fanaho kha mutsiko wa poḽotiki na nḓila i fanaho kha zwa poḽotiki zwine zwa khou bvelela zwi vha thivhelaho u kona u ya phanḓa ? 
MULAYO : Vha tea u ṱhonifhiwa na u dzhielwa nṱha  . 
Ni vhona u nga mbiḓi yo vha i muhali ? 
Arali vha sin a pfanelo dza u rea khovhe , vha fanela u vha na thendelano na muthu a re na pfanelo ya u reila tshikepe tshavho . 
Vha vha ṱuṱuwedze vha ambe nga ha madzangalelo avho , khonani , bugu dzine vha dzi takalela na maṱano a TV . 
Mbadelo dza tswikelelo dzi badelwa kha nyimele dzoṱhe dzine khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo yo ṋetshedzwa u itela u badela tshinyalelo ya u bveledza hafhu , tshifhinga tsha u ṱoḓa na u dzudzanya , khathihi na mbadelo dza poswo  . 
Mivutshelano ye ya vha hone hu si kale Devhula ha Afurika ndi tshihumbudzo tsha vhulanguli vhu si havhuḓi na zwiimiswa zwi songo khwaṱhaho zwine zwa tendela vhathu vha maimo a nṱha u shumisa vhaṅwe vhathu u kuvhanganya lupfumo  . 
Ri ḓo tshimbila nga bisi khulwane ya tshikolo . 
U ṱanganyisa musudzuluwo wa miraḓo ya muvhili na hu si na musudzuluwo wa miraḓo ya muvhili sa u ḓisomba zwi tshi ṱangana na u gada e eṱhe na musi e na khonani . 
Thounu i tea u vha i songo nyanyuwaho nahone i tshi tendisea hu si na u ḓihudza . 
Sambulu i tea u swika ofisini dza Zwibveledzwa zwa Halwa hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhuvhili u itela ndingo ya Ḽavhu ṋa , kana hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhu ṋa u itela ndingo ya Ḽavhuvhili ḽi tevhelaho  . 
Vhoṱhe vha kwameho vho saina mulevho nga ḽa 31 Ṱhangule 2015 u itela u vhulunga mishimo na u fhungudza masiandoitwa a u xelelwa nga mishumo kha hei nḓowetshumo . 
Mutakalo wa mualuwa na thodea dza matshilele zwi nga dzhielwa ntha  . 
Ndi zwa ndeme hafhu u ṱhonifhesa ndingano na u lingana ha mishumo ya zwa u tshilisana ine vhanna na vhafumakadzi vha ita kha vhutshilo havho  . 
Tshinwe tshithu tshi fhambanyaho iyi Khoro na komiti ya kale ndi tsha uri Khoro iyi i na maanda o tandavhuwaho , ane a angaredza zwivhumbeo zwothe zwa divhavhupo ; na uri i a kona u thoma nga u shela mulenzhe kha u wana zwithu zwine zwa tea u irwa madzina kana zwa shandukiswa madzina ; na zwauri muhumbulo wayo musi wo tanganedzwa nga Vho Minisita u a tikedzwa nga mulayo  . 
Muthu a nga , sa tsumbo , u sa bvisa bannda la tsireledzo kha mutshini wa shumisa mutshini kana wa tendela muṅwe muthu a tshi shumisa mutshini hu si na bannda  . 
Khethululo kana u sa lingana zwi nga fheliswa nga u engedza miholo nga kha nyaluwo ya zwibveledzwa na u fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo  . 
Musi tshifhinga tsha gomelelo tshi tshilapfu nahone ho rengiswa tshiṱoko tshinzhi , tshithu tsha ndeme ndi vhukoni ha u renga hafhu tshiṱoko nga mitengo yavhuḓi musi nyimele i tshi khwinifhadzea  . 
Khothe i nga laedza khotsi a ṅwana uri a shele mulenzhe kha mbadelo dzo itwaho u tou bva ḓuvha ḽe nwana a bebwa u swikela nga ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa . 
Nga tshino tshifhinga vhagudi vha tea u vha vha tshi vho kona u buletshedza phetheni hu si na u thuswa nga mbudziso dza u vha endedza . 
Maanḓalanga a lushaka - a lavhelela khamphani uri dzi tevhedze milayo na ndaulo na u badela mithelo nga tshifhinga  . 
Kha vha vha humbele u ṋea dzina dzisele dzine dza vha na zwiṅwe zwithu zwo sumbedzwaho khadzo  . 
U kuvhanganywa ha mbuelo na tshinyalelo zwi tea u laulwa u itela u khwaṱhisedza uri tshelede i shuma sa zwe Phalamennde ya sumbedzisa zwone . 
Mulaedza muhulwane  . 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi hu u itela u alusa zwikili zwa u shumisa ṱhalusamaipfi ( tsumbo fuyu , gugu , haya )  . 
Vha dzula fhethu ha u naka hu re kule . 
Zwino ri khou vhudzisa uri ri nga guda mini u bva kha sisiṱeme dza poḽotiki na mvelele ? 
Hezwi zwi itwa ngauri CBNRM i ramba vhathu vhothe kha tshitshavha uri vha shele mulenzhe . 
Lavhelelani u bvelela ha zwithu zwi sa pfesesei na dzikhudano  . 
U leludzwa ha mbekanyamaitele ya zwa masheleni ho itwa naho hu na mbuno ya uri u gonya ha mitengo ho vha u kha ḓivha nga nnḓa ha tshikalo tsho sedzwaho tsha u gonya ha mitengo  . 
Zwisikwa  . 
U ḓadzisa kha izwo zwi tevhelaho zwo kovhelwa mazhendedzi a khou shumaho izwi : thandela dza 293 dza u fhaṱa zwikolo ; thandela dza maḓi zwikoloni dza 959 ; thandela dza muḓagasi dza 535 na dza 585 dza zwa vhuthathatshili  . 
Huṅwe vhaṅwe vha a shumisa ḽiṅwe madzuloni a ḽiṅwe nga nḓila nthihi zwa nga a hu na tsho khakheaho . 
Arali tshikhala tsho ewaho tshi tshiuku , vha nga isa phana kha folio ya thungo hone vha i nambatedze kana vha i pereedze kha fomo iyi  . 
Musi ndaela iyi yo ṱanganedzwa , masipala i ḓo ṋetshedza puloto kana ya u fhiswa ha zwitumbu nga mahala  . 
Vha tea u ḓivhadza Khethekanyo ya u Vhea Mulayoni uri dokhumenthe i ḓo shumiswa ngafhi , u itela uri Khethekanyo i kone u dzhia tsheo ya uri ho ṱo ḓea Ṱhanziela ya Apostille kana ya Khwaṱhisezo naa  . 
U tandulula thaidzo - itshi ndi tshipiḓa tshi konḓesaho kha mbuedzano saizwi hu hanefha hune thasululo ya tea u tendululiwa  . 
Vhaaluwa vha do kona u dzula kha tshitshavha na mita yavho lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Tshigwada tshi nga bveledza muṅwe mapa wo vhumbwaho nga uri vha ṱoḓa u vhonisa hani wadi yavho tshifhingani tshiḓaho  . 
Kha ulu luta muiti wa khumbelo u ḓivhadza a U itela u tevhedza khumbelo ya tswikelelo kha mafhungo kha fomo yo tiwaho zwi nga bva kha tshivhumbeo tshine rekhodo ya wanala khatsho  . 
Ndi fhethu teaho vhukuma , hune vhushaka ha vhukati ha vhathu na vhudavhidzani zwa thoma hone  . 
Muanetsheli wa nganetshelo ndi nnyi ? 
Zwiteṅwa zwa u ganḓisa : Zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri zwi wanalaho kha mabogisi a zwishumiswa zwo tou vusuludzwaho , nz . 
Fhedziha , mashumele kha Mbalo na Luambo lwa u Ḓadzisa lwa u Thoma , kha Gireidi ya rathi na ya ṱahe zwi kha ḓi vha fhasi . 
Mulayotewa wa WUA u fanela u tendela u tholiwa ha Komiti Ndanguli khathihi na Mudzulatshidulo na Mufarisa Mudzulatshidulo  . 
Khabinethe yo fhululedza vhaṅwali vhavhili Mandla Dube na Leon Otto vha Pambili Media kha fiḽimu yavho Kalushi : The Story of Solomon Mahlangu . 
Dziṅwe thandela dzo topolwaho nga tshifhinga tsha phurosese ya CBP dzi fanela u bveledzwa sa zwo dzinginywaho kha u ṋetshedzwa ha IDP nga uri dzi na mafhungo a ndeme nga ha ṱhoḓea dza tshitshavha na thasululo dza vhusiki dzine dza vha kha tshitshavha , fhedzi dzi nga vha khulwane nga maanḓa kha u shumiswa kha ḽeveḽe ya wadi  . 
U pendela nyito iyi , nyambedzano i tea u itwa nga ha ṱhoho nahone nga nḓila iyi ri vha ri tshi khou funza zwikili zwoṱhe zwa luambo kha nyito nthihi i elelaho yo vanganaho . 
Ro ana kha riṋe vhaṋe uri izwi zwi nga si vhuye zwa dovha na luthihi zwa itea  . 
Arali vha ṱavha tshimela tsha lushaka luswa vha tshi khou ṱoḓa u badelwa mushumo wavho , vha fanela u ṅwalisa lwonolwo lushaka kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhaṱavhi . 
Ndi ṱhoḓea ya ndeme uri Komiti ya Wadi idzhenelele kha mveledziso ya tshiṱirathedzhi tshine tsha ḓo thusa u bveledza ndivho dza maitele a masipala wa vhupo havho kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu  . 
Ivhani maḓilonge kha u tikedza madzangano a si a muvhuso na zwigwada zwa tshitshavha zwi tikedzaho vhafumakadzi na vhana vho tambudzwaho  . 
Ndi dovha nda ḓivha uri avho vhe vha avhelwa Zwiala izwi zwa Lushaka vha ḓihudza zwingafhani . 
Naa Vhaṋetshedzi vha Tshumelo vho Nangiwaho ( dziDSP ) ndi vhafhio ? 
Nomboro ya faela  . 
Nḓila ya khwine ya mishumo iyi ya u ṅwala ndi u ita uri vhagudi vha ṱalele video kana u dzhenela muṱangano vha konou dzhia minetse , vha ite adzhenda , vha konou vhambedza zwavho na zwa vhukuma zwi kwamaho muṱangano . 
Izwi zwi ṋetshedza mashumele a tshumisano ya dzingu , pfananyo na nyito dzo ṱanganelaho kha dzingu ḽa Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha dzingu ḽa Afrika . 
Kha vha ambedzane nga ha zwifanyiso nga vhuḓalo na u vhudzisa mbudziso dza u ṱuṱuwedza nyambedzano  . 
Izwi zwi ḓo khwinisa ndeme ya vhashumi , zwine ndi zwa ndeme kha muvhuso uri u kone u ita zwine wa fanela u ita na u shela mulenzhe kha zwe NDP ya sedza zwone zwa u fhaṱa muvhuso u konaho nahone u no khou bvelela . 
Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Muvhigo wa Afrika Tshipembe wa 1994 u swika 2014 wa Mvelaphanḓa kha u Thomiwa ha Mulevho wo Khwaṱhaho wa Vharangaphanḓa vha Mashango a Mbumbano ya Afrika kha Ndinganyo ya Mbeu kha ḽa Afrika u tshi ya kha Ofisi khulwane ya AU . 
Ri nḓilani yo teaho ya u fhelisa sisiteme iyi i si ya vhuḓi nahone ri a fulufhela uri ri do kona u i fhelisa mafheloni a ṅwaha  . 
AsgiSA i sedzesa kha u fhelisa zwithu zwi imisaho nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya  . 
MULAYO wa muano wa Batho Pele wa u Ndulamiso u ṱoḓa maitele maswa a u sedzulusana na mbilaelo  . 
Muvhuso u khou shuma vhukuma u vhona uri huna ṋetshedzo ya maḓi manzhi kha vhupo ho fhambanaho ha shango ḽashu u tikedza nyaluwo ya ikonomi ngeno hu tshi khou engedzwa tswikelelo kha masipala i kundelwaho ya vhupo ha mahayani . 
Sisṱeme ya u tikedza ya mukhakhi i a shumiswa kha u ita dzitshanduko na u khwinisa vhuḓifari ha mukhakhi ha tshifhingani tshi ḓaho . 
U fhungudza pfanelo ya muthu ya u tshila na pfanelo ya u vha na tshirunzi  . 
U foda zwifanyiso uri vhana vhuṱanzi uri ni na zwinzhi zwo linganaho . 
Mbudziso : Naa komiti dza wadi dzi na vhuḓifhinduleli kha mahoro a zwa polotiki ? 
Kha vha ḓadze fomo SAPS 55 nahone vha saine fomo ya indemnity ine ya tsireledza SAPS uri hu sa vhigwe zwithu zwi siho  . 
Vha ṱhogomele kholomo dzavho dza tsadzi dzine dza kha ḓi vha ṱhukhu na zwifuwo zwavho zwa kale zwine zwa si tsha dzwala  . 
Mipengo yone i a rwa arali kha gogo ( lo d(aho u t ( alela vhut ( ambo uhu ha vha na mun(we o imaho nd(ilani ya hune mupengo a khou gidima  . 
Milaedza ya vho kundwaho  . 
Sia ḽa vhuvhili ndi u sika lupfumo , u sika vhutshilo ha zwa ikonomi ha lushaka  . 
Mulayo wa zwa milandu na wone u sumbedza uri milandu minzhi , mafhungo o shunwaho a kwama u bula madzina a vhathu vha pomokwaho vhuloi , u vhulaya muthu a tshi khou ḓitsireledza uri a sa loiwe , na u vhulaya muga hu u ṱoḓa miṱuvha ya mushonga . 
Migodi iyi i vhangela vhadzulapo vha henefho tsini siani a vhupo , mutakalo na tsireledzo  . 
Khabinethe yo ṱanganedza na u fhululedza zwigwada zwoṱhe kha u kona u vula hafhu vhege yo fhiraho zwi tendelanaho na khuwelelo ya Maseru yo rangwaho nga Tshanḓa tsha Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa . 
Hezwi zwi ita uri vhathu vha ite uri vha kone u shumisa aini banngani , u vhambedzela , na u engedza nga u shumiswa dzikhiredithi khadi , hu si na u dinalea uri mafhungo a iwe ya akhauthu dzavho a khou vhewa kha tshiimo tshi songo tsireledzeaho  . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi sa lingani , vha humbelwa u shumisa ḽiiṅwe siaṱari vha ḽii nambatedze kha fomo iyi . 
Kha vha wane wadi dzine dza vha na tshivhalo tshinzhi tsha zwivhuyedzi na zwivhuya na dzine dza vha na tshivhalo tshinzhi tsha vhuthengathenga na vhushushedzi tshifhinganyana sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha ndaela ya khothe  . 
Kha uyu muhumbulo wa u fhedzisela , muhumbulo wa vhaṅwe ndi wa uri milayo yo no ḓi vha hone ine ya langula zwa dzikhakhathi dzi fanaho na u vhulaya , u rwa , na u fhisa  . 
Maemu o ḓo founela khotsi awe nga zwo bvelelaho vha ḓa nga u ṱavhanya . 
Hu si na inisuḽini yo linganelaho , guḽukhousu i a fhaṱela malofhani . 
Tshikwekwete tshi na zwothe , thundu na mapfura ( phiṱhirolo kana diziḽi )  . 
Dzingu ḽa Musina-Makhado ndi tshipiḓa hafhu tsha Vhurangeli ha Mveledziso ya Tshikhala ya Trans-Limpopo nahone ḽo dzula zwavhuḓi u itela u ṱanganelana ha dzingu na vhuṱumani na Mozambique , Zimbabwe na Botswana . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na yone inga shuma sa miraḓo ya komiti  . 
Mbilaelo khulwanesa kha mukumedzo u bveledzaho wa ḽitheresi ya khomphiyutha zwikoloni u kha ḓi vha vhukonḓi ha masheleni  . 
Vha ḓivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa  . 
Arali maṅwalwa a lutshetshe a lenga u ḓiswa , muunḓiwa ha nga katelwi nga Tshikimu u bva ḓuvha ḽa mabebo . 
Mulayo u ṋekedza pfanelo ya u thivhela mbebo lwa tshoṱhe  . 
Ndi vhafumakadzi vhangana ? 
Hune tshinyalelo ya u badela mbadelo dziṅwe na dziṅwe zwi tshi vhambedzwa na u dzudzanywa ha rekhodo zwa fhira mutengo wo pimiwaho , mbadelo idzo a dzi nga shumiswi . 
Vhafhuri vha amba uri vha na tshelede nnzhi i fhiraho yo bulwaho kha mugaganyagwama  . 
Nyimele dzo raliho na dzone ndi tshiṱaluli tsha maṅwe mashango a bvelaho phanḓa kana a songo bvelaho phanḓa  . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 . 
Vha a shengedzana , vha rwana vha fhedza vho huvhadzana  . 
U tamba mitambo i ngaho sa : -- Mudededzi vha ḓo amba nomboro nnḓu , ḓiresi kana nomboro luṱingo zwa mugudi . 
Udavhula na u hafula Vhagudi vha isa phanḓa na u shumisa u davhula na u hafula sa tshiṱirathedzhi tsha u rekanya . 
Vhathu vha funa shango ḽashu na uri vha kha ḓi isa phanḓa na u dalela Afurika Tshipembe . 
Mushumi wavho wa HR  . 
Vhadzheneli vha ḓo humbula zwe zwa bvelela kha ḽiga ḽa u rangela u puḽana  . 
U vhala bugu dze dza vhaliwa kha u vhala na vhagudi na bugu dzi bvaho kha bugu dza khuḓa . 
Mugudi ano ḓo vuledza pfunzo dzawe u ḓo kona u pfesesa kushumele kwa thandela dza mveledziso khathihi na u pfesesa uri afha fhethu hu shumiswa nyambedzano na uri zwanḓa zwi a ṱanzwana  . 
U ṱalutshedza tshibveleli itshi na u ṋetshedza tsumbo dza mashango o katelwaho kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tshi lavhelela vhadededzi vha re na ndalukanyo , vha re na vhukoni , vha re na vhuḓiṋekedzi na vhulondi , vhane vha ḓo kona u ḓadzisa mishumo yo bulwaho kha Vhuimo ha Vhukoni ha Vhugudisi  . 
Nga maṅwe maipfi , maga a ṱoḓeaho kha khwinifhadzo ya vhuthihi ha tshitshavha a si ane a nga itwa nga muvhuso fhedzi . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u sedzana na khumbelo yavho  . 
Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhiraho muthihi , hu farwa khetho nga voutu ya tshiphiri . 
Hu ṱoḓea thikhedzo yo ṱanḓavhuwaho kha tshitshavha tshoṱhe uri puḽane i shume zwavhuḓi  . 
Vha nga vhiga dzi ṅwe mbilahelo dza ndingo kana khanedzano dzine dza yelana na vhu ḓi ha mbeu . 
Rifarivhanzhi  . 
A huna thendelo i ṱo ḓeado kha u ḓiswa ha milora yo fhiswaho haya  . 
Phresidennde u thola- a Muthusa-Phresidennde u bva kha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; b a nga nanga tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dziminisṱa u bva kha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; na c a nga si kone u nanga Dziminisṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓa ha Buthano . 
A vhari ndi hulise Mukololo Vho Mangosuthu Buthelezi , murangaphanḓa wa IFP vhane vha vha mutshudeni wa kale wa yunivesithi iyi  . 
Vhuḓikumedzeli hashu ndi u fhungudza ṱhahelelo na phirisa tshifhinga tsha mushumo muhwalo wa tshikolodo u tshi dzula u fhethu huthihi  . 
Zwenezwo , tshiteṅwa , ndugiselo u mona na tshiteṅwa tsha ndaṱiso dzo vha ndugiselo sa zwine muvhuso wa zwi vheisa zwone  . 
Kha vha bvele phanḓa u swikela zwitendeledzi zwoṱhe zwi tshi vhewa nga ngomu ha zwitendeledzi zwi fanaho u mona na tshitshavha u sumbedza uri zwi swikelelea u swika ngafhi  . 
Vho-Mandiwana na khonani dzavho vho vha vha tshi bva ngafhi ? 
Hu do khwaṱhisedzwa zwenezwo vho lindela  . 
Vhudzheneleli uvhu vhu ḓo alusa nḓila ine ra shumela ngayo zwitshavha . 
Vho shumela shango lwa nṱhesa sa Muambasada wa Afrika Tshipembe ngei Russia na musi vha Mudzulatshidulo wa Koporasi ya Fulufulu ḽa Nyukiḽia Afrika Tshipembe . 
Khabinethe i khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ha mulaedza we vha ṋetshedza kha zwa u Avhelwa ha Vhadededzi ha Lushaka ha vhu17 : Zwa uri vhadededzi vha isaho phanḓa na u rwa vhana zwikoloni vha ḓo dzhielwa Maga , hezwi ndi zwiito zwi siho mulayoni na uri vhadededzi vha no pfuka mulayo uyu na u tsitsa tshirunzi tsha tsireledzo ya vhana vha ḓo dzhielwa ndaṱiso . 
Tshavho ndi u sedzulusa , u t ( od(ulusa zwililo na u vhudzisa mafhungo nga vhud(alo kha vhathu vha tshi khou t ( od(isesa , vha tshi ita dzikhophi na u dzhia dzirekhodo na zwin(we zwo n(walwaho zwine zwa vha zwa vhut ( hogwa ( Zwipid(a zwa 64 - 66 )  . 
Tsumbo dza zwikalo izwi dzo ṋewa kha thebulu ya 6 na ṱhalusamushumo dza mutshimbidzi wa wadi dzine dza nga shumiswa dzo ṋewa kha Bogisi ḽa 5  . 
Kha ri Itani ḽitambwa ḽa u kungedzela tshibveledzwa ambe kana tshumelo kha TV . 
Uri muthu ufhio na ufhio a kone u tholiwa kha Khothe ya zwa Ndayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afrika Tshipembe . 
Vho nngudisa uri ndi dzulele u vha na vhuhwavho kha vhathu  . 
Muthu o vha e na mutevhe u sa gumi wa vhathu vho iledzwaho nahone arali vho bulwa kha gurannḓa idzi , zwavhuḓivhuḓi gurannḓa yo vha i tshi ḓo vha yo vha vha vhukhakhi na mulayo na vhaedithi vha sengiswa  . 
Tshakha dza mbuelo dzine vha nga lavhelela dzi tshi bva kha thendelano ya u kovhekana mbuelo dzi ḓo fhambana zwi tshi langwa nga nyimele  . 
Thendelo iṅwe i bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 ngeno iṅwe i tshi bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha  . 
Zwi thoma nga WRCS u sumbedza nyimele ya tshiko nga tshifhinga tshenetsho ( kana tshipiḓa tsha tsho ) u ya nga zwipiḓa zwa vhushaka na zwimedzwa na zwa mbonalelo vhathuni  . 
Mutsiko vhukati ha tshivhumbeo na zwi re ngomu u sumbedza mutsiko vhukati ha vhusiki na mutshinyalo  . 
Ndi phetheni ifhio ine nomboro dzo swifhadzwaho dza ita ? 
Hezwi a zwi ambi uri muthu a ne a vha na asima ha ngo tea u ita nyonyoloso  . 
U amba na u ṋekedza ha fomaḽa : U ṋekedza muvhigo muhumbulo nga ha ṱhoho yo ambiwaho nga hayo kilasini . 
Vhasiwana na vhukololo a vha vhulungwi fhethu huthihi  . 
Muhwelelwa a nga kha ḓi ṋewa ndaela ya uri a songo tambudza vhone kana vhana vhavho lwa nama kana lwa maipfi  . 
Vhaṅwe vhagudi vha nga vha vho no vha na nḓivho ya ndeme ya tshelede khathihi na u ḓivha madzina a tshelede dza mangwende na mabambiri na uri ndi vhugai . 
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70 , hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala . 
Tshumiso ya zwino ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo maelana na muhumbulo wa ṱhoḓisiso nga muṱoḓisisi  . 
Mbekanyamushumo ya u Guda i sumbedza zwi katelwaho kha u guda na u linga kha gireidi tharu kha bennde u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u mafhanga a sa fhiri zwone  . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u tikedza maitele a dzingu na a dzhango zwine zwa vha phindulo ya u tandulula pfudzungule , u engedza mulalo na vhutsireledzi , u khwaṱhisa ṱhanganelo ya dzingu , u engedza mbambadzo ya ngomu Afurika na u vha na mveledziso i yaho phanḓa kha Afurika . 
Kha vha fhe zwiitisi zwa uri ndi ngani zwi tshi ḓo thusa lushaka arali muphuresidennde vha vha farela lufhanga . 
U gaganyiwa hune ha ḓo sumbedza zwoṱhe zwo swikelwa na maitele a kushumele u ya phanḓa hu ḓo farwa vhege iḓaho . 
Mu vhudziseni uri u do ni badeleisa vhugai kha mushumo uyu  . 
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa . 
Mishumo i anzela u ṱanganedza mikhwa mikene nahone ngauralo i dzulela u tevhedzwa nga nnyi na nnyi  . 
Komiti ya Milayo na komiti dzayo ṱhukhu dzi shumana na milayo ya NCOP , mugaganyagwama wa NCOP , mbuelo dza phalamennde , nzudzanyo dza nga ngomu , vhushaka ha dzitshaka na milayo yo ṅetshedzwaho . 
Itani mutevhe wa tshaka dza zwiḽiwa zwine ra tea u zwi ḽa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U khwinisa hune ha khou ya phana ha mishumo ya siaasiiki tsha Muhasho wa zwa Vhulimi zwo angana na mamaga na zwa Siaasiiki tsha Afrika Tshipembe  . 
Vhathu vha aluwa na tshifhinga . 
Hu na fulufhelo ḽa uri manyuwaḽa u shuma sa tshishumiswa tshi shumaho zwavhuḓi kha u ṋetshedza tshitshavha mafhungo o fanelaho u vha konisa u swikelela pfanelo dzavho dza tswikelelo kha mafhungo ane muhasho wa vha nao  . 
Ri dovha hafhu ra ḓikumedza u shumisa maṅwe masheleni hafhu kha tshipiḓa tsha u rumelwa tshumelo dza mbekanyamushumo  . 
Ro no ḓi gandisa mbekanyamushumo ntswa yo tewaho kha nyito ya thendelano dza nḓisedzo kha webusaithi ya muvhuso na ya Ofisini ya Muphuresidennde vhuvhili hadzo , na uri u swika zwino dzi sumbedza thendelano dza nḓisedzo dza ṱahe kha dza fumimbili  . 
Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya ndayotewa na maṅwe mafhungo a tshimbilelanaho na khwiniso . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo ya 1 . 
Arali , nga murahu ha u vhofhololwa nga parole , muhwelelwa a ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha , kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe , a nga kha ḓi fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala  . 
Heyi a si yone nḓila ya u ṱahulela dimokirasi , zwino ri tea u ya ra pfuka afho  . 
Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mutakalo  . 
Nga murahu ha musi mushumo wa u ya bungani wo no ḓivhadzwa , nyito iyi i itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vhuḓifhinduleli ha Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ndi u sedzulusa na u tandulula mbilaelo ifhio kana ifhio malugana na zwi kwamaho tshumelo , kana maitele kana ndaulo zwi tshi bva kha kushumisele kwa mbetshelo dza Mulayo wa Muthelo nga SARS . 
Tsheo ya u ṋetshedza thendelo a i langiwi nga milayo  . 
Vhagudi vha nga ḓi amba madzina a tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe na uri hezwi zwi nga itwa nga u tou ṅwala furakisheni . 
Dzangano ḽina miraḓo ine ya vha vhashumeli vha tshitshavha ḽifhasini ḽo ṱhe  . 
Vhukoni ha dimogirafi hu , fhedziha , u linganyisa nga ṱhoḓea dza uri vhashumi vha na zwikili , na uri zwikhala zwa mishumo zwo linganaho zwi vhe hone  . 
U thoma tshikalo tsha nṱha tsha ndeme ya mpho dzine dzi MP dzi nga ṱanganedza . 
Vhengele ḽi na phakhethe dza mugayo ha dovha ha hodiwa dziṅwe dza 55 . 
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku . 
Kha vha dovhe vha thuse vhagudi u bveledza luambo u ri vha kone u ṱalutshedza kuhumbulele kwavho . 
Hu na ṱhoḓea nṋa malugana na u shuma zwavhuḓi hayo : u khwinisa ndeme ya mutakalo wa tshitshavha , u fhungudza mbadelo dza ndondolo ya phuraivete , u galatsha vhaḓivhi vha zwa mutakalo kha sekithara dzoṱhe dza muvhuso na dza phuraivete na u bveledza sisiṱeme ya mafhungo a mutakalo ane a katela vhaṋetshedzi vha mutakalo vha phuraivete na vha muvhuso  . 
Fulaga ya lushaka i na muelo wo tou kokotolo woṱhe na wa muvhala muṅwe na muṅwe  . 
U rathela kha muṅwalo wa u pomba a zwi ambi u ṱutshela kule kha muṅwalo wa u tou ganḓisa . 
Kha ri dzhie tshino tshifhinga u ṱoka midzi ya tshumiso kwayo ya muḓagasi . 
U vhea nga zwigwada zwithu zwi si fhasi ha 1000 ha anganywa na u vhala nga u fulufhedzea . 
XM : Vha a takadzwa nga u vhala ? 
HEYI NDIMA I ṰALUSA NA U DODOMBEDZA luṱa luṅwe na luṅwe lwa Mapa wa nḓila wa CBP nga tsumbanḓila ya AICDD CBP  . 
Ngenovho mvula dza maḓuvhani a si gathi o fhiraho kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango ḽashu dzo fhungudza mutsiko , ṱhahelelo ya maḓi shangoni ḽashu i kha ḓi vha khaedu khulu nahone i ṱoḓa uri roṱhe ri shumise maḓi nga vhulondo na nga vhuḓifhinduleli . 
Kha vha ṱhogomele : Phemithi ya u ṱunḓa u bva nnḓa a zwi kateli khovhe nṋu dza maḓini  . 
Vhu nga vha vhurifhi zwaho ha thikhedzo kana khanedzo . 
Milayotewa ya vunḓu 13 . 
Ndi zwa ndeme u vhona uri muthu o tiwaho u na vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya pulane iyi u thivhela nyimele ine hu si vhe na muthu a ne a hwala vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya pulane  . 
Ndi thendelano vhukati ha murenndi na muṋe wa ndaka  . 
Sedzesani mvumbo ya Lindiwe . 
Zwiṅwe zwibveledzwa zwi ḓo gudwa ho sedzwa vhuḓi hazwo , ngeno zwiṅwe zwi tshi ḓo shumiswa tsumbo ya lushaka lwa zwibveledzwa khathihi na u zwi shumitsumbo ya musi hu tshi ḓo ṅwaliwa . 
Dzhenala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana vhege iṅwe na iṅwe , dzine dza sa ṱoliwe lwa tshiofisi , ndi zwishumiswa zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza uri hu ṅwaliwe  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhudavhidzani . 
Hu na tshanduko kha ṱhoḓea dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi dza muṅwe ṅwedzi ? 
Minisiṱa vho ri hoyu ṅwedzi muvhuso u ḓo rwela ṱari fulo ḽa miṅwaha miraru ḽo sedzaho kha u fhungudza u kavhiwa ha vhafumakadzi vhaṱuku na u alusa zwikhala zwa ikonomi u itela u vha tsireledza kha vhafunwa vha vhakalaha . 
Musi vha tshi tou tholiwa vha ḓo fanela u saina khonṱhiraka ya vhumaḓilonga na u tevhedza maga a vhuḓifari . 
MTSF yo katela zwidodombedzwa zwa pulane dza mashumele kha miṅwaha miṱaṋu u itela NDP , hu na zwo tiwaho , zwisumbedzisi , zwine zwa tea u shumiwa na vhuḓifhinduleli khathihi na zwifhinga zwa u ḓo vha ho no fhedzwa zwihulwane - u itela u vha na maitele a tevheleleaho khathihi na ṱholo dzi tikedzwaho nga vhuṱanzi kha u shumisiwa ha NDP . 
Tsukanyo i si yavhuḓi ya khabohaiḓireithi - naho tshiṅwe tshivhalo tsha khabohaiḓireithi tshi tshi ṋea nungo muvhili , u ḽesa zwiḽiwa zwa lushaka ulu zwi bveledza guḽukhousu ine ya fhira i ṱoḓwaho nga muvhili , zwi vhangaho ḽeveḽe dza swigiri muvhilini uri dzi gonye . 
Maitele ma matshimbidzele a pholisi u vhiga uhu a do buliwa kha Dzindaulo  . 
Nga maipfi o ḓoweleaho , nḓila ya WID i dzhia mafhungo a vhafumakadzi a sa tshimbilelani na mbilaelo dza mveledziso khulwane u fana na mafhungo a pfanelo dza vhuthu , kuvhusele kwa demokirasi , tsireledzo ya mupo , gulobalaisesheni , mulalo na u laṱa zwiṱhavhani , na zwiṅwe  . 
Musi vha tshi ḓi ṅwalisa kana u ita mbadelo , SARS yo ḓi imisela u shumana na u ṅwaliswa havho hu saathu fhela maḓuvha a 10 a mushumo  . 
U vhonala u nga wo nwa kana wo daha zwidzidzivhadzi  . 
Nyimbo kha Vhavend(a dzine dza imbiwa musi ho takaliwa , dzi katela Malende na Tshigombela khathihi na dza Tshikona  . 
Ndi zwifhio zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u divhiwa nga ha dzimbekanyamushumo dza u alusa  . 
Vha tea u khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshitshavha i a ḓivhadzwa mafhungo , a wanala ngafhi na uri a swikelelea hani  . 
A zwi ambi uri mudededzi u tea u fhedza mibvumo iyo kha Gireidi ya 1 . 
Vhorabulasi vhanzhi vhauku a vha kateliwi kha tshumelo dza zwa masheleni , ngauri vha vha vha sa fulufhelwi , zwine zwa dovha hafhu zwa kwama , u sa vha hone ha u vha na vhuanzi ha uri tshikolodo tshi o badeliwa  . 
Zwiṅwe hafhu , i ḓo dovha ya sedza nyimele i si yone ya madzulele na mipfuluwo ine ya khou isa phanḓa na u kwama matshilo a vhathu vhashu . 
Yo ḓifara nga nḓilaḓe musi yo no nakesa ? 
Meyara vha Ekurhuleni Vho Mondli Gungubele vho sedzesa kha khaedu dze vha livhana nadzo na zwo no swikelelwaho u swika zwino , na u kwama kha mafhungo a u shaea ha mishumo kha dzingu , vha fulufhedzisa vhadzulapo uri muvhuso u khou lwa na samba heḽi wo ḓiimisela na uri u khou sika zwikhala zwa mishumo . 
Kha sesheni idzi dza khuvhangano ri dzulela u ṱoḓa hafhu u pfa u bva kha avho vhathu vhane ra vha vhidza vhapondwa , u wana kuvhonele kwa vhapondwa musi zwi tshi kwama khangwelano  . 
Khabinethe i vhidzelela vhoramimoḓoro vhoṱhe uri vha vhone uri zwiendedzi zwavho zwo lugela u tshimbila dzibadani na uri vha dzhie vhuḓifhinduleli musi vha tshi khou reila . 
Kha avho vhane vha shuma , mbudziso ya nga ha ngowetshumo kha ( P-29a ) i fanela u fhindulwa  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka . 
U isa phanḓa na u fhaṱa ḓivhaipfi i bvaho kha mbekanyamushumo ya zwi vhonwaho zwa vhaliwa henefho kiḽasini , mutevhe wa bugu dzo randelwaho gireidi yeneyo na a bvaho kha mutevhe wa maipfi a ḓivheaho nga tshivhumbeo . 
Hezwi zwi katela madokotela , vhorakhemisi na zwibadela  . 
Vho vhuya vha ḓi tou wanetshedzwa nga khotsi a ṅwana Vho-Lugisani vho mu putela sagani vha tshi khou mu sokotedza dindini ḽa bunga . 
Vhurangaphanḓa ha madzangano a vhashumi ndi ha ndeme kha u khwaṱhisedza uri mbuelo dzi bvela phanḓa kha tshifhinga tshilapfu  . 
Ndi dovha nda ṱanganedza vhahali vha mavunḓu oṱhe ashu vhe ha dzinginywa nga Zwipikara zwa Mavunḓu uri vha ḓe vha vhe tshipiḓa tsha vhaeni vhahulisea vhane vha vha na riṋe ṋamusi  . 
Ndi rekhodo ya u fhiriselana mafhungo musi hu tshi khou ambiwa , zwi tshi bva kha kuvhonele kwa muambo . 
U vhala a tshi vho tou elela na mutsindo e nawo , a tshi bula maipfi nga ngona nahone nga vhuronwane . 
Arali ha vha na dzinwe dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo , zwi ḓo dzhia vhege tharu u shumana na khumbelo . 
U sedza hu khou shanduka u bva kha ngudo ya sialala u ya kha nḓila dza nganea dza u guda , nga maanḓa zwi tshi kwama u shumiswa ha nyambo nnzhi  . 
Hu tea u vha na vhuḓikumedzeli vhuswa kha u vusuludza mishumo ya komiti dza wadi dzine dza vha vhaimeli vha zwitshavha  . 
Muhwalo wa vhuṱanzi wo hweswa kha muhwelelwa nga ṅwambo wa zwi sedzwaho nga mbekanyamaitele  . 
Vhashumi vha tea u dzulela u di vhudzisa u ri vha khou fara vhanwe vhathu ( vhashumisani navho , vhuhulwane khavho kana tshitshavha ) nga ndila ine ya hulisa vhuvha na pfanelo dzavho siani la mulayo naa kana vha khou sumbedza ndivho na vhukoni , vhuthu , thuso na u takalela vhanwe vhathu naa  . 
Ndi mushumo wa mukhantseḽara u thoma foramu ya tshitshavha  . 
Masia oṱhe a muvhuso a fanela u tevhedza milayo ya ino Ndima na u shuma mishumo yayo I tshi tevhedza ṱhoḓea dza ino Ndima  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha South African Council for Natural Scientific Professions  . 
U dzinginya thandululo ya thaidzo nga maanḓa nga tshifhinga tsha Mathemathiki . 
Ho ḓo rambiwa na tshitshavha uri tshi kuvhangane henengei muḓini wa muhweleli , nahone nga murahu mudavhini wa mitambo , he vhadzulapo vha mbo fhisa muhweleli ( tshipondwa )  . 
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho . 
Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa , madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Thusa nga u bika-U shumisa khaphu u ela fuḽauru kana maḓi kana u vhala tshivhalo tsha miroho . 
U ya nga vhupo , ri tea u sika nga hune zwa konadzea ngaho , masiandaitwa a vhupo mavhuya , a thivhelwaho kana ane a tou fhungudza tshikafhadzo ya zwiko zwa mupo  . 
U sa vha na tshidzumbe zwi amba uri muthu mun(we na mun(we u na pfanelo dza u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso arali mafhungo ayo a tshi nga t ( od(ea u tsireledza pfanelo dza mun(we muthu  . 
Arali mupandamedzi a neta kana a sa tsha takalela u tamba a tshi ya phand(a u pfi u d(o lala atshi ( la mbungu  . 
Luambo lu tea u shumiswa musi hu tshi itwa u rekanya ha u andisa . 
Miraḓo yo kundelwaho : Shonisani Rashaka na Maemu Ndadza . 
Tsumbo ya lushaka ulu lwa thandela ndi pfano ye Tshitshavha tsha Makuleke tsha i ita na Kruger National Park . 
Tsumbo ya u linga ha fomaḽa ndi thesithe , milingo . 
Thendelano ya Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha i thoma na u langa vhuḓifhinduleli ha muṋe wa tshikepe o redzhisiṱariwaho . 
Hafha mugudisi u tea u ṱuṱuwedza vhagudi uri naho ho no ṋewa phindulo ine ya vha yone , vha tea u ṋea dziṅwe phindulo dzine a dzi athu ambiwa . 
Kha vha wane fomo TM1 nahone vha dzi ḓadze nga tharu  . 
Ri khou kona u swikela zwinzhi nga u kundelwa hashu u fhira nga mvelaphanḓa dzashu  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke muṱala ni kone u ya kha i tevhelaho . 
Vha tshi khou shuma nga vhavhili vhavhili vhadzheneleli vha ita phosiṱara u nweledza maṅwala a mulayo na mbekanyamaitele dzo fhambanaho dzine dza vhumba muhangawakushumele wa u bveledzisa muvhuso wapo  . 
Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office ( RRO ) u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi  . 
GEMS i ita ṱhoḓisiso kha tshumelo dzo khetheaho misi yoṱhe . 
Arali mushumisi ana zwine a zwi ṱ oḓ a u bva kha GCIS malugana na tshumelo dza GCIS kana zwire ngomu kha website , mushumisi a nga shumisa tshirathisi tsha vhupfiwa ( feedback )  . 
Khabinethe I ṱanganedza ṱhoḓisiso yo fhelelaho ya Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Lushaka kha mafhungo aya nahone i dovha hafhu u fulufhedzisa Afrika Tshipembe uri Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Lushaka ḽi ḓo isa phanḓa u sedza kha mushumo waḽo wa u tsireledza na vhutsireledzi ha shango zwi kha ngoho , vhadzulapo vhaḽo na themamveledziso . 
Arali ra renga tshiṅwe tshithu , ri fanela u pfesesa uri zwiṅwe ri ḓo kundelwa u vha nazwo  . 
U eana na u swikelela tshumelo i bvaho Sentharani ya Rekhodo dza masipala muṅwe na muṅwe u na khoro , ine ya fanela u davhidzana na tshitshavha na vhaṅwe vhadzhiamukovhe nga ha kuvhusele kwa masipala wonoyo  . 
Nṋa dza ndaela idzi dzo no ḓi tandululwa zwavhuḓi nahone milandu ya 25 zwa zwino i phanḓa ha khothe  . 
Kha vha tshi longele kha tshipeisa . 
Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Vhaaluwa vha a kona u tshila lwa tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha  . 
Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula , na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa khakhe wa zwi shumisa  . 
A i elekanya i tshi khou vhengema ḓuvhani . 
Naho zwo ralo , nga tshifhinga tsha kuitele kwa u dzhiela nṱha , tshikhala tsha muṱaṱisano , u vha khagala na ndinganyelo zwi ṋetshedzwa nga khungedzelo , u ṱanganedza mabula muhumbulo , khanedzano na muṱaṱisano  . 
Khothe yo fha Phalamennde miṅwaha mivhili uri i dovhe i vuse mulayo kana u phasisa mulayo muswa . 
Nḓivhadzo ya vhuvhili i tea u rumelwa kha Nedlac maḓuvha a 14 phaṋda ha musi mugwalabo u tshi thoma  . 
Ni vhona u nga ndi nga mini zwikhipha zwa seli zwi tshi funeswa nga tshimedzi ? 
Swole ḽa vhuraru kha ḽi vhe ḽa u bika swobo nahone ḽi tshi tevhela ndaela nga nḓila yone . 
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe , vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni , vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko  . 
Hu tshi ya nga tshenzhelo ya zwe zwa edziswa , kutshimbidzele kwa maga mararu kwo dzinginywa , uri tshitendeledzi tsho fhelelaho tshi shumiswe kha wadi dzi si gathi , zwi tshi bva kha tshenzhelo , hu sa athu u edziswa kha wadi dzoṱhe  . 
Phambano ya ndeme i tea u itwa vhukati ha vhuloi havhuḓi na vhuloi vhu si havhuḓi . 
U tshimbidza therisano kha nḓowedzo vha tshi khou rera nga ha phindulo dza vhadzheneleli arali vha tshi nga kona u shumisa ngeletshedzo kha mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa na u topola maṅwe maitele ane vha nga a shumisa u tshimbidza vhudzheneleli ha tshitshavha  . 
Tshipiḓa tsha 6 tsha PAJA tshi sumbedza uri khothe i nga sedzulusa lwa mulayo tsheo arali maitele a mulayo na zwishumiswa kana mikano yo vheiwaho kha mbetshelo dza u ṋea maanḓa yo vha i songo ṅwaliwa na kana arali nyito yo vha yo itiwa nga vhukhakhi ha mulayo  . 
Dzi tea u vha dzo ṱanḓavhuwa na u lapfa uri dzi kone u thivhela mililo ya maḓaka u pfukela kha mashango a tsini  . 
Fhedzi a ro ngo tea u dzhia fulufhelo iḽi ra tamba ngaḽo . 
Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Ndayotewa , na uri arali ho phasisa Ndayotewa ya vunḓu ḽaho , nga yeneyo Ndayotewa , na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza , nahone vhu ngomu ha mikano ya Ndayotewa a na Ndayotewa yeneyo ya vunḓu . 
Tshiṱiriki tshi nga shuma mushumo wo khwaṱhaho nga u leludza wekishopho dza vhugudisi ha vhagudisi kha masipala yoṱhe yapo i welaho kha vhupo uvhu  . 
Vhulanguli vhuswa na vhurangaphanḓa zwa tshiimiswa - ri vha livhuha na vhonevho kha vhuimo ha vhuhali he vha vhu dzhia na thikedzo ye vha i ṋetshedza kha thandela  . 
Hu nga ṱoḓisiswa nga zwo iteaho lwendoni zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi , khombo yo iteaho na zwiṅwe-vho . 
Khabinethe i ṱanganedza Thendelano ya Mbadelo vhukati ha nḓowetshumo ya vhafhaṱi na Muvhuso , ine ya dovha ya ḓivhiwa sa Mbekanyamushumo ya u Fhaṱulula nga u Funa ( VRP )  . 
Afha ndi tama u livhuha khonani na mashaka kha u ntikedza . 
Iḽi ndi ḽiga ḽihulu kha u swikelela khonadzeo ya shango na ya dzhango kha sekithara ya lwanzheni . 
Na makhadzi wawe vho neta ngauri ndi dzula ndi tshi vhilaela nga hae  . 
I nga kha ḓi vha mihumbulo ine ya sa tou fana na ya Komiti ya Wadi , fhedzi muhumbulo muṅwe na muṅwe u na ndeme nahone miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i tea u farwa nga nḓila ya tshirunzi na ṱhonifho nahone mihumbulo yavho i dzhiwe i ya ndeme  . 
Khumbelo ya walisa luswayo lwa phukha dzo vhalaho dza zwigidi  . 
Bindu ḽi nga isa phanḓa nga tshiṅwe tshivhumbeo , tshi fanaho na bindu la muthu muthihi , nga murahu ha u bviswa ha CC kha mutevhe  . 
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Nḓatiso na Mashudu ? 
U ṋea komiti dza wadi tshikhala tsha u vha na mushumo u pfadzaho kha u linga kushumele kwa masipala zwi dovha zwa vha ṋea u vha na nḓivho  . 
U bveledzisa u ḓivha tshelede ya mangwende na ya mabambiri ya Afurika Tshipembe . 
Ndaulo , Muhulisei Vho Ayanda Dlodlo ho londotwa  . 
Gavhelo ḽa nṱhesa ḽine ḽa nga ṋetshedzwa tshumisano nthihi ndi R300 000 . 
Tsha vhuvhili , zwi ṋea tsivhudzo nga ha uri magudiswa a nga vhekanywa hani kha u linga . 
Ri tama u ṱuṱuwedza hafhu dzingu uri ḽi ḓivhe na u tikedza vhurangeli ha dzingu ḽiṱuku nga u ita mishonga yapo  . 
Vhathu vha si na vhuḓifari vha a tzhipiwa  . 
Thendelo i shuma u langa ṱho ḓisiso na u gwa migodi hutshi humbulelwa ṱho ḓea dza mutakalo na u vhulungea , ndango ya mupo na u gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli . 
Public Land Support Services maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu . 
Arali hu sina tshanduko kha tshiimo tshavho nga murahu ha u wana ndambedzo lwa miṅwedzi miraru , vha nga ita khumbelo ya u engedza ndambedzo lwa miṅwedzi miṅwe miraru  . 
VHATHU VHO FARWAHO , VHO VALELWAHO NA VHO POMOKWAHO Heyi pfanelo I tsireledza vhathu vho farwaho , vho valelwaho na vho pomokwaho . 
Kha vhubvanyelelo uhu , madzhenele hu ḓo vha u vhekanyandeme , kana tshigwada , khumbelo dzo ḓisendekaho nga u nangiwa ha u thoma ha dzikhumbelo  . 
U konou dzhenelela ha maitele a u dzhia tsheo ya mugaganyangwama , zwitshavha na mabindu a tea u kona u swikelela mafhungo a re one nahone a pfefeseaho a zwa masheleni  . 
Vhagudi vha tea u ṅwala tshakha dzo fhambanaho dza zwibveledzwa u itela ndivho dzo fhambanaho : vhusiki , zwa muthu ene muṋe na zwa ḽifhasi ḽa mushumo . 
Hu tshi engedzwa kha zwo ṅwalwaho , orala kha muṋekedzo , u ṱanwa ha vhagudi zwi fanela u shumiswa . 
Mafhungo hafha ane a dina ndi haya ane a fhandekanya zwitshavha , ane a tendela u tovhola vhaloi , na u ita uri vhathu vha tshile vha na nyofho . 
Ri tea u anḓadza muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha u vhudza vhadzulapo nga ha uri zwiko zwashu zwo shumiswa hani , na uri zwithu zwoṱhe zwo ita vhugai , hu tshi katelwa mitengo ya vhashumi , nḓisedzo ya zwishumiswa , tshumelo na zwiṅwe  . 
Muvhuso , na vhafarisani vhawo kha zwa matshilisano , u khou vusuludza mulayo wa zwa vhoṋenḓila vha zwa vhashumi na mutheo wa mbekanyamaitele ya mbetshelo ya tshumelo ya mishumo ya tshitshavha  . 
Vha ḓo kona u pfukela kha maga , hune a hu a thu u vha na thandululo sa zwine ra zwi ḓivha u bva kha minetse dza tshiteṅwa itsho  . 
Vhuṱumani ha zwa vhuendedzi vhu si havhuḓi na netiweke dza themamveledziso , khathihi na zwikhukhulisi zwa mbadelo na zwi si zwa mbadelo , zwi engedza mutengo wa u ita zwa mabindu na u ita uri vhubindudzi na vhuvhambadzi ha nga ngomu zwi songo tshimbila zwavhuḓi  . 
Ndivho ya Maano aya ndi u engedza u dzhenelela thwii ha vhuendelamashango kha ikonomi u bva kha R118 biḽioni u ya kha R302 biḽioni nga 2026 nga kha vhupulani ho ṱanganelaho , na u shumiswa ha nyito dza zwo tendelwaho zwa ndeme . 
Mashango o pfumaho a tea u lambedza u shumiswa ha tshihaḓu ha thendelano dza ndeme dzo swikelelwaho kha miṅwaha ya zwino kha kilima , u vha masoga na vhutshilo ha zwimela na phukha  . 
Hezwi zwo do fha khaedu muvhuso kha u bveledza pfanelo dza ikonomi ya kutshilele  . 
U amba nga tshifanyiso . 
Theo ya mulayo i bveledza maitele a kha mazhendedzi a phuraivethe na tshumelo dza u thola lwa tshifhinga nyana , hu u thivhela u tambudzwa ha vha ṱoḓaho mushumo . 
Zwenezwo , vhathu vha nangiwaho kha Bodo vha tea u vha vho tea nahone vha na vhukoni ha ha u fara na u shuma kha ofisi nga u fulufhedzea sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Kha Gireidi dza 4-6 vhagudi vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya ḽitheresi ( u vhala na u ṅwala u bva ) henefha kha mutheo wa oraḽa . 
Kha ṅwedzi uyu hu ḓo vha na ṱholo dzi so ngo lavhelelwaho kha sekhithara dzine dza ḓivhelwa u pfuka milayo . 
U ṱanganedza minetse sa rekhodo i re yone ya maambiwa a muṱangano wo fhiraho . 
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u ṱ un ḓ a vhege dza rathi phan ḓ a ha u ṱ un ḓ a  . 
Ndinganyelo - Vha nga si ṱaluliwe . 
Musi ni tshi ṅwala maanea a u anetshela ni dzhiele nzhele zwi tevhelaho : Tshiṱori tshi fanela u vha na mudzedze wo kwaṱhaho nahone tshi tendiseaho naho tsho ḓisendeka kha muhumbulelwa . 
Vhathu vhanzhi mud(ini wa Dzat ( a vho vha vha tshi d(ivha uri Phophi ndi n(wana wa Vele ( la Mbeu nge a vha e tsinisa na Vele ( la Mbeu  . 
Tshirunzi - u shuma na vhadzhiamikovhe vhoṱhe zwi tea u ḓisendeka kha u ṱhonifhana , ndinganyiso na tshirunzi  . 
Vhomaḓilonga vha ḓo dzhena nga u tou tholiwa . 
Ri ṱoḓa khophi ya vhuḓifhinduleli ha mulayo ha uri vha ṋetshedze thikhedzo ya dzilafho sa zwine ṱhanziela ya ṱhalano ya zwi bulisa zwone  . 
U ṅwalela vhathu vha re tsini na iwe , tsumbo , khonani na mashaka U ṅwalela u bvisela khagala vhuḓipfi hau , tsumbo , u pembelela , u u pfela vhuṱungu , u eletshedza , nz U shumisa ridzhisiṱa ya luambo na tshitaila zwi si zwa fomaḽa na zwa fomaḽa . 
Hezwi zwi nga katela zwithu zwa mutheo zwi ngaho mabammbiri na dzipeni na fomo , laputhopho na dzidataphurodzhekitha  . 
Zwi amba u sedza zwavhuḓi kha uri ḽitheretsha i sikwa hani , ya shumiswa hani na u dzudzanyululwa hafhu u itela u bvisela khagala na u khwaṱhisedza zwine zwa khou ambiwa . 
Mudededzi u sumbedzela kuvhalele kwone kha u vhala ha mudededzi na vhagudi a dovha a vha thusedza musi vha tshi vhala nga zwigwada . 
ZWI ḒO KONḒA U SWIKA NGAFHI U I SHUMISA ? 
Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu  . 
Ofisi yanga i vha ṋetshedza nḓila i leluwaho nahone i sa dzhii sia ya u ṱoḓa thandululo ya tshumelo , maitele kana phambano kana u sa tendelana malugana na ndaulo dzine vha nga vha vho dzi lingedza fhedzi vha si wane thuso malugana na u tandulula nga kha nḓila dza ndangulo ya mbilaelo . 
Vha eletshedzwa uri vha ambe na MP phanḓa ha u swikisa phethishini yavho sa vhu nga a tshi nga vha thusa nga ha tshivhumbeo na zwine zwa tea u vha ngomu ha phethishini  . 
Izwi zwi ḓo konisa muvhuso u fhungudza kha mbadelo dzi dovhololaho dza sisiṱeme dza mbekanyamushumo dza khomphiyutha . 
Hu na ndowe-ndowe yo itiwaho kilasini  . 
Vhagudi vha Gireidi 2 na 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha muteo wa oraḽa . 
NEMA i shandukisa zwot ( he hezwi- nnyi na nnyi o tendelwa u ita khumbelo ya khothe ya u kombetshedza pfanelo ya u vhona uri vhupo vhu khou t ( hogomelwa  . 
Dzi livha kha kufhindulele ku no nyanyula kwa zwi re ngomu , u ḓibaḓekanya na vhaanewa na zwiwo na u mangala kushumisele kwa luambo nga muṅwali ( sa u nanga maipfi na imadzhari )  . 
Musi Gwama ḽa Lushaka ḽo kovhelana mihumbulo na vhadzheneleli vha maraga u mona na maraga , hu tshi katelwa vhashavhi vhahulwane , hu kha ḓivha na vhuṱanzi uri vhunzhi ha vhadzheneleli vha maraga a vho ngo ṋekedza Gwama ḽa Lushaka mihumbulo yavho  . 
Ndangulo ya u thivhela : Iyi nḓila i shuma zwavhuḓi , fhedzi hu si hune malwadze a vha o tou hulela vhunga u sa nga shumi zwavhuḓi nahone i ita uri hu vhe na ndozwo khulwane  . 
U ḓivhadza shaka ḽa tsini arali ho ṱaha lufu , vhulwadze vhu shushaho kana fuvhalo la vhadzulapo vha Afrika tshipembe . 
Vhalelani tshigwada risipi yaṋu . 
Vhorabulasi vha vharema vho balelwa u bvelela ngauri vho vha sa tendelwi u renga mabulasi mahulwane nahone nzulele ya vhupo ha mahayani yo vha i sa tendeli vhulimi ha vhubindudzi  . 
U ḓivhadza vhagudi khounu na phiramidi . 
Honeha , kha mbekanyamushumo dza u guda hezwi zwi tea u vha zwi mafhungoni kha u guda ho ṱanganelaho hune ha tea u vha na ndivho i re khagala na u vha yo fanelaho . 
Fethu ha u vhulaha malwadze dzi shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha . 
Vhanna na vhafumakadzi , musi ro vhona nga sesheni dza khuvhangano hune ra kovhana tshenzhelo nga ha u kuvhanganya mbuelo na u fhaṱa lushaka : ri na mbudziso nnzhi , dzine dzoṱhe dza ṱoḓa phindulo  . 
Vhukati ha muvhuso ndi zwithu zwa ndeme uri hu vhe na kuvhusele kwavhui  . 
Madalo : U dalela dokotela wavho , muari kana muṅwe muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo u wana ṱhaṱhuvho kana dzilafho . 
Mveledziso ya matshilisano ya ṅwana i a khakhisea nga u vhingwa a tshe muṱuku a mbo ḓi vha mualuwa nga u ṱavhanya a pfuka na maṅwe maga a nyaluwo  . 
Tshifhinga tshiḓaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo : Ndi ḓo vha ndi khou shuma vhege i ḓaho yoṱhe . 
Zwine zwa si katelwe nga Tshikimu Kha khetho dzoṱhe dza GEMS hu na dziṅwe nyimele na zwileludzi zwa dzilafho zwine zwa si badelwe , u ya nga ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
Musi hu tshi ḓa tshanduko na u ḓivha nga ha zwithu-vho , zwa u tenda-tenda kha zwa vhuloi zwo vho ḓo imelwa nga nḓivho ya sainthifiki . 
Zwi amba uri vha ḓo vha na tshifhinga tsha u ṋea tshiṅwe tshitatamennde kha mapholisa arali vha tshi vhona u nga tshitatamennde tshavho tsha u thoma a tsho ngo fhelela ; vha nga dovha hafhu vha ita tshitatamennde kha khothe u itela u limusa khothe nga vhuhulwane ha vhugevhenga . 
Tshikimu tsho thoma u shuma nga 2006  . 
Muhasho muṅwe na muṅwe une khawo maga a tshumelo a si vha tendele uri vha dzhoine GEMS  . 
Mushumo u tea u linga vhuimo ho swikelelwaho ha zwikili zwo khetheaho . 
Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho , nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya  . 
Zwiimiswa zwi nga vha zwi na ṱhuṱhuwedzo ṱhukhu u fhira phurofesheni dzi bvelelaho dzo wanalaho khazwo  . 
Ndi zwifhio zwiṅwe zwiṱuṱuwedzathandela zwe zwa bulwa kha ḽiga ḽa u pulana ? 
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuholefhali u vhala , kha vha sedze kana u thetshelesa kha rekhodo nga tshivhumbeo tsho ṋetshedzwaho kha 1 na 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho na u sumbedza uri vha ṱoḓa rekhodo i kha tshivhumbeo tshifhio  . 
Milayo ire kha tshikalo tsho khetheaho tsha ndingo yo thomiwaho nga ḽikumedzwa 3101 ( XXVIII ) u itela u phaḓaladzwa ha zwibviswa zwa maitele a u bveledza mulalo i tea u dzhiiwa sa mutheo wa tshoṱhe wa u itela iṅwe tsedzuluso  . 
Vhutshilo zwo dodombedzwaho kha khethekanyo ya 2 Magudiswa a tevhelaho a tea u fhedziwa kha themo ya 2 . 
Vhoramafhungo vha Afurika Tshipembe na vha nnḓa , b Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha phara ya a u nga phasiswa wa shumiswa phanḓa ha musi hu tshi vha na u khwiniswa ha Ndayotewa , fhedzi mishumo ifhio kana ifhio ya vunḓu , ndaka , pfanelo , vhuḓifhinduleli na mishumo zwi nga fhiriswa fhedzi u ya nga Mulayo nga murahu ha musi hu tshi vha na khwiniso ya Ndayotewa  . 
Dzimaulu ndi vhupo ho dzulaho lushaka lwa Ha-Rammbud(a  . 
Tshikwama tsha Thirasithi tsha Vhushumisamupo - Itshi ndi Tshikwama tsho thomiwaho nga tshipiḓa tsha 85(1) tsha Mulayo wa Bayodaivesithi ( Ndaulo dza BABS )  . 
Ho tou topolwa nḓivho na zwikili zwa ndeme zwa mushumo une wa katela themo yu 1 , 2 na 3 ya ṅwaha wa tshikolo . 
Thendelo i nga ṋetshedzwa kha miṅwedzi miṋa , arali ṱhoḓea dza u ita khumbelo ya thendelo dzoṱhe dzo ṋetshedzwa kha mulanguli wa thendelo uri a dzhie tsheo nahone hu si na dziṅwe mbudziso dzi bvaho kha mulanguli uyo  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha maimo a mashumele a Senthara ya Dzingu Ntswa ya Mveledziso ya Afrika . 
Ro pfa maipfi a vhaswa vhe vha matsha u ya Union Buildings vhege yo fhiraho , vha tshi khou ri kulumedza uri ri dzhie maga a u tsireledza pulanethe yashu  . 
Mulayo wo dzinginywaho u ḓo ita uri zwi vhe vhugevhenga u shumisa vharema sa vhone vhaṋe vha mabindu zwi si zwone na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u manḓafhadza zwine zwa khou shumiswa nga nḓila yo khakheaho  . 
Muḓagasi na wone u vha hone nga maḓi . 
Sa Mudzulatshidulo , Afrika Tshipembe ḽi ḓo fara muṱangano wa ṅwaha nga ṅwaha wa Tshigwada tsha Mbambadzo ya Veini tsha Ḽifhasi ngei Ḓoroboni ya Kapa u bva nga ḽa 1 u swika ḽa 3 Lara 2017 . 
Nomborondaula ya tshitatamennde : Kha vha i shumise sa nomborondaula musi vha tshi khou vhudzisa nga ha tshitatamennde  . 
Tshifhinga tsha vhugudisi tshi a fhambana fhedzi a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha  . 
Ri kha ḓi sedzulusa uri ho bvelela mini na u wana uri thandululo dzi re hone ndi dzifhio  . 
Muvhuso u o thusa vhorabulasi kana madzangano a vhalimi uri vha fhae ndeme yavho na u bveledza u davhidzana ha nila dza nga ngomu  . 
Musi yo no thoma u shuma , mulayo u ḓo ima kha mafhungo a uyo ane A takalela u Renga-Uyo ane A takalela u Rengisa zwi si na ndavha uri mavu a fhasi ha Muvhuso . 
Tshivhalo tshine tsha tea u livhiswa khatsho nga fhasi ha heyi khoḽumu zwi nga wanala kha Tsumbanḓila ya Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha tsha 2  . 
Mashango manzhi o ṱanganedza mulayo u fanaho na wonoyu hu u itela u lwa na vhutshinyi nga nḓila i shumaho , nga maanḓa ho sedzwa vhutshinyi ho dzudzanyiwaho . 
Kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa hu na ofisi ya thungo ine ya shumana na u bviswa ha rekhodo dza vhugevhenga . 
Shango li anzela u hadzimiwa kha zwitshavha nga mazhendedzi a u vhulunga , fhedzi vhunzhi ha zwitshavha na zwone zwi a shela mulenzhe kha ndangulo ya vhupo uho ho tsireledzwaho nga u shumisa ndangulo ya pfano  . 
Khabinete i sasaladza nyito dza khethululo nga lushaka dzo bvelelaho hu si kale kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango ḽashu . 
Zwi fhaṱa mutheo wa phetheni dza nomboro na kha u andisa . 
Hedzi pfanelo dzi ambiwa sa pfanelo dza murafho wa vhuvhili hone nahone a i tei musi vha tshi khou amba ri khou toda uri vha kone u vhona zwiitisi na zwine zwa bveledza thaidzo dzavho na u humbula uri hu nga itiwa mini nga hadzo  . 
Vhuṱumani uhu vhu katela vhuṱumani ha kutshimbidzele na zwibveledzwa vhuvhili hazwo  . 
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi  . 
Arali hezwi zwi sa konadzei , hu tea u wanala thendelo ya Khomishinari wa vhana , Muhaṱuli wa Khothe ya Nṱha kana Minisṱa wa Muhasho wa zwa Muno . 
Ri ḓo swika hani ? 
Khethekanyo ya 2 i amba nga mutheo wa CBP - nḓila ya kuitele , mirando , vhuṱumani na milayo , khathihi na zwine CBP ya kwama zwone  . 
Ndugiselo ya ngudo i sumbedza magudiswa , zwikili na zwiṱirathedzhi zwa u funza na u guda zwa ṅwaha . 
Thevhekano ya mitevhe ya magudiswa a yo ngo tou randelwa ( ai kombetshedzi uri mudededzi u thoma nga zwifhio ) na tshifhinga tsho ṋewaho tshi tou vha nyanganyelo ya uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani u funza magudiswa . 
Khombo dza zwino dza u tambudzwa lwa vhudzekani ha vhafumakadzi , nga maanḓa nga vhareili vha thekhisi dzi a vhilaedza . 
NDIMA IYI I THOMA NGA ṰHALUTSHEDZO PFUFHI ya mihumbulo mihulwane i re na tshivhalo na maipfi a elanaho na mafhungo a zwa mbeu  . 
U dzudzanya mafhungo kha tshati kana thebuḽu . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u shumisa maḓi nga nḓila ya u a vhavhalela na u a vhulunga . 
Davhi iḽi ḽi na vhulanguli vhuhulwane vhu tevhelaho Tshumisano yapo na Vunḓu Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo Ndavheleso ya Zwigwada : Sekithara ya Ikonomi na u Thola ; Mveledzo ya Themamveledziso ; Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhugevhenga na Vhutsireledzi ; Nyanḓano ya Dzitshaka , Zwigwada zwa Mbambadzo na Vhutsireledzi . 
Ho vha hu ndingedzo dza u lugisa nga ha khaedu dza mutheo idzi musi ri tshi ṱanganedza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) nga 2012 u itela u tshimbidza ndingedzo dza lushaka dzashu dza u lwa na vhushai , vhushayamushumo na u sa lingana  . 
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi nd(ivhadzo , kha vha kwame ofisi ya vhulondoti I re tsini navho  . 
Musi Vhulanguli ho no bulwa nga mulayo , u thoma u shuma ho vhekanywaho milongani yo topolwaho sa ya u thoma hu ḓo kona u thoma . 
Tsha vhuṱhogwa kha maitele aya maswa ndi sisiṱeme ya u vhiga , na u vha na vhuḓifhinduleli ha u shuma . 
Vha tea u divha zwauri mbuelo dza CBNRM dzi do ita zwauri mishumo yavho i vhe na mbuelo  . 
Vhunzhi ha mazhendedzi a muvhuso o ḓilugisela u vha thusa na u funza nga ha zwikhala zwa 2010 . 
Musi khumbelo yavho i tshi ṱanganedzwa , Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu u ḓo rumela muingameli u ṱola tshiṱitshi tsha ndingo na u wanulusa arali tshiṱitshi tshi tshi tevhedza ṱho ḓea dza vhukoni ha tekhinikha ḽa ha u ḓi ṅwalisa ho tiwaho nga Khoudu ya Mashumele ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Zwiṱandadi  . 
Arali vho swikelela , Mulangidzhenerala wa DEA u ḓo vha ṋetshedza thendelo ya vhushumisamupo  . 
Luambo lu fanela u pfeseswa sa tshivhindi tsha u ḓiḓivha ha tshitshavha na mvelele  . 
Vhuṱhogwa ha ikonomi ha tshiṱaluli itshi hu nga kha ḓi vha mupikisi kha mveledzo ya muḓagasi kha miṅwaha ya fumi i ḓaho  . 
Zwenezwo mutholiwa uyu wa zwa vhutsila u n(ewa ndaela ya shishi ya u lugisa dzhenereitha iyi nga iri ya 16:00  . 
U swikelela mvelaphanḓa yavhuḓi ya u ṱavhanya i bvelaho phanḓa kha u fhungudza vhushai na u sa lingana kha miṅwaha ya mahumi mavhili i ḓaho , Afurika Tshipembe ḽi tea u lugisa vhumatshelo , ḽi tshi khou thoma zwino  . 
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya u dzula Afrika Tshipembe  . 
Vhulangi vhu fanela u khwaṱhisedza uri ṅwana muṅwe na muṅwe u na bugupfarwa nga tshifhinga , na uri ri thuse vhadededzi nga u ita uri vhavhe na fhethu ho lugelaho u funza pfunzo ya ndeme . 
Musi ṅwaha wa 1 u tshi sala u tshi fhela masipala u ḓo vha o no vha na ṱhalukanyo ya sisiṱeme ya CBP i re na vhudzivha nahone i tshi shumisea , u ḓo vha wo no alusa vhukoni ha mutheo ngomu hawo khathihi na u tshea uri zwo tea naa u fhirela phanḓa  . 
Tsumbanḓila ya vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala  . 
Ndingo dzoṱhe dzo no itwaho dzi a rekhodiwa u itela uri mbuelo dzavho dzi fhedze tshifhinga tshilapfu  . 
Kha Gireidi ya 1 vhagudi vha thoma u humbula nga zwigwada zwa zwithu zwa fumi kana nga zwithu zwi kha vhuthihi . 
Musi vho no khunyeledza khoso zwavhuḓi , tshiimiswa tshe vha gudela khatsho tshi ḓo vha fha fomo ya u gudela ine vha fanela u i ḓadza . 
Vha vhone uri fomo yo ḓadzwa nga vhuḓalo  . 
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo , mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe . 
U bvela phana na u dzhenelela kha sekithara iyi hu o fulufhedzisa fhedzi arali ri nga fhelisa muhumbulo u si wone wa uri zwa vhulimi zwi vhonala nga u bindula ha fhasi , zwikolodo , thaidzo dza tsireledzo , u vha na ndavha ha vharengi kha u tsireledzea ha zwiiwa , mafhungo a zwa milayo , na tshanduko ine ya khou ongolowa - nahone kha sekithara ine vhathu a vha fulufheli nahone a vha ihudzi ngayo  . 
Zwa zwino , ri khou vhumba vhushumisani ha ndeme u khwaṱhisedza u vha hone ha zwiḓisedzwa zwa mishonga zwa vhuṱhogwa  . 
Ya thoma u ḓipfa i tshi vho tshimbila yo imisa na mutsinga . 
Zwenezwo muṅwe na muṅwe a swikelaho ṱhoḓea dzoṱhe u tea u ya yunivesithi , hune muṅwe na muṅwe a tevhela khoso dzi sa konḓi , hu sa sedzwi uri hu na ṱhoḓea ya ndalukanyo idzo  . 
Miraḓo i huliseaho , ndi a tenda uri roṱhe ri khou tendelana uri vhuvha ha tshitshavha tshashu ho ḓitika , lwa tshoṱhe , nga mvelaphanḓa ri i itaho u bveledza lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza nyaluwo ya ikonomi dzi kovhelwa vhathu vhoṱhe  . 
Tshifhinga tsha fulufhelo tshi fanela u dzudzwa tsho ralo a tshi nga fhedzi tshifhinga tshilapfu arali ri sa shandukisa phatheni idzi dza matshilisano  . 
U engedzedzea ha migwalabo hu sumba ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza nḓila dza vhuḽedzani ha tshikhathi tshoṱhe vhukati ha vhaimeleli na vhadzulapo  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo  . 
Khabinethe ita khuwelelo hafhu kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u vhona uri zwa u vhulungwa ha maḓi zwi khou itwa sa tshipiḓa tsha vhutshilo havho ha ḓuvha nga ḓuvha . 
Mulanguli wa IDP u langa kushumele kwoṱhe kwa IDP  . 
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo , zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi , dzi nnḓu , maḓi na tshampungane . 
Phadaladzani vhudifhinduleli ni sie tshikhala kha vharangaphanda vhane vha kha di bvelela uri vha sie luswayo  . 
Kha vha wane khethekanyo ine masipala wavho wa wela hone  . 
Ri pfana na u ḽa panekuku na dounati . 
Nga u shumisa tsivhudzo i thusaho na u humbela mugudi u humbula nga ha iṅwe nḓila kana vhuimo ha u tandulula thaidzo , mudededzi vha nga ṱuṱuwedza vhagudi u humbula nga maanḓa nga ha zwithu zwi bvelelaho na u wana mbuno dza vhuḓi kha zwe vha nanga . 
Hu tea u vha na tsumba mushumo ya u ri hu do vha ngudo dzifhio nahone lini u ri mushumi muswa a do kona u sedzeswa u ri u khou kona naa nahone hu na mvelaphanda malugana na zwe a gudela zwone naa  . 
Mushumo wa tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi a wo ngo fhelela kha u tandulula khanedzano fhedzi . 
Mushumo wa muvhuso : u tendela vhathu uri vha dzhie holodei dza zwa vhurereli nga maduvha a zwa vhurereli havho  . 
Vhaswa vha swikaho 2 968 vha khou lavhelelwa u vhuelwa nga kha vhurangeli uvhu . 
U linga ha fomaḽa hu tea u swikelela nyaluwo ya muhumbulo khulwane na vhukoni ha vhagudi . 
U manḓafhadza vhathu u tumbula zwithu zwi ṱoḓa pfunzo yo teaho na yo ṱanḓavhuwaho khathihi na mveledziso ya zwikili zwi katelaho zwithu zwinzhi zwi shumisanaho na pfunzo ya fomaḽa  . 
Mushumo wa Muvhuso wa Lushaka hu ḓo vha u tikedza , u lavhelesa mvelelo dza mbekanyamaitele na u langa vhubindudzi ha themamveledziso ya masipala  . 
Kha vha dauṋuḽoude fomo kana vha i wane kha vhalimisi , ofisini dza madzhisiṱirata , kha yunithi dza U Tswiwa ha Zwifuwo dza Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe kana u bva kha Muṅwalisi : Animal Identification ngei Piṱori . 
Vha shumise masalela a zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo sa zwiḽiwa kana furu nga tshifhinga tsha shishi . 
Nga ngoho ndi ngazwo hu tshi khou sikwa kuvhonele mashangoni maṅwe kwa uri ri hanedza ezwi zwithu ngauri vhuimo hashu ho sedza kha mafhungo a kuitele ku konḓaho nga maanḓa ngeno hu na uri mafhungo one ane a tshi nyanyula nga maanḓa  . 
Kha vha ṋekane nga muvhigo wa zwo itwaho  . 
Saithi dzi re na vhuṱumani a dziho nga fhasi ha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a i na vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu ha Saithi ire na Vhuṱumani iṅwe na iṅwe hu tshi katelwa fhedzi hu songo katelwa vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe kha Saithi ire Vhuṱumani , kana tshanduko iṅwe na iṅwe kana u khwinisa Saithi ire na Vhuṱumani  . 
Avho vha ambaho nga vhuendelamashango vho lamukanya zwiṱuku nga maanḓa kha thero nga u ḓisa zwine a zwo nga ṱoḓiwa , u fana na zwiitisi zwa vhuendelamashango na tshaka dzo fhambanaho dza vhuendelamashango  . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u dzhia maga a u vhona uri hu dzula hu na masheleni kha NSFAS u itela matshudeni vhoṱhe vhane vho tea uri vha badetshelwe mbadelo dzoṱhe dza u guda dziyunivesithi na magudedzi a TVET lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vha zwiimiswa zwa THO na SAPRA a vho ngo ṱanganedza Mulayotibe nahone vha isa mihumbulo yavho kha muvhuso wa vunḓu ḽa Mpumalanga . 
Arali zwa sa ralo ( lene(lo ( lin(walo ( lo swikiswaho ( li d(o dzhiwa ( li ( lin(walo ( lo lengaho  . 
Kha u ṱutshela nḓowelo , nga Luhuhi 2010 , Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo ṋetshedzwa nga madekwana lwa u tou thoma , u ṋea tshifhinga vhathu vhazhi vha Afurika Tshipembe tsha u vha dziṱhanzi dza uvhu vhuṱambo na u thetshelesa Mulaedza wa Muphuresidennde . 
Muvhuso wo pika u kovhekanya hekithara dza miḽioni dza 24,9 dza mavu a vhulimi kha vharema nga 2014 - huno hekithara dza miḽioni dza 4,8 fhedzi dzo no kovhekanywa  . 
Vhafarisani vha matshilisano vha ḓo tea u dzudzanya vhushayandinganyo ha miholo . 
U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi  . 
U vulwa ha Tshiimiswa tsha Mvusuludzo ya Gariki dza Transnet tsha R30 miḽioni ngei De Aar , Kapa Devhula zwi ḓo alusa ikonomi yapo na matshilo a vhathu kha zwitshavha . 
Khabinethe yo tendela miolo na vhakuvhanganyi vha tshihumbudzo na serisi ya khoini ya phaḓaladzo uri i bviswe nga 2018 . 
Ri livhuwa Muluvhisi wa Reserve Bank , we mulovha vha i tsitsa nga phesenthe 1  . 
Hafha hu na zwithu zwine zwa nga ita uri vha thome  . 
Vhukwamani ha nṱhesa kha vhuimo ha lushaka , vundu na vhuimo hapo ho tevhelwa nga khanḓiso ya bammbiri ḽa nyambedzano . 
Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe ndi vhone Mukomunda Muhulwane wa vhashomi  . 
Nḓila ya vhudavhidzani . 
U bva tshitshetsho , muṱaṱisano uyu u vha hone miṅwahani miṅwe na miṅwe miṋa , zwine zwa sumbedza u takalelwa ha uyu mutambo ḽifhasini ḽoṱhe . 
Kha mashango a vho nkhetheni , vhusweleli ha nyengedzo hu khou fhungudzea  . 
Ndivho yavho kha i vhe ya u kovhekana mishumo  . 
Dzithirasitii dza rathi dzi khethiwa thwii nga miraḓo mihulwane ya GEMS ngeno dziṅwe dza rathi dzi tshi tou tiwa nga Minisiṱa wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndaulo  . 
Arali vhagudi vha humbela u thuswa nga u sumbedzwa u ṅwala thaidzo dza mafhungo a nomboro nga murahu ha musi vho nu tandulula thaidzo , ndi tshone tshifhinga tsha vhuḓi tsha u vha sumbedza . 
Kha vha diimisele u wana tshenzhemo na u shela mulenzhe nga u tanganedza  . 
Muvhuso wo haṱula uri zwo vha zwi sa konadzei u imela u ṱaselwa uhu fhedzi nga nyito dza mmbi dza mvelele na dzo ḓoweleaho  . 
Ndi zwa ndeme zwauri vhathu vha bvise vhupfiwa havho na u shela mulenzhe , zwi sin a ndavha uri ndi zwa ndeme u swika ngafhi , sa izwi zwi tshi ḓo khwiṋisa kupfesesele na vhuṋe  . 
Zwenezwo , zwo tou ralo , nga u pfesesa uho , uri ri tea u oda , ro kombetshedzea u ṋea ndaela dziyuniti uri dzi ite mushumo wa u dzhiulula  . 
Vhuimo uvhu ho serekana u fhira musi zwipiḓa izwi zwoṱhe zwi fareaho na zwi topoleaho zwi siho nahone mbilaelo ndi ya uri thero i nga vha i tshi vhilaedza kana i songo lugela vhana vha fhasi ha miṅwaha ya 13  . 
A huna tshikepe tsho ṅwaliselwaho zwa makwevho tshine tsha tendelwa u shumiswa kha zwa vhuḓimvumvusi . 
Rekhodo dzine dza vha mafhungo a tshidzumbe nahone dzi nga si tendelwe u swikelelwa nga tshitshavha zwi tshi ya nga mbetshelo dza tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha 45 tsha PAIA . 
Phimo ya Afrika Tshipembe ya tshikolodo kha BBB uya nga khamphani ya Fitch ya u ṱola Phimo dzi khwaṱhisedza uri shango ḽi kha ḓi vha ḽo vulela vhubindudzi ha mashango a nnḓa na u dovha zwa sumbedzisa vhuḓikumedzeli ha muvhuso ha ndango yavhuḓi ya masheleni . 
Awara dzi si gathi kha ṅwedzi dza mulanguli wa sinia dzine a nga dzi fhedza a tshi khou amba na khasiṱama na miraḓo ya tshiṱafu ine ya khou thusa khasiṱama dzi nga vhalelwa henengei kha maḓana a dzirannda musi hu tshi ambwa nga masheleni a ṱhoḓisiso  . 
Vhabebi na vhaunḓi vha fanela u vhona uri tshikolo tshi khou ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha nyimele ya ṅwana wavho , u khwaṱhisedza uri u ya ya kiliniki ya mutakalo , na uri mivhigo i khou iswa tshikoloni . 
U itela nḓowenḓowe ya zwivhumbi zwa nomboro , nyito dzo fhambanaho dzi tea u ṋewa vhagudii . 
Fomo dza tshandulo dza CC dzi a kona u ḓadzwa online . 
Mvetamveto ya Mulayotibe wa vha Shumaho nga Ndaka u ḓo ganḓiswa nga Muhasho wa Madzulo a Vhathu u itela vhupfiwa ha tshitshavha ndivho i ya u thoma sekithara ya vhuimeleli i katelaho u ya kha tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi  . 
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea u itela u vhona uri thundu dzo ṱun ḓwaho ngeno dzo no shumiswa a dzi tshinyadzi nḓowetshumo ya South African Customs Union ( SACU )  . 
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe , u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi . 
Murangaphanḓa wa thandela a re na vhuḓifhinduleli kha thandela ndi Phrofesa Carnelley ( University of KwaZulu Natal ) , ane a vha Khomishinari wa SALRC . 
Ndi kona u maipfi a re na pfanapheledzo tshirendoni . 
Maitele a ḽifhasi nga vhuphara a mashango , ikonomi dzao na vhudavhidzani hao , vhune ha kwama maanḓa na lupfumo zwa mashango oṱhe  . 
Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u tholiwa u ya nga Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u tholiwa , u huliswa , u pfukiswa kana u pandeliwa , kana u laṱiswa ha avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u takadza vhaṅwe kana u dzhia sia . 
Kha vha vhudze vhaeni uri ramabindu u khou ita mini , na u ṱoḓa uri nyito dzi dzhielwe nṱha  . 
Vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi vhune ha vhaisa Muṅwena na muṅwe ane a sumbedza uri u a ita zwa vhuloi ( vhuvhi ) vhune ha vhaisa u na mulandu wa vhutshinyi . 
U tandulula thaidzo na u rekanya zwi nga kona u bvela phanḓa nga u shumisa tshifhinga tsho avhelwaho NomboroTswayo na vhushaka vhagudi vha a kona u tandulula thaidzo dzine dza shumisa nyimeleya ya zwa u ela zwi si zwa fomaḽa zwa tshileme . 
Ndi zwa ndeme kha Gireidi ya1 u thusa vhagudi u vhona uri ndi tshigwada tshifhio tsho dovhololaho , nga u vhea tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe kha tshipiḓa tsha bammbiri kana u tshi sumbedza nga ngomu tshibuloko tsha siaṱari . 
U katelwa ha fhungo ḽa mbeu kha mbekanyamaitele hu ombedzela tshenzhemo ya sisteme kha mafhungo a ndinganyiso nga mbeu musi hu tshi pulanwa  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele . 
Ndivho ya tshumelo iyi ndi ya u ita uri mualuwa a kone u swikelela thogomelo ya mutakalo hu si na tshikalo kha tshitshavha hu u itela u khwinisa tshiimo tsha mutakalo wawe na u vhofhololwa  . 
Mulayotibe wa vhuya wa phasisiwa , u ḓo dovha hafhu , ho topolwa kha zwinzhi , wa engedza tshifhinga tsha mbuelo dza mbadelo kha mubadeli u bva kha miṅwedzi ya malo u ya kha ya 12 na u engedza tshifhinga tshine mubadeli a nga kona u ḓisa mbilo yawe u bva kha miṅwedzi ya rathi u ya kha ya 12 . 
Guvhangano ḽo ḓivhonadza nga u manḓafhadza mbekanyamushumo dza mihasho ho sedzwa vhathu vhaswa na uri vha nga dzhenelela hani nḓisedzo ya dzinnḓu . 
U lwa na vhugevhenga ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwe na muṅwe . 
Vhuswa ndi tshifhinga tsha dzitshanduko  . 
Ofisi ya Muphuresidennde , mihasho ya Vhudavhidzani , Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo , Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa khathihi na Mbambadzo na Nḓowetshumo i ḓo eletshedza muvhuso nga ha masiandoitwa a khaṱhulo . 
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa ṅwaha muthihi dzhele , nahone muhwelelwa a ita aphiḽi  . 
U bva kha zwiṱepisi zwa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka , u tevhelana kha mushumo wa tshiofisi hu dovha hafhu havha tshiofisi , vhuṱambo ha muvhuso  . 
Kha hezwi , ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman , mu Afurika Tshipembe wa vhukuma , ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale . 
Khethekanyo 32 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ya 1996 ( Ndayotewa ) i ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya tswikelelo ya mafhungo o farwaho nga muvhuso kana nga muṅwe muthu , izwo zwi ṱoḓelwa nḓowedzo kana tsireledzo ya pfanelo . 
Zwa zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi ḽa A ( H1N1 ) ḽa 2009  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa . 
Nomboro idzi dzi nga tsireledzwa fhedzi arali ra vhulunga zwinzhi kha tshumelo dzashu dza vhuendi hapo na ha dzitshaka  . 
Khonisalithenthi u ḓo vha kwama u wana uri ndi ngani mushonga wavho wo humiswa . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na madzangano a vhashumi vho ṱangana vha fhulufhedzisa vhuḓinekedzeli havho kha pfunzo ya ndeme kha u sainiwa ha Thendelano nga ha Pfunzo ya Mutheo . 
Vhaingameli vha bvaho ha masipala vha ḓo ṱola tshiendedzi kana fhethu hune ha ḓo vhewa zwiḽiwa . 
A ro ngo tendelana kha mbekanyamaitele , ho vha ho ḓala tsatsaladzo fhedzi a hu na o sasaladzaho izwi phalamenndeni , hezwi zwo ambiwaho kha vhuimo uvhu ngauri nga fhasi ha nyimele idzo zwo vha zwi tshi konadzea u shumisa maipfi ayo  . 
Vhaṅwe vha ḓo sedza mitambo ya bola na zwiṅwe zwa FIFA u fana na ḓirou ya u fhedzisela . 
Kha ḽa Afrika Tshipembe tshumelo iyo i ṋetshedza mishumo miraḓo ya khophorethivi  . 
Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Muphuresidennde , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo  . 
Mirado ya phanele I songo tholiwaho nga Muhasho I nga shuma minwedzi ya 24 nahone I nga si tsha nangiwa hafhu u shuma tshifhinga tshi no fhira theme mbili dzi tshi tevhekana  . 
Hu na mafhungo manzhi nga ha TFM na VWFM  . 
U ya nga milayo na ndaela , vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo . 
Tsumbo 2 : Vhathu vha t ( ut ( uwedzwa nga t ( hod(ea ya tshelede u ita khumbelo ya mbuelo dza zwa vhulondavhathu  . 
IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho  . 
U vhala na u ṱalela zwi ṱanganya zwithu zwivhili : 1 u guda na u shumisa zwiṱirathedzhi u ṱalutshedza na u pfesesa tshibveledzwa 2 ; u guda na u shumisa nḓivho ya zwiṱalusi zwa tshibveledzwa . 
Muano kana Khwaṱhisedzo 135 . 
Kha sia iḽi , ndo takala na u nyanyuwa vhukuma uri wekishopho iyi yo dzudzanyiwa  . 
Mulayo wa Ndinganyiso ya kutholele u shumana hani na u tambudzwa ? 
Khumbelo dzi do sedzwa nga Komiti ya Nyeletshedzo ya Phurofeshena ḽa yo teaho . 
Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu ḓo lingiwa , fhedzi a lu nga shumiswi sa ṱhoḓea ya u phuromotiwa kana u pfukiselwa kha muṅwe murole . 
Nyimele dza demogirafi na zwiṱuṱuwedzi zwa nnḓa zwa tshanduko sa tendelani na tsheo  . 
Naho zwo ralo , Minisṱa wa Gwama o ṋetshedza Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo thendelo ya u tandulula mbilaelo dzo vhaho hone phanḓa ha iyi datumu . 
Ndi zwipuka zwifhio zwa lwanzheni zwine zwa vha na khombo kha vhathu ? 
IDC ndi tshiko tsha lushaka nahone miṅwahani yo fhiraho ya 21 ya Dimokirasi , yo no shela mulenzhe zwihulu kha vhubindudzi ho engedzeaho , u tevhela zwikhala zwa nḓowetshumo na u khwinisa ikonomi . 
Zwino nangani tshifanyiso tshithihi ni ite ḽitambwa ḽatsho ni tshi sumbedza zwe zwa bvelela . 
Ri ḓo isa phanḓa na kuitele kwa vhuḓi siani ḽa zwa masheleni kune kwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa na u fhungudza mitsiko ine ya vha hone kha ikonomi . 
Tsumbo ya mitevhe ya tsedzuluso ya u linga dzo ṋetshedzwa afho fhasi . 
Ndi zwifhio zwiteṅwa zwa ndeme zwine zwa fanela u katelwa ? 
Vhashumi vha tea u dzula vho vula mato tshifhinga tshothe  . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Muphuresidennde ya madzina a miraḓo ya Khomishini ya Ṱhoḓisiso nga ha Pfunzo ya Nṱha . 
Khabinethe i fhululedza nyaluwo nngafha ngafha ya mveledziso dza themamveledziso dza muvhuso he ha ṋetshedzwa buroho tharu lwa tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Zuma ngei BotlokwaLimpopo nga ḽa 17 Tshimedzi 2017 . 
Mahoḽa ho thomiwa Khoro ya Lushaka ya Khakhathi dzo Livhanaho na Mbeu . 
Ni a tendelana na zwe a ita naa ? 
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo ( CCMA ) u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa . 
Muvhuso wa shango ḽa Afurika Tshipembe wo sumbedza khuliso yawo kha muvhuso na vhathu vhawo vha Russia kha u londa nga khuliso zwo salaho zwa vhahali vhashu lwa miṅwaha minzhi . 
Data i tea u senguluswa uri hu konou u bveledzwa mawanwa  . 
Manweledzo ndi tshitatamennde ndovhololwa tsho engedzeaho tsha mbuno dza ndeme dza mafhungo a muambi  . 
Muthu a nga lavhelela vhagudi u shumisa mafhungo a nomboro a u ṱanganya ha u dovholola u sumbedza thandululo . 
Ri na themamveledziso ya vhudzulo ya maimo , nḓowetshumo ya tshumelo dza zwa masheleni yo bvelaho phanḓa na nḓisedzo i swikeleleaho nga u ṱavhanya ya thundu na tshumelo dza u tikedza  . 
I dovha hafhu ya pembelela lunako lwa mupo lwa shango , vhutshilo ha tshimela na ha tshifuwo zwaḽo na lupfumo lwa tshomedzo dza minerala lwaḽo  . 
Mbekanyamaitele i tshi tshimbilelana na mushumo na tshikhala tsha mushumo wa u gwa mugodi . 
Nga kuvhonele kwanga , hezwi zwo tendela dzangano u ṱuṱuwedza mbekanyamaitele nga kha u kunga hu vhuedzaho kha zwiteṅwa zwa mbekanyamaitele ya mutakalo zwi kwamaho ndambedzo ya nḓowetshumo  . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Phresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa  . 
U wana nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi muḓini wavho kana binduni ḽavho , vha tea u kwama masipala wa vhuponi hune muḓi wavho muswa kana bindu ṋa vha hone  . 
U tholiwa ha muimeleli wa vhadzulapo  . 
Miraḓo yo imiswaho na iyo yo ḓiṅwalisaho fhedzi ine vhuraḓo hayo ha sa tsha shuma a vha tei u dzhenelela dzikhetho . 
Fhedziha , kha miṅwaha ya mahumi yo fhiraho ho vha na nyengedzedzeo kha tshumiso ya zwibveledzwa zwa mupo kha dziṅwe nḓowetshumo u fana na zwiḓolo , mishonga ya miri na zwiḽiwa , khathihi na nyengedzedzeo ya u ita phathenthi kha sekithara idzi  . 
Ngeno mafulo a nyelulo o engedzea ḽifhasi ḽoṱhe , u katela hu kha ḓi vha hu sa takadzi , nga maanḓa kha madzingu a shayaho nga maanḓa  . 
Mubindudzi a ṱo ḓaho u bindudza mashango ḓavha u tea u isa zwimela kha nga vhone vhaṋe kana nga tshumelo ya u ḓisa miṅwedzi ya rathi kana ṅwaha  . 
Vhan(we vhathu vho no aluwaho vha na nd(ivho i songo t ( and(avhuwaho nga ha tshitshili tsha HIV kana dwadze ( la EIDZI  . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo vha na mbalavhathu yaḽo ya vhuraru u bva tshe ha fhela zwa tshiṱalula nga Tshimedzi ṅwaha uno . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara ya vhuendi na mazhendedzi a mulayo uri vha shumisane khau fhelisa khakhathi idzi dza thekhisini . 
Kha dziṅwe nyimele , tsheo dzo kombetshedza u khwiṋiswa ha mbekanyamaitele ya vhudzulo ha vhathu na vhukonḓi ha mugaganyagwama vhu songo pulaniwaho  . 
Kha shango ḽi re na nyambo nnzhi ḽi fanaho na ḽa Afrika Tshipembe ndi zwa ndeme uri vhagudi vha swikelele vhukoni ha nṱhesa kha nyambo mbili , na uri vha kone u davhidzana nga dziṅwe nyambo . 
Phanḓa ha Tsengo : Maitele kana mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi nga shumiswa nga murahu ha musi mulandu wo vhigiwa na phanḓa ha ḓuvha ḽa tsengo  . 
Tshit ( iringo na tshone tshi lidzwa nga vhathu vhat ( uku vhe malisoni  . 
Khethekanyo dza masipala pfesesa na u sedzulusa nga vhudzivha na u fhindula fhedza nga u ni fha masheleni ayo mulayoni na ofisi dza vhukati dza maṅwe muthelo wa vha u fhiraho R20 000  . 
Afurika Tshipembe na dzingu zwo livhana na khaedu ya vhushai  . 
Maitele a thendelo u thoma a khwaṱhisedza uri nyito yo pulaniwaho ndi ya ndeme nahone yo tea musi vha saathu u valelwa siabadela . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Rugby ya Ḽifhasi ye ya ita themendelo ya uri Afrika Tshipembe ḽi khou takalelwa u vha ṋemuṱa wa thonamennde ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby nga 2023 . 
Kha vha dzhiele nzhele vhushaka ha vhane vha vha na maanda kha vhupo . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( c ) na ( e ) dzo imelwa nga khethekanyo ya vhu 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni , i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓḓila kwayo  . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 tshi ḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Ndayotewa ntswa yo no thoma u shuma  . 
Izwi zwi nga swikelelwa nga dzikhamphani dza vhuhulu ho fhambanaho kha sekithara dzoṱhe dza ikonomi  . 
Swigiri yo kalulaho ngauri i nga ri vhangela daibetisi musi ro no aluwa . 
Vhagudi vha sedzulusa nga u shela maḓi kha tshifaredzi tsha vhuraru arali zwo fanela . 
Nḓila ine mishumo iyi ya dizainiwa ngayo i tea u katela magudiswa a thero nahone ya katela mishumo yo fhambanaho yo dizainiwaho u swikelela ndivho-tiwa dza thero . 
Moeketsi o vha ngweṋa ya lushaka ya dzhiminasitiki ya u sumbedza vhutsila nga 2011 nahone a sedzesa fhedzi zwa u thambuḽa , ndi henefha hune a vha kha vhuimo ha vhurathi ḽifhasini ḽoṱhe . 
U lingana ha tshelede dza mashango aya mararu ane a vha miraḓo zwi leludza vhubindudzi kha sia iḽi  . 
Vhaofisiri vhashu na vhomakone vho thoma u shuma maḓuvha maṋa o fhiraho nahone vha khou shuma u itela u khunyeledza mushumo uyu  . 
Hezwi zwi amba uri tshelede ine ya itwa kha tshitshavha i a bva kana ya bviswa na kha shango . 
Ri ḓo dzulela u muhumbula sa mutambi makone wa bola we a tamba vhukuma kha Tshiphuga tsha Lushaka tsha Afrika tsha1996 . 
Tshigwada tsha themendelo tshi re na vhaimeleli vha mahoro a poḽotiki tshi mbo ḓi thomiwa . 
Hu ḓo vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha mupo kha u kaṋa uho ? 
U fhaṱa na u vhulunga mvelele ya Tshivenḓa . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha miraḓo yaḽo uri a vhe Phresidennde . 
Thandela i ḓo shumiwa kha lwa miṅwaha i fhiraho miraru na uri mashumisele a ḓo kovhekanyiwa nga nḓila hei : R233 miḽioni kha ṅwaha wa u thoma , R260 miḽioni ṅwaha wa vhuvhili na R260 miḽioni kha ṅwaha wa vhuraru . 
Zwidodombedzwa zwa bannga zwine zwa vha kha luswayo lwa bannga lwa tshiofiso zwi nga shumiswa u bvisa tshelede kha akhaunthu ya mufhurwa uya kha akhaunthu ya zwigevhenga . 
Khabinethe i ḓivhofha nga tsheo iyo na uri yo vhumba tshigwada tsho hwedzwaho mushumo uri tshi ḓe na mapa une wa ḓo shumisiwa u anḓanaho na ṱhoḓea . 
Muvhuso wo vhuedzedza masheleni a fhiraho 320-miḽioni ya dzirannda ubva kha vhatshinyi nga kha Nomboro ya shishi ya u Lwa na Vhutshinyi ha Lushaka . 
Maria u aravha nga ipfi ḽine ḽa tou pfala zwauri ndi ḽa muthu a re na khofhe  . 
Khetho ya u bvisa maṅwe masheleni avho a u ya u awela , naho a tshi theliswa a tshi bviswa , ndi vhuṱumani ha tsireledzo ha ndeme  . 
Ndi ngani u langa vhuraḓo havho zwi zwa ndeme ? 
Ri ḓo shumisana kha u vhona uri nyambedzano dza Dzangano ḽa World Trade dza Doha dzi a vusuludzwa nga u ṱavhanya , nahone ri tshi tenda uri ndi zwa ndeme kha mashango o bvelaho phanḓa na ane a khou bvela phanḓa uri nyambedzano idzi dzi khunyeledzwe . 
Kha zounu nnzhi dza khuḓano hu vha mafhungo a vhureleli na vhutshutshisi zwa murafho na u shakulwa ha mirafho  . 
Tsha ndeme ndi vhuḓi fhinduleli vhu tshimbilaho na ndambedzo iyo . 
Tshiedza tsha mveledziso ya muvhuso wapo tsho shumiswaho tshi ombedzela ṱhoḓea ya u vha khagala , vhuḓifhinduleli , vhukwamani , u tshimbidza vhudzheneleli ha muvhuso na tshumisano  . 
Mivhigo iyi rumelwa shangoni ḽothe na ḽifhasini ḽothe kha vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo  . 
Nga maanḓa henefha hu vha ho sedzwa kha u imelela muhasho vhuimoni ha u tandula thaidzo  . 
Ndivho ya u linga kha Zwikili zwa Vhutshilo kha kha Vhuimo ha Fhasi ndi u linga mveledziso ya khontsephuthi , zwikili na ndeme zwine zwa ḓo vha thusa kha ndugiselo ya u linga ha fomaḽa kha Vhuimo ha Vhukati . 
Gemo ḽashu ndi u ṱumanya yunithi ya u thoma na giridi nga 2023 , nga tshifhinga tshine Eskom ya ḓo vha itshi khou awedza tshipiḓa tshayo tsha puḽanti ya muḓagasi . 
Iḽi ḽo rwelwa ṱari nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) , nga kha Mbekanyamushumo ya Themamveledziso ya Shishi , Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili , Masipala Wapo wa Baviaans . 
Sa murado wa muvhuso wa lushaka , Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe yo newa mushumo wa u tshimbidza mafhungo a u thomiwa ha Dzikomiti dza Vundu dza Madzina a zwa Divhavhupo ( Provincil Geographical Names Committee ( PGNC ) )  . 
A huna maḓambatshekwa a tshilaho ane a nga ṱun ḓwa . 
Tshifhaṱo itshi tsho shumiswa nga nnḓu ya khanedzano ya Nnḓu ya Vhurumelwa ( miraḓo ya Vhaindiya ya Phalamennde ya Nnḓu Tharu ya 1983 ) u swika nnḓu yavho kha tshifhaṱo tshiswa tsho ṱumetshedzwaho i tshi fhela nga 1987 . 
Kha vha ḓadze fomo RFL , Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi . 
Munanguludzo wa luambo ndi wa fhasi  . 
Vhashumi vha sa anḓani a vha anzeli u kunda nga tshifhinga tsha maitele a nyambedzano  . 
Mutholi ndi ene ane a dzhia tsheo ya u fhedza  . 
Nga tshifhinga tsha u fara , vhaofisiri vho dzhiela nṱha uri hu na koporo yo ngalangalaho u bva rumuni  . 
Vho vha vha tshi zwi ḓivha ? 
Ndeme ya sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala i kha u dzhenelela ha tshitshavha kha u tandulula khanedzano . 
Zwo ralo zwi songo vhuya zwa shumiswa nga tshifhinga tsha shishi  . 
Ndivho ya ndinganyiso ya kutholele ndi ifhio ? 
Zwit ( arat ( a zwa dzid(oroboni , hune ha vha na vhuendi vhunzhi , zwi na zwikalo zwa luvhilo zwa fhasi u fhirisa magondo a mahayani ane a vha na vhuendi vhut ( uku  . 
Tshikalo tsho tendelwaho ndi tshinwiwa tshithihi tsho ḓoweleaho u ya kha zwivhili nga ḓuvha  . 
Kupfesesele nga u angaredza kune kwa vha hone ndi kwa uri komiti ya wadi ndi komiti yo ḓisendekaho nga fhethu hune mikano ya hone ya elana na mikano ya wadi  . 
A hu na huwe hune ha vha na vhuiivhi ha lushaka hune ha vhonala na u alutshedzwa zwavhudi ha bvela khagala sa kha tswayo tharu dza lushaka dzine uku kubugwana kwa khou amba nga hadzo - Fulaga ya Lushaka , Luimbo lwa Lushaka na Tshiangu tsha Lushaka  . 
Ikonomi yashu yo ḓitika nga migodi na vhulimi kha u vhambadzelaseli . 
Hu nga vha u vhaisa muthu kha muvhili kana muhumbuloni wawe  . 
Dzi ṋetshedza tsivhudzo kha u ita mvetamveto ya mulayo wa lushaka na u ita nyambedzano nga ha thendelano dza ABS arali hu si na mulayo wa lushaka  . 
U funzwa na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo . 
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano online . 
Ramabulana o vhusa u swika nga n(waha wa 1864  . 
Tshipeisa tshi a shuma kha vhana zwavhuḓi kana muṅwe na muṅwe ane a vha na thaidzo dza u femela ngomu zwavhuḓi . 
Kha hu sedzwe zwishumiswa zwa tshitandadi zwa Zwikili zwa Vhutshilo zwo dubekanywaho kha khethekanyo ya 2  . 
Na mbudziso ya vhuraru ndi ; musi ri tshi khou humbudzana hu na mbudziso dzo salaho kha muhumbulo wavho ? 
Mazhendedzi a mulayo a nga si konḓelele nyito dzoṱhe dzi khakhisaho dzo livhiswaho kha u kundisa vhaṅwe pfanelo yavho ya u khetha  . 
Khabinethe yo tendela uri Pulane ya Fulufulu yo Ṱanganelanaho ( IEP ) i ganḓiswe u itela nyambedzano ya tshitshavha na u konisa vha kwameaho na madzangano a re na dzangalelo uri a davhidzane nayo  . 
Rekhodo dza khabinethe na komiti dza khabinethe . 
Khaidzo yo tou nwalwaho I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya B. 
Musi vhutshinyi ho vhigwa mapholisani ? 
Kha vha khethe mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tsha vhugudisi  . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website ya Muhasho wa Vhulimi  . 
Thodea idzi dzi tea u swikelelwa phanda ha musi vhanekedzi vha tshumelo vha tshi iswa hune vha do shuma hone u itela zwauri hu vhe na tshumelo ya vhuimo ha ntha  . 
Fhedzi a hu na mvelelo ine ya fhira mulayo  . 
U tou vha khonani ya pfunzo vhukuma  . 
Kuitele ku kha ḓi ya phanḓa nahone a hu na tsheledemviswa yo ṱanganedzwaho kana u wanwa murahu u swika zwino  . 
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha muṅwe muthu . 
Akhaunthu ya Mzansi ndi tshumelo ya vhathu i langulwaho nga South African Post Office  . 
Mutengo uyu u tiwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe . 
Dzulo ḽa khothe ḽi a tendela na miraḓo ya tshitshavha itshi ḽa ya dovha ya tendelwa u bula mihumbulo na u vhudzisa vha kwameaho . 
Sa zwi hanedzanaho na dziṅwe nyimele dza u engedzea nga u ṱavhanya kha mitengo ya zwibveledzwa zwa vhulimi zwine zwo litshedzelwa nga u ṱavhanya , ri nga vha ri tshi khou livhana na mitengo ya nṱha lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Tshumelo dza phalamenndeni , dza mapholisa na tshumelo dza mutakalo ndi tshumelo dza ndeme  . 
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga  . 
U vhumba fhethu ha u gudela zwipotso ha maimo a nha  . 
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho muvhuso wapo u ḓo sedzesa kha uri u shandukisa hani vhupo uri vhuvhe ḓorobo . 
U engedzea ha vhutshinyi he ha itwa nga tshifhinga tsha tshiṱereke tsha vhalindi ho vha ho tea u ri sumbedza uri nḓowetshumo ya vhalindi a si ine ya tea u tendelwa uri i vhe fhedzi fhasi ha ndangulo ya phuraivete kana i vhe tshithu tsha phuraivete . 
Naho u ela hu tshikili tsha u tou ita , vhagudi vha tea u rekhoda mielo yavho ( yoṱhe I si mielo ya fomaḽa na mithara ) zwifhinga zwoṱhe . 
U ṱuṱuwedza u tsireledzea ha tshikolo , ndaka ya tshikolo na u tsireledzea ha vhagudi na vhagudisi . 
U vhala ndaela dzi re kiḽasini . 
R110 ya thendelo ya u tunda kana R900 ya thendelo ya u ṱun ḓa ya n ṱha  . 
Vhakhantsela vha tea u ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha mvelaphanḓa ya thandela , tshanduko na mishumo yo thomiwaho nga vhashumi  . 
Vha humbelwa u kwama GEMS kha 0860 00 4367 u itela uri vha ḓivhe tshiimo tsha vhuraḓo havho . 
Khomishini i ḓo lavhelesa na u dzhenelela kha zwa u dzhia sia ha mbeu kha nzudzanyo dza masipala  . 
U thoma zwa khothe  . 
Uri vhavhambadzi vha fanela u ita kana vha sa ite khumbelo ya vhushumisamupo zwi ḓo bva kha ndivho ya nyito dzavho  . 
Medipost Pharmacy , na kha nyimele ya PMB  . 
Ngona yo ṱalutshedzwaho afha , naho zwo ralo , i nga vha nḓila ya khwiṋesa ya u bvelaphanḓa arali ndeme ya data yo ita uri zwi konadzee  . 
Maitele a apariṱeiṱi a kha ḓivha hone dziḓoroboni dzashu . 
Arali khamphani i tshi ṱ o ḓ a u shandula zwidodombedzwa zwayo , mulayo u amba uri i tea u ḓ adza fomo yo teaho  . 
Vha tea u vhumba dziposwo dza tshipentshelaa dza CBNRM kha vhuimo ha lushaka , vundu , tshitiriki , na u nekedza vhugudisi ho teaho na u tshelede ya hone  . 
Vhaongi vha nga si zwi kone vha vhoṱhe na vhaṅwe vhashumeli vha zwa mutakalo na vhone vha nga si kone  . 
CBP ndi tshishumiswa tsho teaho u ṋetshedza mvelelo kha zwo lavhelelwaho kha Mulayo wa Sisiṱeme dza masipala , wa 2000  . 
Vhuhoṱa ha u simiwa uhu hu thivhela masiandoitwa a fulo ḽa u lwa na tshanḓanguvhoni  . 
Nga tshifhinga hetsho thendelano dza nḓisedzo dzo bveledziswa , u ṱola na u pima ha zwihulwane zwa 12 zwa mvelelo dza muvhuso zwine zwa katela na pfunzo ya ndeme , vhutshilo vhulapfu ha maAfurika Tshipembe , tsireledzo na vhutsireledzi , nyaluwo yo katelaho na mishumo ya vhukuma khathihi na mveledziso ya mahayani na mbuedzedzo ya mavu . 
Vhu vha vhu tshi khou ṱoḓa mini ? 
Mbadelo dza milandu oṱhe ya khothe , hu nga vha khothe kana nnḓa ha khothe  . 
Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓalanga a zwa u sengisa , a shumise maanḓa ayo hu si na nyofho , tshiṱalula na luvhengelambiluni  . 
Musi vhana vha tshi dzulela u vhala bugu dzo leluwaho nga LET na LEV , zwi sia vha khou andadzwa zwinzhi bviselwa khagala kha luambo lwo livhiwaho khalwo vha engedza ḓivhaipfi yavho . 
A hu na fomo dzo teaho u ḓadziwa . 
Sa tsumbo , arali khoro i tshi ṱoḓa u vhea fhasi datumu ya miṱangano wa khoro wa ṅwaha , a zwi ṱoḓi uri vha vhudzise tshitshavha fhedzi tshitshavha tshi fanela u ḓivhadzwa nga ha datumu uri vha kone u dzhenela arali vha tshi funa  . 
Vha nga swikelela vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ho fariwaho nga muvhuso hu u itela u tsireledza pfanelo dzavho . 
Arali ho itwa vhutshinyi , u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi ḓo ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i shumane naho  . 
Zwa Vhutsila ha Masila izwi zwi sumbedzaho ḓivhazwakale ya muombano wa Afurika Tshipembe , zwo itwa nga vhafumakadzi vha bvaho Eastern Cape , nahone zwi katela zwifanyiso zwa matheriaḽa a khunguwedzo a mafhungo a khetho e a ṋetshedzwa vhakhethi vha Afurika Tshipembe kha khetho dza u thoma dza dimokirasi  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhathu vha Lesotho vha dzulaho Afrika Tshipembe lu si mulayoni uri vha ite khumbelo ya Lesotho Special Permit ngei Sentharani ya Tshumelo ya Vhutshimbidzi ha Visa phanḓa ha ḽa 30 Fulwi 2016 . 
Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso  . 
Ndi zwa ndeme u vha na watshi khulwane yo ṱaniwaho kiḽasirumuni , uri vhagudi vha sedze khayo . 
Sa tsumbo , arali ḽihoro ḽa wana hafu ya vouthu , ḽi ḓo vha na hafu ya madzulo kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Nga u angaredza hu na tshakha mbili dza phethishini , dzine dza vha phethishini dzo khetheaho na phethishini dza nnyi na nnyi kana phethishini-guṱe  . 
Ahuna ndovhololo ya ndingo dza dzilafho ! 
Tsha vhuvhili , hezwo zwi amba uri ri khou tshila nga kha maḓuvha a ndangulo i sa shanduki  . 
I nga shuma mishumo sa zwe ya rumiswa zwone nga masipala  . 
Vhunzhi ha zwe zwa dodombedzwa afha fhasi , zwine zwa bvelela kha maimo o fhambanaho a maitele a u thetshelesa o bulwaho afho nṱha zwi ḓo vha zwi sa ḓivhiwi nga vhagudi vha re kha vhuimo uvhu na uri vhagudi vha tea u shuma fhedzi na maitele ane vha pfa uri kiḽasi dzavho dzi ṱoḓa u shumisa one . 
Vhalani tshiṱori ni fhindule mbudziso dzi tevhelaho . 
Vhathu vhane ra vha navho kha Muhasho washu vha bvela phanḓa na u ita mushumo wa maṱhakheni  . 
Vha dzhiele nṱha muthu kana tshigwada tshine vha khou amba natsho na zwine vha khou amba nga hazwo  . 
I na lubannda ludala lwa tshivhumbeo tsha Y lwo ṱanḓavhuwaho nthihi tsha ṱhanu tsha muelo wa fulaga  . 
Aḽifabethe na maṅwalwa a shumiswaho nga nyambo dza Afurika a a fana na a English na Afrikaans , tsumbo , vhagudi vha LEV vha ḓo kona u vhalela na u ḓivha tshiga tsha nomboro fhedzi vha ḓo tea u guda madzina a nomboro nga luambo luswa . 
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme u tikedziwa , hone luambo lwa u guda ngalwo lu funzwa nalwo  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo  . 
Zwiṅwe zwiimiswa zwi katela Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na madavhi awo o fhambanaho  . 
U vhewa tshiduloni ndi vhuṱambo ho dzudzanyiwaho vhu sumbedzaho mathomo a kotara ya muvhuso muswa ofisini  . 
U shumana na mafhungo a kwamanaho na zwa vhurangaphanḓa ha zwa sialala , mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala , na maitele a zwitshavha vha tshi tevhedzela milayo ya sialala- ( a ) mulayo wa lushaka kana wa vunḓu , u nga ita uri hu vhe na u thomiwa ha nnḓu dza vharangaphanḓa vha sialala , nahone ( b ) mulayo wa lushaka u nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala . 
Hune vhalangi vha tshikwama vha tea u badela tshelede , fomo ya khumbelo ya ndaela i tea u itwa . 
Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni  . 
Khethekanyo ya 1064 ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa malugana na Vhusimamilayo ha Vunḓḓu u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
Makhulu wa vhana vho vhuya vha wana o shelelwa mulimo wa mbevha ngomu murohoni wa thanga uri a tshi ḽa dzi mbo ḓi vha dzo petwa  . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso tholwa ha Dzikhomishinari a langulwa nga Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso wa 1997 , une wa ṋetshedza ndaulo ya PSC na mafhungo a elanaho nayo  . 
ATM ndi thekhinolodzhi ya vhuimo ha nṱha malugana na u fhirisa thekhinolodzhi ya didzhitala ngauri a zwi na mushumo uri ndi ipfi , video kana data nahone hu sa dzhielwi nṱha tshishumiswa tsha u fhedzisela  . 
Vha hashu , ro pfa ngaha mbilaelo dzo ṱahiswaho malugana na kushumele kwa mabindu na khamphani dza muvhuso  . 
I dovha hafhu ya sumbedzisa uri mukhantselara wa wadi u ḓo vha mudzulatshidulo wa Komiti ya Wadi nahone u kombetshedza khoro ya masipala u vhea milayo ine ya langa kutshimbidzele kwa u khethwa ha miraḓo ya Dzikomiti dza Wadi  . 
Zwi tou vha khagala , ngeno hu na uri vhaofisiri vha zwikolo vha na maanḓa a u bveledza mbekanyamaitele dza u linga zwidzidzivhadzi vha songo amba , a zwi anzeli uri vhunzhi , arali hu si vhoṱhe , vha ḓo ṱangana na thaidzo dza vhukuma na dza poḽotiki  . 
Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi  . 
Poswo ya Afrika Tshipembe ( SAPO ) Mushumo wa SAPO kha vhurangeli uvhu hu ḓo vha u tshimbidza mbadelo dza zwibogisi zwa u funga , u ṋetshedza Zwibogisi zwa u Funga na u badela vhadzhenisi vhane vha ḓo dzhenisa zwishumiswa izwi . 
Kha tshipiḓa tsha nṱha ha fulaga ho rambalala ḽibannda ḽitswuku , ngeno kha tsha fhasi hu na ḽa L na ḽiṅwe ḽa mabannda haya ḽi na vhuphara ha thihi tshararu tsha fulaga yoṱhe . 
Vhathu vha sina mulandu tshifhinga tshinzhi vha vha zwipondwa - vhatshinyi tshifhinga tshinzhi vha a shavha  . 
Vha nga kha ḓi sumba nomboro dzine dza khou vhaliwa . 
Hu pfi Tshilume o ri u vhona izwo zwithu zwa mu sinyusa nga maand(a  . 
Arali mushumi o ṱitshela mushumo kana tshiimo hu tea u itwa khumbelo ntswa  . 
Khabinethe yo themendela Puḽane ya Vhuitwa ya Vhana ya Lushaka ya 2012-2017 sa puḽane yo fhelelaho ya u endedza na u sumbedza nḓila kha mihasho ya muvhuso , tshitshavha tshapo na vhaṅwe vhashumisani kha sekithara ya vhana zwi tshi ya kha u limuwa pfanelo dza vhana . 
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho . 
Vhatholi vha nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha sa shumi uri vha gudiswe . 
U ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , zwa u fhodza lwa sialala a zwiho mulayoni  . 
U tambudza nga kha vhudzekani ndi mini ? 
U ṱangana ha vhathu  . 
Khabinethe i ṱanganedza mawanwa a fulufhedzisaho a Madalo a Muphuresidennde a Tshiofisi kha Riphabuḽiki ya Vhathu ya China u bva nga dzi 4 u swika nga dzi 5Nyendavhusiku 2014 , zwine zwa tou vha tshiga tsha vhukuma kha u ḓidzhenisesa ha mashango aya mavhili , kha zwa vhushaka ha vhubindudzi na u mbambadzo vhukati ha Afurika Tshipembe na China . 
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani  . 
Arali vha tenda u kovha nḓivho yavho ya sialala na u dzhena kha thendelano ya u kovhekana mbuelo na muṱoḓisisi , vha fanela u kovhekana nḓivho yavho na kushumisele kwa sialala kwa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
Kha vha tsirelede zwishumiswa zwa mupo  . 
Miṱa i swikaho 3 978 i kha ḓi bva u wana tshampungane nga kha Gavhelo ḽa Themamveledziso ya Miṱa ya vhupo ha Mahayani na uri mabakete a 3 822 kha vhupo he ha vha ho no topolwa o bvisiwa ha ṋetshedzwa tshumelo ya tshampungane . 
Kha webusaithi ya GEMS : Vha na PIN ya u dzhena kha webusaithi ? 
Zwi tevhelelaho ndi tsumbo ya mitaladzi i si gathi ya mugaganyagwama wo dodombedzwaho  . 
Nḓila iyi i sia vhagudi vha tshi aluwa kha masia oṱhe , a vha tou aluwa fhedzi siani ḽa u vhala na u ṅwala fhedzi . 
Fomo i wanalaho ofisini ya zwa badani . 
U khwaṱhisedza nḓivho ye ya kuvhanganywa ine ya katela nomboro 3 Oraḽa : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha nomboro 3 . 
Vha ṱuṱuwedze ṅwana wavho u shumisa khirayoni na penisela u ola zwivhumbeo kana u khalara . 
Nṱhani ha u lindela vhege mbili phanḓa ha musi vha tshi wana tshitatamennde tshavho tsha mbilo tshitevhelaho , kana u rwela luṱingo kha Senthara ya Ṱhingo kana u dalela webusaithi ya GEMS , vha nga shumisa luṱingothendeleki lwavho u wana mafhungo a mbuelo dzavho a vhukuma nahone maswa maswa  . 
Masipala muṅwe na muṅwe a u fani na muṅwe nahone u tea u lingedza u bveledza mbekanyamaitele dzo teaho dzawo uri u kone u ṋea tshumelo kha zwitshavha zwawo nga nḓila i bveledzaho  . 
Thengiso ya khwine vhea rekhodo ya khontheina dzo magwaho kha dza lushaka lwa muolo wo tendelwaho  . 
Ndi tshinoni tsha maana tshine milenzhe yatsho - yo imelwaho nga pfumo na thonga - zwi tshi thusa zwavhui kha u zwima na kha u ipilela  . 
U topola ṱhoho dza u ṅwala mafhungo ngadzo . 
Muhasho wa zwa Nnḓa ḓoroboni ya Pretoria . 
Madalo luthihi nga muunḓiwa nga ṅwaha U ḓadza iyi i ṋewa lwa tshifhinga tshiṱuku - kanzhi lwa shumiswa li dovhe li avhelwe masipala muthihi kana yo engedzeaho kana mimasipala khoro ya nyambedzano  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo Mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo fhedzi nga nḓila ine- a u bviswa hu ṱoḓea fhedzi nga tshiimo tsha shishi ; na b mulayo- i u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka u shumaho kha zwiimo zwa shishi ; ii u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya 5 ; na iii u anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso nga u ṱavhanya arali zwi tshi konadzea nga murahu ha musi u tshi itwa  . 
Masia ane ho sedzwa khao hu katelwa nḓowetshumo , zwa migodi na mbuelo , vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa zwiliṅwa na zwifuwo , fulufulu , mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane ( dziSMME ) , u langa phambano dzi iteaho mishumoni , u kunga vhubindudzi , u engedza ikonomi ya maḓanzhe na vhuendelamashango  . 
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa , u khwinifhadza , u engedza kana u phumula zwipi ḓ a kana zwidodombedzwa na milayo yothe ya tshumiso musi zwo tea  . 
Pfanelo yavho ya tshidzumbe I katela muvhili wavho , haya na ndaka yavho . 
Talani mutalo ni tshi livhanya maiti a re kha tshifhinga tsha zwino na maiti a re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Magaraṱa a vhuimo ha nomboro a nga sumbedza khathihi na madzanda kana zwigwada zwa zwithu . 
Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe  . 
Kha vha ḓadze fomo CM44 - Atiki ḽi dza tshumisano dza khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ine ya khou dzhia shedulu 1  . 
Hezwi zwi amba uri masipala u fanela u sika nyimele dza masipala wapo dzine dza ita uri tshitshavha tshi kone u shela mulenzhe kha mafhungo atsho  . 
Phanḓa ha musi miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu I tshi thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo , vha tea u ana kana vha khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedzela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 . 
Maga a dzhielwaho nṱha a pulane ya mbuno dza 10 ya u Humela kha zwa Mutheo o bveledzwa uri a konise luṱa lutevhelaho . 
Muṅwalisi ha nga tshimbidzi khumbelo i songo fhelelaho . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayosiṅwa , na musi hu tshi bveledzwa mulayo wo ḓoweleaho kana mulayo wa sialala , khothe iṅwe na iṅwe , komiti kana foramu I fanela u ṱuṱuwedza muya , u sumbedza ndivho ya Mulayotibe wa Pfanelo . 
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa kha thero dzoṱhe , ( tsumbo : mbalo - vhungafhani , saizi , tshifhinga , tshivhumbeo , vhukale , masia na mivhala )  . 
Zwiḽiwa zwa bulasini a zwi kateli hatsi , furu , kana zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine mulimi a ḓiitela u shumisa bulasini yawe . 
Mulayo wo vha u songo ḓowelea nahone u sa ṱhonifhi lutendo lwa mvelele ya vhathu vha fhano Afrika Tshipembe . 
Kanakana o ya hayani nga masiari . 
Khophi dza luṅwalo lwa u tholiwa , konṱhirakha dza tshumelo na maṅwe mabammbiri o teho a ṱo ḓea u khwaṱhisa tshiimo tsha ṱho ḓea kha vhone kha mushumo wavho . 
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari ha Muphuresidennde  . 
Ndila nnzhi dza u kona u tshila  . 
Sa tsumbo , Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 , u sumbedza uri nḓila ya kuvhusele i ngaho zwa u bveledza Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ( zwo sumbedzwaho afho nṱha ) na Sisiṱeme dza Ndangulo ya Kushumele  . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo , vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo . 
Mvelo ya vhuṋe na vhurangaphanḓa i songo imaho zwavhuḓi i khou tea u khakhululwa  . 
PSC yo rangwa phanḓa nga Mudzulatshidulo ane a dovha hafhu a shuma sa Maanḓalanga a Khorondanguli . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
U hwesa maanḓanḓivho , na u alusa u shumela khagala na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo kha vhadzulapo vha henefho  . 
Vhushai vhuhulwanesa nyimele ya zwine zwa khou oea vhurifhi ha khumbelo  . 
Vho ri muhasho u khou pulana u swikela vhalwadze vha 800 000 mafheloni a ṅwaha hoyu wa muvhalelano . 
Miṅwahani heyi , zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu . 
Kha kushumele kwa d(uvha ( lin(we na ( lin(we , vhatholiwa vha fanela u dzulela u d(ivhudzisa uri naa mushumo une vha khou shuma u khou vhonala kha u n(etshedza tshumelo kana mvelelo dzine khethekanyo ya dzangano ( lavho ya vha na vhud(ifhinduleli  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shuma u vhona uri mbekanyamaitele dzi khou tevhedzelwa nga kha nyito  . 
Mudzimu nthuse  . 
Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12 , kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70 , zwine zwa nga swika u thoma , nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa  . 
Hezwi zwi kwama Khothe ya Madzhisitirata ye ya vha ine na maanda khathihi na Khothe ya Tshirema iyo  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho , dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa . 
Ndangulo hei i ṱoda u vusulusa muya wa Vhuthu hu tshi shumiswa zwiko zwa vhadzulapo na muvhuso  . 
Vhurifhi ha nga nṱha vhu re na ṱhoho ya vhurifhi ya khamphani ine ya ṱalutshedza mushonga une vha khou ṱoḓa u u ṅwalisa . 
Hezwi zwi fhira u voutha kha khetho  . 
Vha ḓivhadza , arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo , vha nga kha ḓi si tendelwe u vha hone tsengoni , nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe , kana hune ṱhanzi ya vha i na miṅwaha ya 18 , a vha nga ḓo tendelwa u thetshelesa vhuṱanzi ha ṱhanzi yeneyo ; Vha ḓivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u ganḓiswa ha mafhungo maṅwe na maṅwe ( hu tshi katelwa u ḓivhadzwa ha muvhilaeli kana ṱhanzi ) malugana na tsengo kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshayo ye ya farelwa tshiphirini ; na Hune zwa vha zwo tea , vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a ganḓisa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina ḽa ṱhanzi , u na mulandu , nahone u ḓo tshutshisiwa kana u sengisiwa  . 
Izwi ndi tshipiḓa tsha R189 miḽioni yo bindudzwaho kha u kuvhatedza phakha dza rathi dzo vhewaho phanḓa dzi re na vhuṱumani na Pulani ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ( IPAP )  . 
A i lambedzi khamphani dza u fhaṱa  . 
Vhudavhidzani ndi ha ndeme u khwaṱhisedza uri mihumbulo , kuvhonele na kupfesesele kwa tshitshavha zwo dzheniswa kha tsheo dza nga ha nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso  . 
U sa ita nyonyoloso lwo linganelaho hune wa bva biko  . 
Tshikimu yo itwa nga Khubvumedzi 2011  . 
Nahone ri ṱoḓa u engedza masiandaitwa na vhukoni nga kha vhashumisani vho ṱalifhaho nahone vha re na tshiṱirathedzhi  . 
Vhunzhi ha zwiteṅwa zwi tevhelaho zwi ḓo vha zwo no ḓi ṱanganiwa nazwo kha vhuimo ho fhiraho kana ha vhukati na ha nṱha . 
Mashango aya vhuvhili hao o tendelana kha u sedza kha u khwinisa na u konisa mupo uri u leludze nḓila ya kuitele kwa bindu kha mashango ashu . 
Izwi zwi vhidzwa upfi vhulavhelesi  . 
Mulayo 36 wa 1947  . 
Hu na mivhuḓa ya tshinna na ya tshisadzi ngeno vhana vhayo vha tshi pfi mivhuḓana . 
Hu tea u vha na ndinganyelo vhukati ha zwibveledzwa zwipfufhi na zwilapfu na vhukati ha ndivho dzo fhambanaho , tsumbo , ndivho ya zwithu zwavhuḓi ( ngudo ya tshibveledzwa tsha fomaḽa kha bugu dzo randelaho ) zwibveledzwa zwa u phaḓaladzwa hunzhi kha midia , zwibveledzwa zwi vhonalaho u itela u ḓiphiṋa . 
Miṱa i rangwahophan ḓa nga vhana  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u vhona uri Inthanethe i khou swikelelea hoṱhe nga MaAfrika Tshipembe vhoṱhe , zwine zwa thusa kha u bveledza lushaka lwo katelwaho . 
Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio ? 
Dzi dovha dza sedza kha u ṱuṱuwedza pulane dza nyito dzi pfadzaho nga u vhea vhuṅwe vhuḓifhinduleli kha mahaḓa a vhadzulapo vhone vhaṋe  . 
Vha eletshedzwa u shumisa tshumelo dza vhoramulayo vha Afrika Tshipembe sa izwo kuitele kwa u ṅwalisa khamphani kwo lapfa . 
U sedzuluswa ha vhukuma ha iwalo hu sumbedza hafhu uri makumedzwa a nga swikelelwa , tenda ho sedzuluswa vhushaka  . 
Muthu muṅwe na muṅwe , a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa . 
Vhuṱudzeṱudze ha zwivhumbeo zwo vhalaho hu tea u fheliswa arali Afurika ḽi tshi ṱoḓa u shandukisela nyaluwo ya u ṱavhanya na ṱhoḓea khulwane ya zwibveledzwa kha tshiimo tsha nṱha tsha u thola na maimo a nṱha a vhutshilo  . 
Muvhigo u nga katela marangaphanḓa nga ha fhungo ( ndi ḽa mini , u shela mulenzhe ndi hufhio nahone ndi ngani ) na uri ndi vhukando vhufhio ho dzhiwaho , nahone ndi zwifhio zwiṅwe zwine zwa khou fanela u itwa  . 
U shumisa phaphethe ya zwo ḓisendekaho kha ipfi ḽa mubvumbedzwa na u kona u shumisa phaphethe nga nḓila yo teaho . 
Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 , kana arali khetho dzo imiswa nga khothe , Muphuresidennde , nga nḓivhadzo , u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho , dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u thoma nḓila yo dzudzanyeaho ine vha dzulela u ṱangana na vhakhantseḽara vhavho vha wadi vha tshi vha vhudza mafhungo a tshitshavha , nga kha miṱangano ya Komiti dza Wadi , na u khwaṱhisedza uri miṱangano ya nga misi itea u fariwa u ita uri tshitshavha tshi dzule tshi tshi ḓivha mafhungo a khoro  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha na tshitafu vha do ita zwauri dzina la muvhilaleli li vhe tshiphirini hune zwa wanala zwo tea , na hune zwa konadzea  . 
Komiti idzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa nahone dzi tea u shuma na mulayo u kwamaho vhathu vhaswa  . 
Thandela dzo bvelelaho dzi ḓo fanela u pfesesa uri khaedu idzi dzo ṱoma midzi kha vhulanguli ha nṱha na kha lushaka lwa u sa linga zwine zwa fanela u fhelisiwa uri thaidzo i tandululwe  . 
Nga kuvhonele kwavho , ndi kha vhupo vhufhio ha tshiedziswa hune ngudo dza ṱhoḓisiso kha vhupo ha havho ha dzangalelo kha zwa pfunzo ha vha ho ḓisendeka ngazwo nahone ndi ngani ? 
Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe  . 
Ndi zwa ndeme zwauri thandela dza CBNRM dzi livhanywe na dziIDP dza muvhuso wapo na wa vundu , ngauri IDP dzi tanganya mishumo yothe ya vhuponi  . 
Hu na milayo yo vhalaho nga nnḓa ha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho na Ndaulo dza BABS ine yo fanela kha nḓila ine tsheo dza dziiwa ngayo nahone tshitshavha tshi a dzhenelela  . 
Zwivhaswa  . 
U fhedzisa tholokanyonḓivho i re na zwidodombedzwa zwinzhi i no fana na ya mulingo hu tshi shumiswa mbudzisoṱhalutshedzwa na mbudzisothopolwa . 
Vha humbule u ṋea muofisiri dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho phanḓa ha musi mbadelo dza ṅwedzi wa vhuvhili dzi tshi itwa  . 
Hezwi zwi nga bvelela musi vha tshi khou shuma vhe fhethu ho dzumbamaho kana vha tshi khou shuma na tshitshavha thwii  . 
Vhunnḓa ( pherimithara ) U ita ṱhoḓisiso nga ha vhukule u mona na zwivhumbeo zwa muelo wa 2-D na zwithu zwa muelo wa 3-D hu tshi shumiswa u vhambedza lwa vhukuma kana hu tshi shumiswa zwi si zwa fomala . 
Arali vha wanala vho tea , khumbelo yavho iḓo tendelwa nga Khomishinari wa Vhupo nahone vha aniswa  . 
Vhuṱanzi vhu tea u vha na ṋomboro dza luṱingo dza Ṱhoho ya tshikolo nahone ṋomboro idzo dzi ṅwalwe kha luswayo lwa tshiofisi lwa tshikolo lune lwa vha na na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi  . 
Nga nnḓani ha musi thendelano ya vhulamukanyi i na mbetshelo nga iṅwe nḓila , khoro ya vhulamukanyi i nga ṋea ndaela kushumele kwo tiwaho kwa konṱiraka iṅwe na iṅwe kha nyimele iṅwe na iṅwe ine khothe ya nga vha na maanḓa a u ita nga u ralo  . 
Miraḓo i ṱhonifheaho , malugana na mveledziso ya zwa ikonomi ya dzingu , ndingedzo dzashu a dzi athu anzela u ḓisa mvelelo dzi ṱoḓeaho  . 
Nyito ya u linga ha fomaḽa 2 Muṅwalo U pfukela kha muṅwalo wa u pomba U kopolola na u ṅwala maḽeḓere mavhili nga vhege nga u tou pomba ( a ṅwalwe nga u lingana na u fana )  . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwifareaho zwa 3-D Tsumbo : 1 . 
Zwino ndi khou nwala vhurifhi uvhu ndi khou dzhena tshikoloni tsha Tshiawelo Sekondary . 
Ho vha na mawalo manzhi o waliwaho musi hu sa athu u bveledzwa pulane ya nila ya kushumele ya Afrika Tshipembe  . 
Vhubindudzi ha muvhuso kha themamveledziso ya vhuendi vhu khou sika tsireledzo , fulufhelo , vhuḓi na u sa ḓura ha tshumelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi u mona na shango ḽashu  . 
Hei ndi ngudo yo pulaniwaho nga muṅwe kana vhomakone vha re na tshivhalo  . 
Ufara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tsha u fhaṱela shango tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi dza maimo a nṱhesa  . 
Tshumelo idzi dzi anzela u bveledzwa nga vhaaluwa , mita yavho , vhadzulapo hu na u tikedzwa nga vharangaphanda vha vhupo honoho  . 
Thaidzo dza mutakalo dzi a vhonalesa kha mawanwa a Muvhigo wa Khakhathi dza Vhana a Muṅwaleli Dzhenerala wa UN na madzhendedzi a UN a fanaho na WHO , UNICEF na UNIFEM kha mashango ane a vha na mbingano dza u kombetshedza vhathu vha tshe vhaṱuku  . 
Vha ḓo ṅwaliswa na zwenezwo  . 
Nyambedzano dza PMS na u shumiswa na tsedzuluso ya hone i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho  . 
Ro sedza nyimele iyi , Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa u lavhelelwa u ṋetshedza vhathu na zwiko zwine zwa nga ṱoḓea u itela u shuma mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi , zwi ngaho zwiko zwo teaho u ṋetshedza vhugidisi na thikhedzo ya ndangulo kha khothe dza sialala . 
Zwikhala zwa ikonomi zwo bveledzwaho nga Muhasho wa Madzulo a Vhathu nga nyambo dza tshiofisi dza 11  . 
Izwi zwi nga itea uri n(wana onoyo a huvhale kana a lovhe  . 
Vho vha vha tshi bva u ita mini ? 
Vha tea u humbula nga ha vha ṱanganedzi vha mafhungo na ndivho musi vhe kha maitele haya . 
Kha vha vhudze vhathu ngazwo-vhashumisani navho vha NGO vha do kona u vha fha mafhungo manzhi . 
Kha vha vhone zwauri zwishumiswa zwa mupo a zwi khou shumiseswa  . 
Ri dovha ra khethekanya dziṅwe phothifolio , dzi fanaho na miminerala na fulufulu , u itela u khwaṱhisedza u sedza zwinzhi kha masia a ndeme  . 
Mulayo wa u angaredza ndi wa uri u dzhenelela , ha u tikedza na ha u lulamisa , hu tea u tshimbilelana na kushumele kwa tshikolo  . 
Ndi vhana vhangana vhoṱhe vhe vha ḓo ṱhavhelwa vho ṱangana ? 
Khonṱhiraka dza kushumele dza vhalanguli vha CDM vhoṱhe dzi sumbedza uri hu nga lwiwa hani na HIV na AIDS  . 
Vha nekedza maitele ane ngao maitele a ndangulo ya u vhulunga a nga kona u shumiswa ngayo kha muvhuso wapo  . 
Hezwi a zwi kateli vhadzulapo vha Afurika Tshipembe  . 
Nga maṅwe maipfi , kha vha thome vha vhee dzithaidzo kha vhone vhane nga u tou ṅwala , nga tshivhumbeo tsha mbuno , nga u tevhekana na u pfufhifhadza  . 
Mbadelo dzi nga itwa nga Internet kana banngani . 
Nyambedzano dza mvelelo dza ikhonomiki dzi fanela u tevhela lushaka ulwo lwa kudzulele kwa maraga kune , nga u tevhekana , kwa tea u dzhiela nṱha nḓila dzine zwigwada zwo tiwaho zwa zwi dzhia zwo tea  . 
KUITELE KWA VHUḒIFHINDULELI HO VULEA , HUNE NGA KHAHO VHATHU NA ZWIGWADA KHA ZWITSHAVHA ZWO KHETHWAHO VHA NEKANA MIHUMBULO NA U ṰUṰUWEDZANA KHA U DZHIA TSHEO  . 
Naho hu si na vhathu vhaswa vhane vha khou kavhiwa , hu ḓo ḓi dzula hu na vhathu vhanzhi vhane vha vha na HIV vhane vha ṱoḓa dzilafho , zwine zwa ita uri hu vhe na u kavhiwa nga lufhia na khonadzeo ya u sa shuma ha mishonga  . 
Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo , hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo  . 
Tsheo maelana na mutengo wo themendelwaho u ya nga kha khethekanyo 22 ya Mulayo . 
Ho vha hu tshi khou swa mini ? 
Mvelaphanḓa yo itwaho kha ikonomi yo ḓisa khaedu khulwanesa kha riṋe roṱhe . 
Kha puḽenari vha ambedzane nga phindulo dza vhadzheneleli  . 
Pfanelo dza muthu a medzaho zwimela dzi ṋewa kha zwimela zwa tshakha dzo fhambanaho zwe zwa divhadzwa nga fhasi ha Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela wa 1976 . 
Vhashelamulenzhe vha shuma nga vhavhili vhavhili na u vhala milayo ya ndeme ya maele a u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi  . 
Vhudifari ha vhashumi musi vhe mishumoni kana mahayanihu tea u vha nga ndila ine Lihoro Livhusi na mirado ya tshitshavha vha do kona u vha fulufhela u ri vho di kumedzela kha mishumo yavho , tshipikwa tshihulwane hu u fusha thodea dza tshitshavha  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza hafhu vhuḓikumedzeli hayo ha u isa phanḓa na u shumisana na sekithara dza phuraivethe na vhashumi kha ndingedzo dzayo dza u tandulula khaedu ya vhushayamishumo kha shango . 
Izwi zwi amba u ri u di tika nga Ndayotewa , mushumeli munwe na munwe wa muvhuso u tea u bveledza mihumbulo yo dziaho musi hu tshi dzhiwa sia li kwamaho zwa ndngulo na u ri nyito dzi vhe dzi pfadzaho , u itela u ri mihumbulo iyo i kone u nga netshedzwa munwe na munwe a kwameaho  . 
Nṱhani ha izwo , u vha hone hayo kha senthara ya ḓorobo zwo ita uri ivhe fhethu ha vhukwamani kha madzhendedzi a mveledziso a nnḓa na tshitshavha tshapo  . 
Milayo na ndaela dza Sinetha zwi no khou shuma musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma zwi tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma , hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio  . 
Sa izwi vha tshi ḓivha mafhungo a ṱhuṱhuwedzo , tsireledzo na u ṱhonifha Pfanelo dza Vhathu a tsini na riṋe vhukuma  . 
U bveledza shedulu yo ṱanḓavhuwaho ya u pulana na u dzudzanya vhutshimbidzamushumo - hu tshi katelwa vhuendedzi , zwiḽiwa , maṅwalwa , nz  . 
Fhedzi ha , ri a kwamea nga u shaea ha mishumo na vhushai zwine zwa khou ḓi hulela naho ikonomi yo sumbedza u aluwa kha miṅwaha ya 10 yo fhiraho . 
U sa fusha ṱho ḓea zwi ita uri mureiwakhovhe a bviswe kha mutevhe . 
Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Mugudi u kona u ṅwala tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo a ngoho na a khumbulelwa hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho . 
Nga nṱha ha mulayo wa muvhuso na milayo ya ndaulo , thireke nnzhi dzi dzhia milayo , mbekanyamaitele na kuitele kwadzo  . 
Khethekanyo 32 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ya 1996 ( Ndayotewa ) i ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya tswikelelo ya mafhungo o farwaho nga muvhuso kana nga muṅwe muthu , izwo zwi ṱoḓelwa nḓowedzo kana tsireledzo ya pfanelo  . 
Tshiwe hafhu , tshumelo na tshomedzo dza u tikedza u sa tshinyala ha mavu ndi hukhu  . 
Tshaka idzi dzo ḓo tea u khaula migaganyagwama yavho u itela u fhungudza tshikolodo tsha lushaka tsha nṱha na u engedzedza fulufhelo ḽa vhabindudzi  . 
U ṱola hu na thuso dokotela wavho ya Kha vha ite khophi ya siaṱari iḽi uri vha rekhode mvelelo dzavho  . 
Kha vha ise ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa muimeleli wa vhulanguli arali khumbelo i tshi khou itetwa ho imelwa tshiṱitshi tsha ndingo  . 
Kha tshipi ḓa , vha sedze tshibogisi tsha mbadelo murahu kha tshipi ḓa tsha u ṅwalisa  . 
Tshiṱirathedzhi ndi uri senthara dzi tea u vha dzisathelaithi dza zwikolo zwa phuraimari zwi re hone nga zwiṱuku  . 
Kha themo iyi vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya nomboro dza zwivhumbi u swika kha 5 . 
Mbekanyamushumo ya gavhelo ḽa tshitshavha - iyi yovha ya ndeme khulwane kha u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhare na mbuelo ṱhukhu  . 
Milayo kanzhi i ambedzaniwa , na u shumiswa hu na nyimele dzo imaho ngauri na thaidzo dzi re kha tshikolo itsho  . 
Tsheo i amba uri a hu tsha ḓo vha na dziṅwe mbilo ntswa dzine dza ḓo dovha dza dzhenisiwa u swika Mulayo Muswa u tshi ḓo phasisiwa wa ḓo kona u vulela mbilo ntswa . 
Ambani nga tshaka dzo fhambananaho dza ḽeibuḽu . 
Kha u bvela phanḓa na u ṋetshedza basa , vhadzulapo u bva kha uno ṅwaha vha ḓo kona u ita khumbelo ya Garaṱa ya Smart ID ntswa kha bannga dzavho dzapo nga kha vhushaka vhukati ha Muhasho wa Muno na dziṅwe dza bannga kha shango . 
Khakhathi zwikoloni dzi nga fheliswa hani  . 
Zwi re ngomu , hu si tshivhumbeo , ndi zwa ndeme kha maṅwalo haya . 
Musi Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo , vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa , wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Ngauralo zwino izwi zwa amba zwone ndi zwauri musi ndambedzo i tshi avhelwa kha zwa dzinnḓu , ndambedzo iyo i ḓo tshimbidzwa nga kha mavundu u ya kha muvhuso wapo  . 
Nga ngomu kha mugaganyagwama wa lushaka ho vha hu na u sa lingana vhukati masheleni a re hone na ṱhoḓea  . 
Rekhodo dzine dza Rekhodo dzine dza nga wanala nga u tevhedzela maitele a PIA kha vha hone dzo thoma dza humbelwa tshipiḓa tsha vhu 11 na 18 , tswikelelo kha rekhodo idzi i nga hanelwa zwo ḓitika nga tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha 45 tsha Mulayo . 
Ndi vhafhio vha sandaho ngoho ? 
Naho ho vha na tshanduko nga 2009 , dzi tshimbilelanaho na u lingwa ha vhagudiswa na u tikedza mveledziso ya vhagudisi , hu kha ḓi vha na khaedu  . 
Khumbelo ya thendelo ya u bveledzisa zwibveledzwa zwa khovhe tswuku yo imela mini  . 
Khomishini i na maanḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Vhathu kha dzangano vha tea u fhulufhedzea , nahone vha vhe vhathu vhane vha shuma nga maanda . 
A difara nga ndila I songo teaho , I shonisaho nahone I sa tanganedzeiho mushumoni  . 
U wana uri hu tea u inthavuwiwa nnyi hu tshi itelwa u ṅwala atikili . 
Fhedzi u ṅwaliswa a ho ngo tea u itwa nga murahu ha mi ṅwaha ya 15 . 
Ngalavha dza vhurei ha khovhe Afurika Tshipembe dzi ḓo ita mbetshelwa ya nzudzanyo musi vhu maḓini a Shango kha Phurothokhoḽo ya Torremolinos ya 1993 . 
Ndi maitele a mbeu afhio e a dzhiwa nga phurogiremu ? 
Madzina a miraḓo ya komiti vha si ho muṱanganoni  . 
Khumbelo ya mbadelo murahu i tea u itwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya u tswiwa kana u tshinyala lwa tshoṱhe ha goloi kana ḓuvha ḽe vha thuthisa u ṅwaliswa ha goloi ya itwa . 
Muofisiri wa Mafhungo u fanela u ḓadza fomo o imela muhumbeli onoyo a vha ṋetshedza khophi ya fomo yo ḓadziwaho . 
Vhathu vhane vha wanala kha tshitshavha tsha hashu - vhathu vhane vha nthusa ; vhathu vha rengisaho zwithu ; vhaṅwe vhathu vhane nda vha ḓivha . 
U thomiwa na u langiwa ha tshumelo dza zwa vhusevhi 209 . 
Fomo i a wanalea ofisini ya tsini ya zwa badani  . 
U ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Zwiimo zwa Zwibveledzwa zwa Vhulimi Phalamenndeni . 
U engedza kha zwenezwo , Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo tewaho kha muvhuso wapo i ḓo engedzwa u itela u ṋetshedza zwikhala zwa mishumo ya miḽioni mafheloni a 2019 . 
Zwishumiswa ezwi zwe zwa vha zwi hone zwi nga vha zwi songo swikela tshitandadi tsho lavhelelwaho  . 
Itani ṱhoho ya mafhungo i no kunga ni kone u ṅwala mafhungomaitei aṋu , ni tshi shumisa mepe wa mihumbulo . 
Miṅwahani miṱanu yo fhiraho , Afurika Tshipembe ḽo vha na ndavhelelo ya fhasi ya vhutshilo ine vhaḓivhi vha sumbedzisa zwa uri nga 2015 , ndavhelelo yashu ya vhutshilo i ḓo vha i hanefhaḽa he ya vha i hone nga 1955 . 
Mudededzi u tea u nanga mbudziso dzine dza elana na ngudo dze a dzudzanya dzo tetshelwaho tshifhinga tshenetsho . 
Sia ḽa thungo ḽa nḓila ya kuitele kwa thendelano ndi nḓila kuitele kwa nndwa kune kwa dzhia uri vha maimo vha shumisa maanḓa u phasisa na u kombetshedza milayo ine ya tikedza madzangalelo avho vhone vhaṋe na u lwa na madzangalelo a vha maimo a fhasi  . 
Vhutsila ha u Vhona vhu bveledza zwikili zwa zwipfi khathihi na nyanḓano vhukati ha miraḓo mitete na miraḓo ya guṱe nga u shumisa zwishumiswa ( matheriaḽa ) na u kona u shumisa thekhiniki dza vhutsila dzo fhambanaho . 
Thero iyi i ḓisa tshikhala tsha u lavhelesa uri Tshumelo dza Tshitshavha dzi ṱalutshedzisa hani na u fhindula kha mvelele ya nḓisedzo ya tshumelo dzo sedzaho kha vhadzulapo zwine zwa ṱaluswa nga nḓila ine zwithu zwa khou itwa ngayo zwazwino . 
Khaṱhululo Muiti wa khumbelo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha tsheo yo itwaho nga Muofisiri wa Mafhungo kha maanḓalanga a khaṱhululo o teaho , u itela u hana khumbelo ya u swikelela , kana a tshi khou hanedza khumbelo na mutengo wa u swikelela , kana nyengedzedzo ya tshifhinga ya u shumana na khumbelo . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa . 
Maṅwalo a vhuṋe kha vhadzulapo vha Afrika tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS  . 
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe  . 
Ndeme i bvelaho phanḓa ya milayo ya masia manzhi zwo ḓisendeka nga sisiṱeme yo khwaṱhisedzwa vhukuma  . 
Mushumo muhulwane wa Khoro kha nwaha wayo wa u tou thoma wo vha wa u ita ndugiselo dza vhumatshelo hayo , na u bvelaphanda hu si na u thithisa mushumo wa duvha linwe na linwe wa iyo khoro ye wa thevhela yone , ine ya vhidzwa u pfi Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu  . 
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa . 
Mbekanyamaitele dzo fhambanaho dze dzangano a dzi bvisa dzo pulanelwa u thusa matshudeni uri vha dzule vho lindela makete na u langula vhupo vhuwe na vhuwe ha khasho vhune vha khou oa u vhu dzhenela  . 
Kha tshumelo ya muvhuso u lwa na vhuaḓa tshifhinga tshoṱhe ho khethekanywa na u ṱanganyiswa zwa vha yuniti nthihi kha tshiimiswa kana , u ṋaṋa hafhu , kha zhendedzi nnḓa ha tshiimiswa  . 
Hu khou shumiwa bada ya Moloto na tshiporo zwazwino hu tshi itelwa tsireledzo kha vhashumisi vha bada na u fhelisa khombo dza badani dzi dzhiaho matshilo a vhathu vhanzhi . 
Khomishini ya Khetho i na maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Ri vhidza zwigwada zwoṱhe zwa polotiki zwi re nnḓa ha maitele a zwa polotiki ngei Somalia u ri vha litshe zwa dzikhakhathi na u ri vha ise u ṅoṅorea havho kha Muvhuso wa Feḓerala wa Somali nga nḓila i vhuedzaho na maitele a u farelana . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Sibadela  . 
Phindulo yo vha i takadzaho nahone kha nyimele nnzhi ho tevhela nḓowenḓowe  . 
Luambo ndi thulusi i sa imelwi nga tshiṅwe tshithu ine ya nga shumiswa kha u khwaṱhisa dimokirasi na u dovha ya thusa kha zwa matshilisano , mvelele , u guda , ikonomi na vhutshilo ha polotiki ha lushaka lwa Afrika Tshipembe  . 
Ee , khaladzi awe ndi Maria  . 
O ambara Rudzani o vhona mini musi a tshi vuwa ? 
Khoro dzi tea u khwaṱhisedza mivhigo yo dzudzanyeaho u bva kha khoro u ya kha komiti dza wadi , u swikelela hune dza khwaṱhisedza uri minetse dza khoro dzo swikiswa kha komiti dza wadi  . 
Ni ḓo shumisa swigiri nnzhi u fhira mafhi ? 
Mihumbulo na dzithabelo dzashu ri dzi livhisa kha miṱa ya avho vhe vha huvhala na vhe vha lovha . 
Ndi hone he mabesu a sima honevho . 
U thetshelesa zwiṱori zwi tshi ambiwa ndi nḓila ya maṱhakheni kha vhana u guda luambo lwa u engedza . 
U khwaṱhisedza uri lushaka lwa ṱhoḓea dza sia ḽo imaho ngauri lwo davhidzaniwa na masipala  . 
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka a katela dziḓorobo , dzisababu na zwikolobulasi , vhupo ha vhathu , ofisi dza poswo , zwiṱitshi , vhukavhamabufho , vhuimangalavha , bada dza lushaka na zwivhumbeo zwa shango zwa mupo sa dzithavha , milambo , dzibei dza lwanzheni , zwitangadzime , matshabva na vhugalaphuka ha lushaka . 
Tsivhudzo ya mudededzi : Arali vha sa ḓivhi kuimbele kwa luimbo ulu , kha vha humbele muṅwe wa vhadededzi a vha gudise lwone uri vha kone u lu imba khathihi na kiḽasi yavho . 
Uri vhasadzi na Vhathu vha shayaho vha vhe na vhupfiwa- Maipfi a vhasadzi , vhaswa , vhashai vha vhashai , na vhathu vho kundelwaho a vha pfiwi kha zwitshavha . 
Mafhungo oraloho a tea u itwa nga luambo lu pfeseswaho nga mulwadze  . 
Vha fanela u posa na u ḓisa khumbelo ya u thoma ; lune arali vha kundelwa a vha nga wani phemithi . 
Tshifhinga tshino tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa ( tshi sa gumi ) tsumbo : Ndo vha ndo no lindela awara mbili musi a tshi swika . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya maṅwe mafhungo a tshiphiri na tsireledzo ya maṅwe mafhungo a muṅwe muthu . 
Muvhigo une wa ḓo bviswa u itela vhuḓipfi ha vhathu , u ṱahisa tshivhalo tsha mafhungo ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele u itela u uri shango ḽi vhe kha maimo o lugelaho  . 
Vhekanya mihumbulo zwidodombedzwa zwa muthu o xelaho , na vhuṱanzi vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri  . 
U tevhekanya zwithu ri tshi ya nga tshileme . 
Tshivhumbeo itshi tshi fhungudza maanda a vhaofisiri kha matavhi aya  . 
Kuitele kwa u redzhisiṱara ko vha ku si na ndavha na zwifhaṱo kha mavu o ṅwaliswaho  . 
Ri livhuwa muṱa , na tshigwada tsha vhamutakalo kha mushumo wa vhuḓi une vha khou ita , kha u ṱhogomela muhali wa shango loṱhe , vhane ri a ḓiṱongisa u vha vhidza uri ndi vhashu . 
Ro pfa u pfi no vhonala na kha SABC 2 . 
Khumbelo yo fhelelaho i dzhia mi ṅ wedzi ya rathi u shumiwa nayo  . 
Mvula ya Afrika Tshipembe i dzulela u shanduka nahone i ita uri shango ḽi songo vha na zwibveledzwa zwinzhi zwa vhulimi . 
Zwi tou vha khagala , mmbi dzo rangwaho phanḓa nga Vho Gaddafi dzo isa phanḓa na tshoṱela , nga maanḓa fhethu afho na dziḓoroboni khulwane he ha vha hu na hana  . 
Nga iyi nḓila , ri fhululedza murwa wa vhuhali wa vhathu vhashu , Solomon Kalushi Mahlangu , we a ya thamboni miṅwaha ya 30 yo fhiraho a tshi ḓiṱongisa , nga nḓivho yo khwaṱhaho ya uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo . 
Phothifoḽio dzi ḓo fhambana u ya nga dzikhoro , zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza khoro  . 
Tshiṱirathedzhi tsha u vhea nga zwigwada tsho ṱuṱuwedzwa . 
Ikonomi yashu yo ḓitika nga migodi na vhulimi kha u vhambadzelaseli  . 
Maine u a vhidzwa a tungula kana ha yiwa phafula  . 
A huna mbadelo arali vha tshi toḓa u vha kha vhugidisi  . 
Nyimele ya zwa luambo yo shanduka nga nḓila i mangadzaho nga murahu ha u bebiwa ha dimokirasi nga 1994 , musi Ndayotewa i tshi ṋetshedza muhanga wa mulayo na ndango ya u dzhiela nṱha u alusa na u fhambana ha dzinyambo . 
Vha nga nea mune wa fhethu kana muthu ane a dzula henefho khophi ya u setsha ? 
Naa tshedzuluso kha thandela i katela tsedzuluso ya mulayo , vhuimo ha vhafumakadzi kha zwa u tshilisana na ikonomi ? 
Zwi a ḓivhea uri , nga murahu ha u ima ha ikonomi nga miṅwaha ya mafheloni a vho 1980 na miṅwaha ya mathomoni a vho 1990 , Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela kha tshifhinga tshilapfu tsha pfareledzo ya nyaluwo ya ikonomi tshe u rekhodiwa ha dzimbalombalo dzedzo ha thoma nga ṅwaha wa 1940 . 
U pfiwa ha mugaganyagwama hu khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza MFMA dza u shela mulenzhe nga tshitshavha kha phurosese ya mugaganyagwama dzii swikelelwe  . 
Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓo tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Mulayotewa muswa  . 
Haya ndi madzina a zwithu zwine ra sa kone u zwi vhona , u dakalo zwi kwama , u zwi nukhedza na u tsinyuwo zwi phuphuledza . 
Tshiṅwe hafhu , muvhuso u tea u ḓilugisela u ita maedza , u guda kha tshenzhemo na u shumisa nḓila dzo fhambanaho u swikelela ndivho dzi fanaho  . 
Matshimbidzele ayo a toda tshifhinga tshilapfu na thikhedzo ine ya dzula i tshi khou bvelaphanda  . 
U bviswa kha mutevhe wa dzikhamphani zwi amba uri CC i ḓo bviswa kha database na uri a i tsha vha hone  . 
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho , khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana  . 
U thetshelesa nganea pfufhi kana maṅwalwa hu na u difheliwa na u bvumela nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola mbekanyo ya luambo ho fanelaho nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Maanḓa , mishumo na u lavhelesa 210 . 
Tswikelelo ya zwipikwa izwi yo sumbedzisa u vha i konḓaho kha tshifhinga tsho fhiraho , zwi tshi khou vhangwa nga u wa ha ikonomi ya ḽifhasi . 
Mbadelo ya R120 yo katelaho zwoṱhe  . 
Ri fhululedza mimasipala kha kushumele uku . 
Vhaloi vha vhusiku vha mamela maanḓa a vhuloi kha vhomme avho , ngeno vhaloi vha masiari vha tshi tou tea u wana nḓivho yo teaho nga ha vhuloi  . 
Zwihulwane zwa rathi kha hei Thendelano ndi pfunzo na vhugudisi , tshenzhemo kha zwa mishumo zwigwada zwa vhaswa zwipikwa zwa vhaswa zwo khethelwaho thungo , zwa mabindu na dzikoporasi dza vhaswa na vhurangeli ha sekithara dza phuraivethe . 
Mulilo u re fhasi zwi amba mini ? 
Vhalani ni tshi ya murahu nga nṋa u bva kha 180 u swika 160 . 
Masipala u tshila nga dzigiranthi dzi no bva mivhusoni yo fhambanaho na kha madzangano a si a muvhuso uri u kone u lambedza mishumo yawo  . 
Ndi ngani u ita mugaganyagwama zwi zwa ndeme ? 
Mushumo wanga : u sa tendela vhana vhanga vha tshi ya mushumoni musi vha tshee vhatuku  . 
U vhea phanḓa na u laula u pfuluwa ha vhashumi vhane vha vha hone nga nḓila i sa soliseiho nahone i pfadzaho  . 
Tshifhinga tshoṱhe vha lime zwiliṅwa nga u sielisana thandela dzi shuma nga nḓila ine dza ṋea maanḓa vhafumakadzi na zwitshavha zwapo  . 
Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi ḓo fhirisela khumbelo phanḓa kha senthara ya rekhodo dza vhugevhenga  . 
Muthu muthihi u ya nga mulayo a nga kha ḓi vha a tshi khou amba ngoho fhedzi a si bvisele khagala zwoṱhe zwo bvelelaho nga ndingedzo ya u xedza mutholi  . 
Vhuṱudze ha ngomu na u fhela ha sisteme ya kale ye ya kundelwa u topola nga tshifhinga na u khwaṱhisedza u phalala ho teaho kha makhaulambilu a zwenezwino na mabulayo , a hu tei u dovhololwa  . 
Vha ḓo tea u dovha vha vha na thendelo ya u endedza khovhe nga nṱha ha thendelo ya vhureakhovhe ha zwa bindu  . 
Mubadelisi u ḓo vha fha tshiḽipi tsha mutshinini sa vhuṱanzi ha mbadelo u itela rekhodo dzavho . 
Thandela dza u ṱavhanyisa mveledziso ya ikonomi dzi khou shumisiwa u isa mishumo vhuponi , nga maanḓa kha u takula sekithara ya vhulimi zwitshavhani zwa migodi ; khathihi na u ṱavhanyisa nyaluwo ya tswikelo ya u ṱhaṱhuvhiwa kha vhe vha vha vhe vhashumi vha migodini , miraḓo ya zwitshavha na vhashumi vha migodini vha zwino . 
Foramu idzi dzi ṋekedza tshikhala Komiti dza Wadi tsha u imelela madzangalelo a vhukhethoni hadzo , na u ṋekedza zwiimiswa zwine zwa tendela na u ṱuṱuwedza khanedzano , nyambedzano na u dzhia tsheo yo ṱanganelanaho vhukati ha zwitshavha na masipala  . 
Hu ḓo bvelela mini arali nda pfuka u badela tshelede ya u unḓa nga khole ? 
U khwathiswa ha ndeme dza mvelele na dza zwa vhurereli . 
Izwi zwo ṱuṱuwedza uri Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali vha ite khumbelo ya uri Khomishini i ite ṱhoḓisiso nga ayo mabulayo  . 
Hezwi zwi leludza maitele a u rekhoda mafhungo nga ha vhone vhaṋe , sa ḓiresi ya mbilo , ḓiresi ya u rumela zwithu , na zwiṅwe  . 
Izwi zwi na masiandoitwa kha fulufhelo ḽa vhabindudzi vhannḓa nahone zwi shela mulenzhe kha u swikelela Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Nyito hedzi dzi sedza kha nomboro nthihi . 
ICASA , maanḓa kheo , ṱhogomelani izwi  . 
Musi mbonalo mbili ( vhupo vhu sa vhonali na mbonalo ya nṱha ) zwo ṋetshedzwa , vhagudi vha kona u fanyisa zwine vha zwi vhona kha mbonalo nthihi na kha iṅwe thungo . 
Kuitele kwa tshifhinga tshilapfu kana nga nnḓa ha thendelo yavho  . 
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli . 
Kupulanele kwa zwifhinga zwa miṱangano ku kwama kuḓele kwa vhathu - vha no shuma vha wanala mafheloni a vhege , vha sa shumi vha wanala vhukati ha vhege  . 
Ubva nga 2004 , ho vha ho sedzeswa kha u khwaṱhisedza demokirasi na u khwinifhadza maitele a muvhuso  . 
Arali vha vha na tsumbadzwadze dza asima lune lwa fhira luvhili kha vhege nga masiari , kana lune lwa fhira luthihi nga madekwana , vha tea u wana mishonga ya u thivhela hu si ya u thusedza . 
Ha konaha u dzhenwa kha vhukwamani hune ha sisiteme ya nzudzanyululo ya shumiswa ho sedzwa zwithu zwoṱhe zwi elanaho na vhushaka na zwimedzwa , vhushaka vhathuni na zwa ekonomi , u itela u ṱalusa nyimele iḓaho tshifhingani tshiḓaho  . 
Afha ndi hone hune ha vha na u shumiswa ha ndivho yo tundwaho  . 
Maitele aya a phalamendeni a ḓo katela vhudzheneleli ha tshitshavha sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga Ndayotewa na mulayo  . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa thikhedzo ya vha thusaho zwi ḓo ḓivhadzwa tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya . 
Itani zwauri hu vhe na u tshimbidza mushumo ha vhuimo ha ntha nga ndila i leluwaho  . 
Maitele a swikisaho kha u fhedziswa ha muhanga wa mbekanyamaitele na vhusimamilayo u itela vhulamukanyi ha sialala ho teaho Ndayotewa , sa zwe zwa sumbedziswa kha Ndima 1 . 
U vhofholowa hu a vusuludzwa nga ṅwaha . 
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho . 
Vhuḓikumedzeli kha nyimele Ee dza tshumelo Zwikhala zwi songo Hai u tikedzwa nga tshikwama tsha wadi tsha tshelede ine ya bva kha mithelo tshine tsha ṋetshedzwa nga masipala  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Ndi tshifhinga tshingafhani tshine tsha ṱoḓea u khunyeledza phurogiremu na dzikhampheini kha dziwadi dzavho ? 
Mushumo wa muvhuso wapo kha nḓisedzo ya tshumelo na u vhuedzedza tshirunzi tsha vhathu zwo phurofailiwa . 
U totela muṋo zwi amba mini ? 
Mbuelo khulwane ndi ya uri ndangulo i nekedza kuvhonele kwo fhambanaho na u thusa kha u tanganelana ha zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwa CBNRM  . 
Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho  . 
U fha vhathu mishumo na vhudifhinduleli zwi nga amba zwauri zwithu a zwi khou tshimbila nga ngona tshifhinga tshothe-nga maanda arali vha si na vhutsila kana zwikili . 
Arali vha na sethe ya TV , vha tea u dzula vha na ḽaisentsi ya theḽevishini yo badeliwaho ino shuma . 
Dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha ḓi anḓadzwa . 
Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane , sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka  . 
Ri a tenda ro khwaṱhisa uri mitambo yo ṱuṱuwedza , hu si vhaṅwe vhaholefhali , fhedzi vhathu vhoṱhe u itela u bveledza vhudugambilu ha zwa mitambo sa tshipiḓa tsha nḓila ya vhuḓimvumvusi  . 
Khabinethe yo tendela uri Tshiteṅwa 100 ( b ) vhudzheneleil ha ngei Limpopo vhu iswe phanḓa , uri hu vhe na tsedzuluso nga Fulwi 2014 nga murahu ha musi muvhuso muswa u tshi dzhena . 
Komiti yo Tanganelanaho ya Tshoṱhe ya Vhusevhi na Komiti yo Tanganelanaho ya Tshoṱhe ya Vhupileli ndi Komiti dza milayo . 
Nnḓu yavhuḓi a zwi tou amba uri vha fanela u tou vha na nnḓu ine ya tou vha yavho  . 
Tshilala o mbo d(i vhulaha Netshitomboni a dzhia shango  . 
U guda ḓivhaipfi ya orala ubva kha tshiṱori . 
Kha ḽevele ya vhukati ri dovha ra vha khorotshitumbe yo thoma bveledzaho milayo  . 
Kha ri ambe Ndi maḓi afhio ane na vhona e one a no nwea ? 
Sa tsumbanḓila ya shango ya u ya kha u bvelela , NDP ndi ya maAfrika Tshipembe vhoṱhe na uri i sumbedza fulufhelo na lutamo kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , u itela Afrika Tshipembe ḽa khwine . 
Tsumbo , u tandulula thaidzo i re afho nṱha , vhagudi vha nga kha ḓi nanga u thoma u vhala nga nomboro ya vhasidzana , 2 , vha kona u ṱanganya na 3 . 
Mihasho yoṱhe ya lushaka na ya vundu i tea u bula na u vhea tshivhalo tsha mvelaphanḓa tsha u engedza u swikelela kha tshumelo dzavho kha avho vhe tshifhingani tsho fhiraho vha si dzi swikelele  . 
Hu ambiwa uri dzi na mushumo une dza u ita kha mafhungo a kwamaho u via , hone mushumo wadzo a wo ngo livha ngauri vha ṱuṱuwedza lutendo lwa vhuloi . 
Mulanguli-Dzhenerala a nga tendela uri mbadelo ya ndambedzo i iswe phanḓa lwa tshifhinga tsho tiwaho nga fhasi ha zwiṅwe zwe zwa bulwa nga muthu ane a khou ṱo ḓa ndambedzo i tshi dovha ya badelwa  . 
Nga nḓila i fanaho , Muvhuso wo livhana na khetho  . 
Kha oṱhe masia maṋa a u guda a Zwikili zwa Vhutshilo , ndivho ya u linga ndi u thusa na u ṱuṱuwedza vhagudi , na u linga nyaluwo ya mugudi nga u angaredza . 
Na u imiswa ha mishumo ya nnḓa NGO lwa vhege tharu hu na masiandaitwa mahulwane  . 
I tendela uri mielo i saathu dzheniswa kha datha ya lushaka i dzhenisiwe  . 
Haya ndi madzina a ngelekanyo . 
Zwi tevhelaho ndi zwithu zwo ḓoweleaho nga u angaredza kha ṱhalutshedzo nnzhi dza ikonomi  . 
A hu na zwine zwa nga ita uri ri pfe zwo tea uri hu vha na zwiito zwa u tshinyadza nga khole nahone lwa tshiṱuhu nga u ralo  . 
Hezwi zwi nga vhulunga tshifhinga na tshelede  . 
Vhatholiwa zwenezwo vha tea u tshila u ya nga zwine zwa lavhelelwa nga vhatholi vhavho na avho vhane vha vha n(etshedza tshumelo nga nd(ila i linganaho , nahone nga nd(ila ine ya sa d(o sima fhedzi fulufhelo kha nnyi na nnyi , fhedzi i d(o dovha ya sima muya wa u takalelwa ha tshumelo ya ndeme nahone i fushaho nnyi na nnyi  . 
Zwiteṅwa zwa u linga zwi tea u vhekanywa kha vhuimo ho fhambanaho ha kuhumbulele na kupfesesele u itela uri i vhe ya vhukuma i shumiseaho . 
Ndivho ya itshi tshiṱirathedzhi ndi u fhungudza tshumiso ya masheleni na u ita uri hu vhe na nḓila ya u vhulunga kha tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe shedulu dza nyaluwo dzi fanela u ḓadzwa nahone dza sainiwa nga ṱhoho ya tshikolo na muofisiri wa muhasho  . 
Ambani na khonani yaṋu nga fhethu hune na tama u dala hone na uri ni tama u vhona mini . 
Topolani ipfi ḽi songo ṅwaliwaho nga nḓila yone ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho no ḽi khakhulula . 
Khorotshitumbe I fanela u shuma nga nḓila ine ya dzhiela nṱha muya wa u ṱoḓa u swikelela kha thendelano wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho  . 
Fhethu hune zwithu zwa hadzimiwa hone hu dzhiiwa hu ha ndeme nga maanda  . 
Haho muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe dza lwanzeni nga nnḓa ha thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi  . 
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , vhunzhi ha mushumo wa u fhaṱa Luṱa lwa vhuvhili lwa Thandela ya Maḓi ya Lesotho Highlands u ḓo vha wo khunyelela . 
Tsumbo ya 2 : Arali vhudifhinduleli ha mushumi hu u fhindula mbudziso dzi rumelwaho nga tshitshavha dzo tou nwalwa fhasi , u tea u vhona u ri mbudziso dzothe dzi fhindulwe nga tshifhinga na u ri phindulo dzo nesthedzwaho ndi dzone-dzone nahone ho fhindulwa nga ndila i fushaho i si ya mazhulu-zhulu  . 
Ngauralo , miraḓo iyi i tea u fha phindulo miraḓo . 
RLF i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi . 
Zwi fhambana nga mini ? 
Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe . 
Tsumbo , magavhelo a mindende na maṅwalo a vhuṋe zwazwino a zwi tsha dzhia tshifhinga tshilapfu uri zwi bveledzwe . 
Lavhelesani tshati iḽa hafhu ni fhindule mbudziso dzi tevhelaho . 
Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha vha tshi khou langula vhulamukanyi kha zwitshavha zwa sialala lwa miṅwaha . 
Ndima ya marangaphanḓa yo sumbedza uri ḽifhasi ḽi khou ṱangana na vilili ḽa fulufulu  . 
Tsumbanḓila dza Bonn kha tswikelelo ya Zwiko zwa Dzhenetiki na u Kovhekana hu sa Dzhii sia hu Linganaho ha Mbuelo dzi bvaho kha U Shumiswa hazwo ( Tsumbanḓila ya Bonn ) - Tsumbanḓila idzi dzine dza shumiswa nga u tou funa , dzo ṱanganedzwaho nga 2002 , dzi na tshipikwa tsha u bvisela khagala mbetshelo dza ABS dzine dza vha kha CBD  . 
Tshipiḓa tsha 197 tshi na ṱhoḓea dzo tiwaho dza tshumelo ya muvhuso , zwi tshi katela ṱhoḓea dza muvhuso une wa fanela u shuma , na u vhumbiwa , zwi tshi ya nga mulayo wa lushaka ; milayo na nyimele dza u tholwa muvhusoni zwi ḓo lauliwa nga mulayo wa lushaka ; na mutheo wa mikhwa na nḓila dza kushumele zwi fanaho zwine mivhuso ya vundu ya fanela u zwi shumisa u dzhia vhuḓifhinduleli ha vhashumeli vhavho vha muvhuso ; na Mulayo wa lushaka na mutheo wa mikhwa na nḓila dza kushumele zwo lavhelelwaho kha Ndayotewa zwo thomiwa nga kha Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994 ( wo sumbedzwaho kha Nḓivhadzo ya vhu 103 ya 1994 )  . 
Mbudziso dzi lingaho nḓivho ya luambo dzi nga ḓi vhudziswa zwo ḓisendeka nga tshibveledzwa tshenetsho tshithihi . 
Arali hou(la mutukana a sa t ( od(i u ya vhutukani vha a mu hwala vha mu isa nga u tou kombetshedza  . 
Kha vha ḓadze fomo ya u ḓi ṅwalisa henefho  . 
U vhiga nga ha thandela dzo dzinganginywaho uri dzi lambedzwe u bva kha wadi tsha masheleni ane a langwa nga nzulele na uri thandela dzi kumedzwe kha IDP  . 
Nga nṱhani ha ezwi na zwiṅwe zwiitisi , tshanduko kha u dzhena tshikolo ḽifhasi ḽoṱhe dzi vhonala dzi tshi khou vha hone nga zwiṱuku na u engedzea  . 
A kwama nnyi ? 
Vhathu vhot ( he vhane madzina avho a vha kha mutevhe wa u voutha vha d(o tendelwa u voutha nga d(uvha ( la dzikhetho ( line ( la d(o dzudzanyiwa nga muphuresidennde  . 
Vhunzhi ha miraḓo ya vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa . 
U pulana hoṱhe ho nweledzwa kha nḓivhadzamulayotibe nga ha vhupileli na u swikiswa ṱafulani phalamenndeni nga Lambamai 1979  . 
Garaṱa dza vhuimo ha nomboro dzi nga sumbedza dzi tsini na zwiṱhopho kana zwigwada zwa zwithu . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo , BI-947 and BI-29  . 
GCIS a i na vhuḓ ifhinduleli kana vhukoma ha zwire ngomu ha website yo rathiselwaho khayo , tshumiso , kana u sa kona u swikelela website yo rathiselwaho kana vhurathiseli vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha kha website ye ha rathiselwa khayo  . 
Vhaeni vha ṱhonifheaho , sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱaikonomi na tshomedzo dzapo . 
Vhadzulapo vha KwaZulu-Natal vha khou humbelwa uri vha tevhedzele nyiledzo dza maḓi vhunga vunḓu ḽi fhasi ha mutsiko wa gomelelo . 
U imelela tshigwada zwi amba zwauri vha vha vho imela tshigwada , hu si vhone vhane  . 
Kha masipala wapo wa Mbhashe , sa tsumbo , vhunzhi ha miraḓo ya komiti ya wadi vho bula uri tshifhinga tshe vha pfa fhedzi nga ha mugaganyagwama wa masipala ndi kha muṱangano we mukhantseḽara a ṋekedza mveto mveto ya mugaganyagwama  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza sekithara dzoṱhe dza lushaka uri dzi shumisane u itela u sika zwitshavha zwo takalaho zwa dovha zwa tsireledzea u itela uri vhana vhashu vha bvelele . 
A huna ane a ḓo ri itela , ndi zwanḓa zwashu . 
Tshifhinga tsha u shuma ofisini 189 . 
Nga Tshivend(a ngoma dzi no nga murundu na musevhetho ndi ngoma dzi sili  . 
Zwi vhonala hu tshi nga mbetshelo a i pfadzi nahone zwo ralo i khou lwa na Ndayotewa  . 
Kha ipfi fulufulu , vho no ḓi ḽi pfa lwo vhalaho phanḓa ha misi ino  . 
Khothe dza sialala dzi tea u ṋewa maanḓa a u ṋea zwigwevho zwi pfaho kha tshitshavha nga maanḓa zwi leludzaho mbuelano ya vhulamukanyi , zwi tshi elana na mishumo ya siaalala ya Vharangaphanḓa vha Sialala . 
Zwino vha nga ri fha ḽiṅwalo na uri ṱalutshedza uri ndi ngani kha tshitatamende tshi fanaho tsho sumbedzwaho ngavho , hu na tshitatamende hetshiḽa tsha u thoma ha dovha ha vha na tshitatamende tshavhuvhili  . 
Netshedza Phalamennde Phethisheni nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a vha vhilaedzaho  . 
Minisṱa a nga dzhia tsheo a na nḓivho musi a tshi khou ṱoḓa u tendela thendelano na khumbelo dza thendelo  . 
Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu , o wanala a si na mulandu . 
Zwi teaho u dzhieleswa nṱha nga miraḓo ya komiti dza wadi na vhashumi vha masipala kha u dzhia tsheo ya vhurumelwa kha komiti dza wadi hu tea u tsireledza vhuḓilvhusi ha komiti dza wadi  . 
Ndi afhio malwadze o ḓoweleaho ane i tshi tshigwada tsha dzulela u tambudzwa ngao ? 
Tshumelo dza ndeme dza masipala ndi tshumelo dzi ṋekedzwaho nga muvhuso dzi sa badelwi nga miṱa i shayaho  . 
U kona u swikelela ha nnyi na nnyi na u dzhenelelea kha vhusimamilayo ha vunḓu 118 . 
Ngauri vhafumakdzi vha ita mushumo wa u londola , ndi vhone vhashumisi vhahulwane vha tshumelo dzapo  . 
Arali vho ita thendelano ya u shumisana nga mulomo fhedzi , vha tea u ḓadza fomo VAT 128 . 
Fhedzi hu na mbilaelo dzi ṱoḓaho mihumbulo na ṱhoḓisiso dza kiḽinikhala , nahone hedzi dzi nga dzhia tshifhinga u dzi tandulula . 
Vhagudi vha vhala vha tshi ya phanḓa u bva kha raru u swika vha tshi swika kha ṱhanu . 
Ndi sa hangwi na tshigwada tsha vhaofisiri ofisini yanga na tshigwada tsha vhudavhidzani tshe tsha dzudzanya mushumo kha thandela iyi  . 
Gireidi R ndi ya ndeme kha u thusa vhana u bveledza vhukoni ha mutheo u itela u guda ho bvelelaho ha tshifhinga tshi ḓaho . 
Mafhungo a ndeme ndi afhio ? 
Mugaganyagwama u kovhiwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u itwa u thoma u ya nga tsheo ye ya dzhiiwa ya ṅwaha wonoyo . 
Nyimele ya zwa vhuthu ndi yone i khou vhiledzisaho Khabinethe . 
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhaofisi vha Tshumelo dza zwa Vhululamisi ? 
Nga fulo ḽeneḽi , vhagudi vha khou vhudzwa zwidododmbedzwa zwa ndeme uri vha kone u nanga mabuḓo vhe na nḓivho hu kha ḓi vha na tshifhinga . 
Ro vha ri kha tshifhinga tshavhuḓi . 
Atikili iyi i na tshinepe ? 
MBUDZISO 4 Fhethu ha mvelelo dza ndeme ( KRA ) ndi ngafhi ? 
Fhedzi u tou vha wone mushumo wa tsireledzo ya ndayotewa u shandukisa mashudumavhi uri a iswe phanḓa na u shaya vhulamukanyi vhune ha tea u tandululwa  . 
Zwi fanela u ita nḓowetshumo ya shango , u bveledza zwikili na u engedzedza u sika mishumo ine ya khou ṱoḓeesa  . 
Nyito dza nzudzanyo mbili dza ndeme nahone dzo ṱumanaho dzi a ṱoḓea u bva kha zwipikwa u ya kha nḓisedzo  . 
U shela mulenzhe kha nyito dze vha tou nanga vhone vhane  . 
Ofisi yanga i vha ṋetshedza nḓila i leluwaho nahone i sa dzhii sia ya u ṱoḓa thandululo ya tshumelo , maitele kana phambano kana u sa tendelana malugana na ndaulo dzine vha nga vha vho dzi lingedza fhedzi vha si wane thuso malugana na u tandulula nga kha nḓila dza ndangulo ya mbilaelo  . 
Mbalombalo dza dzhele kha mathomo na vhubvo ha vhatshinyi dzi nga shumiswa sa tsumbo dza kushumisele kwa masheleni kwa Muvhuso  . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha ḓo andisa nga 3 lwa u tou thoma . 
Tsilingwane , ṱhoho i remaho na u ṱanza na zwone zwi nga itea . 
Mafhungo o hudzwaho na u fhambanyiswa Mafhungo a tshimbilelanaho na ndivho idzi a tea u bviswa kha zwithu zwo fhambanaho zwo ḓisendekaho kha ṱhoḓea dza mugudi na kha zwithu zwo ṱanḓavhudzwaho zwa matshilisano . 
Kha u shumiswa hafhu kana khovhekanyo , vha fanela u bvisela khagala kha vhaṅwe milayo ya ḽaisentsi ya mushumo uyu  . 
Hu na zwiitisi zwinzhi zwa uri muthu a vhe tshipiḓa tsha vhane vha ḓihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe . 
Ndi nyito ifhio ya musi tshikolo tsho no bva ine ya si takaleleswe ? 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Izwi zwi ḓo katela u lavhelesa kha mathomele a Vhuloi ha Europe na Afrika u itela u lavhelesa kha mafhungo a khanedzano nga ha vhuloi  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenelela Samithi Zwayo ya vhu 34 ya Vharangaphanḓa vha Shango na Muvhuso ya Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika(SADC) nga dzi 17 na dzi 18 Ṱhangule 2014 ngei Victoria Falls , kha ḽa Zimbabwe . 
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani wa vhu 116 wa 1998 u tendela mupondwa wa u tambudzwa muṱani uri a wane Ndaela ya Tsireledzo u bva kha Khothe ya Madzhisiṱaraṱa ya u ḓitsireledza kha muthu ane a khou mu tambudza . 
Zwi tshi ya kha mishumo , u ḓisa tshumelo hayani na u bveledzisa mabindu maṱuku , thendelano iyi i sumbedzisa ndeme ya u livhanisa u ṱangana huhulwane na mafhungo a kwamaho dzangalelo ḽa tshitshavha na u vhea maimo u itela khamphani dzine dza ṱoḓa u ita zwi ngaho izwo . 
Thikhedzo ya mabindu maṱuku : Nga 1994 British aid agency yo ḓisa ndambedzo ya uri hu thomiwe desike ya LED  . 
Ndi wana hani aya mafhungo ? 
Musi vha thusothanzi vha tshi swika vho mbo ḓi khwaṱhisedza uri Ndiafhi ha tsheho . 
Milayo na ndaela zwa vhusimamilayo ha vunḓu zwine zwa khou shuma nga tshifhinga tsha musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe  . 
Ngeletshedzo ya luṱingo na thikhedzo arali vha na thaidzo kha vhege dza rathi dza u thoma dza u vha mubebi . 
Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso  . 
Sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha , hune komiti dza wadi dza vha hone sa nḓila ya ndeme ya u dzhenela ha tshitshavha , hu na mbofho ine ya kombetshedzwa masipala u dzhenisa komiti idzi kha u ita tsumbakushumele dza ndeme na thagethe na u ṱolwa hadzo  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo thusa shaka ḽa muthu o lovhelaho mashango ḓavha u wana zwidodombedzwa zwa mbadelo dzo fhambananaho . 
Maambiwa a dovha a vha nḓila ya u ṱola ya ndeme ya maga ane a tea u dzhiiwa  . 
Vho Sipho Reginald Zikode ( muraḓo ane a nga shuma wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo )  . 
Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa . 
Vho Francinah vho vha vho dalela rwana wavho nga vhusiku ha mbalavhathu  . 
Phasipoto khulwane ndi dokhumenthe ya masia ṱari a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u endela mashango a nnḓa  . 
Maitele na lutendo zwi kwamanywaho na manditi na vhuloi zwo vha hone u bva kale kha mirafho ya zwitshavha zwa Afrika . 
Hu na vhaeni vha zwigidi na zwigidi vhane vha khou ḓa kha shango ḓashu na u sedziwa hashu nga media , 2010 ndi tshone tshifhinga tsha u sumbedza ḽifhasi uri ri lushaka na dzhango ḽavhuḓi hani . 
Kha vha ḓe na muvhigo u bvaho kha psychiatrist we a eletshedza muiti wa khumbelo . 
Kha pulane iyi dzhenisani milayo ye ya pfaniwa khayo ya kushumiselwe kwa zwishumiswa  . 
Fhedzi roṱhe ri a zwiḓivha uri , ngauri ri tshipiḓa tsha ikonomi ya ḽifhasi nga nḓila khulwane , ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwashu zwi vhambadzelwaho mashangoni a nnḓa yo fhungudzea ; nḓila ya u wana masheleni na u tshimbila ha masheleni zwo no vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi ; u tsela fhasi ha ṱhoḓea zwo vhanga u tsela fhasi ha vhubveledzisi ; u sikwa ha mishumo zwo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nahone , kha dziṅwe nḓowetshumo , zwa u fhungudza vhashumi zwo no tou vha zwithu zwa vhukuma  . 
Nga iṅwe nḓila maipfi kana mutaladzi wa vhuvhili , u shanda zwo ambwaho nga mutaladzi wa u thoma ḽiṱanganyi --- ipfi ḽi shumiswaho u ṱanganya matavhi a mafhungo kha mutaladzi luambo lu nyanyulaho ---- luambo lu karusaho zwipfi zwihulwane luambo lwa hayani kha hu sedzwe na luambo lwa u engedza - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa hayani kana kha tshitshavha . 
Musi wa khoniferentsi yashu , zwo no ḓi ambiwa lunzhi uri nyelelo ya mipfuluwo i ḓisa lupfumo kha shango ḽine vhathu vha khou pfulutshela khaḽo  . 
Nga murahu ha u ita ṱhoḓisiso malugana na izwi , Vho Adv  . 
Mishumo yo leluwaho i dzhiaho luṱa lwa manweledzo a khumbulelwa u ṅwala manweledzo a tshiṱori nga maipfi a si gathi a tshi itela khonani , u vhala girafu ya u vhona ngomu kiḽasini , u vula tshiphiri nga ha vhaanewa dendele , u sedza na u ṅwala , mbonalo ya maipfi na zwivhumbeo zwine zwa khwaṱhisedza mahumbulwa na muhumbulo muhulwane kha nganea ndi zwine zwa nga thusa vhagudi u kona u vhala nga luvhilo . 
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo  . 
Muhasho wa zwa Muno a u na vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu kana u fulufhedzea ha webusaithi dza vhuṱumani na u sa tea u themendela muhumbulo wo bviselwaho khagala khadzo  . 
Khethekanyo 39 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 u ṋea Meyara Muhulwane , khorotshitumbe kana komiti yo khetheaho ya vhakhantselara vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya PMS na u i isa kha khoro  . 
Asima i anzela u ṋaṋa musi vha tshi khou tambudzwa nga duda na mukhushwane . 
Khabinethe yo tendela Maano o Vusuluswaho a Mveledziso ya Human Resource u ya kha 2030  . 
Kha zwiimo zwo fhambanaho , ṅwaha wa 2015 u swaya anivesari ya vhu 70 ya Mbumbano ya Dzitshaka i ḓisaho uri hu sedzwe kha ṱhoḓea ya u shandukisa Khantsele ya Vhutsireledzi ha Mbumbano ya Dzitshaka na zwiṅwe zwiimiswa zwa dzitshakatshaka . 
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓḓu kha vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓḓu  . 
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele ; dzi rumelwe nga mbili  . 
U sa tahiswa ha vhutanzi ho teaho kha mulandu uyu zwi nga thithisa ndaulo ngomu ha Muhasho uyu  . 
I ita izwi nga u shelamulenzhe kha maitele a u sima milayo a lushaka na nga u ṋetshedza foramu kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo a kwamaho mavunḓu  . 
Hedzi nyito dzine mugudi a shuma e eṱhe dzi tea u fhambanyiswa u itela u swikelela vhuimo ha vhukoni ha vhagudi vhoṱhe . 
Zwi tou pfala , sa vhunga na nṋe ndi tshi khou fara miṅwaha ya 60 ṋaṅwaha , ndi ḓo vha ndo no lugela u ya phenshenini . 
U lavhalela vhagudi u vha vha kha ḓi vhala nga nthihi u ita zwigwada zwa mahumi . 
Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa hawe kana a ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa hawe nga u tou ṅwala . 
Arali hu sina thendelano yo swikelwaho , CCMA i tea u vhea milayo ya misumbedzo , i tshi dzhiela nzhele tshiimo tsho livhanaho na fhethu ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela misumbedzo na khoudu ya vhuḓifari havhu ḓi yo teaho . 
Fhedzi uri vha kone u rea khovhe vha tea u ita khumbelo ya mureiwakhovhe ane a rea uri a ḽe ene muṋe na vha muṱa wawe . 
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi . 
Fhedziha , ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa . 
Kha vha kwame Muhasho wa Zwiko zwa Minerala u ḓivha ngaha mbadelo . 
Kha vha ite mugaganyagwama wavhudi . 
Ho sedzwa tshiimo tsha fhasi tsha u vhulunga tsha Afurika Tshipembe na ṱhoḓea ya u bindudza kha tshiimo tsha nṱha , ndi zwa ndeme u engedza zwirumelwannḓa na u engedza zwibveledzwa kha sekithara dzenedzo  . 
Tshavhuvhili , vha fanela u ṋetshedza dzikhothe na vhashumi u lugisa mafhungo aya nga u ṱavhanyedza  . 
Bammbiri ya u amba nga hayo i khou anḓadzwa yo fhelela uri vhathu vhane vha vha na zwiimiswa zwine zwa tama u bva na muhumbulo kana u dzinginya kha mvusuludzo ya iḽi sia ḽa zwa mulayo vha vhe na kana zwi vhe na u kona u ḓivha siangane ya mafhungo uri vha kone kana zwi kone u sedzesa kha fhungo ḽine vha tea u bvisa muhumbulo khaḽo musi vha tshi isa mihumbulo yavho kha Khomishini  . 
Khovhe dzo ṅwalwaho kha mutevhe wa Convention of International Trade in Endangered Species a dzo ngo tea u ṱun ḓwa  . 
Mbekanyamushumo ya u thoma zwithu zwiswa  . 
Musi o fariwa , u ḓo vhonwa mulandu wa vhutshinyi a sengiswa kha Khothe ya Vhutshinyi malugana na u pfuka Ndaela ya Tsireledzo . 
Vundu la KwaZulu-Natal luṅwalo lwa ofisi yo teaho ḽi khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi ya shango ḽa nnḓa  . 
Pulane ya u linga ya tshikolo i tea u ṋewa vhagudi na vhabebi kha vhege ya u thoma ya themo ya u thoma . 
Vhaṅwe vha iti vha khumbelo vha tea u bvisa mbadelo ya khumbelo ya R35 . 
Kha vha kwame South African Representative or Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria arali vho farwa mashango ḓavha  . 
Mivhigo i ṋewa ofisi yapo ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu yapo uri iṋee thendelo ya u fhedzisela  . 
A huna tshifhinga tshi tiwaho tsha u itwa ha tshumelo  . 
Khumbelo dzoṱhe dza u swikelela dzi ḓo lavheleswa , nahone u tendela na u landula zwi ḓo tshimbilelana na mbetshelwa dzine dza vha kha Ndima 4 ya Mulayo . 
Izwi zwi vhonla ngauri ubva tshe vha thoma nga 2013 , yunithi ya miraḓo ya 26 yo thusa uri hu farwe vhazwimi vho iledzwaho vharathi , vha fhungudza magwekwe nga phesenthe dza 76 , vha bviswa magwekwe a fhiraho 1000 , vha bvisa dennde dza vhazwimi vho iledzwaho vhaṱanu na zwiṱanga zwivhili zwa ḓakani zwa fheliswa . 
Vhagudi vha nga ḓadza kana vha tevhula zwifaredzi vha tshi shumisa maḓi kana muṱavha na zwiṅwe . 
Ho lavheleswa ngamaanḓa kha thuso ine ya vha hone musi ho khwiniswa milayo i kwamaho zwa vhuloi ho sedzwa uri zwitshavha zwi a shanduka nahone na ṱhoḓea dzi a shanduka . 
Muvhuso zwa zwino u khou shumisa iṅwe sisiṱeme ya u vhonadza tshiṱoko ine ya pfi SVS kha dzikiḽiniki dza ndondola mutakalo thangeli . 
Vha nga ita uri vha pfiwe nga u etshedza vhupfiwa nga u tou amba kana u ṅwala  . 
Khabinethe yo tendela u bviswa ha muvhigo wa Mvetamveto ya Shango ya u Thomanga ha Mbumbano ya Dzitshakha kha Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali , u itela vhupfiwa nga tshitshavha ha tshifhinga tsha maḓuvha a 20 . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓḓa ha Phalamennde  . 
Vhukando ha ndaṱiso ha murengisi wa ndaka vho ḓirulaho mushumo nga u aluwa Vho Penny Sparrow nga Khothe ya Nyeḓanyiso ya Umzinto ngei KwaZulu-Natal , vhe vha wanwa mulandu wa mafhungo a vengo , ndi tshihumbudzo uri vhuḓifari ho ralaho a vhu nga konḓelelwi nahone khothe dzashu dzi ḓo vhusa pfanelo dza zwipondwa zwa khethululo , nga maanḓa vhane a vha koni u ḓiambela na u ḓilwela vhone vhaṋe . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumana na khumbelo yavho . 
A si kale ndo thoma u ita nyonyoloso  . 
Vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa na u shumiswa ha Muhanga wa Tshikimu tsha Tshumelo ya Tshitshavha ya u Thola Matshudeni vho Ṱhaphudzaho Pfunzo . 
Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho , a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa , nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo . 
Minidzhere dza khoro dzi wana mivhigo u bva kha Yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha kana nyito ya ndaulo u itela uri i lavheleswe nga ndangulo i sa athu iswa kha komitindauli kana komitindauli ya meyara u itela tsheo ya polotiki  . 
Hu na tshivhoniswa , zwo vha zwi tshi nga vha khwiṋe arali vhaṱoḓisisi vho vha vha sa dzhenelelesi kha zwigwada zwi tshimbidzaho , naho ro vha ri tshi ḓo ṱoḓa vhashumi vhanzhi na khomphiyutha dzi shumaho  . 
Ndi zwa ndeme uri elementhe khulwane dzi ngaho bono na zwipikwa zwi pindulelwe kha luambo lwa vhuponi ha vhathu vhenevho  . 
Vha tea u ita izwi uri vha kone u thogomela vhana vhavho . 
A rali vha na ndalukanyo dza dza mashango a nnḓa , dzi tea u sedzuluswa nga Ndaulo ya Ndalukanyo ya Afurika Tshipembe ( SAQA ) ngamurahu ha musi vha sa athu u ḓi ṅwalisa kha SACE . 
Naa ḽeri dzo vhewa nga nḓila ine vhashumisi vha sa ḓo tatamudza kana u ṱharamudza milenzhe ? 
Ho itelwa-vho uri hu ṱumekane na sisiteme ya u pulana yo dzivhelwaho mulayoni , kha IDP ya mivhuso yapo , musi hu tshi shumiswa nḓila ya u shela mulenzhe ho dzivhelwaho mulayoni , zwine zwa vha wadi na komiti ya wadi  . 
Komiti dza Wadi dzi shuma mushumo wa ndeme kha u ita mugaganyagwama u itela nḓisedzo ya tshumelo  . 
U vhala na vhagudi Ngudo ya minethe ya 15 luvhili kana luraru nga vhege hu tshi shumiswa bugu dzo hudziwa ho sa Bugu Khulwane , phosiṱara dza zwirendo na zwidade . 
Zwi nkhumbudza mme anga  . 
Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho , maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo , uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza . 
Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa  . 
Arali vha tshi tama u vhiga ifa lo ralo , ndi zwa ndeme uri vha ite vhige ofisini ya Master  . 
Muhumbeli wa mafhungo a ene muṋe o tendelwa u sa badela mbadelo ya khumbelo  . 
U bva 1994 , Milaedza ya Muphuresidennde kha Lushaka yo vha mishumo ya vhuṱambo yo fhelelaho - i ṱamiwa nga mapholisa manzhi a u tsireledza na goloi dza u tsireledza dza mmbi dza vhuṱambo , u fola kha nḓila ya Muphuresidennde ya u ya Phalamenndeni nga vha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ( SANDF ) , u lumeliswa ha lushaka nga Mufolo wa Vhuṱambo wa SANDF , bennde ya mmbi , u fhufha nga vha Mmbi ya Muyani ya Afurika Tshipembe na u lumelisa nga u thuthubiswa ha zwigidi lwa 21 . 
Muvhuso a u athu u thoma maitele a mbekanyamushumo ya tshumelo ya tshampungane tsha mahala . 
Kha tsengo ya ndatiso , mushumi kana mutholi ho ngo tendelwa u imelwa nga mudivhi wa zwa milayo , nga nnda ha musi na ene e mudivhi wa zwa milayo  . 
I dovha ya sudzulusela maḓi u bva Mulamboni wa Crocodile ( West ) tsini ha Thabazimbi u ya vhuponi ha Lephalale . 
Thero Hu tea u vha na thero ya mafhungo ine muṅwali a ḓisendeka khayo  . 
Muhasho wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala wo fhindula ṱhoḓea dza masipala na miraḓo ya Komiti dza Wadi malugana na u ita uri uyu modulu u wanale nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe  . 
Arali vha tshi dzula na vhabebi , kha vha ḓe na afidaviti i ṱanzielaho uri vha dzula na vhabebi . 
U vhekanya zwithu nga u tevhekana musi muthu a tshi vhala zwi fhaṱa mutheo wa u pfesesa uri nomboro dzi tevhekana hani . 
Mafhungo o davhidzaniwaho a nga tendela vhadzhiamikovhe vha tshi wana kuvhonele ku sa dzhii sia kwa nyambedzano na u alusa kupfesesele kwavho uri vha kone u dzhenela nga nḓila i pfadzaho kha u tandulula mafhungo ? 
Izwi zwi ḓo dzinginywa ngei kha Dzulo ḽa Buthano ḽa Guṱe ḽa UN nga Lambamai 2016 . 
Nyimele ya zwino , hune vhashumelavhapo vha vha vho bviswa kha poswo sa vhathusi u ya nga maitele vha dzhenelwa nga vhomabalane , a zwi ṱanganedzwi na luthihi  . 
Zwi a konadzea uri pholisi i edziselwe na u shandukiswa hu tshi khou shumiswa tshenzhemo  . 
Zwenezwo , dziṅwe mbudziso dza hune a nga dzula hone a dzo ngo tsha tea  . 
Kha hu ḓivhadzwe vhagudi kushumisele kwa pfalandoṱhe musi dzo ṱangana khathihi na u gudisa ( u sumbedza nḓila ) vhagudi uri vha kone u ḓivha uri mubvumo muthihi u a kona u shuma nga nḓila dzo fhambanaho . 
Kha mbingano ya sialala ri ṱoḓa afidevithi i bvaho ka muraḓo muhulwane u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha munna kana mufumakadzi uyo  . 
Ngomalungundu - Ndi ngoma ye ya vha i tshi shumiswa nga mahosi a Vhavend(a  . 
Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi . 
Khumbelo i songo fhelelaho i ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo na uri ahu nga ḓo ṱanganedzwa maitele a songo fanelaho . 
Nga Ṱhangule 2015 , Muphuresidennde Vho Zuma vho ṱanganedza Muvhigo wa Tshiimo tsha Vhafumakadzi kha Ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Miraḓo ya khabinete , miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhurumelwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha na vhuṱalu na nyiledzo zwi fanaho phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine dza vha nazwo phanḓa ha Buthano na Khoro  . 
Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa  . 
Muṱangano kana miṱangano ya u rwela ṱari , hune nnyi na nnyi a vhudzwa nga kutshimbidzele kwa u pulanela wadi , u farwa ha miṱangano hu a khwaṱhisedzwa , na uri ndi ngafhi hune ha tea u vha na u pulana ho teaho  . 
Phanele ya tsedzuluso yo pfa mbetshelwa ya uri muvhigo u nga si bviswe lwa miṅwedzi ya rathi nga murahu ha tsedzuluso , zwi ḓo amba miṅwedzi ya rathi  . 
Nyimele i nga tutuwa hune miraḓo ya tshitshavha vha vhilaela nga ha uri avha khou dzulela u ḓivhadzwa nga ha vhuṱambo na tsheo dzo dzhiiwaho kha miṱangano ya khoro  . 
Vhulapfu ho fhambanaho hu tea u vhambedzwa . 
GEMS yo kona vhukuma u swikelela zwipikwa zwayo na u ṋetshedza ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo kha vhathu vhe kale vha vha vhe si nayo , zwa swikisa ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo i linganaho kha vhoṱhe . 
Nga 1961 Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano , ḽa mbo vha Riphabuḽiki . 
Muthu u vha a tshi khou ita zwiito zwa u tambudza arali nga nḓila yo livhaho kana I songo livhaho a ḓifara nga nḓila ine a ḓivha kana a vha a tshi tea u ḓivha uri- ( a ) zwi a vhaisa kana zwi ita uri muthu a vhe na u tenda zwi pfadzaho uri u tambudzwa ho itea kha muhweleli kana muṅwe muthu nga nḓila I sa pfali a tevhelela , u ṱalela kana u luvheledza muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho , kana u amba , nga iḽekṱhroniki kana nga iṅwe nḓila ya vhudavhidzani zwo livhiswa kha ene muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho nga nḓila iṅwe na iṅwe , vhudavhidzani vhu nga vha ho itisa kana u sa itisa kana u rumela , u isedza kana u itisa nyisedzo ya marifhi , theḽegiramu , phakhedzhi , fakisi , imeiḽi kana zwiṅwe zwithu kha muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho ; kana ( b ) ndi u tambudza lwa vhudzekani kha muhweleli kana muthu a kwameaho  . 
A vha ngo tou tea u fanela u ya fhethu hune ha itwa nyonyoloso hone kana u tea u renga zwiambaro zwa tshipentshala  . 
U khwinisa fulufhelo a vha vhabindudzi na u uuwedza vhubindudzi fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani  . 
Ndi mishumo ifhio ine ya vha yone-yone kha u shuma thandela ya u ḓiṱunḓela ya ngade ? 
Afha kha lushaka lwa Vhavend(a vha fhambanywa na nga kuambele  . 
Ri khoḓa mushumo wa Khomishini wa u tsireledza na u takusa pfanelo dza vharengi , na zwitshavha zwashu . 
U gudisa vhagudi u tevhela masia zwi tea u itwa nga nyito dza u tou ita dzine vhagudi vhone vhaṋe vha tshimbila tshimbila kana u tshimbidza zwithu zwi tshi ya nga ndaela . 
Zwa ndemesa , tsheo ya u vusuludza kana u khwinisa thendelo nga fhasi ha tshipiḓa tsha 93A a i humbetshelwi aphiḽi  . 
Ndaela a i fhiriselwi phanḓa  . 
GCIS i na maga a vhubindudzi a pfadzaho a thekhinoḽodzhi na vhutsireledzi ha kushumele a shumaho u tsireledza mafhungo oṱhe a ṋekedzwaho nga vhashumisi kha ndozwo , u sa shumiswa zwavhuḓi , u shandukiswa kana u tshinyadzwa  . 
Kha izwi , Khomishini i themendela uri vhugevhenga kana maitele a vhaisaho ane a tea u vha nga fhasi ha ndaulo ndi a tevhelaho : zwa u pomoka vhuloi , zwa u sumba vhaloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi vhu vhaisaho , na u vhulaya ndivho i ya u ita mushonga nga miṱuvha ya muthu . 
Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma nga nnḓḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
Muvhuso wapo u kwama vhathu vhoṱhe - Khabinete i ita khuwelelo kha vhashumisani vha tshitshavha na vha phuraivethe , tshitshavha zwatsho na tshitshavha tsha mabindu nga vhuphara uri vha tikedze mbekanyamushumodzo sedzaho kha u tikedza mimasipala . 
Dzi tea u vhuswa na u langwa nga nḓila yone  . 
Misingo ya nou - i sumbedza vhuali , maana , u vha vhukati na u swika nga hu sa gumi  . 
Arali vhagudi vha si na vhuṱanzi uri zwifanyiso kana zwivhumbeo zwi na mutalo wa ndinganyahuvhili,vha nga kona u ḽingedza nga u peta tshipiḓa tsha bammbiri vha sedza uri hafu mbili dza zwipiḓa dzi a lingana vhukuma . 
Zwiṅwe hafhu , u linga ho vanganyiwaho ha zwiteṅwa zwa luambo zwo fhambanaho hu tea u shumisiwa . 
Ndi livhuwa hafhu na Muthusa Minisia , Vho-Adivokheithi Dirk du Toit , Mulanguli Muhulwane , Vho-Bongiwe Njobe na vharangaphana vha zwa Vhulimi mavununi khathihi na vhawe vhashumeli vhahulwane vha muvhuso kha u tikedza havho pulane iyi  . 
Minisiṱa wa Gwama Vho Pravin Gordhan vho dzhielwaho nṱha kha Pfufho dza Sunday Times dza 2016 dza Khamphani dza Nṱhesa dza 100 nga vhahulwane vha nḓowetshumo vha Afrika Tshipembe . 
U rwelwa ṱari ha Tshialameli tsha Mveledziso ya Mabindu a Vhuendelamashango , ngei Pilanesberg kha ḽa North West nga Minisiṱa wa Vhuendelamashango Vho Derek Hanekom , zwi ḓo sika nḓila ya u katelwa kha ikonomi nga kha mabindu a vhuendelamashango a vhuedzaho . 
Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria , o imela mufarwa . 
Musi hu tshi vhewa zwipikwa zwine zwa tea u swikelela , zwiimiswa zwine zwa ṱuṱuwedza madzangalelo a zwigwada zwe zwa vha zwo tsikeledzwa tshifhingani tsho fhiraho , u fana na zwigwada zwine zwa nga Khomishini ya Mbeu na zwigwada zwine zwa imela vhaholefhali na zwone zwi fanela u kwamiwa  . 
Munna wavho u vhuya hayani a vha vhudza uri khonani yawe i khou ḓiṋetshedza u rengisa miroho yavho ḓoroboni khulwane  . 
Khabinethe yo dovha ya tendela uri muvhuso u ṋetshedze mabogisi aset-top kha miṱa i shayaho ya miḽioni ṱhanu ine ya vha na TV . 
U kala vhushai , na nga u humbulela u kala mvelaphanḓa ya u fhungudza vhushai , a si mafhungo o leluwaho  . 
U khwaṱhisedza uri tsheo dzi itwa lwa demokirasi nahone nḓila ya u dzhia tsheo yo tendelaniwa phanḓa ha muṱangano  . 
Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho , zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea . 
Mugudiswa ane a vha na vhuṱanzi ha uri muṅwe mugudiswa o vhifha muvhilini u fanela u ḓivhadza tshikolo nga u ṱavhanya  . 
Kha nyimele nnzhi izwi a zwi vhuyi zwa vhudziswa  . 
Vhadededzi vha tea u vhona uri nangoho vhagudi vha vhale zwibveledzwa zwo fhambanaho kha ṅwaha . 
Dzi fanyisedza nga ndila ine u sedza kha saintsi hune zwa lingedza u vhea phanda mveledziso , dzo khinifhadzwaho nga zwine zwa vha zwa ndeme kha u tatisana ha lushaka  . 
U vhala nga tshigwada zwi ita uri vha ḓivhe vhushaka vhukati ha nomboro dzi sa tevhekani . 
Kha vha badele mbadelo ya u ḓi ṅwalisa . 
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u thola kana u nanga VhafarelaVhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na muhaṱuli muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo . 
Kha dziṅwe nyimele , u vhulaya zwi ṱuṱuwedzwa nga dziṅanga , dzine dza eletshedza vhalafhiwa uri vha tea u vha wanela miṱuvha ya vhathu ine ya ḓo ita mushonga . 
Mbadelo ya vhararu ndi mbadelo i sa kombetshedziwi i ne muthelo muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a nga i badela . 
Kha sia ḽa nzudzanyo ya ikhonomiki , ngangoho ri mashango ane a khou bvelela , ri kovhana milayo na vhuimo zwine zwa lingedza u konisa mashango ashu u bveledza vhukoni hao ho fhelelaho  . 
Tsumbo ya 1 : Vhashumeli vha muvhuso naho vhe kha maimo o fhambanaho vha a di dzhenisa nga ndila dzo lavhelelwaho u ri vha bvisele mihumbulo yavho khagala nga zwine zwa tikedza tsiko ya milayo i langulaho shango  . 
Mulangavunḓḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓḓu , arali Mulangavunḓḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu uri u sedzulusiwe hafhu  . 
Naho hu uri vhomaḓilonga vha tshi ḓo shuma zwithu zwo fhambanaho , muhumbulo ndi wa uri vhomaḓilonga vhoṱhe vha farwe nga nḓila i fanaho vha vhe tshipiḓa tsha mbekanyamushumo yo vhekanywaho  . 
Vha rera nga pfanelo dzo fhambanaho dza ndaka malugana na lushaka lwadzo lwa mulayo na u shumisa dzitsumbo u itela u sumbedza phambano  . 
Nga nnḓani ha musi u ita izwi zwi tshi ḓo dzhenelela kha matshimbidzele a tshiimiswa tsha muvhuso nga nḓila isi yone , kana u tshinyadza rekhodo , kana u pfuka pfanelo dza nzivhanyedziso isi ya Muvhuso . 
Fhedziha , ri tea u dzhia tshikhala itshi u vhona uri hu na u khwiniswa ha makete wa mushumo hunzhi he ha itwa . 
Arali mbetshelo ya litshwa i henefho kha mulayo , i tea u khwiṋiswa uri i bule uri ngeletshedzo ya uri vhaṅwe vha vhaiswa hani i a ṱoḓea kha mbetshelo , u itela u sia nnḓa vhuloi havhuḓi ( vhuloi vhu sa vhaisiho vhathu )  . 
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa . 
Hu na miduba mingana ? 
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo kha u vhala zwithu zwa girafiki , u thoma nga u zwi saukanya a tshi ṱoḓou vhona uri ndi zwifhio zwivhuya zwi no wanala kha kutshilele kwa vhathu na kha mvelele ( attitudes ) na khumbulelo dzine vhathu vha ita , tsumbo , uri khungedzelo nngede yo itelwa u kunga maṱo a vhathu vhafhio ? 
Hu na zwishumiswa zwiuku zwa kha dzimbekanyamishumo dza u bveledza phana  . 
U shumisa fulufulu zwavhuḓi na ndondolo ( u ṱola na mivhigo )  . 
GEMS i katela vhana u swika kha miṅwaha ya 21 , nga nnḓani ha musi ṅwana e muholefhali wa muhumbulo kana muvhilini kana e na miṅwaha ya fhasi ha 28 nahone e mutshudeni kha tshiimiswa tsha pfunzo ya nṱha tshi dzhielwaho nṱha . 
Musi Mulanguli wa IDP kana Komiti Tshimbidzi ya IDP vha tshi kwama vhathu siani ḽa zwiṱirathedzhi na thandela dzi no yelana na mafhungondeme a IDP , vha tea u edzisa u ṱalukanya uri ndi wadini ifhio hune miaḓo ya tshitshavha vha vha vho ḓiimisela u humbula na u bveledza thandululo dzi no kwama thandela dze dza nangiwa  . 
Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono . 
Vhudzani vha tshigwada tshaṋu uri ho bvelela mini . 
Ngauri mishumo mihulwane a i ngo buletshedzwa na uri tshikalo tshi re vhukati ha u bveledzwa ha ndivho na mimaraga a zwi ngo toololwa nga ndila yavhudi , izwi zwo sumbedzwa kha Nyolo ya 5  . 
Tshiṅwe hafhu , vhatshutshisi vha ṱoḓa thikhedzo yashu sa dziṱhanzi uri vha kone u wana mulandu vhapfukamulayo na u khwaṱhisedza uri vha fela khothoni  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka , mulayo u kwamaho mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo honoho , kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa wa vunḓu . 
Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa khetekanyo 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa 1994 ( Mulayo 38 wa 1994 ) vha bvisa milayo mutevheni  . 
Mugudi wa Gireidi ya 3 : Tshikalo : 4 U fhedzisa thaidzo nga nḓila yone u tshi shumisa nomboro dzo teaho na tswayo dzo teaho khathihi na khithihi dzo teaho dzi fanaho na u pwashekanya khathihi na u ṱanganya hafhu nomboro . 
Kha mbekanyamushumo ya fhaṱa fhethu ho teaho ha vhudzulo ha vhathu , ro no swika kha tshiimo tshine ra kona u fhaṱa nnḓu dza 260 000 nga ṅwaha , nahone ho no swikelwa thendelano na SALGA ya u imisa u rengiswa ha mavu ane a nga shumiswa kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu  . 
Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe u tshimbidza u aniswa ha vhurumelwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka na khetho ya Mudzulatshidulo wa Khoro . 
Zwi tou vha khagala , ho vha na u sa vhona zwithu nga nḓila yavhuḓi , fhedzi ri tenda uri u shela mulenzhe kha tshanduko ho itwaho nga mabambiri ashu hu fhira vhukhakhi vhufhio na vhufhio nga kule  . 
Tshifhinga tshino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa ( tshi sa gumi ) tshifhingatsumbo : U khou ḓi guda nga maanḓa vhege yoṱhe . 
Khabinethe yo ṱanganedza u dzhenelela ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramamphosa kha u pandelwa ha vhathu ho vhigwaho ho iteaho kha mabulasi a Kapa Vhukovhela . 
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo khothe uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana a nga ita khumbelo uri tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe  . 
Mubadeli u ḓo ṋewa invoice . 
Kha vha shandukise nomboro dzine vha thoma khadzo . 
Nzudzanyo dzo itwa nga muthusa minista na muṅwe minista u fhindula o vha imela  . 
Khethekanyo i ḓo pendela nga mafhungo o teaho a kuitele kwa u shumisa ku fanaho na mishumo ya u tsedzuluso na mveledziso  . 
Tshi mangadzaho nga u sa konḓelelana ha vhathu na u thoma ha nyofho dza vhabva nnḓa zwo vha mafhungo maswamaswa ḽifhasini ḽoṱhe  . 
Nḓila nthihi fhedzi ye vha i ṋetshedza yo vha ya uri fanela u vha na nyambedzano nga mulalo , fhedzi hezwi zwo vha zwipiḓa zwoṱhe zwa u ya kha nyambedzano dzo raliho naho u ita nga u rali vho thusa vhukuma u ṱhogomela sisiteme  . 
Samithi yo dodombedzesa ṱhoḓea ya u vha na mvelelo dzi fareaho dzine dza ṱuṱuwedza ndaka yashu ya masheleni a lushaka . 
Mulayo wa u ifara kha vhaofisiri vha zwipotso , vhaanadzi , vhatambi na vhawe i o vha nila yavhui ya u thoma  . 
Kha vha ḓadze fomo ya Ṱhanziela ya Ḽifhasi ya Muvhala wa Swiri . 
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri , kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha , hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela . 
Zwikolo zwa muvhuso na zwikolo zwa phuraivethe , zwivhumbiwa zwa pfunzo dza nṱha , zwikolo zwa pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , na zwikolo zwa u isa pfunzo phanḓa na vhugudisi zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho . 
Muongi wa ngudo u ḓo sedzulusa maitele oṱhe a ngudo na vhone nga u dodombedza  . 
Tsha vhuraru , mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso u fanela u vha na nd(ivho ya mafhungo ot ( he na ndivho ya Ndayotewa sa nd(ila ya u vhulunga na u langula mulayo une wa vha hone  . 
Tshifhaṱo tsha Slave Lodge ndi tshipiḓa tsha Munyuziamu wa Iziko wa Cape Town nahone tshi shuma sa fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzo tsha vhupuli Afurika Tshipembe  . 
Hezwi zwi katela thikhedzo ya zwa nḓowetshumo kha mashango a khou bvelelaho , nga maanḓaayo a Afrika na Mashango a re Fhasisa kha u Bvelela ( dziLDC )  . 
Tshivhalo tsha nyito dzine dza tea u fhedzwa dzi tea u ḓowedzwa mugudi hu si na u siedza zwiṅwe zwa magudiswa na zwikili zwe zwa gudiswa . 
Maitele a u shandukela kha didzhithala a ṋetshedza zwikhala zwa u sika mishumo kha u bveledzwa ha dziSTB na dzieriaḽa khathihi na u dzhenisa na lugisa . 
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo ndi konṱiraka dzi vhofhaho lwa mulayo dzine dza tendelanwa vhukati ha muṱoḓisisi ane a khou shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kana nḓivho ya sialala , na muṋetshedzi wa izwo zwiko kana nḓivho  . 
Kha vha badele mbadelo yo sumbedzwaho kha nḓivhadzo . 
Vha vhone uri hoṱhe hune zwifuwo zwa fula hone hu vhe na fhethu ha u nwa maḓi u itela u thivhela u phaḓalala ha malwadze  . 
Ndingo dza ndango ya guḽukhousu ( HbA1c ) ndi dza vhuḓisa kha u wanulusa ndangulo nyangaredzi yavho tshikhala tsha nṱha ha miṅwedzi miraru . 
Arali hu na phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na mbetshelo dza Ndayotewa ya vunḓu , malugana na- ( a ) mafhungo , ane ino Ndayotewa ya a ṱoḓa kana u lavhelela u phasiswa ha mulayo wa lushaka , mulayo wa lushaka u ḓo langa mbetshelo dzi kwameaho dza Ndayotewa ya vunḓu ; ( b ) u dzhenelela ha vhusimamilayo ha lushaka , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 44 , mulayo wa lushaka u ḓo langa mbetshelo dza ndayotewa ya vunḓu ; kana ( c ) mafhungo a welaho fhasi ha sia ḽa mushumo ḽo dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4 , khethekanyo ya 146 I shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo I kwameaho ya ndayotewa ya vunḓu yo vha I mulayo wa vunḓu wo bulwaho kha iyo khethekanyo  . 
Vhashumisi vha ṱ uṱ uwedzwa u vhiga zwo khakheaho zwine vha zwi vhona , u sa shuma zwavhu ḓ i ha website kana zwi vha khukhulisaho muyani nga u shumisa tshirathisi tsha vhupfiwa  . 
A nga si langulwe nga muthu ane a vha nga nnḓa hao . 
Zwi ṋea khonadzeo vhagudi ya u pfesesa saizi dza nomboro na u tevhekanya nomboro . 
U pennda kha bammbiri ḽa gurannḓa u bva kha tshamonde u ya kha tsha u ḽa . 
Nḓowenḓowe na u ṋekedza ha fomaḽa zwi nga ṱoḓa tshivhumbeo tsha u tou ṅwala . 
Naho muthu a sina ndalukanyo dza pfunzo , a nga ḓi wana vhugudisi kha nḓowetshimo iṅwe na iṅwe  . 
Arali Mulangi wa Dzingu a tendela khumbelo yavho , u tea u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo , na u kwama muṋe wa mavu na vhathu vha dzulaho afho lwa mulayo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho  . 
Thandela dza tshitshavha dzi tea u ita zwithu nga ndila ntswa kana nga ndila dzo fhambanaho . 
RO LIVHUWA ! 
Khabinethe i ḓo vha yo huliswa nga uri Afrika Tshipembe ḽi khou dzhena kha uvha Mudzulatshidulo wa BRICS na u vhea ndivho yayo mathomoni u itela u fhaṱa kha mbekanyamushumo dza BRICS dza mveledziso na u bvelela ha mashango o faranaho , musi itshi khou ḓi lugisela u fara Samithi ya Brics ya vhufumi ya 2018 . 
GEP ḽi na tshumisano na Micro-Agricultural Finance Institution of South Africa kana ( MAFISA ) - ndi phurogireme ya Muhasho wa zwa Vhulimivhufuwi wa Lushaka ine ya ṋetshedza masheleni kha mabindu ane a nga bvellaphanḓa musi ho sedzwa ikonomi ane a shuma kha nḓowetshumo ya zwa vhulimivhufuwi  . 
Kha khethekanyo ya zwibveledzwa zwinzhi , maitele a u phaḓaladza o shanduka nga maanḓa  . 
Vhashumisi vha vhuimangalavha vha u fhedzisela ndi avho vhane vha badelela tshumelo dza vhuimangalavha zwi ngomu  . 
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa : vhege nthihi u ya kha dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo ndi lwa shishi u swika ngafhi  . 
Mut ( a wa Vhavend(a ndi une nzulele yawo ya katela khotsi , mme , vhana,vhomakhulu , vho makhadzi na vho malume  . 
Khethekanyo ya B : Masipala ane a ṱanganela maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho  . 
Naho zwo ralo , ṱhoḓea dza mulayo wa mashangoḓavha dzi nga si vhetshelwe thungo  . 
U bveledza vhupo uhu zwi ḓo ita uri ndeme ya shango I vhe nṱha  . 
Maambiwa a muṱangano wo fhiraho o vhalwa a ṱanganedzwa sa a re one a sainiwa . 
Vha nga vhiga thambudzo vha songo ḓibula dzina kha HEAL kha 0800 003 081  . 
Wiḽi i tshea uri hu tea u itea mini kha ndaka ya mufu . 
Minisiṱa wa Pfunzo ya Mutheo vha ḓo ḓivhadza mvelele dza milingo ya Gireidi 12 ya 2016 nga ḽa 4 Phando 2017 . 
Tsedzuluso na u kuvhanganya vhuṱali kha mafhungo a vhugevhenga zwo vha zwi si mushumo wa NI  . 
Naho muṅwe na muṅwe a tshi zwi ḓivha uri inifuḽesheni i elana na u gonya ha mitengo , ndi tshiteṅwa tsha ikonomi tshine tsha vhanga nḓaḓo na u shaya fulufhelo  . 
Vhagudi vha teavho na u ita mushumo wa u ṅwala , une wa katela nyolo na u khiraya , zwoṱhe uri vha kone u ita nḓowenḓowe ya u shumisa khirayoni kana penisela na uri vha ite nḓowenḓowe ya u rekhodza musi vha tshi ela . 
Khwaṱhisedzo yo tou ṅwalwaho i tea u ḓiswa na khumbelo yeneyo . 
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga tsheo nga ha ndangulo  . 
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha . 
Maitele a u ela mvelaphanḓa a nga shumiswa sa tshishumiswa tsha u ḓilinga , u vhea zwipikwa , u ṱola mvelaphanḓa na u tshimbidza vhudavhidzani na khasiṱama dza nga nnḓa  . 
Muhumbeli u fanela u ṋetshedza fomo kha DIO nga kha Yunithi ya PAIA kha ḓiresi , nomboro ya fekisi kana imeiḽi sa zwo sumbedzwaho kha manyuwaḽa uyu  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa u dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Kha GIREIDI YA Ṱ mushumo wa u humbulela ndi wa ndeme u lugisela na u vhea vhagudi kha maimo one hu tshi lugiselwa tshifhinga . 
A vha ise fomo ya khumbelo kha Muṅwalisi . 
Nganetshelo dzi kha ḓi vha hone dzine dza ṱalutshedza uri sekithara ya vhurereli i farisa hani mafhungo a vhuloi . 
U nanga maipfi o teaho , sa tsumbo , kha nganetshelo kana tshirendo hu tshi khou shumiswa maipfi a nyanyulaho na mafurase u itela uri u ṅwala hu vhe havhuḓi . 
Zwibveledzwa zwi nga rumelwa na zwenezwo shangoni nga vhuphara  . 
Phumudzo u ṱoḓa u isa makumba a 15 ha makhulu wawe . 
Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou humbela tswikelelo kha rekhodo a Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo zwi fanela u ṋetshedzwa afho fhasi . 
Maitele o ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u shumisa na u bveledza zwibveledzwa . 
Vhathu vhane vha wela kha zwitshavha zwa mvelele , vhurereli kana luambo vha nga si thivhelwe u shumisa ino pfanelo , hu ḓi nga na vhaṅwe-vho vhane vha vha miraḓo ya tshitshavha- ( a ) kha u ḓiphiṋa nga mvelele yavho , u ita zwa vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho ; na ( b ) u vhumba , u dzhenela na u khwaṱhisa zwa mvelele , vhurereli na zwa luambo na zwiṅwe zwiimiswa kha tshitshavha . 
Hezwi na vhuṅwe vhukando ndi tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsho dzhenelaho tsha zwa vhuendi tshine tsha katela zwiporo na magondo . 
U vhambedza izwi ndi mushumo une mulangi wa tshikepe a u wana u bva kha vhalangi vha lwendo , tshine tsha ḓo fhirela kha dzingu  . 
Shaka ḽa mufu ḽi nga lifhedza-vho , nga u ya kha ṅanga yaḽo uri hu humiselwe murahu vhuloi kha muthu o lowaho mufu . 
Zwi tou vha khagala uri u itela uri vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha ḓifhelwa nga dakalo ḽi ḓiswaho nga ikonomi i aluwaho , hezwi na maṅwe maga , zwi ḓo tea u fhelekedzwa nga mbekanyamushumo yo khwaṱhaho u shumana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili  . 
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa ha tshelede  . 
O lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga n(waha wa 1898  . 
U kopolola na u ṅwala phatheni dzo ṅwaliwaho kha muṅwalo wa u ṱanganela . 
Mbudziso ndapfu c Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro , nahone arali Khoro I tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo  . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa uri ri kone u ṱalutshedza uri ri kone u wana zwiṱirathedzhi ? 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo ine ya nga hanelwa zwi tshi ya nga zwiitisi zwa u hana zwi tshi tevhedzela PAIA zwi nga ṋetshedzwa kha nyimele dzine u bviselwa khagala ha rekhodo zwa ḓo fusha dzangalelo ḽa Tshitshavha , nahone dzangalelo iḽo ḽa tshitshavha ḽi tshi fhira tshinyalelo yo sumbedzwaho kha zwiitisi zwa u hana  . 
Mabindu maṱuku a tou vha mudivhitho wa ikonomi yashu na uri ndi one nzhini ya nyaluwo ya ikonmina u sika mishumo Afrika Tshipembe , kathihi na uri u dzhenelela hashu kha vhuṱambo ha mbambadzo zwi alusa u vulea ha mimaraga na zwikhala zwa u aluwa ha mabindu . 
Zwiko zwa mafhungo zwinzhi : ṱhanganelo ya moudu nnzhi dzine dza nga katela zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwo ṅwalwaho , thusedzi dza u vhona , mubvumo , vidio na zwiṅwe-vho . 
Mirado ya muta vha tea u tutuwedzwa u thusa kha u thogomela  . 
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa ndeme zwa muvhuso ṋaṅwaha ndi u khunyeledza na u ṱanganedza maano a mbuelo sa musi mbekanyamaitele ya tshiofisi ya muvhuso,u itela uri ri thome u kaṋa mbuelo dza zwiko zwibveledzwa washu . 
Muvhigo u ḓo iswa kha Minisṱa wa Vhulamukanyi na Tshumelo dza Vhululamisi , ane a ḓo shumisa idzo themendelo dza Khomishini nga u ḓivhadza Phalamennde nga ha mvetamveto ya mulayosiṅwa wo dzinginywaho  . 
SALGA yo tenda u ṋekana nga mivhigo ya kotara kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa , u itela u ṱola kushumele  . 
Ahuna milayo i shumiswaho  . 
Tsumbo dza mbadelo ya u maketa dzi katela u kunguwedza , u rumela , khomishini ya u rengisa na miholo , na zwiṅwevho  . 
Komiti ṱhukhu i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa sa ḓo tshimbidzwa nga nḓila yone , nzudzanyo na tsumbanḓila ya zwi itwaho kha sekithara ya fulufulu . 
Tsumbo ya 3 : Mushumeli wa Muvhuso u na tshikoropo tsha vhuvhili tshine a ya khatsho musi a tshi tshaisa , zwine zwa amba u ri u do lenga u edela  . 
Vhunzhi ha mishumo iyi vhu tea u funzwa ho ḓisendeka nga tshibveledzwa . 
Kha ḽiṅwe sia , arali huna zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwavho kha khumbelo zwiie zwi sa vhe zwone kana zwo khakhea , SMS ine vha ḓo i wana i ḓo vha vhudza uri hu na thaidzo  . 
Vha fanela u saina masiaṱari ayo o engedzwaho . 
Davhana u vhona izwo o mbo d(i shavhela Ha-Tshivhasa Mukumbani  . 
Ri rwela zwanḓa mushumo wa Mmbi ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe , ine yo no rumela mbalo tshikati ya tshiswole i fhiraho 2 000 kha mishumo ya u thusa kha vhudziki ngei DRC , Sudan na Central African Republic  . 
Mushumo wa mveledziso ya muvhuso wapo wo khwaṱhisedzwa u thoma kha Ndayotewa na maṅwalwa a mbekanyamaitele na mulayo zwo fhambanaho , zwo rerwa nga hazwo kha iyi ndima  . 
Komiti i nga tshea u sa dzhena kha vhupfiwa vhune ha sa tshimbilelane . 
Ndivho ya Khongirese ndi u shela mulenzhe kha u bvelela ha ṱhoḓisiso ya mutheo kha saintsi dza ḓivhashango . 
Nyimele dzi si dzavhuḓi dza mutsho na kilima zwi ḓo tshinyadza zwiliṅwa nga maḓi ane a ḓo vha o ḓalesa mavuni na u oma ha mavu tshifhinga tshoṱhe zwi sumbedza uri vhukati ha zwiṅwe zwiwo uri zwi ḓo konḓa uri vha kane zwibveledzwa kana zwiliṅwa zwavhuḓi nahone izwi zwi ḓo amba thambulo kana vhushai ha vhathu vhane vha tshila nga zwa vhulimi . 
Zwa zwino hu na u gonyele ntha ha ndeme ya ndaka ya vhuluvhi sa tshi shumiswa tsha u ita lupfumo Afurika Tshipembe  . 
Kanzhi inthaviyu ya mushumo ivha na vhavhudzisi vhanzhi na muvhudziswa e muthihi . 
Ukuthwala zwi tou kandekanya pfanelo dza ṅwana dza u funiwa  . 
Ho topolwa nḓila tharu dza nyaluwo , dzine dza vha vhubveledzi nga kha vhulimi , mbuyelo ya minerala na maitele a ṱhumano dza ndeme dza zwiṱirimu zwa fhasi . 
Mishumo yo itwaho nga yunithi ya mveledzo i itwa nga vhathu vho tholiwaho kha mishumo ya fomaḽa kana mishumo i si ya fomaḽa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a swikaho mararu u khunyeledza mushumo . 
Tshumelo iyi i shuma hani ? 
Khohakhombo dzi a shanduka kana dza vhonala nga tshihaḓu musi thandela i tshi khou bvela phanḓa  . 
Matheriaḽa wa u ṱavha : Datumu na vhunzhi ha matheriaḽa wa u ṱavha une vha fanela u u rumela u a wanala musi vho humbela . 
Tshifhinga tshothe vha tea u dzula vha tshi khou vhudza vhathu nga ha thandela , na u thetshelesa mihumbulo yavho  . 
Vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ha u tsireledza mupo washu , hu u vhulunga muḓagasi na u fhungudza tshivhalo tsha malaṱwa ndi ha ndeme . 
U vhalela bugu hu si na u khakha na mudededzi . 
Tshifhinga tsha u rengisa tshiṱoko na nyimele ya tshiṱoko ndi zwa ndeme vhukuma . 
Muvhuso zwazwino u khou sedza Vhege ya Tshumelo ya Tshitshavha u thoma nga dzi 22 na dzi 26 Fulwi 2016 , zwine zwa vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya muvhuso ya Batho Pele ( Vhathu Phanḓa )  . 
SADTU yo ṋetshedza memorandamu kha Minisiṱa wa Pfunzo ya Mutheo Vho Angie Motshekga , vhe vha ḓivhofha uri vha ḓo tandulula mafhungo ane vha khou ṅoṅorea ngao nga u ṱavhanyana nga hanefho hune zwa konadzea ngaho  . 
Mbekanyamaitele iyi i kumedza vhukoni ha muvhuso u ṋetshedza tshumelo ya dzilafho kha vhoṱhe vhane vha dalela zwishumiswa zwa zwa mutakalo . 
Thendelano ya muṅwe mufarisi , sa tsumbo , i a ṱoḓea u itela u fhandekanya hayani ho ṱanganelaho na iṅwe ndaka i sa sudzulusei  . 
U ṱalutshedzwa nga ha ḓivhaipfi ntswa . 
Ndi zwone zwe vhuvhusi ha shumisa zwone , tenda zwa vha zwo itea zwi tshi vhonala zwi khagala  . 
A huna fomo dzi ḓadzwaho . 
A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nḓila ya luvhengelambiluni , nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki . 
NAA MUNO U RE NA AYODINI U NGA SHUMISWA NA U VHULUNGWA HANI ? 
Ni elelelwe u khavhisa fureme ya tshifanyiso . 
Arali dza vha balela dzi ya kha vhuimo hapo ( kha gota )  . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo ḽa uri nḓila yo bulwaho kha NDP na pulane ya muvhuso ya ṱhanganyiso ya masheleni , khathihi na u thomiwa ha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe , zwi ḓo thusa Afrika Tshipembe u dzula ḽi shango ḽi re kha phimo ya zwikolodo ya khwine  . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi u vhala na vhagudi ha topoliwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na mvelele dza tshiṱori . 
SARS i ḓo rumela fomo dzo teaho kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe , vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili , zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15  . 
GCIS i ḓo sedza khumbelo yo dzhiela nṱha mashumisele , khonadzeo , tshomedzo , nyimele dza vhupo honoho na ndinganyiso ya ṱhoḓea na zwine vhathu vhenevho vhane vha khou itelwa vha ṱoḓa zwone . 
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa themo iṅwe na iṅwe u tea u itwa hanefha vhukati ha themo . 
Mavundu a na vhukoni na vhusimamilayo kha mafhungo a elanaho na milayo ya vhongwaniwapo na ya sialala , zwi tshi elana na Ndima 12 ya Ndayotewa , nahone ha na vhukoni ha vhusimamilayo kha zwi elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi dza zwe zwa ṋetshedzwa kha Ndima 8 ya Ndayotewa . 
Kha vha elelwe zwauri CBNRM ndi ya tshitshavha , hu si muthu muthihi kana komiti  . 
Naho vhunzhi ha vhurangeli ha khakhululo ho no ḓiambiwaho hu uvhu vhune ha tea u ela u bva kha mushumo wa vhurangaphanḓa wo teaho , vhu dovha ha vhuedza kha u swikelela na u londota fulufhelo ḽa nnyi na nnyi na vhuḓifulufheli  . 
Poswo ina maanḓa a u sedzulusa uri vhuṱanzi ho s Vhalela nṱha na u vhala o fhumula hu tshi itelwa zwithu zwo fhambanaho u pfumbisa nḓila dza u vhala dza vhuḓi dzo bveledzwaho kha gireidi dza mathomo  . 
Hu na dziṅwe nḓila dza u dzhenela kha Phalamennde nahone idzo dzi katela u vouta kha khetho , u dzhena kha ḽihoro ḽa poḽitiki , u ṋea ṱhuṱhuwedzo na u dzhena kha dzangano ḽi sa kombetshedzwi kana dzangano ḽi si ḽa muvhuso , u kwamana na Miraḓo ya Phalamennde , u swikisa vhupfiwa kana u ṋetshedza na u rumela phethisheni kha Phalamennde  . 
Kha hu vhe na u tevhekena kana ndunzhe-ndunzhe kha zwi vhigiwaho . 
Zwino , nga murahu ha miṅwaha ya 15 ? 
Mulayo wa ndeme ndi wa u shumisa mushonga wavho wa tshithivheli ḓuvha na ḓuvha  . 
Muraḓo muthihi u tholwa u bva kha mavundu a ṱahe , nga murahu ha u nangiwa nga Mulangavundu ho themendela komiti ya Vhusimamulayo ha Vundu . 
Tsumbo dze dza ṋewa dza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ndi dza nyambo dzo fhambananaho . 
Pulane iyi i ḓo kumedzwa kha IMC nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 . 
Tshipembe vhe Muphuresidennde vha ṱangana navho nga 2015  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mushumo muhulwane kha khaḽenda ya zwa polotiki nahone Phalamennde i vha na vhuṱambo ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
AfricaCom yo no vha luvhanḓe luhulwane kha u bveledza ikonomi ya didzhithaḽa kha ḽa Afrika hu tshi itelwa mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na u manḓafhadza kha u tikedza mbekanyamushumo ya Adzhenda ya Afrika ya 2063 . 
Vhuvha na tshivhumbeo tsha u kovhekana mbuelo zwi fhambana nga maanḓa zwi tshi langwa nga sekithara , nahone zwi pfeseswa nga nḓila yo fhambanaho nga vhoranḓowetshumo  . 
Musi vha tshi vhuya kha Webusaithi yeneyo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , mafhungo e vha a ṋekedza tshifhingani tsho fhiraho a kona u dzumbululwa , uri vha kone u shumisa zwileludzi zwa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka hu si na vhuleme  . 
Fomo Z955 a i wanali online . 
Ri tshi kha ḓi zwi humbula roṱhe , Pfano iyi i ṋetshedza maga a u thoma u shuma a rathi  . 
Na uri zwiimiswa na mvelele idzo kana vhathu avha vho ambedzana hani na zwiimiswa na mvelele idzo u itela u ya phanḓa  . 
Tsha u thoma , hu na zwi shandukaho zwine zwa nga nṱha ha ndaulo ya thimu ya ṱhoḓisiso zwine zwa nga vha zwo tsira vhushaka  . 
Muhumbulo wa u dzhena kha CBP u tea u rangelwa nga u ḓigana ha masipala uri tshifhinga na masheleni zwi ḓo kovhelwa vhathu kha u vha tikedza vha tshi shela mulenzhe kha phurosese ya CBP , a si vhe fhedzi mafhungo a u pfi vhathu vho kwamana  . 
Izwi zwiṱuṱuwedzi zwa matshilisano zwa ndeme zwi tea u shumanwa nazwo u itela u lwisa vhuaḓa  . 
Maga a u thoma a vhurangeli ha burodibennde a khou phaḓaladzwa ane a ḓo ṱumanya zwishumiswa zwa muvhuso zwi fhiraho 5 000 kha mimasipala ya zwiṱiriki ya malo tshifhingani tsha miṅwaha miraru . 
Iṅwe khaedu ye ra ṱangana nayo ndi musi vhaṅwe vhaiti vha mbilo vha tshi ṱoḓa masheleni nṱhani ha mavu , zwine a zwi ri thusi tshithu u shandukisa tshivhumbeo tsha vhuṋe ha vhulangi ha mavu . 
Ndi a pfesesa uri mafhungo maṅwe na maṅwe a si a vhukuma o ṋetshedzwaho a nga ita uri khumbelo yanga i bvisiwe kana u pandeliwa arali ndo tholiwa  . 
Hezwi a zwi ḓuri nahone , tshiṅwe tshifhinga zwi a shumesa . 
Mulayo u na ndaulo dzi khwaṱhisedzaho uri zwiḽiwa zwi ṋekedzwaho kha zwiimiswa zwoṱhe zwa zwiḽiwa , hu tshi katelwa yunithi dza tshumelo dza zwiḽiwa , zwo tsireledzea kha u nga ḽiwa nga vhathu  . 
Muvhuso u woṱhe u nga si kone u tandulula khaedu dze shango ḽa livhana nadzo , fhedzi ri tshi shuma roṱhe , thandululo dzi a konadzea . 
Kufarele kwa khemikhala dza mulimo tshingafhani u tandulula mbilahelo  . 
Hu tshi tevhedzwa vhuḓikumedzeli ha lushaka ha u humisela murahu vhufa vhune ha khou ngalangala , u vhumbwa ha mbekanyamitele ya luambo zwi fanela u leludza nyambedzano na kupfesesele vhukati ha zwitshavha nga ha pfanelo dzavho dza luambo na kha luambo  . 
Hezwi zwiimiswa na khethekanyo dzine dza dzhiwa dzi dzi re nga ngomu kha muhasho dzi nga kona u vhea maimo ayo a u tou engedzedza kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa tshumelo zwi songo katelwaho kha ṱhanganelano ya mihasho  . 
Zwivhuya zwa u dzhenisa vhafumakadzi kha Komiti ya Wadi ndi zwifhio ? 
NER I na nzhele nazwo , nahone maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na pfunzo yeneyo a do katelwa kha NRS 047 tshifhingani tshi daho  . 
Goloi ya hone i khou ya u rengwa ngafhi ? 
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi , vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso . 
Zhendedzi ḽa Thekhinolodzhi ya Mafhungo ḽa muvhuso : U ḓadzisa kha mafhungo a tshumelo ya muvhuso ane a khou ambiwa nga hao afho nṱha , Maanḓa na mishumo ya Minisiṱa zwi ya na kha SITA . 
Kha ḽiṅwe sia , mavundu a nga ngomu a tea u dzhenelela zwinzhi kha thengiselano ya nnḓa  . 
KHA VHA DZHIELE NZHELE HEZWI : Tshipiḓa kana mafhungo oṱhe e vha ri fha one a ḓo vhulungwa nga nḓila ya didzhithala u itela ndangulo ya zwitatisitiki zwa dzikhumbelo na ndambedzo . 
U kuvhanganya na u dzudzanya zwithu . 
Vhagudisi vha u reila vha tea u vha na ṱhanziela ine ya sumbedza gireidi kana kiḽasi ya tshiendisi tshe vha themendelwa u gudisa vhagudi . 
Vha tea u ita na khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe musi vha ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana  . 
Nga tshifhinga i tsha Themo ya 1 ho vha themendelwa uri vhagudi vhatou fombe kha u anganya , u ela , u vhambedza na u rekhoda vhulapfu , vhuphara na vhunṱha nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo fhedzi vha dovhe vha ite zwa u anganya , u ela , u vhambedza na u rekhoda mielo nga mithara . 
Vhatshimbidzi vha wadi vha nga khethwa uri vha vhe vhaimeli vha bvaho tshitshavhani vha no nga miraḓo ya komiti ya wadi kana vha vha vho tou ḓiṋetswhedzaho na vharangaphanḓa kha mihumbulo , maḓenzhe a tshitshavha ( vhashumi vha muvhuso vho nothaho , vhadededzi , vharangaphanḓa vha madzangano a vhafumakadzi , nz  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo uri vha ḓi isa phanḓa na u shela mulenzhe nga kha Komithi dza Dziwadi na dziṅwe nḓila dzi no dzhenisa zwitshavha kha muvhuso yapo  . 
Tshitshavha tshi dzulaho mishashani tsini na tshivhindi tsha ḓorobo vha khou pfuluselwa kha mveledziso ya dzinnḓu ntswa i re 20km u bva tshivhindini tsha ḓorobo  . 
Thandululo dzi ḓo ṱoḓa na vhurangeli vhuswa u itela u leludza mveledzo yadzo  . 
Ndaela dza u voutha na maitele ; na d . 
Tshi tevhelaho malugana na u vhudzisa tshi kwama u sumbedza lushaka lwa phungudzelo na vhuhulu ha phungudzelo:zwi re khagala ndi zwa uri , mbofholowo ya muthu ya u amba na ya vhurereli dzo fhungudzwa fhedzi hu si ngamaanḓa . 
Ri khou dzhia maga a u khwaṱhisa vhukoni ha Eskom siani ḽa u londolwa ha zwishumiswa zwa mveledziso ya muḓagasi  . 
Mugudi u kona u ṅwala tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo ngoho na a khumbulelwa hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho : Kha Vhuimo ha Fhasi vhagudi vha shuma vho livha kha heyi Mvelelo  . 
Hovhu vhuḓifhinduleli , hu tshi katelwa na u farwa ha 2010 FIFA Soccer World Cup , vhu ḓisa fulufhelo ḽine vhathu vha vha na ḽo kha shango ḽashu sa mutambi muḓivhalea siani ḽa zwivhuya zwine ra zwi ṱoḓela vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi . 
Kha GEMS ri dzula ro sedza u vha vha maṱhakheni  . 
Khabinethe i ṱanganedza maga o dzhiwaho nga u ṱavhanya nga Yunithi ya Hawks u Thivhela u Rengisiwa ha Vhathu na Tshigwada Makone tsha Vhufhinduli tsha Tshumelo ya Mapholisa Afurika Tshipembe vhe vha fara mufunzi wa Durban ngei Port Elizabeth nga mulandu wa u rengisa vhathu  . 
Ndaṱiso i anzela u sendedza thungo madzangano na u ita uri thandululo ya nndwa i konḓe vhukuma u i swikelela  . 
U bveledzela vhathu vhot ( he vha Afrika Tshipembe vhupo ho tsireledzeaho nahone ho vhulungeaho  . 
Vha d(o tea u guda u ( la nga nd(ila yo teaho na u ita nyonyoloso tshifhinga tshot ( he na u guda u ( la zwi(liwa zwo teaho , na u litsha u daha na u nwa  . 
U sumbedza nwana zwifanyiso zwa vhathu vha tshi khou ita zwa vhudzekani  . 
Ngauralo , i nga si vhe tshishumiswa tshi shumaho arali i na masiandaitwa a mugaganyagwama a sa bveledzei  . 
Kha vha ite khumbelo ya thendelo kha NPPO  . 
Arali muṱangano wa pfukiselwa phanḓa , Muofisiri Muhulwane wa GEMS u ḓo ta datumu ntswa ya muṱangano . 
Nga u tou khwaṱhisa izwi nga sesheni iṅwe na iṅwe , vha ḓo pfesesa nga u ṱavhanya zwine zwa lavhelelwa  . 
Yo itelwa u vha nyendedzi ya tshihaḓu nahone a i imi vhudzuloni ha milayo ya Tshikimu . 
A huna mbadelo dza tshumelo dza ṅwedzi . 
Bodo dza Dzithirasitii vha na vhuḓifhinduleli ha ndeme ha u lavhelesa zwa ndaulo na zwa masheleni zwa Tshikimu na u ita izwo vho lavhelesa madzangalelo a vhaunḓiwa vha Tshikimu . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho  . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a si vhe fomaḽa ( U linga ha vhadededzi ) na ha fomaḽa ( U linga ha u guda )  . 
U shumisa tshumiswa dza u ṅwala nga vhuḓifhulufheli ho kalulaho na u leluwa sa , khirayoni . 
Vhukwamani vhu fanela u itwa nga nḓila ya vhuṱali  . 
Muphuresidennde , o wana ngeletshedzo ya Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga awedza Muhaṱuli , ane a khou ambiwa kha maitele a khethekanyo ṱhukhu ya 1 ya uri a bvisiwe  . 
U dzhenelelana ha mvelelo shumiswa kha u dzhia tsheo kha mafhungo avho kana zwine zwa lavhelelwa khavho  . 
Vhagudi kanzhi vha tea u vha na tshenzhemo na ṱhoho  . 
Hu na zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwine zwa nga vhanga u tshoṱelwa nga asima  . 
Tsha ndeme ndi tshakha ya tshimela na vhuleme hatsho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Hu tea u vhonwa uri zwipiḓa izwi zwo lingwa lwa fomaḽa na muvhigo wo ṋewa mugudi musi hu sa athu lingwa lwa fomaḽa . 
Marangaphanḓa a fhaṱa nzulele ya zwithu khathihi na u nweledza mbuno khulwane dza atikili nga u fhindula mbudziso dza nnyi , mini , lini , ngafhi . 
Musi ri khou dzhena kha khalaṅwaha ya madakalo , kha hu vhe na mulaedza wa mulalo na vhukonani kha vhathu vhashu vhane vha pfala shango ḽoṱhe  . 
Vha tea u ita tsedzuluso ya giranthi yavho,na u nekedza thanziela ya vhutshilo  . 
Nga u ita izwi , thuso ya lodzhisitiki na ya ndaulo i nga wanala thwii u bva kha ndangulo ya masipala  . 
Ndi dzifhio phurosese dzo teaho dza Komiti ya Wadi dzine dza tea u dzhiwa u vhona zwauri tshitshavha tshi khou dzhenelela khamveledziso ya pulane ya wadi ? 
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa u thoma wa themo iṅwe na iṅwe u tea u itiwa vhukati ha themo . 
Vho ṱavha miroho ya u ḽa muṱani wavho  . 
Hezwi zwo ḓisa dzinnḓu kha vhadzulapo vhalinganaho miḽioni dza 9,9  . 
Arali vhagudi vha kona u tevhekanya na u vhambedza nga vhuḓifulufheli na hone vha tshi kona u fhirisa zwine zwa ṱoḓea , zwi kona fhedzi u engedzedza vhukoni havho ha nomboro khathihi na tswayo . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa  . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i sumbedza dziṅwe dza thaidzo dzi kwamaho musi hu tshi vha na mulayo u laulaho zwa vhuloi  . 
Ndivho ya Mulayo yo sedza kha u khwaṱhisa tsireledzo ya pfanelo dza vhatsivhudzi vha ndaka i yelanaho na zwimela zwo yaho nga u fhambana . 
Muunḓiwa o ṅwaliswaho ; Muthu ane a vha muunḓiwa kha muraḓo muhulwane nahone o ṅwaliswa kha Tshikimu uri a vhe na mukovhe kha mbuelo dzi ṋetshedzwaho kha muraḓo muhulwane  . 
Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme , khaedu khulwanesa ndi vhushai  . 
Zwitshavha zwi a diamba na u diambulula hafhu zwone zwine tshifhinga tshothe , nahone zwitshavha zwothe zwo vhumbiwa nga zwigwada zwituku zwine zwa vha na thodea dzo fhambanaho na zwine zwa toda zwone  . 
Arali tshakha ya tshimela i siho kha table , kha vha ḓise khumbelo ya u ḓivhadzwa nahone i fhelekedzwe nga ṱhalutshedzo yo livhiswaho kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela . 
U ṱoḓa vhathu kana vhaeletshedzi s Tevhela ndaela na u tevhela mabuḓo  . 
U shela mulenzhe hafhu kha vhutsireledzi ha ḽifhasi zwi amba tshifhinga tshilapfu tsha u dzhenela kha mishumo ya mulalo  . 
U langa khwaḽithi : U monithara mvelelo dza thandela hu u itela u vhona arali dzi khou tevhedza zwikalo zwo teaho zwa khwaḽithi khathihi na u wana na u shumisa nḓila dza u fhelisa zwivhangi zwa kushumele ku sa fushi  . 
Avho vha sa tevhedzi nahone vhane vha khou lavhelesa dziṅwe khetho vha nga eletshedzwa zwavhuḓi u bvelela kha mbekanyamushumo ya tshifhinganyana musi vha kha ḓi kona  . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso dzo no kundelwa , khumbelo i nga itwa kha khothe ( zwipiḓa 78 - 82 zwa Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo na Tswikelelo kha Mafhungo )  . 
Kha vha ṋee nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe  . 
Vho kona u shumana na vhunzhi ha zwikhala zwa thekhinikhaḽa na ndaulo kha ḓorobo yavho na u swikelela ndambedzo dza mashangoḓavha  . 
N(wana a no aluswa zwavhud(i u tamiwa na u takalelwa nga nnyi na nnyi  . 
Hu khou thomiwa na u pulaniwa thandela dzo vhalaho dza u ḓisa maḓi a u shumisa kha nḓowetshumo na miḓini u mona na shango . 
Arali vha khotsi a ṅwana wa dzofha nahone ndaela yo itwa hu songo humbelwa thendelo yavho  . 
U isa phanḓa na u khwaṱhisa kha u lwa na vhufhura , ri ḓo ḓadza poso dzoṱhe dzi si na vhathu kha vhuimo ha nṱha kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi . 
U ita tsheo dzo teaho nga ha nyito dzine dza nga kwama mutakalo wavho wa matshelo na zwivhuya zwa pfunzo . 
Thandela dza themamveledziso na dza mupo dzo no vha na migaganyagwama mihulwane na mbekanyamushumo dzo dzheniswaho , nahone dzo vha dzo lugela u thomiwa  . 
Hu na zwiitisi zwinzhi malugana na izwi , nga maanḓa khombo ya malwadze a pfukelaho nga kha vhudzekani , ho katelwa HIV na AIDS , na mvelelo dzi si dzavhuḓi dza u vhifha muvhilini kha vhumatshelo ha vhana vha vhasidzana  . 
U tshinyadza mavu na zwishumiswa zwa mai zwi vha zwi khou isa khombo khulwane vhukuma kha shango  . 
Edzisani u dzi humbulela nga ndangulo yavhudi na u kona u edzisa u dzi thivhela  . 
Ndi zwifhio zwine na nga zwi funesa inwi ? 
Nyedziselo iyo i nga vha i i so ngo thomaho ya itwa nḓowenḓowe , kana mugudi a nga ḓi thoma a vhudzwa nga ha vhuimo vhune a khou ya u vhu tamba . 
Na he ra thoma zwine zwa vhonwa sa u khombetshedzo dza mupo , ri tenda uri ezwi zwi ḓo shandukiselwa , nga nnḓa , kha ḽebulu dala dza u phasiswa  . 
Tshumelo a i na mbadelo . 
Lingedzani u shumisa maipfi a re na pfanapheledzo magumoni a mitaladzi yoṱhe ya malo yo nomboriwaho . 
Vha Mbalombalo Afrika Tshipembe ( Stats SA ) vha vhea iṱo khwaḽithi ya mafhungo ane a vha hone kha webusaithi iyi na u dzhenisa maswa tshifhinga tshoṱhe  . 
Zwi davhidzaniwa na nnyi ? 
Atikili yo sumbedza uri zwipiḓa zwoṱhe zwi hone kha tshivhumbeo na kha zwi re ngomu  . 
Ndi maga afhio o vhewaho a u tsireledza pfanelo dza vhadzulapo ? 
Kha ri ite mbambe ri vhone uri ndi nnyi ane a ḓo wina . 
Vha fanela u humbula nga ha masipala wavho musi vha tshi ṋea phindulo  . 
Kha vhuimo uvhu , luambo lwa u amba lwa vhagudi lu kha ḓi tea u khwaṱhiswa ( zwi amba u modeḽa na u tikedzwa , tsumbo : nga ḓivhaipfi na kufhatelwe kwa fhungo )  . 
Ri rwela zwanḓa sekithara dzoṱhe dza mafulo ono itwaho , a u sumbedzisa uri zwiito zwo raloho a zwi nga ḓo konḓelelwa . 
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : The Director-General : Agriculture . 
Musi vhatholiwa vha nga si kone u sedzulusa vhungoho ha mafhungo kha u ita mishumo yavho , kana kha u dzhia tsheo , kana musi vhan(we vhathu vha na zwiitisi zwa u tenda uri vha nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo nga mulandu wa uri vha na zwin(we zwithu zwa nnd(a zwine vha vha vho d(idzhenisa khazwo , vha fanela u d(ibvisa nga u t ( avhanya kha maitele aya u ri tshumelo ya muvhuso I vhonale I yavhud(I nahone I I fulufhedzeaho  . 
Kha maitele ane vhurangeli uvhu ha bva kha zwitshavha , hu ḓo vha na vhuṋe vhukoni ha ṱhogomelo  . 
Muṅwe na muṅwe a no khou fhedza tshikolo , gudedzini kana univesithi a sa shumiho . 
Madzangano a vhaswa o imelelwaho afha a tea u shuma mushumo u vhonalaho kha u tikedza vhaswa vho livhanaho na nyito dza khethululo na khaedu dza vhatholi vha tambudzaho vhashumivhagudeli  . 
Mafhungo a vhukuma a vhidzwa u pfi ndi mafhungo a re khagala ( plaintext )  . 
Vhuimo uhu vhu ṋetshedza vhagudi vhukoni ha zwibveledzwa , u takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋetshedza vhukoni ha u vhumbulula , u humbulela na u khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo . 
Mimaraga ya zwa vhulimi a yo ngo tsha laulwa nga milayo u bva tshe Mulayo wa Mbambadzo ya Zwibveledzwa zwa Vhulimi wa thoma u shuma ṅwaha wo fhelaho  . 
Mulayo wa Tsireledzo ya Murengi u ṋetshedza tsireledzo ya vharengi , ine ya ḓo engedza vhuḓifulufheli ha murengi kha mimakete nga kha nḓila ya khakhulula  . 
U ṅwalisa goloi . 
Kha u lwisa hashu kha u sika mishumo na u fhungudza vhushai , ro sika zwikhala zwa mishumo zwi siho fhasi ha 200 000 kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , na uri nga kha thandela dza sekithara ya nnyi na nnyi , ro sika zwikhala zwa 52 856 nga kha Mbekanyamushumo dzo Engedzwaho dza Mishumo ya Muvhuso na Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha  . 
Khabinethe i tendelana na mafhungo o ṱahiswaho nga matshudeni maelana na khaedu dzine vha khou ṱangana nadzo nga ha mbadelo dza nṱha dza yunivesithi , bugupfarwa , vhuendi na masheleni a u tshila ngao . 
Miraḓo ya tshigwada i nga dzhenela nga maanḓa musi tshigwada tshi tshiṱuku  . 
GEP ḽi ḓo shuma ḽi tsini vhukuma na Muhasho wa zwa Vhulimi na Mveledziso ya Mahayani wa Gauteng une wa ḓo ṋetshedza thikhedzo ya zwa thekhiniki i no bva kha vhoraikonomi vha zwa vhulimivhufuwi na ngeletshedzo nga u angaredza kha masia a vhulumivhufuwi ha mutheo na ha sekondari vhune ha ḓisa phambano kha vundu ḽa Gauteng  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelelo dza Tsedzuluso dza Mbekanyamushumo ya Nzudzanyululo ya Dzithekhisi dzo itwaho u bva nga Lara 2015 u swika Khubvumedzi 2016 . 
Kha Mulayo , ndivho yo bva kha u ingamela u ya kha maitele a u lavhelesa  . 
Mashango o bveledzwaho a Devhula a kha ḓi vha vhafarani vha ndeme vhukuma kha Afurika Tshipembe hune shango ḽa kona u bveledza mbekanyamaitele yaḽo ya lushaka na ya mashangoḓavha . 
U kona u topola zwidodombedwa zwa ndeme kha zwo vhaliwaho sa u tevhekana ha nyito . 
Match i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhudzulo vhu a swikelela ṱhoḓea dzi ṱoḓeaho naa . 
Arali khumbelo yavho ya swikelela ṱhoḓea dzoṱhe , mulanga dzingu u ḓo vha ḓivhadza nga kha ḽiṅwalo hu sa athu fhela maḓuvha a 14 musi khumbelo yo ṱanganedzwa . 
Khothe dza fomaḽa , kha ḽiṅwe sia , dzi tevhela milayo i konḓaho nahone dzi sedzesa kha zwa ndifhedzo . 
Ri tshila na thaidzo khulwane dzine dza kwama vhathu na vhuimo havho  . 
Khwiniso nga vhuḓalo i tea u katela vhurumiwa havhuḓi ha vhalangi nga ha vhashumi , zwivhumbeo zwa tshanduko na u renga ha nga misi  . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkholodzhi ( Khentsa ) Arali vhone kana muraḓo wa muṱa wavho a wanala e na khentsa , ndi zwa ndeme u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkhoḽodzhi nga u ṱavhanya saizwi dzilafho ḽoṱhe ḽi tshi ṱoḓa thendelo u thoma na ndangulo ya nyimele . 
Ndi nga luambo hune u fhambana ha mvelele na matshilisano zwa sumbedzwa na u fhaṱwa , ndi nga luambo hune zwo fhaṱwaho zwa nga shandukiswa , zwa hudzwa na u lulamiswa . 
Vha fanelela u wana ṱhoḓea dza tshitshavha tshavho vha dzi livhise kha khantsela  . 
Kha ṅwaha u ne ha vha na khethoguṱe , hu na u ṋewa ha zwipitshi huvhili , tshithihi phanḓa ha khethoguṱe na tshiṅwe nga murahu ha khetho . 
Ndambedzo ntswa itea u wanala u vhuyisela ndilani  . 
Kha vha ntendele ndi tshi vala ndi livhuhe vhalambedzi vhashu vhe vha ita uri khuvhangano ino i konadzee  . 
U pfesesa na u shumisa luambo lwo teaho lwa masia a ngudo o fhambanaho ( luambo lu elanaho na Mathemathiki )  . 
U shumisa maipfi o ḓoweleaho , foniki , u sengulusa tshivhumbeo na zwi re ngomu na kupfesesele u ita uri zwi pfale . 
Komiti ya Wadi ya thusa nga u ya u ṱangana na vhadzhiamikovhe vho fhambanaho na u vha nyeṱulela thaidzo na tshivhangi tsha muṱangano wa vhadzhiamikovhe  . 
Zwa ralo hafhu  . 
Ri ṱoḓa ṱhanziela dzo sethifayiwaho dza mbingano arali vho malana nahone tshifani tsha muuna na mufumakadzi tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane . 
Zwine zwa ri takadza zwi kwama tshivhumbeo na mushumo u fhirisa vhuimo ha fhungo , zwi amba nḓila ine vhathu vha shumisa ngayoluambo lwa u tou amba na lwa u tou ṅwalwa ( tshibveledzwa ) nga nḓila i pfalaho . 
Nga murahu , hu ḓo vha na tskaka mbili nahone tshiṅwe tshifhinga tharu dza zwibveledzwa kana nyito nga sekele ya vhege mbili . 
Izwi zwi tshi sumbedza uri afho mut ( ani zwithu a zwi khou tshimbila zwavhud(i  . 
Arali vha kwameaho vha swikelela thendelano , Ramilayo wa zwa Miṱani u ḓo vha thusa uri vha talatadze puḽane dzavho sa vhabebi kana thendelano ya pfanelo na vhuḓifhinduleli havho ine iyo thendelano i ḓo ṅwaliswa kha Ofisi ya Ramilayo wa zwa Miṱani kana ya itwa ndaela ya khothe . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri u vhambedza tshileme tsha zwithu zwi sa fani hu tea u shumiswa tsha u ela tshenetsho tshithihi . 
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano . 
Muthu a shumisaho fhethu hun(we na hun(we hune ha khou itiwa mushumo ho ngo tea u bveledza kana u tendela uri hu bvisiwe munukho mun(we na mun(we u si wavhud(i  . 
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo . 
A lindela u vhalulwa vhathu vho no tendelana nao a kona u sainiwa  . 
Minetse ya Tshikimu  . 
Milayo miswa ya u iledza fola i fha vhana tsireledzo iṅwe hafhu . 
Dzhiela fhasi thodea khulwane ya thikhedzo i bvelaho phanda ya u tikedza madzangano a aluwaho . 
Ri ḓo thusa mimasipala ya u thoma ya150 u bveledza zwiṱirathedzhi zwayo zwa u lwisa tshanḓanguvhoni . 
Tshiimo tsha nṱha tsha vhuaḓa tshi thivhela vhukoni ha tshitshavha u langa zwavhuḓi hu si na u dzhia sia na vhuḓifhinduleli na vhukoni ha muvhuso ha nḓisedzo malugana na vhuḓifhinduleli hawo ha mveledziso  . 
Kha nzulele nnzhi , a hu tou vha na lushaka lwa tshiṱori tsho randelwaho . 
Hu pfala uri fhungo i(li ( la u dzheniswa ha Phophi ( lo takadza magota vhunga vho vha vha tshi mu takalela ngauri o vha e n(wana a re na mikhwa  . 
Muvhuso wapo ndi wone khiyi . 
Ndo amba nga ha heḽi fhungo nga vhuḓalo na tshitshavha tsha Makhoi-San musi ndi tshi ṱangana navho ngei Kapa ṅwaha wo fhelaho na uri ro tendelana u shumisana u khakhulula vhukhakhi ha kale . 
Ro dzhia ḽiga ḽa uri vhaofisiri vha accounting vhane vha balelwa u tevhedzela izwi , vha ḓo livhana na masiandoitwa . 
Khophi : U A FHINDULA NGA U ṰAVHANYA ! 
Mbekanyamushumo iyi ndi tshipiḓa tsha Maano a Vhuendi ha Tshitshavha o ṱanḓavhuwaho , ane ndivho yao ha vha u ṋetshedza tsireledzo yo ṱanganelaho na sisiṱeme yo fanelaho ya vhuendi Afrika Tshipembe . 
Musi Miraḓḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Ene tshawe ho vha hu u iswa mundendeni a hola gwama ḽa fhelela muhwetoni wa mme awe , vhathada vha kapa mapfura nga lebula ngeno muṋe wa masheleni o lavhelesa  . 
U engedzea ha thendelano dza mupo , ndambedzo na zwiimiswa zwi ṱoḓa pfananyo khulwane na zwiko zwo engedzwaho vhukuma  . 
Vhagudi vha ḓo pwashekanya nomboro ya bva zwipiḓa zwo fhambanaho . 
Vha tsitse mbadelo dza u kana , u paka na dza u maketa arali zwi tshi konadzea . 
Nga u tou ḓadzisa , ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma  . 
Hezwi zwi nga dzhena kha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽiga ḽa u sengulusa  . 
Izwi zwi itwa nga ndavheleso , nyambedzano , tsumbedzo dza phrakhithikhala , khoniferentsi dza mudededzi na vhana , u ṱangana hu si ha fomaḽa kiḽasini , nz . 
U tshimbidza mushumo zwi nga bveledzwa nga mushumisani o diimiselaho ( nga tshiimo tsha NGO , muthusi kana mihasho ya muvhuso )  . 
Mashango aya oṱhe a ḓo sedzwa nga kha maitele a thengiso are khagala na vhuṱaṱisani hu u itela u nanga mufarisani kana vhafarisani vho teaho kha u shumiwa ha mbekanyamushumo ya u fhaṱa nyukiḽia . 
Hafha hu dovha ha katelwa u ṱuṱuwedza na u bveledza zwikili zwa miraḓo ya tshiṱafu zwine zwa nga vha mutheo une wa vha ṱhoḓea ya tshino tshifhinga  . 
U fhindula nga nyito ndaela dzi sa konḓi dza mugudisi nga muthihi kana nga Vhavhili . 
Nga mulayo , vhe vha vhuya vha mala nahone mbingano ya fhela nga lufu kana ṱhalano , a vha tsha vha thanga ya murole  . 
MULAYO : Vha tea u kwamiwa malugana na maimo na khwaḽithi ya tshumelo dza nnyi na nnyi dzine vha dzi wana , nahone hune zwa konadzea , vha tea u tendelwa u nanga kha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa  . 
Milayo ya fumimbili ya vhashumi mbuno kana i si mbuno ? 
Pfunzo ya vhutsila na vhugudisi na mveledziso ya zwigwada ho livhiswaho khazwo zwi no nga sa vhafumakadzi , vhana , vhaswa na vhathu vho holefhalaho ndi zwone zwo sedzeswaho  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha zwa Redzhisiṱara ya Ndaka isa Sudzulusei ya Muvhuso wa Vhukati . 
Nkhumeleni u tama u vhulunga tshararu tsha tshelede iyo . 
Komiti dza Wadi dzi shumisana na vhathu vha ṱhoḓea dzo fhambanaho na ndavhelelo na masipala i re na zwiko zwo fhambanaho , khuḓano kanzhi i nga bvelela  . 
Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho , ane a vha muthu muṅwe na muṅwe o teaho , a nga tholiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli . 
Ri ḓo khunyeledza zwa u rwelwa ṱari ha ṱhale dza vhudavhidzani dza fhasi ha lwanzhe , nahone ri ḓo shumisana na maṅwe mashango a dzhango ḽashu  . 
Izwi kha zwi dzheniswe kha pulane ya ndangulo kana mulayotewa  . 
Ndambedzo iyi yo ṱanganedzwa , fhedzi , tshihulwanesa zwazwino ndi u thoma ha ngudo  . 
Ri ḓo ambedzana nga ha zwoṱhe uri ri swikelele mafhedziseloni a uri zwi bulwa hani  . 
Khabinethe yo tendela u vhumbiwa ha Khomithi ya Dziminisiṱa , ine mudzulatshidulo wayo ha ḓo vha Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo , u itela uri vha sedze kha tsheo dza nga ha nyimele dza tshumelo dzi ngaho : nzudzanyululo dza miholo dza ṅwaha nga ṅwaha , zwikalo zwa miholo , bonasi dza kushumele , mbadelo dza ṱhuṱhuwedzo na mbuelo dza phensheni . 
Kha ṱhoḓisiso dzoṱhe , hu na mbudziso dzine vhaṅwe vhafhinduli vho hana u dzi fhindula , kana dzine vho ṋea phindulo dzi songo fhelelaho  . 
Maitele a tshandukiso ya mbilo , naho zwo ralo , a nga kha ḓi dzhia tshifhinga  . 
Kha hetshi tshirendo , murendi u vhidzelela pulanete nga nthihi nga nthihi dzi tshi fhindula . 
Phasipoto ya muendelamashango i a ṱo ḓea musi vha tshi endela ḽi ṅwe shango kana musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe  . 
Arali ndivho ya u lingedza u fhelisa u nyalwa , u zwimiwa , na khakhathi dza u lwa na vho pomokwaho vhuloi , ndivho ya hone i vhonala i yavhuḓi nahone i tshi ṱanganedzea  . 
Tshifhinga tsha mbudziso tshi ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tsha u vhudzisa miraḓo ya Muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo , vho imela mahoro avho a poḽitiki kana vhakhethi . 
Hu ḓo thomiwa maga a u thivhela vhashumi vha muvhuso na vhaimeleli vha tshitshavha kha u ita bindu na muvhuso . 
Izwi zwi anzela u vha maitele a zwiṱepe zwivhili . 
U ṱaniwa ha ṱhanganyelo dzi re hone , ita girafu ya mvelelo  . 
Ri humbela muthu muṅwe na muṅwe u dzhenela kha matshimbidzele a u khwiṋisa u kovhiwa hafhu ha mavu u khakhulula zwe zwa itwa nga Mulayo wa 1913 . 
Hei mbalo i ḓo aluwa u ya kha 1500 musi tsimu dzi tshi vho thoma u bveledza tshoṱhe . 
Zwavhuḓivhuḓi , vha nga kha ḓi zwi humisela murahu , vha bveledza kuvhonele kwo ṱuṱuwedzeswaho nga zwa u fhedzisela hu si nga matheriaḽa wa u ranga  . 
Nyambedzano vhukati ha sekithara dza mihasho ya vhukati na ya mavundu khathihi na mimasipala zwi kati kha u lwisa u fhungudza tshinyalelo  . 
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho  . 
Khomishini i na thendelo ya u langula khetho dza lushaka , vundu na dza masipala na dzireferandamu  . 
Maga a tshumelo a a swikelela maitele a SMART ? 
Vha humbule nga ha uri vha muambi ḓe  . 
U ivhadza nila nnzhi dza dzisisieme dza zwa vhulimi-vhufuwi nga kha tshumisano dzone-dzone zwi nga ita uri huvhe na tshanduko khulwane kha izwi  . 
U kona u vhala fiḽimu kha vhuimo uvhu zwi thusa mugudi uri a ṱalele nga vhusedzi : muṱaleli u ṱutshela maitele a u ṱalela a tshi nga muthu a re na khofhe ; honeha a ṱalela nga u sedza muṱoḓo wa tshiṱori nahone hu na u pfesesa . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhathu vhaṱuku vhoṱhe u swikela mbekanyamushumo dzoṱhe dza pfunzo na dza thikhedzo dzine muvhuso wo dzi ḓisa u itela u khwinisa khonedzeo na u takulea kha u shela mulenzhe havho kha ikonomi . 
Ndiafhi o vha a tshi bva Biaba hune hu si vhe na mativha  . 
Muvhigo wo amba uri mutheo wa sisiteme ya vhulondo a u ho kana a u fulufhedzei uri u nga shumela vhathu vhanzhi zwavhuḓi . 
Khethekanyo i ita mbetshelo ya u vhudzisa lune lwa nga ita luvhili , lwa u thoma ndi u vhudzisa uri naa pfanelo yo pfukiwa , lwa vhuvhili ndi u vhudzisa uri u pfukwa ha pfanelo zwi a pfala naa  . 
Musi ri tshi fema mufhe wo tshikafhadzwaho , mivhili yashu a i koni u shuma zwavhuḓi . 
U shumisa khaḽenda u rekanya na u buletshedza vhulapfu ha tshifhinga nga maḓuvha kana nga dzivhege . 
U ṱalutshedza Foramu ya Vhaimeli vha IDP siani ḽa kutshimbidzele kwa CBP hu tshi dodombedzwa zwivhuya zwine miraḓo ya Foramu ya nga wana kha u shela mulenzhe ho ḓisendekaho nga wadi khathihi na mishumoitwa ine ya nga itwa henefho wadini ; na mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho  . 
Nga murahu ha musi zwigwada zwo no fhedza thasiki vha vhidziwe murahu kha puḽenari u pendela vha tshi khou sedza phindulo luṅwalo Iwa Mulangavunḓu lu sumbaho uri vhusimamilayo lu ṅwalo lwa vhamusanda kana afidaviti  . 
Mutsiko wa fhasi wa malofha u vhanga nga u sa tsha shuma ha muraḓo dza ndeme sa maluvhi , mbilu , tswio na miraḓo nga ṅwambo wa u sa wana muya mufhe wo linganaho  . 
Hetshi ndi tshipiḓa tsha u pembelela u dzhenelela ho itwaho nga vhaaluwa vhashu kha u bveledza zwitshavha na shango ḽashu . 
Ndi zwifhio zwiraru zwine zwa ita uri zwifanyiso zwi re afho fhasi zwi fhambane ? 
Mudededzi u tea u sumbedza vhagudi nḓila ya u sia tshikhala musi hu tshi ṅwaliwa u bva kha ḽeḓere u ya kha ḽiṅwe . 
Nṱhani ha izwi vha fanela u dovha vha kwama-vho u ṋetshedzwa ha tshumelo ntswa dzine dza vha mutheo kha vha si nadzo  . 
Kha vha kuvhanganye na u ṱoḓisisa mafhungo oṱhe a tshimbilelanaho zwavhuḓi  . 
Vha pfi nnyi ? 
U shela mulenzhe kha u ṋea mihumbulo ya u sika bugu ya mafhungo a kiḽasini . 
U ita khumbelo ya ḽaisentsi , vha tea u vha vha na mi ṅwaha ya 18 kana u fhira  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i ḓo fanela u ṱangana na zwiṅwe zwigwada u wana thendelano na thandululo ya phambano  . 
Vhuhulu ha ṱhuṱhuwedzo ya mikano iyi hu fhambana u bva kha nḓowetshumo iṅwe u ya kha iṅwe  . 
U shumisa idzi themendelo , u ḓo tea u khwaṱhisedza ndunzhendunzhe dzawo dza vhuḓifhinduleli , u khwinisa vhukoni hawo , na u ḓiimisela u dzhia tsheo dzi konḓaho na u shumisana na vhaṅwe kha tshitshavha malugana na u tandulula khaedu  . 
Muoditha-Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi kha vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha na dzangalelo kha u oditha , na kha maanḓalanga afhio na afhio o randelwaho nga mulayo  . 
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu  . 
Tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO  . 
Muṱangano muṅwe na muṅwe u tea u vha na ndivho dzi konadzeaho , dza ngoho nahone dzine dza pimea dza zwithu zwine vha ṱoḓa u zwi swikelela  . 
Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo  . 
Idzi thaidzo khathihi na vhasheli vha mulenzhe kana vhathu vha kwameaho u bva kha mvelele dzo fhambanaho , zwo sumbedza u bveledza pholisi ya IKS nga DST zwo dzhia tshifhinga tshilapfu u fhirisa tshe tsha vha tsho lavhelelwa  . 
Hu si ni ngauri ndi vhona i sa takadzi , tshiitisi ndi uri hoyu mutambo a thi u pfesesi . 
Thendelo iyo i ḓo vha tendela uri vha ree khovhe na u vha na FPE  . 
Hu tea u sedzuluswa mbumbo na u di vhonadza  . 
Dzine dza vha hone nga khumbelo : Rekhodo dzine dzi nga swikelelwa nga u tevhedzela maitele o sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 11 na tsha vhu 18 ; tswikelelo kha idzi rekhodo i nga hanelwa zwo ḓitika nga tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha tsha vhu 45 zwa Mulayo  . 
Vhubindudzi Thwii ha Nnḓa ( FDI ) vhu khwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe hu dzula hu fhethu hu takalelwaho ha vhubindudzi . 
Miraḓo i ṱuṱuwedzwa u shumisa nḓila dzoṱhe dzo itwaho nga kereke , u itela u ḓitsireledza kha masiandoitwa a vhuvhi , na maṅwe maanḓa a lwaho na vhutshilo  . 
Vhaitamushumo vha lavhelelwa u vhiga nga ha mvelaphanḓa zwi thungo nga ha nyito dzo tiwaho nga nṱha ha mivhigo yavho ya ṅwaha  . 
Khatselara vha fanela hafhu u ḓivha uri ndi a fhio maitele e a shuma kha dzinwe masipala ane a nga vha thusa-vho musi vha tshi shumisana ma masipala u bveledzisa Komiti dza Wadi dzavho  . 
Khabinethe i humbudza vhatheli uri ḓuvha ḽa u vala ndi Ḽavhuṱanu ḽa 24 Lara 2017 na u vha ṱuṱuwedza uri vha ṋetshedze mbuelo dzavho dza muthelo . 
Asesinnde ya vhadzheneli i ḓo ḓisendeka nga wekishopo nahone vhadzheneli a vha nga ḓo tea u ita asainimente  . 
Themendelo dzo itwaho kha iyi miṱangano dzi ḓo dzhielwa nṱha kha muṱangano wa KPCS une wa ḓo fariwa mafheloni a uno ṅwaha . 
A si thundu dzoṱhe dzine dza fanela u langulwa . 
U sima nyimbo  . 
Nḓila ine vhavhali vha vhea zwine zwa ambwa u bva kha mafhungo , nḓila ine vha ḓisa ngayo tshenzhemo na ndeme kha ḽiṅwalwa  . 
Masindi u fhira vhana vhoṱhe vha kiḽasi yawe kha u vhala na mbalo . 
Miṅwe mihasho yo thoma zwine ya ṱoḓa u ita , sa tsumbo Re Ya Patala ( Ri a badela ) pulane ya Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha  . 
Ngeletshedzo na thikhedzo ya ndondolo ya mutakalo nga thimu ya thikhedzo ya muthu nga muthu ya GEMS na vhaongi vho gudelaho u itela u vha thusa u langa mutakalo wavho kana vhulwadze havho vhu sa fholi . 
Tshigwada itshi tshi angaredza khophorethivi ya u maketa zwiliṅwa zwa vhulimi na ya u vhambadza  . 
Hezwi zwi amba uri vha tea u sedza kha muthu , vha vhudzisa mbudziso u itela u bvela khagala na u ṋea dzangalelo ḽoṱhe mushumisani navho  . 
Izwi zwi ḓo vha vhulungela tshelede . 
Naho zwo ralo o vha a sa vhoni na uri i fhelela ngafhi . 
Naho Muvhuso u tshi ṱhonifha pfanelo dza vhathu dza u gwalaba , uku kugwalabele a si kwavhuḓi nahone zwi khombo kha mutakalo wa tshitshavha na kha vhone vhaṋe vhagwalabi . 
M ukovhe o lapfa nga zwanḓa zwa 5 fhedzi ngauri ndi mupfufhisa . 
Khabinethe i tikedza tshoṱhe pfanelo dza u guda dzine dzo katelwa ngomu ha Thendelanomviswa ya Mbofholowo na Ndayotewa , na u vhewa phanḓa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ( IDP ) i topola ndivho kana zwipikwa zwa masipala khathihi na u bula thandela dzine dza shumiwa dzi kha pulane iyi  . 
A hu ṱoḓei vhuṱanzi ha mbadelo u bva kha vhathu vho tendelwaho u sa badela , fhedzi mbuno dza u sa badela dzi tea u sumbedzwa zwavhuḓi kha fomo  . 
Arali asima yavho ya sa langwa zwavhuḓi , kana arali vho vhuya vha valelwa nga vhanga ḽa asima , kha vha ambe nga ha pulane ya nyito na dokotela wavho . 
Vha dovha vha ṱo ḓa thendelo ya u ṱun ḓa uri muhaelo u dzhene shangoni , nahone thendelo iyo i bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha  . 
I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala  . 
Miṱa ine ya tshila nga mundende . 
U sa dzhia sia zwi amba uri a ri kha sia ḽa SARS kana ḽa vhatheli . 
Arali vha wana uri vha khou wana ndambedzo zwi songo tea , kha vha ḓivhadze ofisi ya Social Security ya tsini  . 
Tsumbo : Arali mushumi o hwedzwa vhudifhinduleli ha u tanganedza mbilaelo dza vhanwe vhashumi ngae ane a mu pfela vhutungu , a so ngo swika hune a dzumba vhunwe vhutanzi kha vhahulwane vha muvhuso u itela u ri zwo hwelelwaho zwi vhonale zwi tshi nga a zwi tou dina ngauralo  . 
Muofisiri a faraho u tea u vha na vhuḓifhinduleli uvhu , nahone u tea , saizwi zwa zwino nyimele yo tou ralo , u vha na vhuṅwe vhuḓifhinduleli hafhu ha u ḓivhadza hafhu vha tshumelo ya ndingedzo  . 
Ndaela ya mmbi kana khomishini ya mmbi yo vha yo ṋekedzwa mushumo wa u dodombedza kuvhonele uku kwa ḽifhasi  . 
U shumisa mutalombalo u itela u vha thusa u rekanya zwi ḓo ṋea vhagudi nḓila ya u rekhoda kuhumbulele kwavho na u ku londa . 
U shumisa mabambiri a so ngo ṅwalelwaho kana dzhotasi ( bugu dza mvetomveto ) dza A4 dza u rikhodela dzi so ngo talwaho . 
Arali ha tiwa vhathu vha fhiraho muthihi kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , hu farwa voutu ya tshiphiri . 
Madzina a referi MBILI dzo teaho dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe tshi ṋewa lwa minwaha ya 10  . 
U dubekanya zwivhumbeo kha mutalo . 
U vhulawa ha mufu zwo ṱuṱuwedzwa nga u mu pomoka vhuloi  . 
Eletshedza vhone kha u shumisa dziṅwe dzheneriki na u wana thendelo ya u vha ṋetshedza dzheneriki idzo . 
Ndo ṱanganedza maṅwalwa a ndeme nga maḓuvha a musi Mulaedza wa Lushaka o no vha tsini . 
Mvula ya thoma u na hu na phepho . 
Muhanga wa themo ya vhukati ha ṅwaha u vhulunga zwi vhuedzaho zwa matshilisano vhuponi ha ikonomi ine ya khou lepalepa  . 
Ndi mini tsho itaho uri vha bvele phanḓa ? 
Nga u ḓisa phurogiremu dzine dza shuma na ndondolo ya vhana , u swikelea ha ndondolo ya mutakalo , u wana maḓi na muḓagasi na zwiendedzi zwa nnyi na nnyi zwo teaho , muhwalo wa u ṱhogomela muṱa na mahaya u nga rulea  . 
Fomo ya khumbelo na fhethu hune khasho ya ḓo swikela hone zwi vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso ine ya bviswa musi hut shi bviswa ITA  . 
Khethululano yo vha i tshipiḓa tshihulwane tsha vhupo ha mushumoni he muvhuso wa vhona zwo tea u shumisa reithi dza muthelo kha vhanna na vhafumakadzi - vhafumakadzi vho maliwaho vha imelaho sekithara dzi badeliswaho muthelo wa nṱhesa kha kutshimbidzele kwa muthelo nga muvhuso kwe kwa vha ku hone  . 
Naho ho vha na mvelaphanḓa ya ndeme , hu kha ḓi vha na u salela murahu kha themamveledziso ya tshikolo  . 
Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo ( DPSA ) vho dzudzanya sethe ya u thoma ya vhulanguli vhune ho gazethiwa u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi nga ḽa 15 Fulwana 2016  . 
Mudzulatshidulo , musi wa dibeithi iyi ya mugaganyagwama ndi tama u ramba miraḓo i ṱhonifheaho u dzhiela nṱha pulane ya tshiṱirathedzhi ya muhasho  . 
Davhi inwe na inwe a bannga i tea u andadza luswayo lwo tendelwaho lwa khamphani nga ngomu na nga nnda  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti . 
Hu ḓo engedzwa mvelaphanḓa kha saithi ya tshiṱitshi tsha muḓagasi tsha Medupi . 
Khuwelelo nga vharangaphanḓa vha kereke dza lushaka na vhaṅwe vharangaphanḓa kha zwa lutendo ya u ḓisa thandululo kha khaedu dza pfunzo ya nṱha dzo ṱanganedzwa  . 
Miraḓo ya Khoro ya Masipala vha na pfanelo ya u dzhenela kha matshimbidzele ayo na a komiti dzayo nga nḓila ine- a zwa tendela mahoro oṱhe na madzangalelo o sumbedzwaho kha Khoro u vha o imelelwa zwavhuḓi ; b ya yelana na demokirasi ; na c ya nga langulwa nga mulayo wa lushaka  . 
Nyaluso ya vha vhuelwaho na u ḓadzisa ndeme ya lupfumo lwa mineraḽa . 
Musi nyimele ya ikonomi yo rali ndo sumbedzisa mathomoni , zwi tou vha khagala uri ari nga koni u swikelela tshipikwa tsha nyaluwo yashu nga tshifhinga tshe ra lavhelela  . 
Ri ḓo khwaṱhisedza tshumelo ya thikedzo i ṱoḓeaho kha ndondolo ya ngalafho yavhuḓi dzi khou engedzwa  . 
Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela mushumo wa u amba ho lugiselwaho hu si ho fhasi ha muthihi , mushumo muthihi wa u thetshelesa na muthihi wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho . 
Khabinethe i khou ima na u tholwa hafhu ha Miraḓo sa Vhalangi ngeno vha sa shumi kha tshiimiswa tsha bodo ya Lushaka ya Afurika Tshipembe kha Sisiṱeme ya u Tendelwa zwi Mulayoni , vhane vha khou fhedza u shuma ofisini iyi nga dzi 30 Ḽara 2013 , uri vha dovhe vha shume lwa vhuvhili u bva nga dzi 1 Nyendavhusiku u swika dzi 30 Ḽara 2018 . 
Vhulondoli ha hayani vhune ha do ita zwauri hu vhe na u wana u londoliwa ha vhathu vhane vha si kone u diitela tshithu vhane vha tshila mahayani  . 
Hu na mveledziso dzine dza vha hone kha zwa mutakalo na zwa pfunzo zwine zwa nga vha na ndeme kha vhubveledzi kha matshilisano arali dzo lingedzwa kha vhunzhi ha tshitshavha uri na vhone vhane vha dzhenise mulenzhe kha vhubveledzi  . 
I sumbedzisa vhuimo vhuraru ha muvhuso kha shango - lushaka , vundu na wapo  . 
U fhaṱwa ha ḽaini ntswa dza zwiporo ho thomiwa ngei Mpumalanga , u fhungudza mutsiko ure dzibadani . 
Zwenezwo zwi ita uri u ṱanganedzwa ha mugaganyagwama a vhe mafhungo a ndeme kha u bula uri ndi lini hune kutshimbidzele kwa IDP na CBP kwa nga thoma  . 
Naho zwo ralo , vhatholiwa vha muvhuso vha lavhelelwa u shumela Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho vho d(iimisela , nga vhukoni hot ( he na nga nd(ila ya u fulufhedzea kha u tevhedza pho(lisi  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe i na vhuimo na maanda a u tandulula thodea dza vhaaluwa na u thoma nyito dzo teaho  . 
Pfanelo kanzhisa dzi sima tshipiḓa tsha tshipentshela tsha Ndayotewa , tshi vhidzwaho upfi Mulayotibe wa Pfanelo . 
Matshudeni a nga dzula nga nnḓa ha khamphasi , fhedzi a tea u itea nzudzanyo dzao dza u ita izwo  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekinoḽodzhi u khou tikedza mbekanyamaitele dza shango dza fulufulu nga kha ṱhoḓisiso na mveledziso ya thekinoḽodzhi dzine dzi nga vhambadzwa kana u phaḓaladzwa , u engedza vhutsireledzi ha fulufulu na tshwikelelo nga maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Thundu dzoṱhe vha ḓo dzi wana nga hafu ya mutengo vho u ḓowelaho  . 
U thoṅwa ha masipala ngei Malamulele zwi fanela u vha fhasi ha mulayo sa zwe zwa randwa nga Bodo ya Mikano . 
Nahone haya maimo a fanela u ṱaluswa nga nḓila yo teaho a dovha a pfesesea zwavhuḓi  . 
Dzina ḽa bugu ine na i funesa ndi ḽifhio ? 
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh nga ṅwedzi nga muḓi kha maitele a nḓisedzo ya muḓagasi a kuṋedzele kwa fufulu nga grid  . 
Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo  . 
Ndi ngoho , muvhuso u nga ḓikukumusa uri ro shandukisa tshivhumbeo tsha Tshumelo ya Muvhuso , zwine tshitshavha tshashu tsha ṱoḓa  . 
Hezwi ndi ngauri hu na tshifhinga tshinzhi kha Komiti uri dzi sedzese kha zwidodombedzwa  . 
VHAFUMAKADZI VHO IMELWA HANI KHA PHALAMENNDE ? 
Ndi na nḓala fhedzi a hu tshee na zwiḽiwa zwinzhi . 
Nga fhasi ha nyimele dzifhio dzine ri nga ṱanganedza mvelelo dza mimodele ya makhanikhi miṅwe ? 
Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka , ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha  . 
Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu . 
Maiti , maṱaluli na madzina - ndovhololo yo ṱanganelana u vhala na u ṅwala . 
Ngauralo , u thetshelesa hu shuma sa tshivhoni tshine ngatsho vhathu vha nga kona u vhona vhudifari havho na vhudipfi nga ndila yo fhelelaho  . 
Mugaganyagwama wa masipala u sumbedza ṱhoḓea dza tshitshavha sa zwe dza sumbedzwa kha IDP  . 
Vhudzulo zwi amba fhethu zwaho ha u dzula  . 
Naho zwo ralo , thandela a dzi anzeli u bvelela arali hu si na vhashumisani na masheleni o katelwaho  . 
Musi ri tshi sedza kha sekithara dza phuraivethe nga maanḓa kha u ri thusa u sikavhunzhi ha mishumo , zwa vhukuma muvhuso u ḓo ita mushumo wawo  . 
U ya nga mawanwa , Vho Adv Mushwana vho ṅwalela Muhulwane wa Khorotshitumbe ya SASSA , vha tshi khou themendela uri gavhelo ḽa mundende ḽa Vho Mphephu ḽi vhuyedzedzwe na uri tshelede ya miṅwaha miraru ine vha khou kolodiwa yone i badelwe na nzwalelo dzayo  . 
Kha luṅwe lurumbu , mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo , vhushumela vhapo , pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa  . 
Lavhelesani tshirendo itsho na nyolo i re afho fhasi . 
Tshikhala tsha tsivhudzo ya mbadelo kha mbuyelo ya IRP 6 i vho wanala kha siaṱari ḽa thungo . 
Naho zwiimiswa izwi zwoṱhe zwa phuraivethe zwi tshi bvelaphanḓa na u ṋekedza ndondolo ya ḓuvha na ḓuvha kha vhana zwa zwino zwi kha ndango ya muvhuso  . 
Vha nga fhedza tshifhinga tshinzhi na nungo vha tshi khou edzisa u tandulala u sasaladzwa uho  . 
U ḓisa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhuvha na kumelele kana vhuḓi  . 
Theshano : Afha ndi hune muambi a resha vhathu vha re hone u ya nga u sielisana . 
Ro dzhia tsheo , nga fhasi ha kushumele kwa Zwi sa Fani na Zwa nga Misi , u ta call centre ine vhabindudzi na muvhuso vha nga sedza mvelaphanḓa ya kushumele kwa muvhuso . 
Ho vha na vhut ( ambo Univesithi ya Vend(a u bva nga ( la fumbili ( la Khubvumedzi 2002 u swika nga ( la fumbili ina  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga ta ḽone ḽine tshifhinga na madzulo aḽo maṅwe khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela . 
Maanḓa a Muhasho wa zwa Muno ndi a u khwaṱhisa tsireledzo , redzhisiṱara ya vhuronwane ya vhufaedzi na maimo a vhoṱhe ngomu ha mikano ya shango ḽashu , zwine zwa vha zwa ndeme kha u konisa miṅwe mishumo yoṱhe ya muvhuso . 
Dziṅwe ndaka Zwiṅwe zwibviswa zwa khephithala zwi nga si vhe kha masipala yoṱhe  . 
Vhatshimbidzi vha tea u tshimbidza kutshimbidzele kwa CBP wadini iṅwe na iṅwe  . 
A vho ngo diimisela u fha mavu afho na tshifhinga tshavho kha CBNRM nga nnda ha musi zwi tshi tou vha khagala , zwauri vha do vhuelwa . 
U vhea tshifhinga - musi vha tshi fara muṱangano kana wekishopho vha fanela u dzhiela nzhele tshifhinga  . 
Arali mbilaelo yo netshedzwa malugana na izwi , munetshedzi u fanela u divhadza khasitama nga ha mutangano , tshifhinga na fhethu hune ha do lingedzwa u thasulula iyi phambano  . 
Ndi lushaka lwa khentsa ine ya fara vhanna , fhedzi I fara vha si gathi  . 
Kha vha dovhe vha fhe tsumbo dzo wanalaho kha tshiimo tsha tshikoloni nga nḓila iṅwe na iṅwe ya ndaulo  . 
Ho no itwa mushumo munzhi kha ṅwaha wo fhiraho kha u shumana na Pulane ya Nḓila dza Ṱahe na mbekanyamushumo dzashu dzoṱhe  . 
Zwino arali ndi muholefhali ? 
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998  . 
Zwo sedzwaho zwi re kha manifesiṱo wa dzikhetho a zwi tou pfulufhedziso fhedzi dzo livhiswaho kha u kunga dzivouthu , dza fhedza nga u vhetshelwa thungo nga murahu ha dzikhetho  . 
U thoma maga a u thusa vhatholi u langa ndaulo ya ḽivi na mbadelo phanḓa na khwaṱhisedzo khulwane  . 
Mbekanyamaitele i ṋetshedza mupo u na khonadzeo ya ṋetshedzo dza Tshumelo ya Mveledziso ya Buḓo nga kha mbekanyamaitele , ndendedzo , phurotokholo , maitele , zwiimiswa , vhuḓifhinduleli ho kovhiwaho na u shumisana . 
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ( hu tshi katelwa tshelede ine muthu a vha nayo ) ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa . 
Vhafumakadzi na vhanna vho shela mulenzhe hani kha u tshea mafhungo malugana na phurogiremu ? 
Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho eletshedza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) u badela tsevhi , ye ya thusa mapholisa na Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka ( NPA ) u thasulula mulandu wa vhuvhava , mbadelo ye vha fhulufhedzisa ya R75 , 000  . 
Ro kuvhangana u takala na avha vhe vha zwi kona u ṱhaphudza pfunzo dzavho  . 
Murangaphanḓa o vha e ṱhoho ya muvhuso wa sialala nga fhasi hawe huna zwipiḽa zwivhili zwa ndaulo : gota na vhakoma . 
Mivhigo ya zwikolo i sumbedza zwi khagala uri musi zwikolo zwone zwiṋe zwi tshi imaime na u swikelela kha zwitshavha , zwi a kona u sika netiweke dza thikhedzo dzi pfadzaho  . 
Bulani uri khalaṅwaha idzi nṋa dzi fhambana nga mini . 
Zwipiḓa zwa muvhili Thetshelesani ni sumbe tshipiḓa tsho teaho tsha muvhili . 
Ngoma iyi i khou dzhiwa i ya u fhedzisela ngauri khomba dzi no dzhena dombani dzi vha dzo no vhina lune u bva dombani dzi nga mbo d(i ya vhuhadzi  . 
U amba nga ha khaedu idzi dza ikonomi , maitele a u isa zwithu zwiswa a fanela u bveledzwa uri vhathu vha dzhenelele kha mamaga nga fhasi ha maimo anea ane ra vha khao zwino  . 
Vhatholiwa vha tea u lingedza nga nungo dzot ( he u vhona uri mishumo yavho i khunyeledzwa nga tshifhinga kana d(uvha ( lo tiwaho  . 
Nga ḓuvha ḽitevhelaho , muhumbulelwa na muṅwe mutshudeni vho lwa ngauri muṅwe mutshudeni o pfa uri dzina ḽawe a ḽo ngo vhewa zwone kha mutevhe  . 
Vha humbelwa u amba nga ha masiandaitwa ane vha humbula uri a nga vha a tshi khou vhangiwa nga mishonga na dokotela wavho  . 
Abithiresheni i nga vha nga u tou funa kana ya vha ya khombekhombe  . 
Maipfi a luvhondoni a tea u itwa u itela u humbudza mudededzi na vhagudi ḓivhaipfi yo funzwaho nga nyambo tharu dzo fhambanaho . 
DFO u ḓo dzhia minwe yavho o fhelelaho u itela khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni . 
Kha Samithi ya Meḽeniamu ya Khubvumedzi 2000 , miraḓo yoṱhe ya mashango a United Nations yo khwaṱhisedza u ḓikumedzela hayo kha mveledziso ya tshifhinga tshilapfu na u fhedza vhushayi nga u ṱanganedza Mulevho wa Meḽeniamu  . 
Kha vha vhone uri vho fhiwa maanḓa a u ita nga u ralo nahone vha bule tshiimo tshavho kha dzangano . 
Swigiri ya fhasi malofhani i nga wanala kha vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri musi vha tshi nwa dzilafho vha songo ḽa . 
Zwenezwo , zwi ḓo vha zwo lingana uri ri tou bula uri vhulanguli vhu katela zwipiḓa zwihulwane zwiṋa zwine zwa shuma na kha kharikhuḽamu  . 
Mutumbu U tevhela mathomo , wone wo vhumbwa nga dziphara  . 
Manngi muswa u katela , lwa u tou thoma , mutengo wa vhuendi nga thekisi , ngeno hu na uri resituwaranthi na hodela , na sekhithara ya tshumelo dza vhudzulo zwi ḓo vhonala sa khethekanyo dzo fhambanaho u itela khuvhangano dza mutengo  . 
Mbuno ya u thoma ya lushaka luṅwe na luṅwe lwa khuḓano ndi u wana uri khuḓano ndi mini  . 
Vho-Maria vho vhidzwa nga mutshinyalo vha aravha , vha vhidzwa nga ludzula vha fhumula  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shuma u vhona uri mbekanyamaitele dzi khou tevhedzelwa nga kha nyito . 
Zwi tea u angaredziwa kha u ita zwauri vha kone u wana mafhungo na vhutsila zwine zwa do alusa vhudi kha vhutshilo havho  . 
Ndivho nthihi ine ya ita uri vhathu vha vhe tshithu tshithihi ndi ya uri vha kone u vhulunga masheleni , u fhaṱa dzinnḓu , kana u vhumba bindu ḽa tshumisano ine ya ita uri hu vhe na mushumo kha miraḓo ya khophorethivi . 
Khophi ya thendelano ya u thoma , ḽi ṅwalo ḽa deeds of servitude , khadzimo , nz  . 
U hoya ndi vhuḓifari ha u ita u nga ri muthu u khou hudza muṅwe ngeno a tshi khou mu tsitsela fhasi , ndi vhuḓifari na vhushaka ho ḓisendekaho kha uri murangaphanḓa kana muṱuṱuwedzi u dzulela u ita na u ḓivha zwithu zwoṱhe u fhira vha re fhasi hawe  . 
Ndeme yavho ya u asesa na u pfesesa maimo a kutshilele kwa miṱani zwo rerwa nga hazwo  . 
U pfukwa ha pfanelo dza vhuthu : Khanelo ya pfanelo dzi fanaho na u ṱhonifhiwa , vhuḓipfi , mbofholowo ya muhumbulo , zwine muthu a tenda zwone , vhupfiwa , zwine muthu a amba , vhuḓiambeli , na hune vhalala vha tama u vha hone . 
U tenda kha ṅanga dza sialala a zwi vhofhi uri muthu a vhe a luṅwe lushaka lwo imaho nga uri  . 
Vhashumeli vha Muvhuso vha fhiraho 660 000 vha fulufhela GEMS u vha thusa kha u vha tikedza kha u swikelela ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo  . 
U fana na zwidzidzivhadzi , thenda i fanela u iledzwa kha vhaṋetshedzi vho wanaho thendelo u thoma u khwaṱhisedza khwaḽithi  . 
U itela u ṅwala zwavhuḓi , vhagudi vha tea u vha na nḓivho ya tshaka dza zwibveledzwa dzo fhambanaho , ḓivhaipfi yo ṱanḓavhuwaho u itela u kona u laula girama zwavhuḓi mupeleṱo na ndongazwiga , na u pfesesa zwine kuṅwalele kwavho kwa bveledzai . 
Nga murahu ha maḓuvha a si mangana , vha vha vho no ḽa zwiḽai zwa 12 zwa vhurotho . 
Dzhenisani madzina a zwipuka zwi tevhelaho vhuimoni ha kholomo . 
Iyi nyiledzo i katela nyimele dza u sumba vhaloi , kana u zwima vhaloi , hune vhathu vha pomokwa uri vha khou vhaisa vhaṅwe nga u vha lowa . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho , tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe . 
Uri vha tendelwe u ṱunḓa khovhe , sa khovhe ya marine dza vhuḓimvumvusi , vha fanela u ita khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe . 
Mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu yo thusa kha ndambedzo ntswa dza zwa dzinnḓu dzi swikaho tsini na 300 000 dzo ṋekedzwaho miṅwahani mivhili yo fhiraho . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu kone u dzhielwa nzhele na bveledza phanḓa Phurogireme ya Khwiniso ya Nḓisedzo ya Tshumelo ine ya fanela u ṱumekanywa na zwipikwa zwa u khwinifhadzo zwa muhasho zwo ḓitikaho nga zwiṱirathedzhi zwa pulane i re henefho ngomu kha muhasho  . 
Mafhungo a Goliada ri a vhala ngafhi ? 
Nyimbo dza mushumo dzi imbiwa nga zwifhinga zwa tshilimo , tshifhefho na mavhuya haya  . 
HIV na AIDS u ḓivhiwaho nga ḽa HVTN 702  . 
He zwa tea , tsumbo dza maitele avhuḓi kana thandela dzi ḓowelaho dzo katelwa  . 
Muvhuso wa dimokirasi wo thoma zwiimiswa zwi ngaho Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ( NYDA ) , ḽo ṋewaho maanḓa nga mulayo uri ḽi shume na mafhungo a vhaswa , u bva kha phoḽisi u ya kha mveledziso  . 
A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho . 
Tshiṅwe hafhu na uri vhubindudzi kha idzi tshumelo a ho ngo khwaṱha nahone ndi ha tshifhinga tshilapfu nga maanḓa  . 
Milayotibe yo swikiswaho nga dzi MP nga dzoṱhe i vhidzwa upfi Milayotibe ya Miraḓozwawo . 
Khabinethe i kwengweledza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha thivhele u kavhiwa huswa ngauri vha ita ndingo naho hu luthihi nga ṅwaha , u ḓiḓowedza vhudzekani ho tsireledzeaho na uri vhanna na vhatukana vha humbule nga ha u dzhiela nṱha fhungo ḽa u fumbisiwa nga dokotela . 
Musi tsumbo dza gireidi na thero dzo dzudzanyiwa nga mutavha wo katelaho zwidodombedzwa zwoṱhe , mudededzi ha tei u ṋea vhagudi mutavha woṱhe wa mbudziso uri vha fhindule nga tshifhinga tshithihi . 
Yashu khushumusi i ḓo ḓa luvhili kha ṅwaha . 
Mulangadzulo nga vhuimo hawe u a dzula kha komiti dzoṱhe dza khoro , a si na pfanelo dza u vouta  . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa . 
Musudzuluwo wa vhupfumedzanyi u khou aluwa kerekeni yashu kha ḽeveḽe ya fhasi  . 
Nyaluwo ya lupfumo lwa zwa vhulimi na kha mashango ane a vha a mahayani  . 
Miraḓo i Ṱhonifheaho , u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho . 
Phungo yawe na ene yo d(o swika kule he ya swika na kha khosi ya Vhangona ye ya vha i Mbilwi  . 
Hezwi zwi ḓo khwinisa tsireledzo ya vhutshilo na ndaka lwanzheni , na u tsireledza tshikafhadzo ya vhupo ha lwanzheni , nga nḓowetshumo ya vhurei . 
U mona na ḽifhasi ḽoṱhe , mashango o no limuwa ngoho iyi yo iteaho , ine arali ya sa ṱhogomelwa , i nga vha na masiandaitwa a si avhuḓi na luthihi kha mirafho ya zwino na ya tshifhinga tshi ḓaho  . 
Muhasho wa Vhulimi u fara mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vhulimi , miroho na mitshelo  . 
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea  . 
Themendelo dzi sedza kha u khwinisa u thomiwa ha u fhungudza mashumele a si avhuḓi a u dzhia tsheo , u thomiwa ( u badelwa ha muholo ) na u ṋetshedza vhupfumbudzi , khathihi na pfananyo . 
Phimo ya u kavhiwa nga HIV zwo tsela fhasi sa mpfu dza TB . 
Zwivhumbeo zwa vunu zwi tsinisa na u nekedza zwipotso na u imvumvusa u fhirisa zwiwe zwigwada zwa lushaka  . 
Ndunguluwo ya tshumelo i sumbedzisa ḽiga ḽa ndeme kha u dzhenelela tshoṱhe ha SADC na u shela mulenzhe kha u thomiwa ha maraga wa dzingu une wa ḓo tikedza u thoma na u bvelela ha feme dza dzingu u itela u ḓisa tshumelo kha maraga muhulwane wa dzingu . 
U fanyisa mubvumo na ḽeḓere na ipfi na u pfesesa uri mafhungo a na mubvumo muthihi kana minzhi . 
Hedzi mvelelo dzo ṅwalelwa u ombedzela tshaka dza nḓivho dzo teaho na vhukoni ha vhutsila uri dzi pfale na u swikelelwa  . 
Khomishini yo sedzesa kha ṱhoḓea ya dziphurofeshenala dza mutakalo kha mashango a mbuelo ya fhasi na ya vhukati . 
Fhedzi ri dovha ra ṱoḓa Afrika Tshipembe ḽine ra ḓo tatamudza vhukoni hashu hoṱhe musi ri tshi swikelela mvelaphanḓa khulwane vhukuma  . 
Hezwi zwi katela zwa lwanzhenina zwi tshilaho maḓini ( ha u kudzela khovhe na mabulasi a khovhe ) na vhabveledzi , vha dzi dzudzanyaho na u dzi panga kha zwitini kathihi na avho vhane vha dzi omisaho . 
Fhedzi zwiṅwe zwikolo zwinzhi zwi takalela u isa phanḓa na u shumisa mabambiri a si na mitalo kha miṅwe mishumo ya u ṅwala kha Gireidi ya 2 . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Nga fhasi ha nyimele iyi , zwikolo zwo fhedzisela zwi khou livhisa tshifhinga tshazwo na nungo kha u swikelela mvelelo dza mulingo  . 
Arali ṅwana a tshi dzhena tshikolo , ṱhanziela ya tshi khou tshila nga fhasi ha tsiku i shushaho  . 
Mveledziso ya maitele kana nḓila dza HS , ṱhoḓisiso na u ṱola mbekanyamushumo dza mvelelo dza madzulo a vhathu o khwiniswaho  . 
Foramu i tea u imela vhoṱhe na u khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha kha Pulane yo Ṱanganelanaho ya Mveledziso ( IDP )  . 
Tshenzhemo ya u shumisa na khwinifhadzo miṅwahani yo fhiraho ya mahumi maṋa yo vhea ulu lwa feme ya muḓagasi uri i vhe tshiko tsha u ḓisa muḓagasi tshiswa hu si kale  . 
Ndi kona u ṅwala tshirendo tsha tshivhumbeo . 
Ro sumbedza zwithu zwine zwa vha na ndeme zwine zwa shuma fhedzi sa zwiḓivhadzi  . 
Tshivhalo itshi tsho ṱusiwa nga nyengedzeo ya tshivhalo tsha vha ṱoḓaho mushumo vha 433 000  . 
Muvhuso wapo u kwama vhathu vhoṱhe - Khabinete i ita khuwelelo kha vhashumisani vha tshitshavha na vha phuraivethe , tshitshavha zwatsho na tshitshavha tsha mabindu nga vhuphara uri vha tikedze mbekanyamushumo dzo sedzaho kha u tikedza mimasipala  . 
Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone . 
Musi hu na vhupimathengo ho khwaṱhaho ha nyito idzi , zwiko zwi avhelwaho kha mbekanyamushumo idzi zwi nga engedzwa  . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama tshatidungo . 
Mafheloni a themo vhagudi vha tea u kona u thoma u pfesesa uri u andisa u nga itwa nga u tevhekanya . 
U vhea zwipotso phana kha mushumo wa u tandulula mafhungo a ndeme a lushaka  . 
U ya nga vhusimamilayo mafhungo malugana na zwenezwo a do ri thusa kha u khwinisa maimo a zwishumiswa na tshumelo dza mutakalo wa vhutshetshe  . 
U vusuluswa na u engedzwa ha Mulayo wa Tshikhala na Nyaluwo ya Afrika ( AGOA ) zwi ḓisa puḽatifomo kha u engedza nḓowetshumo na u ṱanganelana ha dzingu . 
Sa tshiga tsha u thoma ndi zwa ndeme uri hu shumiwe na zwa vhukoni ha u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango u itela uri hu vhonwe uri hu na vhudziki na u vha na ngoho nga ha mimaraga ya vhuponi ha mahayani  . 
Vho vha tshipiḓa tsha tshigwada tsha matshudeni a tsedzuluso u bva kha Yunivesithi ya Kapa Vhukovhela vha gudelaho isotope selenium-70 u itela u pfesesa khwine nḓila ine tshivhumbeo tsha nuclei yayo ya yelana ya levele dza fulufulu ḽayo . 
Nga nnḓa ha musi ho vha na thendelano , nḓivhadzo dza muṱangano muṅwe na muṅwe , i fanela u vha na zwidodombedzwa zwa fhethu , ḓuvha , tshifhinga , adzhenda na maṅwe mafhungo a khwaṱhisedzaho kana maṅwalwa , zwi fanela u rumelwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe wa Phanele na muthu muṅwe na muṅwe o fanelaho kana a re na pfanelo dza u dzhenela muṱangano , hu tshe na maḓuvha mavhili hu saathu u swika ḓuvha ḽo vhewaho ḽa muṱangano  . 
Thuso i bvaho nnda i nekedzwa kha u tshimbidza dzithandela dzapo . 
A huna na kha nyimele na nthihi hune GEMS , vhalanguli vhayo , vhaofisiri na vhashumi vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha muthu na muthihi ha tshinyalelo yo livhaho , i songo livha , yo khetheaho na ya masiandaitwa , hu tshi katelwa , naho hu si zwone fhedzi , ndozwo ya vhubindudzi , u thithiswa ha kutshimbidzele kwa vhubindudzi u bva kha u ḓisendeka ho livhaho na hu songo livha kha mafhungo maṅwe na maṅwe o bviswaho kha webusaithi iyi  . 
Kha vha ḓadze fomo CK2A arali huna tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya bindu  . 
U ṋewa ha ḽaisentsi dza mmbwa  . 
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wo tiwaho wa u linga . 
Kha vha vhudzise zwine vha khou vhona nga ha nomboro . 
Dziṅwe khethekanyo dza Gaidi iyi dzi bula ṱhoḓea dzine vhomasipala vha tea u kona u dzi shumisa nga nḓila i no fusha  . 
Bindu nyanḓano ndi tshiimiswa tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsha vhathu vho ṱanganelaho nga u tou funa u itela u swikelela zwine vha ṱoḓa na zwipikwa zwavho zwine zwa fana siani ḽa ikonomi , matshilisano na mvelele vha tshi shumisa bindu ḽau tou ṱanganela ḽi lwangwaho hu tshi shumiswa thendelano nahone ḽi tshi tshimbidzwa nga milayo ya bindunyanḓano  . 
Vhushaka ha ṱhanganelo tserekano vhukati ha ikonomi , poḽotiki na masia a vhutsireledzi vhu ḓo langa mveledzo ya dzingu  . 
Mihumbulo , magumo na themendelo kha bammbiri iyi a zwi tei u dzhiiwa sa mihumbulo ya u fhedzisela ya Khomishini  . 
Ngudo dzi sedzaho u thetshelesa na u amba luvhili nga vhege iṅwe na iṅwe Vhege 1-5 U thetshelesa ndaela dza mutevhe u konḓaho a fhindula mbudziso zwavhuḓi . 
U vhambedza mavhungo a u pulana kha mvelelo dza ndeme shela mulenzhe zwi vhonalaho kha khirikhethe ya fhano hayani na mashangoni a dzitshakatshaka  . 
Baḓekanya na Vhashumi fhedzisela ḽa madalo avho  . 
Quarantine Officer u ḓo ita nzudzanyo dza u ṱanganedza phukha kha tshiṱitshi tsha khethululo nahone u ḓo ḓadza tshipi ḓa tsho teaho tsha fomo ya khumbelo  . 
Vhathu avho vha khou shumisa thaidzo dzine ra khou ṱangana nadzo sa tshiitisi tsha uri zwi nga si konadzee  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi livhisa Milayotibe kha Komiti uri i sedziwe nahone ḽi ita khanedzano nga ha Milayotibe . 
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
U vhala na vhagudi Ngudo ya minethe ya 15 luvhili kana luraru nga vhege hu tshi shumiswa Bugu Khulwane , phosiṱara na zwiṅwe . 
Kha zwinzhi , Mulayotibe u ṱuṱuwedza u vhumbiwa ha Khomishini ya Mavu ine ya ḓo vhona uri hu na vhupo ha vhulanguli vhu re khagala nahone vhu a shuma kha mirafho na u shumiswa ha mafhungo ane a tshimbilelana na mbekanyamaitele ya vhuṋe na kushumisele kwa mavu a ndimo . 
Muṱa wavho na dzikhonani vha tea u ḓivha vho hezwi zwiga , u itela uri vha kone u vha thusa arali vha sa tsha kona u ḓithusa . 
Tikedzani mihumbulo yaṋu nga mbuno  . 
Vhathu vhane vha khou ḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka , vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , kana Vhusimamilayo ha Vunḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha 1 phanḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano , Khoro kana Vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone . 
Ri tenda kha dimokirasi ya u shela mulenzhe na uri ri ḓo shumela u alusa tshikhala tsha dimokirasi u itela ipfi na nyito ya vhadzulapo  . 
Itani mbambe na khonani yaṋu . 
Vha thetshelese nga mbavhalelo nga u tendela muṅwe muthu a tshi ḓivha uri vha khou pfa zwine a khou amba na u pfa  . 
Izwi zwi khou sumbedza ṱhoḓea ya sekithara dzoṱhe uri dzi shumisane na muvhuso hu tshi khou tikedzwa vhurangeli ha u sika zwikhala zwa mishumo na u vhona maAfrika Tshipembe vha tshi khou shuma . 
Muvhuso yo khunyeledzwa  . 
Tshifhinga tsho ṋewa mafheloni a sesheni iṅwe na iṅwe tsha u haseledza nga ha mbudziso dza asainimente dzo fanelaho , na uri vha ṅwale phindulo dzavho ( kha vha sedze Tsumbatshifhinga yo Themendelwaho kha siaṱari ḽa 12 )  . 
Hune mbilaelo ya vha yo livhiswa kha kuhumbulele kwo dzhiiwaho nga khothe kha u swika kha tsheo aphili yo tea kha vhuimo uho  . 
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo . 
Arali ḽaisentsi i si ho kha luthihi lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , vha fanela u wana luṅwalo lwa u pindulela ḽaisentsi nga vhalanguli vha re mulayoni . 
Mashango a swikaho 109 ono ḓiṅwalisa kha IMO iyi . 
Ndaka na zwifhaṱo zwa tshiṱiriki zwa pfukiselwa kha u langwa nga muvhuso , izwi zwa wisa ikonomi ya vhupo uvhu  . 
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka ; Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ; Mufarisa Muphuresidennde ; Mufarisa Mulangadzulo na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ; Muhaṱuli Muhulwane Vho Langa ; vhe vha vha vhe Mufarisa Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe na Muphuresidennde wa ANC ; Vhalangamavunḓu ; miraḓo ya Khabinethe na Vhalangadzulo vha vhusimamilayo ; vhe vha vha vhe Muhaṱuli Muhulwane na Vhaofisiri vha Phalamennde ; Vhahulisei ; Vhaambasada na Vhokhomishinari Vhahulwane na vhahulisei vha bvaho mashangoni a nnḓa vho dalaho ; vhahulisei vha mahoro a poḽitiki na Miraḓo ya Phalamennde , Vharangaphanḓa vha Sialala ; Muhulisei Raḓorobo wa Kapa ; vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeli vha tshitshavha ; khonani nndwani na dzikhonani ; vhaeni vho khetheaho , ndi pfa ndi wa mashudu u amba na Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , mathomoni a tshipiḓa tsha u fhedza tsha Phalamennde ya Dimokirasi ya Vhuraru  . 
Naho vhafumakadzi vho no vhuelwa nga zwa ndeme Afrika Tshipembe , zwinzhi zwi kha ḓi fanela u itiwa na uri mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ḓo bvela phanḓa na dzhiela nṱha u dzhenisa vhafumakadzi kha u bveledzisa zwitshavha zwashu , ikonomi na shango ḽashu . 
Zwa ndeme kha pfunzo ya nṱha hu ḓo vha u engedza u swikelela nga maanḓa ha vhashai . 
Miraḓo ya Phalamennde ya Inkatha Freedom Party yo ḓo dzudzwa henefho u bva 1994 u swika 2004  . 
Khungedzelo i ḓo itwa nga nḓivhadzo dzine dza vhewa fhethu ho teaho dzinguni , u fana na ofisini dza madzhisi ṱira ṱa , zwiṱitshini zwa mapholisa na dzigurann ḓa  . 
Ro sedza phanḓa kha nyambedzano dzine dza ḓo vha na mbuelo nahone dzi nyanyulaho kha dzisesheni dzine ra ḓo vha nadzo  . 
Nahone mushumi uyu u tea u divhadza izwi nga u tou nwala fhasi  . 
U bveledzwa ha pulane ya vhudavhidzani , hu tshi shumiwa na muḓivhi wa CBP kha u wana khonadzeo na u konanya khonadzeo dza u anḓadza zwo swikelwaho nga CBP nga tshumisano na mulangadzulo  . 
U rekanya na u tandulula thaidzo nga muelo hu tea u dzhiela nṱha mushumo wa nomboro dzo no shumiwaho nadzo . 
Khomishini i fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka . 
Vha khou vhea vhugai kha ṱhoḓisiso nahone vha khou lavhelela mini ? 
GCIS i nga shumisa zwidodombedzwa izwo u sedza zwine zwa takadza mushumisi u vhona uri i fhindula hani musi i tshi ṱ oḓ a zwiṅwe zwidodombedzwa kana u ṱ oḓ a u khwinisa website  . 
Ri livhuha na u themendela khamphani dzoṱhe dzine dza khou shumisana kha ndingo iyi yavhuḓi  . 
Tshifhinga tshinzhi sumbedzisa kuitele kune zwiimiswa zwa muvhuso zwa tea u vhewa ngazwo , u tshimbidza tswikelelo ya mafhungo nga miraḓo ya tshitshavha ; na u sumbedzisa nyimele dzine nga khadzo tswikelelo yo langawaho ya shuma ngaho , hu tshi katelwaho zwi kwamanaho na vhathu , thengiso , masheleni , mafhungo a thekhiniki kana a saintsi ngaha muthu wa vhuraru ; vhuṱanzi vhune ha nga kwama kutshimbidzele kwa khothe kana kwa mapholisa , tsumbo , dokhethe dza mapholisa kha u tshimbidzwa ha beiḽi na zwiṅwe zwiteṅwa zwa mafhungo ngaha Tshumelo dza Mbuelo dza Afrika Tshipembe  . 
U hana ndi nḓila yo ḓowelelaho ya u thivhela khuḓano  . 
U konyolola vhabebi musi vho hana zwine vha tama  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ri hu na fulufhelo ḽa u engedzea ha uri mafhungo a kale a khuḓano na u sa vha na vhudziki kha Dzingu ḽa Great Lakes a ḓo tandululea . 
Muvhuso u kha ḓi isa phanḓa na u lwa na vhufhura . 
U shushedzwa hafhu zwi amba mini ? 
Mulayotewa a u khagala nga ha uri ndi vhuḓifhinduleli vhufhio vhune ra vha naho muthu nga muthu musi ri tshi shumisa pfanelo dzashu  . 
Vhaofisiri vhane vha vha na vhud(ifhinduleli ha u vha thusa nga fomo dza khumbelo dzo teaho , vha tea u pfesesa nyimelo ine avha vhathu vha vha khayo na u vha pfela vhut ( ungu  . 
Kha Vhuimo ha Vhukati hu ḓo vha na 26,5 wa iri dza u funza  . 
A vha tei u ḓadza fomo  . 
NHBRC ndi tshiimiswa tsha muvhuso tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Mulayo wa Maga a u tsireledza Vharengi vha Dzinnḓu , Mulayo wa vhu 95 wa 1998  . 
Zwi tshi ḓa kha u shumisa khothe dza sialala , ṱhoḓisiso yo itwaho nga the HelpAge yo wana uri khothe dza sialala a dzi thusi ngauri ngona dzi shumiswaho dzi na thaidzo . 
Vha tea u ṱuṱuwedzwa u livhana na thaidzo dzavho na zwithu zwine vha dzulela u zwi dzumba kha kusedzele ku langwaho nga mutevhe  . 
Sa izwi ili li fhundo la ndeme , zwi tevhelaho ndi mapango a ndededzo kha u ri mihasho i tou longondo kha nyito dza ndisedzo dza tshumelo tshitshavhani  . 
Ndi mbekanyamaitele ifhio na mulayo ine ya konisa u dzhenelela ha tshitshavha kha muvhuso wapo ? 
Zwa u vhalela zwa mufhalala zwi thusa vhagudi u vhona uri hu itea mini musi vha tshi vhala zwoṱhe . 
U itiwa ha uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulungea uri hu vhe na vhudziki na vhuifulufheli mahayani  . 
No shumisa maipfi a khonadzeo na a ndaela lungana ? 
O vha a tshi kunda Mashudu  . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha miraḓo yaḽo uri a vhe Phresidennde  . 
Hu ḓo dzhiiwa maga oṱhe u tsireledza mafhungo a vhashumisi  . 
Zwi sa tei u itwa  . 
VHUḒIFHINDULELI Vhathu vha muvhusoni vha na vhuḓifhinduleli hau bveledza zwe vha fulufhedzisa kha hu shumiswe khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu  . 
U kopa tshifanyiso tsho twaho nga zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri . 
Khabinete i khou themendela mushumo wa Tshigwada tsha Mushumo tsha u lwa na Vhuaḓa ( ACTT ) tsha Tshigwada tsha Tsireledzo na u Thivhela , Vhugevhenga na Vhulamukanyi tsho thomiwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga 2010 . 
Kha nyimele dzoṱhe , u vhala uhu ho engedzwaho hu tea u vha na vhushaka na ṱhoho dza mafhungo na mihumbulo mihulwane yo nangiwaho kha tshibveledzwa tsho randelwaho kha sekele ya vhege mbili . 
Arali vha ḓirula mushumo , vha nga si shumise garaṱa yavho ya vhuraḓo ha GEMS kha tshumelo dza ndondolo ya mutakalo  . 
Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi , mabunga a u gwedzha , dzi bada , zwimvumvusi na senthara dza mitambo ; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni . 
Tshifhinga tsho lavhelelwaho tsha ṱhoḓisiso u pulana hu fanela u ṱuṱuwedza vhuḓifhinduli vhukati ha tshitshavha na vhaofisiri na mushumi wa milandu kana musedzulusi  . 
Lavhelela uri madzangano a tshitshavha a do tevhedza maga othe a u pulana matshimbidzele a bindu na ndangulo ya thandela  . 
Hezwi , nga kuvhonele kwanga , ndi u shumiswa ha khwiṋe ha zwiko zwa nnyi na nnyi u fhira ṱhoḓea ya misi yoṱhe yo itelwaho thuso yo khetheaho kha feme na sekhithara dzo bulwaho  . 
Huna kufarele kwo khetheaho zwi tshi ḓa kha muthelo ku ṋekedzwaho madzangano a si a mbuyelo o sikelwaho u thusa tshitshavha . 
Tshitshavha tshi khou swela mbilu uri muṅwe wa vhana a nga wela mulindini zwine zwa nga ḓisa lufu  . 
U ṱalutshedzela mafhungo a tshi bva kha phosiṱara . 
Ndi makumedzwa oṱhe ane a dzhielwa nṱha nga komiti naa ? 
Ro kwamea nga migwalabo na zwiṱereke zwi dzhiaho tshifhinga tshilapfu na u vha na dzikhakhathi tshiṅwe tshifhinga . 
Naa Inikhiripushini ( Encryption ) na Dikhipushin ( Decryption ) ndi mini ? 
Khabinethe i ṱanganedza maga o dzhiwaho nga u ṱavhanya nga Yunithi ya Hawks u Thivhela u Rengisiwa ha Vhathu na Tshigwada Makone tsha Vhufhinduli tsha Tshumelo ya Mapholisa Afurika Tshipembe vhe vha fara mufunzi wa Durban ngei Port Elizabeth nga mulandu wa u rengisa vhathu . 
Thendelo ya Khwinifhadzo Phukha i ḓo rumelwa kha Vhulanguli ha Tshumelo dza Phukha vhune ha ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha . 
Tsheo iṅwe na iṅwe ya zwa masheleni i a kwama zwibviswa kana mbuelo , zwenezwo i tea u vha yo tea  . 
Tsumbanḓila idzi dzo itelwa vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho na zwiko izwi  . 
Vha nga shela mulenzhe hani a U ṋetshedza vhupfiwa U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni . 
Nga tshivend(a arali vhathu vho dzulelana vha khwat ( hisa vhushaka na vhuthihi nga u ( ledzelana sa hezwi : dzithophi , zwidzimba na mitshelo  . 
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwa mutakalo zwo linganaho Kuḽele kwa mutakalo ku fanela u takadza na ḓiphiṋa ngakwo  . 
Khabinethe i khou tea u ombedzela uri Mutheo wa Pulane ya Tshifhinganyana wo no ḓi vhekanya mihumbulo yawo ya u ṱuṱuwedza nyaluwo dzi ngaho thandela khulwane kha vhuendi ha tshidimela , fulufulu na vhukavhamabufho zwine zwa ḓo khwaṱhisa u vhulunga . 
Kha vha ṅwalulule manweledzo a mishumo na zwisumbi a tshi bva kha fureme ya ḽogo a dzheniswe kha khoḽomo mbili dza u thoma  . 
Tshiitisi tsha vhuvhili tshi elanaho na tsinyuwo tsha uri ndavhelelo dzo vha hone fhedzi dza sa bveledzwe maelana na u wana zwiko zwinzhi u itela tshikolo  . 
U topola na u shumisa masala zwavhuḓi . 
Ndi kha wonoyu mutangano hafhu he Afurika Tshipembe la humbela u vhidza mutangano wa Tshipida tsha Tshipembe ha Afurika uri u edzise u sedzulusa maitele a UNGEGN kha ayo mashango  . 
U sikwa ha sisiṱeme dza muvhuso , milayo na mihanga ya kushumele kwa u dzhenela ha vhadzulapo kanzhi zwi dzhiiwa sa tshisumbi tsha demokirasi dzo bvelelaho  . 
U dzinginya thandululo ya khaedu nga tshifhinga tsha Mathemathiki . 
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa miṅwaha ya fumi dzhele  . 
Kha itshi tshipiḓa tsha vhu 222 tsha Mulayo hu shuma zwi tevhelaho ; a awara dza rathi sa awara dzine dza tea u fhiriswa phanḓa ha musi diphosithi i tshi badelwa ; na b nthihi tsha raru tsha mbadelo ya tswikelelo ine ya badelwa sa diphosithi nga muhumbeli  . 
Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe fhedzi musi thaidzo dzo no vhoniwa na u ṱanganedzwa , thasululo dzi a wanala na u rekhodiwa  . 
Ndi mini tshe tsha ṋea Mbiḓi mavhala ? 
U dzhenisa sekhithara dza phuraivethe nga nḓila i pfadzaho kha IDP u itela u khwaṱhisa zwiṱirathedzhi zwa mveledziso ya ikonomi yapo na ya dzingu na u bveledza mutheo wa mbuelo na zwiko zwa masipala  . 
Rekhodo dza Thekhinolodzhi ya Mafhungo vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo  . 
Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima , kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde , vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka . 
U ya nga muhumbulo wavho , iyi nḓowetshumo i khou shuma mini u ya nga mulayo ? 
Inikhiripushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo are khagala a tshi ya kha tshiphiri ( ciper-text )  . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo itelwa u ṱuṱuwedza na u ṱhonifha u lingana ha mbeu na u vhona uri hu swikelelwe u lingana ha mbeu ya tshinnani na tshifumakadzini kha sekithara dzoṱhe dza zwitshavha . 
Vunzhi ha khwiniso dzine tshitshavha tsha tama u dzi vhona ndi khwiniso dza mahala , u fana na : u ṅweṅwela , u ṱhonifha tshitshavha , u fulufhedzea musi hu tshi ṋekedzwa zwidodombedzwa , na u humbela pfarelo arali zwithu zwi sa tshimbili zwavhuḓi . 
Arali vha mubebi kana mulondoti wa ṅwana , kha toda zwi tshi yelana na u tshimbidza zwa u shumisa uno Mulayo  . 
Pele u gudisa khonani dzawe dza gireidi ya vhuṋa u tamba bola ya milenzhe . 
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽiṅwalo ḽa Vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe ḽa muhumbeli ḽo athatshiwa khoudu , zwikalo na flhalutshedzo dza vhukoni  . 
Muholefhali o vha o holefhala zwanḓa  . 
Afha ri themendela uri vha i kopele kha computer yavho vha i vule hanefho  . 
Vhathu vho dzulela u ṱuṱuwedzwa kha nyito ya vhuthihi nga nṱhani ha vhuthu havho vhu fanaho , fhedzi fhethu ha zwino ho anzela u ita uri zwi konḓese  . 
No vha ni tshi zwi ḓivha uri arali muṅwe muthu a tshi khou daha tsini na inwi zwi nga vhaisa muvhili waṋu ? 
Vhadzheneleli vha Khuvhangano vho khwaṱhisedza ndeme ya u ṱhonifha pfanelo dza vhathu kha masia oṱhe a Shango khathihi na uri mivhuso b Mbadelo dzo dzhielwaho nṱha dza phirisela dza mikovhe na mbuelo dza SAX kha Muvhuso  . 
Puḽane i themendela nḓila ya tshomedzo dza vhashumi ya masia mararu ine ya katela nḓila ya vhupfumbudzi ha tshifhinga tshilapfu , zwibveledzwa zwavhuḓi u bva kha sekithara ya pfunzo ya nṱha na u phaḓaladzwa ha tshomedzo dzi sa wanali  . 
Ri ṱuṱuwedza hafhu uri , zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa , hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho . 
Nyito dza u thetshelesa dzi ḓo vha thusa uri vha kone u humbula zwidodombedzwa . 
U rekhoda maipfi maswa na ṱhalutshedzo dzao kha dikishinari . 
Maitele a ndangulo ya thandela ndi a ndeme kha thandela ṱhukhu na kha khulwane  . 
Milayo ya zwiṱandadi zwa mushumo zwi laula mbadelo dza miholo hu u itela u thivhela u tambudza  . 
U kuvhanganya data nga ha kiḽasi kana tshikolo u fhindula mbudziso dzi vhudziswaho nga mudededzi . 
Nahone muvhuso wa Afurika Tshipembe u ḓo ṋetshedza muvhigo ngaha tshumisano ya mashango musi u kha ḓi vha Mudzulatshidulo wa BRICS . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka  . 
China ḽo ḓivhadza vhubindudzi vhu linganaho R50 biḽioni ya doḽara ya US ine Afrika Tshipembe ḽa ḓo ṱanganedza R10 biḽioni ya doḽara ya US hu tshi itelwa themamveledziso , nḓowetshumo na mveledziso ya zwikili  . 
Zwi nga maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo yavho  . 
Ho lingedzwa mihumbulo minzhi ya u lingedza u tandulula hei thaidzo  . 
Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa muthelo ndi muofisiri o ḓiimisaho nahone a sa dzhii sia ane a shumana na mbilaelo dza vhatheli malugana na Tshumelo ya zwa Muthelo ya Afrika Tshipembe  . 
U bveledza mbekanyamushumo ya kushumele kwa vhuimo ha nha he ha livhiswa kha u lugisela vhatambi vha zwipotso vha mitambo mihulwane  . 
Ri ḓo ṋea khwaṱhisedzo fhedzi ya ḓuvha ḽa khoso musi mbadelo yo no vhonala kha akhaunthu ya bannga yashu nga murahu ha musi yo badelwa  . 
Mishumo yo ḓoweleaho ya asesimennde i nga sikwa kha lushaka , vunḓu kana kha zwiṱiriki , zwa shuṅwa zwikoloni zwa leludzwa nga nnḓa . 
Ngona heyi wa nga i lavhelesa zwavhuḓi , u wana yo vha i na mushumo wa ndeme vhukuma siani ḽa nḓivho ya mibvumo . 
Vha mbo ḓi wana luvhudzi lu re na vhutshena vhukati ha masiaṱari a dayari iyi . 
Maga a fanela u katela u ṋetshedza thuso ya thekhinikhaḽa na ndangulo dza mupo na u leludza matshimbidzele a u tevhedza milayo ya ndangulo ya mupo  . 
DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo vha rumela SMS ya u vha humbudza nga ha mbadelo musi vho no rumelwa mushonga . 
Mbadelo dzi a fhambana uya nga mashango . 
Kha vha sedze tsumbo i re afho fhasi  . 
Vha ṅwale zwi fanaho na zwi re kha fhahula zwimela . 
Ndi zwifhinga zwine thangana ya murole na vhaswa vha aluwa muvhilini , kha zwa matshilisano na muyani  . 
Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo tshi ḓo ṋetshedza phemithi ya u renda u bva nnḓa fhedzi aralivho wana khophi ya phemithi yo ṋetshedzwaho nga Mulayo wa Muṅwalisi wa 36 wa 1947 . 
U ḓivha hani , u thivhela na u ita mini musi hu na zwo vhangwaho nga guḽukhousu malofhani ( hypoglycemia )  . 
Muvhuso u khou shulula maḓi u bva kha Damu ḽa Sterkfontein u ya Damuni ḽa Vaal sa ḽiga ḽa tshifhinga nyana ḽa u thusa kha nyimele i re hone wa dovha wa engedza nga R212-miḽioni ya u thusedza kha gomelelo iḽo u tikedza vhorabulasi vha kha mavundu o topolwaho sa o welwaho ngagomelelo . 
Zwoṱhe ṱhoḓea na tshivhumbeo zwi a fana . 
Naho zwo ralo , zwa zwino a zwi langiwi lwo linganaho u ya nga ha u ḓiṅwalisa , u akhiredithiwa na khwaṱhisedzo ya ndeme  . 
Tshanduko idzo dzo itelwa uri hu vhe na u avhanya u nekedza tshumelo  . 
Nga kha izwi , ri ḓo thoma Khomishini ya Muholo wa Vhuphuresidennde ine ya ḓo ita ṱhoḓuluso kha vhungona ha miholo na nyimele dza tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga Muvhuso kha vhashumi vhawo . 
Ro ita uri izwi zwithu zwi vhe hone zwi zwa mifudafuda ngomu ha iyi Bugu ya Mishumo . 
Vhadzulapo vha Wadi A vha na vhutshinyi vhunzhi  . 
Kha vhuimo uvhu vhagudi vha tea u vha vho no ḓowela zwithu zwa ndeme zwa girama : thiṅwaipfi dza muambo(kilasi dza maipfi ) , milayo ya mapfanisi , kushumisele kwa tshifhinga , matikedzi na mamudi , na zwivhumbeo zwa mafhungo . 
Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga . 
Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa yo itwaho nga Khoro ya Sainthifiki na Ṱhoḓisiso dza Nḓowetshumo kha u bveledza maitele vhubveledzi kavhili a zwieluli zwa HIV . 
Ndi zwifhio zwine zwa fanelwa u itwa u kunda tshayedzo na zwithithisi ; na u fhaṱa kha u khwaṱhisedzo  . 
Tshiimo tshi kha di vha tshithihi na tsha khethekanyo ya vhu 36  . 
Khumbelo yavho ya u humiselwa murahu i fanela u itwa kha tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru nga murahu ha ḓuvha ḽa u ḓivhadza nga ha thuthiswa ha goloi yavho kha MEC wa vundu ḽe goloi yavho ya ṅwaliswa khaḽo . 
Inthanethe i ivhadza dzikhamphani dzi na mimakete minzhi kha ifhasi tshifhinga tshinzhi tsha u vhambadza zwibveledzwa  . 
Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara , ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho . 
Na vhanna ? 
Vhone kana muthu ane a vha na dzangalelo a nga ita khumbelo Khothe ya Madzhisiṱiraṱa , u kombetshedza mukhakhelwa ane a khou humbulelwa uri a ye u ita ndingo dza HIV dzine dza ḓo badelwa nga muvhuso  . 
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha a ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe . 
Hezwi zwi tshimbilelana na mulayo wa ndayotewa ya u khethekanywa ha maanḓa . 
Ndi mini zwi no ni takadza ? 
Ndivho kha u thetshelesa musi ḽaisentsi yavho ya u ḓiraiva i saathu u imiswa  . 
U swika zwino a hu na mbadelo dzine dza itiwa dza khumbelo ya nga ngomu  . 
Ri pfa ro takadzwa nga vhuḓikumedzi ho sumbedzwaho nga vharangaphanḓa mabindu na vhurereli , ha u khwaṱhisa tshumisano na u ṋea tshifhinga tshavho na zwiko u itela u khwaṱhisa nndwa ya u lwisa vhutshinyi  . 
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo yo dzudzanywa nga hei nḓila u itela uri zwikili zwa mutheo , mikhwa na zwiteṅwa zwa nyaluwo ya musi muthu a tshee muṱuku na thero dzine dza ṋekedzwa kha Gireidi ya 4 -12 dzi a gudiswa na u bveledzwa kha Gireidi yaṰ - 3 . 
U khethekanye vhagudi nga zwigwada . 
Zwiko : Pulane ya kushumele i si na tshithu , notsi dza khoso , bambirimafhungo , , zwiṱikara , phuresitiki , Powerpoint B arali i hone , Powerpoint C arali i hone  . 
Vhathu a vha ditiki fhedzi nga thandela CBNRM uri vha kone u tshila . 
Musi vha tshi ambiwa navho kha founu , tsedzuluso dza tshidzumbe dzo khetheaho dzi ḓo itwa u khwaṱhisedza uri DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u khou amba na muthu are ene naa ? 
A fha hunga sasaladzwa kana ha khoḓiwa , zwi tshi bva kha zwine musengulusi a zwi vhonisa zwone  . 
Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi , mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu  . 
Nga Khubvumedzi naṅwaha , ri ḓo bvisa zwa tshikalo tsha CD4 sa one maitele a shumiswaho u tendela uri muthu a wane dzilafho . 
Vhadzheneli vha ita Mushumo wa 1 nga vhone vhaṋe  . 
Hezwi zwi nga nyanyula Mulanguli wa CBP , a tshi thuswa nga muḓivhimakone wa CBP , uri a ite ṱhoḓisiso malugana na u shaea ha zwi no khou itwa khathihi na u kuvhanganya dzilafho ḽa zwidzheneleli zwi no kkhou ṱoḓea zwi tshi bva kha Khoro ya ha masipala  . 
Sa zwenezwo u tevhekana na mvelaphanḓa zwo fhaṱelwa ngomu ha ṱhoho dzo vhekanyiwaho . 
Tshaka dza vhushelamulenzhe dzi fhambana zwihulwane - a hu na modele muthihi wo teaho kha tshaka dzoṱhe  . 
Vha ḓo tendelwa fhedzi u ṅwalisa , arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu wa zwa mulayo a re na ofisi yo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe . 
MaAfurika Tshipembe vho farana kha u vha na tshitshavha tshi si na vhutshinyi . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a tshi khou shumisa nḓivho yawe ya zwa foniki kha u linga hu si ha fomaḽa , kha u dikitheitha na kha mishumo yoṱhe ya maṅwalo . 
U sielisana na vhaṅwe a tshi amba . 
Thendelano ya dzitshaka i vhofha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe fhedzi nga murahu ha musi yo tendelwa nga tsheo ya Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vhane vha vha muraḓo wa Phaneḽe ya Luṱa lwa Nṱha ya Mbumbano ya Dzitshaka kha Pulane ya Nyito ya Maḓi vha ḓo vula vhuṱambo nga u rwela ṱari , Muvhigo wa Mveledziso ya Maḓi a Ḽifhasi wa 2017 , ngaha maḓi a mashika na zwiṅwe zwi elanaho nazwo . 
Zwi dovha hafhu zwa ṋea nḓivho ya mutheo na zwikili u itela uri vha kone u shela mulenzhe kha nyito dza vhutsila . 
Zwine vha zwi lavhelela sa mpho ya ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ndi ngoho  . 
Vha ita mushumo muhulwane kha tshitshavha  . 
U tiwa malugana na u shuma kha Bodo ya NLSA hu tea u rumelwa nga tshivhumbeo tsha fomo ya u ta ya tshiofisi kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele  . 
Kha hu vhe na mishumo , maḓi na muṋo wa vhoṱhe  . 
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala , mupeleṱo , tswayo na khethekanyo ya maipfi . 
U bveledzwa ha Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe zwo thoma nga 1995 nga u vheiwa ha Tshigwada tsha u Pulana Nyambo ( Language Plan Task Group ( LANGTAG ) u eletshedza Minisita wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi nga ha mbekanyamaitele ya nyambo  . 
Nyombedzelo kha idzi kereke ndi dza u ḓiṱama na u ḓitsireledza kha masiandoitwa a vhuvhi . 
Uri tshanduko yo bvelela naa ( ndivho dze dza swikelwa )  . 
Ndi maitele afhio ane a tea u tevhedzwa phanḓa ha musi khanedzano i tshi pfukiselwa kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS ? 
Kuitele ukwu ndi kwa vhawani vha ndambedzo kune kwa shumiswa kha ndambedzo dza khwaṱhisedzo , dza madzangano na dza thandela  . 
Kha vha ri ndi khwaṱhisedze uri ri ḓo wana nyukiḽia nga tshikalo na tshikhala tshine shango ḽashu ḽa ḓo kona u swikelela . 
Ri swikisa maipfi a ndiliso kha miṱa ya avho vhe vha xelelwa nga matshilo  . 
Nyito dzine vha tea u tou fombe khadzo U sedza na u fhaṱa zwithu zwa 3-D zwe vha ṋewa vha tshi shumisa zwithu zwi fareaho , sa mabuloko a u fhaṱa , zwithu zwa u vusulusa , khithi ya u fhaṱa . 
Vhodokotela Mpho vho khakhela Mashudu nga mini ? 
Hezwi zwi ita uri mbilu i khwaṱhe . 
U na tshivhumbeoḓe ? 
Gammba i dovha hafhu ya thusa nga u alusa na u funza vhatukana vhaṱuku uri vha aluwe vha vhe vhanna vhane vha ṱhonifhaho vhafumakadzi . 
Nzudzanyo dzine dza tendela u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha u bveledza mbekanyamaitele na u kushumele kwa iyo mishumo 8 . 
Muvhuso u ḓo dovha waisa phanḓa na u bveledza mbekanyamaitele dzi ḓisaho nyengedzedzo kha u shela mulenzhe ha vhathu vharema na dziSMME , hu tshi katelwa dzi langwaho nga vhafumakadzi na vhaswa , kha sekithara ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo na vhudavhidzani . 
Vha tea u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi arali tshanduko dzo raliho dzo itwa  . 
Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994 . 
Hune maga a zwa mutakalo na tsireledzo mutholi a vha o a ita , ngeno a sa tsireledzi lu fushaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi , tshipikiṱere a nga ṱoḓa mutholi a tshi engedza maga a tsireledzo nga nḓila i fushaho  . 
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo , u ḓo vha humbela uri vha rumele mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu , vhathu vha dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho . 
Mimasipala i fanela u vhekanya na u langula ndaulo yayo , u ita migaganyagwama na u pulana na u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza mutheo dza tshitshavha  . 
Mafhungo a tevhelaho a kha tshifhinga tsha zwino tsha Khou  . 
Nyimele i khou vha khwine nga zwiṱuku nga zwiṱuku , naho khaedu dzi tshi kha ḓi vha hone , hu tshi katelwa na Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) , tshine tsha vha tsho livhana na khaedu dza themamveledziso , zwikhukhulisi zwa vhuvhambadzi na vhulanguli  . 
Vhatholiwa vha fanela u dovha vha lwisa nga nungo dzot ( he u vha na t ( hut ( huwedzo vhone vhane na u kona u d(isumbedza nd(ila , u ita mishumo yavho nga fulufhelo ( lot ( he u ya nga zwe zwa sumbedziswa kha pho(lisi na nd(ila dzine dza fanela u tevhedzwa hu si na mun(we muthu ane a d(o vha humbela kana u vha humbudza u ita ngauralo  . 
Kha vha pfesese masiandaitwa a ndeme a vhubindudzi ha kha inthanethe kha ṱhoḓisiso dza mbambadzo ire na mikhwa ṋamusi na matshelo  . 
Maitele a u dzudzanya khaedu dza fulufulu a khou shumiwa khao . 
Lesotho Special Permit i bviswa fhasi ha maitele a tshipentshela a vhathu vha Lesotho vhane vha khou shuma , u guda kana u langa mabindu Afrika Tshipembe nahone vho vha ngomu shangoni ḽashu phanḓa ha ḽa 30 Tshimedzi 2015 . 
U ya nga zwine mivhala ya amba zwone , zwi fanela u humbulwa zwauri muvhala muwe na muwe u nga vha na halutshedzo dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho  . 
Botshabelo ( Free State ) i tshi tikedza miṱa ya vhathu vha swikaho 10 000  . 
U thomani , zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya : Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshibebwa tshi saathu u bebwa , makumba kana luḓi lwa vhunna . 
Shumisani khweshenee i re afho fhasi kha u wanulusa uri khonani dzanu dzi humbula zwifhio nga sisiteme ya tshikolo na uri ndi zwifhio zwine vha nga tama u shandula  . 
Hezwi zwi ḓo dovha hafhu zwa ṋetshedza Afrika Tshipembe tshikhala tsha u ṱana shango kha tshitshavha tsha ḽifhasi  . 
Vha ḓo wana ḽinki ya WAP kha nomboro ya luṱingothendeki lu re kha rekhodo dzashu . 
Zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u wana thendelo ? 
Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli , tshumelo ya mapholisa nthihi na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho u ya nga Ndayotewa . 
Maḓuvha a u awela a nnyi na nnyi . 
Zwi tea u linganyiswa  . 
Vhaṅwe vhakhantseḽara vha vhiga uri vho wana tshikhala tshiṱuku , arali tshi hone , tsha u amba mafhungo a komiti na zwine zwa vha vhilaedza kha khoro  . 
Thaidzo ya mveledzo ya vhunna kana kumba . 
Vhathu vha tea u bvela phanda na mishumo yavho  . 
Zwino , ndingo idzi , u ya nga nḓivho ya sekhithara dzoṱhe mbili dzo kwameaho , zwiṅwe na zwiṅwe zwe dza vha dzo ḓiimisela , u fhungudza u dzhena nga mahala ha vhoramilayo vha Vharema kha phurofesheni  . 
Mihasho i tea u lavhelesa dzimbekanyamishumo dza CBNRM u itela zwauri milayo na dzipholisi zwi khou tevhedzwa . 
Hezwi zwi vhidzwa u pfi u ita mugaganyagwama wa miṅwaha yo vhalaho  . 
Vhalani tshipiḓa tsha u thoma tsha atikili Kha ri vhale ni kone u fhindula mbudziso . 
Ndi nnyi o teaho u vha mudzheneleli kha khetho dza dzithirasitii dza GEMS ? 
Muṅwe na muṅwe o tendelwa u humbela zwiitisi zwa tsheo dzine dza khakhisa ( kana u hanedzana ) pfanelo dzavho . 
Vhagudi vha kona u guda milayo yoṱhe na maitele a mielo nga u shumisa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Nga uri kha vhanzhi i ḓovha yone nḓila i yoṱhe ya u amba nomboro kana u amba uri ndi nngana dzi re hone . 
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa  . 
Khuḓano a i tou vha tshithu tshi si tshavhuḓi  . 
Thalutshedzo iyi i a kanganyisa nahone vhanzhi vha i dzhia i tshitalula  . 
Huna nḓila dzo vhalaho dza u ḓi ṅwalisa na UIF  . 
Khabinethe yo fhululedza vhurangeli nga AU uya kha u ṱanganywa ha dzingu huhulu na mbambadzo nga kha u thomiwa ha nyambedzano dza u thoma vhupo ha mbambadzo yo vhofholowaho ya dzhango ine ya ḓo vhumba vhukonani ho khwaṱhaho vhukati ha ikonomi dza Afrika . 
U ambara yunifomo ya muvhala wa lutombo i re na mutsetse . 
Vhatholiwa vha fanela u zwi pfesesa uri t ( hiransiparentsi a zwi ambi u sokou t ( ana mafhungo ane a vha a tshiphiri  . 
Miraḓo ya Khabinethe vho ṱangana kana nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho . 
Izwi ndi mvelelo dza phoḽisi dza u khwinisa nyimele ya sekhithara ya phuraivethe , na u tshimbidza phoḽisi ya muthelo na tshelede nga nḓila ine ya alusa vhuswikeli kha tshumelo na u fhungudza thaidzo ya inifuḽesheni ngeno hu uri nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou vhonwa uri ikonomi yo dzika na na u do vha I kha tshiimo tshavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndi ngani Thembi a sa ofhi musi a tshi dzima mulilo ? 
Dokotela u ḓo vha randela tsho vha teaho . 
Izwi zwi sumbedza uri vhubvo ha thaidzo i re hone zwino yo livhanaho na vhane vha ita zwa vhuloi sa vhurereli musalauno ( modern Wicca )  . 
Vho rambiwaho kha tshiswiṱulo itsho ndi vharangaphanḓa vha madzangano a vhadzulapo vha lushaka vha vhabvannḓa vha dzulaho Afrika Tshipembe vhe Muphuresidennde vha ṱangana navho nga 2015 . 
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi ḓivhadzwi u swikela musi Khoro yo no fara muṱangano  . 
Vha songo hangwa u bva na tshithivheli tshavho ḓuvha na ḓuvha . 
Zwidimela zwiswa zwa vhutsila ha maimo a nṱha zwo rengwaho nga Zhendedzi ḽa Zwiporo ḽa Vhanameli ḽa Afrika Tshipembe zwi ḓo rwela ṱari nga vhuya ṋaṅwaha . 
Thendelano Maelana na Thikhedzo ya Vhuthihi vhukati ha Vhulangi na Maitele- I vhea mutheo wa u bveledza mukano wa ṋetshedzo ya thuso . 
Izwi zwi dovha hafhu zwa naniswa u dura nganthani ha Mulayo wa zwa Ndangulo dza Vhashumi kana Labour Relations Act of 1995 u netshedzaho zwidodombedzwa nga ha uri vhashumeli vha muvhuso vha nga kona hani u swikelela vhutanzi ho farwaho nga Muvhuso kha u ri vha kone u do tsireledza pfanelo dza madzangno a vhashumi  . 
Vhadipulomati avha vha tea u shumisa u vha hone havho afha u shumisa nga nḓila i bveledzaho zwikhala ezwi u itela uri roṱhe ri vhuelwe  . 
Khanedzano dzi a ṱumana vhukuma na ṱhalutshedzo dza maṅwalwa ; dzi vhumba zwidanga zwi fhaṱaho u itela ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Kha nyimele idzo mbofholowo ya gurannḓa ndi mutheo muhulwane une wa tea u kunda kha ndondolavhathu  . 
Arali hu sina muingameli afho fhethu nga itsho tshifhinga , vhone murengisi vha na vhuḓifhinduleli ha u bvisa sambulu na u dzi rumela kha Division Liquor Products dodroboni ya Stellenbosch . 
Ngeno zwiimiswa izwi zwi na maitele a u ṱanganedza , ane a bvelaphanḓa na u sa katela na u khethulula  . 
U kovhekanya maanḓa na mishumo vhukati ha khethekanyo ya masipala ya B na khethekanyo ya masipala ya C zwi nga fhambana kha u kovhekanya maanḓa na mishumo vhukati ha iṅwe khethekanyo ya masipala ya B na ya masipala ya C. 
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme , ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo ; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula , na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga . 
Ro dzudzanya u vusuludza magudedzi a vhaongi a 105 kha shango loṱhe u pfumbudza vhaongi  . 
Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u tea u vha mushumi a re kha vhuimo ha ntha kha ha muimeli wa mushumi  . 
Hezwi zwi itea kha vhuimo vhunzhi ha mabindu  . 
Trust na zwikimu zwa tshumelo )  . 
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza , u ḓadza , u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha  . 
Hu na nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu , zwi tou vha khagala uri saintsi ya zwipuka i ḓo dzula i ya ndeme tshitshavhani tsha vhathu  . 
Hei thendelano yo fara thendelano nga vhud(alo ya masia ot ( he nahone a hu na zwine zwa d(o shandukiswa nga nnd(a ha musi zwo tou n(waliwa fhasi nahone zwa sainiwa nga masia ot ( he  . 
Mushumo wa u thivhela u khou tea uya phanḓa uri ri kone u swikelela tshipikwa tsha u sa kavhiwa nga HIV hu si kale . 
Khophi mbili ndi dza ofisini ngeno ya vhuraru i tshi ḓo farwa nga vhone sa vhuṱanzi ha khumbelo  . 
Kha vha wane thuso ya mulayoni ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u ita vhuimo hovhu , arali zwo tea  . 
Nga zwifhinga zwi si zwavhuḓi , vha ise zwifuwo gammbani vha zwi ṋee zwiḽiwa  . 
Therisano i ḓo ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya polotiki , ya ikonomi na ya masheleni . 
U thetshelesa hu re na u pfela vhuṱungu zwi amba uri vha vhona ḽifhasi nga kha maṱo a muṅwe muthu  . 
Kha vha pfesese vharangaphanda vha vhupo vha vha shumise zwavhudi  . 
Khabinethe i rumela maipfi a ndiliso kha muṱa na dzikhonani dza Mufarisa Muphuresidennde wa Ḽigi ya Vhafumakadzi ya Khongiresi ya Lushaka ya Afurika vhe vha vha vhe Tshimebi Tshihulwane tsha ANC kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , Mufumakadzi Vho Nosipho Dorothy Ntwanambi . 
Nga murahu ha zwoṱhe , zwine ra fhaṱa ṋamusi ndi zwine zwa ḓo ri ṱalula matshelo  . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa miraḓo ya Phaḽamennde , Dziminista na mihasho , madzangano a tshitshavha na tshitshavha tshoṱhe kha zwe vha ita kha uyu mushumo we wa vha u na khaedu khulwane kha dimokhirasi yashu . 
Khabinethe yo dovha ya sedza khau tholwa ha miraḓo ya 13 kha Khoro yaAfurika Tshipembe ya Mafhungo a zwa Tshikhalani u bva nga dzi 24 Fulwi 2013 u swika nga dzi 24 Fulwi 2015 . 
Naho zwo ralo , kule na u tou vha nnḓu ya u vhulunga fhedzi ya phambano , zwa ndeme , ndi zwa uri fhethu ho tsireledzwaho hu na zwithu zwa ndeme zwiṅwe zwinzhi  . 
Khabinethe yo vhaiswa nga mpfu nṋa dza vhomakone vha zwa mitambo na uri i khou livhisa maipfi a ndiliso kha miṱa na khonani dza mutambi wa mavili VhoPhindile Mwelase , Mugidimi wa mendele wa musuku Vho Mbulaheni Mulaudzi , mutambi wa kale wa Springbok Vho Tinus Linee na Mukapuṱeni wa Bafana Bafana Vho Senzo Meyiwa . 
Ndi vhaṅwe vhathu vhafhio vha re na bvumo vhane na vha ḓivha ? 
RO ḒIIMISELA U SIKA VHUPO- VHUFANAHO KHA ḼEVELE DZA LUSHAKA NA ḼIFHASI - HUNE HA BVELEDZA MVELEDZISO NA U FHEDZA VHUSHAI  . 
Iyi ndi mishumo i kungaho midia nga maanḓa na u ṱoḓa tshumisano kha madavhi a Muvhuso hu u itela uri i langee zwavhuḓi  . 
Mulayo hoyu u vhofhaho tsireledzo ya ḽifhasi u thusa kha u khwinisa ndinganyiso ya tsireledzo u itela u fhungudza tshivhalo tsha dzimpfu lwanzheni , dzine dza anganyelwa kha 24000 nga ṅwaha ḽifhasi ḽoṱhe . 
Tshipikwa tshithihi tsha u ṋea ḽaisentsi ya vhurumelazwivhambadzwa ndi u thivhela pfukiselo dzi dzhenelelaho kha sisiṱeme dza nḓisedzo ya zwihali zwa tshinyadzo ya vhanzhi  . 
Hezwi zwi amba uri vha na mihumbulo miṱuku kana ṱhuṱhuwedzo u ya nga ha nyavhelo ya zwiko  . 
O sia mufumakadzi , vhana vhararu , khaladzi mbili na vhabebi vhawe vhoṱhe  . 
Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa  . 
Muvhuso a u ngo vhuya wa tsukunyea kha u fhedza u salela murahu ha dzinnḓu hu re hone , ri sa tsha amba tshivhalo tshi elanaho na nyaluwo ya tshitshavha , minista vho zwi tenda  . 
U thoma u vhumba maḽeḓere nga u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura . 
Sa tsumbo , arali hu tshi khou gudwa tshiṱori , vhagudi vha ḓo shumisa tshifhinga tsho fhelaho , na musi vha tshi vhala tshibveledzwa hu ḓo ḓi shumiswa ḽikhathi ḽeneḽi . 
U reila nga luvhilo luhulwane zwi khombo nga maand(a ngauri zwi ita uri vhan(we vhareili na vhone vha vhe khomboni  . 
Vho Antonio Guterres , kha u nangwa havho kha maimo a Muṅwaleli Guṱe wa Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) u bva nga ḽa 1 Phando 2017 u ya 31 Nyendavhusiku 2021  . 
Vha na pfanelo ya u humbela thuso , na u kona u swikelela ( arali zwo tea ) tshumelo dza matshilisano , mutakalo na ngeletshedzo khathihi na thuso ya . 
Hune Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho kana Ndaulo dza BABS dza sumbedza zwiitisi zwi fanela u ṋetshedzwa , mbetshelo idzo nga nnḓa ha mbetshelo dza PAJA dzi fanela u tevhedzwa  . 
Vhana vha re fhasi vha minwaha ya 18 vha tea u mishumo ndi mishumo ine ya tea u vha yo khunyelela u itela u khunyeledza pulane  . 
Vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhashumi vha a ḓivhadzwa nga u ṱavhanya musi nḓivhadzo ya u litsha mushumo kana tsudzuluso i tshi ṱanganedzwa  . 
Ndi rekhodo ya zwithu zwo tendelaniwaho khazwo na uri vhoṱhe vha re na dzangalelo vha nga monithara mvelaphanḓa  . 
U sumbedza ṱhompho nga u shumisa maṅwe maipfi musi hu tshi khou ṅwaliwa zwibveledzwa zwine zwa nga sa mufhindulano na inthaviyu . 
Zwa ndeme ndi zwa uri ṱhoḓisiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo , zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe  . 
U amba nga khalaṅwaha ine ya takaleleswa . 
Kha vha pulanele tshaka dzo fhambanaho dza dzimbuelo  . 
U ḓadzisa zwenezwo , zwigwevho zwa tshikolo tsha mbuedzedzo ndi miṅwaha mivhili nga vhulapfu  . 
Ngoho : Hai tshifhinga tshoṱhe i amba hai  . 
Ndi tshi fhindula thambo yavho ya zwenezwino , mashudumavhi ndi tea u dovholola vhuimo hanga ha u thoma kha khomishinari ha uri a thi koni u amba mafhungo ayo , ndi songo ṋewa thendelo na sia nga dzangano ḽanga  . 
Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha u bva sentharani dza mashopho , midavhini ya mitambo na ya dzifilimuni , kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo  . 
Nga la 14-18 Thangule 2000 mudzulatshidulo o dzhenela Khongiresi ya vhu 29 ya Divhavhupo ya Dzitshaka ngei Seoul , Korea  . 
Vhathu vha tea u divha uri pfanelo kha mavu na zwishumiswa zwi tea u wanala phanda ha musi vha tshi di fha tshifhinga na tshelede ya u langula zwishumiswa zwavho . 
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo , ndi une ndo ḓiimisela u u fela . 
Ndi Vhatshena fhedzi , Makhaladi na Maindia vhe vha fhiwa thendelo ya u voutha u swika hu tshi vha khetho dza dimokirasi ya u thoma dza 1994 he vhadzulapo vhothe vha vhaaluwa kha la Afrika Tshipembe vha fhiwa mbofholowo ya u voutha , u dzhenelela khetho na u vhumba mahoro a polotiki ane vha a funa  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Miṅwaha ya sumbe yo fhiraho MCC o humbela vhamagi vha mishonga miṅwe ya u thusedza uri vha ṋetshedze mafhungo nga ha zwibveledzwa zwavho u itela odithi hu sa athu fhela miṅwedzi ya rathi  . 
U shumisa zwiga zwa u vhala nga ngona , tsumbo , maḽeḓere danzi , zwitopo , zwiga zwa mbudziso , khoma , zwigagarukela na zwiḓevhe . 
Kha vha badele mbadelo dzine dza ṱoḓea . 
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo . 
Uri mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio thendelano ya vhugudisi  . 
Vhubindudzi uhu vhu khou shandukisa nyimele ya vhupo ha dziḓoroboni vhu tshi khou fhindula ṱhoḓea dza vhathu vhashu  . 
Ri bvela phanḓa na u fhaṱa lutsinga lwa vhubindudzi , vhune ha ḓo ṱaniwa kha Khonferensi ya Vhubindudzi ha Afrika Tshipembe ya vhuvhili ine ya ḓo farwa nga ḽa 5 u swika ḽa 7 Lara 2019  . 
Izwi zwi ita uri ni ḓipfe hani ? 
Ndivho ya iḽi Davhi ndi u ṱuṱuwedza , u khwiṋisa , na u bveledzisa Ndayotewa , pfanelo dza vhuthu na demokirasi ya u kona u dzhenelela yo imela muvhuso . 
Nga tshin(we tshifhinga kha d(uvha ( la mushumo , hu a vha na thaidzo nnzhi dzine dza bvelela mushumoni  . 
U kona u ṱalusa tshivhalo tsha madungo kha themba dzo doweleaho . 
U ela he nda hu ita ndi ha uri thekhinoḽodzhi yo ḓiswa kha vhathu vha songo lugiselwa uri vha kone u i shumisa  . 
Vha tea u ita nḓivhadzo ya tshandukiso hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha le ndaela ya bviswa  . 
Muzhou a ita a tshi pomba thambo kha musingo nga zwiṱuku nga zwiṱuku , zwa ita uri Vho Vhimbi vha mangale vha tshi khou kokodzelwa bitshini , zwa vha sinyusa nga maanḓa vha mbo vhuyelela maḓini . 
Huna nyengedzeo kha mbonalo ya tshipholisa ine i khou shela mulenzhe kha phungudzo ya maimo a vhutshinyi vhuhulwane . 
Kha u alusa pfunzo uri iye kha vhuimo ho teaho , ri khou ṱoḓa u vhona nyaluwo kha ndeme ya u guda , u funza na vhulangi ha tshikolo . 
Khabinethe i fhululedza vhufarasani ha maṱhakheni ha Tshigwada tsha Afrika Tshipembe - tsho vhumbwaho nga muvhuso , mabindu , vhashumi na maAfrika Tshipembe vhoṱhe - u itela u shumisana uri ri tsireledze phimo ya vhubindudzi ha Afrika Tshipembe . 
U takuswa ha luvhondo lwa Damu ḽa Clan William ngei Kapa Vhukovhela zwi katela u takusa ḽeveḽe ya damu nga mithara dza 13 u itela u engedza ṋetshedzo ya maḓi . 
Naa thandela i ḓo angaredza mihumbulo , nḓivho na mihumbulo miṅwe i bvaho kha vhanna na vhafumakadzi ? 
U zwi amba nga iyi nḓila zwi thusa u bveledza ndivho ya u ṱanganya ha u dovholola . 
Khabinethe i tikedza vhurangeli ho ḓivhadzwaho ngomu ha MTBPS u endedza ikonomi fhasi ha iyi nyimele i konḓaho , u swikelela nyaluwo yo katelaho ya ikonomi na tshumiso kwao ya zwiko zwa muvhuso . 
Khumbelo i dzhia miṅwedzi miṋa uya kha ya fumimbili uri i shumiwe nayo . 
Hu tea u vhonwa uri zwipiḓa izwi zwo ranga u lingwa lu si lwa fomaḽa na muvhigo wa hone wa ṋewa vhagudi musi hu sa athu lingwa lwa fomaḽa . 
Vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe ho itwaho kana vhune ha vhonwa ho itwa nga fhasi ha mbetshelo dza mulayo wo fheliswaho nga khethekanyo ṱhukhu ya , nahone vhune ha kona u itwa nga fhasi ha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya uyu Mulayo , vhu ḓo dzhiiwa ho itwa nga fhasi ha uno Mulayo . 
Izwi zwi katela ṱhahelelo ya mafhungo u itela u thusa vhalwadze kha u ita tsheo dzo funzeaho nga ha ndondolo yavho ya dzilafho , mbadelo dza ndaulo dza ndindakhombo ya zwa mutakalo ya phuraivethe , u dovholola ha tshumelo na muṱaṱisano zwa vhalwadze kha masia manzhi , vhufhura na ndondolo i songo teaho  . 
Ndivho ya nndwa yashu Afrika Tshipembe , sa zwe zwa sumbedzwa ngaho nga Thendelonzwiwa ya Mbofholowo , i katela mbofholowo ya ikonomi  . 
Tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA ina bugwana yayo ya tshumban ḓila . 
Muthu ane a khou pomokwa vhuloi u vha a sa ḓivhi nga ha vhugevhenga vhune a khou pomokwa hone  . 
Zwino , hu na mveledziso ya zwipeisa zwi no shuma zwavhuḓi , hu na nyimele ṱhukhu vhukuma dzine dza ṱoḓa nebulaiza . 
Ndi tshihumbudzo tsha uri yo vha muhali musi we ya lwa na Pfeṋe ! 
Khonadzeo - iyi thandela i nga konadzea ? 
U rangani ho vha hu na milayo minzhi i no kwama zwa zwiambaro , fhedzi ano maḓuvha a i tsha vha minzhi  . 
Nahone ri tea u pfesesa izwi ri tshi ḓivha uri misi ya dziedzi i nga vha misi ya tshikhala  . 
Izwi zwi sendedza nḓowetshumo ya mutakalo tsini ha vhutsireledzi ha dzilafho vhu konadzeaho lwa ikonomi . 
Vhashumi vha ha masipala vha khou vhala gurannḓa na u nwa tie  . 
Vha nga kha di todiwa uri vha ite dzinwe ndingo sa tshipida tsha thodisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi , kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshothe , u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha , sa tsumbo , khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana munwe mushumo wa thungo  . 
Tsireledzo ha madzangalelo a phurofeshinala ndi mushumo na tshiitisi tsha uri hu vhe na madzangano a phurofeshinala  . 
Tshifhinga tsho linganaho tshi tea u ṋewa u itela u ḓivha furakisheni idzi . 
Hu fanela u phasiswa Mulayo wa lushaka wa u thivhela na u kaidza u khethulula hu songo teaho  . 
Kanzhi nḓila ya khwiṋe ya u wana muṋetshedzatshumelo wa khwiṋe ndi u vha wana vha vhanzhi vha ṱaṱisana nga nḓila ya u bida  . 
Thaidzo afha ndi uri a si vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha tenda uri hu na vhuloi , na uri lutendo ulu lu nga si vhonwe nga tshisaithifiki  . 
Nga 2008 , phindulo yo konanywaho nga mashango manzhi yo bveledza vhupfiwa ha mbekanyamaitele ya zwa tshelede na muvhalelano zwine zwa vha khagala uri a zwi konadzei kha tshifhinga itshi  . 
Zwo tewa kha ngaganyo dza tshiṱirathedzhi dzi yaho phanḓa kha vhuvhudzisi na ndangulo ya tshumelo dza maḓi hu na mafhungo avhuḓi na mafhungo a si avhuḓi  . 
U shuma nga zwipiḓa zwiṱuku zwi a konadzea nahone zwi a itea kha mashango ane a kha ḓi bvelela nahone zwi fhungudza nyito dzi sa takadzi dzi kwamaho mutakalo wa vharengi  . 
Tshipikwa , ngauralo , tsho vha u bveledza zwitatamennde zwine zwo vha , na khonadzeo khulwane , na uri tshivhalo tsha nṱhesa tsha mihumbulo ya u tikedza kana u khwaṱhisedza tshi nga sumbedzwa  . 
Luambo lwa u nyanyula , nyangaredzo , u vhona sia ḽithihi . 
Nga nḓila ye hoyu mutalombalo wa fhaṱwa ngayo , u fannyanyiswa na khontseputi ya u vhala vha tshi ya phanḓa . 
Zwenezwo kha mamaga maṅwe vha dzhiele nzhele uri vha shumisana na vhonnyi musi vha tshi ramba mudzheneli muhulwane wa dzitshaka u langa tshipiḓa tsha themamveledziso  . 
U dovha u alusa mveledziso ya nḓowetshumo kha shango ḽashu , muvhuso wo , ho topolwa kha u thaḓula hunzhi , wo ḓivhadza Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema ine yo olelwa u shandukisa sekithara ya vhubveledzi na u vulela vhoramabindu vha vharema khonadzeo ya u shuma . 
Nga murahu ha tsedzuluso nga komiti ya vhaeletshedzi , khumbelo ya thendelo i nga humiselwa murahu kha muhumbeli uri a dovhe a ṱanḓavhudze zwidodombedzwa kana ya rumelwa kha Minisṱa uri a dzhie tsheo ya u fhedzisela  . 
U dededziwa nga mudededzi u itela u swikelela , zwibveledzwa na vhuimo ndi zwa ndeme kha tshipiḓa itshi na mbekanyamushumo iyi ya u vhala . 
Kha hu shumiswe nyito dza kiḽasini dzine dza elana na tshivhumbeo tsha luambo lune lwa khou shumiswa , tsumbo , tshifhinga tsho fhelaho na maanea a u anetshela na u ṅwala muvhigo . 
Nga u tevhekanya na u vhambedza zwithu na nomboro , vhagudi vha guda uri : Zwivhumbi zwa nomboro dza khadinala dzi a shumiswa u buletshedza nomboro kha sete . 
Ri fanela u thoma mbekanyamushumo dzo khwaṱhaho u vha thusa u fhirisa vhuṱambo ha u pembela wa 1999  . 
Khabinethe yo tendela u vha hone ha Khonfarentsi ya Dziminisiṱa ya Vhufarani ha u itela u dzhia Ḽiga kha Ikonomi ya Mvelaphanḓa nga Khubvumedzi 2018  . 
U bvisela khagala vhagudi kha ḓivhaipfi na lushaka lwa tshibveledzwa i elanaho zwai fanaho . 
U tsireledza vharengi vha dzinnḓu na u langula vhupo vhune dzinnḓu dza fhaṱiwa khaho nga u ṱuṱuwedza thekhinoḽodzhi ntswa kha zwa u fhaṱa dzinnḓu , u dzudzanya zwilinganyo zwa u fhaṱa dzinnḓu na u khwinisa vhukoni ha vhafhaṱi vha dzinnḓu  . 
Nyendavhusiku 2011 na Nyendavhusiku 2012  . 
Fomo J294 : Ndivhadzo ya lufuFomo J192 : Afidaviti : zwidodombedzwa zwa shaka - i tea u dadzwa arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni . 
Phresidennde u thola Muthusa-Phresidennde na Dziminisṱa , u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga kha ḓi vha pandela . 
MIiṅwe miraḓo ya 14 i tikedzaho u nangiwa uhu . 
Khwiniso dzi katela , vhukati ha zwiṅwe , ṋetshedzo ya mbofholowo ya kushumele kha khombo dza vhufhufhi na tsedzuluso ya khombo ; ṋetshedzo ya u thomiwa ha Bodo ya Tsedzuluso ya Tsireledzo ya Vhufhufhi . 
Fhedzi , a hu na na muthihi washu ane a nga hangwa vha tshilaho , vhane ndaela dzavho dzo ri ṋea khonadzeo ya vhuṱali ha u amba ri kha phodiamu iyi  . 
Arali hu na ṱhodea ya vhatsivhudzi vhane vha si vhe miraḓo ya khantsela , vha nga dzheniswa  . 
Ro dzhia vhurangeli ha u ṋetshedza vhugudisi ha vhudavhidzani kha vhaminisiṱa , luṱa lwa u thoma lwo ṱanganedzwa zwavhuḓi , na vhaminisiṱa vho no thoma u shumisa dziṅwe dza thekhiniki kha u engedza ho khwiniswaho  . 
Zwi kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u lugisa vhumatshelo , u thoma ṋamusi  . 
Tsedzuluso ya mutakalo wa nnyi na nnyi u shumisa zwishumiswa zwi re kha vhupo sa tsumbo ; tshati , zwiga , bannga dza maipfi na ṱhalusamaipfi  . 
Nga nḓila iyi , u ita mugaganyagwama , u pulana , na khethekanyo dza u vhiga nga mutengo zwi ḓo ṱutshelana zwoṱhe  . 
U pima migaganyagwama ya u ḓikhethela u vhiga tshifhinga tshoṱhe nga ha mvelaphanḓa nga tshifhinga tsha u pulana kha vhomakone vha CBP  . 
U d(idzhenisa ha vhaaluwa kha u dzhia tsheo na uri hu vhe na maitele kha mut ( a na kha tshitshavha ndi zwa ndeme kha mveledziso ya tshitshavha  . 
Fhedzi siani ḽa vhubindudzi ha ḽifhasi zwi kha ḓi tou vha khagala uri a ro ngo swikelela zwe ra ḓikumedza zwone zwine zwa vha mveledziso ya thundu dza vharengi na dza masheleni dzine dza ṱoḓwa nga shango ḽashu . 
Kuitele ku tea u sedza pulane dza masipala dzoṱhe na thandela na u vhona uri ndi ngafhi nahone hani hune ha nga ṱuṱuwedzwa u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Muvhigo u sumbedza zwo no swikelwaho nga Afrika Tshipembe kha u dzhiela nṱha pfanelo dza vhathu na mbofholowo dza ndeme sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ndayotewa . 
Na , u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha , ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa , u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi . 
Maḓuvha a Vhurereli na maṅwe o khetheaho ane a pembelelwaho nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi bvelela kha themo ( Awara mbili nga themo dzo avhelwa zwenezwi )  . 
Arali vho fushea nga zwidodombedzwa , muṅwalisi u ḓo vha ḓivhadza uri vha dzudzanye u ṱoliwa ha phukha nga mulafhazwifuwo , u itela uri vha wane ṱhanziela . 
Uyu muthu u tea u vha e muhali , ane a kha ḓi tshila kana o no lovhaho . 
Dzikhakhathi , mishushedzo , u tshinya ndaka , kana zwiito zwine zwa vhanga tshinyalelo zwikoloni kana zwine zwa kundisa vhana u ya tshikoloni a zwi na mukovhe kha dimokirasi yashu  . 
Mishumo ya mimaraga kanzhi a zwi bveledziwi nga nhani ha hahelelo ya mafhungo  . 
Kha mulaedza wavho , minista wa mutakalo vha khou lavhelelwa u ṱanḓavhudza khaedu dzo ṱanganiwa nadzo nga Muhasho kha u ḽabeḽa zwiḽiwa na ndingedzo nga Muhasho wavho u tsireledza madzangalelo a mutakalo wa vharengi hu tshi katelwa na vhana vha tshe vhaṱuku na vhana vho no thanyaho  . 
Khabinethe i bvisela vhuḓipfi hayo nga ha u vhilaedziswa nga u ṱhaselana hune ha vha hone vhukati ha mahoro o fhambanaho nga ha fhungo ḽi no tshimbilelana na ṱhoḓuluso ya Hawks kha mafhungo a SARS  . 
Tsaukanyo i re na vhudzivha ya mafhungo a ndeme vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽi tshi fhaladzwa , kana tshifhinga tshaḽo tshi tshi fhela  . 
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana kha muholo uyo . 
U didzaina phosiṱara i no ḓo shuma na tshipitshi . 
Vha ḓo rumelwa mapholisani u wana muvhigo u sumbedzaho uri vho no vhuya vha vhonwa mulandu khothe naa  . 
Vha nga humbelwa u ḓadza fomo musi vha tshi a i ṋei muthu muthihi vhuṋe ha fhethu  . 
Tsedzuluso ya vhukati yo sumbedza u aluwa nga zwiṱuku kha masia o fhambanaho ane a nga mutakalo , pfunzo , nndwa ya u lwa na vhugevhenga , zwa u ṋewa ha vhathu madzulo , fulufulu , mbetshelwa maḓi , mveledziso ya mahayani na zwiṅwe . 
Muhumbeli ane a khou ita khumbelo ya khophi dza rekhodo dzine dza dzula dzi hone ho ngo tea u badela mbadelo ya khumbelo ya R35 , 00 , fhedzi vha ḓo badela mbadelo ya tswikelelo ya u bveledza hafhu , arali zwo tea  . 
Khabinethe yo sumbedzisa uri muvhuso u khou shumana na khaedu dzine dza khou hulela dzo livhanaho na Afurika Tshipembe . 
Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 51 u swika kha 100 vho tholiwaho  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe  . 
A dovha a thusa kha uri mivhili yashu i bvise malaṱwa . 
SAC na vhoṱhe vho dzhenelaho muṱangano vho aniswa u ḓo vha na tshidzumbe nga dzi 13 dza Fulwi , u itela uri pulane dzi sa ḓivhiwe nga tsevhi . 
Muvhigo u dovha wa topola ṱhoḓea dza vhudzekani na vhana sa tshiṅwe tshivhangi tsha mutheo  . 
Khabinethe i bvela phanḓa u sasaladza mabulayo a si na ṱhoho a vhaofisiri vha mapholisa . 
Mivhigo ya ndingo dzo itwaho i rumelwa kha muthu o ṱusaho sambula . 
Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso  . 
Fhedzi zwo vha zwi sa vhi na u tshipa kana vhudzekani ha u kombetshedza u swikela mbingano i tshi vha mulayoni . 
Khabinethe i ita khumbelo kha matshudeni na vhurangaphanḓa ha matshudeni , u ṱahisa mbilaelo dzavho nga nḓila yo teaho u ya nga Ndayotewa , ine ya vha nyendedzi ya MaAfrika Tshipembe vhoṱhe  . 
Mulayo wa lushaka wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 9 4 32 2 na 333 ya Mulayotewa muswa u fanela u phasiswa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma . 
Vhaoli vhararu vho ḓo ṋangiwa uri vha ṱalutshedze mihumbulo yavho kha Khabinethe . 
Hu tshi ḓadziswa , Muvhuso wa Afrika Tshipembe u ḓo bvela phanḓa u haseledza fhungo iḽi na Muvhuso wa US sa tshipiḓa tsha u anḓana hune ha khou ḓi bvela phanḓa kha mafhungo a tsireledzo vhukati ha mashango aya mavhili . 
Afrika Tshipembe ndi muraḓo wa Buthano ḽa Madzangano ḽa Mashango ḽo thomiwaho nga Athikili 112 ya Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakhatshakha . 
Kha zwitandadi zwine ra zwi fulufhela zwine vhaeni vhashu vha zwi fulufhela  . 
Maimo a asesimennde a a ṱanḓavhudzwa hu tshi itelwa gireidi iṅwe na iṅwe nahone hu a ṱalutshedzwa vhungomu na vhuphara ha zwine vhagudi vha tea u ḓivha na u kona u zwi ita . 
Zwiimiswa zwa dzinnḓu dza vhathu vhane vha hola miholo ya fhasi , zwiimiswa zwa dzinnḓu , mazhendedzi a si a bannga na bannga dzine dza hadzimisa miṱa i shayaho  . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vhuimo haḽo ha u vha Mudzulatshidulo wa SADC u ita nga vhuṱali u bveledza phanḓa madzangalelo a lushaka a shango sa zwe a ṅwalwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na u kwaṱhisa zwikhala zwa ikonomi zwa dzingu na zwi no elana na vhutsireledzi  . 
U topoleni ni u shumise fhungoni ḽe na tou ḓivhumbela . 
Khabinete i khou ita khuwelelo kha vhabebi vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na vhaunḓi vhane vha vha na vhana vha u bva kha miṅwedzi ya 9 u swika kha miṅwaha miṱanu u tsireledza mutakalo wavho nga u shumisa fulo ḽa shango ḽoṱhe ḽa u hayela tshifumbu na phoḽio kha vhana . 
Naho zwo ralo ri khou swikelela zwithu , naho zwo ralo ri khou lwa nndwa na u kunda nndwa  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa , na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓu ḽeneḽo , nga wonoyo Mulayotewa , na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza , nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓu . 
Masipala wa Methiropo(litheni na wa tshit ( iriki u na mushumo wa u shumisa sisit ( eme ya u fha ( laisentsi ya u bvisa mashika mufheni yo buliwaho kha Tshipid(a tsha 2 kha Ndima ya 4 , na uri kha ndivho iyo i fanela u ita mushumo wa u fha ( laisentsi sa zwe zwa buliwa kha iyi Ndima  . 
Muthu ufhio na ufhio ane Mulanguli wa Lushaka a vhona a tshi kwamea  . 
Newville ya vha yone i no wina vhugweṋa . 
Uhu u iledza hu nga hu na vhushaka na u phaḓalala ha vhuloi nga u tendela vhaṅwe vhathu vha tshi shumisa vhuloi  . 
Nga u ralo , zwoṱhe zwa mbekanyamushumo iyo a si nga ha u gonyisa tshivhalo  . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa . 
Zwi re afho nṱha , ndi a tenda , zwi murango kha vhuḓikumedzeli kha adzhenda khulwane ya vhupfumedzani shangoni ḽashu  . 
Mulayotibe wa pfanelo kha Ndima ya 2 ya Ndayotewa u na pfanelo dza ndeme dza vhuthu dzine ndivho ya hone ndi u ṱalutshedza pfanelo dza vhuthu , na u sumbedza uri pfanelo dzi kwama vhonnyi nahone dzi shuma hani , na u langula uri ndi lini nahone nga nḓila ḓe ine idzi pfanelo dza nga vha na phungudzelo  . 
U pfiswa vhuṱungu muvhilini zwo wanala zwi tshi lwa na pfanelo ya tshirunzi tsha muthu kha Pfanelo dza Vhathu . 
Hu a tshifhinga tshe lushaka lwa vhavend(a lwa d(idzhenisa kha nndwa na mavhuru musi Makhado e murangaphand(a  . 
Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 7 b vha nga shumisa maanḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓu sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone . 
Zwi tou vha khagala uri vhaswa vho ṱanganedza nyanḓadzamafhungo ntswa , nahone izwi ndi nḓila yavhuḓi ya u ṱuṱuwedza vhathu vhoṱhe u shela mulenzhe kha tshitshavha  . 
Tshifhinga tshe tsha vha tsho vhetshelwa vhashumi vha muvhuso uri vha ambulule mishumo yavho fhasi ha vhulanguli ha vhashumi vha muvhuso wa 2016 ho vala nga ḽa 31 Phando 2017 . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Vhulanguli ha Mutakalo kha Dzitshaka 2013 kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa nga tshitshavha . 
Zwithu izwo zwa ndeme ndi pfunzo , nnḓu , mveledzo ya vhupo ha mahayani , u sika mishumo na vhugevhenga  . 
DziNGO nnzhi na dziCBO dzo shelaho mulenzhe kha dziwekishopo dza vhukwamani na u tahisa mihumbulo kha ngeletshedzo  . 
Mbekanyamaitele i ḓo tshimbilelana na mutheo wa ndaulo ya kushumele wa Tshumelo ya Tshitshavha  . 
U pfesesa na u shumisa luambo lwo teaho kha masia a ngudo o fhambanaho . 
U tou bva nga kha kuhumbulele kwo sendekaho kha Anthropology , zwa uri vhuloi vhu bva ngafhi zwi na ṱhalutshedzo nnzhisa u tou fana na uri mvelele dzi bva ngafhi hafha ḽifhasini . 
FVhugudisi na Mveledziso i ta ṱhoḓea dza vhugudisi na mveledziso dza vhadavhidzani vha muvhuso dzo thewaho kha tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani ha lushaka , mbekanyamaitele na ndivho dzoṱhe dza vhudavhidzani ha muvhuso . 
Ro shuma vhukuma kha u bveledza vhoranḓowetshumo vha vharema vhane vho vha vha sa athu bvelela . 
Ndi zwa ndeme uri luambo lu shume mushumo muhulwane kha u tandulula hedzi khaedu  . 
U pwashekanya nomboro u ya nga zwipiḓa zwiṱuku u leludza u rekanya . 
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo  . 
Kha vha ḓadze annexures dzo teaho dza fomo SAPS 517(e) , i wanalaho tshiṱitshini tsha mapholisa u itela ḽaisentsi iṅwe na iṅwe ine vha tama u i vusuludza  . 
Kha maduvha eneyo , vha tangana na ṅanga dzi bvaho kha vhupo honoho vha tshi khou kuvhanganya midzi , mishonga na makwati uri vha ite mishonga . 
Zwi khou ni konḓela inwi , mutshudeni wa muswa ngei Yunivesithi ya Sol Plaatje i re Devhula ha Kapa , ane no ḓitika nga muholo muṱuku u bva kha vhabebi vhaṋu uri ni ḓirengela zwiḽiwa  . 
U thetshelesa zwiṱori ; zwirendo kana nyimbo a bula vhuḓipfi hawe siani ḽa tshiṱori , tshirendo kana luimbo ; a bula uri ndi nga mini a tshi ralo . 
Izwi zwi vhidzwa upfi vhulavhelesi . 
Zwitirathedzhi zwiswa zwino fana na tshitirathedzhi tsho tanganaho ysha vhumagi tsha Muhasho wa Makwevho na indasiteri zwi toda thodisiso na mveledziso Iitshi fhindula  . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , u fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Kha zwe vha ḓisa , vha SAPRA vha khou dzinginya uri Mulayo u fheliswe ngauri u ita uri vhuloi na vhathu vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi sa vhathu vha Pagans vha dzhiiwe sa zwigevhenga na vhuloi vhu dzhiiwe sa vhugevhenga  . 
Humbula u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM nga nnda ha musi mihasho ya muvhuso i tshi do shumisana navho nga u vha tikedza tshothe kha milayo ya CBNRM . 
Mafhungo ayo o ambiwa nga nnyi ? 
Vhudavhidzani na ho vha hu tshi kho ya phanḓa kha mihasho miṅwe na miṅwe nga nyombedzelo khulwane kha vhashumi vhane vha kwamea  . 
Zwi nga itea . 
Vho Molefe vho shuma vhukuma kha u bveledza maano a u bvelela ha Eskom zwine zwa khou thoma u sumbedza mvelelo dza vhuḓi . 
Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi , nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi . 
CNdangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi i ṋetshedza nyendedzi ya tshiṱirathedzhi i elenaho na ndangulo ya mafhungo na thekhinoḽodzhi ya GCIS . 
Kha vha topole na u tinya zwivhangi arali vha tshi nga kona  . 
Khabinethe i bvisela vhuḓipfi hayo nga ha u vhilaedziswa nga u ṱhaselana hune ha vha hone vhukati ha mahoro o fhambanaho nga ha fhungo ḽi no tshimbilelana na ṱhoḓuluso ya Hawks kha mafhungo a SARS . 
Vhabebi kana vhaunḓi vha fanela u dzhia maga a u vhona uri arali zwi tshi nga konadzea ṅwana wavho u wana mishumo ya kilasi na dziasaimenthe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine a vha e siho tshikoloni , na uri mishumo yoṱhe yo fhelaho na asaimenthe zwi fanela u humiselwa tshikoloni u lingiwa kana u sedzuluswa . 
Vhashumi vha tea u ḓivhadza vhatholi arali huna vhushaka havho na munna wavho tshifhinga tsha musi o farwa ? 
Vhashumisi vha ḓo kona u swikelela phurofaiḽi , u i lulamisa na u khwinisa zwidodombedzwa zwavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U thetshelesa ndaela dzine dza vha na zwipiḓa zwi si fhasi ha zwivhili na u fhindula nga ngona . 
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi  . 
Ndi thandela dzifhio dzine komiti ya wadi ya tama u dzi ita ? 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na u ṱavhanyedza na u khwinifhadzwa ha u itwa ha zwithu nahone hu dovhe hu fhindulwe vhunzhi ha mbudziso nnzhi nga ha ṱhoḓea dza vhadzulapo  . 
Arali Muhaṱuli Muhulwane kana Phresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela Khomishini lwa tshifhinganyana , Mufarisa-Muhaṱuli Muhulwane kana Mufarisa-Phresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo , u ḓo farela kha Khomishini  . 
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu . 
U vhona MC , WRCS i adza mutevhe wa maitele o vhewaho oṱhe nga maga a sumbe a ne arali o shumiswa kha mulonga wo imaho ngauri , a ḓo mbo ḓi thusa kha matshimbidzele a ndingandinganyo vhukati ha u tsireledza zwiko zwashu zwa madi na u zwi shumisa u swikelela mvelele dza ekonomi na matshilisano vhathuni  . 
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo yavho ai ngo tshimbila zwavhuḓi . 
Abithiresheni ndi u dzhenela ha muthu wa vhuraru kha khanedzano u pfa masia o fhambanaho a vha hanedzanaho na u tshea fhungo ḽi vha vhofhaho vhoṱhe  . 
Muvhuso  . 
Muthu we a vha e Sinethe a songo tholiwaho sa murumiwa wa tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u tea u vha muraḓo wo fhelelaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu nanga sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Ndayotewa yo fhiraho . 
Arali huna thendelo , vhupo uvho vhua ṅwalisiwa na ṱhanziela yau rengisela mashango ḓavha ya ṋetshedzwa . 
Ndi nnyi muhulwanesa o imelaho itshi tshigwada ? 
Fhedzi hu na u bva kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema . 
Mabindu a tshumelo a shumaho nga thandela , musi zwo khwaṱhisedzwa nga Export Council kana TISA Sector Desk uri thandela iyo ya tshumelo i ḓo thusa sekhithara . 
Hune zwa vha zwo tea , vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a ganḓisa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina ḽa ṱhanzi , u na mulandu , nahone u ḓo tshutshisiwa kana u sengisiwa . 
Ndi mulandu u pfuka milayo iyi . 
Shandukiswaho ( Mulayo wa 15 wa 1997 )  . 
Coetzee , Duma na Sikhosana ndi vhatambi vhahulwane  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha dzhoine muvhuso nga Ḓuvha ḽa Dzitshavhi ḽa Ḽifhasi nga dzi 20 Fulwi 2015 , kha u khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli ha shango kha dzitshakatshaka uri dzitshavhi dzoṱhe dzi farwe nga khuliso . 
U dzhenelela ha tshitshavha a ho ngo tea u sedziwa sa magumo nga hone huṋe  . 
Masipala kha muvhuso wa tshumisano 154 . 
Phethishini yavho i ḓo swikiswa kha Muṅwaleli wa Phalamennde u i sedzulusa na u khwaṱhisedza uri yo luga kha tshivhumbeo na kha zwi re ngomu , u bva afho ya swikiswa kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Musi ri tshi khou vusulusa themamveledziso dza mutakalo wa tshitshavha , ri khou dovha ra engedza zwikhala kha zwitshavha zwapo u khwinisa matshilo avho nga kha u sika mishumo na mveledziso ya mabindu apo . 
Kha zwibveledzwa zwa u ṅwala vha tea u ḓiḓowedza na u shumisa zwikili zwa u vhala nga nṱha u itela u wana muhumbulo muhulwane na zwa u vhala nga nṱha u itela u wana zwidodomedzwa zwo khetheaho ( skimming and scanning ) na u vhala ho dziaho . 
Muthu a no khou isa phanḓḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho , ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa  . 
Ndingo dzo khetheaho dza murundo dzi nga itwa u vhona arali tswio dzavho dzi khomboni  . 
U pfesesa uri u ṅwala na u ola zwo fhambana na u thoma u kopolola maḽeḓere na mbalo kha nzulele ya kiḽasini nga tshifhinga tsha ene muṋe , tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya . 
Matshilisano  . 
Zwiito zwa u hahedza , mbingano dza khombekhombe , mbingano dza vhana , u tshipa na u rengiswa ha vhathu tshiṅwe tshifhinga hune ha bvelela musi hu tshi itwa zwa Ukuthwala na zwone zwi lwa na vhuṅwe vhuḓifhindulelli ha Afrika Tshipembe ha pfanelo dza vhuthu dza dzitshakatshaka  . 
CO2e nga 2012  . 
Kha vha ḓise ṱhanziela yavho ya mabebo  . 
Khothe iyi i anzela u vha khothe ya kha vhupo hune muhwelelwa a dzula khaho hu si hune muhweleli wa mulandu a dzula hone  . 
Kha tsengo , masia oṱhe a ḓo humbelwa uri a fhe vhuṱanzi na u sengiswa kana u vhudziswa dzimbudziso nga ḽiṅwe sia . 
Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa , nga kha vhusimamulayo , nyambedzano ya dzitshaka , mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi , vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa  . 
Tshiedza tsha luswayo tsha mupo tshi sedza kha u elela ha zwiko kha vhudzulo na u thusa u ṱola mvelelo dzatsho dzo ṱanḓavhuwaho kha vhupo  . 
U vhambedza magudiswa na mahumbulelwa au . 
Zwigwada zwi tea u ṋetshedzwa tshifhinga tsho linganaho tsha u humbula nga ha khetho dzatsho , musi ho kumedzwa khetho ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma  . 
Dzi dzhenisa khaṱhulo nga ha vhungoho , fulufhedzea , mbuno na kuvhonele , vhundeme , kupfalele na kuhumbulele na mafhungo sa u ṱoḓea na u ṱanganedzea ha tsheo na nyito u ya nga ha ndeme ya kutshilele . 
Vhudavhidzani na vhadzulapo : Kha vhudavhidzani ha tshiofisi , hu tea u shumiswa luambo lune lwa takalelwa nga vhadzulapo  . 
Kha Lavoisier hezwi zwi amba uri nga murahu ha u swa , milora i fanela u lemela u fhira danda , fhedzi sia ḽa thungo ḽeneḽi ḽo sumbedza u vha ḽone  . 
U ita mutevhe wa mulayo wo bveledzaho tshiimiswa tsha vhuimeleli ha demokirasi , u bvisela khagala mishumo yavho na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli  . 
U thoma nga u ita tsheo , muthu a nga si pfesese tshothe  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu  . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa u vhulunga tshelede ire kha mushonga wa vhulwadze zwaho - hune mushonga wa hone wa ṱoḓea lwa tshifhinganyana . 
Muthu ane a kwamea u wana vhurifhi ( vhurifhi ha ( audi alteram )  . 
Mbambadzo kha zwiṅwe zwipisisi yo iledzwa fhedzi kha zwiṅwe zwipisisi yo tendelwa nga fhasi ha u vhetshelwa mikano i konḓaho  . 
Ndo tea naa u wana sabusidi ya nnḓu ? 
Johannes a vho ngo beba  . 
Khabinethe yo tendela Guvhangano ḽa Zwibadela zwa Ḽifhasi ḽa vhu 40 ḽa Mbumbano ya Zwibadela zwa Dzitshakha ine ya ḓo farelwa Durban mafheleloni a ṅwaha wa 2016 . 
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentse ya u ḓiraiva  . 
Thesite na milingo ya gireidi ya10 na 11 i modereithiwa ngomu . 
Fhedziha , ro takala uri tsedzuluso ya zwa vhulamukanyi yo vhuedzedzwa malugana na maanḓa a mavundu , fhedzi a ri ngo takala uri khumbulelo i kha ḓi vha hone kha mulayotewa  . 
Vha vhona unga tshigwada tsho ita mini zwe zwa shuma zwavhuḓi ? 
Ndi ufhio mushumo wa muvhuso kha u wana maitele a u thoma u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo ? 
Arali zwi khou ṋekedzwa sa zwo imelaho u valelwa sibadela hu ḓo shuma mbuelo ya u valelwa sibadela  . 
Kha vha ḓe vha takale na riṋe . 
Naho hu na zwiko zwo ṋetshedzwaho nga muvhuso u itela tshipikwa itshi , huṅwe u shumisana na vhalambedzi vha mashangoḓavha na NGO na khonṱhiraka khulwane dza vhugudisi kha vhaṋetshedzatshumelo vha sekithara dza phuraivethe , masiandatwa a vhugudisi uvhu o vha o ṱangananaho  . 
Tsireledzo . 
Ngeno Finland nga u fhambana li tutwedza uri zwi shumiswa zwa u lambedza zwi bveledze tshumisano vhukati ha zwiimiswa zwa pfunzo ya ntha na sekhithara ya vhoramabindu , fhedzi huna u dodombedza kha u bveledzwa ha vhathu na kha vhutumbuli kha dziindasiteri  . 
Vhulwadze uvhu vhu vhangwa nga tshitzhili tshi bvaho mavuni , maḓini , mirohoni na kha zwibveledzwa zwa mafhi zwi songo vhewaho ḓuvhani u vhulaya zwitshili , zwi nga ḓisa tsumbadwadze dzi ngaho mukhushwane na u shuluwa . 
Arthritis I nga fara nnyi na nnyi  . 
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho  . 
Zwigidi zwi siho mulayoni - SAPS yo fhelisa zwigidi zwifhiraho 500 000 u bva nga 2000  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u tholwa ha 154 wa madzhisiṱaraṱa dza zwiṱiriki kha khothe dzo fhambanaho dza madzhisiṱaraṱa shangoni ḽashu . 
Izwi zwi katela maitele na lutendo zwi kwamanywaho na u shumisa manditi na vhuloi kha u vhaisa vhaṅwe . 
Ri khou ita tshanduko dza u engedza khumbelo dza ḽaisentsi na mbadelo dza ṅwaha nga ṅwaha dza ḽaisentsi , nahone ri kha nyambedzano na sekithara ya zwa vhubindudzi kha pfanelo dza vhubindudzi  . 
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱodeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta . 
Tshigagarukela tshi khou shuma mini ? 
Mutevhe wa PAIA u netshedza rekhodo dzo vhalaho dzo iledzwaho u humbelwa  . 
Hu waniwa mbalotshikati ya zwikoro zwe zwa ṋewa siani ḽa ndeme na kuwanalee kwa tshumelo iyi zwi tshi ya nga sekhitha , ndi u itela u ṱalukanya vhuḓipfi ha vhathu siani ḽa tshumelo na vhaḓisedzi vhadzo henefho ha masipala woṱhe  . 
Vhalani mafhungo nga vhusedzi . 
Mulinga wavho wa u sumbedza vhulwadze havho u vhudza vhaṅwe uri vha vha thusa hani . 
Izwi zwo fhululedza ḓivhadzwakale ya vhathu vha shango ḽashu . 
Nga iyi ndila vha nga kona u shumisa zwavhudi vharangaphanda vha vhupo  . 
Hu na nḓila dzo fhambanaho dza u buletshedza phetheni dzine ra dzi vhona u mona na riṋe . 
Tshiṅwe tshifhinga muraḓo wa thimu u ḓo wana zwo tea uri a sime thimu ya u tikedza u itela u swikelela mvelelo dzine vha vha na vhuḓifhinduleli khadzo  . 
Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000 . 
Roṱhe nga muthihi nga muthihi ri ḓo khwaṱhisedza uri milayo ( zwihulwane milayo ya mbetshelwa dza vhubvo na ṱhoḓea dza maṅwalo ) a i khou ḓiimisela u thivhela mashango ane a kha ḓi bvelela o teaho u shumisa tshikhala tsha mbekanyamushumo dzi funeswaho  . 
Tsumbo 1 : Vhatholiwa vhavhili ( A na B ) vha vha vhan(we vha tshit ( afu tsha vhatholiwa vha muvhuso  . 
Magavhelo a muvhuso na mbadelo dza yunivesithi ndi zwone zwi dzhenisaho vhunzhi ha masheleni a wanwaho nga dziyunivesithi , ngeno kha masheleni a wanwaho nga dziyunivesithi phesenthe ya 43 i tshi bva kha muvhusona 34 wa phesenthe i bvaho kha mbadelo dza yunivesithi  . 
Zwi amba mini ? 
Mahosi a Vend(a ndi Ramabulana , ho dzula Mphephu Tshivhase na ene Ramabulana  . 
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi  . 
Shudunthule ngei Pretoria  . 
Hu sa athu u fhela maḓuvha a 10 musi o ṱanganedza khumbelo ya Khaṱhululo ya nga ngomu DIO u ḓo i rumela khathihi na mbuno dza tsheo i re kha khumbelo kha vhulanguli ho fanelaho  . 
Hafhu ro funana u bva kale ? 
Arali milifho i tshi tea u sedzuluswa , nga maanḓa ya vhuḓifari ha vhuaḓa  . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga nḓila ya akhaunthu ya masipala ya maḓi na muḓagasi . 
Vhashumi vha muhasho wa zwa masheleni vho eletshedza thimu ya u linga uri zwi a konadzea u vhiga tshinyalelo ya zwa masheleni kha dzimbekanyamushumo  . 
Ndi ene ane a vha na thaidzo . 
Kha nyambedzano yashu na vha Zimbabwe ro ḓi dzulela u vha kwengweledza uri vha thome mufhindulano wa poḽotiki wa vhoṱhe  . 
Muvhalelano une tshelede ya hone ya toda thendelo  . 
Samithi yo sedza kha u shuma ha Tshiṱirathedzhi tsha SADC tsha zwa Nḓowetshumo na Mapandendedziu itela u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na mveledziso kha dzingu . 
Vho malanaho vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho 18  . 
Muṅwaleli o humbula uri a sedzuluse Mulayo woṱhe kha komiti yashu , nga maanḓa kiḽoso iyi , nahone ri ḓo dzula ro vha lavhelesa kha izwo  . 
Ni dzula ngafhi ? 
Khabinethe yo tendela u khwiniswa ha zwiṱiriki zwa madzhisiṱaraṱa Limpopo na Mpumalanga , na u ṋanga Khothe ya Madzhisiṱaraṱa wa Lephalale sa hune ha ḓo dzula Khothe Khulwane ya Limpopo , sa maga a tshifhinganyana u swikela khothe yo ḓiimelaho ya tshoṱhe yapo ya Luṱa ulwu i tshi fhaṱwa . 
Kushumele kwo tanganyisiwaho kwa zwa vhulimi ku ita uri hu vhe na nila ya u bveledza vhulimi ho vhulungeaho vhune ha ita uri vhupo ha mahayani vhu bvelele nahone vhu kone u bveledzisa na GDP ya lushaka  . 
U rwelwa ṱari ha SADC Free Trade Area nga Ṱhangule 2008 zwi ḓo ita uri hu vhe na vhuthihi ha tshitshavha na mimaraga i fanaho  . 
Pharmacy na Tshwane Pharmacy nga u tevhekana  . 
Khabinethe yo tendela u katelwa ha Minisiṱa dza Tshigwada tsha Tsireledzo kha Komiti ya Dziminisiṱa dza Mihasho yo fhambanaho ( IMC ) nga ha Ṱhundu zwe zwa ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Zuma . 
GEMS yo shandukisa mbuelo dza mbuelo ya Ndondolo ya u Thivhela u bva nga 2015  . 
Ndeme ya u pulana nga vhuḓalo ha dovha ha vha ho dzudzanyeaho hu u itela nyaluwo a hu vhonali fhedzi kha themamveledziso . 
Hune tshumelo dza ndondolavhathu dza kundelwa , kana dza vha dzi siho na luthihi , vhaeledzwa vha re na ṱhoḓea khulwane vha ḓo salela murahu siani ḽa tshumelo dza mutakalo , na kana nga iṅwe nḓila  . 
Vha elelwe uri mudzulatshidulo wa komiti ndi mukhantseḽara wa wadi  . 
Zwi a konadzea u vhea tshipikwa tsha tshanduko ya tshivhalo arali data i hone  . 
U bveledza u pfesesa ha vhulapfu na luambo lwa u amba nga ha vhulapfu . 
Tshumelo ya Tshipholisa dzhiela nzhele ndeme ya luambo  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Vhulangi ha u Maketa Zwinwiwa zwa Zwikambi , 2013 , kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha tshitshavha . 
Hoyu ndimuhumbulo u songo dzivhuluwaho ngauri vhabebi vha funa vhana muthu a songo xelelwa nga tshelede , u itela uri ita khumbelo ya u thuthisa  . 
Khethekanyo dza Rekhodo dzi re afho fhasi dzo ṋetshedzwa zwi tshi ya nga Kudzudzanyele kwa Faela dza DHS kwo tendelwaho  . 
U anganedzwa ha iyi milayo mivhili hu o ita uri nzulele ine ya vha hone fhano shangoni a Afrika Tshipembe i i ane sa shango i re na milayo khathihi na mvelele dzo andavhuwaho  . 
U thusa kha u pfumbudza zwigwada zwa vhashumi siani ḽa zwikili zwa mutheo malugana na u shumisa thandela dze dza pulaniwa nga wadi  . 
Zwisumbi ndi zwishumiswa zwi sumbedzaho uri ndivhotiwa dza thandela dzo swikelwa  . 
Mushumo wanga : u ita uri vhana vhanga vha wane zwiliwa , u sa vha tambudza nga ndila ya tshiphirini mudini wanga kana phanda ha vhathu  . 
U tatamudza muhumbulo wau - nga u shumisa mihumbulo ye wa i vhona kha zwibveledzwa . 
Rekhodo dzine dza vha na mafhungo a tshiphiri a tshitshavha a dzi nga ḓo tendelwa tswikelelo sa izwi zwo sumbedzwa kha mbetshelo dza khethekanyo ya vhu 33 u swika kha ya vhu 45 dza PAIA  . 
Dzina ḽa sibadela na nomboro dza luṱingo na nomboro dza fhethu ha u shumela , arali zwi hone . 
Tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha miṅwaha i si gathi nga murahu ha musi tsho fhela u fhaṱiwa . 
Mugudisi kha nyito kana mushumo wa u vhala na tshigwada , u tea u shuma na vhagudi vha re vhukati ha 6 na 10 kha tshigwada . 
Khabinethe yo tendela Luṱa lwa vhuraru lwa Makumedzwa a Tshiimo tsha Nṱha lwa Mbekanyamushumo yo Engedzwahoya Mishumo ya Tshitshavha ( EPWP ) ( 2014-2019 ) uri i shume . 
Ri khou wanulusa vhukoni ha u engedza tshileludzi itshi kha dziṅwe khamphani , zwine zwa nga sumbedza vhuḓikumedzeli masheleni havho kha vhugudeli ha vhatsila , uri ri kone u livhanyisa lweṱolweṱo u bva kha tshikwama tsho salaho  . 
Ro thoma Komiti ya Vhuminisiṱiri ha Ngangomu yo vhumbwaho nga Minisiṱa khulwane dza khabinethe uri i thuse miṱa nga tshifhinga itsho tsha musi zwithu zwi tshi khou lemela . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓa a masipala kha u langa mafhungo avho , u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho . 
U daha vhutsi zwi khombo vhukuma kha uyo a lwalaho asima , sa izwi zwi tshi ita uri mafhafhu a bveledze duda ḽinzhi zwa tshinyadza siḽia ( vhuvhudzi vhu dzudzaho buli ḽa muya ḽi sina buse na maduda )  . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso U ola vhathu vha si na zwanḓa kana zwpuka zwi si na milenzhe humbela vhagudi u fhedzisa nyolo idzo . 
Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka  . 
U dzhenela ha tshitshavha kha u sika milayo , vhulavhelesi na maṅwe maitele a Phalamennde ndi ṋetshedzo ya ndeme ya ndayotewa ya dimokirasi yashu  . 
Dzikhukhi a dzi shumisiwi u tshimbidza mbekanyamushumo kana u dzhenisa vairasi kha khomphiyutha yavho  . 
Musi ro sedza zwa uri ndayotewa i tsireledza pfanelo dza u tshila , muṅwe na muṅwe a ne a ita vhutshinyi u ḓo livhana na vhuhulu ha tshanḓa tsha mulayo . 
Hezwi zwi toda uri vhathu vhothe vha shumaho na vhaaluwa vha tea u divha Mulayo wa khakhathi dza mutani na uri u shuma hani uri vha kone u pfesesa uri ndi lini nahone ndi ngafhi hune vha tea u shumisa Milayo yo fhambanaho  . 
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela ya u bvisa halwa vhune ha vha maboḓeloni ho ṱun ḓwaho u bva he ha swikela hone musi vhu tshi dzhena shangoni uvhu isa hune a ḓo vhu vhea hone musi a tshi vhu rengisa . 
Naho hu na uri tsheo ya u nanga u thoma u gudisa vhagudi kuṅwalele kwa mupombo i zwanḓani zwa tshikolo kana vundu ( phurovintsi ) , fhedzi vhagudi vha tea u gudiswa kuṅwalele ukwo musi vha mafheloni a Gireidi ya 3 . 
Lekgotla ḽa Khabinethe ḽa Ṱhangule 2016 ndi luswayo lwa lwendo lu re vhukati lwa themo ya ofisi ya Ndaulo ya Vhuṱanu  . 
Zwikili zwa u thetshelesa zwa vhagudi , vhukoni ha oraḽa , u kona u fhindula mbudziso , u dzhenelela kha nyambedzano na zwikili zwa u rekhoda zwo tou ṅwalwaho ho teaho zwi tea u sedzwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vhumbani mafhungo mararu . 
U vhea mentshisi kule na pharafeni  . 
Khabinethe i fhirisela ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Vho Dene Smuts , muraḓo wa kale wa Phalamennde wa Democratic Alliance . 
Ni songo ṋuṋedza kana u dzhia sia . 
Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo wa 1997 , ndi tshishumiswa tsha u ita mugaganyagwama tsho dodombedzaho uri mbuelo ya lushaka ( yo kuvhanganywaho nga kha mithelo ) i kovhekanywa hani kha vhuimo ha muvhuso u itela u tikedza tshumiso ya phurogireme dza muvhuso dzo fhambanaho  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u pembelela na u alusa vhuthihi zwine zwi tshimbilelana na bono ḽa Vho OR Tambo . 
Ndi nga bula , nga nṱha , mulingo muhulwane wa mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo a u ḓi musi zwifhinga zwi zwavhuḓi fhedzi na musi zwifhinga zwi si zwavhuḓi  . 
Onoyo ndi ane a ṋea tshifanyiso nga nḓila ine musi u tshi ṱangana na tshithu itsho , wa wana tsho tori kokotolo tsenguluso yo ṋewaho nga musengulusi  . 
Mbekanyamushumo ya Kushumele ndi mbekanyamaitele ya muvhuso u itela shango na vhathu vha Afurika Tshipembe . 
Mihasho i tea u ṋetshedza mivhigo ṅwedzi muṅwe na muṅwe uri ri kone u sedzulusa mvelaphanḓa ro sedza kha zwezwo . 
Thendelo yo tea kha u ṱun ḓwa ha zwibveledzwa nahone vha tea u ita khumbelo nga u ḓadza fomo ine ya wanalea kha International Trade Administration Commission ( ITAC )  . 
Mbadelo i tiwa nga haya ha vhalala  . 
U kopolola mafhungo maswa a bvaho kha bodo kana tshati nga ngona . 
Kha nyimele hune muthu a vhulawa zwo itiswa nga u pomokwa vhuloi , tshigwevho tshi a engedzwa tsha vha miṅwaha i sa fhiriho ya 20 ya u dzula dzhele . 
Vhupo vhu sa vhonali ha shango tshifhinga tshinzhi ndi mbonalo ya nṱha na kha tshipiḓa u bva kha sia ḽiṅwe . 
Vho ri u funzea vha dovha vha vha na tshililo tsha uri muṅwe na muṅwe a funzee  . 
Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000  . 
Ndi mini zwe Vho Wangari vha ita u itela u lugisa shango ? 
U vhuya hayani ha vhunzhi ha vhakonesi avha ndi ngoho ya ndeme ya mvelele na ikonomi ine ra sa khou i londa kha khombo yashu  . 
Vhegeni mbili dzofhiraho , Afurika Tshipembe ḽo fhedza na Mali tshipiḓa tsha mvelaphanḓa musi ri tshielelwa maṅwalo a Timbuktu  . 
Tshivhalo tsha Miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Khothe dzo vhilaela nga milandu ye mabulayo a vha o tou thoma a dzudzanywa ( vhambelwa maano )  . 
Khabinethe yo tendela uri Mivhigo ya u Thoma na ine ya khou ḓi Bva nga Zwifhinga zwo Fhambanaho fhasi ha Mulanga wa Dzitshakha nga ha Pfanelo dza Matshilisano na Polotiki i ṋetshedzwe Mbumbano ya Dzitshaka . 
Mielo yo ṱanḓavhuwaho ya mvelele na vhukonesi i ḓo vula nḓila ya mveledzo ya mvelele u itela zwigwada zwa vhathu zwo fhambanaho u nga vhukale nga u fhambana haho  . 
Dzina ḽavho , ḓiresi na ṋomboro ya luṱingo kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho khetho dzavho malugana na zwa dzinnḓu na u khwinisa nyimele dzavho dza vhutshilo nga u kona u swikelela tshikolodo kha vhahadzimisi vhane vha khou bvela phanḓa  . 
Arali khumbelo iyi ya sa tshimbidzwa nga u t ( avhanya nahone nga nd(ila i fushaho , izwi zwi nga amba uri thandela yot ( he i d(o lenga , izwi zwa amba uri vhathu avha vha fanela u tshila fhethu ha mutakalo u si wavhud(i tshifhinga tshilapfu , hu uri izwi zwo vha zwi tshi nga tinyiwa nga u n(etshedza tshumelo ya u t ( avhanyedza  . 
U ḓi ṅwalisa sa Mushumi wa Pfunzo na Mveledziso ya Vhugudisi kana Education and Training Development Practitioner  . 
Gavhelo ḽi ṋetshedzwa vhahumbeli vho tendwaho vhaswa , vhane vha ṱoḓa u alusa kana u hudza thandela . 
Kha tswikelelo ṱhukhu iṅwe na iṅwe , ri khou thoma u lwa na khaedu kha zwitshavha zwikene  . 
Kale muvhuso wo ḓigana u ḓo khwinisa sia ḽa mulayo ḽi ṋetshedzaho tsireledzo ya vhuṋe ha ndaka ya vhaimbi vhashu  . 
Nnḓu dza ṱhanganyelo ya 200 dzo ṋetshedzwa mazhakanḓila a nndwa  . 
Ndi pfa ndo hulisea musi ndi tshi vha n(etshedza Bugupfarwa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , ine ya d(o vha d(ivhadza nga ha tshumelo dzine ra vha n(etshedza  . 
Ndila dza vhulimi ha khwine na ndangulo ya zwipuka na vhureakhovhe zwi nga bveledza zwiliwa zwinzhi zwa mutakalo wavhudi  . 
Vhuṅwe vhuṱumani kha webuseva vhulivhiswa kha zwiko zwine zwa londotwa nga vhathu vha vhuraru hune Muhasho wa zwa Muno wa a vhe na ndango khazwo  . 
Arali vha saathu u vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , nahone tshifhinga tshi tshi khou vha sia , vha nga ita khumbelo ya phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi  . 
Muvhuso wa lushaka , nga milayo na nga maṅwe maga-vho , u fanela u thusa vunḓu u bveledza vhukoni ha ndaulo vhu ṱoḓeaho kha u shumisa maanḓa aḽo na u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 . 
Muthu ane a ṱoḓa u vha muraḓo wa GEMS ( u ḓadza Khethekanyo A , G , H na I ya Fomo ) ; c . 
Sa Muvhuso ro ita bembela na u shumisa mbekanyamaitele dzine dza ḓo konisa vhathu u tshila kha vhupo vhu khwaṱhisedzaho vhukoni havho , u bveledza vhuḓivhusi havho na u ṋekedza vhathu thikhedzo yo linganaho na ndondolo musi vha tshi aluwa  . 
Phalamennde yo bveledza pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi u langa vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone ho teaho hu tshi katelwa na mveledziso ya Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Malaṱwa  . 
WEF Afrika yo ṋetshedza muvhuso tshikhala tsha u ṱana Afrika Tshipembe sa hone fhethu ha vhubindudzi na mabindu , zwine zwa vha zwa ndeme kha u swikelela ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga . 
Kuvhonele kwa muṅwali ku fanela u vha khagala kha mushumo woṱhe . 
Kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza a ku tei u kombetshedzwa vhathu nga masipala , ku nangiwa na u ṱanganedzwa nga tshitshavha zwo bva kha kuitele kwe kwa thomiwa musi wa kutshimbidzele kwa u pulanela wadi  . 
Vhaendelamashango ? 
Bulani ZWIVHILI . 
Mulayo u bula zwauri vhaaluwa vha tea u kona u swikelela tshumelo na uri mashaka avho vha tea u vha dalela tshifhinga tshinzhi  . 
Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi , arali hu si ṅwahafumi , sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi  . 
Sa tsumbo , poḽitiki , vhurereli , na mvelele dza matshilisano ndi sisiṱeme dza ndeme dzine khadzo vhurangaphanḓa vhu re na ṱhuṱhuwedzo ya kaṱudzwa vhukuma arali hu si na thendelano  . 
Ndi takalela vhathu vhaṅwe vho tambaho thengiselano ya tshiṱoko na u shuma na zwifhaṱo  . 
Dzi tea u vha dzo ṱanḓavhuwa na u lapfa uri dzi kone u thivhela mililo ya maḓaka u pfukela kha mashango a tsini . 
Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu , nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela  . 
U vhuedza mazhendedzi a vhulamukanyi ha vhugevhenga A thusa kha u fhungudza milandu na u thivhela tshinyalelo kana mbadelo dzi songo teaho na u lenga kha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga  . 
He ra vhuya ra vhona mulandu kha Muvhuso , zwa zwino ri vhona mulandu kha vhathu nga muthihi nga muthihi  . 
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho ( hu tshi katelwa na maṅwalwa o teaho ) dzi rumelwa kha Komiti ya Ex Gratia ya GEMS u itela tsenguluso na u saukanywa . 
Kubulele ( Prosody ) : u vhala zwavhuḓi nga u tou elela hu na u bula maipfi nga nḓila yone na hone i pfadzaho . 
Muṱangano wo ṱanganedza ḽikumedzwa nga Khosikhulu ḽa uri Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe u tea u ṋetshedza tshumelo kha vhathu vha Vuwani ngeno hu tshi kha ḓi tandululwa fhungo ḽa mikano . 
Ro shumisa nḓila dzoṱhe dze ra vha ri nadzo u fhelisa u tambisa , vhuvhava na vhuaḓa , u khwiṋisa maga a khuvhanganyo ya mbuelo na u khwaṱhisa maga a ndango yashu ya nga ngomu  . 
Sa tsumbo , mbuelo yanga i nga vha i nṱha kana i fhasi kha ye ya vha yo humbulelwa u rangani kana tshivhalo tsha zwishumiswa zwe nda kuvhanganya tshi nga vha tsho fhambana na tshe tsha sumbedzwa kha thendelo ? 
Musi a tshi ṱanganedza ndaela yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 5 , mabalane wa khothe ya ndinganyiso u fanela u pfukisa mulandu na u ḓivhadza mahoro nga ha u pfukiswa ha mulandu nga nḓila ya sumbedzwaho kana yo randelwaho . 
Ri a livhuwa muya wa muṱa , tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo , nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho . 
Phaziḽi : Shumisani nga murahu ha domino dza zwifanyiso kha u fhaṱa phaziḽi . 
Sa tsumbo , hu na zwifho zwa Thathe , Lwamondo na Phiphid(i  . 
U humbela vhagudi u ṋea tshifhinga , tshifhinga tshoṱhe nga ḓuvha kha ṅwaha woṱhe . 
U amba tshifhinga tsha awara dza 12- nga kha watshi ya lutanda na watshi ya nomboro na zwiṅwe zwine zwa sumbedza tshifhinga nga nomboro tsumbo , luṱingo thendeleki . 
Ndi vhuaḓa vhufhio he ha bvelela Sodomo na Gomora ? 
Ri shumisa maedzamuthu kha u fha tshithu tshi si muthu mvumbo dza vhathu dzi no nga u pfa , u phuphuledza kana u amba . 
Vhaṅwe vhadzheni vha kereke vha vhudzwa uri vha na miraḓo ya zwipuka ngomu thumbuni dzavho , ngamaanḓesa sa dziṋowa  . 
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 1973 . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho  . 
Nga u ralo ri khou lavhelela u vha na nyanḓano na tshumisano ya tsini nga vhathu vha kwameaho nga tshifhinga tsha ndingo idzi  . 
Musi ho ṱanganedzwa mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu , dzangano ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe ḽa mbilaelo dza mapholisa ḽo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka ḽi tea u ṱoḓisisa , vhuaḓa vhu no khou humbulelwa ha , kana mulandu we wa itwa nga muraḓo wa tshumelo ya tshipholisa kha vunḓu  . 
Mikhukhu yo fhaṱiwa tsini na tshiṱitshi tsha muḓagasi  . 
Mvelelo hu sa sedzwi tsha vhuraru na tsha fumi tshi tevhelaho arali tshi hone , ndi tshone tshivhalo tsha madzulo nga ofisi  . 
U ṋetshedza tshumelo ha u thoma ha Afrika Tshipembe hu ḓo vha hu kha tshumelo dza masheleni , vhudavhidzani na sekithara ya vhuendelamashango . 
Vhagudi vha nga thoma u ḓivhadzwa nga ha khiḽogireme nga u shuma na girosari dzine dza rengiswa nga khiḽogireme , hune nomboro dza khiḽogireme dza vha dzo sumbedzwa kha zwiputeli . 
Khaṱhululo dza nga ngomu dzi songo bvelelaho dzi fanela u iswa u sedzuluswa hu saathu u fhela miṅwedzi ya 6 . 
Mushumo wo khetheaho wa Phalamennde , sa davhi ḽa vhusimamulayo ḽa muvhuso , ndi u phasisa milayo na u vhona uri Khorondanguli i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumiswa ha milayo iyo , ye ya livhiswa kha u ṋetshedzwa ha tshumelo dza vhukoni na u vhuedza kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe  . 
Ndivho yayo ndi ya u ṱanganedza Adzhenda Ntswa ya Dziḓorobo , ḽiṅwalo ḽo ḓitikaho nga nyito ḽine ḽa ḓo ta maimo a ḽifhasi a tswikelelo ya mveledziso ya dziḓorobo ya tshifhinga tshilapfu , u dovha u humbula nga nḓila ya kufhaṱele , u langa , na u dzula dziḓoroboni hu na nyanḓano na u ḓikumedzela ha vhafarakani , vha kwameaho vho teaho , na vhashumeli vha dziḓoroboni kha maimo oṱhe a muvhuso khathihi na sekithara ya phuraivethe . 
Ho vha hone u thoma ha bola ya milenzhe ine ra i ḓivha ṋamusi . 
U tendela vhagudi u nanga tekeniki ine vha i pfesesa . 
Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo  . 
Khoro ya Masipala , iṅwe hu si yo fhaladzwaho nga murahu ha u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139 , I dzula I tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana I tshi fhaladzwa , u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho I tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa  . 
Lwa u tou thoma miraḓo ya tshitshavha na vhoramafhungo vha tshi tendelwa u dzhenela madzulo a Khoro iyi ntswa - tshifhingani tsho fhiraho mushumo woṱhe wo itelwa tshiphirini . 
Musi vho shumisa dzula na mufunwa ngeno vha songo vhingana bvisa ndaela ya mbulungo isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini  . 
U tevhekana ha nomboro hu tea u sumbedza u vhala u ya phanḓa na u ya murahu nga : 1 u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe vhukati ha 1 na 100 10 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 10 vhukati ha 1 na 100 5 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 5 vhukati ha 1 na 100 2 u bva muandiso muṅwe na muṅwe wa 2 vhukati ha 1 na 100 Vhagudi vha nga sumba kha nomboro kha mutalombalo , giridi ya nomboro kana kha mutevhe wo ṅwalwaho musi vha tshi vhala . 
Sa izwi Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya malo vho farisana na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwa vhadzulapo zwa ṱahe musi vha tshi rwela ṱari Vhufarisani na Muvhuso vhu re Khagala kha mikano ya UNGA nga 2011 , vhufarisani hovhu vhu mangadzaho ho no aluwa u ya kha mivhuso ya 70 na zwigidi zwa zwiimiswa zwa vhadzulapo u ya kha shango ḽothe nga vhuphara , hu na u ḓivhofha ha vhukuma hu fhiraho 3 000 ha u alusa u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli nga mivhuso khathihi na u khwinisa u shela mulenzhe nga tshitshavha . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo u sika na u ṱalutshedzela mafhungo : Vhagudi vha ḓo tandula nḓila ine luambo lwa shuma ngayo vha kona u kovhana luambo lwa u amba nga ha luambo u itela uri vha kone u pima mafhungo avho na a vhaṅwe zwavhuḓi zwi tshi ya nga zwine zwa amba na vhuronwane  . 
U shumiswa ha u dzhenelela hu ḓo ya phanḓa na uri ri khou shuma zwavhuḓi na vunḓu kha heḽi fhungo . 
Zwithu Zwithu zwine zwa nga vhewa nga zwigwada : Zwitanda zwa u vhala Zwauvhalela zwine zwa nga kona u lunzhedzwa Thanda a mulilo Zwitanda zwa aisikhirimu Khubu dza u ṱumana Magaraṱa a vhuimo ha nomboro Tshelede ya u tambisa Zwi a farisa u vha na zwigwada zwo dzulaho zwo itwa zwa mahumi zwe vhagudi vha vha vho zwi vhea nga zwigwada vha zwi vhulunga kha tshifaredzi . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : Muṅwalo U ṅwalulula maipfi nga ngona a tshi bva fhethu ho fhambanaho , zwi amba uri kha , bodo , zwiṱirepe , garaṱa dza mushumo na zwiṅwe , a ṅwala nga luvhilo lu engedzedzeaho kha ḽiṅwalo ḽa u ṅwala na vhagudi . 
Haya , maitele o bvela phana kha mileniamu muswa , hune ha vha na awara hukhu dza u shuma na tshifhinga tshinzhi tsha u awela , na nyaluwo ya u ya u iimisela kha tshumelo na dzisekitha dza u awela kha sia a ikonomi  . 
V ha ite nḓowe nḓowe ya u ḓinetulusa sa nga kha u femela ngomu na u femela nnḓa u itela u thusa u langa mutsiko . 
Muvhuedzanyi a nga tea u shumisa thekiniki dzo fhambanaho dza u ita uri vha tendelane kha zwi fanaho  . 
Mulingi wa thesite yo bveledzwaho ya orala vha khou shuma fhasi ha mutsiko muhulwane tshifhinga tshoṱhe , vha tshi ita khaṱhulo dza vhuṋe nga u ṱavhanya  . 
Mafhungo o ṱanganedzwaho a fanela hafhu nga u angaredza u dzhiwa sa a vhukuma  . 
Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha  . 
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi , na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo , vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana , husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa  . 
Vhane vha kwamea - pholisa , mutshutshisi na vhashumi vha khothe -vha ḓo tikedza , vha vha lugisela na u vha ṋea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela . 
Milayotibe i kwamaho mavunḓu ( Milayotibe ya Khethekanyo 76 ) i tea u thoma ya tendeliwa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka phanḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi i sedzulusa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo yo tiwaho  . 
Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya akhaunthu ya bannga na khoudu musi vha tshi badela . 
Mushumi a nga si vhonwe mulandu kana u dzhielwa vhukando nga mulandu wa u hana u ita mushumo une a fulufhela uri u nga vha khombo kana u nga vhanga tshinyalelo kha vhupo  . 
Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzule zwi zwa tshiphiri  . 
Hafha hu na zwa u vhalela zwa 80  . 
Havha Ma-Afurika Tshipembe vha imela fulufhelo na u kona u vutsheledza zwi vhumbaho lushaka lwashu . 
Kha vha ṋetshedze vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga thusa kha u ṱalusa muthu uyo , sa miṅwaha yawe , tshiimo , muvhala wa mavhudzi , muvhala wa maṱo , na zwiṅwe zwiga zwine a nga ṱaluswa ngazwo sa mavhadzi na dzithathu . 
Kha vha ṋekane nga sambulu ya halwa ho ṱun ḓwaho nga vhunzhi nga boḓelo ḽa 750 ml  . 
Vhuvhudzisi vhu bveledzaho ho vha ho ṱalulwa nga muya wa u pfesesana kha vhoṱhe na tshumisano i bvaho kha sialala ḽilapfu ḽa tshumisano yo dzhenelelaho ya mvelele na pfunzo ye masia oṱhe a ḓiphiṋa ngayo  . 
SDF i ita tshipiḓa tsha ndeme tsha IDP ya masipala  . 
Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe . 
U khaḽara zwifanyiso zwi no amba nga tshiṱori . 
I dzhiela nṱha uri maanḓa a sialala o lavhelelsaho sisiṱeme ya mulayo wa sialala u nga shuma , zwo ḓisendeka nga milayo na maitele o teaho . 
Mushumo wo no vha phanḓa kha u khwiṋisa maḓi , tshampungane , muḓagasi , bada , u ṋewa vhudzulo ha vhathu , mveledziso ya vhukavhamabufho na mafhungo a zwiimiswa mavhusele  . 
Zwiḽiwa na nyonyoloso Ndi zwa ndeme uri vha tevhedze kuḽele kwo teaho u itela u langa guḽukhousu yavho  . 
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka  . 
Hu tea u vha na mulifho kha vhathu vhane vha si tevhedze milayo . 
Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha . 
Mulayo u dovha wa vhea vhuifhinduleli kha u vhuvhambadzi ha mabindu kha aini u itela u shumisa sisieme dzi eanaho  . 
Mimasipala yo vhalaho yo phasisa milawana , ine huṅwe tshiṅwe tshifhinga ya vhidzwa mihanga ya u langa , i tshi itela komiti dza wadi dzi welaho kha vhupo ha ndango yadzo  . 
Zwa vhuendi na u paka dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni  . 
Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe . 
C ndi tshiṋoni tshi no ḽa thoro . 
Hu ḓo ṱoḓea lebula nngana u ḓadza boḓelo ? 
Maḓi a mvula a dzhena milamboni , maishani na maḓanzheni , tshitendeledzi tsha thoma hafhu . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 50 nga u fulufhedzea . 
U ḓilinga na u linga mugudingae zwi dzhenisa vhagudi kha u linga . 
Zwi ya nga dzingu . 
Zwitatamennde ezwi , hu tshi katelwa na u shushedza ha u ḓo vala ikonomi , a zwi thusi , a zwi ṱoḓei na u sumbedza u shaya vhuḓifhinduleli  . 
Ndi zwine zwa lavhelelwa kha mushumeli munwe na munwe wa muvhuso u ri a kone u fhambanya vhudifhinduleli hawe siani la Muvhuso u vhusaho na u vha a di dzhenisaho thwii kha zwa lihoro la zwa politiki line a li funa nga mbilu yawe yothe  . 
U tsireledzea na mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa  . 
Muṱani uyu , ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u nanga uri ndi tshisibe tsha u kuvha tshifhio tshine tsha tea u rengiwa ? 
Ndi khou tou humbela vhathu ! 
Bindu ḽa tshumelo ya vhulalo vhilaela nga tshiṱalula tsha muvhala  . 
A hu na khethululo ya zwiekedzwa zwa khethekanyo 14 , u sumbedza tshifhinga , uri tsho wanala nga Vho-Minisia vha zwa Vhulamukanyi na zwa Mveledziso ya Ndayotewa  . 
Mufuwi u na makumba a 47 . 
Vha songo gobelela fhasi-fhasi nga maanḓa mbeu ya mavhele ngauri i ḓo dzhia tshifhinga u mela u fhirisa i songo dzhenelelesaho mavuni . 
Vho Brig-Gen Bita vho shuma sa Muṅwaleli Muhulwane wa Komiti ya Mbofholowo wa Dzangano ḽa Vhuthiihi ha Afrika ( OAU ) ḽa kale . 
Mavundu o fhambanaho a muvhuso a a tikedzana nahone ri tea u wana nḓila dza u khwaṱhisedza uri a a shumisana zwavhuḓi  . 
Zwifhato zwa fhethu hune ha dzuliwa hone a zwo ngo tea u shumisana na tshitshavha  . 
Vha tea u badela mbilo dze vha si dzi rumele kha riṋe hu saathu fhela miṅwedzi miṋa vho wana dzilafho . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe I na maanḓa , sa zwine ya laulwa nga mulayo wa lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a- a u ita ṱhoḓisiso na u ṋea muvhigo malugana na u tevhelwa ha pfanelo dza vhuthu ; b u dzhia vhukando ha u wana nḓila ya u khakhulula he pfanelo dza vhuthu dza pfukhwa ; c u ita ṱhoḓisiso na ; d u funza . 
Nyendedzi ya ḽiga nga ḽiga ya u wana zwitatamennde zwavho zwa mobi Maga a tevhelaho a ḓo vha endedza u ya kha u swikelela mbilo dza vhone vhaṋe na zwitatamennde zwa mbadelo nga u tou puṱedza fhedzi . 
Kanzhi masiandaitwa a maḓi a tshisima ha nga ḓo tendelwa na hune hu si vhe na pfanelo nkene kana u shumisa dzine dza vha hone dza ḓo kwamea  . 
Dziṅwe khoudu dza asesimennde dzi khwine kha miṅwe mishumo u fhirisa dziṅwe , tsumbo : mahumbulwa a nga vha o tou dodombedza kana mahumbulwa a muthu a ḓisa khwinifhadzo . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe , vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili , zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15 . 
Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko ya Tshumelo ya Muvhuso , 1995 : i bvisela khagala tshanduko dza malo dza ndeme , vhukati ha zwenezwo Tshanduko ya Nḓisedzo ya Tshumelo ndi tshone tshithu tsha ndeme  . 
Luambo lune lwa takalelwa lwa vhudavhidzani korrespondensie ? 
Izwi zwi nga vha zwo itiswa nga zwe vha THO na SAPRA vha hanedza . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wo rwela ṱari mbekanyamushumo ya u ela vhukoni ha ṱhoho dza zwikolo na vhafarisi vha ṱhoho dza zwikolo  . 
Dzina na tshifani zwi tea u shumiswa u sumbedza mubadeli . 
Zwi kwama avho vhane vha tenda kha zwa vhuloi . 
Arali zwi songo ralo , muthelo na disiki ya ṱhanziela ya u tendelwa u tshimbila badani a zwi nga gandisi . 
Vho guda mini kha ndima ya vhuraru nga ha u tikedza u thogomela ha hayani ? 
Hu ṱoḓea zwa u vhalela zwingana uri zwi vhumbe ṱhanu ? 
Hezwi zwi amba zwauri vha na vhudifhinduleli kha mishumo yavho  . 
Ri tea u tupula samba iḽi , nga u shumisa zwiko zwoṱhe zwa ndayotewa na zwa mulayo zwine ra vha nazwo  . 
Mushumo wo itwaho u swika zwino kha sia ḽa mpho dza zwikili u tea u engedzwa zwino u ya kha tshumiso yo fhelelaho u mona na zwikolo zwa sekondari  . 
Mbofholowo ya u amba na u ita zwithu wo vhofholowa 16 . 
Ri ṱoḓa nḓila ya u vhea mitengo ya muḓagasi , ine ya ḓo khwaṱhisedza uri Eskom i vhe nḓowetshumo ine ya dzula i kha tshiimo tshavhuḓi tsha masheleni na u nga vha ya tshoṱhe , fhedzi ine ya dzula i tshi swikelelea , nga maanḓa nga vhashai . 
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha mivhusoyapo hu tshi tevhedzwa Local Government Strategic Agenda ya miṅwaha miṱanu . 
Mashango ane a khou ita mbetshelo ya masheleni phanda a do vhuelwa nga u kovhelwa ndivho kha zwiga zwa u bveledzwa goloi tshifhinga tshidaho  . 
Naho zwo ralo mugudiswa o vhifhaho muvhilini u fanela u pfesesa uri miṅwe miraḓo ya tshitshavha tsha tshikolo vha nga si zwi ṱanganedze na u tikedza nyimele yavho nga mulandu wa ndeme ya sisiteme dzine vha tendelana nadzo . 
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo zwi ḓo ṋetshedzwa zwa rumelwa khavho thwii . 
U swikelelea - Nga yeneyo nḓila miṅwe miraḓo ya tshitshavha zwi a itea vha sa kone u swikelela zwiendedzi na musi fhethu hune muṱanganao wa khou ya u farelwa hone kana sesheni dza u vhiga murahu hu sa swikelelei a vha koni u dzhenela sa musi tshiendedzi tshi tshi nga ḓura na tshifhinga tshine vha nga tshi fhedza u swika hune muṱangano wa khou farelwa hone zwi nga vha thivhela kha u dzhenela muṱangano  . 
Ndi nnyi we a vhona ndau khulu ? 
Fomo ya khumbelo ya IRP3(c)  . 
Fhethu ha mbulungo Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu , hu si mavu a tshitshavha , hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa kana u vhulungwa ha tshitumbu  . 
U lwela u swikelela maimo o vhewaho zwi amba uri mbadelo dzi tea u engedzwa lwa tshifhinga tshiṱuku u ya kha tsha vhukati u itela uri tshumelo dzi kone u bveledza mbuelo  . 
Thebulu ya 15 i sumbedza manweledzo a mishumoitwa yoṱhe ya vhuṱumani ha CBP na zwishumiswa zwao , zwe zwa bulwa kha khetekanyo ino  . 
Kha zwiwo zwine zwa sa konadzee u n(etshedza phindulo nga u t ( avhanya , mutholiwa u fanela u t ( avhanya a sumbedzisa u t ( anganedzwa ha mbudziso kana mbilaelo  . 
U tandulula idzi mbilaelo , ro tshea uri 2011 ndi ṅwaha wa u sika mishumo nga kha u shandukisa ikonomi nga nḓila i pfalaho na nyaluwo nyangaredzi  . 
Sa zwe nda amba tshifhingani tsho fhiraho mupomokwa u fanela u sa thusa Muvhuso nga nḓila ifhio kana ifhio kha u ḓisa vhuṱanzi vhu sa timatimisi  . 
Nyendedzi dza ṅwaha nga ṅwaha dzo ṱalutshedzwa nga zwo anganyelwaho zwa tshelede dzo tiwa , ho livhiwa kha u fhungudza phimo ya tshanduko ya mitengo  . 
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya 17 kana u fhira nga ḓuvha ḽa u ita ndingo uri vha tendelwe u ita ndingo . 
Tsaukanyo i a fana , na uri khamusi izwi zwo leluwa kha u sumbedza uri u pfadza ha hone ho sedza u sa ṱanḓavhuwa ha khakhathi  . 
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri mutshutshisi a ? 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa vhufumithihi ndi wa u phakheidzha na u davhidzela dziwadi mafhungomatsivhudzi a no kwama thandela idzo dzine dza ḓo dzheniswa kha IDP na dzine dza sa ḓo dzheniswa  . 
Kha vha kwame ofisi ya Master u divha zwinzhi . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu  . 
Hezwi zwi tea u katelwa na kha khoudu ya vhuḓifari ya komiti dza wadi  . 
Matshimbilele a wekishopho a dzhenisa khunyeledzo khulwane yo swikelwaho kha wekishopho iyi  . 
Kanzhi milandu , , vhomakone vha mulayo vha dzhiwa nga tshitshavha sa vha thomaho u shumisa mulayo , na uri ngauralo vha a konḓa malugana na mveledziso ntswa  . 
Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe na mapholisa a vhuendi zwi tea u vha zwiimiswa zwa phurofeshinala zwine zwa vha na vhashumi vha re na vhukoni na mikhwa vhane vha dzhiela nṱha mushumo wavho na u shumela tshitshavha  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Mishumo heyi i ḓo ṋea Maafurika Tshipembe vhoṱhe luvhanḓe lwa u humbula vhuḓikumedzeli he ha tshimbila na nndwa ya dimokirasi na u ḓiṋetshedzela hashu u isa phanḓa pfanelo dza vhathu sa zwe zwa kuvhatedzwa nga Ndayotewa . 
Tshipikara tshi huliseaho , misi yoṱhe ri tshi amba nga ha dzigoloi , ri tea u amba nga ha dzibada  . 
Nga maanḓa , ri lavhelela ṱhama dzashu dza matshudeni uri vha vhe vhashumisani vhavhuḓi nga maanḓa kha riṋe musi ri tshi isa phanḓa na tshanduko ya vhukuma  . 
U MODAREITHIWA HA U LINGA U modereitha zwi amba maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi yavhuḓi , ndi ya ndeme na u fulufhelea . 
Muṱangano u ḓo phurofaila fulufulu i shumiseaho hafhu i re hone Afrika Tshipembe na Afrika kha vhabveledzi vha fulufulu i shumiseaho , sa fhethu huswa ha hune vha nga bindudza . 
Kha vha ḓivhe hezwio:Fomo a dzi wanalei online  . 
Kha vha nange nga vhuronwane vhukuma milayo ine vha ḓo tea u i ṱalutshedza vhagudi nahone vha so ngo i anzesa nga tshifhinga tshithihi . 
U fanela u kona u shumisa luambo lwa u fhuredzela  . 
Hu na mivhuḓa miṱuku na mihulwane . 
Nga nnḓa ha izwi hu na zwiṅwe zwikhukhulisi zwine zwa nga matshilisano , mvelele , mbonalo ya vhupo , vhudavhidzani na mahumbulele  . 
Wo vhifha nga muthu kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo  . 
Tshivhumbeo tshashu tsha nzudzanyo tshi tea u vhumbiwa nga nḓila ine tsha shumela zwipikwa zwashu  . 
Dzingweṋa dza Yuropa lwe a vhuya a vouthelwa u vha Mutambaphanḓa Makone wa ḽigi ya Dzingweṋa dza UEFA . 
Arali vha mupondwa wa khakhathi dza muṱani sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , kha vha Kwame Khothe Yapo ya ha Madzhisiṱaraṱa vha humbele thuso malugana na u ita khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U ṅwala U fhirisa mulaedza nga u ola tshifanyiso nga ene muṋe a tea u labela kana u ṅwala khepusheni . 
Vhahwelelwa vho fhiwa ndaela ya u amba zwavhuḓi na vhahumbeli malugana na zwidodombedzwa zwa u pfuluwa , na u vha fha thuso kha u hwala thundu dzavho . 
U shumisa hei thekeniki zwi thusa vhagudi u fhandekanya na u ṱanganyisa hafhu nomboro zwine zwa vha thusa u leludza u rekanya . 
Khabinethe yo tendela Mulayombisi wa Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Mafhungo o Ṱanganelanaho a Thekinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ( ICT ) , une wa khou dzhena kha Mulayombisi u re thungo nga ha Vhudavhidzani ha ṱhingo ( 1996 ) na Tshumelo ya Poswo ( 1998 )  . 
Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli I tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya , Phresidennde u tea u ṋea komiti mafhungo ane a ṱoḓiwa nga khethekanyo ṱhukhu ya kha komiti ya u langula yo teaho  . 
Vhaṅwe-vho vha vhilaela nga ḽa uri na musi vha kona u ya miṱanganoni , zwililo zwavho a zwi dzhielwi nṱha  . 
Zwigwada zwi ṋewa minete ya 10 u swika 15 u rera nga ha thasiki dzavho na u kovhana phindulo dzavho kha puḽenari  . 
Arali zwo tea i a engedzedzwa nga Mukhomishinari miṅwaha mivhili miṅwe na miṅwe  . 
Tshivhonelo tshi hwalwa nga vhasidzana vhane vha vha vho tiwa mut ( ani ho sedzwa uri a vha athu u thoma zwa vhudzekani  . 
U vha na muhumbulo wa u thoma u tandulula thaidzo ya nyaluwo ya zwa vhulimi hune mutengo wa zwibveledzwa zwine zwa nga sa thoro na mbeupfure zwine zwi engedzea nga u ongolowa u fhira mutengo we zwa vhetshelwa  . 
Zwiko zwa data zwi sumbedza uri hu na vhathu vhanzhi vho farwaho nga vhulwadze ha lukanda  . 
U vhala zwiṅwe zwibveledzwa zwi re ngomu kiḽasini . 
Tsheo maelana na mutengo wo themendelwaho u ya nga kha khethekanyo 22 ya Mulayo  . 
Tshumelo dzine dza zwikeleleswa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo  . 
Vhathu vha nga lavhelelwa u farwa nga nḓila kwayo musi vha tshi ita khumbelo ya tshiṅwe na tshiṅwe kha muvhuso ( u fana na sabusidi ya nnḓu , mundende wa vhaaluwa na zwiṅwe )  . 
U shumisa nyimele u wana ṱhalutshedzo ya maipfi a sa ḓivhei hune zwa konadzea ; honeha hune zwi si konadzee hu shumiswe ṱhalusamaipfi . 
U dzhiela nzhele uho ha tsheo ya vhulamukanyi ha zwino na vhadzhii vhatsheo vha zwino ndi tshithu tsha ndeme kha maitele a u vusuludza ane khao vhumatshelo ha mulayo ha ditika ngaho  . 
Tshifhinga tsha u thoma nahone tsha ndeme tsha u vhea vhana ndi u bva malelebvudzi kha ṱhodzi ya nḓevhe ya vhele . 
Tsha ndeme kha hezwi ndi mbandelo , zwibveledzwa zwa zwishumiswa zwa mupo sa thiko , mbadelo na vhunzani ha vhashumi vha songo gudaho , mbadelo ya vhashumi vho gudaho , mbadelo ya zwa ndaulo i elanaho na zwa u hira na u langula vhashumi , vhunzani ha zwishumiswa , mbadelo ya tshelede na u vha hone ha thekhinoodzhi  . 
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho , kha u kunda kararu  . 
Hu na maitele a u khetha a eḽekiṱhironiki kha tshidulo tshiṅwe na tshiṅwe u itela u khetha ha tshiphiri , fhedzi ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi a kona u vhona uri ndi miraḓo mingana yaḽo yo voutelaho kana yo hanedzaho mulayo  . 
Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa , kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaho  . 
Kha vha dalele kiḽiniki ya havho kana mushumeli tshitshavha tsho tenda u dzhena kha thendelano  . 
Musi ho sedzwa uri hu na Khothe dza Dzingu dzi si na zwileludzi vhalaho nga murahuha u vhalulula , u pfesesa na u shumisa zwivhumbi na milayo ya khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa  . 
Vha nga ita khumbelo ya u ita nambapuḽeiti ya vhuṋe kha tshiendisi tshavho vho ṱanganyisa maḽeḓere na nomboro zwe vha ṋanga thendelo i ḓo bva kha Muraḓo wa Khorotshitumbe MEC , tenda nomboro ya vha i hone nahone i sa semani . 
Shumisani maṱanganyi aya kha u fhedzisa mafhungo . 
IDP ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwa ndeme zwa u tshimbidza vhushumisani vhukati ha muvhuso wa vundu na muvhuso wapo  . 
Mulayo , malugana na vhuḓifhinduleli na ndifhelo zwa zwipondwa zwa tshikafhadzo u tea u thoma u shuma  . 
Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi  . 
Gemo ḽa tshikolodo tshine Muhadzimi a koloda Muhadzimisi hu tshi tevhedzwa thendelano iyi ḽi ḓo tiwa na u ṋewa vhuṱanzi nga ṱhanziela i no bva kha muofisiri wa zwa masheleni a no shuma na Muhadzimisi , Muhadzimi ha langi u tholiwa ha uyu muthu khathini na maanḓalanga ane uyu muthu a vha nao  . 
Nḓivhadzo ya muṱangano wa khoro i tea u ṋetshedzwa maḓuvha a si ho fhasi ha maṱanu na mavhili phanḓa ha musi muṱangano u tshi vha hone  . 
Lutendo lwa zwa vhuloi a zwi dzhiiwi hu nḓila ine ya nga leludza tshigwevho kha milandu ya zwa vhuloi , nga nnḓa ha musi tshipondwa tsho ḓifara nga nḓila ine ya ita uri muhwelelwa a tende uri nangoho tshipondwa ndi muloi  . 
Khabinete yo dzhiela nṱha na u sa farea zwavhuḓi nga ha dzikhakhathi na migwalabo zwi si ho mulayoni zwine zwi nga vha khombo kha demokirasi yashu . 
Musi khangaru i tshi swikisa miṅwaha ya fumbili , i vha i tshi vho shumisa maṋo ayo a u fhedzisela . 
Miraḓo yayo i ita mushumo muhulwane kha u dzhia tsheo kha dziphoḽisi na u dzhia tsheo  . 
Vhathu vha bebwa na pfanelo idzi nahone ngauralo dzi talutshedzwa sa tshipida tsha muthu , dzi tshi fana , a dzi fhandekanyiwi nahone a dzi fhambanywi  . 
Muthu ane muholo wawe wa ṋwedzi wa vha fhasi ha kana vha i wane kha website , vha i ḓadze vha i bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa  . 
Ndi mini zwe zwa ita uri swobo iyi i ḓifhe ngaurali ? 
Pfeṋe ḽihuluhulu ḽo vha ḽi tshi dzula khunzikhunzini dza mualambo . 
Saizwi i nḓowelo ya dzitshakha uri mashango a kovhane mihumbulo nga ha tsireledzo , u fana na mafhungo a kwamaho mashango oṱhe a tshimbilelanaho na zwikhala zwa ikonomi na mafhungo a tsireledzo , u bvukululwa ha maṅwalo adodombedzaho mashumele a Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Lushaka a zwi mulayoni . 
Zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwi ḓo vha zwo no itiwa kha gireidi dza fhasi , hone hu ḓi tea u itwa ndovhololo . 
Rerani ngazwo ni kha tshigwada tshaṋu . 
SARS Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u fhindula kana u dzhia vhukando malugana na vhuṱungu , ṱhoḓea na vhuḓifhinduleli . 
Vhudziki ha tshitshavha na ndango ya mulayo , ndi mutheo wa u vhona uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha pfa vho tsireledzea  . 
Maine ndi ene a no imisa na u dzivhela ( mu(la) murundu nga phamba uri hu si vhe na zwi dinaho u swikela murundu u tshi swa  . 
U thoma u fhaṱa maipfi mapfufhi hu tshi shumiswa mibvumo ye vha guda u shumisa themba mbili na pfalandoṱhe sa , phula phu - la . 
Mukhantseḽara wa Wadi u tea u fara miṱangano tshifhinga tshoṱhe u itela u ḓivhadza tshitshavha nga zwine zwa khou bvelela ngomu ha khoro khathihi na u kuvhanganya mafhungo kha tshitshavha sa dzithemendelo kha tshitshavha  . 
Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo  . 
Dzi fana hani ? 
U ṅwala zwiṱori zwi sa konḓi U shumisa fureme arali zwo fanela U shumisa mapa wa muhumbulo kana tshati ya nyelelo hu tshi itelwa u dzudzanya U nanga ṱhoho ya magudiswa yo teaho U nanga fhungo ḽa u vula ngaḽo ḽo teaho U shumisa maipfi a maṱanganyi U ṅwala mafhedziselo o fanelaho U shumisa girama yo teaho , ḓivhaipfi , mupeleṱo na ndongazwiga U shumisa maitele a u ṅwala U ṱuṱula mihumbulo U ṅwala mvetomveto ya u thoma U ita ndovhololo U dzudzanya U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela U nekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo a u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone zwivhumbeo na milayo zwa luambo hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi U fhaṱa kha nḓivho ya mibvumo u konou peleṱa maipfi tsumbo : u fhaṱa miṱa ya maipfi zwo bva kha mibvumo kana mbonalo . 
Inwi ni vhona unga zwe Ndiafhi a ita zwa u shandukisa muhumbulo a vho bambela madzuloni a u rea khovhe zwo tea naa ? 
Na uri vho tambula nga nḓila dzo fhambanaho na uri khamusi kha mielo yo fhambanaho ya muthu , ndi zwone  . 
Kuvhusele kwa u dzhenelela kha vhuimo hapo  . 
Musi wa tshifhinga tsha vhuvhusi ha khosi vhukuma muvhusi nga huṅwe o wana phethishini dza vhathu vha phuraivethe kana vhaofisiri  . 
Nga murahu ha izwi tsho shumiswa , u swika 1994 , sa Nnḓu ya Buthano ḽa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe . 
Tsumbo , u rwa nga mpama , u likita , u sukumedza , u fara muthu nga zwanḓa nga nḓila isi yone , u tshea muthu , na tshumiso iṅwe na iṅwe ya dzikhemikha ḽa kana u ita uri muthu a kundelwe u ita zwine a ṱo ḓa , u ṋea mishonga isi yone kana u fhirisa ndinganyo ya mishonga kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga khuvhalo , u vhaisa muvhili , u dzidzivhadza kana lufu . 
U bva tshe mbekanyamushumo ya vha hone yo thusa vhoramabindu vha fhiraho 22  . 
Musi tshitshavha tsho no wanala zwi nga konḓa u khwaṱhisedza vhungoho ha vhafari vha nḓivho ya sialala avha  . 
Ndivho ndi ya u sika zwikhala zwa vhatsila vha vhaswa uri vha ganḓise bugu dzavho dza u thoma , vha bveledze matambwa avho a u thoma , vha bveledze nyimbo dzavho dza u thoma kana vha ite maṱano avho a u thoma . 
Tshikwama itshi tshi fanela u vha na vhalanguli vha masheleni vhatsho , na milayo yatsho ya u kovhekanya mbuelo  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u vhambadzela zwishumiswa nnḓa ha shango vha ḓo fanela u wana thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo kha Minisṱa  . 
Ri tshi khou shumisana na Brazil , India na China , ha dovha ha dzhena na United States , ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho , ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa  . 
Mushumo wa u pulana u kha vhuimo hapo , hone wa zwa dzinnḓu u kha vhuimo ha vundu , hu uri vhuḓifhinduleli ha zwa ṋetshedzo ya maḓi na muḓagasi hu kovhekanywa vhukati ha vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo nga nnzhi na u dzhenisa phaiphi  . 
Muphuresidennde , Dziminisiṱa , Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe  . 
Tsumbo ya 1 : Vhashumeli vha muvhuso vha tea u shela mulenzhe kha mbekanya mushumo dza u bveledza kana u tikedza nyaluwo ya vhashumi dzo dzudzanywaho nga Muhasho  . 
Ri khou vhea mutsikeledzo hanefha kha lufhera ulu u na riṋe  . 
Tsumbo dza nyimele dzi sa fholi na asima na vhulwadze ha swigiri . 
U thomiwa ha Mbekanyamaitele ya Pulani ya Nyito I re na mutsindo i shumaho zwavhudi . 
Naho zwi sa tou leluwa u ṱhogomela , mbambedzo iyi ndi ya vhuṱhogwa  . 
Kha vha ḓadze fomo yavho online . 
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa khathiwa ? 
Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa  . 
Mbadelo dza khumbelo ya khaṱhululo 7 . 
Tshifhingani tsha zwino phambano vhukati ha mashango a kha ḓi bvelaho phanḓa yo engedzea  . 
Mbingano i tea u itwa huna vhathu vha khou malanaho , ṱhanzi mbili dzine dza vha dzo fara maṅwalo adzo a vhuṋe , na muofisiri wa mbingano . 
Kha khethekanyo i tevhelaho bono a vhulimi o alutshedzwa nahone a dovha a sumbedzwa  . 
Vhorapolotiki vha na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza na u shumiswa ha pulane na ḓikumedzela havho kha kuitele ndi zwa ndeme  . 
U topola maipfi oṱhe a no ṱalutshedza e a shumiswa kha ngaganyamvumbo ya muanewa . 
Ntshengedzeni ? 
Ro takadzwa nga kushumele kwa sekithara yashu ya masheleni  . 
Izwi zwi vha kwama hani vhone ? 
GEMS i a tendelwa u shumisa zwishumiswa zwi ngahothendelouthomanavhaṋetshedzatshumulo vho tiwaho DSPs u langa mitengo ya ndondolo ya PMB . 
Nṱha ha izwo , Pulane Ntswa ya G20 ya Nyito ya Mvutsheledzo ya Nḓowetshumoi khou dzhia tshikhala tshine mvutsheledzo ntswa ya nḓowetshumo ya khou ṋea kha nḓowetshumo , nga maanḓa kha tshumelo dzi tshimbilelanaho na vhubveledzi . 
U shaea ha u aisana ho teaho  . 
U itela u tikedza makumedzwa aya na u khwiṋisa tshumisano vhukati ha muvhuso na zwitshavha , Muhasho wo pindulela bugwana iyi u ya kha dziṅwe nyambo dza 10 dza tshiofisi dza shango ḽashu , sa u shela mulenzhe kha phaḓaladzo i pfadzaho ya mafhungo a ṱoḓeaho vhukuma kha miraḓo ya komiti dza wadi na tshitshavha nga u angaredza  . 
Madzina ha nga dzheniswi fhethu  . 
I nga shumisa maambwaita kana maambwaitwa , zwi tshi bva kha he ya livhiswa hone nahone ya vhalea nga muvhali . 
Ano maḓuvha Ukuthwala , nga maanḓa Kapa Vhubvaḓuvha , zwi khou namba zwi tshi katela u tswiwa , u tshipiwa na u vhingwa nga khani ha vhasidzana vhaṱukuṱuku vhane vha vha vha na miṅwaha ya fumimbili , nga vhanna vhahulwane vhane vha lingana na vhomakhulu wavho  . 
Nga murahu ha u vhala , vhagudi vha lingedza u bveledza kana u ḓiṅwalela lushaka lwa tshibveledzwa tshe vha vhala nga hatsho nga vhone vhaṋe . 
Nyimele ya zwa mishumo yo dzudzanywaho nga Khomishini i themendela uri vhunzhi ha mishumo miswa hu na khonadzeo ya uri i vhe i tshi bva kha mabindu apo , na kha feme dzine dza khou aluwa ṱhukhu na dza vhukati  . 
Ndi luswayo lwa vhubvo ha vhutshilo , ha tshedza na hune Muthu o fhelalaho a bva hone  . 
Arali luswayo lwavho lwa ṱanganedzwa vha tea u lu kungedzela kha Patent ine ya phaḓaladzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga Government Printer . 
Zwi a konḓa uri hai , fhedzi no tea u amba uri hai arali muṅwe muthu a tshi ita uri ni pfe ni songo ḓigeḓa . 
Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na miraḓo ya muvhuso yoṱhe ine idzi tsheo dza I kwama . 
Mafhungo kha ṅwalwe nga vhuḓalo u itela uri vhaṅwalelwa vha pfesese mulaedza . 
Muthu we a vha a mulondoti wa ṅwana musi hu tshi muthu a ṱo ḓaho u vha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a nga vha hone musi khumbelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo i tshi pfiwa ngauri khothe i pfa uri u vha hone hawe hu tshi ḓo vha ho lugela ṅwana  . 
Hei phurothokhoḽo i dovha ya vha mutheo wa mbofholowo ya mbambadzo kha tshumelo vhukati ha muraḓo wa mashango a SADC ya dovha ya shuma sa mutheo wa nyambedzano . 
Ndi zwine zwa vha zwa vhuthogwa u ri dzinwe dza thaidzo dza tshipentshela na ndila dza u tandulula thaidzo dzi vhe dzi shumiswaho nga vhashumeli vhothe  . 
Naho zworalo , ri na fhulufhelo ḽauri , lushaka nga u ngaredza lu ḓo khwaṱhisa tshiimo tsha u dzula lwo fhaṱuwa uri musi mitengo ya tshomedzo dza u bveledza i tshi tsela fhasi , na lushaka lu vhe na u vhuelwa khazwo . 
Mikhukhu i linganaho 133 i khou sedzuluswa kana u lugiselwa khwiniso nga kha Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya Khwiniso ya Lushaka . 
A vho ngo fanela u vha muhali wa u ḓivha nga zwa mbeu ane a ṱoḓa u shumela khwaṱhiso na ndinganyiso ya vhafumakadzi uri vha shumise tsaukanyo ya mbeu  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha muvhuso wa Afrika Tshipembe u ya kha Samithi i Songo Ḓoweleaho ya Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) tsha Double Troika , ine ya ḓo farwa ngei Gaborone , Riphabuḽiki ya Botswana nga dzi 28 Fulwi 2016 . 
Minisiṱa wa Khabinethe , Mufarisa Minisiṱa , Komiti ya Phalamennde kana Muraḓo wa Phalamennde nga eṱhe ( MP ) a nga swikisa mvetamveto ya mulayo , ine ya vhidzwa hafhu u pfi ndi Mulayotibe . 
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma khatshifhinga tsha zwino , ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana . 
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme , ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo ; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula , na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga  . 
Vhulimi vhu katela nyito dzoṱhe dza ikonomi u bva kha zwa vhubulasi u swika kha u inga ndeme , nahone ndi sekithara ya ndeme kha ikonomi ya Afrika Tshipembe naho i sa tou vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha zwibveledzwa zwa tshiṱangani nga vhuḓalo ( GDP )  . 
Izwi ndi ndingedzo dza u lwela uri hu vhe na ṱhanganyo ya nyanḓano , uri dzangano kana tshitshavha tshi kone u swikela vhuthihi na mushumo wa ndivhotiwa watsho  . 
Vhurumelwa ha NCOP vhu nga vhudzisa Vhaminisiṱa vha Khabinethe mbudziso dzi ne dza fanela u fhindulwa kha NCOP . 
Vho tevhela maga afhio ? 
Vhashumelavhapo vha na zwikili kha u thusa miṱa u wana thuso i vhonalaho ine vha i ṱoḓa  . 
Vha nga ita khumbelo ya mbadelo murahu ya masheleni a ḽaisentsi ya goloi arali yo tswiwa , u tshinyala lwa tshoṱhe kana vho thuthisa u ṅwaliswa hayo  . 
Kha athikili ya vhu 9 , vhathu vha nga , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , kha vha shumise tshanele iyi u pfukisa maṅwalwa a vhulamukanyi na a vhulamukanyi ho khwaṱhaho  . 
Tshifhinga tsho fhiraho , khumbelo dzo raliho , na phindulo dza vundu kha khumbelo dzo raliho , a dzo ngo dzudzanywa zwavhuḓi kana u linganyiswa , zwa sia hu tshi vha na mafhungo ane tshiṅwe tshifhinga a vha a sa fulufhedzei na u sa vhambedzea  . 
Nga 1954 , vho dzhoina Khongiresi ya Lushaka ya Afrika ( ANC ) vha nangiwa kha Komiti Khulwane ya Lushaka ( NEC ) ya Ḽigi ya Vhafumakadzi ya ANC . 
Themamveledziso dza vhathu dzine dza si bveledze mbuelo dza masheleni , u fana na zwikolo na zwibadela - dzi tea u lambedzwa nga mugaganyagwama  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhia ḽiga ḽi re mulayoni kha zwa ndaulo , nga nḓila I pfalaho nahone o tevhedza kuitele ku pfalaho  . 
Nga itsho tshifhinga , Mbiḓi ndi musi i tshee na mukumba mutshenatshena nahone i tshi fana na bere tshena . 
Zwin(we zwine vha nwa ndi hezwi : mabundu na mukumbi na halwa  . 
Hu nga itiwa nyito dzi tevhelaho dzine dza swika mbili kha ngudo ya vhege . 
Vhukoni  . 
Hu na phindulo mbili dzine dza vha hone ! 
U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndeme ya demokirasi ya tshirunzi tsha vhuthu , ndinganelo na mbofholowo  . 
Masipala u fanela u lwisa u swikelela ndivho dzo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 zwi tshi ya nga gwama na ndaulo zwine a vha nazwo . 
Zwitshavha zwi sumbedza uri zwi vhadzulapo vha re na vhuḓifhinduleli nga u badela tshumelo dza masipala dzine vha dzi shumisa  . 
Mbekanyamushumo ya u linga i dizainiwa u itela u phaḓaladza mishumo ya u linga ha fomaḽa kha thero dzoṱhe tshikoloni kha themo yoṱhe . 
Komiti ya Wadi i fanela u vha na pulane ya ṅwaha nga ṅwaha ine ya bvisela khagala zwithu zwayo zwa ndeme uri ndi zwifhio na uri i khou lavhelela u swikelela zwifhio  . 
Maambwaita : ṋefhungo wa fhungo ndi ene muiti wa nyito i no khou buliwa nga ḽiiti . 
Kha vha ṱalutshedze maga a tshiedziswa tsha vhupfumedzani  . 
Kha vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi humbule na u tou ṅwala vhuḓifhinduleli ha zwiṅwe na zwiṅwe zwi tevhelaho  . 
Muhanga wa kushumele uyu wo sumbedziswa kha nyolo i re afho fhasi  . 
U ela nga zwa u ela zwi so ngo ndinganelo zwi so ngo dzhielwa fhasi kha u ela nga zwa u ela zwa ndinganelo . 
Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi  . 
Dzisilinda dza Gese Muṋeyatshumelo u tea u bvisa dzisilinda dza gese dzi si tsha shumaho vhuponi ha zwifhaṱo na u vhona uri dzisilinda dzi laṱwa u ya nga ha ṱhoḓea ya mulayo u thivhela u shumiswa hafhu zwi songo tea . 
Khabinethe yo toololelwa nga ha mawanwa a Muvhigo wa Zwisumbi zwa Saintsi , Thekinoḽodzhi na Vhutumbuli wa Afrika Tshipembe wa 2014 na nḓowelo kha mashumele a Sisiṱeme ya Vhutumbuli ya Lushaka ( NSI ) , une wa bviswa nga ṅwaha nga Khoro ya Vhueletshedzi ya Lushaka nga ha Vhutumbuli . 
Vhagudi vha ḓo pfukisela zwikili izwi kha Nyambo dza u Engedza dzavho . 
Nga Brenda Mulaudzi-Sekwena vhana nga ha maitele a khothe na mishumo ya vhashumi vha khothe  . 
Arali pfanelo dzavho dzi sa t ( honifhiwi vha nga ? 
U khethiwa ha miraḓo ya Khoro ya Masipala sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 a zwi fanela u tevhedza mulayo wa lushaka u randelaho sisiṱeme- a ya vhuimeleli ho teaho u ya nga tshenetsho tshipiḓa tsha masipala ho sedzwa mutevhe wa vhakhethi vha lushaka Iwoṱhe , nahone vhu tendelaho u khethiwa ha miraḓo I bvaho kha mitevhe ya vhonkhetheni ya mahoro yo ṅwaliwaho nga u tevhekana zwi tshi ya nga lutamo Iwa ḽihoro ḽenelo , kana b vhuimeleli sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha phara ya a ho ṱanganyiswa na sisiṱeme ya vhuimeleli ha dziwadi zwi tshi bva kha tshipiḓa tsha masipala kha mutevhe wa vhakhethi muthihi wa lushaka . 
U mu t ( honifha sa musi u tshi t ( honifha khotsi au  . 
U tea u vha a na maswiri mangana uri muṅwe na muṅwe a konou wana mukovhe wawe ? 
Mulayotibe u leludza u fhindula kha zwiwo na u tendela u vhekanyiwa ha maano a mveledziso na u fhungudziwa ha tshutshedzo nga kha u ṱanganyisa masheleni a re hone ho katelwa zwikolodo na ndaka dzi re hone u ya kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na Tshikwama tsha u Ṱhaḓula . 
Zwisumba mveledziso zwi ḓisa kupfesesele kwa khwine kwa masiandoitwa a mbekanyamaitele dza muvhuso dzo fhambanaho na vhurangeli ha nḓisedzo ya tshumelo kha mvelaphanḓa ya shango . 
Mbekanyamushumo ye ya thoma nga u rwela ṱari fulo ḽihulwanesa ḽa ndingo nga 2010 - ḽe ḽa vho ḓivhea ngauri Fulo ḽa HIV ḽa Ndingo na Tsivhudzo ( HCT)- ḽo vhona maAfrika Tshipembe vha miḽioni dza 18 vha tshi khou ita ndingo dza HIV na AIDS kha miṅwedzi ya 18 . 
Vha na mushumo vhuponi ha mahayani  . 
Vha amba uri miraḓo ya vha SAPRA vha ḓivhona vhe vhaloi nahone vha na vhuṱanzi ha uri vhuloi vhu hone , fhedzi vhone a vha iti vhuvhi nahone a vha zwigevhenga . 
Zwiwo zwa khethululo nga lukanda zwine zwa khou ambelwa Tshikolo tsha Nṱha tsha Vhasidzana tsha Pretoria zwi a vhiledzisa  . 
Ndi zwiito zwa vhutshinyi zwi shonisaho  . 
Tshitaila tshi tea u vha tsha vhuṋe , tshi ambaho thwii na muvhali . 
Kha ri vhale Ri nga thusa hani uri vhupo vhu dzule ho kuna ? 
U vhumba zwifanyiso nga maipfi . 
Ndi tshi shanda fhungo , hune pfunzo ya ṱoḓea hone nga maanḓa u vunḓa mutevheṱhandu wa vhushai , ndi hune themamveledziso , vhulanguli na vhukoni na tshivhalo zwa vhadededzi zwa vha zwi sa fushi . 
Khomishini ya zwa Mbeu i ṱuṱuwedza u ṱhonifha ndinganyiso ya mbeu na u shumela tsireledzo , meledziso na u swikelela ndinganyiso ya mbeu  . 
Muofisiri wa Mafhungo Information Officer IO Sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo , Pfareli ya Mulangi-Dzhenerala ndi IO . 
U fhedzisa nyito ya tholokanyonḓivho i no kwama zwine maṅwala a amba . 
Muvhuso wo oa nila dza u shuma na mashango a nna , izwi zwi o thusa uri vha kone u shuma na mashango mahulwane a nga ho sa USA , Europe na Far East  . 
Kha vha thonifhe divhazwakale ya vhathu , vhurereli na mvelele dzo fhambanaho na ndila dza kutshilele . 
Ane a khou t ( od(a vhadzumbami u a dovha a bonya mat ( o a vhala u swika kha fumi vha(la vhan(we vha ya vha dzumbama  . 
Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓiana , u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa . 
A hu na mugudiswa a ane a ḓo dovha a ṱanganedzwa kha ṅwaha wonoyo muthihi we a ṱuwa ngawo tshikoloni nga mulandu wa u vhifha muvhilini . 
Vha tshi ita mishumo vha tshi tevhedzela zwo sumbedzwahp kha ndaela nkene ( tsumbo . 
Izwi ndi dzulo ḽa u ṱola Nyambedzano ya u Lwa na Zwidzidzivhadzi ya Afrika na Russia , ine ndivho yayo ndi u kumedza maimo a muhumbulo muthihi nga ha u lwa na thaidzo ya zwidzidzivhadzi ya ḽifhasi . 
U vhala phara i no amba nga metshe wa u khunyeledza wa Pele . 
U engedzedza uri hu vhe na u vulea khathihi na u bvela khagala malugana na nḓila ine tshumelo ya bveledzwa ngayo . 
U tolwa ha kiḽasi dza zwiko zwa madi ho imela ḽiga ḽa u thoma kha matshimbidzele a tsireledzo . 
Maṱeṱe a dzikhuhu ndi zwiko zwi sa ḓuri nahone zwo tsireledzeaho zwa phurotheini , dziminerale na fulufulu zwa kholomo dzo fuwelwaho nama . 
Tsumbo , musi hu tshi funzwa mushumo wa inthaviyu ya oraḽa , vhagudi vha nga vhala tshibveledzwa tsha inthaviyu , vha fhedza nga u ṅwala kana u bveledza tshibveledzwa tsha inthaviyu . 
Vhuimo ha Vhukati - Vhuimo ha vhuvhili ha Bennde ya Ndalukanyo ya Pfunzo na Vhugudisi Nyangaredzi  . 
Tshikhala tsha nomboro tsho engedzea u swika 99 . 
Tshitshavha tshi kuvhangana lu fhiraho vhege tharu , vha kunakisa phakha , vha pennda na u vhuedzedza zwishumiswa zwa vhana  . 
Ndi ḓo dalela vhupo uvho hu si kale . 
Vha nga gudiswa u ya phanḓa arali vha tshi shuma kha maitele a kushumele kwa sekithara  . 
Ndivho ya maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma i tea u vha u thivhela u khakha tshifhingani tshi ḓaho  . 
Vhukati ha dziṅwe mbuelo mbekanyamushumo i ḓo khwaṱhisedza uri mbekanyamushumo dza u bveledza fulufulu dzi a tikedzwi nga sisiṱeme dza mafhungo a vha fhedzisela u dzi shumisa dzo khwaṱhaho nga u engedza vhukuma nungo dza u kuvhanganya data i bveledzaho ya fulufulu u mona na sekhithara  . 
U guda ḓivha ipfi nga u tou ambazwi tshi bva kha tshiṱori . 
Vha badelisa murahu tshelede dze ra badela dza zwiiito zwa vhufhura  . 
U engedzea ha tshivhalo tsha migwalabo ya nḓisedzo ya tshumelo zwi sumbedza uri muvhuso u tea u ita uri zwi leluwe uri vhadzulapo vha ṱahise mbilaelo dzavho  . 
Mushumo u khwathisedzwa nga nḓowedzo ya u ṅwala , une wa tea u dzhenisa u ola zwivhumbeo zwoṱhe zwi ṱoḓeaho . 
Mathomoni vhagudi vha ḓo vhala nga nthihi , fhedzi musi vha tshi vho tou vhala nga u elela kha u vhala vha tshi pfuka vha tea u vhala zwithu zwo vhewaho nga zwivhili , nga zwiṱanu , kana nga mahumi . 
Ri ita khuwelelo kha vhathu uri vha tevhedzele maga a tsireledzo . 
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwo tiwaho . 
Tshililo tshavho tsho swika Ofisini ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ( OPP ) nga Shundunthule 2008 nga murahu ha musi gurannda ya dzingu , Capricorn Voice , i tshi anḓadza tshiṱori tshavho  . 
Khoro i ḓo ṅwalisa na u ṋekedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali khoro yo fushea uri vha na thoḓea dza pfunzo dzo teaho na tshenzhemo sa zwe zwa tiwa nga Khoro  . 
Muraḓo wa khorotshitumbe ya muvhuso kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso u nga- ( a ) ṋekedza maanḓa kana mushumo ufhio na ufhio o teaho u shumiswa kana wo teaho u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo kha muraḓo wa khorotshitumbe ya muvhuso muṅwe na muṅwe , tenda u ṋekedza uho ha vha hu tshi anana na mulayo malugana na nḓila ine maanḓa a tea u shumiswa ngayo kana nḓila ine mushumo uyo wa tea u itiwa ngayo ; kana ( b ) u shumisa maanḓa afhio kana afhio kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa muraḓo ufhio kana ufhio wa muvhuso kha zhendedzi kana vhurumiwa . 
U bvela phanḓa ha vhutshilo ha vhathu ho ḓitika nga vhukoni hashu u ṱutshela u tshinyadza sisiteme dza mupo dzine dza vusuludza pulanethe  . 
Ri bvela phanḓa nga u livhana na mbudziso : ofisi dza nnyi na nnyi dza vhafumakadzi vha re mushumoni - nga ngomu na nga nnḓa ha haya - dzi tea u ṱhonifhiwa hani ? 
Zwi katela na zwiḽiwa zwi re na khoḽesiṱiroḽo ṱhukhu zwi nga ho sa ṋama i si na mapfura , khovhe , khuhu i sina lukanda , thoro , mitshelo na miroho . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe  . 
Ro isa phanḓa na u thusa mashango are tsini na rine kha u tandulula thaidzo dzavho , tsumbo ndi Lesotho na Tshipembe ha Sudan  . 
Zwi vhilaedzahondi uri kha vhunzhi ha mimasipala zwikhala zwinzhi zwa mishumo a zwi athu u ḓadzwa kana zwo vha hone kha vhulanguli ha nṱha na phurofesheni . 
Ndivho ya sialala na mvelele dzo fhambanaho ndi zwa ndeme  . 
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana mafhungo oṱhe a re kha muvhuso kana muraḓo muṅwe na muṅwe wa muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso , arali ayo mafhungo a tshi ṱoḓea kha u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho  . 
Ndi a fulufhela uri miraḓo i ṱhonifheaho i ḓo tendelana na nṋe uri vhuthu ha demokirasi yashu vhu ḓi sumbedza nga kha nḓila ine ra dzhiela nṱha ngayo avho vhane zwa leluwa u vha vhaisa kana uri vha lingee kha zwitshavha zwashu . 
Khabinethe yo tendela maga a u shuma kha u thomiwa ha Zhendedzi ḽa Vhulangi ha Mukaṋo ( BMA )  . 
Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo vhidza Muṱangano wa Tshumelo dza Tshitshavha u sedzana na idzwi u itela uri muano wa Batho Pele u kone u ṱoka midzi nahone u shumiswe huṅwe na huṅwe hune tshumelo ya muvhuso ya ṋetshedzwa . 
Sa tsumbo , nyimele ya khuḓano i nga bveledza dzikhakhathi , vhathu vha vhaisala na u bveledza mutsiko na nyofho  . 
U topola nomboro kha zwifanyiso na kha magaraṱa a zwithoma . 
Vha tea u ita mishumo yawe vha tshi khou itela khophorethivi na u dzula vha tshi khou ḓivhadza miraḓo nga zwine vha khou ita zwone  . 
Dokotela wavho a nga dzinginya uri vha shumise tshipeisa na tsha u fembedza khathihi  . 
Izwi a zwo ngo vhuya zwa fhungudzea u bva tshe ha fhela bammbiri-mviswa , mafhungo a kwamaho zwa vhuloi o ḓi ya phanḓa na u anda kha dzigurannḓa . 
Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Mulayo wo thusa kha u vhea gemo ḽa miholo ya fhasisa , awara dza u shuma , tshivhalo dza maḓuvha a ḽivi na milayo ya sekhithara iyi , i no kwama u litsha mushumo  . 
Luhura lwavho lu fanela u vha mithara miṱhanu u bva hune ha dzula nḓou , arali hu si fhethu hu re na Vhulwadze ha Khwaṱha na Mulomo . 
Ri livhuwa muvhuso na vhathu vha Feḓeresheni ya Russia kha u londa nga khuliso zwo salaho zwa vhahali vhashu lwa miṅwaha minzhi . 
Izwi zwi khombo kha mveledziso ine ya khou bvela phanḓa , zwi dovha hafhu zwa kwama na mutakalo wa vhathu , ikonomi ya shango ḽoṱhe na nyimele ya mupo vhunga zwi tshi amba uri hu ḓo vha na nyimele dza mutsho dzi si dzavhuḓi dzi no nga sa magomelelo na miḓalo na zwiṅwe-vho . 
Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso , fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga . 
Nga nnḓa ha izwo , vhaṅwe vha nga vha vha songo fushea nga mvelelo dzavho . 
Tsheo dza Khothe ya Ndayotewa , SCA na dzikhothe khulwane ndi zwiko zwa ndeme zwa mulayo . 
Kha maanea a mbuletshedzo , muṅwali u buletshedza kana u ṱalusa tshithu u itela uri muvhali a kone u tshenzhela ṱhoho ine ya khou buletshedzwa nga ṋdila i re khagala  . 
Haya maitele a u pfumbudza mushumoni ha ngo bveledza mvelelo kwao dza vhukoni ha vhaenda maḓanzhe . 
Phakha i kha tshiṱaraṱa tshifhio ? 
Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs ) : Mutevhe wa nyimele dzine tshikimu tshiṅwe na tshiṅwe tsha dzilafho tsha tea u zwi katela u ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
U dzhenelela ha muvhuso kha u lwa na tshanḓanguvhoni , vhuaḓa na u ita uri nḓowetshumo dzi vhe na vhuḓifhinduleli zwo swikisa kha thendelano na khamphani dza sumbe dza vhufhaṱi nga ha mbekanyamushumo ya vhurangeli , ine ya ḓo engedza khwiniso kha nḓowetshumo iyi  . 
Ndi zwa ndeme uri vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha pfesese mishumo yavho , na uri i a dzhielwa nṱha na khwaṱhsedzwa u itela uri vha dzhenelele nga nḓila pfadzaho kha u pulana mveledziso  . 
Fhethu hudala hu amba uri asima yavho i khou langiwa zwavhuḓi nahone zwi sumba uri mushonga wavho wa zwino u khou shuma zwavhuḓi  . 
KHETHEKANYO KHULWANE : ODITHI YA NGANGOMU a Odithi ya Ngangomu i na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dza odithi ya ngangomu hu u itela u khwinisa vhuvhusi na ndango ya khohakhombo  . 
Mudededzi vha nga kona fhedzi u sedza vhagudi vha 10 nga tshifhinga tshithihi , zwenezwo mishumo ya u linga ha fomaḽa I ḓo itea nga maanḓa kha tshipiḓa tsho livhiswaho kha tshigwada tshiṱuku nahone I ḓo dhia tshifhinga tshiṱuku u linga kiḽasi yoṱhe . 
Izwi zwi ḓo itwa ndivho hu khwinifhadzo ya mbekanyamushumo dza tshitshavha dza ra dzi thoma miṅwahani yo fhiraho  . 
Uri vhorabulasi , zwenezwo , vha rwiwa huṅwe vha ita na u pandelwa bulasini dzavho zwi a ṱungufhadza nga maanḓa  . 
Aya ndi manweledzo a ndeme a puḽane  . 
Ni a ḓivha hune ṱhoho yaṋu , mahaḓa , magona na zwikunwane zwa wanala hone ? 
Vha na pfanelo dza u amba , u vhala na u guda zwine vha ṱoḓa , fhedzi luambo lwa vengo a lwo ngo tendelwa  . 
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo  . 
Zwi amba uri arali ra dzhia maga aya , u dzhiela nṱha zwe zwa bvelela vhathuni , izwo khomishini yo zwi ita nga nḓila ya khwiṋe  . 
U ya ha dokotela na u ya mapholisani  . 
Nga ṅwambo wa zwezwo , vhunzhi hashu ri nga vha na vhuḓifhinduleli ha magabelo a tshifhinganyana a mutsho wa maḓumbu ra kutela mahaḓa ashu kha muya u ḓaho wa ikonomi na poḽitiki zwi si zwavhuḓi . 
Vhuhosi ha Ha-Tshivhasa dzi tevhelaho dzi ḓo tea u itwa kha tshiṅwe na u ṅwalisa ya tshiofisi , vha dzhenisa muhumbulo muhulwane , shumisana na mihumbulo na flhalutshedzo  . 
Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi , tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999 , nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 1084 , vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Mulayotewa wo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha hoyu Muengedzo . 
Khumbelo i tea u rumelwa kha komiti dza ndangulo Dzapo nahone i tea u fusha ṱho ḓea  . 
Ri ḓo vha ṋetshedza zwidodombedzwa na zwishumiswa zwa u vha funza nga ha BMD  . 
Hayani Tshumelo dza madzangano Thendelo na Licence Khumbelo ya thendelo kana lasisentsi Khumbelo ya pfanelo dza u oisisa zwa migodi londola mutakalo na tsireledzo yawe , khathihi na zwa vhaṅwe vhathu vhane vha nga kwamea nga nyito dzawe kana nga u sa vha na ndavha hawe  . 
Ri khou lugisela u rwela ṱari iṅwe kha muvhuso wapo , zwa maḓi , mabindu , mishumo ya muvhuso na zwa muno , nga u ralo ri ḓo rwela ṱari zwigwada zwa u shuma zwiṅwe zwiṱanu ngei India  . 
Mulayo wa Lushaka u tea u ita uri maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a shume u ita mishumo yao a si na nyofho , tshiṱalula na u dzhia sia . 
U swika hafha , muvhuso u o itika nga vhashumisani nawo kha u dzhenelela na u rangaphana kha masia o fhambanaho  . 
Vho Muṋawa vha rengisa saga nthihi i na maswiri a fumi . 
Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho  . 
U ṱoḓa mutalo wa ndinganyahuvhili nga u peta bambiri na nga u lavhelesa kha mvelele . 
Dokhumenthe ya u enda i ṋewa vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe fhedzi vha sa koni u wana phasipoto u bva mashangoni avho , vhathu vhane vha sa vhe na shango ḽavho kana tshavhi . 
Komiti dza Phalamennde dzi dzeula mvetamveto ya mulayo iyi , ine ya vhidzwa hafhu upfi Milayotibe  . 
Ndi mulandu u pfuka milayo iyi  . 
Luambo ulu lwo t ( ut ( uwedzwa nga u dzulelana na Vhasuthu  . 
Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa . 
Phanele yo dzhiela nṱha vhukuma mbuno dzo vheiwaho phanḓa hayo nga vhone nahone ri tama u zwi dzhenisa ndivhuho dzashu dzi bvaho kha vhudzivha ha mbilu dzashu kha rekhodo dzashu  . 
Naho zwo ralo , mapholisa vha ḓo bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha ṋea muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a ḓo dzhia tsheo . 
Bugu iyi ya u tsivhudza vhathu i funza vhavhali uri vha vhavhalele mivhuḓa , hu sa sedzwi lushaka lwayo . 
Zwitshavha zwine zwa vha tevhela zwi a anzela u tshila tshifhinga tshilapfu u fhira vhane vha sa ite izwo  . 
Vhulimi , ndi tshithu tshi katelaho zwithu zwohe zwi kwamaho zwa ikonomi u bva kha mihumbulo i bvaho kha zwa vhulimi na vhufuwi na u engedza ndeme , vhu i sala vhu hone tshithu tshihulwane tsha ndeme kha Ikomoni ya Afrika Tshipembe naho hu uri vhu na mukovhe muuku kha zwibveledzwa zwa fhano hayani zwohe ( GDP )  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ambedzana na vharangaphanḓa vha mashango a Palestine , Israel , Iraq , Iran na maṅwe mashango a Vhubvaḓuvhakati na Mulongani wa Persia . 
Vhathu vha lushaka lwa Khoisan , vhane vha vha vhone vhathu vha ḓivheaho uri ndi vhone vhadzulapo vha shango ḽashu vha u tou thoma , ndi tsumbo khulwanesa ya vhuthu hashu roṱhe na vhubvo hashu sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe . 
Hu na vhuhosi ha vha Ha-Mphephu , Vhuhosi ha vha Ha-Tshivhase na vha Ha-Mphaphuli  . 
U vhulunga maitele a mugaganyagwama uno ṅwaha wo ṋetshedza khwaṱhisedzo nga u ralo kha mbulungelo dzo topolwaho  . 
Luṱingo lwavho lu ḓo fhindulwa nga u ṱavhanya  . 
Nga D D M M Y Y Y Y mbilaelo yo tou ṅwalwaho i kwamaho iyi khanedzano yo ḓiswa kha GEMS uri hu wanale tsheo . 
Nga nnḓa ha u bvelela uhu , ndifho dza bannga dza nṱhesa dzi kha ḓivha tshithithisi na kha u aluwa nga u ṱavhanya kha sekhithara ya bannga  . 
Vha thivhele mavu u ita magwada nga u thivhela mitshini mihulwane u fhira vhukati ha masimu  . 
U sa swikela kana u kolodisa hu ḓuraho hu ima nyaluwo phanḓa . 
Kha Themo ya 1 vhagudi vha pfesesa u ṱanganya sa zwigwada zwi ṱanganyiswaho kana sa u vhala u tshi ya phanḓa . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu I na maanḓa , sa vhunga I tshi laulwa nga mulayo wa lushaka , wo teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a u monithara , u ita ṱhoḓisiso , u funza , u ṱuṱuwedza , u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu  . 
Izwi zwi katela u vulwa hafhu ha Yunithi dza Khakhathi dza Miṱani , Tshireledzo ya Vhana na Milandu ya Vhudzekani khathihi na Khothe dza Milandu ya Vhudzekani . 
Muhasho wa lushaka wa Vhulimi una vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza ndango kwayo ya mavu a ndimo a muvhuso o waniwaho nga thuso ya Agricultural Credit Board land  . 
U ṋea mbuno na u bvisela khagala mihumbulo ya ene muṋe . 
Ndaulo ya Dzinnḓu dza nga murahu dza Gauteng dzo tendelwaho . 
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓila ya tsireledzo  . 
U bva afho Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta vho nkhetheni kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka . 
Izwo a zwo ngo amba fhedzi zwo fanelaho nga u vha fara , zwi dovha zwa amba uri tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ho vha ha na vhurumelwa , vhafumakadzi vha fanela u dzhielwa nṱha  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani u ṱuṱuwedza u ṱanganedzwa ha vhuḓifhinduleli nga vhakhakhi , u ṱanganedza vhuṱungu ho pfiswaho vhapondwa , miraḓo ya miṱa ya vhapondwa na zwitshavha hu na ndivho ya u fhodza na u vhuyedzedza vhoṱhe vhane vha kwamea kha tshiimo tshavho tsha u thoma  . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya zwa Masheleni  . 
Kha vha livhe kha u do fhirisela maanda kha vhashumisi vha zwishumiswa vhone vhane  . 
Bono 2 : Ralutanda u hayani na mufumakadzi  . 
R40 000 ya u pfumbudza Vhaḓivhimakone vha CBP vha 4  . 
Ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi i sa fhiri tshikalo tsha muthelo . 
Thendelano khulwane i khavara zwibveledzwa zwo khethekanywaho sa zwibveledzwa zwa vhulimi nga WTO  . 
A hu na na muthihi washu , tshitshavha , tshitshavha tsha ṱhoḓisiso tshashu kana vhashumisani vha mveledziso vha nga ita izwi vha vhoṱhe  . 
Hu fanela u thoma u dzhiela nha vhupo vhu songo bvelaho phana kha mbetshelwa ya mbekanyamishumo ntswa  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha UK , nga maanḓa miṱa na vhafunwa vha vho lovhaho , na u tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsumbo : O vuwa thovhoni nga matsheloni . 
Naho tshipikwa tsho swikelelwa zwiṱuku ri dovha ra vhona uri hu na vhuṱudzeṱudze kha ḽevele ya ndangulo ya vhukati  . 
Miṅwedzi ya rathi u ya kha 12 . 
U sa vha na ndinganyelo ya mbeu hu kha ḓi sumbedza uri vhasidzana vhanzhi vho hanelwa tshikhala tsha u shela mulenzhe kha pfunzo  . 
Nga ṅwambo wa dzikhakhathi dzenedzi ho ḓo swika he muṅwe a ni rwa kha mutshilitshili na mbo ḓi holefhala . 
Saintsi na thekhinoḽodzhi zwi nga ṱuṱuwedzwa u thasulula khaedu khulwanesa kha pfunzo na mutakalo  . 
Nṱhani ha hezwi , mihasho i nga vhea maimo a tshumelo ane a vha ṱhanganelano ya mihasho nahone ane maimo a tea u vha maimo a fhasisa ane a tea u swikelelwa kha zwiimiswa na khethekanyo  . 
Nga murahu ha huṅwe u sedzulusa ha sisteme ho dzhiwa tsheo ya u shumisa haḓiwee ya khomphyutha u itela sisteme ya didzhithala  . 
Nga zwifhinga zwi si zwavhuḓi , vha ise zwifuwo gammbani vha zwi ṋee zwiḽiwa  . 
U swika i tshi andavhudzwa nga muvhuso ho vha hu na phindulelo nnzhi dza Nkosi Sikelel ? 
Muṱangano wo tendelana u khwaṱhisa u ḓikumedzela hawo kha u shumisana u itela u kunda khaedu dzine Afrika Tshipembe ḽa khou ṱangana nadzo u fana na zwe zwa itwa ngei murahu . 
Ni vhona u nga vhana vha funesa zwikhipha zwi re na ḽebuḽu kana zwi re na mbonalo nngede ? 
Kha u shumisa mbekanyamaitele iyi , na kha u fhindula u konḓelela khayo , vhunzhi ha vhathu vho vhulahwa , u shengedzwa , u dzhiwa nga khani na u sa farwa zwavhuḓi lwo kalulaho  . 
Puloto na puloto ṱhukhu , nḓila ine ḽitambwa ḽa ṋekedzwa ngayo , ḽi sumba vhatambi na uri vha aluwa hani na ḽitambwa , fhethuvhupo na siangane ( hune ra ṱoḓa u pfesesa ḽitambwa ) , u sielisana , u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo na zwiga , thekiniki dza ḽitambwa , sa u amba u woṱhe , ḽishandi ḽa ḽitambwa , ndangulo ya tshiṱeidzhi , u ḓisa mutsimbelano kana midai kana ḽikhaulambilu ndi zwine zwa tea u gudiwa musi hu tshi vhaliwa ḽitambwa . 
ICD i nga vha humbela uri vha ṋekane nga zwiṅwe zwidodombedzwa phanḓa ha musi mbilahelo i tshi nga ṱo ḓisiswa . 
Zwiṅwe zwirendo zwi na raimi ngeno zwiṅwe zwi si na . 
Pfufho dzi ṱuṱuwedza mashumele a khwine kha vhutumbuli ha sekithara ya tshitshavha na u pembelela mvelephanḓa ya vhathu na zwigwada kha muvhuso woṱhe . 
Vhadzheneleli vha tshenzhela zwe vha no ṱangana nazwo mayelana na nḓisedzo ya tshumelo , zwivhi kana zwivhuya  . 
Hu na zwithu zwinzhi zwo itisaho uri zwithu zwi vhe nga nila ine zwa vha ngayo amusi , vhunzhi ha zwithu zwi bva kha mbekanyamaitele dze dza vha dzi tshi shumiswa tshifhingani tsho fhiraho  . 
Vhunzhi hashu ro no dzula kha miṱangano ri tshi khou ṅwala zwe ra vha ri tshi humbula uri ndi maambiwa fhedzi ra wanulusa nga murahu uri a ro ngo rekhoda mafhungo a ndeme kana notsi dze ra dzhia a dzo ngo vhuya dza shumiswa  . 
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo , nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe . 
Naho hu uri vhunzhi ha maambiwa ha vhoniwi nga tshitshavha , vhunzhi ha vhadzhiamikovhe vha wana mitevhe ya tsheo , fhedzi i sa vha thusi sa izwi vha tshi ṱoḓa mafhungo manzhi nga ha uri ndi nnyi o tikedzaho ( kana a songo tikedzaho ) mafhungo afhio  . 
U tevhekanya nomboro dzo fhelelaho u swika kha 99 u bva kha ṱhukhusa u swika kha khulwanesa na u bva kha khulwanesa u swika kha ṱhukhusesa . 
Honeha ri fanela u dzulela u sedza vhurangeli hashu nga ngomu ha maitele o katelaho zwoṱhe a mbuedzedzo ya ṋetshedzo ane a khou itea zwino  . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u shumisa ṱhalusamaipfi ya luambo luthihi na ya nyambo mbili . 
Hezwi zwi ṱanganya muvhuso na vharangaphanḓa vha zwigwada zwa vhaswa , vhane vha khou vhona uri hu na mvelaphanḓa kha u bveledza ikonomi ya matshilisano ya vhaswa . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , hu ḓo fhaṱwa kha muteo wo sethiwaho kha Gireidi ya Ṱ u swika kha ya 3 . 
Nga nḓila iyi , ndaulo ya nyandiso ya tsireledzo ya lushaka yo vhupambuwi i nga thivhelwa  . 
Vhathu vha fhiraho tshigidi vha lovha khomboni dza badani nga holodei ya Nyendavhusiku . 
Vhutshilo hawe hu kha ḓi fana na ha miṅwahani ya 1980 ? 
Lushaka ḽa vha nao hu tshi vhambedzwa na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a zhenelelaho  . 
Ndivho ndi u bveledza vhaṅwali vha re na vhukoni vhane vha shumisa zwikili zwavho u bveledza na u ṋekedza zwibveledzwa zwo ṅwalwaho nga ngona , zwa u vhona na zwa midia nnzhi kha ndivho dzo fhambanaho . 
Nahone ro no ḓi zwi bula kale uri mashudumavhi a si kha vhupo hoṱhe hune dzangano ḽashu ḽa vha phanḓa nga mafulufulu  . 
Nḓivhadzo iyi i ḓo humbela mubebi wa dzofha uri vhudziswe mbudziso kana uri vha ṱolwe  . 
Hu do vha na thodea ya uri vhathu vha badele kha u tsireledza na u langula zwishumiswa zwavho zwa mupo-u shumiswa ha mavu avho , tshifhinga , nungo , dzitshanduko nga ndila ine vha ita zwithu ngayo . 
Sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha dzi khou bvela phand(a na u shumisana u itela u n(ea maand(a vhaaluwa uri vha vhe vhaaluwa vho fhelelaho na hone vha lingane na vhan(we vhadzulapo ( u t ( ut ( uwedza mutakalo une wa d(isa matshilele avhud(i , u thivhela u tambudzwa ha vhaaluwa , u dzhenelela na u imelelwa kha zwit ( irakitsha zwot ( he zwa matshilisano )  . 
Zwi nga vha mutheo kana tshanduko na u fhaṱa vhushaka vhuswa saizwi vhathu vha tshi wanulula na u guda zwivhangi zwa khuḓano  . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo Awara 1 ( ṱhanganelano na u vha khagala ) Maitele a vhulenda na nḓowelo ya maitele a u livhuwa . 
Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho , ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party , he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo  . 
Mutshimbidzi wa Wadi u tea u ranga phanḓa mushumo wa u tshimbidza a tshi tikiwa nga mutshimbidzi wa ha masipala , hune zwa tenda , khathihi na mutshimbidzi wa wadi a no bva kha iṅwe wadi  . 
Zwenezwo , vho vhona vhurereli sa sia ḽithihi ḽa mekhenizimu ya ndango ya matshilisano u dzhiwaho nga kiḽasi i vhusaho u itela u kombetshedza mihumbulo yavho ya u langa dziṅwe kiḽasi dza tshitshavha  . 
Sumbedzani zwifhinga zwo fhambananaho kha watshi yaṋu ye na tou gera . 
Vha songo vhuya vha vhudza khasitama uri i ye kha inwe davhi la bannga nga nnda ha musi zwo tou tea  . 
NDI NGA KWAMA NNYI ? 
Uri zwibveledzwa zwo swikelwa naa ( khwanthithi , khwaḽithi , tshifhinga )  . 
U vhalalela bugu nṱha vha tshi khou sumbiwa ndila nga mugudisi , kilasi yothe i vhala tshiṱori tshithihi kana tsho fhambanaho vha tshi khou sumbiwa ndila nga mugudisi . 
Vhathu vha Mozambique vho shela mulenzhe kha mbofholowo ya Afrika Tshipembe na maṅwe mashango kha tshipiḓa tsha dzhango ḽashu  . 
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela uri muvhuso wo tendela vhuendi ha tshitshavha ho redzhisiṱariwaho ( vhune ha shumiseswa nga vhashai ) u sa badela mbadelo dza nḓila kha nḓila khulwane dza Gauteng . 
Maḓuvha a 30 ane DHS ya fanela u dzhia ngao tsheo ya u ṋetshedza kana u hanela a nga engedzwa luthihi u ya kha maḓuvha ane a sa fhire maṅwe a 30 arali khumbelo i ya mafhungo manzhisa , kana khumbelo i tshi fanela u tou ṱoḓiwa kha iṅwe ofisi ya DHS nahone ayo mafhungo zwi nga si konadzee uri a wanale nga maḓuvha ayo a 30  . 
Vhubindudzi vhu tevhelaho vhu sumbedza u bvela phanḓa ha fulufhelo ḽine vhabveledzi vha mimoḓoro vha ḽifhasi vha vha naḽo kha Afrika Tshipembe sa fhethu ha u bindudza , na mupo wa mbekanyamaitele dzi tikedzaho dzine muvhuso wa ṋetshedza . 
Arali muthu a si na mushumo wo linganaho u ri a u ite , u tea u divhadza muhulwane wawe u ri a do kona u shumiswa afho hu re na thahelelo u ri hu konwe u swikela ndivho dza Muhasho  . 
Hu tshi ḓadziswa kha khethekanyo khulwane ṱhanu , hu na thikhedzo ya Minisiṱa na Thikhedzo kha Ofisi ya Mulanguli-dzhenerala  . 
Phalamennde i khou khunyeledza khwinisedzo kha mulayo uri u sedze kha mveledziso iyi yavhuḓi , ine ya ḓo tumula maḓuvha a fhasi ha 300 , a tshifhinga tshine tsha dzhiiwa uri mugodi u thomiwe , ubva kha u ita khumbelo uya kha themendelo dza u fhedzisela . 
Kha Exparte Minister of Native Affairs ho sumbedzwa zwauri vhudzulo ndi ipfi la mulayo wa tshirema la thekhinikhala li tea u pindulelwa u ya nga mulayo wa tshirema  . 
Ubva ha Vho Madiba ndi tshiga tshihulwane tsha lwendo lulapfu lwa mbofholowo kha vhathu vha Afurika Tshipembe nga u angaredza na u fheliswa ha vhukoḽoni ha muvhuso wa khethululo . 
Khethekanyo ṱhukhu ya yo imelwa nga khethekanyo ya 12 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya ndayotewa wa 2001 . 
Zwidodombedzwa zwi nga katela ; thuso ya zwa mulayo na vhutshutshisi , mutevhe wa vhoramilayo u fhiriselwa phanḓa ha tsengo , beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi . 
U bvela phanda nga u sedzesa kha u vhea zwithu nga zwigwada . 
U vhea maipfi a no elana nga zwigwada zwa mibvumo , tsumbo , dzhavhelo , dzhena , dzhia , dzhoko , dzhulu , nz . 
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwamishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014 . 
WUA i shuma kha vhupo he ya tendelwa hone fhedzi  . 
Ndi ita hani khumbelo ya u makiwa hafhu kana ya u sedzuluswa hafhu ha zwikiriputi zwa phindulo dza mulingo ? 
Tshiṅwe tsha zwiga zwa u ṱutshela zwa mulovha ho vha u fhefheḓiswa ha fuḽaga ntswa ya lushaka nga 1994 . 
Senthara dza u thogomela nga masiari dzine dza nekedza tshumelo i fanaho na khireshe kha vhana : zwiliwa , u thogomela , u tikedza , vhukonani na vhuendi  . 
Tshikimu tsha thoma  . 
Mulayotewa wa khophorethivi u tshi elana na milayo ya khophorethivi . 
Maelana na ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo ya pfanelo dza luambo , Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Zwitshavha dza Mvelele , Vhurereli , na Luambo , zwine Khomishini ya Pfanelo ya CRL , ndi iṅwe ya zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa swela mafhungo a luambo  . 
A huna fomo dzine dza tea u ḓadzwa . 
Zwiolwa zwi a bvusuludzwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
Thikhedzo ya t ( hod(uluso iyi yo d(isendeka nga vhut ( ala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala ( muziamu )  . 
Mvelelo ya u swikelela ṱhoḓea iyi i ḓo vha u vhuedzedzwa ngonani ha senthara dza ḓoroboni idzi dza vha fhethu hu re na mutakalo na hu bveledzaho hune ha ḓo vhewa zwavhuḓi kha u ṱaṱisana kha zwa ikonomi  . 
Vha rumela nyanganyelo dzavho dzo fhelekedzwaho nga mbuno kha Ofisi Khulwane dzo teaho  . 
U vhala nga u elela ho engedzedzeaho na vhuḓinyanyuli . 
Musi fureme ya ḽogo yo no ḓadziwa i tea u sedzuluswa u vhona arali i tshi pfala  . 
Itelani muṅwe muthu ane na mu takalela garaṱa . 
Mahoro o ṅwaliswaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka nahone a no khou pikisana kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka , a ḓo nanga vhonkhetheni kha idzo khetho u bva kha mitevhe ya vhonkhetheni yo dzudzanyiwaho hu tshi tevhelwa Sheduḽu ino na mulayo wa lushaka  . 
U swika zwino , zwikolo zwiswa zwi swikaho 895 zwi ṋetshedza mupo wo teaho kha u guda ha vhana vhashu  . 
Hezwi zwi ita uri hu vhe na u engedzea huhulwane ha khombo ya u pfukisela HIV zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na zwa vhugudisi . 
Mukovhe mutuku wa ( R14milioni ) yo newa u ita mushumo uyu  . 
Thusong Service Centres i dovha ya manḓafhadza zwitshavha nga zwikili na vhupfumbudzi ha ndeme u itela u khwinisa matshilo avho , nga kha vhufarani hayo na muvhuso , pharastetala na sekithara ya phuraivethe  . 
Tshumisano ndi maitele nyito ya vhathu vhavhili na uri arali mahoro oṱhe a tshi vhona ri anga vhuelwa kha mutambo kana thandela vha ḓo shuma vhoṱhe uri vha i khunyeledze  . 
U ḓadzisa izwo , Khabinethe yo tendela u humiselwa murahu ha masheleni a re hone na u ṱanganyisa zwikolodo na ndaka dzavho kha Tshikwama tshithihi . 
Shumisani magaraṱa aṋu a nyelelwa ni tambe mutambo wa zwinepe na khonani yaṋu . 
U itela u tinya mafhungo a u phusukanya thundu , mufarisi u tea u ewa garanthii ya uri u o wana nnu na zwi re ngomu naho mutengo wazwo u tshi nga paa R125 , 000  . 
O vha e muraḓo wo khwaṱhaho kha tshigwada tsha vhaswa kerekeni ngei Vosloorus . 
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo , ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi  . 
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha . 
Kha vha gandise minwe yavho yoṱhe , yo dzhiiwaho tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini , vha rumele khandiso kha Senthara ya SAPS ya Rekhodo dza Vhugegevhenga . 
Ri ḓo shavhela kha zwa u ita ndingo na u lafha , zwine zwi tshimbilelana na maitele maswa e a ḓivhadziwa nga Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ( WHO ) nga Nyendavhusiku mahoḽa . 
Zwifanyiso zwa u vhona , muungo , u pfa , muthetshelo na u kwama zwi nga shumiswa uri ṱhaluso kana mbuletshedzo i vhe khagala . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓḓo ya vhusimamilayo ya vunḓḓu zwi nga buliwa nga mulayo  . 
Phana ha musi hu tshi edzisiwa mushonga muswa kha muthu , u vha wo gudiwa nga maana tshifhinga tshilapfu aborithari na kha zwifuwo zwo fhambanaho hu tshi khou itelwa u wana tsireledzo na kushumele kwawo  . 
Khothe ya zwa Ndayotewa yo vhumbwaho nga Phresidennde wa Khothe , Muthusa-Phresidennde wa Khothe na vhaṅwe Vhahaṱuli vha ṱahe . 
Tshifhinga tshiswa tsha u Iingwa Iwa u lavheieswa ha rathekiniki muswa o tholwaho a no khou guda tshi khou do lingana na tshifhinga tsha fhasisa tshine tsha todea u wana ndalukano dza fhasisa dza pfunzo kana u fhedza vhugudiswa ha zwa thekhiniki vhune ha todiwa nga dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone  . 
Mbudziso mbili khulwane dzine dza fanela u vhudziswa nga mulanguli wa thendelo  . 
Nga muhumbulo wanga mitsiko yo vha ho hone kha mishumo yo livhana yo vha i tshi leluwa vhukuma  . 
Nivho yashu , i tshi khou tshimbilelana na Vhushaka Vhuswa ha Mvelaphana ya Afurika ( NEPAD ) i o vha i kha dzango a Afurika  . 
Maimo ane vhagudi vha sumbedza mvelaphanḓa dza mvelelo dza u guda na nḓila dza u guda ( vhungomu na vhuphara ) ha u sumbedza mvelaphanḓa yavho . 
Ri ḓo dovha hafhu ra sa tendele vhaṋe vha zwipoto vhane vha rengisela vhana halwa  . 
Ndi musidzana  . 
Mvetomveto ya u thoma ya mbekanyamaitele ya vhafaramikovhe vhaswa vha muvhuso yo themendelwa uri hu vhe na u isa phanḓa vhukwamani . 
Khaedu nga maḓi yo vha ya uri mveledziso dza zwiko zwa maḓi yo vha i songo nyaula , na uri muvhuso wa zwino a wo ngo fhaṱa madamu vhuponi uho  . 
U rwelwa ṱari ha Senthara ya Fulufulu yo Ṱanganelanaho ya Ngwaabe nga ḽa 4 Lara 2016 nga Muhasho wa Fulufulu , u tshi shumisana na vhafarakani vha maano ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u thoma Senthara dza Fulufulu dzo Ṱanganelanaho vhuponi hu shayiwaho  . 
I nga dzhia tshivhumbeo tsha vhurifhi ha vhuṋe kana ha shumiswa garaṱa ya thambo . 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo no thoma nga vhupulani ha u pembelela miṅwaha ya ḓana ya Vho OR Tambo nga 2017  . 
Ndi ngani ho thomiwa GEP ? 
Tsheo dzi itiwa nga miraḓo , fhedzi miraḓo i tea u sumbedza mvelaphanḓa dza tshitshavha dzine dza nga thusa muṅwe na muṅwe . 
Mafhungo hafha ane a dina ndi haya ane a fhandekanya zwitshavha , ane a tendela u tovhola vhaloi , na u ita uri vhathu vha tshile vha na nyofho  . 
U pwashekanywa na madzina a maga kana nṱha dza saikili ya thandela a nga fhambana zwi tshi bva kha zhendedzi ḽi no khou lambedza kana muhasho wa muvhuso  . 
Vha fanela u vusulusa vhuḓiṅwalisi havho miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe hu sa athu u fhira 31 Nyendavhusiku . 
Vha itaho khumbelo ya tshavhi vha na pfanelo ya u thoma mushumo na ya u guda  . 
Ndi zwa ndeme uri zwifanyiso kana nyolo dzi vhe na nomboro khathihi na mafhungo ḽa nomboro . 
Muhweleli u ḓo ṅwala Afidaviti yo fhambanaho kana a humbela tshifhinga tsha u ṅwala Afidaviti yo fhambanaho . 
Hezwi zwi vhanga matope na u vhidza vhunyunyu  . 
Mushumo we Mpho a gudela wone ndi ufhio ? 
Komiti dza Wadi dzi nga si kone nga dzoṱhe u langula thandela khulwane dza u ḓisedza tshumelo henefho wadini dzavho  . 
Ndivho ya nila iyi ndi u ita vhorabulasi vha shu;mise zwishumiswa nga nila yo vhulungeaho , na u vhona uri zwi khou shumiswa lwa vhuali na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo  . 
Ndivho : U lavhelesa kana u langa ṋetshedzo ya tshumelo dza kutshimbidzele kwa madzulo a vhathu  . 
Afrika Tshipembe ḽi na dzangalelo kha tsheo ya AU nga mulandu wa u dzhenelela haḽo kha maitele a mulalo ngei Sudan na Tshipembe ha Sudan . 
Mulayo wa lushaka u ḓo langa mulayo wa vunḓu arali mulayo wa lushaka wa vha wo itelwa u thivhela nyito I songo teaho kha vunḓu ine- ( a ) ya tshinyadza madzangalelo kha zwa ikonomi , mutakalo kana tsireledzo zwa ḽiṅwe vunḓu kana shango nga u angaredza ; kana ( b ) wa khakhisa u shumiswa ha mbekanyamaitele ya ikonomi ya lushaka . 
Zwine zwa vha zwa ndeme ndi zwauri mishumo yoṱhe miswa i kha sekithara dza ikonomi ya fomaḽa , kha sekithara dzine dza nga dza migodi , vhuendi , tshumelo dza tshitshavha na zwa mbambadzo u tou amba zwi si zwinzhi  . 
Arali hu na nḓivho ya sialala fhedzi muhumbeli a sa khou ṱoḓa tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , hu ṱoḓea fhedzi thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Zwiito zwa u vhulaha ndi vhugevhenga vhu ofhisaho nga maanḓa , tshifhinga tshinzhi nyimele ine muthu a sengiswa na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupfukamulayo i a vha hone  . 
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo , i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone  . 
U ita izwi , maAfrika Tshipembe ri fanela u vhumbana nga bono ḽithihi ḽa tshitshavha tsha khwine  . 
Hu ḓo waniwa uri aya maitele a tea u khwaṱhisedzwa na u bveledzwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi uri a kone u pfeseswa nga vhashumi vhoṱhe . 
Vha nga bviselwa Ndaela ya u tevhedza ya vhadzulapo , waranti ya u tevhedza u ya nga khethekanyo ya 27 ya mulayo wa u unḓa , thumetshedzo ya mbadelo u ya nga khethekanyo ya 28 na ṱhumetshedzo ya debiti . 
Muano wa u vula vhuḓifhinduleli kana Indemnity Declaration u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo . 
Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe  . 
Tsumbo dza maṅwalwa dzine dza nga shumiswa u ṱanganya u guda dzi a shumiswa  . 
Afrika Tshipembe ḽo swikelela kha u alusa vhuendelamashabgo nga kha zwiimiswa zwaḽo zwo fhambanaho zwi kungaho sa phakha dzashu , dzibitshi dza maḓi a lutombo na fhethu ha vhufa ho tendelwaho nga ḽifhasi  . 
U ḓivhadzwa ha Milayotibe 119 . 
U pfi Khuliso , wa miṅwaha ya fumithihi . 
Department of labour ( Muhasho wa Vhashumi ) u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
Tshumelo dza thogomelo ya hayani a dzo ngo tea u itiwa dzi dzothe hu si na u thogomela ho thewaho kha tshitshavha na tshumelo dza u tikedza  . 
Nga 2012 thendelo ya vhushumisamupo na u vhambadzela nnḓa yo vha i R5 000 ; thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na vhushumisamupo yo vha i R5 200 ; thendelo ya u vhambadzela nnḓa ha shango u itela ṱhoḓisiso nga nnḓa ha vhushumisamupo yo vha i R100  . 
Zwi tou vha khagala uri ri tea u isa phanḓa na u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa vhutshinyi . 
Kha vha kwame Muhasho wa Vuṋdu wa Vhuendi  . 
Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha ṱalutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo , a dovha hafhu a ṋetshedza mafhungo nga u dodombedza ane a ḓo vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha , nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Arali vho kombetshedzwa u ṱuwa hune vha dzula hone nga mulandu wa dzikhakhathi nahone vha tshi khou dzula huṅwe fhethu lwa tshifhinganyana , vha nga ya kha khothe ya tsini na hune vha dzula hone lwa tshifhinganyana . 
Khoro i nga hwesa vhuṅwe vhuḓifhinduleli kha Komiti dza Wadi  . 
Hu tshi dzula hu na vhutsi  . 
Khumbelo yavho i sedzwa zwenenzwo vha tshi fhedza u i ḓisa  . 
Tshitshavha tshi ṱuṱuwedzwa u dzhenela nga mafulufulu kha matshimbidzele musi Komiti dzi tshi vha na Vhupfiwa nga Vhathu  . 
Khonṱhiraka yavho yo fhela nahone ntswa i saathu thoma nga tshifhinga tsha mbadelo i tevhelaho . 
Vhathu vhanzhi vho lovha , vha maḓana vha farwa nahone vhanzhi vho ṱutshela shango ḽavho u ya u vha miraḓo ya madzangano a mbofholowo o iledzwaho a re mashangoni a mahura  . 
Ikonomi dzi isa phanḓa na u shelamulenze kha u kunga Vhubindudzi Thwiii u Bva Mashangni a Nnḓa ( FDI )  . 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u khou humbela tshitshavha uri tshi te vhathu vhane vha ḓo shuma sa miraḓo ya Khoro ya Madzina a Vhupo ya Afrika Tshipembe . 
Ndima iyi i sedza kha ṱhoḓea dza PMS dzo randelwaho na u ṱalutshedza Tsumbakushumele dza Ndeme ( KPI ) , u ta na u shumisa KPI na u sefa na u ela kushumisele kwayo  . 
Mutevhe nga vhuḓalo wa maṅwalo ane zwa leluwa u a wana u wanala kha Tshipiḓa tsha vhu 15 tsha Nḓivhadzo yo sumbedzwaho afho nṱha  . 
Sa tsumbo , kha vha ṱanḓavhudze manweledzo nga u a ṱanganyisa khao na u sumbedza kupfesesele kwa vho kwa ḽiṅwalwa  . 
Muimeleli ane a ṱoḓa u vha muraḓo kana muraḓo wa kale ane a kundelwa u ima nga dzina ḽawe u ḓadza Khethekanyo C , G , H na I ya Fomo ; g . 
Arali hu na tshanduko malugana na mbadelo , khasitama dza u shumisa mudagsai une wa tou rengiwa dzi fanela u divhadzwa nga ha tshanduko dzenedzo  . 
Tshiṅwe ndi tshauri tshivhalo tsha vhagudiswa vha Maṱiriki vha phasaho Mbalo kana Mathematics nga gireidi ya nṱha tsho gaduwa zwiṱuku kha tsha 1995  . 
U vha mudzulapo a zwi fheleli kha u khetha vhaofisiri vha muvhuso  . 
Mitengo ya ole yashu na mbadelo dza u tshimbila dzi ḓo dzula dzi sa ḓivhei , na kha mulalo na tsireledzo  . 
Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa . 
Tshipiḓa hetshi tshi shumana na maitele a u vhala na u ṱalela khathihi na zwiṱirathedzhi zwa u vhala u itela u pfesesa na u takalela zwibveledzwa zwa ḽitheretsha khathihi na izwo zwi si zwa ḽitheretsha . 
Khethekanyo ya 108 ya Ndayoyotewa yo fhiraho I ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 179 ya Ndayotewa ntswa u tshi thoma u shuma . 
Muhasho wa zwa mbilo u wana mbilo wa i sedzulusa u ya nga ha Milayo ya Tshikimu  . 
Lavhelesani zwifanyiso ni vhale mapulo a maipfi . 
Ndo vha na tshifhinga na vhaṅwe vha vhagudiswa vha Gireidi 12 vhe vha ṱahisa mihumbulo yavho kha zwine zwa tea u vha tshipiḓa tsha mulaedza . 
Ndi ḓo i lima ngadeni yanga . 
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa nga u tamba mutambo wa u posa bege ya ṋawa , bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni u ita makolo a konḓaho . 
Mutengo une wa tea u badelwa u ḓo vhewa u ya nga ṱhoḓea dza ṅwana na tshiimo tsha masheleni tsha vhabebi  . 
Naho zwo ralo , arali vhagudi vha tshi khou shumisa maitele a si avhuḓi , vha tea u endedzwa uri vha shumise maitele a vhuedzaho . 
Na one i na zwikhala zwa khoini dza 10c na tshikhala tshithihi tsha 1c  . 
Zwiṅwe hafhu , mutevhe wa zwiḽiwa zwa muthu a u na mutevheṱhandu sa zwe zwa sumbedziswa nga figara ire afho fhasi  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhulunga kha zwa u pfumbudza vhadededzi , nga maanḓa kha Mbalo na Saintsi . 
Muvhuso u nga si zwi kone u woṱhe . 
MaAfrika Tshipembe u mona na shango vho shuma vhukuma kha u shela mulenzhe kha mushumo uyu wa khumbudzo  . 
Tshiṅwe tshifhinga arali vho vha vha vharangaphanḓa vha vhaḓivhalea ri a zwi ḓivha uri vho vha vha tshi khou ṱuṱuwedza zwe zwa vha zwi tshi khou itea , vha tea u vhulawa  . 
Arali vha shumisa mbuelo yoṱhe kha mbuelo dza nnḓa ha sibadela , mbuelo ya nga ngomu sibadela kha khethekanyo iyi na yone i a fhela . 
Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Vhuvhili wa Shango nga ha u thomiwa u shuma ha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo na Ndondolo ya Vhana ( Thendelanomviswa ya Vhana ) u kumedzwa kha AU nga Phando 2017  . 
Izwi zwi ḓo vha thusa nga murahu musi vha tshi khou rekhoda mishumo yo ṋetshedzwaho kana tsheo kana u tshimbidza bammbiri ḽa vhadzheneli  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza u ṱanḓavhuwa ha nyendedzi ya u tholwa ha vhaofisiri vha bodo na vhalangi , ine , Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo u ḓo ita maitele a vhukwamani na mavunḓu na mimasipala , phanḓa ha musi Khabinethe i tshi tenda . 
Uyu manyuaḽa u ḓo wanala nga nyambo tharu dza tshiofisi kha webusaithi ya DHS na kha ofisi dzoṱhe dza muhasho khathihi na kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe  . 
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhathu i ṋewa mubvann ḓa a ṱo ḓaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo ya zwa mvelele , ikonomi kana zwa matshilisano , i itwaho nga dzangano la muvhuso , kana yunivesithi ya muvhuso nga u tshumisana na muvhuso wa nnḓa  . 
Arali mushumi o ṱitshela mushumo kana tshiimo hu tea u itwa khumbelo ntswa . 
Kha ri tambe mutambo : Mudededzi vha ita ḽeri ya nomboro kha fuluru kana fhasi . 
Ndi nḓivho ya mudededzi na vhurangaphanḓa hawe zwine zwa nga kona u fheleledza vhukoni ha u guda . 
Mbadelo i badelwaho i laulwa nga fomo ine muthu a o vha o i shumisa  . 
Ndangulo ya ndimo : Iyi nḓila i katela u liṅwa ha mavu vhuria , u bvisa tshene , u nanga zwiliṅwa na u vhekanya kana u shandukisa zwifhinga zwa u lima kana u zwala . 
Vho Ruth First vho vhulawa lwa tshiṱuhu nga bomo ye ya vha i kha vhurifhi he ha rumelwa khavho ngei Mozambique . 
Nga u pfufhifhadza , mulayo u katela uri vhathu vha ṱoḓa u ḓiphiṋa na u lingedza u tinya vhuṱungu  . 
Vhuloi kanzhisa vhu shumiswa musi hu khou ṱalutshedzwa zwi kwamaho mashudumavhi ane miraḓo ya tshitshavha ya ṱangana nao  . 
U shuma zwavhui zwi amba zwauri u nga shuma zwavhui kana wa si shume zwavhui kha u wana vhulwadze , u lafha , u thivhela kana u lafha tshiimo tsha vhulwadze  . 
Milayo iyi I tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Phresidennde wa Khothe a I ta ngayo . 
Fhedziha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u thetshelesa na u amba u bva kha Gireidi ya 7 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo ya tshikalo tsha zwikili zwa u vhala na u ṅwala . 
Rofhiwa o ambara tshikhipha tsho nakaho  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe o aluwaho u na pfanelo- ( a ) ya u khetha kha khetho dza tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhusimamilayo tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Ndayotewa , na u ita zwenezwo tshidzumbeni ; na ( b ) u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso nahone , arali o khethiwa , u ḓo dzhena kha vhuimo ha yeneyo ofisi . 
DziSDG dzi ṱalutshedza adzhenda ya mveledziso kha maimo apo uri dzi vha nga ha u ita zwikhala zwa mimasipala uri zwi katelese matshilisano , dzi bveledze lwa ikonomi , u vhuedza muponi na u konḓelela tshanduko ya kilima na dziṅwe khombo  . 
Tsha u fhedzisela , ndayotewa yashu zwa vhukuma i phanḓa kha maitele a ndayotewa a mashangoḓavha  . 
Mudededzi u tea u dzhiela nzhele uri musi a tshi funza girama , hu na maipfi ane a wela fhethu hunzhi ho fhambanaho zwi tshi bva kha nyimele . 
Naho zwi tshi nga ḓi itea , a zwi tou vha khombekhombe u bveledza u ṱaṱa ho linganaho . 
Arali khumbelo i tshi khou itwa ho imelwa muṅwe muthu , muhumbeli u fanela u ṋetshedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune a khou ita khumbelo a khaho , vhu fushaho DIO . 
Muthu ane a khou pomokwa vhuloi u vha a sa ḓivhi nga ha vhugevhenga vhune a khou pomokwa hone . 
High Court arali zwo humbelwa  . 
Zwi dovha hafhu zwa kwama u vhambedzwa ha kushumele kwa vhukuma na kushumele ku re kha pulane  . 
Afurika Tshipembe )  . 
Zwitshavha- Havha ndi vhone vhashumi vha ndeme  . 
Vhulapfu ha samari yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70  . 
Vhagudi vha tea u ita nḓowenḓowe ya u vhumba maḽeḓere mavhili kha vhege . 
Kha vha shumise mulayotewa u thivhela u lwela ndangulo . 
Foramu ya Afrika Tshipembe ya Vhaaluwa ndi tshiimiswa tshi si tsha muvhuso tshine tsha imelela vhaaluwa nahone tsho vhumbiwa nga vhaimeleli vha bvaho kha vhaaluwa na Dziforamu dza Mavundu  . 
Vhana vhashu vha fanela u ḓivha uri ndi nnyi o vha ḓiselaho mbofholowo u itela uri vha kone u khakhisa u kalula hune ha nga vhangiwa nga u tshila kha mbofholowo  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshabi , wa 2015 ngei Phalamenndeni . 
Arali ni sina vhabebi , mulondoti waṋu u tea u tendela mbingano  . 
Khethekanyo ya 108 ya Mulayo wa Khothe ya Madzhisitarata wa 1944 u shuma hu na tshandulo dzo teaho u ya nga matshimbidzele a thodisiso yo fariwaho u ya nga khethekanyo iyi  . 
Naho vha tshi dzhia mbofholowo ya vhuimawoga sa thaidzo , vha a tendelana sa vhavhofhololi kha ndeme ya pfanelo dza vhathu  . 
Ri muvhuso u londaho . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u kuvhanganya na u shumisa mafhungo nga ha vhone vhaṋe u itela u tshimbidza Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na u ṋekedza tshumelo dze vha dzi humbela  . 
Zwothe zwishumiswa zwa lifhasi zwo dzudzanywa zwavhudi nga Afrika Tshipembe , nahone zwi a itea na u kombetshedzea  . 
Lubannda lwa vhutengu lwa nga nṱha ndi lutswuku sa phiriphiri ngeno lubannda lwa vhutengu lwa nga fhasi hu lutombo . 
Mushumo wa u eletshedza - u eletshedza na u thusa mukhantseḽara uri a kone u ḓivha zwithu zwa tshitshavha na u pfukisela izwi zwithu kha khoro  . 
Fhedzi , a si vhoṱhe vhane vha ṱhangela zwiga zwa tsivhudzo . 
Muvhuso nga kha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe u isa phanḓa khwinifhadzo ya didzhithaḽa ya shango ḽashu . 
Mawanwa a Komiti a a ḓivhadzwa tshitshavha  . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓḓu dza ḓḓo tea u badelwa khatsho , nga nnḓḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Ro hulisea vhukuma uri vhadzudzanyi vha muṱangano uyu vho dzhia tsheo ya u vha ṋemuḓi wayo kha shango ḽashu  . 
Tshumelo iyi i vha thusa uri vha tea u ḓi ṅwalisa hani sa mubveledzi fhasi ha African Growth and Opportunity Act wa Amerika na South African Revenue Service  . 
Khabinethe yo tendela Maano a Lushaka a u Lwa na zwa Dzigennge u itela u tandulula zwa dzigennge nga tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tshine zwa ḓa ngayo nga madzhenele khazwo o fhelelaho nga muvhuso . 
Mulayo wa Vunḓu u tea u ṋetshedza matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha vunḓu ha ḓo khwinisa ngaho Milayotibe ya zwa masheleni  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza u tendeliwa ha Pulane ya 2017 ya Firikhwentsi ya Radio ya Lushaka nga Muhasho wa Tshumelo dza Vhudavhidzani ha Dziṱhingo na Dziposwo . 
Arali vha shumisa tshithusedzi tshavho lune lwa fhira luvhili kha vhege nga masiari kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga madekwana , vha tea u shumisa vho na mushonga wa u thivhela  . 
Afrika Tshipembe ḽi khou vhonisa mvelaphanḓa khulu kha u swikelela zwipikwa sa zwe zwa vhewa kha Pulani ya Ḽifhasi 2011-2020 ya Miṅwaha ya Nyito u itela Tsireledzo Magondoni , hu sa sedzwi khaedu dzine shango ḽa khou ṱangana nadzo zwa zwino . 
Kha u ḓivhofha u ita zwithu nga ngona , nḓowetshumo yo ṱanganedza uri zwitandadi zwa u vha khagala , vhuḓikoni na ndinganyo zwi ya phanḓa u fhira u tevhedza ṱhoḓea dza mulayo ṱhukhu  . 
Vhagudi vha vhalela mbiluni , nga murahu mudededzi a dovholola nga u vhalela nṱha , ngeno vhagudi vha tshi lingedza u pfesesa mu fhindulano . 
I dovha ya dzhiela Afrika Tshipembe nṱha sa mutambi muhulwane ḽifhasini kha vhulavhelesi ha u langa mishonga na zwibveledzwa zwa mishonga . 
Tsumbo ya 2 : Mushumeli wa tshitshavha arali a nga tendela mirado ya linwe lihoro la politiki u ri vha kone u wana vhutanzi ho teaho u tanganedzwa nga tshitshavha ngeno a tshi hanela mirado ya linwe lihoro u ri na vhone vha kone u wana vhutanzi honoho huthihi , u do vha o kundelwa kha mushumo wawe wa u shumela tshitshavha tsha vhothe vhadzulapo vha la Afrika Tshipembe,zwi si na ndavha u ri ndi wa lihoro lifhio  . 
Sapulasi iṅwe na iṅwe ine ya humiselwa kha miraḓo i tea u kovhekanywa nga nḓila i eḓanaho na zwe muraḓo muṅwe na muṅwe a bvisa zwine zwa ita uri hu vhe na sapulasi  . 
A hu na nzudzanyo dza u ri u do shuma u fhirisa tshifhinga tsho tewaho  . 
Vhaṋe vha dzigoloi vha tea u vhona u ri ḓiresi yo ṅwaliwaho kha redzhisi ṱara ya goloi ndi ya vhukuma . 
Vhuimo huvhili vhu re hone vhu thivhela u vhonala uho  . 
Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili o fhambanaho u bvisela khagala vhushaka ha homonimi  . 
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao  . 
Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho,ya tshizwino , i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi . 
Hu ambiwa kufarelwe ku fanaho kha mishumo , tshivhalo kana ndeme  . 
Muthu a ṱo ḓaho u vha thola u tea u ḓadza ndima 13 , , na dza fomo ya khumbelo , BI-1738  . 
Vhaṅwe vhathu vha nga kha ḓi ri a zwo ngo lingana  . 
U ḓivha uri lutanda luṱuku lu kha vhugai , a si thaidzo  . 
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa u engedza , English , sa Luambo lwa u Guda na u Funza ( LGF ) kha Gireidi ya 4 . 
Ndi zwifhio zwe Malindi na Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi funela zwone muholefhali ? 
Ri pfa ro takadzwa nga vhuḓikumedzi ho sumbedzwaho nga vharangaphanḓa mabindu na vhurereli , ha u khwaṱhisa tshumisano na u ṋea tshifhinga tshavho na zwiko u itela u khwaṱhisa nndwa ya u lwisa vhutshinyi . 
Vho Meyara vho ri mbalo i ḓo gonyiswa u ya kha 486 . 
Khabinethe yo tendela Maano a Vhuendedzamihwalo nga Bada . 
U bviswa ofisini 194 . 
Nomboro ya u ḓiṅwalisa ya vhuendi ndi yone nomboro ya vhuṋe khulwane ine ya ṱanganedzwa kha ṱhirantsekisheni dza vhuendi ha badani kha eNaTIS kha vhabvannḓa na zwiimiswa zwine zwa shuma sa muthu a siho mulayoni . 
Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Ndayotewa , na uri arali ho phasisa Ndayotewa ya vunḓu ḽaho , nga yeneyo Ndayotewa , na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza , nahone vhu ngomu ha mikano ya Ndayotewa a na Ndayotewa yeneyo ya vunḓu  . 
Miri ino ndi ya malume Vho Mamaṱho . 
Muvhuso wa Vundu wa Kapa Vhubvaḓuvha u ḓo ḓivhadza zwidodombedzwa zwa mbulungo . 
Naa vho no dzudzanya mvetamveto ya nzudzanyo ya muṱangano wa ṅwaha nga ṅwaha , une wa vha mutevhe wa miṱangano yoṱhe ya ṅwaha na ḓuvha , zwifhinga na fhethu ? 
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na mvusuludzo ya pfunzo ndi tshumelo dzi ngaho u ṱutuwedza na u gudisa , ṋetshedzomaa ṋda , mveledzisopha ṋda ya mbekenyamushumo na phoḽisi , na ṱho ḓisisio . 
Afurika Tshipembe ḽo wanulusa mushonga wa u alafha Malaria . 
Mushumo wa Maria ndi ufhio ? 
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea  . 
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho  . 
Ndi sia ḽifhio ḽe ofisi yavho ya ḽi katela kha u ṋetshedza tshumelo ? 
Jimmy u pfana na mafhungo a ṋotshi zwino o humbelwa uri a ṅwale muvhigo nga ṋotshi . 
Nngu , kholomo na mbudzi zwo vha zwi tshi fula hone  . 
U ita kushumle ( u swikelelwa kha ndivho ) ku vhe hoea ya zwishumiswa zwi fanaho na u lambedza  . 
Vhupo vhuṱuku ndi uho vhupo vhune ha wanala kha bindu ḽi kwameaho ḽone ḽine na ḽine khaḽo ndangulo ya vha na ndango yo fhelelaho  . 
Vhagudi vha kona u sumba nomboro musi vha tshi khou vhala . 
Mbudziso dzi fanaho na dzenedzo dzo tou nwaliwaho dzi do tea u fhindulwa hu saathu fhela vhege tharu  . 
Khumbelo ya khaṱhululo kha khaṱhulo ya khoro i thetsheleswa khothe ya madzhisiṱiraṱa  . 
Kha mashango manzhi a dzhiwaho sa o bvelelaho , nga maanḓa nga tshifhinga tsha nyaluwo ya nḓowetshumo , zwivhalo zwihulwane zwa vhathu vho ṱutshela vhupo ha mahayani vha ya vha dzula dziḓoroboni vha tshi khou anzela u ṱoḓa mishumo na nyimele dza khwine dza vhutshilo  . 
Mutevhe wa milayo i ṱoḓa dzi MP vha tshi bvisela khagala mbuelo dzavho dza masheleni na u ṋea ngeletshedzo kha u ḓibvisa ha dzi MP musi hu na khuḓano ya dzangalelo . 
U shandukisa ḓiresi yanga ya nḓisedzo zwi a leluwa ? 
Nga tshifhinga tsha miṱangano yashu mivhili ya u thoma tshifhinga tsho vha tshi songo eḓana uri ri davhidzane lwo fhelelaho  . 
Vhadededzi a vha tei u tou longondo nazwo vha sa shandikisi zwi re kha sekele iyi , fhedzi vha tea u vhona uri zwikili zwa luambo zwo gudwa zwoṱhe nga vhuḓalo , nga maanḓa zwa u vhala na u ṅwala . 
U topola mafhambanyi a re kha maṅwalwa . 
Maitele a vhuloi ha tsha vhonwa nga nḓila mmbi . 
Muṅwe na muṅwe a shelaho mulenzhe kha itshi tshikimu u tea u vha na dzangano ḽa thuso sa idzwo thuso ya zwa thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme  . 
Nzudzanyo dzi nga ḓi itwa hafhu uri tshitshavha tshi ṱangane na Miraḓo ya Phalamennde na u dzhenela Vhupfiwa nga Vhathu kana miṱangano ya Komiti . 
Ndi tama u ṋetshedza muvhigo kha mushumo wo itwaho kha maṅwe a masia aya ṅwaha wo fhiraho . 
A Nga tshidimela  . 
U vha na vhukoni ha u langula vhorabulasi na maana a mimaraga ya vharengo na zwone ndi zwa vhuhogwa kha tshiko tsha zwa vhulimi tshi bveledzaho zwiiwa  . 
Ho wanala bugu dza mushumo nga luambo lwo teaho ? 
Ni lindele no tielela ṋawa yaṋu vhegeni mbili dzi no tevhela . 
Ro thivhela nga khole u dodombedza mbekanyamushumo iyi nga Luhuhi ngauri a ro ngo ṱoḓa i tshi bviswa kha mihumbulo ya nnyi na nnyi nga vhuveveru vhu sa thivhelei vhune ha nga fhelekedza khetho dze dza vha dzi khou ḓa zwenezwo  . 
Vhane vha nga vha vho badela nga tsheke vha o vha vho tou ewa vhuanzi ha uri vho badela u vhuya u swika tsheke yo no vhonala uri ndi ya vhukuma , lune nga murahu vha o kona u ekedzwa risithi  . 
U shumisa zwidzidzivhadzi zwi livhisa kha u ḓitshinyadza , tshinyadzo ya tshitshavha , ngauralo maga a konḓaho a tea u dzhiwa hune zwa fanela  . 
Mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo dzi katela u guda ha kilasini , gudedzini kana kha senthara ya vhugudisi na vhugudisi vhune vha vhu wana mushumoni  . 
Tshigwada tshi katela miraḓo ine ya khou bva ya NHTL na miraḓo yo nangiwaho hafhu uri i shume iṅwe themo hafhu . 
Khabinethe yo themendela tshigwada tsho ṱanganelaho vhukati ha Minisiṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi kha u topolaṱhoḓea dza zwiko zwa ṱhoḓea dza vhathu khathihi na u vhona uri zwiimiswa zwa pfunzo na zwiṅwe zwa ṱhoḓisiso zwo dzudzanywa zwi tshi ṱutshelana na ṱhoḓea dza ya MeerKAT , SKA na dziṅwe thandela dzi ṱutshelanaho . 
Nga ndingano , a hu na vhuḓḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo  . 
Aya maitele ha ho mulayoni nahone ha ngo tendelwa  . 
Sa zwine zwa vha zwone kha u bvisiwa ha muvhigo wa vhugevhenga wa ṅwaha nga ṅwaha , muvhigo u ḓo vha wo katela zwiwo zwa kha mavundu na muvhuso wa vhukati . 
Kha vha sumbedze uri tshithu tshine vha khou tshi ṱanḓavhudza , tshi fhambana hani na zwithu zwi re kha dziṅwe dzikiḽasi  . 
Mbuno ine ya tea u topolwa na u katela zwigwada zwo teaho , na KPA a yo ngo tea u shumiswa sa tshishumiswa tsha u sia nnḓa  . 
U ita nḓowenḓowe kha Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo khwinisa zwikili izwi . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u ḓivha milayo iyi  . 
Mishumo ya u ṅwala Vhagudi vha tea u khwaṱhisedza u pfesesa havho nga u ita mushumo kana u ṅwala . 
Kana , vha nga itwa ndingo dza maṱo vhone vhaṋe nga nanga ya maṱo i re na ndalukanyo vha kumedza fomo hanefho DLTC . 
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo u rwela ṱari hune tshitshavha nga huhulu tsha ḓivhadzwa phurosese  . 
Zwivhangi zwi nga vha zwiṱuku zwi sa vhonali , fhedzi vha nga zwi ḓivha nga u ṱhangela zwifhinga na fhethu hune vha tshoṱelwa nga asima . 
No dzula no itelwa Kha ri ṅwale ndaela ya u thoma . 
U khwathisa tshumelo ya muḓagasi i thembeaho , ro thoma Komithi yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa kha Fulufulu , u bveledza puḽane yo ṱanganaho ya miṅwaha ya 20 . 
Hezwi a zwi dzuleli u leluwa kha vhagudi vhaṱuku . 
Masia a tea u itwa nḓowenḓowe yao nga nyito dza u tou ita dzine vhagudi vha tshimbila vhone vhaṋe kana u tshimbidza zwithu u ya nga ndaela . 
Ri khou shuma ri tshi khou farisana u vhona uri vhaholi vha mundende a vha khou vhaisiwa nga nṱhani ha zwiitei izwi zwi si zwavhuḓi . 
Bammbiri ya thendelo ndi ya ndeme u itela u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwa Afrika Tshipembe , hu nga vha kha ḽiga ḽa u tumbula kana ḽa mbambadzo ḽa vhushumisamupo  . 
Fulaga ya lushaka ntswa ya Riphabliki ya Afurika Tshipembe yo thoma u shumiswa nga a 27 Lambamai 1994  . 
Muphuresidennde a nga ri , nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓa vha mahoro , vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa . 
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services s Sengulusa kushumiselwe kwa maipfi a vhungoho ane a sumbedza vhuḓipfi kha mbeu , lushaka , vhupo , mutakalo na zwiṅwe zwa matshilisano na mvelele  . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi  . 
Mbuelo ine ya khou gonya , sa gumoṱhukhu , i fanela u vha mbadelo ya zwibveledzwa zwivhisi  . 
U itela u tikedza mveledziso ya sekithara ya nḓowetshumo ya ikonomi ya zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshilaho , Senthara ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Zwibveledzwa zwa zwimela ye ya thomiwa nga Khoro ya zwa Saintsi na Ṱhoḓisiso ya Nḓowetshumo zwazwino i khou tikedza mabindu a thekhinoḽodzhi ya nṱha maṱuku na a vhukati a 17 . 
R212 miḽiyoni i khou vhulungwa kha mveledziso ya mitambo ya zwikolo na zwitshavha lwa tshifhinga tshilapfu u swikela 2010  . 
Nahone a nga dovha a shuma na mihasho ya lushaka na ya mavunḓu u leludza matshimbidzele na malangulele  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wa lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha ndangulo ya muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli . 
Kha vha ri ndi khwaṱhisedze uri ri ḓo wana nyukiḽia nga tshikalo na tshikhala tshine shango ḽashu ḽa ḓo kona u swikelela  . 
Muvhigo uyu ndi thendelo ya u ṱanganedza ndingo ya muvhuso wone uṋe kha kushumele kwa shango , u dovha wa khwaṱhisa zwi dzhielwaho nṱha zwa vhumatshelo zwo tiwaho kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe , muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea  . 
Vha ḓo ṋewa rasiti nga murahu ha u isa dokhumenthe  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( d ) i iledza nyimele dzine muthu a ṱanziela uri ene u na nḓivho nga ha vhuloi kana u shumisa ṱhangu dza u tsivhudza vhathu uri hu lowiswa hani kana hu vhaisiswa hani vhaṅwe , kana tshithu tshi tshinyadzwa hani , kana maitakhole a zwa vhuloi  . 
Tshishumiswa i tshi tshi nga shumiswa u ṱola arali muisedzi wa thundu kana tshumelo o ṋwaliselwa VAT na u ṱu ṱuwedza u vhigwa ha vhathu vha sa badeliho muthelo . 
Kha hu itwe ndovhololo ya u vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi na u isa phanḓa u funza kuthalanganele kwa ipfi na maipfi nga ngomu kha ipfi ngeno vhagudi vha tshi kopolola maipfi na mafhungo a tshi bva kha ḓaba ( bodo ) na kha zwiṱirepe zwa mafhungo . 
Mudzheneli u tea u vha o sumbedza nḓila ine a ṱoḓa u ṱanganedza ngayo maambiwa  . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u lugisela u pulana ? 
Vha ṱavhe kana vha gobelele nṱha vhunga mbeu yo gobelelwaho fhasi i tshi melela nga fhasi ha mavu y ambo ḓi fa  . 
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ṱuṱuwedza mikhwa ya tshirunzi tsha vhathu , ndinganyelo , u sa ṱalula nga murafho , u sa ṱalula nga mbeu , vhuhulu ha Ndayotewa na pfanelo ya vhathu vhoṱhe vhahulwane ya u khetha na u nga khethiwa kha ofisi ya nnyi na nnyi kha sisiṱeme ya muvhuso wa mahoro manzhi . 
Ri khoḓa zwihulu vhorabulasi na vhashumi vha bulasini kha vhurangeli uvhu  . 
U ḓitika nga tsireledzo ya muthu ene muṋe nga kha tshishumiswa tsha u tsireledza tsha muthu hu tea u vha tshithu tsha u fhedza tshine tshi nga shumiswa  . 
Vhabvumbedzwa vha tshiṱori itshi ndi vhonnyi ? 
Vha phendele nga manweledzo a ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Izwi zwi ḓo konisa muvhuso u vha na mutevhe woṱhe wa vhathu vhane vha khou ṱoḓa zwikhala zwa mishumo  . 
U tevhedza ndaela ya vhahulwane hu songo vha u di tsireledza kha u pfuka mulayo ho itiwaho nga vhaofisi vha mapholisa  . 
U sika vhupo ha u tshimbidza vhudzheneleli ha tshitshavha  . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Muthelo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Mishumo uri ubviswe u itela vhupfiwa ha tshitshavha . 
Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana  . 
Ro guda nga vhuṅwe ha vhukonḓi na ṱhoḓea ya u litsha zwa u pulana nga zwipiḓa zwipiḓa , ro dzhia tsheo nga 2009 u thoma Khomishini ya zwa Vhupulani ya Lushaka na u vha humbela u ita pulane ya mveledziso ya lushaka ya shango , ro ḓisendeka nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki . 
Vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha mushumo muhulwane wa CBNRM kha shango , Afrika , na kha lifhasi lothe . 
Tshivhumbeo tshavhuḓi tshi ḓo vha thusa uri maambiwa a vhe mapfufhi  . 
Kha vha wane thuso arali vha tshi khou kundelwa u daha  . 
Duda na mukhushwane Zwi a konḓa u tinya vairasi dzine dza vhanga duda na mukhushwane . 
Mveledziso ya vhashumi nzudzanyo , vhuḓikumedzeli , vhukoni na mbekanyamushumo dza zwa akademi , ḽenashiphi , dzibazari , vhuḓibaḓekanyi na mivhigo . 
Khophi yo sethifaiwaho ya ṱhalano theḽevishini iṅwe na iṅwe ine a vha nayo  . 
Khoro ya Sainthifiki na Ṱhoḓisiso ya Nḓowetshumo kha thekinoḽodzhi yayo ntswa ya magunwe ine ya ḓo thusa u khwinisa vha zwa mulayo na vhashumi vha forensiki kha mushumo wavho  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Minisiṱa na Muphirimia wa kale wa Vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , Vhafunzi Vho Arnold Makhenkesi Stofile . 
Tsha vhuvhili , vhuimo vhu nga itelwa khungedzelo nahone vhaṅwe na vhaṅwe vhane vha pfa uri ngangoho vha a tea u fara vhuimo uvho vha nga ita khumbelo  . 
Bulani uri ndi ngani  . 
EPWP-SS yo aluwa nga u ṱavhanya vhukati ha ḽiga ḽa u thoma na ḽa vhuvhili , u bva kha mbekanyamushumo ṱhanu u ya kha dza 22 dze dza ita uri sekithara i swikelele zwikhala zwa mishumo zwa 175 769 kha ḽiga ḽa u thoma na zwikhala zwa mishumo zwa 866 246 kha ḽiga ḽa vhuvhili , zwi fhiraho tshipikwa tsha 750 000 . 
Vha maanḓalanga a zwa vhuṅwalisi vha ḓo ṋetshedza ṱhanziela ya u phumula tshiendedzi . 
U anetshela tshiṱori tshipfufhi ( nganeapfufhi ) a tshi shumisa puḽoto i sa dini na vhaanewa vho fhambanaho . 
TSHIPIDA TSHA 2  . 
Mvusuludzo i ḓo tea u kungedzelwa kha gurann ḓa yapo u vhona dzangalelo ḽa tshitshavha kha CC ine ya khou bvusuludzwa  . 
Tsha u thoma , hu na mushumo wa thekhinikhala , hoyu u mushumo we wa bulwa afho nṱha  . 
Zwithu zwo shumiswaho kha u bika zwiiwa , u nwa na u ahisana tshinefu zwi kwamana na nnu na hayani  . 
Ndingo ya ngoho ya dimokirasi ndi tshiimo tshine ngatsho Phalamennde ya vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu . 
Muhasho wa zwa Muno kana tshiṅwe tsha zwiimiswa zwa mulayo zwi elanaho na mafhungo a re nga ngomu kha saithi iyi , kana vhashumi vha Muhasho wa zwa Muno kana zwiimiswa izwo , a vha nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo yo khetheaho , yo livhaho , ya tshiwo , ya masiandaitwa , kana ya ndaṱiso kana dziṅwe tshinyalelo dzifhio na dzifhio , hu nga vha nga nyito ya khonṱhiraka , mulayo , mulandu ( hu tshi katelwa u sa londa , ngeno hu si zwone fhedzi ) , kana zwi tshi elana na u shumiswa ha ḽiṅwalwa iḽi kana mafhungo  . 
Khabinethe yo dovha ya ṱanganedza vhudzheneleli nga Muhasho wa Vhudavhidzani ha Dziṱhingo na Tshumelo dza Poswo nga kha Manḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho ha Afrika Tshipembe na Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi nga kha Khomishini ya Vhuṱaṱisani , u sedza kha mbadelo dza data dzi re nṱhesa dzine dza isa phanḓa na u thivhela tswikelelo kha dziICT . 
Vha na maṅwe matshudeni ngavho vho tenda uri mumono wa vhukuma u tea u fhira khungulu ya tshitshavha , mupo na poḽitiki  . 
Na ho ḓuvha ḽa u bva mulayoni ḽi tshi sumbedziswa kha ḽaisentsi , vha ḓo rumelwa nḓivhadzo ya mvusuludzo nga poso . 
Vha wanala u bva kha mavunḓu nahone ndi vhathu vhe vha ita zwithu zwihulwane kha shango  . 
U vhambedza Musi vhagudi vha tshi vhambedza zwithu vha isa mihumbulo kha phambano vhukati ha zwithu . 
Vhagudi vha tou fombe kha u vhala dzikhalenda . 
U bva afho u d(o dzhena kha tshikanda u swika kha ngoma ya u fhedzisela ya vhasidzana ya Domba  . 
Vhakhantseḽara vha na mushumo wa ndeme wa u ṱola kushumele kwa masipala mayelana na izwi zwithu zwa ndeme  . 
Arali muṱangano u tevhelaho u tshi fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku 1 maitele o buliwaho kha hoyu Muengedzo a tea u dovhololwa sa musi uyo muṱangano u tevhelaho wo vha u muṱangano wa u thoma kha idzo khetho . 
White Paper ya Batho Pele i dovha hafhu ya ganḓiswa nga nyambo nṋa dzine dza vha Afrikaans , Tshisuthu , Tshitsonga na Tshizulu  . 
Kha vha diimisele hezwi , vha edzise u shumisana navho phanda ha musi vha tshi zwi dzhiela ntha . 
Naho izwi zwi tshi nga zwo tou sedza shango ḽo khetheaho , dzi nga ḓivha uri ngudo dzi fanaho huṅwe fhethu dzi nga bveledza mvelelo dzi fanaho , hu na vhutendatenda na mvelele ho fhambanaho u ya nga nyimele  . 
Sa izwi uyu muṱangano u wa u dzhiela nṱha mvelelo dza ndeme dzine dza ḓo vhumba pulane ya wadi tshigwada tshi fanela u tendelana uri izwo zwithu zwa ndeme zwi ḓo vha zwifhio  . 
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe hu katela fhethu hune ha dzheniswa khovhe ngomu thinini , u paka , u omisa , u omisa sa muhwaba nga muṋo , u xwatudza , kana u bveledza u itela u rengisela nnḓa ha Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe  . 
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe arali vha sa mu wani  . 
Vha dzule vha tshi kwamana na senthara ya vhashumi ya tsini na u shandukisa zwidodombedzwa musi huna tshanduko khazwo  . 
Kha iyi nyimele,vhukhakhi vhu vha ho itwa musi muthu a tshi renga tshumelo ya muthu sa dokotela wa muloi uri a eletshedzwe malugana na u sumba muloi ( u vhonisa )  . 
Hezwi zwi na masiandaitwa a vhavhaho kha avho vhane vha ḓo fhelelwa nga mishumo na ikonomi yashu . 
Arali Khothe dza Dzingu dzi si na tshivhalo tsha vhathusi tshi ṱoḓeaho u fusha ṱhoḓea dzadzo , maga ane a khou dzhiwa u ita uri Khothe ya Dzingu iṅwe na iṅwe i vhe na tshivhalo tsha vhathusi vha ṱoḓeaho uri i swikele ṱhoḓea dzayo  . 
Muhumbulo a si sokou laṱa tshelede nga u tikedza mushumo muṅwe na muṅwe u elanaho na khaedu dzo tiwaho idzi , nga fulufhelo ḽa u tandulula thaidzo  . 
Mishumo ya u linga ya oraḽa ye ya itwa vhukati ha ṅwaha i katela u linga ha nnḓa ha mafheloni a ṅwaha kha Gireidi ya12 . 
U ya nga ṱhoḓisiso , u bveledzwa nga huswa ha Soccer City ho no ḓi bveledza mishumo ya 5 200 u bva Phando u swika Fulwi ṋaṅwaha hu tshi khou lavhelelwa uri hetshi tshivhalo tshi engedzee tshi swike kha 34 600 nga ṅwaha nga ṅwaha u swikela nga 2010 . 
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi . 
Musalauno hu tshi pfi muthu ndi muoli hu ambiwa muthu a tshi ola zwithu zwo fhambananaho sa hezwi vha tshi ita zwifanyiso zwa vhathu , zwa dziphukha , makole , zwa dzithavha na zwin(we zwinzhi zwinzhi  . 
U ṱalusa u tshi khou fhaṱa zwifanyiso zwa u vhona , mubvumo , u pfa , u thetshela na u kwama ; na U shumisa figara dza muambo . 
U ḓivha na u ola mutalo wa ndingaynahuvhili kha zwivhumbeo zwa 2-D zwa dzhomeṱiri na zwi si zwa zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri . 
Izwi zwi nga katela u bveledza pulane na mbekanyatshifhinga zwa u shumisa tshithu , fulo kana u vhekanya zwithu zwine zwa kwama tshitshavha u ya nga ndeme yazwo  . 
PAJA i a zwi bvisela khagala uri zwiitisi zwi fanela u tou ṅwalwa . 
Mbadelo iṅwe na iṅwe yo badelwaho muthu kha tshumelo yo ṋekedzwaho kana i no ḓo ṋekedzwa i songo kokodzwaho muthelo  . 
Tsireledzo yo raloho i shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi sa izwi i na mvelelo dzi fulufhedzisaho kha u ṱaṱisana ha sekithara ya zwa vhulimi ha Afurika Tshipembe . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u dzudzanya khumbelo . 
U daha ndi hone hu no vhanga mpfu dzi songo teaho nahone dzi tshi thivhelea . 
Davhi : Tshumelo dza Ṱhanganelo ndi ḽone ḽine ḽa ḓo vha muvhulungi wa mbekanyamaitele iyi lwa tshiofisi  . 
Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili nawo u khou vha na mvelaphanḓa kha ndugiselo dza u thomiwa ha Mulambo wa Ber uya kha Tshikimu tsha Nyengedzedzo tsha Voelvlei . 
U kona u swikelela sabusidi ya thandela nga kha Maitele a Vhudzulo ha Vhathu fhedzi ṅwana ha athu u swika kha miṅwaha ya 15  . 
Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela , hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya phaḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela . 
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini . 
Hetshi tshiṅwe tshifhinga tsho salaho tshi ḓo kovhekanywa vhukati ha masia maṅwe a magudiswa . 
Sa tsumbo nga u ṋetshedza komiti kana mudzulatshidulo wa dzikomiti o imelela tshitshavha kana u dzudzanya miṱangano na vhadzhiyi vha tsheo kana u vha ramba u ṱangana na miraḓo ya tshitshavha  . 
U sa dzhia sia zwi amba uri a ri kha sia ḽa SARS kana ḽa vhatheli  . 
Nga heḽi ḓuvha , Muphuresidennde u ḓo aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe  . 
Milayotibe i tevhela nthihi kha nṋa dza nḓila kana maitele zwo fhambanaho , zwi tshi bva kha zwine ya shuma nazwo na uri yo khethekanywa hani  . 
Kha muya wa u kumedzela Tsedzuluso iyi kha Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela , Khorotshitumbe i humbela sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri dzi lavhelese muvhigo uyo , dzi dzhenelele kha bembela ḽa u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo na u thusa kha u itwa ha nyambedzano dza lushaka dza tswikelelo na khaedu dzashu . 
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Vhuvhili vhu dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo . 
Tshelede ine ya newa vhalwi vha kale ndi R960 nga ṅwedzi u tou bva nga Lambamai 2008 . 
Mulayotewa u sumbedza uri Muphuresidennde u tea u laula mbuelo nga nḓila ifhio . 
Ndi musi we ngweṋa ya mutambo uyu ya Brazil , Pele , a tamba metshe wawe wa u khunyeledza ngei Giants Stadium , New York . 
U shumisa zwifanyiso u humbulela uri tshiṱori tshi khou amba nga ha mini . 
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza , SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing . 
Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana , Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane , nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo , u ḓo farela kha Khomishini  . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa Muvhuso Wapo , 1998 , u ṱoḓa vhukati ha zwiṅwe , mimasipala i tshi bveledza nḓila dza u kwamana na zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha u ita mushumo wavho na u shumisa maanḓa avho . 
Arali vha tshi ṱoḓa u bvisa zwikambi zwo ṱunḓiwaho fhethu ha photho ya vhudzheno , Kha vha ite khumbelo yaṱhanziela ya u bvisa zwikambi zwo ṱunḓiwaho kha Khethekanyo Nḓadzisi ya u Valela ya Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhei re fhethu ha photho ya vhudzheno uri vha kone u zwi isa hune vha ḓo zwi rengisela hone Afrika Tshipembe . 
Vhagudi vha nga swika hune vha vha na vhuludu nga u vhala zwi tshi pfala na u ṱoḓa u zwi ita nga iṅwe nḓila , zwa sa ralo vha ḓo vha vha khou sokou ṱavha mikosi . 
Hu tea u dzheniswa kha u guda na u funza vhudzuloni ha u tou shumiwa n aho sa tshipiḓa tshi re thungo . 
A hu na vhutanzi ho khwathaho ha uri mvelelo dza u thomiwa ha CBNRM dzine dza tevhedza maga aya a u thusa dzi do bvelaphanda  . 
Thagethe ya 9 i ṱalutshedza milayo yo ṱanganelaho ya u tikedza mveledziso u vha mbekanyamaitele dza shango na mbekanyamushumo na u humisela murahu ndozwo ya zwiko zwa mupo  . 
Mavunḓu ya Lushaka I nga- ( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa , dzinginya khwiniso kha , kana u hana mulayo muṅwe na muṅwe u re phanḓa ha Khoro hu tshi tevhedzwa Ndima ino ; na u ( b ) thoma kana u lugisela mulayo u welaho fhasi ha sia ḽa mishumo yo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana mulayo muṅwe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76 , fhedzi u nga si thome kana u lugisela Milayotibe ya tshelede  . 
Saizwi vhuendi ho ṱanganelana vhukuma na nzudzanyo , zwo no tou vha khagala uri zwi tea dzula zwi zwoṱhe  . 
Tshifhinga tsha u thoma nahone tsha ndeme tsha u vhea vhana ndi u bva malelebvudzi kha ṱhodzi ya nḓevhe ya vhele  . 
U ḓadzisa izwo , ho thuswa mabindutshumisano a 104 nga kha Tshikimu tsha Ṱhuṱhuwedzo ya Mabindutshumisano  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshibebwa tshi saathu u bebwa , makumba kana luḓi lwa vhunna  . 
Kha vha humbele vhadzheneleli ka tshigwada tshihulwwane vha engedze miṅwe mihumbulo na u ambedzana nga ha zwiṅwe vho  . 
Tshipikara vha tenda uri vha na vhuḓifhinduleli ha fomaḽa ha sisiṱeme ya komiti dza wadi fhedzi vha ri tsheo ya vhukuma i itwa nga meyara mulanguli ane a omelela kha ḽa uri zwoṱhe zwi elanaho an komiti dza wadi zwi ḓiswe khae  . 
Sabusidi ya Dzinnḓu ya Zwiimiswa ndi nḓila ya u lambedza yo sedzesaho kha u thusa vhathu vhane vha fusha ṱhoḓea zwi tshi ya nga tshigwada tsha nḓila ya u wana tsireledzo kha muṋe wa nnḓu nga kha mbekanyamushumo dza ndaulo ya dzinnḓu nga fhasi ha thikhedzo ya Zwiimiswa zwa Dzinnḓu  . 
Mangilasi a ḓuvha na ḽentsi dzo swifhadzaho ndivho ya u dzudzanya Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Vhulamukanyi ha Ndayotewa ya vhuvhili kha miṅwaha miraru  . 
Izwi zwi nga dzhiwa sa ikonomi sa athu u shumiswa  . 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo ane a khou sumbedza uri u khou imelela madzangalelo a tshitshavha . 
Ni lingedze uri mutaladzi muṅwe na muṅwe wa vhuvhili u vhe na ipfi ḽi re na mutevhetsindo . 
Vha vhee tshisagana tsha ṋawa kha tsha monde , tsha uḽa , phanḓa ha na murahu ha muvhili wawe . 
Vhaofisiri vha Muhasho vha vhidza muṱangano wa tshitshavha u ṋekana nga thendelo kha vhoṱhe vhareivhakhovhe vho ṅwaliswaho  . 
MPL ndi mini ? 
Tshivhalo tsha vhurumelwa tshi ḓo fhungudzwa na u linganywa  . 
Nanga dza tshikona dzo ya nga u fhambanana  . 
Zwikoloni hu na vhagudisi vha vhanna na vha vhafumakadzi  . 
Mutheo wa zwa poḽotiki wo konisa u aluwa nga u ṱavhanya ha vhushaka ha zwa mabindu vhukati ha mashango ashu  . 
Vhabebi vha ṅwana vha vhukuma na vhone vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱhogomela ṅwana u ya nga ndaela sa zwe zwa vheiswa zwone nga Khothe ya Vhana  . 
Mithelo i badelwaho nga nḓowelo , i tea u badelwa nga ḓuvha ḽo sumbedzwaho kha nḓivhadzo ya muthelo kana nḓivhadzo iṅwevho ya mbadelo i bvaho kha South African Revenue Service ( SARS )  . 
Ri ḓo khwiṋisa nḓisedzo ya madzulo a u tou hira sa izwi vhaṅwe vhathu vha tshi ḓa dziḓoroboni vha vha vha songo ḓa lwa tshoṱhe . 
U humbela mabulamuhumbulo na u vhiga murahu  . 
Ndi mmbwa . 
Nga nnḓa ha u vha mudziadzhiminasiṱiki a konaho , ndi mpho dzifhio dziṅwe dzine a vha nadzo ? 
Tshipiḓa itshi tsho livhiswa kha vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho na zwitshavha zwapo kana vhathu vhane tshumiso kana nḓivho yavho ya sialala zwa ḓo shumiswa kha vhushumisamupo  . 
Mbudziso maelana na tshivhalo tsha matshudeni vhane vha tea u vha na bugupfarwa kanzhi tsho ḓi dibethiwa  . 
Musi munetshedzi a tshi tanganedza mbudziso nga lutingo kana dzo tou diswa khae nga tsha vhukoma , na musi mbudziso dzenedzo dzi tshi tea u todisiswa , u do tea u fhindula khasitama hu saathu fhela maduvha a 5 a u shuma  . 
Mivhigo i sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽi ṋetshedza tshumelo ya zwa mutakalo i ḓuresaho musi ḽi tshi vhambedzwa na maṅwe mashango . 
Mbadelo ya sisteme ya thikhedzo i sa vhuedzi a i koni u nga dzhielwa nṱha fhedzi nga miholo na zwikwama zwa u tshimbidza zwo ṋetshedzwaho dzone  . 
Mihasho ya muvhuso i re na tshivhalo i ḓo vha ṋetshedza thuso . 
U fhandekana nga sialala , naho zwo ralo , hu nga si khunyeledzwe musi hu tshi ambiwa foramu iyo ine ya vha hone yo thomiwaho  . 
Khabinethe yo dovha ya dzhiela nzhele u thomiwa ha ḓivhazwakale ya Vhege ya Vhubindudzi ha Ḽifhasi ( GEW ) kha 22 ya Sloane , ine ya vha khamphasi ntswa , nga ḽa 10 Lara 2017 , he Minisṱa Vho Zulu vha dalelwa nga muṱuṱuwedzi wa zwa mabindu Vho Richard Branson . 
Komiti ya QLTC i nga ita hani uri tshitshavha tshi dzhenelele ? 
Vhaimeleli vha tea u fhiwa tshifhinga tsha u ita ngauralo  . 
Heḽi ḽiduna ndi a ḽi vhenga . 
Zwi fhungudza u tswukuluwa nga nḓila ya muya , zwa ita uri zwi konḓelelenyana arali hu na zwivhangi  . 
Mashangoni oṱhe , ezwi zwi elana na tshifhinga tsha ḽivi ya u thoma ye ya dzhiwa hu sa athu u vha na mabebo na nga murahu ha mabebo , i anzela u vhidzwa u pfi ndi ḽivi ya vhuimana  . 
Nyolo iyi iI tevhelaho i sumba uri ḽiga ḽṅwe na ḽiṅwe ḽa ndangulo ya thandela ḽi ḓisa hani u asesiwa nga huswa ha nyito na uri mutevhethandu a wo ngo tou ri tswititi  . 
Izwi zwi ita uri henefho tsini na bommbi hu dzule hu na matope nahone zwa vhidza vhunyunyu  . 
Pulana ya Lushaka na Vhuṅwaleli U shela mulenzhe kha u swikelela tshanduko na adzhenda ya muvhuso i bvelaho phanḓa nga kha tshumiso ya mitheo ya tshifhinga tsha vhukati na u vhiga na u pulana zwa ṅwaha . 
Mudededzi u sumbedzela tshigwada tshoṱhe nḓila yo teaho ya u vhala U sumbedzela zwiṱirathedzhi zwa u shumisa minwe miṱanu kha u vhala na mudededzi na u ṱuṱuwedza vhagudi u shumisa zwikili izwo kha u vhala ha u sumbiwa nḓila na u vhala e eṱhe Kiḽasi yoṱhe i vhala Bugu Khulwane kana maṅwalo o hudzwaho vhe na mudededzi . 
Vhumbani mbudziso  . 
Izwi zwi ita mishumo i fhiraho zwigidi zwa 50 . 
Vha nga ita khumbelo uri vha dzule vha mudzulapo vha saathu wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango . 
Vhagudi vha tshenzhema khontseputi ya zwihulu na zwiṱuku nga u guludanya mivhili yavho uri i vhe miṱuku nga hune vha kona vha dovha vha i tatamudza ya vha mihulu nga hune vha kona . 
U engedza kha mbetshelwa dzo itwaho kha Ndayotewa , Afurika Tshipembe ḽo ḓikumedzela kha ndinganyiso ya mbeu nga u tendela maguvhangano a dzitshakhatshakha u fana na Convention on the Elimination of Discrimination Against Women ( CEDAW ) na Platform of Action , ya ya vhumbwa nga Beijing Conference on Women . 
Mme awe vha mu vusa a kona u vuwa . 
Vhathu vha tamaho u vha na tshigidi vha tea u phasa ndingo dza vhugudisi kha tshikolo tsho ṅwalisaho  . 
Ri khou fhaṱa kha mvelaphanḓa yo itwaho miṅwahani yo fhiraho . 
Vhathu vhane vha sa vhe vhashumi vha Tshumelo ya Tshitshavha fhedzi vha tshi tama u ita khumbelo vha tea u thoma vha wanulusisa u bva kha muhasho wo itaho khunguwedzo arali vha tshi nga ita khumbelo . 
Malugana na ṅwana , miṅwaha ine ha nga vha na thendelano ndi 16 zwine zwa amba uri u ita zwa vhudzekani na muthu a re na miṅwaha ya fhasi ha 16 zwi amba uri ndi u tshipa u ya nga mulayo  . 
Shumisani ia sia iwe a bodo ya tshelede kha mutambo uyu  . 
Kha vha humbele muṱa wavho na dzikhonani u wana thikhedzo . 
Tsha u fhedzisela , ndi tea u khwaṱhisedza uri musi makumedzwa a tshi nga vha na ṱhanḓulukano ya ikonomi ya nga ngomu , ngoho i nga vha i tshi konḓa vhukuma  . 
U ṱalutshedza u kokodzela murahu malugana na tshanduko zwo livhanywa na mbeu  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha vhuṱanzi vhu bvaho kha Al Jazeera ha Minisiṱa wa Tsireledzo ya Tshitshavha Vho David Mahlobo , na uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) i khou sedzulusa mavharivhari ayo  . 
Vhegeni mbili dzofhiraho , Afurika Tshipembe ḽo fhedza na Mali tshipiḓa tsha mvelaphanḓa musi ri tshielelwa maṅwalo a Timbuktu . 
Aḽitharesheni ndi musi maipfi ane a vha tsini na tsini a tshi shumisa mibvumo i no fana . 
I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela  . 
Tsumbo : boḓelo ḽi na khaphasithi ya khaphu nṋa  . 
Ofisi dza IEC dzi na ofisi kha mavundu othe a tahe  . 
Kha vha vhudzise mbudziso uri vha pfesese uri mapa wa wadi u amba mini khathihi na u ṱuṱula kuhumbulele  . 
Hezwi zwi itwa nga nḓila i tevhelaho . 
U shuma zwigwadani . 
Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa , Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina  . 
Heyi mvelelo a yo ngo dzheniswa kha luambo lwa u engedza lwa vhuvhili vhunga ndivho yayo hu si u lugisela vhagudi u shumisa luambo  . 
Mabulasi aya a wanala Kapa Vhubvaḓuvha , KwaZulu-Natal , Kapa Vhukovhela na Kapa Devhula  . 
Komiti ya Wadi i fanela u vha na pulane ya ṅwaha ine ya sumbedza zwavhuḓi uri ndi zwifhio zwa ndeme khayo na uri i khou lavhela u swikela zwithu-de ? 
Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha ino khethekanyo , hu tshi katelwa na maitele o thomiwaho nga ino khethekanyo  . 
Vhathu vhane vha pomokwa kanzhisa vha a fhiswa , kanḓwa , kana u vhulawa . 
Vhagudi vha ṱalusa uri lushaka lwa ḽiṅwalwa na redzhisiṱara zwi dzumbulula hani ndivho , vhathetshelesi na zwo faredzwaho mafhungoni a zwibveledzwa . 
Vhuḓifhinduleli hashu ha u imelela zwine ra imela zwone vhu ṱoḓa uri ri dovholole nahone ri imelele ro khwaṱha vhuḓikumedzeli hashu kha thandululo ya mulalo ya khuḓano dza mashangoḓavha  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha thanyele mafhungo a si a vhukuma , nga maanḓa u engedzea ha u hashwa ha mafhungo a si a vhukuma a vhana na vhafumakadzi vho xelaho , u hombokwa na vho hahedzwaho kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano  . 
Mutevhe wa dokhumenthe dzine dza tea u ṋekedzwa na khumbelo u hone  . 
U dovha hafhu wa alusa mveledziso yo linganaho na vhubveledzi ha nḓowetshumo ya zwa vhufhufhi , ine i a kona u ṱaṱisana na dziṅwe fhano hayani na nnḓa . 
U vhea nga zwigwada zwi nga kona u thusa mugudi kha u imela nyimele dza u andisa . 
Olani tshifanyiso ni tshi thandulula zwi tevhelaho : Kovhelani vhana vha 2 penisela dza 10  . 
Khabinethe i ṱanganedza Samithi ya Lushaka ya u Thivhela u Ḓivhulaha kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) ine ya ḓo farwa nga dzi 16 u ya kha dzi 18 Tshimedzi . 
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo . 
Vhuḓifhunduleli ha mulayo na ha ndayotewa : Ndima ya vhu 10 ya Ndayotewa ya Mulayo wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe wa 1996 ( Mulayo wa vhu 108 wa 1996 ) , u dzudzanya mafhungo a ndaulo ya muvhuso . 
Pulane dza u funza dza Gireidi ya 10 , ya 11 , na ya12 dzo ḓisendeka nga sekele ya muṱanganelano ya vhege mbilimbili , hune ha vha na tshifhinga tsha u funza tsha awara dza ṱahe nga sekele . 
P-21 , Arali muthu a na dipuloma kana digirii ( u bva yunivesithi kana thekhinikhono kana gudedzi ) , vha fanela u fhindula u bva 01 u swika kha 22  . 
Ndayotewa yashu i na mulayo wa ndeme wa dimokirasi une wa pfi khethekanyo ya maanḓa  . 
Kubugwana ( pamphlet ) ukwu ku nga shumiswa hani ? 
Nga u shuma roṱhe ri tea u tikedza thimu dzashu dzoṱhe dza lushaka u bva kha Bafana Bafana u swika kha dzi Proteas na Springboks ; u bva kha Banyana Banyana u swika kha Thimu ya Vhaholefhali ( Paralympians )  . 
Arali mudzadze a tshinyalelwa kana ṅwana a bebwa o lovha nahone phanḓa ha tshifhinga , mbadelo i itwa tshifhinga tshi sa fhiri vhege dza rathi  . 
Nga nnḓa ha bugu dza u vhala dzo randelwaho ngudo dza fomaḽa , tshaka dza maṅwalwa dzine dza tea u itwa kha Gireidi ya10-12 hu katelwa zwibveledzwa zwa u tou ṅwala ( zwiṅwalwa ) , zwivhonwa na vhunzhi ha nyanḓadzamafhungo zwiine dza vha na mishumo yo fhambanaho . 
Sa , tsumbo : arali hu tshi khou itwa tshiṱori , vhagudi vha ḓo shumisa tshifhinga tsho fhelaho na u vhala tshibveledzwa hu tshi shumiswa ḽikhathi iḽi . 
Heyi bugu i go thusa vhone na vha mula wavho arali vha tshi khou balelwa u tevhela milayo ya u gadza khwesheneya ya Census 2011 ( Mbalavhathu )  . 
Naho hu na uri mushumo uyu wo itea phanḓa ha tshikolo na u vhanga u lenga nyana , ho itwa nga hune ha koniwa u khwaṱhisedza uri vhagudi vha sa lenge u ya tshikoloni  . 
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha nga ṅwaha Mushonga wa vhulwadze na mushonga wa u tou ḓirengela Thuso ya dzilafho ḽa shishi Zwishumiswa ( Zwa dzilafho na muaro ) Tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho Tshumelo ya pfukiselo ya malofha Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi Mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku Zwa maṋo ( Zwa mutheo na zwa vhomakone ) Dokotela zwawe ( nnḓa ha vhuongelo ) Phurothesisi ya nga ngomu na nga nnḓa Mutakalo wa muhumbulo Radioḽodzhi yo ṋaṋaho ( zwikene zwa MRI,CT,nz . 
Vha na ḽaisentsi ya u reila ? 
A vha tei u wela milambo yo ḓala ngauri vha nga kumbiwa  . 
Kha khethekanyo iyi , ri do sedza milayo ya sumbe ya ndeme yo teaho kha u bveledza mbekanyamushumo ya CBNRM . 
Tshitshavha tshi nga ṱalutshedza Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelese ya Buthano ḽa Lushaka kana Komiti ya u Ṱoḓisisa , u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao  . 
Arali vha tendelwa u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe , vha ḓo tea u ita khumbelo ya FPE . 
Fhedzi , musadzi wa muhweleli a nga hana u fhindula mbudziso ifhio na ifhio nga nṱhani ha vhuṱalu ha mbingano arali phindulo ya mbudziso ye a vhudziswa i tshi nga bvisela khagala zwe munna wawe a mu vhudza  . 
Ndi zwifhio zwi no takadza zwine na zwi ita musi ni hayani ? 
Vha dovha hafhu vha vha na vhuḓifhinduleli ha u vha na vhuṱanzi ha uri pulane ya wadi yo vhekanywa nga ngona u itela uri i ṱumiwe kha IDP nahone vha tea u vha hone vha tshi shuma sa vhaimeli ngei kha zwiimiswa zwa IDP na kha kutshimbidzele kwayo  . 
Mafhungo a ṱoḓeaho a tea u wanala  . 
Huno ha vhanwe vha tenda uri vhavenda vha bva Igipita  . 
Naho zwo ralo , phethishini i swikiswaho kha NCOP i fanela u vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mudzulatshidulo wa Khoro . 
Ro ima kha mbekanyamushumo ya mveledziso ya themamveledziso i dziḓaho uri hu vhe na nyaluwo . 
Nzudzanyo ya mashango ane a kha ḓi bvelela sa ḽavho a si ya nga ha tsireledzo ya fulufulu fhedzi na u swikelela fulufulu  . 
Hu tea u vha na ndinganywa ya tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa zwine vhagudi vha ḓo tea u vhala . 
Ri tshi shumisana na dzitshaka dza ḽifhasi ri fanela u vala mikoto yashu u itela uri sindikheithi dza ḽifhasi dzi sa wane tshikhala tsha u tshinyadza vhaswa vhashu nga zwidzidzivhadzi , kana u shandukisa vhafumakadzi vhashu na vhana vha vha dziphuli kha mashango a sili  . 
Thasiki 3 Ndivho ya ḽiga ḽine ḽa khou sedzwa nga tshigwada tshavho ndi ifhio ? 
Muvhigo u ṋea manweledzo a mashumele avhuḓi a milayo yo fhambanaho , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo thomiwaho Afrika Tshipembe na u sumbedza zwe zwa swikelelwa nga shango ḽashu kha u maanḓafhadza vhafumakadzi na u eḓanya mbeu . 
Mirad(o yot ( he ya vhurereli i fanela u farwa nga nd(ila i fanaho  . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha phukha ine na tama u i vhona . 
Ndi ḓo fhindula mbudziso ya tshanduko ya tshivhumbeo  . 
Zwi sumbedza pfulufhedziso ya mabebo maswa , u kona u lavhelesa murahu na phanḓa nga muhumbulo , nḓivho , u bveledza phetho dzavhuḓi khathihi na maanḓa a u ita zwine zwa tea u itwa . 
Vhaofisiri vhane vha vha hone vha tea u tendelwa uri vha shumise tsheo dzavho musi vha tshi khou shumisa mulayo  . 
Tshiṱirathedzhi tsha u fhedzisela nga fhasi tshiṱirathedzhi tsha zwa ikonomi ndi pulane ya nzudzanyo  . 
Phalamennde yashu ya u thoma ya dimokirasi nga 1994 , sa muṅwe wa mishumo yayo , yo ḓo khetha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela sa ṱhoho ya shango  . 
A hu na zwikolo kha ubhu vhupo  . 
U valelwa hoṱhe ha sibadela muṱana , khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere  . 
Musi vha tshi dzhenisa maipfi a u setsha , website yothe i do setshwa u toda maipfi e vha a dzhenisa . 
Ngeno hu na uri fhungo nga ha u fhambana ndi ḽa vhukuma , ndi zwa ndeme u wana iṅwe nḓila ya u thoma u shumisa dzisaveyi nga nḓila i vhuedzaho , u dzi ṱalutshedza , na u tendela ṱhalutshedzo idzo uri dzi vhe nyendedzi ya mbekanyamaitele ya matshilisano  . 
Vhalangi vhahulwane na dzibodo dza mazhendedzi a tshitshavha na khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi tea u tevhedzela maga ayo  . 
Khabinethe yo tendela mvetamveto ya Mbekanyamaitele ngaha Maitele a Sialala a Mirundu Afrika Tshipembe na u tendela Muhasho wa zwa Mafhungo a Sialala u thoma u ita mvetamveto vhusimamilayo ha lushaka nga ha mirundu . 
Tsireledzo na vhutsireledzi ha tshitshavha zwi ṱoḓa tshumisano na zwiimiswa zwapo zwa tsireledzo na u ḓitika nga tsireledzo ya tshitshavha na u tsireledza vhutsireledzi ha miraḓo ya tshitshavha  . 
Kha zwiṱuṱuwedzi na zwifusuludzi zwe ra vhekanya zwa ikonomi zwo ḓivhadzwaho ṅwaha wo fhiraho , ro fhulufhedzisa u dzhiela nṱha u thoma ndambedzo ya vhorabulasi vhaswa  . 
Ndi a u a fhedza o vhulaha mufumakadzi wawe a si wane na peni zwa mu dzidzivhadzisa . 
Zwidodombedzwa zwi nga katela ; thuso ya zwa mulayo ( arali i hone ) na vhutshutshisi , mutevhe wa vhoramilayo ( a huna ramulayo ane a ḓo themendelwa ) u fhiriselwa phanḓa ha tsengo , beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi . 
Khothe iṅwe na iṅwe i re na vhukoni i nga dzhia tsheo malugana na u tea ha- ( a ) u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi ; ( b ) u engedzwa ha tshiimo tsha shishi ; kana ( c ) mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho , kana ḽiga ḽo dzhiiwaho , zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi . 
Ri ḓo ima na u hanedza nga mulalo maitele a u ḓiṱama o khwaṱhaho maṅwe na maṅwe ane a shumiswa u ri shushedza nahone ri ḓo ita izwo ro ḓiṱama nga tshivhindi na vhuḓiimiseli , na nga maanḓa ashu na vhuḓikumedzeli kha u sa vha na dzikhakhathi  . 
Fhedziha , pfanelo dze dza ambiwa kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 a si uri dzi ḓa dzi si na mikaṋo na uri a dzo ngo tea u kandekanya pfanelo dza dimokirasi dza vhaṅwe . 
Matthew Booth , Bongani Khumalo na Siyabonga Sangweni vha ḓo tea u thusa Mokoena murahu  . 
Hune muhwelelwa a do di vhonadza khothe ine ya si vhe na maanda kha muthu uyo nahone ane a si hanedze maanda a khothe , khothe i na maanda a u thetshelesa mulandu wawe  . 
Mbekanyamushumo iyi yo itelwa u vha ṋea thikhedzo , pfunzo na ngeletshedzo kha maga avho a vhuimana oṱhe , u valelwa na nga murahu ha u vhofholowa ( vho no beba )  . 
Zwishumiswa zwa u vhona uri vhafumakadzi na zwigwada zwo nyadziwaho zwi a dzheniswa tshifhinga tshoṱhe tsha mutevhethandu wa dzithandela  . 
Shedulu ya mvelaphanḓa yo tea u katela mafhungo a tevhelaho : s Dzina ḽa tshikolo na tshiṱemmbe ; s Mutevhe wa vhagudi kha gireidi iṅwe na iṅwe ; s Khoudu ya mvelaphanḓa kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe sisiteme ya khoudu ya lushaka ; s Dzikhoudu dza mvelaphanḓa kha gireidi iṅwe na iṅwe u bvela phanḓa kha iṅwe gireidi kana u dzula kha gireidi yeneyo ; s Mahumbulwa nga khwaṱhisedzo kana masia a thusedzi kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe ; s ḓuvha na tsaino ya ṱhoho ya tshikolo , mudededzi kana muṅwe mugudisi , muofisiri wa muhasho  . 
Vhathu vha vhaholefhali vha na vhutshilo vhu konḓaho vhukuma kha nyimele iṅwe na iṅwe fhedzi nga maanḓa vhashumisani vha re na tshiṱirathedzhi  . 
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Khomishinari wa Ndondolo arali mubebi kana vhabebi vha sa wanalei kana vha sa ḓivhi uri vha nga tendela hani mbingano . 
Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya oraḽa nga ha fhethu kana muthu ( zwine zwa ḓo ṱumekanya tshiṱori ) kana u ṅwala mafhungo nga mubvumbedzwa kha tshiṱori . 
Nga u ṋetshedza Nḓivhadzo ya Ḽikumedzwa , muraḓo wa ḽihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe a nga ḓisa mafhungo uri a reriwe Phalamenndeni , nga u ralo hu vha u fusha vhuḓifhinduleli havho ha vhulavhelesi  . 
Vhaholefhali vha ḓo ṱanganedza mundende na vhaaluwa vhashu vha ḓo tshila vhutshilo havho hoṱhe nga tshirunzi  . 
Sa tswayo ya 1951 Geneva Refugee Convention na u vha shango ḽi dzhielaho nṱha pfanelo dza vhathu , ro tewa nga u tsireledza pfanelo dza mutheo dza dzitshavhi vhare mikanoni yashu . 
Ngauralo kha ṅwaha muthihi , tshifhinga tsha nṱhesa tsha u ṱuwa a tshi nga ḓo fhira vhege dza rathi  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo vha tshipiḓa tsha Samithi ya Vhuṱanu ya Vhuthihi ha Maitele a Tshipembe ha Afrika ( SACU ) ine ya ḓo farelwa Swaziland nga ḽa 23 Fulwi 2017  . 
HH : Hu na nḓila nnzhi . 
Nḓila dza sialala dza u tandulula khanedzano dzo vha dzi sa pfadzi khothe saizwi dzi tshi khou pfesesiwa nga mathemo a Vhukovhela a vhulamukanyi . 
Vhunzhi ha mimasipala a i koni u ṋetshedza tshumelo nga yone ine , zwi nga vha zwi tshi bva kha uri a i na vhukni kana i tshi khou balelwa nga u sa vha na masheleni a u ita ngauralo  . 
Ndaṱiso , izwo o vha a tshi khou mmbudza ngoho  . 
Vhudavhidzani ha dzitshakatshaka vhu vha hone na ? 
Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone  . 
Khanani dza Lulu dzo ita mini uri a zwi vhone uri zwine a khou ita zwo khakhea ? 
U vhala maṅwalwa a no amba nga vhusunzi . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege mbili  . 
Ndi Munumete wa Lushaka nahone ho nangiwa ngauri ho angaredza mvelele ya vhadzulapo na ya vhabvakule  . 
Maraga dza u fhedzisela dzi tea u vha dzi na mushumo muthihi wa tshipitshi tsho lugiselwaho , mushumo muthihi wa u thetshelesa , mushumo muthihi wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho , na mushumo muthihi wa u haseledza . 
Na musi zwi tshi amba u mudzunguluwo , phiriselo kana u ya shuma huṅwe ha mushumi u bva kha tshiimiswa itsho  . 
Musi wa maitele a vhuvhudzisi , vhashumeli vha muvhuso vho amba zwithu zwinzhi sa khaedu dzi vha kwamaho kha nḓisedzo ya ndondolo ya mutakalo kha vhathu  . 
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza u isa muhumbulo kha nyangaredzo ya masia a magudiswa khathihi na masia a magudiswa o lavhelelwaho kha Vhuimo ha Fhasi . 
U ita uri vhaaluwa vha dzule kha tshitshavha nga hune zwi nga konadzea nga kha ( MBEKANYAMUSHUMO DZA ṰHOGOMELO DZO THEWAHO KHA TSHITSHAVHA )  . 
Vha fanela u tendelana kha zwifhinga zwa u vhiga kha vhaṋetshedzi  . 
Kha musaukanyo wa u fhedzisela ndi zwenezwo fhedzi zwine zwa vha zwa ndeme kha nṋe  . 
Vha toḓa tshelede ya u rengela vhana vhavho dzimphonyana ṱhukhu , kana ya u badela kiliniki musi vha tshi fanela uri vha ye  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u ḓaho nga murahu ha khethoguṱe ndi wa ndeme nga maanḓa ngauri ndi Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa Muphuresidennde a kha ḓi bvaho u khethiwa kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa u thoma ḽa Phalamennde ntswa i kha ḓi bvaho u thoma  . 
U shumisa luambo lwo shumiswaho lunzhi . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Minister u ṋekedza thendelo ya u gwa minerala arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa  . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso -- Vhagudi vha ola tshifanyiso tshi no sumbedza khontseputi ngomu na nnḓa . 
Khasitama dzine dza shumisa mitshini ya u thusa vhalwadze kha u fema ( life-support machines ) dzi do tea u kwama munetshedzi wadzo uri hu itwe ndugiselo dza tshipentshela malugana na zwenezwo  . 
U valiwa ha dzibada ho fhiraho ho vha hu sa tou pfesesea zwavhuḓi nahone ho vhangiwa vhukati ha masia mavhili  . 
Thambudzo ya vhafumakadzi i kha ḓi vha kha tshiimo tshi sa ṱanganedzeiho . 
Tshivhase o mbo d(ifhat ( a mud(i henefho Dovhoni khala Phiphid(i  . 
Mbuno nthihi ndi ya uri , hune mazhendedzi na vha vhashumisani vha kwamea , ri tea u thoma , hune zwa konadzea , khothe dzashu dza mvutshelano hune vhulamukanyi ha tea u itwa hone  . 
Gaidi ya maitele a mbilaelo Ri fhano u vha thusa o Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , kana zwa muthu a kwameaho o Kha zwoṱhe zwi kwamaho vhufhura , Interpol i ḓo shumisana na Commercial Crime Unit ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Dziminisiṱa dza Vhuendi dza SADC dzo tenda u thoma NSCMI u itela u tandulula mashumele a si avhuḓi na tsitsikano kha Khorido ya Devhula na Tshipembe . 
Idzwi zwi ḓo itwa nga vhuḓiimiseli ha u ṱuṱuwedza khwiniso ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe , nga maanḓa mashangoni a no khou bvela phanḓa  . 
Senthara ya EMED i nga kwamiwa awara dza 24 nga ḓuvha , maḓuvha a sumbe nga vhege . 
Honeha , u konḓelela hu tea u ḓivhonadza , sa i zwi u konḓa ha ṋetshedzo nḓevhe i pfaho i songo shanduka  . 
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho  . 
Mishumo yo vhalaho ine i nga vhanga malwadze kana mafuvhalo yo sumbedzwa afho nṱha , fhedzi vha nga rihabiḽitheitha na u monithara vhalwadze  . 
Izwi zwi thusa vhagudi u shumisa vhulapfu kana vhuphara uvhu u kona u anganyela vhulapfu ha zwiṅwe zwithu zwine vha ela  . 
Vhaṅwe vhagudi vhane vha konḓelwa nga u vhala vha lelutshelwa nga Mathemathikhi . 
Malugana na izwi ri khou dzhia maga o khwaṱhaho nga kha maga a u thoma u shuma o randelwaho kha mulayo wa ndinganyiso wa tshikhalani wa lushaka , vhutumbuli na mutandulo wa thekhinoḽodzhi  . 
Ri ḓo dzula ri tshi livhuwa zwine vha ita kha u livhanya mbekanyamushumo dzavho na u avhelwa ha zwiko zwavho kha nzhielwanṱha yashu  . 
Vhagudi a vha tei u vhala maḽeḓere . 
Ri khou ṱoḓa u bula mafhungo a ndeme a sindikheithi dza vhugevhenga dzo dzudzanywaho vhukuma dzine dza khou shuma  . 
Arali muthu o tholiwa sa Muthusa-Minisṱa wa ofisi ifhio na ifhio yo kumedzwaho Minisṱa- a onoyo Muthusa-Minisṱa u fanela u shumisa na u shuma maimoni a Minisṱa o teaho , maanḓa afhio na afhio na mishumo yo ṋetshedzwaho onoyo Minisṱa hu tshi tevhedzwa mulayo ufhio na ufhio kana nga iṅwe nḓila ine ya nga ṋetshedzwa onoyo MuthusaMinisṱa nga Minisṱa hu tshi tevhedzwa ndaela dza Phresidennde , na b u bulwa hufhio na hufhio kha mulayo ufhio na ufhio ha onoyo Minisṱa hu fanela u dzhiiwa hu hu katelaho u bulwa ha Muthusa-Minisṱa o farelaho u ya nga u ṋetshedzwa ho bulwaho nga fhasi ha phara ya a nga Minisṱa ane onoyo Muthusa-Minisṱa a khou farela ene . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa Dairekhithoreithi Khulwane : Ṱhuṱhuwedzo ya Pfanelo dza Zwigwada zwi sa koni u Ḓitsireledza  . 
Ndi zwifhio zwine zwa tea u katelwa kha maambiwa ? 
Foramu i tea u vha na vhuimeli na u khwaṱhisa u dzhenela ha tshitshavha kha IDP  . 
Hu tshi tevhelwa Khethekanyo ya 1514 , mulayo-wapo une wa fhambana na mulayo wa lushaka na wa vunḓu a u shumi . 
Ane a pfuka ndaela iyi u a rwiwa nga mugwabere  . 
Sa mvelelo ya tshenzhemo yo ḓoweleaho kha u bveledza khontseputi ya vhuimo ha nomboro , vhagudi vha tea u kona u vhala nga ma100 nga mafulufulu , u wana phetheni i re na vhushaka na vhuimo na u fhaṱa na u pwashekanya nomboro dza didzhithi mbili na tharu . 
U thetshelesa na u elelwa maipfi a sa konḓi , u thoma kha mararu u ya kha maṋa . 
U swikela ho raliho hu tendela mveledziso i tshi ya phanḓa nga luvhilo luhulwane u fhirisa lune lu nga swikelwa nga lushaka lu lwoṱhe . 
Mawanwa a tsedzuluso a ḓo thusa mihasho kha u pfesesa khwine mafhungo a kwamaho zwitshavha , na a ṱoḓeaho kha zwitshavha . 
Tsumbo : Vhagudi vha nga shumisa zwibuloko zwa mutheo wa 10 u vhala nga fumi na u sumbedza zwigwada zwa 10 . 
Athikili 98 ndi ya ndeme nahone a i kanganyisi . 
Arali muiti wa khumbelo a sa koni u vhala kana u nwala , kana a tshi khou ṱoḓa thuso ya u ḓadza fomo ya khumbelo , a nga ita khumbelo ya rekhodo nga u tou amba . 
Tshiṅwe hafhu , SAPS , Maanḓalanga a Vhutshutshisi a Lushaka , Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa na Bodo ya Thuso ya Mulayo vho tendelena kha Phurothokholo ya Ndangulo ya Nyimele ya Ṱanganelanaho ya Khetho dza Muvhuso Wapo u shumisa Mulayo wa Vhutshinyi ha Khetho  . 
U ṱusa pfanapheleledzo kha nyimbo dzo ḓoweleaho na zwidade . 
Muvhuso wa vhukati wo tou randela nyendedzi fhedzi hu si ndaela yo ḓalaho ya uri komiti dza wadi dzi nga vhumbiwa hani nahone hezwi zwi nga vha zwo ita uri miṅwe mimasipala i sa tou vha na vhuṱanzi musi i tshi thoma komiti dza wadi  . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , u thomiwa ha Thandela ya Mthatha ya u Vusuludza , ine ya vha thandela yo khetheaho ya Muphuresidennde , ine ya khou ya phanḓa zwavhuḓi  . 
Lekgotla ḽo ṋea Khabinethe tshikhala tsha u sedza kha uri mbekanyamushumo ya nyito ya Muvhuso i shume na u ṋetshedza pfunzo dza ndeme kha u shumiswa hu khou toḓeswaho ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka,ine ndi thikho ya Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Themo ya Vhukati wa 2014-2019  . 
Hu na khonadzeo kha vhashumi zwavho , vhalanguli na vhaṅwe vhane vha si vhe kha ndangulo ya u thoma zwiṅwe ; u shela mulenzhe kha u tshea mafhungo ha ndeme ha Komiti ya Wadi ? 
Mabindu aya o tikedzwaho o sika mishumo i linganaho 24 802 . 
Vha tea u thetshelesa kana u vhala zwibveledzwa zwine zwa sumbedza zwivhumbeo na ḓivhaipfi zwine zwa ḓo ṱoḓea musi hu tshi ambiwa na u ṅwaliwa ha tea u wanala tshifhinga tsha u zwi ita . 
Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba , ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi , vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho , vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei  . 
Thandela idzi dza ndingo dzi tea u fhedzwa mafheloni a ṋaṅwaha . 
U humbula ngelekanyo dza vhuhana tshiṅwe tshifhinga , fhedzi u sa humbuli tshithu nga ha zwo iteaho nga ḓuvha iḽo  . 
Mbingano i tea u vha yo ambedzanwa kana u pembelelwa nga milayo ya tshirema . 
U ḓivha uri khasiṱamu i ṱoḓa mini ya dovha ya ṋetshedzwa izwo zwine ya khou ṱoḓa nga u ṱavhanya , nga nḓila yavhuḓi nahone i sa ḓuriho musi i tshi vhambedzwa na dziṅwe khamphani , hezwi zwi ita uri bindu ḽi bvelele zwavhuḓi  . 
A huna fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza  . 
Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga fax kha : 012 329 8292 , kha Vho-Ina Labuschagne  . 
U ṱalukanya maipfi o ḓoweleaho a shumiswaho nga nḓila ya u ḓaḓisa , homonimi , maambahunzhi , homogirafu , U dovholola tshiṱori kana fhungo hu tshi shumiswa maipfi a sa fani na a u thoma ḽibulazwithihi sinonimi , ḽifhambanyi antonimi . 
Yuniti ya u Dzhenela ha Tshitshavha i thusa komiti ya wadi kha u tshimbidza kana u anḓadza miṱangano iyi  . 
Mahwasane , Raid(ani , Nyamande na Sidzee vho d(o vhanga vhukoma , fhedzi Magota vhari rin(e ri d(ivha Ramaremisa  . 
Mbadelonyengedzedzwa ya mushonga ndi mini ? 
Komiti i dovha ya dzhena kha khanedzano na u khwinisa Milayotibe , na u dzudzanya vhupfiwa ha vhathu arali fhungo ḽi na dzangalelo ḽa tshitshavha  . 
Ho topolwa nḓila tharu dza nyaluwo , dzine dza vha vhubveledzi nga kha vhulimi , mbuyelo ya minerala na maitele a ṱhumano dza ndeme dza zwiṱirimu zwa fhasi  . 
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo , hedzi , ndi dzone , dziṅwe dza tsumbo dza zwe demokirasi ya ḓisa na mvelaphanḓa ye muvhuso wa ita u tshi khou ita zwe wa fhulufhedzisa vhakhethi  . 
Tshiimiswa tsha zwa vhuhosi a tshi na mushumo na muthih wa vhusimamilayo , ndangulo na vhulamukanyi . 
Tshino tshiteṅwa tshiṱuku a tshi khakhisi u tholiwa ha Mulangi wa Vhutshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179  . 
Khumbelo ya u shandula khamphani uri i vhe close corporation nthihi u swika pfulo i tshi fhela zwi a vhanga mukumbululwo wa mavu  . 
DWA yo no thoma u dzudzanyulula zwiko zwa madi kha ḽa namusi . 
Thimu dzawe dza kale dzi katela Kaizer Chiefs , VfB Stuttgart ( Germany ) , Borussia Monchengladbach ( Germany ) na Karlsruher SC ( Germany )  . 
Naho tshiwo tsho tshi shushaho vhukuma , tsho ita uri ndi ḓikumedzele vhukuma kha u lwela mbofholowo u bva kha muvhuso wa tshiṱalula , vho ralo  . 
Mbadelo dzi a fhambana uya nga mavun ḓu  . 
U tevhela ḽiṅwalwa ḽi vhalwaho nga mudededzi . 
Fhedzi , mbadelo dza mishumo ya dzangano minzhi - vhunzhi hayo i dzhiwa sa mishumo ya u guda - i badelwa nga migaganyagwama ya vhugudisi ha muhasho  . 
Livhanyani maipfi na zwine a amba . 
Nga thandela i fanaho na yeneyi kuitele kwa ndaulo ya khwaḽithi ya data i khou wanala zwino  . 
Muvhuso , wo rangwa phanḓa nga Khorondanguli , i ne ya vha Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde na Vhaminisiṱa vha Khabinete , vha shumisa milayo na mbekanyamaitele  . 
Kha ḽiṅwe sia , maanḓa a poḽotiki kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe o khethekanywa vhukati ha matavhi a ndaulo , mulayo na vhulamukanyi  . 
Miraḓḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓḓu , vha ḓḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho  . 
Hunzhi zwo tea  . 
Ndo laela dziminisiṱa uri vha sedze zwo salaho . 
Mivhigo i bvaho kha Komiti dza Wadi iI tea u dzhielwa nṱha hu tshi sedzuluswa KPI  . 
Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu . 
Bono ḽashu ḽa u vha Afurika ḽa khwine kha shango ḽa khwine ḽi ḓo wana mannḓa musi ri tshi fara Samithi ya Vhuṱanu ya BRICS ṅwedzi u ḓaho ngei Durban . 
Riphabuḽiki ya Zimbabwe , sa yone yo rangaho phanḓa AU nga 2015 , i ḓo tshimbidza samithi na miṱangano i yelanaho nayo . 
Kha vha ite zwauri dzipholisi dzavho na milayo i elene na dzipholisi na dzipulane  . 
Kha vha wane thaidzo khulwane na zwikhukhulusi zwine vha vha na lusevheḓi lwazwo kha thandela iyi  . 
THENDELO YA MUGAGANYAGWAMA NDI ḼIGA ḼIHULWANE KHA U TA URI NDI LINI HUNE MAITELE A IDP NA CBP A NGA BVELELA  . 
U vhala mbekanyamushumo ya bula uri dzi amba mini . 
Kha hu vhumbwe nyito dzine dza pfala kha vhagudi nahone dzine dza elana na zwibveledzwa zwine vha khou gudwa kha sekele ya vhege mbili . 
Zwi amba uri u pfukisela hezwi kha vhathu  . 
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou humbela tswikelelo kha rekhodo a Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo zwi fanela u ṋetshedzwa afho fhasi  . 
Hezwi zwo vha zwi tshi tou ṱanzielelea kha Mulaedza wa Meyara musi vha tshi Amba na Vhathu vha Ḓorobo yavho , he zwa mishumo zwa vha zwone zwe vha tou thoma ngazwo kha mafhungo avho . 
Kha vha ṱalutshedze zwipiḓa zwihulwane kha u ita mugaganyagwama wa masipala  . 
Izwi zwi ṱoda uri masipala u dzhiele ṱhoḓea dza vhadzulapo vha masipala vha shayaho na vhadzuli nṱha musi u tshi pulana  . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwine na khou vhona . 
U mona na ḽifhasi , kilima yo shanduka vhukuma u itela u fhungudza khonadzeo ya tshutshedzo nga nnḓa ha mavu aya  . 
MBUDZISO 3 Phurosese dza ndeme dza u ṱola na u ela dzine dza khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo ndi dzifhio , nahone mbuelo dzine dza nga wanala kha u kala mvelaphanḓa ndi dzifhio ? 
U vha na mukovhe kha u wana wadi dza ṅwaha 1 u itela u vha na vhuṱanzi ha uri dzi na vhathu vho linganaho khathihi na u thusa kha u sumbedza nḓila ine IDP ya ḓo tea u fara musi une ha vha hu tshi khou sedzuluswa kushumele kwa IDP , na u ṱwa hu tshi khou pulanelwa tshivhalo tshiṱuku tsha wadi ṅwahani wa 1  . 
Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi wa vhuvhili ? 
Vha ite vha tshi mu awedza u swura  . 
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo , a nga thusana na tshipikiṱere wa zwa mutakalo na tsireledzo a bvaho kha Muhasho wa zwa Mishumo nga tshifhinga tsha tsedzuluso ya mushumoni a fhindula mbudziso iṅwe na iṅwe ine tshipikiṱere anga vhudzisa  . 
Izwi zwi khwinisa maimo a dziSOC uri dzi shele mulenzhe kha u bveledza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka : u fhaṱa themamveledziso , u alusa ikonomi , u ṱanḓavhudza nḓowetshumo , u thusa u bveledza zwikili zwa nṱhesa , u sika mishumo na u isa phanḓa zwiṅwe zwipikwa zwa u khwinisa . 
Arali vha nga bviswa kha redzhisiṱata nga nṱhani ha zwiṅwe vho , vha nga vhuedzedzwa nga kha u ita khumbelo ya mbuedzedzo vha badela na mbadelo ya hone . 
Muvhuso wo vha mudzulatshidulo wa khoniferentsi ya Oslo wa saina thendelano ya u iledza ye ya ḓo bva khayo  . 
U amba hu si ha fomaḽa U haseledza hu yelanaho na zwibveledzwa zwa ḽitharetsha . 
Kha vha wane tshivhangi tsha tsinyuwo yavho  . 
Miraḓo ya muvhuso , nga maga a mulayo na maṅwe vho , I tea u thusa na u tsireledza dzikhothe u itela u khwaṱhisedza vhuḓilangi , u sa dzhia masia , tshirunzi , u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone . 
Fhethu hunzhisa a hu tshe na n(wana na muthihi a ambaraho tsindi kana shed(o  . 
Mutsiko wa nṱha wa malofha u nga vha wa ndeme kana sekondari  . 
Arali vha na pulane ya ndambedzo i yelanaho na kushumele kwa u ṱola kwa tshifhinga tshenetsho . 
Hu na tshivhala tshi re nṱha tsha vhathu vha sa shumi kha yeneyo ḓorobo  . 
Arali vha nga si kone u thusa khasitama nga u tavhanya , kha vha i vhudze zwauri vha do i thusa hu si kale  . 
Fhedzi hu na zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u shumiwa . 
Ri tenda uri mbofholowo i amba zwinzhi musi vhutshilo ha vhathu hu tshi shanduka ha vha khwine ; ndi ngazwo ri tshi dzulela u ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo dzo livhiswaho kha u swikela tshipikwa itshi  . 
Ndi a fulufhela uri vhurangaphanḓa ha International Marketing Council , Trade and Investment South Africa ( TISA),Tourism South Africa na maṅwe madzhendedzi a ḓo shumisana na riṋe kha u rumela mulaedza wa Zwi sa Fani na zwa nga Misi kha ḽifhasi ḽoṱhe , na malugana na mvelaphanḓa yashu siani ḽa u sika lushaka lune lwa vha na vhulondo na u vhona uri vhathu vha ḽifhasi vha kuvhangana shangoni ḽashu u pembelela vhuthu ha Afrika nga 2010 . 
Thebulu dzi tevhelaho dzo dzudzanyelwa themo iṅwe na iṅwe kha Gireidi ya Ṱ-3 : Phima-kushumele kwa ṱhoho dza ṅwaha ( ku sumbedza u phaḓaladzwa ha dziṱhoho kha dzithemo na uri ho themendelwa vhunzhi ha tshifhinga tshine tsha tea u shumiswa kha ṱhoho iṅwe na iṅwe ya masia a u gudiswa ) U tevhekanywa ha iṱhoho dza ṅwaha ( hu sumbedza zwine ṱhoho dza avheliswa zwone kha themo na u bvela phanḓa ha magudiswa na zwikili kha themo dzoṱhe ) Notsi dza u bvisela khagala ṱhoho iṅwe na iṅwe - thebulu hedzi dzi dzudzanya ndededzi dza u guda na u bvisela khagala magudwa kha ṱhoho iṅwe na iṅwe sa zwe dza tevhekanywa kha themo dzoṱhe . 
Ndivho ya tshikimu tsha Export Marketing and Investment Assistance ( EMIA ) ndi u lifhela vharengiselaho nnḓa iṅwe ya tshelede ye vha i shumisa musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine ya khou bvela phanda nahone vha tshi khou rengisa zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe , nahone vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe  . 
Zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muvhili wanga zwine zwa tshimbila . 
Mulayotibe wo humiselwa murahu Phalamenndeni mahoḽa . 
Khamphani ya Ndima 21 i tea u vha na miraḓo ine i sa vhe fhasi ha sumbe na vhalanguli vhane vha si vhe fhasi ha vhavhili . 
Philisi dza maḓembe kana daithi ya u pwashekanya a zwo ngo tea u shumiswa u langa tshileme . 
U ṅwala fhungo ḽa mafhungomaitei a ene muṋe kana a tshi bva kha u ṅwala na vhagudi . 
U itela tshiphiri na tsireledzo , tshumelo i ḓo shumiswa fhedzi nga muraḓo muhulwane o ḓiṅwalisaho . 
Kha mashangoḓavha ho vha hu na nḓowelo ya uri , kha tsedzuluso iṅwe na iṅwe ya ndaulo ya tshifhinga tsha u shuma , u itela u ṱumanya na awara dza u shuma hu na u tenda u shanduka hu hulwane kha nzudzanyo dza tshifhinga tsha u shuma  . 
Ro amba uri zwitediamu zwi ḓo vha zwo luga phanḓa ha ḓurou ya u fhedzisela  . 
Luambo na tshitaela  . 
Ri pfa ri tshi ḓihudza uri , musi ri tshi khou tevhedza vhuḓiimiseli hashu siani ḽa u fhaṱa tshitshavha tsha vhulondo , ro khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na dziṅwe ndambedzo u tou bva nga 2004 . 
Arali khumbelo i songo bveledzea , nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓḓa , Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe  . 
Zwine vha khou amba ndi uri vha na nḓila ya kuitele yo fhambanaho ya u bvelela , kha zwoṱhe vhudavhidzani nga mitshini na muḓagasi , fhedzi vha na iṅwe nḓila ya kuitele ye vha i thoma ya dzinetiweke dzone dziṋe  . 
I a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe . 
U vhambedza zwithu zwo kuvhanganywaho u ya nga tshenzhemo ya mugudi ya u vhala . 
Ndivho khulwane ndi ya u fha Vharema foramu ine ya tevhedza mvelele yavho  . 
Nga ndaela ya Bodo ya Dzithirasitii  . 
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa khamphani , close corporation , vhuimeli ha madzangano asi a mbuyelo , hu ṱo ḓea ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli  . 
Vha tea u dzhenisa vesheni ya Adobe Acrobat Reader 4 kana ya ntha kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . 
Mashumele avho ndi a u kovhekana ndivho yavho na u tutuwedza tshitshavha kha u bvelaphanda na tshenzhemo yatsho na u pfesesa  . 
Vha khou ṱoḓa u phemithi ine ya ḓo vha tendela u ḓidzhenisa kha mishumo ine ya tshimbilelana na zwi tshilaho zwo shandukiswaho lwa dzhenethiki Afrika Tshipembe ? 
U ṱanganyisa mihumbulo na u ita ṱhoḓisiso nga ha ṱhoho ndi iṅwe nḓila ya u fhaṱa ḓivhaipfi . 
U guda zwoṱhe zwine vha nga kona nga ha vhulwadze ha swigiri , ho katelwa na zwipikwa zwa dzilafho na uri vha nga vhona na u thivhela thaidzo hani . 
Mbilaelo kana phambano dzi nga tandululwa nga ndila i fushaho arali vha kwameaho vhone vhane vha tshi vha vha dzhenelelaho kha mitangano kana dzulo la nyambedzano kana vhupfumedzani  . 
Mihasho ya Muvhuso ine ya dzhenelela nga u langula miṅwe milayo  . 
Vho Madikizela-Mandela ndi muṅwe wa mazhakanḓila a Afrika Tshipembe a pembelelwaho vhukuma . 
U fhaṱa vhukoni ha muvhuso uri u kone u shela mulenzhe kha mveledziso na u shandukisa  . 
I sumbedza zwithu zwa ndeme ya nṱha , nahone kha maṅwe masia , u tevhekanya ho khetheaho  . 
Memorandamu wa u Pfesesa vhukati ha Novartis , Khoro ya Ṱhoḓisiso ya Mishonga ya Afrika Tshipembe na Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , u vula nḓila ya u alusa tshikalo na ndeme ya ndingo dza zwa mishonga khathihi na u fhaṱa tshikhala tsha tsedzuluso kha dzhango . 
Fomo ya khumbelo i tea u fhelekedzwa nga vhuṱanzi ha mbadelo ya khumbelo . 
Hezwi zwi itwa musi hu tshi khou elwa nga vhulapfu ha tshanḓa , vhulapfu ha mulenzhe kana maga . 
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala , ndondolo i itwaho hayani , u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni  . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho ; zwi ya nga ane a khou ita khumbelo ya tshumelo ya ndeme . 
Hu sedzwe zwishumiswa zwo telwaho Zwikili zwa Vhutshilo zwo dodombedzwaho kha khethekanyo ya 2 Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa kha themo ya 4 . 
U engedza mafhungo a nna , vhuifhinduleli ho fhambanaho , zwa mutakalo wa zwipuka zwine zwa sa tou vha na nungo khathihi na hahelelo ya zwishumiswa , zwo angana na tsedzuluso ine i sa tou vha ya vhukuma zwi sia tshiko itshi tsho anea  . 
Zwi tshi ḓa kha u ḓiwanela mvelele , ro swikela tshoṱhe mbetshelwa ya ndayotewa  . 
Nothembi u amba uri u pfa e na maanḓa musi a tshi khou tamba kaṱara . 
Khumbelo i tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanda ha u ṱun ḓa . 
Nga maṅwe maipfi , kha vha sumbedze uri ndi nga nḓila ifhio ine vhukhakhi na vhuimeli vhu si havhuḓi zwa vha nazwo sa mvelelo ine mahoro a si kone u swikelela thendelano  . 
Ngudo ya u vhala bugu dzo randelwaho i tendela vhagudi u ḓidzhenisa nga nḓila ya vhusiki kha zwibveledzwa zwa ndeme zwi sumbedzaho lunako na mvelele . 
Makhulu vha ṋea Nkhumeleni R12 . 
Matshimbidzele o teaho a mabindu u fana na matshimbidzele a thenda , a tea u shumiswa tshifhinga tshothe u itela zwauri zwithu zwothe zwi vhe ngonani na u vha mulayoni  . 
Dokhumenthe ya u enda i ṋewa vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe fhedzi vha sa koni u wana phasipoto u bva mashangoni avho , vhathu vhane vha sa vhe na shango ḽavho kana tshavhi  . 
Mbekanyamaitele ya fulufulu ya lushaka zwenezwo itea u lingedza u elana na mbekanyamaitele ya fulufulu ya dzingu  . 
Kupfesesele kwa vhathu vha Europe kha zwa vhuloi kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ku na masiandoitwa mavhi kha zwitshavha zwa Afrika , na kha nyaluwo ya zwine zwa pfi vhugevhenga vhu kwamaho zwa vhuloi kha shango  . 
Arali vha dzhia tsheo ya u shandukisa khetho yavho , vhuraḓo ha khetho yavho ntswa vhu ḓo thoma nga ḽa 1 Phando ṅwaha u tevhelaho  . 
Vha ita ngaurali , khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa hu saathu swika tshifhinga , na vhone vha si mbadele nzwalo na ndaṱiso  . 
Mafheloni a vhege na nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo thuso i itwa nga tshumisano na Operations Room ya Muhasho Pretoria . 
Nṱhani ha izwi , thagethe na zwisumbi zwi itwa u itela u kala kushumele na masiandaitwa a thandela  . 
Musi hu tshi khou shumiwa na ṅwana , hu tea u dzhielwa nṱha uri u pfesesa maitele nahone a nga shela mulenzhe nga vhukoni . 
Pulane ya tshitirathedzhi tsha zwa vhulimi tsho ditika nga u sedza zwihulwane kha ndivho na vhutumbuli kha tshifhinga tsha zwino thodisiso dza vhulimi dzi khou u itwa kha mavundu na vhuimo ha lushaka  . 
Muvhuso u ḓo isa thikhedzo uri miṱa iyi isa hwale mutsiko nga yoṱhe  . 
Arali hu si na Friends kha nyingaḓorobo ye vha i nanga , GEMS i ḓo sedza kha nyingaḓorobo dza nga tsini uri i vha ḓisele zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Friends dza tsinisa na vhone . 
Afurika Tshipembe ḽo lwa na vhukoḽoni na Khethululo kha maAfurika hu u itela uri vhathu vhoṱhe kha dzhango ḽashu vha ṱhonifhiwe na u vha na tshirunzi . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vha ṱo ḓaho u shandukisa aḓirese dza haya na poso vha nga ita khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Muinzhiniara wa muelelo u dzula o lavhelesana na thaidzo dza u swikelela izwi nga nḓila i takadzaho lu fushaho  . 
Tshikimu tshi ḓo ita uri dzibannga dzi kone u hadzimisa masheleni kha vhathu vhane vha vha kha nyimele ine ya nga ya Vho Mali . 
Nga nṱha ha khumbelo ya ndaela ya tsireledzo vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u vhiga mulandu vha tshi vhiga muhwelelwa arali muhwelelwa a tshi khou ita vhukhakhi  . 
Vhaṅwe vha vhilahedzwa nga khonadzeo ya zwine zwa nga itea kha ikonomi yashu nga ṅwambo wa mutsiko une wa vha kha ikonomi ya United States  . 
Ndi mbekanyamushumo dzifhio dzi re dza mitambo ? 
Kha mafhungo maṅwe na maṅwe a mbuno , mawanwa kana tsheo ya vhunzhi ha miraḓo ya khothe ndi mawanwa kana tsheo ya khothe , nahone hune muasesi a vha a muthihi , hu ḓo dzhielwa nṱha mawanwa kana tsheo ya khothe . 
Ngudo mbili dzo salaho ( dzine dza vha vhukati ha iri 221 na iri dza 3 ) dzi tea u kovhekanywa vhukati ha dziṅwe ṱhoho dza maṅwe magudwa u fana na nḓila yo dzudzanywaho afho fhasi . 
Ri a zwi ḓivha uri vhaṅwe vhashumisani vha mveledziso ya ikonomi na mashango a lambedzaho vho vhea zwikalandeme zwine zwa tea u swikelwa vha sa athu u ṋea thuso ya masheleni , na uri zwino vha khou ṋetshedza thuso ya ndondolo ya vhathu  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza uri pfanelo na tsireledzo dza vhafumakadzi vhoṱhe kha tshitshavha tshashu dzi tea u tsireledzwa . 
Vhafunashango ḽashu , kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana  . 
Mulayo wa vunḓu u ḓo langa mulayo wa lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya kana ya sa shuma  . 
Vhagudi vha ṱuṱuwedzwa uri vha swikelele Mbekanyamushumo ntswa yo rwelwaho ṱari ya thikhedzo ya u lingedza lwa vhuvhili ine ya wanala mavunḓuni oṱhe nahone i thusa vhagudi nga pfunzo dzavho nga zwishumiswa zwo fhambanaho . 
Idzwi zwi ḓo katela u gudiswa ha vhagudisi vhane vha ḓo funza vhaaluwa na vhaswa vha 300 000 nga 2008  . 
Hezwi zwi vhangwa nga uri vhuhana ha musidzanyana na u tamba u si na dzithaidzo hu mbo ḓi kaṱudzwa  . 
Ndi nyito i itwaho nga vhathu i katelaho u sedza , i imelaho na u ṱoḓisisa phetheni na vhushaka ha ndeme kha zwithu zwi fareaho na zwa matshilisano na zwithu zwa mbalo zwone zwiṋe . 
Vha kha mushumo uyo lwa tshifhinga tshilapfu ! 
U anganyela mbadelo : U angaya uri hu nga ṱoḓea masheleni mangafhani kha u khunyeledza mishumo ya thandela  . 
Ndi ḓo takalela u swikisa ndivhuwo kha Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde . 
Ni a ḓivha ndo ri u pfa mafhungo aṋu nda tou ri ndi swika lini hayani nda ni ṅwalela luṅwalo ulwu . 
Arali muhwelelwa a ita aphiḽi , ndaela i vha mulayoni u swikela musi Khothe ya Aphiḽi i tshi i khantsela  . 
A nga vhudza muhweleli na avho vhane avha navho uri vha vhuye nga duvha lo vhewaho na tshifhinga  . 
Miṅwaha miṱanu ya nyaluwo yo ṱavhanyaho yo bvisela khagala u thengathenga ha ikonomi yashu zwine zwa i thivhela u aluwa nga u ṱavhanya sa zwine ra ṱoḓa zwone  . 
Kha vha ḓadze fomo nahone vha ise fomo idzo kha ofisi ya Company and Intellectual Property Registration  . 
Khabinethe i kwengeledza vhathu vhoṱhe vhane vha khou unḓa vhana uri vha vhe na vhusedzesi ha vhareili vhane vha khou endedza vhana vhavho na vhanameli  . 
Zwino ṅwalani ṱhalutshedzo ya avha vhathu na uri ndi nga mini vhe vha tshipentshela . 
Zwa u lwala ha Malindi zwo vha zwo fara mme awe ṱhaha . 
Vhudziki kha masheleni a SAPO zwi dzula zwi zwa vhuvhekanyandeme ha nṱha . 
Khombo yo engedzeaho ya vhulwadze ha marinini . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu U shumana na mulayo U vhiga vhugevhenga kha tshumelo ya Tshipholisa ya Mbilahelo malugana na lufu lu ahaho muthu o farwa s Amba nga ha tshenzhemo dza ene muṋe vhuḓipfi na mafhungo  . 
Zwenezwo zwo ita uri ndaela dzi no kwama u kovhekanywa ha thundu dza vhafumakadzi dzi sa tou vha dzi songo dzikaho fhedzi , dzo dovha dza vha dzo fhambanaho na dzine dza shumiswa kha zwi no kwama ifa a tshinnnani  . 
Izwi zwi itwa musi hu na u ela nga vhulapfu ha zwanḓa , vhulapfu ha mulenzhe kana maga . 
Mazhendedzi a zwa mulayo a ḓo vhona uri vhathu vha farelwaho izwi vha livhane na mulayo . 
Vhathu vha tea u ṱhonifha milambo yo ḓalaho  . 
Vha humbelwa u sedza kha mutevhe wa maipfi u itela ṱhalutshedzo ya Mutevhe wa Vhulwadze vhu sa fholi na Muṅwe Mutevhe wa Malwadze a sa Fholi  . 
Fomula ya nyavhelo i linganaho ya mikovhe yo ḓivhadzwa nga 1998 mayelana na khethekanyo 214 ya Ndayotewa u konisa vhuimo hapo ha muvhuso u ṋetshedza tshumelo dza mutheo na u shuma mishumo ye vha ṋewa  . 
Mihasho ya muvhuso i na vhukoni ho teaho , kana lutamo lwa u bveledza , kha tikedzo ya tshifhinga tshilapfu  . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Social bvisela khagala muhumbulo wa vhathu vhane vha shaya u pfesesa lufu  . 
Nga nḓila ine zwa vhonala ngayo dzithandela dzoṱhe na dzipulane dzoṱhe dzo no khunyelela kana dzi tsini na u khunyelela - u bva kha zwiṱediamu , themamveledziso ya zwa vhuendi , maga a tsireledzo , zwi kwamaho madzulo , u ya kha zwa mutakalo na pulane dza zwa vhathu vha bvaho nnḓa - u khwaṱhisedza fulufhelo ḽa vhaṱaleli vha bola ya milenzhe vha ḽifhasi zwauri yashu i ḓo vha thonamennde ine ya ḓo bvelela vhukuma . 
Hezwi vha nga vha vha tshi khou zwi ita vho sedzana na khasiṱama kana u tou ṅwala kana nga luṱingo  . 
Khophi : U ita uri vhaaluwa vha kone u ḓiphina nga tshumelo dza maimo a nṱha  . 
Vhathu vhane vha daha tshinefu vha nga kona u kavhiwa nga malwadze ane a nga a phirela kha ningo , mulomo na sainasisi ( marambo matete ane vhumba vhubuli ha ningo )  . 
Maipfi na kuambele zwi nangiwa nga nzhele u itela u swikelela mbuyelo yo lavhelelwaho . 
Ri ḓo isa phanḓa na u engedza mbambadzelannḓa ya zwibveledzwa zwa vhulimi , vhureakhovhe na vhusimamiri , ine ya khou aluwa vhukuma nga mannḓa kha mimakete miswa ya Afurika na China . 
Ndi vhatambi vha rathi fhedzi  . 
Thandela hedzi dza 40 dzi katela zwa zwibveledzwa u bva kha zwibveledzwa na agri-parks , fulufulu na themamveledziso , thandela dza zwibveledzwa na dza tshumelo . 
Kha vhushaka vhukati ha ngona na zwivhumbeo tshiṱirathedzhi tsha vhuḓi ha vhuimeli ha zwa ḓivhazwakale hu khou itea  . 
Wana a dovha a fha ṱhalutshedzo ya maḽeḓere na maipfi kha maṅwalwa malapfu  . 
Ri ḓo ḽa zwiḽiwa zwinzhizwinzhi zwi sa ḓifhi zwone . 
Mushumo we wa itwa ṅwaha wo fhiraho u sumbedza uri arali ra isa phanḓa na u aluwa zwavhuḓi , ri ḓo thoma u ṅwala tshiṱori tshiswa nga ha Afurika Tshipembe-tshiṱori tsha uri , u shuma roṱhe ho ri thusa hani , u humisela murahu u shaea ha mishumo na u fhungudza u sa lingana kha zwa ikonomi na vhushai . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha muvhigo wa shango wa Afurika Tshipembe kha Unesco wa 3,3 miḽioni ya vhaaluwa vha Afurika Tshipembe vho giradzhuweithaho kha Fulo ḽa Mass Literacy ya Kha Ri Gude . 
Arali vha tshi nga ṱoḓa maṅwe mafhungo nga vhuḓalo . 
Muvhigo we wa bviswa zwinozwino wo dzhielwa nṱha nga khoro na nga vha ndangulo  . 
Kha shango ḽashu , ri ḓo ita hezwi zwoṱhe sa tshipiḓa tsha maitele a u vhea lushaka lwashu kha nḓila ya nyaluwo ya nṱha na mvelaphanḓa . 
Vha a vhilahela uri shango ḽashu ḽi nga dzhiwa nga mahwarahwara a fanaho na aḽa e a fhisa zwidimela Tshwane ṅwedzi wo fhiraho . 
Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri , ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi , mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa ; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi ; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa ; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho  . 
Hezwi zwi khou bva kha tshanduko dzo iteaho kha zwiimiswa hezwi , hu tshi tevhedzwa zwine zwiimiswa izwi zwa tenda khazwo , zwo ḓitika nga mvelele ya pfanelo dza vhathu , tshivhumbeo tsha tshaka dzavho dzo fhambanaho na maitele azwo a vhuḓifhinduleli  . 
Vhagudiswa vha nga vha vhashumi vha shumelaho mutholi kana vhathu vha sa shumiho . 
Nga murahu ha muṱangano uyu , tshigwada tshi tea u ṋekedza khumbelo ya u redzhisiṱara kha Muredzhisiṱarisi wa Dzikhophorethivi . 
MUTANDULULI WA MBILAELO DZA ZWA MUTHELO NDI MINI ? 
Phresidennde a nga ṋea maanḓa kana mushumo wa muṅwe muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa maanḓa eneo kana u ita mushumo wonoyo , kha muṅwe muraḓo wa Khabinethe . 
Musi no no fhedza u fhindula mbudziso sedzulusani vhubvo ha phindulo dzanu  . 
Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni  . 
Tswititi , mbumbano , tserekano Nyimele ya u thoma i sumbedza khonadzeo ya vhukuma , tsumbo , Arali ya na ri ḓo gobela mavhele . 
Mivhigo iyi i sedzulusa u shumiswa ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso maelana na ṋetshedzo ya Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Komiti ya Wadi i tea u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a ḓivha maitele na uri mihumbulo yavho yo dzheniswa kha IDP  . 
Ho no sikwa mishumo thwii ya 100 na uri hu khou lavhelelwa u sikwa miṅwe ya 300 . 
U kona u vhumba mafhungo nga mibvumo yo gudwaho . 
U sa ḓivha hune wa thoma hone kana u ita zwithu nga nḓila i sa fushi . 
Ndi a kona u shumisa mafhambanyi . 
Komiti ya wadi i nga ita mushumo wa ndeme vhukuma wa u thusa mukhantseḽara wa wadi u tandulula phambano , kana u fhindula mbudziso , sa musi miraḓo ya komiti ya wadi i tshi pfesesa zwihulu mafhungo a tshitshavha ane a konḓa  . 
Mutshimbidzi u ranga phanḓa na u langa zwithu  . 
Ndayotewa ndi mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki nahone u vhea mitheo ya tshitshavha tsha dimokirasi tshi re khagala hune muvhuso wa ḓisendeka kha zwine vhathu vha funa na uri mudzulapo muṅwe na muṅwe o tsireledzwa u lingana nga mulayo . 
Phambano a si dzoṱhe dzine dza vha dzo tou thoma dza anganywelwa , naho arali dzo anganywa , dzi itwa uri dzi vhe khulwanesa nga zwiṅwe zwiitisi zwa ikonomi na zwa u tshilisana  . 
Ri na fulufhelo ḽa uri , ngauri lushaka lu na ndavha , mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa . 
Ho no ḓi vha na mvelaphanḓa dzo no itwaho kha u lwa na vhutshinyi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana . 
R7 biḽioni yo iswa kha zwiimiswa zwiswa zwa vhuimazwikepe , zwi tshi tevhela u ṱanganedzwa ha modele wa Vhuḽedzani ha Tshitshavha na Phuraivethe wa mveledziso ya themamveledziso ya vhuimazwikepe nga Manḓalanga a Vhuimazwikepe ha Lushaka ha Transnet  . 
Mushumi u do netshedzwa tshifhinga tsha u nea vhutanzi  . 
Kha tevhedze mihumbulo iyi i leluwaho u thivhela u kukumuwa vhuria  . 
Kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi dzi imela zwigwada zwa mihasho ya muvhuso  . 
U divha uri ndi nnyi ane a vha na vhudifhinduleli kha u shumisa Mulayo na uri u shumiswa hawo hu tea u itiswa hani  . 
Ri kha ḓi vha kha maimo a vhukati nahone hu na khonadzeo ya uri ri nga lavhelela u engedzea ha tshifhinga tsha khwinifhadzea  . 
U Shuma zwa Mulilo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso yo Engedzwaho ( EPWP ) yo sedza kha u ṋetshedza zwikhala zwa mishumo kha vhasidzana na vhaṱhannga . 
Khabinethe yo tendela uri Afurika Tshipembe ḽi fare Khuvhangano ya vhuraru ya ḽifhasi ya Vhulimi , Tsireledzo ya Zwiḽiwa na Tshanduko ya Kilima kha kotara ya vhuṋa ya 2013 , yo rangwaho phanḓa nga Muhasho wa zwa Vhulimi , Vhusima-maḓaka na Vhureakhovhe . 
Vha sumbedza tsumbo ya muthu o wanwaho a na miṱuvha ya muthu , na uri vha bula uri uyo muthu u tea u vhonwa mulandu u ya nga Mulayo wa Human Tissue Act of 1983 . 
Kha vha wane na u ita zwauri vha shumise ndila dzo teaho dza u lambedza vhugudisi uri vhugudisi kha zwikili zwi todeaho vhu kone u nekedzwa kha vhashumisi vha kha vhupo kha u langula zwishumiswa zwavho  . 
U itela u davhidzana zwavhuḓi , vhathu vha fanela u dzudzanya mihumbulo yavho , vha bvise vhupfiwa havho nga nḓila i pfalaho na u thetshelesa nga u dzhiela nzhele  . 
Zwi amba u kuvhanganya hu si na thendelo hu u itela vhuvhambadzi ha zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1664 u itela u tinya u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe . 
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha ṱo ḓaho u malana Afrika Tshipembe vha tea u vha na phasipoto dza vhukuma nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-31 . 
Nga kha zwitandadi zwa fhasi zwa ṱhanganedzo zwo raliho zwi ḓo vhewa malugana na vhuḓifhinduleli na vhubvelakhagala  . 
Nga nnḓa ha izwo , ndo ima phanḓa havho nga u ḓikukumusa na u ḓifhulufhela uri Afurika Tshipembe ri ḽi pembelelaho ṋamusi - ḽi si na dziphambano , khuḓano na khethululo kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho - ndi tshibveledzwa tsha mishumo ya vhanna na vhafumakadzi vha masia oṱhe a vhutshilo . 
V ha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone . 
Maimo a fanela u vha a re one nahone a dovha a kona u kalea u itela uri vhashumisi vha kone u vhona arali vha tshi khou wana zwe vha fhulufhedziswa  . 
Khabinethe i ṱanganedza muya wa Vhuthu wo sumbedzwaho nga vhurangeli ho rangwaho phanḓa nga Operation Hydrate he ha ita phambano kha zwitshavha zwi re fhasi ha mutsiko . 
Khwaṱhisedzo yo khetheaho i songo fhelelaho tshoṱhe kha mushumo wa mimakete ya i si na mikano yo bvisa vhudzuloni milayo mihulwane ine ya tikedza therisano nnzhi dzo fhiraho na nyambedzano nga ha mafhungo a ikonomi  . 
Khabinethe yo khoḓa vhurangapganḓa ha Mveledziso ya Tshitshavha ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) kha u tshimbidza maitele o itaho uri Zimbabwe ḽi vhe na ndayotewa ntswa . 
Phungudzo ya u ṱavha hu si na u sheledza , nga maanḓa kha mavu a re na muṱavha , zwi fanela u dzhielwa nṱha  . 
Thanga dzina b Arali zwo ralo , kha vha ṱalutshedze lushaka na vhuhulwane ha mbuelo dzenedzo  . 
Ndi khou khwaṱhisedza uri ndo vhudziswa mbudziso dzi re afho nṱha na uri phindulo dzanga sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha dzo ṅwalwa ndi henefho . 
U swika zwino , hu na makumedzwa a 13 o no tendelwaho , ane a ḓo vhuedza miṱa i dzulaho mabulasini ya 921 zwine zwa vha na ndeme ya R631 miḽioni . 
Memorandamu u tea u ṋetshedza fhedzi maitele o ṱanḓavhuwaho a phindulo ndavhelelwa na vhadededzi vha tea u vhudzisesa vha kone u ṋea muṅene phindulo i tendiseaho na dziṅwe phindulo dzi tendiseaho dzo fhambanaho dzo ṋetshedzwaho nga vhagudi . 
Mulayotibe u khou sedza kha u khwiṋisa Mulayo wa vhu 29 wa 1996 wa Tsireledzo na Mutakalo wa Migodini u itela u vusuludza mbetshelwa dza kushumele kwawo , u leludza sisiṱeme ya ndifho na u khwaṱhisedza manyambudzele . 
Mulayo hoyu u do vhidzwa upfi Ndima 2 ya milayo nahone u do thoma u shuma nga la 01 Fulwana 2001  . 
Phungudzo ya tsiku ya tshitshavha ndi thuso ya tshifhinganyana i ṋewaho vhathu vha shayaho lu kalulaho lune vha sa kone u tshelela miṱa yavho . 
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24  . 
Mulayotibe wa Mukovho uyu na Mulayo wo lavhelelwaho zwi ṋetshedza kuitele kwa khwine , fulufhelo na mikovho ya tshihaḓu zwine zwa takalelwa nga tshitshavha , hu tshi katelwa na mbuedzedzo ya mavu . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a s Sumbedza u thetshelesa ho fanelaho nga u thetshelesa hu si na u thithisa , u sumbedza u ṱhonifha muambi , na u amba nga u sielisana  . 
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Phresidennde , u vha Mulayo wa Phalamennde , u tea u anḓadzwa nga u ṱavhanya nahone u thome u shuma musi wo anḓadzwa kana nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo . 
Naho zwo ralo heyi , tshumelo yashu yo vha yo khetheaho nga tshifhinga tsha themo yashu ya ofisi  . 
Pfanelo ya u dzhena tshikolo  . 
Vhathu vha Mozambique vho shela mulenzhe kha mbofholowo ya Afrika Tshipembe na maṅwe mashango kha tshipiḓa tsha dzhango ḽashu . 
Musi yo no tendelwa , Mulayotibe u ḓo ṋetshedza milayo na maimo a ṱanganedzeaho kha u tshimbidza maitele aya a sialala . 
Kupulanele kwa ḓorobo kwo teaho ku ḓo khwaṱhisedza uri mvelelo dza u ṱola phosho dzi itwa hu sa athu thomiwa thandela dza mveledziso dziṅwe na dziṅwe  . 
U lwa na u rengiswa kha vhafumakadzi na u fhuriwa u itela thengiso ya mivhili ndi iṅwe vhukati ha maga a zwa mulayo manzhi a u tsireledza vhafumakadzi kha khethululano  . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , sa tsumbo , i ṱalutshedza uri muvhuso wo vhumbwa hani , wo khethwa hani nahone u shuma hani  . 
Hai , u renga STB zwi itwa luthihi fhedzi . 
Kha ri vhale Vhalani phara iyi ni kone u fhindula mbudziso . 
Vhathu avha vha ela tshikoupu tshashu u itela u sudzuluwa lwa tshihaḓu na khakhululo ya muthelo na u fhungudza muhwalo wa muthelo  . 
Vhukati ha zwiṅwe vho , makumedzwa a sumbedzisa tshanduko ya ikonomi ya matshilisano yazwinwiwa na dziṅwe mbadelo dza u shumiswa ha zwikambi khathihi na tshanduko kha nḓowetshumo ya zwinwiwa . 
Ndivho yashu ndi u thusa u wanulusa khombo ya mutakalo u ṱavhanya , uri i thivhelwe kana hu fhungudzwe masiandaitwa a vhulwadze . 
Kha tshiimo itshi , sapulasi i nga humiselwa kha miraḓo , kana ya shumiswa kha u tikedza dziṅwe nyito dzo tendelwaho nga miraḓo . 
Muṱangano wa thangela u pulana u vha hone vhege mbili phanḓa ha u pulana huhulwane dzo ngo vha dzone dzikhuvhabvu  . 
Kholomu ya muraḓo Hei khoḽomu i sumbedza uri ndi vhugai ine muraḓo muhulwane , ane a vha mushumeli wa tshumelo ya nnyi na nnyi o ḓiṅwalisaho kha GEMS , a tea u badela  . 
Khetho dza lushaka dzi ṋea vhathu vhoṱhe vha miṅwaha ya u fhira 18 u voutela ḽihoro ḽine vha ḽi funa  . 
Bugu dza u shumela dza Rainbow ndi tshipiḓa tsha zwe Muhasho wa Pfunzo ya Muteo wa ita zwa u khwiṋisa vhukoni ha vhagudi vha Afrika Tshipembe vha giredi dza rathi dza u ranga . 
U shela mulenzhe ha khamphani dza Afrika Tshipembe kha FACIM ho dzhielwa nṱha nga nḓila yahoo nga tshifhinga tsha Khomishini ya Binational vhege yo fhiraho sa luṅwe luvhanḓe lune zwitshavha zwa mabindu kha aya mashango mavhili lu nga lu shumisa kha u amba nga khonadzeo dza tshumisano na vhufarisani u itela u engedza mbambadzo na vhubindudzi vhukati ha mashango ashu . 
U tendelana kha thimu ya u tshimbidza thasiki yo imaho ngauri , mushumo kana thandela  . 
Muvhigo u dovha wa dzhiela nṱha u lwisa huhu khou bvelaho phanḓa u itela u kwaṱhisa u thomiwa ha mbekanyamushumo na thandela dza u ṱuṱuwedza pfanelo dza vhana  . 
Ndi ifhio phambano vhukati ha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mikovhe ? 
Arali khothe ya dzhia tsheo ya uri Mulanguli-Dzhenerala u tea u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , Mulanguli Dzhenerala u ḓo vha na maanḓa a u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Dzikhamphani . 
Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho yeneyo  . 
Thendelo u thoma zwi amba uri vha tea u wana thendelo ya Tshikimu u shumisa miṅwe mishonga kana u ita maṅwe maitele awara dza 48 vha saathu u zwi ita . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Gireidi ya 10 , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma , vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha . 
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa , na uri u tea u ta mbekanyamaitele ya lushaka ya zwa vhupholisa nga murahu ha u kwamana na mivhuso ya vunḓu na u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhupholisa na dza vunḓu sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza mavunḓu . 
Phendelo . 
Isani fhungo ḽi wanalaho kha mutaladzi wa u thoma kha thenda  . 
Pholisa ḽi ḓo humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo  . 
Mbekanyamaitele ya vhuendi ha muyani ya mashangoḓavha ya zwino i ṋekedza uri dziṅwe khethekanyo dza tshumelo dza vhuendisi ha zwiṱunḓwa dzi tendelwe hu si na ndango ya ikonomi na nthihi , na uri dziṅwe khethekanyo zwi tshe zwo ralo , dzi langiwe  . 
Ndangulo ya tshiko na khonadzeo ya khombo kha tshimela zwi shumaniwa nazwo nga ha Nzudzanyo dza Ndangulo ya Phambano ya Zwitshilaho ( BMP )  . 
Ngauralo ri tea u ḓiṱhaṱhuvha na u kona u swikela ngomu ngomu hashu u wana nungo dzashu roṱhe uri ri kone u tshila  . 
Thendelano ya mutengo i ita uri mushonga wa Dolutegravir , une wo themendelwa nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi , u sa ḓurele mivhuso kha mashango a mbuelo dza fhasi na dza vhukati  . 
Khabinethe yo tendela Afurika Tshipembe ḽi tshi vha ṋemuḓi wa Khonfarentsi ya vhuṋa ya Muṱaṱisano wa Dzitshaka wa BRICS nga 2015 . 
Zwa vha sinyusa lwe vha humbula na u pfuluwa afho muḓini nge na vhone vha vha vha tshi dzulela u ṱerwa nga vhone Vho-Mbilummbi  . 
Hu na huṅwe u valelwa sibadela hune ra sa ḓo tenda u badela tshidzidzivhadzi kana nyito . 
Miraḓo ya Khabinethe , na Vhathusa Dziminisṱa vha nga dzhenelela na u amba kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu fhedzi vha nga si vouthe Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe , Muthusa-Minisṱa , kana muofisiri a re kha Khorotshitumbe ya Lushaka kana khorotshitumbe ya vunḓu uri a dzhenele muṱangano wa Khoro kana komiti ya Khoro  . 
Ro thoma Tsedzuluso ya HIV ya Afrika Tshipembe na Pulatifomo ya Tshanduko ( SHARP ) u itela u lambedza tsedzuluso ya HIV na AIDS na u tshimbidza mveledziso ya thandululo dza tshanduko kha vhulwadze uvhu . 
Afidevithi dza u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ; - Fomo dza u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya vhuimana ; kana - Fomo dza u ṅwalisa lutshetshe . 
Vhaṅwe vhashumi vha PSC vha a kona u amba nga nyambo dzi swikaho mbili kana nnzhi dza nyambo dza fuminthihi dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , dzine dza vha Afrikaans , English , Tshindevhele , Tshiswati , Tshithosa , Tshizulu , Tshipedi , Tshitswana , Tshivenḓa na Tshitsonga . 
Fulwana  . 
U bveledza maitele a u shuma na data . 
Maano a Ṱhoḓea ya Makete zwi ḓo swikisa kha u sikwa ha mishumo minzhi kha ikonomi ya Afurika Tshipembe , na u engedza zwapo na Ikonomi ya u Manḓafhadza Vharema  . 
Rerani nga phindulo dza mbudziso dzi tevhelaho ni na khonani dzaṋu . 
U lavhelesa mafhungo a kwamaho vhuloi zwi na ndeme , sa izwi zwi tshi ḓo thusa Khomishini kha uri hu tea u dzhielwa nṱha zwifhio musi hu tshi itwa nḓila dza u tandulula khaedu dzi re hone zwino nahone dzi sa khou fhelaho-nga murahu ha miṅwaha minzhi musi hu khou shumiswa milayo ya vhukoḽoni  . 
Zwi a konadzea uri muthu a vhe na vhulwadze ha muṱana kana mutsiko zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwi si na vhushaka na mushumo , fhedzi arali vha tshi shuma kha mushumo une wa kwama u hwala zwithu zwi lemelaho kana zwine zwa netisa , hu na khonadzeo khulwane ya uri mushumo wavho u nga nanisa nyimele yavho wa ita uri vha lwale nga maanḓa  . 
Tshavho ho vha hu u ṱanzwa maṱo vha lavhelesa . 
Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu , vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi  . 
Vha nga ḓi vhea thoyi dza madzudzu lwa awara dzi si gathi kha firiza vhege iṅwe na iṅwe . 
Ndi sisiṱeme ya ndeme i ṋeaho ngafhadzo u ṱavhanya musi hu tshi topolwa u sa shuma kana u shuma lu sa fushi , i ṋetshedza tshikhala uri hu vhe na u dzhenelela ho teaho u itela u khwiṋisa nga u ṱavhanya hu sa athu u lengwa  . 
Kha vha ite pulane ya u langula vha elelwe zwauri vhadzulapo ndi vha ndeme kha pulane nahone vha tea u vha dzhenisa u bva mathomoni . 
Ngudo iyi i dovha ya sedza kha mbonalo , vhushaka ; u ḓivhonadza , vhuimo ; na vhushaka ha zwithu zwa zwivhumbeo zwa sia vhili na sia raru . 
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga mumasipala  . 
Musi ri tshi ṅwala tshirendo ri shumisa maipfi nga nḓila ya tshipentshela . 
Tsha ndeme kha iyi ṱhoḓisiso , tshine tsha vha tsha u vusuludza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , hu na mbilo dzo ḓisendekaho kha u ita vhuloi hu pfanelo ya vhurereli yo tsireledzwaho kha Ndayotewa . 
Tshumiso ya zwino ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo maelana na muhumbulo wa ṱhoḓisiso nga muṱoḓisisi  . 
Ro bvelela kha u engedza tshumelo dza mutheo nga kha mbekanyamushumo ya themamveledziso  . 
HRC ndi murado wo diimisaho nga wothe nahone u na vhudifhinduleli fhedzi kha Mulayotewa  . 
Tshikhala tsha nomboro na lushaka lwa thaidzo lu a sumbedza thekhiniki ine ya nga shumiswa . 
Sekithara kana zwigwada zwo fhambanaho zwi a ṱangana zwa shumisana kha thandela yo imaho ngauri  . 
Phanḓḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka , vha fanela u ana kana u ḓḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa , hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2  . 
Tshe mulomo wa amba ndi tshe mbilu ya ambavho . 
Vha litsha mushumo wavho vha vho shuma u linda riṋe vhana vha tshikolo . 
Phindulo : madzuloni a u vula thenda khoro ya dzhia tsheo ya u hira rakhonthiraka X ya ri i na maanḓa a u ita ngauralo  . 
Ho vha na muthu we a huvhala kana u lovha kana u tshinyadzwa ha ndaka nga nṱhani ha zwenezwo na vhuhulwane ha mafuvhalo kana tshinyalelo  . 
Afrika Tshipembe sa tsumbo ya vhuilangi kha ifhasi o aluwa i tshi vhambedzwa na mashango manzhi  . 
Hezwi zwi ḓo konisa tshitshavha u tshimbidza kuitele kwatsho kwa u pulana tshifhinga tshiḓaho , u fhungudza u ḓitika nga vhatshimbidzi vha nnḓa  . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa U ṅwala U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi hu u itela u alusa zwikili zwa u shumisa ṱhalusamaipfi , tsumbo , fuyu , gugu , haya , nz . 
Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057 . 
Arali hu si na thendelano mulandu u nga humiselwa murahu khothe . 
Khomishini i a zwi ḓivha uri pfanelo idzi a dzo ngo fhelela nahone dzi nga si shumiswe kha u vhaisa vhaṅwe . 
U khwaṱhisedza mivhigo ya nga misi vhukati ha khoro na tshitshavha hu tea u vha na tshiimiswa vhukati ha khoro na Komiti ya Wadi  . 
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV  . 
Arali vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala , u sedza kana u thetshelesa rekhodo kha fomo yo n(ewaho ine ya vha afho fhasi kha 1 u swika kha 4 , kha vha bule vhuholefhali havho vha inge nga u sumbedza uri ndi fomo ifhio ine vha khou i t ( od(a  . 
Hu na phurogireme ya u fuwa ṱhulo . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - tshikimu tsha u ṱangana hafhu ha muṱa o vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani na ya poswo , na ṋomboro dza luṱingo  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Independent Complaints Directorate . 
Naa masipala wanga u na miṱangano ya tshifhinga tshoṱhe na vhadzulapo ? 
Hune zwa tea , khumbelo i tea u ḓa na tsheke kana mbadelenga poswo . 
Arali zwidodombedzwa zwine vha khou zwi ṱo ḓa zwa vha zwi siho muvhusoni , fhedzi zwi hone kha dzangano ḽa tshitshavha , Deputy Information Officer u ḓo rumela khumbelo yavho kha Information Officer wa dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha hu saathu u fhela maḓuvha a 14 . 
Nga u angaredza , mbuelo dza u vhulunga muḓagasi dzi na mveledzwa ṱhukhu fhedza dzavhuḓi dza vhubveledzi hoṱhe kha ikonomi  . 
U kuvhanganya na u vhekanya zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe uya nga zwine mudededzi a khou zwi ṱoḓisa zwone . 
Tshumelo ya dzithikhithi ya iḽekiṱhironiki na yone i ḓo thusa vhaṱaleli kha u renga thikhithi ya data nnzhi ine ya ita uri vha kone u dzi shumisa kha zwithu zwinzhi zwine zwa fana na mitambo na vhuendi khathihi . 
Arali vha na mikhwa ya dzangano , a vha nga koni u rumela vhuḓifhinduleli nga vhufulufheli  . 
Zwipotso zwi tea u shumiswa kha u engedza ndeme mushumoni , sa izwi tshipia tshihulwane tsha tshifhinga tshashu ri tshi tshi fhedza mushumoni  . 
Mishumo iyi ye ya ambiwa kha mbumbelwe yavho na u sa dzhia sia , zwi fanela nahone zwi tea u dzula zwo ralo  . 
Mbekanyamushumo ya ṋetshedzomaa ṋda kha Vhapondiwa i tshimbidza u thomiwa na u ṱanganyiswa ha mbekanyamushumo dza mihasho kana sekhithara dzo fhambanaho  . 
Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe , vha nga ṅwalela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala . 
U shuma nga tshikhala tsha nomboro tsho hudzwaho zwi amba uri vhagudi vha tea u thoma u shuma na zwiṱirathedzhi zwa u rekanya zwo teaho na zwo rikhodiwaho nga u tou ṅwalwa u swika kha phindulo dzavho . 
Khabinethe yo vhumbiwa nga Phresidennde , VhathusaPhresidennde na- ( a ) Minisṱa vha sa fhiriho 27 vhane vha vha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka , vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya u swika 12 , na ṰHUMETSHEDZO YA B b Minisṱa muthihi ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka nahone o tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 13 tenda Phresidennde a tshi shuma a kwamana na Vhathusa-Phresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou dzhenelela , vha tshi vhona u tholiwa ha Minisṱa onoyo ho tea  . 
Zwikalo zwa u elela zwi nga khwinisiwa nga u gudisa zwikili zwa u vhala zwo sedzwaho u itela u kona u ḓivha na u ṱalusa maipfi . 
Ro vhaiswa vhukuma nga u fhira shangoni ha vhalwadze vha muhumbulo kha ḽa Gauteng . 
Tshanduko ya Luṱa ( u bva nga Phando 2015 u swika nga Nyendavhusiku2016 ) -lu ḓo shumiswa kha u thoma mvetamveto ya vhusimamulayo na u i shumisa kha u bveledza pulane dza muvhuso fhethu hune zwithithisi zwa vhonalesa hone . 
Zwino vha ya tenda uri hezwo zwo vha zwo haseledzwa , vho amba phanḓa ha musi vhupfumbudzi vhu tshi thoma  . 
Khotsi anga vho vha vhe khosi . 
U ṱoḓa na u kuvhanganya data ya mishumo ya u pulana na u vhekanya  . 
Mvetomveto ya u thoma ya mbekanyamaitele ya vhafaramikovhe vhaswa vha muvhuso yo themendelwa uri hu vhe na u isa phanḓa vhukwamani  . 
Ndi tshikhala tshi ḓaho luthihi kha vhutshilo ha muthu tsha u ṱana shango ḽashu kha ḽifhasi , na u ṱuṱuwedza vhubindudzi na vhuendelamashango . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila  . 
Komiti dza Wadi dzi shumisana na vhadzhiamikovhe vho fhambanaho  . 
Kha vha ambedzane na ramulayo wavho malugana na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo . 
Mbudziso yo vhudziswa arali hu na dziṅwe dzifaela , phindulo yo vha pfufhi na vhukate sa zwe zwa humbelwa  . 
Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽo ḓikumedzela u dzula ḽo sedza kha u shumisa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) u itela u fhungudza zwiimo zwa vhushai , tshayandingano na vhushayamushumo  . 
Arali ri tshi khou ḓo bvelela kha u sedzana na khaedu ya vhushai u mona na tshitshavha , ri fanela u ṋetshedza zwikili na u sika zwikhala zwa ikonomi zwa vhathu vha re na vhuholefhali  . 
Khumbelo ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 i tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya ndingo  . 
Mushumo wa 2Kha vha sesze kha Mulayotewa , vha wane vhuimo na mushumo wa muvhuso wa vundu na vhushaka hawo na muvhuso wapo  . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓḓa a masipala kha u langa mafhungo avho , u shumisa maanḓḓa na u ita mishumo yavho  . 
Heyi Milayotibe i saukanyiwa nga Komiti ya Tshoṱhe ya Buthano ḽa Lushaka kha Madzinginywa a Mulayo wa Muraḓo o ḓi Imisaho nga eṱhe na Phethisheni yo Khetheaho . 
Mutsinda ndi khwine shaka ndi bulayo na tshirendo zwi hone  . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwifareaho hu tshi shumiswa zwithu zwa 3-D Mushumo wa phegebodo : U tendela mugudi a thome u shumisa tshanḓa tshawe tsha uḽa a kone u shumisa tshamonde , nga murahu a shumise zwanḓa zwoṱhe khathihi u vhea phegisi kha bodo . 
U fhaṱa luhura na khura  . 
Vha humbula u kovhekana bonasi yavho vhukati ha muvhaḓi wa mabulannga na vhone vhaṋe . 
Hezwi zwi ḓo thusa dokotela wavho u dzhia tsheo ya uri u vha alafha hani . 
Naho zwo ralo , maga a sumbedza ndeme ya pfunzo ya zwa vhudzekani , mbakanyamushumo dza pfunzo dza HIV na AIDS , na pfunzo ya vha murole muthihi kha vhagudiswa  . 
Kha vha wane thuso arali vha tshi khou kundelwa u daha . 
Hezwi zwi amba u vhea ndivho dzi re khagala na maga ane a tea u swikelelwa a musi hu tshi pulaniwa thandela . 
Kha vha ḓadze fomo PD1 , Application for professional driving permit ( Khumbelo ya thendelo sa ḓiraiva wa phurofeshena ḽa ) , vha i humisele sentharani ya ndingo . 
Tshivhalo tsha vhukuma tshi do bva kha vhuimo  . 
Vhashumi vha tewa nga u wana dziphesheni kwadzo sa zwine zwa languliswa zwone nga mulayo wa lushaka A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nṱhani ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki . 
Tshitshavha tshi fanela u ḓivha zwoṱhe nga ha ndivho ya mushumo wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala nga muṱoḓisisi tshi sa athu ṋetshedza thendelo yatsho  . 
Hezwi zwi tea u itelwa u tendela tshitshavha uri tshi vhe na vhupfiwa kha mugaganyagwama  . 
Arali Afurika Tshipembe ḽa ita uri hu vhe na mvelaphanḓa kha u fhelisa u khethulula nga lushaka malugana na vhuṋe na ndaulo ya ikonomi hu sa khou fhungudzwa vhushai na u sa lingana , tshanduko iḓo vha i si ya vhukuma  . 
Shundunthule 2009 mayelana na Milayo ya Tshikimu  . 
Gumofulu ḽa khiredithi ḽi ḓo dovha ḽa tikedza mveledziso ya themamveledziso , u sa shumiswa zwavhuḓi ha zwiko zwa fulufulu na thandela dza vhufhaṱi  . 
Muthu ane a vha na thendelo u tea tevhela zwidodombedzwa zwo bulwaho kha thendelo  . 
Ni nga ita mini arali tsha nga ni huvhudza ? 
Mbuelo na Tshinyalelo dzi vhidzwa hafhu u pfi Akhaunthu dza Mbuelo dza Muvhuso . 
Ndalamo u ḓo rengelwa yunifomo musi khotsi awe vha tshi hola . 
Phatheni dzi elanaho na pfunzo dza vho khotsi na ṱhoho dza miṱa dzi a elana  . 
Nyavhelo dzi tevhelaho dza tshifhinga u itela luambo dzi thoma u shuma nga 2012  . 
Zwenezwo , khoniferentsi ya ṋamusi i tea u bveledza tsheo dzine dza ḓo tsireledza shango iḽi , tsheo dzine dza ḓo bveledza vhupfumedzani na mulalo wa tshoṱhe  . 
Ro ḓikumedzela kha u ita mushumo wa u tshimbidza maitele eneo na ṱhoḓea  . 
Africa House yo vhewa nga maano a vhuṱali vhukati ha vhupo ha Phalamennde u livhana na Buthano ḽa Lushaka  . 
Ni vhona u nga mafhungo aya o bvelela nga khalaṅwaha ifhio ? 
Iyi ndi tsheo ya ndeme ine ya ḓo kwama vhumatshelo ha mugudi , nga maanḓa khetho dzavho dza mabuḓo a mushumo . 
Vha tea u ṋetshedza Khothe mafhungo oṱhe o teaho kha Afidaviti yavho , sa tsumbo , zwidodombedzwa zwa zwiwo zwa u tambudzwa , ḓuvha na fhethu na lushaka lwa tshiwo tsha u fhedzisela  . 
Nga 1857 ḽaiburari khulwane yo vha yo fhaṱwa u bva kha khuvhanganyo ya bugu dzo shumiswaho nga Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa ḽa Kale na Khoro ya Vhusimamilayo  . 
Mulayo wa Vunḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede . 
Kha vha vhone zwauri hu na tshikhala tshavho  . 
Kha vha funze tshaka idzi dza zwibveledzwa na nyito dzi yelanaho nazwo vha tshi elelwa uri vhagudi vha ḓo anzela u ṱangana nazwo tshifhinga tshinzhi vhukati ha ṅwaha . 
Tshenzhemo isi na vhulondo kha nzudzanyo u mona na Dzangano ndi ya ndeme u itela u sika tshanduko ya mvelele  . 
Sisiteme ya matshilisano na zwa ikonomi zwa tshumelo dza fulufulu zwo livhiswa kha mveledziso i re vhukati u mona na vhubvo ho ḓoweleaho ha fulufulu , zwihulwane mveledziso ya muḓagasi , zwiḓisedzwa zwa gese na , mbetshelwa ole ya luḓi  . 
Fhasi ha mulayo u re hone zwino phambano u bva kha zwitandadi zwa u thola yo tendelwa nga kuitele kwa vhulanguli kwa u sa katelwa kana nga u bviswa ha zwitandadi nga ezwo zwi wanalaho kha maga a u tshimbidza muholo  . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya zwa Mushumo na Mabindu a Tshitshavha ndi vhafhio vhane vha nga vha na idd ? 
Milayo i kombetshedza muhumbulo wa avho vhane vha wana tshumelo dza tshitshavha sa khasiṱama , hu si vhadzulapo  . 
Mushumisi , fhedzi , u tenda kushumisele kwa data iyo u ya nga ha tshitatamende itshi tsha tshidzumbe  . 
Operation Phakisa : Vhulimi na Mvusuludzo ya Mavu zwi ṱoḓa u sika mishumo ya miḽioni nthihi , na u ṱavha kha hekithara dza miḽioni nga 2019 , sa zwe zwa vha bono ḽa NDP  . 
Zwigevho zwa miṅwahani yau fhira miṱanu a zwi sedziwi . 
U ṅwala kuhumbulele uku nga vhudele hu tshi shumiswa fureme . 
Fhungo ḽa vhuraru ḽi rembulusa ngwende ḽa ṱola zwithu zwi si zwa vhuḓi zwa mishumo ya vhathu  . 
Zwidodombedzwa zwa mushumo na ngona dzo shumiswaho zwi ḓo kona u swikela ṱhoḓea dza vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi hu sa sedzwi mirafho yavho , vhureleli na vhubvamuraho ha ikonomi yavho naa ? 
Ri ḓo tikedza mulalo kha Uniyoni ya maAfurika na Vhushaka Vhuthihi kha dzhango ḽa Afurika , ho katelwa riphabuḽiki ya Arab Saharawi na Darfur kha ḽa Sudan  . 
Vhahaṱli vha ḓiveaho vha Supreme Court na khothe khulwane vho khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u vha na thuso ya mulayo ya mahala u itela vhashai . 
A ri luthihi , Vho Vhimbi vhe lavhuu vha tshi bva maḓini ! 
Masipala wa Kethekanyo ya C , kana masipala ya zwiṱiriki  . 
Maitele aya ndi tshipiḓa tsha u swikelela ho angaredzaho ha vhudavhidzani ha lushaka a shumisaho Mulayo wa Mbuyedzedzo na Khwinisedzo ya Pfanelo dza Mavu wa 2014 , wo sainwaho ndayoni nga Muphuresidennde Vho Zuma . 
Fhedzi a vha ṱoḓi thendelo ya vhushumisamupo  . 
Mulunzhedzi wa vhuthihi ha vhaṱaleli sa musomi wa tshithatha 14 Mukoḓeli wa vhuludu , ndi iwe Bafanabafana 15 Iwe ngweṋa ya Afrika , luvhomba lwa Afrika Tshipembe 16 Ndau i vhombaho ḽifhasi ḽa tetemela . 
Fhedzi-ha , thoho dza mihasho , nganthani ha vhudifhinduleli he vha hwedzwa hone nga ulayo wa 7(3)(b) u langulaho ndangulo na matshimbidzele o khwiniseaho a mihasho yavho hathihi na u vhona u ri hu na vhudifari ho teaho , vha a kombetshedzea u ri vhudifari ha hashumi vha re fhasi havho hu vhe hu ananaho na thodea dza milayo i langulaho atshimbidzele a tshumelo ya tshitshavha  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani o gudiswaho . 
Mvelaphanḓa ya ṱhaṱhuvho ya madalo a vhaofisiri nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo  . 
Vha munna  . 
Mbekanyamaitele dzine dza dzhenisa milayo ya ndeme u fana na ndaṱiso ya zwa vhugevhenga a yo ngo dzheniswa nga nyelulo  . 
Kha vha kandise minwe u itela u ṋwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu . 
Kha ḓivhazwakale , Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha vhe na nḓila dzavho dza u tandulula khanedzano dze dza vha dzi tshi khou dhuma zwavhuḓi kha zwitshavha zwa mahayani . 
Masheleni a vhutumbuli ha ngo aluwa nga ndila ye ya vha yo lavhelelwa ngayo  . 
Mushumo u dovha hafhu wa sa vhe wavhuḓi nga u sa ṱanganedza u shela mulenzhe ho itwaho nga theori ya ndangulo yo ḓoweleaho ine ya lingedza u ṱahisa mihumbulo i fanaho na ye ya kumedzwa kha bugu iyi  . 
Vhatholiwa vha dovha vha lavhelelwa u vhona uri vha vhulunga tshelede ya mithelo ya nnyi na nnyi nga u fara zwavhud(i thundu na masheleni  . 
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30  . 
Tshi tandulula khaedu , ho katelwa u fhandekana ha didzhithaḽa vhukati ha vhashai na vhapfumi , vhukati ha zwigwada zwa muvhala wo fhambanaho , vha dzulaho fhethu ho fhambanaho na mafhungo a zwa mbeu . 
Kha u swikelela miḽoro iyi , muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme , ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014  . 
Kha vha vhe na vhupfiwa . 
Mihumbulo i fanela u dzudzanywa nga nḓila ine ya pfala na hone ya bvisa muvhali kha zwi sa ḓihwi ya mu isa kha zwi ḓivheaho  . 
Khomishini yo bvisa mvetamveto ya u thoma ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka uri i ṱhaṱhuvhiwe , ine ya sedza hune ra tea u ḓivhona ri hone nga tshifhinga tsha miṅwaha ya 20  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u dzhia vhuṅwe vhukando ha zwo bvaho kha themendelo dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani . 
U shuma ho tendelwaho ha Ḽiṅwalo ḽa Thendelo ya Mubebi hu ḓo engedzwa u ya kha miṅwedzi i sa fhiri rathi . 
Tshumelo dza miṱa dzi ṋetshedzwaho nga ya matavhi ayo Afrika Tshipembe  . 
U shuma sa zhendedzi ḽa u khuruṱanyela u dzhena fhasi ha tshitshavha , zwihulwane hu tshi shumiswa kutshimbidzele kwa IDP khathihi na u gaganya gwama ha masipala  . 
Nyengedzo kha mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i nga ita uri hu kone u shumiswa maḓuvha a songo vhetshelwaho tshithu , nga maanḓa tshifhingani tsha awara dza mushumo  . 
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo . 
Arali pfanelo dzi sa khou swikelelea nga u t ( avhanya , zwi amba uri hu fanela u dzhiwa maga a u bveledzisa pfanelo na u swikelela zwine zwa khou t ( od(iwa  . 
Nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe na nga tshifhinga tsha u shuma na tshigwada , Vhagudi vha isa phanḓa na u amba nga ha maḓuvha kha vhege , na miṅwedzi ya ṅwaha na datumu ḓuvha ḽeneḽo , khathihi na maḓuvha a murahu na maḓuvha a kha ḓiḓaho . 
U swika zwino ro takadzwa nga tshumisano ya vhorabulasi sa i zwi vhunzhi ha milandu yo waniwaho yo vhigwa ngavho  . 
Tshumelo dza maḓi na u kunakisa , zwo tou itelwa fhedzi sisiteme ya nḓisedzo ya maḓi a u tou hwalwa na sisiteme ya maḓi a si avhuḓi miṱani na sisiteme ya u bvisa swuredzhi  . 
Khwaṱhisedzo nga Afrika Tshipembe ya Thendelano ya Paris i rumela tswayo dzavhuḓi dza u sumbedza u ḓikumedzela kha u shela mulenzhe kha ndingo dza ḽifhasi dza u tandulula khaedu ya tshanduko ya kilima  . 
Memorandamu wa u Pfesesa ( MoU ) kha Vhudzheneleli ha Vhudipuḽomati u ḓo bveledza maitele a nyambedzano dza vhudipuḽomati kha mafhungo a Afurika na maṅwe a dzangalelo ḽithihi . 
Vhathu vho vha vha tshi ḓiphiṋa nga u tamba na u ṱalela . 
Mapholisa vha ḓo vha thusa nga u vha ṱalutshedza nga ha kuitele kana kutshimbidzele kwa zwa tshipholisa ; na u vha ḓivhadza pfanelo dzavho na u vha rumela kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho . 
Muvhuso u khou isa thuso kha zwitshavha zwo kwameaho . 
U funza hu tea u vanga zwikili zwoṱhe samusi zwoṱhe izwi zwi na vhushaka . 
Dzilafho ḽavho ḽi ḓo tea u shandukiswa musi vhe muimana , zwo ralo vha tea u vhona dokotela wavho musi vha tshi tou humbulela uri vha nga vha vho vhifha muvhilini  . 
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao . 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi b . 
Iri idzi dzi fanela u katela na Swondaha , nga nnd(ani ha musi hu na thendelano in(we vho  . 
Maḓuvhani mavhili o fhiraho vhashumi vha 6 000 u bva kha Statistics South Africa vho phaḓalala na shango ḽothe u kuvhanganya zwidodombedzwa u bva miṱani ya 280 000 yo khethwaho uri i shele mulenzhe kha Ṱhoḓisiso ya Tshitshavha ine ya ḓo ṋea muvhuso zwidodombedzwa zwo teaho zwa kutshilele kwa vhathu vhuponi hoṱhe ha shango . 
Mbuelo iṅwe na iṅwe ine shango ḽa i wana i dzheniswa kha Akhaunthu ya Muvhuso  . 
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada  . 
Tshe havha masekhurithi vha thoma u shuma ndi hone thundu i tshi kho tou tsweswa . 
Maḓi kha uvhu vhupo a bva kha phaiphi dza tshitshavha na uri hu tou vha na phaiphi tharu fhedzi kha uvhu vhupo  . 
Mbadelo ya poswo i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u rumelwa kha muhumbeli . 
Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo na mutevhe wa vunḓu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa hoyu Muengedzo na mulayo wa lushaka  . 
Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa  . 
Kha mitaladzi yo ṋetshedzwaho kha vha fhe ṱhalutshedzo ya ramabindu u sumbedzisa u pfesesa hune vha vha naho  . 
Kha vha vhee ndivho dzi re khagala na dzine dza swikelea na u tanganedzea  . 
Kutshimbidzele ku fanela u dzula ku khagala hu tshi itelwa u ḓadzisa na rekhodo dza tshitshavha  . 
Pfanelo dza vharumiwa vha tshoṱhe kha vhusimamilayo ha vunḓu 113 . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya mveledziso ya kha Tshumelo dza Tshitshavha ya u kunga matshudeni vho fhedzaho pfunzo dza nṱha vha na vhukoni kha Tshumelo dza Tshitshavha . 
Observatory ya Ghana ndi ya u thoma nga nnḓa ha ya Afrika Tshipembe , sa ḽiṅwe ḽa mashango a vhafarisani  . 
Nungo dza vhashumi dzi shumaho dzo khethekanywa dza bva vhathu vha shumaho na vhathu vha sa shumi  . 
Kha ḽiṅwe sia , mashango o bvelelaho a nga pfa a tshi kombetshedzwa u bvisela khagala vhuṱudzeṱudze he vha vhu topola - na vhabindudzi vha nga si tame u vhea khomboni zwikhala musi vho livhana na u itwa ha vhukhakhi ha tshaka  . 
Kha ṅwaha uno wa anivesari ya vhu 60 ya Thendelonzwiwa ya Mbofholowo , mavu ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha u swikelela thandululo ya zwithu zwo khakheaho zwo iteaho kale . 
IDP ndi tshi shumiswa tsha ndeme kha u shumisa zwiko zwi re hone u swikelela ṱhoḓea nnzhi kha vhupo  . 
Phungudzo dzi songo lavhelelwaho dza ngudo na masia maṅwe a ṱhoḓisiso zwo topolwa  . 
Muthu ane zwa do konda uri mulayo u mu vhone mulandu nga nwambo wa u sa takala zwavhudi maluvhini  . 
Ni vhona u nga lungano lwa ndau na mbevha lu na pfunzo ine lwa ri funza ? 
Vhuḓinekedzeli kha zwa matshilisano nga vhathu vhoṱhe u itela u ṱuṱuwedza ndinganyiso U ya nga khethekanyo 26 , vhathu vhoṱhe , madzangano a si a muvhuso , madzangano a tshitshavha na zwiimiswa zwa sialala vha tea u isa phanḓa kana u ṱuṱuwedza ndinganyiso kha vhushaka havho na maṅwe madzangano na kha mishumo yavho ya tshitshavha . 
Kha vhupo uvho hune vhavhambadzi , zwiṱitshi zwapo zwa tshipholisa na zwitshavha zwo tendelana kha awara dza u vhambadza dzo tiwaho u itela u thusa kha u vha hone huṱuku ha zwikambi , u tevhedza thendelano idzo zwi ḓo vha zwa ndeme  . 
Kha mvetomveto ya vhuvhili , muthu u fanela u sedzesa kha u sika na u ita mutevhe wa dzimbudziso  . 
Minisṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso dokhumenthe i khwaṱhisedzaho ndivho na vhulapfu mudzulapo wa Afrika Tshipembe  . 
Vhulanguli ha lushaka ha Mutakalo wa Phukha u rwela ṱari hune tshitshavha nga huhulu tsha ḓivhadzwa phurosese  . 
Ndi vhona muano sa u vhofhaho kha luvalo lwanga  . 
CDW ndi vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na vhuimo hoṱhe ha muvhuso na mihashu  . 
Zwi tshi kwama mbekanyamaitele ya zwa masheleni , kha mashango manzhi , naho hu na phimo ya fhasi ya mbekanyamaitele , bannga dzi khou badelisa nyingapfuma dza nṱhesa kha phimo ya mbekanyamitele nga nṱhani ha khohakhombo dzo vhonalaho dzi nṱha  . 
Izwo ndi zwone zwine Ndayotewa ya ṱoḓa zwone . 
Khabinethe i ṱangedza nyambedzano ine ya khou itea vhukati ha Muhasho wa Vhuendi na vhurangaphanḓa ha nḓowetshumo ya thekhisi kha u wana thandululo dza tshifhinga tshilapfu  . 
Haya mafhungo a si a tsivhudzo ya mushonga kana dzilafho nahone a songo vhuya a ima vhuimoni ha tsivhudzo na dzilafho o ṋetshedzwaho nga dokotela wavho  . 
Vhathu vha khou wana zwauri CBNRM i nga shuma nahone i nga bveledza mbuelo dza vhukuma  . 
U ṅwala ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha vhudavhidzani tshine tsha tendela vhagudi u fhaṱa na u pfukisela ngelekanyo na mihumbulo nga nḓila i tevhekanaho . 
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza mushumo wa mulayo wa khothe  . 
Izwi zwi anzela u itea musi Komiti ya Wadi i tshi khou kundelwa u ita mushumo yayo  . 
Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa . 
Mashango mavhili o dovha a dzhia tsheo ya u khwaṱhisedza vhushumisani havho kha masia a fanaho na fulufulu , vhulimi , tshumisano ya zwa ikonomi , mveledziso ya themamveledziso , tshumisano ya zwa maini na tsireledzo  . 
Ni tshi tou bva tshiṱitshini ni ye mondeni . 
U bula vhushaka vhukati ha maḽeḓere na mibvumo na ha vhukati ha ḽeḓere na dzina kha mibvumo yoṱhe yo vhumbwaho nga ḽeḓere ḽithihi . 
Vhathu vha izwi zwitshavha vha bva kha Nama nahone vho ṋetshedza nḓivho nga ha tshimela kha muṱoḓisisi  . 
Zwi kwama-vho na vhukando ha u thivhela thaidzo dze dza lavhelelwa  . 
Makumedzwa aya a ṱoḓa u wana thasululo dza vhukuma dza thaidzo dza matshilisano dza shishi  . 
Mihumbulo na madzinginywa a uri hu nga khwiniswa hani ḽogo dza sekondari dzo dzinginywaho khwine  . 
Mbekanyamushumo iyi ya ṅwedzi woṱhe i ḓo shumiswa u kuvhanganya tshitshavha na vha dzhiaho tsheo u dzhia vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhathu vha re na vhuholefhali vha a kona u swikelela sa riṋe vhaṅwe . 
Madzhendedzi a khomishini a Afrika Tshipembe a imelaho dziSMME kana mabindu ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vha tshi kwanyeledzwa . 
Naho zwo ralo matshudeni vho vha vha songo ḓilugisela u tenda uri tshikolo tsha mutakalo tshi fanela u vuliwa  . 
Zwivhi zwa nisedzo na tshumiso ya maga a muvhuso o fhambanaho , milayo na mbekanyamushumo , na sisieme dza u tikedza dzi sa shumi zwavhui - zwine zwa vha ndeme kha u bveledza vhupo havhui ha vhulimi ndi khaedu khulwane kha madzangano ohe a tikedzaho vhulimi  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u dovha wa tikedza Thandela ya Eucalyptus Genome , luvhanḓe lwa ṱhoḓisiso ya dzhinomikisi ya miri Afrika Tshipembe . 
Ri zwi ḓivha nga mini uri Mandu o vha e na mazhuluzhulu ? 
Ri kaidza zwa u shumisa ḽeibele dzine dza nga tsira tshumiso ya zwivhumbi zwo vhalaho  . 
U rangela u thetshelesa hu ḓivhadza vhagudi nga ha nyimele ya u thetshelesa . 
U dzulela u ita nyonyoloso  . 
Vhagudi vha tea u isa phanḓa na u tambisa zwithu zwi fareaho nga u zwi vhea nga zwigwada na u fhaṱa mahumi na vhuthihi u bveledzazwa u pfesesa uri 10 ndi tshigwada tshithihi tsha fumi ya mufhalala . 
Tshanduko i ṱoḓa u shuma na u fhungudzwa ha nyaluso ya muṱaṱisano , u swikelelwa ha themamveledziso ya vhudavhidzani ha eḽekitroniki , mbadelo dza vhudavhidzani khathihi na matshimbidzele a vhukwamani . 
Ndi nga mini ni tshi humbula izwo ? 
Arali ha vha na vhane vha hanedza u bvusuludzwa ha CC , Munwalisi wa Dzikhmphani u ḓo tea u ḓivhadzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 . 
Sheduḽu ya mishumo i ḓo sumbedza mutevhe wa matheriaḽa na vhashumi vha no khou ṱoḓea  . 
Madzangano a mashangoḓavha o vha a tshi khou shuma lwa tshifhinga tshilapfu kha vhupo ha mbekanyamaitele dzine dza tendela zwiṱuku ndaulo dzo khwaṱhaho  . 
Vhunzhi havho vha ḓo dzhiiwa ṋaṅwaha uri vha swike kha tshivhalo tsha 15 000  . 
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa  . 
Kha vhorabulasi na vhashumi vha bulasini i lambedza pulane dza u ita uri zwibveledzwa zwashu zwi kone u vha khwine kha zwiṅwe mimaragani ya ḽifhasi  . 
Vha a tama u ṋetshedza pfunzo dza tshiimiswa tsha nṱha kha ḽa Afurika Tshipembe ? 
Netshedza Phalamennde Phethisheni nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a vha vhilaedzaho . 
Arali zwi tshi konḓa uri wadi dzoṱhe dzi vhe dzo no dzhena kha kutshimbidzele kwa CBP musi Tsedzuluso ya IDP i tshi thoma , zwi nga vha khwiṋe arali hu tshi nga khethwa uri wadi dzo no no dzhenaho kha CBP uri dzi vhe dzone dzi no thoma kutshimbidzele kwa CBP u itela uri dzi vhe sambulanyimeli ya wadi dzo fhambanaho  . 
Wekishopho kha vhuendelamashango ha vhuḓifhinduleli yo livhiswa kha u bveledzisa thandela dza vhuendelamashango ha vhuḓifhinduleli , he ha vha ho salela murahu zwi tshi ya nga kushumele kwadzo  . 
Muvhuso uyu wo vha u tshi ita vhubindudzi na mashango a kule a fanaho na China . 
Luṱa lwa u thoma lwa mvusuludzo lu katela u khwinifhadzwa ha themamveledziso ya tsireledzo , luhura , mavhone a zwiṱaraṱani na ṱhoḓea dza muḓagasi dza shishi nga mutengo wa R24 miḽioni . 
U khwaṱhisedza uri hu na vhudavhidzani vhukati ha vhadzhiamikovhe na masipala shumisa maambele na luambo lwa maambele nga nḓila yone na nga nḓila ya vhusiki  . 
Nḓila ya kufhindulele kwa ḽiṅwalwa ḽine ḽa shumisa u pfesesa ha tsatsaladzo kha u fhaṱa na u ṱalutshedzela maṅwalwa . 
Tshigwada itshi tshi tea u vha na vhudifhinduleli kha u imelela CBNRM kha maitele a lushaka ane a shuma nga milayo ya mupo na pholisi , hu tshi angaredzwa na u nekedzwa ha thuso ya thekhinikhala kha tshitafu tsha vundu na tshine tsha shuma nnda . 
Vha vhomba nga ipfi ḽihulu vha mbo ḓi fhufhela maḓini vha tshi lwa na zwe vha humbula uri ndi ḽiḽa ḽiṅwe ḽidau . 
U thalangana ha vhupo muthu zwo vhangwa ngauri muvhili u si tsha kona u bveledza o teaho , khothe dza vhana na ofisi ya Social u ṅwala ṱhoho yo teaho ine ya sumbedza mafhungo  . 
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane . 
A hu na dziṅwe mbadelo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 63 2 kha Mulayo wa Dzikhamphani dzine dza tea u badelwa u ya nga u ṅwaliswa ha memorandamu na atikili zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 a . 
Minwe ya vhamusanda yo holefhadzwa hani ? 
Ngoma ya Tshivena , yo waniwa nga vho 1950  . 
Zwi tshi kha vha zwo ralo , mupfuluwo uyu u ḓo ya phanḓa kha mashango oṱhe kana madzingu nga luvhilo lwo fhambanaho u ya nga vhukoni ha mashango nga u fhambana hao  . 
Izwi zwi itwa musi dzikhoro dzapo dzi tshi sika dzipholisi malugana na u thoma Dzikomiti dza Wadi kha masipala yavho  . 
Tshomedzo dza u guda dzo ṋetshedzwa vhagudi ? 
Hu dovha ha vha na thandela yo khetheaho ya u ṱola zwi teaho u itwa u shumana na vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14  . 
Musi vha tshi vhiga vhutshinyi na musi vha tshi ṋea vhuṱanzi khothe , vha vha vha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i fhindula nga u ṱavhanya malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi  . 
O phasa maṱiriki nga 2008 nahone u na muhumbulo wa u gudela zwa u dizaina zwifhaṱo ( atshithekitsha ) yunivesithi . 
Vhutanzi hu wanalaho musi hu tshi khou dzudzanywa zwithu hu so ngo sokou thudzelwa thungo ha pfi ndi ndila ine nzudzanyo dza mutshini wa vha ngadzo  . 
V ha ṋetshedze dzina na nomboro dzavho dza luṱingo dzine vha khou founela ngadzo . 
Thambudzo ya vhudzekani : Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga u tambudzwa ha vhalala hu tshi khou itelwa vhudzekani kana u vha ṱana lwa vhudzekani vha sa zwi ḓivhi , kana u zwi pfesesa kana nga nnḓa ha thendelo yavho  . 
Muvhuso wo bvela phanḓa na u fhaṱa zwivhuya zwe Vho OR Tambo vha ri siela u bva nga 1994 , kathihi na uri zwinzhi zwe ra vhuelwa ngazwo sa MaAfrika Tshipembe zwi tea u pembelelwa na u imelelwa . 
Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha vha tshipiḓa tsha khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya a tshi shumi u swikela Khothe I tshi tshea uri tshi shumiswe arali- ( a ) madzangalelo a vhulamukanyi a tshi ṱoḓa uri hu itwe zwenezwo ; na ( b ) khumbelo I na khonadzeo khulwane ya u bvelela . 
Mbumbano i ṱangana nga ṅwaha hu na ndivho ya u dzudza u rengiselana ho vhofholowaho ha thundu vhukati ha mashango a muraḓo  . 
Khabinethe i humbela maAfrika Tshipembe u tikedza Ḓuvha ḽa Vhuḓimvumvusi ḽa Lushaka ḽa ṅwaha ḽa u thoma , ḽine ḽa ḓo farwa nga ḽa 2 Tshimedzi 2015 . 
Komiti dza Wadi a dzo ngo tea u dzhenelela kha kushumele kwa khoro , hezwi zwi katela u sa ṋea ndaela kha vhaofisiri vhane mushumo wavho ha vha u shumisa tsheo dza mbekanyamaitele dza khoro  . 
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu . 
Muvhili wa khovhe wo putelwa na u tsireledzwa nga mini ? 
Vhagudi vha gudiswa u vhudzisa mbudziso ( zwi a pfala zwavhuḓi naa ? 
U dzhia maga vhuponi na u thoma bvelaphanḓa , ri tshi katela na nḓisedzo ya themabveledziso na tswikelelo kha tshumelo dza vha dzulapo . 
Hezwi zwo itea nga murahu ha musi Vho Gigaba vho kundwa u shumisana na ṱhoḓisiso nga OPP malugana na mahumbulelwa a uri vho rengela mufumakadzi wavho maluvha nga tshelede ya muvhuso na uri vho rengela vhathu vha re na tshivhalo thikhithi dza bupo na u vha hirela dzigoloi lwo vhalaho  . 
Nangwe zwi tshi konda , ni tea u thoma nga u pfesesa , u sedzulusa phanda ha musi ni tshi humbula nga u ita tsheo  . 
Ri nga kona u shumana na khumbelo yavho nga murahu ha u wana maṅwalwa o teaho  . 
Mushumo wanga : u sa kombetshedza kana u shushedza vhathu uri vha vouthele lihoro langa la polotiki  . 
Tshifhinga tsho fhiraho mashango e a vha na matheriala a mvelo , malasha kana ole kana zwivhambadzwa , kana themamveledziso na vhuimazwikepe , o vha one e a vha phanḓa kha muṱaṱisano  . 
Sa tshivhambadzwa tshiṱundwa tsha ndeme , Afrika Tshipembe ḽi vhilaedzwa nga u bvela phanḓa ha u fhela maanḓa a mitengo ya zwivhambadzwa . 
Maipfi ayo a nga vha madzina kana masala . 
U topola zwi amba uri vhagudi vha a kona u wana tshithu musi vho ṋewa ṱhalutshedzo . 
Tshitshavha na vhadzhii vha tsheo vha a ravha zwavhudi kha u bvelaphanda  . 
Afrika Tshipembe a ḽi nga dzhii vhuḓifhinduleli kha ndozwo ya ikonomi kana mbadelo dza u kunakisa dzi ḓiswaho nga u bviswa ha khontheina dza ole fhasi ha mikano ya maḓanzheni aḽo na hune ḽa ita mishumo ya ikonomi fhedzi vhuḓifhinduleli vhu ḓo vha kha mune wa tshikepe kana vha ndinda khombo . 
U Kuvhangana , Misumbedzo , Migwalabo na u Dzinginya - Vha nga fara misumbedzo , migwalabo nahone vha netshedza na madzinginywa . 
Mahumbulwa a dovha a vha a ndeme kha u vhiga mveḽaphanḓa ya mugudi kha maimo a asesimennde , honeha mahumbulwa a dzhia tshifhinga tshilapfu u a ṅwala nahone a zwi leluwi  . 
Hezwi zwi nga itwa musi hu na zwiitisi zwine zwa tendela uri izwi zwi itwe  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho  . 
Arali hu khamphani kana close corporation , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani , Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC . 
Zwa zwino Nnḓu iyi i vho shumiswa kha vhupfiwa nga vhathu , u phasisa milayo na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde . 
Arali asima yavho ya sa langwa zwavhuḓi , kana arali vho vhuya vha valelwa nga vhanga ḽa asima , kha vha ambe nga ha pulane ya nyito na dokotela wavho  . 
Sa tshipiḓa tsha u shela mulenzhe kha mbuelo ya vhashai , tshipikwa tsha zwikhala zwa miḽiyoni 1 nga kha Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Muvhuso zwo swikelwa nga 2008 , ho sala ṅwaha muthihi kha tshifhinga tshe tsha vha tsho vhetshelwa nga maanḓa a khetho dza 2004  . 
Vhathu vhashu vhaswa vha litsha tshikolo vha si na zwikili nahone vha si na kuvhonele kwa u ḓo dzhiiwa vha dzhena kha maraga wa vhashumi wo ḓalesaho  . 
Ri khou tea u shuma roṱhe sa muvhuso , mabindu na vhashumi kha u alusa ikonomi yashu nga phimo dzi re nṱha ha 5 phesenthe uri ri kone u sika mishumo ine ra khou ṱoḓa . 
Musi vhana vha tshi thoma u guda luambo nyengedzedzwa kha Gireidi ya 1 hu nga vha nga vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kana LNV , vha tea u fhaṱa muteo wa orala wo khwaṱhaho na kha u bviselwa khagala kha u ṅwala idzi nyambo . 
Zwiga zwa kushumele kwa ndeme kwa ndingano zwi tevhelwaho zwo topoliwa  . 
Khothe ya Aphili i nga fhirisela phanda matshimbidzele hu u itela uri muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo wa Khothe ya Tshirema a i fhe zwiitisi  . 
Zwa ndeme kha pfunzo ya nṱha hu ḓo vha u engedza u swikelela nga maanḓa ha vhashai  . 
Ambani na tshigwada tshaṋu nga mvumbo ya Mandu . 
Zwikili zwa u thetshelesa na u amba a zwi nga lingiwi sa tshipiḓa tsha mulingo sa izwi zwi tshi lingea zwavhuḓi kha tshifhinga tshilapfu . 
Crime Stop i ḓivhadzwe mvelelo musi ṱho ḓisiso dzo no khunyelela . 
Vhagudi vha tea u guda u amba nga ha U vhekanya zwiwo Vhulapfu ha tshifhinga Vha gudi vha isa phanda na u khwaṱhisedza nḓila dza u amba nga ha tshifhinga tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe kana tshifhinga tsha u shuma na tshigwada . 
Khoudu dza asesimennde dzi a shumiswa u bula uri mugudi u khou shuma hani ri tshi ya nga mvelelo dza u guda . 
Muthu u fanela u humbula uri vhagudi ngae na vhagudisi na vhone vha na pfanelo dzine mugudi a fanela u dzi ṱhonifha  . 
Khophi ya ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ( ID ) arali vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe . 
Muphuresidennde na Muraḓḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka , fhedzi , a nga si vouthe kha iyo miṱangano  . 
Izwi zwi ḓo shuma hani arali zwi tshi fanela u shumisiwa ? 
Wa dovha wa nea maga o teaho u bveledzisa tsireledzo heyi sa u dzudzanywa ha zwiko zwa madi  . 
Tsumbo , ngei Canada , a tshi khou amba na khomishini ya masheleni a phalamennde , NGO yo sumbedzisa ku fhambanele kwa mutsiko wa sisiteme ya zwino kha mbuelo ya muthelo kha masheleni a mbulungo a u notha a phuraivethe kha vhanna na vhafumakadzi , ya phuromota fulo ḽa vusuludza tshikimu tsha u notha tsha mmuvhuso  . 
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano  . 
Vha vhala na u haseledza vhe na mugudisi nga ha bugu malugana na mvelele dzo fhambanaho dzi re nga ngomu tshiṱorini . 
Arali Minisṱa a na muhumbulo wa u anḓadza thendelano ya u kovhekana mbuelo u itela u wana mihumbulo , luṅwalo lu re kha tshivhumbeo tsho ḓoweleaho lu fanela u rumelwa kha miraḓo ya thendelano arali vha tshi khou tenda kana u hana uri thendelano i anḓadziwe , hu tshi khou vhudziswa uri ndi mbetshelo dzifhio dzine vha dzi dzhia sa dzine dza vha dza tshiphiri lwa mbambadzo zwo ḓitika nga ndingo yo sumbedzwaho nga PAIA  . 
Zwitshavha zwi nga vha tshipida tsha Catchment Management Agencies , Users Associations kana zwa vhumba Catchment Management Forums  . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhukhethi wa 2013 Phalamenndeni . 
GEMS i ṋetshedza mbuelo dzi fareaho kha vhoṱhe ! 
Tshumelo idzi dzi do thusa kha tshumiso ya website nga avho vha sa koniho u shumisa Internet mitani yavho kana mishumoni . 
Zwibveledzwa zwa malaṱwa kha vhupo a tshinyadza zwihulwane , a nga ho sa u tshinyadzwa ha nyalo na zwiko zwa maḓiṱhavhela na mavu  . 
Fhedzi arali ho no fhela miṅwaha mivhili u tou bva tshe ndaela ya itwa , vha nga si tsha kona u shandukisa ndaela  . 
Kwiniso kha mbonelophanḓa ya ikonomi ya tshifhinga tshipfufhi na vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu kha sekhithara ya mveledziso zwo ambiwa sa zwone zwithu zwa ndeme zwo khwinisa vhuimo ha Afurika Tshipembe kha Mutevhe . 
Zwo siiwa uri inwi ni kone u ḽebuḽa tshifanyiso nga u ṅwala ipfi ḽi re ḽone tshibogisini tshiṅwe na tshiṅwe . 
Vhavhilaeli vho ita khumbelo ya mutikedzelo kana sabusidi ya dzinnḓu nga 1996 u swika nga 2006  . 
Telkom na yone i ḓo ta mbadelo dza fhasi dza international bandwidth kha senthara dza fumi dza thuso dzine muthu a rwela luṱingo khadzo , hune senthara iṅwe na iṅwe ya ḓo thola vhathu vha 1 000 sa tshipiḓa tsha u engedza sekhithara ya BPO . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi na vhaunḓi u vhona uri vhana vhavho vho haelwa malwadze a vhana . 
Kha vha vhone uri uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsho khetha tshigwada tsha zwa u tshilisana tsho fhambanaho u bva kha tshitshavha tsha havho  . 
Thomani nga 3 ni vhale ni tshi ya phanḓa nga nthihi nga nthihi u swika kha 10 . 
Tshivhalo tsha mishumo i songo livha i elanaho na nyito dza ikonomi dzine dza ḓo itea nga ngomu kha tshileludzi itshi tshi nga vha tshihulwane  . 
Izwi zwi ḓisa mbudziso ya uri ndi tshifhio tshitshavha tshine tsha vha na pfanelo ya u ṋea thendelo ya tshumiso ya nḓivho ya sialala kha vhushumisamupo  . 
Vhonani zwauri na vhone vha a vhuelwa nga u shumisana na inwi , fhedzi ni zwi divhe zwauri izwi zwi nga bveledza phambano ntswa  . 
Arali , nga murahu ha t ( hod(isiso , Minisit ( a a vha na muhumbulo wa uri zwithu zwine zwa khou bviselwa kha mufhe zwi tshi bva kha tshibveledzi kha Riphabuliki zwi nga vha na mvelele i si yavhud(i kha vhud(i ha mufhe , vhupo na , mutakalo wa vhathu kha ( lin(we shango ( line ( la si vhe Riphabuliki , u ya nga khethekanyo ya 46 , Minisit ( a a nga vhea milayo ya u thivhela , u laula kana u lugisa u bvisiwa ha malat ( wa nga ngomu ha Riphabuliki  . 
Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndeme ya u pulana havhudi , u tshimbidza na u tanganya tshumelo dza vhaaluwa ndi zwone zwa ndeme kha Mulayo uyu  . 
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 tshi ḓo vha tshone dzhakanḓila ḽa u thoma u shumisa nḓila ya u shumisa thikhithi dza iḽekhiṱhironiki , zwine zwa ḓo sia vhaṋameli vha tshi kona u fara thikhithi nthihi kha u ṋamela basi , tshidimela na thekhisi  . 
Arali ra lavhelesa uri hu na vhurereli na mvelele dzine dza ita zwa vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe , hu dovha hafhu ha vha na u kandekanywa ha khethekanyo ya 31  . 
Naho mulayo wa u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo u sa itelwi nyambedzano , nyimele dzi ḓo fhambana zwi tshi langwa nga tshiimo  . 
Nila dzi fanela u walwa uri dzi fhenye zwithu zwi tshinyadzaho  . 
Hu na T(halutshedzo dzo fhambananaho nga kuvhusele kwa khosi Dyambeu  . 
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashango ḓavha ndi thuso ya mahala , fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa . 
Nga ha tshiimo tsha vhutsireledzi na poḽotiki dzinguni , ho vha ho sedzeswa kha mulayotewa , u shanduka ha sekithara ya vhutsireledzi na ya tshitshavha Musanda wa Lesotho , Vhupfumedzani ha lushaka , u shumisiwa ha Tsumbanḓila ya SADC kha Madagascar khathihi na nyambedzano ya lushaka hu tshi khou itiwa ndungiselo dza dzikhetho kha Riphabuḽiki ya Congo ya Dimokirasi . 
Komiti dza wadi ndi nḓila yavhuḓi ya u tshimbidza mugaganyagwama na u leludza vhuimeli na mivhigo i bvaho kha tshitshavha  . 
Arali ṅwana a si mudzulapo wa Afrika Tshipembe , nga Khoro a nga ita khumbelo  . 
Kha ri livhuwe uri ri tshila kha shango ḽi tsireledzaho pfanelo dza vhathu na tshirunzi  . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe u pembelela heḽi ḓuvha ḽa ndeme nga u bveledza vhuthihi ha tshitshavha nga huhulu na u fhaṱa lushaka . 
U ṅwala maipfi o khethekanywaho nga ngona . 
Vhonkhetheni zwenezwo vha na vhege mbili dza u dzhia tsheo ya u fhedzisela uri vha khou ṱoḓa u ṱanganedza mvelelo dza munango kana u dzi hana  . 
Kha vha wane mvelelo dza ndingo . 
Khabinethe i tamela vhadzulapo vha Germany u bvelela tshoṱhe kha ndugiselo ya khetho dza Feḓerala nga ḽa 24 Khubvumedzi 2017 u khetha miraḓo ya 19th Bundestag , hune ha ḓo khethwa Mutshantselara ha vhumbiwa muvhuso muswa  . 
Arali vhukhakhi ho itwaho nga mushumi ha vha hu tshi wela nga fhasi ha vhugevhenga kana vhutshinyi , tsengo ya mulandu wa vhugevhenga na ya ndatiso I do itwa thungo na thungo sa tsengo dzo fhambanaho  . 
Zwiimiswa zwa sialala zwi nga vha zwi si tsha vha khetho i re khagala na yo ḓoweleaho ya vhugudisi havho  . 
Phalamennde ya dimokirasi ya u thoma Afurika Tshipembe , u bva 1994 u swika 1999 , yo vha yo sedzana na ṱhoḓea ya tshanduko ye ya vha i sa athu u vha hone nahone ya ndeme  . 
Mutambo uyu une wa ḓo farwa nga Khomishini ya Ndinganyo ya Vhutholi , u pfufha vhatholi vhe vha thoma u shumisa maano ane a vhona uri ndinganyo ya matholele na u fhambana , ngeno vha tshi tusa nḓowelo mmbi ya khethululo . 
Tshiṅwe hafhu , ri tea u livhuha zwiimiswa zwa vhugudisi zwashu zwapo uri zwo ṱavhanya u ri dzhoina  . 
Ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo ya ndeme ya khwiṋe yo no vha tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha vhutshilo . 
U ṅwala maḽeḓere a re na mibvumo ya foniki na maḽeḓere o ḓoweleaho o no funziwaho . 
Muduba muṅwe na muṅwe u na nomboro ya miroho i linganaho . 
Mafhunggo a u tshea u dzhena kha CBP a songo nyadziwa  . 
Ri takalela u shela mulenzhe hu si na vhukono ha vhafumakadzi , sa vhagudisi vha lushaka  . 
Ri livhuwa tshigwada itshi kha mushumo wavhuḓi , na u ya phanḓa kha vhufarisani . 
U itela khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu , muvhuso u tea u khwinisa vhukoni na kushumele kwawo . 
Zhendedzi ḽa Tshumelo na Tswikelelo i Fanaho ḽa Afrika Tshipembe ( USAASA ) Mushumo wa USAASA ndi u tshimbidza na u bveledza tshumelo dzi fanaho kha thekhinoḽodzhi ya mafhungo na vhudavhidzani , sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli vhune ḽa vha naho ha u badela STB dzo wanaho sabusidi kha miṱa i swikaho 5 miḽioni ine ya vha na TV ine ya dzhiiwa sa i shayaho nahone yo tewaho . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta matshimbidzele ayo ; fhedzi tsheo dza Khomishini dzi tea u tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yayo . 
Musi vha tshi shumisa DSP ya vhulwadze vhu sa fholi , nyambedzano nga ha mushonga ndi dza tshidzumbe nahone mushonga wavho u iswa kha ḓiresi ye vha nanga kana poswo ya tsini hu si na a vhonaho zwi re nga ngomu  . 
Mushumi ane a khou lavhelelwa a nga zwi ita nga ene muṋe kha nyimele yo raliho sa izwi hu si na vhushaka ha mushumo ho no vhaho hone  . 
Kha nyimele ine mulingo muthihi kha mivhili ya nga ngomu ya ṅwalwa kha Gireidi ya 12 , muṅwe wa milingo u tea u imelwa nga thesite mafheleloni a themo ( mushumo wa 8 na 10 )  . 
Masia a zwiteṅwa zwo fhambanaho a no ḓo sedzwa a ambiwa ngao zwiṱuku afha fhasi  . 
Kha vha kwame IEC kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone . 
Ulu lushaka lwa thaidzo lu ḓivhadzwa lwa u thoma kha Themo ya 2 . 
Ndi bva muḓini ure na vhana vhaṱanu . 
U wana na u shumisa zwiko zwa mafhungomatsivhudzi , tsumbo , kha vhathu vha re tshitshavhani na kha bugu dza ḽaiburari . 
Zwenezwo , ndi humbula , tsumbo iyi i sumbedza zwavhuḓi masiandaitwa a vhonalaho a tshiṱirathedzhi tsha vhushumisani  . 
Ni a ḓivha tshiṱori tshe khatsho muthu muṱuku a kunda muthu muhulwane ? 
U vha hone ndi tshipiḓa tsha u ḓilandula  . 
U shayea ha nḓila ine ya fanela u tevhelwa kha vhudavhidzani ha ndeme vhukati ha komiti dza wadi , khoro ( na komiti ṱhukhu ) na vha ndaulo zwo sumbedzwa kha muvhigo  . 
Ro vha ri kha ḓi vha ro ṱalulwa kha ndaulo dza makete ya ḽifhasi na masiandaitwa ayo o vha a uri mathomo a ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi yashu ho vho u imisa lwa tshifhinga nyana lu no ṱoḓa swika miṅwaha ya fumi  . 
Naho uyu muvhuso wo fhela , mahosi a kha d(i vha na maand(a mahulu a u kombetshedza vhasidzana u ya dombani  . 
Vha tea u pfa zwinzhi nga ha luambo lwo ambiwaho lu leluwaho lune vha ḓo lu pfesesa lu kha nyimele . 
Vhuimo uhu ha vhukati ha ngudo dza Luambo lwa Hayani ho itelwa u vhukoni ha luambo kha vhagudi uri vha kone u alusa zwikili zwavho zwa u davhidzana hu no itwa vhutshiloni , khathihi na u alusa zwikili zwa u guda funzoni ri tshi buḓa na kharikhuḽamu . 
Khabinethe i fhululedza vhasaineli vha thendelano na u ṱuṱuwedza dziṅwe khamphani dza u fhaṱa dzi re kha sekithara dzine zwa zwino a dzi tshipiḓa tsha hei thendelano , uri vha tevhele iyi tsumbo na vhone vha wele kha hovhu vhufarisani vhune ha khou fhaṱiwa , nga kha u ḓivhofha hu ngaho honohu u itela u dovha u engedza tshanduko kha sekithara hei . 
Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe kha Miṱa na Puḽane ya u Thoma u zwi Shumisa . 
D kha thesorasi  . 
Muiti wa khumbelo u ḓo kona u tevhedza ṱho ḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo ya Mugodi . 
Vha dzangano ḽa bola ya zwanḓa vha na thaidzo ya uri vhathu a vha tsha tou vha na dzangalelo ḽavhuḓi ḽa u ya zwitediamu u vhona iyo mitambo . 
U khwaṱhisedza u vhala thevhekano ya nomboro : Mudededzi vha vhea zwithu 4 nga muduba . 
Mi ṅwe mihasho , i fanaho na Muhasho wa Tsireledzo , i nga vha humbela uri vha ite ndingo ya zwa mutakalo phanḓa ha musi khumbelo yavho i tshi nga shumiwa nayo . 
Muvhuso wo rwela ṱari pfungavhuṋe ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na maano a vhuṱali a vhudavhidzani  . 
Zwiko zwi ṋetshedzwa mishumo i thusaho u swikelela zwipikwa zwa mveledziso zwo tendelaniwaho zwa masipala  . 
Maḓi a a dovha hafhu a lozwa vhumatshilo ha vhathu vhanzhi vhane vha nwela khothe musi vho fhufhela mativhani ngeno vha sa koni u bambela . 
U vusuludzwa ha zwinozwino na mbulungo vhukati ha ḓorobo yashu hu tea u fhululedzwa  . 
Mahoḽa ro rwela ṱari app uri i tshimbidze hedzi sumbanḓila , zwi tshi khou thoma nga dziSTG dza ndondola mutakalo ya mutheo . 
Ni tshi fhedza ni tea u ṅwala dzina na tshifani ngauri a vha ni ḓivhi . 
Mmbengwa a ḓi tambula a tshi ya ngeno a tshi nga tshiṱepisi tshine vhaṋameli vha tshi ṋamela u ya nṱha u hovha zwivhuya zwavho . 
Ri tama u isa vhuḓinekedzeli hashu tshitshavhani u itela vhuṱama ha tsinisa he ra vhusika na shango ḽa Brazil na India nga IBSA ; nahone ndi zwa vhukuma shango ḽashu ḽo sika vhuthihi ho khwaṱhaho na shango ḽa Russia , na mashango are Asia , na Vhubvaḓuvhakati na Latin na Devhula ha Amerika  . 
Arali muhumbeli a tshi lavhelela uri tshikwekwete tshi nga rea na Vhukati ha Lwanzhe nga tshifhinga tsha khadzimo , muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya Vhukati ha Lwanzhe  . 
Nḓowetshumo yo tendelwa u ḓipholisa zwi tshi elana na khombo khulwane , na mvelelo dza tshiwo  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73  . 
Vha ṋee tshigwada tshithihi nyito nthihi  . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi a nga vha ṋetshedza mushonga fhedzi o no wana mushonga wo randelwaho wa oridzhinaḽa . 
Vhamedzi vha Zwimela wa 1976 . 
Maga aya a tikedzwa nga vhuḓikumedzeli hashu ho khwaṱhaho kha muhanga wa mbekanyamitele ya muvhalelano na wa ikonomi khulwane une wa ḓo engedza fulufhelo na vhubindudzi  . 
Kha sisiṱeme ya khetho yashu ya zwino , vhakhethi a vha khethi Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) thwii  . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha u ṱanganya dzinnḓu na u fhaṱa vhuṱumani ha themamveledziso yo tsireledzeaho , i fulufhedzeaho na tshumelo u itela u swikelela ṱhoḓea dza u tumbulwa ha mafhungo na zwitshavha zwi re na nḓivho . 
Aya ndi mveledziso ya themamveledziso , zwa vhulimi , zwa migodi na mbuelo , zwa mamaga , zwa ikonomi ya ndondolamupo na zwa vhuendela mashango  . 
U kona u swikelela rekhodo dzo itiwaho mutevhe afha ndi dzine dza tea u tou humbelwa hu tshi khou tevhedzwa mulayo  . 
Zwisumbi zwi tea u dzheniswa kha fureme ya ḽogo musi zwo no bveledzwa  . 
Kha nzulele yo fulufhelo ḽo fhelelaho hune ndambedzo i sa vhe na masiandaitwa , zwi khagala uri ndi yone thandululo  . 
Kha sia ḽa vhupileli , ri tama u dzhenisa , u rumela vhagudisi vhashu u thusa vhagudisi vha shango  . 
Finland mishumo i kovhekanywa vhukati ha Muhasho wa Pfunzo ya Ntha na Muhasho wa Makwevho na indasiteri , u pfumedzanywa nga nga Khoro ya Khabinethe ya rangwaphanda nga Thoho ya shango  . 
U ya nga LHA , ngudo dzo itwaho nga Muhasho wa zwa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe na Koporasi ya Mveledziso yo Ḓiimisaho , u dovha u tendeliwa u shumisa tsimu dza Kapa Vhukovhela hu ḓo thola vhashumi vha tshoṱhe vha 350 lwa miṅwaha miṱanu . 
Mutengo wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u a fhambana . 
Hezwi a nga zwi ita nga thendelo ya heyi milayo kha tshifhinga tsho teaho na hone a tshi khou fhindula ( lin(walo  . 
Nga kuambele kwa mugudisi wa Super Girls , phindulo i kha vhatambamurahu - vhe vha ita uri Worriers vha kone fhedzi u rahela shotho mbili fhedzi mapalani . 
Vhuvhili  . 
Fhedzi hu na mbilaelo dzi ṱoḓaho mihumbulo na ṱhoḓisiso dza kiḽinikhala , nahone hedzi dzi nga dzhia tshifhinga u dzi tandulula  . 
Kha vha vhale tshikalo . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha muhumbulo wa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nga kha u engedza vhuthihi ha tshitshavha na u anḓana , u tandandulula u sa vha hone ha ndinganyo ha tshifhinga tsho fhiraho na u vha hone ha mveledziso , u vha shango ḽi konaho ḽi hulisaho vhadzulapo vhalo . 
Sitediamu tsha Greenpoint ndi tshiṅwe tsha zwitediamu zwiswa zwine zwa khou fhaṱiwa . 
U ṅwalai zwi tovhelaho kha bugu ya kiḽasini ya u shumela : Ndi nomboro i fhio i no ḓa nga murahu ha 46 ? 
Nganea yavhuḓi ya u anetshela kha zwa vhulimi ndi ya u bvelela ha vhaṅwe vhorabulasi vhaṱuku na vhane vha khou bvelela . 
Sankambe tshe vukuluku ! 
Ri khou tea u manḓafhadza dziSMM u itela u engedza nyaluwo dzayo . 
Kha izwi , Khabinethe i hanedzana na mavharivhari are hone a uri opharesheni iyi yo itelwa vhabvannḓa . 
Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe . 
Nga kuitele uku muhwalo wa radioekthivi wa vhathu wo vha wo dzudzwa u kha tshiimo tsha fhasi  . 
Phukha dzi vha dzo livhana na khombo ifhio ? 
Tshifhinga tsho tiwaho : Izwi zwi amba uri mvelelo dzi no khou kaliwa dzi na ḓuvha ḽa mathomo na magumo  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho  . 
A vha ḓadzi fomo ya khumbelo  . 
Muofisiri wa Mulamukanyi wa crime stop u ḓo fhindula luṱingo lwavho a ṅwala fhasi vhuṱanzi vhune vha ṋekana ngaho  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho . 
Mahoro aya a ḓo kona u dzhena kha data ya tshidzumbe ine ya topola vhone nga dzina  . 
Kha miṅwaha ya zwinozwino , naho zwo ralo , vhathu vho thoma u vha na dzangalelo ḽihulwane kha zwi yaho kha zwiḽiwa zwashu  . 
Mishumo ya u linga ya Mathemathiki i katela ṱhoho dzi fhelaho nthihi dza Mathemathiki . 
Nga iṅwe nḓila Batho Pele i ḓo kwama nḓila ine mushumo wa itwa ngayo nga u Kombetshedza Sisiṱeme ya Ndaulo ya Kushumele i vheaho zwisumbi zwa kushumele na u konisa muvhuso wapo na vhadzulapo u ela u swikelela hu tshi itelwa hezwi zwisumbi  . 
Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho u fhirisa a tshikalo tsha maḓi a sina mbadelo . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo kana u fhira , tenda ha vha ho itwa khumbelo nga nḓila yone na khwaṱhisedzo ya mbadelo . 
Ndivho khulwane ndi u shuma u ya kha ndango ya mupo wo khwaṱhaho wa khemikhaḽa na malaṱwa u itela u katela u ya phanḓa ha mutakalo wa vhathu na mupo . 
Ngauralo , Nyito kana Mishumo ya u Linga a yo ngo dzheniswa kha Tshitatamende tsha Phoḽisi ya Lushaka tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha GIREIDI YA Ṱ. 
Ndi nnyi o ṅwalaho atikili iyi ? 
Hezwi zwo itelwa uri vhathu vhanzhi vhe vha vha vha sa swikeleli mutikedzelo kale vha kone u swikelela  . 
Naho miraḓo ya Komiti ya Wadi vha sa faneli u vha na khonṱiraka ya ndaulo ya kushumele nga mulayo , ine ya ita uri vha vhe na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo dza tshumelo , vha fanela u kona u ela kushumele kwavho zwi tshi ya nga uri ku shela hani mulenzhe kha zwoṱhe zwe vha laedzwa  . 
Hezwi zwi nga ḓi ḓivhadzwa nga nḓila dzo fhambanaho , zwi nga kha ḓi itwa musi vhagudi vha tshi vhala zwithu . 
U FARA TSHIFHINGA uri vhadzulapo na vhashumi vhoṱhe vha ḓivhe uri tshumelo i khou lavhelelwa u ḓiswa lini shumisa vhunzhi ha milayo yo teaho ya tshivhumbeo  . 
Ri tea u tsireledza tshugulu kha vhazwimi vhane vha dzi zwimela maṋanga adzo . 
Zwitshavha zwi a pfisa vhuṱungu vhathu vhane vha pomokwa vhuloi nga nḓila nnzhi , nga u tou vha pandela ( pfulusa ) , nga u vha huvhadza na nga u vha vhulaya . 
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC u wana thendelo kana u haniwa  . 
U ṱalukanya uri u ola na u ṅwala zwo fhambana , u vho thoma u kopa maḽeḓere na mbalo kha vhupo ha kiḽasini nga tshifhinga tsha ene muṋe i ndingedzo ya u thoma u ṅwala , tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya squiggles . 
Mivhigo ya mugaganyagwama i tea u bviswa nga tshifhinga tshithihi na mivhigo ya u monithara , u sedzulusa na u ela  . 
Musi Khethekanyo yo Engedzwaho ya u Valela ya Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe yo ṱanganedza Khumbelo yaṱhanziela ya u bvisa zwikambi zwo ṱunḓiwaho , i ḓo rume;a zwikambi kha nnḓu ya u paka ya Vhulimi nga tshifari na u ḓivhadza muingameli wa nnḓu ya u paka . 
U swika maga a mulayo a tshi itwa , khumbelo dzi tea u itwa kha Khothe Khulwane kana kha iwe khothe ine ya vha na vhuimo hu no fana na ha iyo  . 
Ho sedzwa mafhungo aya , hu khou khwaṱhisedzwa tsireledzo ya vhana , hu tshi katelwa miṱa i rangiwahophanḓa nga vhana zwo vhangiwa kanzhi nga mulandu wa dwadzetshifu ḽa Aids  . 
U thoma tshikalo tsha nṱha tsha ndeme ya mpho dzine dzi MP dzi nga ṱanganedza  . 
Zwin(we zwa zwe zwa tendelaniwa nga hazwo kha mulayotibe ndi zwo bulwaho afho fhasi  . 
U ela ha dzielekitironi kha tshaini zwi bveledza fulufulu ḽa u ita nyito  . 
Vha humbelwa u shumisa nomboro yavho ya vhuraḓo sa nomborondaula kha vhudavhidzani hoṱhe na Tshikimu u khwaṱhisedza uri ri vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yone . 
Hune ha vha na foramu dza mishumoni , dzi ḓo dzhia mushumo uyu  . 
Afrika Tshipembe li isa phanda na u sumbedza tshiimo tshavhudi tsha u vhutumbukisi na u sika kha sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo  . 
Tshin(we hafhu , muthu mun(we a nga d(i pfa a songo farwa zwavhud(i musi a tshi n(etshedzwa tshumelo nga muthu ane a khou and(adza dzangano ( linwe ( la polotiki kha vhupo kana zwiimiswa zwine zwa vha zwa nnyi na nnyi  . 
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe  . 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 53 tsha Mulayo , i tea u vha yo vhumbiwa nga fomo ya B ya Muengedzo . 
U ṅwala : Nangani ṱhoho nthihi ya maanea , na tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tshithihi u itela u linga ha fomaḽa mafheloni a themo . 
Muhadzimi u tea u vhigela Muhadzimisi mivhigo ya kutshimbilele kwa zwithu ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga ḓuvha ḽa vhubindudzi ḽa ---------- kana u rangela ḓuvha iḽo ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
Muthu onoyo muthihi a nga tholwa kha thandela dzo fhambanaho nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo tshi ḓo vhalwa  . 
Zwiitisi izwo zwi do vhumba tshipida kha rekhode ya aphili  . 
Kha ri ambe Lavhelesani tshifanyiso ni bule uri muṱani uyu hu na vhathu vhafhio na vhafhio ? 
Tshiṅwe na tshiṅwe tshine mudededzi a ita nga nganea na tshiṱori e ngomu kiḽasini , muḓifho wa u ḓidzhenisa ngomu ha zwiṱori zwavhuḓi u tea u dzula u hone . 
Nganetshelo yo bvelaho phanḓa i bvisela khagala zwinzhi nga ha zwipfi zwi ngaho sa u vhona , muungo , muthetshelo , munukho na vhuḓipfi ha maano  . 
U shumiswa ha iyo nḓivho hu fanela u sumbedzwa kha thendelano ya u kovhekana mbuelo na muṱoḓisi  . 
Kha tshiimo tshi ngaho itshi , mushumi u tea u thonifha tsheo yo dzhiiwaho maluagana na tshiphiri tsha vhutanzu uhu ngauri arali a nga v hu tahisa , zwi nga vusa khakhathi siani la Muvhuso  . 
Thaidzo khulwane i kha u vha pfumbudza na u vha lavhelesa  . 
Mishonga ya shedulu 6 kana 7 ndi mishonga yoṱhe yo ṅwalwaho kha mutevhe wa Mishonga ya Shedulu 6 kana 7 na Milayo ya u Langa Zwidzidzivhadzi zwi Elanaho . 
Mafhungo o lingedzwa u fhindulwa u ṱavhanya luthihi  . 
Izwi zwi amba uri u ita vhuloi hu nḓila ya vhurereli zwi tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi tshewa uri naa vhuloi vhu tea u sa tendelwa nga mulayo . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi sumbedzwa u ṱhonifha muambi na u sielisana musi hu tshi ambiwa U thetshelesa zwiṱori zwilapfu na u sumbedza u pfesesa nga u fhindula mbudziso dzi no elana na tshiṱori . 
Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela vho rwela tari khomishini ya Lushaka ya Vhaswa nga la 16 Fulwi 1996 u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Lushaka ya Vhaswa ya vhu 19 wa 1996  . 
Vha vha ṱuṱuwedze u amba nga ha madzangalelo avho , khonani na bugu dzine vha dzi takalela na maṱano a TV . 
U ṋula mafhungomatsivhudzi a tshi bva kha tshati ya mutsho hu tshi vhambedzwa mutsho wa fhethu ho fhambananaho . 
Ho vha hu tshi khou ambiwa nga ha ṱhahalelo ya dzibugu dza u vhala na u ṅwalela i re hone afho tshikoloni tsha haṋu . 
Khonani dza 30 dzi kovhana R90  . 
Tshigwada tsha mitheo iyi tshi ḓo tea uri tshi vhe na tshivhumbeo tshine tsha bveledza tshandulo  . 
Ri dzulela u vhewa fhasi ha mitsiko fhedzi ri a kona hafhu nahone ri tea u ṋea mutsiko hu u itela u khwaṱhisedza na u tsireledza madzangalelo ashu  . 
Mashango aya na one o topola masia e ṱhahelelo ya zwikili ya vha khao na u sendela kha mazhendedzi ane a nga lambedza u itela thuso  . 
Vha shumise vhutali tshifhinga tshothe na u ri vha vhe na mashithe na u khwinifhadza mashumele u ri hu kone u vhonala mvelele kana mishumo mivhuya kha zwine vha ita  . 
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi kana sentharani ya vhashumi ya tsini . 
Zwa zwino ndi ḓivhazwakale ine ya khou itwa , ṱhanganyelo na tshidziki tsha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
U ya nga khethekanyo 12(4) Mulayo wa vhu 38 wa 1927  . 
Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi  . 
A hu na zwine zwa itwa kha tshelede dzi songo wanalaho murahu  . 
U shumisa na u ṋea dzina furakisheni ya nthihi nga nṱha na i si ya nthihi nga nṱha kha nyimele yo ḓoweleyaho zwi tshi katela hafu , kotara , tshararu , tshaṱhanu . 
U thuthisa zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi  . 
Vha do nwalisa tshitatamennde tshiphirini  . 
Kha Luṱa lwa vhuvhili ndingedzo dza u thusa Ntshengedzeni a dzi khou shuma . 
Luṅwalo lu tea u ṋea vhuṱanzi ha uri vha a tendelwa u ṅwalisa kana u shela mulenzhe nahone lu bule tshivhumbiwa , dzangano kana muṱa une wa do vha na vhuḓifhinduleli havho musi vhe fhano  . 
Mafhedziseloni , khaedu khulu nga ha mulayo ; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo . 
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8 , na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe  . 
Dziṅwe thikhedzo dzi katela zwikili zwa thekhiniki malugana na Pulane dza Mveledziso ya Ṱhanganelano na mveledziso ya Fhethu ho Khetheaho ha zwa Ikonomi . 
Nga u ḓa phanḓa vha ḓo vha vha khou tenda tshivhindi tshavho tsha u fhaṱa vhuthihi na u kunda dzikhakhathi dzo livhiswaho kha vhafumakadzi  . 
Muthu muwe na muwe ane a thusa kana u thusa muwe muthu uri a ite vhuwe ha vhugevhenga uhu , u o wanala mulandu sa muthusi wa uri hu itiwe vhugevhenga uho  . 
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso  . 
Tsheo u ya nga khethekanyo 29(3) ya Mulayo nga ha u hana tswikelelo i kha tshivhumbeo tshe muhumbeli a humbela i khatsho  . 
Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa  . 
Ri nga kona fhedzi u langa mihumbulo yashu na nyito dzashu , hu si zwiṅwe zwithu na zwiwo zwo bvelelaho u mona na riṋe  . 
Vhalanguli vhapo vha vhulunga tshitumbu mahala . 
Vha ḓo wana Pulane ya ndondolo ya u endedza dokotela wavho kha madzilafho o teaho a musi vhe muimana . 
Hune muthu a vha o vhulawa zwo itiswa nga vhutshinyi ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya , muthu o zwi itaho u tea u wanwa mulandu nahone a fhiwe tshigwevho tshiṱukusa tsha u vhulaya  . 
Nyolo i tevhelaho i sumbedza zwiteṅwa zwa ndeme zwa u vala tshikhala vhukati ha ndavhelelo dza zwitshavha na ndeme ya tshumelo i ṋetshedzwaho  . 
Ndi dzifhio thandela dzine dza fanela u bveledziswa kha u ṋetshedzwa ha IDP ? 
Arali hezwi zwi sa konadzei , hu tea u wanala thendelo ya Khomishinari wa vhana , Muhaṱuli wa Khothe ya Nṱha kana Minisṱa wa Muhasho wa zwa Muno  . 
Vhudifhinduleli ha u ḓivha uri ndi lini hune a tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhu na mutheli wa tshifhinganyana muṅwe na muṅwe  . 
Vhagudi vha Gireidi ya 2 na ya 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha mutheo wa oraḽa . 
Ri tea u ṱanganeda zwa vhukuma uri Muphuresidennde Vho Mandela , vhane vha funwa nga riṋe roṱhe , vhaswa na vhahulwane , vharema na vhatshena , a vha tsha vha muswa  . 
Khabinethe yo tenda muvhigo wa u Ṱhaṱhuvhiwa ha u Shuma Mbekanyamushumo ya Bazari ya Funza Lushaka khathihi na Khwiniso na Vhufhinduli ha Vhulanguli u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo . 
Sa tsumbo , vha lima zwiliwa , vha fuwa zwifuwo , vha rengisa makumba , vha vhada zwivhadwa , vha hira vhashumi , vha kuvhanganya mishonga , vha hada hatsi ha u fulela , na zwiliwa zwi bvaho lwanzheni , na u nekedza tshumelo ya vhuendelmashango  . 
Vhuṱanzi ha u ḓiṅwalisa lwa full time kha tshiimiswa tsha pfunzo ya nṱha tshi dzhielwaho nṱha  . 
Khabinethe i khou tsivhudza zwitshavha uri zwi dzudze milambo na miedzi zwo kuna nahone zwi zwavhuḓi sa izwi zwi tshi thusa kha matshilele a mutakalo o tsireledzeaho nahone a kwae . 
Thuso ine i sa vhe ya mashaleni kha u pfuluswa na zwi kwamaho zwa mutakalo kana zwa phurofeshena ḽa . 
Kha sekhithara ya mushumo ya tshitshavha ro khwinisa zwithu nga maanḓa kha miholo na nyaluwo ya buḓo miṅwahani ya zwino  . 
Naho mushumo munzhi wa u shuma na zwithu zwa 3-D u tshi itwa nga u tou ita , mushumo u tea u khwaṱhisedzwa nga u ita mushumo wa u ṅwala . 
Vhudavhidzani vhu shuma sa mukano vhukati ha vhathu na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele  . 
Ndangatshifhinga yo anganyiwaho : Shumisani minetse i re henefho kha 60 kha khethekanyo iṅwe na iṅwe  . 
Ndivho ya izwi ndi u ṋea mupondwa tshikhala tsha u shela mulenzhe kana u dzhenelela thwii kha u fhindula malugana na vhugevhenga , na u engedzedza nḓivho ya mukhakhi ya mvelelo dza vhuḓifari hawe na u ṋetshedza tshikhala tsha u vha na vhuḓifhinduleli malugana nazwo  . 
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi zwibveledzwa zwi ne zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma , sa magazini na zwiṱirathedzhi zwa u shumana na zwine maipfi a so ngo ḓoweleaho a amba zwone . 
Thundu nnzhi dzine dza vha ntswa a dzi langwi nga maitele a ndango ya thundu dzo ṱun ḓwaho . 
Luṅwalo lu tea u rumelwa kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 , nahone lu tea u humbela thendelo ya u ṱun ḓa . 
U bva nga 2002 vho shuma sa Muthusa Tshimebi Tshihulwane tsha ANC  . 
Phara yaṋu i songo paḓa mitaladzi ya malo . 
Ndo imela DPE , ndi tama u swikisa dzindivhuwo dzashu kha vho Fatima Chohan na miraḓo ya Komiti ya Phothifoḽio . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretshatsha 10 : U vhala U tou fombe ho teaho tshibveledzwa , tsumbo , luambo lwo dzumbamaho , tshivhumbeo , mubvumbedzwa nz . 
Maga haya o itelwa u khwaṱhisedza u tevhedzelwa ha mulayo une wa vhusa pfanelo dza ṅwana , na u ṋetshedza vhupo vhu konisaho vhana u ḓilugisela u vha mualuwa a re na vhuḓifhinduleli na u vha mubebi . 
Khaidzo yo tou nwalwaho I fanela u failiwa kha faili ya mushumi  . 
MaAfrika Tshipembe u mona na shango vho shuma vhukuma kha u shela mulenzhe kha mushumo uyu wa khumbudzo . 
Milayo ya Vhubindudzi khoudu ya poswo ya fhethu hune bindu ḽa vha hone i ḓo vha ḓivhadza nga luṅwalo uri ndi ngani i songo tendiwa  . 
U divha uri ndi nnyi ane a vha na vhudifhinduleli kha u shumisa Mulayo na uri u shumiswa hawo hu tea u itiswa hani  . 
Nyimele dza vhulwadze ha muhumbulondi nyimele dza zwa mutakalo dzine dza khakhisa kuhumbulele kwavho na u kundelwa u davhidzana na vhaṅwe nga nḓila kwayo . 
Mushumi ane a ḓo kundelwa u tevhedzela izwi u ḓo vhonwa mulandu wa u balelwa u ḓilanga . 
Musi hu tshi ṅwalwa mufhindulano ; Kha hu ṅwalwe madzina a vhabvumbedzwa kha tshanḓa tsha monde tsha siaṱari . 
Kha themo ino , vhagudi vha khwaṱhisedza mushumo wo itwaho kha Gireidi ya 2 . 
Ndi a kona u ṅwala lungano . 
Mushumisi a nga hana uri khukisi i sa shume sa izwo browser nnzhi dzi tshi tendela vhashumisi u hana khukisi  . 
IMC yo sedzaho kha Vhapfuluwi i ḓo ṱangana na zwiimiswa zwo imelaho vhabvannḓa vha Afrika na huṅwe uri vha ise phanḓa nyambedzano dze Muphuresidennde Vho Zuma vha dzi fara navho nga Lambamai 2015 . 
Kha Gireidi ya 2 na ya 3 vhagudi vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya ḽitheresi ( u vhala na u ṅwala u bva ) henefha kha mutheo wa oraḽa . 
Ndayotewa i fulufhedzisa pfanelo dzavho dza u ? 
Musi ho vha hu na tsumbo nnzhi dza nḓowelo dza maṱhakheni nahone dza vhubveledzi kha nyimele dzi konḓaho , hu tou nga zwi khagala uri fulufhelo kha zwiimiswa zwinzhi yo kwamea vhukuma  . 
Ro ṱangana Roṱhe u itela u Khwinisa matshilo ! 
Mukhatselara wa Wadi Z o bvisa nyendedzi dza u khetha Komiti ya Wadi  . 
Ndi khou ita muaṋo hafha zwauri mafhungo oṱhe e nda nekedza kha khumbelo iyi na maṅwalo a re hafha ndi a vhukuma na u vha a ngoho  . 
Iyi bammbiri-mviswa i ḓo amba nga vhuloi ha maṅwe mashango a Afrika , u itela u vhona mvelaphanḓa dza ayo mashango kha zwi kwamaho khakhathi dza vhuloi . 
Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973  . 
Naho zwo ralo , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u na pfanelo dza u sedzulusa hafhu matheriaḽa o ṱaniwaho kha Tshumelo ya Vhudavhidzani na u bvisa matheriaḽa maṅwe na maṅwe nga kha tsheo yawo  . 
Nomboro ya u vhambadza i shumiswa nga vhabveledzi vho ḓiṅwalisaho , vha fhaṱi kana nga vhaṱunḓi , vhorakonṱiraka vha zwiendisi , vharengisi vha zwiendisi kana zwiimiswa zwa masheleni u shuma na tshiendisi tshi songo ṅwaliswaho kana tshi si na ḽaisentse kha bada ya nnyi na nnyi musi vhe mishumoni yavho . 
Nga nd(ila ya vhuad(a , ya swika hune ya tshinyala  . 
U shumisa dziṅwe thukhitha hune zwa konadzea nahone hu na nyelelo na u sumbedza vhupfiwa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tendelwa u ita khumbelo  . 
Vhatshimbidzi vho nangwaho u tshimbidza kuitele , zwigwada zwi rekhoda mafhungomatsivhudzi azwo kha liḽipitshati tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi rambwa uri tshi kumedze kha puḽenari  . 
Khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi  . 
Vhashelamulenzhe vha fhindula mbudziso dzi re afho fhasi nga zwigwada zwa vhararu vha kona u kovhana phindulo kha puḽenari  . 
Sisiṱeme ya mutakalo ya tshiṱiriki ya ndeme i tea u ṋetshedza tswikelelo ya vhoṱhe , ho sedzeswa kha u thivhela , pfunzo , ndangulo ya malwadze na dzilafho  . 
Elly Transport , Billy Transport na Cicily Transport vha rumela thendara  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Mvelele , Vhurereli na Dzinyambo i ṱuṱuwedza u ṱhonifha pfanelo idzi na u ṱuṱuwedza na u bveledza mulalo , vhukonani , vhuthu , u konḓelelana na vhuthihi ha lushaka  . 
Muvhigo une wa sumbedza thaidzo dzine dza vha hone u sumbedza tshoṱhe khaedu dzine dza tshimbilelana dzo vhangwaho nga sisiṱeme ya mutakalo ine ya sa khou shuma zwavhuḓi na u anda ha malwadze  . 
R20 biḽioni yo bindudza nga itshi tshifhinga Afrika ḽoṱhe , i tshi khou thusa u khwaṱhisa nyaluwo ya Afrika na mveledziso nahone i khou shela mulenzhe kha u sikela Afrika Tshipembe zwikhala zwa ikonomi . 
Ndivho henefho , nga u ralo ndi u amba nga ha ṱhoḓea dza tshifhinga- tshiṱuku na thaidzo dzine dzi nga si swikelelwe nga sisiteme dza vhashumi fhedzi na maga  . 
Ro ḓiphinesa . 
Zwitshavha zwi dovha zwa vha na Mushumo une zwa tea u u ita kha u monithara Sisiteme ya Ndangulo ya Kushumele kwa masipala wavho na u vhea tshivhalo tsho tiwaho tsha kushumele kwa ndeme tshone  . 
Ndi zwa ndeme u vha na mutshimbidzi wavhudi musi mbuelo dzi tshi thoma u kovhekanywa-musi thaidzo dzi tshi vho thoma u bvelela  . 
U humbula mbuno nga ha u ṱanganya na u ṱusa u swika kha 20 . 
U fhaṱwa ha Maputo Development Corridor , zwine zwa vha na vhuṱumani na mukano wa Maputo na nḓowetshumo ya shango ḽashu , ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha ndingo dzashu dza u ṱuṱuwedza mbambadzo na vhubindudzi khathihi na u bveledza u ṱanganelana ha dzingu . 
Mbuyelo ya maitele mararu o ṱalutshedzwaho afho nṱha ( u thetshelesa tshiṱori,u vhala na vhagudi na u Fhindula ho Fhelelaho nga Muvhili ) ndi ya uri oṱhe o livha kha u guda ha luambo nga u thetshelesa hu na u pfesesa . 
Mulayo wa Mbuyedzedzo na Khwinisedzo ya Pfanelo dza Mavu u ṋetshedza mbuyedzedzo kana thandululo ya ndinganyo kha vhathu na zwitshavha vho dzhielwaho pfanelo dza mavunga murahu ha dzi19 Fulwi 1913 . 
U tevhelana ha tshiofisi ha Vhalangamavunḓu , Vhalangadzulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu , Vhuhaṱuli , Vhaofisiri vha Phalamenndeni , Mufarisa Muphuresidennde na Muphuresidennde u ya kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka  . 
Pfanelo idzi , naho zwo ralo dzi nga si shumiswe nga nḓila i si yone u tsireledza vhuḓifari vhu tshinyadzaho nahone vhu si ho mulayoni , vhu dzhielaho fhasi kuitele kwa u guda  . 
Zwikolo zwi fhiraho 20 000 zwo no vha zwi sa badelisiho mutendelo wa tshikolo , ngeno vhagudi vha miḽioni dza ṱahe vha tshi khou vhuelwa nga kha mbekanyamushumo dza zwiḽiwa zwikoloni . 
Hu na tshaka tharu dza mushonga une wa shumiswa u alafha asima - zwithusedzi , zwithivheli na zwa u langa . 
Muimeli wa khethekanyo ya vhuhole kana murado wa tshitshavha ane a divha tshitshavha na nyimele yatsho u fanela u khwathisedza uri zwikundisi zwine muhumbeli a khou tangana nazwo ndi zwone zwine zwa ita uri a vhe tshihole kana u vha muthu ane a toda u thogomelwa  . 
Tsheo ya uri ndi fhethu hufhio ha u shumisa yo sia nḓivho nga u tou funa  . 
Mahoro a CITES na vhalavhelesi vha khou lavhelelwa u ḓo dzhena tshoṱhe kha nyambedzano na u dovha vha ḓa na thandululo dzine dza dzine dza ḓo takula mushumo une wo no vha kati nga ha mbambadzo ya flora na fauna . 
Ri tshi engedza kha vhudzheneleli vhuhulwane ha tsireledzo ya fulufulu , ri ḓo isa phanḓa na u shumisa Puḽane ya Themamveledziso ya Lushaka i bvelelaho , fhasi ha ndangulo ya Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde , u mona na shango . 
Khombo , mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu  . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48  . 
Madzinginywa a u sa vha na fhulufhelo 141 . 
Muvhuso u ḓo ṋetshedza Mulayotibe wa zwa Sialala , une wa ita mbetshelwa ya u dzhiela nṱha zwitshavha zwa Makhoi-San , vhurangaphanḓa na zwiimiswa zwavho  . 
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services . 
Tshigogonono a yo ngo tou fhambana nga maand(a na phala  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Sisiṱeme ya vhuimeleli nga nyeḓano i ita uri zwi konadzee uri mahoro maṱukusa a wane madzulo Phalamenndeni  . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u ṋetshedza zwigwada zwoṱhe zwikhala zwi linganaho zwa u dzhenela kana u shela mulenzhe  . 
Dzimbalombalo idzi ndi tshikalo tsha ndeme u thusa maano a vhupulani ha muvhuso zwihulusa vhalanguli vhaswa na vhane vha khou ḓa vha mivhuso yapo nga murahu khetho dza dzi 3 Ṱhangule  . 
Zwino ṅwalani phara i no ṱalutshedza Mandu . 
Mbuyelo dzine madzangano aya a dzi ita dzi shumiswa u hulisa tshumelo dzao  . 
U lavhelesa kutshimbidzelwe kwa tshumelo ya thikhedzo  . 
Kha ri ṅwale Wanani phindulo yo teaho tshifanyisoni ni i tangedzele . 
GEMS a i nga badeli mbilo dza tshumelo dzo ṋetshedzwaho nga muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo a songo ḓiṅwalisa u ya nga mulayo wo teaho ( sa tsumbo , arali dokotela a songo ḓiṅwalisa u ita zwa dzilafho fhano Afrika Tshipembe )  . 
U langula ṱhoḓisiso na u tevhedzelwa ha mitheo ya kuvhusele ya HS Mitheo ya Vhuvhusi  . 
Zwo thivhelwa tshoṱhe uri muthu muṅwe na muṅwe , bindu , tshiimiswa kana webusaithi i sike mafhungo a siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re kha webusaithi iyi , hu tshi katelwa siaṱari ḽa haya , nga nḓila iṅwe na iṅwe , hu si na thendelo yo tou ṅwalwaho ya GCIS  . 
Ndi zwa lungano lu no amba nga mini ? 
Mufumakadzi : Mualuwa wa mufumakadzi  . 
Kha vha shumise vhukhopfu vhu songo sefiwaho kana vhu re na masephenene muthu uyo a lovhela khaḽo i tea u ḓiswa  . 
Hezwi zwi nga khakhisa vhunzhi ha zwipiḓa zwa mivhili yashu zwa ri ḓisela malwadze . 
Ri khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika u shuma nga hune vha kona u thusa u fhelisa zwithu idzwi . 
Ndivho ya bugwana iyi ndi u ṱalutshedza phambano vhukati ha pfanelo kha luambo na pfanelo dza luambo nga kha tshivhalo tsha ngudo dza nyimele , dzi ḓitikaho nga mbilaelo dzo swikiswaho kha Khomishini ya Pfanelo ya CRL  . 
SEP : Mutengo muthihi wa u bvisa Mutengo muthihi une mubveledzi wa mushonga kana muṱunḓi a badelisa kha mushonga wa khemisi dzoṱhe . 
Phalamennde i tea hafhu u lavhelesa uri muvhuso u khou thoma hani u shumisa milayo ya shango  . 
Zwiimiswa zwa 50 zwa mabulasi zwi ḓo topolwa sa thandela dza ndingedzo . 
U shuma kha vhuthihi zwo dovha hafhu zwa vhonala ino vhege musi hu tshi khunyeledziwa thendelano ya miholo ya fhasisa ya lushaka na kha maga a u dzikisa vhushaka ha vhashumi . 
Vhathu vhane vha ḓo tshea tsheo siani ḽa buḓo ḽine thandela ya tea u tevhela arali zwo tea , murado uyo a wana vhugudiswa , ngeletshedzo na thuso ya u swikela thodea dza uri a kone u pfuka ndingo  . 
Misanda a i fani , zwenezwo- ha vha d(o wana kha min(we misanda hu tshi pfi o yaho d(akani ( mu(lani) ha fari thungula  . 
Tshigwada tshi no kwamesiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa  . 
U ṱalutshedza vhuvha ( mvumbo ) ha vhabvumbedzwa kha tshiṱori na u ṋea muhumbulo . 
Vhawini vha Pfufho dza Foramu ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi ya Lushaka ya vhu18 dzine ndi pfufho dza ndeme kha saintsi , vhuinzhiniyara , thekhinoḽodzhi na vhutumbuli ( SETI ) Afrika Tshipembe  . 
Phethisheni dzi livhiswaho kha Phalamennde dzi tea u vha na thikhedzo ya Muraḓo wa Phalamennde  . 
Ndi funesa u ḽa miroho ya ngadeni ya hashu . 
Zwenezwo kha u imelela na u bveledza pfunzo ri dovha ra ḓi ṋea maanḓa riṋe vhaṋe a u swikelela ṱhoḓea dza u ṱanganedza phambano na u bveledza vhulamukanyi ha matshilisano vhu hulwane na ndinganyiso  . 
Khabinethe na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma i khou fhirisela ndiliso dzayo kha Muvhuso na vhathu vha Riphabuḽiki ya Haiti na dziṅwe tshakha ngei Caribbean nga murahu ha tshinyalelo ya Ḓumbumazwikule Matthew ḽe ḽa dzhia matshilo a maḓana a vhathu na u tshinyadza themamveledziso . 
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho  . 
Vha sedze mutengo wa yuniti a vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vouthu nthihi ine ya vouthwa hu tshi itelwa vunḓu nga ṱhoho ya vhurumiwa hayo ; na b mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo  . 
Ni khou rengisa mitshelo  . 
Tshibveledzwa itshi tshi ḓo kona u bveledzwa na u thoma u vhambadzwa kha ḽa United States of America  . 
Komiti ya Wadi i nga sumbedza u sa fushea hayo nga u tou ṅwalela kha ofisi ya mulangadzulo wa masipala nga ha u kundelwa u ita mushumo ha mukhantselara wa wadi  . 
Ndi vhuḓifhinduleli havho vhone u khwaṱhisedza uri tshiendedzi tshavho tshi a lingiwa . 
Vhupfiwa vhu nga ṋetshedzwa nga luambo lune vha funa . 
Mushumo wa Komiti dza Wadi u dovha wa vha wa u khwaṱhisedza tshitshavha uri tsdhi bveledze ndivho kha thandela dzine vha dzi shuma vhone vhane  . 
Vhagudi vha guda nga tshenzhemo uri u tanganelana ha dzinyambo hu pfumisa vhuṋe na matshilisano . 
Komiti ṱholi I thusa Bodo ya dzithirasitii kha u shuma mishumo yayo ine ya elana na mbekanyamaitele dza vhuḓifhinduleli dza Tshikimu , sisiṱeme dza ndango ya nga ngomu , u vhiga zwa masheleni na nyito dza u langa khombo  . 
Zwiwe zwibveledzwa zwa vhulimi zwo khwinisiwaho zwi bveledza phesenthe dza fumiia dza GDP  . 
Vhunzhi ha vhadzulapo ( nga maanḓa vharema ) vha fhelelwa nga mishumo , vha sa tsha swikelela mavu  . 
U ita ḽitambwa ḽa u ṅwala tsumbo : u ita garaṱa ya ndumeliso , u ṅwala vhurifhi . 
Tshifhinga tshine tshikepe tsha shuma tshone tsho livhiswa na u shuma ha ṱhanziela ya SAMSA . 
Kha Gireidi ya 2 vhagudi vha ela tshileme lu si lwa fomala nga u shumisa tshikalo tsha eḓanyisa ; vha tevhekanya zwibveledzwa u ya nga tshileme tsho ambiwaho kha tshiputeli ; na u vhala tshikalo tsha bafurumu ( zwikalo zwa vhukuma na zwifanyiso zwa zwikalo )  . 
Mulayo wa Phalamennde , wo phasiswaho hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 kana 2 dza khethekanyo ya 76 , u tea u ita uri hu vhe na maitele a fanaho ane ngao mavunḓu a ṋea vhurumiwa hao maanḓalanga a u a vouthela  . 
Hu na mudededzi ane na sa kone u ita tshithu ni songo thoma na mu kwama  . 
U ḓimuwa Ḓuvha ḽi fhisa maḓi a re milamboni na lwanzheni a shanduka a vha muḓimuwo . 
Komitiṱhangenelo ya Maitele a no Tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo yo ḓiimisela uri Mutevhe wa milayo u tea u khwaṱhisedzwa nahone wo kumedza u sedzulusa mafhungo o fhambanaho , hu tshi katela na aya o ṅwaliwaho afha  . 
Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu , ine ya vusuludzwa nga ṅwaha muthihi fhedzi . 
SEKHITHARA NDI MIHASHO YOṰHE YA MUVHUSO , ZWIIMISWA , MASIA A MUVHUSO , MASIPALA NA VHAIMELELI VHAYO VHANE VHA DZHENELELA THWII KHA U ITA MBEKANYAMAITELE , U TSHIMBIDZA ZWITHU , U PULANA , MVELEDZISO , TSHUMISO , U ṰOLA , U VHIGA KANA U ṰOLWA HA THEMAMVELEDZISO YA MASIPALA  . 
Hei ndi yunithi ya vhuvhili ya kha dza rathi ine ya khou thoma u shuma . 
Ndi nga si tendele munna wanga a tshi bvela phanda na u ntshonisa nga ndila heyi  . 
Foramu ya u davhidzana nga kha inthanete ya Vhokhomishinari yo bveledzwa ( bulogo ya vhokhomishinari ) Mutheo wa Kuvhusele kwa IT ya PSC wo bveledzwa u shuma sa bugupfarwa ya mutheo malugana na vhaofisiri na vhakhantselara vhane vha dzudzanya dzikhetho , vhiga mivhigo ya Komiti ya Wadi , na u ṋea zwiko zwo fanelaho u itela uri hu vhe na kushumele kwavhuḓi  . 
Mulayo wa vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho hu tea u vha ho teaho fhedzi hu tea u vha ho linganelaho musi hu tshi vhambedzwa na komiti yo linganelaho ya vhuhulwane ho linganelaho . 
Muraḓo zwawe wa tshitshavha a solaho uri ṅwana u rekhodiwaho kha ṱhoḓisiso iyi  . 
Khomishini iyi yo thomiwa uri i aluse na u tsireledza pfanelo dza mvelele dzo fhambanaho , vhurereli na dzinyambo  . 
Vhakhantselara vha shumisana na Komiti ya Wadi  . 
Muphuresidennde vha amba Mulaedza wavho kha Lushaka ngomu ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi ṱoḓa uri phethishini i vhe i ṋetshedzwaho nga nḓila ya tshiofisi nga Muraḓo wa Phalamennde ( MP ) , uri i dzhielwe nṱha  . 
Komiti dza Wadi dzi na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha ha u dzhia mbilaelo idzi dza ya kha khoro nga nḓila i pfadzaho  . 
Bambiri dza u dzhia ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau , nahone dzo sainwaho nga Muṅwalisi wa zwa u Dzhiwa ha Vhana kha Muhasho wa Vhulamukanyi  . 
Kana hu nga thomiwa nga mbingano i re mulayoni ha fheleledzwa nga ya tshirema  . 
Fhedzi u ṅwaliswa a ho ngo tea u itwa nga murahu ha mi ṅwaha ya 15  . 
Muombano wa kha zwiimiswa u ṱalutshedzwaho nga vhuḓifari ha vhathu vha rangaho phanḓa zwiimiswa izwi a u takadzi na kathihi  . 
Nndwa dza miṱani ndi mini ? 
U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana , ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho , vhugudisi ho engedzwaho , tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo . 
Musi khumbelo yavho yo no ṱanganedzwa , muhasho u ḓo rumela phindulo nga ha u ṱanganedzwa ha luṅwalo lwa tshiimiswa , nga murahu ha izwo , ṱhanziela ya u ḓinwalisa i ḓo ṋetshedzwa arali khumbelo yavho i tshi swikelela ṱhodea dza Mulayo wa Tshiimiswa tshi si tsha Mbuelo wa 1997 . 
Kha mashango ane ra shuma khao a fhiraho ḽithihi , hu na milandu ya u pfukiwa ha pfanelo dza vhathu  . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwe u shumisa nomboro na zwifanyiso , u fhirisa u shumisa zwishumiswa kana zwifanyiso nga vhone vhaṋe . 
U thoma komiti ine mushumo wayo wa vha wa u tikedza vhohe vhane vha khou shuma uyu mushumo  . 
Izwi a si lwa u thoma he Muphuresidennde Vho Zuma vha tholwa nga dzangano ḽa ḽifhasi u ita mushumo kha vhugalatenga ha ḽifhasi . 
Afrika Tshipembe ḽi bvela phanḓa na u livhana na zwikonḓisi zwa ikonomi ya ḽifhasi ḽothe . 
Thandela a dzi tevheli phetheni ya mutalotswititi , ndi maitele a saikiḽi  . 
Kha ri ri , musi ri tshi pembela , ri dzhiele nzhele vhuḓifhinduleli he ḽifhasi ḽa ri hwesa hone . 
Zwi tea u dovha zwa dzhielwa nṱha uri avho vhane vha khou dzhia masheleni avho a phensheni kana ane a ḓo vha thusa kha ḽa matshelo a vha nga tou wana fhedzi masheleni maṱuku u fhirisa musi vho lindela u swika tshifhinga tshi tshi swika , vha nga kha ḓi badeliswa na muthelo nge vha dzhia masheleni avho u ṱavhanya na uri a vha tsha ḓo ḓiphina nga zwivhuya zwi ḓaho na zwa muthelo . 
Ndivho ya hoyu muano une wa ri White Paper ya Batho Pele ndi u ṋetshedza phoḽisi ine vha mutheo na u konisa u bveledzwa u thomiwa ha tshiṱirathedzi tsha u khwinifhadza Nḓisedzo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi  . 
Ngeno hu na uri mvelelo dzone dzine dzi a shonisa , dzi ḓivhadza lushaka uri zwavhuḓivhuḓi ndi ngafhi hune kushumele kwa vha kwavhuḓi kana hai  . 
Mudzheneli muṅwe na muṅwe u ima nga murahu ha muṅwe  . 
U tendela vhagudi vha thoma nga u ela mitalo . 
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone . 
Kha vha swaye tshibogisi tsho fanelaho nga X. 
Tsumbo , tshikalo tsha u pima tsha 3 tsho ṋewaho nga muṅwe mudededzi tshi tea u imela vhuimo vhu fanaho ha zwikili na nḓivho sa zwe zwa neiswa zwone nga muṅwe mudededzi . 
Ri ḓo shuma na zwitshavha na vhafaramikovhe vha ndeme kha u lwa na u rengisa zwidzidzivhadzi na u shumisa zwidzidzivhadzi lwo kalulaho , zwine zwa khou ṱahadza zwinwe zwa zwitshavha zwashu . 
U saukanywa ha thandela dza khothe hu shandukisa masiand itwa a u sa lingana ha vhathu na khethululo mmbi . 
Ri kha ḓi isa phanḓa na u ṋetshedza vhathu vhashu dzinnḓu . 
Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe . 
Ri ḓo sedzesa nga maanḓa kha u pfumbudza ṱhoho dza zwikolo , nga maanḓa avho vha zwikolo zwi sa khou shumaho zwavhuḓi  . 
Mb : Vha a zwi divha naa uri arali hu na phambano vha tea u dzi vhiga kha vhathu vhane vha dzula tsini navho ? 
Vha ṱhogomele kholomo dzavho dza tsadzi dzine dza kha ḓi vha ṱhukhu na zwifuwo zwavho zwa kale zwine zwa si tsha dzwala  . 
Tshandukiso ya Ikonomi i ṱoḓa tshanduko nga vhuhali kha mutheo wa u bveledza wa ikonomi ya Afrika Tshipembe ; na uri zwi dovha zwa ṱoḓa maitele o shandukaho a kudzhenelele nga avho vhe vha vha vho sielwa nnḓa kha ikonimi  . 
Kha vha diimisele u sasaladzwa , naho hu u sasaladzwa hu si havhudi . 
Mulayo u ṱoḓa uri hu lingwe zwine vhupo ha bveledza ( hu tshi katelwa zwine zwa bveledzwa nga matshilisano ) kha mveledziso dzoṱhe ntswa dzine dza kwama mupo wa vhupo  . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhage nna uya kha dza rathi  . 
Mudzimu  . 
Phambano vhukati ha u pomoka vhuloi na u zwima vhaloi ndi ya uri u zwima vhaloi zwi nga itwa hu na thuso ya ṅanga . 
Arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone muṅwe wa vhabebi a mudzulapo wa Afrika Tshipembe , nḓivhadzo i nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe kana ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe  . 
Muvhuso wa dimokirasi wo vhea madzangano a fanaho na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka ḽo ṋewaho maanḓa a u shuma na mafhungo oṱhe a vhaswa , u bva kha mbekanyamaitele u ya kha mveledziso  . 
Hu tshi fhambanyiswa na pfulufhedziso dzo itwaho mathomoni komiti iyi yo shumisa vhuḓipfi ha khanedza kha mashumele a muḓisi wa mbilaelo malugana na miṅwe mishumo ye a vha vha vho ṋewa tshifhingani tsho fhelaho  . 
Izwi zwi ḓo tendela u aluwa ha u bwa tsimbi u fhira miṅwaha ya fumi u fusha nyaluwo ya ḽifhasi kha zwa u vhulunga nga kha themamveledziso na mishumo ya nḓowetshumo  . 
Ndi dzifhio mbuelo dza zwa maṋo dzi no ṋetshedzwa nga GEMS ? 
Matsheloni maṅwe na maṅwe hu tea u itwa nyito pfufhi ya orala nga kiḽasi yoṱhe , hu tshi katelwa ngomu na mugudisi . 
Hu tea u vha na ndinganyelo vhukati ha zwibveledzwa zwipfufhi na zwilapfu na vhukati ha ndivho dzo fhambanaho , tsumbo , ndivho ya zwithu zwavhuḓi ( ngudo ya tshibveledzwa tsha fomaḽa kha bugu dzo randelwaho ) , zwibveledzwa zwa u anḓadzwa hunzhi kha midia , zwibveledzwa zwi vhonalaho u itela u ḓiphiṋa . 
Thandela i ḓo shuma sa tshiṱavhanyisi tsha zwo thomiwaho zwa mveledziso ya ikonomi kha gondo ḽeneḽo na u mona kha u tandulula thaidzo ya tsireledzo , u ṱavhanyisa , u ḓitika ngaḽo , u sa ḓurelwa khathihi na u ḽi ṱanganyisa na dziṅwe tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Vha ḓo wana phasela ya zwiḽiwa , vautshara kana tshelede ya ṅwedzi wa u thoma naho vha songo ḓisa dokhumenthe dzoṱhe dzi ṱo ḓeaho . 
Sekhithara ya phuraivethe : Sekhithara ya phuraivethe na yone i tea u bveledza mishumo mihulwane  . 
Khethekanyo ya 2 ya Fomo ya u nanga ndi ya Munangiwa Nkhetheni ine a tea u i ḓadza  . 
Kha Bhelekazi Mdandalaza wa miṅwaha ya 20 , mutshudeni wa zwa vhuramabindu wa Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane , u vha Mudzulapo wa Afrika Tshipembe zwi dzikusa vhuḓipfi ha u ḓihudza ngauri vhaswa vha Afrika Tshipembe vha mirafho yoṱhe vha khou bveledza vhuvha ha Afrika Tshipembe vhuswa nga zwiṱuku . 
Zwifaredzi zwi si na tshithu zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa mafhi . 
Zwiḽiwa zwi nga vhekanywa u ya ngauri zwi ṱavhanya hani u bvisa swigiri  . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa zwo itwaho nga vhathu vha Afrika miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho ho vha u vhuiswa ha mulalo Dzinguni ḽa Great Lakes  . 
Maga a tevhelwaho kha vha kwamane na Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho , ḽa vhamutani wavho na a vhana vhavho kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo  . 
Arali vho humbela khophi kana mveledziso ya rekhodo ( afho EE nṱha ) , vha tama khophi kana muṅwalululo u tshi tou poswa ? 
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza uri vha nga badela vhugai kha iṅwe na iṅwe ya khetho ṱhanu dza mbuelo zwi tshi bva kha ḽeveḽe yavho ya muholo  . 
Vhaḓivhi vha mulayo vha tea u shuma vha sa fheli mbilu nga nḓila i sa solisei . 
Afrika Tshipembe ndi shango line la kha di bvela phanda , nahone vhunzhi ha vhadzulapo nganthani ha zwiitisi zwinzhi , vha shaya ndivho nga ha pfanelo dzavho na zwo vha teaho , tshumelo dzine vha tea u dzi tanganedza , zwidodombedzwa zwine vha tea u zwi tevhedza na u ri vha tea u davhudzana na nnyi malugana na fhungo ili  . 
Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓu o vhewa kha Mulangavunḓu wa Vunḓu ḽeneḽo . 
Arali vho vha vha na tshiendedzi tshine tsha sa endedze ndaka kana vhathu kha bada ya nnyi na nnyi ( nga muhumbulo wa MEC a kwameaho ) , Vha nga ita uri tshiendedzi tshavho tshi khethekanywe lwo khetheaho na u tendelwa u sa ṅwaliswa . 
IMF na Bannga ya Ḽifhasi vha khou humbulela uri ikonomi ya Afrika Tshipembe i ḓo aluwa zwi sa swiki kha phesenthe nthihi ṋaṅwaha  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa zwa Mafhungo a Sialala kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa nga vhathu . 
Vhunga zwo buliwa murahu , hu tou vha na vhathu vho tendelwaho kana vhane vha vha na pfanelo ya u swikelela mafhungo  . 
Sa tshipiḓa tsha izwi , vhaendelamashango vha ṱuṱuwedzwa u ṱhonifha mvelele , u tsireledza vhufa , u vhulunga fulufulu na maḓi , tshiṅwe hafhu tsha ndeme , u renga zwibveledzwa u itela u tikedza mishumo yapo . 
Phoḽisemi : maipfi a fanaho tshivhumbeo a fhambana ṱhalutshedzo ngeno a tshi sumbedza vhushaka . 
Zwothe zwire ngomu , mbalo na tswayo , hu tshi katelwa , software , thekhinolodzhi , dzidatabeisi , ṋdivho , maṅwalwa , zwo olwaho , zwifanyiso , zwirathisi zwihulu , mafhungo asi a nnyi na nnyi , kuitele , mbekanyamushumo , kuhumele , kana mihumbulo yo ṱ alutshedzwaho kha ino website zwi nga vha zwi nga fhasi ha dziṅwe pfanelo , hu tshi katelwa na dziṅwe pfanelo dza vhuṋe ha mahumbulwa , dzine dza vha thundu dza GCIS , kana tshivhumbiwa tsha zwa mulayo , nahone dzo tsireledzwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe na thendelano dza ḽifhasi  . 
Khothe yo dzhiela nṱha na u thithisea ha kuhumbulele kwavho zwo itwa nga zwikambi musi vha tshi ita vhugevhenga . 
Antrhopology ndi one ane a fha ṱhalutshedzo nga maitele na lutendo  . 
Giranthi ine i sa vhe yavho vha tea u i lifha  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u sainiwa ha Khoudu ya Vhuḓipfari ya Khetho nga madzangano a polotiki a tshi khou fulufhedzisa u tevhela milayo na u vhona uri khetho dzo vhofholowa . 
A huna zwileludzi zwa vhuḓimvumvusi kha Wadi A. 
Musi ho no itwa nḓḓivhadzo hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓḓu arali khetho ya Buthano ḽa Lushaka na ya vhusimamilayo ha vunḓḓu yo itiwa nga tshifhinga tshithihi , nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi , ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo , ḽi ḓḓo ri hu saathu u fhela maḓḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa , ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u ḓḓivhadziwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho , ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓḓo bviswa kha miṅwe mitevhe  . 
Vha vhone uri maambiwa a katela zwa ndeme fhedzi  . 
Mabulayo aya zwifhingani zwinzhi o vha a tshi nga tinyiwa nga vhuḓifari havhuḓi musi hu tshi khou shumiswa bada dza shango . 
Maitele a mugaganyagwama o khetheaho a tea u bveledzwa u itela tsheo dzo raliho . 
Nḓowetshumo dzo ḓisendekaho nga nḓivho dzo bvelelaho dzi ḓitika nga u shumisana vhukati ha zwiimiswa zwa akademi , muvhuso na vhakwameaho vha ikonomi  . 
Kha fhungo ḽa ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu a i ṋei ṱhalutshedzo ine ya vha khagala , fhedzi i dzinginya uri ṱhalutshedzo i tea u fhambanyisa vhukati ha vhuloi vhuvhi na vhuloi vhuvhuya . 
Ri na ikonomi ine ya vha kha vhuimo ha vhusumbe kha u shuma zwavhuḓikha ḽifhasi . 
Muvhuso u khou dovha hafhu wa shumisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 u ṱuṱuwedza mveledziso kha masia a fanaho na mutakalo , vhutsila na mvelele , mitambo na vhuḓimvumvusi , tsireledzo na vhutsireledzi na thekhinoḽodzhi dza zwa mafhungo na vhudavhidzani ( dziICT )  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u na vhuḓifhinduleli ha- ( a ) u ṋea thendelo na u saina Milayotibe ; ( b ) u humisela Mulayotibe murahu kha vhusimamilayo ha vunḓu uri u sedzuluswe hafhu malugana na u anana hawo na Ndayotewa ; ( c ) u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Ndayotewa u itela tsheo yawo malugana na u anana ha Mulayotibe na Ndayotewa ; ( d ) u vhidza vhusimamilayo muṱanganoni u songo ḓoweleaho u itela mafhungo o khetheaho ; ( e ) u nanga khomishini dza tsedzuluso , na ( f ) u ḓivhadza ( vhidza ) dzireferandamu kha vunḓu a tshi tevhedza mulayo wa lushaka . 
Ndi Vho-Ria  . 
Zwenezwo zwo ita uri hu vhe na sekithara ya zwa vhubulasi ha u bindudza ho fhambanaho yo ḓitikaho nga vhashumi vhane vha holelwa miholo ya fhasi , zwitshavha zwi shayaho zwo tsitsikanaho zwine zwa vha na zwikhala zwiṱuku zwa ikonomi na tshumelo ṱhukhu dza muvhuso  . 
Vhulanguli ha poswo ndi khethekanyo kana dairekhithoreithi ngomu ha Muhasho wa Vhudavhidzani  . 
Sa shango ro swikelela zwinzhi kha sia ḽa u manḓafhadza vhafumakadzi  . 
Ndinganyiso vhukati ha mbuelo na mbadelo : mbuelo dzi tshimbilelanaho na mafhungo o ṋetshedzwaho dzi tea u fhira mbadelo ya u wana mafhungo , zwa sa ralo a zwi na mushumo  . 
Ndunzhe-ndunzhe : mihumbulo mihulwane i re na vhushaka i ṱumekanyaho . 
Nahone vha humbule nga ha izwo , arali vhathu vha khou tea u badela na tshelede , vhathu vhane khavho tshelede i amba zwinzhi , zwenezwo khamusi zwi ḓo vha ḽiṅwe ḽiga ḽa u thivhela , a si zwone ? 
Zwiko zwa mafhungo zwi ḓo fhambana kha nyimele ya mulwadze iṅwe na iṅwe na fhethu ha u alafha  . 
Fhedzi muḓagasi washu u ḓo isa phanḓa u vha u sa ḓuriho musi u tshi vhambedzwa na wa dziṅwe ikonomi . 
Nga ha mveledzwa ya midia muswa nga ha vhathetshelesi kana tshitshavha nga u tou angaredza ri nga humbulela u swikela  . 
U fhedzisa mitevhe ya nomboro dza u vhala a tshi ya phanḓa na murahu . 
Kha miṅwaha i si gathi i tevhelaho zwi nga konadzea u renga TV ine ya ḓa i na dikhouda nga ngomu hayo . 
Ri ḓo vhona uri hu khwaṱhiswa Tshatha ya Vhapondiwa , na u sedzana nga maanḓa na zwi kwamaho vhatshinyi vha sa ṱutsheli vhutshinyi . 
Zwiga , dzifuḽaga na nyimbo dza lushaka zwa mashango a shelaho mulenzhe na zwone zwi ḓo bveledzwa  . 
U tambudzwa ndi mini u ya nga Mulayo ? 
Vhunzhi ha ndayotewa dzi vha hone nga vhanga ḽa nyimele dza tshipentshela . 
Hezwi zwi amba-vho na u shandukisa tshoṱhe nḓila ine tshumelo ya swikiswa ngayo vhathuni  . 
Ngauralo , thasululo na vhushumisani zwa u lwa na vhugevhenga ha mikaṋoni vhukati ha mashango dzi a ṱoḓea  . 
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo , ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso  . 
Ndivho ya uku kubugwana ndi u ṱalutshedza mushumo na maitele a Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo  . 
Kha vha ntendele , Mudzulatshidulo , u dzhiela nṱha vhashumisani vha mashangoḓavha vha re hone fhano ṋamusi , kha vhuthihi vhu sa gumi na thikhedzo kha maitele a mulalo a Sudan  . 
Izwi zwi tandulula khaedu na zwivhana zwo vhonalaho nga Muhasho wa Vhuendi kha u shumisa maano a kale , hu tshi katelwa Maano a Tsireledzo ya Dzibadani dza Lushaka a 2006  . 
Ndima i fhedzisela nga therisano ya khaedu dzo livhanaho na Afrika Tshipembe arali kuhumbulele kwa nga ha mbeu ku sa khou ṱuṱuwedziwa nga vhuḓalo  . 
Arali izwo zwa nga itea , zwi ḓo ri ḓurela vhukuma u hadzima tshelede kha mashango a nnḓa u itela u lambedza mbekanyamushumo dzashu dza u fhaṱa matshilo a khwine kha vhoṱhe nga mannḓa vha shayaho . 
Musi zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwo no phethwa , vhatholi vha nga kona u thoma nga vhugudisi . 
Fomo idzo dzi hone afho fhasi . 
Ro enda ri tshi vhona miri midala na hatsi vhudala . 
B Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso vhu tshimbidza ṱhoḓuluso kha uri muvhuso u nga ḓivhadza hani ṱhoḓea dza vhudavhidzani ha muvhuso na u sedzulusa nyangaredzo ya nyanḓadzamafhungo dza mbekanyamushumo dza muvhuso nga kha mbonalelo ya vhudavhidzani . 
Mavharivhari na muvhigo na zwone zwi shumana na u vha mulayoni ha ḽisi ine ya khou ambiwa nga hayo  . 
U vuwa hu no khou ṱanganedzwa ho lavhelelwaho ngei USA hu nga bveledza u gonya ha nyingapfuma ya ḽifhasi . 
Fhedzi zwo vha zwi sa vhi na u tshipa kana vhudzekani ha u kombetshedza u swikela mbingano i tshi vha mulayoni  . 
Muvhigo uyu ndi tshiko tsha fulufhelo na ṱhuṱhuwedzo wa dovha wa shela mulenzhe zwihulwane kha tshitshavha kha tshifhinga tsha musi Afurika Tshipembe ḽo thoma u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo . 
U dzhenelela nga mafulufulu nga vha vhuelwa vho teaho , sa tsumbo , miraḓo ya tshitshavha i sa shumi , zwitshavha zwi dzhielwaho fhasi , vhaswa nz kha u pulana mvelelo kha u bvelela ha tshifhinga tshilapfu ha thandela yeneyo kana pulane ya nyito  . 
Hezwi zwi thusa mivhili yashu uri i shumise zwiḽiwa zwe ra ḓa . 
A si mishumo yoṱhe i konadzeaho ya komiti ya wadi yo katelwaho kha theo ya mulayo ya muvhuso wapo  . 
Mushumo wa vhulavhelesi Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u tola nga vhuronwani , u sedza na u lavhelesa mushumo wa muvhuso kana ḽiṅwe davhi ḽa Muvhuso , ho sedzwa u thoma u shuma ha milayo , u shumiswa ha mugaganyagwama na u tevhedzwa ha Ndayotewa . 
Ndi tshifhio tshifhinga tsha u khunyeledza mushumo ? 
Tsho mbo ḓi shuma sa Ofisi ya Muphuresidennde wa Shango na u vha vhudzulo ha Khoro ya Muphuresidennde nga vho 1980 . 
MBEKANYAMUSHUMO YA U LINGA Mbekanyamushumo ya u Linga yo dizainiwa u itela u phaḓaladza mishumo ya u linga ya fomaḽa kha thero dzoṱhe tshikoloni u buḓekanya na themo yoṱhe . 
Ri ḓo amba zwinzhi nga ha izwi nga murahu musi ri tshi amba nga ha vhudzulo ha ṱhoḓea dzo khetheaho  . 
Aiwaa , nndwa yashu zwino ndi ya u fhungudza vhugevhenga na u lusa u sika mishumo kha vhadzulapo . 
Vhaḓuhulu na zwikwenda - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni . 
Khabinethe i khoḓa u rwelwa ṱari ha bugu ya , Bakoena Ba Mopeli Customary Law of Succession and Genealogy , sa tswikelelo ya vharangaphanḓa vha sialala Afrika Tshipembe  . 
U linganyisa mbeu zwi amba uri ndingedzo ya sisitemu i fanela u itwa ine ya ḓo lavhesa na u thusa kha , tshenzhemo dzo khetheaho na ṱhuṱhuwedzo ya vhanna na vhafumakadzi tshifhingani tsha mutevhethandu wa thandela , u bva kha u pulana u ya kha tsedzuluso  . 
Kha vha ṅwale ndeme iṅwe na iṅwe kha rowu ya u thoma  . 
Muhasho wa Vhushaka ha Dzitshaka na Tshumisano ( DIRCO ) vho lambedza tshipiḓa tshihulwane tsha thandela ya u shandula nga kha Tshikwama tsha Mvusuludzo ya Afrika na Tshumisano ya Dzitshaka , tshine tsho sedza kha u khwaṱhisa tshumisano vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango Afrika . 
Ndi phambano ifhio u bva kha Gireidi ya 1 ? 
Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana  . 
Ndi a kona u mbudziso dza tholokanyonḓivho dzo ḓisendekaho nga zwe nda vhala . 
Muvhuso u a ḓivha zwa uri kharikhuḽamu i a kwama vhunzani ha mvelelo dza pfunzo  . 
Tshumelo ya nnyi na nnyi i fanela u ṋetshedzwa hu si na ndozwo nahone nga nḓila i fushaho u itela u ṋetshedza vhadzulapo ndeme ya khwine ya masheleni avho  . 
Hu na u tholwa ha vhalanguli vhaṋa vhaswa nga fhasi ha phurogireme iyi , ho thomiwa thandela ntswa dzo vhalaho nga fhasi ha mbekanyamushumo iyi  . 
Sa zwenezwo zwithu zwa malugana na vhupo zwi fanela u dzhielwa nzhele phand(a ha musi hu tshi dzhiwa tsheo dza u ita uri hu vhe na mveledziso  . 
Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana  . 
Nga dzi 16 Fulwana 2016 , Minisita wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor vha ḓo ṋea thendelo ya nyengedzedzo ya dishi dza 16 dza MeerKAT , thandela ya Afrika Tshipembe ya Square Kilometre Array ( SKA SA ) , 90 wa khiḽomitha devhulavhukovhela ha Carnarvon  . 
U bva kha mirafho vho kona u bveledza nḓivho yo khetheaho ya zwiko izwi , Nḓivho iyi i nga vha ya ndeme nga maanḓa kha ṱhoḓisio ya miri na zwimela  . 
Vha dovhe hafhu vha elelwe uri a si mushumo wa mapholisa u vha thusa kha u bvisa fanitshara , dzikhomphiyutha , zwigoḓelo , nz . 
Zwenezwi ṅwaha wo swika magumoni , Khabinethe i fhethu huthihi na maAfrika Tshipembe kha u pembelela anivesari ya vhuraru ya u lovha ha Vho Nelson Mandela nga ḽa 5 Nyendavhusiku 2013  . 
Nga tshifhinga tshilapfu , hu tshi khou shumiswa nḓila kana nzudzanyo dzi konadzeaho na tshumisano ya ḽifhasi , Afurika Tshipembe ḽi nga kona u langa u shandukela kha ikonomi ya khaboni ya fhasi nga luvhilo lune lwa tshimbilelana na phulufhedziso dza tshitshavha dza muvhuso , hu si na u khakhisa mishumo kana mupikisano  . 
U rekhoda nyambedzano sa zwine ya khou itea ngaho , u bva kha kuvhonele kwa muambi U ṅwala madzina a vhabvumbedzwa kha tshamonde tsha siaṱari U shumisa khoḽoni phanḓa ha dzina ḽa mubvumbedzwa ane a khou amba U shumisa mutala muswa u sumbedza muambi muswa muṅwe na muṅwe U eletshedza vhabvumbedzwa ( kana vhavhali ) nga ha kuambele kana u ṋekedza nyito ine ya vha i kha buraketse ( zwitangi ) murahu ha musi maipfi a tshi nga ambiwa U ita mvetomveto ya luṱa murahu ha musi u tshi nga thoma u ṅwala Tsedzuluso a dzi anzeli u tevhela phetheni yo tou ṱalulelaho . 
Ri khou ita khumbelo kha miraḓo u shela mulenzhe nga vhukoni havho  . 
Vhagudi vha tea u ḓivha na u ṱalutshedza ndeme ya zwi ḓiswaho nga thekiniki sa kushumisele kwa tshaka na saizi dza fonto , ṱhoho na khephusheni , nz . 
Thandela ya pulane ya radio nthihi ya asiṱironomi , ine ya ḓo ḓivhea nga South African Radio Astronomy Observatory i ḓo ṱanganyisa thandela na zwishuṅwa zwo fhambanaho zwa vhupo ha radio ya asiṱironomi ya Afrika Tshipembe . 
Mihasho i tea u vha sumbedza vhuṱanzi ha uri u vhulunga zwavhuḓi na nḓisedzo ya tshumelo yo khwiniswaho zwi nḓilani kana hu khou ambedzanwa ngazwo  . 
Ndayotewa i ri fha mutheo wa mulayo uri ri vhe na Riphabuḽiki , i sumbedza pfanelo na mishumo ya vhadzulapo , na u ṱalusa tshivhumbeo tsha Muvhuso . 
Vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa  . 
Ndi muthu o a re na nungo nga nzulele yawe . 
Ni elelwe uri ni tea u shumisa ḓo khathihi na ḽiiti ḽanu . 
Ndaulo ya kushumele na mveledziso  . 
Kha nzulele dzoṱhe idzi mbili vhagudi vha tea u vhigelwa murahu tshifhinga tshoṱhe u itela u khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda . 
Hu khou bulwa uri mashango a Afrika a tshe o nambatela kha mulayosiṅwa wa vhukoḽoni nga ha vhuloi nahone a hu a thu u vhonala mvelaphanḓa kha uyo mulayosiṅwa . 
SARS yo thomana na maitele a tshumelo ane a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili  . 
Fhungo ḽa ndeme ndi ḽifhio ? 
Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavho nga nḓila i fushaho , vha nga ṅwalela Mutshutshisi Muhulwane kha sia ḽeneḽo  . 
Ndi nnyi we a wina mbambe ? 
Masole a kale a Nndwa ya mbofholowo , vhanzhi vha tou amba maipfi vho livhana  . 
Khangaru dzi shumisa maṋo a phanḓa kha u shenga . 
Zwino ri na tshikhala tsha vhukoni tsha u fhindula nga nḓila ya vhubveledzi kha khaedu dzashu dzi sa fani na dziṅwe  . 
Kha vha ite khumbelo vhege mbili phanḓa ha u ṱuwa Afrika Tshipembe u itela u shumiwa zwavhu ḓi nayo . 
U tevhekanya zwiwo zwine zwa dzulela u itea matshiloni avho . 
Kha vha putedze tshiputedzi tshaula kha mouse vha putedze dokhumenthe ine vha tama uri i kopelwe kha computer yavho  . 
Ndo ri Mulayo wa Minerala na Mveledziso ya Zwishumiswa zwa Phurotheḽiamu u ḓiswe hafhu Phalamenndeni uri hu khakhuluswe zwiṅwe zwo ṱahelaho zwa mulayotewa na maṅwe mafhungo . 
Mulayotibe u ṱoḓa hafhu u langa savei ya mavu Afrika Tshipembe nga u manḓafhadza Musaveya-Guṱe Muhulwane uri a ite nḓowenḓowe ya u langa savei dza lushaka dza geodetic , topographic na dza cadastral , geospatial na tshumelo dza mafhungo a mavu  . 
Nga tshifhinga tsha ngudo dza murekanyo wa Mathematiki vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u ṱalutshedza ngona dze vha dzi shumisa . 
Mudzulatshidulo , kha vha ntendele ndi ṱanganedze vharangaphanḓa vhoṱhe vha bindu , vha vhoradzipfunzo , vha vhurereli na tshitshavha fhano ṋamusi  . 
Kha ri ambe Ni vhona u nga ndi nga mini vhathu hoṱhe ḽifhasini vha tshi pfana na u anetshela vhana vhavho mafhungo o raliho ? 
HH : Ndi takadzwa nga nḓila ine vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱanganedza ngayo mivhala na makolo . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa-Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa  . 
Mulanguli Guṱe ( DG ) : Muhasho wa Vhupulani , Ndavheleso na Tsedzuluso , Vho Nompumelelo Zandile Mpofu  . 
Mafhungotsivhudzi o tea a thandela dza IDP a tea u vha khagala a sa konḓi , a tshi bvisela zwithu khagala zwi no nga dzina ḽa thandela , ndivho na hune thandela ya vha hone  . 
Milayo yo Tiwaho iyi yo sumbedzwa kha webusaithi ya SARS khathihi na datumu yadzo ya u thoma u shuma  . 
Ri tama u ikisa maipfi o khetheaho kha Cape Minstrels Carnival ine ya ḓivhea , ine ya nakisa ḓorobo ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ḽa 2 Luhuhi , hu tshi takalelwa u fhofhololwa ha dziphuli  . 
Tshigwada tsha Vhutsireledzi na Thivhelo ya Vhutshinyi ha Vhulamukanyi , tsho rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma tshi khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli hatsho kha u lwa na vhutshinyi na u ita khuwelelo kha tshitshavha uri tshi vhige zwiito zwi soliseaho kha manḓalanga o teaho  . 
Ndambedzo i ṋewa dzangano u thusa muṱa mulayo wa ndondolo ya phukha  . 
Tshikhala tsha vhutshilo nahone nga maanḓa nyimele dzine ha nga wanala dziṅwe thambo  . 
Hafha vhagudi vha kona u vhala kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe na zwo kuvhanganywaho zwoṱhe , nga u ralo vha fhedza vho vhala lu no swika luraru . 
Mutshini na wone wa mbo thoma u kola  . 
Idzi ndi khetho dzashu dza vhuṱanu u bva nga 2007 nahone ri tama u vha u ṱuṱuwedza u dzhenelela tshoṱhe ha miraḓo kha khetho idzi  . 
Musi vhunzhi ha ḽitheretsha hu zwithu zwa u mvumvusa , u takadza , kana nzumbululo , vhaṅwali makone vha bveledza nganea , matambwa na zwirendo ngauri vha na mihumbulo , ngelekanyo na mafhungo , maitele , kuhumbulele na vhutendatenda zwine vha tama u kovhekana kana u dzumbululela vhane vha ḓo vhala zwibveledzwa avho . 
Zwi amba uri phara a i nga khethiwi zwi tshibva kha tshivhalo tsha mitaladzi  . 
Tshipikwa ndi u vhona uri u fhaṱululiwa ha vhukuma ha maanḓalanga a misanda sa khoro dza sialala ; u vhumbwa ha khoro dza mahosi a vhanna na a vhafumakadzi ; na u fhelisamaanḓalanga a zwitshavha . 
Khabinethe yo ṱanganedza u vulwa ha Senthara ya u Humbula Vho Nelson Mandela . 
Vha tea u ṋetshedza maṅwalo a vhukuma khathihi na zwithu zwo rengwaho . 
Vhashumisi vha ṱ uṱ uwedzwa u vhiga zwo khakheaho zwine vha zwi vhona , u sa shuma zwavhu ḓ i ha website kana zwi vha khukhulisaho muyani nga u shumisa tshirathisi tsha vhupfiwa ( feedback )  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa u Kuvhanganya Masheleni wa 2016 u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
Mudededzi vha ola zwithoma zwivhili vhagudi vha ola mutalo u ṱuma zwithoma izwo . 
Nzudzanyo ya Mashumele i dodombedza ndivho dza 13 dzine dza tea u swikelelwa , dzi tshimbilelanaho na u guda na u ḓiṅwalisa . 
Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu , na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo . 
Vhanna na vhafumakadzi vha nga ḓi vha vhapondi na vhapondwa vha khakhathi dza Miṱani  . 
Vhagudi vha tea u ita vha tshi vhalavho vha tshi ya murahu u bva kha muandiso iṅwe na iṅwe wo ṋetshdzwaho . 
Khabinete i humbela vhoṱhe vha kwameaho uri vha wane thandululo kha pfudzungule idzi zwi sa kwami miṱa yo zhakiwaho . 
Mahaya a vhana a nga wana ndambedzo ya ṅwedzi i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho . 
Khabinethe i na fulufhelo ḽo fhelelaho kha Mufarisa Mulamukanyi Muhulwane wa Khothe ya Ndayotewa Vho Dikgang Moseneke vho no awelaho , vhane ndi vhone vhane vha khou langa iḽi fhungo na u tamela mashudu miraḓo ya miṱa zwi tshi bva mbiluni uri ngavhe vha tshi wana ṋungo zwenezwi vha tshi khou tevhelela zwi lemelaho vhukuma zwa hetshi tshiwo . 
Topolani fhungo ḽithihi ine ḽa ri vhudza uri o vha a si tshee na fulufhelo . 
U kona u topola kha zwifanyiso phanḓa na murahu na u kona u vhona phambano khazwo . 
Izwi zwi t ( od(a uri vhatholiwa vhot ( he vha vhe na nd(ivho yo fhelelaho ya ndivho dza khethekanyo dzavho na tshiimiswa , nga maand(esa mishumo yavho kha khethekanyo  . 
Mutevhe une miraḓo ya phanele ya ḓo vhudzisa mbudziso ngawo i vha yo tiwa mathomoni  . 
Hune u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho ha vha hone , hezwi zwi fanela u shumanwa nazwo u ya nga Maga , u tendela ṱhonifho na tshirunzi , na u isa phanḓa na pfunzo , ho katelwa na thikhedzo na tsivhudzo ya vhuḓifhinduleli vhune a fanela u vha naho . 
Mbadelo dza khumbelo na tswikelelo a dzi shumi kha rekhodo yo humbelwaho nga muofisiri wa zwa u unḓa kana muṱoḓisisi wa zwa u unḓa hu na ndivho ya tsedzuluso ya zwa u unḓa zwi tshi ya nga mbetshelo dza Mulayo wa u unḓa wa vhu 99 wa 1996 kana tshipiḓa tsha vhu 44 tsha ndaulo  . 
Kha yeneyo nd(ivhadzo hu d(o sumbedzwa-vho na d(iresi hune i(lo ( lihoro kana muvhuso wa d(o t ( anganedza u t ( anganedzwa ha nd(ivhadzo na dzin(we tshumelo dza man(walo ane a d(o vha a tshi khou sumbedza matshimbidzele  . 
Vha shumise redzhisiṱara ya vho dzhenelaho muṱangano u bveledza mutevhe wa u phaḓaladza wa vhadzheneli vha muṱangano  . 
U ḓikhethela tshiṱirathedzhi tsha u rekanya tsho teaho zwi thusa vhagudi uri vha vhe vho makone vha u rekanya . 
Vha tea u khwaṱhisedza uri maitele , dzilafho kana mishonga ye vha wana i ḓo badelwa musi vha saathu zwi wana , sa tshumelo dzi sa katelwi kana zwithu zwine zwa sa ḓo badelwa nga GEMS . 
Ndi a sea na vhaṅwe vhana vha kiḽasini yanga . 
Ntshengedzeni u na tshikhuna  . 
Vhukati ha vhupo ho kwameaho ndi Masipala Wapo wa Elias Motsoaledi , Masipala Wapo wa Marblehall na Masipala Wapo wa Matatiele  . 
Ndingo dza muṱambuluwo dzine ha tou lovhwa dzine dza itwa ha dokotela dzi ṱola guḽukhousu , phurotheini , dziketone na u kavhiwa . 
Ni vhona u nga phikhokho yo vha yo naka i sa athu shanduka ya vha tshiṋoni tsha u naka kana yo naka musi yo no shandukiswa ? 
Zwithu zwiswa na zwa kale ndi zwone zwo ṱuṱuwedzaho sisiṱeme ya lutendo yo fhambanaho . 
Mirafho ya tshifhinga tshi ḓaho i ḓo ri haṱula nga vhukoni hashu ha u sedzana na vhumatshelo ri si vhe mabofu kha vhutshilo hashu ha kale  . 
Mabindu a nga rengisela thundu khasiama dzi re nga nna ha makete wadzo wa u vhambadza , a nga oa makete muswa na u wana masia a mabindu nga nila i leluwaho  . 
Nga murahu ha musi no zwi kuvhanganya , ho sala zwingana ? 
Vhaḓithaubi avha vhahulwane vha dzudza senthara idzi dza vhukoni dzi tshi khou shuma , vha sa khou dzhielwa nṱha nga riṋe roṱhe kha mushumo u sa tendisei une vha u ita  . 
Arali khotsi a tshi tenda uri ṅwana ndi wawe , kha vha ḓe na maṋwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho . 
Nga murahu ha maḓuvha a ṱahe , nga ḽa 11 Luhuhi 1990 , Vho Nelson Mandela vho vhofhololwa u bva dzhele nga murahu ha miṅwaha i fhiraho 27 . 
GCIS i ṱ anganedza ndeme ya u tsireledza vhana kha zwi kwamaho zwa online  . 
Musi mme a ṅwana vha tshi vhuya he vha vha vho ya hone , muleli o amba uri ha ḓivhi uri ṅwana o ya ngafhi , nahone a humbulela uri ṅwana u na khotsi awe musi a sa tsha mu vhona . 
U lingulula nyimele na vhashumisani ; 7 . 
Sesheni iyi ya vhu27 ya Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi nga ha Afrika yo khwaṱhisedza kha ḽifhasi uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha tshipiḓa tsha ndeme kha vhubindudzi ha dzhango ḽa Afrika . 
A ni fha mafhungomatsivhudzi  . 
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu  . 
Tsha u fhedzisa , Mulayo u dzhiela ntha vhuimo havhudi ha u thivhela u tambudzwa ha vhaaluwa  . 
Ndi nnyi ane a nga vha muraḓo ? 
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi  . 
Zwi sedzeswaho khazwo nga maanḓa kha hoyu Mulayotibe wa Khwiṋiso ndi uri hu kone u engedzedzwa u shuma ha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika huṅwe na huṅwe kha dzhango ḽa Afurika na kha zwiṱangadzime zwa lwanzheni . 
U tevhedza ngona ya ndangulo ya u edzisela  . 
Khophorethivi ndi dzangano ḽine ḽa langulwa nga miraḓo nga nḓila ya demokirasi  . 
Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo wa vunḓu u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo hu si nga muṅwe muthu  . 
A huna fomo dzine dza ḓadzwa . 
Musi ho no wanala uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza tea u ṱanḓavhudzwa kana u khwiṋiswa hu tea u bveledzwa thagethe na zwikhala zwa u shuma zwi re khagala uri masipala u kona u vhona nḓila dza khwiṋe dza u swikelela zwipikwa izwi  . 
Mulayo u ṋetshedza uri hu vhe na u thomiwa ha zwiimiswa zwivhili zwine zwa vha : ( i ) Ofisi ya u Vhea Zwikalo na zwi Tendelanaho nazwo na ( ii ) Yunithi ya Thuso ya Thekiniki  . 
Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na muthihi kana vha ofisiri vhawo  . 
Arali khekhe iṅwe na iṅwe i tshi ṱoḓa makumba 2 , Ndi makumba mangana ane mma vha ḓo a renga ? 
Ndo vhuya  . 
A huna mulayo une wa shumiswa kha iyi tshumelo . 
GEMS yo kona vhukuma u swikelela zwipikwa zwayo na u ṋetshedza ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo kha vhathu vhe kale vha vha vhe si nayo , zwa swikisa ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo i linganaho kha vhoṱhe  . 
Vha tea u vhona uri vha fha mukumedzi muṅwe na muṅwe tshifhinga tsho linganaho  . 
U kuvhanganywa ha mbuelo na tshinyalelo zwi tea u laulwa u itela u khwaṱhisedza uri tshelede i shuma sa zwe Phalamennde ya sumbedzisa zwone  . 
Iyi bammbiri a i nga ḓo dodombedza phambano na vhukonḓi ha iyi thero vhunga izwi zwo hulesa  . 
Tshelede ine ya ṋekedzwa nga muvhuso wa vhukati u itela u ṋetshedza tshumelo dza ndeme  . 
Pulane yashu ndi u thoma 9600 megawatsi ya fulufulu ḽa nyukiḽia kha miṅwaha ya fumi i ḓaho , u engedza kha u tshimbidza Puḽanti ya Muḓagasi wa Nyukiḽia wa Koeberg  . 
U shumisa pulane ya thandela : U ita mishumo yoṱhe ye ya dodombedzwa kha pulane ya thandela  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhia ḽiga ḽi re mulayoni kha zwa ndaulo , nga nḓila I pfalaho nahone o tevhedza kuitele ku pfalaho . 
Ri ḓo sedzesa kha mabindu maṱuku na a vhukati dziḓoroboni dzashu , ḽokishini na vhuponi ha mahayani na u thoma mimakete hune vha ḓo rengisa zwibveledzwa zwavho  . 
CC i nga balanganywa nga ṅwambo wa zwi kwamaho khothe kana nga tsheo ya miraḓo  . 
Mvelo ya zwa zwi bvelelaho tshikhalani zwa mulayo yo ḓoweleaho zwi vhumba iṅwe ya mitheo ya mulayo wa zwa dzitshaka ( mulayo wa dzitshaka u langa vhushaka vhukati ha mivhuso )  . 
Thendelano ya Montreal i khou shuma zwavhuḓi zwi tshi ya nga u fhelisa Zwithu zwine zwa khou Fhedza Ozone  . 
Vhaongi vho gudelaho vha nga vha founela u ṋetshedza pfunzo yo dzhenelelaho nga ha ndondolo ya mutakalo nga ha nyimele dzi ngaho asima , vhulwadze ha swigiri , mutakalo wa muhumbulo na ndaulo ya zwa mbilu na u vha rumela mafhungo ane a sa konḓe u vhala nga ha nyimele idzi . 
Khoudu 3 Vhuswikeleli -Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso  . 
Sankambe tsho vha tshi na lutendo lwauri tshi ḓo kunda hu si na khakhathi . 
Zwi a ṱavhanya u vhala nga mbili u fhirisa u vhala nga nthihi ? 
Madzuloni , vha dzhena shangoni vha si na thendelo vha ita zwine vha khou ita hu tshi nga a hu na zwo khakheaho  . 
Vha shumise luambo lune vhathetshelesi vha lu pfesesa zwa sa ralo vhathu avho vha ḓo xelelwa nga dzangalelo ḽa u thetshelesa zwine vha ḓo amba  . 
Vhudzisani vhana vhaṱanu kiḽasini yaṋu uri mivhala ine vha i funesa ndi ifhio . 
Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , ya CK7 u ridzeva dzina ḽa CC arali dzina ḽa khamphani na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa  . 
U fhelisa vhushai na u sa lingana kana khethululo , ikonomi i tea u aluwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila dzine dza ḓo vhuedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe  . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone  . 
Kha vha tendele murangaphanḓa wa tshigwada a vhudzise mbudziso ngeno vha tshigwada vha tshi khou lingedza u wana phindulo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe uri dzi davhidze mbekanyamushumo dzoṱhe na u dzhenelela ho itwaho u tsireledza ikonomi yashu . 
U ṋetshedzwa ha dzinnḓu hu fanela u ṱanganyisa khumbelo dza mutikedzelo , nyambedzano dza mulayo na nḓisedzo ya dzinnḓu kha paka nthihi , nga u thusa khasiṱama u swikelela tshumelo dzoṱhe hu si zwipiḓa na u vha zwipiḓa zwi songo ṱumanaho  . 
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentsi ya u ḓiraiva . 
Miraḓo i vhidzwa u pfi Dzikhomishinari  . 
Vhuimo vhuswa ha Mbekanyamaitele ya Maḓi vhu khou dzhia tshiimo tsha vhulangi ha mveledziso ya maḓi na zwipikwa zwa tshandukiso zwa muvhuso . 
Khabinethe i fhululedza vha tshumelo ya shishi , Ḓorobo ya Johannesburg na Muvhuso wa Vunḓu wa Gauteng u ṱavhanya u thusa khathihi na vhaendedzi vha vhathu ngei Gauteng vhe vha shela mulenzhe u thusa vhanameli . 
U shumiswa ha siṱirathedzhi tsha Mbalo , Saintsi na Thekhinoḽodzhi zwi ḓo khwaṱhisedzwa kha zwikolo zwoṱhe . 
Shuma sa dzhededzi ḽa u kunga nyito ya tshitshavha kha wadi  . 
Mulayo wa sialala ndi tshiimiswa tsha mulayo u songo ṅwalwaho nahonw u fhambana u bva kha vhupo u ya kha vhuṅwe kha zwitshavha zwa sialala . 
Nḓila nthihi ine mabindu a nga engedza vhukoni , ndi nga kha u engedza na u shumisa zwavhuḓi khomphiyutha  . 
Tshivend(a tshi na dailekithi t ( hanu na mbili  . 
Vhathu vho fariwaho , vho valelwaho na vhane vha khou pomokwa 35 . 
Musi a sa thu eḓela a vhea magazini kha shelefu ya bugu , tsini na muṋango wa bafurumu nga nnḓa . 
Zwimela zwi tea u vha zwi si na tshika  . 
Kha vha fhe vhagudi bammbiri ḽi re na zwifanyiso zwa zwithu zwihulwane na zwithu zwiṱuku . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri arali vha sa dzhenisa maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho , GEMS a i nga koni u shumana an khumbelo yavho nahone hu ḓovha na tshilengo u swika hu tshi wanala maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho  . 
Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani . 
U avhelwa ha tshifhinga kha vhege iṅwe ya tshikolo , vhadededzi kha vha vhe tshikoloni iri dza 35  . 
Khothe ya ndayotewa , tsha ndeme , yo amba uri muvhuso u tea u engedza mbekanyamushumo iḽa , naho hu na uri u a ḓivha nga ṱhahelelo ya zwiko , na uri u tea u tshimbila nga luvhilo lwo teaho malugana na ezwo  . 
Naho zwo ralo , hune ya swika hone kha tshitshavha tshashu hu kha ḓi vha fhasi vhukuma . 
Vhalani imeḽi ye mudededzi wawe vha mu rumela ni kone u ola tshifhaṱuwo afho tshikhalani tshe na ṋewa . 
Itshi tshi nga vha tshiṅwe tsha zwa u thoma tshine komiti ya wadi ya nga ita yo ṱangana  . 
Yo itelwa u sedza khayo vho dzhaya fhedzi nahone a i imi vhuimoni ha milayo ya Tshikimu . 
Tsha vhuṋa , muvhigo wo pfufhifhadzwaho wa nga ha u shumiswa ha Muhanga ha Maano a Vhutali wa Themo ya Vhukati ( MTSF ) 2014-2019 wo ṋetshedziwa , we wa sedzesa kha u vusuludzwa ha zwa ndeme zwa MTSF 2014-2019 u itela u khwinisa mashumele kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho  . 
Kha giredi dzoṱhe ndo phasa nga ṋaledzi . 
Nyimele malugana na vhuṋe ha ikonomi i fana na ya miholo ya miṱani  . 
U vhambedza ho shumiswa tshikalo tsha dzitshaka , mitengo ya ndivhanele na tsenguluso ya ikonomi a zwo ngo thoma u shumiswa u swika zwino ( nga nṱhani ha khaedu ya mulayo )  . 
Arali mbudziso yo katelwa , phindulo na yone i tea u katelwa  . 
ICTSD i na tshipikwa tsha u ṱuṱuwedza sisiṱeme ya mbambadzo ya dzitshakhatshakha nga nḓila ine ya khwinisa tshipikwa tsha mveledziso i sa fheliho  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro . 
Khabinethe ilwa na nḓila dzoṱhe dza u shumiswa ha vhana zwi siho mulayoni na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha dzule vho limuwa tshifhinga tshoṱhe na u vhiga avho vha pfukaho milayo ya Ndayotewa yashu  . 
MAGA A NDAULO O TEAHO . 
Mupfumedzanyi kana mulamukanyi tshawe ndi u tshimbidza nyambedzano ine ya ṱuṱuwedza tshigevhenga u guda nga ha zwe zwa vhangwa nga vhugevhenga na u dzhia vhuḓifhinduleli malugana na vhuṱungu ho vhangiwaho nga vhukhakhi . 
Mvelelo dza u ita nyonyoloso kha ṱhoḓea dza inisuḽini . 
Kha vhuimo hoṱhe ha 4-6 , vhagudi vha tea u dzulela u thetshelesa na u vhala zwibveledzwa zwine zwa khou ḓi endelela u vha itela khaedu . 
Nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 , ro tenda uri Phungombuya ya Afurika Tshipembe i ḓo ṱuṱuwedza u swikelela pfunzo nga vhoṱhe  . 
Kha vha vhee mbudziso kha fiḽipitshati  . 
Ngona iyi ya ba-be-bi-bo-bu i shumiswe na kha miṅwe mibvumo u itela uri vhagudi vha i rwele ngomani . 
Musi zwipikwa zwo no topolwa nga pulane ya tshiṱirathedzhi zwi tea u pindulelwa kha fhethu ha mvelelo dza ndeme(KRA) na mishumo i re na maga a kalelaho  . 
Musi mita i tshi dzudzanya mafhungo a kumalele kwa Mukovhelwa na kwa hanzwamarumbi , zwi a anzela u itea uri muthu wa ha mmeni a no khou itelwa aya mafhungo a kombetshedzee u sokou tenda nangwe a sa pfani nao  . 
Ndivho ya Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa i thusa vhagudi uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhaṱaleli na vhadizaini vha zwibveledzwa vha re vhukoni , vhuḓifhulufheli na vhusedzi . 
Maḓi ndi tshiko tsha ndeme kha nyaluwo ya ikonomi na u khwinisa vhutshilo . 
Naho zwo ralo , vha songo ṱavhanyedzisa zwithu u itela uri vha fhedze vha tshi vhea khomboni milayo ya ndeme  . 
Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki , ndaulo kana khorotshitumbe , kana thendelano i sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa , yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka , i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho . 
Ndaulo ya kushumele na mveledziso . 
Muṱangano a si wone tshipikwa nga wone uṋe  . 
Khumbelo I nga shumiwa nayo lwa miṅwezi miraru . 
Vhatheli , feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo , vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi , vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet  . 
Nga zwenezwo , Muphuresidennde vha ḓo sumbedza ṱhonifho kha maswole a vharema ngei Arques-la-Bataille . 
Zwi tea u vha khagala uri ndi lini hune mahoroane a vha nnḓa ha muvhuso a vha na vhuḓifhinduleli ha u shumisa zwipiḓa zwa puḽane  . 
U nanga risipi hune zwithu zwa ṋewa kha khaphu , thisipuni kana zwa u ela zwi si dza fomala . 
Kiḽasiṱa dzo fhambanaho dza dziminisiṱa , dzi ḓo tshimbidza nyambedzano na kiḽasiṱa dza vhoramafhungo dza u sumbedzisa zwo no swikelwaho nga mihasho nga tshifhinga tshetsho , nga kha GCIS . 
Zwo kuvhanganywaho zwi vhigwa kha mulanguli wa website ane a shumisa zwidodombedzwa izwi u sedza tshivhalo tsha vhashumisi kha masia o fhambanaho a website na u vhona uri website iyi i khou shuma sa tshiko tshone tshone tsha mafhungo  . 
Kuvhumbele kwa fhungo U ṅwala mafhungotswititi , mafhungotserekani na mafhungombumbano U shumisa maṱanganyi u ṱanganya mafhungodavhi kha mafhungo mbumbano : na , hone , kana , ngauri , nz . 
U shumiswa ha Nepad ha tshihaḓu na kilima ya khwine zwi ḓo dzula zwi dzone khaedu khulwane  . 
Tshitediamu tshine nda tshi funesa  . 
Tshitatamennde tshi nga itwa nga mukhantselara , vhamusanda , mushumeli wa tshitshavha kana mufunzi vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo kana ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe yo itwa kha Muhasho wa zwa Muno ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelomuvhigo wa tshikolo  . 
Sisiṱeme ya Afurika Tshipembe ya muvhuso ine ya sa khou tshimbila zwavhuḓi i tea u lugiswa  . 
Hu na tshaka mbili dza tshugulu - hu na tshugulu ntswu na tshena . 
Sa Mudzulatshidulo wa komiti , mukhantseḽara wa wadi u tea u dzhenela-vho  . 
Ndi tama u ḓivhadza maṅwe a maga ayo madekwana a namusi . 
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Kha nyimele nnzhi , ndaulo yashu ya muvhalelano zwa zwino i vhonala sa modele  . 
Ri na ndivhuho nnzhi kha mafunda e vha ri sumbedza one  . 
Vhadzhiamikovhe vha katela vhakhantseḽara vha wadi , vhaofisiri vha masipala , vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha na zwigwada zwi re na dzangalelo  . 
Hezwi ndi u ya nga ha Milawana ya mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
PMBs dzi kwama thaṱhuvho hu si na ndavha uri nyimele iyo vho i wana hani . 
Ngauralo , mbuelo dza mbekanyamushumo dzi tea u phadaladzwa kha vhathu vhanzhi , nga maanda vhashai vha vhashai . 
Kha vha dzhie phindulo u bva kha vhavhili vhavhili  . 
Khabinethe i khou vhaisala nga u lozwea ha matshilo lu vhavhaho lwa vhaeba mugodi zwi siho mulayoni vhe vha lovhela kha mugodi we wa vha u si tsha shuma wa Langlaagte . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini i ḓḓivhusaho ine ya ḓḓo ita thendelo malugana na miholo , magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1  . 
Dzhenisani mapfanisi a zwiitwa afho mavhakani . 
Vha humbelwa u vhona uri nomboro yavho vha khou i dzhenisa nga nḓila yo teaho . 
Uri ndi nnyi ane a dzudzanya adzhenda zwi laulwa nga nyimele  . 
Kha miṅwaha i fhiraho 23 , muvhuso wo engedza mbekanyamushumo ya magavhelo a matshilisano u itela zwitshavha tshayatsireledzo na zwi shayaho u bva kha vhathu vha 2,7 miḽioni u ya kha 17 miḽioni  . 
Zwino lingedzani u ita mbambe ya mitshila na thangi . 
Khophi ya ndaela ya khothe i tea u fhelekedza fomo ya khumbelo ya phasipoto  . 
Vha sedze kha notsi dza siaṱari 85 nṱha nṱha  . 
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u dzudzanya muṱangano u ṱalutshedza vhabebi mvelelo na uri vha khou ya u khwinisa hani mvelelo dzenedzo . 
U ya nga Khethekanyo ya 211 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , mulayo wa tshirema zwa zwino u vho dzhielwa ntha nga sisiteme ya mulayo khathihi na mulayo wa mvelele  . 
Lu ḓo vha lwa u tou thoma vhuṱambo uvhu vhu tshi farelwa Afrika  . 
Kha ḽiṅwe sia , muvhuso wo tikedza nga masheleni madzangano a ndondolo hu na ndivho yo sumbedziswaho ya uri vha thoma mimodele ya vhutepe na mihumbulo miswa  . 
Power of Attorney letter if services of an attorney are used Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo , arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa  . 
Hu fanela u dzula hu na zwibugwana zwi ambaho nga bannga zwine zwa fanela u dzula zwi zwinzhi fhethu hune ha netshedzwa hone tshumelo  . 
Izwi zwi amba uri vhathu vhoṱhe , hu songo sedzwa phambano ya nḓowelo dziṅwe na dziṅwe , nungo na vhuṱudzeṱudze , vha na tshirunzi tshi eḓanaho na u tea u farwa lu eḓanaho nahone nga nṱhani ha izwi vha vhofholowa lwo eḓanaho kha tshiṱuhu  . 
Mugaganyagwama u shumaho u katela zwibviswa zwa tshifhinga tshoṱhe zwine zwa ṱoḓiwa nga masipala u bveledza tshumelo dza ḓuvha na ḓuvha na ndaulo yawo  . 
Arali muhaelo wo no ṅwaliswa Afrika Tshipembe nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 , vha tea u wana thendelo nthihi fhedzi ya u ṱun ḓa u bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha . 
Kha ḽiga ḽa mbambadzo , hu vha ho no wanala uri tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tshi nga vhambadzea na  . 
Zwi a fana kana u nga ṱanganyea ? 
Arali tshigwada tsha tshumisano , close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo ( nga ṅwambo wa u wa tshiṱoko , ndangulommbi kana tshiṅwe tshiitisi ) Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhabebi na vhaunḓi u tikedza vhana vhavho na u vhona uri mvelelo dzi shumiswa u thasulula masia a u bvelela maṅwe na maṅwe . 
Mushumo wa muvhuso : u dzhiela ntha pfanelo dza vhathu uri vha wane shango lavho murahu arali vho pfuluswa nga khani , u lilisa vhathu arali vho dzhielwa shango lavho  . 
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa kana masipala wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone . 
Tsha u thoma , ro tendelana muvhusoni uri zwikhala zwa mushumo zwine zwa ṱaha zwi tea u ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi . 
Mpho na Mashudu vho vha vha tshi ḓivhana ? 
Tshiṅwe tsha Zwa Ndeme ndi ṱhalutshedzo ya tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u lwisa tsiku tshine tsha sedzana nga maanḓa vhathu vha kwameaho nga maanḓa  . 
Nḓivhadzo na tsheo . 
Theo ya mulayo wa muvhuso wapo i kombetshedza masipala u ṋetshedza thikhedzo kha komiti dza wadi u fhaṱa vhukoni hadzo  . 
Musi maitele a khou bvelela zwo ambedzaniwa na u tendelaniwa nga vhathu vhoṱhe  . 
A nga talutshedzwa sa nyambedzano dzo tikedzwaho  . 
Tshivhalo tsha nṱhanyana ha tshararu tsha vhathu vha na minwaha ire fhasi ha 15 . 
Kha sia iḽi , luambo lu anzela u vha lwo ḓitikaho nga mvelele na uri lu sumbedza vhuimo ha kuhumbulele kwa mushumisi  . 
SAPS 523a nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho . 
Arali muraḓo a songo vha hone kha miṱangano miraru kana u fhira yo tevhelanaho , kana o tendelwa u sa vha hone kha miṱangano miṱanu na muthihi ya wadi i tshi tou tevhelana , a nga sudzuluswa  . 
Girafu i re kha bammbiri ḽa u shumela ḽa 11 i na mafhungomatsivhudzi ane a ḓo ni thusa u ṅwala phara yaṋu . 
Maraphanḓa a ḓivhadzaho vhaanewa na fhethuvhupo : tsumbo , Kale-kale ho vho hu na mukegulu we a vha a tshi dzula na ṅwana wawe we a vha a tshi pfi Rofhiwa . 
Ndivho khulwane hu u vhona uri masiandoitwa a zwi shumiwaho migodini zwi fhungudzee kana u langea zwavhuḓi . 
Zwikili zwa u thoma zwi bveledzwa ho sedzwa phetheni , tshivhumbeo na tshikhala , muelo kala na u shuma nga data zwi vhumba mutheo wa zwikili zwa tshikolo nga u angaredza ho sedzwavho na zwikili zwa nomboro . 
U ita zwitatamennde zwa masheleni zwa khamphani , u langa khamphani , u langa vhashumi , u renga thundu dza khamphani , u maketa kana u rengisa zwibveledzwa zwa khamphani , u langula kana u tshimbidza ofisi , u langula vhushaka ha khamphani na tshitshavha , ndi uri vhushaka vhukati ha dzangano na tshitshavha  . 
Khophorethivi ya dzinnḓu ndi khophorethivi ine ya ṋekedza nnḓu kha miraḓo yayo , kana khophorethivi ine ya ṋekedza thuso ya tshumelo ya tshithekhiniki kha dzikhophorethivi dza dzinnḓu  . 
Mutalombalo u tea u bvela phanḓa na u shumiswa sa thikhedzo ya u ṱanganya ha u dovholola . 
Khothe yo lavhelesa mbuno ya uri vhahwelelwa vho ita vhugevhenga ngauri mufu o vha a khou shushedza mutakalo wa muṱa  . 
Vhagudi vha bveledza vhukoni ha u vhala na u ṱalela vhunzhi ha zwibveledzwa zwo tou ṅwaliwaho na zwi so ngo tou ṅwaliwa , hu tshi katela na zwibveledzwa zwa u tou vhona . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Maano a Vhuholefhali wa Pfunzo ya Nṱha na Sisiṱeme ya Vhupfumbudzi uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Gumoṱuku ḽa mishuno ya ndeme ḽo sikwa nga thandela ? 
Vhagudi vha tea u shuma na tshitendeledzi na zwikwea zwa saizi dzo fhambanaho na ṱhofunḓeraru dzo vhumbwaho nga nḓila ya u fhambana . 
Tsumbanḓila pfufhi ya mishumo ya ndeme ine ya tshimbilelana na thandela  . 
A thina zwi nthivhelaho ndi tshi ita muano wo ṋetshedzwaho afha . 
U fhelisa maanḓa a vhulamukanyi ha vharangaphanḓa vha sialala zwi ḓo vha u dzima tshitshavha tsha mahayani kha khothe dzapo kha zwe vha vha vha tshi dzulela u sengisa milandu yavho . 
Namusi nnḓu iyi i shumiswa kha madzulo a Phalamennde a Buthano ḽa Lushaka . 
Tshiṅwe tshifhinga a sedze dzigurannḓa uri a vhone uri zwiḽiwa zwo tsaho ndi zwifhio , a renge zwenezwo  . 
Phindulo dzi tikedzaho dze ra dzi wana kha phurovintsi ṱhanu dze ra kwamana nadzo kha mafhungo aya u swika zwino dzi a fusha  . 
Naho DACST yo bveledza vhuimo vhu kondaho kha gavhelo la tshomedzo ( tshomedzo khulwane , thuso dzo fhambanaho dza zwiimiswa , u konadzea hu re ntha ha vhugudisi na thodisiso ; na u shumisa ho kalwaho ha fhethu ho lumbiwaho ) itshi tshikimu tshi na mirado minzhisa  . 
Thero dzi tea u tendela mudededzi u dzulela u vusuludza luambo lwa mutheo lu sa konḓi musi a tshi amba na vhagudi nga LEV . 
Ndivho ya u guda i fanela u vha kha mveledziso ya zwikili nga nḓila ine zwa takadza , nahone nga maitele a u tshenzhela , madzuloni a u shuma tshibveledzwa tsha maimo a nṱha kha themo iṅwe na iṅwe . 
Nga maitele aya , zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi , arali zwi tshi ṱodea . 
Hoyu yavho  . 
Thendelo i ḓo dovha ya ṱoḓea i tshi bva kha vhalanguli vha vunḓu vho fanelaho vha re mulayoni musi hu sa athu tendelwa u kaniwa kana u kuvhanganywa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Thebulu i tevhelaho i sumbedza zwiimo zwo fhambanaho zwa tshumelo  . 
Sa tsumbo , musi Magerika vho bveledza ngona ya kuhumbulele , vho vha vha kha ngoho kha zwithu zwe vha zwi ita tshifhinga tshoṱhe  . 
Hu tshi tevhelwa mulayo muṅwe na muṅwe , ndaka , pfanelo , mishumo na vhuḓifhinduleli zwa mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 2242 zwi ḓo vha vhuḓifhinduleli ha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka u ya nga hune zwa tendelana na ndaela dza Minisṱa wa Vhupileli  . 
Vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala khoro i fanela u shuma mishumo yadzo khagala nahone nga ṋdila i vhonalaho  . 
Pulane ya u funza u sumbedza gumoṱuku ḽa magudiswa ane a ḓo gudisiwa nga themo . 
Fhedzi-ha kha vhaḽa vho ḓiṋekedzelaho u sika vhudzivha ha demokirasi , zwi na mbuelo khulu sa musi zwo bulwa afho nṱha  . 
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho : Zwibveledzwa zwi ne zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma,sa magazini na dzigurannḓa . 
Zwenezwo a si mulayo uyu kana miṅwe iḽa miṋa ine ya nga ima i yoṱhe  . 
U shuma nga maipfi . 
Vha dzhena tshikolo nga tshifhinga , ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone vha sa dzhii mushumo wavho wa tshikolo sa madze . 
Hu khwaṱhisedzwa tshiimo tsha zwino tsha thendelo phanḓa ha musi iṅwe thendelo i tshi nga bviswa  . 
Maitele a Vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha a linganaho nahone a songo dzhia sia  . 
Mishumo ya DPSA , sa zwe zwa sumbedziwa kha phara ya 1 , i nga nḓila ine vhathusiwa vhayo ha vha miṅwe mihasho ya muvhuso na uri a i ṋetshedzi tshumelo ifhio kana ifhio dzine dza vha hone kha tshitshavha . 
U ṱanganedza u tambula zwi nga thusa u leludza u tambula , naho arali mvelelo muvhilini dzaho dzo fhira kale  . 
Welfare Society ( Dzangano ḽa Ndondolo ya Vhana )  . 
Sa zwine tshenzhemo yashu ya ri funḓedza , khaedu ntswa dzi ṱoḓa vhushumisani na vhuthihi kha zwine ra ita u itela tshanduko  . 
Hutshiitelwatshipiḓatshavhu542 tsha Mulayo zwi tevhelaho zwi a shuma a Awara dza rathi sa awara dzo fhiraho phanḓa ha musi diphosithi i tshi badelwa ; na b Nthihi tshararu tsha mbadelo ya tswikelelo i badelwa sa diphosithi nga muhumbeli  . 
Fomo ya khumbelo 2 . 
Hezwi zwi tshimbilelana na ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) i ṱoḓaho u vhona uri muṅwe na muṅwe u swikelela ndondolamutakalo , hu songo sedzwa uri vha hola vhugai  . 
DziNGO nnzhi na dziCBO dzo shelaho mulenzhe kha dziwekishopo dza vhukwamani na u tahisa mihumbulo kha ngeletshedzo . 
Hezwi zwi a oea ngauri zwi thusa uri hu vhe na mutheo wavhui kha zwa vhulimi  . 
Afrika Tshipembe ḽi na zounu dza kilima dzo fhambanaho dzine dza ita uri hu vhe na u fhambana kha u bveledziswa ha zwa vhulimi . 
Arali mushumo wa mukhantseḽara wa wadi u khagala , vha ḓo ita uri hu sa vhe na muṱaṱisano u songo teaho na onoyo muthu na phambano dzine dza nga vha hone  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , vha i ḓadze nga u tou ṅwala zwavhu ḓi nga maḽe ḓere mahulwane  . 
U shumisa nḓila dza u ḓilulamisa ene muṋe musi a tshi vhala , tsumbo : u vhalulula , u awela , u edzisa kubulele kwa ipfi a sa athu ḽi bulela nṱha U vhala a tshi vho tou elela , e na luvhilo nahone a tshi shumisa kubulele kwa mibvumo nga ngona . 
Vha na vhudifhiduleli ha u tsivhudza mutshutshisi na madzhisitarata nga ndila ine ndaela yo bvisiwaho i do vha yavhudi kha mualuwa na mutakalo wawe  . 
U sa kona u pfesesa zwine zwa khou ambiwa : Musi ri tshi khou thetshelesa mihumbulo ine ya konda u pfesesea ri tea u dikombetshedza u tevhela nyambedzano na u lwa nga ndila dzothe uri ri pfesese  . 
Phambano ndi uri ina masia ṱari o andaho kavhili u itela uri hu vhe na masia ṱari manzhi a visa  . 
Dziṅwe rekhodo , nga nnḓa ha dzine dza tea u thoma dza tou humbelwa , dzi dzula dzi hone hu songo thoma ha itwa khumbelo u ya nga PAIA  . 
Arali mbadelo dza anganyelwa dzi nṱhesa , izwo zwi nga kha ḓi konḓa u wana masheleni a u lambedza thandela  . 
Vha nga wana fomo na kha webusaithi yashu  . 
Hezwi zwi bvisa mutsiko kha vhagudi vhaṱuku vha tshi tea u amba , zwa fhungudza u mazhuluzhulu zwa vha tendela u livha kha u pfesesa luambo . 
Mutumbu Vhaṅwali kana muṅwali wa edithoriala u tea u ṱahisa muhumbulo kana kuvhonele kwawe kwa zwhithu  . 
Ri vho zwi ḓivha zwino uri masalavhukuma a vhonala nga nḓila ifhio . 
Vhugudisi vhu bveledzaho vhu tea u vha ha tshumisano na u dzhenela u itela u swikelela mvelelo dza gumofulu  . 
Vhashumi vha zwiṅwe zwigwada vho tendelwa fhedzi u ita mushumo wa zwikili nga ngomu kha masia avho vhone vhaṋe  . 
Hu na mbuno ṱhanu na nthihi khulwane dza uri ndi ngani masipala a tshi fanela u vha na IDP  . 
Hezwi zwi sumbedza u thonifha na u fhata u fhulufhedzea  . 
Gomelelo ḽi kha ḓi vha ḽone ḽihulwane ḽine ḽa khou shela mulenzhe kha u tsa ha sekithara ya vhulimi  . 
Na riṋe vhana vhaṱuku . 
U sedza uri hu vhe na thikhedzo yo khwathaho kha mushumo wa vharangaphanda vha sialala  . 
Tshithihi , sa zwe tsha dzhielwa nṱha , ndi tsha uri mbekanyamaitele na u dzhia tsheo ya tshiofisi kanzhi zwi a kundelwa u dzhia nṱha vhukuma zwa u hanedza hu konadzeaho a nḓila dzine zwa nga lwiwa nazwo  . 
Zwi ṋetshedza tshikhala tsha u tsireledza zwigwada tshayatsireledzo , nga maanḓa avho vha no dzula vhuponi vhune ha khou ebiwa migodi , vha sa londi masiandoitwa a mutobvu kha mupo na mutakalo wa vhathu . 
Nḓowenḓowe dza tshifhinga tshoṱhe kha lushaka lwa nyito idzi zwi ṱuṱuwedza vhagudi u zwi shumisa shumisa sa maitele a Mathematiki . 
U vhala a tshi vho tou elela na mutsindo o no vha nawo . 
A zwi vhudziswi uri zwi khagala uri sisṱeme a i dzhii sia nahone ndi yavhuḓi u fhira nga 1994 , nahone tswikelelo yo khwinifhala , hedzi ndeme na vhukoni zwi kha ḓi vhanga khaedu khulwane . 
U vhuyelela ha ḽifhasi hu kha ḓi vha ho lavhelelwa fhedzi hu si nga nḓila ye ha vha ho anganyelwa ngayo tshifhingani tsho fhiraho sa izwi Brexit i tshi khou khakhisa kha nyaluwo ya ḽifhasi . 
Khabinete yo amba uri hu ḓo vha na khetho dza Afurika Tshipembe malugana na u shuma kha Khoro ya zwa Matshilisano na Ikonomi ya Mbumbano ya Dzitshaka l ( ECOSOC ) u bva 2013-2015 . 
VhoStavros Nicolaou sa muraḓo ane a nga imela wa Khoro ya Mveledziso ya Vhashumi na Ikonomi ya Lushaka kha Bodo ya Tshipentshele ya Vhueletshedzi ha zwa Dzizouṋu dza Ikonomi . 
Nyito dzashu nga huhulu dzi ta uri vhaṅwe vha ri vhona hani na u ṱuṱuwedza thwii kufhindulele kwavho kha riṋe  . 
Mbekanyamushumo dzo sedziwaho kana dzo livhiwaho khadzo na mishumo zwi o ita uri hu vhe na u lingana ha mbonalo ya zwithu na milayo ya ndangulo ya u vhulunga zwishumiswa zwa mupo  . 
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi  . 
Vha nga kona u ita vhusetshi ha ntha nga u khetha muratho wa Vhusethi ha ntha . 
Matshudeni o vhibvaho ane a khou telwa digirii ṋamusi , ri a ni livhuwa vhukuma  . 
Ofisi ya Lushaka ya Mutsireledzi wa Tshitshavha i wanala Pretoria  . 
A vha kombetshedzwi u ḓadza tshiteṅwa tsha vhu 4 na tsha vhu 5 zwa Tshipiḓa tsha A tsha iyi fomo . 
Ezwi zwi nga funiwa nga matshudeni vhane vha khou tou thoma u shumisa khomphyutha u ṅwala  . 
Mulayo u ṱoḓa mimasiplala i tshi bveledza nḓila , phurosese na maitele a u dzhenela ha tshitshavha  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo a zwa sa ṱalule muthu zwo sedza murafho ; b zwo ḓiṅwalisa kha muvhuso ; nahone c zwi fare maimo ane a sa vhe fhasi ha zwiimo zwa zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso  . 
Vha ḓiphiṋa nga u fushea mushumoni ngauri nyimele dzavho dza mushumoni ndi dza maimo a nṱha hafhu malamba avho a kha tshiimo tshi linganaho na tsha dziṅwe dziphurofesheni . 
Kha hu dzhielwe nzhele : ḽiṅwalovhuṋe ḽi dzudzanywa ho sedzwa ndivho ya tshenetsho tshifhinga . 
Ro vhona hafhu ndeme ya mishumo i no nga Vhuṱambo ha Kapa ha Jazz ya Dzitshakatshaka , he ha dzhenisa masheleni a fhiraho R475 miḽioni kha ikonomi ya Kapa na u sika mishumo ya 2 000 nga 2010 . 
Vhathu a vho ngo tea u ditika fhedzi nga thandela dza lushaka lwa CBNRM uri vha kone u tshila  . 
Zwine vha tea u ita vha ḓiṅwalisele u vha muṱunḓi . 
Ikonomi ya Gauteng i bvelaphanḓa na u dzhenelela u fha mukovhe muhulwanesa wa ikonomi ya lushaka  . 
Naho muṅwe na muṅwe a tshi vha na khentsa ya lukanda , fhedzi vhaṅwe vhathu nga maanḓa vha vha kha khovhakhombo  . 
Ri nga ṋetshedza tshenzhemo yashu sa tsumbo na musaulano - ri dzulela u vha na muhumbulo wa uri tshenzhemo ya tshanduko ine a i ngo leluwa u i humisela murahu  . 
Khabinethe yo tendela Tshiṱirathedzhi tsha eḽekiṱhironikitsha Lushaka na u anḓadzwa hatsho kha Gazethe ya Muvhuso . 
Musi vho no ṱangandeza ṱhanziela i halutshedzo pfufhi ya mulayo wa u kovhekana ifa ngeno hu si na thendelo ya khovhekano u ṱalutshedza mihumbulo ya uri mbeu na ndingano ndi mini na nḓila dza mbeu na ndingano  . 
Magumo - Kha vha khunyeledze nga u ṅwala mihumbulo mihulwane ya themendelo yavho magumoni a vhupfiwa kana kha manweledzo mahulwane mathomoni  . 
Musi ri tshi i pfa ri a khukhulisea ra si tsha thetshelesa  . 
U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza Vhagudi vha sumbedza zwikili zwa u ita nḓowenḓowe na u amba . 
U sa lingana u ya nga mbeu zwi nga tandululwa fhedzi nga nyito dza vhafumakadzi na vhanna nga u ita khaedu kha vhuḓipfi,nyingo na mishumo  . 
Khethekanyo ya 39 ya Ndayotewa , i amba nga ha Mulayotibe wa Pfanelo , mbetshelo dza hone dzi ri Afrika Tshipembe ḽi tea u lavhelesa kha mulayo wa mashango a dzitshakatshaka musi ḽi tshi ṱalutshedza Ndayotewa  . 
U topola vhoṋefhungo na maiti mafhungoni . 
Pfufho dzi ṱhonifha u shela mulenzhe ha nṱhesa kha SETI nga u ṱuṱuwedza na pfufha vhukoni . 
Legalisation Section ya Muhasho wa zwa Nnḓa  . 
A zwi konadzei uri ikonomi i nga shanduka nga zwiṱuku nga zwiṱuku nga u thola vhashumi vhanzhi arali idzi nyimele dzi nga bvela phanḓa  . 
Milayo yapo ya masipala I tea u swikelelea nga vhathu  . 
Hezwi zwi ḓo ḓoḽa u fheliswa ha milayo yoṱhe ine a langiwa nga muvhuso wa vhukati na milayo yoṱhe ya mavundu i langaho mishumo ya Vhurangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi i songo fheliswa nga vhusimamilayo ha mavundu . 
Vhufarisani vhukati ha zwitshavha na muvhuso zwi khou ṱoḓea uri ri kone u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa  . 
Arali ifa li fhasi ha R50 000 , kha vha vhige ifa ofisini ya madzhisitirata  . 
U pulanwa ha maitele ho vha hu u topolwa ha lushaka lwa maitele  . 
Vha dzhiele nṱha mbudziso dzi re afho fhasi  . 
Vhathu vha nwa halwa nga kunwele kwo kalulaho  . 
Luṱingo lwavho lu ḓo fhindulwa nga u ṱavhanya . 
Mafulo ane a vha na gomelelo a nga kha ḓi vha na ṱhahelelo ya fulufulu , u amara ha zwifuwo hu nga tsa nga itshi tshifhinga , nahone nga itshi tshifhinga hu nga shumiswa mulivhaḓuvha na zwiṅwe zwiḽiwa zwa dziphurotheini . 
Khabinethe i tikedza u ḓivhofha ho itwaho kha Mugaganyagwama wa Lushaka wa 2017 kha u takula zwa u dzhena kha tshanduko ya ikonomi nga vhuhali na u kokodza maAfrika Tshipembe nga vhunzhi kha nyaluwo ya ikonomi yo katelaho . 
Nila dzohe dzine dza nga ita uri hu avhanyiwe kha fhungo ii a u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango nahone zwo vhulungeaho zwi o itiwa  . 
Mutholiwa u tea dzhiela nzhele zwauri vhud(ifhinduleli ha tshiofisi ndi tshiga tsha ndeme khulu , na uri u ita mishumo ye vha tholelwa yone zwi fanela u n(etshedzwa tshifhinga tshot ( he tsho teaho khathihi na nungo dzot ( he  . 
Afha fhasi ndi davhi ( la tsumbo ya vhuhosi uvhu  . 
U nangiwa ha mirado kha phanele hu fanela u tanganedzwa nga Thoho ya Muhasho  . 
Mbekanyamaitele iyi i tou vha mbofho kha matavhi na vhashumi vhoṱhe vha GCIS . 
Vha tea u lingedza u katela nyito dzoṱhe zwi tshi konadzea lu fhiraho luthihi . 
Anetshelani khonani yaṋu tshiṱori itshi zwiitei zwi tshi tou tevhekana nga ngona . 
Vhathu vha tea u bvela phanḓa nga u ṋea vhuṱanzi mapholisa nga ha vhathu vhoṱhe vhane vho ḓidzhenisa kha zwiito zwa vhugevhenga u itela u fhaṱa zwitshavha zwashu . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u thoma zwiimiswa zwa pfunzo a tshi khou shumisa tshelede yawe kha u zwi londola , zwine zwiimiswa zwenezwo- ( a ) zwa sa ṱalule muthu zwo sedza murafho ; ( b ) zwo ḓiṅwalisa kha muvhuso ; nahone ( c ) zwi fare maimo ane a sa vhe fhasi ha zwiimo zwa zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa u bveledza na ṱuṱuwedza vhurangeli ha dzingu na ha dzitshakatshaka u tandulula milandu iyo . 
U khethekanya tshivhalo tsha vhagudi vha re kiḽasini yavho vha bva masia a malo a u kunakisa . 
A u sa londa ha vhathu vha re tsini nae  . 
Vha humbule : A vho ngo tendelwa u vha muraḓo kana u ṅwalisa muunḓiwa kha tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga luthihi . 
Zwo tou vha ḓivhazwakale na u vha tshifhinga tsho khetheaho kha shango ḽashu , zwe zwa sumbedza gundo ḽa vhathu vhashu kha u tsikeledzwa na tshiṱalula . 
Arali muthu ane a khou t ( od(a vho dzumbamaho a vha wana u swika a kanda bola a ri ndo ni vhona ha vha uri o fa kha mutambo  . 
Khethekanyo ya 28 ya Ndayotewa i ri vhudza nga ha ndeme ya u tsireledza pfanelo dza vhana . 
Vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga funza nthihi kana mbili dza nyambo kha vhuimo ha Luambo lwa Hayani . 
Shumani na Malindi vha khou ya Khefini ya Sunshine . 
Mathomoni a ṅwaha , Khothe ya Ndayotewa ya Afrika Tshipembe na Khomishini ya Venice ya Khoro ya Europe , vho vha na Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Vhulamukanyi ha Ndayotewa Afrika Tshipembe . 
Maanea a u anetshela kanzhi a vha na u ṱalutshedza ho khwaṱhaho . 
Muṱangano u tevhelaho wa Tshigwada tshi Shumaho u ḓo isa phanḓa vhufarani ha nyaluwo yo katelaho na mveledziso i yaho phanḓa . 
Murendi u Kha ri ṅwale shumisa maṱaluli a u ṱalutshedza musi a tshi ṱalutshedza Tshifhefho . 
Naa hu na zwidzimamililo zwo teaho ? 
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo i ṱoḓea lini ? 
Vhukwamani ha nnḓa ho ṋewa mushumo wa u wana mafhungo nga ha tshivhalo tsha vhathu vha re kha wadi , ḽeveḽe ya vhathu vha sa shumi na vho no shuma , tshivhalo tsha vhaaluwa , tshivhalo tsha vhaswa , tshivhalo tsha vhathu vha tshilaho na HIV na AIDS nz  . 
Ri khoḓa Muphuresidennde washu wa kale Vho Thabo Mbeki na miṅwe miraḓo ya Phaneḽe ya Vhuimo ha Nṱha ya AU nga nḓila ye vha ḓi kumedzela ngayo musi vha tshi khou shuma thungo mbili . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha South African Geographical Names Council kana khoro ya Vunḓu ya madzina ya vunḓuni ḽavho . 
U phuromota u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi hu tea u sika nzulele ine ya ṱuṱuwedza u shela mulezhe ha nnyi na nnyi  . 
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino , kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino . 
U vha hone hashu afha hu sumbedza u khoḓa na u swikisa ndivhuwo kha mushumo uyu  . 
Hezwi zwi katela mbuedzedzo ya mavu , mveledziso ya mahayani , vhashumi , mbeu , zwifuwo , zwa vhulimi na thikhedzo ya mubveledzi . 
Zwe zwa gudwa zwi thusa mihasomitshimbidzi kha u dzhenelela ya lugisa zwithu kha masia maṅwevho  . 
Mushumo wa muvhuso : u phasisa milayo ine ya vhea muholo wa fhasisa kha vhathu vhane vha khou shuma  . 
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa , fhedzi ndi zwa ndeme u sumbedzisa kha dzidokhumnethe uri vho xelelwa nga tshelede naa  . 
A zwo ngo anganywa na zwivhumbeo zwa zwipotso  . 
Ofisi Khulwane ya Thengiso yo ḓitika nga pulane ya u leludza , u linganisa na u bveledza mushumo wa thengiso wo khwaṱhaho . 
Khabinethe i fhululedza dziSpringboks kha u swikelela kha maimo a re tsini na a mafhelelo kha Tshiphuga tsha Rugby ya Ḽifhasi ngei England na u humbela maAfrika Tshipembe uri vha tikedze thimu yashu ya Lushaka ya rugby musi vha tshi khou lingedza u vhuisa Tshiphuga tshaḼifhasi fhano hayani lwa vhuraru . 
Mudzulatshidulo wa PSC ndi Vho Ben Mthembu vhane vha vha Maanḓalanga a Khorondanguli u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso . 
Nga nṱhani ha data dzi siho kha zwo swikelelwaho , ri kona fhedzi u anganyela mveledzwa dza mashango a 25  . 
Arali Khothe dza Dzingu dzi si na tshivhalo tsha vhathusi tshi ṱoḓeaho u fusha ṱhoḓea dzadzo , maga ane a khou dzhiwa u ita uri Khothe ya Dzingu iṅwe na iṅwe i vhe na tshivhalo tsha vhathusi vha ṱoḓeaho uri i swikele ṱhoḓea dzayo . 
Arali ifa li ntha ha R50 000 , kha vha vhige ifa ofisini ya master . 
Vhathu ( hu tshi katelwa na vhadzulapo vha siho mulayoni ) vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho  . 
U ṱanganya ha u dovholola hu ḓivhadzwe vhagudi sa zwigwada zwa nomboro dzi linganaho . 
Ezwi zwi ṋetshedzwa kha feḓeresheni dza mutambo na zwitshavha , zwi sedzesaho kha zwitshavha zwi shayaho , vhupo ha mahayani na vhafumakadzi  . 
Vha khou divhadzwa uri vha tea u netshedza thanziela yavho ya u sumbedza uri vha kha di tshila u ya nga Ndaulo(Regulation) 23  . 
U buletshedza zwo kuvhanganywaho na zwiolwa . 
Matheriala a Vhugudisi hu na vhukhakhi ho kha u tandulula thaidzo iyi  . 
Bulani zwithu zwiṱanu zwine arali inwi no vha ni murangaphanḓa kana muphuresidennde wa shango no vha ni tshi nga itela lushaka zwone  . 
Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha na vhaimeli kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzhenela vhuṱambo uhu vhu re na ndeme kha u ṋea lushaka lwashu tshivhumbeo  . 
Vhambedzani dizaini mbili  . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu . 
Muṱa na khonani dza mushumi wa radioni na thelevishini Vho Hope Zinde vhe vha shuma sa ramafhungo SABC nga miṅwaha ya vho90 nahone vha dovha vha shuma sa muraḓo wa bodo ya SABC . 
Izwi zwi ḓo engedza u khwinifhadzwa u ya kha sisiṱeme ya mitambo yo vhumbanaho ine ya tikwa nga milayo ya demokirasi , u eḓana , u bvisela khagala , u imelelwa nga mirafho , u swikelela na u engedzea ha u shela mulenzhe zwi tshi tshimbilelana na zwi ṱanwaho nga Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Khubvumedzi 2010 nga 10:00 ya matsheloni  . 
U ita uri tshumelo ya mapholisa i vhe ya phurofeshinala  . 
Vhathu vho tiwaho vha tea u vha vhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe nahone vha tshi dzula lwa tshoṱhe kha Riphabuḽiki . 
Nga mulandu wa tshanduko dzo d(aho na pfunzo , mu(la u vho ima n(wedzi muthihi wa Fulwi musi zwikolo zwo vala  . 
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe a miraḓo ya CC . 
Zwibadela zwo shuma zwavhuḓi u engedza u shuma zwavhuḓi u ri hu vhe na tshumelo yavhuḓi u ya nga ha zwine zwa konea  . 
Ri khou lavhelela uri nga murahu ha samithi vhafarisani vha u lambedza mveledziso vhanzhi vha ḓo takalela u ṋetshedza thuso yavho kha vundu iḽi  . 
Ri tamau khwaṱhisedza thikhedzo yashu kha vha Palestina . 
Muvhigi No ḓiimisela zwifhio zwa vhumatshelo haṋu ? 
Havha ndi vhone vhane vha shuma-vhathu vhane vha vha na mushumo na vhudifhinduleli kha mbekanyamushumo . 
Khwiniso dzi ṋea dzikhothe maanḓa o ṱanḓavhuwaho kha u ṋea ndaela zwi tshi ya nga zwigwada tshayatsireledzo , zwine zwi tshi bulwa ndi vhathu vha re na vhuholefhali ha muhumbulo . 
Khumbelo u ausa mutevhe wa u vanga tiwaho ya u ḓi ṅwalisa  . 
I thusa vhadededzi u pulana mbekanyamishumo dza u guda na mishumo ya u guda . 
U ṱanganedzwa ha Mulevho muswa na Pulani dza Mashumele zwa ( 2016-2018 ) ngei kha FOCAC hu pfumbisa nyaluwo ya vhuḽedzani vhukati ha Afrika na China , vhune ha ḓo honolola mbambadzo ntswa na zwikhala zwa vhubindudzi u thusa u ṱuṱula nyaluwo ya ikonomi . 
Kha vha vhale thebulu ya zwi re ngomu ha bugupfarwa u itela uri vha pfesese uri u vhea mutengo na khovhekanyo zwi amba mini  . 
Mulanguli wa IDP u monithara u bvela phanḓa ha thandela khathihi na mitsindo yadzo sa tshipiḓa tsha sisiteme ya IDP ya U monithara na U ela vhunga zwi tshi itwa kha thandela dziṅwe dza IDP dzi no khou shumiwa  . 
U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho dza phrofesheni , vhunzhi havho vha na tshenzhemo khulwane kha vhupo ha mbuedzedzo ya mulayo  . 
Vhunzhi ha mashango a dimokirasi a na Mulayotibe wa Pfanelo dza Vhathu une wa tsireledza vhathu kha u sa shumiswa zwavhudi ha maanda  . 
Heyi ndi nḓowedzo ya vhathuni , ine ya itwa nga u tou tandula vhupo  . 
Ri amba mbilaelo dzashu ro khwaṱha kha nyimele ya Myanmar na u ḓiimisela u ita zwoṱhe zwine zwa konadzeaho u vhuedzedza dimokirasi , u langula tshiimo , u ita uri vhafariwa vha poḽotiki vha vhofhololwe  . 
Dziṅwe mbuelo dzi katela tshumisano kha ṱhoḓisiso nga u dzhenelela ha avho vho no fhedzaho pfunzo ya nṱha na u dzhenelela ha nḓowetshumo , u kovhekana pfanelo dza ndaka ya muhumbulo dzine dza bva kha ṱhoḓisiso na u livhuwa vhaṋetshedzi vha tswikelelo kha mvelelo dza ṱhoḓisiso  . 
Mitevhe i ṋekedza Kharikhuḽamu nyangaredzi na mitevhe ya maipfi ya asesimennde na mitevhe ya maipfi yo livhaho ya sia ḽa u guda  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya aisentsi dza TV  . 
Khumbelo i tshi khou fusha ṱhoḓea dzoṱhe dzi re kha Mulayo wa Dzikhophorethivi . 
U andisa U pfesesa ha mutheo wa u andisa kha hei gireidi ndi u vhea nga zwigwada . 
Zwi a thusa u kuvhanganya zwithu zwo fhambanaho zwine vhagudi vha nga kona u zwi shumisasa zwa u vhala ngazwo . 
Vha humbela u ḓivhadza DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi maḓuvha maṱanu phanḓa ha datumu ya nḓisedzo yavho i tevhelaho arali ḓiresi yavho i sa ḓo vha iyo yo bulwaho kha nḓisedzo yavho ya zwino zwino , sa tsumbo , vha tshi khou ya holodeini . 
Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli . 
Fulufulu ndi tshone tshiḽiwa tsha fhasisa nga tshifhinga tsha gomelelo  . 
Khabinethe i dovha ya fhululedza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde ( PICC ) kha u bvela phanḓa hungafha ha u isa bugupfarwa , bugu dza u shumela khadzo , fenitshara na u ṋetshedza tshikolo tshithihi nga vhege u bva nga dzi 22 Fulwana 2013 , sa tshipiḓa tsha Puḽane ya Themamveledziso ya Lushaka . 
MEL : Mutevhe u sa katelwi wa mishonga . 
Tshikolo tshi na tshumelo dza mitambo ? 
Nahone ndi ḓo hanedza ndo khwaṱhisa kha uri hu tevhedzwe maitele aya nahone ro ḓilugisela vhukuma u fhindula mbudziso  . 
Vhu nga vha vhurifhi zwaho ha thikhedzo kana khanedzo  . 
Ndi nnyi we a vha o vhidza bishopho Mkhize ? 
Tangedzelani mitshila kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maipfi aya . 
Vhunzhi ha marifhi vhu tea u katela marifhi zwao a yaho kha mashaka dziṱhama u ya na kha marifhi a si a fomaḽa a yaho kha dziguranḓa , tsumbo . 
Vha humbelwa u vhona uri nomboro yavho vha khou i dzhenisa nga nḓila yo teaho  . 
Miraḓo ya komiti ya wadi vha tea-vho u shela mulenzhe kha u pulana tshifhinga tshinzhi u ya nga hune vha nga kona  . 
Mbekanyamushumo iyo i kha ḓi ya phanḓa . 
Arali muṅwe wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a tshi khou lwalesa , mbingano i nga itwa vhuongeloni . 
U bva kha ṱhiraka u ya nḓuni ho vha ho dala vhathu fhethu hoṱhe  . 
U pfesesa uri u kovha ndi u shumela murahu ha u andisa . 
Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara , na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva , tshelede ya mundende na bugu ndaula , kha zwiṅwe zwinzhi . 
Arali vhagudi vho vhudzisa mbudziso nga tshifhinga tsha u amba nga ha zwifanyiso , ndi khwine u humela murahu kha mbudziso idzo , hu itwe nyambedzano nga ha phindulo dza hone . 
Sa tshipiḓa tsha Milayo ine ha ḓo sedzwa yone ya lufhera lwa vhupulani ha maano , mafhungo manzhi a ndeme o topolwa ane a vha na masiandoitwa o livhaho kha u phaḓaladza zwavhuḓi inthanethe yo tsireledzeaho nahone i fulufheleaho , ya luvhilo , nahone i sa ḓuri  . 
Sisiṱeme yo ṱanganelanaho ya khetho , i re sisiṱeme i dzhiaho vhaimeli u bva kha sekithara dzo fhambanaho ( vhaswa , mabindu , , mutakalo , nz ) na u bva kha vhupo na vhudzulo , yo anzela u shumiswa nahone i nga i ḓo dzula i yone i shumesaho na mutheo u pfadzaho wa vhuimeli  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine muthu ene muṋe a tou ḓiṋangela kha zwiimiswa zwa pfuzo zwa muvhuso hune NDIMA YA 2 : MULAYOTIBE WA PFANELO yeneyo pfunzo ya nga konadzea zwi pfalaho  . 
Mbekanyamushumo dza CBNRM dzi khou itea hothe-hothe kha lifhasi , hu si kha vhupo havho fhedzi . 
Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya 4 c , miraḓo ine zwa i kwama i fanela u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa , hune zwa shuma , u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho . 
Luswayo lu sumbedza tshumelo kana thundu dza khamphani hanone lwa ita uri dzi sa fane na tshumelo kana thundu dza iṅwe khamphani . 
Khomishini i tenda uri kha mutheo wa Ndayotewa hu na khonadzeo khulwane ya u ṋetshedza maanḓa na mishumo zwi sa lingani na u fhambana kha kushumisele kwa zwithu zwa ndeme zwa mveledziso  . 
Kha vha tambe zwanda zwavho nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga musi vha tshi bva bungani na phanda ha musi vha tshi fara zwiliwa  . 
U davhula nomboro kha muduba wa muandiso wa ṱhanu u wana nomboro kha muduba wa muandiso wa 10 . 
Milayo ya Bannga ya Vhukati ya u fhaṱa sisiṱeme ya muvhuso wapo i shumiseaho , hu na vhuḓifhinduleli , na u shumisea  . 
Kha vha vhee zwi tevhelaho kha khona iṅwe na iṅwe ya rumu c Khethekanyo ya C : Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira muthihi  . 
Fhedziha , ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma . 
Kuḽele - zwiḽiwa zwi re na mapfura manzhi zwi na u shela mulenzhe huhulu kha ḽeveḽe dza khoḽesiṱiroḽo dza malofha . 
Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia , Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho . 
Nyendedzi iyi ndi manweledzo a zwithu zwo fhambanaho zwa Mbuelo na Milayo ya Tshikimu  . 
Muofisiri wa Mafhungo a nga bvisa tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha rekhodo yo sumbedzwaho kha ( a ) ( tshipiḓa tshiṱuku tsha ( a ) tsha Tshipiḓa tsha vhu 15 tsha Mulayo ) afho nṱha , ine kha khumbelo ya tswikelelo , i nga kha ḓi kana ya hanelwa zwi tshi ya nga Ndima ya vhu 4 ya Tshipiḓa itshi  . 
Kanzhi u wana maraga dzi fanaho nga nnḓa ha musi dzi dzi fushaho . 
Kha vha ṱume tshithu itsho tsha u vhea mulomoni kha mitha  . 
Sa tsumbo , mvelele ya kale ine ya kwama u wana ifa kha mulayo wa mbingano ya tshirema i tea u elana hu tshi tevhedzwa mulayo wa zwino , Mulayo wa u Dzhielwa ntha ha Mbingano ya Tshirema wa vhu 120 wa 1998  . 
Fhethu afho hu nga vha silaha ine ya vha mulayoni , senthara ya mbebiso dza phukha ine ya vha mulayoni , senthara ya khuvhanganyo ine ya vha mulayoni , bulasi ine ya vha mulayoni , pfulo ine ya vha mulayoni , ḽimaga ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni , ḓulu ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni , etc . 
U wana nḓila dzine dza bveledza maitele a tshiṱalula na u dzudzanya maga ane a fanela u dzhiiwa . 
Vha fuwe tshiṱoko tshine tsha ḓo vha lelutshela u tshi ṱhogomela nahone tshine tsha ḓo dzwala kana tsha ḓisa mbuelo nnzhi nga murahu ha gomelelo  . 
Ni vhona u nga maswole vho zwi kona hani u fhura vhathu vha muḓanani uyu ? 
Vhulanguli ha Poswo ho thomiwa u ya nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa tshumelo ya Poswo wa vhu 124 wa 1998  . 
Bugupfarwa i ṋetshedza pfanelo dza u swikelelwa ha mafhungo , zwi tshi bva kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ya 1996 . 
Tshikwekwete tshi nga kha ḓi hwala tshiṅwe tshikwekwete tshi thusaho lwanzheni kha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe  . 
Arali khothe I sa fushei uri ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya 3 yo fushwa , I nga humisela phambano murahu kha zwiimiswa zwi kwameaho  . 
Muhumbeli a re na mbilaelo malugana na tsheo ya DIO ya u hanela khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu na Minisṱa wa Muhasho wa Madzulo a Vhathu malugana na tsheo yeneyo . 
Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi  . 
RICA u tendela hu tshi dzhenelelwa kha thundu ya vhudavhidzani nga dzikhomphyutha . 
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa nga imiswa ? 
Vha ḓo badela iṅwe hafhu arali vha shumisa mushonga u si ho kha Fomuḽari ya GEMS ( mutevhe wa mishonga ) Arali dokotela wavho a vha randela mushonga u si ho kha mutevhe wa mishonga wa GEMS ( une wa vhidzwa upfi fomuḽari ) vha ḓo tea u badela tshipiḓa tsha mutengo wa mushonga naho wo themendelwa kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi  . 
Nahone kha vhuḓifhinduleli uhu , hu dovha ha vha na milayo miṱukuṱuku ine ya tea u tevhelwa  . 
U ḓivhadza zwine nomboro 6 ya amba zwone Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 6 . 
Dzo engedza na u isa phanḓa na vhubveledzi kha puḽanti ntswa . 
Ndi a ṱamba zwanḓa musi ndi tshi bva thoiḽethe . 
Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe yo imela shango nga nḓila ina mutsindo nahone i vhonalaho kha u ḓisa mulalo kha dzhango  . 
Honeha , ngauri u guda luambo ndi maitele o vanganaho , zwikili zwi fhiraho tshithihi zwi ḓo shumiswa . 
Luambo lwa kilasirumuni ( tsumbo , iḓani ngeno phanḓa ni dzule nṱha ha methe ) lu ṋea zwikhala zwinzhi zwa mupo zwa nḓila ya mupo ya uḓivhadza u Fhindula ho Fhelelaho nga muvhili . 
Nga courier - Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe . 
Khabinethe yo livhuwa u tevhedzelwa ho fhelelaho kha mivhigo ya mvelaphanḓa lwa miṅwedzi ya rathi yo iswaho Khothe ya Ndayotewa . 
Khabinethe i ṱanganedza thendelano kha nyimele dza dzangalelo ḽa tshitshavha ya u ṱangana ha muvhuso na Coca-Cola Beverages Africa zwine zwa nga tikedza vhuḓidini hashu ha nḓowetshumo khulwane kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Magumo a tea u vha fhungo ḽo khwaṱhaho , ḽi re khagala nahone ḽi tendiseaho ḽi sumbedzaho kuvhonele kwa muṅwali  . 
Thikhedzo kha Ofisi ya Mulanguli-dzhenerala  . 
Izwi zwi katela nyito dza tshumisano ya u engedza nyaluwo i katelaho , maga a u ṱavhanyisa u pfumbisa masheleni , u engedza u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Vhubindudzi ha Themamveledziso ya R870 wa biḽioni na mvelaphanḓa yo itwaho kha u tandulula ṱhahelelo ya fulufulu , hu tshi katelwa na fulufulu ḽi vusuludzeaho . 
Kha vha ri kwame kha arali vha tshi tangana na thaidzo kha website . 
Fhungo ḽi vha ḽo ṅwalwa ḽi kha maambwaitwa musi ṋefhungo wa fhungo a tshi khou itwa nyito nga muṅwe muthu kana tshiṅwe tshithu fhungoni , tsumbo , mmbwa yo vha i tshi khou ṱanzwiwa nga musidzana . 
Khothe dzi nga dzhia tsheo arali zwo tea . 
Midia u tea u vhona tshanduko sa tshiṅwe tshithu tshine wa tea u ḓidzhenisa khatsho , hu si u vhiga ngatsho fhedzi  . 
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe  . 
Vha tshi thoma vha ḓo thoma u vhala u swika kha fumi na u ita nḓowenḓowe ya madzina a nomboro nga u tevhekana . 
Khabinethe i dovha hafhu ya ita khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma khazwiimiswa na khamphani dzoṱhe dza Afrika Tshipembe uri dzi imise fuḽaga ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) na ya Afrika Tshipembe khathihi . 
Muphuresidennde u na maanḓḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo , hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka  . 
U ita nḓowenḓowe ya thekhiniki dzi re afho fhasi zwi ṱuzuwedza vhagudi u kona u sedza murahu kha vhushaka vhukati ha nomboro na u gudisa vhagudi uri vha nga kona u shumisa na u shuma nga nḓivho yavho u itela u rekanya . 
Kha vha shume nga ndila ya tshiphurofeshinala na u diimisela tshifhinga tshothe  . 
KHA VHA PFESESE : Mbonalo dzo ṱaluleaho dza luambo lwonolwo dzi tea u dzhielwa nṱha . 
Sa Zhendedzi ḽa Ndaulo ya Muvhuso , Tshumelo ya zwa Muthelo ya Afrika Tshipembe South African Revenue Service SARS i vhofhiwa nga iyi ndaela ya ndayotewa . 
Hoyu Enoch o vha e mugudisi , muimbisi , mureri wa kereke yaMethodist , a dovha a vha mufodi wa zwinepe  . 
Vhaṋetshedzi vha nga humbela muvhuso u itela u wana thikhedzo iyi ( Kha vha sedze kha TSHIBOGISI tsha M )  . 
Itani ḽitambwa ḽi no amba nga u thusa hayani . 
DziITR dzi tsheṱa mulangano wa dzitshakha , na u vhumba tshipiḓa tsha Milayo ya Ndangulo ya Mbumbano ya Vhudavhidzani ha ṱhingo ha Dzitshakha  . 
Ngade dzoṱhe dza zwitshavha dzi dovha dza shomedzwa nga dzithulusi  . 
U ṱalukanya na u shumisa madzina , maṱaluli , maiti na maḓadzisi nga ngona . 
Vho-Mathada vho ri u nwa waini vha thoma u kumedza ḓafulani  . 
Ho sedzwa ngomu na nnda ha sibadela vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha sa tendelani na tsheo  . 
Zwa Mvelele , Zwa Vhurereli na Zwigwada zwa Luambo - Vhathu vha nga ḓi phina nga mvelele yavho , u ita vhurereli havho , vha shumisa luambo lwavho . 
Ndi khwine u fhelisa izwi zwi tshi kha di vha zwinu  . 
U ṋetshedza khuthadzo i ḓisaho phodzo . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu I tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu , u tsireledza , u bveledzisa , u tsireledza na u swikelelwa ha ndinganyiso ya mbeu  . 
Khabineth yo tendela u thomiwa ha vhudzheneleli vhuswa ho ṱolwaho ha Afrika Tshipembe kha AU malugana na Tsheo ya Guvhangano ya Tshikalo tsha Vhuṱoli tshiswa . 
Idzi thandela dzi ḓo engedzedza tsireledzo ya zwiḽiwa na u sika zwikhala zwa mishumo zwa vhanzhi , nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani  . 
U engedza kha izwo , Mulayotibe wa u Lwa na u Rengiswa ha Vhathu wo phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka mahoḽa ḽine zwazwino ndi Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Inwi ni muhulwane wa thimu ya kusi kune na dzula khakwo  . 
Nṋe na mulanda ro ṋewa tshifhinga tsho linganaho na tshikhala tsha u vhudzisa nga ha ngudo idzi na mbudziso dzoṱhe dzo fhindulwa ra fushea  . 
U fhiriselwa ha milandu kha Khothe Khulwane zwi tea u rangelwa nga vhukonanyi ha sialala . 
Buthano ḽine ḽa ita uri milayo ya vhutherorisi i vha mulandu , kha mafhungo , na u ita uri milayo yeneyo i vhe na tshigwevho tsha ndaṱiso dzo teaho  . 
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine vhagudi vha tea u zwi ḓivha uri vha kone u vhala na u ṅwala nga vhukoni . 
Arali DIO a kundelwa u ṋetshedza tsheo malugana na khumbelo ya tswikelelo ya muhumbeli kha maḓuvha a 30 , zwi ḓo dzhiiwa uri DIO o hanela khumbelo yeneyo . 
Vhashumeli vhanzhi vha Muvhuso vha a ri dzhoina ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ṅwambo wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme nahone dzi sa ḓuri dzine ra dzi ṋekedza  . 
U ḓivhadza shaka ḽa tsini arali ho ṱaha lufu , vhulwadze vhu shushaho kana fuvhalo la vhadzulapo vha Afrika tshipembe  . 
Mbofholowo na tsireledzo ya muthu  . 
Vhuendedzi : Vhunzhi ha wadi dza ha masipala ano maḓuvha hu navha na mivhundu mihulwane vhukuma  . 
Tsha u fhedzisa , ndi zwa ndeme u sumbedza uri ḽitheretsha a si mafhungo a uri phindulo ndi dzone lini  . 
VHANA VHA NA PFANELO DZIFHIO ? 
Livhanyani maipfi a tshifhinga tsha zwino na a tshifhinga tsho fhiraho . 
Thendelo i tea u wanala u bva kha vha u Vhulunga Zwiphugadupo zwa Muvhuso  . 
Khethekanyo ya 170 yo imelwa nga khethekanyo ya vhu 6 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Topola thandela na mishumo u amba nga ha tshiṱirathedzhi tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U vhala wo tou fombe ha ZWIBVELEDZWA ZWINE ZWA SHUMISA NḒILA NNZHI DZA VHUDAVHIDZANI NA ZWA U VHONWA , ( Zwibveledzwa zwi shumisaho nḓila nnzhi dza vhudavhidzani ndi zwine zwa shumisa zwishumiswa zwa u vhona na u ṅwala kha tshibveledzwa tshithihi , tsumbo khungedzelo , khathuni . 
Ndi khou livhuwa tshikhala tsha u amba na Phalamennde na lushaka  . 
Zwi ni vhudza zwine tshirendo tsha amba ngazwo . 
Kha fhungo ḽa vhuloi sa vhurereli , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i khou ṱanganedza zwa u dzhielwa nṱha ha mbofholowo kha vhurereli ( khethekanyo ya 15 ) na mbofholowo ya vhuḓibvukululi ( khethekanyo ya 16 ) kha Ndayotewa , na ṱhoḓea ya u tsireledza vhathu vha itaho zwa vhuloi hu nḓila ya u rerela . 
Sa zwe zwa ṱoḓea nga Ndayotewa yashu ntswa , yo vha yo tea u thoma zwiimiswa zwa polotiki na vhulanguli zwiswa zwi re na milayo , maitele , nḓila dza u ita zwithu zwiswa na vhukoni vhu si ha u shumela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe fhedzi , hone na ha u vha dzhenisa kha mushumo wayo  . 
U swika zwino thekhisi yo tshimbila km dza 38  . 
Zwiito izwo zwa musi shango ḽi kati na u lwisa u wana muḓagasi wo linganaho zwi nga si dzhielwe fhasi na uri mulayo u ḓo dzhia vhukando vhuhulwane . 
Nga u sumbedza muholo wa awara , ri bvisa masiandaitwa a khonadzeo ya phambano kha awara dzo shumiwaho nga vhafumakadzi na vhanna  . 
Nḓila dza u dzudzanya vhagudi uri vha tikedze u guda na u gudisa ha ndeme Vhunzhi ha vhabebi a vha takaleli u ya zwikoloni zwa vhana vhavho , nahone vha pfa u nga a vho ngo ṱanganedzwa nga ṱhoho dza tshikolo na vhagudi . 
Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi , zwa matshilisano na zwa politiki  . 
U tou fana na kha mashango manzhi a Afrika , ngei Cameroon lutendo kha zwa vhuloi kana kha u ita zwa vhuloi zwo ḓalesa . 
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo . 
Dokotela u ḓo kona u rekhoda mvelelo dza ndingo dzavho dze vha ita kha siaṱari 11  . 
U kha ḓi vha mutambi o fulufhelwaho kha Middlesbrough u bva tshe a thoma u i tambela a tshi bva kha Tottenham . 
Vhaṅwe vha ḓo vha vhomaḓilonga vha zwoṱhe zwoṱhe vhane mushumo wavho muhulwane wa ḓo vha wa u thusa vhaeni na vhaṱaleli na u ṋetshedza tshumelo ya maṱhakheni . 
Iyi ndi mitaladzi ya u tika  . 
Kha vha ḓi ṋee awara dzine dza swika mbili  . 
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza katelwa na vhutshinyi ho tou dzudzanyiwaho kha shango ḽashu  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo u sumbedza zwine vha zwi ṱo ḓa vha rumele fax kha Official Seed Testing Station  . 
Kha vha ri kwame u itela ofisi ya tsinisa navho . 
A hana u tevhedzela milayo ya tsireledzo  . 
Milingothangeli : Kha Gireidi ya 12 muṅwe wa mishumo kha Themo ya 2 kana Themo ya 3 u tea u vha mulingo wa nga ngomu . 
U bva 1994 , vhathu vha Afrika Tshipembe vho vhona u vulea ha zwikhala zwo ṋetshedzwaho zwa u dzhenela ha vhathu kha kuvhusele kwapo kwa demokirasi na milayo ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe  . 
Muṱhannga onoyo u fanela u vhonwa mulandu wa u dzhia nga khani  . 
Kha mirafho hu na vharangaphanḓa vha SASO , ri tshikatela : Strini Moodley , Professor Barney Pityana , Steve Biko , Onkgopotse Tiro , Harry Nengwekhulu , Themba Sono , Mapetla Mohapi , Mosioua Lekota , Johnny Issel na Mthuli ka Shezi . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Companies and Intellectul Property Registration Office  . 
Mushumo wa u bveledza u amba u ita zwithu kana u ṋekedza dzitshumelo dzine dzi nga rengiswa u itela u wana tshelede  . 
Ndi ngani Komiti ya Wadi yavho i tshi tea u khwaṱhisedza uri maambiwa a a rumelwa nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea ? 
Hezwi zwi wanala kha vhuimo ha ikonomi ya kutshilele musi vhana vha tshi rengiwa uri vha si ambe  . 
Ndi ḓo ima henefha nda lindela . 
Ri tenda uri u ḓidzhenisa he ra hu amba nga u pfufhifhadza hu ḓo ri isa phanḓa kha u vhea zwa u sika mishumo nṱha kha mutevhe wa zwine zwa ṱoḓa u itwa nga vhadzhiatsheo kha shango  . 
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane nga zwigwada zwa 10 . 
U ḓivha ṱhoḓea ya u ṱanganya maitele aya a mbekanyamaitele ya fulufulu na , tshiṅwehafhu , ṱhoḓea ya u ṋetshedza vhudziki ha mbekanyamaitele ha vhaṋetshedzi vha fulufulu , vhabindudzi na vharengi khathihi , muvhuso wo thoma lwa tshiofisi maitele a nḓivhadzamulayotibe ya fulufulu nga 1994  . 
Tshiendisi tshine tsha hwala zwithu zwi sa lemeli tshine tsha tendelwa ( tshiendisi tshine tsha hwala zwithu zwi sa lemeli tshine tsha kokodza tshigariki ) tshi re na guroso ya tshileme tsho ṱanganelaho tshi sa fhiri 3 500 kg . 
Mutshinyi u tea u vhigwa mapholisani a fariwa . 
U ḓivha maḓuvha a vhege U ḓivha miṅwedzi ya ṅwaha Fhindula mbudziso nga ha data kha girafu ya zwifanyiso . 
Khoro , fhedzi , i tea milayo ya u khetha miraḓo ya Komiti dza Wadi  . 
Laboratari dza muvhuso dzina mushumo muhulwane , wa nyombedzelo i no tutula thodisiso ya dziyunivesithi , vhutumbuli ha sekhithara dza phuraivethe na vhutumanyi ha mbekanyamushumo kha sekhithara dzothe  . 
Phambano ndi ifhio u bva kha Themo ya 3 ? 
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi zwe vha vha vho no zwi guda kha Luambo lwa Hayani lwavho na Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . 
Murado ho ngo tea u shumisa zwiko kana tshomedzo dza dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u ita munwe mushumo kana u netshedza inwe tshumelo kha munwe muthu kana tshiimiswa nga nndani ha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone  . 
Khabinete i khwaṱhisedza vhuḓinekedzeli ha muvhuso wa Afurika Tshipembe malugana na u khwaṱhisedza vhushaka haḽo na Nigeria u itela u engedzedza mbambadzo vhukati ha mashango mavhili na tshumisano u itela Afurika ḽa khwine . 
Mbudziso ya Vho Carlos Romero  . 
Mudzia u dzika - uyu ene u dzulela u tendelana na vhoṱhe , ha koni u dzhia tsheo , u amba nga ipfi ḽa vhulenda , u humbula u nga ri ha koni u shuma mushumoi kana ha koni u livhana na vhathu vhoṱhe naho ene a khou amba ngoho  . 
Ngauralo , sa izwi luambo lwa u guda hu si luambo lwavho , vha tea u lu shumisesa u itela u ḓivha zwinzhi nga halwo , zwihulu ho sedzwa tshikili tsha u humbula na u elekanya . 
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana kha muholo uyo  . 
Zwino ri tshi itela ngudo dzashu na ṱhoḓea dza silabasi , Athikiḽi ri tea u guma henefha kha 120-150 wa maipfi . 
Vha humbule : ndangulo ya kushumele ndi tshishumiswa tsha u kala kushumele kwa vhashumi nga muthihi na kushumele na nḓisedzo ya tshumelo nga masipala  . 
Mbulungo ya Ndiafhi yo ri u fhela , malume awe vha ya vha kwamana na vha masipala vhe vha vha ḓisela mugudisi wa zwa u bambela  . 
Ngauralo hu vha na tshikhala , mikando kana mafhi a dzhena mulomoni  . 
Rekhodo dzavho dza tshikolo . 
Muholo , magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinethe vho tholiwaho sa vharumiwa vha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu , I nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u tholwa uho fhedzi  . 
Kha vha sedze arali manweledzo a IDP o katela dziṅwe thandela dzo teaho dzine ha nga fhaṱwa khadzo  . 
Inwi mu laedzeni uri a tshimbilise hani u bva fhiri munna na ene a vho wela kha maitele a u sa pfuka vhanna  . 
Sisiteme ya u tshimbidza mbilaelo i fanela uri i vhe khagala nahone i dovhe i lelutshele vhashumisi  . 
Digitial Subscriber Lines kana DSL na ATM , Thekhinoḽodzhi ya u fhirisa data ya dzidzhithala  . 
Vhudifhinduleli uvhu ho newa vhalanguli vhane vha vha na vhudifhinduleli ha mafhungo ane a phadaladzwa kha website . 
U engedzwa ha tshumelo dza mutheo kha vhathu zwo ya phanḓa kha ṅwaha wo fhiraho musi ri tshi khou itela uri hu vhe na vhutshilo ha khwiṋe kha vhoṱhe . 
Vhalidzi vha mbila vha vhavend(a ho vha hu tshi vha vhakalaha  . 
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga mikovhe  . 
Itani zwauri vhashumisani vhothe vha bvaho nnda vha pfesese na u tendelana na bono lanu  . 
Zwino zwithu zwo rali , tshifhinga tsho swika tsha uri ndaela dzohe dza tshirema dzi no ita tshialula dzo isendeka nga mbeu , murole na kubebelwe kwa muthu muini , dzi amendiwe nahone mashaka a mufu a tsinitsini a ingwe dziwe pfanelo dzi re na tshileme  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Muvhigo nga ha Tsedzuluso ya Miṅwaha yo Teaho ya Vhukoni ha Vhukhakhi kha Phalamennde , une u fanela uya nga ha Mulayo wa Vhulamukanyi wa Vhana , 2008 ( Mulayo 75 wa 2008 )  . 
Ndi nnyi uyu mutukana ? 
Ndivho ya thandululo ya tshifhinga tshilapfu ndi u isa phanḓa u kunakisa maḓi nga u bvisa muṋo kana dziṅwe esidi na u sika maḓi ane a a ḓo shumiswa mabinduni sa o tsireledzeaho u a nwa kana kha zwa nḓowetshumo . 
Ndi ngazwo ho bveledzwa ngeletshedzo iyi  . 
Referentsi : U vhulaha Miri . 
Thuso ine i sa vhe ya mashaleni kha u pfuluswa na zwi kwamaho zwa mutakalo kana zwa phurofeshena ḽa  . 
Vunḓu ḽo tendelwa u gonyisa khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga gonyiswa fhedzi musi zwo tea u itela u fhungudza kana u fhelisa phambano nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano . 
Musi khumbelo yo no tendelwa i rumelwa kha Muhasho wa Vhulimi wa lushaka  . 
U shela mulenzhe ndi maitele mavhili u ṋetshedza vhuḓifhinduleli kha masiapala wapo u ṋetshedza maitele o teaho u konisa vhukwamani na u shela mulenzhe uri vhu vhe hone nga tshifhinga tshithihi Khethekanyo 5 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa , 2000 u bvisela khagala pfanelo na mishumo ya miraḓo ya tshitshavha  . 
Ngei England , vhathu zwavho vha no bva miḓanani vho vha vha tshi kuvhangana vha raha bola zwiṱaraṱani na masimuni . 
Honeha , hu teavho u dzhielwa nṱha zwine zwa khou lingwa . 
Hu na zwiṱori zwa kholekhole zwine na zwi ḓivha ? 
Luambo lwa Hayani ndi luambo lu waniwaho u thoma nga mugudi ngeno luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma lu luambo lu gudiwaho hu tshi khou engedzedziwa kha luambo lwa muthu lwa hayani . 
Hunwe u lulamisa he shango ḽashu ḽa ita vhukati ha 2010 na 2015 ho katelwaho kha muhangarambo muswa wa maano a lushaka na pulani dza mashumele dza ṅwaha , na u ḓikumedzela ha muvhuso u kwamana na madzangano a zwitshavha u itela u shela mulenzhe ho engedzeaho kha maitele a mugaganyagwama . 
Kha vha tanzwe zwithu zwa mutani zwa u fara madi , dzikhali na ndishi nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga  . 
Nzudzanyo dza u dzhenela ha vhashumi dzi tea u katela mafhungo a zwa mutakalo , sa tsumbo , komiti dza tsireledzo  . 
Ri dzula ri na mbilaelo ya ḽeveḽe ya nṱha ya vhathu vha sa shumi , vhushai , u sa vha na ndondolo ya ndeme kha mutakalo , nga maanḓa vhuponi ha mahayani na madzulo a songo dzudzanyeaho  . 
Vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhu khakhisaho tsireledzo yavho , mutakalo wavho kana ndondolo yavho . 
Muhumbeli muṅwe na muṅwe u fanela u badela dzi si dza vhutshinyi dzo ṱahiswaho u bva kha mulayo wapo na mvelele , dze dza ḓiswa khae nga murema hu tshi hwelelwa muṅwe ya zwa Vhudzekani ya tsireledzo tsho no ḓivhadzwa  . 
Sia ḽi re na ndeme ḽa u aluwa ndi kushumele kwa phuraivete kwa tshiimiswa tsha muvhuso tsha tshumelo dza NM  . 
Arali muthu a tshi andisa kana u rengisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela mveledziso na u bveledza zwibveledzwa zwi fanaho na mishonga , enzaimi dza nḓowetshumo , mapfura , zwiḓifhelelisa zwiḽiwa , dziphefumu , zwiḓolo , zwiṋokisi , oiḽi na ṋonzhe , mivhala , zwibviswa , zwimela zwiswa zwo fhambanaho u ya ngauralo , zwi dzhiiwa sa tshipiḓa tsha vhushumisamupo nahone hu tshi ṱoḓea thendelo ya vhushumisamupo  . 
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , u shumisa minethe ya 15 kha tshigwada . 
Mulayo wa u langa vhuloi a wo ngo tou ima nga woṱhe kha shango . 
Vhashumela vhapo : Vhashumela vhapo vha fanela u ita ṱhoḓisiso vha vhiga mapholisani milandu yoṱhe yo vhigwaho kana ine ya khou humbulelwa ya u tambudzwa ha vhana , hu tshi katelwa Ukuthwala zwine zwa kwama vhana . 
Kha ḽiṅwe sia-vho , tshitshavha tshi na vhuḓifhinduleli ha u ṱhonifha na u tsireledza vhuimo na maanḓa a zwiimiswa zwa muvhuso  . 
Tshivhumbeo itshi tshi do toda thikhedzo yo teaho na vhugudisi ho teaho kha u ita mishumo iyi  . 
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo wo no thoṅwaho siani ḽa tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulondo uri i kone u thoma nga u ṱavhanya . 
Musi hu sa athu u ṋetshedzwa u vhofhololwa vhashumi vha muhasho vha a ṱalutshedza maga a u vhofhololwa na mugumo wa saga . 
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini I ḓivhusaho ine ya ḓo ita themendelo malugana na miholo , magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 . 
RI VHA KWAMA Luambo lu no takalelwa kha vhudavhidzano ? 
U dalela AICs na ṅanga dza sialala kanzhisa zwi itwa vhathu vho dzumbama  . 
Izwi ndi zwa ndeme kha vhuḓi vhuthihi ha shango ḽashu  . 
Naho zwo ralo khaedu iyi , ri fanela u ita zwino ngauri nndwa yo vhangiwaho nga vilili iḽi dzi kha riṋe  . 
Tsha u fhedzisela , thendelano yo kunda uri zwiṱukusa zwo no itwa u ṅwala zwavhuḓi mafulo a vhudavhidzani , nga maanḓa u dzi rekhodiwa ngudo na u kovhekana idzi  . 
Arali vhashumeli vhone vhane vha tshi kundelwa u nga netshedza thuso yo teaho , zwine vha nga ita ndi u rumela avho vha todaho thuso kha vhanwe vhasumisani navho vho shomedzwaho nga ndivho u ri vha kone u vha eletshedza kana u vha tikedza  . 
Ambani nga tshifanyiso itshi . 
Vhathu vha dovha hafhu vha fanyisa phambano ya vhathu na phambano u ya nga mbeu kana vhukale ha vhathu  . 
Maṱirikisi wa fureme ya ḽogo u fha manweledzo a zwipiḓa zwihulwane zwa thandela zwi kha tshivhumbeo tshi no fana  . 
Fomo dzi a wanalea ofisini dza u ṅwalisela . 
Luṅwalo ulwu lwo itelwa u ḓivhadza vhone , Miraḓo Mihulwane , nga ha maitele a khetho na maga o fhambanaho ane a tea u tevhedzwa u itela u dzhenelela kha khetho idzi  . 
Vho vha vha tshi tou vha , kha zwiṅwe zwinzhi , muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia  . 
Nga nṱha ha izwo , zwi re zwone zwihulwane , vhaofisiri vha tea u dzhia vhashumisani navho na vhone sa dzikasiṱama  . 
U vula mulandu  . 
Ezwi zwi katela vhushai , u khethulula kha zwa matshilisano , vhuḓifari ho bvaho nnḓa ha tshanḓa , vhugevhenga na khakhathi  . 
Hu tshi sala hu tshi swika 2010 , Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ḓo no vha na tshomedzo dza khwine dza mutambo , sisiṱeme ya vhuendi ya khwine na tshomedzo dza vhudavhidzani ha dziṱhingo ya khwine . 
Zwo fheliswa Nga ndaela ya Redzhisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho , mbuelo ya miṅwaha mivhili kha tshiimiswa tsho ḓivhadzwaho u bva nga dzi 1 Phando 2010 ine ya ḓo fhela nga 31 Nyendavhusiku 2011 . 
Tsumbo , bugu I na tshileme tshi eḓanaho na tsha mimavhulu ya 34 . 
Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo  . 
Kun(etshedzele kwa Vhugudisi  . 
A hu tshe na furu yo linganaho ya u fusha zwifuwo  . 
Mbumbano dza lushaka dzi o uuwedzwa u thomiwa ha vhugudisi na mbekanyamushumo dza u bvelaphana u tshimbidza u shela mulenzhe ha vhafumakadzi , na u bvisa zwithithisi zwine zwa nga thivhela vhafumakadzi u dzhenelela mishumo ya vhugudisi , u langula , u gudisa , na ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa  . 
Arali tshigwada tshi tshi takalela u vhala mbudziso , kha vha vhale mbudziso iṅwe na iṅwe nga tshifhinga , kha vha ite uri zwigwada zwoṱhe zwi rerisane nga ha mbudziso , vha kone u fhirela kha mbudziso i tevhelaho  . 
Fhethu ha ifa ho dzheniswa nga u shumisa zwifanyiso  . 
Vhunzhi ha mafuvhalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka a bvelela nga u suvha , u piringedzwa na u wa , kha vha sedze uri vhupo ha u shumela a ho ngo tsirea , u fana na khebulu dzo ṋembelelaho , masaga kana phalethe na uri hu na vhupo ha u vhulunga zwishumiswa na matheriala  . 
Vhurifhi ha vhukonani vhu na theshano  . 
Khethekanyo ya zwikhala nga nḓila ya khethululo i khou bvela phanḓa kha mashangohaya  . 
Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi , nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe , u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa  . 
Ndi zwifhio zwine zwa fanelwa u itwa u kunda tshayedzo na zwithithisi ; na u fhaṱa kha u khwaṱhisedzo  . 
Dziṅwe site dzi yelanaho u shumisa luambo u buḓa na Kharikhuḽamu u thasulula tsumbo : u bva kha luambo u ya kha luṅwe ; u vhambedza uri nyambo dzo fhambanaho dzi amba nga ha matheme hani kha masia a u guda o fhambanaho , na u fhaṱa thumo u thusa kha u tandulula thaidzo  . 
Kha vha dzhenise mitshelo , miroho , faiba nnzhi kha zwiḽiwa zwavho uri vha songo vhurelwa . 
U anganyela , u ela , u vhambedza na u rekhoda vhulapfu , vhunṱha na vhuphara nga u shumisa mithara Mugudi u tea u khwaṱhisedza u pfesesa ha vhulapfu ha mithara 1 na nga u shumisa vhulapfu ha mithara u ela . 
Muṱoḓisisi u ḓo lingedza u vha thusa kha uvho vhukonḓi vhune vha nga vha vhe naho  . 
Hezwi a zwo ngo itwa nga thimu ya u pilela nthihi fhedzi hu na thimu dzo fhambanaho dze dza shumisa tshiṱirathedzhi itshi  . 
Nḓivho ya mibvumo kha Tshivenḓa na dziṅwe nyambo dza Afrika yo tea u leluwa sa izwi kuungele kwa mubvumo ku sa shanduki u fana na kha mibvumo ya English , hune mubvumo muthihi u nga unga nga nḓila mbili na u fhira zwi tshi bva kha ipfi . 
Vha na mitengo ya nṱhesa kha ḽifhasi ḽoṱhe  . 
Thusani tshiṋoni uri tshi wane tshiṱaha tshatsho . 
Mulayo wa sialala wa dzitshaka ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓa ha musi u sa yelani na Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde  . 
U badzheta ndi zwa ndeme vhunga hu tshi nga amba phambano vhukati ha u bvelela na u sa bvelela ha thandela  . 
Ro ṱalutshedza nga ha riṋe na mbekanyamushumo dzashu ri sa fheli mbilu , ngauri ro tenda uri ro vha ri songo pfesesiwa zwavhuḓi nga ngoho  . 
THUNDU . 
U fana na kha thaidzo iṅwe na iṅwe ya mutakalo na tsireledzo , hu tea u tevhedzelwa kutevhekanele kwa maga a ndaulo  . 
U tholwa , u aluswa , u iswa huṅwe , u thathwa kana u dzhielwa maga a ndaṱiso kha vhaofisiri zwi tea u itwa hu si na khethululo . 
Matshimbidzele a re na vhulenda o ṱanḓavhuwesaho a engedziwa kha milayo i ḓivheswaho ya khumbelo , mbudziso , nzudzanyo , tsivhudzo na u tenda . 
Ri tshi sedzesa kha hovhu vhuṱambo ri khou vhona mushumo wa maAfurika Tshipembe kha u ḓisa shango ḽo vhofholowaho na u bvelela zwavhukuma ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽi sa khethululi nga mbeu . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i re kha Ṱhumetshedzo ya 8 ya Ndaulo dza BABS i tendela thendelano uri i sedze nga huswa  . 
Ee tshelede ya vhuunḓi i nga vhiliwa kha vho makhulu vha malofhani arali vhabebi vha sa nga koni u badela tshelede ya vhuunḓi  . 
Tshibveledzwa hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u pulana na u sedzulusa  . 
Zwiṅwe hafhu , tshenzhelo dza matshudeni vhone vhaṋe dza vhadededzi na u funza dzo sia kuhumbulele kwa uri mushumo u katela vhuḓifhinduleli vhuhulwane na mishumo  . 
Vhadzulapo vha rambiwa u vha hone na u vhona khanedzano idzi u fana na kha maṅwe madzulo a Phalamennde . 
Kha dzi MP dza 454 , vha ṱahe vho wanala vha songo tevhedza . 
Kha vha nweledze zwo sumbedziswaho kha Zwipikwa zwa Mveledziso ya Miḽiniamu na uri mimasipala yapo i zwiitisa , yo ṱangana na tshitshavha , vha ṱoḓa u wana nḓila dza u shuma u swikela idzi ṱhoḓea  . 
Kha tshifhinga tshenetshi , ri ḓo bveledza zwibveledzwa zwashu nga maanḓa na kha maṅwe mashango a dzhango ḽa Afrika na kha ḽifhasi  . 
Kha mafhungo a zwa mushumo vha ṱoḓa uri pfanelo ya vhashumi ya u gwalaba i tsireledzwe  . 
Ndivho ya ngudo yo vha i ya u thoma mvetamveto ya mutheo wa u sedzulusa tshanduko kha masia o fhambanaho a thendelano ya tshanduko ; vhuimo ha mashumele , u vhalwa ha vhathu , u swikelela , zwikili na vhukoni , vhurangaphanḓa , ndinganelo ya matholele na thengiso i themendeleaho . 
Zwi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi u shumana na khumbelo . 
U shumisa pfufhifhadzo ya maipfi ( abriviesheni ) zwi tshi tea midia dzo fhambanaho na vha ṱanganedzaho mafhungo . 
Ngauri Afurika Tshipembe a ḽi na sisiṱeme nthihi yo ṱanganaho ya mulayo wa sialala , khothe dza sialala dzi nahone dzi ḓo bvelaphanḓa na u livhana na nyimele ine dza tea u dzhia tsheo ya uri hu ḓo shumisa sisiṱeme nthihi kana mbili dzifhio dza mulayo wa sialala kha khanedzano dzi re hone . 
Kha vha aphiḽe kha Minista wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha kana MEC nga u rumela aphiḽi yavho kha ofisi ya lushaka kana ya vunḓu arali vha sa tendelani na tsheo  . 
Arali , tswikelelo i sa nga ṋetshedzwi nga kha tshivhumbeo tshine ya khou ṱoḓea i tshi nga wanala nga kha tshiṅwe tshivhumbeo , mbadelo dzi tea u vhalelwa ho sedzwa tshivhumbeo tshe muiti wa khumbelo a shumisa a tshi ita khumbelo lwa u thoma . 
U ṱalusa zwiḓevhe zwa u vala na u vula u sumbedza mafhungo ane a khou ambiwa tswii . 
Vha na vhuḓifhulufheli , vho pfumbudziwa zwavhuḓi na hone vha bvela phanḓa u khwinisa vhukoni havho . 
Tshikimu wa 2009 na 2010  . 
Fhedzi ndo nanga u ita nga u ralo u itela u khwaṱhisedza fhungo ḽa uri Afurika Tshipembe a ḽi khou tambula nga vhushai ha bono  . 
Tshiwo tsho vha tshi nga ha mini ? 
Kha zwiṅwe zwishumiswa , nga maanḓa hune fulufulu ḽa mufhiso ḽa ṱoḓea , zwi nga vha zwi sa ḓuri , u shuma hunzhi zwavhuḓi na u sa tshinyadza zwihulwane mupo u itela u shumisa phiso ya malasha o kunaho thwii , u fhirisa zwiphaḓaladzi zwiṱuku zwi fanaho na muḓagasi  . 
Zwiṅwe hafhu , hu nga si vhe na nyambedzano i pfadzaho ya u bvisela khagala vhupileli hu si na u vha na vhuḓifhinduleli nga tshenetsho tshifhinga kha izwo zwine u tenda na u bula hu itwaho nga vhahwelelwa ha tea u ṱanganedzwa sa vhuṱanzi  . 
Phurosese iṅwe na iṅwe ya u khetha kana u nanga i shumiswaho , ndi zwa ndeme uri i tendelaniwe nga vhadzheneli vhoṱhe na uri rekhodo dzi re khagala dzo ṅwalwaho dzi a itwa na u wanala u itela u sedzuluswa nga nnyi na nnyi  . 
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala  . 
Nṱhani ha izwo , ri khou lavhelesa khonṱhiraka dza tshifhinga tshilapfu dzi na vhungomu ha vhugudisi ha nṱha zwine zwa ḓo ṋekedza zwikhala zwa vhukuma zwa mishumo ya tshoṱhe  . 
U lavhelesa u thoma u shuma ha themendelo dzo itwaho na ngeletshedzo dzo ṋetshedzwaho kha maḓuvha a 90 na a 60  . 
Dzhenisani zwo teaho khavara  . 
Zwibveledzwa na mishumo zwi re kha sheduḽu ya zwiko zwi tea u ṱumanywa na zwiḽa zwi re kha fureme ya ḽogo hu tshi shumiswa nomboro dza referentse  . 
Ri ḓo khwinifhadzatswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi . 
Khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo u bva kha mihasho ya lushaka na ya mavunḓu khathihi na zwiimiswa zwine zwa nga vhuongelo na ofisi dza muthelo , ndi zwa ndeme musi ho sedzwa nyaluwo ya ikonomi ya tshifhingani tshi ḓaho  . 
A si maga oṱhe a maitele ane a ḓo tevhelwa tshifhinga tshoṱhe . 
U tholwa hafhu ha Vho Nomsa Motshegare sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Ndango ya Zwikolodo ya Lushaka . 
Laṱani u ṱoḓa u vhulunga tshararu tsha tshelede iyo . 
Kha vha humbele ṋomboro dza tshiofisi dza seed lot . 
Mapendelo  . 
Mbekanyamushumo na vhuṅwe vhurangeli ha Muhasho wa pfunzo ya Mutheo ho thusa vhagudi vhe vha thithisea nga migwalabo vhukati ha ṅwaha , na uri hu khou lavhelelwa mvelelo dza vhuḓi . 
Ri ṱoḓa vhabvumbedzwa vhane vha na ngoho , vho ṱuṱuwedzeaho , vha fhulufhedzeaho na u kona bveledzisa  . 
Themendelo u bva kha ofisi yanga dzo vha dza uri Muhasho u tea u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza vhavhuelwa vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedzwa  . 
Musi thangi yo ṱumiwa kha ipfi , zwine mudzi wa ipfi wa amba zwi a shanduka . 
Ri thusa kha u vhona uri dokhumenthe dza zwa mulayo dzi ṋewa vhahwelelwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho  . 
Arali Muhasho wa fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi , ndambedzo iyo i ḓo imiswa sa izwo i tshi do dzhiwa sa vhukwila . 
Kha u ṋetshedza matheriala aya , zwipiḓa zwiraru zwa ndalukanyo zwi tea u dzhielwa nzhele  . 
Arali dokotela wavho kana sibadela tsha wana thendelo u thoma yavho , dokotela na sibadela vha ḓo wana nḓivhadzo ya Tshiofisi ya tshikimu . 
Uri mbetshelo i sa bve nnḓa ha Ndayotewa , hu na ṱhoḓea ya uri mbetshelo i vhe na phungudzelo . 
Hone ha , heyi a si nḓila ye zwa vha zwi tshi vhonala zwi ngayo u bva kale kana ye ya vha i tshi ḓivhona ngayo . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo ya fomaḽa ya u linga ya ṅwaha i dzhiiwa sa u Linga ha Fomaḽa . 
VHUKONI Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u khwaṱhisedza uri mbilaelo dzoṱhe dza vhatheli dzi tandululwa nga u ṱavhanya nahone nga vhukoni . 
Mashango aya mavhili a ḓiphina nga vhushaka ha vhuṱama vhu itwaho nga ṱhumano ya mvelele na u dzulelana ha vhupo . 
Masipala u tea u bveledza KPI dza yuniti dzawo dzoṱhe , vhashumi na vhaṋetshedzatshumelo vhawo  . 
Humbelani khonanani dzanu dzi fhindule ee kana hai kha mbudziso idzi  . 
O dovha a thoma mihumbulo ya nḓila ntswa dza u swikelela zwo sedzwaho  . 
U sa ya he muthu a vha a tshi dahela hone  . 
Disiki ya ḽaisentsi i re mulayoni  . 
Ambani na khonani yaṋu uri ndi vhurereli hufhio hu no shumisa zwiga izwi . 
Ndi tshomedzo dzifhio dzo ṱaniwaho ? 
A hu na mun(we muthu ane a d(o d(ivha nga hadzo  . 
Iṅwe ya nḓila idzi dza tshipentshela i pfi ndi aḽitharesheni . 
Mihumbulo ya adzhenda i tea u waniwa kha vhadzheneli  . 
Wekishopho iṅwe na iṅwe yo vulwa lwa tshiofisi nga Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Mahosi ya Vundu ḽeneḽo ḽe ḽa dalelwa . 
Tshikimu tshavho nga 2013  . 
Vhashumi vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi ? 
Hedzi homounu dzi shuma sa zwi thivhela zwa mupo zwa u tsireledza muvhili  . 
Lavhelesani hafhu na mahumbulwanyangaredzi nga ha u pulana na u ṋekedza zwi re afho nṱha . 
Ndi zwifhio zwine zwa nga lenganyana u shumiwa ? 
Muvhuso u tshe wo ḓikumedzela u vhona uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha kona u swikelela tshumelo dza mutheo . 
Kha Themo ya 4 , vhagudi vha engedzedza mutevhe wa u vhala . 
Zwiṅwe-vho zwine zwa nga itwa , zwi nga vha zwo tea u ita mushumoitwa uyu kha ḽiga ḽa u ranga ḽa Tsedzuluso ya IDP , u itela u asesa lutamo lwa u sedzulusa mafhungo a ndeme a IDP  . 
Zwiko zwo fhambanaho zwi langulwa nga milayo na maitele o fhambanaho  . 
Muvhuso wo isa R83 biḽioni kha Eskom yo konisaho uri vhubindudzi vhu ye phanḓa ngei Medupi na Kusile , ngeno mbekanyamushumo ya u vhona uri muḓagasi u dzule u hone itshi khou ya phanḓa  . 
Vhathu vhane vha hana vhugudisi ho bveledzwaho nga muhasho  . 
U kopolola mafhungo mapfufhi na maipfi o ṅwaliwaho nga mugudisi . 
Nyito ya Muvhuso ya u tikedza mbambadzo ndi zwithu zwa ndeme vhukuma , hone zwi oa thikhedzo khulwane na tsireledzo ya zwa vhulimi ha ifhasi , mimaraga na mbambadzo ine ya vha ya evee ya nha nahone ine ya kwama na zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe  . 
Vha ri muḓithaubi a vha vhudze uri u pfesesa PMS i mini ? 
Sa tsumbo , Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS u ḓo ḓivhadza Muofisiri Muhulwane uri ndi nnyi ane a tea u ḓa muṱanganoni wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS . 
U engedzea ha mimaraga yo andesaho vhukati ha vhaetshedzi na vha khovhekanyo khathihi na u engedzea ha dzifeme zwi nga thithisa mafhungo a u aisana kha zwiko zwa vhulimi  . 
U ḓadzisa kha phemithi , vha fanela u vha na phemithi ya u vha endedze khovhe . 
Mulayo uyu u bvisela khagala vhuimo ha masipala na u ṋea furemiweke malugana na u thoma masipala  . 
Ri livhuwa u dalela havho website ya Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe . 
HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho . 
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo yo tiwaho ya IRP6 phanḓa ha ḓuvha kana nga ḓuvha ḽine mbadelo ya tea u itwa  . 
Tshenzemo ya ḓuvha , kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu , ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi  . 
Ndi zwifhio zwigwada zwa tshitshavha zwine zwa vha miraḓo ya ? 
Maipfi a vhaṅwali vha ḓirama vha vharema na vhatambi vho wana pfufho dza dzitshaka hu si kha vhunzani na zwi re ngomu , fhedzi na u tshimbilelana havho na ḽifhasi  . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva ofisini ya tsini ya zwa badani . 
Mihasho ya Vhulamukanyi,Thivhelo ya Vhugevhenga na Kiḽasiṱa ya Tsireledzo zwi kati na u sedza khaedu dzine Tshiṱitshi itshi tsha Mapholisa tsho livhana nadzo . 
Thundu i sa rengiswi na vhudavhidzano  . 
Hafha hu ṱoḓea maḓi o linganaho , vhunga u shaea ha maḓi zwi tshi ḓo ḽengisa u wa ha muvula na u mela ha malelebvudzi zwa ita uri hu songo kaniwa tshithu . 
Ndinganyiso ya vhusimamilayo i fhelisa vhusimamilayo ha mashangohaya a kale , vhune ha kha ḽi shumiswa kha uvho vhupo , na mulayo wa Afurika Tshipembe une wa tea u shumiswa shango ḽoṱhe . 
Vha bveledza zwikili zwa muṅwalo , u kona u rekhoda mihumbulo yavho na u itela uri vhone na vhaṅwe vha ḓo kona u zwi vhala  . 
Izwi zwi ṋetshedza vhalanguli pulatifomo u davhidzana thwii na maAfurika Tshipembe , uri vha pfe mafhungo nga vhone vhaṋe na u ṱola mvelaphanḓa ya mbekanyamushumo dza muvhuso . 
Khabinethe yo tendela uri Mulayotibe wa u Thivhela na u Lwa na Tshipitshi tsha Vengo na Vhugevhenga ha Vengo u ganḓiswe u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Naho hu uri u sikwa ha mulayo u no kwama aya mafhungo a ho ngo tea , kha vha ri ee-vho mihumbulo yavho  . 
Zwikimu wa Dzilafho  . 
Ndi dovha nda ḓivha uri avho vhe vha avhelwa Zwiala izwi zwa Lushaka vha ḓihudza zwingafhani  . 
Vho ḓivhadzaho u kundelwa havho  . 
U fanela u dovha a t ( ut ( uwedza uri hu vhe na vhud(ologi nga dzin(we nyambo mit ( anganoni hune ha nga vha na t ( hod(ea  . 
Hei tsheo i dovha ya khwaṱhisa uri nga ngoho nyito ya u khwaṱhisedza ndinganyo yo katela na miṅwe milayo ya u linganya kha u tholwa na u alusa tshanduko kha u maanḓafhadza vhe vhasedzelwa fhasi murahu . 
Nṋe na khotsi anga ri pfana na u ya u rea khovhe u bambela na u haikha mafheleloni a vhege . 
Davhi ḽa : Kutshimbidzele na Phaḓaladzo ya Mafhungo ḽi pfananya u vhumbiwa na u shumiswa ha Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani ha Lushaka  . 
A si mushumo wa vhalanguli vha thendelo u ita ṱhoḓisiso yavho fhedzi vhahumbeli vha thendelo vha fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa u sumbedza uri ndi maga afhio e vha a dzhia u itela u wana vhafaramikovhe vha vhukuma  . 
Ndo tamba nnda ngauri ho vha hunaphepho  . 
I ṱuṱuwedza u dzhenelela ha vhathu vhanzhi kha sekithara ya vhubveledzi ha ikonomi na u eḓanya maimo a mbanḓe dza mabindu . 
Vha nyanḓadzamafhungo Afrika Tshipembe vha khou rambiwa u ḓiṅwalisa u dzhenelela havho kha Muṱaṱisano wa Zwiphuga zwa SADC zwa Nyanḓadzamafhungo zwa 2017 , musi hu sa athu vala nga ḽa 20 Ṱhafamuhwe 2017 . 
Naho tshifhinga tshoṱhe vha tshi dzulela u humbela vhashumisi vha bommbi uri vha i vale zwavhuḓi , a vha i vali zwavhuḓi , zwenezwo zwi sia Vho Mme XYZ na muṱa wavho vha tshi luṅwa nga vhunyunyu tshifhinga tshoṱhe nahone dzharaṱa yavho i dzula i na tshika  . 
Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa  . 
U ṱavhanyisa mvelaphanḓa ya vhathu nga u shela mulenzhe ho dzudzanywaho zwavhuḓi na pfano ya dzitshaka ndi tshipikwa  . 
Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓu , vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela , sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga , u bva kha Miraḓo ya vhusimamilayo  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka  . 
Vha nga ḓi ṱoḓa u shumisa zwiṱeroidi zwavho zwine vha tou zwi fembedza vho engedza tshikalo kavhili lwa tshifhinganyana  . 
Vhupfiwa u vhu vhu ḓo vha hone nga dzi 17-21 Shundunthule 2010 kha mavunḓu mararu  . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugela u aluwa kana u fhirela kha gireidi i tevhelaho . 
Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa , a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa  . 
Vhagudi vhoṱhe vha Vhuimo ha Fhasi , vhuhulu vhagudi vha Gireidi ya Ṱ , a vha tei u ṱwa vho dzula zwiduloni ḓuvha ḽoṱhe . 
Kha muratho wa thekinoḽodzhi ya khaboni ya fhasi ngeno hu tshi khou khwiniswa tsireledzo ya fulufulu , Afrika Tshipembe ḽi khou ṱoḓa u shumisa gese ya shale sa khonadzeo ya u shela mulenzhe kha vhumatshelo ha fulufulu ḽa shango ḽashu  . 
Vhunzhi ha dzithandela dzo khunyeledzwa kana dzi tsini na u khunyeledzwa . 
Hezwi zwi amba uri haya maimo a fanela u katela zwiteṅwa zwa tshumelo zwine zwa vha zwa uri ndi zwa ndeme kha vhashumisi sa zwe zwa bvukululwa nga maitele a vhukwamani  . 
Kha vha humbele vhagudi u vhala , fhedzi nomboro ya vhuvhili vha tshi i vhalela mbilluni . 
Bannga iyi i sedzesa kha Dzingu ḽaAsia na ḽa Oceania kha u tikedza vhubindudzi ha themamveledziso . 
Fhedzi-ha mishumoitwa iyi na zwishumiswa zwa hone zwi nga kona u shumiswa na u ṱwa hu si na thekhinoḽodzhi  . 
Khabinethe i bvela phanḓa na u vhidzelela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u shumisa maḓi nga u vhavhalela . 
Ndi tshithu tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshine tsha ḓo itwa miṅwaha minzhi nahone tshi tshi khou khwaṱha tshi tshi ya . 
DPSA i tsivhudza Minisiṱa wa Ndaulo na Tshumelo ya Muvhuso kha mafhungo a mbekanyamaitele ane a vha na vhushaka na tshumelo ya muvhuso zwi tshi ya nga vhuḓifhinduleli ha mulayo na ha ndayotewa  . 
Arali vha tshi khou fushea nga tshumelo ye vha i wana namusi , kha vha vhudze-vho na khonani yavho  . 
Hezwi zwi amba uri GEMS ikatela fhedzi zwibviswa zwa maṱo zwine zwa vha zwa ndeme kha mutakalo wavho na u vhona havho . 
Khabinete na vhaofisiri vhahulwane vha muvhuso vha tea u sedzesa nga maanḓa kha zwithu zwi si gathi zwa ndeme zwo dzudzanywaho  . 
Musi ngoma iyi i tshi swa , hu vha na mitambo i ngaho , mad(aganana , mipengo na zwin(we-vho  . 
Ni vhuya hayani shangoni no tsireledzea . 
Minista vho ita manweledzo nga ha mafhungo aya vhege mbili dzo fhiraho kha tsheo iyi  . 
Zwenezwino , Phalamennde yo vha na vhupfiwa ha vhathu ha u thoma Phalamenndeni , mvelelo dza vhupfiwa ha vhathu uho dzo vha mini ? 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i fanela u limuwa phambano ya vhathu kha tshitshavha tsha havho na u vhea zwiṱirathedzhi u vhona uri hu katelwa miraḓo yoṱhe ya dziwadi dzavho  . 
Kha zwigwevho zwi tevhelaho khothe dzashu , ho shumiswa khiraitheria dzo fhambanaho  . 
Vhagudi vha tea u fhindula mbudziso dzingaho sa Ndi nnyi wa u thoma kha muduba ? 
Tshaka dza zwibveledzwa zwine zwa tea u ṅwalwa U ṅwala memorandamu , adzhenda na minetse zwa muṱangano ndi zwa ndeme arali hu na zwine zwa amba . 
Zwithu kana maitele ane a si katelwe na kathihi a vhidzwa upfi zwi sa katelwi zwa Tshikimu . 
Kha vha kwame ndangulo ya International Trade Administration Commission kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽedere nga nḓila yo teaho a tshi tevhedzela saizi na vhuimo hao ; zwi amba uri a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho . 
Arali mula u na vhathu vhavhili vhane vha dzhia tsheo vha linganaho , zwenezwo muhulwane wa avho vhavhili u go vhewa sa lhoho ya mula ( muthu wa vhu 01 )  . 
Fhedzi hune izwi zwiimiswa zwa vha na nyito dza polotiki kha bembela ḽa khetho , zwi nga vha zwo no imelelwa kha khoro , nahone a zwo ngo tea u katelwa  . 
Ni vhona u nga ndi vhonnyi vhane vha nga takalela u vhala inthaviwu iyi ? 
Vhuḓiimiseli ha muvhuso kha u khwaṱhisa , u mveledzisa , na u vula zwikhala zwa u swikelela pfunzo dza yunivesithi , zwi vhonala nga u engedzedzea ha tshivhalo tsha matshudeni kavhili miṅwahani yo fhiraho ya 20 . 
Izwi zwi ḓo ṱoḓa tshanduko nga u angaredza kha kutshilele na kushumele kwa vhathu  . 
Ro rera vhutevhedzeli na uri ndi ngani vhu tshi bvelela kha mabindu  . 
Kha vha vhone zwauri vha khou pfesesa , nangwe zwi tshi nga vha zwi tshi khou toda uri hu vhe na thuso ya muthu wa u dologa  . 
Nga ngoho , vhanzhi vhane vha ṱoḓa u sokou dzhena fhasi kha mushumo wa u ita ngudo ya luambo tshumiso vha nga vhudzisa uri u pfadza ha u lingedza u i ṱalula ndi mini ? 
Khabinethe i khou vhiledziswa nga mafhungo a sa khou ambiswaho zwone nga ha khwiṋiso dzo fhambanaho zwi tshi tshimbilelana na masheleni a musi vha tshi yo awela ( masheleni a phensheni na a vhetshelwaho ḽa matshelo )  . 
Vhagudi vha fanela u shumisa nḓivho iyi kha u vhumba mafhungo a pfadzaho . 
Nyimele dzi sa fholi dza 26 dzi a wanala kha mutevhe wa malwadze a sa fholi ( CDL ) kha siaṱari 12-13 . 
Luṅwalo lu ambaho tshivhalo tsha dokhumenthe dzo rumelwaho , na shango ḽine dza ḓo shumiswa hone , lu tea u fhelekedza dokhumenthe . 
Kha ḽifhasi iḽi , iṅwe nḓila fhedzi ya u ḓiṋetshedza na u tenda mulandu ndi u vha na fulufhelo na u ḓiimisa u itela u amba na u shumisa mbofholowo ya uri vho tendelwa  . 
Arali tshiendedzi tshavho tshi tshi shumiswa sa tshiendedzi tsha nnyi na nnyi kana tshi tshiendedzi tsha u hwala mihwalo i lemelaho , hu fanela u itwa ṱhanziela ya u tshimbila badani . 
U ya nga ha Khothe dza Madzhisitirata khethekanyo ya 28(d) wa Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata 32 wa 1944 , u bula zwauri uri khothe i vhe na maanda u ya nga zwe zwa vhaliwa , tshiitisi tsha nyito tshi tea u vha tsho bva kha vhupo vhune khothe ya vha na maanda khaho  . 
Mihumbulo ya zwa mulayo . 
Thaidzo i nga tandululwa nga u shumisa u davhula . 
U ola zwifanyiso u itela u pfukisa mulaedza nga ha tshenzhemo ya ene muṋe . 
Kha vha ṅwalise DeedsWeb  . 
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 . 
U vhala zwiṱori . 
Muthu u fariwa hani zwi re kha Ndima iyi  . 
Vha khwaṱhisa uri u gudisa hu vha nga nḓila ine ha tea u vha ngaho , u ya nga kharikhuḽamu ya lushaka . 
Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavunḓḓu zwi tshi tevhela khethekanyo ṱhukhu ya 3a kana b ha ngo fanela u wana pfanelo dza heyo ofisi , na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ya vhathu  . 
Nyambedzano dzi khou ya phanḓa muvhusoni , dzo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano na Vhufaragwama ha Lushaka , zwi tshi elana na u khunyeledza mbekanyamaitele ya vhutsireledzi ho engedzwaho ha matshilisano  . 
Khabinethe i tikedza uri Afrika Tshipembe li vhe ṋemuṱa wa Muṱangano wa vhuvhili wa Mulanganelano nga ha Mishumo ya Vhaswa nga Thafamuhwe 2016 , vhunga lo humbelwa nga Muṅwaleli wa Mashango a Mulanganelano . 
Tshitshavha tshi re afho tsho humbela u vhiga kha zwiimiswa zwine zwa nanga u furalela ndaela iyi u itela uri maga o teaho a ya dzhiwa  . 
Hezwi ndi nḓila ine Afurika Tshipembe ḽa khou shelamulenzhe ngayo kha u pembela ha dzingu u bva kha Dzangano ḽa Vhuthihi Afurika ḽe ḽa thomiwa nga ḽa 25 Shundunthule 1963 u ya kha Mbumbano ya Afurika ḽa zwino , na zwiimiswa na mbekanyamushumo dzaḽo . 
U ola tshifanyiso tshi no khou sumbedza uri bugu i amba nga mini . 
Kha shango ḽo ḓiimelaho u bveledzisa mutheo waḽo wa u maga , hezwi zwi ḓo vha na masiandaitwa mahulwane kha zwa muṱaṱisano  . 
Vha ṱahulele tshene kana miri i sili tshifhinga tshoṱhe  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Vhubebi U vha mubebi wa nwana a si wau nga mbebo Thendelo na khantselwa ha thendelo ya u vha mubebi sengulusa nḓila ine luambo lwa adzima maipfi kha dziṅwe nyambo na nḓila ine maipfi maswa a sikwa ngayo na kushumiselwe kwao kuvhuya  . 
Fhedzi , hu na dziwebusaithi dzine dza vha na matheriala ane a khakhisa na u vhaisa vhana  . 
U nangwa ha uri ndi dzifhio nḓila dza u asesa dzi no ḓo shumiswa zwi bva kha nzulele ya zwithu  . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC kha zwe vha ḓisa vha dzinginya zwithu zwo fhambanaho , zwine zwa fhelekedzwa nga mbuno dza u pfalo  . 
Mulayo wa zwino wo khethekanywa nga tshivhalo tsha fhasi tsha u vhiga na u valelwa dzhele . 
Khabinethe yo ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Zuma kha u livhuwa Khosi Vho PP Maubane ( Mudzulatshidulo ) , Khosi Vho SE Mahlangu ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) na miraḓo yoṱhe ya Nnḓu  . 
Tshiṅwe tsha zwigwada tsho kwamiwaho tsho ṱoḓa tshigwevho tsha lufu kha vhuṅwe vhugevhenga hu itelwaho vhana , tshiṅwe tsha dzinginya tshigwevho tsha u rwa vhatshinyi  . 
Ro thoma zwiimiswa zwa dzhango u itela u thusa u shumisa mbekanyamushumo dzi re khagala na dzi ṱuṱuwedzaho dzine ro dzi pulanwaho na u dzi thoma  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maledere mahulwane . 
U shela mulenzhe hu vhonwa nga mazhendedzi a nnḓa sa nḓila ya u swikelela zwipikwa zwa thandela , nga maanḓa mbadelo dzo fhungudzwaho  . 
Muholo wa maduvha oṱhe kutshimbidzele kwa u asesa zwiḓamurau malugana na vhafumakadzi na vhanna kha nyito dzo tou pulaniwaho hu tshi katelwa theo ya mulayo , dzipholisi kana phurogiremu , fhethu huṅwe na huṅwe kha levhele dzoṱhe  . 
U engedza luvhilo lwashu uya kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe nga u khwaṱhisa u itwa ha National Strategic Plan i lwisaho HIV na AIDS  . 
Kha muṱangano wa u fhedza we nda u fara na tshitshavha tsha mabindu , sekithara yo sumbedzisa zwa uri , uri ikonomi i gonye kararu , ri tea u bvisela thungo zwiṅwe zwa zwikhukhulisi . 
Hovhu vhupo vhu fanela u vha na phera dzine dza sa vhe fhasi ha 200  . 
Tshiimiswa tsha muvhuso tshi kwameaho kha phambano ya muvhuso tshi fanela u ita ndingedzo dzi pfalaho uri hu fheliswe phambano nga nḓila na maitele o itelwaho u fhelisa heyo phambano , nahone nḓila dzoṱhe dzi fanela u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi yiwa khothe u tandulula phambano hone . 
Fhedzi nda ḓihudza nga u ambara vhurukhu uho . 
Naho hu na dziwe khaedu dzi no ita uri vhulimi vhu si bvelephana , hedzi ndi dziwe nila hukhu dzi itaho uri vhulimi vhu songo bvela phana  . 
Sa zwe zwa bulwa afho nṱha , tshanduko dza u fhungudza khiredithi dza muthelo wa mashango a nnḓa dzi khou kumedzwa ho sedzwa mbuelo dza tshelede kha mbuelo fhedzi dzo wanalaho dzi thi bva kha zwiko zwa nnḓa ha Riphabuḽiki  . 
Betty u na maluvha a vhukati ha 20 na 30  . 
Khophorethivi zwi amba dzangano ḽo ḓiimisaho ḽa vhathu vho ṱanganaho nga lufuno lwavho u swikelela ṱhoḓea dzavho dzi fanaho dza ikonomi , kutshilele na mvelele na zwine vha zwi takalela nga kha bindu ḽo ṱanganelanwaho nahone ḽine ḽa tshimbidzwa nga nḓila ya demokirasi ḽine ḽa langulwa na u tshimbidzwa u ya nga milayo ya khophorethivi  . 
Khophorethivi yo dzudzanyelwa u ṋekedza tshumelo kha miraḓo . 
Sa zwe zwa rerwa afho nṱha kha khethekanyo ine ya khou amba nga ha ḓivhazwakale , vhuloi ho ṱulela zwitshavha tshoṱhe lwa miṅwaha minzhi  . 
Volumu ndi khaphasithi i re hone khulwanesa ya mbulungelo , naho damu ḽi songo ḓala tshoṱhe  . 
U swika zwino o no shuma awara dza 2 na minete ya 7  . 
Arali vha tshi khou guda kha tshiimiswa tsha pfunzo ya fhasi kana ya sekhondari , u dzula havho hu ḓo vha lwa tshifhinga tsha miṅwedzi ya 36 . 
U hula ha uvhu vhushaka ndi tsumbo ya uri Tshumisano ya China-South Africa u itela Nyaluwo na Mvelaphanḓa ndi vhushaka vhune ha bindulela mashango aya mavhili , nahone vhushaka uvhu vhu ḓo hula vhu tshi ya  . 
Luaviavi lu a kona u shandula muvhala walwo wa fana na miri ine lwa vha khayo . 
Maitele o ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani , vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u shumisa na u bveledza zwibveledzwa . 
Ri lima ngade tsimuni murahu ha nnḓu . 
Sia ḽi hanedzanaho ḽo sumbedzisa mbilaelo dza vhukuma dzavho nga ha izwo na vha kha ḓi humbula uri phindulo yavho i ḓo vha ifhio  . 
Ri na sisteme ya ndinganyiso na u sumbedza tshenzhemo khulwane ya vhushaka ha vhashumi ane a dzulela u khwinisea kha mveledziso ntswa  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho themo , na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo dzo vha teaho . 
Vhuṱumani vhu songo khwaṱhaho vhukati ha vhaimeleli vho khethwaho lwa dimokirasi na zwishumiswa zwi itaho uri vha vhe na vhuḓifhinduleli zwi ḓo dzula zwi hone , ngauralo zwi ḓo vha mutsiko na vhukonḓi vhu elanaho muelo  . 
Ri songo vhuya ra hangwa u ḓidzima ho itelwaho uri ri wane mbofholowo na demokirasi . 
U vhudzisa : Ni na zwingana zwino ? 
Nga ngoho , shango ḽine ḽa si tendele u dzhenela ha vhathu vhaḽo vhoṱhe kha masia oṱhe a ikonomi ḽi khou ḓo shuma nga nḓila i re fhasi vhukuma kha vhukoni haḽo  . 
Hezwi zwoṱhe zwo livha kha phurosese ya nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza dimokirasi dza u thoma dza 1994 . 
Khwiniso dzi shumana na khaedu dzine dza tshenzhemiwa na ndayotewa na u fhaṱululiwa ha zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha sialala , na uri hune zwa vha zwo tea , u fhelisiwa ha zwiṅwe zwiimiswa . 
Kha vha humbule nga vhugudisi na mushumo une vha khou ṱo ḓa wone . 
Ndima ya 4 ya Mulayo i sumbedzisa Khomiti dza Wadi sa nḓila ya u ṱuṱuwedza demokirasi ine vhathu vha shela mulenzhe kha muvhuso wapo  . 
Khumbelo ya u ṅwalisa goloi muofisiri wa zwa mutakalo  . 
Luambo lwa English lwo fhambana na dziṅwe nyambo nga uri lu na maipfi manzhi a so ngo ḓoweleaho , maipfi ane kupeleṱele kwao kwo fhambana na kuungele kwao . 
Vha tea u kopolola u bva kha zwipiḓa zwa u ṅwalela u itela uri themo i tshi sala i tshi swika magumoni , vha vhe vha tshi vho kona u maḽeḓere maṱuku a fumbili o funzwaho . 
Zwi a fana maelana na zwiṅwe zwipiḓa zwa madzangalelo a miraḓo , a nga ho sa mashelenimbetshelwathungo  . 
U bva kha khethekanyo dzi re afho nṱha , muthu u a zwi vhona uri zwiṅwe zwo iledzwaho zwi khagala , u tou fana na zwa u pomoka vhuloi,u sumba muloi , na u vhulaya ndivho i ya u ita mushonga nga miṱuvha ya muthu  . 
Vhabveledzisi vha izwi vha khou rambiwa u rumela makumedzwa nga vhuḓalo a re na mbuno  . 
Arali khumbelo i ya shishi , vha nga kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela  . 
Arali mvelelo dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzo vhetshelwa thungo nga khothe , Phresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza kana u dzudzanya maḓuvha maṅwe a khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo  . 
Ndivho : U ṋetshedza vhurangaphanḓa kha nḓila ya kushumele , vhulavhelesi ha kuvhusele na thikhedzo ya ndeme na u ṱuṱuwedza u tevhedzela na muhasho u shumaho zwavhuḓi na mazhendedzi  . 
U shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone zwi shela mulenzhe kha vhugevhenga , khakhathi dza miṱani , u khethekanywa ha miṱa na thaidzo dza matshilisano  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Milayo yo Fhelaho ya Vhudavhidzani ha Dziṱhingo ha Mbumbano ya Dzitshaka ( ITU ) ya Khoniferentsi ya Plenipotentiary ya Guadalajara 2010Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa u ya nga Tshiteṅwa 231 tsha Ndayotewa . 
Luṱa lwa u thoma lwa mbekanyamushumo lu ḓo fhelisa u shumiswa ha mabakete ḓoroboni dza Free State , Kapa Vhubvaḓuvha na Kapa Devhula . 
Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho  . 
Zwitutuwedzi zwa tshelede zwi wela kha khethekanyo mbili : mphomali dzine lungana , zwitutuwedzi zwa muthelo  . 
Muvhuso u khou bvela phanḓa na u tikedza miṱa yo zhakiwaho nahone u khou fulufhela uri izwi zwi ḓo vha thusa u swikela u khunyelela ha mushumo . 
Ri ḓo vha ri na dzangalelo vhukuma ḽa uri tshitshavha tsha vhathu tshi tea u mona na nyimele ine ṱhanganelano ya ḽifhasi ya langwa nga vhathu zwa vhukuma  . 
Bammbiri ḽi sumbedzaho vhuṋe ha goloi . 
Khabinethe yo tendela Thangela Mulayotibe ngaha Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali na Maitele awo a Kuthomele . 
Nga ha izwi vha amba uri zwi ḓo ita uri maitele avho a kone u lavheleswa nahone vha sa tendelwe u shumisa miṱuvha ya vhathu sa mushonga wa sialala  . 
Nga murahu ha u vhala vha tshi dovholola , vha shela mulenzhe kha u imba dzikhorasi na u dovholola zwivhumbeo zwa luambo he zwa tea nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Tsumbo 2 : Mutholiwa u tea u humbela dzikhasit ( ama uri dzi ite muduba , u itela uri mun(we na mun(we a d(o kona u thuswa musi tshifhinga tshawe tshi tshi swika , hu u itela u thivhela u vhonala sa ane a khou ita tshid(ivhano kana khethululo  . 
Ministri u ṋea zwiimiswa tshikhala tsha u nyanyuwa kha makumedzwa aya a u thoma , na uri zwi rumele maṅwe a thungo kana makumedzwa o khwiniswaho khawo  . 
U vhanda zwanḓa kha miungo ya mibvumo yo ḓoweleaho . 
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa ya ḓiswa Afrika Tshipembe , u bveledzwa , u itwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 . 
Naho zwo ralo , ri dovha ra ṱoḓa ṱhoḓisiso u sika tshiedziswa tsha khumbulelo na mvelele tshine nga khatsho u sikiwa ha mbekanyamaitele ha bvelela  . 
Hu na zwine zwa vha zwihulwane zwine zwa tea u tevhelwa mulayoni wa tshirema zwine zwa tea u dzheniswa buguni ya milayo ? 
U thomiwa ha khoro yapo ya AIDS kha mimasipala yapo yoṱhe ya ṱahe  . 
U ḓo shumisa hezwi kha nḓowenḓowe na ndovhololo zwo ṱanganiswa na nyito i ngaho ya mitambo . 
Kha vha ise fomo dza khumbelo ntswa na dza tshandukiso  . 
Vha nga kona u ita vhusetshi ha ntha nga u khetha muratho wa Vhusethi ha ntha  . 
Buthano ḽa Lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha , ḽi tea u dzhiiwa sa ḽo khethiwaho SHEDUḼU YA 6 nga fhasi ha Ndayotewa ntswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999  . 
Khamphasi ntswa i ḓo konisa matshudeni vha Mpumalanga uri vha gude tsini na hayani na u bveledza zwinzhi zwa ikonomi zwi shumiswaho nga yunivesithi na vhathu vhayo . 
Khonferentsi ya ḽifhasi i ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa masheleni a dzitshaka na mveledziso u dzhiela nṱha zwihulwane na u kovhela ndambedzo yo teaho ya mbekanyamushumo dzi sedzanaho na khaedu dza mveledziso dza mashango na zwitshavha zwo kwameaho  . 
Zwino ṅwalani maḽeḓere a u thoma a madzina a ni ite garaṱa dza u livhanya nomboro . 
Kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Umzinyathi , ngei KwaZulu-Natal , hu ḓo ṋetshedzwa masheleni a u bveledza thandela dza themamveledziso dzi tshi khou katela nga mannḓa u pangwa ha muḓagasi miḓini . 
Ro linga izwo , kana ri na rekhodo dza mpfu dza 73 dze dza itea kha u valelwa ha tsireledzo nga tshifhinga itshi  . 
U asesa zwi zwa ḓisa kana u bvelela ha thaidzo kha vha ṅwale miṅwaha kha fiḽipitshati vha rekhode nga fhasi ha ṅwaha muṅwe na muṅwe uri thaidzo yo vha yo hula u swika ngafhi  . 
Khoro ya vhupo i tea u vhumba komiti ya CBNRM kana tshigwada tsha u shuma tshine tsha do shumisana na dzangano la CBNRM  . 
Mbekanyamaitele a i shumi kha zwiṅwe zwiimiswa zwine ra sa vhe na vhuṋe kana ndango yazwo kana vhathu vhane vha si vhe vhashumi , mazhendedzi kana nga fhasi ha ndango yashu  . 
Vha khou tea u Kha ri ṅwale renga zwiḽiwa zwa u bika tshilalelo . 
Zwino ndi mini vha songo mu hwelela khoroni ra mu lifhisa ra dzi ṋea miraḓo ya tshitshavha tshikhala tsha u bula ṱhoḓea dzavho , mihumbulo kha zwithu zwi kwamaho matshilo avho na u ita uri i pfiwe kha vhuimo ha masipala nga kha mukhantseḽara wa wadi tshelede kana u ita mbadelo  . 
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a wanala vhuponi honoho  . 
Vhuṱambo ha Vhutsila ha Lushaka hu farwaho ṅwaha muṅwe na muṅwe ngei Grahamstown vhu ḓo vha hone lwa maḓuvha a 11 u bva dzi 30 Fulwi u swika dzi 10 Fulwana 2016  . 
Zwino ri nḓilani ya u ya khunzikhunzini ya lwanzhe . 
Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka , fhedzi mbetshelo i ḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde . 
Shumisani dzina ḽi tevhelaho fhungoni ḽi pfalaho ḽi tshi khou shuma sa tshiitwa : Pfunzo . 
Muthu a rwelaho luṱingo a nga dzhia tsheo ya u sa bula dzina ḽawe . 
Naho hu si na zwitopo zwinzhi zwa dzit ( hirakha zwi re na shawara dzavhuddi na zwa u t ( ambela zwavhud(i , vha lingedze u t ( amba d(uvha ( lin(we na ( lin(we  . 
Nga u shuma roṱhe ri ḓo wana thandululo ya u sa shuma ha vhaswa . 
Vhagudi vha ola zwivhumbeo na u fhaṱa vha tshi shumisa zwithu . 
U farelwa ha muthu muṅwe na muṅwe hu ḓo ita uri hu vhe na u thuthiwa ha mulandu kana rekhodo ya vhugevhenga ya mulandu wonoyo we a farelwa lufhanga . 
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya nomboro u swika kha 999 . 
Afrika Tshipembe na Japan a namuhumbulo muthihi kha ndeme ya nyambedzano dza vhanzhi na ṱhoḓea ya u khwinisa Khoro ya Tsireledzo ya Vhuthihi ha Dzitshakha ( UN ) na sisiṱeme ya UN ngei kha Buthano ḽa Guṱe ḽa UN ḽa vhu 70 ṅwedzi u ḓaho . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u tshea uri ndi vhugudisi vhufhio vhune vha nga vhu ṋekedza . 
Miḓalo yo iteaho Gauteng na Mpumalanga yo sia vhathu vho lozwa matshilo avho , vhaṅwe vha si na madzulo , nga maanḓa kha vhupo ha mishashani ye ya tshinyadza themamveledziso dzi ngaho dzibada , buroho na ndaka . 
Khumbelo iyi ndi khumbelo i iswaho kha South African Revenue Service musi ndaela ya muthelo i yelenaho na tshelede yo bedelwaho nga khathihi i bvaho kha vhatholi i tshi ṱo ḓea . 
Ndayotewa yashu ndi ya ndemesa - kana ndi mulayo muhulwanesa - wa shango . 
Ni vhale ipfi ḽi re kha tshibuḽoko tshine na swika khatsho . 
Tshi ṱalutshedzeni . 
Mutshutshisi vho humbela uri zwidodombedzwa zwa Khumbelo ya Tshihaḓu zwi vhe tshiphiri , fhedzi tsheo ya ICC yone i nga vhudzwa tshitshavha . 
U guda u peleṱa maipfi a 10 nga vhege a tshi bva kha maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo na ngudo dza foniki . 
Vhadzheneli vha shuma mushumo vhe tshigwada , u bva afho vha vhiga zwe vha wana kha pulenari  . 
Kha maga aya mavhili , sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga kule . 
Arali Muhwelelwa a pfuka Ndaela ya Tsireledzo nga u bvela phanḓa na u tambudza lwa nama na lwa maipfi nga nḓila ye zwa ṱalutshedziswa zwone mathomoni a hei bugwana , vha nga isa mbilaelo mapholisani vha ṋetshedza Waranthi ya u Fara mapholisa uri vha mu fare , musi nyimele dzi tshi tenda  . 
U tshi sedza dzangalelo ḽo sumbedzwaho nga vhathu vhaṱuku kha khetho dza vhuṋa dza dimokirasi , hoyu ndi muombano une wa khou kundiwa . 
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama . 
Musi vho no kumedza mawanwa avho kha puḽenari , kha vha be zwigwada zwiṱuku vha ṋetshedze tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe bammbiri ḽi si na tshithu ḽa mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa kha ndaka  . 
Vho Siphamandla Kenneth Mthethwa sa Muofisiri wa Masheleni Muhulwane wa Sentech  . 
U vulwa lwa tshiofisi ha vhubindudzi ha R190 miḽioni ha Ballito Interchange na u khwinswa ha nḓila khulwane ya P455 nga Minisita wa zwa Vhuendi , Vho Dipuo Peters ndi modele ya tshumisano ya vhalambedzi ya khwine nga R123 miḽioni u bva SANRAL na R67 miḽioni u bva kha Masipala wa KwaDukuza  . 
Vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ṅwala phindulo . 
Mbadelo yo teaho  . 
Afrika Tshipembe hu ḓo farelwa hone Muṱangano wa vhu17 wa Khonfarentse ya Mahoro ( COP17 ) u ya kha Guvhangano ḽa Dzitshaka ḽa Mbambadzo ya Zwipishisi zwa Ḓaka zwine zwi no Shavhelwa u Ngalangala zwa Fauna na Flora ( CITIES ) ngei Sandton Convention Centre u bva nga ḽa 24 Khubvumedzi u ya kha ḽa 5 Tshimedzi 2016 . 
Kholomu ya muraḓo : Hei kholomu i sumbedza uri muraḓo muhulwane , a re mushumeli wa muvhuso o ḓiṅwalisaho kha GEMS , u badela vhugai . 
Hune u swikelela hu re na ndinganyiso zwa amba uri miraḓo yashu i ḓiphiṋa nga u swikelela hu re na ndinganyiso kha mbuelo dzi badelwaho nga Tshikimu  . 
Thaidzo i vha hone musi mufumakadzi a tshi dzhia ayo mafhungo a isa hayani , saizwi mufarisi wawe zwi tshi nga itea a si a ṱanganedze  . 
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho  . 
Hezwi zwi nga shumiswa nga bindu u tandulula phambano dzavho dza zwa mabindu a re nnḓa na uri zwi tshi tshimbilelana na uri ndi vhafhio vhane vha nga lilisiwa nga vhulamukanyi vhune vhu shumiswa hu tshi khou tevhelwa mulayo . 
Malume wa Ndiafhi vha a mu funa . 
Tshi dovha tsha vha tshiṱitshi tsha vhuṋa tshine tshi kona u bveledza fulufulu ḽi fushaho ṱhoḓea tshine tsha ḓo fhaṱiwaho nga Eskom kha miṅwaha ya 20 nga murahu ha musi ho no fhaṱiwa tshiṱitshi tsha Kendal , Majuba na Matimba . 
Minisiṱa vha nga , nga nḓivhadzo kha Gazethe ya Muvhuso , ita milawana malugana na ndaulo ya u thusedza kana u tikedza kana zwa u tshimbidza zwo teaho u itela u randela tshumiso yo teaho kana mulawana wa uyu Mulayo . 
Ndivho ya mbekanyamaitele iyi ndi u tevhedzela ndaela ya mulayo na ndayotewa . 
Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo ya u swikelela zwidodombedzwa zwavho , kana vhane vha tama u humbela khophi ya zwidodombedzwa zwavho vha tea u kwamana na web administrador nga tshumiso ya muratho wa feedback . 
Dzikholidzhi dzo ita nzudzanyo dza tshifhinga nyana u khwaṱhisedza uri tshumelo dzoṱhe dzi bvela phanḓa u swikela u tholiwa ha tshoṱhe hu itwa  . 
Naho zwo ralo , tsireledzo khulwane ine pfunzo ya nga i ṋetshedza mvelelo dza zwa mutakalo , u khwinisa vhunzani na tshivhalo tsha pfunzo vhuvhili hazwo hu nga ṋetshedza mbuelo khulwane  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo yo thomiwa nga Tshimedzi 2013 u itela u khwinisa sisiteme ya ndaulo ya muthelo  . 
Murundu u ima vhuria hu tshi itelwa uri mashuvhuru a t ( avhanye a luge sa izwi mu(lani hu sa dzheni mushonga  . 
Kha khoḽomo ya u fhedza kha vha ite tshikalo tsha uri tshipikwa tshi nga kona u swikelwa naa kana hai musi zwithu zwo ima nga u rali  . 
Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha muvhuso a Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu zwi fanela u ṋetshedzwa afho fhasi . 
U tsireledzea havho ndi zwa ndeme , nahone uri vha vhe vho tsireledzea , t ( hirakha yavho I tea u vha yo lugela u tshimbila  . 
Khawo , 2 200 MW wa nḓadzo ya mveledziso ya muḓagasi u bva kha thandela ya 44 IPP wo no ṱumiwa kha giridi ya lushaka . 
Vhashumeli vha Muvhuso  . 
Tshirendoni itshi wanani phere dza rathi dza maipfi ane a vha na mutevhetsindo ni dzi ṅwale afho kha thebuḽu . 
Ndi dovha nda pfa ndo takala u ṱanganedza fhano Nḓuni vharangaphanḓa vho dzulaho kha bogisi ḽa Muphuresidennde , vhe vha ranga phanḓa Mugwalabo wa Vhafumakadzi wa Ṱhafamuhwe 1956 na u Takuwa nga Milenzhe ha Soweto 1976  . 
Tsumbo , kha Gireidi ya 4 , thesite i kwamaho nḓivhoya luambo i nga sethwa ya vha maraga dza 50 kana u fhira , tenda tshileme tsha u fhedzisela tshi si fhire tshileme tsho sumbedzwaho kha mbekanyamushumo ya u linga . 
Ni vhona u nga tshirendo itshi tshi amba nga mini ? 
Itani muungo uyu ni tangedzele zwithu zwi no ita miungo i re na phosho . 
Ndi ngani tshitshavha tshi tshi tea u dzhenelela  . 
Tshinyalelo ya tshayatshumiswa u kumedzwa ha Muvhigo wa Nwaha kha khoro hu tea u vha na tshipiḓa tsha samari ya komiti ya wadi  . 
O ita ndongazwiga mafhungoni Zwithu zwine zwa tea u elelwa zwa madzina a no vhalea . 
Zwenezwo zwo lavhelelwa uri mutholiwa uyu a ite mushumo uyu wa u lugisa naho zwi tshi nga amba uri u fanela u shuma iri ndapfu u swikela mushumo uyu u tshi khunyelela  . 
Nga murahu ha musi Muofisiri wa Mafhungo kana Muthusa Muofisiri wa Mafhungo o no ita tsheo nga ha khumbelo , muiti wa khumbelo u tea u ḓivhadzwa nga ha tsheo yeneyo nga nḓila ye muiti wa khumbelo a i nanga . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa  . 
Milambo na miedzi yo tshikafhadzwaho zwi shushedza matshilele a zwitshavha zwi dzulaho tsini na milambo . 
I tea u itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Kha vha ri vhagudi vha sumbedze uri vha na malungu mangana ane vha vha nao nga u fanyanyisa nomboro vho ya malungu na nomboro i fanaho na ine ya vha kha garaṱatai , tsumbo : Malungu 4 ane a vha na tshiga tsha nomboro 4 . 
Ri khou lwela muvhuso wo ṱanganelaho , fhedzi u muthihi u re na vhukoni ha u phalala na u isa zwiko hune zwa ṱoḓea hone  . 
U ita uri muthu a si nge u a penga  . 
Afrika Tshipembe ḽi dovha ḽa dzhiela nzhele uri khanganyiso i re kha athikili dzo fhambanaho dza Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka nga ha tsireledzo ya Vharangaphanḓa vha Mashango . 
Nga murahu ha u vhofholowa ho eḓanaho ḽiga ḽi tevhelaho ndi , nga hune zwa konadzea ngaho , u khethekanya minerala dza ndeme u bva kha matheriaḽa a si na ndeme , kana matombo a si na ndeme  . 
Kha vha feme nga u ongolowa nahone nga maanḓa , vha tshi khou puṱedza tsha u fembedza tshavho luthihi nga murahu ha musi vha tshi thoma u femela ngomu . 
Ho bvelela mini kha mukalaha we a lora e na bemu ? 
Sa tsumbo , hune ha vha na vhashumi vha tshifhinganyana vho tholiwaho mabulasini , lune zwa ita uri nomboro ya vhashumi i fhire 20 lwa tshifhinga tshine tsha vha fhasi ha miṅwedzi miṋa , vhaimeleli vho tiwaho a vho ngo tea  . 
Vhakololo na vhasiwana vho fhambana  . 
Fhedziha , mvula idzi dzi songo ita uri maAfrika Tshipembe vha vhe na kuhumbulele ku si kwone kwa tsireledzo vhunga vhunzhi ha zwipiḓa zwa shango zwi kha ḓi vha gomeleloni  . 
Fhedzi a hu na mvelelo ine ya fhira mulayo . 
Hezwi zwi ṱuṱuwedza vhuṋe khan a u khwaṱhisedza u fhedza mushumo  . 
GEMS ya sa badele ? 
Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho , kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa . 
Ni songo nwala maipfi ane a fhira 50  . 
Thuso ine i sa vhe ya zwa masheleni na nyeletshedzo siani ḽa mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha na yone i ḓo ṋekedzwa . 
GEP ndi tshiimiswa tshine tsha vha na zwoṱhe zwa u thusa dziSMME nahone tshi ṋetshedza tshumelo dzo tou lumbamaho muthu:- i ṋetshedza thuso u tou bva musi une ramabindu a ḓelwa nga muhumbulo wa u thoma bindu ḽa mu thusa kha u ita ṱhoḓisiso ya muhumbulo uyu na u thusa kha u pulanela bindu na u thusa kha u wamulusa zwinzhi nga tshumelo dza thikhedzo ya zwa masheleni nahone tshumelo dzi si dza zwa masheleni dzi shumiswa nga murahu kha u londola SMME ye ya ine ya khou tikedzwa  . 
Nangani nḓila ya khwine ya u vhala penisela dzo kuvhanganywaho . 
Akhaunthu dza Pre-paid . 
Aḽḽidzhebura ndi luambo lwa u ṱoḓisisa na vhudavhidzani kha vhunzhi ha Mbalo na hone zwi nga kona u tatamudzwa u ya kha u guda mishumo na vhuṅwe vhushaka vhukati ha zwithu zwo fhambanaho Tshipiḓa tsha ndeme tsha magudiswa a sia iḽi ndi uri mugudi a kone u vha na vhukoni ha u shumisa ṱhaluso ya phetheni na vhushaka hu tshi shumiswa ṱhaluso ya zwiga , girafu na thebulu ; na zwikili zwa aḽidzhebura . 
Zwa ndeme , u kovhelana mbuelo dza nyaluwo zwi tea u katela u dzheniswa ha vhashumi , u vhona uri hu na mishumo yavhuḓi . 
Awara dza u shuma Senthara yashu ya Ṱhingo na ofisi dza dzingu dzi vula u bva nga 08h00 u swika 17h00 vhukati ha vhege na u bva nga 08h00 u swika nga 12h00 nga Mugivhela . 
Arali dokhumenthe i saathu u vha na vhukale vhi fhiraho ṅwaha muthihi . 
LAB ya vhukuma i ḓo farwa lwa vhege dzi fhiraho ṱhanu u bva 25 Khubvumedzi na 28 Tshimedzi 2016 . 
Vhulangi ha Mbuelo dza Shango na Vhulangi ha Muingatengo na hone vhu ita nyanganyelo ya mugaganyagwama ine ya rumela kha Muhasho wa Gwama . 
Thandela dzo fhedzwaho dzi ḓo dzhielwa nṱha , arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe  . 
Naho hu na u ḓiimisela ho fhelelaho , muvhuso u woṱhe u nga si swikelele phuluphedziso dzawo dza vhutshilo havhuḓi ha vhathu vhoṱhe  . 
Nga u angaredza , musi tshirunzi tsha mushumo tshi tshi khou fhungudzea , tshivhalo tsha vhashumi vha vhafumakadzi tshi vhonala tshi tshi khou engedzea , zwine zwa tshimbilelana na u fhungudzea ha miholo  . 
Sa mushumi vho ḓidzhia tsheo ya uri ndi ise marifhi ayo khavho  . 
Ndangulo yavhudi ya madaka i nga thusa u nekedza miri ya mishonga ine ya do fhelisa madwadze , thanda dza u ita dzikhofini na khuni dzine dza shumiswa dzimpfuni kha tshivhalo tshi re ntha tsha mpfu dzi vhangwaho nga AIDS  . 
Nyito dza u vhala dza ḓuvha nga ḓuvha : U vhala na tshigwada ho rangwaho phanḓa nga mudededzi ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u nyito 2-3 dza u vhala na vhagudi nga vhege . 
Vhaṱalutshedzeli vha re na tshenzhemo na vhone vha a kona u lavhelela thaidzo dzine muṱalutshedzeli ane a khou shuma a nga vha nadzo  . 
Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani , muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u ḓo vha thusa u ita ngauralo ; na arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani , mapholisa vha ḓo humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi , ngauralo vha ḓo tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha ṋee zwiṅwe zwiambaro  . 
Nangwe hu uri zwithu zwo thomiwaho zwa CBNRM zwi na zwine zwa mveledza kha thaidzo dza mutakalo kha tshitshavha , CBRNM i na vhukoni ha u bveledza thikhedzo yo teaho kha tshitshavha  . 
Musi vho no wana khophi ya ḽiṅwalwa ḽiṅwe na ḽiṅwe , vha nga dzi inga kha iyi bugupfarwa  . 
U topola , u ḓivha na u vhala zwiga zwa nomboro ya 0 u swika kha ya 500 . 
U fhaṱa maipfi nga u shumisa mibvumo yo gudwaho hu funziwe maipfi mararu a re na vhushaka nga vhege . 
Khamphani dzi fhiraho 2000 dza EU dzi shuma fhano Afrika Tshipembe zwine zwa sika mishumo i fhiraho 350 000  . 
A nga si tsha dovha : A nga dovha  . 
Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe  . 
Inwi na khonani yaṋu ni fanela u sielisana u pfuka hupu iyi , ni thoma nga u pfuka ni tshi tou tshimbila ha ḓa u pfuka ni tshi tshimbila nga zwanḓa . 
U bva 1994 , IDC yo bindudza R150 biḽioni Afrika Tshipembe na Afrika ḽoṱhe . 
Vha tea u rumela mvelelo dza u kwamiwa ha vhathu kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maduvha a 30  . 
Khabinethe i humbudza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe na vhabvannḓa vha endaho na vhana uri Mulayo wa Ḽiṅwalo ḽa Phasipoto na u Enda u ḓo thoma u shuma nga dzi 1 Fulwi 2015 . 
Magumoni a guvhangano , vhashelamilenzhe vhoṱhe vha vho saina Thendelano ya Vhaswa ya Lushaka ya Madzulo a Vhathu ine ya ḓo shuma sa tshitatamennde tsha tshipikwa malugana na u sika nḓila dzi fulufhedzisaho kha u kuvhanganya nahone dzo ṱanganelaho kha nḓisedzo ya madzulo a vhathu nga u kuvhanganya vhaswa , mveledziso , u dzhenelela kha u vha tshipiḓa tsha Tshigwada tsha Vhaswa tsha Lushaka tsha Madzulo a Vhathu . 
Kha tshitirathedzhi itshi zwitrathedzhi zwa kushumele zwo sumbedzwa kha Ndima dza 5 , 6 na 7  . 
U elelwa na u vhala maipfi o ṅwaliwaho nga u tou pomba . 
Nyonyoloso ndi ya ndeme kha muṅwe na muṅwe , naho a na asima . 
O vha a tshi khou gidimedza Nndinde . 
U kha Murendeni u na maḽegere a15 . 
U ya nga kuhumbulele kwavho , thaidzo idzi dzi nga kundiwa hani nga kha nyito ? 
Kharikhuḽamu hei i sumbedza u dzhielwa nṱha ha girama . 
Khabinethe yo gaganyelwa nga ha zwo no swikelwaho zwa nga ha ndugiselo dza Mitambo ya Commonwealth ya 2022 ine ya ḓo farelwa Ḓoroboni Khulwane ya Durban . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓa , mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa  . 
U ita mapa wa muhumbulo , fureme ya u pulana na zwiṅwe . 
Lungano ndi nganea pfufhi i no gudisa vhathu pfunzo . 
U ita mugaganyagwama ndi zwa ndeme ngauri naho ri tshi nga tama u renga zwithu zwinzhi , a ri anzeli u vha na masheleni o linganaho  . 
Vhalanguli na vhafari a si vhaambeli vho tendelwaho vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , na uri mihumbulo yavho a i tou tea u sumbedza iyo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
U nga tou kovhekanywa kha vhagudi , vhadededzi , tshikolo tshoṱhe , vhabebi kana vhaṅwe vha kwameaho nga u ṱanḓavhuwa  . 
U funa u ya tshikoloni . 
Komiti dzi nga vhidza muthu muṅwe na muṅwe uri a ṋee vhuṱanzi kana u bvisa maṅwalo , nahone vha nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi tshi vhiga khavho  . 
U shumisa luambo kha u vhambedza na u fhambanyisa ( contrast ) mafhungomatsivhudzi , tsumbo , kulilele kwa ṅwana na kwa ṱhoho U pfesesa na u shumisa luambo lwo teaho kha masia a ngudo o fhambanaho U dzinginya thandululo ya thaidzo , nga maanḓa thaidzo dza maipfi kha Mathemathiki . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya u ṅwalisa . 
Ndi lungana hune nda ṱoḓa nḓisedzo u bva kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi ya u randelwa ha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u dovhololwaho ? 
A Mulayo wa Lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u fanela u tendela u dzhenelela ha- a Vhalangavunḓu kha u dzudzanywa ha mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 b ; na b muvhuso wapo wo dzudzanywaho kha u dzudzanya mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 c  . 
Zwitshavha zwi tea u dzhenelela musi hu tshi thomiwa kha u bveledza dzipholisi dza dzangano na mbekanyamushumo . 
Nga zwenezwo , Minisiṱa vha ḓo fara muṱangano wa luthihi nga ṅwaha wa 2015 wa khoro iyo . 
Ri na lutendo uri nḓila ine ya takadza ya tshanduko na vhumatshelo vhune aya mashango are na vhushaka a nga nanga,i itiwe nga one aṋe . 
Havha vhathu vha na mishumo yo vha lumbamaho kha vhuḓifhinduleli hu no yelana navho  . 
Musudzuluwo wa u ya kha zwiṅwe zwithu u nga si bvelele nga nnḓani ha musi hu na vhushaka na zwine zwo no vha hone kale , zwi re , zwine zwa nga vha kana zwo no vha ho zwa kale  . 
Arali khophorethivi ya sa tevhedza ndaela idzo hu saathu u fhela maḓuvha a 60 , Muredzhisiṱarisi a nga bvisa ṱhanziela ya u shandukisa ine ya fha dzina ḽiswa khophorethivi na u shandukisa mulayotewa wayo u sumbedza tshanduko iyi  . 
U khwiṋisiwa vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , u vhumbiwa ha khomishini i re mulayoni ine ya ḓo shumana na zwa u sa tevhedza maitele a re mulayoni . 
Ri a zwi ḓivha na riṋe , uri milayo iyi yo ḓisendeka nga milayo ya kale nahone a i na zwishumiswa zwa theo ya mulayo zwa u fhindula kha mbonwasia ya vharengi i dzulelaho u shanduka na vhupo ha thengiselano he nda hu ṱalutshedza u thomani  . 
Shumisani dzina ḽi tevhelaho fhungoni ḽi pfalaho ḽi tshi khou shuma sa tshiitwa : Pfunzo  . 
Ngauralo ri tenda uri nyimele ya u ṋea ḽaisentsi ya mahala ya nzivhanyedziselo ya muvhuso kha matheriaḽa u ṱuṱuwedza u vha khagala hu ṱoḓeaho nga Ndayotewa  . 
Tshi amba nga mini ? 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na pulane yo ṱanganelaho ya masipala dzo fhambanaho dza nyito dza u linga na zwiwo zwi bvelelaho nga zwifhinga zwo fhambanaho kha maitele a songo dzhia sia  . 
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi  . 
Vho shelesaho mulenzhe kha nyaluwo ya GDP ndi sekithara ya migodi , masheleni , u rengisa ndaka na tshumelo dza mabindu , na tshumelo guṱe ya muvhuso  . 
Mutevhe wa zwa u rengisa wo swika he wa vha muhulwane vhukuma nahone wa vha na maana a nyambedzano ya mutengo wa zwibveledzwa fhano na kha mashango a nna  . 
U ita mvetomveto , u ṅwala na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha mafhungo ane a hovhelela a rathi , a sevhedza nga ṱhoho yo teaho ( a tshi itela khona ya bugu dza u vhala )  . 
Murango wo ḓitikaho nga mvelelo u shumisa ngona ya asesimennde dzine dza katela zwiitisi zwo fhambanaho . 
Naa muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u shumisa tshomedzo dza ndondolo a nga dzi swikelela nga nḓila i leluwaho nahone nga nḓila yo tsireledzeaho ? 
Mafhungo maswa ( kha a dodombedzwe )  . 
Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo  . 
Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki , tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo , u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi  . 
Ndi ngani NHI i ya ndeme ? 
Tshikhala tsha MaAfurika kha u Ṱavhanya u Fhindula Dzikhakhathi ( ACIRC ) , hune Afurika Tshipembe ḽa khou shela mulenzhe na u vha muraḓo mutumbuli tsho shumiswa . 
U ṱalutshedza ḽiga ḽa vhuvhili zwi katela u saukanya na u ṱanganyisa mafhungo o kuvhanganyiwaho kha luṱa lwa 1  . 
R1 000 nga u valelwa sibadela  . 
U dzhenelela kha u vhala na vhagudi hu na vhuḓifulufheli na u ḓiphina . 
TSHITUNGULWANE ; VUWANI ; ;  . 
Mudededzi waṋu vha ḓo ṅwala nomboro dza founu ya mubebi waṋu zwikhalani izwi . 
Kuitele kana tshifhinga tsha u wana mbofholowo u bva kha ndango ya nnḓa na u dzhielwa nṱha ha dzitshaka ha vhuḓivhusi tshoṱhe  . 
U ri vhutanzi uhu ndi ha phuraivethe nahone ha tshiphiri zwi thonifhiwe tshifhinga tshothe  . 
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo , zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi , dzi nnḓu , maḓi na tshampungane  . 
U shaea ha pfushi na maḓi afha hu nga si vhange tshinyalelo ya tshoṱhe , fhedzi naho zwo ralo , u mela ha malelebvudzi hu nga thithisea khathihi na mbeu nga nḓevhe nga nḓevhe . 
Nga tshifhinga tsha vhuṱambo ha u vula na miṅwe mishumo ya Muvhuso , Flame of Remembrance i a dugiswa Phalamenndeni u hulisa vhoṱhe vhe vha lovha musi wa nndwa dzi kwamaho Afurika Tshipembe  . 
Malugana na ndivhotiwa dzo khetheaho dza mbeu , dzo swikelea hani nahone zwingafhani ? 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ( DBE ) wo lugela milingo ya maṱiriki ine ya khou thoma nga ḽa 16 Tshimedzi 2017 ine ya ḓo ṅwalwa nga vhagudiswa vho ṅwaliswaho vha fhiraho 798 000  . 
Murumba u a dovha wa lidzwa musi vhathu vha halwani vha tshi khou d(imvumvusa nga u tshina  . 
Buthano ḽa Nzivho ya Vhuaḓa ḽi nga vha na maga o khwaṱhaho a u livhana na tshiteṅwa itshi , u bveledza mafulufhedziso ashu u itela u khwiṋisa kuvhusele kha khonthinente yashu  . 
Ri ḓo dovha ra khunyeledza tshiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dzi sedzanaho na vhuthihi ha vhathu , hu tshi katelwa tshiṱirathedzhi tsha pheliso ya tsiku , na zwi kwamaho vhuthihi ha lushaka , mikhwa na vhuvha . 
U dzhielwa nha ha tshumelo ya vhathu vhane vha takalea u shela mulenzhe  . 
Fhethu hudala hu amba uri asima yavho i khou langiwa zwavhuḓi nahone zwi sumba uri mushonga wavho wa zwino u khou shuma zwavhuḓi . 
Nila ine vhulimi ha khou shanduka ngayo hafhu zwi amba uri huna hahelelo ya vhukoni kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma  . 
U ṅwala lungano lwa mbevha ye ya thusa ndau hu tshi shumiswa ṱhoho dza mafhungo . 
Ndi fanela u ita khumbelo na u badela zwoṱhe thendelo ya vhushumisamupo khathihi na ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho u itela u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo ? 
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa , u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa . 
Zwa muvhalelano zwi shumisa maipfi na mbalo u pfukisa mafhungo a zwa masheleni kha vhashumisi vha mafhungo ayo  . 
Tsinga tsekene dzi ṋaṋisa u vha hone ha govho ḽa malofha ane a dzhena kha nyelelo ya malofha a vhanga u thivha ha tsinga kana a fhirela kha mbilu . 
U kundelwa u tevhela tshelede miṅwedzi miraru i tshi tevhekana . 
Ni shuma u rengisa zwiambaro vhengeleni ḽa Edgars . 
Khabinete yo tenda uri Mulayotibe wa Khwiniso ya Ndangulo ya Tshinyalelo u anḓadzwe u itela mahumbulwa a tshitshavha . 
U vhala ha musi e eṱhe . 
Vhashumi na vhone vha na vhudifhinduleli ha u ri na vhone vhane vha di gudise u ri vha vhe na ndivho ya zwo livhanaho navho siani la mushumo u ri vha shume hu si na u kolonwa nahone vha tshi tevhedza milayo i langulaho mashumele na vhudifari havho musi vhe vhuponi ha mushumoni wavho , u ri tshitshavha tshine vha tshi shumela tshi pfe tshi tshi fushea nga tshumelo ine vha tshi netshedza  . 
U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela  . 
Ri dovha ra tenda uri u engedzwa ha tshumelo dza vhuendi dza mahayani zwi ḓo ḓisa dziṅwe mbuelo hafhu kha vhadzheni vhaswa vha vhatshimbidzi vha zwa vhuendi  . 
Musi hu na zwine zwa sa khou tshimbila zwavhudi kha thandela , maanda othe kha thandela a nga livhiswa kha thaidzo . 
Muvhuso wo ḓikumedzela kha Mbekanyamushumo ya Tshibveledzi tsha Muḓagasi wo Ḓiimisaho na uri ri khou engedza mbekanyamushumo iyo kha zwiṅwe zwiko zwa fulufulu hu tshi katelwa malasha na gese , zwine zwa khou engedzwa kha muḓagasi u bikululwaho  . 
Miraḓo ya Komiti ya wadi i fanela u sedza kha zwiteṅwa zwa mugaganyagwama zwine zwa kwama vhathu kha wadi dzavho  . 
Zwiimiswa na vhushaka vhune ha aluswa ha u tikedza nyito dza CBNRM zwi nga bveledza faundesheni ya u tandulula mafhungo a mutakalo  . 
Nga murahu vhagudi vha shumisa zwikili izwi musi vha tshi shuma na phetheni dza nomboro . 
U ita izwo zwi amba u vha ṋetshedza pfunzo na vhukoni , na u thusa vho litshaho tshikolo u wana mushumo wavhuḓi une u nga vha thusa u kona u swikelela ndivho dzavho  . 
Madzangano o thomelwaho u ṋekedza zwiko ḽashipi , bazari na pfuvho dza u gudela , ṱho ḓisiso na u funza , a tea u inga nga nṱha ha ṱho ḓea dzo sumbedziswaho afho nṱha u ḓadza EI 3  . 
Khonadzeo ya u thoma Zhendedzi ḽa u Kala ḽa BRICS ḽo ḓiimisaho zwo ḓisendeka nga milayo yo sedzaho maraga , u itela u khwaṱhisa u ya phanḓa vhuvhusi ha ḽifhasi , na zwone zwo ṱanganedzwa . 
Tsumbo ndi musi ri tshi tenda uri tshidzidzivhadzi kana nyito ndi thekhinolodzhi ntswa nahone mvelelo dza tshifhinga tshilapfu na mvelelo dzavhuḓi a dzi athu u sumbedziswa nga ṱhoḓisiso  . 
Izwo zwine zwa vha na zwiwo zwa nṱha zwa tsireledzo yoṱhe dzo ḓo fhelisa nga u ṱavhanyedza u fhirisa zwiṅwe  . 
Izwi zwi ombedzela zwinzhi zwo swikelelwaho zwe zwa khwinisa vhupo ha dziḓoroboni hashu uri hu vhe zwikhala zwa demokirasi ine vhadzulapo vhoṱhe vho vhofholowa tshila khayo  . 
Wanani mafhambanyi a maipfi o talelwaho . 
Nyito dzavho dzi langwa nga maga a nṱha a vhuḓifari  . 
Mveledziso ya ikonomi yashu i nga aluswa nga vhathu vha re na vhukoni ho teaho  . 
Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani , kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano , ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana : hezwi ndi , mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe  . 
Nḓila ya kuitele kha ndingo ya zwa mupo na u vhiga zwo shumiswaho kha u bveledza muvhigo uyu yo ḓitika nga ekhosisiteme ya dzingu na mvelelo dza mbekanyamaitele , vhudzuloni ha zwo livhanaho na shango  . 
Kha vha vhone zwauri vhaimeleli vha tshitshavha vha mulayoni nahone a vho ngo tou divhea . 
Zwikhala zwa ikonomi zwo bveledzwaho nga Muhasho wa Madzulo a Vhathu nga nyambo dza tshiofisi dza 11 . 
Vhaofisiri vha thoma nga u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa thendelo phanḓa ha u ṋekana nga thendelo . 
Mafhungo a vhuḓisa e makhulu wanga vha mmbudza  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa kana mishumo ya muṅwe muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa maanḓa eneo kana u ita mushumo wawe kha muṅwe muraḓo wa Khorotshitumbe  . 
Zwa mugodi zwi ḓi dzula zwi thikho ya ikonomi yashu na u vha muṱanganedzi wa thengiselano ya mashangoḓavha . 
GEMS yo sedza kha u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzo teaho tshikwama tshavho  . 
Nyimele dza mahayani na dza ḓoroboni dzi nga fhambana na , ngauralo , dziṅwe phambano nga u ṱalutshedza dzi nga bvelela  . 
Nga murahu ha musi tshathi ya vhathusi yo no ḓivhadzwa , zwiḽiwa zwi tea u ṋekedzwa nga nḓila yeneyi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa : Vhege u ya kha vhege dza rathi zwi tshi bva kha uri lwendo lwonolwo ndi lwa shishi u swika ngafhi  . 
Mafulo ane a vha na gomelelo a nga kha ḓi vha na ṱhahelelo ya fulufulu , u amara ha zwifuwo hu nga tsa nga itshi tshifhinga , nahone nga itshi tshifhinga hu nga shumiswa mulivhaḓuvha na zwiṅwe zwiḽiwa zwa dziphurotheini  . 
Mbekanyamushumo ya asesimennde ya tshikolo , i ṋekedza zwidodombedzwa zwauri bugu ya u rekhodela i ḓadzwa hani  . 
U dzudzanya sisiṱeme ya u langa tshiṱoko : u renga tshiṱoko tshinzhi u fhira tshine tsha ṱoḓea kha zwi vhuedzi ngeno u vha na tshiṱoko tshi songo linganaho zwi tshi ḓo vhanga ndozwo ya dzioda  . 
Tshigwada tsha matshilele tsho vhumbiwa nga zwivhumbeo zwa mihasho yo fhambanaho ine ya vha na vhudifhinduleli vhuthihi kana tshumisano dzi kwamaho vhaaluwa  . 
Mbetshelo i iledza zwa u vhidza muṅwe muthu uri ndi muloi kana u sumba muṅwe uri o lowa muṅwe . 
Ndaela dza bannga na zwidodombedzwa zwi ḓo bvelela kha website  . 
Naa Muhasho wa zwa Vhudavhidzano ( DoC ) ndi mini ? 
Kuvhonele kwavho kwa zwithu zwo teaho ku a aluwa . 
Mulayotibe wa Mirundu ya Sialala uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Tsumbo : u ela muelo wa vhuphara ha kiḽasirumu nga zwithivho zwa maboḓelo ndi u fhedza tshifhinga . 
Tshiṱori tshi re vhukati ha masia mavhili ayo ndi tshihulwanesa  . 
Kha vha dzhie phindulo vha dzi rekhode  . 
Arali phindulo i Hai , khonadzeo ndi nngafhani u ri a nga vhuelela lwa nyana kana lwa tshoṱhe ? 
U katela Biḽi ya Pfanelo ine ya sumbedza pfanelo dza mutheo dza vhadzulapo  . 
Ri khou ṱoḓa u vhumba tshumisano na vhone , dokotela wavho na vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo ya mutakalo vhane vha khou dzhenelela kha dzilafho ḽavho . 
U dzhiela nṱha maanḓa aya , zwiimiswa zwi nga sa World Bank zwo tikedza u ṋekedzwa ha vhugudisi kha mahosi a sialala nga ha mulayo wa ndeme na maitele a ADR . 
Kha zwikhala zwa mishumo yo sikwaho , zwi fhiraho miḽioni zwo dzhiiwa nga vhaswa  . 
Ndi kona u dzhenisa zwiga zwa u vhala mafhungoni . 
Vhashelamulenzhe vha nga vha vhe na zwikili zwi sa pfadzi kana vha si na zwikili zwa vhudavhidzani , zwine zwa amba uri milaedza yo teaho i nga si swike kha vhathu ho sedzwaho  . 
U ya nga tshipida 10 ( 1 ) tsha mulayo , vha na ndugelo ya u ita khumbelo ya tsedzuluso nga ha tsheo yo dzhiwaho nga Murado wa Khoro Tshitumbe ya vhune nga LUNWALO kha diresi i tevhelaho , kha maduvha a futahe u bva kha datumu ya lunwalo  . 
Bugu dza zwiṱori na bugu dza zwifanyiso dza ḽaiburari ya kiḽasi . 
Musi Sankambe tshi tshi todou pfa zwe Vho Vhimbi na Muzhou vha vha vha tshi khou amba , tsho ita mini ? 
Arali hu tshi khou ṱoḓa zwithu kana mbuno mbili kana tharu fhedzi ho ṋewa zwithu zwinzhi hu makiwa zwivhili kana zwiraru zwa u thoma . 
Nga u khwinisa vhukoni na vhupikisani vhune ha khou engedzea , ikonomi i nga thoma u bveledza zwibveledzwa na tshumelo dzo fhambanaho , u fhelisa mvelelo dza tshanduko ya mitengo ya zwivhambadzwa yo gonyiswaho nga dzirannda  . 
Kwamana na Miraḓo ya Phalamennde vha shumaho kha Buthano ḽa Lushaka u vhudzisa nga ha kana u humbela mafhungo nga ha mushumo wavho Phalamenndeni  . 
U kopa na u engedzedza U kopa na u engedzedza phetheni dzi sa konḓi nga u shumisa zwithu zwi fareaho na nyolo ( tsumbo u shumisa mivhala na zwivhumbeo )  . 
Vha fhasisa vha fanela u vha miraḓo ya Komiti ya Wadi miraru vhane vha fanela u vha hone tshifhinga tshoṱhe kha vhege yoṱhe ya u pulana , na vhaṅwe vhashelamulenzhe nga hune vha nga kona  . 
Muvhigi kha vhige mawanwa a tsedzuluso yawe . 
Maitele a mutengu naho zwo ralo ndi one ane a khou tevhelwa kha ngudo idzo  . 
Fhethu hune ha khou ṱoḓa vhudzheneleli ndi kha ; vhulanguli ha mbilo , mbonalo na tswayo , ndangulo ya miduba na zwifhinga zwa u lindela na tsireledzo . 
A si tshifhinga tshot ( he lune vha d(o pfa vho d(iged(a musi vho ed(ela ngomu t ( hirakhani FHEDZI u ed(ela ho linganaho hu d(o vha thusa kha uri vha kone u shumesa  . 
Vha nga tou tea u vhala fhedzi , vha tshi rambalala nga fhasi na nga matungo u vhona uri girafu I amba nga ha mini . 
Vha nga vhumba dzangano la polotiki , vha imela ofisi nahone vha khetha dzangano liṅwe na liṅwe kha dzikhetho dzo vhofholowaho . 
Ndi t ( hod(ea ya u thoma ya uri vhatholiwa vhot ( he vha muvhuso vha d(o fulufhedzea na u fulufhela shango ( lavho  . 
Hu tshi khou tevhelwa themendelo idzi , ho do itwa thodisiso nga vhudalo kha mihasho ya muvhuso ya lushaka na kha mavundu uri hu waniwe tshiimo tshi re hone malugana na zwishumiswa kana theomveledziso ( infrastructure ) dza nyambo  . 
Zwinzhi zwo no itwa nga tshipiḓa itshi nga mmbi hu u edzisa u ita uri khaphasithi ya u thoma na u dzhenisa muvhala hu si na mulandu ndi khou ṱoḓa u sedza hafhu ṱhalutshedzo iyi  . 
Ri wana khuthadzo nga kha nḓivho ya uri Vho Madiba vha ḓo dzula vha mbiluni dzashu , na uri ri na mushumo wa u isa phanḓa na zwe vha ri siela zwone . 
Mbuletshedzo ya mushumoitwa f Mufariwa a songo vulwaho zwi tshi ya nga tsedzuluso ya fhasi ha pharagirafu ya ( e ) , kana a songo vulwaho zwi tshi ya nga tsedzuluso ya fhasi ha ino pharagirafu , a nga humbela khothe uri i dovhe i sedzuluse hafhu u farwa nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga murahu ha maḓuvha a u bva kha a tsedzuluso yo no itwaho , nahone khothe i fanela u bvisa mufariwa nga nnḓani ha musi zwi tshi kha ḓi ṱoḓea uri hu bvelwe phanḓa na u farwa hu tshi itelwa mulalo na vhudziki  . 
Vho dovha hafhu vha ṱuṱuwedza Muhasho wa zwa Mishumo u khwaṱhisedza uri ndaela dza tshiofisi dza Tsheo ya 7 ya 2000 malugana na mbadelo ya mbuelo dza ḽivi dza mufu dzi a tevhedzelwa  . 
Mutevhe wa malwadze a 26 o khetheaho ane Zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwa ṋekedza mbuelo dza ḽeveḽe ya gumoṱuku khao , sa zwe zwa bulwa nga mulayo . 
U renda zwirendo na zwidade na u longela nyito khazwo hu na vhuḓifhulufheli . 
Hezwi zwi katela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi kha u langula tsitsikano , u fhindula musi hu na khombo na ṱhoḓea dza u enda . 
Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho  . 
Hone-ha zwi a itea uri izwi zwi sa itei kha mugudi muṅwe na muṅwe . 
Hafha hu katelwa-vho na u sa dzhielwa nzhele kha u ṋetshedza phindulo na u ṱoḓa u pfesesa nga vhuronwane zwililo zwa vhadzulapo na u sa kona u kaidza vhashumi vha si na vhuḓifari  . 
Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi . 
Zwenezwo khethekanyo ya madungo mararu ya tshaeo sa zwo sumbedzwaho kha Bogisi B. 
Vhagidimi vha nga huvhala arali vha nga dzhena vhukati ha dzigoloi  . 
Ri khou kumedza nyengedzedzo kha mpimo uyu nahone ri ḓo vhalela nga nḓila i leluwaho murekanyo  . 
Muhasho wa zwa mitambo na vhuḓimvumvusi na wa vhafumakadzi i kha vhuḽedzani na G-Sport u itela u ṱhonifha vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe vhane vha shela mulenzhe kha mitambo . 
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha kana ya phuraivete ndi mushumo  . 
Vha tea u wana u wana thendelo yo tou ṅwalwaho na ḽaisentsi na thendelo yo bviswaho nga Minista wa zwa Mupo kana dzhendedzi ḽo teaho phanḓa ha u rea khovhe . 
Naho vha tshi nga kona , sa zwine vha khou tenda zwino , nahone vho tenda kale , nahone nga ngoho kha nyambedzano dza zwino vha khou sedza ḽia ḽiṅwalwa hafhu  . 
Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Phresidennde , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo  . 
U ṅwala hu fanela u vha havhuḓi , ho humbuliwaho zwavhuḓi nahone hu sa dzhii sia , hu fanela u vha na mafhungo o fholaho , u humbulwa na u tikedzwa zwavhuḓi . 
U wana thasululo ya ṱhoḓea dzo topoliwaho na zwithithisi na u shumisana na zwiimiswa zwa muvhuso wapo na wa vundu  . 
Hezwi zwii ḓo thusa kha uri nḓowetshumo iyi i shume i tshi ya phanḓa . 
Vha tea u posa mushonga wo randelwaho wa oridzhinaḽa ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi - u khwaṱhisedza uri zwi ḓo swika nga tshifhinga na uri vha a kona u ṱhireka mvelaphanḓa ya ḽiṅwalwa u bva tshe ḽa poswa u swika ḽi tshi swika kha DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi . 
Ngauri ro vha ri na phimo ya mbulungelo ṱhukhu , ro ḓo tea u ḓisendeka kha masheleni a tshifhinga tshipfufhi u badela tshikolodo na mbekanyamushumo dzashu dza vhubindudzi  . 
U shela mulenzhe muṱanganoni zwi ḓo bvela phanḓa u vhumba mveledziso na u thomiwa ha mbekanyamaitele ya mveledziso ya tshikhala na mikano . 
Khophi dza mivhigo yoṱhe yo anḓadzwaho dzi wanala kha ofisi khulwane na ofisi dza vundu dza PSC . 
Vhadzheneli vha fhiwa mabammbiri a u nambatedza a si gathi a ṱaḓa kana zwipiḓa zwa mabammbiri hune vha ḓo ṅwala phindulo dzavho  . 
TSHIPIḒA TSHA G : MULEVHO Ndi khou khwaṱhisedza uri mafhungo o ṋetshedzwaho ( hu tshi katelwa na zwo nambatedzwaho kana zwo ṱumetshedzwaho ) o fhelela na u vha a vhukuma u ya nga nḓivho yanga  . 
I dovha ya dzhiela nṱha u ḓivhofha ho itwaho nga vhurangaphanḓa ha masipala kha u bvela phanḓa na u lwisa u khwiṋisa kha izwo zwo sumbedziswaho nga Muoditha Dzheneraḽa . 
Muoli o vha o ima ngafhi musi a tshi ola tshifanyiso itshi ? 
Nyambedzano ya u Lwa na Zwidzidzivhadzi ya Afrika-Russia ngei ICC ngei Durban u bva nga ḽa 8 u swika ḽa 9 Ṱhafamuhwe 2016 i ṋea luvhanḓe lwa u khwaṱhisa Pulane Khulu ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka ( 2013-2017 )  . 
Muhasho wa zwa Vhudavhidzani u khou tshimbidza maitele aya wo imela muvhuso . 
Zwi tou vhofha uri musi hu tshi itwa nḓila dza u tandulula thaidzo dza khakhathi dzi kwamaho vhuloi , ri tea u lavhelesa thandululo dzo itwaho nga UN dzine dza shumana na mafhungo a zwa u lowa  . 
Olani mitalombalo  . 
Nga ngudo dza Afesis-corplan kha komiti ya wadi ya Mbhashe , khwaṱhisedzo i kha vhupo u fhira kha vhuimeli ha sekithara ho swayiwaho  . 
Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki . 
Vha fanela u vha vhe na miṅwaha ya 18 kana u fhira musi vha tshi ita khumbelo . 
Ri dzia tshifhinga itshi u tamela mashudu dzi Springbok kha sirisi i ḓaho vhukati ha British na Irish Lions . 
Tshimange tsha tshisadzi tsho bata mbevha . 
Thuso ya thekhinkhala i bvaho nnda i tea u nekedzwa u itela zwauri zwitshavha zwi nga tevhedza nyimele idzi . 
Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Mulayotewa a tea u tshewa nga Vhahaṱuli vha linganaho kana u fhira malo . 
Muthu muṅwe na muṅwe a fhaṱaho , a shandukisaho na u ṱun ḓa dzigoloi u itela vhubindundzi kana u rengisa , u tea u ḓI ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi . 
Khabinethe yo dzula ya sedzesa na u amba ngaha muvhigo wa Tshigwada tsha Minisiṱa dzo Vhalaho dzo Hwedzwaho Mushumo wo ṋetshedzwaho nga Miṋisiṱa vha Muhasho wa zwa Mishumo ngaha u khwiṋisiwa ha vhutsireledzi ha Muḓi wa Muphuresidennde ngei Nkandla . 
Vha ḓo lingiwa nga muṋetshedzatshumelo nga kha wekishopho na mivhigo yo ṅwalwaho ine ya ḓo ṋetshedzwa kha kushumele kwavho  . 
Khothe dza Madzhisitirata dzi nga kona u shumisa mulayo wa tshirema kha phambano ine ya vha vhukati ha vharema  . 
Vhadzulapo vha tea u kwamiwa nga ha maimo na vhunzani ha tshumelo dza nnyi na nnyi dze vha wana na uri hune zwa konadzea vha fanela u ṋewa tshifhinga tsha uri vha khethe u ya nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa  . 
Vha vha khomboni ya u vha phuli dzazwo nga murahu  . 
Muṋo wo kalulaho ngauri u nga ri vhangela mutsiko wa malofha u re nṱha musi ro no aluwa . 
Tshumisano ya zwa Ikonomi na shango ḽa Brazil , Russia , India , China na ḽa Afurika Tshipembe ( BRICS ) , vhushaka ho khwaṱha musi thendelano ya mivhuso mivhili ya u tou thoma ya tshakatshaka yo swikelelwa kha vhuṱambo ha vhurathi ha Guvhangano ḽa BRICS ho farelwaho ngei Brazil nga ṅwedzi wa Fulwana 2014 . 
Vha ite mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP6 nda ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u badela kana ḽi saathu swika . 
Ndivho yashu kha u ḓivhisa nga huswa vhupo ha masheleni a tshitshavha ndi u khwaṱhisedza uri khephithala yo ṋetshedzwa nga nḓila i shumaho zwavhuḓi  . 
Hezwi zwi sumbedza u ḓivhofha ha Afrika Tsipembe kha u tsireledza , u alusa na u tikedza u mamisa mikando na u dovha hafhu u khwaṱhisa adzhenda ya pfushi ya vhushie na vhana muṱuku . 
Ro vha ri tshi nga vha ro tama u tinya zwo raloho fhedzi musi ri si khou ṱoḓou tinya vhuḓifhinduleli hashu , a ro ngo tou ḓinangela nndwa iyi , ro tou levhelwa  . 
Kha Bhulose v Bhulose40 zwo wanala zwauri Khothe dza Khomishinari a dzi na maanda kha tsedzuluso kha khathulo ye ya itiwa nga Khothe dza Tshirema  . 
Naa Muvhuso u kuvhanganya hani masheleni awo ? 
Mushumo wa vhaofisiri u tea u lavheleswa u itela uri vha kone u fha thikhedzo yo teaho kha dzimbekanyamishumo dzapo . 
Arali vha saathu ṋekedzwa ṋomboro ya referentsi ya muthelo , kha vha ṋekedze zwiitisi zwa u sa ḓi ṅwalisa . 
Vha shumise dzikhondomo tshifhinga tshot ( he arali vha sa fulufheli mufarisi wavho kana vha sa mu d(ivhi , nahone vha songo vuwa vho ya kha vhathu vhane vha rengisa mivhili yavho vha si na khondomo  . 
Tshiendisi tsho hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo tshi dzhia tshifhinga u ima hune tsha fanela u ima nga shishi  . 
Fhedzisani maipfi aya ni a livhanye na zwifanyiso zwe zwa a tea . 
Mutsiko , nyofho na u tsikeledzea zwi vhanga uri mivhili wavho u gonyise mutsiko wa malofha lwa tshifhinganyana , zwine zwo ḓowelea . 
Puḽane i shumana na izwi zwithu nga vhuḓalo , i tshi ṱanganedza uri zwithu zwa ndeme zwi no nga sa pfunzo kana mveledziso ya mahayani zwi ḓo kwamesa vhafumakadzi vha vhashai  . 
Hu na madzangano manzhi e a dzenelela musi hu tshi langaniwa fhungo a u khwinisa vhulimi hashu , sekithara dzenedzo ndi dzi tevhelaho ; mihasho ya muvhuso , vhorabulasi , vhavhambadzi vha thundu dza vhulimi , vhaei vha thuso siani a zwa vhulimi , sekithara dza vhashumi , sekithara dza vhathu vha mashango a nna na muvhuso  . 
Muhasho wa zwa Mvelele u ḓo vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi , dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo  . 
Therisano ya tshigwada na tshenetsho tshigwada tsha vhathu  . 
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa , tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi  . 
Tshiteṅwa tsha tsireledzo ya vhupo ha mahayani tshi tea u katela zwi fhiraho nyito dza mmbi ya vhutsireledzi  . 
Ndi nga kha zwenezwi he musi matshudeni vha tshi ṱahisa mbilaelo dzavho dzi pfadzaho dza nga ha u sa katelwa kha dziyunivesithhi , muvhuso washu u londaho wa fhindula nga maga a u dzhia vhuḓifhinduleli ha u badela nyengedzeo ya mbadelo dza ṅwaha wa akhademiki wa 2016  . 
Thandela dzi kundeliwaho u ṱanganedza mafhungo a masia a zwa mbeu u fana na vhushayi , HIVna AIDS , na dzikhakhathi kha vhafumakadzi kana tswikelelo ya ṱhoḓea dza u thoma dza vhafumakadzi , tshomedzo , mishumo kana mavu dzi ḓo kundelwa u wana nḓivho yo fhelelaho nga vhuḓalo ya thaidzo  . 
Kha vha dovholole  . 
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa miṅwaha ya 12 kha mulandu wa u vhulaya  . 
Vha ngaṱunḓa u bva nnḓa ḓambatshekwa ḽo firiziswaho ḽo fhelela kana ( nga zwipiḓa ) ḽine ḽithihi ḽi lemela 600 gkana u fhira na uri kha ṅwaha vha songo ṱunḓa u bva nnḓa maḓambatshekwa a thani dzi fhiraho dza 25 . 
Vha tshi amba vha ri tshi sa fheli tshi a ṱula vhunga zwo vhonala uri ndi ngoho nga 1977 musi gondo ḽa mutambimakone a ḓivheaho wa bola ya milenzhe ḽi tshi Kha ri vhale khunyelela . 
Ndondolo u ḓo ṋekedza ndaela ya u vha mubebi wa musi lufu lu tshi vhigwa  . 
Mafhungo a ndeme a tshitshavha - Ndi zwifhio zwine komiti ya wadi ya ḓo ita u thusa ? 
Zwiṅwe hafhu , vha phaḓaladza zwishumiswa zwa dzitshelede zwine zwa vha hone kha muthu nga muthu  . 
U thoma u bveledza ḓivhaipfi ya orala ( u thetshelesa na u amba ) u tshi shumisa thero kana ṱhoho . 
Kha masia o vhalaho a engedzeaho , nga maanḓa avho vho ṱangulwaho nga u shaya vhuthu ha khethululo , ro sudzuluwa ra fhira kha nḓisedzo ya dzinnḓu kha mvusuludzo ya ndeme ya vhupo ha ḓoroboni  . 
Ri ḓo dededzwa ngan vhuḓiimiseli hashu kha nndwa ya vhutshinyi , na nga themendelo dza khomishini ya Khampepe malugana na kushumele na hune Directorate of Special Operations ya tea u vha hone . 
U shuma zwithu nga ndila ya banga-kupalula zwi amba u ri unwe na munwe u na nelo dza u kona u swikelela vhutanzi hu re fhasi ha ndango ya Muvhuso arali vhutanzi uhu hu tshi nga shumiswa kha tsireledzo ya munwe w vhadzulapo  . 
Nahone kha nyimele dzo khetheaho dziṅwe khamphani na vhathu dzo vhuelwa nangoho  . 
Kha gethe ya u dzhena Phalamenndeni nga Roeland Street , tshifanyiso tsha tshiṱaniswa tsha Vho Dzhenerala Louis Botha tshifhinga tshinzhi tshi ḓisa mbudziso : Hu ḓo itwa mini nga vhahali vhaswa vha lushaka ? 
Migwalabo iyi i tou vha khagala uri i dzinginya uri hu na tshiṅwe tshithu huṅwe fhethu tsho khakheaho vhukuma nahone tshi tea u khakhululwa zwino vhudzuloni ha nga murahu  . 
Mimapa i thusa u pfesesa thaidzo na khonadzeo , u fana na u ṋetshedza dzinnḓu , u londola zwiko zwa mupo , u laula khonadzeo ya khombo , na u tshimbidza themamveledziso dza vhuendi nga misi yoṱhe . 
Dziṅwe thaidzo dzi ḓiswaho nga maraga ndi dzauri dzi a konavho u engedzwa na u shumiswa nahone dzi dzumba zwinzhi nga ha mvelelo na mvelaphanḓa ya mugudi  . 
TTO : Mushonga wo bviswaho  . 
Sekithara ya mabindu maṱuku ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u tshimbidza u sikwa ha mishumo  . 
Ndi phambano i fhio u bva kha Gireidi ya 2 ? 
Ri amba nga tsireledzo ya muvhuso ngauri mushumo washu muhulwane ndi u tsireledza vhathu vhashu kha zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi zwo livhiswaho kha u dzhiela fhasi vhuḓivhusi tshoṱhe hao na u thithisa mbekanyamushumo dza lushaka  . 
U vhala nga ṱhoho zwi tea u thusiwa nga u vhala zwiga zwa nomboro na u vhala zwithu . 
U linga kha Nyambo ndi maitele a bvelaho phanḓa nahone a tikedzaho nyaluwo na mveledziso ya vhagudi . 
Mufumakadzi a si tsha fhulufhedzea munna wawe u a zwi vhona  . 
Hu dovha ha t ( od(ea t ( haluso ya maipfi , nga maand(a kha madzina ane zwine a amba zwone zwa vha zwo dzumbama  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho khunyeledza Madalo a tshiofisi o tshimbilaho zwavhuḓi ngei Addis Ababa , kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Federaḽa ya Ethopia he vha dzhenela Komiti ya Maimo a Nṱha ya Yuno ( AU ) kha muṱangano wa Libya hu tshi khou sedziwa na u ambiwa nga ha nyimele ya mulalo na tsireledzo kha ḽa Libya . 
U swikelela ndondolo ya dzilafho yo ṱanḓavhuwaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe . 
Muraḓo Muhulwane ane a khou tama u ima sa Nkhetheni ( Munangiwa ) u tea u nangiwa nga Muraḓo Muhulwane ( Mudzinginyi ) a dovha a tikedziwa nga miṅwe miraḓo mihulwane ya fumiiṋa vhane mafhungo avho a vha o dzudzanyea nga nḓila yone . 
Nyambedzano , vhuḓibadekanyi na tshumisano hu tshi katelwa zwine zwa tshimbilelana na vhushaka ha mivhuso , vhuḽedzani ha dzitshakhatshakha na vhushaka na ha mashango manzhi . 
Luṱa lwa 2 lu fhela nga muṱangano muhulu hune tshitshavha tsha kona u sedza hafhu , u sedza u itela u khwaṱhisedza na u khwaṱhisedza mathungo o ṱanganelaho  . 
Zwithivheli kha khungedzelo zwo sedza kha u tsireledza vhana na vhathetshelesi vhaswa kha u nga kungea u shumisa zwikambi  . 
Ho vha na u fariwa ha miṱangano ya 7 ya u thetsheleswa ha tshitshavha vhudzuloni ha miṋa 4 ye ya vha yo dzudzanywa U itela uri hu vhe na khwiniso i bvelaho phanḓa kha zwilinganyo zwa ndangulo ya thandela na u fhungudzwa ha tshifhinga tsha ṱhoḓisiso , PSC yo swikelela vhunzhi ha zwibveledzwa zwayo . 
U pfesesa ha tshitshavha mitevhe ya saintsi zwi do konea nga u engedzedza tshivhalo itshi arali vhaswa vha tshi nga vhona u fushea nga miholo zwi tshi takadza kha mabudo avho  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga ḓa mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni . 
Tshipiḓa tsha ngudo iyi , tshi ḓo sedzulusa vhuvhusi ha migodini ha zwino , malugana na vhukoni hayo kha u shumela vhathu vhashu . 
Tsumbo , u shumisa tshibveledzwa tshi vhonwaho sa mapa une wa thetsheleswa khawo , u vhudzisa na u fhindula mbudziso . 
U nangiwa ha Vho Patience Bongiwe Kunene sa Mulangi Muhulwane , o imelaho Afrika Tshipembe , Angola na Nigeria , kha Bodo ya Vhalangi vha Tshigwada tsha Bannga ya Ḽifhasi )  . 
I dovha hafhu ya sumbedza uri tsheo dzi nga shumiswa hani na dzithandela na u ita uri hu vhe na tshumelo ya tshiphorofeshinala na ndila dza u tandulula hune dza todea hone . 
Thikhedzo ya u shumisa pulane i nga ṋekedzwa nga vhalanguli vha re kha mivhunduni , hanone sisiteme dze dza pfulusela maanḓalanga vhathuni dzi nga lelusa zwithu  . 
Thaidzo dzi fanaho dzi anzela u wanala fhethu ho fhambanaho  . 
Vhagudi vha Gireidi ya 1 a vha lavhelelwi u ḓivha phambano vhukati ha khaphasithi na voḽumu . 
Phethishini yo khetheaho ndi musi muthu a tshi ita khumbelo yo tiwaho kana a tshi humbela thuso ya vhuṋe kha Muvhuso , zwi sa tendelwiho nga mulayo , u fana na vhuswikeleli kha phesheni  . 
Ho tevhelelwa vho litshaho mushumo vha ambiwa navho mahayani avho  . 
Shumisani maṅwe a aya maipfi uri a ni thuse . 
Hu tshi engedzwa kha zwezwo , ri ṱuṱuwedza mabindu o no bvelelaho uri a tikedze mveledziso ya mabindu a nḓowetshumo ya vharema . 
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso  . 
Dzi tea u ḽiwa kana u shumiswa nga muṱun ḓi ene muṋe  . 
Matshimbidzele a nzudzanyululo a ḓo vha o angaredza mini ? 
Uno Mulayo u ḓo vhidzwa u pfi Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani wa , 1998 , nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu ine ya ḓo dzudzanywa nga Phresidennde nga mulevho kha Gazete . 
Khumbelo ya u iwalisa na mugudisi wa u iraiva u sika mbudziso nga ha mafhungo o lu fhuredzelaho na u bveledza dzinwe ndila vha tea u vha vha muthu muhulwane u nga saina konṱiraka  . 
Kuvhumbelwe kwa Komiti kha Buthano ḽa Lushaka ndi , nga u angaredza , nyeḓano kha saizi ya mahoro a polotiki o fhambanaho o imelwaho Phalamenndeni . 
Izwi zwibugwana a zwo ngo itelwa u rengisa dzisekhurithi kha shango la United States  . 
Fhedzi-ha , u itela u shuma nga ngona kha u tikedza zwitshavha , sisiteme dza u shumisa na u langula masheleni a thikhedzo musi hu tshi shumiwa wadini a tea u sa konḓa u wanala  . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu zwo ralo i vhona khakhathi dza zwa vhuloi dzo sendeka kha mbeu , na uri dzi ṱoḓa u tandululwa nga u ṱuṱuwedza na u tsireledza u lingana ha mbeu . 
Muṅwalisi u wana vhupfiwa ha tshitshavha nga tshifhinga tsho tendelwaho tsha u ṱahisa vhupfiwa  . 
Zwenezwo a ri ḓivhi zwine mahoro oṱhe a humbula nga zwine tshiimo tsha ndugiselo dza dzikhetho tshavha  . 
Vhathu vha shela mulenzhe nga u vhudzwa zwo tshewaho kana zwo iteaho  . 
Izwi zwi katela mushumo wa u elelwa wa anivesari ya vhu40 ya lufu lwa Vho Bantu Steve Biko . 
Ndingedzo idzi , fhedziha , dzo vha dzo fanela dzo thoma u ṱavhanya , dza bvela phanḓa nga u ṱavhanyedza dza dovha hafhu dza swikelelwa nga nḓila i fanaho  . 
No no vhuya na inthaviwa muṅwe muthu ? 
Pfanelo ya tshisikwa ndi pfanelo ine ya ṋ ewa muthu arali huna zwiswa zwa vhusiki zwe a zwi tumbula . 
Vhushaka vhukati ha yunivesithi na matshudeni a kale vhu shuma mushumo wa ndeme wa u katela thekhinoḽodzhi ntswa na u i phaḓaladza kha tshitshavha  . 
Hu dovha hafhu ha vha na vhuṅwali ha u ambela vhu re hone kha ezwi fhedzi hu na tsatsaladzo i si nnzhi  . 
Aya ndi maanea a dzhiaho sia ane khao muṅwali a lingedza u tendisa muvhali u kovhekana nae kuvhonele kwawe kana u vhona zwithu nga iṱo ḽawe . 
Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela , u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho , u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho . 
U khethululwa hu si havhud(i ho tsikeledza vhan(we vhathu , ngauralo zwa ita uri vha shume kha vhupo vhu si na mutakalo  . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) ha ambiwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na u bveledza tshiṱori . 
Vhagudi vha tea u thuswa kha u wana ḓivhaipfi nga u vhala zwibveledzwa zwo fhambanaho . 
Vha Gireidi ya 2 vha do shumisa u rekhoda ho fhambanaho na uri vha ḓo vha na vhuḓifulufheli ha u shumisa nomboro na zwiga sa maitele a u rekhoda . 
Tshumelo ya muvhuso i tea u thola , u bveledza na u n(ea pfufho mutholiwa ane a vha na vhukoni ha u n(etshedza tshumelo , hu sa sedzwi vhud(ipfi hawe na uri ndi wa dzangano ( lifhio ( la polotiki , mut ( a une a bva khawo na vhuimo vhune a vha naho vhuponi hawe  . 
Nga 2004 ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri masipala minzhi yo wana uri Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 na Mulayo wa Sisiteme ya Masipala wa 2000 a yo ngo ṋea mafhungo nga vhuḓalo nga ha u vhumbwa ha Komiti dza Wadi  . 
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi - Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole , Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u ḓo , phanḓa ha tsengo , vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa , nga ha kutshimbidzele kwa tsengo na zwe zwa lavhelelwa khae ; Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole nahone vha ṋetshedza mihumbulo yavho , vha nga humbela muṅwe na muṅwe uri a vha fhelekedze tsengoni uri vha wane thikhedzo ; na Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole , hu ḓo lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo  . 
U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano  . 
U livha kha u bindudza vhuponi ha mahayani u itela uri hu vhe na mishumo na thikhedzo dzi nga ho muagasi , dzihingo , zwiendedzi na u gudiswa uri u vhe na zwikili zwa mishumo  . 
Ri kha ḓi ṱangana na khaedu uya na uya . 
U sa dzika ha tshelede yashu nahone ho itisa uri ri sa shume zwavhuḓi kha nḓowetshumo dza thengiselonnḓa  . 
Ndiafhi na Maemu vha tshi swika tivhani vho wana hu si na vhaṅwe vhathu  . 
Khoudu ya Vhud(ifari ndi thikho ya ndeme kha u ita uri hu vhe na kuvhusele kwavhud(i na vhud(ifari vhu t ( anganedzeaho ha vhatholiwa vha muvhuso  . 
Sapulasi i anzela u shumiswa kha u bveledza khophorethivi . 
Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndangulo u ḓo ta sisiteme ya u ṱola kuitelwe kwa udzwi  . 
Vhagudi vhanzhi vha balelwa u ṱalutshedza zwithu zwa dzhomeṱiri zwa daimesheni tharu kha zwifanyiso . 
U Thivhela u khakha hafhu Risetshe i sumbedza uri vhakhakhi vhane vha wana thuso dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a si kanzhi vha tshi dovha vha ita vhuṅwe vhukhakhi u fana na vhakhakhi vhane vha wana thuso dza sialala  . 
Musi Afrika Tshipembe ḽi khou dzhena kha miṅwe miṅwaha ya 25 ya dimokirasi , kha u lwela u swikelela ndivho dza NDP , kha ri ḓivhadze tshipikwa tsho khwaṱhaho , ndivho i ri baḓekanyaho , ine ra kumedzela zwiko na nungo dzashu dzoṱhe  . 
Tsumbo dza gireidi iṅwe na iṅwe a dzo ngo katela kharikhuḽamu yoṱhe . 
Ri dzula ri hone u itela vhone ! 
Kha u dzudzanyulula mulayo uri u tshimbilelane na zwiitei zwa pfunzo zwa zwino , Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Milayo ya Pfunzo ya Mutheo wa 2017 kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
A vhuvhava a vhu vhuedzi  . 
Lavhelesani zwifanyiso ni ambe uri ndi zwifhio zwi no sumbedza u sa vha na khombo na zwi no sumbedza u vha na khombo . 
Dziaphili dzi wela kha Khothe Khulwane nahone khathulo dza vhugevhenga dzi a sedzuluswa nga ndila nthihi sa kha khothe dza madzhisitirata  . 
Khaṱhululo ya nga ngomu i tea u ḓiswa kana ya rumelwa kha Muofisiri wa Mafhungo kha ḓiresi yo ṋetshedzwaho kha siaṱari 12 ya Tshibugwana itshi . 
Afha hu vha hu tshi khou haseledzwa vhathu vha tshi khou ṋeana mihumbulo na tshenzhemo vho vhofholowa nga ṱhoho ya mafhungo yo khetheaho  . 
U bindudza kha na u tikedza zwikolo zwa dzibulasini  . 
KUSEDZELE KWA U KOVHELANA KHA U PULANA NA U DZUDZANYA DZI PGDSS , IDP NA NSDP NDI ZWA NDEME KHA NḒILA YA TSHUMISANO NA ṰHANGANELANO NA DZANGALELO ḼOṰHE ḼA U KHWINISA MASIANDAITWA A PHUROGIREME DZA MUVHUSO  . 
Hirisa mavu a vhulimi kha vhoramabindu vha Vharema nga thengiselano kana mutengo wo teaho  . 
Ngauralo hu vha na vacuum mikando kana mafhi a dzhena mulomoni  . 
Vhasheli vha mulenzhe vha ṋetshedzwa tswikelelo ya mafhungo , muvhigo wa thandela ya risetshe na ngeletshedzo nga kha e-meiḽi  . 
Kanzhi vhagudi vha zwi dzhia uri tshithu tshihulwane tshi a lemelesa musi vha tshi pfi vha humbulele tshilem tsha zwithu zwivhili . 
Hu na zwiitisi zwinzhi zwi itaho uri mishumo ya vhagudi i lingiwe  . 
U tandulula thaidzo dza u ṱanganyisa na u ṱusa dzo ambiwaho dzine phindulo yadzo ya swika 6 . 
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa . 
Hezwi zwi amba uri vhadzhiamikovhe na vhadzheneli vhoṱhe vha tea u ḓivha zwi lavhelelwaho khavho  . 
Nga ngoho , u dzudzanya , fhethu ha u thoma hu fanaho na vhuyo zwi shumiswa kha tsedzuluso nnzhi  . 
Asesimennde kha Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) ndi asesimennde ya tshifhinga tshoṱhe . 
Hune ṱhaṅwe GCIS ya ḓo kundelwa u phetha iyo khumbelo nga tshifhinga tsho ambiwaho , hu ḓo davhidzaniwa na onoyo muiti wa khumbelo u vha eletshedza uri tshumelo i ḓo ṋetshedzwa lini . 
Vhuṅwe vhuṱalu kana u tsireledzea ha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 , zwi nga vhewa kana u randelwa nga mulayo wa lushaka . 
Ndivho ya u Vhala na Vhagudi kha Gireidi ya 1 u swika kha 3 ndi u bvisela khagala vhagudi kha LEV nga nḓila i pfalaho na nyimele i tikedzaho . 
Nga ḽa 24 Shundunthule , Muphuresidennde Vho Mandela vho ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa u thoma kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu mbili dza Phalamennde ya u thoma yo khethwaho lwa dimokirasi . 
Nḓila ya u katela kha pfunzo i ṱalutshedza vhuḓiimiseli hashu kha u ṋetshedza vhagudiswa vhashu pfunzo vhe vha vha na zwikhukhulisi kha pfunzo dzavho kana vhane vha vha nazwo kana vhane vha vha khomboni nga mulandu wa u kundelwa ha pfunzo na sisteme ya vhugudisi u katela ṱhoḓea dza tshipentshela  . 
Khonferentsi i ḓo kuvhanganya vharangaphanḓa vha muvhuso na vhubindudzi vhu na tshumelo kana dzangalelo kha maraga une wa khou aluwa u sedzulusa na u amba nga zwikhala zwa mbulungo na khaedu kha maraga wonoyu . 
Sheduḽu ya CBP i nga fhambana zwi tshi bva kha tshitshavha tshine mutshimbidi a khou shuma natsho  . 
U bva nga ḽa 3 Tshimedzi ro sudzulusa u ya kha nyiledzo yo ḓisendekaho kha voḽumu  . 
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail  . 
Zwi ḓo dovha zwa ṱuṱuwedza : thandululo ya phambano ( vhukati ha vhashumisi vha fhethu afho na manḓalanga a fhethu henefho ) ; u alusa vhuṱanzi ; nḓivho na vhulanguli ha fhethu ha maḓanzhe a Afrika Tshipembe . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi sumbedzwa u ṱhonifha muambi na u amba nga u sielisana . 
Miraḓo i ḓo wana tshiputelo tsha u voutha tshi re na zwithu zwi tevhelaho : a . 
Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a zwino . 
Tsha u fhedzisela , mulayo u thoma gwama ḽa vhuendi ḽa mavu a masipala u itela u lambedza tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi na themamveledziso  . 
U sedzulusa , u vhekanya na u konanya Nzudzanyo ya Madzulo a Vhathu kha masia mararu a muvhuso u itela u konanya tsheo dza vhubindudzi ha zwikhala . 
Zwine vha tea u ita ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Zwimela Zwiswa u ḓivha arali tshimela tsho tendelwa . 
Heyi khethekanyo ya pulane ya wadi i katela u bveledza bono ḽa tshitshavha , u topola zwipikwa na u ṅwala tshiṱirathedzhi tsha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U khwaṱhisa Komiti dza Wadi uri dzi kone u shumana zwavhuḓi na IDP sa pulane ya masipala yo ṱanḓavhuwaho  . 
Tshivhalo tsha mushonga une wa ḓo ṱun ḓwa  . 
Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu . 
Vhutsila vhunzhi u humbula ho bveledziswaho na mafhungo a ḽiteresi ndi nḓila ya u guda ha vhutshilo hoṱhe na mveledzo dza mvelelo ya vhutshilo hoṱhe  . 
Mutsiko wa u hwetekana ha mbilu ( Systolic ) u vhangwa nga musi mbilu itshi sukumedzela malofha nnḓa kha dzi tsinga  . 
U ita uri hu vhe na nyito dza vhagudi vha vhaholefhali . 
Khethekanyo ya vhea Mulayoni i ḓo bvisa nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe a u bvalwa ha ofisi musi hu si holodei  . 
Vhanameli vho sala vho hanganea vhunga vhaṋe vha bisi vho balelwa u ḓisa iṅwe bisi ya u imela iyi yo swaho . 
Ndo livhuwa  . 
Zwenezwo vhatholiwa vha fanela u tou lwa nga nungo dzot ( he u shumisana zwavhud(i  . 
Khabinethe i vhidza vhoṱhe vhakwameaho uri vha shumisane na khamphani dza zwa migodi u itela u fhelisa u eba migodini zwi siho mulayoni shangoni ḽashu . 
Kha vha ḓivhe tshiimo tsha vhuḓipfi havho nga maanḓa luswayo lwa u dovholola ha vhuḓipfi  . 
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe . 
U shumisa luambo sa tshishumiswa kha u humbula nga vhudzivha na vhusiki  . 
Mishumo miswa i linganaho 415 000 i ḓo swikwa nga u fara hoyu muṱaṱisano  . 
Bvelani nnḓa Tshigwada tsha vhoiwe tshi tea u humbulela uri ni khou shuma mushumo ufhio . 
Kha vha badele diphosithi , arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno , uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe  . 
Arali vha si na na tshithihi tsha izwi , vha kopolole thebulu afho nṱha kha filipitshati  . 
Ri nḓilani Nndinde ya vuwa ya vhona kholomo . 
Nangoho thendara vha i wana kha Muhasho wa Tshumelo ya Zwa Ndulamiso ya u runga zwiambaro zwa vhafariwa vha re dzhele . 
Ane a vha o ḓiimisela u dzhia , u shumisa na u vhulunga vhuḓifhinduleli malugana na ṱhogomelo yeneyo  . 
Muthu mun(we na mun(we u na pfanelo dza u vhona uri muvhuso u khou dzhia tsheo dzi sa khethululi dzine dza fusha t ( hod(ea dza vhathu na u vhona uri nangoho mveledziso i khou bvela phand(a kha sia ( la matshilisano , vhupo na ikonomi  . 
Zwi ḓo thoma u nkwama lini ? 
Ri fhulufhela uri uyu manyuaḽa u ḓo shuma sa tshishumiswa tsha u ṋetshedza mafhungo o teaho u itela u vha konisa u shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela mafhungo ane Muhasho wa vha nao . 
Themamveledziso ndi dza ndeme kha mveledziso  . 
Muhwelelwa o vha o vhewa nga fhasi ha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya dziṱhanzi  . 
Radziakhaivi vha lushaka vha ta mbadelo vho sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino  . 
U phaḓaladza mafhungo , u tshimbidza mafhungo o teaho u ya na vhukati ha vhadzhiamikovhe , ndi mushumo wa ndeme kha komiti dza wadi nahone zwazwino a vha khou shuma zwavhuḓi , u ya nga kuvhonele kwa nnyi na nnyi  . 
Tshumelo iyi ndi ya muthu mu ṅwe na mu ṅwe , dzangano , tshivhumbiwa , khamphani kana mulimi . 
U khwiṋisa ndeme ya maimo u ya nga tshifhinga  . 
Komiti ya wadi i nga ita mini u thusa ? 
Hoyu ndi mushumo wa muṅwaleli  . 
U vhala , u ṱalutshedza na u alo mapa i si ya fomaḽa kana mbonalo ya nga nṱha ya zwithu zwo kuvhanganyiwaho . 
Kha vha kwame SETA u ḓivha uri vha ita hani khumbelo  . 
Muṅwe wa vhadzheneleli vhashu vha songo dzhielwa nṱha nahone vha re vha ndeme , ndi vhashumi kha sekithara yashu  . 
U funza Pfanelo dza Vhathu , na u ṱuṱuwedza mafhungo a mupo na vhulamukanyi ha matshilisano hu ḓo vhumba tshipiḓa tshihulwane tshifhinga tshoṱhe  . 
Vha vhona u nga ndi ḽiḽa ḽiṅwe ḽidau . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Muvhigo wa Shango wa u Thoma wa Quadrennial nga ha Thendelano ya Nyaluso na Tsireledzo ya Vhuḓibuletshedzi ha Mvelele dzo Fhambanaho,kha UNESCO . 
Kha ndaulo ya muthelo na khuvhanganyo ya mbuelo i vhea phanḓa izwi zwo iteaho tshifhinga tshoṱhe kha magombame o ṱanḓavhuwaho vhukati ha vha si gathi vho shelaho mulenzhe na vhanzhi vha ṱoḓaho thikhedzo na thuso u bva kha muvhuso u itela u pfesesa pfanelo dzavho dza vhathu  . 
Tsha vhuraru , vhagudi vha tea u ḓidzhenisa kha u vhala ha maimo a nṱha ha zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa u vhala na zwa zwithu zwa u tou vhona . 
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani , ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela  . 
Vhagudi vha nga ḓipwashekanya nomboro nga nḓila dzine vha kona u dzi langula vhone vhaṋe . 
Vho kumedzela vhutshilo havho kha mbofholowo ya shango ḽashu vha sumbedza vhuḓikumedzeli vhu sa thenga thengi kha u shumela vhathu vhavho . 
Tsha u thoma ndi u ri izwi zwi phusukanya vhuthihi ha lushaka nahone zwi tshinyadza vhudifari ha tshitshavha  . 
Musedzulusi a nga dzhiela vhatholi vhukando musi vha sa dzhieli mulayo nzhele  . 
Fhedzi ri dzula ri tshi kwamea nga muvhigo wa Ṱhoḓisiso ya Muṱa nga u Angaredza nga 2010 ya uri vhana vha fhiraho 120 000 kha itshi tshigwada a vha ho tshikoloni . 
Kha vha vhone uri vha na luṅwalo lwa thendelo phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ndi wone u faraho mushumo uyu u bvulela muṅadzi vhadededzi vha phrofeshenala vho ḓikumedzaho , u ḓiimisela , na u shumesa . 
O bebwa nga dzi 05 Phando 1960 kha ḽa ha Nthabalala . 
NCOP i ṋea vhupfiwa kha vhuvhambedzanyi ha mavunḓu a ṱahe a Afurika Tshipembe na u ṋetshedza hafhu muvhuso wapo vhuimo ha u dzhenela kha khaseledzo dza vhusimamilayo kha vhuimo ha lushaka . 
U pfuka vhukwamani na u dzhenelela u ya kha u fhaṱa tshumisano ya tshifhinga tshilapfu , nga u thoma nethiweke dzi sa gumi na tshumisano dzi re na vhubveledzi na vhashelamulenzhe vho fhambanaho  . 
Ndivho ya u shumisa mihumbulo mihulwane ndi u ita uri zwi konadzee u konou dzulela u vusuludza ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele i pfalaho . 
Vhunga nyimele ine ya vha hone pfunzoni i tshi fhambana shango nga shango , fhethu hune ha thomiwa hone ho fhambanavho nga uralo  . 
U dzamani ha khosi Makwarela ho vuwa mifhirifhiri kha vhana vhawe  . 
Sa tsumbo , i nga si bveledze vhashumi vho gudiswaho zwavhuḓi , nahone vha re na vhuḓikumedzeli i yoṱhe vhane vha ḓo hwala vhuḓifhinduleli ha u shumisa mbetshelwa dza ndeme dza theo ya mulayo , nahone i yoṱhe ya kona u shandukisa matshilisano , vhurereli na kusedzele kwa mvelelo kha vhana  . 
Hei i ḓo vha yone nomboro ya akhaunthu yavho ya zwoṱhe zwi tshimbilelanaho na masheleni  . 
Naa vhashumi vho vha vha na mafhungo kana nḓivho na vhugudisi u itela u ḓivha uri zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa zwi na khombo dzifhio fhethu ha u fhaṱa , na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo ? 
O sala na vhugai ? 
Vhuḓifari ha vhaofisiri vhu ḓo laulwa nga Milayo ya Vhuḓifari ha vhaofisiri ho laulwa nga Milayo ya Vhuḓifari ine ya vha kha Ndaulo dza zwa Vhudzekani wa1957 ; Mulayo wa Mupfuluwo wa 2002 ; Mulayo wa Nyimele dza Ndeme dza Mushumo wa 1995 na Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani wa 1998  . 
Khuwelelo ya Nyito i khou vhidza Miraḓo ya Mashango vhukati ha vhaṅwe . 
Ndi vhathu vha ṱhogomelaho avho vha konaho u sedza phanḓa na u vhona Afrika Tshipembe ḽo bvelelaho  . 
Mbingano i tea u vha yo pembelelwa nga fhasi ha mbingano dza tshirema . 
Khohakhombo dza mavhusele a vhuḓi dzi simuwaho kha nyimele dza phambano dza dzangalelo a dzo ngo livhana na vhashumi vho faraho zwikhala zwa vhulangi fhedzi . 
Dzina iḽi ḽi bva kha zwitale zwa bere dza Muluvhisi  . 
Khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi dzo ṱanganiwa nadzo nga zwitshavha zwa vhupo ha dziḓoroboni na vhupo ha mahayani . 
U sa anana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho 240 . 
U sedza mutalo wa ndinganyahuvhili kha zwithu zwi fareaho na zwifanyiso . 
Mbekanyamushumo ya Vhuimana ya GEMS  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa . 
Musi Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano , vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Tshiga tsha Zwa Ndeme zwa muvhuson hu ḓo vha u sedzana na zwi kwamaho mvelaphanḓa ya zwikili  . 
Luṱa lwa 2 u thoma u saukanya na u ṱanganyisa data yo kuvhanganyiwaho kha u pulana , mutandulo wa u tou buḓa , kutshimbidzele na nḓowedzo ya zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu  . 
Izwi zwi bvelela kha levele dzo fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na kha tshitshavha  . 
Zwauri hu khou ambiwa nga mini muthu u thoma u zwi pfa henefha naho ṱhoho ya tshipitshi i songo bviselwa khagala  . 
Muṅwe na muṅwe u a swikelela u dzhoina GEMS , ngauri mbadelo ya u vha muraḓo wa Tshikimu i bva kha uri vha hola vhugai . 
Hezwi zwi anzela u itea nga u shumisa u livhanyisa tshiṅwe kha tshiṅwe . 
Khabinethe i ita khumbelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe , u ya nga vhuḓifhinduleli ho gavhelwaho ngaho kha NDP , u vha tshipiḓa tsha thandululo na u vhona uri vhoṱhe vha khou ḓimvumvusa vho tsireledzea  . 
Ho imelwa vha Public Service Commission , ndi pfa ndo hudzwa vhukuma u ri ndi netshedze vhothe vhahulisei vha shumelaho muvhuso wa Afrika Tshipembe bugu Ndaula iyi i bviselaho khagala Vhudifari na Matshilele a vhothe vha shumelaho Muvhuso  . 
Arali thendelano i tshi katela mbetshelo i fanaho na iyi , i fanela u sumbedza nauri mukonanyi na mulamukanyi vha ḓo fanela u tholiwa , kha nyimele ine miraḓo a i khou tendelana kha mukonanyi kana mulamukanyi ane a ḓo shumiswa  . 
Vha guda u shumisa nzulele sa mupeleṱo na nzudzanyo ya maipfi u ita uri muṅwalo wavho u pfalese kha vhaṅwe . 
Ri ḓo lingedza nga nungo dzoṱhe uri ri sa kundelwe u shumela vhathu vho ri khethaho na vhathu vhashu  . 
Mafhungo maambiwa aya a yelana hani na zwiitei ? 
Swigiri yo kalulaho i dovha ya vhanga mivhili yo kalulaho . 
Communities count : Empowering Ward Committees and local leadership in democratic governance ( Zwitshavha zwi na mushumo : U Maanḓafhadza Komiti dza Wadi na vhurangaphanḓahapo kha muvhuso wa demokirasi ) , Johannesburg 2006  . 
Vhagudi vha nga kona u ita tsha u suvhisa kana u ita tshithu tsho ṱuluwaho nga u vhea mafheleledzoni a lurumbu luthihi lwa bogisi nga fhasi ha bugu khulwane . 
Ndi hanefha hune ṱhanziela ya bviswa hone  . 
Nga u angaredza , iḽi shango ḽo oma , fhedzi a ḽo ngo tou oma tshoṱhe vhunga ḽi tshi wana mvula ya 500mm nga ṅwaha ḽi tshi vhambedzwa na ine ya waniwa kha dzhango ḽoṱhe nga ṅwaha ya 800mm . 
U dzhenelela ha tshitshavha tshapo , kha u themendela zwi nga itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ya 59 ( a )  . 
Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u tola nga vhuronwani , u sedza na u lavhelesa mushumo wa muvhuso kana ḽiṅwe davhi ḽa Muvhuso , ho sedzwa u thoma u shuma ha milayo , u shumiswa ha mugaganyagwama na u tevhedzwa ha Ndayotewa . 
Tshipiḓa tsha vhu 195 tshi ṱalutshedza mikhwa na milayo zwine zwa laula ndaulo ya tshitshavha , zwine zwa tea u ṱuṱuwedzwa nga PSC  . 
I nga vha nga tshivhumbeo tsha khumbelo ya thuso kha fhungo ḽo tiwaho kana u tandululelwa mbilaelo . 
A hu na muthu a ne a ḓo thivhelwa u vha na ndaka nga nnḓa ha musi zwi tshi ya nga mulayo une wa angaredza , nahone a hu na mulayo une wa ḓo tendela u thivhelwa u vha na ndaka nga nḓila I sa pfali  . 
Arali u hanelwa ha khumbelo ya tswikelelo nga tshivhumbeo tshenetsho hu na mbuno dzine dza pfala , mbadelo i fanela u vhalelwa nga nḓila ye muhumbeli a thoma u humbela ngayo  . 
Ndangulo ya masipala na mveledziso zwi na khaedu zwa dovha zwa katela mafhungo o fhambanaho ane a konḓa  . 
Sethe ya vhuvhili ya zwigwada zwa vha madzangalelo ndi madzangano a sedzaho kha zwiṅwe zwithu  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo aisentsi i nga dzhia ma uvha mararu kana u fhira , zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa . 
Vhaswa ndi tshipiḓa tsha mushumo wa muvhuso wa u bveledza vhaswa , nga maanḓa u shela havho mulenzhe kha ikonomi , uri vha dzhie vhuimo havho ho teaho kha tshitshavha tshashu  . 
Mulamukanyi u tea u vhulunga tshiphiri kha avho vha kwameaho  . 
Uri hu itwe nḓowenḓowe ya zwivhumbi zwa nomboro , vhagudi vha tea u ṋewa nyito dzo fhambanaho u dzi shuma . 
Khabinethe i tama u vhona ḓorobo ṱhukhu na khulwane dza Afrika Tshipembe dzi tshi bidela miṱangano miṱuku hune dza nga kona u swikelela ṱhoḓea dza u vha ṋemuṱa . 
A huna fomo dzo teaho u ḓadziwa . 
Miraḓo i ḓo ta Phanele ya vhapfumedzani u itela ndivho iyi  . 
U lavhelesa na u ṱola kushumele na nḓisedzo ya thandela na mbekanyamushumo dza madzulo a vhathu u itela u sedzulusa kana u ṱhaṱhuvha na u vhiga vhungafhani ha tswikelelo kha vhudzulo ho linganaho kha vhupo ho khwiniswaho ha vhoṱhe  . 
Nḓila dza u ita khaṱhululo na mutengo u no badelwa wa khaṱhululo Khaṱhululo ya nga ngomu i tea u ḓiswa i kha fomo yo themendelwaho - Fomo B yo bviswaho u ya nga maitele a PAIA . 
I tea u vhalea naho muthu e kule  . 
Mathomoni , luambo lwa mveledziso lwa vhagudi lu tea u tikedzwa zwi amba uri , edziselwa na u tikedzwa . 
Zwo ralo zwi songo vhuya zwa shumiswa nga tshifhinga tsha shishi . 
Arali hune vha dzula hone vho tou hira , kha vha ḓe na khophi ya thendelano ya u hira . 
Khadzimiso idzi dzi na nzwalelo dza nṱhesa nahone a dzo ngo lugela masipala miṱuku ine ya ḓo konḓelwa u badela murahu khadzimiso idzi  . 
U vhala : U awelanyana u itela u vhona uri u khou pfesesa hani na u ita uri mihumbulo i nwelele . 
Nga itsho tshifhinga mvelele ya pfanelo dza vhathu yo kona u kombetshedza ndila kha la Afrika musi hu tshi vha na Dzangano la Vhuthihi ha Afrika ho vhumbiwaho nga tshata ya Afrika nga 1961  . 
Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe , vha tea u kwama muofisi wa u ṱoḓisisa mulandu , kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone , vhane vha ḓo vha rumela kha muthu o teaho ane a ḓo vha kwamanya na khothe . 
Itani thiki tsini nawo . 
Vhunzhi ha vhafumakadzi a vho ngo maanḓafhadzwa lwa ikonomi . 
U linga vhukoni ha luambo hu ḓo vha nga tshivhumbeo tsha u lavhelesa , mishumo ya u ṅwala , nyito dza orala na u ṋekedza , thesithe dza u tou ṅwala , u vhalela nṱha na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u linga . 
Nga u fhungudza tshomedzo dza poswo hune dza vha dzi nnzhisa dza iswa kha masia a si na tshomedzo dzo linganaho  . 
Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana mafhungo oṱhe a re kha muvhuso kana tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso , arali ayo mafhungo a tshi ṱoḓḓea kha u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho  . 
Talelani maiti oṱhe ane a ri vhudza uri tshibode tsho ita mini . 
Mashaka vha nga khetha u vhulunga mufu shangoni ḽe a lovhela khaḽo . 
A ri ngo fanela u salela murahu kha khaphasithi ya vhusedzesi , thekhinoḽodzhi ya mafhungo kana zwikili zwa kushumele  . 
Thendelano iyi i sumbedza zwidodombedzwa zwa tshiphiri ( u fana na nḓivho ya sialala ) ine muṅwe muraḓo u khou tama u kovhekana na muṅwe kha ndivho yeneyo fhedzi , nahone u tshi tama uri muṅwe muthu a songo i swikelela  . 
Kha maitele a u ṅwala vhagudi vha gudiswa nḓila ya u bvisa mihumbulo , u elekanya nga ha ndivho na vhathetshelesi , u ṅwala mvetomveto , u dzudzanya mishumo yavho na u ṋekedza tshibveledzwa tshine tsha sumbedza kuhumbulele kwavho . 
Thoho - Kha vha ṋee ṱhoho ya vhupfiwa havho na dzina ḽa komiti vhu livhiswaho khayo na ṱhoho ya Mulayotibe kana thero nga vhuḓalo  . 
Ndivho dza Mulayo ndi ndondolo ya zwi tshilaho zwo fhambambanaho ; mvelaphanḓa kha u shumisa zwiko zwapo zwihulwane zwa zwi tshilaho , na u kovhekana nga u lingana ha mikovhe vhukati ha vhafaramikovhe , zwi tshi bva kha u tumbulwa na mbambadzo ya zwibveledzwa zwa zwiko zwa zwi tshilaho zwine zwa katela zwiko zwapo zwa zwi tshilaho  . 
Mishumo ya tshoṱhe i ḓo bva kha ṱhoḓea i bvelaho phanḓa ya ṱhogomelo ya themamveledziso  . 
Rekhodo dzine dza nga swikelelwa nga kha maitele a PAIA a tevhelaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 11 na tsha vhu 18 ; tswikelelo kha idzi rekhodo i nga hanelwa zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha tsha vhu 45 tsha Mulayo . 
Muraḓo muthihi o tholiwa u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavundu a ṱahe , nga murahu ha musi vho tiwa nga Muphirimia wa Vundu zwo themendelwa nga komiti ya Vhusimamilayo ya Vundu  . 
Fhedzi ndi Madzhisiṱaraṱa fhedzi ane a nga dzhia tsheo ya u vhetshela thungo Ndaela  . 
Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha khethela ḽihoro ḽine vha humbula uri ḽi nga imela madzangalelo avho zwavhuḓisa  . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi a vhashumi ndi dzangano a na u tsireledza pfanelo dza mira o kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni , nga maan a nga u ambedzana na vhatholi . 
CDL tshi khagala  . 
Hune muvhuso wa vha na ndivho dzi re khagala dzine dza sa khou lugisea nga ndila ya mimaraga , kana zwibveledzwa zwa shulutshela nnda zwi nga vhonala , mphomali yo lumbanaho nga zwavhudi  . 
Nga murahu a nga shumisa ṱhanziela iyo arali vhuvha , zwire ngomu , vhuhulwane ha bodelo na ḽeibu ḽu zwi songo shanduka . 
Hezwi ndi zwithu zwi sa ṱoḓi tshelede , fhedzi zwi ṱoḓa uri hu shandukiswe vhuḓifari . 
U khethekanya mafhungo a oraḽa u ya kha maipfi , nga u vhanda zwanḓa kha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe , tsumbo , mafhungo a bvaho kha zwiṱori . 
Muingameli wa masipala u ḓo ṱola vhuhamelo havho a nwala muvhigo u yaho ha masipala une wa vha na themendelo . 
Hu songo fhela ma ḓuvha a 30 vha saathu ita khanedzo kha tsheo yo dzhiwaho  . 
Kha hei tsumbo hu na vhana vha mufu vho bvaho zwigwada zwiraru zwa tshitepisi , zwine zwa vha A,C na D. 
Hune zwa konadzea , kha vha dzhenise na Vhakhantshelara vha muvhuso wapo na vhaofisisri kha thandela-mishumo yavho ndi ya ndeme . 
Vha humbelwa uri vha kwame Vho - Jaco Victor nga ha tshanduko dza murahu uri dzi sumbedzwe afho fhasi  . 
Mushumo wa ITU u tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , vhunga wo sedzesa kha mveledziso ya Themamveledziso ya Ikonomi kha sekithara ya ICT  . 
Na kha fhethu hune ha sa vhe na vhuaḓa , ri tshinwe tshifhinga ri a ṋea khonṱhiraka vhathu kana khamphani dzine dza sa kone u thoma u shumana na thandela idzo  . 
Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na maanḓa a ndaulo a vunḓu zwi tshi kwama mishumo ifhio na ifhio zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30  . 
Ndi ngani ndi tshi tea u u thetshelesa ? 
Muṱangano wo sumbedzisa hafhu ndeme ya foramu dzi si dza tshiofisi kha u ṱuṱuwedza therisano dzo vuleaho na dza poḽotiki  . 
Shango ḽi khou ṱangana na nyengedzedzo ya u dovholola ha gomelelo kha miṅwaha ya zwenezwino  . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo , khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe  . 
Zwinga dzhia vhege nṋa u bveledza khumbelo yavho . 
U vhulawa ha mufu zwo ṱuṱuwedzwa nga u mu pomoka vhuloi . 
Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni i na zwipiḓa zwi tevhelaho : Ndaulo ya Ndunzhendunzhe ya Nḓisedzo na Thekhinolodzhi ya Mafhungo na Vhutsireledzi na Ndaulo ya Nḓivho  . 
Khethekanyo E : Zwidodombedzwa zwa Muḓisi wa mbilaelo ane a khou sumbedza uri u khou imelela madzangalelo a tshitshavha endela mashango a nnḓa  . 
Haya maga a do laula mushumo wa Khoro kha u sedzulusa madzina e a tendelwa kale na ane a vha hone zwino a songo tendelwaho nga khoro tshifhingani tsho fhiraho  . 
Fhethu ha khombo khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓu  . 
Zhendedzi ḽa Bada dza Lushaka ḽa Afrika Tshipembe ḽo fhaṱa buroho dza Botlokwa , dzine nthihi ndi buroho ya bada ya dzigoloi ngeno mbili dzi dza vhaendanganayo kha N1 vhukati ha Polokwane na Makhado . 
Khamphani yavho kana mutholi wavho ha nga d(o d(ivha uri vho dalela nthihi ya idzo kiliniki  . 
Vha rumele faela dza ndingo vha u bvisa faela dza phindulo dzi bvaho SARS  . 
Tsivhudzo i fanela u ṱoḓiwa kha avho vhane vha ḓivha nga ha sia ḽeneḽo , fhedzi vha si na dzangalelo kha mbuelo dza khumbelo  . 
Ndi vhathu vhangana vhane vha dzula miḓini ine vhone vha khou i imela ? 
Kha sia iḽi , nga u vhona mulandu vhashumeli nga muthihimuthihi , sisteme ya lutendo yone ine i dzula yo fhelela tshoṱhe  . 
Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , vha humbelwa u sumbedza nḓila iyo na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwo fanelaho u itela khonadzeo ya u tevhedzela khumbelo yavho . 
Thendelano ya Paris , ine ya ḓo thoma u shuma lwa tshoṱhe nga 2020 , yo ḓisendeka kha u shela mulenzhe ha mashango one ane kha zwipikwa guṱe zwo tendelwanaho ngazwo nga mashango . 
Mutengo tshikati kha tshifhinga tshi tevhekanaho malugana na zwithu zwenezwo ndi , nga u ralo , zwi a vhambedzea  . 
Tsumbo , mudededzi a nga nanga u vhala tshibveledwa tsha ḽitheretsha kiḽasini , zwine zwa nga dzhia vhege mbili . 
Fhedziha ri songo ḓi fhura : U tou fana na kha vhutshilo hashu ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , tshanduko yeneyi i kha ḓivha kha zwiimo zwa lushie  . 
Khothe dzi nga dzhia tsheo arali zwo tea  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoṱhe vha kwameaho uri vha fhelise dzikhakhathi u thivhela u iswa phanḓa na u tambudzwa ha vhathu na u humbela uri nyimele kha Shango ḽa Rakhine i tandululwe nga tshanḓa tsha mulayo . 
Dziṅwe mbudziso dzi ṱoḓa vhagudi vha tshi vhala na u linga vhupfiwa na u ṋea muhumbulo wavho . 
Kha vhege iyo hu ḓo sedzeswa kha Mbekanyamushumo ya u Fhellisa u Shumiswa ha Mabakete sa Mabunga . 
Ndi Khothe ya zwa Ndayotewa fhedzi ine ya nga- a ita tsheo kha phambano vhukati ha miraḓo ya muvhuso kha sia ḽa lushaka na ḽa vunḓu malugana na tshiimo tsha ndayotewa , maanḓa kana mishumo ya miṅwe na miṅwe ya miraḓo ya muvhuso ; b ita tsheo kha u anana ha Mulayotibe wa phalamennde kana wa vunḓu na ndayotewa , fhedzi I nga ita hezwi kha nyimele dzo humbulelwaho lavhelelwaho kha khethekanyo ya 79 kana ya 121 ; c ita tsheo nga ha kushumiselwe kwo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 80 kana ya 122 ; d ita tsheo nga ha u anana ha khwiniso iṅwe na iṅwe na Ndayoyotewa ; e ita tsheo nga ha uri Phalamennde kana Phresidennde o kundelwa kha u tevhela mbofho dza ndayotewa ; kana u f khwaṱhisedza ṱhoḓea dza ndayotewa ya vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144 . 
Zwigwada zwa u shuma kana dzikomiti dze dza teiwa henefho tshitshavhani dzi dza u khunyeledza thandela nngede dzi ḓo vhuyelwa nga nḓivho ya mutheo ya ndangulo ya thandela  . 
Vha rekhode zwiteṅwa zwa zwine zwa tea u itwa na tsheo kha themphuleithi sa zwe zwa vheiswa zwone - vha songo lindela muṱangano u tshi fhela u zwi bvisa kana zwi nga ita uri vha khakhe  . 
Heḽi ḽiga ḽi katela miṱangano ya thangela u pulana kha u rwela ṱari tshitshavha  . 
Khaedu ya kale na kale ine ra vha nayo ndi ya linganyisa zwithu kha vhushaka ha ḽifhasi na uri hu vhe na dimokirasi kha vhushaka ha dzitshaka  . 
Kha hu thanyelwe : s Phurofaili ya mugudi i imela mabammbiri oṱhe a zwifhinga zwo fhelaho e a vha a tshi shumiswa nga zwikolo sa garaṱa dza rekhodo , garaṱa dza mugudisi na garaṱa dza Edlab  . 
Tshandukiso ya Ikonomi i ṱoḓa tshanduko nga vhuhali kha mutheo wa u bveledza wa ikonomi ya Afrika Tshipembe ; na uri zwi dovha zwa ṱoḓa maitele o shandukaho a kudzhenelele nga avho vhe vha vha vho sielwa nnḓa kha ikonimi . 
Nga ṅwambo wa izwi vhunzhi ha komiti dza wadi na nyito dza u ṋetshedza phothifolio kha miraḓo ya komiti dza wadi u itela u langa zwi khwaṱhisedza u bvelela  . 
Volumu ndi vhunzhi ha tshikhala tshine tshithu tsha dzhia . 
U tevhela masia u mona na kiḽasi . 
Ri fanela u ḓivha ṱhoho ya mafhungo iyi kha adzhenda ine ra khou pulana ya mashango mavhili ashu  . 
Mivhigo ya ṱhoḓisiso , sa wa u ela ha nga ngomu na ha nga nnḓa ha ṱhoḓisiso  . 
U Pulana Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi kusedzele ku katelaho masipala woṱhe na vhadzulapo kha u wana thasululo dza khwiṋe dza u swikelela mveledziso i vhuedzaho ya tshifhinga tshilapfu  . 
Zwi amba uri , vhadededzi na zwiimiswa vho bveledzisa tshibveledzwa tshe vha vha vha tshi ṱoḓa u tshi bveledzisa nahone a ho ngo vha na ṱhahelelo na nthihi ya vharengi  . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu I na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
THASIKI 3 Mutevhe wa khaedu dzine dza nga elana na nḓisedzo ya tshumelo na u sumbedza thasululo dza u dzi kunda  . 
Kha vha fhungudze u shuma fhethu hu re na phosho muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelomuvhigo wa tshikolo  . 
Tshipikwa na mushumo wa u bveledzisa vhusimamilayo ha khwinifhadzo ya zwimela zwi zwanḓani zwa u dzhiela nzhele vhundeme ha u khinifhadzwa ha ndeme ya nyaluwo ya tshomedzo dza u tikedza zwibveledzwa lwa tshifhinga tshilapfu khathihi na u dzhenelela kha maraga wa shango nga vhuphara nga u vhea milayo yo teaho ya zwimela na dzimbeu na tshaka dza vhubindudzi vhu shumaho na zwimela na mbeu . 
Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele , Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane  . 
Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma . 
Afha ndi hune vhadzulapo vha kona u nanga vhathu vhane vha khou toda uri vha vha vhuse  . 
Khabinethe i fhirisela ndiliso dzayo kha muṱa na mashaka a Minisiṱa wa Tshumelo ya Tshitshavha na Vhulangi Vho Ngoako Ramatlhodi , kha u fhira fhano shangoni ha mme avho vha miṅwaha ya 95 , Vho Mmatlou Elizabeth Ramatlhodi . 
Khakhathi iyi i nga fheliswa hani dzibadani dzashu ? 
Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa kwama vhuimo , zwiimiswa , maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo , masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa mushumo wa vhulavhelesi ndi u dzhielwa nṱha ha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya madavhi a Muvhuso na mivhigo ya Muoditha Dzheneraḽa nga komiti  . 
Kha mushumo uyu Phalamennde a i vhoni uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli fhedzi , i dovha hafhu yone ine ya tea u vha na vhuḓifhinduleli kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe nga u vhona uri ṱhoḓea dzavho dzi a ṱahiswa na u tandululwa . 
Hei ndi iṅwe ya dzithekhiniki dza ndeme kha Vhuimo ha Fhasi . 
Sumbedzani kupfesesele kwa Vho-Muraga zwi tshi elana na kereke  . 
U tshinyalelwa hu sa fheli  . 
U ya nga ha ṋetshedzo kha fhungo iḽi , ndi mini tsho livhisaho kha migwalabo ya nḓisedzo ya tshumelo ? 
Manyoro a Group 1 ndi manyoro ane a vha na nitrogen , phosphorus kana potassium sa tshone tshithu tshihulwane kha ayo manyoro , nahone a dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho  . 
U hanedza lwa u tou thoma zwo itwa nga vhagudisi na vhabebi . 
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye ya sainwa na muṋe wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe  . 
Mugudisi wa mutambo wa Nethebolo u ṋea hafu ya swiri kha mutambi muṅwe na muṅwe . 
U rera nga mirero na maidioma . 
Nda ṱoḓou muhali na u vha na vhuhali sa vhone . 
Maṅwe maambiwa Ho ṱahiswa fhungo ḽa uri hu tea u vha na ḓuvha ḽine zwithu zwoṱhe zwa tea u vha zwo khunyeledzwa . 
I tea u dzhiela nṱha na zwiko zwi re hone kha masipala  . 
Mbumbo ya zwino ya zwiimiswa zwa dzitshaka i kha ḓi bvela phanḓa na u funesa mashango o bvelelaho  . 
Hezwi zwi d(o ita uri tshifhinga tsho vhetshelwaho u hanedza tsheo yo dzhiwaho tshi thome nga d(uvha ( le ha n(ewa ndaela ya u hana iyo khumbelo  . 
Zwi anzela u vha zwavhuḓi u litsha zwe zwa lavhelelwa u ṋetshedzwa zwo ralo sa zwe zwa pulaniswa zwone u rangani  . 
Mikano i re khagala ya vhuḓifhinduleli i dzula i siho zwine zwa nga vhanga nḓaḓo kha uri ndi komiti ifhio kana tshiimiswa tshi re na vhuḓifhinduleli ha mushumo ufhio  . 
Kana zwiṅwe zwine zwa vha zwa ndeme , ndi uri mudededzi vha nga ḓi ṋea kiḽasi mushumo wa kiḽasini wo katelaho vhoṱhe khathihi na mushumo wa u shuma e eṱhe musi mudededzi vha tshi khou isa phanḓa na u shuma na tshigwada tshiṱuku . 
Vhuṱungu uho a si ha ḓuvha ḽithihi , maḓuvha mararu , fhedzi lwa maḓuvha a fuṱahe a musi vho valelwa khothoni  . 
Khoro yo vhumbwa nga miraḓo i sa fhiriho 25 hune khavho vha 12 ndi vhaimeleli vha mavunḓu , Ofisi ya Poswo ya Afrika Tshipembe , Dairekithoreithi Khulwane : Dzisaveyi na zwa Mimapa na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe  . 
U swika zwino kha bugu ya mishumo iyi no no ṱangana na maṅwalwa a tshaka dzo fhambananaho ane na lavhelelwa uri ni a vhale sa mugudi wa Gireidi ya 6 . 
Shango ḽi ṱunḓaho ḽi nga kha ḓi omelela kha uri muofisiri a bvaho kha muḓivhesi wa zwa vhulafhazwifuwo a ṱole tshimela u khwaṱhisedza uri tshi a elana na ṱhoḓea dzavho  . 
A ri nga sii tombo nṱha ha ḽiṅwe kha matshilo a mapholisa o livhana na zwigevhenga  . 
U vha tshipiḓa tsha muṱa wa GEMS zwi ita vhugai ? 
Vhagudi muṅwe na muṅwe a nga kona u wana tshipiḓa tsha bambiri tshine tsha vha na saizi ya u fana u ola phindulo dzavho . 
Thoho dza Mihasho vha tea u khwathisedza u ri hashumisani navho vha a divha nga ha vhukando uhu na u ri vhu tanganedze nahone hu vhe shipida tsha vhutshilo havho ha duvha na duvha  . 
Ro dzhiela nṱha na u rera nga ha dziṅwe thaidzo dza u shumisa dzo tshenzhelwaho nga dzikhamphani na zwiimiswa  . 
Bugu yeneyo i nga vhalwa lunzhi kana ya dovha ya ḓivhadzwa nga murahu ha tshifhinga . 
Humbulelani uri hu ḓo bvelela mini . 
Senthara iyo i na zwishumiswa zwinzhi zwa vhufa zwi sumbedzaho vhutshilo na zwifhinga zwa Tata Nelson Rolihlahla Mandela . 
Maitele aya a do fhiriselwa kha mivhuso yapo ine ya do diitela dzipholisi dza nyambo ine ya elana na Furemiweke ya Pholisi ya Vundu  . 
Ri a zwi ḓivha uri vhadzulapo vhashu na vhabvannḓa vha dalelaho shango ḽashu , nga nṱhani ha tshiitisi tshifhio na tshifhio na tshifhinga , vha tewa nga tshumelo yavhuḓisa ine ra nga kona  . 
NDIMA YA 10 : NDAULO YA MUVHUSO Milayo ya u thola kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo lushaka  . 
U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni . 
Musi vha tshi ita khumbelo ya ( lin(walo vha d(o tea u sumbedza uri vha d(o ya vha ( li dzhia vhone vhane kana vha t ( od(a ( li tshi tou posiwa  . 
Izwi zwi tea u dzhenisa mbuno dzi yelanaho dza u ṱusa  . 
A rongo thoma foramu idzi u itela u engedza vhaofisiri kha vhane vha vha hone kha muhasho  . 
Kha vha dovhe vha humbule uri hu na nḓila dzo fhambanaho dza uri mafhungo a bugutshumiswa a fanela u sedzea hani  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha sia ḽiṅwe ḽa siaṱari nga vhuḓalo vha vhe na vhuṱanzi ha uri vho katela maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho khathihi na tsaino yavho he zwa tea . 
Kha milandu ine ya si elane na Ndaulo , naho zwo ralo , i ṋekedza muvhuso u woṱhe , ngauri athikili 34 ndi khombekhombe kha sia iḽi  . 
Zwino ho no vha na phakhethe dza 170 dza mugayo . 
Afrika Tshipembe ḽo tsivhudza USA uri i humbule hafhu nga ha tshiimo tshaḽo na uri ḽi ḓikumedzele hafhu kha maitele aya o ṱanganelaho  . 
Khabinethe yo khoḓa mihasho yo shumaho nga kha Senthara ya Kushumele kwo Ṱanganelaho ya Lushaka kha u imisa zwiito zwa khakhathi zwo iteaho ngei KwaZulu-Natal na Gauteng . 
Arali vha tshi tea u sa badela , vha fanela u zwi sumbedza uri ndi ngani vha tshi tea u sa badela  . 
Muhumbeli ane a ṱoḓa tswikelelo kha rekhodo dzine dza vha na zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa muhumbeli onoyo ha faneli u badela mbadelo dza khumbelo  . 
Ho vha hu shango ḽa mashika , tsiku , tshampungane tshi vuḓaho , ḽo sinaho , ḽa vhathu vhanzhi vho fhelelwaho nga maanḓa , ḽe ḽa vha ḽi na maḓagala o hasekanywaho hoṱhe , ḽa dovha ḽa vha shango ḽe ḽa dzhia buḓo ḽi itaho uri vhuṅwe vhupo vhuvhe ha zwiṱaraṱa zwo kunaho , dziḽeini dza vhuḓi , na maluvha a fhufhumaho a tshimbidzanaho na hatsi vhudala vhu lilaho zwiṋoni na zwiṅwe , nahone vhupo ha nnḓu dzo lugelaho mahosi na vhaṱanuni , nahone he ha vha huna nyimbo dza vhudi na lufuno  . 
ZWA MISHUMO . 
U vha tendela u dzula nga u tou ita danga . 
Vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni ho vha hone nga dzi 2nd - 4th Luhuhi 2010 . 
Ndima nga ha u fhaṱa muvhuso u re na vhukoni wa mveledziso i ṋetshedza ngeletshedzo nga ha nḓila kana ngona ine ya tea u shumiswa  . 
Naho zwo ralo , hu na nḓila nnzhi dza u kuvhanganya tshenzhemo dzavho kana mihumbulo ine i nga tsireledza zwiphiri zwavho na u vhona uri vha wana phindulo dzone  . 
U dzulela u ita nyonyoloso zwi tsista ḽeveḽe dza HDL , na u thusa u swikelela na u langa tshileme tshi re na mutakalo . 
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) B. 
Ndi ipfi ḽine ḽa angaredza zwiito zwa muhumbulo zwa u ḽa muya khathihi na u vhaisa vhaṅwe hu tshi khou shumiswa mishonga . 
Itani mepe wa mihumbulo wa u pulanela atikili ya gurannḓa ine na ḓo i ṅwala ya gurannḓa ya tshikolo i tshi mba nga Edith Moetsi . 
Zwino ndi a vhona hafhaḽa uri kuvhekanyele kwa maipfi ndi kwone tshoṱhe na uri hezwo zwi tou nga u humbula zwavhuḓi uri mabulayo a fanela u thivhelwa , fhedzi nga fhasi ha nyimele dziṅwe zwi nga ṱanganedzea  . 
Thendelo ya u ṅ walisa havho i dzhi ḓ uvha ḽ ithihi uya kha mavhili  . 
Mafhungo aya a re kha webusaithi yi , masiaṱari a re na vhuṱumani kana zwo dzheniswaho afha o itelwa u shuma sa mafhungo nyangaredzi , vha khou ḓivhadzwa uri u bviselwa khagala huṅwe na huṅwe ha mafhungo kha webusaithi iyi kana u dzhia nyito ya u ḓisendeka kana u zwi sala murahu , a zwo ngo tendelwa  . 
Arali khumbelo yavho i songo ṱanganedzwa , vha tea u vhudzwa uri ndi ngani i songo ṱanganedzwa nga kha ḽiṅwalo nahone vha nga ita khumbelo hafhu kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza sekithara dzoṱhe u thusa muvhuso kha u vhona uri ṱhoḓea dza vha shayaho tsireledzo zwitshavhani zwashu dzi khou fushwa . 
Vhuswina uvhu ho vha hu ha uri ndi nnyi o teaho u dzhena vhuhosi ha mut ( ahabvu  . 
Vhagudi vha fanela u rekanya vha tshi shumisa watshi tsumbo : Vha sumbedza uri tshifhinga ndi awa ya 12 masiari ; kha vha vhudziswe uri hu ḓo vha hu tshi fhingaḓe awara 3 dzi ḓaho . 
Munzhedzi u paka zwa u vhalela zwa 47 kha miduba ya 9 . 
Lavhelesani zwifanyiso zwa malo zwi tevhelaho nga vhuroṅwane u itela uri ni vhone uri tshiṱori tshi amba nga mini . 
Ndivho ya mishumo ya asesimennde dzo ḓoweleaho ndi u : s khwaṱhisedza nzio kha vhuhaṱuli ha mudededzi ; s khwaṱhisedza vhuhulu ha asesimennde ya tshifhinga tshoṱhe yo ḓitikaho nga zwa tshikolo ; s engedza vhuronwane ha maitele na tshumiswa dza asesimennde ; s khwaṱhisedza uri mishumo ya asesimennde yo ḓiṱikaho nga zwa tshikolo i asese vhukoni na mveledzo nga nḓila yone ; s khwaṱhisedza nyaluwo ya vhagudi . 
U vhona uri sisiṱeme iyi i a shuma , mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u ḓivha pfanelo dzawe na mushumo wawe sa zwine zwa vhisa zwone kha Mulayo  . 
U ḓadzisa zwenezwo , ngangoho , dzilafho ḽa tsumbadwadze ḽa vhathu vha re na AIDS vha kwameaho nga nyimele dzi fhedzaho maanḓa ḽi khou khwinisea tshifhinga tshoṱhe  . 
Thundu ndi tshibveledzwa tsha tshenetsho tshiimiswa na tshumelo dzi nga vha , fhedzi a dzi gumi kha , nḓisedzo ya thundu , u dzhenisa , khothesheni ya mahala na ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ha u tsireledza vhathu na ndaka  . 
Miraḓo ya Komiti ya Mbeu i tea u ḓiḓowedza na u ḓivha ofisi ya vundu ya khomishini idzi uri i kone u ḓivhadza zwitshavha nga ha ofisi idzi  . 
U thetshelesa na u kona u humbula maipfi nga u tevhekana hao , tsumbo : buli , buvhi , bugu - u thoma kha maipfi mararu a kona u fhaṱiwa a tshi ya . 
Maṅwe maga a vhutsireledzi o no dzhiiwa , anea bula uri vhaongi zwino nga vhone vhaṋe vha ḓo fhelekedza vhaeni vha tshi bva wadini kha vothi ḽa u bvela nnḓa  . 
Zwino ndi ite mini ? 
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe nga nnḓa ha na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa thendelo zwo ṋekedzwaho nga Minista kana nga muthu o ṋewaho maanḓa nga Minista  . 
Nila ya u shuma i nga si vhonale arali hu si na vhuiimiseli kha vhane vha khou fanela u bveledza mushumo  . 
Min(wahani ya kale nga tshifhinga tsha vhomakhulukuku , ngoma iyi yo vha i tshi ima lwa min(wedzi ya rathi  . 
U ya nga nzudzanyo ya Phoḽisi , tshifhinga tsha u funza tsho avhelwaho Luambo lwa Hayani ndi awara 5 , ngeno kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma hu awara 4 nga vhege . 
Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha  . 
Nahone vha nga ḓi tou bika zwiḽiwa zwo linganelaho uri zwi sa vhile  . 
Vhareivhakhovhe vhaswa vha tea u fusha ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga ṋewa thendelo  . 
Ikonomi ya Afrika Tshipembe , sa ikonomi dza maṅwe mashango ḽifhasini , i khou bvela phanḓa na u kundelwa u ima hafhu nga u wana luvhilo lwa u aluwa u bva kha vilili thangeli ya nyaluwo ya masheleni . 
Vha tea u kwama masipala wa havho u ḓivha nga tshakha ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya muḓagasi u ṋekedzwaho  . 
Nga mathemo a mutheo , phambano vhukati ha u shaea ha ikonomi na matshilisano i fana na phambano vhukati ha kiḽasi na vhuimo - naho izwi zwivhili zwi tshi dzhenelana zwoṱhe tsini na tsini , phaṱhekanyo a i tou vha yavhuḓi  . 
U lavhelesa na u pima ndi dzone ndila dza u sedza mvelaphanda dza thandela na u wana thaidzo  . 
Kha vha ṅwale mutevhe wa madzangano a tshitshavha - havha ndi vhane vha vha na mukovhe vha ndeme kha komiti ya wadi  . 
Musi vha tshi swika vho wana muduba mulapfu vha ima mudubani  . 
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhaliwa . 
Ri tenda kha uri u dzhenela hu ḓo manḓafhadza matshudeni na uri vha ḓo wana mafhungo avhuḓi nahone o teaho  . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho u bva nga 2013 , IDC yo ḓivhofha R68 biḽioni ya ndambedzo ya vhubindudzi ha dzithandela . 
Haya maga a ḓo dzhiiwa hu u itela u ṱanḓavhudza , hu si u fhedza maanḓa a vhushaka ho ṱokaho midzi vhune ra ḓiphiṋa ngaho ngomu ha Southern African Customs Union , Sacu  . 
Khabinethe yo tendela Mvetamveto yo Sedzuluswaho ya Maano a Vhuendi ha Mahayani . 
KHORO YA MADZINA A FHETHU A AFRIKA TSHIPEMBE ( SAGNC ) NDI MINI ? 
Hedzwi zwi ri humisela murahu kha mvelaphanḓa ye ra i ita miṅwahani i si gathi yo fhiraho siani ḽa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika . 
Kha vhu shumisani ha Devhula-Tshipembe , ro isa phanḓa na u shumisana na Mbumbanno ya Yuropa na ine ya vha muḽedzani na riṋe muhulwanesa wa mbambadzo na mubindudzi kha mashango a nnḓa  . 
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo , yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho  . 
U ita uri hu vhe na bono i fanaho a nga ha vhulimi , kuvhusele kwavhui khathihi na tshumisano yavhui  . 
U humbulela tshiṱori ho sedzwa zwifanyiso na ṱhoho . 
Phurogiremu yo shumisa vhukoni na tshenzhemo dzo khetheaho dza vhafumakadzi khathihi na dza vhanna ? 
Arali hu si na mavu , madi , miri , zwimela na phukha , a hu na CBNRM  . 
Kudzdudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓidiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure . 
Sa tsumbo , madzangano manzhi a tenda uri mbekanyamaitele dzi ḓo alusa vhuḓipfi ha vhashumi ha u pfa vha tshi khou farwa zwavhuḓi zwine zwa vha konisa u shuma nga nḓila ya vhukone  . 
Lubannda ludala lo itelwa meme tshena nga nṱha na nga fhasi ngeno hu uri u ṱutshela magumoni kha pala ya fulaga , hu nga musuku . 
Ndivho khulwane ya u kovhelana ha ndinganyiso ndi u konisa mimasipala u ṋetshedza tshumelo dza ndeme kha miḓi i holaho miholo ya fhasi na u langa ndaulo  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Ndangulo ya Tsheo ya Vhutshinyi ha Mimoḓoro wa 2015 Phalamenndeni . 
Tshumelo heyi ndi ya u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi nga tshanduko ya ḓiresi ya muṋe wa dzina kana wa goloi . 
Ho kumedzwa uri DACST udzhia vhudifhinduleli ha bveledziso ha databeisi  . 
Nḓowedzo ya pfano ya ṋefhungo na nyito kha tshifhinga tsha zwino na tsho fhiraho . 
Ndinganyiso mishumoni na maṅwe maga a u lulamisa zwi tea u itwa uri zwi shume zwavhuḓi nga u sedzesa kha vhupo vhune ha khou bveledziswa vhukoni  . 
Zwenezwoha , nga tshino tshifhinga , kuitele kwa zwithu kwe kwa shumiswa ndi ku no langwa ndaka ya muthu muthihi , lune ndaka ya ṱuṱuwedza maga a no ḓo dzhiwa  . 
Naa nḓila dza u dzhena dzi kha nyimele yavhuḓi na u vha na dzitswayo kana zwiga ? 
Arali vha na zwiko mafhungo a nga thaiphiwa kana u kopiwa  . 
Mutumbu  . 
Luṱa 2 lwo sedza kha mashumisele na u shuma ha zwishumiswa na nḓila dzenedzo . 
Nga u ralo , arali fhungo ḽikene ḽi sa athu ambiwa nga haḽo - kana u haseledzwa nga haḽo , ndi ngauri vhashumi vhanzhi vha kha ḓi tsivhudzwa nga ha maṅwe mafhungo  . 
Ri khunyeledze zwo sikiwaho nga Raluvhimba  . 
Kha vha ri vhadzheneli vha lavhelese thebulu i re kha siaṱari ḽa 23 , kha vha ri vha haseledze nga mafhungo ane a kwama Komiti dza Wadi dza havho  . 
Izwi zwi ḓo engedza vhuimo ha ikonomi na u sika zwikhala zwa mishumo  . 
U ri ṋekedza maṅwe mafhungo ndi u tou funa ha mushumisi  . 
Musi ri tshi dzulela u ita mishumo i konḓaho tshifhinga tshilapfu zwi ṋaṋisa uri i vhe nḓowelo  . 
Hezwi zwi shuma na musi tshiendedzi tsho shandukiswa , u fhaṱululwa kana u shandukiswa u shumiswa kha mbambe kana u ṱaniwa  . 
Tshifhinga tsha u itwa ha khumbelo tshi ya nga s ḓa na mihumbulo ya u thasulula thaidzo  . 
Ri nga si kone u fhelisa zwo vhofhaho na zwi ṋengisaho nahone ra amba uri ri na dakalo ḽo ḓiswaho nga mbofholowo arali vhathu vhashu vhai tshi tshila vho tshuwa , vho ḓihahedza ngomu mbondoni ndapfu na ḓaraṱa dzi tavhaho , vha tshi dzula vho tshuwa miṱani yavho , zwiṱaraṱani na magondoni ashu , vha sa koni u ḓiphina hune vha vha hone . 
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : The Director-General : Agriculture  . 
Zwa ndeme ndi tsheo dza muṱangano kha mafhungo a vhuṱhogwa a kwamaho mveledziso , mulalo na tsireledzo , tshanduko ya kilima na u kuvhanganya zwishumiswa khathihi na u fhedzisa Muhanga wa Dzhango wa Adzhenda 2063 , sa tshipiḓa tsha bono ḽa Afurika kha miṅwaha ya 50 i ḓaho , khathihi na Vhuimo ha Vhathu Vhoṱhe vha Afurika kha Adzhenda ya Mveledziso ya nga Murahu ha 2015 . 
Muvhuso wone wo tea u fhelisa maitele ane a vhaisa vhathu zwi tshi vhonala . 
Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi . 
Mudededzi u tea u thusa vhana vha tshi vhala . 
Munna wanga o vha a siho tshifhinga tsha musi ri tshi ya u amba na vhadzimu  . 
Hezwi ndi zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Tshikimu  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana MuthusaMulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa  . 
Musi zwi tshi ḓa kha mbadelo dzavho , tshelede ine vha badela i ḓisendeka nga ine vha hola , tshivhalo tsha vha muṱa wavho na khetho ye vha nanga  . 
Information Officer kana Deputy Information Officer u ḓo vha thusa u ita aphiḽi khothe  . 
Thikhedzo ya u shumisa pulane i nga ṋekedzwa nga vhalanguli vha re kha mivhunduni , hanone sisiteme dze dza pfulusela maanḓalanga vhathuni dzi nga lelusa zwithu  . 
Hezwi zwi amba uri dzo thomiwa nga Ndayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Gurannḓa ya Mbofholoho tsha mbekanyamushumo ya u vhuedzedza shango ngonani . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe dza lushaka uri vha farane zwanḓa u itela u kunda heḽi samba , u hanedzana na maitele maṅwe na maṅwe a khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana , khathihi na u shumisana na mapholisa na sisiṱeme ya vhulamukanyi u itela uri vhapondi vha livhane na vhuhali ha mulayo . 
V ha a tendelwa , sa tshipiḓa tsha pfanelo yavho , u humbela u ṱalutshedzwa zwoṱhe zwine vha sa zwi pfesese nga luambo lune vha lu fesesa . 
Mulayosiṅwa wa Lushaka u fanela u itiwa u itela uri pfanelo ino i kone u shuma zwavhuḓi , nahone i vhe na mbetshelo ya maga a pfalaho a u fhelisa muhwalo wa ndaulo na masheleni  . 
Tendelano dzo raliho dzi tea u swikiswa ṱafulani kha Nnḓu mbili dza Phalamennde hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu . 
Tshikwekwete tshi anzela u vha na tshomedzo dzi shumiswaho kha u rea khovhe kana zwi elenaho na zwa u rea khovhe . 
U thetshelesa tshiṱori e na dzangalelo na u ḓiphina a fhedza a fhindula mbudziso dzi no elana na tshiṱori . 
Vhafumakadzi vha ari hai ngeno vha tshi khou ri ee  . 
Vhagudi vha vhala zwithu zwo kuvhanganywaho na u livhanyisa madzina a nomboro na tshithu tshiṅwe kha tshiṅwe . 
Nga maṅwe maipfi , vha tea u kona u bula kana u ṱalutshedza arali bufho ḽa ngalangala uri muhwalo wo vha u mini nahone wo vha u khou ya ngafhi  . 
Ndau dzi no anzela u zwima ndi dza tsadzi . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , nahone vha i ḓadze yoṱhe  . 
Naa ho thonwa vhupo vhuṅwe na vhuṅwe ho tsireledzeaho ? 
Vha teavho na u vhala ṱhoho dza ekisisi dza mutalobuḓa na wa tsitsa . 
Khontseputi idzi dzi tea u bvela phanḓa na u shumiswa ṅwaha woṱhe . 
Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia , Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho  . 
Ndugiselo ya asainimennde nga u vhala ṱhoho , u kuvhanganya mafhungo ndi zwa ndeme  . 
Zwenezwo-ha zwa sia avho vhane vha ofha u loiwa vha tshi tea u ḓilwela nga u lwa na avho vhane vha pfi vha a lowa . 
U khwiṋisa hu ḓo vhona uri hu vhe na u fana kha kulangele kwa vhaimeleli vha phurofesheni yazwa mulayo kha shango ḽoṱhe na uri zwi ḓo khwaṱhisedza vhuvhusi ha phurofesheni ya zwa mulayo kha vhupo ho buliwaho . 
U ṱanganedza Zwine vhugevhenga vhuhulwane ha ita zwone kha vhapondwa na vhukoni hao ha u nyadzisa pfanelo dza vhapondwa dza vhuthu . 
Pulane i tea u angaredza ndila dza u khwinisa vhutshilo ha vhathu  . 
Vha itaho khumbelo vha saathu ḓi ṅwalisa vha ḓadze fomo VAT101 u ri vha wane ṋomboro ya u ḓi ṅwalisela Vat phanḓa ha u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa kha Diesel Refund System . 
Tsumbo , arali ni tshi vhona u nga ni fana na lusunzi , ni nga amba ngauri ni mushumi wa biko nauri ni kona u shuma na vhaṅwe vhathu nga nḓilaḓe . 
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome u ḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi . 
U bva afho kwa fhufhela mbudzini , ha tevhela ku tshi waniwa nga nguluvhe  . 
Tshaka dza u humbula dzo ḓowelea nga maanḓa kha mabindu , nḓowetshumo , na saintsi  . 
Ro vhona nyaluwo ya phimo i si yavhuḓi mashangoni manzhi , a khou bvelaho phanḓa na o bvelaho phanḓa na uri vhubindudzi ha ḽifhasi ho fhungudzea nga maanḓa  . 
Musi guḽukhousu i nṱha malofhani avho , vha vha na zwithu zwinzhi zwine zwa vha vhea khomboni ( sa mutsiko wa malofha , khoḽesiṱirolo ya nṱha , u daha ) , vha ṋaṋa u vha khomboni ya thaidzo dzi shushaho dza mutakalo . 
Vithamini B dzi nga fhungudza nyofho na mutsiko  . 
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo u tea u ta tshivhumbeo tshine mbekanyamaitele yo tiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 , i tshi nga shumiswa . 
Thebulu i re afho fhasi i vhambedza phurofaili ya luambo lwa hayani ya Gauteng na ya Afrika Tshipembe nga u angaredza u ya nga Sentsasi dza 2001  . 
Zwa sa ralo , zwi ḓo swikisa kha u sa fushea kha tshitshavha saizwi vha tshi ḓo vha na ndavhelelo dza uri wadi yavho ivhe na komiti ya wadi naho theo ya mulayo i sa ṱoḓi izwo  . 
U ṱuṱuwedza fulufhelo nga tshifhinga tsha u ḽi shaya , ri a vha fhululedza  . 
Deithi : Olani tshifanyiso tshi no sumbedza uri ho bvelela mini kha kuṱari musi ku tshi khou vhudzulwa Kha ri ite nyito nga muya ni kone u ṅwala phara nga zwe zwa bvelela kha mutumbu wa tshiṱori . 
Vhathu vhapo vha ṱalutshedza vhuvhekanyandeme havho kha fhethu ha ḓivhashango havho na uri riṋe sa vhaṋetshedzi vha tshumelo dzo ṱanganelaho ri pindulela vhuvhekanyandeme uhu ha vha thandela dzine dza swikela dzikhaedu  . 
U khwinisa mvelelo dza HS . 
Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo . 
Nga nnḓa ha uri pfanelo idzi kha tshivhumbeo tsho ṋewaho na zwine dza amba zwone , dzi ḓo dzula dzi fulufhelo ḽi si na mushumo  . 
Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura , kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol  . 
Vha humbelwa u kwama 0860 00 4367 u itela mafhungo nga vhuḓalo . 
Nga zwifhinga izwi , hu vha na thendelano ya sisiṱeme ya u dzhena ya ndinganelo na vhoramafhungo  . 
MBOFHOLOWO YA VHURERELI , LUTENDO NA MUHUMBULO Vha nga tenda na u humbula zwine vha ṱoḓa , nahone vha nga tevhela na vhurereli ha khetho yavho . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha mazhendedzi a mulayo uri vha shumane na vhaiti vha khakhathi vha tshi tevhedzela zwine Ndayotewa yashu ya laela . 
Ndangulo khulwane i bveledza zwikhala zwa ngangomu khathihi na vhuvha havhuḓi ha vhashumi , khethekanyo khulwane dza mbeu , ndango ya vhuholefhali na mbekanyamushumo dza vhaswa . 
Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele , dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele . 
Vhathu vha nga shela mulenzhe nga u vhumba zwigwada u swikelela zwipikwa zwo tiwaho u thomani zwine zwa elana na thandela  . 
Nga u angaredza , khamusi ri nga topola masia mahulwane mararu a u ṱanganelana kha zwa sialala o tshenzhelaho nga zwigwada zwa ṱhunḓu dza shango ḽiṅwe  . 
Miṅwe miṅwaha ya ḓana ndi ya Tshigwada tsha Vhanna vhaswa vha Kereke ya Methodist ya Afurika Tshipembe , Amadodana aseWesile  . 
U ya nga ṱhoḓisiso , Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho themendela uri Tshiambi tshi dzhie maga o teaho u khwaṱhisedza uri hu shumaniwa na u kundelwa ha Vho Gigaba u shumisana zwi a thasululwa  . 
Afidavithi i ambaho uri mushumo uyo ndi wavho nahone ine ya ṱalutshedza zwe vhone vha ita kha mivhigo yo ṋekedzwaho  . 
Hezwi zwi amba uri vha ḓo ṋetshedzwa mushonga na zwenezwo , arali vhana mbuelo dzi re hone , GEMS i ḓo badela mushonga vhone vha sa tee u badela kheshe  . 
Thaidzo ye ra i sumbedzisa na dziṅwe dzo sumbedziswaho dzi sumbedza mitwe ire khagala ya tshifhaṱo ine ya ṱalula vhufhaṱi ha kuvhusele kwa ḽifhasi  . 
Na uri roṱhe ri nga shuma  . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsumbo : Ḽaiburari yo vha yo valwa nga holodei . 
U tandulula thaidzo dza nomboro kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo yaṋu ya thaidzo hu tshi katelwa u andisa na phindulo dzine dza swika kha 50 . 
Vhakhantselara vha wadi vha fanela u sedzulusa kutshimbidzele kha muṱangano wa u thoma wavho wa Komiti ya Wadi , arali zwi tshi konadzea , vha wane nḓila dza u khwiṋifhadza tshirunzi na ndimuso ya tshitshavha zwa Komiti ya Wadi  . 
Khomishini i vha yo rangwa phanḓa nga Mudzulatshidulo o tholiwaho nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo tiwaho . 
Tshiṅwe tshifhinga , nyito ya u Thetshelesa na u Amba i tea u sikwa u bva kha tshibveledzwa tsha u vhala . 
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu . 
Zwitshavha zwi nga toda thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala u thoma dzangano line la shuma zwavhudi  . 
Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele - vha vhee milenzhe yavho zwavhuḓi , muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili wavho  . 
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa  . 
Arali vha tshi khou ṱunḓa khuhu kana makumba o kuvhanganywaho , vha fanela u ṅwalela Mulangi : shumelo dza Vhulafhazwifuwo vhurifhi ha u ṋetshedza zwiitisi . 
Tshikwama tsha Mishumo , tshe ra tshi ḓivhadza ṅwaha wo fhiraho tsho thoma u shuma nga Fulwi  . 
Kha sia iḽi , vhupo hashu ha tshiṱirathedzhi a vhu ṱoḓi iṅwe khwaṱhisedzo  . 
Vhalwi vha kale vhane vha sa kone u ḓilondota nahone vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe vha nga ita khumbelo ya vhalwi vha kale vha dovha vha ita khumbelo ya ndambedzo ya thuso  . 
U itela u thusa kha vhuleme ha ṱhahelelo ya maḓi ngeiKapa Vhukovhela , ndingedzo dzi tea u vhekanyiwa u itela u ṋetshedza u rindidzwa hu hulwane nga kha u ṋetshedza dziṅwe nḓila dza zwiko zwa maḓi zwine zwi tea u sokou dzula zwo lindela u itela uri arali ha sa wanale maḓi o linganaho khalaṅwaha hei . 
Sa u elana na zwiṅwe na zwiṅwe vhutshiloni , Mulayo uyu u na zwivhuya na zwivhi  . 
U rekhoda maipfi maswa na ṱhalutshedzo dzao kha dikishinari ya ene muṋe . 
Mbadelo yo tiwaho ndi R35,00  . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 2 na 3 zwi shuma fhedzi kha u tholwa ha u thoma ha vharumiwa vha tshoṱhe kha Khoro ya lushaka ya Mavunḓu . 
Ngudo ya fiḽimu a i fani na u vhala nganea . 
Ndi vhuḓifhinduleli hashu u vhona uri hu vha na u guda na u gudisa ha ndeme kha zwikolo zwashu zwoṱhe uri hu vhe na u khwinifhala ha kushumele kwa vhagudi na vhukoni Uri izwi zwi bvelele , Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Lushaka yo bveledza tshibugwana sa tsumbanḓila ya vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe na vhafaramikovhe u khwaṱhisedza uri ri swikelela ndivho dzashu . 
O vha e Rudzani o ambara mini zwanḓani ? 
Shango ḽi ḓo vha mudzulatshidulo wa SADC Tshiimiswa kha Poḽitiki , Vhupileli na Vhutsireledzi u bva nga Ṱhangule . 
Ni vhona ri tshi nga ita mini ? 
Kha wonoyu musanda ho bva matavhi haya : Ndi davhi ( la Ha-Ramabulana na davhi ( la Ha-Tshivhasa na ( la Ha -Mphaphuli  . 
Muvhuso washu u ḓo dzhiela nzhele khumbelo dza thuso , ro sedza maanḓa ashu siani ḽa mmbi ya lushaka , u shumisana na African Union kha u thusa vhathu na muvhuso wa Somalia  . 
Ndi a kona u shumisa zwiḓevhe . 
Muvhuso washu nga kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo wo thoma ṱhuṱhuwedzo dzi na tshivhalo miṅwahani i si gathi yo fhiraho hu u itela u engedza vhubindudzi kha sekithara ya vhubveledzi nga mannḓa kha zwa malabi , mikumba na sekithara ya dzigoloi . 
Phalamennde  . 
Vho-Josaya Ratsige ndi musi vha na maḓuvha vha tshi khou ṱoḓwa  . 
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo , zwine zwa ḓo ita uri ri swikele hezwi zwoṱhe ndi ndi milayo mivhili mihulwane : ṱhoḓea ya u khunyeledza vhuḓifhinduleli he ha ṋewa muvhuso hoyu nga 2004 na vhuṱhogwa ha u vhona uri muvhuso une wa ḓo ḓa nga murahu ha dzikhetho u wane luvhanḓe lwo luga u itela u shuma dzimbekanyamushumo dzawo hu si na u lenga hu so ngo teaho . 
Tshipikwa tsha desike ho vha hu u ṋetshedza vhugudisi , thikhedzo ya mabindu maṱuku na khadzimiso  . 
Izwi zwi ombedzela zwinzhi zwo swikelelwaho zwe zwa khwinisa vhupo ha dziḓoroboni hashu uri hu vhe zwikhala zwa demokirasi ine vhadzulapo vhoṱhe vho vhofholowa tshila khayo . 
Roṱhe ri fhethu hu kungaho ha vhubindudzi , mbambadzo na vhuendelamashango , nahone ri ṋetshedza khonadzeo khulwane ya mveledziso ya makwevho  . 
Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze a phukha i kuvhanganywa nga tshumiso ya mivhigo ya ṅwedzi . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC a vho ngo shumana na dziṅwe dza mbudziso dze bammbiri-mviswa ya sumbedza , na mafhungo a kwamaho ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi na uri naa maitele a vhuloi a tea u ṱalutshedzwa naa . 
Mitaladzi yo haseledzwaho u swika zwino kha muvhigo yoṱhe ndi thangeli ya mathomo a mushumo  . 
Ni nga shumisa ipfi ḽifhio u ṱalutshedza Nyammbeula u no rabela ? 
Bulani zwithu zwiṱanu zwine arali inwi no vha ni murangaphanḓa kana muphuresidennde wa shango no vha ni tshi nga itela lushaka zwone . 
Mitambo ndi zwin(we zwa zwimvumvusi zwine zwa mvumvusa thangana ya mirole  . 
Tshisevhe na ene ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu  . 
U topola madzina zwao tshiṱorini . 
Ngudo dzne vha ḓo tou fombe kha ela ela tshileme dzi ḓo thoma nga Themo ya 2 . 
Naa ndi nga ya u alafhiwa ngafhi musi ndi tshi lwala ndi nd(ilani ? 
Vunḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano  . 
Nga murahu ha u amba izwi mudzulatshidulo a vhudzisa uri tshitentsi ndi tsha nnyi , zwe muhweleli a fhindula zwauri ndi tshawe  . 
Ngauralo u itela u swikela tshikalo tsha tshifhinga tshilapfu na tsha ikonomi ri fanela u bveledza vhukoni ha u vhambadzela nnḓa kha zwipiḓa zwinzhi zwa thevhekano ya vhubveledzi nga hune zwa konadzea  . 
Kha vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya Muhasho wa Fulufulu . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa uri vha shumise thikhedzo na zwishumiswa zwoṱhezwo ḓiswaho nga muvhuso u itela u khwinisa mabono avho na u bveledza u dzhenelela havho kha ikonomi . 
U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ita , u ṱunḓa kana u fhaṱa mimoḓoro Afrika Tshipembe u itela u wana mbuelo , vha tea u thoma vha redzhisiṱara na muhasho wa vundu wa vhuendi . 
A huna muthu a sina ḽaisentsi o tendelwaho u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho . 
Hezwi zwi itelwa u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha , zwa beba pulane dzi no shumisea  . 
U vhala nga ṱhoho 1-10 . 
Mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe ndi ya ndeme vhukuma kha Tshiṱirathedzhi tsha u Vusuludziwa ha Batho Pele tshine tsha sedza kha u vusuludza mashumele kwao , mafulufulu , u ḓihudza na u vha vhashumi vha muvhuso vho gudelaho musi vha tshi khou ṋetshedza thundu na tshumelo dza tshitshavha . 
Vhabebi na vhaunḓi vha khou ṱuṱuwedzwa u funza vhana ngaha nyimele dzire khombo , hu tshi katelwa maitele na zwiito zwi sa ṱanganedzei zwi itwaho nga vhaaluwa . 
Dzi na maxennḓe o lindelaho u thusa vhashai vha songo badela . 
Tsha u thoma , ro tendelana muvhusoni uri zwikhala zwa mushumo zwine zwa ṱaha zwi tea u ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi  . 
U fhira miṅwaha ya 150 ho vha na nyengedzo ya ṱhuṱhuwedzo kha ḽaiburari iyi khulwane , hu tshi katelwa na khuvhanganyo ya Vho Sidney Mendelssohn . 
Mulayosiṅwa wo dzumbama musi hu tshi ḓiwa kha uri izwi zwo vha zwi vhavhaho hani nga u dzhiela nṱha mutaladzi wo fhungudzwaho wa vhutshinyi ha khethekanyo ya 1 ( f ) i tshi vhambedzwa na dziṅwe dzi re kha Mulayo . 
Mushumo une ra u ita na u bvelela hune ra hu swikelela kha masia aya a ndeme zwi ḓo vhea nḓowetshumo yashu ya vhufhufhatshikhalani , kathihi na yunivesithi dzapo na khoro dza saintsi , vhukuma kha vhuimo ha mveledziso ya thekhinoḽodzhi ya vhufhufhatshikhalani  . 
U vhala ha tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila U vhalela nṱha zwi tshi bva buguni yawe nga tshifhinga tsha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mudededzi . 
U kundelwa u tevhedza khethekanyo iyi ndi mulandu nahone hu tshigwevho tshi do buliwa kha Dzindaulo  . 
Iyi nyimele i dovha hafhu ya ḓisa khaedu kha vhaiti vha mbekanyamaitele na vhabveledzi , ngauri ṱhoḓea ya zwino u bva kha mimakete ine ya khou thoma u bvelela i eliwa nga zwibveledzwa na matheriala mavhisi , u fhirisa nga zwibveledzwa zwo fhambanaho zwine zwa ṱoḓiwa nga mashango o bvelelaho  . 
Khoro i tea u ita ṋetshedzo yo khetheaho ya miraḓo ya tshitshavha vhane vha nga vha vha sa koni u ṅwala na u vhala , vhuṅwe vhuholefhali vhune ha vha konḓisela u ḓisa makumedzwa avho  . 
Ri fulufhela uri u vhuedzedzwa ha Morocco kha Yuno zwi tea u shuma sa tshiṱavhanyisi tsha u tandulula fhungo ḽa Vhukovhela ha Sahara  . 
Tsha u thoma , vha tshiimiswa tsha SAPRA na SAPC vha ri vhuloi vhu songo fheliswa , vha ri muvhuso u songo dzhenelela . 
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa . 
Ndivho ya Khongirese ndi u shela mulenzhe kha u bvelela ha ṱhoḓisiso ya mutheo kha saintsi dza ḓivhashango  . 
Ndi ngani ri tshi kha ḓi isa phanḓa na uri ṱalutshedza sa tshibveleli tsha muthu muthihi musi u ri tshi sedza kha khakhathi ya zwa poḽotiki ya vhushaka ha vhukati vhathu , fhedzi a ri dzhieli nṱha fhungo ḽa uri mitshini ya Muvhuso i khou bvela phanḓa na u imelela khakhathi dza zwivhumbeo zwo fhambanaho  . 
U ṱanganyiwa ha zwiṱirathedzhi zwa wadi ndivho hu u wana kuhumbulele kune kwa anzela ku sa fhidzi u vhuya khathihi na u tikedza u sikiwa ha zwiṱirathedzhi zwi no ḓo shumiswa kha zwipikwa zwa CBP  . 
Arali nga murahu ha u sedzuluswa hafhu , Mulayotibe wa wanala u tshi fusha ṱhoḓea dza Phresidennde , Phresidennde u fanela u tendela na u saina Mulayotibe , zwa sa ralo Phresidennde a nga- a tendela na u saina Mulayotibe ; kana b u fhirisela kha Khothe ya Ndayotewa uri hu dzhiwe tsheo nga ha u anana hawo na Ndayotewa . 
Hu songo vhewa maluvha a u faedza fhethu hune ha shumelwa hone  . 
Kha ri ṅwale tevhedzela mutaladzi nga munwe ni tevhedzele hafhu na nga penisela . 
TSHIPIDA TSHA 7 tshi fha Ngeletsahedzo dza fumiraru dza u Shuma kha Vhaiti vha Dzipholisi . 
Vha nga wana zwinzhi nga u vula masiat ( ari o fhambananaho a mitupo i re afho fhasi  . 
Siani la mavhengele na dziofisi , muimeleli muthihi u fanela u tiwa kha vhashumi vhaṅwe na vhaṅwe vha 100 kana vha fhiraho  . 
Khetho dza mbekanyamaitele na madzinginywa zwi amba mafhungo a ndeme manzhi o topolwaho nga vhadzhiamukovhe vha zwa vhuendi nga tshifhinga tsha kuitele uku  . 
Ndivho ya tshumelo iyi ndi ya u ita uri vhaaluwa vha kone u tshimbila henefho hayani vha sa todi u thusiwa na u thivhela u tanganedzwa nga u tavhanya hayani ha thogomelo  . 
Hezwi a si nyimele yo ḓoweleaho na uri ndi tshi nga engedza , a si nyimele yo ḓoweleaho yo ḓiswaho nga phanele kana nga muṅwe na muṅwe sa zwe zwa hanedzwa Khothe  . 
Lentswe La Batho : Enabling Active Citizen Participation at Local Government Level ( Lentswe La Batho : I kunguwedza U shela Mulenzhe nga Mafulufulu ha Vhadzulapo kha Ḽeveḽe ya Muvhuso Wapo ) , EISA , 2005 , yo lambedzwa nga Nzhendedzi ḽa Swedish ḽa Mveledziso ya Dzitshaka na Charles Mott Foundation  . 
Miṱa i tea u vha na ḽaisentsi nthihi fhedzi ya theḽevishini . 
Na u thusa vhaaluwa uri vha bveledze vhutsila vhune ha nga shumiswa kha thandela dza u dzhenisa tshelede  . 
Phambano nthihi fhedzi yo vha ya uri maṅwe madzina ha ngo dzheniswa kha muvhigo  . 
Khumbelo ya u walisa u bebwa ha wana thusa masipala u vha u fhindulaho kha tshitshavha  . 
Vhudzani khonani yaṋu nga zwithu zwoṱhe zwine zwa ni ḓela muhumbuloni zwine maḓi a shuma khazwo . 
Nga yeneyi nḓila , ri nga wanulusa u thoma uri thaidzo dza mutheo dzashu ndi dzifhio ra kona u ṱoḓisisa na u vhudzisa zwine vha khou humbulela zwine zwa ḓo bvelela  . 
Khoro iṅwe na iṅwe na komiti dza wadi dzi fanela u vhea milayo nga ha mishumo , maanḓa na zwiko zwine zwa ḓo ṋetshedzwa komiti dza wadi  . 
Zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi nga iswa kha ḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo na zwiṅwe zwishumiswa u khwathisedza zwi ne zwa khou ambiwa kana u itwa . 
Ri khou ṱoḓa tshigwada tsha vhashumeli vha tshitshavha vha phurofeshinala na vha re na zwikili zwa maimo a nṱha a vhuḓifari - vho ḓikumedzelaho u shumela tshitshavha  . 
Ndi zwa ndeme uri sa lushaka ri pembelele Lupfumo lwa Vhathu lu Tshilaho masiani oṱhe a lushaka lwashu . 
Digirii ya u dzhenelela ha tshitshavha kana tshanduko ya matshilisano na yone i a fhambana  . 
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu , nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya . 
Sa izwi hu tshi khou oea vhutsila vhunzhi , vhatambi vhaswa vha o rwelwa ari kha vhuimo ho fhambanaho u swika vha tshi swikelela vhuimo ha vhukoni havhui  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri ri farisane u lwisa u alusa ikonomi nga u sika mishumo miswa , na u ṱanganedza mvelele ya u vhulunga masheleni . 
Fhedziha , ikonomi a i khou aluwa nga u ṱavhanya nga nḓila yo teaho lune ra nga sika mishumo ine ra khou ṱoḓa  . 
Komiti zwa wadi dzo thomiwa miṅwaha i swikaho miṋa yo fhiraho ndi zwa ndeme u sedza kha tshenzhelo ya miraḓo ya komiti dza wadi ine ndi kale i tshi khou shuma yo dzheniswa kha zwiṱirathedzhi zwa u fhaṱa vhukoni  . 
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe , fhedzi ri themendela uri sambulu dzi dzhiwe nga muṱoli wa ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS  . 
Vhagudi vha guda u ṅwala madzina azwipiḓa zwa nga u ṅwala hafu nthihi na kotarare nthihi . 
Ro tshimbidza wekishopho dza u pfumbudzwa dzo ṱanḓavhuwaho , fhedzi mafhedziseloni , vhadededzi vha ḓo tshimbidza nḓisedzo ya kharikhuḽamu yo swikelelwaho  . 
Khwine , thaidzo ya vhukuma yo livhanaho na masipala muṅwe na muṅwe ndi u wana ṱhanganyelo yo teaho ya nḓila dzine dza kona u swikelela zwavhuḓi zwipikwa zwa mbekanyamaitele avho  . 
Vha nga sedza arali dzina ḽavho ḽi kha mutevhe wa vho lindelaho kha senthara ya vhathusedzi vha vhashumelwa kana vha ya kha ofisi dza ndaulo yapo kha dzingu ḽa havho  . 
Vhugevhenga ho fhambanaho vhu itwa nga nṱhani ha u tenda kha zwa vhuloi . 
Mvusuludzo ya ḽaisentse ya u ḓiraiva i u langula u swikelela ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelela ha vhoramafhungo , kha vhusimamilayo na komiti dzaho ; na ii na u ita uri muthu muṅwe na muṅwe a setshiwe , nahone arali zwo tea , u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu muṅwe na muṅwe  . 
U bva Lambamai 2012 u swika Nyendavhusiku 2012 , mihasho ya mavunḓu yo ṋekedza mugaganyagwama wa 126 miḽioni ya dzirannda ya Mundende wa Mveledziso ya Madzulo a Vhathu u itela heyi mbekanyamushumo , ine ya ḓivhiwa sa Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya Vhathu yo Ṱumanywaho na Masheleni . 
Khumbelo ya thikhedzo ( a i wanali online )  . 
Maṱanu ao a amba nga ṱhoho nthihi ngeno mavhili a sa yelani nao , a amba nga zwiṅwevho . 
Izwi zwi itwa nga kha u ḓadza fomo ya u nanga ire afha nga ngomu  . 
U ḓivhadzwa madzina vhukuma . 
Mapholisa vha SAPS hu si kale vha ḓo ganḓisa muvhigo muthihi nga ṅwaha wo fhelelaho na dzimbalombalo dza vhugevhenga ha kotara iṅwe na iṅwe . 
Izwi zwithu zwoṱhe zwi tea u dzhielwa nṱha kha u pulana ha lushaka  . 
A hu na iṅwe nḓila ine ya ḓo vha thusa u dzhia tsheo kha tshivhalo tsha mbuelo dzo fanelaho nahone nyimele dzi ḓo ya nga u fhambana  . 
Kha vha lumelise khasitama dzo lindelaho u thusiwa , vha nga vha vhe vhone vhane vha do dzi thusa kana vha si vhone , kha vha dzi vhudzise arali dzo no wana thuso kana arali vha tshi nga dzi fha thuso  . 
Thero ndi ya nga vhathu na uri vha fhaṱa hani shango  . 
Mboniswa ya mugudi ndi rekhodo ya tshifhinga tshoṱhe ya mafhungo ane a ṋea mboniswa dza mvelaphanḓa ya mugudi u katela na mvelaphanḓa ya holisitiki ya ndeme , maime na mvelaphanḓa ya matshilisano  . 
Maria a kona u ita uri ṅwana a pfe izwi zwiḽiwa nge a shumisa zwe a guda kiḽasini dza zwi ḓivha uri Hana u khakhathini ya ita uri Maria a thuse . 
U sengulusa data kha zwo netshedzwaho . 
U ya nga Mulayo wa Khasho wa Nomboro 4 wa 1999 , SABC i fanela u fhandekana ya bva zwipia zwivhili , Tshumelo ya khasho ya phabuliki na Tshumelo ya Khasho ya Khomeshiala  . 
Maitele na lutendo zwi kwamanywaho na manditi na vhuloi zwo vha hone u bva kale kha mirafho ya zwitshavha zwa Afrika  . 
Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala wo fhindula kha ṱhoḓea ya mimasipala na Miraḓo ya Komiti dza wadi uri uyu modulu u vhe hone nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe  . 
Komiti ndi muṱoḓo wa Phalamennde . 
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni  . 
U vha na vhud(ifhinduleli zwi amba u t ( hogomela mufumakadzi ane vha ita zwa vhudzekani nae  . 
Thagethe dzo khetheaho dza nḓisedzo na mveledziso ya thememveledziso dzine dza nga ṱolwa nga kha zwisumbi zwa wadi zwo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi  . 
U vhuelela ngonani na vhudziki zwi fanela u itea yunivesithi dzashu u itela uri mbekanyamushumo dza akhademi dzi bvele phanḓa ngeno khaedu dza tshifhinga tsha vhukati na dza tshifhinga tshilapfu dzi tshi khou tandululwa . 
Afrika Tshipembe ḽoṱhe ḽo khethekanywa u ya nga vhomasipala  . 
Ngafhadzo ya Ndeme ! 
Zwi amba uri , zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Mudologi na ene a nga ya tsengoni kana u thetshelesa arali zwo tea  . 
U fhaṱa thimu : U alusa zwikili zwa vhathu hu u itela u vhuyedza thandela  . 
Dzhendedzi ḽa Companies and Intellectual Property Registration Office ndi muthu muṅwe na muṅwe kana bindu ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽine ḽa vha ṋen ḓila vhukati ha khasi ṱama na Ofisi ya Companies and Intellectual Property Registration ( CIPRO )  . 
U kumedza nyangaredzo ya zwo swikelelwaho  . 
Ri tshe na lwendo lulapfu ! 
Izwi zwi katela pfanelo ya u shandukisa vhurereli kana lutendo ; na mbofholowo , e eṱhe kana tshitshavhani na vhaṅwe na kha phabuḽiki kana phuraivete , u itela u sumbedza vhurereli hau na lutendo kha u funza , u tevhedza maitele , u rerela na u tevhedza maitele a hone . 
Vhunzhi ha masheleni aya hu ḓo shuma kha ḽodzhisitiki na kha u posela fhaḽa na fhaḽa kana kha zwishumiswa , nga maanḓa hune ha vha hu tshi khou ṱuṱuwedza nyito ya u shuma zwi tshi bva kha lutamo ha tshitshavha  . 
Mbekanyamaitele nga u ralo yo fhira u vha nthihi fhedzi ya khethekanyo ya zwigwada zwa mirafho , ho vha hu si ndivho u laṱa vharema thungo ngauralo uri vha ḓiṱhogomele  . 
U ṅwala fhungo hu tshi shumiswa ḽifanyisi . 
U ḓadza tshibveledzwa tsha u tou vhona , tsumbo : U dzhenisa ḽebuḽu ndeme U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo a u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Mafhungo o kuvhanganyiwaho a katela mafhungo o rekhodiwaho musi luṱa lwa u pulana lu sa athu thoma hu tshi katelwa zwitatisitiki , mivhigo , dziminete dza miṱangano na athikili , zwe vha maanḓalanga apo vha rekhoda dzibuguni na demogirafi  . 
Ngauralo hu ḓo vha mihumbulo iyo yoṱhe fhedzi vha humbule uri khothe yo amba mbekanyamaitele oṱhe o vha a ndayotewa ngauralo ri khou tevhedza tsheo yeneyo  . 
Dzi angaredza : u vha na ndangulo yo tou nangiwaho ; u thoma tshiimiswa tsha mulayo tshi fanaho na Trust , Common Property Associate kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani ; u sumbedza vhuimo ha fhasisa ha vhukoni kha ndangulo ; u vha na sisiteme ya u lavhelesa  . 
Vhufaramuraḓo ha Afrika Tshipembe kha Khoro ya IMO vhu a thusa kha nyaluwo ya mishumo zwi tshi bva kha Operation Phakisa : Ikonomi ya Maḓanzhe . 
A vha nga tendelwi u bvisa zwikambi fhethu ha photho ya vhudzheno zwa ya huṋwe fhethu Afrika tshipembe arali vha sin a ṱhanziela ya u bvisa zwikambi . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho  . 
Kha vha dzhiele nzhele uri kha miṅwe ya mimasipala , tshaeo ya vhukoni i ḓo vha i khulwane lune u ita vhuṱanzi tshoṱhe uri hu na u shela mulenzhe zwa sa ḓo vha tshililo tshavho tshihulwane , tshavho hu ḓo vha uri vha kone u ḓisedza tshitshavha zwiṱukuṱuku zwa zwine masipala a tea u ita  . 
U isa phanḓa , khwiniso ya vhukoni i nga vha tshishumiswa kha u fhungudza tshikafhadzo ya muya na u engedza tshibveledzwa tsha ikonomi  . 
Nga u shumisa saithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , vha khou tendela maitele a data o ṱalutshedzwaho kha tshitatamennde  . 
Zwitshavha zwa phurofeshinala na mivhuso vha kwengweledzwa u khwaṱhisedza Mulevho na , hune ha vha na vhushai , u bveledza ndaulo dza u shumisa milayo ire nga ngomu  . 
Vhulunga rekhodo ya u dzhena tshikolo  . 
Zwiṅwe hafhu , logo yashu i ḓo vhonala kha phosiṱara dza u thithisea ha ṋetshedzo ya maḓi vhuponi  . 
Itani zwauri vhathu vha divhe uri zwishumiswa na shango lavho zwi dzhena hani kha tshifanyiso tsha pholisi ya lushaka na ya lifhasi  . 
Ndi amba idzwi nga fulufhelo ngauri ndi a tenda uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha na vhukoni ha u sedzana na khaedu dza ḓivhadzwakale - u zwinga dza khwaṱha - u shumana na khaedu dza lushaka dza ṋamusi , hu tshi katelwa na dza ikonomi , tshiimo tsha poḽitiki na ikonomi Afrika na huṅwe ḽifhasini , na u dzhia zwikhala zwo ḓiswaho nga mvelaphanḓa ya shango miṅwahani ya fumiiṋa yo fhiraho  . 
Mulayo wa Lushaka u nga ta mutheo une khawo- ( a ) Mulayo wa Vunḓu u nga ṋea maanḓa a u bvisa tshelede hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya ( b ) thwii u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu ; na ( b ) mbuelo yo ṋetshedzwaho nga kha vunḓu kha muvhuso wapo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya I fanela u badelwa masipala henefho kha Vunḓu  . 
Arali khumbelo i songo konadzea , nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓi dza uri i konadzee , Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo . 
Tshintshanani ṱireke ni dovhe hafhu u ita mbambe . 
Thandela ya zwa Vhudzulo ya Vhashumi vha Migodini u humbula nga vhukoni ha muthu sa ; muthusedzi kha mishumo ya tshigwada na u topola nḓila dza u bvelela phanḓa  . 
Tshitanza tsha vhuvhili tshi na mitaladzi mingana ? 
Mushumo wa Vho-Awelani ndi ufhio ? 
Vho-Muraga vho tou bvumba zwo bvelelaho ha Ramasunzi ? 
Zwishumiswa na zwiṅwe zwileludzi ( u dzhenisa , u lugisa na u londola )  . 
Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni zwitshavha kana vhaimeleli vhazwo na vhone vha nga shuma mushumo wa u ela vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga shumiswa , u dzhenisa zwitshavha kha ṋetshedzo ya tshumelo na u ṱola kushumele kwa vhaṋetshedzatshumelo  . 
Zwiṅwe zwa zwibveledzwa izwi a zwo ngo shumiswa kha thebuḽu ya pulane ya u funza . 
Vhaṅwe vha ḓo sedza mitambo ya bola na zwiṅwe zwa FIFA u fana na ḓirou ya u fhedzisela  . 
Hezwi zwi toda thuso i bvaho kha mihasho ya muvhuso i fanaho na Muhasho wa zwa Madi na Vhusimadaka Department of Water Affairs and Forestry DWAF na Mimasipala ya Tshitiriki . 
Izwi zwi ṱuṱuwedza u swikelela , u bveledza kha pfunzo ya vhupfumbudzi ha nṱha na ha magudedzi , hu tshi swikelelwa zwipikwa zwa Afrika Tshipembe zwa mveledziso ya vhashumi vha lushaka . 
Zwa zwino Afurika Tshipembe hu na u sa fhulufhelana ha vhashumisani vhahulwane  . 
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo  . 
Tsedzuluso nyangaredzi ya tshiimo tsha masheleni saukanya kutshimbidzele kwoṱhe na sisitemu u vhona uri mvelelo dzavho na ndivhotiwa zwi tshimbidza vhuvha ha u tshilisana ha miraḓo yoṱhe ya tshitshavha  . 
U ri ndi nnyi o teaho zwi tea u di sendeka nga la u ri a zwi nga thithisi matshimbidzele a bindu  . 
Naho vhutshinyi u ya nga khethekanyo ya 1(a) vhu tshi gwevhelwa tshigwevho tshi sa fhiriho miṅwaha ya fumi dzhele , tsheo dza khothe kha milandu yo ambiwaho afho nṱha dzo fhambana . 
Sa muraḓo wa GEMS , vha ḓo ḓiphiṋa nga mbuelo dzo fhambanaho dzi tshimbilaho na tshumelo ya tshihaḓu na ya vhukonani  . 
Tsumbo : fana , fura , fara . 
Vhafumakadzi vha si gathi vho wana mishumo ya u shuma sa dziweitha kana vhakulumagi kha lodzhi ya vhaendelamashango . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena , u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki  . 
Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela , we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo . 
Zwivhuya zwa liga ili la u thoma kha muhwelelwa ndi zwauri u do vha o divhadzwa nga vhudalo nga ha mulandu une muhweleli a khou mu hwelela wone  . 
Heḽi sia ḽi livha kha u sedza kuvhonele kwa zwithu na mveledziso ya kutshimbilele , mutevhetsindo , u linganyisa . 
Kha vha wane milayo ya nga ngomu ine mutambo wa tea u tambiwa ngayo kana vhadzheneli vha shele mulenzhe  . 
Ri nga shandukisa na mutengo une vha badela kha muunḓiwa uyu u bva kha wa vhana u ya kha wa vhaaluwa  . 
Mashango aya a ḓivha uri vharengi a vho ngo farea zwavhuḓi nga u engedzea ha u wanala ha data ya vhuṋe yavho , nga maanḓa nga nḓila ntswa dza vhufaedzi na zwivhumbeo zwa murengelano , zwenezwo uri mafhungo avho a vhuṋe a khou shumiswa ḽifhasini ḽoṱhe  . 
Thaidzo ya u ṱhaṱhuvha ndivho ya mbetshelo iyi zwi kwama u wana mbuno na vhuṱanzi , uri naa aya mahumbulelwa ndi one , na uri ndi afhio mafuvhalo ane a kwama vhathu  . 
Mbadelo dzi nga itwa nga tshelede kana tshekhe kana nga u bannga kha Internet . 
U ṅwala nga nḓila yone kha bugu dza mitalo ya 17mm . 
Hu fanela u bveledzwa muteo wa zwikili zwa vhudavhidzani . 
Maṅwalwa avho anga sethifayiwa kha tshiṱitshi tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe kana Ofisi ya Dzingu ya GEMS ya tsinisa  . 
Nga nṱhani ha zwenezwo , madzina Luambo lwa Hayani , Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma , Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili a amba vhuimo ha vhukoni vhune luambo lwa khou funzwa lu khaho ; hu si luambo lune mugudi a lu amba hayani hawe . 
Mulayo uyu u ṋetshedza mbetshelo dza u swikelela mafhungo a muvhuso na maṅwe mafhungo a ṱoḓeaho kha tsireledzo ya pfanelo ndaulo ya tshitshavha kha mveledziso  . 
Zwiṅwe hafhu tshumiso dzoṱhe dza vhupo zwa zwino dzo tendelwa nga kha ḽentsi dza tshanduko ya kilima na u katelwa u itela themendelo ndi vhukoni ha fulufulu , maḓi na maga a ndangulo ya malaṱwa  . 
U ṅwala tshirendo tshi sa konḓi . 
Nangwe hu uri maga aya a u thusa a shuma fhedzi kha la Afrika Tshipembe , CBNRM ndi tshipida tsha dzangano line la khou aluwa kha lothe la Afrika Tshipembe  . 
Fhedzi hu ḓi vha na maṅwe masia ane a funzwa fhedzi nga tshenzhemo na uri a hu na pulane ine i nga khwaṱhisedza u shumiswa hao ho bvelelaho  . 
U ṋetshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina  . 
Ndinganyiso dzi katela u ḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo  . 
Khophi dzo ganḓiswaho dza maṅwalo a u enda kana maṅwalo a vhuṋe . 
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo  . 
Musi ri tshi khou pembelela u bvelela hashu , ari ngo tea u ḓigeḓa . 
Khothe nga u ṱavhanya arali zwi tshi pfala nahone zwi tshi konadzea i tea u lavhelesa khumbelo yo ḓiswaho u ya nga khethekanyo ya vhu 4 nahone , i tshi itela ndivho , i nga lavhelesa vhuṱanzi u ya nga hune ya vhona zwo tea , hu tshi katelwa vhuṱanzi ho ambiwaho kana vhuṱanzi ho itwaho nga afidafiti , vhune vhu ḓo vha tshipiḓa tsha rekhodo dza tsengo . 
Komiti dzi ṱanganedza vhupfiwa vhunzhi na uri vhupfiwa vhu ne ha vha vhupfufhi nahone ha livha thwii kha fhungo vhu ḓo leludza mushumo wadzo . 
Vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso vha ṱuṱuwedzwa u ḓivha iyi milayo na u ita Batho Pele nḓila ya kutshilele  . 
Kha vha bvise khaphethe fhethu ha u eḓetshela hone arali zwi tshi konadzea , kana vha kulumage nga vakhumu ḓuvha na ḓuvha  . 
Honeha , ndivho ya u funza zwiibveledzwa zwa ḽithertsha ndi u sumbedza vhagudi uri Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu nga shumiswa nga vhuronwane , vhuṱali , u vha na iṱo ḽa muhumbulo na vhukoni ha mvelo . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya dzhiela nzhele u ḓinekedzela ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u shumisana na madzangano a zwa poḽitiki Phaḽamenndeni kha Buthano ḽa Lushaka zwi tshi tevhedza zwiwo zwa dzikhakhathi zwa zwenezwino . 
Nga kha u ḓivhadza ḽaisentsi dza vhagudi dza khomphiyutha dzi shumiseaho zwavhuḓi nangoho ri ḓo fhungudza vhufhura na vhuaḓa  . 
Nyito dza u thetshelesa dzi vha thusa u elelwa zwoṱhe nga vhuḓalo na u ela vhuḓi ha mulaedza . 
Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u tikedza fulo ḽa Maḓuvha a 16 a u lwa na Pfudzungule dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana  . 
Muvhuso wapo u vhumbiwa nga vhomasipala vhane vha tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki . 
Basa kana phasipoto  . 
Hezwi zwi katela vhudziki ha zwa nḓowetshumo , mutakalo na zwa matshilisano  . 
Khabinete i ita khuwelelo ya tsedzuluso ya tshivhangi tsha khombo iyo uri dzi ṱavhanyiswe u itela u thivhela uri khombo dzo raloho dzi ḓisaho mabulayo dza sa tsha vha hone . 
Tshikwekwete tshapo tsha u rea khovhe ndi tshikwekwete tsho ṅwaliswaho Afrika Tshipembe nahone tsho ṋewaho Ṱhanziela ya Tsireledzo ya South African Maritime Safety Authority na Ḽaisentsi ya Tshikwekwete yo bviswaho nga Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango . 
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni . 
Komiti dza wadi dzi nga vha na miraḓo ya 10  . 
U ṋetshedzwa ha tshiofisi ha tshidulo tsha murangaphanḓa ha Vhufarisani ha Muvhuso vhu Ḓivheaho ( OGP ) kha France zwo itwa nga Muphuresidennde Vho Zuma nga tshifhinga tsha mushumo wa anivesari ya miṅwaha miṱanu nga ha zwe zwa swikelelwa nga UNGA . 
Komiti dza Wadi ndi komiti dza ngelotshedzo dzine dzi nga ṋea themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho wadi  . 
Bulasini ya Malume hu na phambo nnzhi na mikuku 2 . 
Arali vha tshi khou ṅwala maambiwa , vha khwaṱhisedze uri a vha mudzheneli kana musheli wa mulenzhe muhulwane kha muṱangano  . 
Miraḓo yo nangwaho nga iṅwe Khoro ya Masipala u imela yeneyo Khoro , kana uri mushumi kana mutholi u shela mulenzhe kha tshumelo yo tiwaho sa tshumelo ya ndeme kana i si ya ndeme  . 
Naho ri tshi nga vhudza vhathu kha tshigwada uri vha sa ambulule vhaṅwe , ri nga si zwi khwaṱhisedze  . 
Tshavhuvhili , izwi zwi do thusa u ri vhadzulapo vha kone u di imela kha u tsireledza pfanelo dzavho sa zwe dza nwalwa ngaho kha Bill of Rights  . 
Mukovhe wa vunḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa , nga nnḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216 . 
I na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku sa phiriphiri na wa lutombo  . 
Tshelede ya u posa i o badelwa ho sedzwa khophi dzine dza tea u poswa  . 
Tsha vhuvhili , vhagudi vha ḓo vhala bugu dzo randelwaho , ho sedziwa kha zwiṱaluli zwa vhuḓi ( aesthetic ) na mvelele ( cultural ) kha tshibveledzwa sa zwirendo , ḽitambwa ḽa luṱa luthihi , fiḽimu , nganea ṱhukhu , nganeapfufhi . 
U bveledza na u langula maimo a vhugudisi a lushaka  . 
Mahosi a vhavend(a ndi vhathu vho d(isendekaho nga mvelele ya sialala  . 
Muvhuso wo fulufhedzisa muthu muṅwe na muṅwe nnḓu nga tshifhinga tsha u lwela mbofholowo - ndi ngani izwi zwi sa khou itea ? 
Vha na muhumbulo wa zwine zwa nga khwiṋiswa ? 
Vho Mziwonke Dlabantu sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Khoro ya Lushaka ya Vhuṅwalisi ha Vhafhaṱi vha Dzinnḓu  . 
Kha zwo raliho , muhaelo u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinganyana u swikela musi wo no ṅwaliswa  . 
Nila ya kushumele vhukati ha muvhuso na zwiko zwa phuraivethe na vhathu vha shango nga vhuphara i fanela u sedza uri muthu muwe na muwe a no khou dzhenelela kha vhukonani uvhu u uuwedziwa uri a bvise tshiwe na tshiwe  . 
Arali hune vha dzula hone vho tou hira , kha vha ḓe na khophi ya thendelano ya u hira  . 
Ri khou huwelela miṱa yoṱhe ine ya nga kona u vhulunga muḓagasi uri ri thome hu saathu u fhela tshifhinga  . 
Nga maṅwe maipfi , u ḓivhonela nṱha lwa mvelo nga vhathu vhone vhaṋe zwi amba uri nga murahu ha tshifhinga nahone kha vhupo ho fhambanaho , mvelele iṅwe na iṅwe i na nḓowelo ya u haṱula lutendo na maitele a vhaṅwe , nahone vhathu vha tshi ita izwo vha na u tenda uri lutendo na maitele a vhone vhaṋe ndi avhuḓia u fhira vhaṅwe  . 
Hu na u konḓa ha zwiko na vhukoni izwi zwi nga si shanduke , nahone komiti dza wadi ndi khwiṋe dzi tshi dzhiiwa sa zwiimiswa zwi re vhurumelwa ha tshitshavha hu si gathi nahone dzi dzule dzo vulea u itela khonadzeo ya vhuimeli vhuṅwe hafhu  . 
Kha hu lavheleswe tsumbo dza maṅwe a makumedzwa afha fhasi : phiriodo 4 x minetse ya 15 u funza LEV nga vhege ( Musumbuluwo u swika Ḽavhuṋa ) phiriodo 3 x minetse ya 20 u funza LEV nga vhege ( Musumbuluwo u swika Lavhuraru ) phiriodo 2 x minetse ya 30 u funza LEV nga vhege ( Musumbuluwo na Ḽavhuṋa ) Kuavhele kwa thero kha vhadededzi ku tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi itwa nzudzanyo ya u funza LEV . 
Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe  . 
Khothe ya zwa Ndayotewa I na maanḓa a u ita tsheo ya u fhedza ya uri naa Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓu , na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Phresidennde , zwi a anana na Ndayotewa , nahone u fanela u khwaṱhisedza ndaela ifhio na ifhio ya u sa ṱanganedzea yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe kana khothe ya tshiimo tshi fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela I tshi vha na maanḓa kana I tshi thoma u shuma . 
U ya nga vharangaphand(a vha vhavend(a , ndi zwa ndeme uri vhana vha d(ivhe sialala ( lavho ngauri zwi thusa kha uri vha si hangwe mvelele ya havho  . 
Mbekanyamaitele ya Lushaka i khou lingedza u ḓisa thandululo kha khaedu nnzhi dzi tshimbilelanaho na ṱhahelelo dza zwiḽiwa Afurika Tshipembe . 
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho musanda  . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhutsila na Mvelele website ya Muhasho wa Vhudavhidzani  . 
Ndi vhathu fhedzi vho tendelwaho u tshea mafhungo vhane vha tendelwa u dzhenela iyi miṱangano  . 
Kha vha ḓadze fomo MVL1 , Application for motor vehicle licence ofisini ya tsini ya zwa badani  . 
Kha vha ṱalutshedze tshanduko yo iteaho u bva kha ikonomi yo ḓisendekaho nga mveledziso ya vhulimi u ya kha yo ḓisendekaho nga nḓowetshumo  . 
U bviswa ha Phresidennde 89 . 
Vha rumele mafhungo kha komiti yaQLTC . 
Tshenzhelo dza ḽa South Australia na Canada dzi a elana na khothe dza sialala na u khwaṱhisedza zwitenwa zwa vhulamukanyi ha mbuelano zwine zwa tea u ṱalula tshaka idzi dza vhulamukanyi . 
Muengedzo 4 . 
Zwi nga dzhia vhege nṋa u shumana na khumbelo yavho . 
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho  . 
Zwi a lelutshela vhagudi u ola dzigirafu arali vho ṋewa mabambiri a zwikwea . 
Muthu kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwa u ṋekedza madzinginywa a mbuedzedzo ya mulayo u itela uri Khomishini i a lavhelese  . 
Ndaulo dza BABS dzi ḓo shuma kha avha vhashumisi - kana kha dziṅwe nyimele zwi tshi bva kha lushaka lwa mishumo ine ya khou itwa  . 
Zwirulu zwo ita uri mavu a kumbululwe dzingadeni  . 
U fara ho ḓa nga murahu ha musi mapholisa vho tsivhudzwa nga ha bindu  . 
Tshiṱuhu tshine tsha khou itwa kha vhafumakadzi vha sa koni u ḓilwela a tshi ṱanganedzei na uri a tshi na vhudzulo fhano kha shango ḽashu . 
Vhashumi vha Muvhuso u ya kha muvhuso woṱhe vha ḓo shumisa hoyu ṅwedzi u dalela na u amba na vhadzulapo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho kha tshitshavha nga ha nḓisedzo ya tshumelo i shumaho  . 
Bodo i ḓo dovha hafhu ya nanga miṅwe miraḓo nga murahu ha miṅwaha miraru  . 
Zwino nangani tshifanyiso tshithihi tshine na tshi funa ni nwale phindulo yanu nga hatsho  . 
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho , yo bviswaho kha vhafari vha Eskom  . 
Arali vha na thaidzo ya u badela akhaunthu yavho khamusi mithara wa u thoma nga u badela u nga vha khwine khavho  . 
Tsireledzo ya vhafumakadzi kha vhupo ha khuḓano na tsireledzo kha u tambudzwa lwa vhudzekani zwi tea u khwaṱhisedzwa  . 
Khakhathi a dzo ngo vhuya dza vuwa dzo vha thandululo ya thaidzo kha lushaka na luthihi zwo ralo na fhano Afurika Tshipembe a zwi nga itei ngauralo . 
Luvhilo lwa tshihaḓu lwa tshanduko lune roṱhe ra livhana nalwo lu ṱoḓa phindulo ya u guda i songo fhandekana u bva kha madzangano  . 
Hovhu vhuḓifhinduleli vhuhulwane nga u rali vhu ṱoḓa u shuma nga mafulufulu na u shela mulenzhe ha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe u itela uri hu kone u lugiselwa 2010 . 
Sisiṱeme ya Vhudavhidzani na Mafhungo zwa Muvhuso tshelede yo fhambanaho na ya muvhuso  . 
Uri vha zwi vhee nga u tevhekana u bva kha tshileluwesaho u yak ha tshilemelesaho nga u pfa zwileme . 
Vhaṅwe vhagudi vha vhalela . 
Arali CC i tshi khou balanganywa nga mirado yone iṋe , khophi mbili dza CK6 dzi tea u ṋekedzwa  . 
Ntha Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo  . 
Vhupuli , U Thivhela kana u Shumiswa nga u Kombetshedza - Vhupuli na u shumiswa nga u kombetshedza a zwo ngo tendelwa  . 
U ṱalutshedza nḓila ye zwithu zwa itea ngayo kana uri ndi nga mini maitele aya o itea U imelela mafhungo au hu ndingedzo dza u fhuredzela muvhali uri a ime na zwe zwa ṅwalwa U ṋekedza mbuno dza thikhedzo dza mihumbulo yo fhambanaho . 
Tikedzani phindulo yaṋu nga u khoutha zwi bvaho tshirendoni itshi . 
Bodo i d(o vhumbiwa nga mirad(o ya sumbe ine ya d(o tholiwa nga Minisit ( a wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi  . 
Mulayotibe u tandulula khaedu dza madzulo a vhathu dze dza topolwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Vha songo vhilalela musi dzikhudano dzi tshi vha hone  . 
Mutumbu : Luambo lu shumiswaho lu tea u anḓana na tshiimiswa tshine tsha khou ṅwalelwa . 
Pulane i dovha ya tou tandulula u fhelisa vhushai na u sa lingana twi sa zwipikwa zwa ndeme zwine zaa tea u shumiwa  . 
Lushaka ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelelo dza khetho dza ḓivhadzwa ngaḽo . 
Rolo dza sosedzhi dza miṱioni dza 3,5 dzo rengiswa nga tshifhinga tsha muṱaṱisano . 
Mulayotibe u fhelisa Mulayo wa zwino wa Zwa Zhendedzi ḽa Estate , wa 1976 ( Mulayo wa vhu112 wa 1976 )  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha na ndivho dzi pfeseseaho dzo ḓivhadzwaho zwavhuḓi . 
Vhu nga shumisa maanda aya maswa kha u divhuedza  . 
Nḓila dza u khwaṱhisedza uri mivhigo ya diphosithi na muholo zwi a tshimbilelana  . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo sa izwo kha zwiṅwe zwipi ḓa i tshi thoma nga thendelo ya pulane phanḓa ha u faṱwa ha tshifha ṱo . 
Kha vha sedze mafhungo a mushumo a tevhelaho  . 
Tsha vhuvhili , u vhona zwauri vhashelamulenzhe kha kuitele kwa CBP vho imelwa kha zwiitei zwa IDP nga u shumisazwiimiswa na maitele o ṋetshedzwaho zwa zwino kha maitele a IDP a re kha Paka ya Tsumbanḓila ya IDP , nga maanḓa Foramu ya Vhuimeleli ha IDP na thimu dzo tiwaho u shuma na thandela  . 
Rekhodo a i nga ḓo swikelelwa arali hu sa athu itwa mbadelo dzoṱhe . 
Miṱangano ya Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Vundu i tea u tshimbidzwa nga MEC kana HOD fhedzi . 
A pengaho  . 
Muhaṱuli Muhulwane u tshimbidza khetho dza Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na khetho dza Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe  . 
Zwi sa katelwi zwa Tshikimu zwoṱhe zwo dodombedzwa kha mutevhe wa Mulayo 16 na Anekidzha E ya Milayo ya Tshikimu . 
Khabinethe yo ṱanganedza zwine zwa khou itea nga ha mveledziso kha maimo a nyambedzano ngei kha Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi nahone yo tenda kha ṱhoḓea ya u sedzesa kha mveledziso nga murahu ha mbekanyamushumo ya mushumo ya Nairobi na ndugiselo ya Khoniferentsi ya Dziminisiṱa ya Vhufuminthihi ya WTO ( MC11 ) ine ya ḓo farwa ngei Argentina nga Nyendavhusiku 2017 . 
Hezwi zwi angaredza u kwama na u sudzulusa zwithu na u bula dzina ḽa nomboro . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo awara 1 ( u vanganya na hu re khagala ) Masumbavhuṋe Thangeladzina . 
U kona u vhekanya zwigwada zwiraru zwa zwifanyiso nga nḓila ya u sika tshiṱori tshi re na ndunzhendunzhe u ya nga ha kutevhekanele kwa zwithu musi zwi tshi ṱalutshedzwa . 
Arali muhumbeli a tshi khou humbela mafhungo o imela muṅwe , vhuimo vhune a khou humbela a khaho vhu fanela u sumbedzwa . 
Onoyu Tshavhumbwe ndi ene Masingo a Ha-Ramabulana , a Ha-Tshivhasa na Ha-Rammbud(a  . 
I dovha ya ṋetshedza mutevhe wa mbudziso dzine Komiti ya Wadi ya tea u vha i khou vhudzisa musi i tshi dzhenelela kha maitele a nḓisedzo ya tshumelo  . 
Musi vhathu vha tshi shavha mvula vho shavhela ngafhi ? 
U vhala zwidade na nyimbo Mivhili ya vhana . 
Ro guda na uri kha maṅwe mashango hu na thaidzo dzine dza fana na dzi re Afrika Tshipembe kha sia ḽeneḽi ḽa vhuloi , hu ḓi nga na kha ḽifhasi ḽoṱhe nga vhuphara . 
Uri mushumeli wa tshitshavha a pfesese mushumo wawe na zwine a tea u ita zwone u ya nga matshimbidzele a mulayo  . 
U thetshelesa tshiṱori na tshirendo a topola muhumbulo muhulwane , zwidodombedzwa zwatsho na u tevhekana ha zwiwo . 
Zwo teaho u buliwa kha ḽikumedzwa ho vha vhutshutshisi ha tshitshavha tsha mabindu tsha vharema inga zwivhumbeo zwo fhambanaho  . 
Naho zwo ralo zwiimiswa zwi fanela u shumiswa sa vhukando ha u fhedza nga vhadzulapo nga murahu ha musi vho no shumisa nḓila dzoṱhe dza muhasho dza u lulamisa  . 
Mulayotibe u khou sedza kha u wana thandululo ya tshoṱhe kha zwa u sa tsireledzea kha zwa madzulo nga u ṱanganyisa maga a mbuedzedzo ya zwa mavu na tsireledzo i shumaho ya zwa mulayo na nḓila dza u tandulula phambano . 
A(lilali Mphephu ndi n(wana wa muhali wa vhahali Makhado  . 
Miṅwaha miṱanu ya nyaluwo yo ṱavhanyaho yo bvisela khagala u thengathenga ha ikonomi yashu zwine zwa i thivhela u aluwa nga u ṱavhanya sa zwine ra ṱoḓa zwone  . 
Maanea : Maanea a u anetshela Nganetshelo ya u ṅwala i vha ine ya ṋekedza zwiitei zwinzhi zwi no amba zwo vhewa nga nḓila i pfeseseaho . 
Khophi ya rasiti yo sainiwaho arali fomo yo ḓiswa nga tshan ḓa  . 
Khaedu ndi u pfulusa khamphani iyi u bva kha tshaka dza dzikhamphani dza tshumelo yo ḓoweleaho , u ya kha bindu ḽi bindudzaho kha dzitshaka  . 
U dzudza tshifhingani pulane ya nyito  . 
Kha hu katelwe ngomu zwibveledzwa zwa zwifanyiso na zwa kholekhole kha heyi themo . 
Zwi tshi langwa nga mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho , muvhuso u fanela u thoma Tshikwama tsha Vhushumisamupo tshine masheleni oṱhe ane a bva kha thendelano ya u kovhekana mbuelo a ḓo badelwa khatsho  . 
Gebisi idzi dzi na saizi tharu 2 , 3 na 4  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni . 
Ni tshi fhedza ni tea u ṅwala dzina na tshifani ngauri a vha ni ḓivhi  . 
Arali hu na khanedzano , Milayo yo ṅwaliswaho i ḓo shuma . 
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo , nga sms kana e-mail , tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa  . 
Sabusidi ya nnḓu ya Muvhuso ndi gavhelo nga muvhuso kha vhathu vhane vha swikelela ṱhoḓea dza u wana nnḓu  . 
Arali vha tshi tenda uri vha na vhulwadze ha muhumbulo vha tea u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo . 
Ro ita zwipitshi zwinzhi , riṋe sa vhorapolotiki na vhathu vhanzhi vho ṋea zwipitshi malugana na izwo , fhedzi kuvhonele kwa vhukuma na kwone ndi hoku  . 
Kha vha ṱaluse zwipiḓa zwine vhaṅwe vhavhili vha re na dzangalelo vha zwi shuma kha CBP  . 
U ya nga khethekanyo 6(4))d ) ya Mulayo wa Mutsireledzi wa Vhathu , sa zwe zwa khwahiswa , Mutsireledzi wa Vhathu u a kona u ita hoisiso nga ene mue kana nga murahu ha musi o wana mbilaelo kana nga murahu ha musi o wana zwi elanaho na kushumele kana vhulanguli ha PAIA , kha tsheo ya hone , u tandulula mathada a u angana , nyambedzano na u tsivhudza dzilafho kana dziwe nila  . 
Zwi ḓo alusa mashumele a vhuḓi a maḓanzhe nga u vhona uri sekithara dzoṱhe kha vhulanguli vhune dzi khou farisana na u pulana dzoṱhe kha fhethu ha maḓanzheni . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha . 
Kereke dzo vha dzi ṱhukhu nahone kha nyimele nnzhi dzo dzudzanywa nga ngomu nḓuni  . 
Kha aphiḽi , Khothe Khulwane kana Khothe Khulwane ya Aphiḽi , zwi tshi bva kha nyimele , a nga ita ndaela yeneyo kha mafhungo eneo arali a tshi vhona zwo tea  . 
Vhunzhi ha mbialelo dzo ṱahiswaho dzi elana na tshumelo dza masipala . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya muhaelo wa yellow vha na ḽaisentsi yo teaho  . 
Naho ro fhedza miṅwaha ya fumimalo ri kha demokirasi , Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi vha tshitshavha tshine tsha vha na u sa lingana huhulwanesa tshine vhunzhi ha vhathu vhatsho vha kha ḓi vha vhashai na u sa shuma  . 
U ṱanganedzwa ha Tshata ya Vhapondwa U ita uri hu kone u vha na u nweleldzwa ha furemiweke ya mulayo ya zwino Afrika Tshipembe ine ya tshimbilelana na pfanelo dza na tshumelo dzine dza netshedzwa vhapondwa vha vhugevhenga na u : f helisa u shushedzwa hafhu ha vhapondwa kha vhulamukanyi ; vhona uri vhapondwa vha dzula vho sedzeswa kha sisiteme ya vhulamukanyi ; u bvisela khagala maimo a tshumelo ane a nga lavhelelwa nga na u ṋetshedzwa vhapondwa tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi ḓa kha sisiteme ya vhulamukanyi ; na u tendela uri hu vhe na u thusiwa ha vhapondwa musi vha sa tsha farwa zwavhuḓi na maimo eneo a sa tsha swikelelwa . 
Hezwi zwi anana na Tshiṱirathedzhi tsha u Thivhela Vhugevhenga tsho sedzaho kha mupondwa tsha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga . 
Nga nnḓa ha u sika mishumo minzhi kha sekithara ya phuraivethe , u ṱanḓavhudzwa ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha zwi ḓo thusa uri miṱa i si gathi i kone u tshila nga miholo ya fhasi  . 
Vho vha vho ya u pota mulandu wa uri Alice ha vhonali  . 
Khabinethe yo toololelwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha mbekanyamushumo ya muratho wa didzhithaḽa . 
Khabinethe yo tendela muvhigo wa shango wa saikeḽe ya vhuraru Afrika Tshipembe wa u Vusuludzwa Guṱe nga Tshifhinga , uri u ṋetshedzwe uri u dovhe u vusuludzwe nga Tshigwada tsha u Shuma tsha u Vusuludzwa Guṱe nga Tshifhinga , kha Khoro ya Pfanelo dza Vhathu ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) nga Shundunthule 2017 . 
Miṱangano minzhi ya tshifhinga tshoṱhe , u fana na miṱangano ya ṅwedzi nga ṅwedzi , yo themendelwa , uri komiti dza wadi dzi vhe na tshifhinga tsho linganelaho tsha u sedza zwithu zwo fhambanaho zwine vha fanela u zwi ita  . 
Izwi zwi ṋea vhagudi tshifhinga tshinzhi tsha u livha kha mushumo muswa wa zwithu zwa 3-D , vhuimo , u ḓowedza na mbonalo na ndinganyahuvhili . 
Musi ho no itwa zwa tsenguluso , mutevhe wa u fhedzisela wa Vhonkhetheni u ḓo anḓadzwa kha webusaithi ya GEMS u itela u wana mafhungo  . 
Ndi mini tshi no ita uri ni pfe no takala ? 
Ri ombedzela vhukuma mushumo une ndaulo ya tea u tamba kha u bveledza muhanga wa vhukuma wa mveledziso ya themamveledziso na ṱhanganelano  . 
Vhaswa vha miṅwaha ya vhukati ha 18 na 25 vha rukhuruthiwa vha ṅwaliswa kha vhupfumbudzi ha zwikilli zwo fhambanaho zwine zwa ḓo vha sia vhe na ndivho ya thyori na nḓowedzo , uri vha ḓisikele mishumo vhone vhaṋe na vhaṅwe vhathu kha zwitshavha zwa havho . 
Tsha u fhedzisela , zwa uri vhanameli vha dzitshakatshaka vha a kona u ita mbilo ya VAT kha zwirengwa zwavho zwo tendelwa  . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u rengisela zwibveledzwa zwa zwivhaswa kha vharengi u itela uri vha zwi shumise , vha tea u ita khumbelo ya thengiso ya zwivhaswa u bva kha Muhasho wa Fulufulu . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ṱhogomele kha zwine vha ita uri zwi sa vhe zwi khakhisaho mupo na uri vha ite zwoṱhe zwine vha nga kona kha u vhulunga maḓi  . 
Pulane i khwaṱhisedza vhupulani ha thandela dza themamveledziso ntswa hu na ndivho ya u tendela thundu , vhathu na mafhungo uri a tshimbile zwavhuḓi hu na mbofholowo u mona na khonthinente  . 
Ndeme ya khothe dza sialala i bva kha fhungo ḽa uri dzi tsini na zwitshavha nahone dzi shumisa luambo na nḓila dzine zwitshavha zwa dzi pfesesau fhira maitele a khothe dza fomaḽa  . 
Iyi ṱhoḓisiso a i kwami vhuṱudzeṱudze ho vhonwaho kha mulayo u langulaho dziṅanga dza sialala ; ngauri zwi nnḓa ha tshikoupu  . 
Zwifanyiso na phosiṱara . 
A ni koni u tshimbila ni songo bonya maṱo ! 
Muvhuso u khou pulana u khwinisa phimo dza tshigwevho kha milandu mihulwane . 
Arali izwi zwi zwa ndeme  . 
U itela u tikedza vhuṱumani vhukati ha IDP na CBP , ri dzinganya ḽa uri musi kuthimbidzele kwa CBP ku sa athu thoma , mafhungotsivhudzi a IDP o teaho a nweledzwa na u ṅwaliwa e kha fomete i no shumisea nga vhashumisi nahone a ṋekedziwe komiti dza wadi uri a shumiswe kha kutshimbidzele kwa CBP  . 
Manweledzo afho fhasi a sumbedzisa zwigazwiṱaluli zwa ndeme zwa muṱangano wa u rangela u pulana na Phurosese  . 
U shumisa mbonalo ya maipfi u wana ṱhalutshedzo U pfesesa uri zwifanyiso na zwinepe zwi pfukisa mulaedza nga ha zwiwo , vhathu , fhethu , na zwithu na u amba nga ha zwo . 
Tshifhinga tshoṱhe , Miraḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa  . 
Ri vho pfa uri vhatholi vha kha khoro dza nyambedzano dziṅwe vha khou kundelwa u tevhedza pfanelo dzavho dza u badela mbadelo kha dziḽevi na kha zwikwama zwa mbuelo ya matshilisano zwine zwa tshimbidzwa nga khoro dza nyambedzano  . 
Naho hu na ndingedzo nga vhaṅwe u ri pennda sa vha re na kuhumbulele kwo fhambanaho , nḓila yashu a yo ngo itelwa u lwa zwi tshi ya kha maanḓa a ikonomi mahulwane a ḽifhasi kana zwi tshi ya kha zwiimiswa zwa kuvhusele kwa ḽifhasi  . 
Nga ngomu kha ndaulo ya muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma , na u vhumbiwa u ya nga mulayo wa lushaka , nahone ine ya tea u shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila I fulufhedzeaho  . 
Kha vha rumele fomo ya u ita khumbelo kha ofisi dzingu dza Muhasho wa Fulufulu . 
Sa izwi maambiwa a tshi ḓo shuma sa rekhodo ya tshiofisi ya zwe zwa bvelela muṱanganoni , vha tea u vhona uri vha ṅwala zwi re zwone  . 
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ḽenelo , fhedzi hezwi zwi ya nga vhuvha ha mulandu . 
Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa nga maanḓa kha khaedu ya maitele a u pfana u gonyisa mmitengo ya zwirengiswa nga nḓila yo kalulaho zwine zwa khou itwa nga maṅwe mabindu ashu mahulwane . 
Hezwi zwi nga ita uri u shumiwa ha mbilo dzavhohu lenge , hu na khombo ya uri a i nga badelwi nga tshifhinga  . 
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi : Dwadze ḽa Mukhushwane wa A ( N1H1 ) 2009  . 
Kha miṅwaha yo tevhelaho , na nga murahu ha mabulayo a tshiṱuhu nga 1994 , mivhuso yashu mivhili yo shumisana kha mbekanyamushumo dzo ḓaho musi ho no fhela khuḓano na u fhaṱa hafhu zwiimiswa zwa tshitshavha na ikonomi ya Rwanda  . 
Mushumo u khwaṱhisedzwa nga nḓowenḓowe dza u tou ṅwala . 
Kha hu dzhielwe nzhele : mivhigo iyi vhuvhili hayo i nga ḓi vhigwa nga nḓila ya tshiofisi kana i si ya tshiofisi . 
Zwikili zwa u thetshelesa nga vhuronwane zwi thusa vhagudi u ṱalukanya ndeme na vhuvha zwo faredzwaho kha zwibveledzwa na u shandukisa kuvhonele kwo khakheaho na u itela khaedu luambo lu no dzhia sia na u fhuredzela . 
Thimu ya shango ya vhafumakadzi ya nethibola yo ita uri ri ḓirwe khana nge vha kunda kha Tshaḽenzhi ya nethibola ya Zwitshavha-Zwiraru  . 
Naa vhaṋetshedzi vha tshumelo vha a thivhela tshinyalelo ine ya nga itwa kha vhupo ? 
Ri vha ṋetshedza tshikhala tsha u davhidzana na SARS hu si na u dzhia sia  . 
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe u dzhia tshifhinga itshi sa tsha u vusuludza vhuḓikumedzeli hashu , kha u fhelisa vhuvha ha tshiṱuvhu vhu tsitsaho tshirunzi kha vhaṅwe vhashu tshitshavhani na u ḓikumedzela hafhu ha shango ḽashu kha pfanelo dza vhana na vhafumakadzi . 
Kha ri ṅwale Nangani maipfi mararu a no ṱalutshedza lusunzi ni a tangedzele . 
Milandu ye vha i fara ndi ya mafhungo a konḓa vhukuma kha u pulana na mulayo wa zwa mupo  . 
Ri ṱoḓa vhoṱhe u itela u kuvhatedza mvelele iyi ntswa na kilima ya saikhoḽodzhi  . 
Maanḓḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso , na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga  . 
Vhathu vha fuṱhanu malo ( 58 ) vho wanwa milandu zwi tshi elana na u fhungudza vhuaḓa kha vhaofisiri vha muvhuso nga tshifhinga tsha u vhiga  . 
U bvela phanḓa kha u ya u shumisa zwiga zwi tea u itwa nga vhuronwane . 
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha sa koni u lindela  . 
Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe , nahone u vhofha vhusimamilayo , vhavhusi , vhulamukanyi na zwipiḓa zwa muvhuso  . 
Ri a livhuwa - A. 
Vhana pfanelo ya u swikelela nnḓu ya khwine . 
U sika maipfi u bva kha 3-5 a tshi shumisa mibvumo ye a guda . 
Muholo wa zwinozwino we vha u wana  . 
A hu na mbadelo dzine dza badelisiwa lushaka musi lu tshi ita tsedzuluso ya iwalwa , hone khophi kana tshipia hu na mbadelo yo tiwaho kha ndimana ya nga ha mbadelo , ine yo tiwa  . 
Madzangalelo a kwameaho nga huṅwe a ṱalutshedzwa sa manzhisa , fhedzi a na masia manzhi  . 
Tshiṅwe tshifhinga vhagudi vha ḓo vha vha tshi khou ela uri ndi tshiluḓi tshingafhani ( kana muṱavha kana tshiṅwe tshithu ) nga tshifaredzi . 
Kha vha vhe na vhutanzi zwauri kubulele kwa dzina ndi kwone  . 
Khabinethe yo tendela maimo o sedzuluswaho a Afrika Tshipembe kha mukumedzo wa Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) wa mveledziso ya memorandamu wa u pfesesana nga ha u thomiwa ha Tshiimiswa tsha Ndangulo tsha Khorido ya Devhula na Tshipembe ( NSCMI )  . 
Tshifhinga tsha u funza tshi tea u dzhenisa nḓowenḓowe ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na kha nyito ndapfu dza U thetshelesa na U amba dzo phaḓaladzwaho kha vhege yoṱhe . 
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano  . 
Arali vhagudi vha kona u ita izwi , a zwi ambi uri vho pfesesa saizi ya nomboro dzine vha khou amba . 
Ri ḓo isa phanḓa na u dzhenisa mabindu kha u khwinisa nyaluwo yo katelaho na u fhaṱa tshitshavha tshi bvelelaho nga nḓila khulwane . 
Thodisiso ya u fushea ha Mushumisi yo itiwa kha dziphurovintsi dzothe dza tahe  . 
Dzikhophorethivi ndi madzangano a u tou funa - a hu na muthu ane a nga kombetshedzwa u vha muraḓo  . 
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu  . 
Vhathu vho vha vha tshi sukumedzana na u vhumbulusana na mafuvhalo a tshi vha manzhi . 
Muraḓo a ṱhonifheaho vho vhudzisa mbudziso mbili dza nga murahu ha mbudziso yavho ya u thoma ye ya vhudziswa nga 2005  . 
Ri nga si kone na luthihi u shuma ri si na zwo waniwaho nga vha mbalombalo , ṱhoḓisiso na zwiṅwevho  . 
U shumisa hu bvelaho phanḓa - U shumiswa ha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo nga nḓila ine na nga tshikalo tshine a tshi nga livhisi kha u fhungudzea ha tshifhinga tshilapfu , a zwi nga thithisi tshirunzi tsha vhutshiloṱhaḓu ine tsha wanala khayo na u vhone uri tshi khou bvelaphanḓa na u shumiswa u itela u swikelela ṱhoḓea na ndavheleo dza murafho u ḓaho wa vhathu ( Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho )  . 
Mvelaphanḓa yo vhaho hone kha vhubveledzi yo sumbedzisa vhukuma uri mbekanyamushumo dza ṱhuṱhuwedzo dzi a shuma na u kunga vhabindudzi  . 
Zwiṱori zwi no kho vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana posiṱara ya nyolo hune vhagudi vha kona u vhona zwifanyiso . 
GEMS i ḓo ḓivhadza tshumelo ya u sedzulusa mbilo dza phathoḽodzhi na radioḽodzhi dza u thusa u khwaṱhisedza uri mbilo idzo dzi khou langwa nga nḓila yone musi vha tshi ita mbilo . 
Yo oliwa na u bviswa nga Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Vhulanguli fana na miri ya milimo , zwipuka na zwikavhi  . 
Ni khwaṱhisedze uri mishumo ine ya nga vhanga mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhane vha ḓivhea uri vha a lwala na mishumo ine ya nanisa mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhe vha vha vha tshi lwala  . 
Nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 , Khabinethe yo bvisa mvetamveto ya Lushaka ya Mbekanyamaitele ya Pfanelo dza Vhaholefhali hu u itela vhupfiwa ha tshitshavha . 
Ngauralo , muvhuso wo nekedza vhaimeleli u ya nga khethekanyo ya vhu 70A ya Mulayo wa Matshimbidzele a Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1951 sa zwe wa shandulwa u thusa kha u divha nga vhutanzi ha vhana  . 
Vha a itavho na u tevhekanya zwifanyiso sa . 
Ri dovha ra ṱoḓa hafhu , ndi nga khwaṱhisedza , ngoho , hu si u itela tsengo , fhedzi u itela ndivho dza u ṱanganyisa hafhu vhathu kha tshitshavha tshashu  . 
Hezwi zwi katela na vha banngaho na ABSA , FNB , Nedbak , na Standard Bank vha badelaho nga Internet  . 
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye ya sainwa na muṋe wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe . 
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea u dzudzanywa uri dzi tshimbidzane na khamphani hu sina masheleni a mikovhe nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo yo tiwaho . 
U landula khumbelo ya u swikelela  . 
Maipfi a u thoma kha athikiḽi ndi a ndeme vhukuma sa izwi a one a no kokodza mihumbulo ya muvhali  . 
Nga murahu , zwidodombedzwa zwa vhuṋe na zwinepe zwa vhane vha khou ṱoḓa u dala zwi ḓo dzhiwa musi vha tshi swika mikaṋoni ya u dzhena . 
Tshiṱatamennde tsha tshidzumbe tshi shuma kha GCIS na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo , tshine tsha langa , u khwaṱhisedza kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga kha webusaithi iyi  . 
Izwo zwi nga engedza kha nyaluwo ya ikonomi na vhubindudzi khathihi na u vhona uri Afrika Tshipembe ndi fhethu hu kokodzaho zwigwada u bva ḽifhasini ḽoṱhe kha u tandulula phambano dzavho dza zwa mabindu . 
Zwitshavha , madzangano a mveledziso a ngaho sa dziNGO , na mihasho ya muvhuso- DziNGO dzi anzela u vha vhathu vhane vha shuma na zwitshavha vho imela mihasho ya muvhuso kana vhalambedzi  . 
Zwazwino ndi zwa ndeme kha vhadzulapo vhoṱhe vhaKenya uri vha ṱanganedze mvelelo dza khetho idzo na u shuma vho sedza kha vhuthihi ha lushaka kha shango . 
U vha khagala : U dzhia tsheo hu na u fulufhedzea na tshirunzi na u thivhela u vhuedza iwe muṋe kana u vhuyelwa kha tsheo dza nga ha ndangulo ya Tshikimu . 
Muhasho wa Maḓi u khou bveledza mulayo wa u ṋekedzwa ha tshumelo ya tshampungane tsha mahala . 
Ndi mabogisi mangana a makumba ane ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao ḽa fara makumba a rathi ane a tea u dzhenisa makumba oṱhe ane a ṱoḓea . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mushumo wo itwaho nga Tshigwada tsho Tiwaho tsha Vhafarisa Dziminisiṱa tsha Nḓowetshumo dzo Ṱalifhaho dza Ofisi ya Muphuesidennde  . 
U kuvhanganya na u dzudzanya zwithu U Kuvhanganya na u vhekanya zwithu zwi fareaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṋwe . 
U vhambedza mavhungo a u pulana kha mvelelo dza ndeme vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9  . 
Ndi kona u ṅwala tshiṅwalwa tsha dayari . 
Nga uri vhagudi vha ḓo vha vha tshi khou ola zwifanyiso zwoṱhe zwine zwa ita girafu ya zwifanyiso , ndi zwa vhuṱhogwa u nanga ṱhoho dzine dza vha na zwiteṅwa zwine zwa leluwa kha vhagudi u ola ; tsumbo , nyamunaithi ine ya takaleleswa sa izwi zwi sa konḓi u ola zwikoṱikoṱi zwi imelaho nyamunaithi muṅwe na muṅwe , na mitshelo na yone a i konḓi u ola , ngauralo mitshelo i takalelwaho i a konadzea . 
Muhasho wa Pfunzo u sedza aya maṅwalwa sa mathomo a maitele a u alusa na u bveledzisa nyambo dzashu  . 
Milayo ya NCOP a i khethululi vhukati ha phethishini yo khetheaho na phethishini-guṱe . 
Tsumbo , makhulu vha shumisa khaphu 2 dza mafhi u ita phudini . 
Komiti ya Wadi i ḓo tea u langa phambano ya vhathu fhethu hunzhi , u bva kha u fhambana vhukati ha miraḓo ya Komiti ya Wadi u ya kha phambano ya mirafho ya tshitshavha  . 
Tsumbo 1 : Musi mutholiwa o wanwa mulandu wa vhud(ifari , sa tsumbo , u fanela u farwa nga nd(ila ine ya tevhedza maitele o fanelaho nahone nga nd(ila ine ya vha ya vhud(isa  . 
I ḓo dovha ya thusa Komiti ya Wadi u vhiga kha masipala , sa musi i tshi kona u vhiga ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga ha pulane ya nyito yayo  . 
Vhaimeleli vha vhurangaphanḓa u bva kha sekithara ya migodi na mivhuso ya tshivhalo ya Afrika vho kovhana nḓivho dzavho nga ha uri sekithara i nga tshimbidza hani vhubindudzi na u shumisa zwikhala zwi re hone Afrika . 
Muvhuso u tea u vhumba na u kombetshedza milayo ine ya tsireledza vhashumi kha tshitalula na u kombetshedzwa u shuma  . 
Vhunzhi ha vhorabulasi vha takalela u fuwa  . 
Naa maitele a tshanduko a laulwa hani ? 
Milevho , milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu  . 
Khabinethe yo isa phanḓa u dzhiela nṱha uri hu na dziṅwe mbuelo dzi bvaho kha mutengo wa fhasi wa ole mbisi . 
Kha nyimele dzine muṋetshedzi ha vha hu tshitshavha kana tshigwada tsha vhathu mbuelo iṅwe na iṅwe ine ya sa vhe ya masheleni ine ya nga shumisea nga tshigwada tshoṱhe i nga vha tshone tshivhumbeo tsho fanelaho vhukuma tsha u kovhekana mbuelo u fhira mbuelo ya masheleni  . 
Khabinethe i fhululedza Muṱhomphei Vho Dilma Rousseff , vha Ḽihoro la Vhashumi kha u khethwa havho hafhu sa Muphuresidennde wa Feḓeresheni ya Riphabuḽiki ya Brazil zwi tshi tevhela khetho dzo tshimbilaho zwavhuḓi dza dzi 26 Tshimedzi 2014 . 
Mupondiwa u tea u kwama mapholisa nga u rwela lutingo kha 10111 kana nga u ya tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu ( kha vha vhone zwidodombedzwa zwa vhukwamani )  . 
Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi . 
Nga zwa u sedza mbuelo nga SMS , vhone sa muraḓo muhulwane vha nga wana mbuelo dzine dza vha hone kha tshaka dza 10 dzo ṅwalwaho kha tshanḓa tsha u ḽa tsha khoḽomu kha thebuḽu ine ya vha kha tsha u ḽa . 
Muhaṱuli Vho Mpati vha nga fanyiswa na mikhwa ya nṱhesa , u ḓikumedzela na vhukoni ; na vhuḓipfari havhuḓi . 
Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 763 , nga nnḓa ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 a kana b ya ino khethekanyo , u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Kha vha thome u vha na ndango ya mutakalo wavho ! 
Nga 1834 Cape yo ṋetshedzwa ndayotewa ntswa nga Birithishi , ha mbo ḓi thomiwa khoro mbili : Khorotshitumbe na Khoro ya Vhusimamilayo  . 
Maitele aya a fanela u tendelwa uri a itee . 
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa , u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia  . 
Nḓila ya u amba nga ha nyofho dza ndozwo ya u dzhia tsheo ya vhuḓivhusi tshoṱhe i katela kuitele kwa khethekanyo nga zwigwada kha ṱhanganyelo ine ya dzhiela nṱha ḽevele ya ṱhanganyelo ya mashango o fhambanaho  . 
Ro dzula ro ni itela maga mavhili . 
Tshigwada tshe tsha vhumbwa nga maanḓa nga vhatambi vha fhasi ha miṅwaha ya 23 tshi khou sumbedza mvelaphanḓa ya vhumatshelo ha shango kha luvhanḓe lwa dzitshakha . 
HU BVELELA MINI NGA MURAHU HA MUSI MUVHIGO WO FAILIWA ? 
Fhedziha , Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho , ri tea u ḓi vhudzisa : uri nyito dzashu dzi ṱalusa nḓila i thembeaho kha vhathu vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya fumiṱhanu u bva tshe ha thomiwa demokhirasi ; nahone ro bveledza mvelaphanḓa kha vhathu na tshirunzi u bva kha mulayo wa 2004 wa demokhirasi ! 
Mbekanyamaitele i ḓo tshimbidza u shela mulenzhe hu vhuedzaho ha khamphani dzi langulwaho nga vharema kha sekithara ya nḓowetshumo ya ikonomi . 
Khabinethe i livhisa ndiliso kha miṱa na khonani dza vhatukana vho lozwaho matshilo avho nga nṱhani ha mirundu isiho ngonani . 
Naa u namedza zwo fhiraho mpimo zwi amba mini ? 
Maga na milayo zwo salaho a zwi nga ḓo kwamea nga u sa shuma uho kana u sa tea nahone zwi ḓo dzula zwi khou shuma na u tea  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i vhumba tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya u Linga ya ṅwaha woṱhe ya gireidi iṅwe na iṅwe na theroiṅwe na iṅwe . 
Fhedzi , arali vha dzhia tsheo ya u sa ya kha Sibadela tsha Muṋetshedzatshumelo o Tiwaho vha nga tea u badela tshipiḓa tsha mutengo  . 
Mbadelonyengedzedzwa i ḓo vha phambano vhukati ha tsumbamutengo ya MPL ya Tshikimu na mutengo wa tshithu tsho randelwaho . 
Izwi zwi amba u ri hu khou tambiswa masheleni a muvhuso nahone tshiimo tsha tshumelo tshi do vha tshi fahsi vhukuma lune izwi a si zwavhudi siani la tshitshavha  . 
Vhugudisi ha vhukoni ha u tshila 4  . 
Fomo ya khumbelo na vhupo vhune khasho ya ḓo angaredza zwi vha tshipiḓa tsha thambo nkene ya u ita khumbelo , i anḓadzwaho kha Gazete ya Muvhuso . 
Vha humbele murangaphanḓa kana mudzulatshidulo u vha ḓivhadza kha vhadzheneli vha muṱangano vhane vha si vha ḓivhe  . 
Nga u ṋetshedza Nḓivhadzo ya Ḽikumedzwa , muraḓo wa ḽihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe a nga ḓisa mafhungo uri a reriwe Phalamenndeni , nga u ralo hu vha u fusha vhuḓifhinduleli havho ha vhulavhelesi . 
Pholisa ḽa ridzeve ḽo khethwaho kha khethekanyo iṅwe ḽi nga fhiriselwa kha iṅwe khethekanyo arali ḽi tshi swikelela ṱho ḓea dza khethekanyo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu toḓeaho kha khethekanyo iyo kana muthu o no wanaho vhugudisi uvho . 
U ṱanganedzwa ha ndayotewa dza vunḓu 142 . 
U fhungudzwa ha mithelo ho bvisa vhunzhi ha zwithithisi zwe kale zwa vha zwi tshi kwama fhethu ha zwishumiswa zwa mveledziso  . 
U shumisa watshi u rekanya vhulapfu ha tshifhinga nga awara , hafu ya awara kana kotarare ya awara . 
Ri tendela website dza vhaṅwe uri dzi rathisele kha mafhungo ane a vha kha ano masia ṱ ari  . 
U ḓikumedzela nga khamphani zwi shuma sa nyendedzi , kha dzangalelo ḽa tshitshavha , kha dziṅwe khamphani kha u ṱangana na u rengwa ha khamphani fhasi ha nyimele i fanaho . 
Mutevhe ṱhaḓu wa u shuma na data ya u ita girafu ya zwifanyiso ya kiḽasi nga u livhanya tshithu nga tshithu . 
Kha ḓivhazwakale , vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya na u phaḓaladza sisiṱeme ya Afrika Tshipembe ya akhaundu dza lushaka ho vha ha uri Stats SA ndi yone ire na vhuḓifhinduleli ha nyanganyelo yo ḓisendekaho kha vhubveledzi ha kotara na ha ṅwaha ha GDP ngeno Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe yone i tshi ganḓisa nyanganyelo yo ḓisendekaho kha tshumiso ya masheleni ya kotara ya GDP . 
Khabinethe yo ṱalutshedzwa nga ha mivhigo ya zwo swikelwaho kha kotara ya u thoma , u bva nga Lambamai u swika nga Fulwi 2016 , nga ha mashumisele a Mvelele . 
Ndi zwiṱuṱuwedzi zwi no bva nnḓa zwine zwi sa langei  . 
Naho zwo ralo , ṱhoḓea ya u hadzima kha maraga wa hayani i dzula i songo shanduka  . 
Mulayo wa lushaka u tea u ṱalutshedza tshaka dzo fhambanaho dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe . 
Vhapondwa vhane vha tambudziwa vha tea u zwi bvisela khagala , kha vha vhige u tambudza nahone vha founele senthara ya tshiimiswa tshine tsha shuma awara dza 24 kha nomboro ya 0800 428 428 . 
Nahone afha ndi livhana na themamveledziso ya muvhuso yone iṋe , khuvhanganyo ya mathukhwi na nḓowetshumo ya zwa vhuendi , nḓowetshumo ya kufarelwe kwa mathukhwi na avho vhane vha tshimbidza zwileludzi zwa malaṱwa , mbuedzedzo na vhaṋetshedzi  . 
U pulanela na u ṅwala nga ha iwe muṋe . 
Goloi iyo i nga ḓiraiviwa fhedzi nga muthu ane a vha na ḽaisentsi yo teaho  . 
Arali ri na zwidodombedzwa zwa muraḓo zwa zwino zwino , vha ḓo vhona tshenzhelo yavho itshi leluwa musi vha tshi ṱoḓa u shumisa mbuelo dzavho kana u swikelela Tshumelo dza tshikimu  . 
Tshanduko na Mutakalo wa Vhashumi  . 
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa . 
Mulayotibe wa Vhuḓifhinduleli , wo bveledzwaho nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na vhaṅwe , u tea u ḓivhadzwa , hu tshi ṱuṱuwedzwa muṅwe na muṅwe u tevhedzela milayo ya Ndayotewa  . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha hoyu mugaganyagwama tshi ḓo livhiswa kha u bveledzisa ikonomi yapo . 
Vha ḓo ḓi dzulela u dalela zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoliwa , zwine zwo ḓowelea kha muthu wa vhukale vhungafho  . 
U dovha wa vha na mushumo wa u langa sisiteme ya mupfulutshelo , ine ya vha na masiandoitwa o livhaho kha tsireledzo ya lushaka , mbumbano ya ya tshitshavha na u swikelela zwipikwa zwa mveledziso . 
Afha hu ambiwa zwidzidzivhadzi , tshumiso ya zwikambi , mafola na mvelelo dza hone  . 
U thetshelesa nganetshelo dzo leluwaho yo ṋewaho nga mudededzi ( mafhungo mavhili ) a tshi amba nga ha zwe a ita . 
Ngauralo , a zwi na hune zwa elana na uri muvhuso wo dzhia vhukando kana a u ngo dzhia vhukando kha zwiṅwe zwithu  . 
Khomishini i tenda kha uri u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽa khwine , ri itea u thoma ṋamusi  . 
Ndi ngafhi he vhukoni ha Marengwa ha vhonala hone ? 
Arali hu si na Friends kha nyingaḓorobo ye vha i nanga , GEMS i ḓo sedza kha nyingaḓorobo dza nga tsini uri vha vha ḓisele zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Friends dza tsinisa na vhone  . 
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo , nga sms kana e-mail , tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele ya uri thendelo yo tou ṅwalwaho ya vhukuma kana khophi i bvaho kha Muhulwane wa dzangano yo ṅwalelwaho Muḓisi wa mbilaelo , uri a tshimbidze heyi khanedzano o imela dzangano i tea u nambatedzwa kha heyi Fomo . 
Vha kone ha u bveledza mutevhe wa u phaḓaladza muswa vha tshi khou dzhenisa ḓiresi dza imeiḽi dza vhadzheneli vha muṱangano kha mutevhe wonoyo vha u seive  . 
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo , wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo , ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha . 
Arali muraḓo wa komiti a vha o ṋetshedzwa mushumo kana a humbela u thusa , vha bule zwavhuḓi dzina ḽa muthu na vhuḓifhinduleli ho ṱanganedzwaho  . 
Vha sedze migaganyagwama na u ramba phindulo u bva kha vhadzheneleli na u lulamisa na u shandukisa he zwa tea  . 
Mugaganyagwama wa Muvhuso u thoma nga tshinyalelo ngeno migaganyagwama miṅwe minzhi i tshi thoma nga mbuelo . 
Arali muthu o ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa tshavhi kana ṱhunḓu ya haniwa , vha fanela u humbela khaṱhululo kha heyi Bodo . 
Ndivho ndi ya uri vhathu vhane vha tshimbidza thandela ya CBNRM hu si na thikhedzo i bvaho nnda , fhedzi izwi zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu . 
Naho zwo ralo vhuṱumani mazha ho khwaṱhaho na vhushaka ha tshiimiswa na zwiṅwe zwiimiswa zwa ḽifhasi hu fanela u dzudzwa ho ralo  . 
Wekhishopho ya Tetrazolium i vha hone nga murahu ha mi ṅ waha miraru mi ṅ we na mi ṅ we . 
Vhagudi vha edzisela u tamba tshiṱori vho ambara dzimasiki 1 na 1 ndi 2 . 
Heyi pulane ya nila dza kushumele yo bveledzwa nga vha Muhasho wa zwa Vhulimi , Agri SA na NAFU zwi tshi bva kha khumbelo ya muphuresidennde vhe vha ri kha hu sedziwe mavu o fhambanaho na zwi shumiswa zwa vhulimi uri hu kone u bveledzwa pulane ine fhano Afrika Tshipembe ri nga shuma ngayo uri vhulimi hashu vhu kone u vha ha maimo a nha  . 
Mmbengwa o vha a tshi hola tshelede ya vhaholefhali . 
Mufhindulano ndi nyambedzano ine ya vha i tshi khou itea vhukati ha vhathu vhavhili  . 
Mvula ya Afrika Tshipembe i dzulela u shanduka nahone i ita uri shango ḽi songo vha na zwibveledzwa zwinzhi zwa vhulimi  . 
Foramu i sumbedza vhashumisani vhoṱhe na vhuḓiimiseli ha guṱe ha vhumatshelo ha migodi kha ḽa Afurika Tshipembe , na u sika na u londota ndinganyiso yo linganelaho , vhukati ha ndeme ya ikonomi na zwa matshilisano na ndivho dza zwa mbulungelo . 
Vha songo tenda u fariwa nga nḓila i si yavhuḓi  . 
Tsumbo , u pomokwa vhuloi ( nga maanḓa vhakegulu vhane vha pomokwa vhuloi nga ṅwambo wa vhualuwa havho ) zwine zwa sia muthu a na phungommbi , a khethululwa , a rwiwa na u vhulahwa . 
Phurofaili ya mugudi - Rekhodo nyangaredzi ya mvelephanḓa ya mugudi hu tshi katelwa na mafhungo a ene muṋe , mveledziso ya matshilisano , ṱhoḓea dza u thusedza . 
Mutevhe a u nanga zwine vha ṱo ḓa u a wanala kha siaṱari ḽa web . 
Havha vhafunashango vha ḓo vhulungwa zwavhuḓi hune vha bva hone  . 
Kha vha shumise tsumbadwadze ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo  . 
Vha thivhele mavu u ita magwada nga u thivhela mitshini mihulwane u fhira vhukati ha masimu  . 
Mutukana ano ya vhutukani u fanela u vha o luma lut ( anga ? 
Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu wa vunḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo Muraḓo . 
Buthano ḽa Lushaka , u ya nga milayo na ndaela dzaḽo , ḽi nga nanga kha miṅwe miraḓo vhaṅwe vharangaphanḓa vha u tshimbidza vhane vha ḓo thusa Mulangadzulo na MuthusaMulangadzulo . 
Ndi nnyi o katelwaho kha Mulayo ? 
Tshanduko dzi tea u rekhodwa kha Tshitatamennde tsho Shandulwaho kha CK2  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha milayo miswa i langaho vhushaka vhukati ha mutholi na mutholiwa zwi na vhushaka na u ita zwa bindu na Muvhuso . 
U guda maipfi maswa na u shumisa mafhungo a sa konḓi u ṱalusa zwifanyiso zwi elanaho na thero ntswa . 
U fhaṱulula nga vhuswa ḓorobo dza Afurika Tshipembe , zwiḓorobwana na vhudzulo ha mahayani ndi thandela i konḓaho ya tshifhinga tshilapfu , ine ya ṱoḓa tshanduko kana u khwiniswa ha ndeme na vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki  . 
Vha fanela u vha vho ḓiimisela u thusa nga nḓila iṅwe na iṅwe u itela uri muṱaṱisano u tshimbile zwavhuḓi  . 
Hei i ḓo vha yone nomboro ya akhaunthu yavho ya zwoṱhe zwi tshimbilelanaho na masheleni . 
Thaidzo dza khaphasithi , vhuimeleli ha vhukuma na vhubveledzi kha u shela mulenzhe nga a kwameaho zwi dzula zwi khaedu na u titilidza na vhugudisi ho kalulaho zwi a ṱoḓea u ita uri vhushela mulenzhe vhu bveledzaho vhu shume kha mushumo  . 
Nyito dza u ṅwala na vhagudi dzi shumisa maitele a u ṅwala uri vhagudi vha kone u pfesesa nḓila ine ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi ḽa kona ngayo u vhumba ipfi ( kuvhumbele kwa maipfi ) , na uri maipfi o fhambanaho a kona hani u vhumba fhungo , ndeme ya u sia zwikhala vhukati ha maipfi musi muthu a tshi ṅwala na u shumisa ndongazwiga zwo teaho . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha Phalamennde nga ha maṅwalo a Milayotibe kana phoḽisi zwine Phalamennde ya khou zwi dzeula  . 
Ri dovha ra vha na vhasidzana vhararu vho khetheaho vha bvaho kha Tshikolo tsha Nṱha tsha Moletsane ngei Soweto . 
Nga ṅwambo wa izwo ndi zwa ndeme vhukuma uri Muluvhisi a ntsikele maanḓa o teaho kha vhuimo uvhu ha Muvhuso  . 
Ni na tshifhinga tshingafhani ni dzikhonani ? 
Nga ḓuvha ḽa u lingwa , vha fanela u vha ngei DLTC nga tshifhinga tsho vhewaho . 
U sedza kha masiaṱari a bugu na kha bugu . 
Muṅwali o shumisa maedzamuthu musi a tshi ṱalutshedza nḓila ine Nothembi a lidza ngayo kaṱara . 
U engedzwa ha maanḓa a siviḽi na a vhugevhenga kha khothe dza sialala zwi nga ḓisa khaedu dza ndayotewa . 
Kha vha ḓadze fomo ( DL1 ) ya Khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila . 
Musi vha tshi swika tivhani o wana hu na vhaswa vhanzhi vha tshi khou bambela . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ya 217 ya Ndayotewa ntswa u tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma , fhedzi na u sa vha hone ha uyu mulayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha mbekanyamaitele yo bulwaho kha khethekanyo ya 217  . 
U sa vha na vhuimeli , waranthii , tshanduko , vhuḓibvisi , phulufhedziso , kana na zwiṅwe zwi ngaho zwenezwi , zwi songo rekhodiwa hafha a zwi nga ḓo shuma nga nnḓa ha musi zwo tou ṅwaliwa na u sainiwa nga vhuimeli ho ṋewaho maanḓa nga masia oṱhe  . 
Khumbelo ya u i walisela mbadelo murahu dza pfesesa ndeme na u takalela u shela mulenzhe nga mafulufu  . 
Izwi zwi nga d(isa u thithisea kha kushumele kwawe kana kha tshipid(a tshine a n(etshedza tshumelo khatsho  . 
Hu itea mini arali vha sa ita khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ? 
Nyaluwo ya u ṱavha zwimela a si nga ha u thusa vhorabulasi vha u vhambadza vhaswa u bvelela fhedzi  . 
Khii ya vhudavhidzani ha vhuṱali ndi vhukoni ha u thetshelelsa na u dzhiela nzhele , u pfesesa , u fhindula nga maipfi na musi hu si nga maipfi  . 
Hezwi zwi fanela u ṋetshedzwa IDP  . 
Tsenguluso yo dziaho ya maṅwalwa ndi mushumo wo tetshelwaho maimo a yunivesithi , zwo ralo vhagudi kha vhuno vhuimo a vha tei u guda tsenguluso ya maṅwalwa zwi kha maimo o angalalesaho lini . 
Khomishini i tenda uri nga nḓila ine zwithu zwa vha ngayo , iyi milayo a i thusi . 
U fula ha zwifuwo kha gammba nthihi u swika pfulo i tshi fhela zwi a vhanga mukumbululwo wa mavu  . 
Vhaofisiri kha yunithi ya PAIA vha ḓo ḓadza fomo yo teaho ya A vho imela muhumbeli vha kona u vha ṋea khophi ya hone . 
Vhusimamilayo ha vunḓḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe , vhu ḓḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999  . 
Mihasho i tea u lavhelesa dzimbekanyamishumo dza CBNRM u itela zwauri milayo na dzipholisi zwi khou tevhedzwa  . 
Vha fanela u vha vha na nḓivho ya fhasi ya goloi na tswayo dza badani musi vha sa athu u ita ndingo . 
Bono Bulani uri bono ḽi khou bvelela ngafhi nahone lini . 
Ndivho dza sesheni idzi dzo vha u nweledza , u sedzulusa na u vala mutevhe wa tshigwada  . 
A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli , vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa . 
Vha tsitse fomo ya khumbelo i re afho fhasi vha i ḓadze . 
Tshumelo idzi dzi tea u ṅwalwa kha khoḽomu ya u thoma dza ḓi engedzwa zwenezwi dziṅwe tshumelo dzi tshi enda dzi tshi waniwa kha pulane dza wadi dziṅwe-vho  . 
Mililo I songo fungiwa ya siiwa yo ralo hu si na muthu ane a khou thogomela , I fanela u dzimiwa nga murahu ha u shumiswa  . 
A hu katelwi na nnḓu yavho kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rangaphanḓa vhuṱambo ha lushaka naTshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) ha Yunivesithi ya Senthenari ya Fort Hare nga dzi 20 Shundunthule 2016 . 
Tshipiḓa tsha vhu 32 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 ( Ndayotewa ) tshi ṋea muṅwe na muṅwe pfanelo dza tswikelelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao kana a vha na muṅwe muthu ane a ṱoḓea u itela u shumisa kana u swikelela tsireledzo ya pfanelo dziṅwe na dziṅwe  . 
Naho zwo ralo , u tzhipiwa hunzhi hu itea mahayani manzhi a vhatzhipi kana vhapondwa , zwine zwa amba uri u vha hayani a si u vha vho tsireledzea tshoṱhe kha muthu ane vha mu ḓivha  . 
Arali khumbelo ya tendelwa hu fanelwa u badelwa hafhu dziṅwe mbadelo dza tswikelelo u itela u bveledza hafhu na u ṱoḓa na u dzudzanya u itela tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ṱoḓea maelana na awara dzo sumbedzwaho dza u ṱoḓa na u dzudzanywa ha rekhodo dzine dza fanela u bviselwa khagala . 
Vho no fa dzimvalo  . 
U bveledza mbekanyamishumo dza fomala dza u lambedza  . 
Zwenezwo-ha , a si mafhungo fhedzi a tshivhalo tsha zwithu zwi no khou itea dziwadini , zwi tea u sedza-vho na vhatshimbidzi vha mveledziso henefho zwi dovhe zwi shume sa puḽatifomo ya u kwakwanyisa vhukati ha masia na sekitha dza muvhuso , sekitha ya phuraivete na zwitshivha zwa vhathu  . 
Lushaka lwa thuso ya mutakalo lune lwa ṋetshedzwa nga tshifhinga tsha u beba lu na masiandaitwa kha mutakalo wa mbebo na kha mpfu dza vhaimana  . 
Miraḓo yoṱhe i tea u shuma na u tendelena kha uri mafhungo aya a nga davhidzisiwa hani kha vhakhethi  . 
Dzinwe thaidzo dzi nga toda uri hu itwe ndingo , u pulana na u ita mushumo wa u fhata zwo dzhenelelaho phanda ha musi dzi tshi nga thasululwa  . 
Iṅwe thebuḽu ( sheduḽu ) ya thungo i tea u bveledzwa kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe ( zwibveledzwa ndi mvelelo dzi no vhonala dza u fhedza dza thandela )  . 
Ri khou ita tshanduko kha zwa pfunzo,sa zwe zwa ḓisumbedza kha u aluwa hu vhonalaho kha mvelelo dza ku phasele kwa maṱiriki ṅwaha wo fhiraho , na dzangalelo ḽe ḽa sumbedzwa nga vhaswa kha zwa pfunzo u mona na shango  . 
Ndi kona u ṅwala mafhungo a sa konḓi ( mafhungozwao )  . 
Muvhuso u khou lwa nga nḓila dzoṱhe u ya nga hune wa nga kona ngaho kha u tandulula khaedu ya muḓagasi na u shuma na thaidzo ya muḓagasi kha shango . 
Sa masiandoitwa , vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki  . 
Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena , nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema  . 
Ro vha na u pomokwa uhu ha u dzhenelela havho , zwe zwa ṱalutshedzwa musi vha tshi ḓa na u amba phanḓa ha komiti  . 
Arali ha wanala uri zwo tea uri hu itwe dzithodisiso , muthu ane a khou vhilaela u do tea u divhadzwa hu saathu fhela maduvha mavhili a u shuma nahone thaidzo I do tea u thasululwa hu saathu fhela vhege mbili  . 
Arali vha tshi vhona unga vha kha d(i vha vho tea u wana giranthi ya vhaholefhali , vho tendelwa u ita khumbelo nga vhuswa ya giranthi ya vhaholefhali  . 
Vhalani bugu iyi ni wane uri vha nga kunda vha gireidi ya vhuṱanu naa . 
Ndi ifhio kha ṱhoho idzi ine ya nga vha yone i no tea itshi tshiṱori ? 
Hezwi zwi thusa u divha tshumelo thanu dza ntha dzi dalelwaho nga vashumisi . 
Masia a tevhelaho ndi ane khao nzudzanyo dza tshanduko dza vha dza ndeme . 
Arali vha nga vha na u timatima malugana na zwauri ndi a vhukuma kana arali vha si na vesheni ya zwino ya uku kubugwana vha humbelwa uri vha rwele luṱingo kha Senthara ya Vhukwamani kha 0800 662 837 u khwaṱhisedza . 
Morocco na Egypt  . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Muofisiri zwi nga wanwa kha Khethekanyo D ya tshibugwana itshi . 
Madzangano ḽine ḽa khou shuma sa u Ṱangana ha Madzangano kha Phurothokhoḽo ya Kyoto ( CMP12 ) , ine ya ḓo farwa u bva nga ḽa 7 u ya 18 Lara 2016 ngei Ighli , Marrakech , Morocco  . 
Huna milayo ya vhuṱun ḓi ine ya tea tevhedzwa u itela u ṱun ḓwa ha phukha na zwibveledzwa zwa phukha  . 
Milayo i tevhelaho i tikedza mveledziso na demokirasi kha masia apo a muvhuso  . 
U shumisa mepe wa mihumbulo kha u pulanela tshiṱori ho sedzeswa vhaanewa , fhethuvhupo , puloto na u penndela . 
Nga u ralo a ri nga ḓo konḓisa nga nnḓa ha hune mishumo yashu na zwipikwa zwashu na mishumo yashu yo vhewa kha tshiimo tshi si tshavhuḓi  . 
Zwine zwa lavhelelwa ndi zwa uri vhagudi vha vhale fhedzi nomboro ya tsini na mutalo wa ndinganelo . 
Vhadzheneli vha ḓo shandukisa rekhodo yo tou ralo ya zwoṱhe zwo ambiwaho muṱanganoni zwa vha maambiwa ( kha vha sedze ṱhumetshedzo ya A ) , vha tshi khou dzhiela nṱha mbuno dzo buliwaho dza uri maambiwa a ṅwaliwa hani  . 
Maafurika Tshipembe vha khetha mahoro a polotiki ane a dzhenela kha khethoguṱe ngeno hu uri mahoro a polotiki a tshi ita mitevhe ya vho nkhetheni vha Phalamennde  . 
A si zwithu zwi kwamaho muvhuso fhedzi zwi a kwama na mawe masia a zwa vhulimi  . 
Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi . 
Vhuimeleli vhu ḓo katela vhadededzi , miraḓo i bvaho kha thimu ya ndangulo ya tshikolo , vhagudiswa vhahulwane vha re na vhuḓifhinduleli , vhabebi , dzangano ḽa ndangulo ya tshikolo , vhashumi vha bvaho kha miṅwe Mihasho i nga ho sa Mutakalo na Mveledziso ya zwa Matshilisano , na miraḓo ya tshitshavha vha fhulufhedzeaho  . 
Hei nzulele yo ita uri vhathu vha vharema vha si kone u bvelela siani a zwa vhulimi  . 
Uri miraḓo ya komitiṱhukhu vho thoma u rerisana nga khiraitheria na kuitele kwa pfufho dza khuliso uri dzi tea u vha nga ndi a i tevhelaho  . 
Izwi zwigwada hu nga vha zwigwada zwa vhabveledzi , vhaphurosesi , vhashumi , vhamaketi na vhashumisi vha tshibveledzwa tshenetsho  . 
Muhadzimi , musi hu si na phoḽisi dza ndindakhombo kana dzi sa fushi Muhadzimisi , u tea u dzhia phoḽisi , u dzi londota , u ḓiimisela u dzi kumedza Muhadzimi khathihi na u dzi badelela nga tshifhinga  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Nḓivho Yapo ya Ndaulo na Mveledziso , Vhuṱuṱuwedzi na Vhutsireledzi Phalamenndeni . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo  . 
Madzhenele a mashumele o no tendiwa na u thomiwa  . 
Tsha u thoma , kha mashango oṱhe e ṱhoḓisiso ya itwa khao ho wanlaa uri hu na lutendo luhulu kha vhuloi , nahone kanzhisa kha sekithara dzoṱhe dza zwitshavha lutendo kha vhuloi lu a fana . 
Khophorethivi dza mushumi ndi khophorethivi ine ya fha mushumo miraḓo yayo , kana khophorethivi ine ya fha tshumelo kha mushumi wa dzikhophorethivi . 
Zwi thusa mini , zwi a fana ri nga si vhe ro no dzudzanya zwoṱhe musi 2010 i tshi swika dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani  . 
U vhala tshirendo tshi no shumisa dzinakhumbulelwa . 
I dovha ya dzhiela nṱha komiti ya wadi sa tshiimiswa tshi ṱumanyaho vharangaphanḓa vho khethwaho na vhathu  . 
Maanḓa a zwa masheleni a masipala na mishumo 229 . 
Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ya Cape ya kale yo mbo ḓi vha Vhutendelwamilayo , ya u thoma ya Yuniyoni ya Afurika Tshipembe u bva 1910 u swika 1961 , u bva hone ya vha ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u swika 1980 , musi Vhutendelwamilayo i tshi fheliswa  . 
Hezwi zwi amba uri masipala u ṱea u vhekanya na u langula ndaulo yawo , na maitele a mugaganyagwama na phurosese dza u pulana hu no dzhiela nṱha zwililo zwa mutheo zwa tshitshavha  . 
Kha nzulele ya zwa vhupileli ine ya khou shanduka , nahone zwi tshi itiswa nga tshaeo ya masheleni , hu khou anzela u shumiswa vhathekiniki na vhaḓivhimakone vha no bva nnḓa kha u londota zwishumiswa zwa vhupileli  . 
Hu ḓo vha na mushumo wa u vha elewa wa tshiofisi na uri zwidodombedzwa zwawo zwi ḓo lugiswa zwa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho teaho  . 
Vhakhantseḽara vha wadi na vhaṅwaleli vha wadi vha ḓidzula vha vhuṱumani ha ndeme ha vhudavhidzani vhukati ha zwitshavha na khoro dza masipala , nahone u shuma zwavhuḓi ha sisiṱeme ho ḓisendeka nga uri vhakhantseḽara na vhaṅwaleli vha shuma hani  . 
Phukha dzi nga si lange na u laula pfanelo dzadzo nga fhasi ha nyimele dza khwiṋesa , zwenezwo dzi ṱoḓa vhathu uri vha dzi thuse  . 
Tshifhinga tshothe ri do amba ngoho , na u ita mushumo washu ro diimisela  . 
Fomo iyi i wanalea kha website iṅwe na iṅwe ya muhasho wa lushaka kana wa vunḓu  . 
Miraḓo i tea u ita mini ? 
Khothe i ḓi sedza themendelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na kukovhekanyele kwa thundu . 
U netshedza zwidodombedzwa nga ha uri u huvhala hu nga laulwa , u lugiswa na u alafhiwa hani  . 
U SHAEA , U SA SHUMA ZWAVHUI NA U SA BVELEDZA MVELELO DZAVHUI NA THIKHEDZO DZA ZWA VHULIMI  . 
Musi Vhavend(a vha tshi swika afha vho wana hu na tshakha dzo fhambananaho dze dza vha dzi tshi khou dzula afha hu no vhidzwa u pfi Vend(a n(amusi  . 
Mulandu u nga kha ḓi imiswa wa thetsheleswa nga ḽiṅwe ḓuvha ḽa tsengo  . 
Nga themo ino , hu nga tea u itwa nḓowenḓowe , ndovhololo na u khaṱhisedza mushumo kana nyito dza zwivhumbeo zwa 2-D . 
Zwihulwane , tshiṱhavhane tshihulwanesa tshine lushaka kana dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi nga vha nazwo kha u lwela u mveledziso ndi mulalo  . 
Arali vhashelamulenzhe vha tshi ḓivha nga ha IDP kha vha vha vhudzise uri IDP i na mini  . 
Ro wana mazhendedzi o itaho mvelaphanḓa khulwane kha tshumelo khulwane dzo kalwaho , hu si zwoṱhe zwe vha ita  . 
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ya vhasidzana vho fhiraho kha vhusha  . 
Muṱaṱisano uyo u ḓo vulwa lwa tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha dovha vha lingedza u ṱoḓa u alusa Karati sa mutambo wa vhaswa hu tshi sedziwa dzimbuelo dzine dza vha u gudisa vhuḓifari havhuḓi , vhuḓipileli , u vha na nḓivho na u alusa tsireledzo ya vhugevhenga kha tshitshavha . 
U thithiswa ha vhuṱambo ha u aniswa na miṅwe mishumo a zwi nga ḓo tandulula mafhungo  . 
Vho kona u ṱalukanya vhabvumbedzwa vha re kha ḽitambwa ḽaṋu . 
Phuraivethe u itela Mveledziso ya Nḓowetshumo na Mutevhe wa Mishumo kha Dzingu  . 
Vhathu vha lovhaho kha ṅwaha wa muthelo  . 
U ingamela ha misi yoṱhe nga madokotela vha zwifuwo vha shumaho nazwo vha a khwaṱhisedza u vha na nzhele na u tandulula thaidzo idzi hu tshe na tshifhinga  . 
Ho shumiswa nomboro ya luṱingothendeleki i si yone kha khumbelo iyi  . 
Zounu ntswa ya gukhula yo vha hone nga murahu ha nyambedzano dzo vhaho hone lwa tshifhinga tshilapfu dzo dzhenelelwaho nga vhaṋe vha mavu , vhaimeleli vha tshitshavha , madzangano asi a muvhuso , khamphani dza migodini na vhafaramikovhe vha muvhuso vho fhambanaho . 
U Shuma ha Vhuṱhaṱhuvhi vhu Shumaho ha Mavhusele a Mupo kha Sekithara ya zwa Migodi , ho katelwa u fhindula ha vhalanguli na pulane yo khwiniseaho nga Muhasho wa zwa Mupo . 
Izwi zwi shuma sa mutheo wa u thoma Thero 10 ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka 2030 . 
Declaration tsha fomo ya khumbelo . 
Kha ri shumisane kha u shandukisa nyimele iyi  . 
Fhedzi mbudziso ndi ya uri naa iyo milayo yo lingana naa u nga tandulula thaidzo ye ya vha hone vhathuni lwa miṅwaha minzhi- minzhi  . 
Muvhuso , u tshi khou shumisana na tshitshavha u khou lwisana na zwiito zwo bvaho zwine zwa khou kwashekanya zwitshavha zwashu , sa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone  . 
U netshedza zwiḽiwa zwo teaho na zwṅwe zwiḽiwa u itela u ṋetshedza pfushi dzo teaho vhunga pfulo nga tshifhinga tsha gomelelo kanzhisa i tshi vha i na pfushi dzi songo linganaho . 
Afurika Tshipembe ḽi a dzhiela nṱha na mbingano dza tshirema nga kha Mulayo wa u Dzhiela Nṱha Mbingano dza Tshirema , we wa thoma u shuma nga Ḽara nga 2000 . 
Edzisani u wana uri zwi amba mini )  . 
Arali vha tshi nga vha vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala , u vhona kana u thetshelesa zwa kha rekhodo kha zwo bulwaho kha 1-4 afho nha , kha vha ambe vhuholefhali havho na uri vha nga takalela rekhodo i kha tshivhumbeo tshifhio  . 
Sa tshiteṅwa tsha ndaulo na sisiṱeme , ndi tea u bula tshiteṅwa tsha vhupulani ha vhufhaṱi  . 
Thuso ya zwa masheleni ( ndambedzo na lweṱolweṱo )  . 
Vhurangeli ho fhambanaho kha muhasho wa pfunzo ndi u phuromotha saintsi na mbalo ( sa thandela ya zwikolo zwa dana ) yo takuwa hu si kale naho zwo ralo mbekanyamushumo dza inovesheni dzi tea u shuma arali ri tshi toda u fhira zwigidi zwiraru kha vhana vho phasaho murole wa fumi nga gireidi ya ntha kha mbalo  . 
U ḓivha na u vhala nomboro . 
U itela zwiitisi zwa ikonomi na mutakalo , zwenezwo , ndi zwa ndeme uri zwifuwo zwi sa vhe na malwadze na uri mafhi na zwibveledzwa zwa mafhi zwi farwa , u endedzwa , u itiwa na u pakiwa nga nḓila ya ndondolamutakalo nga hune zwa konadzea  . 
Vhatambi vha nga vha khou tamba bola ya milenzhe zwavhukuma . 
Arali thendelano ya mbadelo ya kale na DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi i songo tshimbila zwavhuḓi ( sa tsumbo , tshelede ire kha akhaundu yavho ya banngani a yo ngo lingana kana gumofulu ḽa khiredithikhadi ḽo swika musi ṱhiransekisheni itshi itwa ) , vha tea u badela mbadelo dza bannga nahone DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u ita dziṅwe nzudzanyo dza mbadelo . 
Mulayotibe wa Vhugevhenga ha khomphiyutha na Tsireledzo ya khomphiyutha wa 2016 , une wa kwaṱhisa sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga sa bonoḽa kha NDP , nga u lwa na vhugevhenga ha khomphiyutha , u thoma maanḓa a u tandulula tsireledzo ya vhugevhenga ha khomphiyutha na u tsireledza themamveledziso ya mafhungo a ndeme . 
Mukovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓila ya ndingano dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni  . 
Arali hu na ṱhanganyelo ya zwimela zwa 48 , hu na zwimela zwingana kha muduba muthihi ? 
Sa fhungo ḽa tshihaḓu , Khabinethe i ita khuwelelo kha mabindu , vhashumi na tshitshavha nga u angaredza uri vha shumisane na muvhuso kha u khwaṱhisa mbekanyamushumo ya nyaluso na u khwinisa fhulufhelo u itela u imisa u tsela fhasi na u vhea ikonomi kha vhuimo ha nṱha , uri ri swikelele nyaluwo ya ikonomi i katelaho . 
Vhagudi vha vhea zwitanda kha girafu ya tshifanyiso u ya nga saizi . 
Muthu a nga humbela mbuno dza maga a Ndaulo zwi tshi ya nga themendelwaho nga maitele a zwa makwevho uri muhwalo a u tei u fhira khontheina kha zwe ya itelwa zwone  . 
Vhagudi vha ḓo mbo ḓi vhala tshithu tshiṅwe na tshiṅwe na u livhanya madzina a nomboro kha sete ya zwithu . 
Inwi sa muṅwaleli wa khorombusi ya tshikolo , ṅwalani adzhenda na maambiwa a muṱangano uyo  . 
Khabinethe i dovha ya vhidzelela maAfrika Tshipembe u pembelela Ḓuvha ḽa Vhufa,nga dzi 24 Khubvumedzi 2013 , nga u dalela fhethu ho fhambanaho ho pfumaho zwa vhufa zwo fhambanaho u ya kha shango ḽoṱhe musi hu tshi khou pembelelwa Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo . 
Komiti dza Wadi ndi muhanga wa kushumele wa tshiimiswa ( na madzangana a vha re na dzangalelo ) na uri zwi fanela u imelwa kha Foramu ya Vhuimeleli ha na kha thasikithimu dzo teaho dza IDP  . 
Uno ṅwaha muvhuso u ḓo rwela ṱari mbekanyamushumo nnzhi u itela u shandukisa u phaḓalala ha vhulwadze ha lufhiha , nga mbonela phanḓa yo khetheaho kha vhupo vhuraru , vhatshinyi kha zwiimiswa zwa Tshumelo dza Ndulamiso , vhashumi vha migodini na vhupo vhu re ḓoroboni dza fhethu hu re na migodi . 
Tshiṱirathedzhi tsha vhuvhili tshi dovha tsha vhona uri hu vhe na maḓi a tshoṱhe , a linganaho na u a vhulunga u itela vhutshilo na vhupo ha khwine ha vhoṱhe na uri maḓi a khou farwa zwavhuḓi u itela ndinganyiso na nyaluwo ya tshoṱhe khathihi na mveledziso . 
Arali zwi hone , fhethu hoṱhe ha u dzhena hu tea u vha ho tsireledzwa kana hu tea u shumiswa zwiga kana dzitswayo u sumbedza zwikhala zwiṱuku  . 
Fulaga yoṱhe ndi khuḓanḓeiṋa nahone vhuphara hayo vhu fhira vhunavha nga nthihi na hafu . 
Vhafari vha ofisi vhenevho vho sumbedza dzangalelo kha lushaka kha nyimele ya Muphuresidennde wa kale vha dovha hafhu vha shumisa itshi tshifhinga u ḓivhadza lushaka , dzhango na ḽifhasi nga ha nyimele ya avha muhulisei washu vhane ra vha funesa . 
Phan ḓa ha musi thendelo i tshi nga fhela vha tea uya u ḓivhiga kha RRO u itela u vhudziswa mbudziso ha vhuvhili hune ha itwa nga Refugee Status Determination Officer  . 
Sedzheni Mmbengwa  . 
Sa zwine tshifhinga tshoṱhe zwo ḓowelea kha miṱangano iyo , vhaofisiri vha ḓorobo khulwane vho sumbedza uri arali vho vha vhe vhabindudzi vhahulwane ro vha ri tshi ḓo vha thusa nga u vha wanela khonadzeo ya fhethu ha mveledziso havho  . 
U shumisa milayo yo teaho ya u sumbedza ṱhonifho kha vhaṅwe U thetshelesela u sumbedza dzangalelo U fhindula tshibveledzwa tsha oraḽa tsha vhuḓi , tsumbo , mutevhetsindo , luvhili , zwine muungo wa ita , zwifanyiso zwa muhumbulo , luambo lwa muvhili zwine zwa wanala kha tshibveledzwa Nga murahu ha u thetshelesa hu tevhela tshenzhemo ya u thetshelesa Vhagudi vha : fhindula mbudziso sedzulusa notsi ; u nweledza U pfukisela na mafhungo a tshi bva kha maitele a oraḽa u ya kha u ṅwala , sa tsumbo : u shumisa mafhungo u labela daigiramu U saukanya mafhungo maswa na nḓivho ya u ranga U pendela , u ṱhaṱhuvha , u ṋea mahumbulwa awe , na u fhindula nga vhusedzi ha tsatsaladzo U AMBA Ndaela ya u amba i tea u dzhiela nzhele masia oṱhe a u amba , a fomaḽa na a si a fomaḽa , u bva kha u haseledza ho vhangiwaho u swika kha dibeithi dza fomaḽa na u ṋekedza . 
Hezwi a zwi athu u walwa kha Gazette sa zwo sumbedzwaho kha Mulayo  . 
Madokotela zwao ( GPs ) : Madokotela a ṋetshedzaho tshumelo ya ndondolo ya mutakalo nyangaredzi nahone a sa ṋetshedzi tshumelo dza vhomakone . 
Mapholisa vho lwa nga nungo dzavho dzoṱhe u thivhela mabulayo na u fhungudza mafuvhalo  . 
Musi dzi seed lot dzo no lugela u sambuluswa , kha vha vhidze muṱoli uri a dzhie sambulu  . 
U ḓivhadza tshathi ya mabebo -- U ita tshathi ya mabebo ya mivhala , tsumbo : Tshidimela na maṱorokisi a 12 ( ḽa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ) - miṅwedzi yo tevhekana u bva kha tsha monde u ya ha tshauḽa kha maṱorokisi . 
Zwo eḓana u amba uri , u ḓisa ndinganyelo kha mbumbeo ya vhashumi zwi dzhia tshifhinga  . 
Komiti ya Wadi i nga vha yo topola thandela yo sedzwaho nga tshifhinga tsha maitele a u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela swika miṅwaha ya 70 , zwine zwa nga swika u thoma , nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Ndayotewa  . 
U ṅwala risipi kana ndaela dza u ita zwithu hu tshi shumiswa fureme Tshibveledzwa tshine tsha bva kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) U shumisa fureme yone teaho U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Ndi zwingafhani zwine vhana vha re na miṅwaha ya fhasi ha ya fumi vha tea u nwa ? 
Vha shumise zwanḓa zwavho zwa monde vha vhee tshisagana tsha ṋawa nga thungo ya muvhili ya tsha uḽa . 
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika ḽi ḓo rwelwa ṱari nga Shundunthule 2011 ngei Johannesburg Expo Centre , Nasrec , Afurika Tshipembe . 
Vha tea u ṅwalisa bindu ḽavho u itela Muthelo Nyengedzedzwa kha Zwirengwa ( VAT ) arali ndeme ya thundu kana tshumelo yavho i tshi fhira miḽioni nthihi kha tshifhinga tsha miṅwedzi ya 12 , kana i tshi khou lavhelelwa u fhira afho . 
Naa hu na zwithivheli kana dziṅwe tsireledzo u thivhela vhathu na zwiendisi u wela ? 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi ṋetshedza mutheo une ngawo ha ḓo eliwa vhukoni kana u bvelela . 
Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri . 
Dzangano ḽa thuso ḽi ḓo vha ṋea thuso ya ya zwa thekiniki na ndangulo  . 
Kha riṋe ri re muvhusoni , zwi amba uri ri tea u khwaṱhisa mbekanyamaitele , nga nḓila ya ngoho ine ra i pfesesa lwa khwiṋe  . 
Ndi ngazwo hu tshi tea u shumiswa ngona dzo fhambanaho u itela u ṋea vhagudi tshifhinga tsha u sumbedza vhukoni havho ho fhelelaho . 
Vha guda uri u ṅwala hu hwala zwine zwa ambwa , na uri vhone vhaṋe vha vhaṅwali vha zwine zwa ambwa . 
U fhaṱa na u pwashekanya nomboro . 
Musi khothe yo newa maanda i do a shumisa u swika mulandu u tshi fhela  . 
U haseledza kiḽasini dzi a vha dzavhuḓi arali muṅwe na muṅwe a tshi dzhenelela a shela mulenzhe . 
U vhambadza nnḓa ha shango - U bvisela nnḓa kana u fhirisa zwi tshi bva kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe zwi tshi ya kha ḽiṅwe shango kana zwa iswa maḓini a maṅwe mashango ( Mulayo wa bayodaivesithi  . 
Tshifhinga tshi shumiwa natsho tshifhinga tshoṱhe nga tshifhinga tsha musi hu tshi shumiwa na kiḽasi yoṱhe . 
Kha vunḓu ḽa Mpumalanga , musidzana wa vhukale ha miṅwaha ya rathi ho humbulelwa uri o vhulawa nga mufumakadzi we a vha a khou mu lela  . 
Ro itaha vhubindudzi vhuhulwane kha pfunzo , u guda ha vhutshilo hoṱhe na mveledziso ya mpho  . 
Vha humbelwa u sedza mutevhe ure kha siaṱari 4-5 u itela mutevhe wa maṅwalwa a ṱoḓeaho a u ṅwalisa vhaunḓiwa na ṱhoḓea dza u swikelela u vha muunḓiwa o ḓiṅwalisaho . 
Vha fanela u wana ṱhanziela kha muṅwalisi o tendelwaho wa shango ḽine ḽa khou ṱunḓa zwithu zwa dzhenethikhi . 
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi . 
U fhambana ha tshikhala tsha nomboro dzine vhagudi vha Gireidi ya 2 vha shuma ngadzo i thoma u ita uri u rekanya konḓe nga u ola zwifanyiso wa zwi vhala . 
Zwi vhumba mutheo wa demokirasi na mveledziso  . 
Arali ni na thaidzo zwi ḓo itisa uri hu vhe na u lozwea ha tshelede nga u fhidza zwi tshi khou itiswa nga vhulwadze , u hiriwa ha vhashumi vhanzhi , u dovha hafhu u ṋetshedza vhugudisi kana u pfumbudza , u bveledza zwibveledzwa zwiṱuku  . 
Vhakhantseḽara vha dziwadi na komiti dza dziwadi vha na mushumo muhulwane wa u konanya na u langa kutshimbidzele kwa CBP wadini nngede dzavho  . 
Zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na  . 
Fhedziha vho ḓo sala murahu fhungo u nga murahu ha musi ḽo swikiswa khavho  . 
Muvhuso u o dovha hafhu wa fhungudza magethe a dzibodarani u itela uri zwilinwa zwi dzhenaho zwi vhe zwine zwa nomboro ya hone ya langea na u vhona uri nahone zwohe zwi a ivhea na Ofisini Khulwane zwo kwakwanywa nga vhualedzidzi  . 
Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango  . 
Vhagudi vha shumisa zwithu zwi fareaho nga maitele avho u swikelela phindulo . 
Vhunzhi ha mishumo yo topolwaho nga tshifhinga tsha phurosese ya CBP i ḓo shunwa nga Komiti ya Wadi , fhedzi miṅwe i ḓo ṱoḓa zwiko zwa nnḓa zwa ndeme kana i nga shumiswa nga nḓila yone nga tshikalo tsha masipala  . 
Vhonani ndi nnyi ? 
Kha vha ṅwalise tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone  . 
Dzi vha ita uri vha pfe vho takala vha muthu a tshilaho ! 
Hezwi zwi amba zwauri ho lavhelelwa uri mushumeli wa tshitshavha a vhe muthu ane a do ranga phanda kha u tsireledza vhaaluwa  . 
Arali vho bebiwa Afurika Tshipembe na uri arali muṅwe wa vhabebi vhavho a mudzulapo wa Afurika TShipembe kana a na phemithi ya vhudzalapo ha tshoṱhe ha Afurika Tshipembe , kana arali vho tou unḓwa nga mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana mudzulapo wa tshoṱhe , vha tou vha mudzulapo zwi sa vhuyi zwa vhudziswa . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246 , BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
Mugaganyagwama u shumaho wo itwa nga zwibviswa zwa u shuma , zwine zwa vha zwe masipala a shumisa kha u tshimbidza ndangulo na mbuelo ya nḓisedzo na u shuma , zwi re mbuelo i wanalaho nga misi sa mbadelo dza tshumelo na nḓisedzo na pfukiselo dzi bvaho kha miṅwe mihasho  . 
Ni vhona u nga ndi dzula ngafhi ? 
U vhalela nṱha na muṅwe ngae . 
Themamveledziso , vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni . 
U ḓadzisa kha izwo zwi tevhelaho zwo kovhelwa mazhendedzi a khou shumaho izwi : thandela dza 293 dza u fhaṱa zwikolo ; thandela dza maḓi zwikoloni dza 959 ; thandela dza muḓagasi dza 535 na dza 585 dza zwa vhuthathatshili . 
Vha tea u ṋea DFO rasiti iyi uri a kone u isa phaṋda na u sedzana na khumbelo yavho . 
Vha tea u ambara mini uri vha tsireledzee ? 
Vha nga anganyela nomboro ya zwithu zwi re kha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe . 
Iḽi buse ḽi nga kha ḓi vha ḽi tshi bva kha zwishumiswa zwine zwa shumiswa musi hu tshi phurosesiwa nahone munula munzhi hu nga vhanga u ṱhoṱhona ha lukanda  . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo u shumiwa nadzo  . 
Kha vha kwame SARS u ḓivha zwinzhi malugana na u vhila zwa muthelo  . 
Iyi bugwana i nga shumiswa nga vhathu vhoṱhe uri vha kone u pfesesa uri Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi mini ; mikhwa na milayo yaho ; maga a u shumiswa hao na mbuelo dzaho kha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga . 
Zwivhumbeo izwi zwi nga zwi dzulaho vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu  . 
U kona u swikela u tangana ha vhutumbuli ndi zwa ndeme kha u bvelela ha tshitirathedzhi siatari 13  . 
Tshisagana tshiṅwe na tshiṅwe tshi na maapula raru . 
Ri fulufhela uri Mishini wa u Wanulusa Mbuno wa Minṱasa dza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u ḓo kona u thusa Lesotho kha u wana vhudzheneli ho teaho . 
Tshifanyiso tsho sumbedza muthu wa tshifumakadzini  . 
Ri khou swikisa mveledziso ya tshivhumbeo tshiswa tsha vhulanguli ha tshiimiswa kha Muvhuso wa Afurika Tshipembe tshine ra tshi ṱalutshedza sa Modele wa Vhulanguli ha Mufaramukovhe wa Muvhuso ( GSMM )  . 
Miraḓo yeneyo i vhidzwa Dzikhomishinari . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha zwoṱhe uri vha tikedze nyiledzo dza maḓi dzo ḓivhadzwaho nga mavundu oṱhe . 
Vhaṅwe vha vhanameli vhori ndi tea u dalela Kwaggafontein he ha vha kale hu KwaNdebele uri ndi vhone u shayea ha ṋetshedzo ya tshumelo  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo dzhenela nyambedzano dza fomala na ICC kha fhungo iḽi muhumbulo u wa u pfesesa mahumbulele a ICC na uri i pindulela hani Athikili 97 . 
Vho Mbilummbi vha na mbilummbi sa izwi na dzina ḽi ḽavho . 
Thendelano yo vha ya uri musi mvelaphanḓa yo itwa kha mafhungo aya , ndingedzo dzi bvelaho phanḓa dzo ṱoḓiwa u itela u khwaṱhisedza milayo iyi kha mbekanyamaitele ya muvhuso  . 
Mbudziso : Naa tsheo dzo dzhiwaho nga komiti ya wadi dzi a vhofha Khoro ? 
Kha vha tutuwedze u shela mulenzhe-vha songo kombetshedza  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe . 
Vha nga shumisa IRP 12 Guidelines arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 . 
NOMBORO YA MUSHUMO  . 
Mvelele dza mvuseledzo ya giranthi na u dzhiela nzhele nyimele ya muhumbeli inga ita uri Giranthi yavho i engedzwe , u fhungudzwa kana u imiswa , u kundelwa u vusuludza giranthi yavho kana u kundelwa u nekedza thanziela ya vhutshilo zwi nga ita uri giranthi yavho i imiswe  . 
U amba nga ha ḽiṅwalo vhukati ha mugudisi na vhagudi ( na vhagudi nga tshavho ) ndi zwa ndeme kha heyi ngona . 
U kha ḓi vha mutambi o fulufhelwaho kha Middlesbrough u bva tshe a thoma u i tambela a tshi bva kha Tottenham  . 
Vhorabulasi vha vhubindudzi kanzhi vha thusiwa nga bannga ya zwa vhubindudzi na bannga ya zwa mavu  . 
Ho sedzwa Milayo ya Tshikimu na u thivhelwa ha mutengo wo iswaho wa mbilo . 
Ni nga adza nga khaphu nngana dza mai ? 
Miṅwaha miṋa yo fhiraho , mabindu na muvhuso vho vha vha sa khou dzhiela nṱha u wana zwikhala zwavhuḓi zwa u dzhenela kha thekhinoḽodzhi yo kunaho i vusuludzwaho  . 
Maitele a u ita uri vharema vha Afrika Tshipembe vha bvelele kha zwa vhulimi ha vhubindudzi na mabindu a zwa vhulimi zwi oa maana a vhukuma na vhuiimiseli khathihi na u isa vhuimeleli vhu bvaho kha sekithara dzo fhambanaho  . 
U fhaṱa tshitshavha tshi re na tshumisano zwi ṱoḓa na u ṱuṱuwedzwa ha vhuthihi na lufuno kha Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe u fhirisa zwiito zwa u sedza zwa iwe muṋe  . 
Naho zwo ralo , zwithu zwa ndeme zwi a kona u vha tshithu tsha u ṱolwa ha tshisaintsi  . 
Dzi anzela u fhambana na modeḽe dza mabinduni  . 
U thetshelesa tshiṱori na u sumbedza vhuḓipfi hawe nga ha tshiṱori . 
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057  . 
Nga nṱha ha hezwi , ṱhoḓisiso i sumbedzisa uri zwithu zwi khagala zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga nḓila yo khetheaho  . 
Hu na vhulanguli ha vhashumi vha henefha kha 1 200 vha ṋetshedzaho tshumelo dzo fhambanaho - dza mulayo , dza vhudzavhidzani , dza ṱhoḓisiso , dza vhuṅwaleli , dza u dzudzanya , ḽodzhisitikaḽa , dza zwiḽiwa , dza vhuṋenḓila na dza u kulumaga , vhukati ha dziṅwe  . 
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa f Mbetshelwa ya u thogomela mutakalo nga mahala kha mualuwa ane a sa kone u diitela tshithu i do itiwa nga Minisita  . 
Migaganyagwama ine mavundu a ḓo vha a khou i ṋekedza kha vhege mbili dzi ḓaho zwa zwino ndi ya ngoho nahone yo ḓisendeka nga mafhungo a khwiṋe  . 
Nyendedzi iyi i ṱalutshedza kushumisele kwa mbuelo dzavho na dziṅwe tshumelo nnzhi dzine vha vha nadzo sa muraḓo wa ndeme wa GEMS . 
Kha vha ambe uri ndi ngani khamphani kana CC i tshi khou ita khumbelo ya u thuthisa . 
Arali zwo tea , Mulangavunḓu a nga ta muṅwe-vho u dzhia vhuimo hawe . 
Vhathu vha mahayani a vha koni u bambela ngauri a hu na mabambelo avhuḓi ane vha nga gudela khao  . 
Khabinethe i kha ḓi vha yo ḓikumedzela tshoṱhe kha vhuvhusi havhuḓi na uri i dovha ya dzhiela nṱha uri vhathu vhoṱhe a vha na mulandu u swika vha tshi vhoniwa mulandu u ya nga Ndayotewa yashu  . 
Ndi tshifhio tshi sa ḓuri tshidimela kana thekhisi ? 
Kha vha femele nnḓa vha vale mulomo wavho wo mona na tsha u fembedza . 
Arali vha khou ṱoḓa mushonga wa nyimele dzi sa fholi ( sa tsumbo , mutsiko wa nṱha wa malofha ) u nga iswa na mushonga wavho wa HIV  . 
Vha nga aphiḽa kha Minister of Social Development kana Member of Executive Council arali khumbelo yavho yo haniwa , nahone vha tea u aphiḽa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe tsheo ya dzhiwa ngaḽo . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha vha re na mafhungo nga ha aya mabulayo a si na ṱhoho u bvela khagala nahone vha shumisane na mazhendedzi a vhatsireledza mulayo u vhona uri avho vha re na vhuḓifhinduleli vha a farwa nahone vha imela tshanḓa a mulayo . 
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni , kilasini , nga tshifhinga , vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha . 
Fhedzi-ha , tsheo hei i tea u itwa mathomoni a mushumo u itela u vha na vhuṱanzi ha uri tshivhalo tsha zwidodombedzwa tshi vhe tshi nṱha khathihi na u fana wadini dzoṱhe  . 
Muiti wa khumbelo u tea u shumisa fomo ( Fomo A ) yo ganḓiswaho kha Gazethe ya Muvhuso ( Nothisi ya Muvhuso R187 ya dzi 15 Luhuhi 2002 )  . 
Poorthuis ine ya ḓivhea hafhu sa Gate House ndi munango wa u dzhena Old Assembly Building  . 
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme , zwanḓani zwa Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo  . 
Zwikhala zwi kungedzelwa kha Sikhu ḽa ya Zwikhala zwa Tshumelo dza Muvhuso ine ya vhekanywa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Tshitshavha ( DPSA )  . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugela u bvela pha kha gireidi i tevhelaho . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa nyambedzano dza khwine nga ha vhupholisa vhukati ha zwitshavha na vha mulayo . 
Mielo i si ya fomaḽa ya vhulapfu hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwa vhulapfu . 
Vhuṅwe ha vhudzheneleli hashu vhuswa ndi Tshikimu tsha Vhoranḓowetshumo vha Vharema tsho rwelwaho ṱari u itela u alusa u shela mulenzhe ha vhoramabindu vha vharema kha vhubveledzi . 
Vha khwaṱhisedze uri vha ṋetshedza zwidodombedzwa zwa muthu o tendelwaho kha dzhendedzi ḽa DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi . 
Zwitatamennde zwa mbadelo Ri rumela zwitatamennde zwa mbadelo dzavho sa miraḓo ine ya koloda GEMS ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
Ni talele nga fhasi mapfanisi a re kha vhunzhi . 
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋewa vhathu vha Afrika Tshipembe vha teaho u endela mashango a nnḓa nga u ṱavhanya nahone vhane vha nga si kone u lindela u bviswa ha phasipoto yo ḓoweleaho . 
Kha mirafho muhulwane sa ya Bangwaketse na Bamangwato , magota a a vhekanywa ( u bva kha A u ya kha G ho sedzwa u bva kha wa u thoma , na u bva kha A u ya kha K ho sedza wa u fhedzisela )  . 
Ndeme ya vhukuma i anganyelwa uri i wela kha phimo mbili dza fulufhelo , ngauralo tshikhala tsha fulufhelo ndi tsha ndeme u itela u tshi sedza musi hu tshi ṱalutshedzwa data  . 
Hezwi zwi amba zwauri u fhungudzea hu tea u vha hu pfalaho nga fhasi ha vhuimo ha u setsha  . 
U bva kha sia ḽashu na zwa Vhulimi ri khou dzulela u kwamana na vhalimi vho dzudzanyeaho ngauri ri tama u thivhela izwi zwi sa a thu u bvelela  . 
Musi zwithu zwa ndeme zwi tshi thoma u bvelela , zwi nga vha zwa ndeme u ramba vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha elana na izwi mvelelo kha u pulana ḓuvha ḽitevhelaho  . 
U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999 , khethekanyo 84,89,90,91,93 , na 96 dza Ndayotewa ntswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa zwine dza vhaliswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B ya ino Sheduḽu . 
Kudonda kuṱukuṱuku ku nga ṱavhanya kwa mbo ḓi vha thaidzo khulwane . 
Mivhigo na pulane dza mvelaphanḓa dzi bvaho kha Vouthu dza Mugaganyagwama wa Muvhuso i sumbedzisauri Afrika Tshipembe ndi lushaka lu ne lwa khou shuma , muvhuso u tshi khou ranga phanḓa kha u fhaṱa vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
Kha vha humbele muṱa wavho na dzikhonani u wana thikhedzo  . 
Khabinethe i ṱanganedza u tholiwa ha Minisiṱa Vho Jeff Radebe , sa muambasada wa Afrika Tshipembe wa Vhadzulapo vha Ḽifhasi , zwine zwa ḓo vha tshipiḓa tsha dzangano ḽa Vhadzulapo vha Ḽifhasi vha miḽioni dza malo u ya kha shango ḽoṱhe . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza uri milayo ya Thendelanomviswa ya migodi ndivho yayo ndi u khwinisa nḓowetshumo ya migodi na u khakhulula ḓivhazwakale ya u sa eḓana yo vhangwaho nga muvhuso wa tshiṱalula u itela uri nḓowetshumo i tshimbile huthihi na tshanduko dza Afrika Tshipembe nga ha u khwiniswa ho fhelelaho ha matshilisano , polotiki na ikonomi . 
Thekhiniki heyi I a konḓa na hone a ṱoḓa nḓivho yo khwaṱhaho ya nomboro . 
Tshumiso yavhuḓi ya iyi puḽane i ṱoḓa vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha tshapo  . 
Mmbi ya Vhupileli 200 . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo CK6 ine ya wanalea kha Muhasho Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Ndambedzo ya u thoma i linganaho R2 biḽioni yo ṋetshedzwa vhurangeli ha phakha dza zwa vhulimi . 
Vhathu vho wanwaho mulandu wa vhufobvu , vhukwila na vhugevhenga hu sa katelwi milandu ya u pfuka milayo ya badani  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya a I thivheli muvhuso kha u lambedza zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho  . 
Annapolis mahoro o ṱangana nahone a amba nga mafhungo a poḽitiki na tsireledzo  . 
Ndivho ya izwi ndi u engedza ṋetshedzo ya tshumelo nga kha sisiṱeme i fanaho ya vhuvhusi ha tshitshavha , u khwiniswa kha u shumiswa ha tshiṱafu na u sikwa ha muṋango muthihi wa tshumelo dza muvhuso kha vhadzulapo . 
Naho zwo ralo , mafhungo a nga thusa kha u ita uri mulayo na mbekanyamaitele zwi shume malugana na ndinganyiso . 
Ndi kha Wadi 95 ngei Diepsloot , he izwi zwi sa bvelele u ya nga ha Planact yo ṱalutshedzaho u vha hone ha vhukwamani ha misi yoṱhe vhukati ha komiti ya wadi na ndaulo ya dzingu ya khoro ya Ḓorobo Khulwane ya Johannesburg ( Johannesburg Metro Council )  . 
Hoyu mushumoitwa u ḓo itwa nga zwigwada zwiṱuku , tshiṅwe na tshiṅwe tshi na muraḓo wa Komiti ya Wadi na zwiko zwa vhathu vho teaho na vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Arali zwa sokou itea vha vhona muṅwe wavho a tshi khou nwela khothe vha tea u mu thusa nga u tou posa thambo ine a ḓo i fara vha mu kokodza ngayo . 
U shumisa mabulafhethu kha u fhedzisa mafhungo . 
Nga mvelo , zwo tou tea uri vhurumelwa vhu swike kha khunyeledzo iyi , nga murahu ha musi ho tikedza hu na mbuno zwauri iyi ndi yone khunyeledzo i yothe ine muthu ane a elekanya zwavhuḓi a nga i swikelela  . 
Hezwi zwi vha tsireledza kha u ita zwithu zwine vha si vhe na vhutanzi nazwo  . 
U khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Devhula zwi dzula zwi zwa ndeme kha adzhenda ya mbekanyamaitele ya mashangoḓavha . 
U engedzea ha mimakete i no khou thoma u bvelela hu dovha hafhu ha engedza mupikisano wa dzitshaka , na u tsikeledza miholo ya vhashumi vha zwikili zwiṱuku kana vhukoni vhuṱuku kha sekithara dzine dza vhambadzea kana u rengisea  . 
Naho zwo ralo , ndunzhendunzhe dzi pfeseseaho dza vhuḓifhinduleli , hu tshi katelwa na vhashumisani , ndi dza ndeme malugana na u bvelela ha puḽane  . 
U shumisa pfufhifhadzo na akhironimi zwi tshi tea midia dzo fhambanaho na vha ṱanganedzaho mafhungo . 
Nyambedzano ya matshilisano na vhoṱhe vhakwameaho nga pfunzo ndi ya ndeme na uri ri ḓo dovha hafhu ra humela kha fhungo iḽi nga murahu  . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u yak ha dza malo uri vha ṅwaliswe , zwi tshi ya nga uri dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho dzo rumelwa dzoṱhe naa . 
Musi ho no bveledzwa pulane ya tshiṱirathedzhi nga Komiti ya Wadi , masipala kana dzangano , ndi zwa ndeme uri i pundulwe i vhe pulane ya tshumiswa  . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṋetshedza zwidodombedzwa zwa u tsela fhasi ha masheleni kha zwa pfunzo kha tshipitshi tsha Mugaganyagwama  . 
Milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 217 3 ya Mulayotewa muswa i tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma fhedzi na u sa vha hone ha iyo milayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha Phoḽisi dzo bulwaho kha khethekanyo ya 217 2 . 
Nyito dzi tea u sumbedza u shumisa luambo kha nyimele . 
IDP ndi tshishumiswa tsha vhupulani ha tshiṱirathedzhi tshine tsha endedza na u ḓivhadza vhupulani , mugaganyagwama , ndangulo na u dzhia tsheo ha masipala  . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 10 Shundunthule 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa  . 
Ri fanela u vha tendela u ita izwo nga ṱhonifho , na u ṋea muṱa na tshigwada tsha zwa mutakalo tshikhala tsha u vha ṱhogomela , vho imela riṋe tshiphirini  . 
Kiḽasirumu dza Afurika Tshipembe hu na u fhambana na u angaredza . 
Nga themo ya 1 vhagudi vha ḓivhadzwa furakisheni i si ya nthihi tsumbo 3 tsha iṋa kana 2 tshararu . 
U ya nga muhweleli , Muhasho we wa vha u tshi khou tevhedzela ndaela dza Vho Dr Motsoaledi , wo pfukha Ndaulo dza Ndangulo ya Ndunzhe ndunzhe ya nḓisedzo , yo bviswaho u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso ( Public Finance Management Act ( PFMA )  . 
Mulayo wa vunḓḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓḓo yadzo  . 
Zwe mulovha fhano muno zwa vha zwi siho  . 
Muhasho washu wa zwa Vhulavhelesi ha zwa Mashumele u ḓo konanya na u ṱola mushumo wa mihasho ya muvhuso nga vhuronwane , musi vho ḓisendeka nga u sika mishumo . 
U fhambanyisa vhukati ha zwivhumbeo zwa maḽeḓere o fhambanaho na maipfi nga u tou ita mutambo u vhekanya zwithu zwi fanaho nga mutevhe wa zwifanyiso zwi no fana , hu tshi vhetshelwa thungo zwi sa fani na u ṋea ṱhalutshedzo uri ndi ngani zwo ralo . 
Tsumbo , muthu a nga kha ḓi ri e kha mushumo wawe a dzhenelela nga u rekhoda vhuṅwe vhudavhidzani kana muthu a nga kha ḓi rekhoda vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe arali onoyo muthu e tshipiḓa tsha vhudavhidzani honoho . 
U rerisana nga ha kufarele na kuṱhogomelele kwa bugu . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Ndayotewa ntswa na ndayotewa iṅwe na iṅwe ya vunḓu ine ya nga phasisiwa  . 
Hezwi zwi ḓo ṋea vhudzivha zwibuledzwa zwa uri masipala u dubekanya hani mafhungo nga vhuhulu hao zwa thusa kutshimbidzele kwa IDP kha u bveledza zwiṱirathedzhi na thandela dzine dza vha dzo tea nzulele ya henefho fhethu  . 
Khabinethe yo fhululedza vhawini vha Zwiphuga zwa Lushaka zwa Vhukoni ha Batho Pele zwine zwa shuma kha u ḓisa phurofeshinaḽizimu , mbuyelo , themendelo na u ṱuṱuwedza vhukoni kha Tshumelo dza Tshitshavha na u vhona uri dzi swika kha tshiimo tsha nṱha . 
Tsumbo 2 : Mutholiwa u fanela u d(in(walisa kha khoso ya u guda lun(we lwa nyambo dza tshiofisi dzine dza shumiswa kha vhupo honoho  . 
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u vhiga kha SARS zwithu zwi re ngomu zwine zwi sa vhe ngoho , zwi songo dzulaho zwavhuḓi , u tshinya dzina , u sa vha mulayoni , u pfuka mulayo kana u vhaisa zwi wanalaho kha kana nga kha webusaithi ya SARS uri SARS i dzhie maga u khakhulula kana u bvisa zwithu zwenezwo zwi re ngomu kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe henefho tshine SARS ya wana uri a tshi ngo tea  . 
Zwitatamennde zwayo zwa masheleni  . 
Vhathu vha tea u tutuwedzwa u bvela phanda na nyito dzo fhambanaho hu si u fhulufhela tshothe mbuelo dzi bvaho kha CBNRM  . 
Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana , u ḓo vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho  . 
Hu fulufhelwa uri bugupfarwa iyi i ḓo shuma sa tshishumiswa kana puḽatifomo i bvelelaho kha u ṋetshedza tshitshavha mafhungo o teaho hu u itela u vha konisa uri vha ite nḓowedzo ya pfanelo dzavho dza tswikelelo ya mafhungo fhasi ha vhuunḓi ya muhasho . 
Zwo swikelelwaho Nga murahu ha ṱhoḓisiso ya mbilaelo , ho dzhiiwa tsheo nga murahu ha musi ho itwa tsenguluso nga vhuḓalo ya mafhungo oṱhe na maṅwalo o waniwaho  . 
Vhuvhili havho vha thoma u haseledza nga zwa vhutshilo  . 
Nga nnḓa ha tshikimu tsha nnḓu tsho dzinginywaho , dziṅwe dza dzikereke dza ḓoroboni dzi na tshumisano na vhana vha zwiṱaraṱani  . 
Tsumbo ndi ya khophorethivi ya u vhulunga na ya ḽounu hune miraḓo ya ṱanganya tshelede ye vha vhulunga vha fha ḽounu muṅwe wavho  . 
Kha vha ri ndi livhise ndivhuwo dzanga kha vhoṱhe vho shelaho mulenzhe kha u dzudzanywa ha mulaedza uyu . 
Zwi dovha zwa ṱuṱuwedza sekithara ya SMME na u alusa zwikhala zwa mishumo nga kha mabindu a re na vhushaka na fulufulu . 
Mafheloni a themo vhagudi vha tea u kona u : u ḓivha zwpiḓa zwa zwivhumbeo na u ombedzela u pfesesea havho uri dzihafu dzi tea u lingana nga saizi ; u ḓivha uri dzikotara nṋa dzi ita tshipida tsho fhelelaho na uri kotara iṅwe na iṅwe dzi tea u vha dza saizi nthihi ; u wana tshipiḓa kha tshigwada tsha zwithu ; u vhala na u ṅwala dzina ḽa tshipiḓa ; na u tevhekanya , u buletshedza na u vhambedza zwipiḓa . 
Ndi nga mini ni tshi ralo ? 
Vhalanguli vhoṱhe na miraḓo ya khamphani kana CC vha tea u saina luṅwalo arali vhalanguli kana miraḓo vho tou dzhia tsheo ya u thuthisa vhone vhaṋe  . 
U ta uri ndi ifhio mishumo ine ya ṱoḓa zwiko zwa nnḓa kana ine ya nga shumiswa lwa khwine kha tshikalo tsha masipala  . 
Zwishumiswa zwoṱhe na zwithivheli zwavho zwa ḓuvha na ḓuvha . 
Arali ho vha hu inwi Mashudu , ni vhona unga no vha ni tshi ḓo ita mini ? 
Vha zwi humbule uri rekhodo i ḓo vha ina mafhungo a mutakalo na mbilo fhedzi o rekhodiwaho nga GEMS  . 
Hu tshi khou dzhielwa ntha vhudi ha mbetshelwa dza Mulayotibe wa Pfanelo , mbudziso ndi ya uri naa izwi zwi livhiswa kha tshitalula naa ? 
Mulaedza hoyu u tou vha khagala kha mihasho ya muvhuso i kwameaho . 
Fhedzi-ha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u thetshelesa na u amba u bva kha Gireidi 4 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u vhala na u ṅwala . 
U ṱalutshedza vhuṱumani vhukati ha CBP na Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya Masipala ( IDP )  . 
Khabinethe i rwela zwanḓa vhorasaintsi vha Afrika Tshipembe vhane vha khou ranga phanḓa ṱhoḓuluso iyi ya ndeme  . 
Nyonyoloso dzine na tea u ita dzi katela u tshimbila , u bammbela na u dantsa  . 
Tsha u thoma ndi u hanela muthu zwine a nga amba  . 
Kha vha kwame mutshimbidzi wa Vhudavhidzani arali huna faela dzo vhaisalahao , faela dza datha dzo xelaho kana faela dza datha dzi fanaho . 
A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana . 
Vha sedze kha bugwana ya U sumisana u itela Mveledziso  . 
Yunivesithi ya tshifhinga tshi ḓaho i nga si vhumbiwa kha mutheo wa fiḽosofi ya tshifhinga tsho fhiraho  . 
A huna are nṱha ha mulayo na uri milayo ya shango i shuma kha vhadzulapo vhoṱhe  . 
Nga ngoho , a si mashango oṱhe ane a vha na ndeme idzi ane a nga vha senthara dza masheleni  . 
Zwavhuḓivhuḓi , mbofholowo i nga vha ya vhoṱhe kana ya si vhe ya muthu  . 
Mushumo u kha ḓi ya phanḓa kha zwa tsedzuluso . 
Hu bvelela mini ḓuvha ḽine ha sa vhe na muphalali ? 
Tshumelo dzi a tshimbidzwa , ṋetshedzwa kana u phuromotiwa lu fushaho nahone hu si na thotho , dza konanywa , nahone ha vha na vhuḓifhinduleli  . 
LUKA 12:2-3 A huna tsho dzumbiwaho tshine tshi sa ḓo dzumbuluwa  . 
Mut ( angano uyo wo vha u si na tsaleli  . 
U isa kha tshifumi tsha tsini . 
Hei mivhigo i ṋetshedza zwitshavha nḓila ya u ṱola mveledziso  . 
Thodea na mikano zwo buliwaho dza tshumelo fhethu hune ha vhidzwa u pfi ndi haya ha vhaaluwa zwi do nekedzwa  . 
Arali huna zwidodombedzwa zwine zwa ṱo ḓea kha ṱho ḓea dza phukha kana tshibveledzwa tsha phukha , khophi dza tsumbo dza Ofisi ya u Ṱun ḓwa ha Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha zwi nga wanalea u bva Ofisini ya u Ṱun ḓwa ha Phukha  . 
Kha vha thome nga u rwela luṱingo arali vha sina vhuṱanzi ha zwine zwa nga ṱo ḓiwa . 
Tsumbavhuyo dzenedzo dzi a fulufhedzea kha u kala mvelaphanda ya tshifhinga tsha zwino na tshifhinga tshidaho kha pulane ya tshitiratedzhi tsho tendelwaho  . 
Zwi amba uri , ndi konṱiraka ine ngayo miraḓo ye tendelana u sa bvisela khagala zwidodombedzwa zwo katelwaho kha thendelano  . 
Tshumelo iyi ndi ine ya sedza uri mudzulapo ndi muthu wa Afrika Tshipembe naa , phanḓa ha musi ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi nga bviswa  . 
Sisiteme iyi i ḓo katela u tiwa ha ndangulo ntswa ya vhukonanyi kha oṱhe masia u bva kha lushaka uya kha vhupo hapo , u ṱanganya tshumelo ya vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa , mapholisa , vhatshutshisi , tshumelo dza zwa vhululamisi na Legal Aid Board , hu tshi katelwa na u khwaṱhisa dziCommunity Police Forums . 
Tsha ndeme nga murahu ha izwi , tshikhala vhukati ha ndivho , tsho thomiwaho kha mulayo na nḓowenḓowe , ndi sia ḽi ṱoḓaho u dzhielwa nṱha ha tshifhinga tshoṱhe na u ṱhogomelwa  . 
Naho zwo ralo , vhaimeleli vha midia vhane vha vha vhaimeleli vha vhoṱhe vha dzangano ḽavho vha tea nangoho u rumela ṱhoḓea dzavho  . 
Hezwi ndi u nekedza mirado ya muta uri vha vhe na tshifhinga tsha u dzhenelela kha zwine zwa kwama vhone vhane  . 
Mbidzo ya u ḓiimisa lwa ikonomi , vhulamukanyi ha matshilisano , vhuthihi ha lushaka , na ṱhanganelano ya dzhango khulwane zwo tea zwino ngauri mveledziso ya ikonomi i sa nyeṱhi ine ya vha na masiandaitwa kha riṋe hu na mveledziso dza ikonomi dzo khetheaho a zwi athu u kona u swikelelea  . 
Izwi zwo vha zwi tshi katela u dzhiwa ha malaṱwa , maḓi , u kunakisa na muḓagasi  . 
Mbeu dzoṱhe dzine dza vha hone , dza vhubindudzi na dzo sethifaiwaho , dzi a dzhiwa uri dzi ṱolwe  . 
Tsumbo , muraḓo ane a khou imela vhorabulasi a nga ṋewa phothifoḽio ya Zwa vhulimi , kana muraḓo wa Komiti ya Wadi ane a vha mugudisi a nga shuma kha photofoḽio ya zwa Pfunzo  . 
Fhedzi naho zwo ralo , vhaswa a vha litshi u daha  . 
Musi hu na u engedzea ha vhathu vho no thomaho u renga nga Khushumusi , zwikhala zwa vhugevhenga na zwone zwi khou engedzea  . 
Miṱa , khonani na vhashumisani vha Mureili na muthusa mureili wa tshidimela vha Transnet vhe vha lovha musi gutsu ḽi tshi bva tshiporoni tshiṱitshini tsha tshidimela tsha Delvillewood nga murahu ha luwa lu suvhaho ngei Hillcrest vhukovhela ha Durban . 
Muhumbulo muhulwane wa muambi ndi ufhio ? 
Ndivho dza Tshumelo ya dzikhontheina musi dzo hwalwa nga tsheisi dzi a katelwa  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha muvhuso ha Afrika Tshipembe u ya kha Samithi ya SADC i sa Fani na Dziṅwe nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe 2017 , ngei Musanda wa Swaziland . 
GEMS i katela hani asima ? 
Tsaukanyo i a fana , na uri khamusi izwi zwo leluwa kha u sumbedza uri u pfadza ha hone ho sedza u sa ṱanḓavhuwa ha khakhathi . 
Fethu hoṱhe ha u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 . 
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa Luambo lwa u Engedzedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu na ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo . 
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi , Vho-Dirk du Toit , vhe vha risia ino vhenge , u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma . 
Ofisi i na miraḓo ya ṱahe yo tholiwaho nga Minisiṱa zwi tshi ya nga vhukoni na tshenzhemo kha mafhungo a elanaho na zwa u bannga , zwa masheleni a nnḓu na vhubindudzi , ikonomi ya tshitshavha na pfanelo dza vhadzulapo  . 
Tshiimiswa itshi tshi do toda thikhedzo yo teaho na vhugudisi ho teaho kha u ita mishumo iyi  . 
U vha vhu songo ṅwalwa nga tshanḓa , vhu vhe ho thaiphiwa vhu na ṱhoho ya vhurifhi ya khamphani . 
Asesimennde i fanela u ṋea tsumbabuḓo ya mvelaphanḓa ya mugudi nga nḓila yo khwiniseaho na u ita uri vhagudi vha ṱanganyise na u shumisa nḓivho ya vhutsila . 
Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi , Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango . 
Musi ndo ima afha matsheloni aya ndi tshi khou thetshelesa vhaambi vha tshi khou ṋea milaedza ya thikhedzo , Ndi khou humbula uri shango iḽi a ḽi khou fhelelwa nga mihumbulo  . 
Nga nḓila ya tshifanyiso , hezwi ndi u sumbedza mabebo maswa a muya wa shango ḽashu ḽavhuḓi na gundo dzaḽo . 
Vha vhukale ha miṅwaha miṱanu zwikoloni zwo itwa ngauri tsha u thoma vho vha vha si na thendelo ya u dzula fhethu afho ha vhudzulo zwaho , kana ngauri thendelo yo fhedza yo fheliswa  . 
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela marifhi a nga ha u vusuludza na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho hu sa athu fhela miṅwaha miraru . 
Afrika Tshipembe he ndingo ya itwa hone  . 
Khaphasithi ndi vhunzhi ha zwithu zwine hetsho tshithu tsha kona u zwi hwala ( zwoṱhe zwine zwa vha nga ngomu ha tshithu )  . 
Ri na vhan(wali vhanzhi vhukuma vha luambo lwa Tshivend(a  . 
Muthusa-Phresidennde u fanela u thusa Phresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso . 
Miraḓo ine i nga eḓana 5 400 u bva kha maswole , mapholisa na miraḓo ya tshitshavha yo imelaho Zwitshavha zwiṱanu zwa Madzingu a Ikonomi a Mbumbano ya Afrika ( AU ) a ḓo shela mulenzhe kha nḓowedzo iyi . 
Sa zwenezwo , nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo  . 
Vhekanyani mafhungo aya nga mutevhe wone uri a ite phara . 
Zwikhukhulisi zwihulwane zwine zwa imisa vhathu u ita tshithu kha bono zwo bvisiwa  . 
A u tendeli muthu a tshi pomoka muṅwe vhuloi , a u tendeli muthu a tshi ḓiita muloi , nahone a u tendeli na vhuṅanga vhuvhi kana u sumba muloi . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha na tshipiḓa tshine vha tea u tshi ita kha u fhungudza zwiwo zwa vhutshinyi , dzikhombo na u tambudziwa , zwine zwi sala zwi tshi khou ṋaṋa nga tshenetshi tshifhinga . 
Kutshimbidzele kwa CBP kha vhupo ha masipala hoṱhe ku tea u itea ku tshi rangela maga a u thoma kha IDP na kutshimbidzele kwa u sedzulusa na u pulana  . 
U shela mulenzhe uhu hu anzela u thoma fhedzi nga murahu ha musi mazhendedzi mahulwane o no dzhia tsheo khulwane  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u vhea Miraḓo ya khorotshitumbe . 
IMC yo vhumbwa nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu ; Maḓi na Vhuthathatshili , na Vhulimi , Vhusimamaḓaka na Vhureakhovhe . 
Ndivho ndi ya u tanganya vhaaluwa uri vha wane tshumelo dza mahala dzine vha tea u dzi wana uri vha kone u tshila vho vhofholowa lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga ndavhuko ndi muthu mu ṅ we na mu ṅ we we a bebwa nn ḓ a ha Afrika Tshipembe fhedzi e ṅwana wa vhabebi vhane muthihi wavho a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe  . 
Zwi dovha zwa vha zwihulwane u kona u ṱalukanya uri mushumo muthihi u ḓisendeka hani nga miṅwe  . 
U vhumba mulayo u shumisa pulane  . 
Kanzhi maipfi maswa na mafurase zwo vhonala zwo tea u bveledzwa nga vhathu vhe vha vha vha tshi khou shuma kha aya maṅwalwa  . 
Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi . 
Hu bviswa lu ṅ walo lwa u dzhenela vhugusi ha ndingo ya mbeu na maitele kha vhothe vho yaho kha wekhishopho  . 
Naho ho vha na vhuḓidini ha u ṅwalisa vhagudi nga Khubvumedzi wa ṅwaha wo fhelaho , hu na vhabebi na vhagudi vha ḓaho nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa tshikolo vha tshi khou ṱoḓa tshikhala  . 
Muvhuso wo bvelela zwiṱuku kha u ṱaṱisana ha Minisiṱa muthihi a tshi hanedzana na muṅwe , nga nḓila ya fulo ḽavho ḽa u phaḓaladza mafhungo a si a vhukuma nga vhunzhi  . 
Afha muhwelelwa kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi u na pfanelo ya u vha na muimeleli , ngeno kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala a sa tendelwi u vha na muimeleli . 
A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo . 
Sesheni idzi dza u pendela dzi katela themendelo dza ṱhogomelo ya nga murahu na sisiṱeme dza vhupfumbudzi dza u khwaṱhisedza phurosese ya u bveledza vhukoni  . 
Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa . 
A huna nḓivho ntswa ine ya ḓo gudiswa . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa SibadelaMbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela i khwaṱhisedza uri vha wana ndondolo ya mutakalo yo teaho ya ndeme musi vhe sibadela . 
Mbekanyamitele yashu ya zwa vhurereli kha pfunzo , zwenezwo , yo sikelwa u tikedza vhuthihi hu si na u fana na phambano hu si na u fhandekana  . 
Hu si na u kundelwa , khetho dza nnyi na nnyi dza lushaka dzi vha hone miṅwaha miṱanu minwe na minwe u itela uri maAfurika Tshipembe vha kone u khetha muvhuso une vha funa , dzi tshi khou tshimbidzwa nga Khomishini yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya zwa Dzikhetho  . 
Ndi ngani hu na Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya Maṋo ? 
Zwigwevho zwo itwaho zwo vha zwa miṅwedzi ya fumi dzhele , miṅwaha miṋa , na ṅwaha muthihi  . 
U ri u na mashudu zwino . 
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa ; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho  . 
Naho senthara khulwane ya u bveledza tie i tshi dzula kha vhupo uvhu , mveledziso dza zwino dzo no vhona uri vhubveledzi vhu aluwe u ya kha maṅwe madzingu  . 
Wavho a fhulufhedzeaho  . 
Ngauralo , nḓivho yo dodombedzwaho ya ndaela yo vhewaho i tea u wanwa  . 
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama , komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u shumisa maḓi nga nḓila ya u a vhavhalela na u a vhulunga  . 
U edana zwi angaredza u diphina ho fhelelaho nga pfanelo dzothe na mbofholowo  . 
Kha vha haseledze mafhungo oṱhe a mutakalo na dzilafho na dokotela wavho  . 
U vhona uri masheleni a rumelwaho kha mufariwa u u tendelana kha tswikelelo yo tou ṅwaliwaho ya uri uyo muthu o tendelwa u dzhena kha thendelano o imela tshitshavha , nauri tshitshavha tshi na nḓivho yo fhelelaho ya thandela ya vhushumisamupo nahone tshi khou tenda u dzhena kha thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Ngauralo ngauralo  . 
U khwaṱhisedza uri mushumo wa khetho u itwa nga tshifhinga tshi konisaho u shumana na thaidzo dza kushumele ku sa fushi nga miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi ndi tshiga tsha u sumbedza maanḓa a Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 2 na 3 zwi shuma fhedzi kha u tholwa ha u thoma ha vharumiwa vha tshoṱhe kha Khoro ya lushaka ya Mavunḓu  . 
Dziwekishopho na mafulo a u ḓivhadza a tea u dzudzanywa uri a ḓo funza vhafumakadzi nga pfanelo dzavho  . 
Wonoyu muya wa tshumisano u ḓo ita uri hu vhe na u takutshela nṱha ha vhukoni ha nḓisedzo yavhuḓi ya tshumelo  . 
Fhungo ndi ḽa uri Mulayotewa wa Tshanduko u ḓo ita uri hu vhe na mavundu a re na maanḓa a u ḓi langa , ho sedzwa milayo ya federaḽa  . 
URI hu songo vha na mveledziso ya dzinnḓu ine ya tendelwa kha sia ḽine mutalo wa muḓalo wa ṅwaha wa vha fhasi ha 1:50  . 
Arali Khoro ya Masipala yo fhaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela , hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya fhaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela  . 
Zwi nga dzhia vhege nṋa u shumana na khumbelo yavho  . 
Vha ṱuṱuwedze ṅwana wavho u topola zwithu zwa mivhala yo fhambanaho zwi re nga ngomu na nnḓa . 
Ri kha ḓi vha na maṅwe makumedzwa mararu ane ri tea u a wana vhukati ha zwino na awara ya u thoma  . 
THASIKI 3 Kha vha ambedzane nga nḓila dzine Komiti ya Wadi ya nga kona u vhiga mafhungo murahu kha tshitshavha  . 
U topola na u ṱalutshedza zwi no fana na zwi sa fani . 
Kufarele kwa milora ku ya nga mikhwa na maitele a shango ḽe mufu a lovhela hone  . 
Mulayo wa Phasipoto na Dokhumenthe dza u Enda dza Afrika Tshipembe vha nea fomo ya khumbelo uri vha i ḓadze  . 
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza ṱhanganyelo ya mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzine vha nga badela sa muraḓo wa GEMS  . 
Muthu wa mulayo o tewa nga pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine zwa ṱoḓwa nga vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha muthu wa mulayo  . 
Kha vha dzhene kha Lubuvhisia : Kha vha dalele kha www  . 
Hu ḓo bviswa invoice musi vho no wana rasiti ya sambulu . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga ṱoḓa uri khomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa hayo kana phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula dzimbudziso . 
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso . 
Ngade ya miroho i na miduba 5 ya zwimela . 
Khabinethe i livhuwa miraḓo ya tshitshavha vhe vha shela mulenzhe kha u farwa ha vhathu vhararu vha ṱumanywaho na mabulayo a mapholisa . 
Ndivho ya u ranga ya Khoudu ndi ya muya wavhud(i , une wa vha wa u bveledza tsumbo yavhud(i ya vhud(ifari  . 
Hu na nḓila nnzhi dzine ni nga dzi shumisa u khwinisa mvelelo dzaṋu kana u nanga maṅwe mabuḓo a mushumo . 
Mutsiko wa fhasi wa malofha u nga itwa nga zwithu zwo vhalaho zwi ngaho sa u fhelelwa nga malofha , u fhelelwa nga zwiluḓi muvhilini , u shuma ha mbilu lwo fhungudzeaho na miṅwe mishonga . 
Mbetshelwa dza u pandela dzi songo lugaho na maitele a mishumo a songo lugaho a masalela zwi ḓo ṋetshedza tsireledzo kha u lwa na lushaka lwa u tambudza  . 
Vheani ndivho , lavhelesani vhuimo ha zwishumiswa na u ita tsheo kha nyito musi hu na tswayo dza u kaidza  . 
Nga u ṋea thendelo , muvhuso wo dzhia vhuḓifhinduleli ha u tsireledza zwigwada ezwi  . 
Mbuelo dzi fanela u anḓadzwa nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho ngomu kha dzangano u itela uri miraḓo ya tshiṱafu i kone u vhona uri tshumelo dzavho dzi vhonwa nga nḓila-ḓe  . 
Imisa vhatshimbidzi musi vha tshi tou thoma u vhona dzimvelelo  . 
Mvelele , Vhufa na Vhuendelamashango  . 
Zwitatamennde zwo ṋewaho nga vhana tsho ambiwa tshifhinga tsho fhiraho tshi sumbedza zwavhuḓi u sa linga nga ngomu zwikoloni  . 
Zwi tshi kha ḓi vha vhuḓifhinduleli ha muhumbeli u nanga zwine zwa vha zwa tshiphiri , DEA i fanela u vhona uri izwi zwi a pfala nahone a zwi thivheli u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Ndayotewa a tea u thetsheleswa nga Vhahaṱuli vha si ho fhasi ha malo . 
Vhusunzi hu shuma hu hoṱhe kana hu tshigwada ? 
U nanga na u khetha komiti dza wadi kanzhi zwo itwa nga nḓila ya inifomala  . 
Arali komiti yavho isa wani muvhigo wa kushumele wa tshifhinga tshoṱhe u bvaho kha khoro ya havho , kha vha ḓivhadze meyara uri Komiti ya Wadi ya havho i lavhelela kushumele kwa khwiṋe u bva kha muvhuso wapo wa demokirasi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo  . 
Ndi a tea naa u wana sabusidi ya nnḓu ? 
Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ndi luambo lu bvelaho phanḓa lune mugudi a nga lu guda , u itela uri a kone u vha na vhudavhidzani ho ṱandavhuwaho na vhukoni ha nyambo nnzhi . 
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho . 
Gerani siaṱari kha mutalo wo ṱhukukanyiwaho ni nambatedze siaṱari kha gwati ḽa murahu uri ni ite tshikwama . 
U ri a kone u paka makumba oṱhe , u tea u vha a na mabogisi a makumba mangana . 
Mutshimbidzi wa masipala u ḓo thusa mutshimbidzi wa wadi na Komiti ya Wadi u tshimbidza kuitele kwa u pulana , u ṅwala na u shumisa pulane dza wadi , na u monithara na u monithara tshifhinga tshoṱhe  . 
Kha vha ite khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ita khumbelo , ḽine ḽa vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi , ḽi tshi fhira  . 
Kha vha sedze sinario tsha siaṱari 68 na u shumisana na khonani u topola nḓila ya u tandulula khuḓano yo shumiswaho kha tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Nga murahu ha u Ṱanganywa nga 1910 , nnḓu ya vhuvhili ya Phalamennde ya Cape ya kale yo shandukiswa ya vha lufhera lwa u ḽela lwa maimo a nṱha lwa miraḓo na vhaṱhomphei , zwine ya kha ḓi vha zwone na namusi . 
Vha vhudze ṅwana wavho a vhambedze zwithu zwa zwivhalo zwo fhambanaho na u vha vhudza uri ndi zwifhio zwinzhi na zwiṱuku . 
Zwenezwo mbekanyamaitele ndi dzavhuḓi vhukuma , fhedzi kha ḽiṅwe sia , muthu a nga si kone u ṱalutshedza , phatheni yo ḓoweleaho kha nyito ya vhukuma  . 
Ndi zwifhio zwine na kona u zwi vhona malugana na zwikhipha zwi si na makolo na zwa makolo zwi no rengiswa nga tshimedzi na vhuria ? 
Uri vha nangiwe , vha fanela u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira  . 
Kha zwikhala zwa mishumo yo sikwaho , zwi fhiraho miḽioni zwo dzhiiwa nga vhaswa . 
Izwi zwi tea u netshedzwa nga vhulenda nahone hu na u di netshedza nahone zwi tshi nga amba u vha rumela kha zwinwe zwiimiswa kana zwifhato ngeno zwi tshi khou itwa nga muya wa vhuhwavho  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho  . 
Kha Mogaramedi v S,87muhwelelwa o vha e ṅanga , a vhulaya khaladzi u itela u wana vhudzimu ( miraḓotshisadzi ) , ye a vh a a khou ṱoḓa uri a khunyeledze u thwasa vhuṅanga . 
Shandukisa nomboro u ya kha fumi ha kona u ṱuswa kana u ṱanganya na nthihi . 
U bva henefho o tsela thungo ya tshipembe he a d(o dzamela nd(ilani  . 
Kha vha humbule nga kha khanedzano na u khwaṱhisedza uri thevhekano na ndunzhe ndunzhe zwi khagala na hone zwi a pfala  . 
Naho kha vhuimo ha vundu mihasho ya zwa mitambo na vhumvumvusi na yone i na vhuoifhinduleli ha vhutsila na mvelele , kha vhuimo ha lushaka a zwo ngo tou ralo  . 
Thaidzo i kwama uri zwi vhonala hani uri muthu u khou zwifha na uri a sa zwifhi ndi ufhio , musi zwi tshi ḓa kha zwa maanḓa a vhuloi , ngauri ṱhalutshedzo ya hone a yo ngo lingiwa lwa sainthifiki . 
Ndode sa min(we mitambo na dzone dzi tambiwa nga masiari ( li tshi kha d(i vhonadza  . 
Lwendo lwashu lwa dimokirasi lwo fhaṱwa kha u konḓelelana na u ṱhomphana  . 
U khwinifhadzwa ha nḓisedzo ya tshumelo na u engedza tswikelelo ya nḓisedzo ya tshumelo dza nnyi na nnyi kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe zwi fanela u swikelelwa khathihi na tshiṱirathedzhi tsha Muvhuso tshine tsha ḓivhea nga u pfi GEAR  . 
Vhaswa vha tea u tevhedza maitele ot ( he ane a itea afha khoroni musi vho dzhenela khoro  . 
Vhunzhi ha vhathu vhashu vha khou vhuelwa vhukuma u bva kha EPWP . 
Fomo dzi a wanalea kiḽiniki kana vhuongeloni  . 
Zwiṅwe hafhu , ṱhoḓea dzi konḓaho malugana na vhuṋe , u ṱola hu fanela u thomiwa  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbuyelo ndi tshipi ḓa tsha IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho  . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha ḓivhe arali vho swikela zwe vha vha vha vha tshi khou ṱoda kha pulane yavho  . 
Tshumelo ya tshitshavha na zwiko zwa mivhuso yapo itaho khumbelo ya ḽaisentsi  . 
Tshivhalo tsha miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho zwi tea u randelwa nga mulayo wa lushaka  . 
Vhupulani vhu tea u dzhiela nzhele zwitirathedzhi zwa zwino zwa muvhuso zwo lumbaho kha fhethu ha u fhata vhukwamani na maanda a vhurangeli  . 
I ṱalutshedza nḓila yo fhelela kana ine ya angaredza zwoṱhe nahone ya ndunzhendunzhe i pfeseseaho ya u shumana na vhushai na u sa lingana zwo thewa kha zwithu zwa rathi zwa ndeme zwi re na vhushaka zwo nweledzwaho afho fhasi  . 
Khoro yo nanga khorwana dzi tevhelaho  . 
Ndi mini tshe tsha phontshisa thaela ? 
Mugudisi a nga ita nyito nthihi ndapfu kana nyito mbili uya kha tharu pfufhi nga vhege . 
Komoti dza Wadi dzi fanela u vha na nḓivho ya zwishumiswa zwo fhambanaho na kutshimbidzele kune kwa ḓo vha thusa u vhekanya ndingano ya zwa mbeu  . 
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi  . 
Tshipikwa tshihulwane ndi u ṋea vhapondwa maanḓa nga u swikelela ṱhoḓea dzavho , hu nga ḓi vha nga ndaka kana muyani . 
Modulu uyu wa Komiti dza Wadi ndi tshipiḓa tsha pulane ya CoGTA ya u ṋetshedza ṱhanziela kha miraḓo ya Komiti ya Wadi khathihi na SETA ya Muvhuso Wapo  . 
Ngauri vhashumi vha dzula kha tshitshavha na u shumisa tshelede yavho kha tshitshavha itsho , zwi ita uri zwitshitshavha tshi khwaṱhe  . 
U rumelwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 8 ya Mulayotewa wo fhiraho zwi tshi katela na u vhulaha na u vhewa hafhu ha mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo , zwi ḓḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa  . 
Vhaanewa vha tshiṱori ri vha ḓivha nga zwiito zwavho , kuhumbulele kwavho na zwine vha amba . 
Fhedzi ngoho ndi ya uri vhathu vha miḽioni dza 8 a vha koni u swikelela maḓi nga ngona . 
Vhalanguli kha maimo oṱhe , u thoma nṱha vha fanela u hwala vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hedzi tshanduko dzi a itwa  . 
Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia  . 
U buletshedza phetheni zwi thusa vhagudi u bveledza luambo lwavho na zwikili zwa u amba . 
Ri dzhiela nṱha u vha hone havho kha shango ḽashu  . 
Khabinethe yo tendela maga a u khwaṱhisa ndango ya ndaṱiso ya vhashumi vha muvhusoni maelana na vhaofisiri vhane vha ita zwa mabindu na zwiimiswa zwa muvhuso . 
Vha humbele vhadzheneli vhane vha humbela uri hu dzheniswe tshiteṅwa tsha adzhenda uri vha vha kwame maḓuvha a si ho fhasi ha mavhili phanḓa ha muṱangano na khumbelo yavho na tshifhinga tshine vha ḓo tshi ṱoḓa u tshi kumedza  . 
Nḓila nthihi ya uri tshitshavha tshi kone u shumisa pfanelo yatsho ya u dzhenela kha Phalamennde ndi u swikisa phethishini  . 
Uvhu vhutshinyi vhu ita uri muthu a lifhe tshelede i sa fhiriho rannda dza maḓana maṱanu,109kana u valelwa dzhele miṅwaha miṱanu  . 
Musi Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tshi phasisa Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya , Mulayotibe u tea u fhiriselwa kha Buthano ḽa Lushaka nahone wa shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho : ( a ) Buthano ḽi fanela u- ( i ) phasisa Mulayotibe ; ( ii ) phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho ; kana ya ( iii ) landula Mulayotibe . 
Ndivho ya u fara muthu ndi ifhio ? 
Heyi ndima i ṋetshedza muhanga wa kushumele une nga khawo pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ya itea  . 
ITA i phaḓaladzwa kha Gazete ya Muvhuso  . 
Maimo a vhukoni ho fhambanaho na phesenthedzhi dza hone nga u sielisana hadzo dzi sumbedzwa nga afho matungo sa zwe zwa sumbedzwa kha Thebuḽu i re afha fhasi . 
Kha ri ṅwale Wanani ni tangedzele zwifanyiso zwi no fana na zwi re tshibogisini tsha u thoma . 
Mivhuso ya Vhukati na wa vundu i khou farisana kha u vusuludza phakha dza nḓowetshumo dzapo , hu itela u tikedza mabindu a re hone na u kokodza maṅwe maswa . 
Ngoho : Vhunzhi ha vhathu vhane vha tzhipa vha a ḓivhiwa nga vhapondwa vhavho  . 
Vha ḓo thoma u pfesesa khontseputi ya u andisa . 
Zwi anzela uri vhone vha ṱume tshithu itsho , vha tshi rithe , vha kone u femela ngomu nga maanḓa vhukuma  . 
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine  . 
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa , nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani . 
Kha vhuimo uvhu vhoṱhe ( hu tshi katelwa na muvhuedzanyi ) vha tendelana kha milayo i vhusaho  . 
Zwidodombedzwa zwi shumiseaho zwi kwamanywa na khoudu ine vha ṋewa yone  . 
Iṅwe ngudo ya ndeme ndi u ṋetshedza thikhedzo yo fanelaho ya mudzudzo kha vhaṋe vha mavu vhaswa uri mavu a ise phanḓa na u bveledzisa . 
U sedzulusa thandela- u vhea iṱo na u sedzulusa hu tshi khou shumiswa zwisumbi zwa ndavhelelo u vhona uri thandela i khou bvela phanḓa hani , ndi dzifhio khaedu dzine dza vha hone na uri mushumo u nga dzudzanywa hani  . 
Tshitzhili tsha H5N8 tshi ḓisa malwadze na u pfukela nga maanḓa , na u ita uri hu vhe na u fa ha tshivhalo tsha nṱha  . 
U sedzuluswa ha u thomiwa ha mbekanyamaitele u itela u wana kushumele kwa mbekanyamaitele  . 
Ri a ḓivha uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo kundelwa  . 
Olani tshifanyiso tsha zwine na takalela u ita kha ḓuvha ḽithihi maḓuvhani enea . 
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho , na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone . 
Khabinethe i fhululedza Vho Senamile Masango vhe vha vha mufumakadzi wa u thoma wa muAfrika wa u tshimbidza tshenzhemo ya u thoma yo rwangwaho nga Afrika kha Dzangano ḽa Europa kha Ḽaborothari ya Tsedzuluso ya Nyukiḽia ( CERN ) ngei Switzerland . 
Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela , vha tea u ita iṅwe khumbelo  . 
U kona u tshila lwa masheleni ha masipala  . 
Muimeleli ane a ṱoḓa u vha muraḓo kana muraḓo wa kale u ḓadza Khethekanyo C , G , H na I ya Fomo ; f . 
GEMS yo thememdelwaho  . 
Musi dokotela wa phukha wa muvhuso o no tendela khumbelo , zwi dzhia vhege mbili uya kha tharu uri thendelo i shumiwe nayo na u bviswa . 
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi a badela kha mutengo wa u katelwa nga GEMS  . 
Zwino shumisani sethe tharu dza maipfi kha u fhedzisa mafhungo haya . 
Sekithara iyi ndi ya ndeme kha nyaluwo ya Afurika Tshipembe na khonadzeo dza u sika mishumo , kha mbambadzo na tshumelo i vhambadzeaho kha yone iṋe . 
Nga u tshutshisa vhaṅwe vhaofisi vhanzhi , ndi lavhelela ndingedzo dzavho dzi ḓo ṱuṱuwedza vhaṅwe vhaofisiri u sumbedza ṱhonifho malugana na mishumo yavho ya mikhwa na ya mulayo  . 
Matevhu u na miomva minzhi mingana u fhira ya Themba ? 
Izwi zwi fanela u ṅwalwa hu na ndunzhendunzhe  . 
Arali vha shumisa avha vhaṋetshedzatshumelo vha ndondolo ya mutakalo , a vha nga ḓo badela mbadelo nyengedzedzwa nahone mbuelo dzavho dza zwa dzilafho dzi ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu  . 
Zwidodombedzwa nga ha vhuhulu ha nyiledzo zwo sumbedzwa kha mveta-mveto ya Mulayotibe wo fheletshedzaho iyi bammbiri . 
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe , musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo , i tea u ita mishumo yayo nga nḓila ya vhuḓilangi i sa ofhi tshithu , i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu , fhedzi , hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka  . 
Nḓila ya Furemiweke ya Kuhumbulele i shumisa methirikhisi wa Furemiweke ya Kuhumbulele ( Logical Framework Matrix ) ( LFM ) sa thulusi ya u pulana ( kha vha lavhelese Ndima ya 3 )  . 
U ṱangana ha ikonomi dza mashango ho dovha hafhu ha ita uri hu vhe na khombo nnzhi na vhukonḓi kha mafhungo a ḽifhasi - u bva kha tshanduko dza makete wa zwa masheleni , u ya kha u pfuluwa ha vhathu vha re na vhukoni vha tshi ya kha mashango ane a khou bvelela , u ya kha u shanduka ha vhushaka vhukati ha mivhuso na vhapfumi  . 
Kha u dzhia tsheo uri ndi lufhio lushaka lwa mbuelo lwo vha fanelaho tshoṱhe , vha fanela u humbula uri mbuelo dzo fhambanaho dzi na zwivhuya zwo fhambanaho  . 
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho  . 
Ndi zwone , tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi , tsho waniwaho nga 2002 , tsho fhungudzea nga maanḓa  . 
Vha nga vhilahela nga vhone vhaṋe nga ṋama , nga luṱingo , luṅwalo kana e-maila kha ofisini iṅwe na iṅwe ya ICD  . 
Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma naho  . 
Thandela dza Vhusimadaka- Participatory Forest Management ( PFM ) ndi ndila ya u tsireledza daka ine ya ita uri vhathu vha vhupo honoho vha kone u langula uri daka li shumiswa hani . 
Mudededzi vha thusa vhagudi u ita tshigwada tsha vhagudi vha 6 na tshiṅwe tsha vhagudi vha 2 . 
U dovha u vhala - U amba nga ha zwiwo zwo fhiraho nga u tevhekana , tsumbo ; i nga vha ya ṅwana a tshi amba nga ha zwo bvelelaho nga mafhelo a vhege  . 
Vha dovha vha tenda uri avho vho faraho nḓivho ya sialala vhane vha nga vha vho dzhenelela kha u tumbulwa uhu vha fanela u wana mbuelo nga nḓila yo fanelaho  . 
U thutha rekhodo dza vhugevhenga zwi kwama u bviswa ha rekhodo dza vhugevhenga kha sisṱeme ya rekhodo dza vhugevhenga . 
Notsi dzi re kha Tshipiḓa tsha 1 dzi ḓo vha thusa kha u pfesesa uri milayo yeneyi ndi ifhio . 
Mafhungo a zwikhala na a si a zwikhala . 
Ndayotewa ya shango ḽashu yo fhela . 
Fhethu ha ṱaḓa hu amba uri ndango i khou kalula na uri vha tea u shandukisa mishonga yavho sa zwe zwa sumbedzwa kha garaṱa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u shumana na khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
Tshenzhemo ya Tshiphuga tsha Bola ya Milenzhe ya Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 yo ri funza ṱhoḓea ya u ḓihudza nga zwoṱhe zwine zwa vha zwivhuya nga ha shango ḽashu . 
Thandela dza vhuendi dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 ndi tshipiḓa tshihulwane tsha vhubindudzi ha muvhuso kha Vhuendi , ngauri dzi khou shandukisa Sisteme ya vhuendi lwa khwine zwa tshifhinga tshilapfu u itela mbuelo ya vhaendi na ikonomi  . 
Hezwi kanzhi zwi itwa nga tshifhinga tshine mugudi a vha a tshi khou shuma e eṱha . 
Ri ṋekedza ḽa France thikhedzo yo fhelelaho kha u livhana na tshanduko idzi dza ḽifhasi  . 
Kha vha kwame ndindakhombo ya mufu arali mufu o vha o tsireledzwa nga ndindakhombo  . 
Thoho ya Muhasho yone I fanela u divhadza muhumbeli nga ha mvelelo dza u sengulusa na dza khumbelo nga u tou nwala  . 
Kha thendelano ḽeveḽe ya nṱhesa kana ḽeveḽe yo khwaṱhisedzwaho ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe yo vha yo tendelaniwa ngayo  . 
Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu . 
Fhedzi d(uvha ( line muthu a dzhena kana u vhumbwa Khosi , ri wana o ambara mikumba ya Nngwe,vhan(we vha a ambara na ya ndau  . 
Kha vhurendi hu sedzwa kushumiselwe kwa maipfi , tshifhinga tshe vhurendi honoho ha n(walwa ngatsho  . 
Vha tshi khou shumisa gurannda kana magazine , vha thuse ṅwana wavho u ita bugu ya nganea na u anetshela vhone nganea . 
Phimo ya nṱha ya u ḓiṅwalisa ya vhaswa kha zwikoloni , i ṋetshedza fhethu ha u swikelela ha ndeme u itela u dzhenelela kha mutakalo wa zwa vhudzekani na mbebo  . 
Vha badele mbadelo ya u asesa yo randelwaho kha nḓivhadzo . 
U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane  . 
Fhedziha , yo ṱanganedza vhuḓidini ho itwaho nga sekithara ya migodi ha u ḓidzhenisa kha nyambedzano ya u vhulunga mishumo  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u tshimbila . 
Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa , Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓḓoweleaho hu saathu fhela maḓḓuvha a sumbe tsho vhewa  . 
Vhavhambadzi vho badelwaho kheshe tshifhingani tsho fhiraho vha fanela u dzhia tshikhala itshi u wanulusa dziṅwe nḓila dza u badela VAT yavho  . 
Zwa ndeme ndi zwa uri puḽani i ombedzela ṱhoḓea ya shishi ya u ita uri hu vhe na mvelaphanḓa ya u ṱavhanya kha masia o vhalaho u itela u bvela phanḓa na u fhungudza vhushai na u sa lingana  . 
Milayo yo gazetiwaho i khou ṋea maanḓa Mulayo wa Ndangulo ya Ndaulo ya Tshitshavha , 2014 ( Mulayo 11 wa 2014 )  . 
Nahone maitele aya a tea u katela masia oṱhe , hu tshi katelwa na a vhudavhidzani  . 
Pharafeni i songo shelwa kha zwigubu zwi no shela zwinwiwa  . 
Kha vha ri ndi dzhie tshifhinga itshi ndi fhululedze Komiti ya Dziminisiṱa dzo ṱanganelaho nga ha COP17 kha u ita uri muṱangano u tshimbile zwavhuḓi  . 
Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma , dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala  . 
Mulayotibe u thoma Koporasi ya Masheleni na u Tandula Migodi Afrika nga kha vhusimamilayo . 
I vha hone nga murahu ha miṅwaha mivhili na uri i vha yo farwa nga Mannḓalanga a Muṱaṱisano wa mashango a miraḓo ya BRICS . 
Khwiniso dzi ḓo konisa u thomiwa ha mbuelo dza dzimpfu na mbuelo dzo engedzwaho dza tsiwana na vhana ngomu miṱani i langwaho nga vhana  . 
Bembela ḽi fulufhela u shela mulenzhe kha tshipikwa tsha mveledziso tshihulwane tsha muvhuso tsha u vhuedzedza vhathu kha tshirunzi tshavho tsha vhuthu nga ngomu kha nyimele ya miṱa na tshitshavha tsho tsireledzeaho na u vha na vhutsireledzi vhukuma  . 
Mutevhe u vhewa uya nga tshivhalo tsha vhashumisi vho dalelaho masiatari o fhambanaho  . 
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha sisiteme yo ndondolo ya tshitshavha , nahone ri ḓo laedzwa nga zwo ambiwaho miṱanganoni na vhashumisani . 
Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu , muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo  . 
Naa Mulayotewa u a tsireledza mufumakadzi Vho-Mali nga iṅwe nḓila ? 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muofisiri wa mafhungo 4 . 
Nangani phindulo yone . 
Zwenezwi muhasho u tshi khou dzhiela nṱha uri mushumo munzhi u kha ḓi fanela u itwa kha sia iḽi , wo ḓi kumedzela u farana nga zwanḓa na vhane vho ḓiṋetshedzela u ḓisa phambano kha nyimele iyi i si yavhuḓi ya vhafumakadzi . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a nanga u sa tevhedza Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS , a ṱoḓa u isa mbilaelo thwii kha Regisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho , GEMS i ḓo isa mafhungo oṱhe a ṱoḓeaho kha Regisiṱara  . 
Ni thetshelesa uri ni pfesese  . 
Mushumo wa SAGNC ndi u tsivhudza Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele nga ha ndinganyiso na othogirafi ya madzina maswa o gaganywaho na u shandukiswa , u bvisa kana u imela madzina a re hone  . 
Ikosisiṱeme - Kutshilele kwo fhambanaho kwa zwimela , zwipuka na zwithu zwiṱukuṱuku zwi tshilaho na mupo wa zwi sa tshiliho wazwo zwi tshi khou shumisana zwoṱhe sa tshipiḓa tshithihi ( Mulayo wa Bayodaivesithi  . 
Ri humbela pfarelo nga hazwo fhedzi ri na zwine ra khou ita u zwi lulamisa  . 
Vhaṅwe matshudeni vha re na zwithithisi zwa u guda vha nga kundelwa u swikelela dziṅwe dza ndivho sa zwe dza ṋekedziswa zwone kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga . 
U engedza tshiimo tsha shishi huṅwe na huiṅwe hu fanela u itwa nga tsheo yo dzhiiwaho ine ya vha na vouthu dza 60 dza miraḓo ya Buthano  . 
Hu nga vha na tshifhinga tshine vhadededzi vha nga tea u sedza tshivhumbeo tsha fhungo kana u ṅwala pharagirafu kana vhagudi vha ṅwala zwibveledzwa vha si na mvetomveto sa ndugiselo ya mulingo . 
Ri khwaṱhisedza hafhu uri tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi i tea u amba u ya kha zwi fhirisaho zwikimu zwa mukovhe wa vhuṋe  . 
Muthu a wanaho luṅwalo ulwo u fulufhedziswa u ṋewa vhukati ha phesenthe dza 20 na 35 ya tshelede ine ya ḓo dzheniswa kha akhaunthu ya bannga , sa mbadelo ya u tendela hawe u shumiswa ha akhaunthu yawe  . 
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Mashudu na Maria ? 
Khumbelo nga Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka kha Khothe ya zwa Ndayotewa 80 . 
Arali ḽeibuḽu i tshi ri ni songo fha vhana vha re fhasi ha miṅwaha kana tshileme tshigede , ni songo zwi ita . 
Fulaga i fhefheiswa yo sedza fhasi , ndi tsumbo ya uri shango i khakhathini  . 
Arali hu si lwa u thoma vha tshi ya vha tea u ḓa na garaṱa  . 
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi . 
Zwi amba zwauri Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu Afrika Tshipembe yo sumbedzwa kha khethekanyo ya 181 ( 1 ) ( b ) ya Mulayotewa  . 
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi , arali zwi hone . 
Vha humbelwa u vha na nomboro yavho ya vhuraḓo kana nomboro ya phurofaiḽi ya medipost kha tshiḽipi tsha u diphositha sa nomborondaula . 
Zwi katela u vhuedza muthu kana muṱa wo khakhelwaho nga u ṱanganedza vhuḓifhinduleli nga muhwelelwa na u badela mdiliso . 
Hezwo zwi shuma nga u angaredza kha nnyi na nnyi , fhedzi nga u angaredza na lwo khetheaho kha vhashumisani na nṋe , vhoramilayo , vhane vha tea u ḓivha khwiṋe  . 
Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu . 
Tshiṱirathedzhi ndi kuitele , kana nḓila , ine ngayo zwipikwa zwa ḓo swikelelwa  . 
U imela data kha girafu ya zwifanyiso nga u livhanyisa tshithu na tshiṅwe tshithu . 
Lufuno u dugesa-hu fanela u vha na lufuno luhulu  . 
Ri vhonavho na zwiṅwe zwipiḓa zwa madzangano a mbofholowo - Black Consciousness Movement ye ya rangwa phanḓa nga Vho Steve Biko , vhane ṅwana wavho Samora na ene ndi mueni o khetheaho , na Pan-Africanist Congress ye ya rangwa phanḓa nga Vho Robert Sobukwe  . 
Vhulwadze vhu sa fholi  . 
Sisiteme ya muhanga na ndeme ye ra thoma ya mbekanyamaitele i sili yashu nga tshifhinga itshi i dzula i thikho yashu u swika zwino  . 
Mushumo wa vhulavhelesi wa Nnḓu mbili dza Phalamennde ya khou itwa ngawo  . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanale kha repository  . 
U ita phazili ya nomboro u tendele vhagudi vha tshi wanulusa nga dziphazili . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho . 
Musi ri khou engedza u sudzuluwela uhu kha vhuendi ha tshiporoni , ri khou shumana na u londota bada dzashu dzi re hone  . 
Notsi dza u tou ṱalutshedza dzo dzheniswa u itela u thusa kha u pfesesa na u bvisela nnda thalutshedzo  . 
Vhakhethi vha vha na voutu ya thungo ya u khetha miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ṱahe , miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe , nga ḓuvha ḽithihi na ḽa khetho dza lushaka  . 
Masipala u ḓo vhuelwa hani kha u katela tshitshavha  . 
Kha vha tsireledze zwishumiswa zwa mupo . 
Ndi a vhambadzela nnḓa shango zwiko - ndi fanela u bvisela khagala uri murengi u khou ṱoḓa u ita mini ngatsho ? 
U itela u thamuwa na u kokovha . 
Vhuimo ha vhudzulatshidulo ha ICC vhu ita uri hu vhe na u lavheleswa ha rekhodo i tevheleleaho ya pfanelo dza vhathu lushakani na u tevhedza ṱhoḓea dza dzitshaka dza pfanelo dza vhathu . 
Hone avha vhathu ndi vhonnyi vhane vha khou sokou shandukisa madzina a mashango ashu ! 
Vharengi vhe vha ḓo ri dalela zwenezwino dziofisini dzashu , vho vhonwa na u ambiwa navho nga mukhantseḽara  . 
Komiti dza Wadi dzo shumiswa nga huhulu sa nḓila ya u dzudzanya vhushaka ha masipala na tshitshavha  . 
A hu na na kha nyimele na nthihi ine u lwela u swikelela zwipikwa zwa poḽitiki nga dzikhakhathi zwa ḓo ṱanganedzwa , nahone vha sumbedzisa uri vha tea u ṱanḓavhudza thikhedzo ya poḽotiki na ya u ḓivhea u itela thendelano ya mulalo  . 
Khabinethe i sathula zwihulwane u tshinyadziwa ha zwirathisi zwa muḓagasi nga vhe vha vha vha tshi khou ṱereka zwi siho mulayoni , zwe zwa ita uri hu vhe na u khauwa ha muḓagasi kha zwiṅwe zwipiḓa zwa Johannesburg . 
Mbudziso i konḓaho kha tshipiḓa itshi zwo vha u ḓivha uri hu dzheniswe zwidodombedzwa zwifhio  . 
Vhagudi vha nga kona u guda milayo na u ita nḓowendowe ya mielo hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe  . 
Kha vha mu fhe madi manzhi o tanganyiswaho na swigiri na muno uri a nwe  . 
Thendelano yo ṋewaho maravhele i lingana vhuimo ka nyambedzano dza poḽotiki dzi no khou u ḓa  . 
I kuvhanganya tshakha dzoṱhe kha ḽithihi ḽa tshumisano kha khombo ya tshanduko ya kilima , ho sedzwa mveledziso ya u ya nga hu sa fheli na ndingo dza u fhelisa vhushayi . 
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga mbebo kana ndavhuko , vhe vha ḓ ibvula u vha vhadzulapo kana vhe vha fhedza vha si tsha vha vhadzulapo , vha nga ita khumbelo ya u vha vhadzulapo hafhu . 
Vhakololo vha vhulungwa tshiendeulu , ngeno vhasiwana vha tsh vhulungwa kha mavhid(a avho  . 
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u bveledza nḓowetshumo ya mbekanyamushumo dzapo na u khwinisa sisiṱeme ya ndangulo ya mafhungo na mbuelo ya mbambadzelannḓa . 
U ḓadzisa izwo , ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo , u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu . 
Naho hu na khaidzo ya u shumisa idzi mbalo nga ṱhogomelo , nomboro a dzo ngo livhanywa na vhungomu kha vhanyanḓadzamafhungo  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u tikedza fulo ḽa Maḓuvha a 16 a u lwa na Pfudzungule dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza mutevhe wa nomboro u sa konḓi u si fhasi ha 100 . 
Tsha u thoma , muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza u bindulisa kha tshitshavha , hune ndeme ya hone yo no aluwa u swika kha R690 biḽiyoni kha miṅwaha miraru i tevhelaho  . 
U dovholola u swikela zwipikwa zwoṱhe zwi tshi themendelwa  . 
Tsho fhiraho tshi tama u renga kha tshi khou ḓaho u shumisa vhudzulo lwa tshifhinga nyana , a na tshelede kana khiredithi ya u ita nga u ralo  . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓḓila ya khwine , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓḓea dza vunḓḓu  . 
Zwiteṅwa izwi zwa u vhona mbuelo na u vhona ndeme zwenezwo zwi a dzhielwa nṱha  . 
Miraḓo Zwi vhanga vhukonḓi ha vhulwadze ha tsinga dza malofha ( peripheral vascular )  . 
Tshi sumbedza u pfesesa ha Khabinethe yoṱhe ha khaedu dza ikonomi na dza mugaganyagwama dzi kha ḓi ḓaho  . 
Arali khumbelo yo tendiwa , senthara ya ndingo i ḓo vha ṋekedza thendelo . 
Tshitshavha tshashu ndi vhonnyi na uri vha tshila ngani ? 
U kopolola na u ṅwala fhungo nga ngona ( zwavhuḓi )  . 
Ngeletshedzo dzo ṋewaho kha Khoudu ya kushumele i elana na maitele a u shuma oṱhe a re hone na maswa  . 
Ri tea u zwi ṱanganedza uri Mbekanyamushumo ya u Kovhiwa hafhu ha Mavu , na thikhedzo ya vhudzulo nga murahu yo vha yo tea yo itwa nga u ṱavhanya nahone lwa khwine  . 
Kha mavundu aya u sa dzhenela hu nṱha kavhili vhuponi ha mahayani u fhira vhupo ha dziḓoroboni  . 
Nnḓu ya muvhuso wa Kapa yo mbo ḓi vha lufhera lwa u ḽela lwa miraḓo na vhadali . 
MASIA NA NDAELA Ri shumisa masia musi ri tshi laedza muthu uri a nga swikisa hani fhethu  . 
Kuitele kwa shishi kwo tendela mvelaphanḓa khulwane uri i itwe musi hu tshi khou shumiwa nga nḓila i fulufhedzeaho ngomu ha mbadelo dza muhwelelwa dzi fhungudzaho mbekanyamaitele  . 
Na Mulanguli wa IDP na vhalanguli vha vhupo hune vha vha vhe hone ya ndaela ya muthelo  . 
Hezwi zwi amba uri vhane vha kwamea kha u ita zwi re khombo kha vhupo , u lat ( a zwithu mavuni , mad(ini kana u shuma mishumo ine vha lat ( a malat ( wa a re khombo vha fanela u zwi vhiga  . 
Nga tshifhinga tsha musi hu tshi itwa ṱhoḓisiso nga Khomishini ya Ralushai , ho sumbedzwa uri dziṅanga dzi a shela mulenzhe kha mafhungo a kwamaho vhuloi  . 
Kana vha kwame Chief Directorate : Consular Serviceskha Muhasho wa Zwa Nnḓa  . 
Tsheo idzi dzi ḓo khwaṱhisa vhukoni ha u tandulula khaedu dza u thoma ha masoga kha dzhango . 
Khii kana ndeme ya u langula u vhukateli ndi u vhona uri zwithithisi zwo topolwa na uri zwo shuṅwa nga zwiimiswa zwa u ṋea thuso zwo teaho nga ngomu ha zwitshavha zwa tshikoloni , hu tshi dzheniswa na vhagudisi , thimu dza u ṋea thuso dzo tiwaho kha Tshiṱiriki , thimu dza u thusa dza kha maimo a zwiimiswa . 
Zwitshavha zwi tea u lwa nga nḓila dzoṱhe kha zwiito zwa vhutshinyi u itela u tsireledza pfunzo ya vhana vhashu kha vha shushedzaho u thithisa milingo . 
Hone-ha , hu na maitele manzhi a tsireledzo a u ita uri mazhendedzi a mulayo a si shumise maanḓa ao nga nḓila i si yavhuḓi na u vhona uri pfanelo ya u vha na tshiphiri i dzule yo tsireledzwa  . 
Ndi livhuwa Mulangadzulo na Mudzulatshidulo u fhiwa tshikhala itshi tsha u amba kha dzulo ḽo ṱanganelanaho ḽa Phalamennde  . 
Maimo a Fhasisa kha ḽiṅwalo ḽa Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa , nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano , Tshumelo dza zwa Vhululamisi , Pfunzo , Mutakalo , khathihi na Dzangano ḽa Vhutshutshisi ḽa Lushaka , Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe , Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe , Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Ndangulo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho , miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisiṱaraṱa na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro  . 
Gammba dza vhaswa ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo dza muvhuso dzo ṱanḓavhuwaho u bveledza vhaswa , u vha maanḓafhadza nga mikhwa , zwikili na nḓivho ine ya ḓo vha thusa u vha vhadzulapo vha re na vhuḓifhinduleli . 
Mulayotibe uyu u do konisa phaḓaladzo ya Vhuṱumani ha Vhuendi ha Tshitshavha ho Ṱanganelanaho nahone u vha tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka na Thandela 7 ya Maano o Ṱanganelanaho , ane a sedza kha u shumisa mveledziso yo pfananywaho ya dziḓoroboni na vhuṱumani ha vhuendi ho ṱanganelanaho u fhaṱa ḓorobo sa nzhini dza nyaluwo . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funziwa oṱhe kha themo ya 4 . 
Vhutshilo ha tshitshavha ho ditika nga u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi . 
U kopolola na u ṅwala pharagirafu u bva kha maṅwalo o ganḓisiwaho ( tshiṱori , tshirendo na zwiṅwevho )  . 
Vha songo vhuya vha tshimbila vha songo ambara zwienda , naho hu tshi tou vha bitshini . 
U ita mishumo nga vhuronwane 237 . 
U xela ha dzidokhumenthe hu nga khakhisa kushumele  . 
Khabinethe yo themendela Tshumelo ya Tshiṱatisitiki ya Afurika Tshipembe kha u langula miṱangano ya vhashelamulenzhe kha u dzudzanywa ha u engedzedzwa ha Mulayo wa Tshiṱatisitiki wa 1999 , Mulayo wa vhu 6 wa 1999 Miṱangano vhukati ha zwiimiswa zwa muvhuso na zwiṅwe zwiimiswa zwi tshimbilelanaho ndi zwa ndeme kha u tshimbdza mveledziso ya u kuvhanganywaha mafhungo o fhambanaho ane a ṱoḓea kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe . 
Zwi do vha zwa katela u ri ri vhe dzangano ḽine ḽa khou guda ra sa sokou dovholola zwithu zwine zwa tou vha khagala uri a zwi khou shuma . 
Ri ḓo vhona uri tshumisano dzo tiwaho miṅwahani minzhi dzi a khwaṱhiswa , na u vhona uri kushumele kwashu kwa lushaka kwo khwinifhadzwaho kwa u lwisa AIDS na maṅwe malwadze a thusula ku a khunyeledzwa nga u ṱavhanya . 
Tshiimiswa tsha zwa vhuhosi tsho themendelwa nga Atikili 270 ya Ndayotewa ya Rephabuliki ya Ghana , 1992 . 
Vhagudi vha tea u fhaṱa mutalombalo yavho na u pwashekanya nomboro nga zwiphida zwi no langea . 
Mulayo u dzhiela nṱha uri masipala u na pfanelo dza u fhelisa komiti ya wadi arali ya kundelwa u shuma mushumo wayo  . 
Nkho dzone dzo vha dzi tshi shumiswa u shela halwa  . 
Phukha kana zwibveledzwa zwa phukha zwi nga kona fhedzi u rengiswa mashango ḓavha arali zwi tshi bva fhethu ho tendelwaho uya nga milayo ya mashango kana milayo ya shango ḽi rengaho zwibveledzwa kana phukha idzo  . 
Khonani yanga ha lwi na nṋe . 
U thoma zwilinganyo zwiswa na mutheo wa zwikhala zwa lushaka  . 
Tshifhinga tsha u funza tsha Luambo lwa Hayani ndi awara dza 6 nga vhege . 
Zwi dovha hafhu zwa sumbedza u sa khwaṱha ha maitele a vhulamukanyi , u thoma kha ṱhoḓuluso ya milandu u swika kha u lulamisa vho itaho vhukhakhi  . 
Tshelede yo shumiswaho kha thandela i ḓo dzula i na tshitshavha ? 
Arali mbilaelo yavho i nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi i mapholisani , vha nga kha ḓi tea u wana ndiliso . 
Musi hu tshi khou ṱavhanyiswa mushumo wa Thandela ya u Pfukisa Maḓi ya Lesotho Highlands , u thomiwa ha Maano a Nḓowetshumo ya Mveledziso ya Tshitshavha tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) na Pulane ya Mveledziso ya Maano a Tsumbanḓila ya Dzingu u itela u sikamutevhe wa mashumele na vhukoni havhubveledzi kha dzingu , na tshumisano kha ndango ya mikaṋo u itela u fhelisa vhugevhenga ha mikanoni vhu ngaho u zwimiwa ha tshugulu na nḓou zwi siho mulayoni , ndi zwiṅwe zwa zwe zwa sedziwa . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa na nyimele ya tshipentshela i hone , muṋe wa mavu u fanela u kwama masipala wapo kana , arali zwo fanela , Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso arali ṱho ḓea i ya dzinn ḓu . 
Luvhilo lune vhupfumbudzi uhu ha thoma ngalwo lwo vhonwa lu tshi khou ongolowa  . 
Nḓila ya u thoma yo ṱanḓavhuwesa nga mafhungo a vhuloi , i tshi ṱumekanya nyimele ya fhano hayani u ya kha dzhango na ḽifhasi ḽoṱhe . 
Vhathu vhothe vhane vha dalela Madaka a Muvhuso vha do vha na vhudifhinduleli malugana na u tsireledzea havhoIyi laisentsi I nga si newe munwe muthu nahone I fanela u sumbedzwa kha muofisi munwe na munwe , pholisa kana muofisi o newaho maanda kana o tendelwaho u ita zwenezwo arali I tshi todea  . 
Vha engedze uḽa potesiamu na u ḽa mapfura maṱuku . 
Ndi maṅwalo afhio ane nda tea u ṱuwa nao musi ndi tshi ya u ṅwalisa ṅwana wanga ? 
Vha dovhe vha bule zwiteṅwa zwo khetheaho zwi elanaho na iṅwe na iṅwe ya nyimele idzi  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza muṅwali vhe vha vhuya vha vha muwini wa Tshiphuga tsha Nobel Vho Nadine Gordimer vhe vha ri sia zwenezwino . 
Kha Themo ya 2 vhagudi vha kha ḓi vhala vha tshi ya phanḓa nga nthihi , fhedzi vha nga konavho u ṱuṱuwedzwa u shumisa mutalombalo u sumbedza u vhala u ya phanḓa nga zwigwada . 
Mudzulatshidulo u ranga phanḓḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo  . 
Hu na zwiṱirathedzhi zwiṅwe zwa u rekhoda zwine vhagudi vha nga zwi shumisa kha Gireisi ya 3 . 
Kha aya mafhungo ndi Skosana  . 
Ndi zwa ndeme u shumisa zwivhumbeo zwo ḓoweleaho . 
Maitele a u tholwa ha dzikhomishinari a langulwa nga Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso wa 1997 , wo itelwaho ndaulo ya PSC na mafhungo a elanaho nayo  . 
Nga iyi nḓila , vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi . 
Muṅwe na muṅwe u a zwi ḓivha , midia wo fara zwiṱori zwo vhalaho zwi kwamaho miraḓo ya kale na ya zwino  . 
Fhedzisani mafhungo a tevhelaho ni tshi shumisa maiti a re zwitangeni e kha tshifhinga tsho fhiraho tsha khou . 
Mulayo wa Mbuyedzedzo wa 1975 wo ḓa phanḓa ha Ndayotewa ya 1996 , wa ita uri zwi vhe zwa ndeme u linganya mulayo une wa shumiswa u langa u vhuyedzedzwa ha ndaka kha ndeme na mbetshelwa ya Ndayotewa . 
Phalamennde na Komiti dzayo dzi na maanḓa a u humbela muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi ṋee vhuṱazwi kana u bvisa maṅwalo , na u vhiga khadzo  . 
Naa malaṱwa ane a duga a a bviswa tshifhinga tshoṱhe na u vhewa kha bini dzo teaho kana bini ḽa malaṱwa fhethu hune ha khou fhaṱiwa ? 
Tshiṱediamu tsha Mbombela tsha Nelspruit tsho fhaṱiwa kha dzingu ḽine ḽa ḓivhelwa u vha na lunako lwa mupo na phukha , tsini na Vhugalaphukha ha Lushaka ha Kruger  . 
Vho vha vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani  . 
Ndi nga ita mini arali nda wana uri ṱhanga i a na nga murahu ha miṅwedzi ya rathi ndo thoma u dzula ? 
Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u shumisa LH u tikedza u funza LEV he zwa tea hone . 
Kha tshelede ya u la vha songo vhilahela  . 
Khumbelo ya mvusuludzo ya thendelo ya phukha u itela u bviswa ha vhunna huna mbilo ya mavu , mavu o ṅwaliswa nga dzina ḽa zwine dzangano la do ita zwone , na uri zwithu izwo zwi do itiwa hani  . 
Hu dzinginywa uri muraḓo muthihi wa komiti ya wadi a pfumbudziwe siani ḽa CBP ( kana muraḓo muṅwe-vho wa tshitshavha )  . 
TGCSA i na vhuḓifhinduleli ha u ela zwimiswa na u vhona uri zwi a swikelela maimo a ṱoḓeaho na ndeme  . 
U thivhela u tambudzwa na pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu  . 
Vha tshimbidza lutanda lwa watshi dzavho dza modele ( kana vha lavhelesa kha watshi ire kiḽasini kana tshifanyiso tsha watshi ) u rekanya phindulo . 
Bugu iyi ndi ndila yo leluwaho ya mulayo wa vhaaluwa u itela uri hu vhe na u fana kha u pfesesa na u u shumisa  . 
Mihumbulo ya vhashumi vhapo nga ha uri mishumo yavho i nga itwa hani zwavhuḓi kha zwiṱirakitsha zwiswa a yo ngo ṱanganedzwa  . 
Ndi zwifhio zwo fhambanaho kha Themo ya 3 ? 
Hu itwa-vho na themendelo dza ṱhoḓea dza uri hu dzhielwe zwifhio nṱha musi hu tshi tandululwa thaidzo dza zwa vhuloi na khakhathi dzo teaho  . 
Pulane ya nyito i tea u Arali asima yavho ya sa langwa zwavhuḓi , kana arali vho vhuya vha valelwa nga vhanga ḽa asima , kha vha ambe nga ha pulane ya nyito na dokotela wavho  . 
He zwa tea referentsi ya vhathu vhaṅwe na vhaṅwe i ḓo katela hafhu na vhathu tshimulayo , na nga ḽiṅwe sia  . 
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration , ye vha i ṅwala na u i tikedza . 
Malende one ndi mutshino une wa fhambana na tshigombela nga kutshinele , nyimbo khathihi na mirumba  . 
Ndi a takala u amba uri ro ita zwinzhi zwe ra fulufhedzisa u zwi ita nga 2004 . 
Hafhu , thandela i fhungudza tshikafhadzo na maṅwe masiandoitwa a si avhuḓi . 
Itani ḽitambwa ḽi no amba nga Pele . 
Kha vha i ṱalutshedze  . 
Kha vha thome u lingedza muthu u kwama muthu ane vha sola uri o xela  . 
Tshanduko dzi ḓo ṋetshedza Tshumelo dza Mutsho wa Afurika Tshipembe mannḓa a mulayo a u shumisa vhulangi ha mafhungo a ndeme a muyani , na u shuma sa mulondoti wa Sisiṱeme ya mafhungo a Ndeme a Muyani a Afurika Tshipembe . 
Vhagudi vha amba nga ha u tevhekana ha zwiwo zwa vhutshiloni avho vhone vhaṋe . 
TSHIPIḒA TSHA III : MAIMO A FHASISA A VHAPONDWA VHA VHUTSHINYI 1 . 
Ri kwama miṱa ya vhathi vho farwaho mashango ḓavha arali ro humbelwa nga mufariwa . 
Ro zwi kona u vha shonisa na u sa kona na luthihi u ri vha tshimbile na riṋe  . 
Nahone zwa ndeme , ndi vharangaphanḓa vha poḽotiki vhane vha ḓo thithisa vhubveledzi ha ndaulo na mvelaphanḓa nga u ṱanganedza mbekanyamaitele  . 
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo , i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone . 
Afrika Tshipembe ho vha hu si na mikano  . 
Tshifhinga tsha u vhiga tshi do buliwa kha Ndaulo  . 
Ri khou dovholosa khuwelelo kha muvhuso , mabindu na tshitshavha u ṱanganyisa mbuelo dzi vhuedzaho dza matshilisano kha u vhona uri Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , i khou shuma nga kha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe u itela u isa phanḓa na u lwa na nyimele dza zwino dza ikonomi na u ṱutuwedza nyaluwo u itela u tikedza ikonomi na u thusa u vhulunga mishumo . 
U langa u lavhelesa , u ṱola na tsedzuluso kana ṱhaṱhuvho ya thandela dza madzulo a vhathu , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo . 
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwihulwane zwa muvhuso ndi u pfukisela vhuḓifhinduleli kha nḓisedzo ya tshumelo u bva kha muvhuso wa lushaka u ya kha wa vundu na maanḓalanga apo  . 
Kha uyu mutambo hu vha na muthu muthihi ane a vha a tshi khou t ( od(a vhathu vhan(we vhane vha vha vho dzumbama  . 
Vhagudi vha tea u shuma na tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho nga nḓila ya oraḽa na kha u vhala musi vha sa athu humbelwa u ṅwala itshi tshibveledzwa . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vhewa uri vha range phanḓa Khomishini ya Tshaka Mbili ya Afurika Tshipembe-Botswana ( BNC ) nga dzi 21 Ḽara 2013 . 
Ndangulo ya tshifhinga tshi ḓaho ya gwama ḽa lutsinga lwa vhuraru dzi khou fheliswa  . 
U shumisa mepe wa mihumbulo kha u pulanela tshiṱori . 
Miraḓo i ṱhonifheaho , khaedu dza u ṱuma muḓagasi hu siho mulayoni dzi khou engedzea , na musi ro lingedza u thivhela zwiito zwa vhugevhenga  . 
Iṅwe na iṅwe i na mushumo wa vhulavhelesi wo khetheaho une ya u ita . 
Muthu a nga vhudzisa uri ndi vhuḓifhinduleli vhufhio vhune a si dzieditha fhedzi , hone na vhalanguli na vhane vha vha naho kha mafhungo aya  . 
Vha humbule uri u sinyuwa zwo luga  . 
Vhagudi vha nga konaha u ḓadzisa nomboro dzo ṱahelaho dzo ṋtshedzwaho nga tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tsha mitevhe dzi re afho nṱha . 
Kharikhuḽamu ya Vhuimo ha Fhasi i na ṱhoḓea yauri vhagudi vha Gireidi R vha tea u fhiwa tshikhala tsha u alusa zwikili zwa thangelauvhala , thangelauṅwala na thangelambalo , ya dovha hafhu ya bula zwikili zwine vhagudi avha vha tea u vha nazwo zwa u wana murango wo khwaṱhaho wa pfunzo u itela uri u guda hu vha lelutshele musi vha tshi swika kha Gireidi 1 na u fhirela phanḓa . 
Itshi ndi tshifhinga tsha shishi kha mbekanyamushumo dza akhademi vhunga milingo yo no vha tsini . 
Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili a pfalaho e na tou ḓisikela u sumbedza zwenezwo . 
Mbuyelo yavho i nga rumelwa yo fhambana na mbadelo  . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u langa malwadze khathihi na u fhungudza vhuhoṱa na dzimpfu . 
Maitele a u tsireledza zwithu zwa ndeme na u londota tsireledzo iyo a a ḓivhea nahone a a tevhelwa  . 
Mutholiwa uyu u fanela u bvisela khagala fhungo i(li nga u ( li posela kha muhulwane wawe , u thivhela maitele ane a nga vhonala a tshi thithisa pfanelo dza vhan(we vhathu  . 
Ndi zwifhio zwo fhambanaho kha Themo ya 4 ? 
Datumu ya u valelwa na datumu yo dzinginywaho ya muaro ( arali i hone )  . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga dovha hafhu ya ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone vhunzhi ha miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela . 
Mutakalo , Zwiḽiwa , Maḓi na Tsireledzo ya Kutshilele - Muvhuso u tea u vhona uri vhathu vha kona u swikelela mutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya kutshilele . 
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho , ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa  . 
Arali phambano i tshi elana na mafhungo a u pfuluwa , mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha Thendelano iyi vha fanela u thoma vha sedza kha khanedzano zwi tshi elanana na maitele o sumbedziswaho kha phara ya vhu 10  . 
Heyi phurosese i kuvhanganya tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ha zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele , zwishumiswa zwa CBP ( mimapa , Venn , u buḓa , zwiitei zwine zwa itea nga tshifhinga na zwa tshifhinga tshilapfu kutshimbidzele ) , na mawanwa a no bva kha inthaviu na vhaṋetshedzi vha tshumelo na zwiko zwa vhathu vha ndeme  . 
U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2 b Vunḓḓu ḽi na maanḓḓalanga a khorotshitumbe hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 b fhedzi u swika afho hune maanḓḓa a ndaulo ya vunḓḓu a nga kona u vha na vhuḓḓifhinduleli hu shumaho  . 
Muvhigo u ṋetshedza zwine zwa khou shuma zwavhuḓi ngeno huṅwe u tshi sumbedzisa hune ha ṱoḓea u khwinisiwa . 
Vhukwamani  . 
Ndi ngoho , u timatimisa ha tshanduko ya poḽitiki zwi nga vha na mbudziso nnzhi u fhirisa phindulo dzi re hone . 
U shumisa ridzhisiṱara na tshitaila tsha luambo zwa fomaḽanyana u ya kha zwa fomaḽa . 
I sumbedza vhuimo ha mutevheṱhandu na vhuḓifhinduleli ha vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso  . 
Vho vha vha tshi vhidza ngoma iyi sa Ipfi ( la Mudzimu wavho kana Mambo wa Denga  . 
Zwo tea uri hu vhe na tshiendedzi tsha u phaḓaladza zwiputo zwa zwiḽiwa miḓanani i re bvungwi khathihi na u isa vhathu kiḽiniki  . 
Tshanduko dzi tea u rekhodwa kha Tshitatamennde tsho Shandulwaho kha CK2 . 
Thandela i na zwine ya nga kwama kha dziṅwe wadi ? 
U shuma nga Mulilo zwo lambedzwa nga muvhuso , ndi mbekanyamushumo ya u sika mishumo yo sedzaho kha u thomiwa ha Ndangulo ya Mililo yo Ṱanganelanaho Afrika Tshipembe . 
Arali mushumi a vha a songo tholiwa nga mutholi muthihi ṅwaha woṱhe , muholo wo wanalaho nga ṅwaha wa muthelo u tea u badelwa kha tshifhinga itsho tshe vha shumela mutholi muṅwe u kona u vhona uri IT3a yo tea u ṋekedzwa naa  . 
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano . 
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo  . 
Komiti dza Wadi dzi nga wana mafhungo u bva kha zwiko zwinzhi zwo fhambanaho  . 
Musi vha tshi guda tshiṱirathedzhi itshi , vhagudi vha ḓo shumisa zwithu zwi fareaho u pfesesa tshiṱirathedzhi . 
U shuma zwavhuḓi ha vharangaphanḓa vha ḓitikaho fhedzi nga maanḓa a vhuimo ho ṱukufhala  . 
Imbizo Focus Week i ḓo bvisela khagala u thomiwa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ine ndivho yayo ndi u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea nga maanḓa . 
Zwino ṅwalani phindulo yone . 
Na dali na AIDS , lufhiha na maṅwe malwadze a phirela a khou ṋaṋa kha mashango ane a sa swikelele  . 
U vhambadzwa ha zwibveledzwa zwivhisi nga tshivhumbeo tshazwo ( sa tsumbo rooibos ) a zwi dzhiiwi sa bioprosrpecting , fhedzi arali tshiko tshi tshi khou shumiswa u bviswa tshiṅwe khatsho uri tshi vhe tshiṅwe tshibveledzwa zwi dzhiiwa sa vhushumisamupo  . 
Fhedzi zwi nga si tsha konadzea uri munna a malane na muṅwe mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano dza tshirema  . 
Vhagudi vha ḓo shumisa tshikili itshi musi vha tshi vhala vha tshi ya phanḓa kha u ṱanganya . 
Tsumbamutengo ya Tshikimu  . 
Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso i ṋewa mushumo wayo nga khethekanyo dza vhu 195 na 196 dza Ndayotewa . 
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na bar-code . 
Ndi u ela na u tshintshana ha mafhungo na mihumbulo u bva kha muthu u ya kha muṅwe  . 
U asesa mugaganyagwama wa masheleni a u sokou ṋetshedzwa malugana na u fhiriswa na u rumela luṅwalo lwa u ṱanganedza lune lwa ṱanganedza mugaganyagwama  . 
Ro sika iyi saithi uri vha kone u swikelela tshikimu tshavho tsha dzilafho vhe huṅwe na huṅwe hune vha vha hone , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , nga u puṱedza luṱingothendeleki lwavho lu si gathi  . 
Mugudisi u anetshela na u vhala tshiṱori , zwiṱori zwine zwa anatshelwa zwinga itwa ḽitambwa hutshi shumiswa ngafhadzo dza muvhili na zwishumiswa u khwathisedza ṱhalutshedzo ya tshiṱori . 
Lingedzani u humbula nga tshaka nna dzo fhambananaho dza wekishopho  . 
U ḓo farwa fhedzi musi a so ngo tevhedza milayo i re kha ndaela . 
U humbudzwa ha vhone na dokotela wavho uri vha ḓe vha sedzuluswe mutakalo nga misi na u ita ndingo dzi lavhelesaho tshiimo tsha mutakalo wavho na u khwinisa dzilafho ḽavho he zwa tea . 
U pulanela thandela zwi nga bulwa sa thikho ya ndangulo ya thandela  . 
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ita khumbelo ya u badelwa murahu tshelede ya mbadelo ya vhuṱundi kha zwibveledzwa zwe zwa ṱun ḓwa u itela u faṱwa , u bveledzwa , u fhedziselwa , kana u pakwa ha zwibveledzwa zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa . 
Ri tshi shumisana ri ḓo swikela zwinzhi . 
Pfano ya Basel ndi ya dzitshaka ine ya langula u sudzuluswa ha malaṱwa a khombo vhukati ha mashango . 
Vhaeletshedzi vha phurofeshinala nahone vho gudelaho zwenezwo vha d(o amba na vhone vha vhot ( he nahone tshiphirini phand(a ha musi vha tshi ita ndingo na musi vho no t ( anganedza mvelelo  . 
Arali hu tshi ṱo ḓwa u kungwa vhathu vha sa shumeli muvhuso , muhasho wo teaho wa lushaka kana vunḓu u kungedzela zwikhala kha dzigurann ḓa . 
Mbekanyamushumo dza mveledzo ya mahayani dzi tea u thomiwa sa maga nga one aṋe , hu si nḓila ya u imisa vhuḓorobiso  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u bveledza tshiṱirathedzhi tsha u khwaṱhisedza uri tshitshavha tsho vhudziwa nga ha mafhungo a khoro na khoro yo vhudziwa zwa tshitshavha na phindulo dzi a pfukiswa u ya kha pulane dza khoro na tsheo dzayo  . 
Naa matheriala , masalela ( magwada kana mathukhwi ) na mitshini na zwishumiswa zwo vhewa kule na lumeme lwa mulindi u thivhela khonadzeo ya u mbombomela kana u wela ? 
Komiti na Muḓisi wa mbilaelo vha tea u fhiwa nḓivhadzo ya maḓuvha a swikaho 21 ya datumu ya muṱangano , tshifhinga na fhethu  . 
Vhafumakadzi vho malwaho kana vha tamaho u shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale . 
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka nahone ndayo na maitele a u shuma hadzo zwi tea u tevhedza Mulayo wa Vhusimamilayo  . 
Tshikhala tsha vhugidisi tshi a fhambana u ya nga sekhithara , fhedzi vhugudisi vhu nga si vhe fhasi ha ṅwaha  . 
Kha tshiimo tshine ha vha hu si na muongi wa zwifuwo pholisa ḽi ḓo vhidza vhaaluwa vhavhili vhane ḽa vhona vha tshi fhulufhedzea na nga kuhumbulele kwaḽo  . 
Kha vha wane nomboro yavho ya thendelo u thoma Vha nga ita khumbelo ya thendelo u thoma u bva kha GEMS nga u founela kha 0860 00 4367 . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama tsenguluso . 
Dzina ḽa tshileludzi tsha ndondolo ya mutakalo ḽo kumedzwa nga vhafariwa na uri ḽo mbo ḓi ṱanganedzwa na zwenezwo nga ndangulo  . 
Tsumbanḓila dzo bveledzwa ngauri masipala minzhi yo vha i tshi khou ṱoḓa tsumbanḓila nga vhuḓalo nga ha uri Komiti dza Wadi dzi nga thomiwa hani  . 
Ndi zwifhio zwine zwa nga dzhiiwa zwi zwa tshiphiri arali thendelano yo anḓadzwa ? 
Ri dzhiela nṱha milayo ya u daha ya Afrika Tshipembe , ngauralo ri na fhethu ha u nwela gofhi ha vhane vha daha na ha vha sa dahi nga thungo  . 
Ambani nga ndivho iyi ni kha tshigwada tshaṋu . 
Thundu yavho vha nga dzhielwa yone arali ho tevhelwa milayo yo teaho . 
Mbadelo dza mutholi dzi buliwa musi tshelede yo no badelwa kha tshikwama  . 
Muthu a nga ṱaṱa uri zwi shumiswa lu bveledzaho hani , fhedzi ngoho zwi khou shumiswa nga fhasi ha ndaulo dzashu  . 
Ri ḓo vha na zwikhala zwa zwinzhi zwa ndeme na pfunzo yavhuḓi ya vhana vhashu nga murahu  . 
Vhuḓifari ha miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa-Dziminisṱa 96 . 
Nangani phindulo nthihi kha tharu . 
Arali vha tshi ṱoḓa u pfukisela u bva kha tshileludzi tsha sibadela tshiṅwe u ya kha tshiṅwe , vha humbelwa u ḓivhadza sibadela tshe vha valelwa khatsho uri vha muraḓo wa GEMS na uri u pfukisela kha zwibadela huṅwe na huṅwe hu tea u tendelwa nga kha u founela Senthara ya EMED kha 0800 44 4367 . 
U vhala wo tou fombe zwibveledzwa zwipfufhi zwa maṅwalwa u itela U PFESESA kha vhuimo ha tshibveledzwa tshoṱhe Vhagudi vha shumisa nḓivho ya tshaka dza maṅwalwa na zwibveledzwa zwa fomaḽa u kona u pfesesa ṱhalutshedzo , ndivho na zwi bveledzwaho nga tshibeledzwa tshoṱhe . 
Phi : Havha ndi vhathu vho tiwaho nga vhone  . 
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha ite vhudzekani ho tsireledzeaho ; vha ite ndingo dza HIV luthihi nga ṅwaha uri vha dzhie maga o teaho a u thivhela , nyalafho , ndondolo na thikhedzo na uri vhanna na vhatukana vha ye kha tshumelo dza u fumbiswa ha vhanna nga mushonga . 
Vha badele mbadelo yo tiwaho  . 
Tsha vhuvhili , ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha  . 
Masiandoitwa a izwi ndi a uri , muhumbulo uyu wo mbo nwelela kha milayo ya tshiṱalula kha mashango manzhi a Afrika o tsikeledzwaho , izwi zwa ya phanḓa na u ṱuṱuwedzwa nga milayo i tsikeledzaho vhuloi u swika na zwino . 
Minisita wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi , Vho - Dokotela Ben Ngubane , u ya nga mulayo wa Phalamennde ( Mulayo 118 wa 1998 ) vho thoma Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe ( South African Geographical Names Council ( SAGNC ) )  . 
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo , nngu , mbudzi , bere vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa  . 
U tamba mutambo wa ndumeliso mafhungo mavhili nga vhavhili-vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku tsumbo . 
Naa vhuendi na mitshini kana zwishumiswa zwi khou ṱhogomelwa zwavhuḓi , tsumbo , naa tshiḓiraiva , dzimbone , biriki ya tshanḓa na ya mulenzhe zwi khou shuma zwavhuḓi ? 
Naho ri tshi nga vha ri tshi khou fhela mbilu nga ha luvhilo lwa tshanduko mushumoni , zwi a takadza mbilu u vhona uri maitele ashu o tendiwa kha muvhigo wavho wavhuḓisa  . 
Kha hune dzilafho ḽa hone ḽa zwa vhulimi ḽa vha ḽi tshiluḓi , vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri tsha u fara a tshi tevhuli dzilafho musi vha tshi khou shulula . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i nga sedzwa nga huswa ? 
Muhasho u tikedza fulo ḽa ḽifhasi ḽo livhiswaho kha u engedza kavhili mukovhe wa maraga wa vhuendi ha nnyi na nnyi nga 2025  . 
Nga n(waha wa 1924 ho dzhena Mphephu A(lilali Tshilamulele,we a lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga n(waha wa 1898  . 
Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha  . 
Ee , ndi zwi funa u vha na khofheni ho kunaho  . 
Vhuswina uhu ha vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbud(a ho d(o fhedza tshifhinga tshilapfu vhukuma tshi no t ( od(a u swika min(waha ya fumirathi ( 16 )  . 
Arali hu si na thendelano yo raloho , muhumbeli wa khat ( hululo u d(o ita khumbelo kha Muhat ( uli Muhulwane kha u vhona uri hu nga itwa mini maelana na u vhekanya rekhodo  . 
GEMS ndi tshikimu tsha dzilafho tsho thivhelwaho tshine tsha vha tsha Vhashumeli vha tshumelo ya Nnyi na Nnyi . 
Tshumelo yashu ya tshipholisa kanzhi i a sasaladzwa nga ṅwambo wa tshumelo i si yavhuḓi , fhedzi hu kha ḓi vha na mapholisa vhane vha shuma mushumo wa maṱhakheni  . 
Maitele ayo a fanela u fhela hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 u bva ḓḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo  . 
Vho Ndau vha ṱodzimela maḓini vha vhona murunzi wavho . 
Luvhilo  . 
Hune zwigwada zwa tanganedza khathulo fhedzi muhwelelwa a kundelwa u badela , muhweleli u tea u ita uri hu vhe na maitele a de novo kha khothe i na maanda  . 
RLF i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi  . 
Kha vha shume na tshinyalelo yo vhangwaho nga zwiito zwa vhugevhenga nga u ṋetshedza thasululo ya vhuphalali kha zwipondwa  . 
Fhungudza u bvisiwa ha gese ya greenhouse na u khwinisa tshumiso ya fulufulu  . 
Tsireledzo ya zwiolwa zwa lunako i ṋewa lwa miṅwaha ya 15 ngeno ya zwiolwa zwa mishumo i tshi ṋewa lwa minwaha ya 10  . 
Ndi zwifhio zwine murendi a khou eletshedza nga itshi tshirendo ? 
Tshiimiswa tsho ḓiimisela u dzudza vhupo ha Phalamennde hu kha tshiimo tshavhuḓi u bveledza vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone havhudi , khathihi na u langa khombo ine ya nga ṱaha vhuponi ha mushumo phanḓa ha musi i sa athu u bvelela . 
Hu na tshaka dzi si fhasi ha tharu dza ndeme dza thaidzo dza u ṱanganya na u ṱusa , na uri lushaka luṅwe na luṅwe lu nga vhudziswa nga nḓila dzo fhambanaho . 
Kha vha dzi ise nga mbili  . 
Mutshimbidzi u tea u fhirisela vhutsila ha u tshimbidza kha vhadzulapo . 
Kha ri Vhalani atikili idzo dza mafhungo vhuvhili hadzo ni ṅwale kone u fhindula mbudziso idzi . 
Mvelaphanḓa i katela mbekanyamushumo ya mishumo ya vhaswa uri hu dzheniswe vhaswa vha miḽioni kha ngudelamushumo dzi badelaho lwa miṅwaha miraru kha sekithara ya phuraivethe , hu tshi katelwa na u thomiwa ha Tshikwama tsha Mabindu a Vhukati na Maṱuku a Afrika Tshipembe hu tshi khou bindudzwa nga R1,5 biḽioni kha mabindu maṱuku . 
Vha ḓo dovha vha kona u shumisa nḓivho iyi u shumisa luambo u itela u fhaṱa ṱhalutshedzo ( zwi tshi bva kha vhuimo ha maipfi na mafhungo kha tshibveledzwa tshoṱhe ) , na u vhona uri tshibveledzwa na nyimele yatsho zwa vha na vhushaka ngayo . 
Tsha u fara tsha hone tshi tea u tendelana na milayo ya Zwikalo zwa Lushaka Afrika Tshipembe 10229 . 
Pfanelo ya u gwalaba mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi  . 
Naho , ndo no ḓi amba nga mbuno iyi mathomoni , makhuwa vha nga ya , kha vhuswole havho na vha ḓo ṋetshedza mishumo yavho  . 
Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano , muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho  . 
Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa vhafarani vhahulwane vha mbambadzo na Botswana , na khamphani dza tshivhalo dzi khou shuma kha shango iḽo . 
Mushumo wa CBP ndi muhulwane kha u ita uri tshitshavha tshi shele mulenzhe kha kutshimbidzele kwa u pulana khathihi na u vha vhakoma vha kutshimbidzele ukwu  . 
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u vhona uri hu vhe na u laṱwa ha malaṱwa ho tsireledzeaho u fhungudza tshikafhadzo ya mupo , na u engedza u bikululwa ha malaṱwa khathihi na u vhona uri malaṱwa a bveledzwaho Phalamenndeni a shumaniwa nao u ya nga ha tsumbedzelo dzi re khayo  . 
Muvhuso u nga si imelele ṱhoḓea dza vhadzulapo vhoṱhe  . 
Mbekanyamushumo i swikelelwa nga vhapondiwa vha vhutshinyi na khakhathi  . 
CIS yo ḓiimisela u thusa uri tshumisano dzi aluwe dzi vhe khulwane , dzi shume zwavhuḓi u fana na mabindu  . 
O divhaisa ene mune a tshi suvha  . 
Tikedzani mihumbulo yaṋu nga mbuno . 
Mafhungo  . 
Mulayo wa lushaka u nga ṱanganedza nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzo ṅwalwaho kha thendelanoguṱe . 
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhune a miraḓo ya CC  . 
Kha vha dzhiele nṱha : Mulayo wa ṱhunḓu u ṱoḓa uri vha tshi dzhena kha ḽa Afrika Tshipembe nga thendelo ya tshidzulapo tsha tshifhinganyana i tendelanaho na mushumo une vha khou ya u shuma kha shango . 
Fhethu ha muṱangano : A si wadi dzoṱhe dzine dza vha na fhethu ha muṱangano hune muṋe wadzo a vha masipala  . 
Musi hu na phambano malugana na uri naa mulayo wa lushaka wo tea na kha ndivho yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya ( c ) na zwauri phambano I ḓiswe khothe uri I tandululwe , nahone khothe I tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Ro no ḓi livhana na u ṱhaselwa ha tshiṱuhu na ha dzikhakhathi na miraḓo yashu yo no vhulawa lwa tshiṱuhu  . 
Tsinga dzi nga tatamuwa u itela u fhungudza mutsiko na u hwetekana u itela u engedza mutsiko . 
Miraḓo ya komiti dza wadi i nga ṋewa phothifolio i fhiraho nthihi  . 
Khabinethe i kwaṱhisedza u sasaladza hayo nyito dziṅwe na dziṅwe dza pfudzungule dzi ṱuṱuwedzwaho nga luvhengelambiluni . 
U lugisela u shumisa pfanelo dza zwimela izwo  . 
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 , nahone muofisi mulanguli ( ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muhaṱuli ) a tshi vhona u nga u ṋea vhuṱanzi tsengoni hu ḓo vha vhangela mutsiko u songo teaho , vha nga ṋewa mukonanyi musi vha tshi khou u ṋea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini i re fhethu ho dzumbamaho  . 
Thebulu ya 5 i re afho fhasi i sumbedza tshivhaloguṱe tsha zwikhala kana poso dzo ḓadziwaho u bva nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2014 , u ya nga fhethu  . 
Nga vhuthihi u vhu , ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka  . 
U wana , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi  . 
SACA i ḓo rumela muvhigo wa tsedzuluso ya ṅwana kha vhalanguli vha mulayo kha shango ḽa havho u vha vhambedza na ṅwana . 
I nga dovha ya sedza uri iyo khumbelo ya khat ( hululo i nga n(etshedzwa ho dovha ha sedziwa zwivhuya zwa u fhelisa phambano  . 
Ndi zwa ndeme u vha na watshi khulwane , yo no shuma , yo anḓadziwaho kiḽasirumuni , uri vhagudi vha sedze khayo . 
Khabinethe i sasaladza u shumiswa ha mimatsho ya migwalabo i re na khakhathi sa yone nḓila ya u tandulula khuḓano dza mikaṋo . 
Vha bula uri u vhulaya ndi u vhulaya , nahone khakhathi a i vhuyi ya ṱoḓa u livhanywa na mushonga kana vhuloi . 
Hezwi zwi katela u tou fombe kha vhashumelwa vhashu ( Muphuresidennde , Muthusa Muphuresidennde , Muvhuso na tshitshavha ) na u thetshelesa vhashumelwa vhashu na u vha fara nga nḓila i na tshirunzi , vhulenda , u fhindula nga u ṱavhanya , na ṱhonifho . 
Khophorethivi , kha ḽiṅwe sia , yo vhumbelwa uri i bveledze mishumo kha tshitshavha  . 
Muvhigo , une zwa ḓo itwa uri u wanale nga vhuḓalo , u ṋetshedza ndingo ya ndeme na tsumbedziso ya vhuvhambedzi ya tsedzuluso ya saintsi ya u shanduka ha kilima na zwi elanaho na khwinisedzo ya thekhinoḽodzhi  . 
Arali khumbelo yavho i songo tendiwa ofisi ya SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga luṅwalo uri ndi ngani i songo tendiwa  . 
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo khothe uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana a nga ita khumbelo uri tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe . 
U imbelela zwi tea u shumiswa nga u sumba kha u vhala mutevhe kana mitalombalo . 
Vhavhumbi vhanzhi vha fhano Vend(a vho vha vha tshi enda vha tshi vhimbila na mashango vha tshi rengisa dzikhali  . 
Zwi tou vha khagala uri u tevhelela muhumbulo kana u dzhia sia zwi vha zwo itiswa nga u sa dzhiela ntha zwithu  . 
Muraḓo wa muṱa ane a khou humbelwa u londota a tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho  . 
Kha nyimele idzi , hu na ngoho ya uri maṅwe madzangano a polotiki o dzhia vhuḓifhinduleli ha u galatsha zwitshavha uri zwi dzhenele kha mishumo ya wadi , a zwi mangadzi uri komiti nnzhi dza wadi dzi vhonala dzo ḓisendeka nga ḽihoro  . 
Kha vha sedze arali vha tshi ḓo kona u vha wana  . 
Kha tshitshavha tsha tshaka dza nga ngomu ha dzingu iḽi , yashu ndi yone ikonomi yo khwaṱhaho  . 
Vhathusa-Dziminisṱa vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 b vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u ita mishumo yavho na u shumisa maanḓa avho  . 
Ri nga si kone , sa tsumbo , u shandukisa mulayo wa mishumo i sa shandukiseiho ine ya thivhela tsiko ya mushumo  . 
Kha vha humbele vhana uri vha dovholole izwi uri vha kone u pfa musi muya u tshi dzhena mivhilini yavho  . 
Magokoko a si na tshithu , makasi kana zwidina a zwo lugela u tika tshikhafula  . 
Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa , tshumisano ya miraḓo ya khorondangi - ya kale na miswa - na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha  . 
Vhatambi vha bola ya milenzhe vha fumiṱhanu vhane vha bva Afrika vho dzumbiwa kha giridi  . 
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho . 
Zwino ro vha ri khou fhirela phanḓa kha zwivhumbeo zwa tshizwinozwino zwa tshumisano ya mveledzo , zwishumiswa zwa tshizwinozwino zwa tshumisano  . 
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe , u ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone  . 
U ita ṱhoḓisiso nga ha vhukule u mona na zwivhumbeo zwa muelo wa 2-D na zwithu zwa muelo wa 3-D hu tshi shumiswa u vhambedza lwa vhukuma kana hu tshi shumiswa zwi si zwa fomala . 
Hu bvelela mini arali Ndaela ya Tsireledzo yo pfukwa ? 
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi ya kha muvhuso , vhashumi na Minista kha u ntshimbidza u itela u fhedzisela ndo ḓisa tshipitshi tshavho  . 
Zwi ḓo vha zwa shuma sa khwelo kha riṋe uri ri shumisane u itela u swikelela zwipikwa zwashu zwa tshifhinga tshipfufhi na tshifhinga tshilapfu sa zwo sumbedziswaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) - Bono 2030 na Muhangarambo wa Maano a Tshifhinga Tshipfufhi . 
Hu sedzeswe kha u thetshelesa na u amba ; Hu vhe na u dzulela u tikedza mveledziso ya ḓivhaipfi , u vhumbwa ha mafhungo na pharagirafu , na girama : Vhagudi vha shuma na zwibveledzwa zwo fhambanaho vhukuma nahone zwi ḓi konḓaho zwi tshi ya phanḓa zwi tshi ya nga gireidi . 
Naa nga matungo a fhethu hune ha khou fhaṱiwa ho tsireledzwa zwavhuḓi ? 
Zwa khwine ndi uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe kha u linga ha muteo ha vhagudi . 
U dzudzanya minyanya  . 
Muhasho u tea u fhedzisa dzinnḓu dze dza vha dzi songo fhela na u ṋetshedza matheriala wa u fhaṱa kha vhathu vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedzwa  . 
Ndayotewa u itela uri dzi wana thendelo . 
U ṱalusa tshithu tshithihi tsha masiya mararu tshi tshi vhambedzwa na tshiṅwe . 
Ndivho yavho kha i vhe ya u kovhekana mishumo . 
Nyito ya nga murahu ha u thetshelesa i nga dzhenisa vhagudi kha u fhindula kha zwe vha zwi pfa nga u fhindula mbudziso dzi sa konḓi . 
U isa phanḓa na u vhala na musi hu na zwipiḓa zwine u si zwi pfesese fhano na fhaḽa . 
Zwi amba u vha na vhuimeli kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhugo na ndaulo kha mukovhelano wa tshomedzo  . 
Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓila i songo dzumbamaho , nahone i nga vala madzulo ayo , kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa . 
Vha nga tama u nanga muḓivhi o imaho nga eṱhe ane a ḓo kona u sedzulusa tshiimo tsha zwenezwo na u vha eletshedza nga zwine zwa ḓo bvelela  . 
Tsumbo 2 : Vhatholiwa vhe vha shuma kha Tshumelo ya muvhuso min(waha i na tshivhalo vha nga d(i vhonala vha sa tou vha na nd(ivho kha man(we masia a mishumo yavho  . 
Hezwi zwo thoma nga muvhuso wa mahosi-tshi(la tshifhinga tsha musi Vhavend(a vha tshi khou vhuswa nga Riphabu(liki ye ya vha i tshi pfi Riphabu(liki ya Vend(a  . 
U shela mulenzhe kha 1  . 
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na Bono ḽa 2030 u itela u sika vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhaḽo vhoṱhe kha lushaka lu katelelaho vhoṱhe . 
U lwisa nga nungo ho ṱanganelanaho ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho hu kha gondo ḽa nṱhesa ḽa u limuwa Bono 2030 ḽa NDP . 
Mvusuludzo ya ḽaisentsi i tea u itwa ofisini ya vhuṅwalisi he goloi ya ṅwaliswa hone  . 
DAVHI : ZHENDEDZI ḼA TSHUMELO YA VHUDAVHIDZANI Davhi ḽa : Zhendedzi ḽa Tshumelo ya Vhudavhidzani ḽi ṋetshedza tshumelo dza thengo ya nyanḓadzamafhungo na u bveledzwa ha khunguwedzo dza nyanḓadzamafhungo dza muvhuso , u vhona uri hu na vhudavhidzani vhu vhure khagala , vhu fhindulaho nahone vhu sa ḓuri kha mbekanyamushumo dzṱhe dza muvhuso  . 
Vhugudisi ha vhagudisi ( ToT ) ho sedza u ṋea vhukoni vhaimeli vhavhili vho ḓiṋekedzelaho vha masipala wapo muṅwe na muṅwe vha welaho nga fhasi ha vhupo ha tshiṱiriki na vhaimeli vhavhili vha tshiṱiriki  . 
Kha nyimele nnzhi , musi ri saathu u ṅwalisa muunḓiwa , ri ḓo ṱoḓa afidevithi ine ya sumbedza vhuunḓiwa ha masheleni . 
Muhasho wa Tshumisano ya Kuvhusele na zwa Sialala wo ita izwi u tshi fhindula khumbelo ya miraḓo ya masipala na Komiti dza Wadi ya uri bugutshumiswa iyi i pindulelwe kha dziṅwe nyambo dza Afurika Tshipembe  . 
Khethekanyo yo khetheaho ya dzigoloi i ṋekedzwa kha tshakha dza goloi dzine dza vha na mishumo yo khetheaho nahone dzi sa anzeli u tshimbila badani  . 
U tanganedza u thogomela na u tsireledzea hu bvaho kha mita yavho u ya nga ndeme ya sisiteme ya tshitshavha na zwithu zwa ndeme  . 
Sa zwine mudzulatshidulo vha ḓo zwi vhona mbuno idzi a dzi ho kha maṅwalo e nda a ṅwalela khomishini  . 
U linga ha fomaḽa hu ṋea mudededzi nḓila ya sisiṱemethiki ya u ṱhaṱhuvha yavhuḓi ine vhagudi vha khou bvelela ngayo kha Gireidi ya na kha thero . 
Vhagudi vha kona u ela pherimithara dza zwivhumbeo zwa 2-D nga u shumisa tshipiḓa tsha thambo . 
Khonadzeo ya u ri vha netshedze tshitshavha tshumelo I sumbedzaho vhukoni kha zwe vha gudela zwone zwi dovha zwa di tika nga ndivho ya mishumo yavho ya duvha na duvha , zwine zwa dovha zwa di angaredza nga la u ri muhiri na muhiriwa vha tea u dzhenela ngudo dza pfumbudzo siani la mushumo  . 
U humbula ( elelwa ) zwidodombedzwa na u amba muhumbulo muhulwane wa tshiṱori tsho vhaliwaho nga mugudisi . 
Nga u angaredza u gonya ha mitengo ya ṱhundu ho dzula hu fhasi , zwe zwa dzhenelela kha maitele a tshanduko ya mitengo  . 
Vha tea u tikedza kha u vha na vhuṱadzi uri u rekhoda havho hu na ndunzhendunzhe , uri zwi kone u vhlwa nga vhone vhaṋe na vhaṅwe . 
Ndi zwa ndeme , zwenezwo , u dodombedza zwavhuḓi mushumo wa komiti dza wadi une dza tea u u shuma musi hu tshi sedzuluswa IDP , namusi hu sa athu thomiwa tsedzuluso , uri komiti dza wadi dzi a kona u ela nga nḓila i fhaṱaho kudzhenele kwavho  . 
U ṅwala tshiṱori hu tshi shumiswa maṱumi one na fureme ya u ṅwala i re na zwifanyiso . 
Kha vha ambedzane nga ha nḓila dzo fhambanaho dza u khwaṱhisedza vhuangaredzi , vha dzi ṅwale nga u tevhekana kha fiḽipitshati  . 
Thandela yo tea u monithariwa nahone ndeme ya u monithara ndangulo ya thandela ndi ifhio ? 
Izwi zwi ita uri midia u kona u dzhena zwo leluwa uri u vhee iṱo na u vhiga kha mushumo wa Phalamennde . 
Vhaiti vha khumbelo vhane vha tama u ṅwalisa vha nga humbelwa uri vha fushe dziṅwe ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi ṅwalisa kana nga murahu ha u ṅwalisa  . 
Tshumelo ya ndeme - mvelaphanḓa i khou itiwa u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe uya swikelela maḓi a nweaho , tshampungane na muḓagasi  . 
Khabinethe yo laela Tshigwada tsha Tsireledzo ya zwa Matshilisano , Mveledziso ya Vhathu na Tshitshavha uri tshi vhekanye mbekanyamushumo ya nyito ine ya ḓo endedza shango kha nndwa ya u imisa u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana . 
Arali muthu a sa koni u ḓadza fomo yo tiwaho nge a vha a sa koni u vhala na u ṅwala kana a tshi khou itiswa nga vhuholefhali , muthu onoyo a nga ita khumbelo nga mulomo kha DIO . 
Maanḓa na mishumo ya khothe ya ndinganyiso Khothe ya ndinganyiso nga murahu ha musi matshimbidzele o thomiwa u ya nga kana nga fhasi ha hoyu Mulayo i fanela u ṱoḓisisa nga nḓila yo randelwaho na u wanisisa arali khethululo i songo tea , tshipitshi tsha vengo kana u tambudzwa , zwi tshi bva kha nyimele , arali zwo vha hone , nga nḓila ine zwa khou humbulelwa ngayo . 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 53 tsha Mulayo , i tea u vha yo vhumbiwa nga fomo ya B ya Muengedzo  . 
U daha mutsi zwi vhanga nyumonia , sainasi na u sa shuma zwavhuḓi ha mafhafhu . 
U ḓo vhulunga vhugai kha tshelede iyo ? 
I tikedza dziSMME dzo ḓidzhenisaho kha bio-manufacturing nga u dzi konisa u dzhia zwikhala maragani . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha zwa vhupholisa  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u manḓafhadza vhafumakadzi kha mbekanyamushumo dzoṱhe dza muvhuso  . 
Sa musi ro kuvhanganywa nga ngomu ha mbondo idzi nṋa na ipfi ḽa muhumbulo wa thikhedzo , ipfi ḽa u ṋetshedza tshitshavha tshashu vhudzulo ha khwiṋe ri sa sedzi phetheni ya kiḽasi na ya muvhala , zwavhuḓivhuḓi ipfi ḽa vhuthu  . 
Tsha u fhedzisela , naho zwo ralo , tshi livhana na mbilaelo nga u angaredza dza vhaṋetshedzi na muvhuso nga u angaredza maelana na u khwaṱhisedza khakhululo ya mbadelo na tshumisopfareledzwa ya thandela idzo dza themamveledziso  . 
Muhasho wa Madzulo a Vhathu na wone u tevhedza milayo ya Batho Pele  . 
Mutheli a nga kwama Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo thwii kana nga kha muthu ane a shuma zwa muthelo kana muṅwe muimeleli . 
Arali ni sa koni u pfesesa zwine maṅwe a maipfi a amba shumisani dikishinari ( ṱhalusamaipfi )  . 
Mutevhe wa mitengo ya mushonga ( MPL ) : Sisiṱeme ya u vhea mutengo i ne ra i shumisa u shuma mitengo ya zwigwada zwa mishonga . 
U ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi zwi amba u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi . 
U vha fha masheleni a ndambedzo ya u khampheina a edanaho kha mahoro othe o dzhenelelaho dzikhetho , u nekedza zwiendedzi kha vhathu vha dzulaho kule na hune ha khethelwa hone  . 
Dzangano ḽi na vhukoni ho khetheaho kana tshenzhemo kha mafhungo a no khou reriwa naa ? 
Muvhuso u khou isa masheleni kha zwa u bveledza senthara dza vhutsila ha tshitshavha dzine dza ḓo thusa sekithara yeneyo kha u shumisa tshikhala tshine tsha ḓo bveledzwa nga vhuendelamashango musi vhuṱambo vhu tshi kha ḓi sendela na musi ho no thoma . 
Mbadelo dzi tiwa nga haya ha vhalala . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓowenḓowe dzine dza elana na u amba nga ha tshifhinga  . 
Zwino ṅwalani phara nga uri ni nga ita mini uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi dzulee khaḽo . 
U tholwa hafhu ha Vho Nkululeko Andrew Stephen Poya sa CEO  . 
Kha u khwinisa zwikhala zwa ikonomi zwa vhafumakadzi ri fanela u shandukisa sisiṱeme u itela u bvisa , vhukati ha zwinzhi , u sa vha na ndinganyelo ya muholo na u ita uri mishumoni nga u angaredza hu vhe fhethu ho lugela vhafumakadzi  . 
Uri ri a badela mbilo kana ri badela vhugai zwi ḓo bva kha Milayo ya Tshikimu . 
Tsumbo ya 2 : Arali Mu-Oditha-Dzhenerala vha dzumbulula vhuada siani la ndango ya masheleni kha munwe wa mihasho , vhashumeli vha muhasho uyo vha so ngo dzhia mawanwa nga ha vhuada uhu nga ndila i so ngo daho  . 
U fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha FIFA hu ḓo vha tshipiḓa tsha u swikelela nyaluwo ya tshihaḓu ya ikonomi na ndivho dza shango dza mveledziso . 
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni , wa 1993 , u ṱoḓa mutholi a tshi ita uri vhuponi hune ha shumelwa hone huvhe ho tsireledzeaho nahone hune ha si vhe khombo kha mutakalo wa vhashumi  . 
Hedzwi ndi zwe ḓivhadzwakale ya ri hwesa zwone . 
Bodonyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe yo thomiwaho nga mulayosiṅwa wa lushaka i fanela u- a alusa , na u ita nyimele ya , u bveledzisa na u shumiswa ha- i nyambo dzoṱhe ; ii nyambo dza Khoi , Nama and San ; na iii luambo lwa zwiga ; na b u alusa na u vhona uri hu ṱhonifhiwe- i nyambo dzoṱhe dzi shumiswaho nga zwitshavha zwa Afrika Tshipembe , hu tshi katelwa nyambo dza German , Greek , Gujarati , Hindi , Portuguese , Tamil , Telegu and Urdu ; na ii Arabic , Hebrew , Sanskrit na dziṅwe nyambo dzi shumiswaho kha vhurereli ha Afrika Tshipembe . 
Ndi khou ṋaṋa u ḓifhelwa nga u vha khonani yaṋu  . 
Vhubvo na vhuyo  . 
Ri vha humbela uri vha ambe na vhagudisi vhane vha takalela vhathu ! 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi u fhaṱa zwikili zwa u ita ṱhalusamaipfi ( tsumbo : goloi , vothi )  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi  . 
Nga ṅwambo wa tshenetsho tshiitisi tshithihi vhaṅwe vhareili vha dzigoloi a vha koni u vhona vhana  . 
Iyi ndi thaidzo ine vhathu vha re kha tshigwada tshenetsho vha livhana nayo kha ḽino shango  . 
Tsumbo idzi ndi dza ndeme vhukuma phanḓa ha musi vha tshi lingedza u lugisa zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwa ndinganyiso zwo serekanaho  . 
Ri khwaṱhisedza u sa kovhea , vhu hoṱhe na u ḓisendeka nga vhaṅwe ha pfanelo dza vhathu dzoṱhe , dzi nga vha poḽotiki kana dza vhapo kana dza ikonomi , matshilisano na mvelele , kana dza muthu nga muthihi kana vhu ṱanganelana  . 
Ngauri vhafumakadzi , u ya nga mvelele vha fanela u vhona uri vhana na miṱa yavho vha tea u wana zwiḽiwa nga tshifhinga itshi , zwi sia vha sa koni u dzhenela miṱangano iyi  . 
Vhathu vhane vha khou ḓḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka , vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , kana Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha 1 phanḓḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano , Khoro kana Vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone  . 
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo kana vha ḓa vho ita kha dokotela wa maṱo ane vha funa vha ḓa na mvelelo kha DLTC . 
Ri livhuwa madzangano a vhadededzi kha u tikedza iḽi fulo  . 
Komiti dza Wadi dzi nga dzhenelela thwii kha mishumo ya meyara fhedzi sa muthu a re na vhuḓifhindulelinyangaredzi ha khoro , miraḓo ya Komiti ya Wadi i khwaṱhisedza uri meyara u ḓivha zwithu zwoṱhe zwa tshitshavha  . 
Tshitirathedzhi itshi tshi fhungudza mbuelo dzo livhaho kha vhane vha vha na IK nangwe hu uri databeisi yone ine i nga kona u bveledza masheleni  . 
Tshumelo dzi a tshimbidzwa , ṋetshedzwa kana u phuromotiwa lu fushaho nahone hu si na thotho , dza konanywa , nahone ha vha na vhuḓifhinduleli  . 
Khothe khulwane i angaredza Khothe Khulwane ya Aphili ine ya nga thomiwa nga Mulayo wa phalamennde uri i thetshelese dziaphili dzi bvaho kha Khothe Khulwane  . 
Kha tshigwada tshavho tshiṱuku kha vha rere nga ha nḓila dzi ne muhasho wa tea u shumisa Batho Pele u itela u swikele nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila ine ya lavhelelwa nga muvhuso  . 
Ndangulo ya tsiko kana ya mupo : izwo zwi bvelela musi maswina a mupo a tshi vhulaha zwikhokhonono  . 
Mutambi u bvisa ndode dzi nnzhi tshidangani a fhedza nga u humisela tshidangani a sia nthihi ine a i fara ya vha yawe  . 
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi mulayoni lwa tshifhinganyana nahone ndi dza muhwalo muthihi fhedzi . 
Maambiwa a muṱangano Maambiwa a muṱangano a fanela u vha na tsheo dzo dzhiwaho lwa fomaḽa dza rekhodiwa  . 
Hezwi zwo livha kha mvelaphanḓa ya maitele a pfunzo ine ya ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu , phambano dza mvelele , u nanga ho vhofholowaho na u lwisa u vhona uri hu na ndinganyiso ya vhuswikeleli  . 
Muthu a nga dovha a ṱaṱa uri dimokirasi ya tshizwinozwino a i konadzei hu si na mahoro a poḽotiki  . 
U thoma u bvelela ha ikonomi dzine dza khou aluwa nga u ṱavhanya ndi iṅwe ya mveledziso khulwanesa , nga maanḓa India na Brazil  . 
Tshiimo tsho vhifha tshoṱhe arali maanḓalanga a muvhuso vha sa khou shuma , arali vha khou ita tshimbevha na vhulanguli nga u shumisa maṅwe madzangano , kana arali vha tenda u nyadza ndaulo khulwane vha ḓidzhenisa kha phambano dza zwigwada  . 
Vha songo tsireledza vhatshinyi vha u tzhipa na miṅwe milandu ya zwa vhudzekani  . 
A zwi na ndavha uri muraḓo u na mikovhe mingana , mushumo une muraḓo a u ita na khophorethivi , kana mushumo une muraḓo muṅwe na muṅwe a ita wone  . 
Phalamennde yo ḓiimisela u khwaṱhisedza mutakalo na tsireledzo zwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe na vhathu vhoṱhe vhane vha shuma lwa mulayo na vhane vha dzhena vhuponi ha zwifhaṱo zwayo . 
Nga nṱha hafhu , vha ha masipala vha tea u humbula uri vha ḓo badela vhashumi vha ha masipala vhane vha khou shela mulenzhe ovathaimi naa , vhane vha anzela u shuma awara nnzhi-nnzhi , kana vha tou vha fha ḽivi ya u ḓiṋekedzela u shuma kana vha badelwa nga iṅwe nḓila-vho  . 
Vhagudi vha nga ya phanḓa na u kopa na u engedzedza phetheni dzo itwaho nga zwifanyiso madzuloni a zwithu . 
Muholo wa magavhelo a zwa matshilisano wa vhana u fanela u rwaliwa nga fhasi ha rwana onoyo , HU SI nga fhasi ha muungi  . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a sala a songo fushea nga murahu ha u tevhela maga mavhili a maitele a mbilaelo , a nga humbela Muofisiri Muhulwane wa GEMS uri a pfukisele mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS  . 
Mbekanyamaitele idzi dzi endedzwa nga milayo ya mveledziso i vhuedzaho ya tshifhinga tshilapfu , ine ya vha ṅwongo wa Bono 2030 sa zwine ḽa vha zwone ngomu ha NDP . 
Vhuingameli ha mihwalo i rengiselwaho nnḓa nga murahu ha awara dza mushuno : R520 nga awara kana tshipi ḓa tsha zwenezwo . 
U zwi ita musi a tshi kuvhanganya mafhungomatsivhudzi khathihi na u pulanela u ṅwala . 
Ngaurali zwi bveledza tshiimiswa tsha tshanduko ya matshilisano tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe u bvela phanḓa na mushumo hoyo , hezwo zwo itwa nga 1969  . 
Kha ḽiga ḽa u tumbula , vhaṱoḓisisi vha lingedza u wana arali tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tshi tshi nga kona u bveledzwa tshi tshi ya phanḓa uri tshi vhe tshibveledzwa tsha mbambadzo  . 
Vhashumeli vha tshumelo ya nnyi na nnyi vha khou tea u fara vhadzulapo nga nḓila i linganaho nahone vha dovhe vha sumbedze ṱhompho  . 
Mishumo ya mbeu ndi vhuḓifari vhune ha gudwa tshitshavhani tsho khetheaho , tshitshavha kana tshigwada tsha zwa u tshilisana tshiṅwe-vho  . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza mutevhe wa nomboro u sa konḓi u si fhasi ha 180 . 
Hu themendelwa uri hu ṱo ḓiwe thuso ya ramulayo sa idzwo kushumele kwa u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ku tshi konḓa . 
Fhedzi ri tea u dzhia tshivhuya tsha u ḓiṅwalisela zwo khetheaho zwa mafhelo a vhege zwo dzudzanywaho nga vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya Afurika Tshipembe , IEC , matshelo na nga Swondaha , dzi 7 na dzi 8 Luhuhi nga u tevhekana . 
Sa musi vhathu vhanzhi musalauno vha tshi shumisa themphuḽeithi , ndi zwa ndeme u ḓivha uri themphuḽeithi yavhuḓi i vhonala nga zwifhio na uri ri i ḓowela hani na uri i ḓadzwa hani lwa u shumisea . 
Tshi shumisa tshanduko ya thekhinoḽodzhi kha u fhungudza tshifhinga tsha u lindela ha vhalwadze , u khwinisa u wanwa ha vhulwadze na u konisa u ṱavhanyisa u thuswa ha vhalwadze kha zwa mutakalo . 
U engedzea ha miḓi iyo ho vha hone hu sa athu vha na nethiweke ya muḓagasi i re hone zwino . 
Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vho dovha hafhu u shumisa madalo avho u wana vhuḓikumedzeli u bva kha ḽa Japan u ita vhuḽedzani na Afrika Tshipembe kha nungo dzaḽo dza u lwa na u phaḓalala ha HIV na AIDS , TB na Malaria . 
Muvhuso wa sialala wo vha wo fhambana na demokirasi ya zwino . 
Kanzhi , hu nga ṱoḓea u ta lushaka lwa u linga lwa nyito u ṱuṱuwedza vhagudi u guda , zwi ngaho sa zwibveledzwa zwa mupeleṱo zwo ḓoweleaho . 
Maimo a Asesimennde - Nḓivho , vhutsila na ndeme zwine vhagudi vha ṱoḓa u bveledza Mvelelo dza u guda kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Mafhungotsivhudzi aya a waniwa kha Tshiwo tsha 8 tsha CBP  . 
U fhaṱa tshumisano vhukati ha vhadzhiamikovhe vho fhambanaho zwi nga thusa u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela ; vha vhiga phesenthedzhi u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi . 
U tandulula khanedzano kha muḽa kana kha vhuimo hapo zwi langulwa nga mulayo wa sialala . 
Hafhu Afurika Tshipembe ḽi na khamphani dzine dza vha vharangaphanḓa kha sekithara dzi no nga sa vhufhaṱi ha themamveledziso  . 
U vhala e eṱhe zwi ambiwe nga hazwo kha pulane ya u funza , zwi tea u wanala kha tshifhinga tsho avhelwaho u vhala . 
Kha themo ya 1 ho vha ho themendelwa uri vhagudi vha tea u tou fombe kha u vhambedza tshileme fhedzi tsha zwithu ; na u tevhekanya na u vhambedza zwileme zwa zwithu zwiraru kana zwinzhi , nga u vhea zwithu nga phere ya zwithu kha tshikalo tsha u eḓanyisa , u swika zwithu zwoṱhe zwi tshi vha kha tevhekana ; na u bveledza luambo lwa u amba nga phambano ya tshileme Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe themo yoṱhe vhagudi vha nga ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza u tevhekana na u vhambedza tshileme tsha zwithu zwiraru kana zwinzhi nga u vhea phere dza zwithu kha tshikalo tsha u eḓanyisa , u swika zwithu zwoṱhe zwi tshi vha kha mutevhe . 
Nḓowetshumo ya masila yo vhumba zwihulwane feme ṱhukhu , na dzine dza ḓi vha ṱhukhu dzine dza fanela u wana kubveledzele kwa nṱha u itela uri dzi dzule dzi kha bindu  . 
Ndi tou funa fhedzi muzika na u lidza kaṱara . 
Heyi ndi khwiniso ya vhuvhili ya Mulayo wa Ndindakhombo ya vha sa Shumiho wa 2001 ( Mulayo 63 wa 2001 )  . 
Vha nga kha ḓi wana luṅwalo lune lwa vha vhudza uri khumbelo yavho yo waniwa . 
U linga ha mushumo wa u ṅwala hu ḓo sedza nga maanḓa kha vhukoni ha vhagudi ha u wana ṱhalutshedzo , na u vhona uri vho kona u kona u gumafhi , tsumbo , u shumisa zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele , mupeleṱo na ndongazwiga . 
Nga murahu ha u dzama hawe ha dzhena n(wana wawe Ratshibvumo Rammbud(a  . 
Ni ole tshifanyiso kha tshikhipha ni tshi sumbedza zwithu zwine na ḓo zwi vhona . 
Mudededzi vha ḓo vhanda u swika kha 6 . 
Nga tshifhinga tshenetshi tshithihi i ṋea khonadzeo ya zwithu zwo fhambanaho nahone i nga kha ḓi itwa uri i takadze tshigwada . 
Ndi nnyi o teaho u wana thuso ? 
Hu fanela u vha na u ḓikumedzela nga huswa malugana na u vusulusa mishumo ya komiti dza wadi sa vhaambasada vha zwitshavha zwavho  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Vhadzulapo vha tea u dovha hafhu vha ṱalutshedzwa uri dzangano ḽi ḓo swikelela hani muano u re kha milayo ya Batho Pele  . 
Mushumo wa oraḽa muṅwe na muṅwe une wa tea u shumiswa sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya U linga i tea u ṋekedzwa kha muhulwane wa thero u itela u moderethiwa u sa athu u lingedzwa nga vhagudi . 
Ri pfana na u dzula ri tshi fana  . 
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wo fhiraho , zwiṅwe ndi zwifhio , arali zwi hone , zwine vho no thoma u vha nazwo nga tshifhinga tsha vhuragane ? 
Mishumo yo leluwaho i dzhiaho luṱa lwa manweledzo a khumbulelwa ( u ṅwala manweledzo a tshiṱori nga maipfi a si gathi a tshi itela khonani , u vha girafu ya u vhona ngomu kiḽasirumuni , u vula tshiphiri nga ha vhaanewa dendele , u sedza na u ṅwala , mbonalo ya maipfi na zwivhumbeo zwine zwa khwaṱhisedza mahumbulwa na muhumbulo muhulwane kha nganea ) ndi zwine zwa nga thusa vhagudi u kona u vhala nga luvhilo . 
U ṱhoṱhela nga u ṱavhanya ha sisiteme ya thikhedzo yeneyo , ho rumelwa , na engedzea ha kilima ya ikonomi ya matshilisano i si yavhuḓi i no khou bvela phanḓa , i fhedza i tshi khou ita uri vhana vhanzhi vha vhe khomboni  . 
U shumisa tshati ya100 , vha tea u fhindula lushaka lu fanaho lwa ndaela : U vhala u tshi ya phanḓa nga mahumi u bva kha 20 . 
Khwiṋe ndi u i khwaṱhisa ngauri khetho ya u londota zwi amba uri milayo yoṱhe na yone yo khwaṱhiswa  . 
Ri tea u wana mbekanyamushumo ya ikonomi ya vhuvhili ine yavha na masiandoitwa mahulwane u fhirisa ayo maṱuku manzhi-manzhi  . 
Luambo lu vhe lwo ḓoweleaho kha u shumisa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Arali hu si na thendelano yo dzudzanywaho , zwi nga dzhiiwa uri a hu na thendelo  . 
Athikili ndi tshipiḓa tsha mafhungo tshine tsha ṅwalwa nga muṅwali kana vhaṅwali vha tshi ṱanḓavhudza fhungo ḽo tiwaho  . 
Tsheo dzi itwa nga nḓila ya demokirasi na hone i re khagala musi hu na u dzhenelela ha vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha ndeme  . 
Maitele o teiwaho kha zwibveledzwa a dovha a bveledza zwibveledzwa zwo fhambanaho u itela ndivho na vhathetshelesi . 
Mitshila i fana na thangi , zwi fhambana ngauri i ṱumiwa magumoni a maipfi uri i shandule zwine maipfi a amba . 
Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office ( RRO ) u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi . 
Zwiko zwa mafhungo zwine khazwo ha do fhatiwa tshiko tsha mafhungo tsha elekitironiki na tshivhumbeo tshazwo zwo no itiwa  . 
Donesheni ya khomphyutha ṋamusi i , ndi a fhulufhela i ḓo vha khwaṱhisa na u vha ṱuṱuwedza vhoṱhe kha thandululo ya u swikelela zwa nṱhesa  . 
DSD , khathihi na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Lushaka ( NDA ) na Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe , vha ḓo vhudza zwitshavha nga ha mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza tsireledzo ya matshilisano dzi re hone na uri dzi nga swikelelwa hani . 
Mimasipala yoṱhe i fanela u vhona uri hu thoṅwa kuvhusele kwa wadi kwo teaho na sisitemu dza u shela mulenzhe dzo teaho  . 
Hu na vhathu vhane vha tenda na u ṱanziela uri vha shumisa vhuloi kha u vhaisa vhaṅwe  . 
Kha vhathu avho mupo ndi wa ndeme u fhirisa migodi , kana dzifeme kana fhethu huhulu ha vhulimi musi zwi tshi da kha u lwa na vhushai . 
Munna , mufumakadzi kana mufarisi u tea u ṅwaliswa u itela u dzhenisa vharathu kana vhakomana vhavho sa miraḓo . 
Dzina ḽa komiti , masipala kana dzangano  . 
Mashango manzhi a kovhelana khaedu ya mbekanyamaitele i fanaho - u wana baḽantsi ya vhukuma vhukati ha maga a dzhiwaho ho ṱanganelwa na dziṅwe tshaka na maga o livhiswaho kha u tsireledza madzangalelo a lushaka  . 
Caption 3 : Naa ndivho ya uyu Mulayo ndi ifhio ? 
Nga murahu ha u vhala hu nga ita uri vhagudi vha fhindule nga ha zwe vha zwi pfa vhe kha nyambedzano . 
Mulandu muṅwe na muṅwe u tea u sedzuluswa nga vhuronwane nahone hu ḓo dzhiiwa tsheo yo teaho ya uri naa hu tea u shumiswa maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma phanḓa ha musi a tshi vhonwa mulandu , phanḓa ha tsengo , nga tshifhinga tsha tsengo phanḓa ha khaṱhulo kana nga murahu ha khaṱhulo  . 
Pfanelo dzothe hedzi dzi nga fhungudzwa arali thodea dzo vhewaho kha tshipida tsha u fhungudza ( s36 ) dza nga tevhedzwa  . 
Kha vha dzhie phindulo dza zwigwada  . 
Mafhungoni aya e na vhala ni vhona zwe zwa kunga Mangalani uri a ambise Avhaathu zwi zwifhio ? 
Musi hu tshi shumiswa maanḓalanga a mulayo , Phalamennde I vhofhiwa nga Ndayotewa fhedzi , nahone I fanela u shuma zwi tshi ya nga yone Ndayotewa , nahone I kha mikano ya yone Ndayotewa fhedzi  . 
Vha tshi vhona a sa vhuyi vha mu t ( od(a vha tshi tevhela vhut ( ala , he ha vha swikisa bakoni  . 
Zwithu zwenezwo zwi nga katela u engedzedzwa kana tshanduko dzine dza khou itwa kha zwifhato kana u pfulusa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa fhethu hune wa vha hone  . 
Kha dziṅwe nyimele , muvhuso u nga dzhenelela u itela u tshimbidza nyambedzano dza thendelano na u ṋetshedza thikhedzo kha vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo  . 
Vhadzheneli vha vhumba zwigwada zwa vhathu vha 4 u ya kha 6 u ita Mushumo wa 1  . 
Masheleni ane vha a hola a tea u vha e fhasi ha R26 928 nga ṅwaha . 
U thutha rekhodo dza vhugevhenga zwi kwama u bviswa ha rekhodo dza vhugevhenga kha sisṱeme ya rekhodo dza vhugevhenga  . 
Thangelamulayotibe i bvisela khagala ṱhoḓea dza muvhuso wapo uri dzi ime kha u isa mvelaphanḓa phanḓa  . 
Dziminisṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele yo tiwaho nga Khabinethe  . 
Musi muthu o d(i n(walisela u voutha , zwidodombodzwa zwawe zwi ya zwa t ( olwa kha bugu ya u n(walisa vhathu vhot ( he ya vhukati ine ya dzula i hone kha Muhasho wa zwa Muno u itela u vhona arali zwi zwa vhukuma  . 
Nga u tou isa kha senthara ya u tou ḓiyela ya GEMS ya tsinisa navho  . 
Vha nga dovha hafhu vha vha sumbedza uri hu na zwithu zwingana zwine zwi nga fhedza tshifhinga tshilapfu kana zwine zwa vha khwine khavho  . 
U buḓekanya mutalokati - u ita nyito U shumisa u buḓekanya mutalokati nga tshifhinga tsha Zikili zwa Vhutshilo ( U khwaṱhisa miraḓo ) Zwidade na nyimbo Nyito ya vhutsila ha u ita zwire tsini na tsini na zwi re kule u ya nga u vhekanya nyito , u vhambedza na u vheya nyito nga zwigwada na u dzulela u kunakisa . 
Mutholiwa arali a kundelwa u tevhedza izwi , u d(o vha na mulandu wa u sa d(ifara u ya nga ha Mulayo wo bulwaho afho nt ( ha , hune a nga n(ewa ndat ( iso u ya nga ha khethekanyo ya 18 u swika kha ya 27 u ya nga u shandukiswa ha mulayo kha Mulayotibe wa khwinifhadzo ya Milayo ya Tshumelo ya muvhuso wa 1997 , arali a pfuka mulayo we wa n(etshedzwa kha Khoudu ya Vhud(ifari  . 
Bulani uri maipfi aya o vhumbiwa hani . 
Kha zwiimiswa zwa pfunzo , luambo lu fanela u pfeseswa sa lune lwa vha na ndeme kha kushumele kwa tshikolo  . 
Ro pfa ro takala na zwikunwane . 
U thetsheleswa ha ndatiso kana ya imisa zwoṱhe nga u ṱavhanya ya haṱula  . 
U vhekanya zwithu zwa 3-D na zwivhumbeo zwa 2-Dkana zwifanyiso U khethekanya vhagudi nga zwigwada . 
U sa tendelwa nga fhasi ha heyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe  . 
Ano maḓuvha Ukuthwala , nga maanḓa Kapa Vhubvaḓuvha , zwi khou namba zwi tshi katela u tswiwa , u tshipiwa na u vhingwa nga khani ha vhasidzana vhaṱukuṱuku vhane vha vha vha na miṅwaha ya fumimbili , nga vhanna vhahulwane vhane vha lingana na vhomakhulu wavho . 
Kha pulenari kha vha ambedzane na vhadzheneleli nga ha zwipikwa zwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha , nga u shumisa notsi dzavho dza khoso ( vha sedze thebulu ya siaṱari 38 ) sa nyendedzi  . 
U itela u kona u shuma zwavhuḓi na vhadali vha dzhenaho mikaṋoni nga vhunzhi , mihasho yoṱhe ya muvhuso mikaṋoni yashu u bva nga dzi 10 Nyendavhusiku 2015 u ya kha dzi 14 Phando 2016 i ḓo engedza awara dza u shuma . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe na afidaviti yo aniwaho i ambaho uri a huna vhuṅwe vhudzulapo ho no waniwaho . 
Ndo shumisa nḓivho ya sialala sa muteo wa muhumbulo une wa livhisa kha kushumisele kwa mbambadzo  . 
Mulayotibe wa Ndaulo ya Muingatengo wa Mukanoni , Mulayotibe wa Muingatengo wa Mukanoni wa 2013 na Mulayo wa Khwiṋiso ya Muthelo na Muingatengo wa Mukanoni wa 2013 - Milayotibe i ṋetshedza mutheo wa u tshimbidza zwa mbambadzo ya mashango a ḽifhasi na tsireledzo ya ikonomi na lushaka , zwine nga hezwo zwa ḓo ḓisa u lingana vhukati ha matshimbidzele a kulangele kwa zwa u fhirisa zwirengiswa mikananoni na mbambadzo . 
Hu khou todea matshimbidzele a u angaredza , o vhumbiwaho nga zwithu zwa ntha nga maanda  . 
Zwi khou itea tshifhingaḓe ? 
Ngomu na u mona na haya havho  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a i imeli , themendeli uri zwibveledzwa kana tshumelo ho ambiwaho ngadzo kha iḽi ḽiṅwalo dzo tea kha ṱhoḓea dza muthu onoyo  . 
Khabinethe i livhuwa miraḓo ya tshitshavha na vharangaphanḓa vha sialala vhe vha dzhenelela kha u tsireledza zwikolo zwo salaho na u ita uri nyambedzano dzi bvele phanḓa . 
U dzheniswa kha u pulana nḓisedzo ya tshumelo ndi zwa ndeme  . 
Ri themendela nḓila dza u lugisa izwi  . 
Zwenezwo , vhud(ifhinduleli ha vhut ( hogwa ho sala kha mutholi , ane a vha muthu o ambadzwaho maand(a , sa ( Dziminisit ( ara na Vhalangamavund(u ( DziMEC ) ) vhane vha vha kha vhuimo ha polotiki , na vhalanguli vhane vha vha vha kha maimo ot ( he a tshumelo ya muvhuso , u sika vhupo ho teaho hune milayo ya simiwa na mimodela ya tsumbo ya n(etshedzwa u itela vhatholiwa vhot ( he vha muvhuso  . 
Tshishumiswa tshi nga wanala kha NAFVSA nga mutengo wo vhewaho nga Mufaragwama  . 
Kha vha ṅwale dzina ḽavho kana vha ṋee dzina ḽa dzangano ḽe vha ḽi imela  . 
Khwiniso ya kushumele i katela u khwiniswa ha sisiteme dza IT , u gudiswa ha vhashumi kha sisiteme ntswa , u fhelisa tshanḓanguvhoni na u linga Maṅwalo a Vhuṋe maswa a garaṱa . 
Ro vhaiswa vhukuma nga u ṱutshelwa uhu . 
Hafhu Komiti ya Wadi i a ita ṱhoḓisiso yayo nga u dalela miḓi ya wana mafhungo  . 
U ṱun ḓa khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi , vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi , ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa  . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Tshaka dza inisuḽini na uri dzi vheiwa hani nga nḓila yo tsireledzeaho . 
Zwino nangani ipfi ḽithihi kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwibogisi zwi re na mivhala ni vhumbe mafhungo aṋu inwi muṋe . 
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo . 
Khabinethe yo tendela Tsedzuluso ya Vhupileli ha Afurika Tshipembe ya 2014 , ya laela uri i iswe Phalamenndeni . 
U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba kha dikishinari ya ene muṋe . 
U kundelwa ha ḽifhasi ngauralo ho shuma u ṋaṋisa vhuṱudzeṱudze ha sisiṱeme ha nga ngomu na u lengisa u fhungudzwa ha vhushai na vhushayamushumo  . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha u vusuluswa ha Babelegi Industrial Park ngei Hammanskraal sa tshipiḓa tsha pulane dza muvhuso tsha u engedza mveledziso ya ikonomi ya muvhuso na u sika mishumo kha vhupo uvho  . 
Tshitshavha tshi na pfanelo ya u hanela u dzhena kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana u ṋetshedza nḓivho ya sialala  . 
Kha dzitshakatshaka , ro tenda uri ri do dzhenela foramu ya Brazil-Russia-India-China-Afurika Tshipembe ( BRICS )  . 
Vha fanela u badela tshelede ya vhuunḓi u itela uri ṅwana a aluwe zwavhuḓi na u dzula zwavhuḓi , zwa katela na u mu rengela zwiambaro , zwiḽiwa , vhudzulo , ndondolo ya mutakalo na pfunzo . 
Ndi zwa ndeme uri vhuḓifhinduleli havho vhu rekhodiwe kha nzudzanyo ya mveledziso  . 
Rekhodo ya ṱhoho iyi i ḓo ṱaniwa na vhuṱumani ho fhambanaho  . 
Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa  . 
U buletshedza khaphasithi ya tshifaredzi nga u vhala na u amba uri ndi zwa u ela zwi ngana zwi si zwa ndinganelo zwine zwa ḓadza tshifaredzi tsumbo , boḓelo ḽi na khaphasithi ya khaphu nṋa  . 
Ambani wa khonani yaṋu nga tshiṱori tshine na ḓo ṅwala . 
U fhungudza tshileme tsha muvhili wavho nga u ita nyonyoloso na u ḽa zwiḽiwa zwa pfushi . 
Arali vha sina bugundaula , vha ḓo tea u ḓadza afidavithi na u netshedza ṱhaziela ya uri vho ita khumbelo ya dokhumennde kha Muhasho wa Muno . 
Mveledzwa nga u angaredza ndi uri hu ḓo vha na u sikiwa ha mishumo arali mavundu na mashango a pulana na u langa nga nḓila ya tshiṱirathedzhi mushumo muhulwane khathihi na u fhirela phanḓa ha mushumo  . 
Shumisani mepe waṋu wa mihumbulo kha u ṅwala tshiṱori tshi no amba nga inwi . 
Tshifhinga tsha u shumiwa ha ndaela ya tsireledzo tshi fhambana u ya nga khothe . 
RG tshi fanela u sika milayo ma mashumele atsho tshone tshiṋe a u sedzulusa khumbelo dzoṱhe dza pfarelo u itela u themendela khumbelo iṅwe na iṅwe kha Phuresidennde . 
Nyito dza u vhea mibvumo vhudzuloni ha miṅwe . 
Khaṱhululo ya nga ngomu i tea u itwa hu sa athu fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha musi muhumbeli o ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiiwaho malugana na khumbelo . 
Madzhendedzi a tshumelo ( sa SAPS , Muhasho wa Mutakalo , nz  . 
Kha vha vhone zwauri vha khou pfesesa matshimbidzele ane a tea u tevhedzwa musi u tambudziwa hu tshi iswa phanda ha madzhisitarata  . 
Musi medala iyi i tshi avhelwa kha vhathu , roṱhe ri a kona u ḓihudza ngayo  . 
Themamveledziso ya u konisa nyito dza ikonomi dzine dza thusa kha nyaluwo na u sikwa ha mishumo  . 
Zwiswa zwo tutuwa na dzikhaedu kha tshitshavha tshashu na ḽifhasini ḽine ravha tshipiḓa tshaḽo  . 
URI mvelaphanḓa yo itwaho u swika zwino malugana na u ṋetshedza dzinnḓu vhahiri vha Tshikimu tsha Dzinnḓu tsha Lavender Valley I DZHIELWE NṰHA  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi u itela pheliso ya zwine zwi sa vhe zwavhuḓi nahone zwi dinaho u itela uri ri roṱhe ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswaho nga mbofholowo  . 
Zwi hulwanesa , muthu a nga vha na vhulwadze ha mbilu , tshiṱirouku , u kundelwa ha tswio na u sa vhona . 
Mafheloni a themo , tshikhala tsha nomboro tshi a ya nṱha u swika kha 50 . 
Nga u shuma ro kwaṱhisa na nyito dza vhuthihi , ikonomi na fulufhelo ḽa vhabindudzi zwo dzikiswa kha nyimele iyi ya mutsiko kha ikonomi . 
Luṱa lwa 1 ḽi thoma nga u kuvhanganya mafhungo oṱhe ane a wanala nga ha wadi u thoma muhumbulo wa u pulana  . 
Hezwi hu vha ho sedzwa kha mushumo wa ndeme une wa khou itwa nga dziSOC wa u shandukiswa ha ndeme ha ikonomi ya zwa matshilisano zwine zwo ambelelwa kha mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Vhuṱanu . 
Nḓivhadzo ya tsheo ya khaṱhululo Vha ḓo ḓivhadzwa nga u tou ṅwala nga ha tsheo ya khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu . 
Nga nnḓani ha musi zwo sumbedziswa afha , thendelano heyi i bveledza thendelano yoṱhe vhukati ha mushumisi na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi tshi elana na Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka nahone i nṱha ha vhudavhidzani thangeli hoṱhe vhu re hone na madzinginywa , a nga vha eḽekiṱhironiki , a bulwaho nga mulomo kana o tou ṅwalwaho , vhukati ha mushumisi na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi tshi elana na Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
U vhalela khonani kana tshigwada , zwe a ṅwala . 
Ndivho ya uku kubugwana ndi u divhadza khasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa nga ha khwalithi ya tshumelo ine vha tea u i lavhelela kha vhanetshedzi vha mudagasi na u ita uri vha pfesese NRS047 vhunga i tshi vha kwama  . 
Khabinethe i humbela tshitshavha uri tshi ḓise vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga thusa vha manḓalanga a mulayo na u ita khuwelelo ya uri tshanḓa tsha mulayo tshi shumiswe tsho fhelela kha avho vhane vha ḓo waniwa mulandu  . 
U thetshelesa maipfi a re na mibvumo . 
Ngeno hu na uri u fara hu tou vha tsini , muthu a nga lavhelesa phanḓa fhedzi kha u vhalela ha u fhedzisela ha Klerksdorp u ya mafheloni a Khalaṅwaha ya Madakalo  . 
Muhasho u khou shuma hafhu nga pfarisano na dziNGO nnzhi , tshivhalo tshadzo ndi tshinzhi kha uri dzi buliwe kha tshipitshi itshi , kha u thoma u shuma ha mbekanyamushumo dza zwivhotshwa  . 
Vha ḓo ṱangana na migaganyo ya zwine zwa ḓo funzwa kha tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhege idzi mbili kha masiaṱari 1 , 35 , 69 na 103 a iyi Bugu ya Mishumo . 
Kha shango iḽi , ngona i shumiseswaho kha vhulaṱa mathukhwi ha ndondolo ya mutakalo ndi nga kha u a fhisa  . 
Arali muthu ane a khou t ( od(a vhadzumbami a vha wana vhot ( he , o thomaho u waniwa hu vha ene o no vhalela u swika kha fumi vhan(we vha yo dzumama a fhedza a vha t ( od(a  . 
A hu tou vha na ndivho yo ḽivhiswaho kha mushumo wa zwithu zwa 3-D , wo themendelwa kha Themo ya 2 . 
Miṅwe ya miroho iyi i ḽiwa afha hayani fhedzi miṅwe vha i rengisa makete zwa sia vha tshi wana tshelede ya u renga zwithu  . 
Muthu we pimiwa vhukoni a wanala a tshi kona hu tshi tevhedzwa ṱhalusamagudwa iyi u ḓo kona u ṱalukanya zwauri thandela dza mveledziso na tshitshavha zwi a ṱuṱuwedzana nga tshazwo nga nḓila dzavhuḓi na dzi si dzavhuḓi  . 
Yo o vha ngosha yo oweleaho ye ya o fhedza i tshi khou dzhiwa sa luimbo lwa lushaka mianganoni ya polotiki  . 
A sinyuwa na u mbumbumala musi khonani dzawe dzi tshi hana a tshi namelavho . 
Naa vho sumbedza matheriala woṱhe u re khombo une wa fana na asibesitosi , mutobvu , tshinwisi , dzipennde , semennde na buse ? 
Vhuria a thi hu funi . 
Dziminisiṱa dzo yaho nga u fhambana dzo shelamulenzhe kha nyambedzano ya u ṱalutshedza vhaswa ngaha mbekanyamushumo dza muvhuso kha u tholwa ha vhaswa . 
Kha vha fhe dzangano la tshitshavha maanda a u langa musi lo no dilugisela . 
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6 . 
Hone no vha ni tshi zwi ḓivha uri tshiṅwe tshifhinga maḓi a a vha na zwitzhili ( zwitshili ) ? 
Hu na tshaka nnzhi dzo fhambanaho dza ndangulo ya thandela dzi shumiswaho kha mveledziso dza sekithara  . 
Arali vha Bodo ya zwa Vhupfumedzany na vhone vha kundelwa u tandulula mulandu uyu , muvhilaela u na pfanelo dza u ri a sume mulandu kha vha Khothe ya zwa Vhashumi u itela u ri a do kona u pfa o fushea  . 
Zwenezwo , vha khwaṱhisedze uri miraḓo yoṱhe vha katelwa kha ndondolo ya mutakalo nga nḓila i linganaho nahone i pfadzaho , GEMS i na gumofulu kha zwithu na madzilafho ane ra ḓo a katela  . 
Izwi zwo ita uri zwi konadzee u fhindula nyimele ya ikonomi ye ya vha i tshi khou tsela fhasi . 
Sisiṱeme ya vhuendi ndi thikho ya mishumo ya zwa ikonomi ya matshilisano ya Afrika Tshipembe nga u konisa u tshimbidza vhathu na thundu  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe nga maanḓa vhaswa uri vha kuvhatedze vhufa gute hashu nahone vha shumise vhufa ha mvelele dzo fhambananaho u ṱuṱuwedza u fhaṱa lushaka , zwi tshi katela vhadzulapo na ṱhuṱhuwedzo ya zwa matshilisano . 
Naho mmbi ya zwa vhupileli yo fhiraho - Muvhuso wo tenda tshumelo dza 23 dza vhashumisani na riṋe dzi tshi fheliswa  . 
Dzoṱhe hedzi tshakha dza u ela vhulapfu dzi nga kona u itwa nḓowenḓowe nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Oraḽa : Vhagudi vha fanela u ita tholokanyonḓivho ya u thetshelesa nthihi , zwipitshi zwivhili zwo lugiselwaho na tshipitshi tshithihi tshi so ngo lugiselwaho hu tshi itelwa u linga ha fomaḽa vhukati ha ṅwaha . 
Vho vha vhone MuAfika Tshipembe wa u tou thoma u vha malogwane wa thonamennde ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi ya FIFA , musi vha tshi khou tshimbidza mutambo wa ḽifhasi ngei France nga 1998 . 
Nangani ṱhoho dzo teaho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo u itela u ṋekedza magudiswa kha nyimele ya Zwikili zwa Vhutshilo ha ngudo ya u ita na ngudo ya Vhutsila ha u Vhona . 
Arali Madzhisiṱaraṱa a tshi khou kundelwa u dzhia tsheo malugana na afidaviti dzo ṋetshedzwaho nga mulandu wa khuḓano ya vhuṱanzi havho na ha Muhwelelwa , ndi uri arali hu na khanedzano ya mafhungo kha masia oṱhe , Madzhisiṱaraṱa a nga fhirisela mafhungo kha tsengo khulwane  . 
Dzhenisani awara na miminete zwine luṋanga luṅwe na luṅwe lwa khou sumba khazwo . 
Nnḓu yo vusuludzwa yoṱhe nga 2001 , hu tshi shandukiswa kudzulele u bva kha tshivhumbeo tsha khuḓanḓeiṋa u ya kha tsha hafu ya tshivhumbeo tsha tshitendeledzi . 
Ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo ya ndeme ya khwiṋe yo no vha tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha vhutshilo  . 
Miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha Nnḓu , nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Tshikhala tsha zwithu U ḓivha na u amba madzina a zwithu zwa 3-D ngomu kiḽasini na kha zwifanyiso . 
Zwipotso na u dimvumvusa  . 
Zwithu zwashu zwa maḓanzheni ndi zwone zwiko zwa tsireledzo ya zwiḽiwa nahone zwi na mishumo muhulu kha uri ri swikelele zwipikwa zwashu kha Operation Phakisa zwenezwo zwi fanela u tsireledzwa . 
Vhudzani khonani yaṋu uri kuṋanga kuṱuku kwa watshi kwo sumba kha nomboro ifhio , na uri luṋanga lulapfu lwo sumba kha nomboro ifhio . 
Vhathu vha songo reila goloi dzi tshi khou dubisa vhutsi vhunzhi  . 
Magaraṱa a vhuimo ha nomboro ndi a ndeme kha u thusa vhagudi u pfesesa uri nomboro idzi dzi imelelwa hani nga nḓila yone . 
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma vhu dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vhe vha si na nḓivho ya luambo ulwo . 
Minisita u bva kha madzingu a Mashango a Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ; Nḓowetshumo ya Migodi ya Afrika Tshipembe na madzangano a vhashumi khathihi na madzangano a vhashumi vha migodini vha kale na vhone vho shela mulenzhe kha Samithi . 
Zwenezwo kha tsha uḽa , tshidanga tsha vhuraru kha tshanḓa tsha uḽa hu na nḓivha ya kuitele yo ṱunḓiwaho  . 
Kha hu dzheniswe phaiphi dza u bvisa kana u fhungudza buse fhethu hune ha shumelwa hone  . 
Ndi zwa ndeme u vha na aya mafhungo oṱhe kha fiḽipitshati  . 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuvhili nga ha mveledziso ya mafhungo a mutheo zwine zwa vha pulane ya mbadelo na zwone zwo fhedziwa . 
Mulanguli wa tshumelo dza tshumisano a ri muhasho wawe u ṋetshedza thikhedzo ṱhukhu kha komiti dza wadi nga ṅwambo wa mugaganyagwama u si munzhi , fhedzi zwi pfala sa thaidzo ya polotiki ine tshipikara vha tea u i tandulula  . 
A thi khou amba hezwi zwithu ngauri zwi katela zwoṱhe kana ngauri nga u kona u zwi vhona ri ḓo kona u ilafha malwadze oṱhe ane a khou dina lushaka lwashu lini  . 
Madzhisiṱaraṱa muṅwe o amba uri ngauri u gwevha muthu a eṱhe zwo vha zwi zwa ndeme nga maanḓa , u zwi dzudza zwo ralo a zwi konadzei kha masia oṱhe fhedzi milandu i fanaho i tea u farwa nga nḓila i fanaho  . 
Ndi kona u ṅwala sms . 
Vhane vha ḓo wanala vho pfuka milayo vha ḓo shumiwa navho vhukuma nga ndaṱiso yo fhelelaho ya mulayo . 
Sa tsumbo , dzangano ḽo ḓisendekaho nga tshitshavha ḽi nga ita thendelano ya u kuvhanganya mathukhwi u bva miḓini na zwitaraṱani , vha a thupha hune ṱhirakha dza masipala dza ḓo a dzhia hone  . 
Zwikimu zwa Thuso ya zwa Mutakalo )  . 
Mushumo wa vhabveledzi ndi u bveledza zwibveledzwa zwinzhi nga u hira vhashumi vhanzhi khathihi na u shumisa thekhiniki dza zwa vhubveledzi  . 
A hu na mulayo wapo une wa nga phasiswa nga Khoro ya Masipala nga nnḓa ha musi- a miraḓo yoṱhe ya Khoro yo thoma ya ḓivhadzwa zwavhuḓi ; na b mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu . 
Arali vho kombetshedzwa u ṱuwa hune vha dzula hone nga mulandu wa dzikhakhathi nahone vha tshi khou dzula huṅwe fhethu lwa tshifhinganyana , vha nga ya kha khothe ya tsini na hune vha dzula hone lwa tshifhinganyana  . 
Dzikhukhi dzo itelwa vhone lwo khetheaho , nahone dzi kona u vhalwa nga seva ya webe kha domeini yo bvisaho khukhi u ya kha vhone  . 
Musi tshigwada tsho no swikela tshifhinga tsha u ṱanganedzana nga pfano , miraḓo i thoma u davhidzana zwavhuḓi nga tshavho  . 
Mbeu ( GBV ) tshi ḓo konisa miraḓo ya tshitshavha tsha vhadzinganḓevhe u swikelela na u shumisa tshumelo dza vhueletshedzi dza phurofeshenaḽa sentharani  . 
Kha vha humbele vhadzheneleli vhavho vha tshigwada tshihulwane vha engedze mihumbulo miṅwe na miṅwe , na u ambedzana nga ha zwiteṅwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga vha zwo siiwa  . 
Muvhuso wo phasisa Mulayo wa Pfanelo dza U Vhuedzedzwa ha Mavu u ya nga Khomishini ya Mbilo ya Mavu kana Khothe zwo thomiwa uri zwi sedze mbilo dza vhathu dza mavu  . 
Muṱangano u ḓo lavhelesa mvelaphanḓa yo itwaho u swika zwino , na u engedza ṱhuṱhuwedzo nga u bveledza tshumisano ya ikonomi , tshumisano ya thengiso na mveledziso sa zwe ya topolwa na u tendelaniwa  . 
Mulayo-wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo anḓadzwa kha gazethe ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo . 
Ndindakhombo ya Vhashumi )  . 
Gundo iḽi a ḽi tou vha ḽa vhuḓi fhedzi kha Sundowns , ḽi ḓo vhuedza na bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe yoṱhe  . 
Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa . 
Milayo iyi i nga vha i si tshe ho buguni dza milayo , fhedzi mveledzwa dzayo dzi kha ḓi pfiwa shangoni ḽoṱhe  . 
Ndi nnyi we a ita izwo zwithu ? 
Tshakha tharu dza ṱhanziela dzi nga bviswa . 
Ri fhulufhela uri uyu manyuaḽa u ḓo shuma sa tshishumiswa tsha u ṋetshedza mafhungo o teaho u itela u vha konisa u shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela mafhungo ane Muhasho wa vha nao  . 
Khothe ya zwa Ndayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe i na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , I tshi dzhiela nṱha dzangalelo ḽa vhulamukanyi  . 
U vhekanya na u vhala zwithu nga u tevhekana zwi thusa vhagudi vhaṱuku u vha na vhuṱanzi ha uri vho vhala tshithu tshiṅwe na tshiṅwe luthihi fhedzi . 
Ezwo hu nga vha tshiṅwe tshifhinga naho hu na uri zwipfi , zwipfi ndi zwa ndeme na zwone  . 
Tshivhalo tshashu tsha u ṱanganedza thuso tsho gonya , nahone tshi nga khwinisea mu si khwaḽithi ya thuso i tshi khou khwinisea  . 
A huna u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho hune ha ḓo vhangiwa nga ṱho ḓisiso . 
U vhulunga zwivhumbeo U khwaṱhisedza nḓivho yo kuvhanganyiwaho nga ha ṱhofundeiṋa U vhulunga zwivhumbeo ndi vhukoni ha u fhambanya vhukati ha zwivhumbeo kha vhupo hashu , hu sa londwi saizi kana saizi ya khuḓa . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya u Fhelisa Mabaketendi u amba nga ha thandululo ya zwe ra sielwa zwa mabunga a mabakete sa nḓila ya sisiṱeme ya vhuthathatshili kha mavundu maṋa , ane a vha Kapa Vhubvaḓuvha , Free State , Devhula Vhukovhela na Kapa Devhula . 
Athikili ndi tshipiḓa tsha mafhungo tshine tsha ṅwalwa nga muṅwali kana vhaṅwali vha tshi ṱanḓavhudza fhungo ḽo tiwaho . 
Vhonani o vha a tshi khou ya ngafhi ? 
Kha vha kwame Servcon kana Thubelisha Homes . 
Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa  . 
Tshithu tsha ndeme kha masia a u dzhenelela ha tshitshavha ndi u shela mulenzhe havho kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho sa izwi iyi pulane itshi vhumba mutheo wa mveledziso dzoṱhe na nḓisedzo ya tshumelo ya masipala  . 
Muṅwaleli wa khothe u ḓo rumela khumbelo yavho kha madzhisi ṱira ṱa ane a ḓo vhea ḓuvha ḽa uri vha ḓe ngaḽo khothe uri khumbelo yavho i shumiwe nayo  . 
U shumisana na zwitshavha , mahosi , vhakhantse avhanyisa mushumo uyu . 
Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa , hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa , zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela . 
Zwiṱirathedzhi zwa u rekanya , khontseputi dza nomboro , ndivho na mbuno dza nomboro dzi no ḓivhea dzi bveledzwa nga u tandulula thaidzo na u rekanya . 
Vha fare mabammbiri a vhuṋe a ṱanganedzeaho na khophi sa ṱho ḓea dzo tiwaho kha National Road Traffic Act , 1996  . 
Master wa Khothe nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi  . 
Muvhuso u khou vhilaela vhukuma nga ha mveledzo dza zwino dza Zimbabwe , nga maanḓa , u shaea ha zwiḽiwa ho vhigiwaho  . 
GCIS i nga ṋekana nga miratho ya uya kha dziṅwe website u itela u thusa mushumisi . 
U lingedza ha u sedzulusa zwidzidzivhadzi zwiswa , mihayo na mishonga kha vhathu hu anzela u tevhela vhuimo ho buliwaho afho fhasi  . 
Vhone na vhaunḓiwa vhavho a vho ngo tendelwa u shumisa garaṱa ya vhuraḓo arali vha ṱutshela Tshikimu kana vha sa tsha tea u vha muraḓo wa GEMS . 
U ḓivhadza ṱhaluso ya nomboro 2 . 
Iṅwe R11,7 biḽiyoni i khou vhulungwa kha mbekanyamushumo ya Vhuendi u itela u thusa vhaṱaleli u enda zwavhuḓi , dzithimu na midia  . 
Muvhuso wone wo tea u fhelisa maitele ane a vhaisa vhathu zwi tshi vhonala  . 
U ṱalutshedza uri muanewa u shanduka nga nḓilaḓe u bva mathomoni u swika magumoni a tshiṱori . 
Muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ita khadzimiso fhedzi arali phulufhedziso I tshi yelana na nyimele dziṅwe na dziṅwe dzo bulwaho kha mulayo wa lushaka  . 
Maanḓalanga a vhuṱaṱisani o ita mushumo wa nṱhesa wa u bvukulula gennge dza vhugevhenga na u ṋea ndaṱiso ya u pfuka mulayo . 
Hu ḓo dzhiwa minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu . 
Mbilu i ḓo engedza na u hwetekana lunzhi u itela u engedza mutsiko wa malofha , kana ya ongolowa musi itshi ṱoḓa u tsisa mutsiko wa malofha  . 
Zwi tou vhofha uri musi hu tshi itwa nḓila dza u tandulula thaidzo dza khakhathi dzi kwamaho vhuloi , ri tea u lavhelesa thandululo dzo itwaho nga UN dzine dza shumana na mafhungo a zwa u lowa . 
Ndangulo i vhewa musi hu tshi nekedzwa dagafala hu si musi dakafala i tshi bvisiwa  . 
Kha sia ḽa nḓisedzo , zwiṱitshi zwashu zwa muḓagasi zwi khou shuma lu si lwa khwine musi zwi tshi vha zwi tsini na u fa  . 
Mushumo wa Inzhiniarini ya Transnet kha mulanga uyo ndi u vhona uri khethekanyo yo shandukiswa kha u vha mubveledzi wa tshishumiswa tsha vhukuma tsha ḽifhasi tshifhinga tshoṱhe . 
Heyi nḓowedzo i fhedziswa nga tshigwada tshiṱuku tsha tshitshavha tsho hweswaho vhuḓifhinduleli ha u ṅwala pulane ya u fhedzisela  . 
Arali hu na vhathu vha fhiraho 10 mulani , vha shumise khwesheneya ya vhuvhili ( kha vha thome kha 11 u swikela kha muthu wa vhu 20 )  . 
Kovhekanyani bola dzi re afho fhasi nga u lingana kha vhasidzana vhararu ni ṅwale na uri ho sala nngana ? 
Muvhuso a u nga tendeli zwigevhenga zwi tshi tshinyadza zwifhaṱo na zwishumiswa fhethu hune ho iswa tshumelo . 
Ni songo shavha u vhudzisa mbudziso nga ha zwithu izwo  . 
Milayo ya u tou thoma ya bola ya milenzhe yo thomiwa nga 1815 . 
Malawi , ḽo itaho maitele aya zwenezwino a u sedzulusa zwiimiswa zwaḽo zwa khothe ḽa lwela u ḓisa vhudziki kha milayo i shumaho kha ndangulo ya vhulamukanyi , ḽi na sisiṱeme yavhuḓi ya mulayo wa sialala . 
Arali dzilafho ḽa vhulimi ḽine vha khou ṱoḓa u ḽi vusuludza ḽa vha ḽo no vusuludzwa nga muṅwe muthu , vha tea u wana thendelo kha onoyo muthu vha sa athu ḽi vusuludza . 
Malaṱwa o omaho a dzhiiwa ḓuvha na ḓuvha a dzheniswa kha bege dza puḽasiṱiki na kha zwifaredzi u bva fhethu hoṱhe a iswa fhethu ha u laṱa malaṱwa ho tendelwaho lwa mulayo . 
Tshumelo yashu ya tshipholisa u mona na Dzhango i tea , nga yone iṋe , u vha nungo dza ndeme dzi thivhelaho u itela u shandukisa muloro wa vha ngoho  . 
Tshifhinga , sa zwiṅwe zwiko , tshi a konḓa u wanala nahone a tshi dovhololwi hafhu  . 
Ngauralo , tshitshavha na muvhuso muṅwe na muṅwe u re na vhutshilotshedza u fanela u tikedza tshirunzi tsha vhathu  . 
GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo , kana vhashumi vha GCIS kana tshivhumbiwa itsho , vha nga si ṱ anganedze vhuḓ ifhinduleli vhufhio kana vhufhio kha vhukando ha konṱ iraka , mulayo , u pfukwa ha mulayo , kana zwiṅwe zwine zwa vha malugana na tshumiso ya dokhumenthe iyi kana mafhungo . 
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani  . 
I ṋetshedza ṱhalutshedzo na manweledzo a zwine Milayotibe iyi ya tama u ita  . 
Vha d(ivheaho nga maand(a nga u vhumba khali fhano Vend(a ndi Vhalemba  . 
Hezwi zwi thusa vhafrwa vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha u pfesesa pfanelo dzavho na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe  . 
Tangedzelani maipfi a re one ane a ni vhudza uri ni tea u ita zwithu zwi tevhelaho kangana . 
Mbekanyamaitele ya nḓowetshumo - Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ya Lushaka ( National Industrial Policy Framework ) na Pulane ya nyito ya Nḓowetshumo ya 2007 ( Industrial Action Plan of 2007 ) i ḓo ṱavhanyisa u khwinifhadzea ha zwiko zwa ikonomi u itela u ṋetshedza thundu na tshumelo  . 
Nga tshifhinga tshithihi ni fhaṱe maipfi na nyito dza u konou thetshelesa . 
Kana khamusi vha nga humbula u ḓisa vhaṅwe vhashumisani kana hai  . 
Ndi vho ṱalukanya miṅwe ya mirero . 
Hu tshi ḓadziswa kha zwenezwo , i ḓo dovha hafhu u thusa u bveledza zwidodombedzwa zwa pulani idzo kha sekithara dzo nangwaho dzine dza ṱoḓa u dzhielwa nzhele uri dzi tshimbidze nyaluwo ya ikonomi , u shandukisa ikonomi na mveledziso i bveledzeaho . 
Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vha fanela u ana kana u ḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa , hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2 . 
Mbekanyamushumo iyi i langiwa nga tshigwada tsha phurofeshinaladzandondoloyamutakaloisongokwamana na mbekanyamushumo dza Tshikimu na mutholi . 
Pele o vha a si mutambimakone wa bola fhedzi . 
Musi maanda na ndangulo zwo no nekedzwa tshigwada tsha vhathu vhaswa-u fana na vhakhantselara vha vhupo kana vhaofisiri vha dziCBO kha mbekanyamushumo ya CBNRM-hu anzela u vha na khombo ya uri vhurangaphanda vhuswa ho funzeaho vhu do bvelela . 
Sia ḽa kuelekanyele , u bva kha vhane kuelekanyele kwavho tshiṱori tsha ambiwa , ndi zwa vhuṱhogwa  . 
Thuso ya dzikhonani i wanala fhedzi hune ṱhoho dza vha dzi fhethu huthihi  . 
Vhonani zwauri vhathu vho teaho vha khou shela mulenzhe kha CBNRM  . 
Arali tshifuwo tsho xela kana u tswiwa tsha wanala , zwi a konadzea u wana muṋe watsho . 
Yuniti dza nḓisedzo dzo no thomiwa nahone vhulavhelesi na nḓila dza u pfukisela na maitele na zwone zwi hone . 
Tshiedziswa tsho ṋetshedzwaho tsho ḓisendeka nga khumbulelo dzauri hu na zwiimiswa zwa vhadzulapo zwi shumaho zwo bveledzwaho u mona na maṅwe madzangalelo  . 
U bvelela ha Phalamennde ho ḓitika kha u dzhenela ha nungo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u ṋea sia kha mushumo wa Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) ye vha i khetha na kha tshiimiswa . 
U thoma nga nomboro khulwane u itela u vhala vha tshi ya phanḓa kana murahu . 
U vhala atikili i no amba nga Edith . 
Vhukale ha vhukuma vhune maga aya a swikelelwa khaho vhu ḓisendekesa kha lushaka lwa khovhe ya vhimbi ine ya khou ambiwa nga hayo  . 
Mabuvhi a la mini ? 
U monithara mishumo : U thusa thimu ya thandela kha u tevhelela uri mishumo i tea u guma ngafhi  . 
Khabinethe i khoḓa vhafumakadzi vha mihaga vhe vha kona u vhiga khombo idzi na u humbela zwitshavha uri zwi thuse kha u wana vhaiti vha khakhathi dzi lwaho na vhana na vhafumakadzi . 
Muvhigo uyo u tea u ṋea zwidodombedzwa zwothe , nga maanḓa ḓivhazwakale ya zwo itwaho na nyimelo ya muhumbulo ya muthu o itaho tshanduko , uri u humbula hani na uri u ḓidzhia hani sa muthu o shandukisaho mbeu . 
Kha fhungo ḽeneḽi , hu na ṱhoḓea ya shishi ya u thusa kha u shumana na tshiimo tshi si tshavhuḓi tshine vhathu vha khou tshila vha khatsho kha shango heḽo  . 
Dzithandela dza CBNRM dzi anzela u angaredza dzikhaedu dzo fhambanaho . 
Muvhuso u dzhiela nṱha u ṅoṅorea ha vhaendedzi vha malasha vha khonṱhiraka nga masiandoitwa ane thandela dza fulufulu ḽo bikululwaho a nga vha wela kha u isela Eskom malasha , zwine zwi nga kwama mishumo kha nḓowetshumo . 
Kha miṅwaha ya fuiṋa , tsireledzo ya ḽifhasi , mveledziso na mulalo zwi tou vha khagala uri a zwi athu swikelelwa ngeno vhushai , u sa kona u vhala na ṅwala na malwadze zwi bvela phanḓa na u shuma sa thambudzo kha zwitshavha zwa , zwihulwane mashango ane a kha ḓi bvelela  . 
Nd(uhu na dzone dzi nga tou bikwa , u gotshiwa na makanda kana dza tou kadzingiwa  . 
Mbudzi dza hone ndi dza henefha hayani  . 
Zwi a thusa u ṱalukanya luambo lune lwa shumiswa kha PCM , khathihi na maipfi ane a ḓo shumiswa nga modeḽe miṅwe , vhunga miraḓo ya Komiti ya Wadi i tshi nga tea u shumisa maipfi aya huṅwe fhethu tshiṅwe tshifhinga  . 
Phendelo  . 
Khabinethe i ḓibadekanya na tshitshavha tsha dzitshakatshaka kha u lwa na mivhigo ya u rengiswa ha dziṱhunḓu ngei Libya sa dziphuli . 
Nga tshifhinga tsha u vha hone ha vhushaka ha u vha vhaṋe kha ndaka yo ṱanganela vhu nga si fhandekanwe , kana ha sa livhanywe hu si na nyito yo ṱanganelaho ya vhaṋe vhoṱhe  . 
U tendelwa nga mulayo na ndeme ya tsaino dza didzhithala  . 
Kha khethekanyo iyi ngona dzoṱhe dzo shumiswaho dzi tea u ṱalutshedzwa nga u pfufhifhadza hu si nga vhuḓalo  . 
SARS i ḓo rumela fomo kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho  . 
Mbudziso ya phurotokholo i nga vha i konḓaho musi mvelele dzo fhambanaho dzi tshi khou dzheniswa  . 
Vha nga dovha hafhu vha ṋetshedza vhashumi vha si vha tshoṱhe vhane vha shumisana na vhashumi vha tshumelo ya nnyi na nnyi masia oṱhe uri vha kone u ṱanḓavhudza tshenzhemo ine vha vha nayo  . 
Vha ḓadze fomo i re kha khethekanyo ya 1 u swika kha ya 3 . 
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho Muoditha Dzheneraḽa o ṱola u bvuselwa khagala ha khamphani nga dzi MP u vhona vhungoho ha u bviselwa khagala ha vhulanguli . 
Fhedzi thambo ya mbo ḓi ṱhukhuwa , Muzhou na Vho Vhimbi vha ganama vhuvhili havho . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri tshiendisi tshi re na phemithi yo khetheaho a tsho ngo tea u hwala thundu kana vhaṋameli . 
U dzhia u dalela ṅanga dza sialala hu vhugevhenga zwi ita uri vhathu vha Afrika vha litshe u shumisa nḓila dza sialala dze dza vha dzi tshi ṱanganedzwa nga mvelele dzine idzo nḓila dzi pandela mashudumavhi . 
Ndi vhona muano sa u vhofhaho kha luvalo lwanga . 
Hezwi ndi mutheo wa maga ashu a u fhelisa zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho tshitshavhani tshashu uri ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswhao nga mbofholowo  . 
Nga u ralo , phanḓa ha u shandukisa mbekanyamaitele ya muthelo , ro ḓo tea u shandukisa tshoṱhe dzhendedzi ḽine ḽa vha na vhuḓifhinduleli ha kuvhanganya  . 
U vhea dokhumenthe mulayoni zwi amba u vhona uri tswayo dzoṱhe dzi hone nahone zwi amba uri dokhumenthe dza tshiofisi dzo gandiswaho , u bvalwa na u sainwa nga Ṱhanziela ya Apostille , kana nga Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo arali mashango a songo saina Thendelano ya The Hague  . 
Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Mulangavunḓu na miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu ombedzela uri mbeu dzoṱhe dzi na ṱhoḓea dzo fhambanaho , zwinyagwa , nḓivho na mikhwa ine ya vhumba vhurangeli ha Komiti ya Wadi  . 
Nga maṅwe maipfi , zwithu zwoṱhe zwi ṋeaho ndaela kha tshitshavha , zwi bva kha maanḓa makhethwa aya  . 
Thuso i katela vhugudisi na ndededzo kha vhawani vha ndambedzo uri vha kone u ḓifha ṱela miḓi yavho . 
Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko ya Tshumelo ya Muvhuso , 1997 i ṋekedza muhanga wa kushumele kwa mbekanyamaitele ya tshanduko ya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso , na tshiṱirathedzhi tsha tshumiso i vhonalaho  . 
Mulangadzulo a ṱhonifheaho , nga fhasi vhuṱhogwa ha u fhaṱa vhuthihi ha matshilisano ndi ḓo amba nga ndondolo ya ṅwana na mafhungo a tsireledzo nga vhuḓalo  . 
U bva tsha sentshari ya vhuvhili zwo vho ḓo leluwa na u ṱavhanyedza u ṱunḓa zwibveledzwa zwa vhulimi u bva kha mavundu - tshifhinga tshiṱuku tsho fhedzwa kha mishumo ya vhulimi  . 
Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe  . 
Khabinethe yo tikedza khwiniso ya Khoudu dza Sekithara ya B-BBEE . 
Kha vhuṅwe vhupo , Eskom ndi yone ine ya vha ḓisela muḓagasi muḓini wavho . 
Tsumbo , rubiriki i khwine kha memorandamu kha u linga maanea a vhusiki . 
Vhudifhinduleli ha u ḓivha uri ndi lini hune a tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhu na mutheli wa tshifhinganyana muṅwe na muṅwe . 
Zwibveledzwa Zwapo ( GDP )  . 
Lavhelesani mutalo u re fhasifhasi ni vhudze khonani yaṋu mitambo ye ya buliwa . 
Sa nga misi GEMS i lingedza u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzo teaho tshikwama tshavho . 
Arali tswikelelo kha tshiko kana nḓivho ya sialala ( kana zwoṱhe ) i tshi khou ṱoḓiwa kha tshitshavha tshapo , u thoma ha ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo hu zwanḓani zwa muimeli o nangiwaho  . 
C buguni dza nyimbo . 
Miroho na mitshelo ine vha i renga vha sedze uri i kha ḓi vha yavhuḓi lune vha nga kona u dzula nayo tshifhinga tshilapfu i sa athu u sina  . 
Thaedzi ine ra vha nayo i nga tandululwa nga u ṱavhanya . 
Phalamennde i ita mushumo wayo kha madzulo a Phalamennde , hune miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana kha tshigwada tshithihi , kha madzulo o ṱanganelaho , hune Nnḓu vhuvhili hadzo dza ṱangana sa tshigwada tshithihi , na kha komiti , hune zwigwada zwiṱuku zwa miraḓo zwa ṱangana uri zwi vhe na therisano nga vhuḓalo . 
Buthano ḽi tsireledza kha khohakhombo ya fuvhalo , tshinyadzo kha mutakalo kana kufarele kwa tshiṱuhu kwa zwipuka zwi tshilaho zwo endedzwaho u mona na mikano ya lushaka  . 
Ndi zwine bugu iyi ya tea u tou vha sa thikhedzo kha mveledziso dza ngudo pfufhi dzo teaho vhashumi vhothe  . 
Kha vha ridzeve dzina ḽa khamphani nga u ḓadza fomo CM5 . 
Mulayotibe muṅwe na muṅwe u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Zwi fhungudza u tswukuluwa nga nḓila ya muya , zwa ita uri zwi konḓelelenyana arali hu na zwivhangi . 
Maipfi a u thoma kha athikiḽi ndi a ndeme vhukuma sa izwi a one a no kokodza mihumbulo ya muvhali . 
Vhashelamulenzhe vha shuma nga zwigwada zwa vhaṋa u swika kha vhaṱanu na u fhindula mbudziso dzi re afho fhasi  . 
Ndi a livhuwa , ri tea u vala zwino  . 
Mushumi kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha na nḓivho kha zwipi ḓa zwi katelaho : Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi  . 
Vha nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo lwa ḽekhi ṱhironiki vha songo thoma vha ḓi ṅwalisa . 
Vhukwamani : Vhadzulapo vha tea u kwamiwa nga ha ḽeveḽe na ndeme ya tshumelo dza muvhuso dzine vha dzi wana na , hune zwa konadzea ngaho,vha tea u nanga nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa  . 
NCOP yo vhumbwa nga vhurumelwa ha ṱahe he ha tiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu , na vhurumelwa vhu bvaho kha Dzangano ḽa Mivhuso yapo ya Afurika Tshipembe ( SALGA )  . 
Kha ri ite nyito Shumisani vhusevheḓi hu tevhelaho uri hu ni thuse . 
Vha ṱahulele tshene kana miri i sili tshifhinga tshoṱhe . 
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000 . 
U shuma nga maipfi U kuvhanganya fhethu huthihi zwifanyiso zwa maipfi a elanaho na pfanapheledzo tsumbo : khuni , pani , goni . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga tshililo tsha vhadzulapo vha Rohingya vho shavhaho mahayani avho a Myanmar . 
Ndi zwine zwa tou vhofha u ri mushumeli munwe na munwe wa muvhuso , naho hu nga itea mini , u tea u tevhedza milayo yo tshewaho nga Lihoro Livhusi nahone o tou di-netshedzela tshothe , nga nungo dzawe dzothe na nga muya wawe wothe ngeno a tshi di sendeka nga milayo ya shango  . 
Khophorethivi ndi dzangano ḽine ḽa langulwa nga miraḓo nga nḓila ya demokirasi . 
Zwienda na mabutswu zwa u vha tsireledza zwo tendelwaho zwa poḽotiki kana huna zwiwo zwa mupo  . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala U shumisa nḓila dzi no tea u tevhelwa musi muthu a sa athu thoma u ṅwala zwithu . 
Mulwi wa kale ndi muthu we a lwa kha Nndwa ya u Thoma ya Lifhasi ( 1914-19189 ) kana Nndwa ya Vhuvhili ya Lifhasi ( 1939-1945 ) kana Nndwani ya Korea ( 1950-1953 )  . 
Nyolo ya thaidzo i nga khunyeledzwa zwino nga u ola mitaladzi ya vethikhaḽa ( nzimo ) i tshi sumbedza u ṱumana ha zwiitisi ( kha hafu ya nga fhasi ya nyolo ) na u ṱumana ha mvelelo ( kha hafu ya nga nṱha )  . 
Mbadelo i fanela u badelwa phana ha musi khumbelo i tshi shumiwa nahone Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ivhadza muhumbeli ( nga luwalo ) uri mbadelo iyo i fanela u badelwa  . 
Vho ṱ he vha tamaho u vha vhasedzulusi vha mbeu vha tea u ḓ i ṅ walisa sa vhagudiswa vha tsedzuluso ya mbeu . 
Vhagudi vha bveledze nḓivho ya tshileme nga tshifhinga tshithihi na musi vha tshi khou bveledza luambo lwa u buletshedza tshileme . 
Ngauri vhathu vhanzhi vha mahayani vha khou tshila vhe kha vhushai nahone vha ita zwa vhulimi masimuni e vha avhelwa misanda , mafhungo a vhue na tsireledzo a fanela u ambiwa nga hao nahone nga u avhanya  . 
Thendelano i tendela mbadelo ya ndeme ya masheleni i sa shanduki lwa miṅwaha miraru na phesenthe ya mbadeloguṱe nga murahu ha zwenezwo  . 
Wa ḓikukumusa wa kundwa u a bvulwa maanḓa . 
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso  . 
Vha sumbedzise uri ndi ngani vha tshi ṱo ḓa ṋomboro ya thengiso . 
Mihasho minzhi na zwipiḓa zwa muvhuso zwi na zwiimiswa zwa nga ngomu zwa khaṱhululo . 
Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana , kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli , fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga , kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni . 
Vhalani ṱhalutshedzo ni ḓadze mavhaka nga maipfi a khwiṋesa a Kha ri ṅwale no bva kha mutevhe . 
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili vhu dzhia uri vhagudi a vha swiki tshhikoloni vho no vha na nḓivho ya luambo . 
Tsumbo , mudededzi a nga shumisa tshibveledzwa tsha u tou vhona a vhudzisa mbudziso yo ḓoweleaho yo sedza kha tshibveledzwa ine vhagudi vha tea u i fhindula nga murahu ha u thetshelesa lwa u tou thoma . 
Vhulanguli ha u ḓa mushumoni ndi tshithu tsha ndeme kha vhatholi vhanzhi  . 
Hezwi ndi u tutuwedza kana u thusa vhaaluwa uri vha khwinise vhuimo havho ha zwa masheleni nga mishumo i nga vha nga ndila ya u wana tshelede kana nga u bvela phanda kana nga u vha fha mafhungo na vhugudisi  . 
Vha tea u ranga phanda thandela vha tshi khou ita uri tshitshavha tshothe tshi vhuelwe . 
Kha vha dovhe vha lugise zwo tshinyalaho zwa miḓagasi na zwenezwo  . 
Ndaulo dzo itwaho u ya nga iyi khethekanyo , nga maanḓesa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a malugana na nḓila kana maitele a ṱhoḓisiso , i tea , nga hune zwa konadzea , u khwaṱhisedza uri u shumisa Mulayo zwi a leluwa , zwo tea nahone zwi a swikelelea . 
Kuhumbulele uku kwa vhuvhi ndi tshipiḓa tsha tsumbo nga zwa kereke , nahone zwi dzulela u sumbedzwa kha thero na dziṅwe nḓila dza vhudavhidzani  . 
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele  . 
Mulayo wa Lushaka wa zwa Badani . 
U engedza kha izwo , nyaluwo i katelaho vhoṱhe i tea u lwela u swikela ndivho dza mveledziso ya tshumiso ya mavu nga nḓila i linganaho ; i tshi saukanya zwithithisi zwa mbonalo ya vhukuma ya fhethu na zwa vhukuma zwa nyaluwo na u dizaina hafhu vhupo ha fhethu hashu hu u itela u swikela ikonomi khulwane na vhukateli ha matshilisano  . 
Zwi tea u dzhielwa ntha uri u ya nga khothe dza tshirema zwa zwino a huna tshikalo kha tshelede ine ya vhewa  . 
Mafhungo ane a wanala hune ha languleswa kuḓele kwa vhashumi mushumoni a nga vha na thuso vhukuma kha u wana thaidzo dza mutakalo dzine dza tshimbilelana na mushumo  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha vhudza zwo teaho u itwa  . 
Arali hu si zwone ni nga kona fhedzi u mmbudza maitele ane na khou a shumisa u rekanya nomboro iyo  . 
Vha songo fara ya u khauledza munna na mufumakadzi vha fanela u tikedzana tshifhinga tshothe  . 
Vha lenge u zwi bula arali zwi tshi ḓo ṋaṋisa thaidzo kana u vhanga thaidzo ntswa  . 
Sisiṱeme ya muvhuso i dovha ya xelelwa nga tshiko tsha ndeme tsha u shela mulenzhe ha phuraivethe kha pfunzo ya tshitshavha  . 
Vhupimathengo na u monithara hashu hu sumbedzisa uri vhunzhi ha dzitshumelo dzi khou khwinifhala . 
Nga nnḓa ha mutevhe wa dzirekhodo dzo vhulungwaho nga GCIS , dzine dza vhidzwa hafhu sa faela , bugupfarwa i dovha hafhu ya vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha Muofisiri wa Mafhungo na Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo wa GCIS . 
Arali mutholiwa a si na mushumo wo linganaho , u fanela u t ( alutshedza murangaphand(a wawe uri a kone u mu shumisa nga nd(ila ine dzangano ( lavho ( la d(o kona u swikelela ndivho dza(lo  . 
Ni vhona u nga tshi ḓo fhela nga nḓilaḓe ? 
U vhambedza kana u fhambanya . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma u bva musi ḽi tshi khethiwa , zwo bvela khagala a vha tshe na vhushavhelo  . 
Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka  . 
Muṱa wa hawe wo vha u na vhushai vhuhulu . 
Tshumelo ndi ya mahala Afrika Tshipembe . 
Kha maitele oṱhe - vhutshinyi vhunzhi vhu khou dzika na u fhungudzea hut shi vhambedzwa na nga 1994  . 
U nanga ṱhoho na u vhudzisa mbudziso dza u kuvhanganya data . 
Muvhuso , mabindu na tshitshavha , dziNGO ( madzangano ane a si vhe a muvhuso , dziFBO kha u vhumba vhupo vhune ha konisa na vhutshilo ha khwine ha vhaaluwa zwi khou bvelela nga fhasi ha mbekanyamishumo dzo fhambanaho  . 
Zwikhala zwa mishumo kha mihasho ya lushaka na mavun ḓu zwi ḓadzwa nga u kunga vhathu na vhashumi vhane vha shuma khayo kana nga u kungedzela uri vhathu vha sa shumeli muvhuso na vhone vha ite khumbelo dza mushumo . 
Hafhu hezwi ndi fhungudzea zwihulwane u fhira tshipiḓa tsha lushaka tsha Mamosilemu , zwine zwi nga sumbedza mikhwa yo fhambanaho kha pfunzo  . 
Nga 1994 Phalamennde ya itsho tshifhinga yo ḓo fhaladzwa henefho kha Nnḓu iyi : tshiga tsha mulayo tshi sumbedzaho u guma ha Tshiṱalula na milayo yatsho  . 
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela . 
Khethekanyo ya 474 ya Ndayotewa ntswa yo fhahewa u swikela hu tshi vha na khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Ndayotewa ntswa  . 
Kharikhuḽamu i livha kha u bveledzisa vhukoni ho fhelelaho ha mugudi sa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ḽa demokirasi . 
Mbilaelo kha nyaluwo ya u sa lingana ha zwivhumbeo dza thengiselano vhukati ha lushaka lwa vhashumisi ( nga maanḓa kha vhane vho no bvela phanḓa kha zwa thekhinoḽodzhi fhedzi vha tshi shaya zwithu zwi tshilaho ) na mashango ane a vha vhaṋetshedzi ( vhane vha vha vhashai kha zwa ikonomi fhedzi vho pfuma nga zwiko zwa zwi tshilaho ) na nyaluwo kha u dzhielwa nṱha nga vhaṋetshedzi ha ndeme ya zwiko zwavho zwa zwi tshilaho , zwo livhisa kha thendelano dza dzitshakhatshakha khathihi na mbekanyamaitele na milayo kha tshiimo tsha lushaka zwo livhiswaho kha u tandulula u sa lingana kha mbambadzo ya zwiko zwa zwi tshilaho  . 
Izwi zwi itwa nga kha u ḓadza fomo ya u nanga ire afha nga ngomu . 
Zwazwino fhethu huṅwe ha u dzula hu ḓo dzudzanywa u itela khothe dzapo dzo kwameaho  . 
Tsumbanḓila ya nga ha uri vha nga shumisa hani Mulayo wa Tswikelelo kha Mafhungo wa 2000 , i ḓo wanala kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe hu sa athu u fhira Ṱhangule 2003 . 
Zwi shuma nga u ṱavhanya u thusedza u lwa na tsumbadwadze dza u hwetea , u fema u tshi ita phosho na u fhelelwa nga muya . 
Mabulayo , u valelwa ha vhana vhaṱuku , vhaswa vha tshi ṱuwa vha bva shangoni nga nyofho , arali hezwi zwoṱhe zwo bveledzwa nga nyito dzi songo tendelwa nga maanḓa uri ndi maga afhio e Muvhuso wa a dzhia u tsireledza vhadzulapo vhoṱhe ? 
Kha vha ise muthu onoyo kha kiliniki ya tsini kana kha senthara ya u thusa vhathu vho fhelelwaho nga madi nga u tavhanya  . 
Khabinethe i ṱanganedza izwo sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha U humela kha zwa Mutheo , hu tshi ḓo sedzeswa kha mimasipala ya 50 yo wanaho mbuno dza odithi yo hanedzwaho , nga mannḓa ya 25 yo wanaho khanedzo kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho . 
Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo  . 
Arali ha vha na u tshinyala ha zwishumiswa , zwi tea u lugiswa hu sa athu na u fhela ha tshifhinga  . 
Minisita wa zwa Mishumo u khou todou khwinisa Shedulu ya 4 ya khethekanyo ya 55 ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni , wa 1993 ( Mulayo wa 130 wa 1993 ) , u thoma nga ( la 1 Lambamai 2003  . 
Kha giredi dzoṱhe ndo phasa nga ṋaledzi  . 
Kha muṱangano wa Khomishini nga ḽa dzi 22 Tshimedzi 2011 , ho themendelwa uri khumbelo ya Minisṱa wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali i tea u katelwa kha tsedzuluso ino . 
Musi mulayo u tshi rumelwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , u sumba huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula , zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha maanḓalanga we wa rumelwa khao . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo , ya uri nga mulalo nahone a songo ḓitama zwiṱhavhane , a ite khuvhangano , a ite misumbedzo , a gwalabe na u ṋetshedza phethishini  . 
Tshifhefho tshi dovha tsha vha tshone tshifhinga tshine ha vha hu khou bikwa zwi(liwa zwi no nga zwidzimba  . 
Ndeme na u tea ha dzikhoso zwi ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga u ṱavhanya  . 
Hezwi zwi sumbedza mutengo wo badelwaho u bva kha khethekanyo ya mbuelo  . 
Ri ṋea nyeletshedzo , ndededzo na thikhedzo kha mubebi nahone nga tshumisano na Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha  . 
Ri tea u dzhiela nṱha ndeme ya mvelele ya polotiki na nyambedzano - nḓowelo dza mimasipala kana nḓila ine ya dzulela u shuma ngayo saizwi izwi kanzhi zwi zwa ndeme u fhira milayo ya kushumele yo rwelwaho ṱari lwa tshiofisi  . 
Arali tshiko tshi tsha muthu wa phuraivethe , thendelo yawe i a ṱoḓea  . 
Hu ḓo itwa ndingo dzifhio ? 
Afrika Tshipembe ḽi khou kuvhatedza u fana ha thendelano na ṱhoḓea ya u shumela mashango oṱhe ane a khou kwamea nga mavu o litshedziwaho , u tsa ha shango , na gomelelo hune nga murahu ha ḓo vhoniwa uri mafhungo ayo a khou dzhielwa nṱha musi a tshi itea fhano hayani kana kha mashango a nnḓa . 
Pfanelo ya u vhumba na u vha murado wa madzangano a vhashumi u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro  . 
Ndi ngani ni tshi vhona vha tshi kona ? 
Matheriala oṱhe kha saithi iyi a nga fhasi ha nzivhanyedziso  . 
Kha vha ḓadze Form D : Application for a mining right ( Khumbelo ya pfanelo dza u gwa mugodi ) i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu . 
Mazhendedzi a mulayo na sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi zwi tea u lwiwa nazwo nga nḓila khulwane kha vhaiti vhazwo  . 
Tshaka dza thaidzo dza u ṱanganya na u ṱusa . 
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe , vhashumi vhayo na vhaṅwe vhathu vhoṱhe vho ṱumanaho na Webusaithi iyi , a hu na vhuimeli kana waranthii dza uri mafhungo a wanalaho nga kha Webusaithi ye ya ḽinkiwa nayo , ndi a vhukuma , o fhelela kana ndi a zwino naa  . 
Izwi zwi amba u ri vhashumeli vha muvhuso vha tea u netshedza tshumelo kha vhadzulapo vhothe vha shango hu si na u nanguludza  . 
Tshikepe tsha shango ḽa nnḓa tshi ḓo rea khovhe nga fhasi ha maga a ndangulo na phemithi dza Afrika Tshipembe . 
Kha ṅwaha wo fhiraho , mushumo wo ḓi bvela phanḓa wa pulane ya u thoma mbekanyamaitele ya Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka  . 
Vha sumbedze uri a si uri khuḓano a si yavhuḓi fhedzi  . 
Vha do divhadziwa nga lunwalomurahu ha minwedzi miraru kha datumu ya mvuseledzo kana kha datumu ine ngayo va nekedza thanziela ya vhutshilo  . 
Vhadzhiamikovhe vho fhambananaho vha thandela vha tea u topolwa na vhukoni havho ha aseswa  . 
Ri nga si ṱanganedze fhungo ḽa uri zwithuthubi zwo sokou gwelwaho fhasi hu ngo pulaniwa , u huvhadza na u vhulaha vhadzulapo vha si na mulandu na uri themamveledziso dza mashango manzhi dzo tou pulanelwa u tshinyadzwa na mavu avho a vhulimi o sokou dzula a tshi sa khou itwa tshithu  . 
U bva tshe muthu a ḓiṱama nga zwiṱhavhane zwa nyukiḽia u khou sika khombo dzine dza nga vha dzo thivhelwa  . 
Mun(we na mun(we u na pfanelo ya u swikelela he a vha a sa tendelwi u itela uri hu vhe na vhulamukanyi kana mulalo kha vhupo  . 
Ho no fhela ṅwaha ro thoma u shuma nga NDP sa nḓila ya u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u tandulula khaedu tharu dzine dza vha u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana . 
Kha mathemo a mulayo , vhuimo ha zwino ha mulayo ndi vhuswa vhukuma  . 
Malugana na izwi , ri sasaladza tshanduko dzi siho kha ndayotewa dza muvhuso , nga kha thusedzo ya mmbi , khakhathi kana maṅwe maitele a siho mulayoni  . 
Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme . 
Vhaambi vha no ima na ṱhoho : vha ima na ṱhoho . 
Arali MEC o fushea nga tsedzuluso , a nga ṋea senthara ya ḽaisentse ya u ḓiraiva khethekanyo . 
Kha i vhe ine ya kunga  . 
Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa , Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina  . 
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi , Vho-Dirk du Toit , vhe vha risia ino vhenge , u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma  . 
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma , u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo  . 
Kha vhanzhi i ḓo vha yone nḓila i yoṱhe ine ya amba dzina ḽa nomboro kana u amba uri ndi zwingana . 
Tsedzuluso a dzi anzeli u tevhela phatheni yo tou ṱalulelaho . 
Khaedu ya u livhana na nnḓu ṋamusi ndi u vhuedzedza kana u amba nga ha vhufa uvhu  . 
Hune ha vha na u hana CBNRM , ndangulo ya sinia i tea u dzhenelela . 
U bveledzisa kana u khwinisa pulane dza nyito ya shango kana mbekanyamushumo yo katelaho , u khwaṱhisedza tswikelelo ya u sa vha na khethululano yo katelaho zwoṱhe kha tshumelo ya mutakalo ya mutheo , hu tshi katelwa na tshampungane na maḓi a u nwa o kunaho , u tsireledza mutakalo , na u ṱuṱuwedza pfunzo ya mufusho na mbekanyamushumo dza mutakalo  . 
Kha uno ṅwaha wa u pembelela miṅwaha ya 60 ya Vhuthihi ha Madokotela a vharangaphanḓa vha MaAfrika na Maindia ( Vho-AB Xuma , Vho-GM Naicker na Vho-Yusuf Dadoo ) , u pembelela miṅwaha ya 30 ya u vhulahwa ha Vho-Steve Biko , na u pembelela miṅwaha ya 20 ya madalo a uya Dakar nga vhaḓivhi vha manwalo vha Mavhuru u ṱangana na ANC , vhuvha hashu vhune ha vha vhuvha ha vhathu vho fhambananaho , na vhuḓipfi ha u vha muthu wa Afrika Tshipembe , vhu tea u ambiwa tshitshavhani tshoṱhe nga nḓila ine ya khwaṱhisa vhuthihi hashu sa lushaka . 
U fheliswa kana u vhulahwa ha milayo 242 . 
Nga 2003 , vhuvhekanyandeme ho vhewa kha u fhedzisa garaṱa ya vhuṋe ntswa yo humbulelwaho u itela u ima vhuimoni ha ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa zwino  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele  . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Vhunga maitele e ra thoma o no vha tsini , sa Khomishini ya Heher , Tshigwada tsha Dziminisiṱa tshi Shumaho , miṱangano na matshudeni , yunivesithi na vharangaphanḓa vha Vhupfumbudzi na Pfunzo dza Mishumo ya Zwanḓa Magudedzini khathihi na tshitshavha zwatsho , ri ḓo wana zwishumiswa zwi itaho uri mbekanyamaitele dzashu dzi ambe . 
Arali muiti wa khumbelo a tshi khou humbelela muṅwe muthu vhuṱanzi , tshikhala tshine khumbelo ya itwa ngayo tshi tea u sumbedzwa . 
Muthu ane a vha na thendelo u tea tevhela zwidodombedzwa zwo bulwaho kha thendelo . 
Rekhodo dzi songo tendelwaho u humbelwa kha PAIA na zwiitisi malugana na u hanelwa u swikelela rekhodo fhindula mbudziso u itela u pfesesa  . 
Mbuno ya uri mushumo uyo u tea u khwaṱhisedza nga maanḓa nga tshifhinga itshi ndi ngauri Eskom i fanela u ita mushumo wa ṱhogomelo nga Phando  . 
U dzulela u shumisa nebuḽaiza dza hayani musi vho tshoṱelwa nga asima zwi amba uri tshivhangi tsha asima -u tswukuluwa - a hu khou alafhiwa zwavhuḓi  . 
Tsini na mathomoni a lwendo , vho livhana na thaidzo dza vhukuma dze dza vha dzi khou tea u tandululwa  . 
Fhedzi , nga u lingana , a hu na u hanedza uri phambano kha zwivhumbeo izwi zwi ṱoḓa u vha zwo khetheaho nahone ndi ṱhukhu kha zwi madzangano a zwikolo na khethekanyo khulwane wa phurofesheni , buḓo ḽa mushumo ḽa vhadededzi vha tshikoloni  . 
Ndi dzifhio tshinyalelo dza masheleni dzine dza katelwa u itela u wana thendelo ya vhushumisamupo na u vhambadzela nnḓa ? 
I nga vula dziakhaunthu dza banngani na u vha na tshipiḓa tsha shango na thundu  . 
Hezwi zwo katela mabammbiri a mivhala yapo o ṅwalaho mutevhe wa vhanangiwa vho tendelaniwaho kha wadi iṅwe na iṅwe  . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 8 . 
Vha tea u guda u davhidzana na vhathu vha re na vhuholefhali ha u amba na u pfa , nga u sumbedza ṱhonifho kha ṱhoḓea dzavho . 
Muvhuso , khathihi na mabindu na muhasho wa vhashumi , ndi kale zwi khou lingedza u khwinisa nga u ṋea nnḓu dza khwine na nyimele ya matshilo ya khwine kha ḓorobo dza migodini . 
Zwo ṱangana zwivhangi izwi zwi nga engedza phambano ya dzingu i vhonalaho kha thempheretsha  . 
Phuraivete )  . 
Kha vha ṋetshedze khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi . 
Nga kha mbekanyamushumo iyi , muvhuso u isa phanḓa na u tandulula zwi songo dzudzanyeaho zwa kale nga u ḓisa tshumelo dza tshitshavha dza ndeme tsini na zwitshavha zwe zwa vha zwo tsikeledzwa kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano khulwane  . 
Kha luṅwalo ulu vha fanela u bula kuvhonele kwavho zwi tshi ya kha vhuimo , khathihi na u ya kha thimu ine vha nga kha ḓi shuma khayo tshifhingani tshiḓaho  . 
U bveledzwa ha ndaka nga u angaredza i sa shanduki hu tea u vha phesenthe dza 30 dza GDP nga 2030 , hone vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete vhu tshi tea u vha phesenthe dza 10 dza GDP , u itela uri hu vhe na mvelelo dzavhuḓi dzi bvelaho phanḓa kha nyaluwo na tshumelo dza miṱa  . 
Vhufumiiṋa ya Ndayotewa wa 2008 . 
U bva kha zwine zwa vha kha gurannḓa afho nṱha , ni vhona u nga mbuelano yo ḓisa khunyeledzo kha tshiwo tsha Reitz ? 
U shumisa zwifanyiso zwi re kha maṅwalo hu u itela u pfesesa . 
Dzi dzhenisa khaṱhulo nga ha vhungoho , u fulufhedzea , mbuno na kuvhonele , vhundeme , kupfalele na kuhumbulele na mafhungo sa u ṱoḓea na u ṱanganedzea ha tsheo na nyito u ya nga ha ndeme ya kutshilele . 
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa username . 
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano u tea u ḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano , fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana  . 
Tshedza na ndeme yatsho tshi ḓo vha tshi tshi khou sumbedziwa nga nḓila dzo fhambanaho sa kushumisele kwa ḽeiza kha mutakalo , muaro wa iṱo ḽo dzulwaho , nḓowetshumo ya u bveledza , u fhisedzela dzigoloi na dzibimu dza vhutsireledzi ha u kanganyisa u pwashelwa . 
Tsha vhuvhili , naho u fhungudzwa ha vhushai zwi zwa ndeme , hezwi zwo sikiwa nga ṅwaha wa 1990 . 
Thendelo i shuma u langa ṱho ḓisiso na u gwa migodi hutshi humbulelwa ṱho ḓea dza mutakalo na u vhulungea , ndango ya mupo na u gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli  . 
KHETHEKANYO YA B : NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi  . 
Dzikhophorethivi dzi redzisiṱariwaho a dzi nga tendeli dzina ḽine ḽa fana na ḽa iṅwe khophorethivi zwine zwa nga ita uri hu vhe na u kanganyisa . 
Mmapa wa website wo fara tshivhumbeo tsha website . 
Naa a zwo ngo ralo ? 
AIDSnaVhulwadzehaSwigiri  . 
Fhethu  . 
Vho Patel vho ri hu fanela u vha na Muofisiri a ṱoḓisisaho thaidzo dza mutakalo zwibadela . 
Nyimele iṅwe na iṅwe yo ṱumana na liṅwe dzilafho ḽine ḽa tea u katelwa  . 
Mavu , mai na mbekanyamushumo dza vhulunga zwi o livhiwa khazwo kha masia ane hu na khonadzeo ya u bvelela : Hune mutsiko wa vhathu wa vha nha , hune vhashumi vha si ure , tsireledzo ya mavu i nha , hune zwibveledzwa zwa thekhinoodzhi zwa vha hone na hune ha vha na u kona u swikelela mamaga , mavhigwa na tshumelo  . 
Bugu ya u rekhodela kana faili i tea u dzula yo dzudzanyea tshifhinga tshoṱhe nga mudededzi muṅwe na muṅwe . 
Kha izwi vha na muhumbulo wa uri avho vhane vha ṱoḓa zwenezwo vha tea u katelwa-vho , zwo vhetshelwaho afho ndi khethekanyo yo fanelaho , hu tshi khou dzhielwa nṱha vhurereli vhuhulwane vhu re hone na ṱhoḓea ya u ṱuṱuwedza dakalo kha tshitshavha . 
Hezwo u ri a hu na ane a nga mu bvisa khazwo  . 
Kha vha sedze nga ha u vha mulayoni na u bvela phanda ha pfano idzo vhukati ha zwitshavha ma dzisekitha dza phuraivete  . 
Hu na u ṱanganedza uri hu na thaidzo dzi re hone zwi tshi ḓa kha u dzhia vhuloi hu vhugevhenga , u tou fana na tsumbo ya vhuṱanzi kha iyo milandu , ho sedzwa uri vhuloi vhu kwama maanḓa a sa ṱalutshedzei  . 
Vheani thodea dzi re khagala dza vhathu vha henefho phanda ha musi ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo i tshi nga vhewa khavho  . 
Vhagudi vha tea u ita vhuṱumani vhukati ha nomboro thevhekano na khadinala kha u vhala . 
Kha vha vhone uri maitele avho a u fembedza ndi one . 
Vhagudi vha tea u ṱumanyisa u vhalwa ha zwithu na u vhambedza tshigwada tsha zwithu zwa ṱahe u ya kha tshigwada tsha zwithu zwivhili . 
Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze  . 
Izwi zwi katela mushumo wa u elelwa wa anivesari ya vhu40 ya lufu lwa Vho Bantu Steve Biko  . 
Arali redzhisiṱara na vhabebisi vha songo fushea , vha ḓo vha ḓivhadza . 
Syndrome X ndi mini ? 
Uhu u monithara hu nga bvelela kha levele dzi re na tshivhalo  . 
U vha ṱalutshedza uri mutambo uyu u katela u fulufhedzea , u shumisana , vhudavhidzani na zwiṅwe zwikili zwa fisikhaḽa  . 
Tshivhalo tsha miraḓo , tshine tsha nga fhambana u ya nga mavunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa nḓila yo randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde , u vha Mulayo wa Phalamennde , u tea u ḓḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓḓuvha ḽine ḽa ḓḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo  . 
U ya nga Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhugevhenga ndi nyito yo itwaho mupondwa nahone vhu sedzesa nga maanḓa kha u lulamisa vhuṱungu he ha pfiswa mupondwa na tshitshavha . 
Minista kana MEC u tea u dzhenelela . 
Kha vha founele 10 111 huṅwe na huṅwe hune vha vha hone Afrika Tshipembe  . 
Hezwi zwitediamu zwo oliwa lune zwa ḓo vha vhupo ha ndivho-nnzhi . 
Nga tshifhinga tsha madalo mashango aya mavhili a ḓo khwaṱhisedza hafhu u ḓikumedzela hao kha u isa phanḓa u khwaṱhisa nyambedzano dzao na vhushaka ha ikonomi . 
Thesithe na milingo zwa gireidi ya 10 na ya 11 i modereithiwa nga ngomu . 
Kha vha rumele SMS kha 083 450 4367 vha dzhenise nomboro yavho ya phesala , ri ḓo vha founela murahu . 
Zwi dovha hafhu zwa thusa kha ndaulo ya milayo yapo  . 
U shumisa , u vhala na u ṅwala nomboro dzi tevhekanaho , na zwivhumbeo zwo pfufhifhadzwaho u swika kha 31 . 
Muvhuso u na zwiṅwe zwikhala kha thandela dza u vusuludza ndaka dza Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha  . 
Musi Mulayotibe u khwinisaho kana u shandukisa Ndayotewa u tshi kwama mavunḓu thwii , mavunḓu a henefha kha rathi kha a ṱahe a tea u tendelana nawo . 
U tholwa ha vhathu  . 
Kha vha humbele thuso i bvaho kha zwitshavha , naho i ya luswayo fhedzi . 
Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza , vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa  . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ḓivhadza maga manzhi na zwidodombedzwa kha tshipitshi tsha vouthu ya mugaganyagwa nga dzi 24 Luhuhi  . 
Ndaela ya phesenthe yo tiwaho i ḓo ṋekedzwa lwa miṅwedzi i sa fhiri ya 12 , vha ḓo tea u vusuludza ndaela u bva afho . 
U ita mugaganyagwama ndi zwa ndeme ngauri naho ri tshi nga tama u renga zwithu zwinzhi , a ri anzeli u vha na masheleni o linganaho . 
U kumedza zwiṱirathedzi zwo teaho zwe zwa lukiwa nga kutshimbidzele kwa CBP zwi no yelana na mafhungondeme khathihi na zwipikwa zwa hanefho zwi re na ndeme fulufhedzisa mushumo we a fhedza a songo u wana  . 
Ee Hai Ndi a kona u shandula hune nda khou ya hone ndi tshi khou gima nge mudededzi vha amba . 
A hu na ḽiṅwalo ḽa ndayotewa ya vunḓu kana khwiniso ḽine ḽa ḓo vha mulayo u swikela musi Khothe ya zwa Ndayotewa I tshi ṱanziela- NDIMA YA 6 : MAVUNḒU a zwauri ḽiṅwalo ḽo phasiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 ; na b zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143  . 
Kha vha wane dzina a khasitama vha dzule vha tshi khou li bula tshifhinga tshothe kha nyambedzano yavho  . 
Vunḓu , arali Ndayotewa kana Mulayo wa vunḓu u tshi ta ngauralo . 
Ndi zwa ndemevho , uri u pfesesa ha vhagudi kha zwine vha khou vhala hu lingwe nahone hu si tou vha vhukoni ha u ḓivha kana u humbula maipfi . 
Mufhindulano u sumbedza uri zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwi nga dzhiwa ngaho nga zwifhinga zwo fhambanaho kha ḓivhazwakale hu u itela u kunda khethululo na tshiṱalula  . 
Tshumelo ndi ya u lugisa arali u thithisea ha tshumelo iyo zwi tshi vhanga u tshinyala ha vhupo ha u shumela , dzifeme kana mitshini  . 
Phanele I tea u shumisa Muhasho u divhadza muthu kana muthogomeli wa muthu onoyo ane a khou senguluswa nga ha mvelelo dza tsenguluso  . 
Mudededzi kana vhadededzi vho ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo vha fanela u hwala vhuḓifhinduleli ha u shumisa na u langula maga aya , vho imela tshikolo  . 
Miḽioni dza R150 dzo vhetshelwa zwa mbekanyamushumo ya vhutsila na mvelele dza Afrika , u ṱana mafulufulu na vhutsila ha dzhango  . 
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa ndeme zwa muvhuso ṋaṅwaha ndi u khunyeledza na u ṱanganedza maano a mbuelo sa musi mbekanyamaitele ya tshiofisi ya muvhuso,u itela uri ri thome u kaṋa mbuelo dza zwiko zwibveledzwa washu  . 
U ṅwalulula ṱhoho dza mafhungo a tshi n U fhindula mbudziso dzi no kwama atikili ya gurannḓa . 
Topolani ḽibulafhethu ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho . 
Nyofho ya u shushedzwa na u sa vha na thikhedzo ya mutani  . 
Muhwelelwa a nga si farwe nge a ṋetshedzwa Ndaela ya Tsireledzo . 
Komiti ya zwa kushumele I thusa Bodo ya dzithirasitii u khwaṱhisedza uri hu na kushumele kwone kwa Tshikimu , sa u kuvhanganya mbadelo , mbadelo dza mbilo na u langa rekhodo dza miraḓo . 
Hezwi a zwi ambi u ṅwalisa nga huvhili  . 
Arali muhumbeli o bebwa vhabebi vha songo malana , vhabebi vhuvhili havho vha tea u saina fomo ya u ṅwaliswa ha u bebwa ha ṅwana , fomo BI-24  . 
Zwiṱitshi zwoṱhe zwa ndingo dza goloi zwi tea u ṅwaliswa na u khethekanywa musi hu saathu ṋekedzwa ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani  . 
Vhusiki Tsumbo , u ṅwala khepusheni ya tshiṱori tsha tshifanyiso tsho ḓisendekaho kha thero na luambo lwo shumiswaho hu tshi khwaṱhisedzwa girama yo shumiswaho kha themo  . 
Muvhigo u katela themo ya u bva ḽa 1 Phando u swika ḽa 31 Nyendavhusiku 2016 . 
Khabinethe i fhululedza Amajita kha kutambele kwavho kha Tshiphuga tsha Dzitshaka tsha Afrika tsha vha Miṅwaha ya Fhasi ha ya 20 , ngei Zambia  . 
Hezwi zwi tea u reriwa na u andaniwa khazwo u bva hu tshi tou thomiwa , sa izwi zwi tshi nga bveledza khudano arali zwa nga vhetshelwa u do ambiwa nga murahu  . 
Vhuaḓa na u kundelwa u vha a fulufhedzeaho kha dzoṱhe sekithara dza phuraivethe na dza muvhuso zwi na masiandaitwa mavhi kha mveledziso ya shango ḽashu . 
Kuṅwalele kwavhuḓi ndi tshikili tshine tsha tea u bveledzwa na u tikedzwa . 
Arali rekhodo i na zwifanyiso zwi vhoneaho  . 
Kha vha tanganye dzipholisi dzapo na IDP ya henefho  . 
Arali akhaunthu i songo vuliswa nga dzina ḽa murengisi , kha vha ḓadze fomo VAT 119i . 
Muvhuso wa lushaka , u tshi tevhedza khethekanyo ya 44 , na muvhuso wa vunḓu i na maanḓa a u sima milayo na maanḓalanga kha u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓila i fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Muengedzo wa 4 na 5 , nga u langa u shumiswa ha maanḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 1561 . 
Zwo ḓi ralo , vhathu vho shandukiswaho uri vha ṱanganedze na u ḓitika nga mveledziso ya thekinoḽodzhi yo raliho  . 
Nahone luvhilo lune tshumelo dza ḓo khwinifhadzwa lu ḓo bva kha uri ndi ifhio mihasho ya lushaka na ya mavunḓu ine ya khou kona u swikelela u vhulunga nga nḓila i fushaho  . 
Kuitele ukwu ku tendela vhawani vha ndambedzo u ta dzangano ḽa thikhedzo ya zwa dzinn ḓu ḽine ḽa ḓo vha thusa nga zwikwamahonzudzanyo , zwa thekiniki na ndangulo  . 
I vhaleleni nṱha . 
Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe , o imela mufarwa , kha iḽo shango , kana a kwama tshipi ḓa tsha Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria , o imela mufarwa . 
Naho vhuimo uvhu ha Yesu vhu tshi vha khagala , vhathu vha hawe na zwino a vha pfesesi kana u vhu ṱanganedza  . 
Muvhigo u themendela uri shango ḽi ṱanganedze zwipikwa zwa dzingu na zwa dzitshakha nga ha minwaha yo teaho ya vhukoni ha vhukhakhi ya vhana vhane vha khou kuḓana na mulayo . 
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha tserekano dza mudagasi dzine dza tshimbila nga fhasi a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira luthihi kha nwaha munwe na munwe wa vhuvhili na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Musi o wana fomo ya khumbelo , muofisi wa mafhungo u tea u ita mini arali a tshi wana uri ha na rekhodo yo humbelwaho kana a si ene a langaho rekhodo yeneyo ? 
Mufarela-Mulangavunḓu u tea u fhaladza vhusimamilayo ha vunḓu arali- ( a ) hu na tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu ; na ( b ) vhusimamilayo vhu tshi kundelwa u khetha Mulangavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala . 
Kha mashango o bvelelaho , i phaḓalala zwihulwane nga kha zwiḽiwa zwe zwa tshikafhadzwa nga vhashumi  . 
Marifhi a fomaḽa a no ṅwaliwa a si na nyimele yo teaho a ṋea gonobva . 
Nga u ḓivhadza Mulangadzulo wa vhusimamilayo nga u tou ṅwala nga u ḓivhadza Mulangadzulo na nga u tou ṅwala a ṋekedza Mulangadzulo khwaṱhisedzo ya ḽihoro nga ha madzina a miraḓo i kwameaho kha u ṱanganelana kana u khethekana , na uri dzangano ḽo ṱanganedza u ṱanganelana  . 
Vhaloi vhanzhi hu pfi ndi vhasadzi  . 
Phambano ya vhathu yo katela nḓila dzoṱhe dzine vhathu vha fhambana ngadzo , hu si dzine dza tou vha khagala fhedzi dza mbeu , mirafho , vhuholefhali  . 
A hu na muthu o teaho u itwa zwa vhupuli , na u kombetshedzwa u shuma  . 
Dzi ṱhogomela mafhungo a Phalamennde a hayani  . 
Ndi zwa ndeme uri vha pfe vha sa ofhi u amba nga ha mutakalo wavho na dzilafho na dokotela wavho  . 
Nga zwifhinga zwi si zwavhuḓi , vha ise zwifuwo gammbani vha zwi ṋee zwiḽiwa . 
U dzhiela nzhele huhulwane hu nga livhiswa kha mbonalo dza luambo dza hezwi zwibveledzwa u itela ngudo yo vanganywaho ya luambo . 
Vhudzuloni na u hana uri wiḽi a si yone , naho zwo ralo , muhwelelwa a nga kha ḓi ita mbilo ya uri wiḽi iyi ndi yone  . 
Kha ri ambe Ambani nga zwine zwa khou bvelela tshifanyisoni . 
Tsha u thoma , nga nṱha ha maga oṱhe , vhana vha tea u ṋewa mulaedza u pfalaho wa uri vha tea u ḓidzima kana u litsha u ita zwa vhudzekani  . 
Kha vha vhalele vhadzhenelangudo arali hu na vhane vha si kone u vhala  . 
A hu na muthu kana tshigwada nga nnḓa ha khophorethivi ane a nga sumbedza nga nḓila iṅwe na iṅwe uri vha khou ita bindu ḽa khophorethivi yo redzhisiṱarisiwaho . 
Kha vhupo vhune ha sa vhe na ofisi dza zwa Muno ho vhewa Yuniti thendeleki  . 
Muṱangano u ḓo dovha wa farwa nga ḽa 1 Khubvumedzi 2010 hanefhaḽa fhathu huthihi . 
Mulimi u tea u lavhelesa murongwe une wa vha hone kha thoro u itela u thoma u kana musi mavhele o vhibva  . 
Ndingo na Nyimele ya shishi tshithihi tsha halwa ha zwipiriṱi , ngilasi nthihi ṱhukhu ya waini kana tshikoṱi tsha biya  . 
Kha u eḓanisa zwidodombedzwa zwa milandu zwe zwa vha zwi siho , dzulo ḽa ndaṱiso ḽi kha ḓivha ḽo imiswa , kana dzulo ḽa ndaṱiso ḽa muhasho ḽo vha ḽi songo tea  . 
U pulanela zwine thandela ya tama u swikela - ndi zwine tshiṅwe tshifhinga zwa vhidzwa u pfi ndi zwibveledzwa kana u pulana mvelelo nahone zwi ṱoḓa ndugiselo khathihi na u wanulusa arali thandela yeneyo i tshi ḓo konadzea  . 
Ndi nnyi a teaho u badela tshelede ya u unḓa ? 
Thandela ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi ndi ḽimaga ḽa fulufulu i itwaho nga malasha kha fhethu he ha vha hu songo bvelela lwa makwevho hune ha vha na yuniti dza rathi dzine dzi vhewa maimoni ane ṱhanganyelo yadzo ndi 4 764 MW ya maanḓa o dzheniswaho afho . 
Nga u tou ḓadzisa , ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma . 
U thusa kha u fhelisa u fhidzesa na u lenga u ḓa tshikoloni ha vhaofisi , vhagudisi na vhagudi . 
Kha SoNA ya ṅwaha wa 2014 , Muphuresidennde Vho Zuma vho amba uri muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u engedza na u khwinisa kutshilele kwa vhaholefhali . 
Bindu ḽi shumaho vhala bugu dza zwifanyiso zwa dziṱhoho dzi sa konḓi kana mafhungo  . 
Mbekanyamaitele dzi tea u ḓisa miṱa kha vhupo uvhu kha ikonomi khulwane  . 
Vha ṱuwe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa  . 
Arali zwidodombedzwa zwa sa ṅwaliwa fhasi hu sa athu u fhela tshifhinga itshi , muṋetshedzi wa tshumelo u fanela u vhudavhidzani ha vhathu kha zwa matshililisano  . 
Ndima ya 5 ya Mulayo i ṱoḓa uri vhadzulapo vha dzhenele kha ndugiselo , tshumisano na tsedzuluso dza Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ( IDP )  . 
Ndima ya 4 ya Bugupfarwa ya Batho Pele i sedzana na thendelonzwiwa ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Zwa uri Khomishini i tea u lavhelesa na u ita themendelo kha iyi ṱhoḓisiso malugana na uri naa iyo milayo yo lingana naa kha u tandulula thaidzo zwo rerwa kha iḽi bammbiri  . 
A hu na dziṅwe mbadelo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 63 2 kha Mulayo wa Dzikhamphani dzine dza tea u badelwa u ya nga u ṅwaliswa ha memorandamu na atikili zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 a  . 
Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha vhagudiswa zwikoloni zwa muvhuso a vha pfesesi zwine Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya amba zwone nga ha pfanelo dzavho dza mulayo na vhuḓifhinduleli  . 
Maimo a Asesimennde - Nḓivho , vhutsila na ndeme zwine vhagudi vha ṱoḓa u bveledza Mvelelo dza u guda kha gireidi iṅwe na iṅwe  . 
International Social Service ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽi si ḽa muvhuso ḽine ḽi sa khethulule nga zwa poḽitiki , murafho , vhurereli kana vhubvo . 
Khothe i ḓo rumela luṅwalo kha muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana uri a ḓivhonadze khothe nga ḓuvha ḽo bulwaho . 
Muhaṱuli ha ngo ṱanganedza mbuno ya u ḓiimelela ha muhwelelwa ya uri vhuloi ndi hone ho itisaho uri a ite vhugevhenga60Kha vunḓu ḽa Western Cape , Khothe khulwane yo shumana na ṱhalano i kwamaho Minisṱa wa Khabinete we a pomoka musadzi wawe uri u a lowa . 
U shumiswa ha mitambo na mvelele sa yone nḓila ya u sika vhuthihi kha shango ḽashu zwi ḓo iswa phanḓa kha themo iyi . 
Tshiṱatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Tshifhinga tsha Vhukati tsho sumbedza nyaluwo ya ikonomi a ḽifhasi i khou ongolowa , hu na mutsiko kha mutengo wa tshivhambadzwa na nyaluwo ya u shaeha ha mishumo zwipiḓani zwinzhi zwa ḽifhasi . 
Musi ho no nangiwa hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha , arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓu ( arali khetho dza Buthano ḽa Lushaka na dza vhusimamilayo ha vunḓu zwo itiwa nga tshifhinga tshithihi ) , nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi , ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo , ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa , ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u nangiwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho , ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo bviswa kha miṅwe mitevhe . 
Vha vha ṱuṱuwedze u vha na dzangalelo kha tshikolo nga , sa tsumbo , u eletshedza vhagudi nga muthihi kana u adoputa vhagudi vha vhashai Vha shumisane na ḽaiburari ya tshitshavha . 
Kuitele ku a fhambana u ya nga mashango  . 
Milayo iyi i shumaho na kha luambo lwo tou ṅwalwaho , naho maṅwalwa o ṅwalwaho a tshi fanela u vhumba tshipiḓa tshihulwane tsha nyimele , ngauralo tshiko tshihulwane tsha mafhungo a u wana ṱhalutshedzo  . 
U bva tshe ha wanala vhuḓilangi , maṅwe mashango e a vha o tsikeledzwa nga vhukoḽoni o dzhia maga a u lavhelesa milayo i langulaho vhuloi ine ya vhonala i tshi kuḓana na lutendo lwa vhathu vhanzhi kha izwo zwitshavha  . 
Vhuyo vhuhulwanesa ha mbambadzelannḓa kha kha BRICS vhu kha ḓi vha China , ha tevhelwa nga India , Brazil na Russia  . 
Madzinazwao ndi madzina a zwithu zwine na kona u zwi vhona kana u zwi kwama . 
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi , Vhaswa , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano ḽa Lushaka na Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa . 
Muvhuso wapo u vhumbiwa nga vhomasipala vhane vha tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki  . 
A hu na Mulayo wa Phalamennde une wa tendela u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi , nahone a hu na mulayosiṅwa wo itwaho kana ḽiṅwe ḽiga ḽo dzhiiwaho zwi tshi itiswa nga u vhewa , ḽine ḽa tendela- a u tsireledza muvhuso , kana muthu muṅwe na muṅwe , malugana na nyito iṅwe na iṅwe i re nnḓa ha mulayo ; b u bviswa hufhio na hufhio kha ino khethekanyo ; kana c u bviswa hufhio na hufhio kha khethekanyo yo bulwaho kha khoḽomu ya 1 ya Thebuḽu ya Pfanelo dzi sa Bvisiwi , nga nḓila yo sumbedzwaho nga thungo ha khethekanyo kha khoḽomu ya 3 ya Thebuḽu  . 
Mulayo muhulwane wa Afurika Tshipembe , une wa vha Mulayotewa , u khwathisedza zwauri vhathu vhothe vhane vha vha vha nga fhasi ha minwaha ya 18 vha wana pfanelo dza vhana  . 
Vhutshilo 11 . 
A ri vhudza zwine ṋefhungo a khou ita . 
Ri ṱanganedza tsheo dzo dzhiwaho nga Ṱhoho dza Mivhuso dza Goa BRICS dza u thoma Zhendedzi ḽa Phimo ya BRICS uri ri kone u thusana kha u ṱola nḓila dzashu dza ikonomi . 
Nga murahu ha miṅwedzi ro lindela ro ṱalukanya uri phindulo dzine ra khou dzi ṱoḓa a dzi khou ḓa  . 
Vhudavhidzani ha vhukuma na vhaunḓiwa na nga dzithaidzo dzi vha kwamaho ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha sisteme ya mbadelo ya gavhelo ya vhukone  . 
Kha vha ṋetshedze fomo idzo kha Vhalangi : Ndaulo ya u Vhambadela Nnḓa na u Ṱunḓa kha ITAC . 
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i sa lifhelwi murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu  . 
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i tshi khou dzhielwa nṱha ṱhoḓea dzavho dzo khetheaho  . 
Mbekanyamushumo dza CBNRM dzi khou itea hothe-hothe kha lifhasi , hu si kha vhupo havho fhedzi  . 
Maipfi a no nga zwinzhi kana zwiṅwe kana zwi si gathi kana zwinzhizwinzhi ri a shumisa na madzina a zwi sa vhalei . 
Thonifhani sisteme dza ndangulo ya sialala , fhedzi tshifhinga tshothe itani zwauri zwi vhe na ndeme  . 
Nga kha mafulo a u amba vhathuni , na nga nṱhani ha tshumisano ye ra i fhaṱa na madzangano a imelaho zwigwada zwine zwa leluwa u zwi vhaisa kana uri zwi lingee , ro khwinisa mafhungo a uri hu dzhielwe nṱha zwithu zwi vha kwamaho , nahone ra dovha ra kona u ṱuṱuwedza uri zwi dzule zwi tshi dzhielwa nṱha tshifhinga tshoṱhe . 
U ṋewa madzina zwiṱaraṱa izwi nga nḓila yone na u ṋea nomboro ndaka zwi ḓo fhungudza nḓaḓo na u ṋekedza mutsukunyeo wo leluwaho afho fhethu  . 
Izwi zwi katela u ita themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama Komiti ya Wadi kha mukhantseḽara wa wadi kana kha ḓorobo khulwane , khoro yapo , khorotshitumbe , raḓorobo muhulwane kana kha khorwana ya ḓorobo khulwane yo teaho  . 
Mvelelo dza izwi kha tshitshavha ndi dzifhio ? 
Gerani siaṱari kha mitaladzi mitswuku ni ḽi pete kha mitaladzi mitswu yo ṱhukhukanyiwaho uri ni ite bugu . 
U engedza tshivhalo tsha vhagudi vha Gireidi 9 vhane mafheloni a nwaha vha vha vho no swikelela gumotuku la vhukoni ha luambo na nyumeresi zwa Gireidi 9 . 
Vha tea u badela tshelede iyo hanefho kha dokotela kana khemisi . 
U guda luambo zwi tea u itea kha nḓila ya mvanganyo hune mudededzi a modela maitele avhuḓi , vhagudi vha guda zwikili zwo teaho vhe kha zwigwada vha sa athu shumisa zwikili izwi nga vhone vhaṋe . 
U sielisana musi hu tshi ambiwa , u sumbedza , u vhavhalela vhaṅwe khathihi na u ṱahisa mihumbulo i no fhaṱa . 
Miraḓo ine ya lambedza i a ṋekedza mafhungo u thivhela vhuvhava kha dzikhumbelo na u tshimbidza u lugiswa ha ndambedzo . 
Ri ṱoḓa u ya ngafhi ? 
Vhukati ha vhuvhekanyandeme vhuhulwane ṋaṅwaha , muvhuso u ḓo shumana na u salela murahu hune ha khou engedzea kha u ṅwalisa na u ṋetshedzwa ha vhuṋe ha ndaka kha vho vhuelwaho kha thandela dza nnḓu dze dza lambedzwa nga masheleni a mutikedzo . 
Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela  . 
Khomishini i ita themendelo dzine dza ḓo kwama vhathu vhanzhi dza zwiimiswa dza u lulamisa u sa lingana na u sa shuma zwavhuḓi ha tshumelo dza muvhuso na muvhuso wapo  . 
Thomani nga u ṅwala tshiṱori tshaṋu kha bammbiri ḽa mvetamveto ni humbele khonani yaṋu uri a tshi ṱole . 
Musi ikonomi ya ḽifhasi i tshi khou aluwa , na ṱhoḓea dza fulufulu dzi ḓaho na vilili ḽa mbonalo yo raliho  . 
ICD-10 na dzilafho ḽi ṋetshedzwaho khoudu ya mutengo kana NAPPI dzi a ṱoḓea uri ri kone u topola na u badela PMB nga nḓila yone  . 
Nga kha milayo na mbekanyamushumo dzenedzo , muvhuso u ḓo kona u shumisa maanḓa a u renga a Muvhuso kha u manḓafhadza mabindu maṱuku , mabindu a vhupo ha mahayani na a zwikolobulasi , zwigwada zwo tiwaho na u alusa mveledziso ya nḓowetshumo yapo . 
Zwa vhumvumvusi , pfunzo , mvelele na zwa muya zwi nga itwa fhedzi fhethu ho sumbedzwaho ( kha mimapa , thalutshedzo dza fhethu na kana kha maswao o sumbedzwaho fhasi na manwe maswao )  . 
Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe waTshanduko ya Pfanelo dza Vhashandukisa vha Zwimela kha Phaḽamennde . 
Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu , Vhulimi na zwa Mupo ya Buthano ḽa Lushaka malugana na izwi . 
Vhukwamani na zwigwada zwa sekithara - sa tsumbo , dzangano ḽa vhorabulasi vha ḓisa mihumbulo yavho nga ha pulane dza maraga muswa  . 
Vhana vha na pfanelo ya u funzea  . 
Mashudu mavhuya , ro no ḓi ita zwiṅwe u tandulula thaidzo ye Vho Mali vha livhana nayo na vhaṅwe vhanzhi  . 
Phethishini ndi khumbelo ya tshiofisi kha Phalamennde ya u dzhenelela kha mafhungo  . 
Arali ha sa vha na thendelano na nthihi vhukati ha vha kwameaho , mulayo u shumaho u ḓo vha mulayo wa vhupo ha tshitshavha tsha sialala tsh ikwameaho , kana mulayo une wa vhe sa tsini na u kwamana na mulandu . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vho tambudzwa nga mupfuluwo na u lozwa ndaka . 
Mbekanyamushumo yashu ya thikhedzo dza matshilisano ine zwazwino yo no swikelela vhathu vha 16 miḽioni , i ṋetshedza tsireledzo kha vha dzimiḽioni , nga mannḓa vhana vha si na vhathusi . 
Bono 5 : Shayandima , Ralutanda na Vho-Sarah  . 
Khonadzeo dzine dza vha hone dzi ṱoḓaho vhuvhudzisi ha vhanna na vhafumakadzi thungo na nyambedzano dzi fanela u ṱoliwa u sumbedza nḓila dzine zwiimiswa zwa muvhuso zwa tea u vhona uri hu vha na u tshimbidza tswikelelo ya mafhungo eneo kha miraḓo ya tshitshavha ; na u sumbedza nyimele dzine u hanelwa ha tswikelelelo , hu tshi katelwa mafhungo a vhuṋe , vhubindudzi , a zwa masheleni , a thekhinikhala , a saintsi nga ha muthu wa vhuraru ; mafhungo ane a nga kwama khothe kana matshimbidzele a zwa mapholisa , sa tsumbo , dokhethe dza mapholisa dza matshimbidzele a beiḽi na dziṅwe khethekanyo dza mafhungo nga ha Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe  . 
Musi hu na khanedzano , milayo yo ṅwaliswaho i bva phanḓa . 
Vha ṱoḓa u tholiwa , ee , fhedzi vha dovha vha ṱoḓa u vha vhatholi  . 
Agri-Park nthihi i tsini na u vulwa ngei Devhula Vhukovhela . 
Phesente ya miḓi i holaho nga fhasi ha R1 100 nga ṅwedzi vha swikelelaho tshumelo dza mutheo dza mahala  . 
Miṅwahani heyi , zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu  . 
Hezwi zwo livha kha mvelaphanḓa ya maitele a pfunzo ine ya ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu , phambano dza mvelele , u nanga ho vhofholowaho na u lwisa u vhona uri hu na ndinganyiso ya vhuswikeleli . 
Musi vha tshi shumisa bugu iyi , Mihasho i tea u dadisa nga tsumbo dza hune vha vha hone nahone dzi si mutsinda na vhupo hune vha shuma khaho  . 
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vhe vha ḓisa mvelaphanḓa yayo , nahone hu ḓo vha vhone vhane vha ḓo tsireledza dimokirasi yashu kha miṅwaha i ḓaho  . 
Zwigwada zwi re afho ntha zwo dzheniswa na u itelwa nzudzanyo nga khethekanyo i re afho ntha ya Mulayotewa , na uri vhusimamilayo ho fhambanaho ho fhiwa maanda uri vhu vha tsireledze sa zwe zwa buliwa kha Mulayotewa wa zwino une wa toda uri Vhusimamulayo ha Mupo vhu thomiwe u itela uri hu vhe na u kombetshedzwa ha pfanelo  . 
Uyu ndi Muṱangano wa Vhusimamaḓaka ha Ḽifhasi wa u thoma u farwa kha ḽa Afrika nahone u ri ṋea tshifhinga u phurofaila dzhango ḽashu kha vhugalatenga ha ḽifhasi . 
Kuitele kwa vhuloi ho sumbedzwa uri ku a kwama vhurereli na mvelele  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha Muvhigo ya Komiti ya Dziminisiṱa nga mvetamveto ya Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Vhuholefhali kha Pfunzo ya Zwikolo zwa Nṱha na Sisiṱeme ya Vhupfumbudzi , zwo itaho themendelo u ya kha mveledziso ya Maano a Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Vhuholefhali . 
Arali vha sa tendelani na tsheo , vha nga aphiḽa kha Minister of Social Development kana Member of Executive Council vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha sa tendelani na tsheo  . 
Tshivhalo tsho fhelela tsha mishumo ya fomaḽa tshi tea u vha tharu  . 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo , sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 53 tsha Mulayo i fanela u vha nga tshivhumbeo tsha Fomo ya B kha Muengedzo . 
Zwino khaḽarani ḓuvha arali zwi tshi itiwa nga masiari kana ṅwedzi arali zwi tshi itiwa vhusiku . 
Zwikili zwa Vhutshilo zwi ṋea vhagudi tshifhinga tsha u sedzulusa ḽifhasi ḽavho na u thoma u ḽi pfesesa . 
Fuḽayasi ndi zwibambiri zwo gandiswaho zwa siaṱari ḽithihi zwine khazwo ha vha ho itwa khungedzelo nga ha vhuṱambo , tshumelo kana zwibveledzwa zwa thengiso . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u vhala na u ṅwala zwiga zwa nomboro na madzina a nomboro u ya kha zwikhala zwa nomboro dzo engedzedzwaho . 
U lifhelwa uhu ndi u fhungudzwelwa mbadelo kha mbadelo ya u ṱun ḓa i badelwaho musi muthu a tshi ṱun ḓa thundu  . 
Tsumbo : u shandulela data ya thebulu kha girafu . 
U kundelwa u ita nyonyoloso . 
Malwanzhe a na khonadzeo ya u sika mishumo thwii ya vhukati ha 800 000 na miḽioni . 
Ho angaredzwa zwoṱhe , nḓowetshumo ya maḓaka zwa zwino i na tsireledzo ṱhukhu kha u lwana na mbambadzo ya mashango a sili  . 
Zounu yo khetheaho i ḓo ṱuṱuwedza mveledziso ya nḓowetshumo afha kha dzingu ho sedzeswa mbuelo ya minerala , agro-processing , petro-chemicals , na dziṅwe nḓowetshumo dzi sa lemeli sa zwe zwa ambiwa nga Pulane ya Mbuno dza Ṱahe . 
Izwi zwi khou hulela na uri zwi tea u iledzwa  . 
Khumbelo ya mvusuludzo kana pheliso ya u nwaliswa ha manyoro vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe  . 
Ri na dzipfanelo na vhuḓifhinduleli malugana na izwi nahone izwi zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi kha Ḽiṅwalo ḽa Pfanelo dza Vhalwadze ḽa Lushaka  . 
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo  . 
Ane vha khou mu imelela kha vhuimo havho sa musaini wa thendelano ya u ṋetshedza zwishumiswa  . 
Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano vha ḓo ṋetshedza tshumelo dza u khuthadza na dza nyito , arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe  . 
Hedzi dzi nga vha dziforamu dza u engedzedza kana dzikomiti-dzo vhetshelwaho dzithandela dzo teaho kana dzimbekanyamishumo dzine dza do fheliswa musi dzo swikelela ndivho dzo teaho . 
U tandulula mafhungo a vhutsireledzi nga u ṋetshedza u redzhisiṱariwa ha vharengisi vha ndaka sa vhone vhashumisi vho tendelwaho vha sisiteme ya u redzhisiṱara ndaka lwa eḽekiṱhironiki . 
Ndi ngani hu tshi vha na tshanduko ? 
U laṱa ho tsireledzeaho ha malaṱwa , zwihulwane hune miṱa ya ḓi itela yone iṋe  . 
U LINGA Tsivhudzo ya u ḽinga hu si ha fomaḽa : Muṅwalo U londota kana u ita uri hu vhe na ndalamo kha muṅwalo wa u ganḓisa U shumisa tshumiswa dza u ṅwala nga vhukoni havhuḓi ( tsumbo , penisela , raba , ruḽa ) U isa phanḓa na muṅwalo wa u ṅwala ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi hu tshi itelwa u rekhodiwa Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 : Muṅwalo U pfukela kha u ṅwala ha u tou pomba ( muṅwalo wa u pomba ) U kopolola na u ṅwala nga u tou pomba maḽeḓere ane a nga swika 2 nga vhege u itela uri maḽeḓere oṱhe a 26 a vhe o fhelela mafheloni a themo . 
Tshaka tsha zwibveledzwa- zwivhumbeo na mbonalo dza luambo . 
U bvelela ha kuitele hu ṱumana na ḽeveḽe ya nṱha ya u shela mulenzhe ha miraḓo ya wadi kha u pulana ha wadi  . 
U BVELEDZA MILAYO NGA U TOU ITA  . 
Murengisi u fanela u ḓadza fomo ya NCO a i ṋetshedza vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa . 
Ndi zwa ndeme u bindula kha dzhango na kha tserekano , na u ita uri Vhorasaintsi vha bveledza vhushumisani u ya dzhango  . 
U konanya mirado ya phanele na Muhasho  . 
Ro dzudzanya mbekayamushumo ire na mishumo minzhi ya u shuma themamveledziso ya zwino u swika 2014 na u fhira . 
Nga murahu , hu ḓo vha na mbili na tshiṅwe tshifhinga tshaka tharu dza zwibveledzwa kana nyito nga sekele ya vhege mbili . 
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014  . 
Vhatholi vha tea u ḓadza Muvhigo wa Vhatholi wa Vhulwadzwe ho ṱahaho Mushumoni fomo , hu saathu fhela maḓuvha a 14 vho ḓivha nga ha vhulwadze . 
Atikili idzi dzi fana nga mini ? 
A hu na vhutshilo arali hu si na maḓi ngeno u a wela nga nṱha zwi tshi nga ita uri ri lozwe vhutshilo hashu . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha thanyele mafhungo a si a vhukuma , nga maanḓa u engedzea ha u hashwa ha mafhungo a si a vhukuma a vhana na vhafumakadzi vho xelaho , u hombokwa na vho hahedzwaho kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano . 
Ngudo nga ha Tshikhala na Tshivhumbeo zwi engedzedza u pfesesa na u takalela phetheni , zwonezwone , u swikelela na vhuḓi vhu re kha zwivhumbeo zwa mupo na mvelele . 
Garaṱa dza zwiga dza nomboro khulwane Zwiala zwa nomboro zwi linganaho mugudi muṅwe na muṅwe zwo itwaho nga khadibogisi ḽo ṅwaliwaho nomboro khaḽo . 
Iyi Khoudu na Matshimbidzele zwi kwama mushumelwa kana mutholi na vhashumi vhothe vho redzhisitariwaho kha Khantsela ya Tshigwada tsha u Tshimbidza tsha Tshumelo ya Muvhuso ( Public Service Co-ordinating Bargaining Council )  . 
Vhuhameloni ndi fhethu hune ha hamiwa mafhi nga nahone ho kunaho . 
Zwa zwino u laṱa hu khou itwa zwi siho mulayoni , zwine zwa bveledza khohakhombo kha mutakalo wa vhathu na zwipuka , nahone zwa ndeme zwiwo zwa mupo  . 
Musi vho no gonya zwiṱepisi zwa u ya kha munango muhulwane wa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka , zwiṱepisi zwa u thoma zwi livha kha fuḽoro ya mabuḽu ya Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka . 
Kugudele kwa vhagudi ku a fhambana . 
Maana a u tshimbidza na mvelaphana yo anganelanaho  . 
Fomo ya Khumbelo ya nga ngomu i nga adziwa nga tshana kana lwa eekihironiki arali zwo bviswa kha webusaithi  . 
Musi Ratshimphi o no dzama ho d(o dzhena Prince Thikhathali T(hohoyand(ou Tshivhasa nga n(waha wa gidi d(a t ( ahe furathiraru ( 1963 )  . 
Phurofesa Vho Osotimehin vho vha vhe Mulanguli Muhulwane wa United Nations Population Fund  . 
Tshidimela itshi tshi na thekhinoḽodzhi ya musalauno ya maimo a nṱha ine nḓowetshumo ya zwidimela ya kona u i ṋetshedza ḽifhasini ḽoṱhe . 
Ro vhona maanḓa a zwa mitambo sa tshishumiswa tsha u konanya na u fhaṱa lushaka kha shango ḽashu . 
Hezwi zwi fhela zwo thusa vhagudi u ṱalutshedza nyolo dza zwithu zwa dzhomeṱiri yo itwaho kha masia o fhambanaho  . 
Vha nga ḓi vha nṱha , fhasi , phanḓa , murahu kana u buḓa nahone na maipfi a nga tamelana , zwi amba uri ḽeḓere ḽi a kona u vha tshipiḓa tsha dzina ḽithihi kana mavhili . 
Mbekanyamaitele iyi yo ṱanganelanaho ya ICT i toolola uri muvhuso u ḓo vhona uri sekithara i khou ita zwine ya kona u tshimbidza u khwinisa ikonomi na matshilisano o katelaho Afrika Tshipembe . 
Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho , hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze , nahone vha na zwikhala zwi linganaho . 
Yuniti iyi zwa zwino i khou ita mbekanyamaitele ya mafhungo ane a bva kha u angana ha midia dzo vhalaho , khasho dza didzhithala , mbekanyamaitele ya midia ya vhana , na mbekanyamaitele ya vhathu ho holefhalaho , mbekanyamaitele ya Mafhungo a Khasho ya Afurika Tshipembe na mbekanyamaitele ya midia ya Elekihironiki ya tshitshavha  . 
Maga a u lugisela mugaganyagwama o sumbedzwa kha pulane ine ya pfi mutevheṱhanḓu wa mugaganyagwama  . 
Kha vha ḓadze CK2 na CK2A nga inki ntswu nahone vha tshi khou ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane  . 
Fomo i wanala kha vha maanḓalanga vha vhuṅwalisi . 
Mulayo wa Zwitshilaho zwo Fhambanaho na Ndaulo dza BABS a zwi ngo sia nnḓa khonadzeo ya uri tshitshavha tshapo tshi fhiraho tshithihi tshi nga ṋetshedza thendelo kha vhaṱoḓisisi dzo fhambanaho u itela tshumiso ya nḓivho yeneyo nthihi  . 
Ndingedzo dzashu dzi ḓo dovha hafhu dza langiwa nga u dzhiela nṱha zwauri maga a u tsireledza mupo na u fhungudza zwi si zwavhuḓi zwine zwa ḓiswa nga u shanduka ha mupo zwi nga thusa kha u sika mishumo  . 
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , thambo dza u vha nga dzangalelo ḽa u renga dzi kha ḓi bva u bviswa  . 
Ndi ngani komiti i tshi khou vha na vhupfiwa nga vhathu nga ha Mulayotibe ? 
Muthu we a ṅwala , a gandisa , a phaḓaladza , a rengenyela , a vhaḓa , a ola , a ita fiḽimu , kana u rekhoda mushumo , ndi ene muṋe wa pfanelo ya vhuṋe ha uyo mushumo  . 
U tetemela , lukanda lwo ṋukalaho , mudivhitho wa u ṱavhanya , u tshuwa , u bva biko , nḓala , na u sinyuwa . 
Baisigila ndi lushaka lwa vhuendedzi u fana na tshiendisi tshin(we na tshin(we  . 
Nga u pfufhifhadza , vho vha vha tshi ṱoḓa kuhumbulele kune kwa ḓo vha tendela u pindulela zwa vhukuma maanḓa avho a ikonomi a vha maanḓa a poḽotiki  . 
Khophi dzo sethifaiwa dza Tshiimo tsha Mbingano kana Vhuṱanzi ha Vhudzulapo kha vha ḓise mivhigo ya muthu muṋwe na muṋwe ya zwa mutakalo na radiology  . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo wanalaho kha vhege 31 ine ya katela nomboro 8 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 8 . 
U engedzedza khonadzeo ya u bvela phanda kha thandela ya CBNRM  . 
Nga sisiṱeme ya eḽekiṱhironiki ya u langula kutshimbidzele kwa milandu , zwazwino ri na mafhungo o fhelelaho kha faela iṅwe na iṅwe ine ra kona u a shumisa  . 
Muvhigo u sumbedzisa uri ri tshe kule na u swikelela tshiimo tsha mushumo tsho teaho na u sumbedza zwi imelaho shango ḽashu . 
Hu si nga nḓila heyi ya Mbalo fhedzi na nga mveledziso ya muthu woṱhe na zwithu zwa ndeme zwe TSHIPHOKHALI tsha ṱoka hone midzi u swika kha u tamba . 
U vhala na u haseledza na muṅwe nga zwe a ṅwala na mudzulatsini . 
Khothe i nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana i tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele , hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha ṋea ndiliso . 
Vhulapfu ha hone vhu tea u bva kha tshibveledzwa  . 
Hezwi zwi katele uri ndi nnyi ane a ḓo hwala vhuḓifhinduleli ha thandela na uri a nga kuvhanganyisa hani zwiko zwa kushumele  . 
Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino , nga zwivhumbeo zwo fhambanaho , vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume . 
Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa  . 
U vha na pfanelo ya vhuṋe zwi ṋea vhuṋe ha uyo mushumo na ndangulo ya kushumisele kwawo siani ḽa zwa masheleni . 
Muḓivhi wa saintsi , na ezwi zwi katela muḓivhi wa saintsi ya matshilisano , a shumaho nga saintsi khathihi na vhaṅwe vhoṱhe vha shumaho zwitshavhani , hu nga vha kha nḓowetshumo , vhulimi , kana tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Muthu o ṅwalwaho kha ḓiresi ya imeiḽi ndi ene muṱanganedzi o rumelwaho  . 
Kushumisele 8 . 
U itela mbuno dzo bulwaho afho murahu , Khomishini i ḓo themendela uri maitele ane a vhaisa a vhuloi a laulwe  . 
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi  . 
N(anga ya kholomo ndi tsekene ine mubvumo wayo u tevhelelana na wa thakhula ine ya vha ndenya  . 
U ṅwala maambiwa a muṱangano  . 
Muvhuso wa mveledziso u shumana na zwiitisi zwihulwane zwa vhushai na u sa lingana  . 
Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono  . 
Nga iyi nḓila , ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani . 
TSHITSHAVHA TSHA AFRIKA TSHIPEMBE TSHI ṰANA PHAMBANO YA VHATHU NGA ZWITHU ZWINZHI ZWO ḒOWELAHO ZWA PHAMBANO YA MURAFHO , ZWINE ZWA VHONALESA NDI MUVHALA NA MURAFHO  . 
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010 , ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala , u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo . 
Vhunzhi ha ndayotewa dzi vha hone nga vhanga ḽa nyimele dza tshipentshela  . 
Ho lavheleswa ngamaanḓa kha thuso ine ya vha hone musi ho khwiniswa milayo i kwamaho zwa vhuloi ho sedzwa uri zwitshavha zwi a shanduka nahone na ṱhoḓea dzi a shanduka  . 
Ngauralo kha vha diimisele u guda khaho , kha vha diimisele u thetshelesa , u guda , kha vha diimisele u tenda zwauri vho khakha  . 
Vhege 6-10 U thetshelesa uri a wane zwidodombedzwa zwa tshiṱori a fhindule mbudzisoṱhalutshedzi . 
Mulayo une wa fhungudza pfanelo u dzhenelela kha pfanelo idzo  . 
Vhathu vha na zwithu zwinzhi zwi konḓaho,na uri vho ḓi dzula vhe na zwa muya kha vhutshilo havho , zwine zwo ṱuṱuwedza u ṱoḓesesa nga ha ṱhalutshedzo ya vhutshilo . 
Ri khou humbela vhathu vhoṱhe uri vha vhudzise mbudziso , fhedzi vha fanela u lindela u swikela zwenezwo , musi tshifhinga tshetsho tshi tshi swika  . 
Rudzani o rwa Vho-Gwedugwedu nga mulandu wa vhuvhava havho  . 
Mushumo wa dzi CDW ndi u ṱumanya zwitshavha na masia oṱhe a muvhuso na mihasho  . 
Kha u hatula , muthu ane a si kwamee kha phambano u dzhia tsheo nga ha phambano na uri tsheo iyo i nga kombetshedzwa kha uyo muthu  . 
U funza ḽitheretsha a zwo ngo leluwa na khathihi , fhedzi zwi a konḓa arali hu si na u ṱalusa nga muthu ene muṋe , u elekanya na u fhulufhedzea na mahumbulwa u bva kha vhone vhaṋe vhagudi . 
Kha vha ḓivhe uri zwiṱitshi zwiṅwe zwa mapholisa zwi ṱanganedza khumbelo idzi nga awara dza mushumo  . 
Vha khwaṱhisedze uri vha na noti ya nḓisedzo ya DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi yavho yo ḓaho na phasela ngauri hu na khoudu yo khetheaho kha ḽiṅwalwa ine ya tea u rekhodiwa musi vha tshi badela . 
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha vhulimi ha Afrika Tshipembe zwi itwa nga mbuelo hukhu , na zwithu zwi nga ho mabulayo mabulasini , u dzhielwa ha mabulasi nga vhawe vhathu zwine zwi si vhe mulayoni na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo  . 
Nḓivhadzo i tea u katela mafhungo a khanedzano , na maṅwalo oṱhe a tshimbilelanaho na khanedzano  . 
Kha vhathu vhanzhi , ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ḓisa khaedu dzo linganaho kha u tshila ha mutheo  . 
Kha nyimele yeneyo vha do humbelwa uri vha dadze redzhisitara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo  . 
KPI na avho vha re na vhuḓifhinduleli ha mishumo yo fhambanaho zwi tea u sumbedziswa uri hu vhe na nḓila ya u ṱola mvelaphanḓa  . 
U modereitha zwi tea u itwa tshikoloni , tshiṱirikini , vunḓuni na kha maimo a lushaka . 
Kha vha dalele SARS e-filing  . 
Kha Kotara ya u Vhiga - Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku wo tikedza mabindu a zwikolobulasini a 1,388 na miṱanganelano ya 48 , nga kha vhurangeli honovhu  . 
Zwe vha ṋetshedza ndi zwe nṋe na vhaṅwe vhane vha tenda kha ḽiṅwalwa ḽa White Paper ḽi vhaleaho zwavhuḓi ḽa dovha ḽa itwa uri ḽi shume  . 
Page 12 Arali vha tshi toda u shumisa leri , kha vha vhone uri yo khwatha na uri I shuma zwavhudi phanda ha musi vha tshi I shumisa  . 
Kha dziṅwe nyimele , vha nga wana vho tewa nga u wana mutikedzelo u bva kha mutholi  . 
Nga murahu ha vhuragane , mme awe vho mu vhudza uri matshelo vha ḓo mu tendela a tshi kadzinga makumba . 
Yo ḓo vhidzwa u pfi ndi Gallery Hall nga 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki  . 
Ri ṱoḓa ndaulo dzi bveledzaho vhukoni ha vhatholi na vhatholiwa , na vhutsireledzi ho linganaho u thivhela u sa shumiswa zwavhuḓi na u ṱuṱuwedza u vhulunga kha mveledziso ya zwikili  . 
Vho - Mudau vha thoma nga N(wali vha d(a Tshilume a tevhelwa nga Tshikalana  . 
Mivhuso yapo i fanela u shuma . 
Thendelano dzo vhofhaho lwa mulayo nga fhasi ha buthano dzi tea u thoma dza vhofha vhuḓikumedzeli ho ṱanḓavhuwaho ha u khwiṋisa ikonomi vhu re na mafulufulu , ha vhukuma nahone vhu vhambedzeaho ha mashango ane a si vha tshipiḓa tsha Phurotokholo ya Kyoto  . 
Nga Tshivend(a n(wana a si wa muthu muthihi ndi wa vhot ( he vha mut ( a,vhadzulatsini na vhot ( he henefho tshitshavhani  . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya muhaelo wa yellow dza do sumbedza arali khontheina I na he ya vhaisala hune ha vhea muthu khomboni  . 
Ro lingedza u zwi ṱalutshedza nga vhuḓalo na nga nḓila i pfalaho nga hune ra kona  . 
Afidavithi mbili dza vhathu vho ṅwaliwaho sa vhane vha nga kwamiwa u khwaṱhisedza vhuṱanzi ho ṋekedzwaho . 
Arali munna wavho a sina vhaṅwe vhafumakadzi , vha nga malana nga nḓila dza zwino . 
Vhareili vhane vha tshimbidza vhathu na mihwalo vha fanela u lingiwa malugana na mushumo wonoyo na u gudiswa uri vha tea u reila hani  . 
Muthu ane a vha na vhulwadze ha swigiri vha tea u dalela muthu ane a alafha ṋayo . 
Thimu dza bola ya milenzhe dzi no bva hoṱhe ḽifhasini dzo vha dzi fhano dzo ḓa u ṱaṱisanelana Khaphu . 
Khumbelo ya u walisela tshikolo tsha phuraivete ts vha vhe na vhupfiwa kha tsheo , nzudzanyo na thandela dzine khoro kana masipala ya khou shuma dzine dza vha na zwine dza ḓisa kha wadi  . 
A vha tendelwi u ṱunḓa khovhe dza marine dzine dza kha ḓi tshila . 
Buthano  . 
Vha khou tama u ḓivhadzwa nga ha tsheo maelana na khumbelo yavho ya u swikelela rekhodo nga nḓila ḓe ? 
Muvhigo uyo kha u fhelekedze khumbelo  . 
Hu ṋeiwa tsivhudzo ya uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe u ita u linga ha muteo ha vhagudi . 
Hu ṱuṱuwedzwa u shumisa nyimbo na zwirendo u funza madzina a nomboro , maḓuvha a vhege , miṅwedzi ya ṅwaha , nz . 
Vhathu vhanzhi vha a tenda kha mushonga wa hayani , kha ṱhangu , na zwiṅwe zwine muvhuso wa sa zwi langule . 
Humbula uri vhathu vha do vha na maitele a fanaho kha zwishumiswa zwa mupo zwine vhatsireledzi vha mupo vha vha nao . 
Mbalombalo ya vhugevhenga ndi tshisumbedzi tsha ndeme kha muvhuso kha u lwa hao na vhugevhenga u tshi farisana na zwitshavha , vhashumi na mabindu  . 
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou itelwa khumbelo Khethekanyo iyi i ḓadzwa fhedzi arali khumbelo ya mafhungo itshi khou itelwa muṅwe muthu . 
Thuso ya nga nnḓa i nga vha ya ndeme kha u bveledza mushumo we wa vha u nga si ḓo bvelela arali zwi songo ralo  . 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo no thoma nga vhupulani ha u pembelela miṅwaha ya ḓana ya Vho OR Tambo nga 2017 . 
Ndangulo ya Tuynhuys a i ho fhasi ha Phalamennde  . 
U khwinifhadzwa ha nḓisedzo ya tshumelo hu nga si bvelele fhedzi nga u bviswa ha dzisekhuḽa  . 
CM22 ( nga mbili ) - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho . 
Kha demokirasi ya Ndayotewa u tou fana na yashu , Ndayotewa ndi yone khulwane kha Phalamennde nahone ndi yone tshikalo tsha khaṱulo ya milayo yoṱhe . 
U lingwa ha mushumo wa u ṅwala hu ḓo sedza kha nga maanḓa kha vhukoni ha mugudi ha u wana ṱhalutshedzo , na u vhona uri dzo ṅwlwa nga nḓila yone u gumafhi , tsumbo : zwivhumbeo na kushumisele zwone zwa luambo , mupeleṱo na ndongazwiga . 
Tshitshavha tshi ṋewa miṅwezi miraru u bvisa vhupfiwa hatsho  . 
Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe . 
Ndi zwa ndeme uri Tshikimu tshi wane mafhungo a muraḓo a zwino zwino uri hu shumiwe mbilo . 
U dzudzanya mawanwa kha tshati kana thebulu . 
U humbela nthihi kha senthara dza u tou ḓiyela dza tsini dza GEMS vha dalele www  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma foramu  . 
Tsireledzo ya zwa matshilisano i ita uri hu vhe na vhuthihi ha vhathu vhutshiloni na u khwaṱhisedza maimo avhuḓi kana a ndeme a vhutshilo  . 
Kha vha sumbedzise tshifhinga na khumbelo ya sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shuma hone  . 
Zwi ṱoḓa u dzhenelela ha masipala woṱhe na vhadzulapo kha masipala wonoyo u wana nḓila dza khwinesa dza thandululo kha u swikela mveledziso dzo khwaṱhaho  . 
Tshithu tshavhuḓi nga ha iyi sisiteme ndi uri i na nḓila dzavhuḓi dzi sa dzhii sia , dzo ḓiimisaho dzine vhatheli vha nga dzi shumisa arali vha na mbilaelo i songo tandululwaho nga kha nḓila dzo ḓoweleaho . 
A zwi thusi tshithu uri vhorasaintsi vhaswa vha bvele kha nyendavhutshilo dzi si dza saintsi murahu ha u thaphudza  . 
Muhasho une wa ḓivhea nga u pfi DPSA u tshi khou shumisana na Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekinoḽodzhi yo shandulela hei White Paper kha nyambo dza tshiofisi dzi tevhelaho : Tshisuthu , Tshizulu , Tshitsonga na Afrikaans  . 
Nḓowetshumo ya zwa mishonga i fhambana nga u rengisa tshibveledzwa tshayo kha vharengi  . 
Mbekanyamushumo dzi no nga sa nyito dza u fara vhathu nga u lingana mishumoni , u fha vharema maanḓa kha zwa ikonomi na u avhiwa nga vhuswa ha mavu zwi a konadzea arali ikonomi i tshi khou aluwa na sisiṱeme ya pfunzo i tshi khou khwinifhala  . 
GEMS i pfesesa uri muṱa wa ḽa Afrika Tshipembe a u fani na muṅwe  . 
Vharathu na vhakomana ( vhana vha mme kana khotsi ) , vha si vha malofhani , vha mufarisi wa mme kana wa khotsi na vha ha vhomakhulu - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni . 
U ya nga vhusimamilayo b Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi tshiṱuku , vha humbelwa uri vha bvele phanḓa kha ḽiṅwe siaṱari vha ḽi nambatedze kha iyi fomo  . 
Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz , vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho  . 
Kha ri vhale Vhalani mafhungo aya ni tangedzele maipfi a re na mubvumo y . 
Arali vha tshi khou itela muṅwe muthu khumbelo , kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina la onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani yawe . 
Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo ? 
Dziphurofaili dzi tea u linda mugudi nahone dzi fanela u tshimbila nae kha nyendavhutshilo hawe hoṱhe ha tshikolo . 
Kha zwitshavha zwinzhi zwa mashango a Vhukovhela , na kha mashango ane a kha ḓi tou bvelela u tou fana na Afrika Tshipembe , Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) vhu tevhelwa nga vhathu vha si vhanzhi . 
Vhudzheneleli vhuṅwe na vhuṅwe ha ndeme a si muimawoga , fhedzi i tou vha tshipiḓa tsha u lwisa ho ṱanganelanaho ha lushaka . 
Khabinethe yo ṱanganedza khaṱhulo yo ṋetshedzwaho nga Khothe ya Ndayotewa ine ya vha khwaṱhisedzo ya uri mbekanyamaitele ya muvhuso ya nyito ya u khwaṱhisedza yo luga na . 
Hu ḓi nga na vhunzhi ha zwikhokhonono musi u tshi zwi lavhelesa u nṱha na phetheni dza vhunzhi ha zwiṋoni musi u tshi zwi lavhelesa u fhasi . 
Mafhungo a zwa tshiimiswa Tshivhumbeo Tshiṱuku . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya tsedzisiso i ṱanganedzeaho yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽa hune halwa ha bva hone . 
A i tendeli u galatshela mbadelo . 
Nga u swikelela data kha webusaithi iyi mushumisi ha na ḽaisentsi kana themendelo  . 
Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓḓila ya u ita maanḓḓa , mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala  . 
Mulayo kanzhi u vhilaedzwa nga mipfulutshelo na u ṋekedza maitele a u nanga hu sa pfesesei u itela uri ndi nnyi ane a tendelwa shangoni  . 
Kha vha ṱalutshedze uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u khetha muvhigi uri a vhige murahu  . 
Mbekanyamushumo i tea u langulwa nga tshiimiswa tsha kha vhupo kana dzangano , line la vha na vhudifhinduleli kha ndangulo na u dzhia tsheo . 
U shumisa tshelede nnzhi kha vhubindudzi ndi ḽiga ḽa u thoma  . 
Nga kha Operation Phakisa muvhuso u khou ṱoḓa u engedza nyaluwo , ho sedzwa uri hu itwe Afrika Tshipembe lushaka lu re na tsireledzo ya zwiḽiwa kha maimo oṱhe  . 
U bvelela ha mbekanyamushumo dzashu dza mveledziso zwi langwa nga ikonomi yo dziaho nahone i bvelelaho . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu u wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu  . 
U sedzwa huhulwane hu kha u topola mitevhe wa ḓivhazwakale u itela uri hu dubekanyiwe ( na u lingulula ) zwiwo na vhathu vha re kha mitevhe iyo  . 
Zwivhumbi izwi zwine kanzhi zwa sa katelwe kha u ṱuṱuwedza tsheo zwi nga kha ḓi vha zwenezwo zwine zwa ṱalutshedza mbuelo kana zwivhi zwa maga a mulayo kha zwigwada zwi tsikeledzwaho  . 
Vho Jan Stephanus ( Steve ) Roux ( vha nga kha ḓi khethiwa hafhu )  . 
Izwi ndi zwone zwine ha khou ambiwa nga hazwo  . 
I adza mutheo wa vhusimamilayo vhuswa ho dzinginywaho ho itelwaho u ṋea maanḓa kha ṋetshedzo dza Vhurangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Muhanga wa Vhuvhusi , zwi ṱumekanyaho Muvhuso , sa tshipiḓa tsha muvhuso , u ṋetshedza mishumo na vhuḓi fhinduleli kha tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi . 
Hezwi zwi ḓo shumiswa kha u khwaṱhisedza , u leludza na u shumisa maano a lwaho na tshanduko ya kilima  . 
Ri ṱanganedza nyaluwo ya ṅwaha nga ṅwaha ya mvelelo dza ANA , fhedzi hu tea u itwa zwinzhi kha u khwinisa mbalo , saintsi na thekhinoḽodzhi . 
Ndi ḓo ṋea mme anga bege ngauri yavho yo ṱahala . 
U ṋekedzana vhudzulatshidulo ha khomishini ya Mbumbano ya Afrika ho tshimbilaho zwavhuḓi u bva kha Vho Dokotela  . 
A hu na muthu o teaho u itwa zwa vhupuli , na u kombetshedzwa u shuma . 
Ho d(o swika nduna khulu ya mavhuru I no pfi H Potgieter  . 
Tshivhumbeo na Tshikhala ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha u bveledzisa mbalo kha vhana vhaṱuku na uri zwi tea u phaḓaladzwa na vhege yoṱhe , hu na dziṅwe dza dzinṱha dzine dza tea u vha nga ḓasi ha vhulangwa ha mudededzi , na u vha na tshifhinga tshinzhi tsha u fhaṱa , mutambo wa muṱavha na maḓi , nga vhagudi . 
O no ita ya 97 u swika zwino  . 
Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda-zwi amba zwauri zwifhingani zwi kondaho vha nga si ditike nga ndila dzi si gathi dza u kona u tshila . 
Zwa ndemesa PAJA i tikedzwa lwa mulayo nga Ndaulo dza BABS , nga maṅwe maipfi , zwidodombedzwa zwine zwa vha kha thendelano zwi a dzumbelwa tshitshavha zwo ḓitika ngauri ndi zwa tshiphiri  . 
Hezwi zwii ḓo thusa kha uri nḓowetshumo iyi i shume i tshi ya phanḓa  . 
Phurogireme dza nḓisedzo dza tshumelo dzi fanela u sedzana na mvelephanḓa ya u khakhulula zwikhukhulisi zwine zwa ita uri vhadzulapo vha si kone u swikelela tshumelo  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u tikedza vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho  . 
Nga nnḓa ha mivhigo ya zwirathisi , kuhumbulele kwo ḓalesaho ndi kwa uri vhathu vhane vha pomokwa vhuloi kanzhisa ndi vhakegulu,63nahone vhane vha ita khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi kanzhisa hu vhaṱhannga . 
Zwino lavhelesani uyu mutevhe mulapfu wa masalavhukuma ni a talele mafhungoni a re afho fhasi . 
Mutheo wa Mbekanyamaitele ya u lwisa Vhuaḓa na Vhufhura  . 
Itani zwifanyiso zwaṋu na sethe dza garaṱa ya tshithoma . 
KHETHEKANYO YA A : THOLOKANYONḒIVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao  . 
Mbekanyamushumo idzi dzi fanela u ri ṱuṱuwedza uri ri shumisane na maṅwe mashango kha dzhango ḽashu na mashango a kule u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu . 
Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa uri vharangaphanḓa vhoṱhe kha tshitshavha vha shumisane  . 
Vha nga si kone u shela mulenzhe nga tshelede nnzhi , fhedzi thodea dzavho dzi nthesa . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa maṅwe mafhungo nga ha Asima , vha songo tata uri rwela luṱingo kha nomboro ya ndondolo ya Muraḓo ya GEMS 0860 109 900 . 
Tsedzuluso ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha : Khoro i fanela u vhiga tshifhinga tshoṱhe kha komiti dza wadi na tshitshavha nga ha migaganyagwama na tsedzuluso ya kushumele zwadzo , sa tshipiḓa tsha miṱangano ya tshitshavha  . 
Nyimele dza matshilisano , mvelele na dza muṱa dzine dza ṋea tshivhumbeo masheleni na migaganyagwama ya miṱa  . 
Ri nga swikela zwavhukuma ndinganelo ya mbeu nga u edzisela tsumbo ya vhaṱuṱuwedzi vhashu vha vhafumakadzi vha ḓivheaho vhe vha tenda kha vhone vhane , zwine vha khou lwela zwone na tshirunzi tshavho  . 
Hezwi zwi tea u bveledzwa kha zwothe , hu tshi angaredzwa u dzhenelela mitangano nga vhudalo na u tevhedza khoudu kana milayo ya vhudifari yo andaniwaho khayo , u nekedza muvhigo , mbetshelwa ya thuso ya ndeme ya pfaniwaho khayo , na u pima mishumo ya vhathu na vhudifhinduleli havho  . 
Ngeletshedzo na mafhungo Arali mbudzisavhathu kana ndingo dza sumbedza uri vha khomboni ya thaidzo dza mutakalo , phurofeshinala wa ndondolo ya mutakalo u ḓo vha ṋetshedza ngeletshedzo ḽeneḽo ḓuvha . 
Muvhigo u ḓo shumiswa sa mutheo wa u bveledza ṱhoḓisiso ya gese ya shale , mveledziso na pulane ya vhutumbuli  . 
I dzhiwa yo tou ralo sa tsiko , fhedzi a zwo ngo ralo  . 
Ndi zwavhuḓi u dzhiela nzhele uri memorandamu u fanela u ṱuṱuwedza muya wa vhuthu . 
Ngauralo , ho vha hu na zwigwada vhukati ha tshaka dza Afrika Tshipembe zwe zwa tambudzwa nga u vha na vhathu vha si vhanzhi  . 
Nila ine ra shuma ngayo siani a zwa vhulimi na mawe mashango zwi bveledzwa nga polotiki , vhuvhambadzi , u gudiswa mishumo , zwine zwa vha zwa ndeme  . 
Ro kona u thivhela u tsa ha phimo dza zwikolodo , zwine zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo kwama ikonomi yashu nga nḓila khulwane  . 
Arali vha davhula resipi , vha ḓo ṱoḓa mafhi mangafhani ? 
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho . 
Tsumbo , thaidzo dza u kovha dzi nga tandululwa nga u dovholola u ṱusa , u ṱanganya kana u andisa . 
Fhedzi ri a tenda uri lushaka lwashu , nga maanḓa vhashayaho , lu nga si kone u lindela zwiṱirathedzhi na nyambedzano na miṱangano - naho hu uri ndio zwithu zwa ndeme . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho . 
Phalamennde I nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi nga murahu ha musi yo sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2 . 
Mushumisi u khou badela na u sa vhona SARS mulandu kha mbilo dzoṱhe , ndozwo na tshinyadzo dzo vhangwaho nga u kundelwa kana u pfuka ndaela , hu si na ndavha uri zwo itwa nga khole kana nga u sa londa , nga Mushumisi  . 
Vhagudi vha ḓidzhenisa kha maitele o fhambanaho a u thetshelesa , u amba , u vhala na maitele a u ṅwala . 
U tevhekanya zwiwo zwi iteaho tshifhinga tshoṱhe matshiloni avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Fhedzisani tshirendo nga u ṅwala maipfi a re na pfanapheledzo o ṱahelaho mitaladzini . 
Ri khou vha na mvelaphanḓa kha u lwa na vhutshinyi kha vhafumakadzi na vhana . 
Thikhedzo i ḓo ya kha zwitshavha na uri ri ḓo dzhenelela kha mveledziso ya zwiḽiwa na vhulimi ho sedzaho kha miṱa uri hu sa vhe na ṱhahelelo ya zwiḽiwa , zwi tshimbilelanaho na mbekanyamushumo ya mveledziso ya zwiḽiwa ya Fetsa Tlala ( U fhedza Nḓala )  . 
Tshifhinga tsha maḓuvha a sumbe tshi tea u fhela uri tsheke i kone u badela hu sa athu shumiwa khumbelo . 
Musi mapholisa vha tshi khou dzhia ndango , ri tea u shela mulenzhe nga u londa vhuṱala ha maitele a vhugevhenga na vhufheṱashango ho dzudzanyiwaho  . 
U dzhenelela ho dzudzanywaho : Vhunzhi ha masipala miswa yo hulesa u ya nga ha mbalo ya vhathu na fhethu u itela u tendela u dzhenela ha vhunzhi vha vhadzulapo kha maitele a konḓaho a u pulana  . 
Zwiambaro zwi a vusa muthu  . 
Thoma thandela dzine dza dzhenisa tshelede nga nnda ha musi vha tshi divha uri vha do rengisa ngafhi zwibveledzwa zwavho . 
Hu anzela u vha na maga mavhili a thendela ya vhushumisamupo - ḽigaḽa u tumbula na ḽiga ḽa vhuvhambadzi  . 
Kha vha ṋee vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khophi ya fomo ya khumbelo yo ṋewa vhane vha khou hanedzana navho a Khothe Khulwane ya Khethekanyo ya Khaṱhululo ya Afrika Tshipembe I ḓo vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa  . 
Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe  . 
Khothe dzo vhumbiwaho nga nḓila iyi dzi ḓivhiwa sa khoro ( khothe dza mahosi )  . 
Ndivho ya inthaviwu iyi yo vha i ifhio ? 
Vhupfiwa vhu re na vhukhakhi vhunzhi vhu tsitsa tshileme tshaho  . 
Kha vhunzhi ha mveledziso ya ikonomi ine ya sa vhe yavhuḓi kha miṅwe mimaraga , sa tsumbo mimaraga ya masheleni , ine ya sa vhe hone  . 
Thandululo maelana na nyito na u kundelwa u ita nyito zwi tshi ya nga Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo kha Mafhungo : Khorotshitumbe ya zwa khumbelo ya tsedzuluso hafhu ya nga ngomu hu tshi itelwa ndivho dza Mulayo uyu ndi Mudzulatshidulo wa PSC ( zwipiḓa 74 - 77 zwa Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo kha Tswikelelo ya Mafhungo )  . 
Vha amba uri miraḓo ya vha SAPRA vha ḓivhona vhe vhaloi nahone vha na vhuṱanzi ha uri vhuloi vhu hone , fhedzi vhone a vha iti vhuvhi nahone a vha zwigevhenga  . 
Nḓowenḓowe dza tholokanyonḓivho ya u thetshelesa na u linga zwi ri ṋea tshikhala tsha u gudisa u thetshelesa . 
Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele ya Khoro , Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo mbekanyamaitele zwi anane  . 
Ro vho i wana yo putelwa nga nguvho . 
Inwe nḓila ya u ita izwi ndi u anganyela phindulo hu sa athu rekanya . 
Milayo yoṱhe ye ya vha I tshi khou shuma musi Ndayotewa ntswa I saathu u thoma u shuma , I ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela musi- ( a ) hu tshi nga vha na u khwiniswa na u fhelisa ; na ( b ) u yelana na Ndayotewa ntswa  . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha Phalamennde nga ha maṅwalo a Milayotibe kana phoḽisi zwine Phalamennde ya khou zwi dzeula . 
Arali hu si na pheivimennde , vha tshimbile kha tshand(a tsha u ( la tsha gondo kule na gondo  . 
U engedza kha izwo , Mulayo wa Ndindakhombo ya u sa Tholwa wa 2001 u ḓo khwaṱhisedzwa hu u itela u khwinisa mbuelo kha vhavhuelwa na u katela vhashumeli vha muvhuso kha u shumisa Mulayo . 
Anetshelani tshiṱori tshayo nga mafhungo a re vhukati ha mararu na maṋa . 
Rennde ya ṅwedzi na ḓuvha ḽa mbadelo  . 
Zwi alusa mavhusele a dimokirasi na u shumisa lwa tshoṱhe mavu a vhathu vhanzhi ane a langiwa nga dzangano ḽa ndaka ya vhathu vhanzhi ho imelwa zwitshavha . 
Mulayo wa Miṱa : Musidzana kana mufumakadzi we a dzheniswa kha zwa Ukuthwala u na pfanelo ya u ita uri mbingano yawe i fheliswe na uri , hune zwa konadzea , a vhile u unḓiwa . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 2 . 
U ḓiṱola hu tshi shumiswa mabammbiri a u shumela o fhiraho a fumirathi . 
Naho mbuno dza mathomo dzo fhambana , zwipikwa zwa mafhedziselo zwi a fana  . 
Vho Rahimoonisha Abdool sa Muofisiri wa Masheleni Muhulwane ( CFO )  . 
Mulayo u ea tshivhumbeo tsha mulayo kha khethekanyo 32 ya Pfanelo dza Mulayotibe wa Mulayotewa nahone zwi fanela u alutshedzwa sa mulayo wo ewaho wa pfanelo dza mulayotewa  . 
Vhadededzi nga muthihi na tshikoloni vha tea u vha na vhuḓifhinduleli kha kushumele kwa mugudi , hu tshi khou dzhielwa nṱha vhupo ha u guda  . 
A ri tsha rengisa zwibveledzwa , fhedzi mutakalo na u vha na mutakalo wavhuḓi  . 
Phurofeshinala dza ndondolo ya mutakalo dzi hone u ambedzana nga ha ḓivhazwakale ya mutakalo wavho na vhone na u ita ndingo dza u ṱhaṱhuvha dzilafho  . 
Vha ḓo tama u ḓivhadzwa nga nḓila ifhio tsheo maelana na khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo ? 
Hu na zwishumisa zwi si gathi zwa vhaholefhali  . 
Iyi ndi tshomedzo khulwane vhukuma kha dzinḓowetshumo ine ya ḓo engedzandeme ya ndowetshumo ya shango nahone ya kona u bveledza vhukoni vhuswa ha ha nḓowetshumo ya shango , ya engedza vhumbadzi ha nnḓa na u swikelela kha tshidziki tsha u manḓafhadziwa ha ikonomi ya vharema . 
Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo iyi , Minisiṱa wa Vhuendi vho vula nyolo ya tshidimela tsha PRASA tsha u endedza vhathu tsho fhelelaho tshiswa , tsha musalauno nahone tsho tsireledzeaho . 
Nga tshifhinga tshenetsho , mivhuso ya muraḓo na mashango o tshimbidza vhupfumbudzi ha u ḓisa mulalo nga vhone vhaṋe  . 
Vhudzani khonani yaṋu zwine na tama u ita nga khalaṅwaha iṅwe na iṅwe . 
U shumisa aya mafhungo nga muthu ufhio na ufhio hu ḓo vha hu tsheo ya muthu onoyo . 
Mukano wa Vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha wo imelwa nga Mulayo wa khwiniso wa Vhufumiraru ya Ndayotewa wa 2007 . 
Thaidzo i kwama uri naa uyo muhumbulo u nga kona u vhonala naa kana u nga vha na tsumbo i fareaho kha nyimele ya musi zwo bulwa , zwine zwa khwaṱhisedza uyo muhumbulo . 
Vho badela nga zwivhavho kha u lwela havho mbofholowo vha tshi itela vhathu vha Afrika Tshipembe . 
Tsumbo  . 
Vhagudi vha tea u dededzwa kha nḓila ya u shumisa nḓivho ine vha vha nayo ya mupo na u shumisa mihumbulo yavho , u shumisa na u shuma nga zwishumiswa , u dzinginyea na u ita muzika khathihi na u anetshela zwiṱori . 
Vhahulwane vha badela vhugai u dzhena Akhwariamu ? 
U vhala maipfi a bvaho kha ngudo dza foniki e kha mafhungo na maṅwe maṅwalo . 
TICAD-VI yo dovha ya farwa kha ṅwaha wa u thoma wa u sedza u shuma ha adzhenda dza mveledziso ya ḽifhasi na ya dzingu , ine ya pfi Adzhenda ya 2030 u itela Mveledziso ya Tshoṱhe na Adzhenda 2063 khathihi na Pulane yayo ine ya ḓo Shumiswa kha Miṅwaha ya u Thoma ya Fumi  . 
Ndi zwifhio zwiitisi zwine zwa ḓo ṋewa ? 
Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na miraḓo ya muvhuso yoṱhe ine idzi tsheo dza I kwama  . 
Bodo ya Maḓi ya Umngeni  . 
Khethekanyo ya mathomo , ndeme kha u pulana ya ndivho , honeha i ṱalutshedzwa nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho ine vhunzhi ha sisiteme na vhukoni zwi welaho nga ngomu hayo zwino  . 
Hedzi ndi dzone nila khulwane dzine mvelaphana ya o bveledzwa ngadzo  . 
Vhathusa Dziminisiṱa vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 b vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u ita mishumo yavho na u shumisa maanḓa avho . 
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na tshumiso ya ṱhingo thendeleki arali vha tshi founa kha luṱingothendeleki . 
Arali ifa li fhasi ha R50 000 , kha vha vhige ifa ofisini ya madzhisitirata . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u engedza tshumelo ya ṋetshedzo ya maḓi na vhuthathatshili , ngauralo , ha vha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vha bvaho kha zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa  . 
Hafhu , i ḓo shuma sa maitele a tsirakhombo u thusa mashango a BRICS u thivhela mutsiko wa thengiselano ya tshifhinga nyana , u ṋea thikhedzo na u khwaṱhisa ngona ya mukatelo ya tsireledzo ya masheleni . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Masipala wa 2003 ( MFMA ) wo ṱumanaho vhukuma na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala ( MSA ) wa 200 saizwi yoṱhe i sisiṱeme dza nga ngomu kha muvhuso wapo , phurosese dza vhukwamani , sisiṱeme dza kushumele na nḓila dza u khwiṋisa vhuḓifhinduleli  . 
Zwi nga dzhia tshivhumbeo tsha vhurifhi ha vhuṋe kana u shumisa garaṱa . 
Idzwi zwi katela nzudzanyo ya mbekanyamushumo dza Mabindu a Muvhuso na u vhekanywa ha mbekanyamaitele dzoṱhe dza tshomedzo , hu tshi katelwa zwiṅwe zwa nzudzanyo , phaiphi dza zwa fulufulu , thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzomafhungo na vhudavhidzani , tshomedzo dza nḓila , maḓi na muḓagasi , ho sedzwa vhupo na tshifhinga . 
DIO kha DHS u ḓo tea u ṅwala khumbelo yo itwaho nga mulomo kha fomo yo tiwaho a ṋetshedza muhumbeli khophi yayo  . 
Ndi zwa ndeme u elelwa zwauri vhathu vha d(o vha vha tshi khou sedza nga it ( o ( la u sengulusa , zwenezwo vhashumi vha fanela u lwisa u khwinisa tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso nga u shuma lwa tshiphurofeshena(la kha zwiwo zwi no nga zwenezwi  . 
Mafhungotsivhudzi haya a ḓo rerisaniwa na miraḓo ya Komiti ya Wadi tshifhingani tsha muṱangano wa thangelavhupulani nahone a tea u eletshedza mishumoitwa ya u pulana wadini  . 
Hu na mikano i sa kanakanisi kha u swikelela pfanelo nga tshitshavha sa zwo sumbedzwaho kha Tshipiḓa tsha vhu 36 tsha Ndayotewa na zwipiḓa 33 na 45 zwa Mulayo wa PAIA  . 
Dzina ḽipfufhi na ḓuvha ḽa u thoma u shumisa mulayo Uyu Mulayo u ḓo vhidzwa upfi Mulayo wa u iledza Maitele ane a Vhaisa a Kwamaho Lutendo lwa Vhuloi , wa 2016 , nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu ine ya ḓo dzudzanywa nga Phresidennde wa Shango nga kha Mulevho wa Gazete . 
Afrika Tshipembe , nḓowetshumo ya vharengi vha thundu ndi yone ine ya langa nyaluwo ya ikonomi . 
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe musi Minisṱa a siho kana nga tshiitisi tshifhio na tshifhio , a sa koni u shumisa maanḓa afhio na afhio kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa ofisi , Phresidennde a nga thola Muthusa-Minisṱa muṅwe na muṅwe kana muthu muṅwe na muṅwe uri a shume vhuimoni ha Muthusa-Minisṱa , o bulwaho khamusi nga u angaredza kana nga u shumisa maanḓa o sumbedzwaho kana u ita mushumo  . 
Komiti ya QLTC SGB ya tshikolo i nga humbula nga ha zwiṅwe zwa zwi tevhelaho : U thoma thandela ya ngade ya tshitshavha tshikoloni u itela u thusa u ṋetshedza vhukoni kha tshitshavha na u bveledza zwiḽiwa na mbuelo kha vhathu vha sa shumi ine vhagudi vha nga shela U dzudzanya vhagudi vha vhukale ho teaho u thusa u ṱhogomela vhaaluwa- tsumbo , kha vha thome mbekanyamushumo ya u adoputa Makhulu kana makhulutshinna ine ya ṱuṱuwedza vhaswa u ṱhogomela mualuwa tshifhinga tshoṱhe nga u kulumaga mahaya avho , u ya u vha rengela zwithu kana u vha vhalela . 
Ho dovha hafhu ha themendelwa uri Muhasho u thusa vhavhilaeli vho no thomaho u fhaṱa nnḓu dzavho , fhedzi wo kundelwa u dzi fhedzisa na u lilisa vhathu vhoṱhe vhe vha ḓifhaṱela nnḓu dzavho nga nnḓa ha thuso ya Muhasho , nga murahu ha musi khumbelo dzavho dza u wana dzinnḓu dzo ṱanganedzwa  . 
Vhagudi vha dovha vha bvela phanḓa na u ṅwala mafhungo a nomboro u sumbedza girafu ya zwifanyiso . 
Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma , na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka , nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila i fulufhedzeaho . 
Vha ḓo thuswa nga u ṱavhanya  . 
U thoma u shuma ha khathulo zwi amba maitele ane ngao muiti wa khathulo a toda u fusha tshikolodo tsha khathulo  . 
Khasiṱama Nzudzanyo dza Nzudzanyo ntswa tshaka nnzhi dzo fhambanaho dza zwibveledzwa  . 
Arali vha tshi dzula vhudzulavhathu hu si fomala , vha fanela u ḓisa luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha datumu tsha ofishala u bva kha mukhantselara wa wadi lu khwaṱhisaho ḓiresi yavho ya poswo na ya madzulo . 
A hu na mulayo une wa ḓo tendela u pandelwa hu sa pfali . 
U thusa kha u bveledza tshumelo ya tshitshavha i re na vhuḓifhinduleli kha vhathu . 
Vhafhenyi vha Tshiphuga tsha ḽifhasi vha dzula nayo u swikela muṱaṱisano u tevhelaho vha kona u ṋewa khophi yo putelwaho nga musuku  . 
U bveledza kana u kuvhanganya mafhungo nga ha vhaṅwe nga nḓila iṅwe na iṅwe , hu tshi katelwa na ḓiresi dza imeiḽi , hu si na thendelo dzavho  . 
Asesimennde i itea u ṋekedza tsumbo dza mvelaphaṋda ya mugudi nga nḓila ya vhuḓisa nahone i khwaṱhise uri vhagudi vha ṱanganye na u shumisa ndivho na vhutsila . 
Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa ; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi , musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula  . 
Ndi dzifhio mvelelo khulwane dza tshitshavha dzo topolwaho ? 
U huvhadzwa na khombo dzi itwaho nga vhanna zwi isaho kha khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana ri tea u lwa nazwo roṱhe sa tshitshavha . 
Arali vha ita vhunwe vhukhakhi , khaidzo yo tou nwalwaho I nga shumiswa kana ya dzhielwa ntha malugana na u ta khathulo khulwane  . 
Arali muhumbeli a tshi khou humbela mafhungo o imela muṅwe , vhuimo vhune a khou humbela a khaho vhu fanela u sumbedzwa  . 
Muhadzimisi u dzhena kha zwikimu zwo fhambanaho a tshi itela u tinya muthelo kha nzwalelo ya ṅwaha nga ṅwaha yo ṱanganedzwaho  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u tou gandisa ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe  . 
Dokotela wavho a nga founela 0860 00 4367 u itela u wana thuso  . 
Kha vha dzule vha tshi khou divhadza vhathu , kha vha thetshelese zwine vha khou amba zwone . 
Hezwi zwi ḓo vha tsireledza kha u hambela vhutsi ha vhaṅwe hune ha vhanga asima , tshikwaikwai , burokhaitisi kana maṅwe malwadzevho a mafhafhu . 
Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe  . 
Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea zwikili zwa mutheo wa u davhidzana na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-9 , BI-526 na BI-309 ofisini iṅwe iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Mbekanyamushumo yo livhiswa kha masia o nangiwaho ho lavheleswa thaidzo dza mveledziso dzapo na zwivhuya  . 
Dzhielani nzhele : Luimbo lwa lushaka lu nga ḓi gudwa themo yoṱhe . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno . 
Muvhuso u khou isa phanḓa na u monithara na u vhona uri huna u tevhedzela kha Matshilisano a khamphani na Puḽane dza Vhashumi na magemo a Thendelonzwiwa dza Migodi . 
U fhambanya zwivhumbeo hu tshi ya nga uri zwo kombamakombama kana zwo navha . 
Mugudi u kona u shumisa luambo kha u humbula na u ṋea muhumbulo , na u swikela , maitele na u shumisa mafhungo kha u guda : Vhunzhi ha vhutsila ho bveledzwaho ha u humbula na u ṋea muhumbulo nga ha mafhungo zwi na ndeme kha maitele oṱhe a u guda na u funza  . 
Masiandaitwa o kalulaho o pfiwa nga vhathu kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽifhasi , nga vhathu , miṱa na zwitshavha  . 
Muthu muṅwe na muṅwe u dzhiiwa sa mupondwa hu sa sedzwi uri mupondi wawe o farwa , o gwevhiwa kana u valelwa , hu sa sedzi na vhushaka vhukati ha mupondwa na phondi . 
Ngauralo , khaedu kha Gireidi dza 4 - 6 ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone u itela uri vhagudi vha kone u swikelela thodea dza gireidi dzi tevhelaho . 
Arali ni sa zwi divhi , lavhelesani lubuvhi lwa buvhi ni vhone uri ndi zwithude zwine buvhi la la  . 
Zwo ḓiswaho nga vha Senthara ya Mulayo ya Vhafumakadzi zwi anetshela tshenzhemo yavho malugana na u tovhola vhaloi zwitshavhani zwine vha shuma khazwo , na masiandoitwa kha vhafumakadzi -zwihulwanesa vhakegulu -vhane vha pomokwa uri vha a lowa . 
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea , zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe . 
Musi i tshi ṱanganedza mulandu kana mafhungo o pfukuselwaho khayo , foramu ya thungo i fanela u shumana na mafhungo nga u ṱavhanya u ya nga maanḓa na mishumo yayo . 
Izwi zwi ḓo sumbedzisa uri sa shango ri nga kunga , u alusa , u bveledza na u vhuedzedza taḽente ya nṱhesa kha tshumelo dza masheleni kha shango ḽashu na u mona na dzhango . 
Mulilo u tshi duga a shavha nga u vhona mudugudugu wo no vha muhulu  . 
Kha vha ite rothini ya nyito dza u tamba vho vhofholowa dza nga ngomu na dza nga nnḓa sa zwe zwa dodombedzwa kha khethekanyo ya 2 . 
Zwifhinga zwoṱhe zwa ḓuvha zwo avhelwaho Mbalo zwi tea u dzhiwa sa ngudo nthihi . 
Vhadededzi vha nga kha ḓi nanga u tevhekanya ( u ita muduba ) na u sumbedza phima-mashumele yo fhambanaho na zwe zwa themendelwa kha iyi khethekanyo . 
Arali ni sa pfesesi phara iyo , i vhaleni hafhu nga u tou ongolowa . 
Komiti dzi dovha hafhu dza vha na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi na u sedza mushumo wa mihasho ya muvhuso . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo u sika na u ṱalutshedzela mafhungo : Mugudi u ḓo vhona uri luambo lu shuma hani , na u bveledza luambo lune lwa shumiswa na nga vhaṅwe u amba nga ha luambo , uri vha kone u sengulusa maṅwalwa avho vhone vhaṋe na maṅwalwa a vhaṅwe hu tshi tevhelwa zwine zwa ambwa , mushumo wazwo na u vha vhuṱalani ho teaho . 
Nyito iṅwe na iṅwe yo shumiselwaho mafhungo a u linga i fanela u pulaniwa nga vhuronwane u itela uri hu vhe na ṱhanganelano ya zwikili zwo fhambanaho . 
Muraḓo muthihi u tholwa u bva kha mavundu a ṱahe , nga murahu ha u nangiwa nga Mulangavundu ho themendela komiti ya Vhusimamulayo ha Vundu  . 
Kha vha ṋekane nga afidaviti yo sainiwaho na u ṱempiwa nga Khomishinari wa Miano  . 
Khomishini ya Malawi ya Mvusuludzo ya Mulayo i khou lavhelesa Mulayo wa zwa Vhuloi  . 
A talula vhanwe u ya nga lushaka , mbeu , vhuhole , vhudzekani kana zwinwe zwiitisi zwo iledzwaho nga Mulayotewa  . 
Hezwi zwi katela u ṱola kushumele kwa masipala na u dzhenela kha PMS  . 
Sheduḽu dza mbadelo dzi tendela uri hu asesiwe u dzhena na u bva ha masheleni ( hu tshi katelwa na zwine vhadzhiamikovhe vho fhambananaho vha ḓisa ) khathihi na tshikoupu tsha Thendelano dza zwa Masheleni dzo tshewaho  . 
Bugu yanga ya tshikolo yo xela . 
Kha hu rekhodwe fhedzi zwivhuyedzi , zwivhuya ( Tshishumiswa tsha 2A ) na zwishushedzi na vhutengathenga ( Tshishumiswa tsha 2B ) zwe zwa waniwa zwo anza dziwadini nga huswi  . 
Khomishini i vhona uri hu na nyimele dzine khadzo vhathu vha tenda nahone vha ṱanziela uri vho lowa vhaṅwe , zwenezwo-ha iḽi sia na ḽone ḽi tea u lavheleswa . 
Izwi ndi maelana na Guvhangano ḽa Muhanga wa Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi kha Ndango ya Tobacco ḽo tendelwaho nga Afrika Tshipembe nga Lambamai 2005 . 
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A ( N1H1 ) 2009 kha dzangano ḽaṋu na vhukati ha vhashumi  . 
Tshifhingani tshi ḓaho , hu ḓo iswa phanḓa na u khwaṱhisedza phungudzo ya vhushai . 
Kha vha humbele mbambedzo kana vhuṱumani na zwithu zwo no gudwaho kha ngudo dzo fhiraho  . 
Zwi a kona dzea u ela nga mithara ya vhili ḽa trundle , fhedzi vhulapfu ha mithara a vhu vhonali zwavhuḓi . 
NDIMA IYI I ṰANḒAVHUDZA NGA VHUḒALO MULAYO NA MBEKANYAMAITELE DZINE DZA BVELEDZA mveledziso kha masia apo a muvhuso na uri Mulayotewa wa Afrika Tshipembe u ṱhogomela hani masia o fhambanaho a muvhuso  . 
Mirado ya tshitshavha vha nga ita khumbelo ya u toda u divha nga ha u shumiswa ha tshikimu tshiswa tshine khatsho zwinwe zwa zwidodombedzwa a zwi athu u rwelwa tshitemmbe nga vhahulwane vho teaho  . 
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi ṱhonifha ane a khou amba a sielisane na vhaṅwe u amba . 
Vhagudi vha nga si tou kona zwiṱirathedzhi zwoṱhe . 
Muanganyelo wa khonadzeo dza u vhulunga ha vhukati ha zwibveledzwa zwa khethekanyo u itela u thivhela u bviswa u ṱavhanya u ya kha vhupo  . 
Nga 2012 muvhuso wo dovha wa ḓivhadza mbekanyamushumo ya mutakalo ya tshikolo , ine ndi vhuṱhaḓuli kha vhuṅwe vhuleme vhune ha kundisa u bvela phanḓa ha vhaṅwe vhana . 
Hune komiti dza wadi dza vha dzo no fheliswa kanzhi hu vha hu nga ṅwambo wa u sa shuma zwavhuḓi , u kundelwa u swikelela vhuḓifhinduleli na mishumo yayo , nga huṅwe na u dzhenelela ha mahoro kha zwiimiswa zwa komiti dza wadi  . 
U shela mulenzhe hu tshi haseledzwa , a tshi ṋea tsivhudzo malugana na ṱhoho ya u haseledza ngayo , a vhiga kha kiḽasi o imela tshigwada . 
Makumedzwa a tshumiso ya mavu zwenezwo a a elana vhukuma na mihumbulo ya nnyi na nnyi  . 
U ombedzelwa ha u ḓitika nga muvhuso hu na khombo , nahone , ho sedzwa kha u shayea ha khaphasithi  . 
Khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ya goloi a U thogomelwa awara dza 24 na tshumelo dza u tikedza zwi tea u vha hone  . 
U kuvhanganya data nga ha kiḽasi kana tshikolo u itela u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho nga mudededzi . 
Masipala muṅwe na muṅwe u fanela u lwela u swikela ndivhotiwa idzi u ya nga ha masheleni awo na maanḓa a ndangulo e wa ṋewa  . 
U topola pfanapheledzo kha zwidade zwo ḓoweleaho , dzinyimbo na mutevhe wa maipfi . 
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26 . 
DTI yo shela mulenzhe zwi hulwanesa kha u ita vhupo havhudi  . 
Hu vha hu u vunḓa mulayo arali mushumeli wa mutakalo a nga hana u lafha muthu o kavhiwaho nga HIV nga ṅwambo wa we a eletshedza muiti wa khumbelo  . 
Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi , nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka . 
Kha vha ḓi vhone nga muhumbulo vha tshi khou tamba ḽitambwa fhethu Hune vha dzulela u ita nḓowedzo , hu sa na muṅwe muthu henefho  . 
Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu . 
Kharikhulumu i ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma sa luambo lwa u guda na u funza . 
Mulayotibe u dzinginya u phumulwa ha milayo ya tsireledzo ya 16 ine i si vhe na mushumo ya isa phanḓa nga u dzinginya u khwiniswa ha Mulayo muthihi , une u sa tendelane na Khethekanyo 9 ya Ndayotewa ( fhungo ḽa nyeḓano )  . 
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa  . 
Ni nga kha ḓi tou ola zwipuka zwaṋu kana na tou zwi vhumba . 
Ri tea u shumisana kha u fhaṱulula Ubuntu na mvelele ya vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshashu . 
U shuma na maipfi U ḓivhadza vhunzhi Maipfi a re na mibvumo ya pfalandoṱhe dzo tevhelelanaho , sa ḽiingo , laela , nz . 
U vhala hu thusa vhagudi u bveledza dzhiela nṱha saizii ya nomboro na u ita mutheo wa u rekanya na nomboro yo fhelelaho . 
Mvulatswinga Mudzudzanyi u tea u vha na fhungokana thero ine a khou amba nga hayo ine ya kwama vhunzhi ha vhavhali . 
U wana thendelo a zwi itiwi nga u ṱavhanya , nahone a zwi itiwi luthihi fhedzi ndi maitele ane a fanela u bvela phanḓa  . 
Vhathu a vho ngo tea u ditika fhedzi nga thandela dza lushaka lwa CBNRM uri vha kone u tshila . 
Vhagudi vha tea u ṅwala kha bugu dza mushumo hu si kha bugu dza u guda vhunga bugu dza u guda dzi tshi tea u humiselwa murahu ṅwaha u tshi fhela . 
Tshelede i khou shumiswa nga kha Nyanḓano ya Masheleni a Phaṱhele ya Lushaka , ine mushumo wayo wa vha u ṋetshedza nnḓu nga kha thandela dza fumimbili dzo ṅwaliswaho kha vhathu vha holaho masheleni manzhi kha uri vha swikelele nnḓu dza RDP ane a vha maṱuku kha uri vha swikelele bondo ya banngani . 
Kha izwi , Khomishini i themendela uri vhugevhenga kana maitele a vhaisaho ane a tea u vha nga fhasi ha ndaulo ndi a tevhelaho : zwa u pomoka vhuloi , zwa u sumba vhaloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi vhu vhaisaho , na u vhulaya ndivho i ya u ita mushonga nga miṱuvha ya muthu  . 
Miṱangano ya ndaulo , ya tshumisano , ya vundu na ya sekithara zwi tshi katela u tholwa ha phanele u itela u tsivhudza minisiṱa , nzudzanyo , maambiwa na mivhigo . 
Zwimela zwi a thoma hafhu u aluwa miri i tshi pupumisa maluvha . 
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe , u tandulula phambano dza vhashumi , u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi . 
Nangwe hu uri zwiitisi zwi nga si tou bvisiwa nga tshifhinga tshithihi musi ndaela i tshi bvisiwa , maitele a kuhumbulele ane a khou khwathisa ndaela a tea u pfala kha kuvhonele kwa khosi phanda ha musi ndaela i tshi itiwa  . 
Ndivho ya Mulayo uyu ndi u tsireledza , u vhulunga na u alusa vhud(i ha mufhe kha Riphabu(liki hu tshi khou dzhielwa nt ( ha t ( hod(ea dza mvelaphand(a i sa gumi  . 
U nangwa ha maipfi a tshivhalo a no nyanyula kha tshipitshi kana kha tshirendo tshe tsha vhalwa zwi nga dzheniswa kha mushumo wa u ṅwala u elanaho na zwi re ngomu mafhungoni . 
Vhaswa nga maanḓa vho fanelwa nga u wana zwikhala zwavhuḓi zwa pfunzo na zwa ikonomi , nahone hu ṱoḓea vhuḓinekedzeli malugana na u fhelisa u khethulula u ya nga mbeu  . 
Kha tshiṱirathedzhi ri shumisa nḓila ya kuitele i tevhekanaho u thoma u shumisa tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya nḓivho  . 
Ri ḓisa zwo ikonomi yo fhambananaho na yo bvelelaho kha dzhango  . 
Naa tshifhinga a tsho ngo swika naa tsha uri ri vhe na vhuhali ri swikele fhethu hune ri sa anzele u swika hone ra ita zwine zwa vhonala zwi sa konadzei ? 
Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi kha vouthu dza Muengedzo wa 3 wo itwaho , dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6 . 
Zwi tshi edza zwenezwi , pulane ya wadi na yone i anzela u bula nḓila dza thandela dzine dza tou nangiwa nga Komiti ya Wadi  . 
Tshitatamennde tsha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda tshi topola mvelelo dza u guda khulwane dzine dza khou tea u bveledzwa mafheloni a gireidi 9 . 
Phambano khulwane vhukati ha mashango kha ndivhanele ya vhadededzi vha tshifhinganyana i nga kwama kuvhambedzele kwa data  . 
Fomo ya sainiwa nga vhoṱhe vho teaho u i saina u ima zwavhuḓi lwa masheleni ha masipala  . 
Muoditha-Dzhenerala u na maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka  . 
Thagethe dza kushumele dzo vhewa u itela u khwinisa u vhulunga masheleni , u shuma nga u angaredza ha mielo ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Khabinethe i tikedza khuwelelo ya tsedzuluso nahone ine ya ḓo shumanga tshihaḓu kha mavharivhari a izwo zwau haedza ngei kha vha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe . 
Muvhuso u na mushumo wa ndeme wa u fhaṱa fhulufhelo u ṱuṱuwedza vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu  . 
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu , ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe , hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho , u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana . 
Masipala a nga ita na u shumisa milayo yapo kha uri hu vhe na ndangulo yavhuḓi ya mafhungo ane wa vha na pfanelo ya u a langa . 
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga shedulu ya tshifhinga ya maitele a u pulana mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu  . 
Khothe a dzo ngo dzhiela fhasi vhuḓifhinduleli ha uri mulayo u tevhedzwe na u tsireledza vhadzulapo , sa izwi dzo ya phanḓa na u pfisa vhuṱungu avho vhe vha pfuka mbetshelo dza milayo yo itelwaho u fhelisa vhuloi . 
Luṅwalo lwa Khaṱhisedzo lu bvaho kha Muhasho wa nga mbebo u ita khumbelo ya tshandukiso  . 
Mushumo wa u ṅwala u tea u katela tsumbo hune mutalo wa ndinganyahuvhili u si vhe wa u tsitsa tshifhinga tshoṱhe . 
Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela , na u u swikela  . 
U sa konḓelela vhuaḓa ha Afurika Tshipembe zwi khou u ri swikisa kha Bono ḽashu ḽa 2030 hune tshitshavha tshashu tsha Afurika Tshipembe tsha ḓo vha tshi na mikhwa yavhuḓi na u fhulufhedzea . 
Tangedzelani maiti ( kana nyito ) one a re kha tshifhinga tsho fhiraho  . 
U setsha muvhili hu tea u itelwa tshiphirini arali zwi tshi konadzea  . 
Shango , naho zwo ralo , ḽi kha ḓi ḓisendeka nga thuso ya nnḓa u thusa kha u linganyisa mugaganyagwama  . 
Ndi zwifhio zwo fhambanaho na zwa Themo ya 2 ? 
Dzindilo dza tshivhonelo dzi a bviswa mifaroni dza vhewa phand(a ha dzikhare u livhana na Muthu onoyo o d(isaho tshivhonelo  . 
Nga vhanga ḽa u dzhenela hawe kha zwa poḽotiki , zwa tshikolo zwawe zwi ḓo tea u khakhisea , u fana na zwa vhaṅwe vhanzhi  . 
Ri khou shuma ri tshi ya kha Mulayotibe wa u Manḓafhadza Vhafumakadzi na Ndinganyiselo ya mbeu , u bvela phanḓa kha u tevhedza hoṱhe kha muvhuso na kha sekithara dza phuraivethena u ita mutsiko afho hune ha vha zwi sa khou tevhedzwa . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa . 
Tshelede I nga bviswa kha Tshikwana tsha Mbuelo tsha Vunḓu fhedzi- ( a ) hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga Mulayo wa vunḓu ; kana ( b ) i tshi tou bviswa u bva kha Tshikwama Tsha Mbuelo tsha Vunḓu , arali Ndayotewa kana Mulayo wa vunḓu u tshi ta ngauralo  . 
U tsireledza vharengi vha Vharengi vha dzinnḓu dzinnḓu na u langula na vhafhaṱi vha vhupo vhune dzinnḓu dza dzinnḓu  . 
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu . 
U ita mbetshelo ya u fha ndaela dza tsireledzo malugana na zwa khakhathi dza miṱani ; na mafhungo a kwamanaho na zwenezwi . 
U vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde zwi ḓo hashiwa thwii kha thelevishini na tshumelo dza khasho dza radio dzo vhalaho - kha vha thetshelese ! 
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2a u tea u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe ha mahoro maṱuku kha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila i tendelanaho na zwa demokirasi . 
Nga murahu ha u vhona vidio kha vha vha fhe tshifhinga tsha therisano na u ita manweledzo waniwa na zwenezwo  . 
Bono ḽashu ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa pfunzo ya nṱha ḽi ḓo ḓivhadzwa zwavhuḓi nga Khomishini ya Vhuṱoḓisisi kha zwa Ndambedzo ya Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi , ine zwa zwino yo dzula na uri i khou lavhelelelwa u penndela mushumo wayo nga 30 Fulwi 2017 . 
Nebuḽaiza Nebuḽaiza dzo vha dzi tshi shumiseswa kale sa nḓila ya u fha vhana mishonga  . 
Kha tshiimo itshi , arali thimu nthihi ya dzhia mutheo wa maanḓa a fhasi , ḽiṅwe sia a ḽi koni u engedza maanḓa aḽo u ya phanḓa  . 
Nḓila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Ho sedzeswa kha mbekanyamushumo na thandela dza ndeme dza u khwaṱhisedza u shumiswa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe kha ṅwaha u ḓaho wa muvhalelano . 
Fomo dza khumbelo na tsumban ḓila zwi tea u vhalwa khathihi  . 
B vhathu hu na zwine vha shenga ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ho sedzwa tserekano ya mbilaelo dza thekinikhala na dza mulayo dzine ra vha nadzo , Afrika Tshipembe ḽi ḓo sedza hafhu u rumela mulaedza uyu kha Khothe ya Vhulamukanyi ya Dzitshakatshaka uri i dzhie tsheo kha fhungo iḽi . 
Uyu mutukana a sokou ṅwethuwa o vha lavhelesa vha tshi tsa ndunduma vha tshi ṅuṅuna lwavhuvhili . 
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri mvelele i a shanduka na uri tshiṅwe tshifhinga maitele e a vhonala a avhuḓi tshifhingani tsha kale a fheliswa nga zwitshavha musi zwi tshi bvela phanḓa sa vhathu . 
Tsumbo : ṱula , u ṱula , ṱhulo kana u ṱula ha zwiito zwi no amba tshiwo zwi sa takadzi . 
Masia a ndeme a tea u katela ane vhukoni ho teaho ha vha ho no vha hone , kana hune u bveledza ha ita uri hu vhe na khonadzeo ya u bveledzwa hune ha itiwa nga murahu  . 
Ri khou dzhia maga o vhalaho , hu tshi katelwa Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Muthelo wa Vhashumi u ṱuṱuwedzaho vhatholi uri vha thole vhaswa sa vhashumi . 
Zwauri shango ḽi khou davhidzana nga hazwo nga nḓila yone na ( ndi maṅwe mafhungo )  . 
GCIS , hune ha vha na ṱhoḓea nahone ho dzhielwa nṱha mashumisele , khonadzeo , tshomedzo , nyimele dza vhupo honoho na ndinganyiso ya ṱhoḓea na zwine vhathu vhenevho vhane vha khou itelwa vha ṱoḓa zwone , i ḓo ṋetshedza matheriaḽa a Braille u itela u vhuedza vha sa vhoni na u vhona uri ṱhaluso ya Luambo lwa Zwiga i khou ṋetshedziwa u itela vha re na vhuholefhali ha u sa pfa . 
Vha fanela u vhona uri vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe na vhafari vha nḓivho ya sialala vhu nga tshivhumbeo tshine tsho leluwa u tshi pfesesa nga luambo lwo fanelaho  . 
Vhusimamilayo vhu fanela u kovhela vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho vha re kha vhurumiwa kha ḽihoro kana mahoro a re na masalela a linganaho nga nḓila i fanaho ine ya tevhedza demokirasi  . 
Zwiṅwe , zwa uri muholo u bva kha khomishini zwi ita uri vhathu vhanzhi vha sa kone u dzhia tsheo nga ha buḓo ḽa mushumo iḽi  . 
Vhaṅwe vhaiti vha khumbelo vha tea u bvisa mbadelo ya khumbelo ya R35  . 
NAA ZWINE MULAYO WA ZWI DZHIELA NHA NDI ZWIFHIO ? 
Nga fhasi ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema , mufumakadzi u na pfanelo i fanaho na ya munna zwi tshi ḓa kha tsheo ya uri hu tea u itwa mini nga thundu  . 
Vho ya henengei vha na muhumbulo u re khagala wa u ṱoḓa uri vhathu vhaswa vha vhofhololwe  . 
Hezwi zwi khou itelwa uri hu vhe na ndango yavhuḓi ya u enda ha vhathu na thundu dzi bvaho na u dzhena Afrika Tshipembe kha tshifhinga itshi tsha shishi . 
Mitshini ya u kana ine ya vha nga fhasi ha khophorethivi i tea fhedzi u shumiswa kha miraḓo yayo fhedzi , hu si kha vhathu vhane vha vha nga nnḓa ha khophorethivi . 
Ri nga si kone u vhea vhana vho raliho dzhele , ngauri vha ḓo vha zwigevhenga zwo omaho dziṱhoho  . 
Nga zwifhinga zwa gomelelo vha tea u wana nḓila ya u ṱhogomela zwifuwo zwavho  . 
Kha vha ḓadze fomo kana garaṱa musi vha tshi swika kiḽiniki arali hu lwa u thoma vha tshi ya hanefho . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u tea u wana mushonga muswa wo randelwaho musi ri saathu u ṋetshedza zwithu zwiswa . 
Nga kha mutheo uyu nga tshifhinga itsho , ri ḓo kona u dzhia tsheo dziṅwe na dziṅwe dzo teaho  . 
Vhuhulu ha Mulayotewa na kuvhusele kwa mulayo  . 
Zwi dovha hafhu zwa ita uri hu vhe na u sa fhulufhelana na khuḓano  . 
Afrika Tshipembe ndi muraḓo wa mashango a BRICS ane a khou shumisa Pulane ya Nyito ya Mbuno dza Sumbe o sedza kha u engedza tshumisano ya nḓowetshumo , kha muṱangano wa Minisita dza Nḓowetshumo ya BRICS wo farelwaho ngei Hangzhou , kha ḽa China . 
Tsha u fhedzisela kha vhone , u konḓelela havho u nthetshelesa masiari a ṋamusi  . 
Wiḽi i vhona uri nangoho zwitakalelwa zwa mufu zwi tevhedzwa nga nḓila ine a funisa zwone musi o ri sia . 
Hezwi zwi khwaṱhisedza u thoma u shuma ha Pulane ya Maano a Lushaka ya Afrika Tshipembe , ya HIV , Lufhiha na Malwadze a Pfukelaho nga Vhudzekani ya 2017 - 2022 ( NSP ) , ine ya vha thikho ya mvelaphanḓa ya Afrika Tshipembe u ya kha u swikelela ndondola mutakalo ya ḽifhasi sa zwo sumbedzwaho kha NDP , i ṱuṱuwedzaho lushaka lu na mutakalo , lwo khwaṱhaho na u vha na ndinganyo . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u shumana na khumbelo yavho  . 
Zwine nda zwi ḓivha nahone zwine nda zwi amba ndi sa timatimi ndi hedzwi : khaedu dzine dza vha hone a dzi nga ri pambuwisi nḓilani yashu ! 
Muvhuso u kha ḓi ṱoḓa u wana nḓila dza u kunda thaidzo idzi  . 
Kha tshumelo dza nḓisedzo dza masipala hu na dzithandela dzi no khou bvela phaṋda , u fana na ndugiso ya dzibada  . 
Maimo ha nga ḓo tsitswa ! 
U dzhiela nṱha iyi pharagirafu , mvelelo dza muhumbulo na dza muthu kha foromane ndi mini ? 
Ukuthwala ndi u ita mini ? 
Vha do tea u badela tshelede ya ndondolo naho muṅwe mubebi o mala muṅwe muthu a na vhushaka ha zwa vhudzekani na muṅwe muthu a sa vha tendeli u vhona vhana a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu  . 
Rakhemisi wa DSP ya vhulwadze vhu sa fholi u ḓo khwaṱhisedza uri khumbelo yavho ya tshanduko kha thendelo ya zwino ya mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi yo iswa kha muhasho wa Ndondolo ya mutakalo i Langwaho u itela ndingo . 
Ri vhona izwi sa mbilaelo dzashu nga ha tshitshavha tshi re khomboni na sisiteme dza mutakalo dzi siaho nnḓa vhashai  . 
Nyambo dze kale dza vha dzo u khwinisa vhugudisi na u tholwa ha vhaongi na vhashumeli vha tshitshavha na vhathusi  . 
Arali vha songo fushea nga mvelelo dza Komiti ya Khanedzano , vha nga dzhenisa mbilaelo kha Redzhisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho u itela tsheo . 
Afha ri themendela uri vha i kopele kha computer yavho vha i vule hanefho . 
Davhi ḽa : Tshumisano ya Muvhuso wa Ngomu na Ndango ya Vhadzhiamukovhe ḽi ṋetshedza vhurangaphanḓa na tsivhudzo kha sisiṱeme ya vhudavhidzani hapo na ha vunḓu . 
U guda u shumisa luambo zwavhuḓi zwi ita uri vhagudi vha kone u humbula na u wana nḓivho , u bvisela khagala vhuvha havho , vhuḓipfi na mihumbulo , u davhidzana na vhaṅwe na u langa shango ḽavho . 
Kha vha ite zwauri zwi lelutshele zwitshavha u vhuelwa nga tshelede zwi tshi bva kha CBNRM . 
Mulanguli , Muṋe  . 
Thekhiniki dzo sumbedzwaho afho fhasi dzi tendela vhagudi u vhala na u kushumisele kwa nomboro lwa fomaḽa . 
Mbadelo ya ṅwaha nga nwaha ya ḽaisentsi ya gavhelo ndi R70 nga ṅwaha  . 
Muvhuso u fulufhela uri mbilaelo dza matshudeni dzi nga tandululwa nga kha nyambedzano ngeno mbekanyamushumo ya akhademi i tshi khou bvela phanḓa . 
Muvhigo u bvelaphanḓa na uri fhethu ha u shumela hune ha katela lwa matshilisano hu nga vula nḓila ya maraga ya vhashumi na zwitshavha zwo vhofholowaho , zwa dimokirasi na zwi re na vhuthihi  . 
U khethiwa ha Phresidennde 86 . 
Vhupfiwa nga vhathu nga ha Mulayotibe vhu ḓo farwa Phalamenndeni ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga Ḽavhuraru , ḽa 14 Ṱhangule na Ḽavhuṋa ḽa 15 Ṱhangule 2013 . 
Kuitele kwavho kwa ndingo ku tea u ṱola u kundelwa u swikelela ndivho na u topola fhethu ha u dzhenelela hune ha nga engedza u bvelela  . 
Mishonga minzhi ya asima , sa tsumbo , zwiṱeroidi zwi no tou fembedziwa , zwo tsireledzea kha u zwi shumisa u muimana . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ino swika miraru u tshimbidza khumbelo yavho . 
Mihasho yo fhambanaho , u ya nga vhuḓifhinduleli hayo ha u shuma , i dzudza dzidatabeisi , dzi fanaho na vhathu , bindu na redzhisiṱara ya pfunzo  . 
Thendelo dzi nga irte nga mulomo  . 
Vha angaredza vhathu vhane vha shuma kha dziNGO , mazhendedzi ane a lambedza , vhatodisisi na vhaofisiri vha kha mihasho ya muvhuso ine ya kwamea nga CBNRM  . 
Nila nnzhi dzo no itiwa dza u alutshedza zwavhui zwipotso na u imvumvusa  . 
Fulo ḽa Operation Phakisa ndi nḓila ya mawanwa a u pulana na u swikelela mbekanyamushumo . 
Pfano idzo dza shango iwe na iwe li o alusa u kovhana ha thekhinolodzhi na vhutsila , hu tshi angaredziwa na u fanyisa zwiwe zwipotso na mavunu na mawe mashango ane a shumisana nao  . 
Vhalani mbudziso dzi tevhelaho ni dzi fhindulele kha zwikhala zwe na ṋewa . 
Ri nga kona u vhona mbuelo nga mishumo ya bada dzo fhambanaho dzine dza khou khunyeledzwa na nḓila ntswa dza vhaendangaṋayo na baisigira dzine dza khou khunyeledzwa nga ngomu na u mona na ḓorobo khulwane  . 
Tsheo yeneyo i vulela nḓila vhaṋe vha zwifhaṱo vha matshelo  . 
Muhasho wa Vhuendi wo ḓigana uri i tshi sala i tshi swika 2010 hu fanela u vha ho no vha na tshidimela tshine tsha wanala minete miṱanu miṅwe na miṅwe nga zwifhinga zwa tsitsikano na tshumelo dza tshidimela dzine dza wanala awara dza 14 - 16 nga ḓivha  . 
Ngweṋa ya vhuya ya neta nga u ḽa zwiṋoni ya bonya maṱo ya si tsha tsukunyea . 
Tsumbo ndi u xelelwa nga vhubveledzi , tshinyadzo kha u swela u ṱaṱisana na u dzhenelela kha mukovhe wa maraga u itela ndangulo  . 
Khumbelo ya u walisa manyoro a Tshigwada 2 kana mulandu wa zwa vhudzekani ndi mini ? 
Maitele a u unḓa , ṱhoḓea dza mulayo na masia , u fana na u unḓa ha dzitshaka , a a rerwa ngao  . 
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha zwibadela zwa nnyi na nnyi na fhethu ha u arela ho themendelwaho nga GEMS ho ḓiimisaho nga hoṱhe na kiḽiniki dza nga masiari  . 
Kha ri ite nyito Lavhelesani zwifanyiso ni vhudze khonani yaṋu uri muongi vha ri ni ite mini . 
Vhahumbeli vha mushumo vha fanela u fusha Khethekanyo 17 ya Mulayo wa Tshumelo ya Vhulavhelesi ha Vhusevhi wa vhu 40 wa 1994  . 
I nga kha ḓi tevhelwa nga sesheni ya u haseledza kana nga dzimbudziso  . 
I tea u sedzwa sa ḽiṅwalwa ḽi no aniwa ngaḽo ḽine ḽa tea u dzulela u shandulwa na u khwiniswa tshifhinga tshoṱhe  . 
Sekhithara ya ndeme ya vhashumisi yo vhumbwa nga tshumelo dzi konanyaho vhathu na muvhuso , u fana na dziMulti-purpose Community Centre , Vhashumi vha Mveledzisophanda ya Tshitshavha , na Batho Pele Gateway Call Centre . 
Vha nga bveledza hani adzhenda yavhuḓi ? 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho . 
Dzangano ḽi ḓo shuma kha vhukoni ho khwiniswaho kha mbalombalo dza zwoṱhe zwa matshilisano na zwa ikonomi na u engedza maṅwe mafhungo a vhuṱhogwa nga ha ikonomi na tshitshavha  . 
Kha vha sedze kha ndivho khulwane vha rere ngadzo nga u shumisa mbudziso na phindulo  . 
Sa tsumbo , hezwi zwi nga itea kha nyimele ya maṱano a fiḽimu na vidio , mushumo wa nnḓa huṅwe u ḓibvisa  . 
Khophi dza rekhodo dzi nga kona u itwa nga muthu mun(we na mun(we musi Muredzhisitarara e hone  . 
Khabinethe i ṱanganedza tshikhala tsha Afurika Tshipembe tsha u vha tshipiḓa tsha nyambedzano dza zwikhala zwa vhukoni ha vhubindudzi , U ṱanganela ha dzingu ho tivhaho na u vusulusa ha mbofho dza u swikelela nyaluwo na mveledziso i vusuludzeaho Afurika  . 
Ndo wana sabusidi ya nnḓu miṅwaha i si gathi yo fhiraho  . 
Naa a hu na zwithu tsini na zwiendisi zwa u mona kana u thwisita ? 
Kha vha vhudzise tshitshavha arali tsho khwaṱhisedza pulane  . 
Tshipiḓa tsha u fhedzisela nahone tsha ndeme tsha phurogireme ya u vhala ho linganelaho ( balanced reading programme ) ndi u vhalela nṱha ( nga tshifhinga tsha zwiṱori ) zwi tshi itwa nga mugudisi . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 7 Fulwi 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa  . 
Redzhisiṱara i ḓo fhira khuvhanganyo ya data ya u bvisiwa ha tshikafhadzo yo fhandekanaho na i songo eḓanaho yo khunyeledzwaho zwino  . 
Arali vha fhelisa vhuraḓo havho , GEMS i ḓo vha rumela ṱhanziela ya vhuraḓo . 
U fhodza zwilonda zwa tshifhinga tsho fhiraho na u lulamisa u sa lingana zwo vhangiwaho nga zwifhinga zwa khethululo u ya nga lushaka ndi ndaela dza Ndayotewa  . 
U thoma u ṅwala maḽeḓere danzi na tshitopo , zwo ṱangana na maḽeḓere danzi a madzina . 
U vhanda zwanḓa kha dungo ḽiṅwe na ḽiṅwe kha maipfi o ambiwaho . 
Nga murahu ha izwi tsho shumiswa , u swika 1994 , sa Nnḓu ya Buthano ḽa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi na pfufhi dza ndeme . 
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa Vhashumi  . 
Ine vha fanela u i bvisa a yo tou fanela u vha i kheshe fhedzi - i nga kha ḓi vha nga tshivhumbeo tsha tshomedzo dza u lima , zwifuwo na iṅwe ndaka ya vhulimi  . 
Arali muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumiwa wa tshoṱhe , uyo muthu u ḓo ima u vha muraḓo wa vhusimamilayo  . 
U wana mafhungomatsivhudzi nga ene muṋe kana vhe vhavhili kha maṅwalo a si a khumbulelwa a levele yo teaho . 
Yo vha i tshi enda i tshi lila na u kunguluwa . 
Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso , na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga . 
Ndivhadzo iyi i do dzula i tshi khou shuma u swika thodea u ya nga Mulayo dzi tshi tevhedzwa  . 
Vhugudisi ndi khombekhombe kha Mabindunyanḓano ane a khou wana thuso kha GEP  . 
Vhafumakadzi vha vhaimana kana vha no mamisa , ngauralo , a vha faneli u shela mulenzhe kha ngudo iyi , kana vhafumakadzi vha no pulana u ḓihwala nga tshifhinga tsha ngudo  . 
Hu o dzhieleswa nha fhungo a u alusa mveledzo ya mbuelo na mishumo ine ya isa vhutshilo i itiwaho nga vhafumakadzi , vhaswa na vhaholefhali vhane vha lwela u wana hoea kha mia i shayaho na zwine mimaraga yapo ya oa  . 
A vha vhili tshelede ya Ndondolo kha Khothe ya Khakhathi dza Miṱani . 
Ndango U langa asima ya mufumakadzi wa muimana a zwi ngo fhambana na ya uyo ane a sa vhe muimana  . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Revenue Service , hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
U dovha u bveledza lushaka lwa maṅwalwa nga u tou ṅwala ha vhone vhaṋe ( hune zwa tea )  . 
Maitele a CBP a ṋetshedza Komiti dza Wadi u pulana ha sisiṱemathiki na kuitele kwa u shuma u shuma mishumo na vhuḓifhinduleli havho  . 
Komiti dza Wadi dzi imela madzangalelo o fhambanaho na zwigwada  . 
Vha tendelwa u ita khumbelo arali vho ṅwaliswa Afrika Tshipembe kana vha vha dzangano ḽa zwa mulayo ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe . 
Khabinethe i huthihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhululedza vhawini vha Pfufho dza vhuvhili dza Vhuthu . 
Minisṱa o amba uri o pfana na muṅwe musadzi ngauri nga murahu ha miṅwaha ya ṱahe vho malana mufumakadzi wawe o mbo thoma u ita zwa vhuloi na u ita uri zwa vhurereli ha vhuloi zwi itwe nga ngomu hayani  . 
Khumbelo ya u vha mubebi wa wana a si wau nga wana lutendo lwa Vharema kha zwa vhuloi lu hone , na uri tsha vhuvhili izwi zwa vho ṱalutshedzwa nga kha mutheo wa Tshikhiresite  . 
Hedzi ndi khetho dza dzitharasitii dzashu dza vhuraru  . 
Muthu ane a si tee u vha muraḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 1 a , b , d , kana e a nga vha nkhetheni wa Khoro , u ya nga phimo kana maga o ṋetshedzwaho nga mulayo wa lushaka . 
Pfanelo ya vhutshilo i shuma kha vhathu vhoṱhe , hu tshi katelwa na vhaaluwa , vhaholefhali na zwivhotshwa  . 
U swikelela mvelelo ya yuniti ya ṱhalusamagudwa zwi ḓo engedza ndeme ya vhathu vhane vha ṱoḓa u aluwa kha mabuḓo avho kha ndaulo ya muvhuso wapo  . 
Kha luṅwe lurumbu , ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha  . 
Luṅwalo lu tea u dzheniswa kha vhudavhidzani hoṱhe vhu tevhelaho vhu itwaho na EMIA . 
Fhedzi izwi zwi ya fhambana nga milandu . 
URI Mulangi : Tshumelo dza Tshitshavha na Matshilisano a ṋetshedze ṱhalutshedzo uri ndi ngani Muvhigo wa Odithi ya Mupo ya Tshifhinganyana u songo nambatedzwa  . 
Hu uri , Maitele a Nedlac kha Zwivhumbeo zwa Mishumo na Vhuṱoḓela Mushumo zwi sa Tevhedzi Milayo zwa zwino o fhela  . 
T(hod(uluso i hanedzaho mawanwa o n(walwaho afho nt ( ha , i sumbedza uri vhavend(a vho tumbuka Mapungubwe  . 
Heyi thaidzo yo dzhielwa nṱha nga huhulu nga dplg na vhugudisi ha IDPs ho farwaho nga 2001 u lingedza u engedza u pfesesa mveledziso zwi tshi hanedzana na u pulana fhethu  . 
Ro tendela buthano ḽa mashangoḓavha ḽihulwane hu tshi katelwa izwo zwi elanaho na mbofholowo ya vhuḓibaḓekanyi , pfanelo ya u dzudzanya na u tendelana sa guṱe , u fhedza u shuma nga u kombetshedzwa na khethululo  . 
Zwithu zwiswa na zwa kale ndi zwone zwo ṱuṱuwedzaho sisiṱeme ya lutendo yo fhambanaho  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya a ya Ndayotewa  . 
Izwi zwi kuvhanganya thimu khulwane dza vhanna fhethu huthihi dzine dza vha Afurika Tshipembe , Nigeria , Mozambique na Kenya kha zwine zwa khou lavhelelwa u vha vhuṱambo ha ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Zwivhumbeo hezwi zwi tea u funzwa zwi kha nyimele nga nḓila ya muṱanganelano musi hu tshi khou shumiswa tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa oraḽa , u vhonWa na zwo tou ṅwalwaho . 
Khabinethe i humbudza vhabadeli vha muthelo vhane vha humisa muthelo wavho nga tshanḓa kana nga poswo uri 23 Khubvumedzi 2016 ḽine ḽa vha ḽone ḓuvha ḽa u vala kha u humisa mithelo yavho ya 2016 ḽi khou swika nga u ṱavhanya . 
Ndivho i tea u pfesesea kha dziphurofeshinala na vhathu zwavho  . 
Thebulu ire a fho fhasi i ṱalusa tshaka dza zwibveledzwa zwine vhagudi vha tea u funzwa kha Giredi 10-12 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi longelwa ho teaho . 
Mbekanyamushumo ya u vhona uri kushumele ku a fana kha khethekanyo tharu dza mivhuso siani ḽa mbekanyamaitele ( the National Spatial Development Perspective , Provincial Growth and Development Strategies and Integrated Development Plans ) i khou iswa phanḓa nahone ina thandela dza ndingo dzine dza khou itwa kha dzimetro na zwiṱiriki zwa 13 . 
EIMA i thusa vharengiselinn ḓa nga masheleni uri vha kone u ṱana zwibveledzwa na tshumelo dzavho ḽifhasini na u thusa kha u vhona uri vha kona u swikelela vhubindudzi . 
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo . 
Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi . 
Musi ikonomi i tshi aluwa nga u ṱavhanya i ita uri hu vhe na mishumo . 
Naa vha shumisa hani zwukili izwi u vha thusa kha u ḓiṱunḓela ? 
U bvelela ha fulo heḽi ho tevhelwa nga dziṅwe thandela u vhulunga huṅwe fhethu ha vhufa ha ndeme yo khetheaho  . 
Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa , zwo itelwa u ṋea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe  . 
Netiweke na yone yo ṱanganyisa vhana vha tshiṱaraṱani vhane vha nga vha vho ṱutshela miṱa ya havho , nga zwiitisi zwifhio na zwifhio , fhedzi tsha ndeme vho ṱanganyiswa hafhu na miṱa ya vhomme avho  . 
Vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe vhu tea u salwa murahu na uri hu tea u dzhiiwa maga o teaho . 
Tsho mangadzaho vhathu ndi tsha uri Vho-Mathada vha nga vha hani na ṅwana na Avhaathu ngeno hu na uri vho vha vha tshi khou balelwa nga mufumakadzi wa u thoma . 
Naho , u khwaṱha ha nḓila dza khaedu dza matshimbidzele a maraga dzo sumbedzisa ṱhoḓea ya ngona ine ya vha yo fhelelaho nahone i re na u fulufhedzea kha u amba nga ha thaidzo ya matshimbidzele a sa takadzi u mona na sekithara ya zwa masheleni nga vhuḓalo . 
Ndi zwa ndeme u ṋekedza tshumelo dzi fareaho fhedzi masiapla u tea u ita hu si na u siedza nga nungo dzo na vhukoni na u shuma a u ṱhogomela tshumelo dzawo dzi re hone  . 
Sibadela itshi tsha maimo a nṱha ndi vhubindudzi kha u limuwa bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na dziSDG dza UN dza ndondolamutakalo ya ḽifhasi  . 
Kha themo 1 hu na mushumo wa u linga 1 wo vhumbwaho nga zwipiḓa zwa zwo fhambanaho zwa mathemathiki kha Gireidi 1 - 3 . 
U topola vhushaka vhukati ha mubvumo wa ḽeḓere kha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi . 
Khabinete yo ṱanganedza lwa tshiofisi khumbelo ya pfarelo u bva kha Minisṱa Muhulwane wa Riphabuḽiki ya Vhukati ya Afurika , Vho Nicholas Tiangaye , nga ha mafhungo a si avhuḓi a u lovha ha miraḓo ya Mmbi ya Maswole ya Afurika Tshipembe ( SANDF )  . 
Vha songo lavhelela uri vhathu vha do tevhedza milayo arali vha songo shela mulenzhe kha u i ita . 
Avho vho ḓidzhenisaho kha u ita sethe ya theori vho fushea nga u angaredza uri ipfi ḽa mbalosia ḽi fanela u ṱalutshedzwa na uri pfumbudzo yo fhelelaho i tea u khwaṱhisedzwa  . 
Kha u shandukisa , khumbelo yavho i tea u iswa nga datumu yo thiwaho nga Muṅwalisi ( Mulanguli-Muhulwane )  . 
Vhukoni ha tshiimo tsha nṱha ha sekithara ya muvhuso vhu ḓo tsitsa mitengo kha ikonomi  . 
Mbambadzo ya oni na khuhu u bva Zimbabwe yo imiswa . 
Ndi nga zwenezwo hune nga hetshi tshifhinga ra tama u fululedza madzangano oṱhe kha ḽa Zimbabwe e a khunyeledza dzinyambedzano , ha vha u nekedza tshifhiwa tshe tsha vha tshi tshone lutamo luhulwane lwa vhathu vha shango ḽeneḽo na vha dzingu ḽa tshipembe ha Afurika nga u angaredza : hezwi zwi amba uri , muvhuso wo dzikaho nahone une wa vha mulayoni une wo ḓiimisela u tandulula dzikhaedu dzine vhathu vha ṱangana nadzo . 
NRS 047 i amba nga ha khwalithi ya tshumelo ine ya netshedzwa dzikhasitama nga vhanetshedzi , hone NRS 048 I tshi amba nga ha khwalithi ya netshedzo ya mudagasi kha dzikhasitama  . 
Tshifhingani tsha nyambedzano muṅwe muraḓo wa tshitshavha o ṋea madzina a vhathu vhana sa vhone ḓivhiwaho sa vhone vhapondi vhuponi uho  . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso fhedzi hu nga tshinwe tshivhumbeo , zwenezwo hu fanela u ṱanganyelwa mbadelo zwi tshi ya nga nḓila ye muhumbeli a thoma u ita khumbelo ngayo . 
Pfufho idzo dzi sedza kushumele kwa mabindu kha zwiteṅwa zwo fhambanaho na uri dzo ṋetshedzwa kha vhuṱambo ho dzhenelelwaho na nga Muphureisdennde Vho Jacob Zuma . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi  . 
Muhumbeli a nga ita khumbelo ya nga ngomu ya tsedzuluso hafhu , ho fanelaho , kana khumbelo kha khothe a tshi hanedzana na bidi kana mbadelo dza khumbelo . 
U vhala nga ṱhoho1-10 . 
Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho , ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho . 
Topolani fhungo ḽi sumbedzaho uri hu na zwiṅwe zwe muṅwali wa mafhungo haya a amba a si na vhuṱanzi nazwo  . 
U ita izwi , naho zwi ralo , hu ḓo bveledza u xelelwa nga zwiṅwe zwivhuya zwi nga ho sa vhukoni ha u kuvhanganya tsumbedzo dza malofha nga luthihi , na u ṋekedza pfunzo ya mutakalo ya tshigwada kha vhafumakadzi vha vhaimana  . 
Nyambo nyengedzedzwa dzi gudiwa khwiṋesa arali vhana vha na muteo wavhuḓi kha Luambo lwa Hayani ( LH )  . 
Mirado ya tshitshavha kana lushaka lu kwameaho ndi mirado ya khoro  . 
Ikonomi yo aluwa nga u pfulusa vhathu kha zwa vhulimi na kha zwa fulufulu vha isiwa mamagani u bva afho vha isiwa kha u bveledza mishumo yo fhambanaho  . 
Vhaongi vhashu vha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri vha ḓo vha thusa nga mafhungo maṅwe na maṅwe ane vha a ṱoḓa nga ha vhulwadze havho ha swigiri na mafhungo a mutakalo a elanaho . 
Mpho o lovha hani ? 
U fhindula ndaela . 
Mulanguli Muhulwane vha ṱuṱuwedza mahoro oṱhe a kwameaho uri a dzhene kha nyambedzano hu si na u lenga  . 
Ambani uri phathi ndi ya lini . 
Muthu a nga shumisa thandululo dza zwa vhashumi malugana na zwiito zwa ofisini kana u pfukiwa ha mulayo ha mvelo ya mushumo , sa u hanelwa ha pfanelo Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso , wa 1994 , na Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi , wa 1995 Mulayo wa vhu 66 wa 1995 . 
A Vhu tou sedzesesa ha lu tevhela . 
Masia haya mavhili o pfala a ndeme u khwaṱhisedza kha matheriaḽa  . 
Vhuvhekanyandeme vhu kha ḓi vha tshiko tsha pulane dza tshumiso ya masheleni ya themo ya vhukati . 
U ita uri nyito dzi tee-vho na vhagudi vha vhaholefhali . 
MUSHUMO WA GCIS Mutheo wa Mushumo wa GCIS ndi u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhudavhidzani ha muvhuso na u vhona uri sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso i ḓivhadze tshitshavha ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso , puḽane na mbekanyamushumo . 
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya goloi . 
Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe . 
Naho zwo ralo , nga mulayo muṅwe na muṅwe wavhuḓi , u sia nga nnḓa ha ndeme hu a wanala afha  . 
Henefho kha mithara dza 30 dza u thoma ndi Keiskamma Tapestry ( see Hotspot )  . 
Kha nyimele ya mulanga hune u khuthadza ha vha hone pfulufhedziso dzi si dzone a dzo ngo tea  . 
U vhala tshati tharu dza mutsho dzi no konḓa na u fhindula mbudziso dzi ko kwama tshati idzi . 
Vhathu a vha ditiki fhedzi nga thandela CBNRM uri vha kone u tshila  . 
Musi no no vhala tshiṱori , shumisani ṱhalutshedzo iyi kha u ola mudavhi we Sankambe na tshibode vha ita mbambe khawo . 
Khumbelo ya u anganedzwa hayani ha vhalala zwitshavha zwapo zwine u shumiswa ha nḓivho yazwo kana kushumisele kwa sialala kwa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwa ḓo dzhenelela kana zwo dzhenelela kha vhushumisamupo  . 
Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno . 
U fhindula mbudziso ngauri ndi tshifaredzi tshi fhio tsho faraho manzhi . 
Naa vha nga ṅwala hani mutevhe wa u phaḓaladza ? 
Iḽi sia ḽi ḓo senguluswa hafhu musi hu tshi itwa madalo zwitshavhani nga Khomishini nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso . 
Mavunḓu a ḓo bveledza dziṅwe nyendedzi ( guidance ) hune zwa konea u itela u katela vhuṱanḓavhuwi . 
Ndi nga murahu ha u dzhielwa nṱha ha Vharangaphanḓa vha Sialala nga Ndayotewa ntswa he muvhuso wa thoma u ṋetshedza zwiko , nga maanḓa u bva kha muvhuso wa vundu une wa shuma mushumo wa ndangulo . 
Ndi zwifhio zwine zwa ṱoḓea u itela u wana thuso kha GEP ? 
Arali hu na ṱhanganyelo ya zwimela ya 15 , zwi amba uri hu na zwimela zwingana kha muduba muṅwe na muṅwe ? 
Thendelano iyi , ine ya ḓo khwinisa mafunzele na pfunzo ya vhadededzi , i ḓo vha ya vhofha yunivesithi dza BRICS u tikedza thandela dza ṱhoḓisiso dza vhanzhi , u ṱuṱuwedza tshumisano ya mbekanyamushumo kha pfunzo dza phanḓa ha digirii , dza vhudokotela na dza phanḓa ha vhudokotela na tshumisano ya u ganḓisa mvelelo dza sainthifiki . 
Vhaṅwe , sa vha Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu , vha na muhumbulo wa uri arali vhuloi ha dzhiiwa sa vhugevhenga , zwi ḓo konḓa u ḓivha uri zwiito zwa vhuloi ndi zwifhio . 
Ikonomi yashu i khou ṱoḓa mvelaphanḓa khulwane vhukuma . 
U pulanela u ṅwala phamfuḽethe . 
Vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni ho vha hone nga dzi 2nd - 4th Luhuhi 2010  . 
Ho sikwa mishumo i linganaho 6517 kha sekithara dzo fhambanaho  . 
Tshi do tea u dzula tshi tshi tikedzwa  . 
U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 652 ya Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , vhusimamilayo ha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓa a ṋewa vhurumiwa hadzo u vouta vhuimoni hadzo kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu . 
Muvhuso u fanela u sika vhupo vhu konadzeaho , u shumisa zwiko zwa tshitshavha zwavhuḓi na u bindudza kha u bveledzisa vhukoni ha vhathu vha shango  . 
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Mulangavunḓḓu  . 
Tshithu tsha ndeme nga CBNRM ndi tsha uri i ita uri mirado ya tshitshavha i shele mulenzhe kha u ita tsheo dza ndeme . 
Vhagudi vha tea u ḓivha uri musi vha tshi amba , a hu nga vhi na u seiwa kana u holedzwa , vha tea u fulufhedziswa uri musi vha tshi amba vhagudisi vha ḓo vha tikedza lwo fhelelaho na u vha ṱuṱuwedza tshifhinga tshoṱhe . 
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona imiswa zwa masheleni maelana na khadzimiso ya masheleni a nnḓu zwi tshi ya nga maitele o tiwaho ; ( d ) U ita uri mafhungo ane a ṱoḓea a wanale kha tshitshavha ane a sumbedza arali tshiimiswa tsha masheleni tshi tshi khou kana tshi sa khou ṋetshedza ṱhoḓea dza tshikolodo tsha nnḓu kha vhadzulapo ; ( e ) Phimo ya kushumele zwi tshi ya nga nḓila dzo tiwaho dza tshiimiswa tsha masheleni zwi tshi tevhedza zwidodombedzwa zwenezwo ; ( f ) U thusa kha u wana maitele ane a shumiswa kha u ṱalula na u thusa tshiimiswa tsha ndaulo tsha muvhuso kha u kombetshedza u tevhedzela mulayo wa u lwa na tshiṱalula ; ( g ) U vhiga kha Minisiṱa nga ṅwaha maelana na mushumo kha ṅwaha wo fhelaho , muvhigo uyo u fanela u katela tsenguluso ya kushumele ya tshiimisa tsha masheleni tshiṅwe na tshiṅwe kha u tevhedzela zwiteṅwa zwa Mulayo ; na ( h ) U ita themendelo kha Minisiṱa kha mafhungo o katelwaho nga Mulayo  . 
Arali , hu na sapulasi i songo pulaniwaho , zwi amba zwauri ( kha khophorethivi ya vhashumi ) miholo i nga vha nṱha kana ( kha khophorethivi ya tshumelo ) mihoho kana dzimbadelo kana khomishini yo badeliswaho kha tshumelo i nga vha yo vha i nṱha  . 
Ngoho zwi nga si iledzwe , arali hu na lutendo lwa uri zwi nga si konadzee uri muṅwe muthu a vhaisale nga u amba izwo  . 
Mbuno kana thikhedzo ndi zwone zwine zwa tea u dzhielwa nṱha . 
Khabinethe yo tendela shango u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa Dzingu ḽa Afrika nga ha Vhutsireledzi ha Vhathu zwo ḓisendeka nga Mbeu , U ḓiḓivha na u ṱahisa , nga vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe , u bva nga ḽa 3 u ya kha ḽa 5 Ṱhafamuhwe . 
Vhabvann ḓa vhane vha vha na thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni . 
Hezwi zwi nga itea kha vhakhantselara vha muvhuso , kha vhuimo ha tshitshavha kha khoro khulwane dza madzangano a livhiswaho kha tshitshavha  . 
Ri khou itela khuwelelo kha sekhithara idzi dzoṱhe dzo fhambanaho , nga maanḓa uri dzi gude u bva kha vhukoni ha saithifiki , vhunzani , vhuṋe na ha akhademi nga ha uri roṱhe ri nga tandulula hani khaedu iyi ya u vhulawa ha miraḓo yashu  . 
U ḓitika nga tshelede ya nnḓa zwi engedza khonadzeo ya u shanduka nga u ṱavhanya ha ikonomi yapo  . 
Ni vhona u nga atikili yo raliho ni nga i wana ngafhi ? 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u ṱhonifha vhutshilo havho nga u kunakisa , u khwinisa na u nakisa zwitshavha zwashu . 
U shandukisa kana u vhetshela thungo ndaela ya tsireledzo 11 . 
Ho bviswa ndaela ya uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi fhungudze kushumisele kwazwo kwa muḓagasi , nahone vha songo shavha u ambulula na u shonisa vhane vha sa tevhele ndaela iyi . 
U shandukisea huhulwane ( kana lufhera lwa kuṱalutshedzele na u kushumisele ) kha mulayo hu a konadzea nga nṱhani ha ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya milayo nga nḓila ya ndaulo  . 
Dzi lavhelesa akhauthu dza mihasho ya muvhuso wa lushaka na zwiimiswa zwa muvhuso . 
Zwi nga dzhia vhege dza u bva kha nthihi uya kha dza rathi  . 
U dzhenelela ha tshihaḓu ha Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) ho vha hu tshi khou ṱoḓea kha Muvhuso , zwi tshi tevhela khuḓano dze dza vha tshi khou aluwa na u tsela fhasi ha nyimele ya polotiki na vhutsireledzi nga Ṱhangule 2014 . 
Ro ta gemo iḽi nga tshifhinga tshi konḓaho vhukuma . 
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela ya u bvisa halwa vhune ha vha maboḓeloni ho ṱun ḓwaho u bva he ha swikela hone musi vhu tshi dzhena shangoni uvhu isa hune a ḓo vhu vhea hone musi a tshi vhu rengisa  . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṅwala hunzhi . 
Mbudziso ya vhuṱhogwa ndi heyi : Nna nyaluwo ya ikonomi i tea u vha hani ? 
Ndango yavhuḓi ya guḽukhousu i fhungudza khombo ya thaidzo dzi khulwane dza mutakalo . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri vha kona u sedzulusa u pfesesea ha thandululo . 
Faini i tea u vha tshelede . 
Ri dovha hafhu ra dovholola muhumbulo wa uri a hu na tshiitisi tshine tsha nga tikedza nga mbuno i pfalaho zwiito zwenezwo zwa vhutherorisi , nyito dzo raliho dzi shuma u lwa na zwiitisi zwine vhatshinyi vha khou lavhelela u wana thikhedzo khazwo  . 
Hezwi zwi ḓo shumiswa kha u khwaṱhisedza , u leludza na u shumisa maano a lwaho na tshanduko ya kilima . 
Ndi zwifho zwine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha fanela u ita ? 
Kwamani gona ḽaṋu ḽa tshamonde nga mulenzhe waṋu wa tsha u ḽa . 
Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana . 
Uri u nangiwa hu vhe ha vhukuma , nkhetheni , muraḓo muhulwane ane a khou nanga na vhaṅwe miraḓo mihulwane vha 14 vha tikedzaho u nangiwa uhu vha tea u vha vhathu vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza nḓowetshumo dzapo na mabindu uri vha sedze kha u alusa kushumele kwavho u ya kha phakha dza nḓowetshumo u swikelela maga a thikhedzo o fhambanaho ane a vha hone u itela u isa phanḓa na u bveledza mabindu avho . 
Mudzimu nthuse . 
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha Ḽifhasi . 
U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso . 
Muṱoḓisisi u ḓo lingedza u vha thusa kha uvho vhukonḓi vhune vha nga vha vhe naho . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa na u ṱanganedza zwo ambiwaho nga Chief Executive ya Anglo Ameriocan , Vho Cynthia Carroll musi vha tshi amba na Mining Indaba fhano Cape Town nga Ḽavhuvhili ḽa 5 Luhuhi . 
Miṅwe miraḓo ya tshitshavha i khou ṱoḓa hu tshi fhaṱwa kiḽiniki hu re na mikhukhu minzhi saizwi vhadzulapo vha mikhukhuni vha si na tshelede ya u ṋamela vha tshi ya sibadela kana kha dziṅwe kiḽiniki dzi re kule  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Muṅwalo U ṅwalulula muṅwalo are kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi kha u ṅwala ha u pomba . 
Dzangano ḽa vhashumi ndi dzangano ḽa vhashumi ḽi vheaho phanḓa na u tsireledza pfanelo dza miraḓo yaḽo kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni , nga maanḓa nga u ambedzana na vhatholi  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni , i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila kwayo  . 
Mutshimbidzamushumo , ndi pfa ndo hulisea nga maanḓa nga hezwi zwe ha tiwa nṋe uri avhe nṋe ndi no amba tshipitshi tsha ṋamusi , kana tshipitshi tsha ṋamusi tshivhe tshanga Zwino-ha vhathu vha hashu , ndi na fhulufhelo ḽo ḓalaho ḽa uri u vha a hu na a sa ḓivhiho uri ndi ngani ro kuvhangana fhano ṋamusi vhunga zwo no ḓiambiwa . 
U dzama ha Ramabulana ho d(o mangadza vhathu vhanzhi , fhedzi vho d(o humbulela mukololo Davhana ngauri ndi ene we a vha e na khosi musi a na biso  . 
Vhuimo ha zwithu zwivhili kana zwinzhi zwithu in relation to one another Mushumo wa phegibado Phanḓa na murahu Nga nṱha , nga fhasi kana fhasi nṱha na fhasi tsini na , vhukati ha na vhukati tsha monde na tsha uḽa U ya phanḓa na u ya murahu Nṱha na fhasi , U ya nṱha na u ya fhasi Tsha monde na tsha uḽa Mubvumo u bva ngafhi ? 
U thusa ṅwana o tambudzwaho kha u dzudzanyela u bvisa mafhungo u bva kha tshivhumbeo tshenzhemo ya mushumo  . 
Ndi ngani ni tshi humbula ngauralo ? 
GEMS i ḓo vha rumela vhurifhi vhu khwaṱhisedzaho tshelede ine vha ri koloda  . 
Zwo katelwaho afho ndi mutheo wa u bveledzisa ho khunyelelaho ha mugudi hune ha tea u khunyeledzwa kha kharikhuḽamu ya Gireidi ya Ṱ - 3 zwi tshi itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana lwa vhege iṅwe na iṅwe . 
Mapholisa vha ḓo dovha vha khwaṱhisa kha u shumiswa ha dathabeizi ya DNA kha u ṱalusa vhahumbulelwa . 
Musi izwi zwo no fhela , avho vho kundelwaho u tevhedza mulayo vha ḓo dzhielwa maga a ndaṱiso . 
Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo , i wanalaho kha Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu . 
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisedza mveledziso ya ikonomi , mbambadzo na vhufarisani na BRICS nga kha mushumo wa Tshigwada tsha Vhukwamani tsha BRICS tsha Mafhungo a Ikonomi na Mbambadzo . 
Honeha hu lavhelelwa uri maraga dza samethivi , dzi bvaho kha u linga ho fomaḽa ho itwaho ha U thetshelesa na U amba , dzi ḓo avhelwa sa maraga dza mulingo . 
Tshumelo iyi i tendela muthu , tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho . 
Izwi zwi tevhela muvhigo wa u phaḓalala ha tshitzhili tsha mukhushwane wa zwiṋoni na khuhu u vhidzwaho H5N8  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga lavhelela lini phindulo . 
Vho Chad Le Clos , kha u vha mubammbeli wa munna wa u thoma u wina dzithaitili dza serisi nṋa dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha u Bambela tsha FINA . 
Vhagudi vha nga kona u wana zwithu zwine zwa nga vha zwilapfusa kana zwipfufhisa kha mithara . 
Vhane vha vha na mukovhe vha ḓo ṅwala muvhigo u ambaho nga zwe vha wanisisa . 
Luambo lwa u guda na u funza - Luambo lwo ḓowelwaho u shumiswa kha u guda vhupo ha u guda hukene . 
Hezwi zwi vha thusa uri vha kone u vhudzisa mbudziso hune vha si pfesese  . 
A handbook for public participation in local governance ( Bugupfwarwa ya u dzhenelela ha tshitshavha kha muvhuso wapo ) yo ṅwalwa nga Susan Ferguson ASALGP Muofisiri wa Thandela na Carol Low  . 
Nga kha webusaithi ndi swikelela vhadededzi vhanzhi ngeno itshi dovha ya mpha tshikhala tsha u langula mishumo yoṱhe nga kathihi  . 
Mufanyisi : B. 
Khabinethe yo ṱahisa mbilaelo kha u khakhiswa ha Phalamennde , hune hu khou hulela . 
Khumbelo i ḓo tshimbidza hu tshi khou tevhedzwa maga a u sa katela ane a wanala kha Ndima ya 4 ya PAIA . 
Fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya TV i hone Poswoni kana kha vharengisi vha re mulayoni  . 
Awara dza u thogomelwa dza 24 na thikhedzo  . 
U badela tshumelo  . 
Kuitele kwa mulayo ku tshi do itwa , ndi zwa ndeme u shumisa tshenzhemo u endedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe  . 
Vhonani zwauri mbuelo dza vhukuma kha vhadzulapo dzi elana zwavhudi na mitengo yapo ya u vhulunga na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo  . 
Vha ḓo rasiti ya sa vhuṱanzi ha mbadelo  . 
Kha vha ḓadze Form D : Application for a mining right i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu . 
U vha ṋemuṱa wa IGF ya Afrika zwi ṋea Afrika luvhanḓe lwa u bveledza maano a u shela mulenzhe kha ikonomi ya inthanethe ya ḽifhasi ine ya vha ya ndeme kha mveledziso ya ikonomi ya Afrika . 
U thetshelesa ndaela dzi leluwaho na u fhindula zwavhuḓi . 
Musi hu tshi sedzwa ayo mathomele a re afho nṱha , White Paper i sumbedza tsumbamushumo ya nyito ine ya ḓisa lhwinifhadzo kha tshumelo dza nnyi na nnyi  . 
Kha vha shumise tshikalo tsha u bva kha 1 u swika kha 5 , hune 1 ya vha tshikoro tsha fhasisa , 2 tsha fhasi , 3 tsha vhukati , 4 tshavhuḓi , na 5 tshavhuḓisa  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi kha vha dalele website ya International Trade Adminstration Commission  . 
Hone-ha vhuṅwe vhuloi vhu a vhaisa vhathu . 
Khabinethe i dovha hafhu ya tikedza bembela ḽa Phalamennde ḽa vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u tsireledza vhufa ha lushaka . 
Hoyu mutevhe u fanela u katela miṱangano ya komiti ya wadi na miṱangano ya vhukhethoni nahone u thusa uri miraḓo ya komiti ya wadi i pulane tshifhinga tshayo tsha ṅwaha u tevhelaho  . 
Vha lavhelese kha u sielisana mushumo , luvhilo lwa u shuma , zwifhinga zwa u awela na ṋetshedzo ya thuso  . 
Arali vha nṱha ha miṅwaha ya malo , dokotela ane a khou vha alafha kana makone wa zwa maṋo u tea u ri fha mbuno ya uri ndi ngani vha tshi itwa anasiṱetiki nyangaredzo kana u dzidzivhadzwa vha sala vha tshi vhona musi vha tshi alafhiwa maṋo . 
U khwinisa vhuvhambadzi kha zwa vhulimi vhukati ha mawe mashango a seli na u itela uri vha kone u shuma na vha miwe mimaraga yohe ya ifhasi  . 
Naa hu na tshanduko kha tshivhalo tsha zwifuwo u ya nga miṅwaha ? 
Nga u thola vhathusi vha vhadededzi , ri khou tevhedza tsumbo dza mashangoḓavha na u fhaṱa kha tshenzhelo dza nga ngomu ha zwiṅwe zwa zwikolo zwashu  . 
VI1 na tsedzuluso ya ṱhanziela zwi kha di phurinthwa nga Division Liquor Products . 
Mbudziso dzi sa ṱoḓi phindulo . 
Tshigwada itshi tshi ḓo rangwa nga Minisiṱa Vho Malusi Gigaba . 
Ri ṱanganedza u thomiwa ha Ndinda Vhuaḓa ( Corruption Watch ) nga Cosatu , na thendeleno ya zwenezwino vhukati ha muvhuso na vha mabindu u thoma mbekanyamushumo ya u lwa na vhuaḓa  . 
Hu khou humbulwa zwauri , musi fulo la u funza vhathu li tshi thoma , hu do bveledzwa nyambedzano i pfalaho vhukati ha Khoro na zwigwada zwi kwameaho  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana , u gwalaba , u phikhetha na u nekedza phethishini , nga mulalo nahone a songo ḓḓiṱama  . 
Tsha ndeme khulwane ndi ṱhaluso yavho ya u rerela na fhethu ha u rerela nga tshifhinga itshi  . 
Zwi amba uri mi ṅwaha miṱanu a si mutukana a thiri ? 
Ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwi nga alutshedziwa nga tshifanyiso tshi re afho fhasi  . 
Musi vho no rumela khumbelo , hu ḓo ṱo ḓisiswa vhungoho ha khumbelo yavho  . 
Zwiko zwine zwa nga vhanga khuḓano kha wadi dza vhadzheneli  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u wana nḓila dza u ṱuṱuwedza na u bveledza fulufhelo na vhufulufheli zwine u dzhenelela ha tshitshavha ha vha na zwine ha amba kana u ḓisa  . 
Arali Mulangi wa Dzingu a sa tendela khumbelo , u ḓo vha ṅwalela luṅwalo lwa u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 a vha rumela murahu khumbelo yavho . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayosiṅwa na maṅwe maga a pfalaho , kha zwiko zwine zwa vha hone , u itela uri hu vhe na nyimele dzi konisaho vhadzulapo u swikelela mavu nga nḓila i linganaho . 
U ṋea thuso na nyeletshedzo kha zwa u dzhiwa ha ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau , nga tshumisano na Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha  . 
Sa tsumbo , u swikela maḓi a nweaho zwo khwinisea u bva kha phesenthe dza 62 nga 1996 u swika kha phesenthe dza 88 nga 2008  . 
Mugudi muṅwe na muṅwe kha ṋewe bugu ya A5 ine a ḓo i shumisa sa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe . 
Arali hune vha dzula hone vho zwinepe zwivhili zwa goloi  . 
Zwi tshi langwa nga tshenzhelo ya kale na vhukoni ha u tshimbidza , mbekanyamushumo ya vhugudisi i nga fhedza maḓuvha a u swika kha15  . 
R7 biḽioni yo iswa kha zwiimiswa zwiswa zwa vhuimazwikepe , zwi tshi tevhela u ṱanganedzwa ha modele wa Vhuḽedzani ha Tshitshavha na Phuraivethe wa mveledziso ya themamveledziso ya vhuimazwikepe nga Manḓalanga a Vhuimazwikepe ha Lushaka ha Transnet . 
Zwino ndi tshifhinga tsha u fhedza migwalabo yoṱhe , u vhuelela kiḽasini na u fhedza ṅwaha wa akhademi hu si tshe na u lenga . 
U khwiniswa ha tswikelelo ya vhulamukanyi ho ṋewa ṱhaluso ntswa mahoḽa musi hu tshi vulwa Davhi ḽa Khothe Khulwane ngei Limpopo  . 
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ḓiṅwalisa Afrika tshipembe . 
Mishonga ya Phukha  . 
Hun a u vhilaela hune ha khou ya phanḓa u bva kha mabindu na zwitshavha nga mbadelo dzi re nṱhesa dza muḓagasi  . 
Fhedzi ha , Komiti yo ṋetshedza ndifhiso dza u sa bvisela khagala uhu  . 
U SWIKELA ZWIPIKWA ZWAWO ZWE ZWA DZULA ZWO BULWA  . 
Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya  . 
Nzudzanyo i fhira zwihulwane u swikelela , fhedzi na u khwiṋisa u swikelela zwiṱirathedzhi nyangaredzo na vhupulani  . 
Vha rumele fomo iyo kha ofisi dza dzingu dza Muhasho wa Fulufulu . 
Kha mafhungo ayo vha d(o d(ivhadzwa arali khumbelo i nga fhiwa nga in(we nd(ila  . 
Kha vha badele masheleni o tiwaho  . 
O mangala Ndi vhone vhonnyi ? 
Fhedzisani tshifanyiso nga u dzhenisa nyolo kana zwifanyiso zwa zwipuka zwine zwa dzula maḓini . 
U i tandulula ! 
Tshigwada tsha vhuraru tshi ṱoḓa u engedza tshumelo ya mathukhwi u ya kha luvhili nga vhege ḓorobono ngauri mathukhwi o ḓalelsa zwiṱaraṱni  . 
Vha dzhiele nzhele : Iyi a si khungedzelo ya mushumo  . 
Shumisani maṱaluli nga hune na kona . 
Sisiteme hedzi dza mutikedzelo a dzo ngo dzudzanyiwa u itela u wana hafhu vhubindudzi vhune ha khou itwa  . 
Ndi luṱa ifhio lwa vhulungu lune lwa vha luṱuku nga nthihi kha luṱa lu re na vhulungu ha 3 ? 
Khabinethe na yone i khou dovha ya amba uri a huna muthu o wanalaho a na uvho vhulwadze . 
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling . 
Phosho khulwanesa ndi ya ndinganyiso khulwane vhukati ha mashango na vhathu  . 
Hu na tshakha dzo fhambanaho dza ARTHRITIS  . 
O mboḓi thomiwa nga vhulwadze ha N1H1 musi atshi vhuya seli ha lwanzhe Amerika  . 
Uri hu vhe na sethe nthihi ya mulay i shumaho kha lushaka ( zwi sa fani na milayo Afurika Tshipembe ya kale na milayo ya mashangohaya i shumanaho na thero iyi kha masia o fhambanaho a shango ) , nga murahu ha 1994 mihasho minzhi yo ṱuṱuwedza vhusimamilayo ha u linganyisa milayo ye ya vha i na vhuḓi fhinduleli ( sa , vhusimamilayo ha kale ha mashangohaya na vhusimamilayo ha kale ha Afurika Tshipembe )  . 
Nga u ita ngaurali , ri ḓo dzulela u tinya milingo ya u ḓodzwa museṱo nga u bvela phanḓa hashu nga u guda kha tshenzelo tshifhinga tshoṱhe  . 
Mbilahelo idzi dzi dovha dza engedzwa nga zwi fanaho na u farwa ha Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa , u fhahehwa mushumoni ha Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha , mitshuwo ine ya vha hone kha mishushedzo i itelwaho vhuḓilangi ha tshumelo dza zwa vhulamukanyi na mulayo , na pomokwa hu itwaho malungana na tshumiso mmbi ya muvhuso u itela zwa poḽitiki  . 
U bveledza thandululo ya nndwa nga nḓila mulalo na pfumedzano na mulalo na u konḓelela nga kha pfunzo , vhupfumbudzi , nyito nga tshitshavha na mbekanyamushumo dza u kovhelana , nga maanḓa dza vhafumakadzi vhaṱuku  . 
Themamveledziso ya Vhukavhamabufho i tou vha muṱoḓo wa sisiṱeme ya vhuendi Afrika Tshipembe , na uri i a vhuedza kha mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya shango nga u ṱuṱuwedza vhuendelamashango na mbambadzo yapo na ya nnḓa . 
Vhatholi vha nga takalela u kwama madzangano a vhashumi malugana na izwi , naho hu uri vhalangi vha tshi nga dzhia tsheo malugana na vhuimo ha vhaeletshedzi vhane vha nga vha kwama  . 
Vha dzhie sambula ya pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi vha zwi ise ḽaborothari yo tendelwaho uri i saukenyiwe vha wane ṱhanziela ya ḽaborothari . 
Hezwi zwi dovha zwa dzhiela nṱha uri vhugevhenga na khakhathi ha tou vha mafhungo a vhutsireledzi fhedzi , fhedzi a na masiandoitwa na midzi yo ṱokaho kha ikonomi na zwa matshilisano . 
Maitele a u dovholola zwo teaho kha mikaṋo ya vundu a bva kha zwitshavha zwa vhuponi uvho vhane vha tama u pfuluselwa kha mavundu a nga tsini . 
Ri lumelisa vhoṱhe vhane vha khou vhona khasho vhe mahayani avho na kha dzi senthara dza u vhona dza GCIS u mona na shango , hu tshi katelwa avho vha re Khayelitsha , Nyanga na Gugulethu fhano kha Ḓorobo ya Kapa . 
Khomishini I na maanḓa , sa zwi langulwaho nga mulayo wa lushaka , ane a vha a ndeme kha u kona u swikelela ndivho dzayo khulwane , zwi tshi katela , maanḓa a u monithara , u ṱoḓisisa , u funza , u ṱuṱuwedza , u eletshedza na u fha muvhigo nga ha mafhungo a kwamaho pfanelo dza zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo . 
Thebuḽu dzi re afho fhasi dzi ṋea mudededzi zwi tevhelaho : mabuḓo a zwi re ngomu na ṱhoho zwi tshi ya nga gireidi nga themo ; khontseputi na zwikili zwo anganyelwaho ho iswa mihumbulo kha themo iṅwe na iṅwe ; Notsi dza u bvisela zwithu khagala kha dzhendedzi ḽa kufunzele ; na tshifhinga tsho avhelwaho ṱhoho iṅwe na iṅwe kha ngudo dzo avhelwaho awara ya 1 na miniti dza 24 . 
Tshipiḓa tsha muvhibvelo ndi tsha ndeme nga maanḓa musi hu tshi ṋetshedzwa bere dza nduna maragani  . 
Nḓisedzo ya dzinnḓu i phanḓa kha adzhenda ya lushaka  . 
Zwivhumbeo zwo fhambaho zwa u tambudzwa zwo buliwaho zwi tea u dzhiiwa zwothe , sa izwi zwi tshi elana  . 
Vhuḓinekedzeli kha maimo a fhasi a vhutshilo zwi ḓo khwaṱhisedza uri miṱa i shela mulenzhe lu vhonalaho kha ikonomi  . 
A nga vha thusa nga mini , ngoho ? 
Vhoramafhungo vho vhona Minisṱa wa zwa Maḓi mulandu  . 
Shotha ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi ḽa ndeme . 
Ri ṱoḓa ṱhanziela dzo sethifayiwaho dza mbingano arali vho malana nahone tshifani tsha muuna na mufumakadzi tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane . 
Musi vhagudi vho ela nga zwa u ela zwiṅwe na zwiṅwe tshifhinga tshinzhi , vha fanela u anganya uri hu na vhulapfu vhungana ha tsha u ela vhune ha eḓana na vhulapfu ha tshithu tshine tsha tea u elwa . 
U dzudzanyulula na u vhala hafhu . 
Arali thaidzo i songo tandululwa , hu itwa mini ? 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso -- U tendela vhagudi u vhambedza zwifanyiso na garaṱatai dza zwithoma . 
Ambani ngauri hu na vhana vha re vhaholefhali naa tshikoloni tshaṋu . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa u tamba mitambo ya khomphwutha kha khomphwutha yawe ya ofisini nga tshifhinga tsha mushumo  . 
PMS i vhea zwisumbi zwa kushumele na u konisa muvhuso wapo na vhadzulapo u kala zwe vha swikelela zwi tshi vhambedzwa na zwisumbi zwe zwa vhewa  . 
Tsedzuluso i tea u shumisa zwivhumbeo zwi tevhelaho : Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi ( Tshigwada tsha Tsedzuluso ) ; na Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso ya Tshitirathedzhi ( Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso )  . 
Vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṱo ḓeaho . 
Thaidzo ya mutheo ndi ya uri kana ṋetshedzo ya u tendela u renga i fanela u gonyiswa kana ya tsitselwa fhasi  . 
U vhumba nga mibvumo yo gudiwaho . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya zwa badani . 
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde . 
Wa vhuṋa ndi nnyi kha tshigwada tsha vhoiwe ? 
Mudzulatshidulo a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe dzimbudziso u itela u pfesesa  . 
DPSA yo kwamiwa nga u tou ṅwala , nga luṱingo na eḽekiṱhironiki malugana na u ṱalutshedza milayo ine ya vha hone musi zwi tshi ṱoḓea  . 
U swika nga tshenetsho tshifhinga ho vha hu si na nḓila ya u lulamisa yo ḓiimisaho ya vhatheli vhe vha vha vho shumisa nḓila dzoṱhe dzo ḓoweleaho dza mbilaelo dza SARS  . 
Hu dzinginywa uri Foramu ya CBP na Masipala i simelwe u ṱumanya khethekanyo ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha mushumo wa u shela mulenzhe ( kanzhi hu vha Ofisi ya Mulangadzulo ) , Mulanguli wa CBP , Vhaḓivhimakone vha CBP , vhakhantseḽara vha wadi , Mulanguli wa IDP , na vhaimeli vha komiti ya wadi  . 
U pulana nga tshihaḓu zwi nga ita uri zwipiḓa zwa vhuṱhogwa zwi sale nnḓa kana zwi litshedzelwe  . 
Sa tsumbo , arali muraḓo a wana septicaemia nga murahu ha muaro wa zwa lunako ( une wa vha u sa katelwi kha Tshikimu ) , GEMS i ḓo ṋetshedza ndindakhombo ya ndondolo ya liposuction Holodei dzo dzhielwaho u fhola Mishonga i songo ṅwaliswaho kha South African fhungudza muvhili , madzilafho o itwaho hayani na miṅwe mishonga Zwibveledzwa zwa hayani zwi nga ho sa zwivhulayazwitzhili , zwisibe , zwiḽiwa na zwi engedzaho pfushi Dzilafho nga muṋetshedzatshumelo ane a songo ḓiṅwalisa na tshiimiswa tsha phurofeshinala kana tshileludzi tsha ndondolo ya mutakalo tshi songo ṅwaliswaho lwa mulayo Mushonga muṅwe na muṅwe , maitele kana dzilafho ḽi sa elani na maitele o ḓisendekaho na vhuṱanzi a zwi tikedzwi nga milayo ya Tshikimu na nyendedzi dza ndondolo i langwaho Dzilafho ḽo themendelwaho ḽi fhiraho mutengo wa Tshikimu na gumofulu ḽa mbuelo Ndaṱiso dzine miraḓo ya dzi wana na zwi teaho u badelwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ngauri a vha ngo swika kha madalo o tiwaho . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya u ṅwalisa  . 
Izwi ndi vhuḓifhinduleli ha zwa matshilisano vhune ha tea u dzhielwa nṱha nga mudzulapo muṅwe na muṅwe , na u ṱuṱuwedzwa nga miṱa na zwiimiswa  . 
Ndi a fulufhela uri ṅwaha wa 2008 u ḓo vha muṅwe wa miṅwaha ya nṱhesa kha dimokhirasi yashu , musi ri tshi shumisana u bveledza ndivho dza vhathu vhashu na u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe  . 
Mulayotibe wo vha hone nga murahu ha vhukwamani na vhakwamei vho teaho . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-32 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli hu na maimo a tendiseaho a uri mulangi a nga tholiwa  . 
Matambwa aya a ombedzela mveledziso ya u dzhenela na uri a hu na muthu ane a vha nṱha ha tshitshavha  . 
Sankambe tsho pfa tsho mangala nga maanḓa musi tshibode tshi tshi ita khaedu yauri vha ite mbambe . 
Komiti ya Wadi iṅwe na iṅwe i tea u dzhia tsheo nga ha komiti ṱhukhu na phothifoḽio ine ya ṱoḓa u vha nayo kha wadi yayo  . 
ISS i thusa vhathu na miṱa ine ya vha na thaidzo dzine dza ṱo ḓa tshumisano vhukati ha mashango o fhambanaho . 
Sa afha mbudziso iyi i ya ndeme , muthu o lavhelelwaho u i fhindula u tea u khwaṱhisedzwa  . 
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u thoma u shuma hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u khwaṱhisedza kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedzela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2  . 
Zwiṅwe hafhu , Khabinethe i dzhiela nṱha gundo ḽa u thivhela u dzhena lu siho mulayoni nga vha SANDF kha dzingu ḽa Tshipembe ha Afurika nga vhurumelwa vhu lavhelesanaho na Lupenndelo lwa Mozambique . 
Ndayotewa i ṱalutshedza pfanelo na mishumo ya vhadzulapo , na nḓila ine ya ita uri avho vha re kha maanḓa vha kone u laula . 
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi  . 
Ndi nga mini tshindulo tsha milinga Lufuno tsho vha tshi tshi lemela ? 
U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwalwaho u itela U PFESESA kha u shuma na mafhungo na pharagirafu . 
Sabusidi dza miṱa ya vhashai dzi tea u vha dzi tshi pfesesea nga hune zwa konadzea  . 
U thetshelesa ndaela dzi sa konḓi a kona u dzi tevhedzela . 
Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998 . 
U thetshelesa na U amba ndi zwa ndeme kha u guda kha thero dzoṱhe . 
Muhumbeli we a kundelwa kha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu fhela maḓuvha a 180 a u ṱanganedza nḓivhadzo ya tsheo malugana na khaṱhululo ya nga ngomu , a nga ita khumbelo ya thuso yo fanelaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha 78  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
U vhumbiwa ha tshumisano na zwitshavha zwa ngwaniwapo zwo livhiswaho kha zwibveledzwa zwa IK , sa tsumbo kha indasitiri dza zwa mishonga na muzika  . 
Ndi ufhio mushumo we wa vha u tshi shuṅwa nga Sofi ? 
Miraḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓu , vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho  . 
Kha vha fare iyo rasiti sa vhuṱanzi ha khumbelo . 
Kha ndingedzo dzoṱhe idzi , ri amba ri na fulufhelo ḽo ḓalaho , khomishini khulwane yashu yo ita uri ri ḓihudze ! 
Zwifhinga zwo avhelwaho zwi tevhelaho u ya nga zwikili zwo fhambanaho zwo dzinginywa . 
Ri dzikhaladzi , vharathu na vhakomana , lushaka lwa phasipoto lu nga ḓi vha lufhio kana lufhio lwe ra fara  . 
Vhulanguli vhu nga latisa kana u lulamisa mushumi malugana na vhunwe vhukhakhi , arali mushumi o vha a tshi zwi divha , kana o vha o tea u vha a tshi zwi divha , uri vhukhakhi honoho vhu do ita uri a wane ndatiso kana ndulamiso  . 
Bugu dzi ri vhumuthu havho vhu fanela u dzula ho sa shanduki hu si na ndavha uri ngafhi  . 
Mufumakadzi wa muimana a nga shumisa FDC  . 
Heḽi ndi ṱano ḽa ṅwaha nga ṅwaha na foramu ya muvhuso na vharangaphanḓa vha nḓowetshumo uri vha vhone khaedu , vhufarani na thandululo , na u topola zwikhala zwa vhubindudzi na maitele a nṱhesa a mveledziso ya ikonomi ya matshilisano nga kha Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani ( ICT )  . 
Kha vha ite uri vhathu vha thome u ṅwala u ṱavhanya sa izwi zwi tshi fhaṱa vhupfiwa ha pulana uri i vhe hone  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia maḓuvha a 21 u shumana na khumbelo  . 
Tsha vhuvhili , vhushaka ha maanḓa a matshilisano na a ikonomi a vhupombwe a nga fhungudza vhukoni ha dziphombwe ha u ita na u omelela kha vhudzekani ho tsireledzeaho  . 
Mutholi a nga si ite khathulo arali mushumi o ita aphili  . 
Kha Buthano ḽa Lushaka hu na Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso  . 
Tshirunzi tshavho tshi tea u ṱhonifhiwa tsha tsirelezwa . 
Hune vhanetshedzi vha wanala vha tshi thivhelwa u swikelela levele dza tshumelo vha tshi itiswa nga maimo ane vha nga si kone u a langa , vha nga si vhonwe mulandu arali vha songo kona u swikelela maimo eneo a dzilevele dza tshumelo yo tiwaho  . 
Miṱani yashu , ri fanela u fhungudza kushumisele kwa muḓagasi , maḓi , gese , peṱirolo kana dizili na zwibveledzwa zwa lushaka luṅwe na luṅwe  . 
Nṱhani ha izwi i ḓo tea hafhu u ṋetshedza muvhigo wo teaho wa vhusimamilayo ha lushaka na ha mavunḓu kha zwe ya bveledza  . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Rakhonṱhiraka a shumisa vhathu vha nnḓa vha sa ḓivhi vhupo uvhu nahone nga huṅwe zwiputeli zwa zwiḽiwa zwi sa swiki kha vhathu vhane zwa tea u iswa khavho  . 
Vhudzheneli ha zwino na mishumo kha sekhithara ya fulufulu ḽa nyukiḽia kha sia ḽi humelaho murahu na ḽi yaho kha nḓila yone zwo sumbedziswa  . 
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards SABS malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu  . 
Arali khothe ya wana uri muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana ndi zwa vhukuma u tea u badela , khothe i ḓo bvisa ndaela ya mbadelo dzine a tea u dzi ita  . 
Muraḓo ufhio na ufhio wa muvhuso  . 
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu , fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe . 
Dzingu ḽa Musina-Makhado ndi tshipiḓa hafhu tsha Vhurangeli ha Mveledziso ya Tshikhala ya Trans-Limpopo nahone ḽo dzula zwavhuḓi u itela u ṱanganelana ha dzingu na vhuṱumani na Mozambique , Zimbabwe na Botswana  . 
Hu na muholo na mishumo ya tshitshavha  . 
U vusuludza zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwi tea u thoma nga u sendedza muvhuso tsini na vhathu  . 
Arali khumbelo yavho yo themendelwa u itela mbadelo ya mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo ṅwalisa phurofaiḽi yavho na u vha kwama nga ha nḓisedzo ya mushonga wavho . 
Zwenezwo kha vha t ( hogomele nahone vha dzule vho tsha mat ( oni uri vha thivhele khombo  . 
Maanda a khosi kana gota a shuma fhedzi kha mbilaelo dzine dza bva kha mulayo wa tshirema na mvelele  . 
Vhulangi vhu fanela u khwaṱhisedza uri ṅwana muṅwe na muṅwe u na bugupfarwa nga tshifhinga , na uri ri thuse vhadededzi nga u ita uri vhavhe na fhethu ho lugelaho u funza pfunzo ya ndeme  . 
Khwiṋiso dzo dzinginywaho dzi nga dovha dza engedza mulayotibe wa miholo kha vhatholi  . 
Zwihulwane zwa muvhigo zwi katela vhufarisani vhukati ha muvhuso na khamphani dza migodi kha u ṋetshedza nnḓu na kudzulele kwa vhuḓi kwa vhashumi vha mugodini khathihi na miraḓo ya zwitshavha . 
Tsaukanyo ya mbeu ndi tshishumiswa tsha u wanisisa phambano vhukati ha vhafumakadzi na vhanna zwi tshi ya nga mishumo yo fhambanaho , nyimele,dziṱhoḓea , u swikela na ndaulo ya tshomedzo , na u wana mbuelo dza mveledziso na u tshea mafhungo  . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedza tshumelo ha u thoma ha Afrika Tshipembe u ya nga tsheo ya Muṱangano wa Dziminisiṱa wa Madzangano a Mbambadzo a Ḽifhasi ( WTO ) u dzhiela nṱha kufarelwe kwa Mashango a so ngo tou Bvelelaho ( dziLDC )  . 
Vhunzhi ha Miraḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha Bodo ya SABC u tevhela luṅwalo na muya wa tsheo ya SCA . 
Naho zwo ralo , ndi bindu ḽine ḽa vha na vhuḓifhinduleli ha , u sika mishumo musi ḽi tshi khou ḓi dzula ḽi kha muṱaṱisano , na zwiṅwe  . 
A si vhathu vhanzhi vhane vha lwadzwa nga ayodini  . 
U vhala kufhelele kwa tshiṱori . 
A si ndaka yoṱhe ya bannga yo gonyaho , fhedzi ndeme ya ndaka na dzone dzo khwinisea  . 
Arali zwa itea uri muṅwe muthu a shumise luswayo lwavho kana lu fanaho na lwavho , hu nga dzhiwa vhukando ha mulayo . 
Mafhelo a vhege a u ḓiṅwalisela ha vhakhethi a u thoma u itela Khetho dza Muvhuso Wapo dza 2016 dzi ḓo vha hone nga ḽa 5 u ya kha ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2016 . 
Tshipiḓa tshi tevhelaho tshi ṋetshedza tsivhudzo kha thendelo dzine dza ṱhoḓiwa u itela ṱhoḓisiso dzo fhambanaho na mishumo ya mbambadzo  . 
Irini vhagudi vha tshigwada tshaṋu vha vhale ḽitambwa ḽe na ṅwala . 
Khabinethe i sumbedzisa u pfa vhuṱungu nga ha khombo dza badani dzi shushaho dzine dzi kha ḓi bva u bvelela . 
Musi maitele a u pulana a tshi thomiwa na u tshimbidzwa nga masipala , CBP ndi tshumisano vhukati ha wadi na masipala  . 
Nga nnḓa ha u fhungudzea ha vhushai na nyaluwo khulwane ya ikonomi , u sa lingana ha mbuelo a hungo fhungudzea nahone kha dziṅwe sekithara ho gonya  . 
Ri tea u khwaṱhisa zwishumiswa zwoṱhe kha iyi nndwa ya u lwa na vhuaḓa  . 
Lavhelesani nyolo dzi re kha tshifanyiso tsha 1 na tsha 2  . 
Vha shumisa zwiga zwa u vhala , mupeleṱo na girama nga nḓila yone . 
CBP ndi kuitele kwa u tshimbidza kwo itelaho u vhona zwauri mihumbulo ya tshitshavha i khou dzheniswa kha u bveledza tshitshavha  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : A vha nga iti ndingo ya u ḓiraiva . 
Nyofho ya uri tshutshedzo idzi dzi ḓo shumiswa i vhidzwa maanḓa a u kombetshedzwa  . 
Izwi zwo bvelela fhethu huvhili  . 
U ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo dza goloi tsha phuraivethe , kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani u wana zwinzhi  . 
U shumisa abakhasi , vhagudi vha tea u sumbedza : Mahumi na vhuthihi ; Humi ḽithihi na nthihi 2 ; Humi ḽithihi na nthihi 3 ; na Humi ḽithihi na nthihi 4 . 
Kha vha dzhie hetshi tshibugwana vha ṱuwe natsho musi vha tshi ya kha dokotela wavho u itela uri vha lavhelese mvelelo vha vhone uri zwi khou tshimbila hani . 
Tshiimiswa tsho tewa nga pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine zwa ṱoḓwa nga vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha tshiimiswa  . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṋo GEMS yo ita mbuelo ya maṋo u khwaṱhisedza uri miraḓo i a kona u swikelela kha ndondolo ya mutakalo wa zwa maṱo u sa ḓuri nahone wa ndeme  . 
Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala , phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala  . 
U itela u vha thusa u dzhia tsheo ya uri vha a ṱoḓa u shandukisa khetho , vha ḓo wana mafhungo u bva kha GEMS nga ha mbuelo ntswa , na fomo ya u nanga khetho . 
Vha dzhiele nzhele uri ndi mutholi a itelaho mushumi khumbelo iyi  . 
Hezwi dzi zwa ndeme nga maanda sa idzwo vha tshi tenelwa fhedzi us khetha kha tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone kha khetho dza masipala  . 
Musi Mulangi wa Dzingu o tendela khumbelo , u ḓo vha humbela u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu , muthu a dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho  . 
Tshiteṅwa 6 tsha Ndayotewa tshi khwaṱhisedza tshiimo tshi linganaho kha nyambo dza 11 dza tshiofisi , dzine dza vha Afrikaans ; English ; isiNdebele ; isiXhosa ; isiZulu ; Sepedi ; Sesotho ; Setswana ; Siswati , Tshivenḓa na Xitsonga . 
U ṅwala hu tshi tevhedza mutevhe wa aḽifabethe . 
Tshiimiswa tsha SAPRA tshi ri u vha hone ha vhuloi na vhaloi , a si vhuvhi nahone a si vhugevhenga  . 
Afurika Tshipembe ḽi tenda uri AGOA i fha mutheo wo teaho wa u fhaṱa mbambadzo yo khwaṱhaho nga u pfana hu vhuedzaho mashango mavhili na vhushaka ha vhubindudzi khathihi na u khwaṱhisedza u farisana vhukati ha Amerika na dzhango ḽa Afurika nga vhuphara . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi dza vhabebi vhawe  . 
Nṱhani ha izwo , zwi thusa kha u sengulusa zwiitisi zwa uri ndi ngani vhaṅwe vha khou shuma zwavhuḓi u fhira vhaṅwe  . 
Vhadzulapo vha na ndila dzavho dza u ita zwithu- kha vha thonifhe hezwi vha gude na uri vha nga shuma hani afho fhethu . 
Mudededzi vha ḓo vhanda u swika luṱanu . 
Vhupfiwa uhu ho vha vhu songo ḓowela ngauri vho vha vha tshi khou amba nga ha khumbulelo dzi songo ḓoweleaho  . 
U ḓivhadzwa nga ha tsheo ya khoro ya masipala  . 
Tshifhinga tsha mbudziso tshi ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tsha u vhudzisa miraḓo ya Muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo , vho imela mahoro avho a poḽitiki kana vhakhethi  . 
Nndwa ya u lwa na vhufhura itea u ombedzelwa , nga mannḓa ro sedza kha mivhigo yo ṋetshedzwaho ya uri dziṅwe tshumelo dzo imiswa kana u khakhiswa , uri dzi itwe nga vhaṅwe vhathu zwine zwa ḓo sia zwi tshi khou ḓurela muvhuso . 
Khana yavho a i nga anzeli u pfa yo thivhea . 
Zwi khou fheliswa - S28 ? 
Tshivhalo tsha vhashumi vha vhafumakadzi tsho engedzea u bva kha nga Ṱhafamuhwe 2012 u swika nga Ṱhafamuhwe 2013 . 
Dzithandela dzine dza ita uri zwitshavha zwa mahayani zwi wane ndila ya u tshila , sa tsumbo : dzithandela dza u ita uri hu vhe na ndila dza khwine dza vhulimi , kana dzithandela dza u fhata mabindu matuku uri vhathu vha si tou ditika fhedzi nga vhulimi kana vhusimadaka kana vhureakhovhe  . 
Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango  . 
Dziṅwe dziphetheni dzi itwa nga zwigwada zwine zwa vha na zwivhumbeo zwi fanaho fhedzi nomboro ya mufuda wa tshivhumbeo kana tshi tshiṅwe na tshiṅwe ya aluwa kana ya tukufhala nga ndila yo doweleyaho . 
Hu na vhorabulasi vhahulwane vha 50 000 vhunzhi havho ndi vhatshena  . 
Hezwi zwi fanela u belaphanḓa , hu tshi khou vhewa phanḓa Afrika na mashango a Tshipembe musi hu tshi khou khwaṱhiswa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa kana o pfumaho  . 
U divhadza khontseputi tshileme . 
Vhararu vhavho vha nga thungo nthihi . 
Ndangulo ya kiḽasi , i ne ya ḓo bva kha zwi sa shumiseswi u ya kha zwi no shumiseswa , zwi ṱalusa nyimele i ṱoḓeaho ya tshiko , zwi tshi tshimbidzana na nga nḓila i ne tsha ḓo shumiswa ngayo  . 
Zwitshavhani zwa haṋu hu na Kha ri ambe gurannḓa dza mahala . 
Zwine vha guda musi vha tshi khou pfumbudziwa asizwi ndeme ya ifa na tshakha ya u khethwa i todeaho zwi do ya nga dokhumenthe dzine vha tea u dzi dadza vha nekana ngadzo  . 
Zwine zwa vha : u tsela fhasi ha sisiṱeme ya mupo , tshinyalelo ya u fhambana ha mupo , tshikafhadzo ya mupo , tshanduko ya kilima , u engedza fhethu ha madindi a malaṱwa u ya kha u sa shumisa hashu zwavhuḓi zwiko zwa mupo na u sa dzhiela nṱha zwithu zwi si tsha shumisea na masiandaitwa azwo  . 
Phanḓa ha musi vha tshi kwama Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo , vhatheli vha tea u vhona uri vho shumisa nḓila dzoṱhe dza mbilaelo dza SARS nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzine dza vha kombetshedza uri vha songo ita ngauralo  . 
Davhi ḽa : Tshumisano ya Muvhuso wa Ngomu na Ndango ya Vhadzhiamukovhe ḽi ṋetshedza vhurangaphanḓa na tsivhudzo kha sisiṱeme ya vhudavhidzani hapo na ha vunḓu  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani vha a tshi tshimbilelana na mvelele ya zwigwada zwi kwameaho nga hune zwa konadzea . 
Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde . 
Ho dovha hafhu ha themendelwa uri hu tea u dzhielwa nzhele kha mbekanyamushumo dzo tiwaho u fara vhubveledzi ha vhadededzi saintsi na inzhinere na monathari kha pfunzo ya ntha , tenda dzi tshi do kunga na u bveledza thodisiso ha vharema kha vhafumakadzi vhatshudeni  . 
U vhala nga luvhilo , bugu ya u vhala ha mutanganelo yo itwa ho kha themo ya 1 na 2 nga zwigwada zwituku . 
Arali zwi songo ralo , kha hu wanale fhethu hune ha nga vha tsini kha vhunzhi ha vhathu  . 
Sa tsumbo , hu na Vhakwevho vho fhambananaho na ramulayo wa zwisikwa  . 
Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽine ḽa vha hone ḽi nga shandukisa dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho na vha thandela ya MeerKAT , mbuyelo yo themendeliwaho ine yo engedzea kha zwitshavha zwapo na Afurika Tshipembe , na vhudavhidzani ha dzitshakatshaka vhune ha vha kati kha u konanya u itwa ha thandela ya Square Kilometre Array ( SKA )  . 
Kha u tikedza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , Pulane ya Nḓla dza Ṱahe i ṱanḓavhudza madzhenelelele thwii a u alusa na u shandukisa ikonomi , u sika mishumo na u kokodza vhabindudzi . 
Khumbelo ya khaṱhululo i fanela i fhiwa nahone tshipiḓa tsha khaṱhululo tsho tendelwa  . 
U ṅwala : Tevhedzelani ni ite nḓowenḓowe ya u ṅwala ḽeḓere ḽa O Tangedzelani : Tangedzelani zwifanyiso zwi no thoma nga mubvumo wa O. 
One ndi a tevhelaho ; Tshata ya Mbumbano ya Dzitshaka , Muano wa Lifhasi wa Pfanelo dza Vhathu , Tshata ya Afrika , Tshata ya African National Congress na khuwelelo dza pfunzo dzo tshimbidzwaho nga dzangano la Vhoramilayo vha Pfanelo dza Vhathu  . 
U vhona uri nyambedzano dza thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo zwo dzudzanywa u lingana  . 
Vha nga vhiga muthu o xelaho vha thi tou thoma u sola uri huna zwo iteaho khae  . 
Khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli  . 
Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma , na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri Miraḓo yadzo i shume nga nḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo , zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki . 
Hu na lutendo lwo phaḓalalaho nga ha vhuloi ngei Malawi , na uri vhathu vhane vha pomokeswa vhuloi ndi vhakegulu  . 
Dzikhukhi kana ṱhuṱhuwedzo dza webusaithi a zwi kuvhanganyi mafhungo a vhuṋe a nga ho sa dzina ḽa mushumisi kana ḓiresi ya imeiḽi  . 
Kha dimokirasi , vhaofisiri vhe vha nangiwa nga vhathu vha tea u vha na vhudifhinduleli  . 
Kana u lingedza nga ndila dzothe u itela zwauri tshumelo i swikelele thodea dza vhadzulapo  . 
Vhulwadze a vhu rambiwi nga ngomu ha haya ha muthu na muthihi , kana u tamiwa uri hu ṱutshele kule  . 
U bveledza vhuṱumani ha tshanḓa na maṱo ( tsumbo , nga nyito dza u pennda , u kherula mabambiri , u tshea na u ṱhiraisela )  . 
U ita phurofaiḽi ya wadi zwi nga takadza  . 
Ro vha na muṱangano wa mitshelo yavhuḓi na vha zwa mabindu , hu tshi katelwa muṱangano wa maimo a nṱha we ra vha nawo na dziCEO nga Ḽavhuvhili ḽa ino vhege  . 
Vhagudi vha ita nyito ya u bveledza kana u ṅwala tshibveledzwa . 
U dalela Senthara ya Nyeletshedzo dza zwa Vhudzulo ya Kimberly mihumbulo I re na ndunzhendunzhe  . 
Nṱhani ha u lindela vhege mbili phanḓa ha musi vha tshi wana tshitatamennde tshavho tsha mbilo tshitevhelaho , kana u rwela luṱingo kha Senthara ya Ṱhingo kana u dalela webusaithi ya GEMS , vha nga shumisa luṱingoṱhendeleki lwavho u wana mafhungo a mbuelo dzavho a vhukuma nahone maswa maswa . 
O ri u phasa a fhedza nga u sokou dzula henefho hayani . 
Arali zwi songo vhulungwa zwavhudi mirafho i tevhelaho i do wana hu si na tshithu  . 
Kha vha dzhiele nzhele uri vhathu vha songo dipfa vhe vha nthesa kana vhe vha fhasisa  . 
Zwi tendela uri mushonga u tou ya mafhafhuni thwii , zwine zwa ita uri mushonga u shume nahone u vha na masiandoitwa a si avhuḓi maṱuku  . 
Khamphani yo dovha hafhu , sa tshipiḓa tsha u lifha uyu mulandu , u ḓo shumisa iṅwe R4,6 biḽioni hafhu u khwinisa puḽanti dzavho na u khwinisa muṱaṱisano  . 
U vhekanyululwa ha mugaganyagwama hu bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza nyaluwo i katelaho na u ṱanganyiswa ha masheleni ngeno vha tshi khou tsireledza na u alusa matshilisano kha mashumisele a masheleni kha pfunzo , mutakalo , themamveledziso dza ndeme na vhutsireledzi kha zwa matshilisano , zwine vhunzhi ha MaAfrika Tshipembe vha ḓitika ngazwo u itela ur vha ḓiphine nga vhutshilo ha khwine . 
Kha izwo ri ṱoḓa vhashumisani vha sekhithara dza phuraivethe vhanzhi vhukuma  . 
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha  . 
Hune senthara ya ṱhingo ya vha hone ndi fhethu ho tsireledzeaho kha nnyi na nnyi u khwaṱhisedza tsireledzo ya rekhodo dza vhathu vha founaho  . 
TSHIDZUMBE Vha nga si setshiwe kana ha setshwa mudi wavho na ndaka yavho . 
U thoma u bveledza ḓivhaipfi ya orala ( u thetshelesa na u amba ) u tshi shumisa thero kana thoho . 
Afurika Tshipembe ḽi khou ṱoḓa mvutshelo ya zwa vhubindudzi u itela mvelaphanḓa ya zwa vhubindudzi na Mabindu Maṱuku na a Vhukati(SMEs) zwine zwa ḓo takulela shango phanḓa . 
Netiweke ya EMS ya GEMS i shuma hani ? 
Thendelo i ḓo luga vhukati ha vhege dza malo na fumimbili  . 
Vhoramabindu a vha tou vha vhalanguli fhedzi ; a vha tou ṱanganyisa fhedzi zwivhumbi zwa vhubveledzi  . 
Kha vha divhe zwauri u fhata madzangano ndi maitele ane a ongolowa . 
Ndi phambano dzifhio dzine vha dzi limuwa nga nḓila ine vhanna na vhafumadzi vha shumisa tshifhinga tshavho tsha u awela ? 
Vhagudi vha nga kona u pwashekanya 4 ya vha zwigwada zwa 2 . 
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi u swika kha dza malo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha mabammbiri oṱhe a ṱodeaho  . 
U thetshelesa ndaela na nḓivhadzo dzi konḓaho na hone dzi no tevhekana na u kona u fhindula nga nḓila yo lavhelelwaho . 
Di fanela u itwa uri dzi badele Muhasho wa zwa Vhudzulo kwama zwiko zwo teaho , u nanga mafhungo o teaho nahone vha dzudzanya mihumbulo iyo  . 
Tshumelo ya iḽi dzangano i ṋewa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone Afrika Tshipembe kana mashangoni a nnḓa . 
Avho mukalaha wa khuvhe vho vha vha si na mulomo afho muṱani . 
Nḓila dzo fhambananaho dzi no kwama ndangulo ya thandela dzi nga khethekanywakanywa dza bva zwigwada zwiṱanu zwihulwane zwe zwa dubekanywa kha thebuḽu i re kha siaṱari ḽi tevhelaho  . 
U khethekanywa na u irwa madzina ha zwiimo kana zwipiḓa zwa mutevhethandu wa thandela zwi nga fhambana u ya nga zhendedzi ḽa ndambedzo kana muhasho wa muvhuso  . 
Madzudzanyele a modele wa Phurogireme ya Khwinifhadzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo i wanala kha Anekizha A. 
U linga ha u vhala ha fomaḽa hu tea u sedza kha u vhalela nṱha khathihi na nyito ine ya u thusa u vhona uri vhagudi vho pfesesa zwingafhani , tsumbo : u dovha u anetshela tshiṱori kana u fhindula mbudziso . 
Arali zwi songo lafhiwa , zwi a ṋaṋa na u vhanga kuhumbulele ku sa pfadzi , nḓanḓo , ṱhoho i remaho , khangwa , u dzidzivhala , khoma na lufu . 
Afrika Tshipembe na Uganda u swika zwino mashango aya o no saina thendelano dza vhavhili dza 20 , ngeno hu na khamphani dza Afrika Tshipembe dzine dzi nga anganyelwa henfha kha 70 dzine dza khou shuma ngei Uganda . 
Mbilu dzashu ri dzi isa kha avho vhe vha huvhala na vhe vha xelelwa nga thundu dzavho dzoṱhe  . 
U ṱalukanya na u shumisa thangi , tsumbo , tshi- , zwi- na mitshila ni , -el- . 
U swika zwino ro no sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho 850 000 . 
Arali tshivhalo tsho vhewaho tsha kushumele tshi sa swikelelwi , ndingedzo dzi fanela u itwa u thusa muthu u swikelela zwipikwa zwawe  . 
Vhadzulapo sa khasiṱamu dza tshumelo dza nnyi na nnyi a vha koni u nanga u isa bindu ḽavho huṅwe-vho  . 
OPSC yo rangwa phanḓa nga Mulangidzheneraḽa , ane a dovha hafhu a vha Muofisiri wa Muvhalelano . 
A vha faneli u vha na phemithi ya u rea , fhedzi ha , vha vhe na vhuṱanzi uri vha na pemithi ya tshiḽelisi ya vhuḓimvumvusi ( hu na mugumo wa bege nthihi ya zwiḽelisi ( bait ) zwine zwa nga hwaliwa nga ḓuvha ) kana tshiḽipi tsha tshiḽelisi tshe vha tshi renga . 
Ri tea u sedza uri , u fana na kha maṅwe mashango , vhutshinyi vhu shushaho vhu anzela u itea fhethu hune ha vha na thambulo nahone hu ṱoḓea thuso yo khwaṱhaho u shumana na vhutshinyi  . 
Kha vha vhone uri a vha ṅwali thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine dza vha kha tshakha dzo fhambanaho kha fomo nthihi ya khumbelo . 
Nga hafamuhwe nga waha wa 2001 musi ho farwa muwe wa miangano yeneyi muphuresidennde vho o ivhadzwa nga ha khaedu dzine dza vha hone kha sekithara musi ho sedzwa mashumele avhui kha zwa vhulimi  . 
Hezwi a zwo ngo tea u itwa zwi zwoṱhe-vhagudi vho tea u shumisa vhutsila uvhu kha masia oṱhe a u guda . 
Kha vha ṱalutshedze u dzhenelela ha Komiti dza Wadi kha phurosese iyi  . 
Hu na vhuḓifhinduleli kha vharangaphanḓa vha madzangano , vhatholi na vha tshumelo ya vhutsireledzi ha shango u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mulayo u a ṱhomphiwa , na uri maitele a u levha a a thivhelea na uri tshiṱereke tsha zwa miholo tshi tshimbidzwa nga nḓila ya mulalo . 
Fhedzi maṅwe maga a tsireledzo , u fana na gethe ya tsimbi dza tsireledzo i fhandekanyaho murengisi na murangi , i nga ḓi dzheniswa  . 
Tshivhumbeo tsha ṅwedzi tshi nga tshi dzulela u shanduka ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
U langula na u tikedza ndaulo ya gavhelo ḽa HS , u kuvhanganya zwiko zwa Mveledziso ya Dzinnḓu sekithara na u wana maitele a u kolodisa ha tshiṱalula nga zwiimiswa zwa masheleni . 
Nzudzanyo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele a zwa Vunḓu 116 . 
U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane . 
Maipfi e na khakhulula ni a talele  . 
Tshumelo dza zwa Vhululamisi arali vho humbela uri vha dzule vha tshi ḓivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa , Tshumelo ya zwa Vhululamisi i ḓo vha ḓivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha Iṅwe dzhele na zwidodombedzwa zwa fhethu henefho ; na kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani , Bodo ya Parole i nga dzhenisa miṅwe milayo kha parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa  . 
Naho zwo ralo , vhafumakadzi vha tshi vhumba phesenthe dza 34 dza poso khulwane dza Muvhuso , hezwi ndi zwiṱuku kha tshipikwa tsha ndinganyiso tshe ra ḓivhetshela  . 
Muofisiri wa zwa u unḓa na muṱodisisi vha ḓo sedza mbilo yavho na tshiimo tshavho  . 
Zwino thimu i zwi kona hani uri musi yo ralo u tambudzwa nga maswina ayo a kale na kale , ṋamusi i vho fhedza yo a ṱhuvha nga zwikoro zwa 4-0 ? 
Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo , tshifani , ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe ( arali vha nayo ) zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe  . 
U ya nga ha mvelelo idzi , tshanduko nga u angaredza kha kushumele kwa u funza dzo vha dzi mbuya fhedzi ṱhukhu  . 
Dzina ḽa murangaphanḓa wa muṱangano kana mudzulatshidulo  . 
Khophorethivi dzi thivhela tshelede iyi kha u bva kha tshitshavha ngauri vhashumi vha kovhekana mbuelo nga u eḓana  . 
Vhashumi na ndangulo femeni iyo vha tea u ḓihudza nge vha wanela vunḓu ḽashu vhubindudzi uhu  . 
Zwi anzelwa u shumiswa u itela u fhungudza tsumbadwadze dza nga madekwana . 
Marangaphanḓa : Hu tshi tevhelwa ndayotewa ya vhagudi , malugana na u pandelwa ha vhagudi vhavhili tshikoloni tsha Thembapfumo nga ḽa 5 fulwi 2007 , hu a sedzuluswa . 
Mukano wa vhubveledzi bveledza mbekanyamushumo dza u leludza vhubindudzi kha sekhithara dzine dza tikedza mbekanyamushumo dzashu dza tshomedzo , hu tshi katelwa zwibveledzwa zwi shumiswaho kha vhudavhidzani , vhuendi na fulufulu  . 
Ndi fanela u tevhedza maitele a BABS ? 
Zwipoṱieli kha vhuimamabufho hoṱhe ha u dzhena fhano zwo vhewa zwa khwaṱhiswa u poṱiela tshitshili tsha mufhiso , zwihulu tsha Ebola . 
U langula na u tikedza ndaulo ya gavhelo ḽa HS , u kuvhanganya zwiko zwa Mveledziso ya Dzinnḓu sekithara na u wana maitele a u kolodisa ha tshiṱalula nga zwiimiswa zwa masheleni  . 
Tsha u thoma , mashango a khou vha na mvelaphanḓa kha u engedzedza tswikelelo ya zwa pfunzo kha pfunzo , mbadelo ṱhukhu ya u swikelela avho vha sa athu thusiwa i ya engedzea  . 
Zwi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha kha mutevhe wa vho lindelaho u ṱanganedzwa  . 
Topola na u ṱalusa nga nḓila yo teaho tsumbo dza u shumiswa ha milayo ya Batho Pele  . 
Hezwi zwi nga itea arali vho pfulutshela kha muṅwe muhasho . 
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri mvelele i a shanduka na uri tshiṅwe tshifhinga maitele e a vhonala a avhuḓi tshifhingani tsha kale a fheliswa nga zwitshavha musi zwi tshi bvela phanḓa sa vhathu  . 
Tsedzuluso a dzi anzeli u tevhela phetheni yo tou ṱalulelaho . 
Mashudu na Mpho vha lwela Maria  . 
Khomishini I na maanḓa na mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Vhaswa vha tea u vha na pfunzo , vhukoni na ndalukano dzo teaho uri vha wane mushumo  . 
CM2 : Memorandamu wa tshumisano na - CM2A - CM2B - CM2C arali huna vhafaramikovhe vha fhiraho muthihi kana 2D huna mufaramukovhe muthihi fhedzi . 
Mafhungo wa 2000 , i wanala kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu . 
Sa zwe zwa sumbedziswa u thomani , ṱhoḓisiso nyangaredzi kha zwivhumbeo zwi songo ḓowelea zwa mushumo i nga itwa ho sedzwa u bveledza u dzhenelela hufhio na hufhio hu ṱoḓeaho  . 
Khabinethe i fhululedza u vuliwa ha iṅwe Khothe ya Milandu ya zwa Vhudzekani ngei Bethlehem , Free State nga Minisiṱa Vho Michael Masuṱha . 
Hei ṱhanziela i ṱoḓea kha phukha ine ya kona u dzwala uri hu khwaṱhisedzwe vhukoni ha u beba na u ṱalusa phukha . 
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane fhedzi nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea  . 
Zwi dzhiiwa hu thaidzo uri hu nga huvhadzwa muṅwe muthu zwo sendeka kha zwithu zwi sa farei nahone zwi sa lingiwiho lwa sainthifiki  . 
U renda zwirendo na u imba nyimbo . 
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha , mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze  . 
Iṅwe thandela ya mveledziso ya mahayani yo koloda masheleni ane a vha hone u itela u thusedza vhanna sa dziṱhoho dza miṱa u bveledzisa zwa vhulimi huṱuku  . 
Nga u ṱavhanya , vho thoma pfano na Maafurika vhe vha vha vho ḓi dzhenisa kha nndwa dzi vhavhaho dza u tsireledza mavu avho na vhuḓilangi  . 
Arali u ṅwla zwi thaidzo mutshimbidzi a nga rekhoda zwiitei nga ha kutshimbidzele kha vhashelamulenzhe vha tshigwada  . 
Kha vha ṋekane nga khophi ya tshiofisi ya mashango a avho vhathu  . 
Vhululamisi ha zwa matshilisano : Musidzana kana mufumakadzi a nga vhila tshinyalelo dza masiandaitwa ane a vhaisa a Ukuthwala . 
Vha tama rekhodo i tshi ḓa nga luambo lufhio ? 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Vha fanela u ḓadza fhedzi u bva kha tshipiḓa tsha u thoma u ya kha tsha malo kha fomo . 
Fomo a dzi wanalei online . 
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho kha vha shele mulenzhe khayo ! 
Kha vha Kwame ofisi ya zwa dziḽaisentsi yapo malugana na mbadelo kana mutengo . 
Vhusimamilayo ha vunḓu ho khethiwa lwa u shuma miṅwaha miṱanu . 
Goloi dzoṱhe dzo itwaho Afrika Tshipembe kana dzo rengwaho nnḓa dzi tea u tevhedza ṱho ḓea dza National Road Traffic Act , 1996 . 
Vha fanela u ita khumbelo nga kha komiti dzi re hone dza Ndangulo Yapo . 
Magumoni a marambo hu na luvhemba lwa makwakwa  . 
Vhudzheneleli ha vhadzulapo vhunga thusa u vala hetshi tshikhala sa musi vha tshi ḓo ḓadzisa maga o thomiwaho nga muvhuso nga vhone vhaṋe nahone nga heyi nḓila vha ḓo vha vha tshi khou vhea ipfi ḽavho phanḓa  . 
Vha nga kona u pfukisa data zwavhuḓi  . 
Ri ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ha Riphabuḽiki ya Vhukati ya Afurika , Guinea Bissau na Somalia kha u isa phanḓa na u matshela u vha hone ha mulalo kha vhathu vha tshi itela vhathu vhavho . 
Fhethu he vhathu vha 11 vha lovha nga mulilo hu si na nḓila ya u shavha ngauri mushumoni ha vha ho khiṋiwa nga nnḓa  . 
U langula tshumelo dza ndaulo ya u tevhedzela kha sekithara ya HS na u ṋetshedza ndaulo kha u lavheleswa ha zwiimiswa za Muhasho ( Tshumelo ya Ndaulo dza u Tevhedzela )  . 
Vhuḓipfi ha murendi tshirendoni itshi ndi vhufhio ? 
Hu ambwa u pfi vho d(a vha dzula govhani ( la mulambo wa Nzhelele  . 
I alusa mvelaphanda kha vhupo ha mahayani , nga maanda kha vhupo ha vhupo ha tshitshavha , hu na u shela mulenzhe nga vhadzulapo  . 
U ita mbetshelwa ya thikhedzo ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u thusa zwitshavha uri zwi thome izwi  . 
Zwithu zwashu zwa ndeme zwi endedza muimeleli muṅwe na muṅwe wa GEMS . 
U shumisa ndongazwiga zwo teaho khathihi na kufhelele kwa mafhungo . 
Fhedziha ri songo ḓi xedza : matshilisano ashu oṱhe , sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi  . 
Thami o ḓidzulela hayani nahone u kha ḓi tou bva u fhedzisa tshuṅwahaya yawe . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso ya muṅwe muthu na tsireledzo ya ṱhoḓisisi ya mafhungo a Muhasho . 
Nyambedzano dzi tea u sumbedza uri u inthaviwa zwi nga thusa u wana vhungomu ha vhukomu ha nyimele , thaidzo , maitele , kutshilele , sisiṱeme na zwithu zwa ndeme  . 
Zwikepe zwo ṅwaliselwaho zwa makwevho zwi na pfanelo yazwo ya u rea khovhe nahone zwi nga shumiswa fhedzi kha pfanelo yeneyo . 
Mashango ane khao Afrika Tshipembe ḽa si vhe na ofisi , Muhasho wa zwa Muno u ḓo ṱanganedza khumbelo dzo rumelwaho nga poswo . 
Thendelano ya dzitshaka dzoṱhe I vhofha Riphabuḽiki fhedzi nga murahu ha musi yo themendelwa nga ḽikumedzwa kha Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , nga nnḓa ha musi I thendelano yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya  . 
U bula zwiitisi zwa data . 
Khetho dzi tea u fariwa nga ndila yo vhofholowaho nahone yavhudi , hu si na u shushedzana , vhuada na u tshuwiswa ha vhadzulapo nga tshifhinga tsha dzikhetho na nga murahu ha dzikhetho  . 
Vho Ndau vha thetshelesa zwe zwa vha zwi tshi khou ambiwa . 
Mbingano ya tshirema ndi mbingano ine ya itwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema . 
Kha vha zwi ḓivhe uri SARS i nga hana khumbelo yavho . 
Mutsiko wa u edzisela mashango ane a ṱoḓa u tshimbila nga nḓila i hanedzaho nḓila yo dzhiwaho nga ḽihoro , ndi muhulwane ; ezwi zwi vhudzisa mbudziso nga u ḓilanga hashu  . 
Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe  . 
Hezwi zwi ḓo thusa uri vhaaluwa vha kone u swikela tshumelo dza ndeme sa zwa matshilisano , mutakalo , ndondolo ya tshitshavha na ya muṱani . 
Ndi kona u ṅwala tshiṱori tshi re na mathomo , mutumbu na magumo . 
Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha Lambamai 1997 na zwe zwa itea ha fhela ṅwaha zwi saathu u vhigwa kha ICD , nga nnḓa ha musi huna zwiitisi zwi pfadzaho zwo itisaho uri zwi sa vhigwe nga tshifhinga . 
Ndi fumirathi nngana dzine dza lingana na hafu nthihi ? 
Muraḓo ane a khou humbela zwishumiswa kana zwidodombedzwa u lavhelelwa uri a bviselele khagala lwo fhelelaho muhumbulo muhulwane wa u shumisa tshiko , na nḓila ya u kuvhanganya , u itela uri muṋetshedzi wa tshiko kana nḓivho a dzhie tsheo a tshi khou ḓivha uri a nga tendela tswikelelo yeneyo na  . 
Tshivhumbeo tsha maanea Mathomo Kha mathomo a ri sokou thoma na u amba . 
Hu themendelwa uri hu ṱo ḓiwe thuso ya ramulayo sa idzwo kushumele kwa u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ku tshi konḓa  . 
A huna muṅwe muthu o faraho pfanelo dza u ita ṱho ḓisiso , pfanelo dza u gwa minirala , thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u isa phanḓa u fara phanelo kha minirala na mavu mathihi  . 
Tshumelo dza mafhungo a zwa maḓaka a dzingu dzi khwaṱhisedza u swikelela mafhungo a zwa maḓaka nga vhathu vha kwameaho vha sekhithara na u kuvhanganywa ha mafhungo nga madzingu  . 
U itela u tsireledza miraḓo yoṱhe kha thendelano ya u kovhekana mbuelo , mikano na milayo i nga katelwa kha zwivhumbeo zwo ḓowelelaho zwo ṋetshedzwaho kha Ndaulo dza BABS  . 
Phanḓa ha musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i tshi thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano , vha tea u ana kana vha khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2  . 
Mveledziso idzi dzi tsitsela fhasi vhuḓidini ha shango kha u sika kilima ya mbambadzo ha mahala na vhuṱaḓisani ho teaho . 
Zwa thekiniki  . 
Kha vha rere nga ha pfanelo , vha rere nga u angaredza vha ite manweledzo  . 
Kha ḽiṅwe sia nyelelano ya hune zwipiḓa zwa ṱangana na tsho fhelelaho na u wana fhedzi ṱhalutshedzo kha tsho fhelelaho a zwi ṱoḓei na zwone  . 
Vhatholi , vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhagudiswa vha tea u saina thendelano ya vhugudisi . 
Maṅwe a aya mafhungo a nga vha o dzudzanywa hu tshee na tshifhinga nga vhomakone vha CBP  . 
Musi tshibode tshi tshi vho sendela tsini , Sankambe tsha tou kona fhedzi u kakara tsha gidimela mutaloni . 
Thelevishini ya ṱhanganelano ya didzhithala ndi mini ? 
Zwi dovha zwa sumbedza hafhu mvelaphanḓa yo itwaho kha u fhaṱulula vhupulani ha tshikhala ha muvhuso wa tshiṱalula na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Arali thandela dza CBP dzo ṱanḓavhuwesa nahone dzi sa buletshedzi , zwi ḓo konḓa uri Mulanguli wa IDP , komititshimbidzi na foramu ya vhaimelii vha kone u tshea ḽa u dzhenisa thandela ya CBP kana hai  . 
Mutevhe wa Milayo i langwaho nga dti mbuno nnzhi dzo lavhelelwaho  . 
Sekhithara ya vhuendelamashango yo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nga mafhungo a si avhuḓi a kwamaho shango ḽa Zimbabwe mimaragani ya dzitshaka  . 
Nzulele ntswa i vhanga u sa ya phanḓa , ngauralo thaidzo dzi fanaho na dza kale  . 
Izwi ndi lwa vhufumi ḽifhasini he khamphani iyi ya thoma senthara nahone ndi ya u thoma Afrika . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u vhona uri hu khwinifhadzwa kushumele kwa khothe dzashu , u itela phungudzo ya tshivhalo tsha milandu yo salelaho murahu  . 
U vhala nga 40 u bva kha 324 zwi nga itwa nga u vhala nga 10 . 
Ndivho yashu ndi u thusa u wanulusa khombo ya mutakalo u ṱavhanya , uri i thivhelwe kana hu fhungudzwe masiandaitwa a vhulwadze  . 
Ro bveledza pulane i katelaho phindulo dza themo pfufhi , ya vhukati na ya tshifhinga tshilapfu . 
Vhathu , zwimela na zwipuka vha lila maḓi uri vha kone u tshila . 
Tshelede ya ndiliso na tshifhinga na nḓila ya u badela zwi fanela u vha zwi tshi pfala nahone hu si vhe na tshiṱalula , hu vhonale ndingano vhukati ha dzangalelo ḽa tshitshavha na dzangalelo ḽa vha kwameaho , ho dzhielwa nṱha nyimele dzoṱhe dzo teaho , hu tshi katelwa- a zwine ndaka ya khou shumiselwa zwone ; b ḓivhazwakale ya kuwanele na kushumisele kwa ndaka ; c ndeme ya maraga wa ndaka ; d tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na thikhedzelo kha u wana na khwiṋiso ya mbuelo kha yeneyo ndaka ; na e ndivho dza u dzhia ndaka yeneyo  . 
Nga murahu ha u vhala : Kha tshiimo itshi vhagudi vha ṱalela na u linga tshibveledzwa tshoṱhe . 
Maimo a u Linga  . 
Dzo tsireledzwaho : Rekhodo dzine dza vha na mafhungo a tshiphiri nahone a dzi ṋetshedzwi tshitshavha  . 
Fhedzi ri tea u dzula ri tshi zwi ḓivha uri tshivhalo itshi tshi fhasisa . 
Hezwi zwi amba zwauri i na maanḓa a re mulayoni u fana na dzikhamphani na zwiṅwe zwigwada zwa lushaka lu fahano na ulu  . 
Ndi zwa ndeme uri vhashumi vha tevhedze ndaela dzot ( he dzine dza pfala , u itela uri tshumelo i kone u n(etshedzwa kha vhadzulapo nga nd(ila yo dzudzanyeaho nahone yo lungekanaho  . 
Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhusevhi , Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhupileli na Komiti dza Mukovho na Masheleni ndi komiti dzi re mulayoni  . 
Vhagudi vha tea u amba madzina a zwipiḓa zwe zwa kovhekanywa nga u zwi ṅwala sa 2 tshararu . 
Vhatambudzi vha vhana vha anzela u vha vhathu vhane nwana a vha divha  . 
Iyi ndi khonsitituwentsi ya ndeme , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani , hune thikhedzo yayo ya ḓo thusa u topola khaedu dzine hone : sa tsumbo u rema miri kha vhupo u itela khuni zwine zwa nga vhanga mukumbululo u si wavhuḓi  . 
Zwi fana na tsheo ya u tendela thendelano  . 
Tsha vhuvhili , ri khou vhona afha fhasi zwine tshanduko iyi kha ṱhalutshedzo ya kwama zwigwada zwiṅwe kana tshaka dza vhathu u fhira vhaṅwe  . 
U vhalwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho , u ṱanganedzwa ha maambiwa na u sainiwa na u ṅwalwa ha datumu ya tsaino . 
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo , u ḓo vha humbela uri vha rumele mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu , vhathu vha dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho  . 
Khethekanyo ya 28 ya Mulayo i bula matshimbidzele a u isa mutambudzi wa mualuwa phanda ha madzhisitirata kha vhupo hune muthu o itaho vhutshinyi a dzula khaho  . 
Khoḽomu ya mualuwa : Hei kholomu i sumbedza uri vha badelela vhugai vhaunḓiwa vhavho vha vhaaluwa . 
Hu nga vha hu na madzangalelo a ṱaṱisanaho u bva kha wadi dzo fhambanaho kha masipala nahone madzangalelo aya a tea u dzhielwa nṱha musi hu khou lugiselwa PMS  . 
Ndi vhanzhi vhane vha tama uvha zwine na vha zwone . 
Mpho a ḓa na wa watshi ya luvhondoni i re na aḽamu  . 
Musi vha tshi dalela dokotela wavho wa maṋo nga nyimele ya zwa maṋo yo khetheaho ( tsumbo : u shata maṋo ane a khou siṋa kana u longela ḽiṋo hu na ḽivhende , dzilafho ḽa u kwakwanyisa maṋo na dzilafho ḽa marinini ) vha humbelwa u vha na vhuṱanzi ha uri dzilafho ḽo wana thendelo u thoma nga u rwela luṱingo GEMS kha 0860 00 4367 . 
U swika musi mulayo wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 2291b ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma , masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe , muingamuthelo kana mbadelo dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma . 
Hu si kale lwa mbo ḓi wela nga ngomu . 
Vhathu vha Azande vha tenda uri vhaṅwe vhathu ndi vhaloi nahone vha kona u vhaisa vhaṅwe zwo itwa nga u mamela  . 
Ndi ngazwo , muimeleli muṅwe na muṅwe a tshi tea u vha muraḓo wa komiti  . 
Musi tshifhinga tshi khou ḓi ya ndo ḓo dzulela kha miṅwaha yo fhiraho , miṅwaha ya ṱahe yo ita uri ndi sedze kha tsheo heyo  . 
MFMA , 2003 i ṱoḓa uri mugaganyagwama wa masipala u elane na IDP  . 
Ri a takala u ḓivhadza u thomiwa ha tshikwama tsha mishumo tsha R9 biḽioni ya miṅwaha miraru i ḓaho u lambedza u sikwa ha mishumo miswa  . 
U sainiwa nga muthu o rumelwaho nga khamphani ane a fanela u kwamiwa . 
Hune ha vha na nyimele dza tshipentshela dzi fanaho na u dzhielwa huhulwane , muvhuso u na mushumo u fanaho wa u thusa vhaṋe vha mavu a phuraivethe kha u tsireledza mavu avho  . 
Vha na vhuholefhali ha tshifhinganyana  . 
U zwi dzhia uri ri khou bvelela lwo linganelaho kha ndingedzo dzashu dza u vha thungo , mutengo wa tswikelelo yeneyo ndi vhugai ? 
U ya nga dzangano ḽa zwilinganyo zwa pfunzo , tshivhalo tsha matshudeni nga kilasi tshi ḓo vha fhasisa , zwo bveledzwa nga mitengo ya yunitsi i re nṱhesa  . 
Milayo , Milayo yo Tiwaho , na nḓivhadzo , dzi re kha haiphaḽinki kha Milayo yo Tiwaho dzi vhumba thendelano yoṱhe vhukati ha SARS na Mushumisi nahone ndi dza ndeme kha thendelano dziṅwe na dziṅwe dza u thoma kana dzo dzinginywaho , hu nga vha nga u tou amba kana nga u tou ṅwala maelana na mafhungo eneo  . 
Oṱhe Afrika Tshipembe na Indonesia ndi vhatumbuli vha IORA , ine i na mashango a khunzikhunzini dza Lwanzhe lwa India a 21 . 
Vhuṱambo vhu ḓo vha vhu tshi khou ṱana Ḓivhashango na vhufa ha geoheritage ha dzingu khathihi na fhethu ha ḓivhashango na lunako lwaho . 
Dzikhophorethivi dzi shumela uri hu vhe na mvelaphanḓa i sa gumi kha zwitshavha  . 
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo , migodi , vhulimi ha zwa maḓini , khovhe , mitambo ya maḓini , zwa lunako , ngade , tshandukiso ya vhupo , goḽofu , etc ) u bva kha maḓi a elelalo , maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo  . 
U vhea tshiṱhopho tsha zwipuka zwa bulasini zwa pulasitiki vhukati ha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe . 
Kha vha kwame senthara iṅwe na iṅwe ya thuso ya vhapondiwa , fhethu ha tsireledzo ha vhafumakadzi na vhana vha tambudziwaho , vhaṋetshedzi vha tshumelo ya muvhuso kana madzangano asi a muvhuso a shumaho na u londa vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani . 
Tshata ya Vhapondwa na ḽiṅwalo ḽa maimo a fhasisa ḽo ṱumiwaho afha ndi tshomedzo dza ndeme dzine dza ṱalutshedza na u nweledza pfanelo na vhuḓifhinduleli vhune ha kwama tshumelo dzine dza fanela u ṋetshedzwa vhapondwa na vhaponyi vha vhugevhenga Afrika Tshipembe . 
Zwi a thusa kha u bveledza nḓivho ya phetheni dza nomboro . 
Hu si na nyito yeneyo na vho ramabindu vha do tea u bindudza tshelede nnzhi na tshifhinga tshavho tshi kondaho uri vha pfesese mbekanyamushumo dzo fhambananaho  . 
Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili o fhambanaho u bvisela khagala vhushaka ha homonimi . 
U sika na u bula mibvumo na maipfi ano tea gireidi yawe u vha na zwikili zwa foniki . 
Mufu ho humbulelwa uri o vhulaelwa kha goloi ye a hwalwa ngayo musi a tshi tswiwa , nahone a bviswa maḓasi , ṱhungu , tshipiḓa tsha vhuluvhi , na milenzhe  . 
Muvhuso wo dzhiela nṱha nyengedzedzo yo itwaho kha u shumisa NDP , nga tshanduko dzo itelwaho u vula khonadzeo ya nyaluwo ya Afurika Tshipembe . 
U ṱalukanya zwiitisi zwa zwiwo na mvelelo dzazwo tshiṱorini . 
U shushedza ha tshinyadza , hune ha nembelela nṱha ha vhathu , ho ritha mbudziso dzi elanaho na vhumatshelo  . 
Hu ṋewa tsivhudzo ya uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe u linga ha muteo ha vhagudi . 
Vhukati ha ṅwaha Gireidi ya 1 vhagudi havha vha tea u vha vha tshi vho kona u ṅwala ṱhoho dzavho vhone vhaṋe nga ha zwifanyiso na u vhumba zwavho fhungo ḽithihi . 
Musi Komiti yo no dzeula mahumbulwa a tshitshavha nga ha Mulayotibe nahone yo no rera nga Mulayotibe , Komiti i ita themendelo kha dzulo ḽa , kana muṱanganoguṱe wa Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha uri Mulayotibe u nga tendelwa u na kana u si na khwiniso . 
Sa u thomani , ri tea u ita izwi hu si na u sa londa , hu si na u ṱoḓa u ḓi ita muhwalo kha vhaṅwe nahone hu si na u kanganyisea kha u sa pfesesana siani ḽa u shumisa maanḓa ane ra nga vha ri nao kana ri tshi tama u vha nao  . 
Mikovho ya zwa poḽitiki ya bono iḽi ḽa mbonelakule i nga vhonala ṋamusi nga kha tshivhumbeo tsha vhudziki ha poḽitiki na u simiwa ha mvelaphanḓa ya nyito dza dimokirasi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i rumele kha SARS . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo rangaphanḓa kha u thomiwa ha BMA . 
Hezwi zwi amba uri vhunzhi ha Tshelede yavho i ya kha u badela tshumelo dza ndondola mutakalo u fhirisa u badela ndangulo . 
Lavhelesani ṱhoho ya lungano ulu na zwifanyiso zwalwo ni vhudze tshigwada tshaṋu uri ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi ḓo amba nga mini . 
Vhatshimbidzi vha wadi - vhane vha ḓo bva kha miraḓoya Komiti ya Wadi yo khethwaho kana hu nga vha vhathu vho fhambanaho vha tshitshavha u fana na vhathu vhane vha shuma nga u tou funa,vharangaphanḓa vha vhurereli na vha mihumbulo , kana vhathu vha zwiko zwa zwitshavha u fana na vhashumeli vha muvhuso vho yahoo u awela , vhagudisi , murangaphanḓa wa tshigwada tsha vhafumakadzi , nz  . 
Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka , kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka . 
Vhashelamulenzhe vha ṅwala fhasi phindulo dzavho dza mbudziso kha bammbiri  . 
U swika zwino sisiteme yo vha yo lugela u vha thola sa tsevhi dza zwa poḽitiki tshitshavhani  . 
Ahuna thasululo dzo dzinginywaho dze dza ṱanganedzwa nga ḽa 20 Fulwi 2010 nahone ahuna mafhungo maswa kha AGM ane a ḓo dzheniswa kha adzhenda . 
Masipala u maanḓafhadza vhakhantseḽara vhawo na komiti u tshimbidza kuitele kwa u pulana kune kwa ḓo konisa komiti iṅwe na iṅwe u bveledza mandeiti lwa tshifhinga tsha mushumo  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho  . 
U thonifha tshirunzi tsha vhaaluwa  . 
Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavunḓu zwi tshi tevhela khethekanyo ṱhukhu ya 3a kana b ha ngo fanela u wana pfanelo dza heyo ofisi , na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ya vhathu . 
Ndi u thoma ha u shuma ha Thendelano ya French na Brazil yo sainwaho vhukati ha PRASA na Alstom  . 
A hu na mbadelo dza ndaulo , nahone mbadelo dzi itwa kha mikano ya thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Ndangulo ya mafhungo yo fanelaho , zwihulwane malugana na miḓi ya mahayani , ndi ndivho ya mutheo  . 
Muvhuso u ḓo thoma na fulo u itela u vhona uri hu fungwa mavhone nga nḓila kwayo , u vhiliswa ha maḓi nga tshumiso ya maanḓa a ḓuvha na ndangulo ya dzigidza miṱani , hu tshi katelwa na zwitandadi zwa dzinnḓu kha nnḓu ntswa dzi fhaṱwaho . 
Maṱodzi : Ndi nṋe Maṱodzi Radzuma . 
Muvhuso wo no vhekanya mishumo ya ndango ya mupo , khumbelo dza pfanelo dza maḓi na migodi dzo vhea tshivhalo tsha maḓuvha a 300 kha u ṋetshedza khumbelo idzi dzoṱhe . 
Foramu ya Ikonomi ya Afurika ndi dzangano ḽi ḓilangaho ḽa dzitshakhatshakha ḽo ḓiimiselaho u khwinisa tshiimo tsha ḽifhasi nga u shumisa vharangaphanḓa vha mabindu , poḽitiki , akhademi na vhaṅwe vha tshitshavha u nea tshivhumbeo tshiswa tsha mbekanyamushumo dza ḽifhasi , dzingu na nḓowetshumo . 
U dzhenelela kha u vhala ḽiṅwalo ḽa u vhala na vhagudi nga vhuḓifhulufheli ho engedzedzeaho na u ḓiphina . 
Izwi zwi ḓo kwama u linganyisa mitsiko ya u pikisana u fana na u engedzea ha tshivhalo tsha vhashumi , vhashumi vha phurofesheni vha re na vhukoni vhane vha wana miholo i fushaho na u khwinisa ndindakhombo ya mbuelo  . 
Tenda khethekanyo heyi i tshi ḓo shuma-vho na kha miraḓo ya mmbi ya zwiṱhavhane ye ya ṋekedza mutevhe wa miraḓo yayo nga murahu ha musi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , 1993 ( Mulayo wa vhu 200 wa 1993 ) , fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa mulayotewa muswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Mulayotewa , nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓibaḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza dzo shela mulenzhe kha Khoro ya Khorotshitumbe ya tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa wo bulwaho  . 
Kha matshudeni , ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11  . 
Muvhuso u ḓo shumisana na sekithara ya migodi uri hu bveledzwe thandululo ine ya ḓo sia hu na mbulelo kha masia oṱhe uri zwi vhuedze zwiko zwashu zwa minerala . 
Naho vho vha vha tshi khou shumisa zwa u fembedza lwa tshifhinga tshilapfu , vha humbelwa uri vha vhudzise kha dokotela wavho kana rakhemisi uri vha khou shumisa tshithu tshe vha randelwa tshone nga nḓila yo teaho . 
Vhusimamilayo vhu tea u ṋetshedza maitele ane a tea u tevhelwa nga khothe dza sialala . 
Phaṱhekanyo kana pfukiselo i ḓo vha hone u ya nga milayo yo tiwaho kha thandululo yeneyo  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzine dza kwama u kovhekana zwilinganaho na u vheya nga zwigwada u swika kha 99 hu na phindulo dzi katelaho na zwiiṱahe . 
Ndi vhangana vha re fhasi ha miṅwaha ya 18 ? 
Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi , ri ḓitika nga tshelede ine ya vha i tshi khou dzhena zwezwo , ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi . 
Muvhuso u ḓo sumbedza u ḓinekedzela hawo nga u fha Eskom masheleni ane a nga lingana R23 biḽioni ngomu ha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho . 
Mutsiko wa fhasi wa malofha u vhanga nga u sa tsha shuma ha muraḓo dza ndeme sa maluvhi , mbilu , tswio na miraḓo nga ṅwambo wa u sa wana muya mufhe wo linganaho . 
Kha miwaha miau yo fhiraho , mbekanyamaitele ya u thoma ya zwipotso na u imvumvusa yo anadzwa kha Khaniso ya u thoma ya iwalo itshena e khao ha buliwa zwavhui dzikhaendu , mbekanyamaitele na zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha  . 
Honeha , a si maga oṱhe ane a ḓo shumiswa kha nyimele dzoṱhe . 
Nga huṅwe masiapala u nga khwiṋifhadza nḓisedzo ya tshumelo ya u i khophoraithaiza - ndi nga kha u sika khamphani ya masipala ine ya ḓo ṋetshedza tshumelo  . 
Khabinethe i fhululedza maAfrika Tshipembe na IEC kha tshipiḓa tshe vha tamba kha u vhona uri dziṅwe Khetho hafhu dza Muvhuso Wapo dzi tshimbile zwavhuḓi  . 
U engedza nyito na thandela kha vhupo ha mahayani  . 
U rwelwa ṱari ha Luṱa lwa u Thoma lwa R49-miḽioni ya u vusuludzwa ha Phakha ya Nḓowetshumo ya Isithebe ngei Mandeni , KwaZulu-Natal , zwi vhumba tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Nḓowetshumo ya Dziphakha ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , nahone yo vhewa phanḓa u itela mvusuludzo . 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Maano a Thikhedzo ya Mabindu Maṱuku , a Vhukati na a muelo Muṱukuṱuku ( SMME ) a Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo ( ICT ) uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
Thandela dza tshitshavha dzi tea u ita zwithu nga ndila ntswa kana nga ndila dzo fhambanaho  . 
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumiwa nadzo . 
Hezwi zwi katela na vhamu ṱani wa uyo muthu na vhana vhawe  . 
Ngoho , ri fanela u kuvhanganya na u dzudzanya mmbi dzashu dzoṱhe kha u lwela ndivho ya yo lugaho ya u vhea lushaka lwashu kha u sa vha na ngeḓane dza vhushayamveledziso , vhushai na vhushayamushumo  . 
U ya nga nzudzanyululo heyi zwiko zwa madi zwi a vhekanywa u ya nga dzikiḽasi dzo fhambanaho . 
Tshumelo ya tshitshavha i tea u khwinifhadzea vhukuma kha masia manzhi  . 
Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone  . 
U tamba , mutsukunyeo , mitambo na zwipotso zwi shela mulenzhe kha u fhaṱa vhuḓifulufheli havhuḓi na mikhwa ya mugudi . 
Adzhenda ya mvetamveto i tea u ṋetshedzwa phanḓa ha muṱangano na u tendelana nga hayo muṱanganoni  . 
Mutholi u fanela u ṋekedza na u vhona uri zwishumiswa zwoṱhe zwo tea u ita mushumo , nahone sisiṱeme dzoṱhe dzo tea u nga kona u ita mushumo , dzi siho kha nyimele ine ya nga sia yo vhaisa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi  . 
Aya ndi maanea a dzhiaho sia ane khao muṅwali a lingedza u tendisa muvhali u kovhekana nae kuvhonele kwawe kana u vhona zwithu nga iṱo ḽawe  . 
Nga u linga ngona dzo fhambanaho dza u funza , zwi khagala uri a si ngona nthihi fhedzi ine ya tea u khethiwa  . 
Mashudu o pwasha goloi ya Mpho  . 
Vharangaphanḓa vha tshitshavha vho vha na iṅwe tshikafhadzo ya ngomu ha tshifhaṱo nthihi ye ya vha yo ṋaṋa  . 
Mikhwa iyi yo ita uri zwo sedzwaho zwihulwane zwi ṋewe u itela u vula tshikhala kha vhurangeli ha u pulana vhupo ha ḓoroboni  . 
U shumana na vhuimana u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , phethishini ndi mini ? 
Dibeithi idzi dza mashangoḓavha na mbilaelo dzi a takadza , vhanna na vhafumakadzi  . 
Zwenezwo , vhathu vha nga isa phanḓa mafhungo ayo nga zwivhumbeo ezwo nga u tevhekana hazwo  . 
Khwinisedzo dzi katela u tshila ha tshifhinga tshilapfu ha Vhufa vhu Fanaho ha Mahoro , na u vhona uri hu na uya phanḓa kha nyangaredzo ya ḽifhasi na ṱhumano ya ḽifhasi . 
Komiti dza Wadi dzi thonwa nga thasululo dza khoro  . 
Ndi nga mini Muzhou na Vho Vhimbi vho humbula uri ndi khwiṋe vha tshi shuma vhoṱhe ? 
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi . 
Miṱa minzhi yo vha i nga si kone u wana zwa u ḽa arali ho vha hu si nga magavhelo aya  . 
U tikedza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi nga u vha tsumbo yavhuḓi , u ṱuṱuwedza vhagudiswa u dzhenelela kha mitambo na nyito dza mvelele , na u ṱuṱuwedza na tsivhudzo kha mvelelo dzavhuḓi dza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi  . 
Sa tsumbo , vhadzhiamikovhe vha a tendelana uri vhaofisiri vha tea u ṋetshedza tshumelo nnzhi  . 
U dzhenela nga miraḓo ya Khorotshitumbe ya Lushaka 66 . 
Kha vha humbule nga thandela ine ya ḓo vhuedza tshitshavha tshe tsha imelwa nga Komiti ya Wadi vha ṅwale kha bammbiri  . 
U ṱoḓisisa uri ndi zwifhio zwa zwithu zwine zwa nga kunguluwa , zwine zwa nga suvha na zwine zwa nga kona u ṱhophiwa . 
U buletshedza na u tevhekanya nomboro yo fhelelaho u swika kha 999 u bva kha ṱhukhusa u ya kha khulusa , na u bva kha khulusa u swika kha ṱhukhusa . 
Nyolo i tevhelaho i sumbedza mushumo u shmiwaho nga tshitshavha kha u ṋea mihumbulo kha IDP  . 
Zwenezwoha , nga madzina uri Luambo lwa Hayani na uri Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na hu tou ambiwa fhedzi maimo a vhukoni ha u funza luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza u Engedza ) lini . 
Dokhumenthe dzoṱhe dzi songo ṅwalwaho nga English dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo sethifaiwaho  . 
Zwothe zwi bva kha MIKHWA  . 
Konṱiraka ya Vhushaka vhukati ha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha na ISS . 
Muphuresidennde Vho Zuma khathihi na Muphuresidennde Vho Francois Hollande , vha France , vho fara Khomisini ya Maimo a Nṱha nga ha Nyaluwo ya Ikonomi na Mishumo ya Mutakalo nga ḽa 20 Khubvumedzi 2016  . 
U guda u peḽeṱa a tshi bva kha mutevhe wa foniki wo gudwaho . 
Vhuimo hayo ndi khamphani ya khethekanyo 21 zwi i konisaho u ambelela ndambedzo , , u langa zwiko na u lingedza u khwinisa nyimele dzapo  . 
Musi khumbelo yo no tendelwa i rumelwa kha Muhasho wa Vhulimi wa lushaka . 
Vhashelamulenzhe kha kutshimbidzele kwa CBP hu ḓo katela tshivhalo tsha vhadzhiakhando sa vharangaphanḓa vha sialala , vha siviki na vhaṅwe-vho vharangaphanḓa , vhaḓisedzi vha tshumelo , miraḓo ya tshitshavha , vha mabindu , dziCBO na dziNGO  . 
Ndi zwisumbi zwenezwi zwine zwa ḓo sumbedza uri u pulana hu tea u shandukiswa kana sungusedzwa naa khathihi na u khwaṱhisedza uri pfunzo dzi a gudiwa malugana na u ḓo shumiswa kha thandela dzi ḓaho  . 
Mulayotewa u khagala hune wa amba uri pfanelo dza mvelele ndi tshiteṅwa tshine tsha tsireledzwa kha Mulayotewa . 
Mushumo wa Ḽihoro ḽihanedzi u tshi ṱalutshedzwa nga ḽone ḽine ndi u hanedza Muvhuso  . 
U konou u peleṱa maipfi mugudisi a shumise nḓila dzo fhambanaho dza u linga uri mugudi u kona u peleṱa o gudwaho . 
U bveledza muhumbulo kha bugu ya mafhungo ya kiḽasini nga u tou ola . 
U fhindula mbudziso dza na raimi . 
U itela u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli vhu shumaho , muthusa muofisiri vhoṱhe , hu sa katelwa muthusi wa thekhinikhala , u tea u vha kha mugaganyagwama  . 
Miraḓo i huliseaho , vhugevhenga i kha ḓi vha tshiko tsha u sa tsireledzea kha vhathu vha Afurika Tshipembe . 
Vha ṅwale maambiwa vhege mbili dzi sa athu u fhela nga murahu ha muṱangano ( miṱangano ) vha fhe mudzulatshidulo wa komiti na miṅwe miraḓo ya komiti uri vha a sedzuluse  . 
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo  . 
U amba na u ṱalutshedza nga ha vhabvumbedzwa vha tshiṱori . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modereitha tsumbo ya mishumo ya u linga ya oraḽa kha madalo avho tshikoloni u khwaṱhisedza vhuimo ha mishumo na u modereitha ha nga ngomu . 
Kha ri ṅwale Rerani nga mbudziso idzi ni kha zwigwada zwaṋu ni kone u ṅwala phindulo . 
Milayo yo ḓoweleaho , u ya nga khumbelo thendelo , sa zwe ya dzudzanywa nga yunivesithi i ḓo shuma  . 
Vhashumisani vho ḓa nga tshivhumbeo tsha mivhuso , khamphani dza phuraivethe , vhathu na dziNGO dze dza thoma u ḓisa zwiko zwadzo na zwibveledzwa kha mashumele aya  . 
Fhedziha , muṱangano wo khwaṱhisedza uri tsheo iyo a yi ambi uri masipala muswa wa ( LIM 345 ) u khou imiswa . 
Sa muraḓo wa GEMS wa Sapphire kana Beryl , vha nga shumisa heyi tshumelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḓuvha ( kana vhusiku ) u wanulusa nga ha masheleni avho kha tshaka dza 18 dzo fhambanaho . 
Hu fanela u sikwa milayo ya tshipentshela u itela u tsireledza vhafarisi vha no iwana vhe mbinganoni dzo raliho , fhedzi-ha , ho no i vha na milayo ine ya bula uri kumalele kwo ralo-ho a ku nga o anganedzwa  . 
Ro vhona ndingo ya u ṱoḓa u khethela thungo pfunzo ya vharema kha ḽeveḽe iṅwe na iṅwe u bva kha zwiimiswa zwa mvelaphanḓa zwe zwa vha zwi hone ngomu ha shango , na u bva kha tshelede dza dzitshaka dza muhumbulo wa pfunzo na maitele  . 
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khethiwa hu tshi tevhedzwa maitele a vhidzwaho u pfi vhuimeli ha ndivhanele . 
Mvetamveto ya mulayotibe i ḓo sika muangarambo u fanaho wa mulayo kha ndangulo ya vhashumi na maṅwe mafhungo a madzangano na a muvhuso kha lushaka , kha vunḓu na kha vhuvhusi ha masipala . 
Ri anzela u i tanganedza sa ngoho  . 
Musi thimu dzi tambaho dzi tshi khou ṱuwa fhano kha shango , na vhaofisiri vha mapholisa vhadzo na vhone vha humela hayani  . 
Lavhelesani zwiḽiwa izwi zwa tshilimo na vhuria . 
I ṱa ṱhoḓea ya tshitshavha kha u shelamulenzhe kha u pulana na u ṋea muhumbulo nga ha kushumele kwa masipala  . 
Tshiṱitshini tsha mapholisa , vha khou humbelwa uri vha songo hangwa u ṅwala dzina na nomboro ya pholisa ḽe vha ḽi ṋetshedza Ndaela . 
Arali ho no di vha na dzangano lo khwathaho line la nga ita izwi-u fana na Development Trust-vha nga shumisa lone . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi o ḓikumedzela u vhea zwidodombedzwa zwa vhuṋe na zwa dzilafho ( hu tshi katelwa dzilafho ḽa HIV ) lwa tshidzumbe . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa tshipholisa 208  . 
Zwiṅwe hafhu , Tshumisano ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Land Bank yo ṋetshedza masheleni a linganaho R500 miḽioni kha vhorabulasi vho tsikwaho uri vha lange zwiimiswa zwavho zwa zwikolodo na u vha tikedza nga khadzimiso . 
Mugaganyagwama u dzhia miṅwedzi ya 14 u dzudzanya  . 
U ya nga ha Bennet23 , mvelelo hedzi ndi dzone ngauri milandu ya siviḽi , mbudziso ya u elana na Ndayo tewa i tea u vhambedzwa na u dzhiela nṱha u swikelela vhulamukanyi . 
Kanzhi vhathu vha anzela u dzudzanya ḓuvha ḽavho hu tshee na tshifhinga nahone zwi vha zwi si zwavhuḓi u lavhelela uri vha kombetshedze muṱangano u songo lavhelelwaho kha ḓuvha ḽavho ḽi re na zwithu zwinzhi  . 
Nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso , Phalamennde i a kona u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i a vha hone , u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha a kona u tshila vhutshilo ha khwine . 
Ri tea u vha na vhukoni ha u ita zwavhuḓi ndingo u bva kha muṱaṱisano  . 
Zwa mbalombalo zwa ḽifhasi malugana na mafuvhalo na dzikhakhathi ndi zwine zwa vhilaedzisa vhukuma  . 
Tshitshavha tshi nga ṱalutshedza Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelese ya Buthano ḽa Lushaka kana Komiti ya u Ṱoḓisisa , u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao . 
U swika zwino , u wana mafhungo na tshumelo , vhadzulapo vha tea u ḓivha uri ndi tshiimiswa tshifhio tshi zwi ṋekedzaho  . 
Pulane i fanela u kona u wana nḓila dza u phuromota phambano ya vhathu , ndingano na u sa dzhia sia musi hu tshi ambiwa mafhungo a khethululo  . 
Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma , na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni . 
U ḓivha hani , u thivhela na u ita mini musi hu na zwo vhangwaho nga guḽukhousu malofhani ( hypoglycemia )  . 
Minisiṱa vho livhuwa na u khwaṱhisedza Mushumo wo itwaho nga avho vho ṱuwaho phanḓa havho  . 
Musi hu na khanedzano , milayo yo ṅwaliswaho i ḓo bva phanḓa  . 
Vho tendelana na mbuno dza Vho Ngcobo J zwi tshi ḓa kha u ṋetshedza vhathusi  . 
U shumisa zwikili zwa u wana ṱhalutshedzo kana zwine ipfi ḽa amba zwone nga u shumisa maipfi a ḓivheaho nga tshivhumbeo , foniki , nyimele ya ḽiṅwalo na u saukanya tshivhumbeo khathihi na u shumisa tshikili tsha u pfesesa . 
U tandulula hei khaedu ndi khoṋo ya u hoṋolola masheleni ane a nga shumiswa nga mivhuso ya Afrika kha u vhona uri Zwipikwa zwa Mveledziso zwa Tshoṱhe zwi khou shuma khathihi na mbekanyamushumo dzavho dza mveledziso . 
U nga ita vhukhakhi vhuṱuku . 
Tsireledzo ya vhana kha nḓowelo dza vhashumi dzine vha tou shumiswa  . 
Foramu , naho zwo ralo , a yo ngo tea u hweswa zwa u ṱoḓisisa vhukhakhi vhuṱuku ha maitele , vhune ha si fhelise tshoṱhe khaṱhulo  . 
U fhungudziwa ha muthelo na mbadelo ya dizili na zwiwe zwishumiswa  . 
Hu na mbekanyamaitele dza u Ṱanganedza , Tsireledzo , Ndaṱiso , Vhuḓifari ha Vhagudisi na Vhagudi , Vhuimana na dziṅwe mbekanyamaitele dzine dza ṱoḓea hu tshi katelwa na Milayo ya Vhuḓifari ? 
Akhauthu ya Muhadzimisi i kha madzina a Gauteng Enterprise Propeller , banngani ya First National Bank , nomboro ya a khaunthu ndi 6232-783-3387 , 255005 kana kha akhaunthu iṅwe na iṅwe ine Muhadzimisi a nga i bula nga u tou ṅwala tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo ane a khou sumbedza uri u khou imelela madzangalelo a tshitshavha  . 
Fhedzi zwi a konadzea nga maanḓa u shumisa fulufulu nga nḓila ya vhukone nga maanḓa kha dizaini dza nnḓu dzashu na u fhaṱa  . 
Zwi takadzaho ndi zwa uri vhushumisani uvho ho no vha hone . 
Muthu wa vhuraru - ndi muthu kana tshiimiswa tshine tsha vha na dzangalelo kha rekhodo yo humbelwaho  . 
Zwi khwaṱhisa ndango ya mavhusele a zwiimiswa na u alusa thikhedzo ya muvhuso khavho . 
I ḓo ṱumanya vhupo ha mahayani na dziḓoroboni , vho pfumaho na vhashayaho na u vhona uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha a davhidzana nga nḓila ya khwine vha tshi shumisa thekinoḽodzhi . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i ṋetshedza mutevhe wa themendelo dzine ya ṱoḓa Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo i tshi dzi lavhelesa musi i tshi ita tsedzuluso . 
Hu shumiswa tshitaila tsha fomala nahone hu tshi shumiswa tshifhinga tsho fhiraho . 
Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho  . 
Sekithara ya aquaculture yo vhewa phanḓa nga muvhuso uri i shele mulenzhe kha tsireledzo ya zwiḽiwa na nyaluwo ya ikonomi ya shango . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Thendelonzwiwa ya Tshumelo ya Tshitshavha na u fhululedza zwe madzangano a vhashumi vha tshitshavha na Muvhuso sa mutholi kha u ḓivhofha havho nga kha Thendelonzwiwa . 
Ndivho ya muṱangano  . 
Afrika Tshipembe ḽi a kombetshedzea u dzhia vhukando ha tsheo yo dzhiwaho nga AU ngei Sirte kha ḽa Libya nga dzi 3 Fulwana 2009 uri miraḓo ya AU i so ngo shumisana na ICC , uya nga zwine Athikili 98 ya Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka u swikela Khoro ya Vhutsireledzi yo no tendelana na khumbelo nga AU . 
Kha mashango manzhi vhaiti vha milandu vha nga gidima nga fhasi ha mbetshelwa vha tshi tsireledza ṱhoho ya muvhuso kha u seṅwa na u tambudzwa  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka I nga ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo . 
Mulamukanyi ha tou vhofhiwa nga u tevhedza tsumbo yo no vhaho hone  . 
Arali vha nga huvhala , vha farwa nga vhulwadze kana vha lovhela mushumoni , vhone kana vho ḓitikaho ngavho vha nga ita mbilo kha Tshikwama tsha Ndiliso . 
KHA VHA VHE NA VHUPFIWA ! 
Misumbedzo yavho ya mulalo ine ya khou bvele phanḓa ya u ita khuwelelo ya uri ndi vhuye nahone hu vhuyedzedzwe kuvhusele kwa dimokirasi zwi fanela u pfiwa  . 
Muvhuso , zwihulusa mimasipala , u na khaedu kha u ṱoḓa na u fareledza vhathu vhane wa ṱoḓa  . 
Tsumbo dzo olwa u itela u fanyisedza thekiniki dzo fhambanaho kana maitele a u linga a zwikili kana nḓivho i fanaho . 
Vha na pfanelo ya u wana mafhungo na u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nga ha tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzine dza vha hone nga vhaṋetshedzi wa tshumelo . 
Luṅwalo lu yaho kha Minisṱa kana MulangiDzheneraḽa Zwi nga thusa nga maanḓa u ṅwalela Minisṱa kana MulangiDzheneraḽa wa muhasho u kwameaho . 
Vhakwamei vhoṱhe vha khou shumisana kha u vhona uri Knysna i khou shuma lwa tshoṱhe na u vula kha mabindu . 
U amba na vhoramafhungo ho khetheaho hu ḓo vha hone u itela bvisela khagala maano a vhudavhidzani , u shumiswa ha luswayo ( logo ) , maele a pfungavhuṋe na mashumisele u itela u fhirisela mulaedza muthihi u fanaho kha mihasho yoṱhe ya muvhuso na mazhendedzi ane a khou shumana na izwi . 
Ni ṱoḓa u vhona mini henengei ? 
GEMS i ḓo vha kwama nga u tou ṅwala nga murahu ha muṱangano wa komiti ya vha eletshedza nga mvelelo dza khumbelo yavho . 
Zwi tevhelaho ndi nyangaredzo ya magudiswa , zwikili na zwiṱirathedzhi zwi no ḓo wanala kha pulane dza u funza . 
Vhagudi vha tea u pfumbudzwa u sedza thandululo dzi pfalaho . 
Khabinete i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u vhumbana fhethu huthihi na u tikedza Sundowns u vhuisa naledzi fhano hayani  . 
Zwa vhuendelamashango . 
Tshanduko idzi dzo sedza kha u dzikisa na u leludza mithelo ya u vhulunga kha magavhelo a u ya u awela kana u ḓirula mushumo na mbuelo . 
Hezwi zwi bveledza zwikili zwo fhambanaho zwa luambo ( zwo katela zwa u vhala ) zwi tshi bva kha ḽiṅwalo ḽi pfalaho na uri ḽi kha vhudzivha mbekanyamushumo yo linganelaho ya ndivho ya u vhala na u ṅwala . 
Magumo a fhedza a tshi sia muvhali a sa kanganyisei nga he muṅwali a ima hone . 
Khonani dza rathi dzi kovhekana zwitanda zwa ḽikhoraisi dza 7 u lingana . 
Zwidodombedzwa zwi khou phaḓaladzwa nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu nahone ri ṱanganedza midzinginyo miṅwe na miṅwe ine vha nga i ita . 
U khwinisa zwi dovha zwa amba u vha na database i pfadzaho ya matshilisano lushakani lwashu . 
Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa lu shumaho nga milayo yo phasiswaho nga vunḓu nga nḓila nthihi nga ndivhanele  . 
Khabinethe i kwengweledza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha thivhele u kavhiwa huswa ngauri vha ita ndingo naho hu luthihi nga ṅwaha , u ḓiḓowedza vhudzekani ho tsireledzeaho na uri vhanna na vhatukana vha humbule nga ha u dzhiela nṱha fhungo ḽa u fumbisiwa nga dokotela  . 
Muthu a re na mutsiko wa nṱha wa malofha u khomboni ya u nga lwala vhulwadze ha mbilu,malwadze a tswio u oma tsinga , u tshinyala maṱo , u tshinyala maluvhi na tshiṱirouku  . 
Kha vha ambedzane nga maga a ndangulo ya kushumele  . 
Musi ṱhoḓea dza mbambadzo ya ḽifhasi na u elela ha khephithala zwi tshi khou ritha ṱhoḓea dza u wana nḓila dza vhudavhidzani , na dzhia ḽiga ḽihulwane ḽa tshanduko kha thekhinoḽodzhi ya mafhungo o wanalaho kha maitele a tshandukiso ya ḽifhasi  . 
Kha sekhithara ya nnyi na nnyi , zwibveledzwa zwi nga phaḓaladzwa hu si na kana hu na mbadelo ṱhukhu  . 
Khamphani ya phuraivete i nga dzhia Table B ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya . 
Ofisi ya muvhusowapo , sa mabalane muhulwane  . 
Mutevhe u nga vhonala u mupfufhi fhedzi u ṱoḓa zwiko zwoṱhe zwine zwa vha hone  . 
Nzulele ya inifuḽesheni yo shanduka zwa zwino , zwine zwa amba uri dziṅwe kotara dzi shanduka zwihulwane nga u ṱavhanya u fhirisa zwa kale  . 
Zwenezwi moḓoro u tshi tou vha pfunzo , vho ḓivhadza muṅwe moḓoro wa mapholisa we wa vha wo livha sia ḽeneḽo ḽe moḓoro wa yela hone nga ha tshiimo itsho  . 
Fhiriselani phanda vhatshimbidzi vha mushumo musi vha tshi tou thoma u bveledza mvelelo  . 
U uuwedza vhathu vhane vha si tambe mitambo uri vha shele mulenzhe kha u onyolosa mivhili  . 
U amba hu itea nga nḓila i si ya fomaḽa ngomu kilasini , tsumbo : kha mushumo wa tshigwada . 
Naho u shela mulenzhe kha maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma hu tshi nga dzhielwa nṱha musi hu tshi ṱoḓou vhofhololwa mukhakhi nga paroli , fhedzi a si zwone zwi zwoṱhe zwine zwa dzhielwa nṱha nga Bodo ya Paroli . 
Nndinde na Kanakana na vhone vha tevhela . 
U khwiṋiswa ha reshio dza tshiimo tsha ṱhahelelo na zwikolodo ho sumbedzwaho kha mbalo dza GDP , zwi ḓo zwi fha tshikhala tshiṅwe hafhu tsha u gonyisa u shumiswa ha masheleni kha sekhithara ya muvhuso  . 
Thomani u nwa khaphu 3 dza mafhi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe  . 
Ri dovha hafhu ra ḓivha na nga vhutendi uhu na uri ro ḓiimisela u vhu tsireledza kha u sasaladzwa hu si havhuḓi na kha nyimele dzine vhutendi hashu ha vhanga vhukonḓi na u ṱhuphea  . 
Maitele a aphiḽi ha nga ḓo dzhena vhudzuloni ha dziṅwe nḓila dzo ṋetshedzwaho kha mulayo  . 
Ro pfa ngaha mbilaelo dza zwa mishumo ngaha Mulayo wa Khwinisedzo ya Muthelo ye nda saina mulayoni nga Nyendavhusiku , zwi tshi tevhela u phasiswa hawo Phalamenndeni  . 
U ṋetshedzwa ha tsumbavhuṋe dza mavu kha zwitshavha zwiṱanu zwa Bahurutshe nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu , Vho Gugile Nkwinti , ndi iṅwe ya mbilo ya mavu khulwane yo tandululwaho ngei Motsane Game Farm nnḓa ha Zeerust kha ḽa North West  . 
Iyi mbetshelo a i tendeli muthu a tshi ya kha ṅanga ( dokotela ane a lowa ) uri ṅanga i sumbe muloi  . 
Mbekanyamushumo dza matshilisano dza muvhuso dzo khwinisa muteo wa ndaka ya vhashai , nga nḓila ya dzinnḓu , hune miḽiyoni 2,6 wa dzinnḓu dzo tikedzwaho dza vha dzo nekedzwa . 
Tsha ndemesa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ndi u dzhiela nṱha vhathu vhane vha khou ṱangana na thaidzo , sa vhafumakadzi na vhana zwitshavhani . 
Kha vhupfiwa nga vhathu , vhathu vha a kona u ṱuṱuwedza mvelelo dza mafhungo a no khou reriwa Phalamenndeni . 
Vhagudi vha ḓivha na u ṱalusa zwivhumbeo na zwithu zwi re kha vhupo havho zwi fanaho na zwithu zwi re na zwivhumbeo zwa Mbalo . 
Zwithoma zwiraru zwo shumiswaho zwi khou shuma mini ? 
Kha ḽiṅwe sia , pulane dza u engedza u thola kha sia ḽa mutakalo , vhushumela vhapo , pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa u tevhedzwa ha milayo zwi ḓo ya phanḓa . 
I kwama vhone , mme ane a khou ṱunḓela vhana vhawe e eṱhe u bva Delft , ane mundende wawe u sa unḓe ene e eṱhe , u unḓa na vhaḓuhulu vhawe  . 
Uri ezwi zwi itee hu tea u vha na khonadzeo ya u fhungudza vhashumi naho zwi tshi vhonala zwi kule  . 
Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma , dzi tshi tevhela Ndayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shumana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala . 
Mudededzi vha amba na vhagudi nga ha phanḓa ha muvhili na nga murahu ha muvhili khathihi na nṱha na fhasi ha muvhili . 
Zwi anzela u tou rali kha thandela dza mveledziso hune vhathu vho ḓaho na muhumbulo wa u shuma thandela ha vha avho vha re kha mutingati wa u shuma thandela iyi  . 
Fumbili i fanela u ṱaluswa sa mahumi 2 ( hu tshi khou shumiswa zwiṱhopho kana zwigwada zwa zwithu ) kana zwigwada 2 zwa mahumi . 
Khaphasithi ndi ṱhanganyelo ya zwine tshithu tsha kona u fara ( kana ṱhanganyelo ya ngomu ha zwithu )  . 
Kha nzulele ya zwino , vhushaka ha vha mbeu dzi sa fani a si hone hu hoṱhe fhedzi  . 
Hu shumiswa thulusi dzifhio u sumbedza sheduḽu dza mushumo ? 
Zwenezwo-ha , madzina Luambo lwa Hayani , Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma na Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili hu ambiwa maimo a vhukoni ha u gudisa luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza u Engedza )  . 
Muelo wa tshileme u si wa fomaḽa hu tshi shumiswa tshikalo tsha u eḓanyisa na zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Kha masia hune sekhithara dzoṱhe dza dzhenela mveledziso ya mitambo , hu na vhuṱanzi ha u dzhenela ho engedzeaho kha u dzhenela nga vhunzhi mbekanyamushumo dza mitambo ya u ṱaṱisana  . 
Zwiwo zwi kwamaho vhuloi zwine zwa vhigwa kha zwirathisi a si zwa muvhundu muthihi , fhedzi ndi zwiwo zwine zwa itea kha mavunḓu oṱhe a Afrika Tshipembe  . 
Nga themo ino vhagudi vha bvela phanḓa na u fhaṱa u pfesesa havho ha u ṱanganya na u ṱusa . 
Mafhungo ane a vha a tshiphiri tshi tatisaho a nga fekisiwa fhedzi musi hu si na u konadzea ha tsireledzo khulwane ya u pfukisela milaedza  . 
Lieutenant General ( Vho ) Yolisa Matakata sa Muthusa Ṱhoho ya Lushaka kha Muhasho wa Ṱhoḓisiso ya Vhugevhenga ha Shishi  . 
Khabinethe i ṱanganedza vhudzheneleli ho tshimbilaho zwavhuḓi nga Muphuresidennde Vho Zuma ngei Vuwani , kha ḽa Limpopo . 
Komiti I fanela u amba nga ha zwo bvelelaho zwe zwa ita uri hu vhe na u huvhala , u lwala , kana lufu lwa muṅwe mushumi nahone vha fanela u zwi vhiga nga u tou ṅwalela tshipikiṱere  . 
U guda nga u tou ita Tsumbo : 1 . 
Avho vha ṱoḓaho thuso na zwenezwo vha tea u thuswa na zwenezwo , nga maanḓa maelana na tshenzhemo ya mushonga  . 
Mafhungo a ṱoḓeaho a tea u wanala . 
Arali mushumi ane a khou thusa avha vhathu a mbo tenda u ri muhulwane avha vha fhiruludze vha ye phanda , zwi vho doamba u ri mushumi u khou shumisa tshitalula kha avho vhane ndi kale vho rwa muduba  . 
Vhudenya uvhu vhu dzula ho swikelelwa musi matheriala a thoro a tshi shumiswa , fhedzi zwi a konḓa vhukuma musi matheriala a mupo a tshi shumiswa , zwihulwane kha vumba ḽa u tou gwiwa fhasi  . 
Arali ha vha na tshikhala vhusimamilayoni hune ino Sheduḽu ya shuma , ḽihoro ḽe ḽa nanga muraḓo ane a khou bva tshidzuloni ḽi ḓo ḓadza tshikhala itsho nga u nanga muthu- ( a ) ane dzina ḽawe ḽa wanala kha mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo ane a khou bva tshidzuloni a vha o nangwa khawo ; na ( b ) ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe . 
U ya nga PFMA , SAX i nga kha ḓi hadzima tshelede kana u bvisa garantii , tsireledzo , kana u dzhena kha ṱhiranzekisheni dziṅwe na dziṅwe dzo teaho u itela u swikelela ndivho dzayo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 4  . 
Ndi a livhuwa zwihulwane kha GEMS EMS  . 
Khethekanyo ya 2 i amba nga mutheo wa CBP - nḓila ya kuitele , mirando , vhuṱumani na milayo , khathihi na zwine CBP ya kwama zwone , khethekanyo ino i lingedza u sedza u shumisea ha CBP , hu tshi katelwa na mbuelo na tshinyalelo dza u ita mushumo uyu  . 
Vha anzela u vha vha tshi dzula kha zwiṅwe zwitshavha . 
U ita uri vhashumi vha dzibulasini vha kone u swikelela mavu a vhulimi  . 
Ri ḓo thetshelesa ṱhanzi na u dzhiela nṱha mabula muhumbulo vho na u thetshelesa ṱhanzi arali zwo fanela nga Musumbuluwo  . 
MISHUMO YA WUA NDI IFHIO ? 
U langa tshileme tshi re na mutakalo ndi zwa ndeme kha u langa ḽeveḽe dza swigiri malofhani . 
Tshivhumbeo tsha Ndaulo Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha PSC tsho oliwa u mona na ndivho dza nḓila dza kushumele na masia a mushumo  . 
Pulane i katela u engedza thikhedzo kha vhalimi vhaṱuku na u sedza nḓila dza u alusa tshivhalo tsha vhabveledzi vha zwa vhulimi . 
Fomo dza u nanga dzo ḓadzwaho dzi nga ḓiswa kha The Elexions Agency nga kha poswo , u ḓisa nga tshanḓa , fekisi na imeiḽi . 
Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa . 
Tshikalo tsha luvhilo tshi vhewa u ya nga kuitelwe kwa gondo na nyimele ya vhuendi  . 
Vhathu vha 244 073 vho vhuelwa nga vhurangeli ha u kuvhanganya zwiḽiwa hu tshi katelwa na avho vhane vha fhiwa zwiḽiwa Sentharani dza Mveledziso dza Pfushi dza Tshitshavha . 
Vha dzhiele nzhele uri vhagudi vha si ambe nga u ṱavhanya mathomoni  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo . 
Nga nnḓa ha sekithara ya tshumelo , a ri athu u vhona nyaluwo nngafho-ngafho kha sekhithara dza ndeme , nga maanḓa kha vhubveledzi  . 
Ngauralo vha tshe na tshifhinga tshilapfu tsha u i lavhelesa  . 
NOMBORO YA VHUNE  . 
Hezwo ndi zwithu zwa ndeme vhukuma zwashu , saizwi ndi tshi pfa ndi na vhuṱanzi uri vha ḓo tenda  . 
Kha Afurika Tshipembe , nga u tou angaredza , ni humbula uri ndi zwithu zwifhio zwa ndeme zwo livhanaho na vhathu vhaswa ? 
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadzwa u ya nga mulayo wa Lushaka . 
Zwithu zwivhili zwi re na vhuṱumani vhuhulwane zwo vha zwi zwi tevhelaho  . 
Zwo ralo ro takalela uri tshivhalo tsha vhaendelamashango vha ḓaho fhano u bva nga Phando u swika Lara 2016 tsho engedzea u ya kha miḽioni dza ṱahe , zwine zwa vha nyengedzedzo i fhiraho miḽioni u bva 2015  . 
U nangwa uhu hu ḓisa vhubindudzi vhu fhiraho R40 biḽioni vhune ha ḓo shumiswa u honolola themamveledziso kha sekithara ya fulufulu , zwi karusa thengo yapo na u sika mishumo ya 6 613 nga tshifhinga tsha u fhaṱwa na ya 13 524 hu tshi vho shumiwa  . 
Ngeno hu na uri maitele one a kha ḓi vha hone , hu anzela u vha nga tshikhala hune vhagudi vha ḓiwana vha kha nyimele dzavhuḓi  . 
U alusa na u swikelela ndinganyiso , mulayosiṅwa na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza na u khwiṋisa vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , zwo khakhelwaho nga tshiṱalula a nga kha ḓi dzhiiwa . 
U kala khaphasithi kha nymele sa u tandulula thaidzo na u rekanya . 
Kha mushumo wavho,vha tikedza pfanelo dzoṱhe dzi re kha Ndayotewa dzine dza tendela zwitshavha zwi tshi ita maitele a mvelele . 
Ri tshi khou ṱanganedza vhuhulu ha khaedu dza pfunzo ya nṱha , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho isa phanḓa hafhu vha ṱanḓavhudza mbumbeo ya Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho Hwedzwaho Mushumo ho katelwa na Minisiṱa wa Vhudavhidzani , wa Madzulo a Vhathu , Masheleni na Mveledziso ya Matshilisano . 
Ri tenda kha uri Phalamennde i ḓo sedza kha fhungo iḽi hu si kale  . 
Ndi fhethu huvhili hufhio Afrika Tshipembe hu no khou fhisesa ṋamusi ? 
Mbilahelo ya Kiḽasi IV : Ndi mbilahelo ine ya pomoka uri muraḓo o ita vhutshinyi nga nnḓa ha vhutshinyi ho bulwaho afho nṱha kana vhuḓifari vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana fuvhalo  . 
U vulwa hafhu ha mbilo dza mavu zwi tshe zwo ima nga nṱhani ha Mulayo wa Khwaṱhisedzo ya Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu , 2014 ( Mulayo 15 wa 2014 ) wo bulwa sa u sa shumiho nga Khothe a Ndayotewa  . 
Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi  . 
Vhone vhaṋe - Dokhumenthe dzo iswaho nga muthu ene muṋe dzi nga kona fhedzi u tevhelwa musi muḓisi o bvisa vhuṱanzi ha rasiti . 
Latin Amerika zwa zwino hu khou livhanwa vhupfumbudzi hafhu ha poḽitiki ho bveledzaho mivhuso yo siaho nḓowelo dza u vha khagala na zwiṱaluli zwa mvelaphanḓa  . 
Milayotibe ya Khethekanyo 74 - i shuma na khwiniso kha Ndayotewa nahone hu ṱoḓea voutu nnzhi dza mbili tsha raru . 
Vha humbela u khwaṱhisedza uri vha a ri kwama u itela u wana thendelo u thoma ya u valelwa sibadela awara dza 48 phanḓa ha dzilafho , nga nnḓani ha musi hu na zwa shishi . 
Sa musi muvhuso wo dzhenelela kha zwiwo zwinzhi u tandulula khuḓano dza zwa migodi , khamphani dza zwa migodi ngauralo , dzi tea hafhu u ḓilugisela u shela mulenzhe kha thandululo nga u dzhenisa zwa vhukuma zwitshavha zwapo nga u fulufhedzea  . 
Kha vha fhelise mikano vhukati ha mihasho . 
Mulayo wa Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na milayo zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 . 
Kha vha wane thuso musi vha tshi tou wanulusa uri hogomelo ya vhana vha si vhau ndi mini ? 
Mathomoni a tshiṱori Sam u ya u ṱangana na muzwala wawe Pele a no khou tou bva u swika a tshi bva Brazil . 
U ya phana , vhatambi vhane vha bvela phana vha shumisa tsumbo kha vhaswa vha shango , sa vhathu vho swikelelaho zwiwe zwithu , sa vhaimeleli vha shango vha si vha tshiofisi , na muthu muwe na muwe we a i imisela kha u eana na u fhulufhedzea kha miaisano  . 
Sa izwi muvhuso u tshi tea u thusa tshitshavha tshothe , tshine tsha vhumbwa nga zwigwada zwi re na madzangalelo o fhambanaho , mahoro a zwa politiki na vhathu vha tendaho zwithu zwo fhambanaho , zwi tou vha khagala u ri mushumeli wa muvhuso a so ngo di dzhenisa kha zwithu zwine zwi tshi lingululwa ha vho do pfi u takalela tshigwada tshikene u fhirisa tshikene  . 
Kha iṅwe ngudo ya vhureleli ha 224 , ho tou vha na vhuṱanu he vhanna vha vha tshi ita mishumo yoṱhe ya u bika na ha 36 he vhafumakadzi vha ita mishumo yoṱhe ya u fhaṱa dzinnḓu  . 
Izw zwi ita uri zwi vhe zwa ndeme khavho u bveledze zwiṱirathedzhi zwi no shuma . 
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na ndondolo yawe  . 
Arali hu sina thendelano yo swikelwaho , CCMA i tea u vhea milayo ya misumbedzo , i tshi dzhiela nzhele tshiimo tsho livhanaho na fhethu ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela misumbedzo na khoudu ya vhuḓifari havhu ḓi yo teaho  . 
Mulingo uyu u na masiaṱari a 24 , hu sa katelwi na bambiri ḽa nga nnḓa . 
Sete ya tsumbanḓila yo anḓadzwa nga ḽa 24 Fulwi 2005 ( Gazete ya Muvhuso numboro ya 27699 ) u thusa mimasipala nga u ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo uri hu shumiwa hani  . 
Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u ṱavhanya , zwine zwa ḓo ita uri mulandu u iswe khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelaphanḓa nga Komiti ya dzimisiṱa yo ṱanganelanaho nga ha Milayo ya Thundu ye ya vha yo rangwa phanḓa nga Muthusa Muphuresidennde . 
U anganyela zwi thusa vhagudi u vhona zwithu zwiṱuku zwo kuvhanganywaho sa tshithu tshithihi . 
Kha vha puṱedze tshisumbi tsha email kha menu  . 
U ita mathemo o teaho ane a o vha one hu sedziwaho khao ane a nga kona u alusa zwiko  . 
Vha tsivhudzwa uri vha dzule vha tshi ṱolwa maṱo , naho maṱo a vho a tshi vhonala a si na thaidzo . 
Pfanelo dza vhurereli dza itshi tshigwada tshiṱuku dzi nga si dzhielwe fhasi , ngamaanḓa ho sedzwa Ndayotewa , ine ya ombedzela uri pfanelo dzi tsireledzwe . 
Komiti dza Wadi ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwihulwane zwine zwa vha hone kha mimasipala na zwitshavha zwa u ṱuṱuwedza kana u leludza u shela mulenzhe ha tshitshavha  . 
Miṅwe Miraḓo ya muvhuso , nga u shumisa mulayo kana vhuṅwe vhukando-vho , i fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u vhulunga vhuḓiimeli hayo , u sa dzhia sia , tshirunzi na khwaṱhiso ya Khomishini  . 
Vha nga kona u u amba uri ndi nomboro ifhio ine ya vhonala hoṱhe kha thebulu ya u andisa nga 2 na kha thebulu ya u andisa ya 5 . 
Muthu a nga bula mbuno nnzhi u sumbedza ezwi , fhedzi kha nyimele iyi tsumbo nthihi , iyo ya u dzhenisa muḓagasi , i tea u vha yo lingana  . 
Zwo no swikelwaho kha u fhelisa u salela murahu ha zwiimiswa zwa mutakalo zwi katela : u bvela phanḓa kha u ṱhogomela kiḽiniki na Senthara dza Mutakalo dza Zwitshavha dza 70 , zwibadela zwa 18 na zwiimiswa zwa mutakalo zwa 67 zwiṱirikini hune Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ya khou shumiswa lwa u edzisa . 
Ni a ḓivha ndo ri u pfa mafhungo aṋu nda tou ri ndi swika lini hayani nda ni ṅwalela luṅwalo ulwu  . 
Vhurifhi hovhu ndi hune muthu a ṅwala a tshi khou ṅwalela khonani kana shaka kana muṅwe-vho , tenda mafhungo a hone a vha e a vhenevho sa vhathu zwi sa kwami tshiimo tsha muṅwe tsha ofisini . 
Khothe a dzo ngo ṱwa dzi tshi tevhelela kuhumbulele ku pfadzaho musi dzi tshi shumana na milandu ya khakhathi dza zwa vhuloi  . 
U itela uri mveledziso i kone u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu fhethu ha mahani na dzidoroboni vha tea u vha na u swikela vhutumbuli vhune ha tutuwedza mveledziso na u nea zwiswa na zwi shumaho zwine zwa do disa thandululwo u fhira zwa kale  . 
Ndango : Ri na maga a u langa nga ngomu kha mishumo ya ndango ya thengiselano ane a shumiswa kha ulwo lushaka lwa ndango  . 
Ri thusa kha u vhona uri khumbelo dza u ḓiswa kana u ṱuwiswa ha muhwelelwa , maṅwalo rogatory , zwa mulayo na vhuṱanzi kha khomishini zwi itwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho . 
Hezwi zwi ita uri vhan(we vha vhathu vho no aluwaho vha si d(itsireledze musi vha tshi onga vhalwadze vho kavhiwaho nga uhu vhulwadze kana mirad(o ya mut ( a yo kavhiwaho nga uhu vhulwadze  . 
Ndo vhala tshiṱori kha khandisomviswa ya bugu ya Mafeladambwa ya Vho NE Sigogo . 
Madzangano A vhona uri zwa u shandukela kha didzhithala nga ngoho zwi ḓo khwinisa tshiimo tsha zwishumiswa tsha vhathu vha Afrika Tshipembe na vhathu vhane vha khou shuma . 
Arali khothe ( madzhisiṱaraṱa kana mutshutshisi ) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo , vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ṋea one  . 
Bogisi ḽa 7 ḽi na manweledzo a mishumo ine mulanguli wa IDP a nga tea u i ita  . 
Ndi a kona u tamba mitambo minzhi sa u raha bola na u gidima zwipotswo . 
Tshavhuvhili , nga Shundunthule ṅwaha muṅwe na muṅwe ( na miṅwedzi mivhili ya mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano kha mivhusoyapo ) vhalanguli vhahulwane vha tea u vha vho ḓadza Thendelano dzavho dza Kushumele ( Performance Agreements ) na vhahulwane vhavho  . 
Vha humbelwa u tevhedza haya maga : Liga 1 Vha vule burosa yavho ya inthanethe sa tsumbo , Internet Explorer . 
Kha u ṱanganya izwi zwikili , ndavhalelo kha tshikili tshithihi i isa kha u shumisa tshiṅwe tshikili . 
IDP ndi mutheo wa pulane dza masheleni na dza mushumo dza khoro  . 
U ṅwala hu tea u sumbedza redzhisiṱara ya luambo lwa fomaḽa . 
Mulayo wa sialala wa dzitshaka 232 . 
U thoma u ṱalusa maṅwe a maipf i o ṅwalwaho nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili kha nyito ya u vhala na vhagudi . 
U livhiswa kha tshitshavha : Vhathu vha vhupo honoho ( tshitshavha ) vha a tangana uri vha ite tsheo yavhudi ya u tsireledza mupo wavho na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo kha shango lavho  . 
Hu na vhatukana vhararu na vhasidzana vhavhili vhane vha khou ita ngudo dza vhutsila dza u inga tshikoloni . 
Ndayotewa yashu i sumbedza ḓivhazwakale yashu i sa fani na ya vhaṅwe na u ṱoḓa hashu mbofholowo na demokirasi  . 
Ni kone u paḓula maipfi a bve madungo . 
Ho vha na nyambedzano dza 34 shangoni ḽoṱhe  . 
White Paper nga ha Khwiniso ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ( WPTPS ) i dovha hafhu ya ṋetshedza mutheo wa kushumele une wa ita uri mihasho ya lushaka na vunḓu i bveledze zwiṱirathedzhi zwa nḓisedzo ya tshumelo kha muhasho  . 
Nga huṅwe muṋetshedzatshumelo o teaho ndi NGO , CBO kana khamphani ya phuraivethe  . 
Muvhuso u tea hafhu u vhea ndaulo dzo teaho na mithelo ya ndangulo u itela uri themamveledziso dzi shumiswe zwavhuḓi nahone mbadelo dzi vhe dzo teaho  . 
Davhi : Tshumelo dzo ṱanganelwaho ḽi na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza ndaulo nga u angaredza ya PSC na tshumelo dza thikhedzo . 
Zwi nga vhulunga tshelede ya masipala sa musi hezwi zwi zwiko zwi dzulaho zwi hone  . 
Kha vha vhudzedze nga maanḓa nga u ṱavhanyesa . 
U khwaṱhisa sisiṱeme ya ndondolo ya mutakalo ya Afrika Tshipembe tshifhinga tsha vhuimana havho  . 
Ndivho ya u vhona muthu mulandu muhulwanesa ndi ya u fhelisa u pomoka muṅwe muthu vhuloi . 
Asesimennde ya sisitemiki i itwa mafheloni a vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha Bennde ya Ṱhanziela ya Pfunzo Nyangaredzi  . 
Tsumbo ya 2 : Arali mushumi , zwihulwane uyo a neaho tshumelo tshitshavha , a swika a tshi tou nukha na halwa mushumoni kana o kambiwa , tsha u thoma ndi u ri u vha na mulandu wa u shaya vhudifari nahone zwiito zwawe zwi tsitsa tshirunzi na u di netshedzela ha vhashumeli vha tshiimiswa tsha tshumelo ya tshitshavha  . 
Masipala u tea u dzhia tsheo kha sinario dzi konadzeaho dzine miraḓo ya komiti ya wadi vha nga rulwa mishumo yavho  . 
Muṱavha u a fhisa . 
Thaila ḽo bviswa ha dzheniswa ḽiṅwe fhasi nga muinzhiniara wa fuḽaimatshini  . 
Muoditha Dzhenerala u ḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho , tshi sa dovhololwi , tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi . 
Miṱa i tea u vha na ḽaisentsi nthihi fhedzi ya theḽevishini  . 
Vhasadzi ndi vhashumisi vha ndeme vha zwishumiswa zwa mupo , nahone vha na ndivho nnzhi na vhutsila vhune vha nga shela mulenzhe ngaho  . 
Vho rumela mugudisi wa zwa u bambela  . 
Izwi zwi fanela u itiwa khathihi na mvuseledzo ya zwikimu zwa tsheledzo zwi wanalaho kha mashangohaya a kale lune vha tea u fhirisa vhulanguli havho na vhue vha vhe vhalimi-vhafuwi kana vhorabulasi vhane vha vha na ndalukano kha vhudzulapo  . 
Tevhedzelani nomboro . 
Kha vha dzhie zwithu nga ndila yone nga ha mbuelo dza mbekanyamushumo  . 
Pfanelo dza mvelele  . 
Pfanelo dza zwa poḽitiki 19 . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Muvhuso . 
Mbambedzo dzo itwa tshifhingani tsho fhiraho vhukati ha khwaḽithi dza vharangaphanḓa na vhane vha si vhe vharangaphanḓa  . 
Na u dovha u ṱavhanyisa mafhungo ri , malugana na kutshimbidzele kwa Mulayo wa 43 , ri bva kha kutshimbidzele kwa izwo u vhulunga tshifhinga  . 
U vhala na vhagudi Nyito dzi itwaho luthihi kha vhege hu tshi shumiswa Bugu Khulu i re na nyolo nnzhi Khulu . 
Mulayo une wa vha na ndaela hedzi wo sikelwa uri hu vhe na u tsireledzwa ha thundu ya avho vhane vha vha tsinisa na mufu  . 
Ndi nḓila yo dzudzanyeaho ine muthu wa vhuraru a sa dzhii sia a thusa nga nḓila dza u khwinisa vhudavhidzani vhukahti ha vhavhili , kanzhi kha muṱangano  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavunḓu kana muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , u ḓo isa phanḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Ndayotewa ntswa na ndayotewa ifhio na ifhio ya vunḓu ine ya nga phasiswa , fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha  . 
Khothe dzo ḓiimisa , nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga Ndayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu  . 
U engedza u ḓishumela ha tshitshavha na fhungudzwa u lavhela thuso  . 
Komiti ṱholi I thusa Bodo ya dzithirasitii kha u shuma mishumo yayo ine ya elana na mbekanyamaitele dza vhuḓifhinduleli dza Tshikimu , sisiṱeme dza ndango ya nga ngomu , u vhiga zwa masheleni na nyito dza u langa khombo . 
Kha vha dzhenise khophi ya ṱhanziela ya zwino ya themendelo kha fomo ya khumbelo  . 
Nga murahu ha musi ho no vha na khanedzano nga voutu ya mugaganyagwama iṅwe na iṅwe , Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo dzi tea u u voutela  . 
U bva afho kha vha ḓadze Fomo 2 : Application for Protection Order ( Khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo )  . 
Sa zwo bulwaho kale , nga nyito ṱhalutshedzo a yo ngo fanela u itwa nga nḓila i fanaho u fhirisa ṱhalutshedzo iyo ine ya ṋetshedzwa mafhedziseloni  . 
Inthaviyu i vha vhukati ha vhathu vhavhili , muvhudziswa na muvhudzisi , vha fhethu ho teaho nga tshifhinga tsho teaho  . 
Fhedzi a zwo ngo konadzea  . 
Thuso ya u tevhedza dzilafho ḽo randelwaho nyimele yavho  . 
Muengedzo wa 6 u ḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa , na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo . 
Hive - R10 miḽioni . 
Shumani ni kha zwigwada ni ite fiḽithara ya maḓi ya u kunakisa maḓi . 
Mulayotibe u ḓo tou topola kha zwinzhi , u thivhela vhuvhambadzi vhu siho mulayoni , u engedza mbekanyamushumo dza u funza na dza u tsivhudza , na u dovha u thusa kha mbekanyamushumo dzo engedzwaho dza u thusa u vhuedzedza na u funza avho vhane vho no goḓombela kha zwikambi . 
Ipfi ṱhoho ḽo shumiswa sa homonimi . 
Dzi shuma kha yuniti dza ndaulo dza masipala na vhashumi , tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha masipala na vhaṋetshedzatshumelo vhane masipala a vha na thendelano navho  . 
MBUDZISO 1 Kha vha ite mutevhe wa zwishumiswa zwa u ela zwine zwa tea u dzheniswa kha pulane ya nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo kha masipala wavho  . 
Nga nnḓa ha musi hu na mbetshelo kha khethekanyo ṱhukhu ya kana kha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya Ndayotewa , a hu na mulayo une wa kanula pfanelo iṅwe na iṅwe I re kha Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Ndi a ḓivha uri vha vhona muano wa Batho Pele sa khonadzeo ine ngayo vha ḓo kona u ṋetshedza vhadzulapo ngavho tshumelo dza nnyi na nnyi nga nḓila i fushaho nahone ine vha ḓo dovha vha ḓikukumusa ngadzo  . 
Khabinethe i ṱanganedza u fhedziwa na u ṋetshedzwa ha Buroho ya Khuliso ya Khosi Dalibhunga Mandela kha tshitshavha tsha Mvezo tshine tsha rangwa phanḓa nga Khosi Vho Mandla Mandela vhane vha vha muḓuhulu wa muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela nga dzi 18 Fulwana 2013 . 
MBOFHOLOWO YA MBAMBADZO , MUSHUMO NA PHUROFESHENI . 
DPME i ḓo ṋetshedza muthu wa vhuraru ṱhalutshedzo ya zwo ṅwalwaho kha khaṱhululo , zwidodombedzwa zwa muiti wa khaṱhululo vha sumbedza arali DPME i tshi khou tikedza uri mafhungo a tea u dzumbululwa u itela tshitshavha . 
Izwi zwi pfisa vhut ( ungu ngauri ndi zwone zwine zwa d(isa dzimpfu na mafuvhalo manzhi kha magondo ashu  . 
Heyi ndi mihumbulo ine ra ima ngayo na ine ha vha riṋe ri i bveledzisaho  . 
U khwinisea ha Afrika Tshipembe nga u gonya zwikhala zwa 14 kha Indekisi ya Kushumele ya Bannga dza Ḽifhasi ya 2016 zwi ri vhudza uri Afrika Tshipembe zwavhukuma ḽi kha ḓi vha ḽo vulea kha mabindu  . 
Phasipoto khulwane ndi dokhumenthe ya masia ṱari a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u endela mashango a nnḓa . 
Eskom i ḓo ṋetshedza ḽikumedzwa ḽa masheleni ḽo dodombedzwaho u itela u langa masheleni ane a ḓo vha a tshi khou bva a tshi dzhena nga murahu ha ṅwaha wa 2015 . 
Kha vha ḓadze fomo ( DL1 ) ya Khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila henefho DLTC . 
Vhunzhi ha vhathu vhane vha tzhipa ndi vhathu vhane vha sa ḓivhee kha vhapondwa  . 
Makhulu wawe vho vha vha tshi khou ḓa u dala . 
Zwishumiswa zwavhui kha sisieme dza saintsi na mafhungo zwi vhonala sa zwone zwithu zwihulwane zwi thusaho kha kushumele kwavhui  . 
Nḓivhadzo yo bviswa vhege mbili phanḓa ha muṱangano na mbuno dza ndeme dzine dza ḓo ambiwa nga hadzo muṱanganoni dzi re zwiteṅwa zwa ndeme kha IDP  . 
Ndi mini zwa ndeme zwine zwa tea u divhiwa nga mbekanyamishumo dza thogomelo yo thewaho kha tshitshavha ? 
Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi , wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala  . 
Vha dzudze tshileme tshi re na mutakalo nga u ita nyonyoloso na kuḽele ku re na mutakalo  . 
Nga 2011 , milingo ya ANA nga dzinyambo na mbalo i ḓo thomiwa kha vhagudi vha Gireidi 9 . 
U nanga maipfi nga vhuronwane u itela u swikela zwine zwa khou ṱoḓea . 
U ri vha shumele Lihoro Livhusi nga nungo dzavho na nga u fulufhedzea , na u thusa lushaka , vhashumi vha tea u divha zwo angaredzwaho kha mishumo yavho , milayo ya ndanga- mushumo i tea u vuledzwa na u ri vha vhe na vhutevheli ha zwiga zwi eletshedzaho mashumele  . 
Vhatholiwa vhane kha mishumo yavho vha t ( angana na mafhungo a tatisaho , a tshiphiri kana a tshidzumbe tshifhinga tshin(we na tshin(we , a vho ngo tendelwa u bvisela khagala mafhungo ayo nga nnd(a ha u vha na maand(a o teaho a u ita izwo  . 
Ni nga si tsha tambula ṅwananga . 
Ndayotewa i ṱumekanya khothe dzoṱhe , hu tshi katelwa khothe dza sialala , khoro , foramu musi dzi tshi ṱalutshedza mulayo muṅwe na muṅwe na musi dzi tshi bveledza mulayo wa nnyi na nnyi kana wa sialala , u itela u ṱuṱuwedza maitele , ṱhoḓea na zwipikwa zwa Pfanelo dza Vhathu . 
Banyana Banyana i fhefheḓisa fulaga ya Afrika Tshipembe i tshi ḓihudza na uri kushumele kwavho ku isa phanḓa na u ṱuṱuwedza vhaṅwe vhaswa vha na vhukoni vha Afrika Tshipembe uri ha konese . 
Kha vha ṱhogomele : Ndingo dza vhuimana dzi a itiwina musi mulandu wa u tshipwa wo vhigiwa . 
Kha hei tsumbo , hezwi zwi amba uri koporasi yeneyo i fanela u dzhia maga a pfalaho a u litsha kana u fhungudza tshinyalelo ine ya khou bvelela nga mulandu wa u shumiswa ha khemikhala yeneyo nga rabulasi kana bindu ( lene(lo  . 
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : U vhala na tshigwada ha u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili u ya kha luraru nga vhege . 
Zwi amba uri Luambo lwa Hayani lwo avhelwa awara dza 9 kha sekele ya vhege mbili . 
Muhasho wa zwa mbilo u wana mbilo wa i sedzulusa u ya nga ha Milayo ya Tshikimu . 
Tshipikwa tshashu tshi khagala  . 
Vhagudi vha nga kona u ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza khontseputi hedzi nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Fhedzi arali hu si na lo teaho , nahone lo khwathaho , hu tea u thomiwa dzangano liswa la CBNRM . 
Zwi dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha vhukoni ; u ṱalusa vhuṱanzi ; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u thusa kha mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza . 
Zwigwada zwi shuma kha mishumo zwi tshi khwaṱhisedza uri vha a tendelana vhone vhaṋe kha zwiteṅwa zwa ndeme , na u vhiga hafhu kha puḽenari  . 
Izwi zwo dovha hafhu zwa t ( ut ( uwedzwa ngauri Makhado o vha a tshi funeswa nga Makhadzi Nyakhuhu  . 
Mulangadzulo , u swikela Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khetha muṅwe wa miraḓo yaḽo  . 
A hu na maga a no vhewa kha mbuelo dza u notha kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho  . 
Miraḓo yaḽo ndi vho nnyi ? 
Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo u ḓo bveledza adzhenda ya mveledziso ya Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani na Mafhungo ya Afrika Tshipembe hu si kale . 
Vhunzhi ha vhaṋameli vha bisi vha dzula vhubvaḓuvha ha ḓorobo  . 
Vhunga vho vha vhone vharangaphanḓa vha kutshimbidzele kwa CBP wadini dzavho , vha ḓo vha vho shomedzwa nga mafhungotsivhudzi a u pulana khathihi na nḓivho ya tsheo dza u pulana wadini iyo lune vha ḓo imela mivhundu ya vhonkhetheni yavho nga nḓila kwayo  . 
Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha na u kudzela makumba . 
Kha heyi themo vhagudi vha thoma u davhula nomboro ngauri vha a rekanya u swika kha 10 . 
Vhagudi vho vha vha tshi khou shumisa mutalombalo u bva kga Gireidi ya 1 . 
Ho vha hu tshi shuma sa vhudzulo ha Khoro ya Ngeletshedzo musi hu sa athu fhaṱwa Phalamennde ya Kapa nahone ho shumiswa sa tshifhaṱo tsha ofisi dza muvhuso , Khothe Khulwane , Poswo ha fhedzisela nga u vha Muziamu wa Mvelele wa Ḓivhazwakale  . 
U ita uri hu vhe na u kwamana na fhethu ho tendelwa hone  . 
Mbilu dzashu dzi na miṱa ya miraḓo ya SANDF vho lovhaho kha khombo ya bupo yo iteaho ṋamusi ngei Mpumalanga musi vha khempheni ya vhugudisi . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka I tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu , na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea . 
Ndi ngani o vha a sa hani khotsi awe vha tshi ita zwa vhudzekani nae ? 
Ndondolo ya phanda ha u beba sedzwa ṱhoḓea dziṅwe  . 
U rangaphanḓa nga tsumbo , mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde . 
Ro lavhelela muṱangano wa u rwelwa ṱari ha BRICS nga Lambamai ngei China  . 
Nyimele iṅwe na iṅwe i fanela u aseswa kana u sedzuluswa na u ṱoliwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Mvetamveto ya mbekanyamaitele ndi mvelaphanḓa ya u bva kha Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya u thoma ya 2009-2014  . 
Sumbedza u pfesesa mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele wa mulayo une wa tshimbidza sisiṱeme ya Komiti dza Wadi  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u ḓo tshimbidza mushumo wa Pfufho dza Saintsi dza Vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe ( WISA ) wa 2017 . 
Zwino vhalelani nṱha tshirendo tshi tevhelaho ni talele phere dza maipfi a re na pfanapheledzo nga mivhala yo fhambananaho . 
HU TEA U SIKWA FUREMIWEKE YA KUSHELELE KWA MULENZHE KHA ḼIGA ḼA U RANGA ḼA U PULANELA THANDELA U ITELA U TSHIMBIDZA KHATHIHI NA U KHWAṰHISEDZA URI MAITELE AYA O ṰANGANELANA HENEFHO KHA PULANE YA THANDELA DZI TSHI TEVHELA SISIṰEME NGA NGONA NA NGA THEVHEKANO YAVHUḒI  . 
Akhaunthu dzi kolodwaho  . 
Ni tshimbile mithara dza 100 ni ḓo wana bannga i kha tshauḽa tshaṋu . 
Dwadze na mvelelo dzaḽo dza mbekanyamaitele ya muvhuso hu na khonadzeo ya uri zwi bvele phanḓa kha muṅwe murafho - hu nga vha mivhili  . 
Na uri zwa ndeme hafhu , maitele a vhushaka ha nḓowetshumo a khou itea nga nḓila ya u tevhedzela mulayo . 
Khorotshitumbe dza vunḓu 12 . 
Vhuendelamashango ha dzitshaka ndi tshiteṅwa tsha u vhambadzela nnḓa fhedzi tshine tsha vhambadzelwa nnḓa hu si na u bva kha shango  . 
Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma  . 
Vhunzhi ha vhathu vho kavhiwaho nga HIV a vha zwi d(ivhi uri vha nayo  . 
Vha humbelwa uri vha katele kana vha dzhenise vhuanzi ha vhukoni vhune khumbelo ya khou itwa  . 
Tshifhinga tsha zwino tsumbo : Gethe ḽi valwa nga awara ya vhurathi madekwana maṅwe na maṅwe . 
Ro dovha ra takalela uri vhoramuzika na vhatambi vha zwiṱori vhukati ha vhaṅwe vho pfa mbidzo yashu ya u vha tshithu tshithihi vha thoma Federesheni ya Nḓowetshumo dzi Shumaho ya Afrika Tshipembe . 
Vhaofisiri vha kha vhuimo ha kha vhupo vha tea u gudiswa uri vha fhe thuso kha nzudzanyo dza thandela nga madzangano a tshitshavha  . 
Musi u sengiswa ha vhatshinyi hu tshi nga katelwa nga miṅwe milayo i re hone , tshikhala tshi wanala zwihulwane kha maga a u thivhela , u lwa na u rengiswa ha zwithu zwi siho mulayoni , na u tsireledza na u thuswa vhapondwa vhane vha khou rengiswa zwi siho mulayoni  . 
Vha tea u wana thendelo ya tshifhinganyana ya goloi arali vha na goloi i songo ṅwaliswaho kana ine i sina ḽaisentsi nahone vha tshi tama u i ḓiraiva badani u itela uri vha kone uya u i ṅwalisa uri i wane ḽaisentsi , u i diḽivara kha murengisi wa dzigoloi , u isa kha ndingo ya dzigoloi kana u dzhiululwa ha dzigoloi  . 
Luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze u vha hone ha iyo mbekanyamushumo na uri vho ṱanganedzwa u ṅwalisa kha iyo mbekanyamushumo . 
Ro ita dzithemendelo dza khakhululo yo ḓisendekaho kha ḓivhazwakale yashu ya u kona u lwela pfanelo dza vhalwadze  . 
Hezwi zwo ita uri hu vhe na khonadzeo ya u ṱanḓavhudza mbekanyamushumo iyi na u khwinisa vhukwae hayo . 
Mafhungo a sumbe a re afho fhasi a amba nga ṱhulo dza milamboni . 
Hedzwi zwi tea u nyanyula Bafana Bafana , na vhagidimi vhashu musi vha tshi yo ṱaṱisana kha Beijing Olympic Games ṋaṅwaha . 
Sa vharangaphanḓa vha matshelo , vho kona u ṱalusa vhuyo havho na u khurela nḓila ine vha funa u i tevhela . 
Abdelhamid , u na nḓila yavhuḓi ya u kora zwikoro . 
Masiandoitwa a khakhathi idzi a nga ḓisa zwi si zwavhuḓi kha ikonomi , matshilisano na vhushaka hashu kha dzhango na shango . 
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe arali vha sa mu wani . 
U topola thevhekano ya zwiwo na fhethuvhupo hune zwiwo zwa khou bvelela hone . 
Lavhelesani tsumbo . 
U shumisa ludungela na zwifanyiso u itela u pfesesa tshibveledzwa . 
Uri vha kone u tsireledzwa kha ndifhedzo nge vha bvisela tshiphiri khagala tsha u pfukwa ha mulayo kana vhuḓilangi vhu songo teaho nga mutholi kana muṅwe wa vhashumi , vha tea u tevhedzela maitele a u bviselwa ha tshiphiri khagala kha Mulayo wa Vhutsireledzi ha u bulwa ha zwiphiri , wa 2000 Mulayo wa vhu 26 wa 2000 . 
Hu dovha ha vha na nganetshelo nga ha phindulo dza lutendo lwo bulwaho afho nṱha nga vhorasialala , vhane vha tenda kha vhuhone ha vhuloi , vhune ha ofhiwa . 
Tshigwada tsha vha tshipentshela tshine tsha khou shumana na mafhungo haya tshikati na mushumo , nahone zwigwada zwi tevhelaho zwo ṱanḓavhuwaho zwa zwe zwa wanala zwi khou reriwa nga hao  . 
Khethekanyo 32 , 441 , 542 , 66 , 190 na 344d ya Mulayo wa Khamphani a dzi shumi kha South African Express Limited arali Muvhuso u tshi kha ḓi vha u na phesente dza 75 kana u fhira dza ṱhanganyelo ya mikovhe zwayo yo bviswaho kha Khamphani . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe uri dzi ṱangane kha u tsireledza tshiimo tsha vhubindudzi ha shango  . 
Khamphani i no tshimbidza bisi dza masipala i ḓo ita uri bisi dzoṱhe dzi ye sevisi u itela uri zwithu zwo raliho zwi si ḓidovholose . 
Muṱangano u ḓo ya phanḓa nga madzulo mararu a puḽenari , ane nga tshifhinga tshao vhakoni vha ḓo amba mafhungo o tiwaho  . 
Vho Advocate vha re na mavhudzi a dzingwasa vho bebiwaho Queenstown , vho ṱuṱuwedzea lune vha nga takalela u ita na zwine zwa sa vhe mushumo wavho malugana na u thusa vhane vha ṱoḓa thuso  . 
Tshiṅwe tshi swikisa kha tshiṅwe . 
Vhan(we Vhavend(a vha ri vho swika vho rangwa phand(a nga Dimbanyika  . 
Vhagudi vha nga founela vhathu vhane vha vha funesa . 
Uyu muthu u kona u fhedza mushumo . 
Mbuelo dza rinngi ya thekisi ntswa dzi katela khaphasithi yo linganaho ya u katela mashumele a re hone na iṅwe khonadzeo ya nyaluwo ya tshifhinga tshiḓaho  . 
U shumisa tshikhafula tshi songo fhelelaho ho iledzwa  . 
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe nga nnḓa ha na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa thendelo zwo ṋekedzwaho nga Minista kana nga muthu o ṋewaho maanḓa nga Minista . 
Bugu dzo nanguludzwaho dza u vhala - Bugu dzo ṅwalwaho hu tshi shumiswa girama na ḓivhaipfi kha maimo o fhambanaho . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Zwa Mavu  . 
Vha songo shumisa zwiliṅwa zwiswa nahone zwi sa ḓivhei nahone vha songo shumisa tshomedzo dzi songo teaho  . 
Kha ngano nnzhi dza sialala zwipuka zwi tshila sa vhathu . 
Vho guda maḓuvha a vhege na miṅwedzi ya ṅwaha na u zwi shumisa hezwi khathihi na luṅwe luambo lwa u amba nga ha thevhekano ya zwiwo u bva kha matshilo avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Nga u ralo , izwo zwi ḓo vha sia nnḓa u ya nga u shumisa khethekanyo ya tshisedzisi tsha thaidzo iyi , naho izwi zwi tshi fhedza zwo ṋewa  . 
Kha vha vhone uri ndivho dzo swikelelwa  . 
Muthu a nga ṅwala na vhuḓipfi hawe nga ha nzulele kana nyimele . 
Mutshimbidzi u shumisana na dzangano la tshitshavha kha u bveledza mbonelaphanda i fanaho ya zwine tshitshavha tsha khou toda u swikelela zwone . 
U maanḓafhadzwa ha tshitshavha na vhaḽaifa ( zwi katela u thoma u shuma na tshumisano , u sedzulusa ) U ita uri sekithara ya HS i vhe ya phurofeshinaḽa zwi tshi katela nzudzanyo kana pulane dza mabindu , u ṱanganedzwa ha ndalukano na zwine zwa kwama vhaṋetshedzi vha vhugudisi na zwiimiswa , na ndaulo ya zwiimiswa zwa phurofeshinaḽa zwa HS . 
Hu na nyaluwo kha tshitshavha na nyaluwo kha nḓowetshumo , ṱhoḓea ya maanḓa yo engedzea lwo fhambanaho  . 
Hezwi zwi nga swikisa kha khuḓano ya u avhela na u topola thandela dza IDP  . 
Khabinethe yo tikedza muṱangano na vha nyanḓadzamafhungo wo fhelelaho na Minisiṱa wa Gwama uri vha kovhelane na maAfrika Tshipembe nga ha vhudzhenelelivhune muvhuso wa ḓo ita kha muhanga wa zwino wa mugaganyagwama . 
THILIVHALI : Zwa u takala haṋu a zwi ntshumeli tshithu , ndi khou ṱoḓa masheleni anga ane na nkoloda ṋamusi . 
Khothe yo dzhiela nṱha na u thithisea ha kuhumbulele kwavho zwo itwa nga zwikambi musi vha tshi ita vhugevhenga  . 
Ri fanela u tevhela u ḓiimisela ho sumbedzwaho nga vhoramabindu vha vharangaphanḓa , vhashumi na muvhuso kha samithi ya mushumo na u sumbedza vhurangaphanḓa  . 
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi u swika kha dza malo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha mabammbiri oṱhe a ṱodeaho . 
Mbadelo ya poswo i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u rumelwa kha muhumbeli  . 
U ṅwaliswa nga Vhashumi vha u kwamea ha Mupo vha Afrika Tshipembe kana Environmental Assessment Practitioners of South Africa zwi ṱanganedzwa sa vhuṱanzi ha zwo bulwaho afho nṱha . 
Vhagudi vha nga kona u ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza khontseputi hedzi nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe ṅwaha woṱhe . 
Vhathu vha itaho khumbelo ya u shandukisa zwidodombedzwa zwavho  . 
Ndivho ya u vhona muthu mulandu muhulwanesa ndi ya u fhelisa u pomoka muṅwe muthu vhuloi  . 
Vha nga si kone u ita mishumo nga mivhili zwavhuḓi  . 
U gaganya vhunzani na u vha kwakwakwa ha muelo wa dzimbalombalo zwi ita uri hu vhe na ṱhoḓea ya u ṱola themamveledziso ine ya tikedza khuvhangano na u bveledza data  . 
Phambanyiso iyi ndi ya ndeme kha u vhona uri naa zwi a konadzea uri hu vhe na vhuloi vhune ha vhonala nga hone huṋe , nahone vhu sa khou dzhiiwa sa vhuloi vhune ha vhaisa ( vhuvhi )  . 
U itela mbuno dzo bulwaho afho murahu , Khomishini i ḓo themendela uri maitele ane a vhaisa a vhuloi a laulwe . 
Tshivhangi tsha vhulwadze ha pfuko ya malofha a tshi ḓivhei , fhedzi hu na zwivhangi zwi bvaho kha vhabebi na zwa mupo  . 
U topola maipfi a re na raimi na zwiṅwe zwishumiswa zwa vhurendi . 
Hezwi zwi thusa kha u sika kupulanele kwo vuleaho nahone ku re na vhusiki  . 
Khabinete yo dovha hafhu ya ṱanganedza u rwelwaṱari lwa tshiofisi ha Power FM , tshiṱitshi tshiswa tsha radio , sa musheli wa mulenzhe muswa kha nḓowetshumo . 
Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza nzhele kha vhashumi vhayo vhoṱhe nga ha ndeme ya u vhulunga mupo na mushumo khathihi na vhuḓifhinduleli hu elanaho nawo  . 
U fhindula ndumeliso nga vhuḓifulufheli nga vhavhili vhavhili . 
Kha mafhungo maṅwe na maṅwe a mbuno , mawanwa kana tsheo ya vhunzhi ha miraḓo ya khothe ndi mawanwa kana tsheo ya khothe , nahone hune muasesi a vha a muthihi , hu ḓo dzhielwa nṱha mawanwa kana tsheo ya khothe  . 
Musi vhatholiwa vho humbelwa u n(etshedza ngeletshedzo kha vhahulisei nga ha ( lin(we fhungo , i fanela u n(etshedzwa yo d(isendeka kha vhukoni ha tshiphurofeshena(la u ya nga ha milayo ya kushumele  . 
Zwino vho ni humbela u ita phosiṱara ine ya khou kungedzela thambo ya vhathu tshitediamu tsha Ellis Park nga ḽa 23 Fulwana 2009 musi hu tshi ḓo vha ho ṱanganedzana ALL BLACKS na THE BULLS . 
Zwikene zwa MRI , zwikene zwa CT kana ngudo dza radio-isotope  . 
Vhana vho wana pfufho nge vha ita mini ? 
Khothe ya Ndayotewa yo wana uri maitele a nyambedzano na tshitshavha o tshimbidzwaho nga NCOP na vhusimamulayo ha mavundu , ha ngo swikelela tshiimo tsho tiwaho kha Ndayotewa  . 
Ndi zwine ngazwo dzin(we nd(ila dzine dza tea u tevhelwa kha u tandulula mbilaelo dza vhashumi dza n(etshedzwa uri dzi kone u shumiswa nga vhatholiwa vhot ( he  . 
Zwo nangwa ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano , sa tsumbo , vhagudi vha ḓo thetshelesa tshiṱori vha konoha u tshi vhala . 
U kundelwa u fema u fhirisa zwo ḓoweleaho . 
Ri ḓivha izwi musi mugudi a tshi : s Thetshelesa na u ḓiphiṋa nga dzithai na miswaswo nga u nyanyulea nga nḓila yone . 
Arali u vhambadzela nnḓa u itela ṱhoḓisiso ya ḽiga ḽa u tumbula kana ḽa mbambadzo , Thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo yo ṋetshedzwaho nga Minisṱa i a ṱoḓea  . 
Arali khothe ya shandukisa ndaela , i ḓo humisela ṅwana kha tshiimo tshe a vha tshi khou tshila khatsho phanḓa ha musi ndaela i tshi bviswa , tenda tshandukiso ya ndaela ya sa kwame zwe zwa itwa fhasi ha mulayo tshifhingani tsha musi ndaela i tshi khou shuma  . 
Vhupo ha u ḓibveledza kuṅwalele kwo teaho  . 
VHUSHAKA HASHU NA SARS Ofisi yashu yo ḓiimisa nahone i shuma thungo na SARS . 
Vhuṱanzi vhu vhonalaho vhu sumbedza uri u oliwa ha Mbekanyamushumo ho tea ho sedziwa u ya nga nyimele ya poḽoltiki , ikonomi na zwa matshilisano . 
Naho hu na mbekanyamushumo ya khovhekanyo hafhu ya mavu i takadzaho , mulayo wa tshikhala tsha mushumo tsho tsireledzeaho u bvisela khagala vhukuma matshilo a vhadzulapo vha miḽioni dza rathi  . 
Naho zwo ralo , hu na u dzhenelela kha zwa mutakalo hu na mafulufhedziso o khwaṱhaho a u dzudzanya mpfu dza vhushie , a zwo ngo linga u fhungudza phimo ya mpfu dza vha fhasi ha miṅwaha miṱanu  . 
U Khwinisa Mutakalo- Dzimbekanyamishumo dza CBNRM dzi nga vha na mushumo une dza ita wone kha u khwinisa mutakalo wothe wa tshitshavha . 
A no ngo tea u ṅala , fhedzi ni tea u vha na vhuḓifhinduleli ha u shumisa tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe tshine na vha natsho u khwinisa vhutshilo haṋu na u shela mulenzhe kha Afrika Tshipembe . 
Ri dzula nga u vhudzisa mbudziso , ho vha hu kha dzangalelo ḽa nnyi ? 
Tswikelelo kha rekhodo dzi ḓo fariwa u swikela musi muhumbeli o no badela mbadelo dzo fanelaho . 
Kha hei milandu yo haṱulwaho : 2 499 ya milandu ya vhuṱoḓavhudzumbamo yo tendeliwa , 4 093 ya milandu ya vhaṱoḓavhudzumbamo yo haniwa sa izwo hu songo wanala vhuṱanzi vhu fushaho ha u tambudziwa na vhugevhenga  . 
U ḓivha na u topola zwiga zwa nomboro madzina a nomboro Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso . 
Kha nyimele ya vhashumisi vha malasha vha vhupo ha ḓoroboni na vhashumisi vha khuni vha vhupo ha mahayani , mveledzwa dza mutakalo dzine dza vhangwa nga u sa tsireledzwa u bva kha mutshikafhadzo wo engedzwaho a anzela u dzhia tshifhinga tshilapfu na uri , kha dziṅwe nyimele , a vha khombo kha vhutshilo  . 
Ndi u lwisa ha lushaka ho livhaho kha zwo katelaho nyaluwo ya ikonomi . 
U thusa vhagudi u vhala nomboro khulwane ya zwithu , nga u vha ṱuṱuwedza u kuvhanganye zwithu nga zwigwada zwa zwivhili zwivhili , zwiṱanu zwiṱanu na nga mahumi . 
Vha ḓo vha vha tshi khou shumisa pfanelo dza vhuṋe ha ndaka ya muhumbulo dzi yelanaho na thandela ? 
U tambudza hu nga vha ha muvhilini , maluvhini , kha zwa ikonomi , zwa muhumbulo na zwa vhudzekani  . 
Nga u angaredza , maḓana a vhatshinyi a a vhuelwa u bva kha mabindu aya ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
U anda ha phambano kha ngudo dzi wanalaho kha budo ḽa saintsi dza mupo dzi ṋekedzwaho nga dziunivesithi zwi ita uri u ṱola pfunzo dze muthu a dzi wana zwi sa leluwe . 
Vhadzhiamikovhe vhoṱhe vhane vha dzhenelela kha vhuvhusi hapo vha tea u vha na nḓivho ya mutheo ya muvhuso wapo , ndivho dzawo , zwipikwa na mishumo  . 
Zwi ngadzhia miṅwedzi ino swika miraru u tshimbidza khumbelo yavho . 
Khetho ya u shumisa maraga wa tshiofisi kha maḓuvha a maraga kana muvoni u a wanalea kha muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u shela mulenzhe  . 
Tshimela itshi tshi na rekhodo i no sumbedza uri tsho ḓi shumiswa na kale u bva nga vho 1662  . 
Ndivhanele ya tshitavha kha u swikelela kha zwidzidzivhadzi zwa ndeme zwi swikeleleaho kha mutheo wo thomiwaho  . 
V ha nga humbela vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi uri vha vha ḓivhadze arali tshigevhenga tsho shavha kana tsho pfuluselwa huṅwe fhethu . 
Vhagudi vha dovha vha ṱoḓa tshifhinga tsha u haseledza hune ha sa tou kombetshedza u itea kiḽasini . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri maṅwalwa a u tikedza a tevhelaho o rumelwa musi vha tshi ita khumbelo ya mbadelo ya Ex Gratia . 
Khaedu dzo no endelela saizwi hu na ṱhoḓea nnzhi dzi ṱaṱisanaho , fhedzi nyendedzi dzi khagala : ṋetshedzo ya tshumelo kha avho vhane vha i ṱoḓesaho sa tshithu tsha ndeme vhukuma  . 
Nga ndila iyi hu do fhatea vhushaka na tshumisano yo khwathaho u itela u swikela ndivho dza vhutumbuli  . 
MBEKANYAMUSHUMO YA U LINGA Mbekanyamushumo ya u Linga yo dizainiwa u itela u paḓaladza mishumo ya u linga ya fomaḽa kha thero dzoṱhe tshikoloni kha themo yoṱhe . 
Musi hu tshi khou bveledzwa zwibveledzwa zwinzhi hu ḓo ṱoḓea matheriala manzhi o livhanaho  . 
Vhane vha khou pembela navho hu ḓo vha vhana vhaṱuku vhavho vhane vha vhona vho mme avho sa vhutsireledzi havho ha u thoma - vhutsireledzi kha tshiṱuhu tshine vha itelwa nga vhathu ngavho  . 
KHA LUṰA LWA U VHUMBA LWA NDANGULO YA THANDELA , ZWIPIḒAPIḒA ZWA TSAUKANYO ZWI A SHUMISWA KHA U WANA ZWI VHUMBAHO THANDELA ZWINE ZWA VHEKANYWA KHA THEBULU YA FUREMIWEKE YA KUHUMBULELE  . 
Kuhumbulele kwa vhathu vha Xhosa ndi kwa uri arali muthu a na nḓivho nga ha manditi , na ene a nga ita zwa vhuloi . 
GCIS i nga shumisa thekino ḽ odzhi iyi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u vhona mafhungo ane a vha kha sisiteme dzayo na u ḓ ivha tshaka dza vhashumisi nga zwi fanaho na IP address , domain , mufuda wa browser na masia ṱ ari a dalelwaho . 
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa . 
Vhathu vha re nṱha ha miṅwaha ya 20 vha tea u ṱoliwa ḽeveḽe dza khoḽesiṱiroḽo dzavhi luthihi nga murahu ha miṅwaha miṱanu . 
Musi hu tshi khou nekedzwa mulayotibe Phalamenndeni , Minisita wa Mveledziso ya Matshilele kha Matshilele , Vho - Dokotela Zola Skweyiya , vho themendela zwauri u shela mulenzhe nga tshitshavha kha u tsireledza na u alusa pfanelo dza Vhaaluwa  . 
PS : Tshifhinga tsha mauvha a 30 hu tshi khou shumiwa khumbelo a nga engedziwa a ya phana nga a sa fhiri 30  . 
Muredzhisiṱarisi u ḓo dovha hafhu a hana u tendela dzina ḽine ḽa kanganyisa , ḽine ḽa si ṱoḓee kana ḽo iledzwaho nga iṅwe nḓila  . 
Arali vha tshi ṱoḓa mvelelo , vha ḓo rumelwa Muhigo wa u Saukanya Sambula vha tea u badela na mbadelo dzo randelwaho . 
Maitele a Ndango yo Ṱanganelaho ya Tshiṱirathedzhi o shumiswa nga Khabinethe ubva Ṱhangule 2014 zwo itaho uri Tshigwada tsha Tsireledzo tshi thome u shumisa ndaṱiso dzo vhalaho , vhudzheneleli ha sekithara dzo vhalaho ha u tsireledza tshugulu Afrika Tshipembe . 
Hu n(etshedzwa nd(ivhadzo ya u swikisa khat ( hululo kha Muredzhisitarara wa khothe ine ya ita uri hu n(ewe ndaela  . 
U tendela vhagudi u shumisa mutalombalo , vhuṱala ha nomboro , giridi dza nomboro kana nḓivho dzavho dza u pwashekanya nomboro kha mahumi na vhuthihi u sumbedza u pfesesa havho . 
Rerani na khonani yaṋu nga mihumbulo ine na vha nao . 
U fhufha hu linganaho hu u rekhodwa kha mutalambalo na mafhungo a u tikedza a nga rekhodwavho na one . 
TSHIPIKWA TSHA TSHIBUGWANA Tshipikwa tsha tshibugwana itshi ndi u bvisela khagala maitele ane a tea u tevhelwa hu tshi itwa khumbelo ya u swikelela mafhungo ane a vha na Muhasho wa u Pulana u Ṱola na Vhulavhelesi ( DPME )  . 
Zwe zwa ambiwa kha muvhigo wa zwiwo zwa makhaulambilu a Marikana , North West , he ha lovha vhathu vha 44 , zwi khou dzhieleswa nṱha uri zwi itiwe . 
Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana . 
Masheleni a fhiraho R200 miḽioni a ḓo ṱoḓea u itela uri thandela iyi ya u lingedza i bvelele , na uri a ḓo wanalesa kha sekithara ya phuraivethe . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe Khulwane , kana khothe ya maimo a yelanaho nayo i nga bveledza mawanwa malugana na u yelana na Mulayotibe ha Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓu kana vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe nga Muphuresidennde , fhedzi ndaela ifhio na ifhio i nga vha na maanḓa u swikela i tshi khwaṱhiswa nga khothe ya zwa Mulayotewa  . 
Vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vha vha alafhaho kha nyimele dza PMB musi vha sibadela vha ṱuṱuwedzwa u ḓisa nomboro ya thendelo u thoma ya sibadela na mbilo dzavho . 
Nḓila ya asesimennde ine ya asesa mvelephanḓa ya mugudi tshifhingani tsha maitele a u guda u itela u ṋekedza muvhigo u no ḓo khwaṱhisedza u guda hawe . 
Kanzhi khamphani dza tshitshavha dzi dzhielwa nṱha sa nḓila ya khwine ya bindu ya u swikelela mimakete ya khephithala na u konadzisa vhubindudzi ha matshelo ha sekithara ya phuraivete , hune zwa vha zwo tea . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli . 
Luṅwalo lu tea u sumbedzisa na kiḽasi ya ḽaisentsi  . 
Kha lushaka lwa vhavend(a a huna tsho khakheaho kha uri hu vhe na khosi ya mufumakadzi  . 
Muvhigo wa ṅwaha u fanela u vha na muvhigo wa u tou ṱalutshedza na muvhigo wa zwa masheleni . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , vhagudi vha Luambo lwa Engedza lwa u Thoma vha ḓo ṱoḓa thikhedzo khulwane na u sumbiwa nḓila zwavhuḓi u itela u bveledza zwikili zwa bveledza tshibveledzwa tsha u ṅwala tsha maimo a nṱha . 
U bvisela khagala kha vhathu ha mbuelo dza masheleni nga dzi MP zwi bveledza ṱhoḓea ya Mulayotewa ya u dzhia tsheo ha u sa vha na tshiphiri na u vha khagala  . 
Ri a fulufhela uri mivhuso na vhathu vha ḽifhasi vha ḓo shumisana u vhona uri Khonferentsi ya Tsedzuluso i swikelela ndivho dzayo , nahone ri fulufhela uri vha ḓo dededzwa nga muya wa u sanda khethekanyo nga muvhala . 
Ndi tshifhio tshine vha fanela u vhudzisa vhaṋetshedzi nahone vhuṱanzi ha u thoma vha wana thendelo vha fanela u vhu sumbedzisa hani ? 
PSC na kha Ofisi dza Madzingu  . 
Hezwi zwi do vha ndila ya u vhulunga yavhudi kha vhumatshelo . 
Nga tshumisano ya mabindu na vhashumi , ri ḓo bveledza , nga u ṱavhanya mbekanyamaitele kha sekhithara dzine dzi sa vhe na mbekanyamaitele dza kuitele , dzi fanaho na sekhithara dza zwa migodi na dza u nakiswa ha minirala , zwirengwa , thengiso ndivho hu u tikedza mabindu maṱuku , sekhithara ya u fhaṱa , nḓowetshumo ya zwa vhutsila na mitshino , vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi  . 
Kha izwi , milayo , ḽaisentsi na thendelo nga u angaredza ndi zwone zwo teaho na u vha na maanḓa  . 
NDI LINI HUNE MUOFISI WA MAPHOLISA A NGA THUNTSHA MUHWELELWA ANE A KHOU SHAVHA ? 
U asesa ṱhoḓea na ngudo ya khonadzeo- zwi vhidzwa hafhu u pfi ḽiga ḽa u ta- u vhona ṱhoḓea dzine dza fanelwa u swikelwa na uri zwi ḓo konadzea hani u zwikela thandela  . 
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira . 
U dzumbiwa ha mafhungo a ndeme kha hetshi tshiwo a nga vhaisa muhasho na kutshimbidzele kwa vhulanguli  . 
U dovha hafhu wa tea u shumisa nḓila ya vhukuma na u dzula wo ḓilugisela malugana na u langa sisiṱeme ya mivhuso u khwaṱhisedza u tshimbilelana vhukati ha vhuḓifhinduleli na vhukoni  . 
Musi izwi zwo no itwa , ndi ḓo vhekanya makumedzwa uri vhone vha bule mihumbulo  . 
Fhedziha , hu na nyimele nnzhi dze ndeme yo ṋewaho pfanelo dza vhaṅwe ya ṱoḓa uri mulayo wa u sa vha na u timatima wa tea u shuma nga woṱhe hu si na khumbulelo ya u sa vha na mulandu  . 
Vha pfala vha tshi tou zhamba . 
Maitele ashu a u ḓiṅwalisa a ṱoḓa fhedzi ḓiresi ya vhukuma ya imeiḽi na ID ya mushumisi na phasiwede i sa fani na ya muṅwe  . 
U avhiwa ha ḽ aisentsi hu nga dzhia mi ṅ wedzi ya 6 uya kha ya 12 . 
U vhala mepe hu tshi shumiswa mbonalo dzo fhamananaho . 
Kuvhonele kuthihi ku amba uri arali zwiko zwo shumiswa kha vhugudisi na u lugisela vhathu uri vha vhe ṱhoho dza madzangano dzi shumaho , zwenezwo malamba a u ita izwo a ḓo fhungudzea musi hu na mbuelo ya nṱha  . 
Muvhali u fanela u pfa sia ḽe muṅwali a dzhia  . 
Hune vha vha vha songo tshi lavhelela , na hune vha nga vhea fulufhelo ḽavho khatsho  . 
Tshishumiswa tshi re afho fhasi tsho sumbedzwa tshi na tsumbo dzi re kha dziithaḽiki  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso kha muṱa na khonani dza avho vho lozwaho matshilo avho zwo vhangwa nga miḓalo kha vhupo ha KwaZulu-Natal . 
Ndi vhangana vhane vha vha vhafumakadzi vha miṅwaha i fhiraho 65 ? 
Vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe kana mulaedza wa data une mushumisi a rumela kha GCIS u ḓo dzhiiwa sa wo ṱanganedzwaho nga GCIS musi u ṱanganedzwa ho bulwa nga kha u ṅwala  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhagudi vhavho vha vhe na nḓivho ya zwiṱori , zwidade zwipfufhi , zwirendo na zwiimbo vhege iṅwe na iṅwe . 
U pembelela ha lushaka , he ha rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei tshiṱediamu tsha Orlando nga dzi 16 Fulwi , ndi huṅwe ha mitambo ye ya farwa u mona na shango ḽashu u itela u ṱhonifha vhufa ha murafho wa 1976 . 
U dovha wa vha khono ya vhurangeli ha Operation Phakisa ya u thoma(Ikonomi ya Maḓanzhe ) ya u honolola khonadzeo ya ikonomi . 
U fhindula mbudziso dza tshaka dzo fhambanaho dzi tshi bva kha tshibveledzwa tsho vhalwaho ho katelwa tshaka dza mbudziso dza maimo a nṱha . 
Khabinethe yo tendela uri Muhasho wa zwa Muno u nga vula hafhu maitele a u ita khumbelo hafhu kha vhathu vha re na Thendelo ya Tshipentshela vha Zimbabwe , nga fhasi ha nyimele dziṅwe  . 
Khophorethivi i tea u shumisana na dziṅwe dzikhophorethivi . 
Luambo lwa nyengedzedzo lu fhata kha luambo lwa hayani a lu imi tshiimoni tshalwo . 
U shumisa gwati ḽa bugu na nyolo buguni yoṱhe hu tshi itelwa u bvumba ( humbulela ) muṱoḓo wa zwine bugu ya khou amba zwone . 
Muhwalo wa tshikolodo wa avho vhane vha sa kone u hwala tshikolodo itshi na u swikelela mveledziso i sa nyeṱhi zwi tea lugiswa  . 
Ri ḓo sedzulusa khumbelo yavho  . 
Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha , ri tshi katela ndangulo ya masheleni , Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa , izimbizo na , ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno , vharangaphanḓa vha dzifeme . 
Hu tea u vha na maga ane vha tea u a dzhia uri vha kone u tshila naho isa nnḓa i ḓo ṋewa fhedzi arali tshitumbu u tikedza vengo ḽo ḓisendekaho kha lushaka , kutshilele , mbeu kana vhurereli , na zwine zwa dzhiwa sa zwine zwa ṱuṱuwedza u vhaisa  . 
Nga tshumisano na vhadzulapo na vhashumisani , vhakhantseḽara na vhaofosiri , Komiti dza Wadi dzi a konesa u shumana zwavhuḓi na thaidzo na zwithu zwa tshitshavha na u ṱanganedzwa nga tshitshavha  . 
U shumisa nyito dza u ṅwala na vhagudi , u modela kushumisele kwone kwa ndongazwiga , mupeleṱo , girama , makhathi na vhunzhi , u fha fureme ya u ṅwala u thusedza vhagudi u ṅwala tshiṱori kana u buletshedza na u vha eletshedza kha magaa u ṅwala . 
Kha u ita vhḓifhinduleli hawo , muvhuso wapo u tea u tshimbidza na u dzudzanya pulane na zwiṱirathedzhi zwawo na izwo zwa vhuṅwe vhuimo ha muvhuso  . 
Sika mvelele ya vhuḓifhinduleli na u vha khagala kha ndaulo ya muvhuso kana kha u shumisa maanḓa a muvhuso kana kha u shuma mushumo wa muvhuso , nga u shuma hu tshi tevhedzwa pfanelo ya liga ḽa ndaulo  . 
U ṱuṱuwedza vhagudi u anganyela vha sa athu u kala muelo . 
Thandululo dza shangonga zwenezwo , ndi nyaluwo khulwane na u sika mishumo u fhungudza na u fhelisa vhushai na u sa lingana  . 
Rekhodo ya Vhutshinyi ya Tshumelo dza kambiwa vha funa khakhathi  . 
Khephisheni ya khungedzelo iyi ndi ifhio ? 
Hezwi zwi thivhela mushonga uri u sa bve nga kha tshemba  . 
Ndi nnyi o teaho u haelwa ? 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u swikela nahone nga nḓila-ḓe ? 
Vha nga kona ita phetheni u bva kha zwivhumbeo zwa bogisi na zwivhumbeo zwa bola zwe vha itau bva kha vumba kana suko ḽa u tamba . 
Miḽioni dza R666 dzi khou shumiswa kha zwa thekhinoḽodzhi ya tsireledzo ya maimo a nṱhahu tshi katelwa nga khamera dza CCTV , senthara dza u langula dza lushaka na dzapo , thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani ha dziradio na dzi heḽikhophutha - khathihi na u gudiswa na u tholiwa ha mapholisa a 31 000 a mushumo wonoyo  . 
Muvhuso u a zwi ḓivha uri vhubindudzi kha pfunzo ya vhana vhashu vhu ḓo thusedza zwihulwane kha gondo ḽashu ḽa nyaluso ya ikonomi , zwine zwa khou ṱoḓea u itela u tandulula khaedu tharu dza tshaeo ya mishumo , vhushai na u sa eḓana  . 
Vhagudi Vhagudi vha tea u vha vha tshi khou ṅwala mafhungo a nomboro sa rekhodo yo tou ṅwaliwaho ya u tandulula thaidzo . 
Dzimaraga kha ḽiṅwe sia , dzi a rekhodwa nga u ṱavhanya nahone dzi nga ṱanganywa , dza andiswa na u kovhiwa . 
Naho mahumbulwa o ṋewa nga nḓila ya u vhulunga , a shuma kha phurogiremu na thandela dzoṱhe  . 
BI-309 ofisini iṅwe iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Ro ḓiimisela u sia luswayo lu sa thuthei kha masia aya maṱanu  . 
Mafhungo anga a ḓo vheiwa lwa tshidzumbe ? 
Arali khumbelo yavho ya SMS yo tshimbila zwavhuḓi , zwine zwa amba uri na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo teaho , vha ḓo wana phindulo ya SMS i na mafhungo a sumbedzaho masheleni avho a mbuelo ane a vha hone . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenela Samithi Zwayo ya vhu 35 ya Madendele a Mivhuso ya Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u bva nga dzi 17 u ya kha dzi 18 Ṱhangule 2015 ngei Gaborone , kha ḽa Botswana . 
Ho no thoma u fhaṱiwa luṱa lwa u thoma lwa Mokolo na Nyengedzedzo ya Maḓi a Mulambo wa Crocodile une wa ḓo isa maṅwe maḓi kha zwiṱitshi zwa fulufulu tsha Matimba na tsha Medupi . 
Hezwi zwi khou thusa kha Pulane dza Nḓila dza Ṱahe na NDP , dzine dzi khou lwisa kha u vusuludza vhulimi na ndeme ya mutevhe wa zwibveledzwa zwa zwiliṅwa na zwifuwo . 
U wana hezwi , vha fanela u vha vho muraḓo wa Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa  . 
U tea u fhaṱiwa , u bvela phanḓa na u vusuludzwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku  . 
Ndi dzhoina hani GEMS ! 
Nga maṅwe maipfi , vhagudi vha tea u ḓivha uri mibvumo i vhumba maipfi , ngeno maipfi a tshi vhumba mafhungo . 
Vhahumbeli vhane vha vha vhaṋe vha mafhungo vhane vha khou humbela mafhungo nga ha vhone vhaṋe  . 
Vha dzhiele nzhele : Vha fanela u vusulusa vhuḓiṅwalisi havho miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe , Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe u ḓo vha ḓivhadza musi vha tshi fanela u vusulusa . 
Ndangulo ya mushonga Mushonga wo randelwaho nga dokotela wavho u itela u fhungudza tsumbadwadze dza vhulwadze ha tshifhinganyana kana nyimele u vhidzwa u pfi mushonga wa acute nahone u ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya mushonga wa acute  . 
Fomo dzo teaho dza u gandisa minwe dzi ḓadzwa nga muofisiri wa tshipholisa  . 
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa . 
Kale ho vhuya ha vha na muṅwe munna we a vha o pfuma nga maanḓa . 
Fhedzi , hu na mbilaelo dzi si dzavhuḓi dzi bvaho kha miṅwe ya mivhigo ya zwinozwino  . 
Hezwi zwi nga itwa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
I dovha ya thusa kha phungudzo ya masheleni ane vharengiselinn ḓa vha a shumisa kha khungedzelo . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi tshifhinga tsha tsedzuluso tsho swika  . 
U netshedza muhumbeli zwidodombedzwa zwo teaho malugana na u ita khumbelo ya giranthi  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Maano a Thikhedzo ya Mabindu Maṱuku , a Vhukati na a muelo Muṱukuṱuku ( SMME)a Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo ( ICT ) uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Vhulwadze vhu tumbulwa nga u itandingo dza malofha , ekisirei na zwikene  . 
Humbulani nḓila ine ya vha ya khwine ya u vhala penisela dzo kuvhanganywaho . 
U wana muthu o no kambiwa a tshi tshampungane , na u bviswa ha malwa ṱwa  . 
Vhuḓifhinduleli ha zwa poḽitiki 201 . 
Ri a zwi ḓivha uri vhana a vha gudi mazha ( khathihi ) lune bugu dza u shumela dza Gireidi R dza vha na vhuṱanzi tshoṱhe uri vhadededzi ( vhagudisi ) vha shume vha tshi tevhela kugudele kwa ṅwana mugede e eṱhe nahone , hune zwa konadzea , vha shumise bugu idzi vha tshi ya phanḓa na u humela murahu , zwi tshi edza nyaluwopfunzoni ya ṅwana uyu i re yawe e eṱhe . 
Lwela vhuthihi ha lushaka na vhuthihi ha Riphabuliki  . 
Tshigwada tshihulwane tsha kona u rera nga ha ha izwi , u ṋetshedza mihumbulo miṅwe na miṅwe u itela tshanduko , na u themendela tshibveledzwa tsha u fhedzisela  . 
Rakhonṱhiraka u na vhuḓifhinduleli hafhu ha u shuma , u vusuludza na u londota mutengo wa tshumelo ine a khou i ṋekedza  . 
Sekhithara dza ndeme dza MAP-SEZ ndi vhuendi , vhubveledzi ha zwa vhulimi , vhuendedzi ha zwimveledzwa , ICT , zwa mishonga na vhuṅwe vhubveledzi vho  . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika vha tea u kona u wana nḓivho na u i shumisa zwavhuḓi  . 
Kha vha ombedzele phambano vhukati ha mutshimbidi wa wadi , mutshimbidzi wa masipala na muraḓo wa Komiti ya Wadi vha vhone zwauri vhashelamulenzhe vha a pfesesa mushumo une wa itwa nga CBP vha ṱumanye na Komiti dza Wadi  . 
U shumisa maiti kha u fhedzisa zwa maipfi zwo teaho . 
Ri ḓo vhona uri tshumisano dzo tiwaho miṅwahani minzhi dzi a khwaṱhiswa , na u vhona uri kushumele kwashu kwa lushaka kwo khwinifhadzwaho kwa u lwisa AIDS na maṅwe malwadze a thusula ku a khunyeledzwa nga u ṱavhanya  . 
Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa , hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana , kana u pfulusiwa ha thundu , vhuḓifhinduleli , pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso , ndangulo , tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa  . 
Vhuḓikumedzeli kha u tshila nga Iwa mulalo na mvumelano , zwi thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwa khuḓano ya zwiṱhavhane zwa lushaka na zwa dzitshaka , nga nnḓa ha musi zwo tiwa ngauralo nga Mulayotewa kana vhusimamilayo ha lushaka  . 
U thetshelesa u itela u pfesesa Tsumbo , u thetshelesa Tholokanyonḓivho kha thero yo nangiwaho kha mumono wo fhiraho . 
U vhona uri tshomedzo dza masheleni a muvhuso a dzi ngo tambisea , nyengedzo ya ndinganyo i ḓo lambedzwa nga ndango ya thundu ya muvhuso isi na siṱirathedzhi . 
Tshitshavha tsha dzudzanya muṱangano vhurumelwa ha tendelana uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo tshimbidza muṱangano nga ha avho vhathu vha si na mahaya na nga nyimele ya phakha  . 
Musi vho no rumela khumbelo , hu ḓo ṱo ḓisiswa vhungoho ha khumbelo yavho . 
Fomo Z955 a i wanali online  . 
Dzithandela dzine dza disa vhutsila kha tshitshavha uri tshi kone u langula zwishumiswa zwatsho nga ndila ya khwine . 
Thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi maitele ane khao muthu ane a khou shela mulenzhe a guda hoea dza ndeme dza u linga ha u ilafha honoho uri a kone a humbula uri a nga kona naa u bvela phana na u shela mulenzhe kana a nga si kone kha u lafha ha u lingedza honoho  . 
Khoḽidzhi dza phuraivethe na dzone dzi ḓo tikedzwa arali ra dzudzanya zwipikwa zwashu zwa tshiṱirathedzhi  . 
Tsha vhuraru , ri tea u rera nga maanḓa nga ha uri ri nga khwaṱhisa hani sisiṱeme dza ndaulo ya mutheo dzine dzi si vhe hone kha miṅwe mimasipala  . 
Zwigwada zwi nga dzhia tsheo zwi na nḓivho , nga u tendelana , u itela uri zwi vhe tshiphiri . 
Hu na lutendo lwo phaḓalalaho nga ha vhuloi ngei Malawi , na uri vhathu vhane vha pomokeswa vhuloi ndi vhakegulu . 
Kha sekithara ya mutakalo , uno ṅwaha , ri ḓo ombedzela u tholwa ha vhathu vha re na ndalukano dzo teaho kha zwiimo zwo teaho  . 
Vho vha vha hani vhafumakadzi vho dzhenelaho kha u pulana kana kha ḽiga ḽa u vhumba ? 
Tshiimo tsha nṱha tsha u thola na vhubveledzi zwi ḓo ita uri miholo na maimo a vhutshilo zwi gonye na u fhungudza u sa lingana  . 
Mutshutshisi u ḓo sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane  . 
Vhadzulapo vho takalaho vha manyanyu ndi tshithu tsha ndeme kha u swikelela zwipikwa zwa NDP . 
Ngavhe ndi ḽi bebe ḽi fe ndo vha ndi tshi ḓo awela nṋe ṅwana wa Vhanyai kha maṱhupho a ḽino shango  . 
Data i fanela u sainiwa nga ḽaborothari yo tendelwaho . 
U kopolola phatheni kha phegibodo na u kopa phetheni , maipfi na maḽeḓere kha bambiri . 
Bono ḽa ndaulo ine ya ḓivhadza tshivhumbeo nga mugaganyagwama uyu ndi ḽa u sika tshitshavha tsha zwikhala zwo vuleaho kha vhoṱhe u itela uri vhathu vha tshile vhutshilo vhu tamisaho  . 
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili kana luraru nga vhege minethe ya 15 hu tshi shumiswa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege . 
U londola sefo u ya nga ṱhoḓea dza vhabveledzi vhiliwaho , mbadelo kana tshikwama tsha provident ndi thandela dzifhio dzine komiti ya wadi ya tama u dzi thoma ? 
Vha nga wana fomo iyi kha ofisi ya muhasho kana kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi  . 
Arali u tshi ḓo ṱoḓa u dovha wa humbula mafhungo o khetheaho , topolani mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwi si gathi zwa u tikedza . 
Fhedzi , ri sa athu na u swika kha tshiimo itsho , ndi khou humbela uri nḓowetshumo ya zwikambi i bvise khungedzelo dzi re kha biḽibodo dzoṱhe dzi re vunḓuni ḽashu , nga maanḓa idzo dzi re zwikolobulasini zwashu  . 
Ngona idzi dzi nga ṱanganyiswa . 
Khabinethe yo ṱanganedza hafhu tsheo ya muṱangano wa Masia Mararu Kavhili wa SADC , we wa farwa wo vhambelana na Samithi ya SADC wo dzhenelwaho nga Muthusa Muphuresidennde na Mutshimbidzi wa SADC Vho Cyril Ramaphosa , u khwaṱhisedza maitele a mashumele a Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya SADC kha mafhungo a Muvhuso wa Lesotho . 
Khaphasithi ndi mini ? 
Ri nga bveledza zwiko zwashu zwa vhathu , u kovhekana thekhinoḽodzhi , u vhulunga na thengiso vhukati hashu  . 
Nahone  . 
Muano kana khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka , Vhurumiwa ha Tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu 4 . 
Tsheo i tea u elana na maitele ane a vhofha kha vhothe  . 
Ndaulo i ṋekedza uri hu vhe na u thivhelwa ha tshumiso yo kalulaho na u tambiswa ha muḓagasi  . 
U humbela vhalanguli vhapo u ṋea thendelo ya u ṱo ḓisisa mpfu dzi vhilaedzaho na vhutshinyi ho itelwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe  . 
Tshivhangi kana tshiitisi tshihulwane tsha asima ndi u fema buse ḽa u bva kha thoro na fuḽauru  . 
Khaedu dzoṱhe dzo livhanaho na AGOA dzi khou sedzwa khadzo  . 
Nzudzanyo dza lushaka Nzudzanyo dza mveledziso ya nnḓu dza lushaka dza miṅwaha minzhi , nzudzanyo dza Madzulo a Vhathu dzo ṱanganelanaho na Nzudzanyo dza Bindu dza Gavhelo ḽi re na Mikano  . 
Muvhuso u ḓo dzhena kha kontiraka na vhanekedzi vha tshumelo nga ndila yo buliwaho u itela zwauri tshumelo dzi khou nekedzwa  . 
Ngangoho , arali tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsha khaedu tsho vha tshihulwane sa mutevheṱhandu wa vhadzhiamukovhe vha kwameaho kha pfunzo wo engedzaho  . 
Izwi ndi zwa ndeme kha sekithara ya pfunzo vhunga zwi tshi sumbedza mathomo a tshifhinga tshiswa tshine vhasheli vha mulenzhe , vhafaramikovhe na vhashumisani kha zwa matshilisano vha ita uri madzangano avho a tikedze muhumbulo wa u swikelela u gudisa na u guda ha ndeme kha shango . 
Tshumelo ya u Sedzulusa Mbuelo nga SMS U sedzulusa Mbuelo nga SMS zwi nga vha vhudza uri vha kha ḓi vha na mbuelo dzifhio . 
Zwavhukuma ndi zwa uri musi muthu a tshi khou shumana na zwa vhuloi u vha a khou shumana na zwa u nyadzwa ha mulayo , ngamaanḓa mulayo wa vhugevhenga , zwine izwi zwa vha thaidzo vhukuma . 
Thulusi dze dza sika LFA dzi nga shumiswa kha u fhaṱulula kana u pwasha thandela ye ya dzinginywa , hu u itela u vhona uri i kha ḓi vha yo tea naa nahone i kha ḓi konadzea naa  . 
Fhungo ḽa vhuṱhogwa ḽi nga fhasi ha mutsiko wa nyimele dza tshiṱuhu kana u shumiswa ha maanḓa a siho mulayoni zwi ḓo imelelwa  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha pfesese khontseputi dza u kovha hu sa athu u shumiswa tshiga : Thaidzo dzine dza katela u kovhekana ndi dza nga ha : u kovhekana nga u lingana ; na uri muṅwe na muṅwe u wana vhugai . 
Mavu na one o rengwa ngei Lebombo , kha ḽa Mpumalanga nga 2015 uri hu thomiwe senthara dza u tshimbidza zwa vhudzumbamo tsini ha mukano . 
Ro kuvhangana hafha ṋamusi u pembelela vhubveledzi ha vhaswa vha re na mafulufulu vhane vha khou sumbedza mafulufulu kha u vha vharangaphanḓa na vhaimeleli vha vhupo , nga maanḓa zwi tshi kwamana na u kovhekana hu eḓanaho , ku shumisele kwo teaho na u vhulunga maḓi  . 
Mitambo i katela zwot ( he zwa sialala zwine zwa nga vha zwo dzudzanyiwa henefho vhuponi ha havho u itela u bveledzisa mvelele na kutshilele kwa Vhavend(a  . 
Zwoṱhe hezwi zwi ita u ri mugudisi a kone u dzhenelela a na zwiitisi zwa u fhirisa zwi tshi bva kha ngudo dza u guda hu so ngo lavhelelwa dzine dza ṱuṱuwedza ngudo dza u bveledza u vhala na u ṅwala . 
Nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 , muvhuso wo thoma u wana 2 400 MW dza nungo dzi wanalaho kha muḓagasi u bvaho kha u fhiswa ha malasha maswa u bva kha Zwiimiswa Zwo Ḓiimisaho zwi Bveledzaho Muḓagasi . 
Kha vha sedze misshumo ya CBP mvha tshi vhambedza nay o dzinginywaho kha IDP u ta arali hu na huṅwe u fhirana  . 
Komiti dzi tea u vhiga kha tshigwada dza dzulo ( Nnḓu ) ye ya dzi ta nahone Nnḓu i tea u tendela dziṅwe tsheo dzine komiti dza dzhia . 
Rekhodo dzine dza elana na kushumele kwa vhulamukanyi kwa khothe . 
Hezwi zwithu ndi zwa ndeme nahone zwi a oea kha muaisano na mawe mashango na u bindula  . 
U vhala nga zwigwada hu na u sumbiwa nḓila Mudededzi u shuma na zwigwada zwoṱhe luvhli kha vhege lwa minethe ya 15 na tshigwada . 
Nga u tamba vhagudi vha a kona u bviselwa khagala nga ha mangwende o fhambanaho . 
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa , fhedzi ndi dza vhuṱhogwa . 
Ho sedzeswa kha mbekanyamushumo na thandela dza ndeme dza u khwaṱhisedza u shumiswa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe kha ṅwaha u ḓaho wa muvhalelano  . 
Miraḓo yayo i ita mushumo muhulwane kha u dzhia tsheo kha dziphoḽisi na u dzhia tsheo . 
Kha phara 616 - 7 na 1017 - 18 khothe yo ri Vharangaphanḓa vha Sialala a vha ḓiphiṋi nga tsireledzo ya tshikhala yo themendelwaho kha vhaṅwe vhaofisiri vha vhulamukanyi kha khethekanyo 177 ya Ndayotewa ya u fhedzisela . 
Kha vha wane vharangaphanda vho fhambanaho kha mishumo yo fhambanaho  . 
Hu ṱoḓea pulane yo khetheaho ya thandela u itela u khunyeledza thandela iyi ngauri thandela iṅwe na iṅwe yo fhambana  . 
Phuraimari tsha Takheleni . 
Dzo fhelela dzoṱhe , hedzi mvelelo dzi katela ndima dzoṱhe dza NDP , Ofisi ya Kushumele , Tsedzuluso na Ndaulo i ḓo amba na vhoramafhungo u vha gaganyela nga ha MTSF hu si kale . 
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga phambano vhukati ha maitele a vhulamukanyi a sialala na maitele a vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi ifhio ? 
Khabinethe yo dovholola mulaedza wa Muphuresidennde Vho-Zuma malugana na migwalabo . 
No vha ni muthu wa dzikhakhathi musi ni tshi kha ḓi vha muṱuku  . 
Maitele a khumbelo dza dzigiranthi o leludzwa na hone o t ( alutshedzwa nnyi na nnyi ha dovha ha itwa uri hu vhe na u linganyiswa u itela uri a swikelele matshilisano na u badela vha shayaho  . 
Kha u shumiswa ha pulane idzi dzo khwaṱhaho , SOE dzi pfalaho dzi shumisanaho na sekithara dza phuraivete dzi na mushumo wa ndeme . 
Nnyi na Nnyi yo yapo na maitele a khwine apo na u ita uri vhashumi vha si xedze mutsindo une vha khou gividzwa hani , na uri i aka na ya fanela u hi shumela  . 
Tshumelo i nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 . 
Khothe Khulwaneyo wana uri mazhendedzi a muvhuso o tevhedza ṱhoḓea dza Mulayo 19 wa 1998 wa u Thivhela u Pfuluswa hu siho mulayoni u bva kha mavu na u Dzula Mavuni ( PIE Act ) wa ṋea ndaela ya u pfuluswa . 
U ḓivhadza vhashelamulenzhe U vhudzisa mbudziso u itela u kora mafhungo . 
Vha d(o fhindula mbudziso dzot ( he dzine dza tshimbilelana na zwa mutakalo  . 
Zwenezwo , nga nḓila dzo fhambanaho , mutheo wo no ḓi itiwa u itela khakhululo ya mulayo wa mbingano  . 
Ro thoma maga o vhalaho au lwa na khaedu iyi . 
Arali ḽihoro ḽi songo ṅwaliswa hu sathu u fhela miṅwedzi miṋa tshifhinga tsho ambiwaho tshi saathu u fhela , ḽi ḓo dzhiiwa ḽo fa , nahone zwidzulo zwaḽo zwi fanela u kovhelwa madzangano o salaho hu tshi tevhedzwa mulayo une wa shumiswa  . 
Kha vha sedze dzindaela  . 
Ndangulo dza vhuendi ha badani  . 
Khethekanyo dza sumbe dzi dzula dzi tshiko tshi ṋekedzaho ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho ya zwiteṅwa  . 
Tsha u thoma , nyimele iṅwe na iṅwe i ḓo shumaniwa nayo tshiphirini  . 
U ya kha tshibveledzwa tsho tou ṅwalwaho Nyolo dzi imelaho zwigwada zwa mahumi na vhuthihi Vhagudi vha nga kona u sumbedzela nga zwifanyiso zwine zwa tenda u vhewa nga zwigwada zwa mahumi na vhuthihi kha dzo salaho . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u rera , u hanedzana na u khwinisa Milayotibe . 
Ndi tama u fhululedza migodi kha zwe ya zwi ita u ri thusa na ikonomi yashu kha u tandulula thaidzo ye ra ṱangana nayo nga 24 Phando  . 
Mbadelo ya khumbelo nga muhumbeli i sa humiselwi murahu musi a tshi rumela khumbelo ya tswikelelo u ya nga mbetshelo ya tshipiḓa tsha vhu 221 tsha PAIA  . 
Ri a takala nga u bvelaphanḓa ha sekithara yashu ya zwa vhuendelamashango , nga maanḓa ro wana uri vhaendelamashango vha 16 vha sika mushumo muthihi shangoni ḽashu . 
Arali dzina ḽavho ḽi siho kha mutevhe wa vhakhethi , vha ḓo eletshedzwa u dalela ofisi yapo ya Independent Electoral Commission uri vha ṅwalise  . 
U shaela ha vhukoni ha dzangano kha masipala nga maanḓa kha masia o khetheaho a ngaho sa vhuinzhiniara na akhauthini  . 
U shumisa dzithekhiniki idzi zwi tendela vhagudi u fhandekanya ( u vhumbulula ) na u ṱanganyisa hafhu nomboro zwi itaho uri u rekanya hu leluwe . 
Musi muvhigo u na themendelo dzi lingedzaho u vusuludza na u khwaṱhisa khothe dza sialala , dziṅwe dza themendelo , nga maanḓa idzo dzi ambaho nga ha u ṋea tshigwevho tsho fhahewaho , khaṱhululo na u vhea mivhigo ya matshimbidzele a tsengo zwo ḓisendeka nga khothe dza Vhukovhela nahone dzi nga wanala dzi sa elani na ndeme dza vhulamukanyi ha Afurika . 
Kha ri ṅwale Humbelani khonani yaṋu a ṱole mafhungo aṋu musi no no fhedza u ṅwala . 
Avho vho ponyaho vha dzangano iḽo vha ḓo humbula uri , ri kha therisano yashu , roṱhe ro kovhelana vhuḓipfi vhu fanaho ha u timatima  . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓa ha Phalamennde . 
O mboḓi thomiwa nga vhulwadze ha N1H1 musi atshi vhuya seli ha lwanzhe Amerika . 
Nga ṅwaha wa 2004 ha engedzea u swika kha miḓi i linganaho 12 miḽioni . 
U shela mulenzhe nga u ṋekedza mihumbulo na maipfi zwine zwa nga sia zwi khou thusa kha tshiṱori tsha kilasi u itela ngudo dza u ṅwala na vhagudi . 
Crime Stop i ḓo rumela zwidodombedzwa zwo ṋekedzwaho kha yuniti yo teaho ya ṱho ḓisiso , nahone zwidodombedzwa zwi do rumelwa na khumbelo ya uri hu ḓivhadzwe Crime Stop nga ha ṱho ḓisiso ya u thoma hu saathu u fhela awara dza 24 , na uri Crime Stop i ḓivhadzwe mvelelo musi ṱho ḓisiso dzo no khunyelela . 
Ee , hu na mikano ine ya tou vha khagala malugana na tshakha dza mbilaelo dzine Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a nga kana a nga si kone u dzi sedzulusa  . 
O takuwa Dzat ( a a ya a dzula tsini ha thavha ya Tswime , Dopeni a tshi khou vhusa ( la Vhulaudzi , Phahwe na Vuvha  . 
Vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vha tea u vha vho wana vhugudisi ho teaho kana tshenzhemo yo teaho . 
Vhagudi vha nga ṋewa zwithu zwo kuvhanganywaho vha kona u humbelwa uri vha zwi vhekanye . 
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi zwa ndeme  . 
Mueletshedzi wa thero u tea u modareitha tsumbo ya mishumo yo nanguludziwaho musi a tshi dalela zwikolo zwawe u khwaṱhisedza maimo a mishumo na u modereitha ha nga ngomu . 
U ḓivha kiḽasi ya thundu kana tshumelo dzavho kha vha ye kha Nice Classification - 8th edition , kana vha dalele ofisi dzashu dzine dza vha Pretoria . 
Zwenezwo , nga Fulwana 2000 , Khoro ya Minisiṱa dza Pfunzo yo bvisa tshitatamennde tshi sumbedzaho uri vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini a vho ngo tea u thathiwa zwikoloni . 
Wo vhifha nga muthu  . 
Ndi henefhano he nda i wana no i vhea hone . 
Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa , u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho  . 
Milayo i vhea mikano ya elementhe ya zwa mulayo ine mivhuso ya shuma na vhathu vha tshila  . 
Mushumo wanga : u rumela vhana vhavho vhothe tshikoloni  . 
Muthu a nga ita khumbelo ya u swikelela rekhodo ya muhasho wa muvhuso kana zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso u ya ngaha PAIA , ya 2000 ( Khethekanyo ya vhu 11 )  . 
Khothe a yo ngo fushea nga tshigwevho tshi vhavhesaho , fhedzi yo sumbedza uri mulandu ndi muhulwane . 
Mulayo u ngaho Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni ( OHSA ) u kombetshedza Phalamennde u ṋetshedza na u dzudza u ya nga hune zwa konadzea , vhupo ha u shuma hune ha vha ho tsireledzeaho hu si na zwivhangakhombo kha mutakalo wa vhashumi vhayo . 
U ḓivhadza u ela ha fomala U vhambedza , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu hu tshi shumiswa mithara ( i nga vha mithara wa thanda kana vhulapfu ha mithara ha thambo ) sa zwa u ela vhulapfu zwa tshitandadi . 
Vha ḓo humbelwa uri vha ḓivhadze muofisi wa u ṱoḓisisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa ṱhoḓisiso dza mulandu , arali a sa ḓo ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha . 
Fomo J262 : Vhudiimiseli na tsireledzo - ite u dadzwa nga nnda ha musi mutshimbidzaifa . 
Tshumelo dzi katela maḓi , muḓagasi , tshampungane , na u bviswa ha malwa ṱwa  . 
Mutambi muṅwe na muṅwe o ḓipfa hani , vho vha vho ḓaḓa , vho fhindulisa hani mutandululi wa dzithaidzo ? 
Data ya tshivhalo tshi songo khunyelelaho tsha mbeu tsho vha hone phanḓa ha musi phurogiremu i tshi thoma ? 
U vhekanyululiwa na khwiniso dza Mbekanyamaitele nga dzoṱhe zwi nga si fhungudze u sa lingana , hu si na sisiṱeme na tshikalo tshithihi tshi shumiswaho u kala u sa lingana . 
Naho mashango manzhi vho vhona dziṅwe khwiniso , nga tshikati , dzhango ḽi kha ḓi vha ḽo salela murahu vhukuma musi ḽi tshi vhambedzwa na mashango o no bvelelaho  . 
Tshiṅwe hafhu ndi tsha uri , iyi mbetshelo a yo ngo vetwa-vetwa zwavhuḓi . 
Nyito dza u vhala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe U vhala na vhagudi Nyudo ya kiḽasi 2-3 nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi shumiswa ḽiṅwalwa ḽithihi nga vhege ; mugudisi u a sumbedzela kiḽasi yoṱhe Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo livha kha u guda u bva kha zwi tevhelaho : U bveledza khontseputi dza u ganḓisa , zwiṱalusi zwa maṅwalwa , foniki , phatheni ya luambo , zwiṱiraṱhedzhi zwa u ṱalusa maipfi na kupfesesele kha tshikhala tsha u shumisa mbudziso zwadzo , dza u dzudzanyulula , dza u humbulela , dza u ṱhaṱhuvha na u takalela . 
Mvelo ya vhuṋe na vhurangaphanḓa i songo imaho zwavhuḓi i khou tea u khakhululwa . 
Vha nga dovha vha vhudzisa muimeleli wa zwa mbambadzo muthihi musi vho ya kha muhasho wavho  . 
Hedzi fomo dzi wanala kha senthara iṅwe na iṅwe ya ndingo na kha eNatis . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Arali vha mubvannḓa vha sa athu u ḓiṅwalisa kha eNaTIS ( Sisiṱeme ya Mafhungo a zwa Vhuendi ya Lushaka ) ; vha tshi khou ṱoḓa u renga kana u ṅwalisa tshiendisi tshavho Afurika Tshipembe , vha fanela u yo u sumbedza ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa nnḓa u kona u dzheniswa kha eNaTIS . 
Lavhelesani phara hafhu . 
Zwifhinga zwa tshumelo  . 
Ndi thaidzo dzifhio dzine ra nga ṱangana nadzo nḓilani ? 
Tsumbo ya u linga ha fomaḽa ndi thesithe , milingo , mishumo ya phrakhithikhala , thandela , u ṋetshedza ha Oraḽa , tsumbedzo , kushumele , nz . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa vhuimo ha nṱha ha ḽitheresi , nahone nga maanḓa ḓivhaipfi yo ṱanḓavhuwaho kha English . 
Khabinethe yo tendela uri Thendelano ya Paris nga ha Tshanduko ya Kilima i kumedzwe Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa . 
Vhadededzi vha gireidi dzoṱhe vha vhiga nga phesenthedzhi u ya nga thero . 
Hezwi zwi sumba u ita zwauri a zwi tou vha zwa ndeme u fhambanya aphili na tsedzuluso kha ndivho ya u wana u tshintshiwa ha khathulo ya Mulayo wa Tshirema kha Khothe ya Madzhisitirata  . 
Vha fanela u vha na ḽinwalo ḽa thendelo naho goloi yo fhaṱwa kha ḽa Afrika Tshipembe kana kha shango ḽa nnḓa . 
Vha tea u vha na kana ya ntha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . 
Mivhigo ya misi - Komiti dza Wadi dzi tea u dzulela u wana muvhigo nga ha mvelaphanḓa ya khoro  . 
U gonya huhulwane ha miraḓo ya miṱa hu ḓisa ṱhoḓea khulwane vhukuma kha tshumelo ya ndeme na thusedzo ya tshitshavha  . 
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa  . 
Mulayotewa wa vunḓu u nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi  . 
Nthani ha izwo , GEMS yo ṋea khonṱhiraka thimu ha vhaṋetshedza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo vha phurofeshinala kha mutengo wo dzulaho wo vheiwa . 
Nga kha zwezwi , ro sedza phanḓa kha u khunyeledzwa ha nyambedzano dza poḽotiki ngei Zimbabwe na Madagascar . 
Ndi na fulufhelo ḽa uri nga vhuḓiimiseli na vhuḓiṋekedzi ha vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha hoyu mushumo wa vhulamukanyi ha vhugevhenga , heyi Tshata ya Vhapondwa i ḓo thusa kha u ita uri milayo ine ya tea u tevhedzwa u tevhedze nga nḓila ine zwa ḓo ita uri i fushe ndivho dzayo-zwa ita uri vhulamukanyi kwaho vhu vhe ngoho kha vhoṱhe . 
Ndo vhuya . 
Khethekanyo dza u ḓi ṅwalisa dzo ima nga nḓila i thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha Saveyi ya Zwa Vhashumi ya Kotara kha kotara ya u thoma ya ṅwaha yo sumbedzisaho ikonomi i tshi engedza mishumo ya 144 000 . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 ; Nḓivhadza Mulayotibe ya Muvhuso Wapo , ya 1998  . 
U ita ndingo na mufarisi waṋu zwi fhaṱa u fulufhedzana na u ṱhomphana  . 
Phulufhedziso dza vhumatshelo ha nḓowetshumo ya swigiri dzi ḓo bva kha u bvelela ha nyambedzano dza thendelano ntswa dza swigiri nga Swaziland na madzangano a dzitshaka  . 
Khabinethe i tou zwi dodombedza uri Mozambique hu na muvhuso wa vhukuma nauri u vutshela muvhuso huṅwe na huṅwe hu khou dzhiela fhasimaanḓa a muvhuso wa Mozambique na vhathu vhawo . 
Khabinethe yo vhudziwa nga ha mawanwa na themendelo u bva kha ṱhoḓisiso dzo itwaho nga Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo ( DPSA ) nga ha u swikelelea ha Senthara ya Tshumelo ya Thusong , senthara ya tshumelo ya muvhuso ine wa wana tshumelo dzoṱhe ine ya ṋea mafhungo na tshumelo kha zwitshavha . 
Kha vha ḓadze fomo kana garaṱa musi vha tshi swika kiḽiniki arali hu lwa u thoma vha tshi ya hanefho  . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a no tea gireidi yawe na nḓivho ya foniki . 
Mapholisa  . 
Khabinethe i fhululedza IDC na Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi nga mashumele nga tshifhinga tsha musi u lwisa u vusa vhubindudzi na u sika mishumo zwa vha zwi zwa ndeme  . 
U bvela phanḓa na u shuma ha Khorotshitumbe nga murahu ha khetho 134  . 
Zwa zwino ri khou dzhia mbuedzedzo ya mugaganyagwama u ya phanḓa malugana na u khwinisa tshumelo  . 
Hedzi ndi tsumbo dza tshaka dza thaidzo dza ndeme dzine mudededzi a tea u dzi dovholola kiḽasini . 
Kha hu sumbedzwe kuṅwalele kwone kwa u thalanganya maḽeḓere na maipfi fhungoni . 
Tsha u thoma , vhagudi vhagudi vha ḓo edzisa u vhala ho dziaho ha tshibveledzwa tshipfufhi vha tshi itela u pfesesa , u dzhia notsi , u ṅweledza na u dzhiela nzhele vhukuma luambo . 
Vha nga wana khophi ya IDP u bva kha mukhantselara wa wadi , ofisini ya mulanguli wa masipala , kana ofisini ya Tshipikara  . 
Vhagudi vha tea u rekhoda maraga dza vhukuma dzo livhana na mushumo nga u shumisa bambiri ḽa u vhigela ; na u vhiga phesenthedzhi dza thero kha garaṱa dza ripoto dza vhagudi . 
Vha ṋee muthu o itaho mbilo tshandani . 
Afurika Tshipembe sa ikonomi ṱhukhu ine ya vhambadzelana na maṅwe mashango , ḽi nga kona u bveledza zwibveledzwa zwiṱuku  . 
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda kana ofisi ya vhuponi havho i sainiwe kana u gandiwa tshiṱempe tsha tshiofisi  . 
U bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha itwa na u vhigiwa , ndi zwa ndeme u kuvhanganya vhuṱanzi hoṱhe na u vhu tsireledza nga nḓila ine zwa ḓo thusa kha dziṱhoḓisiso dza mulandu na tsengo ine ya ḓo tevhela . 
Haya maitele a sedza kha u bveledza Puḽane ya Lushaka ya u Thivhela u Ḓivhulaha kha SAPS . 
Vhashumisi vha nga khoutha tshipiḓa tshiṱuku tshi pfadzaho tsha matheriala na zwi re ngomu zwo ṋetshedzwaho kha na nga kha webusaithi ya SARS fhedzi arali matheriala na zwi re ngomu zwo khouthiwa nga nḓila yone , zwo vhewa kha zwiḓevhe , na u sumbedzisa uri zwi bva kha SARS  . 
Zwine mushumeli wa tshitshavha a nga ita zwone musi a tshi khou thivhelwa u todisisa nga ha mulandu wa u tambudziwa  . 
Kha vha ṋee phindulo nga fhungo ḽithihi , vha kone u wana fhungo ḽi elanesaho na muhumbulo wavho  . 
Zhendedzi ḽa GEP ḽo thomiwa hu u itela u khwiṋisa nyaluwo na mveledziso ya ikonomi ya Gauteng , nga u ṱuṱuwedza SMME kha masia mahulwane a ikonomi hu tshi shumiswa thikhedzo ya masheleni na i si ya masheleni  . 
Ro vha ro ḓiimisela uri dimokirasi i ḓo ḓisa tshanduko ya vhukuma ye vhathu vhashu vha vha vha tshi khou i ṱoḓa  . 
Nyimele i re na thaidzo dzine dza vha na vhushaka ha mashumisele o fhambanaho . 
Vha nga vha vha tshi zwi ḓivha uri Mufarisa Phuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ranga phanḓa muṱangano vhukati ha mabindu na vhashumi u itela u dzikisa vhushaka ha mishumo . 
Kha miṅwedzi miṋa nga murahu ha u thomiwa ha bindu ḽa vhashumi  . 
Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani , vhaswa na vhaholefhali  . 
Zwitatisitiki zwa vhushai Afurika Tshipembe zwi ri mini ? 
Hei bugupfarwa yo dzudzanyiwa u ya nga ha Mulayo wa u T(ut ( uwedza u swikelelea ha Mafhungo , ( Mulayo wa vhu 2 wa 2000 )  . 
Vha nga vhilahela kana u ḓivhadza Independent Complaints Directorate malugana na mpfu dzi ṱahaho musi muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa , nga ṅwambo wa zwo itwaho nga mapholisa , u riwa kana khethululo nga lukanda . 
U ḓo dzi wana kha lufhera lwa vhuṋa kha tsha u ḽa . 
U engedzea ha ndavhelelo ya vhutshilo ndi zwa ndeme kha mveledziso ya shango  . 
Tshanduko Murendeni u na maḽegere a 6 . 
Afrika Tshipembe na zwenezwo ḽo dzhia tsheo ya u sedzulusa u shela haḽo mulenzhe kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka . 
Tsha vhuvhili mivhigo iyi i dovha ya sika kuhumbulele uku nga ha zwiwo zwa tshanḓanguvhoni zwine zwa khou aluwa  . 
U ya nga Mulayo 8(2) wa GN R2082 wa 1967 , matshimbidzele a mune wa thundu ine ya vha kha muthu wa vhuraru ( 3rd party calims ) i tea u thetsheleswa nga Khosi we a fha khathulo kana muthu o mu tevhelelaho kha dzina  . 
Zwo vha zwo themendelwa uri kha Themo ya 1 vhagudi vha ita girafu ya lubaba ya kilasi , na uri kha Themo ya 2 vha sengulusa girafu ya zwifanyiso na dzithebulu dzine dza ṋekedzwa . 
Ndi lini hune vha nga zwi ita ? 
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno ( arali hu sina ofisi ya Muhasho wa zwa Muno vhuponi uvho , dokhumenthe dzi nga iswa tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa ) uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa . 
Vhadzheneleli vha rekhoda phindulo dzavho dza dzithasiki  . 
Kha vha vhudzise vhashelamulenzhe arali vha tshi ḓivha nga ha IDP masipala  . 
Maria a nga vha a tshi khou ntshuma mini ? 
Muṅwali o ḓiṋea tshifhinga tsha u engedza zwidodombedzwa a tshi itela vhavhali  . 
Fulufhelo ḽine ra vha naḽo malugana vhuḓikumedzeli kha zwa matshilisano na ikonomi vhu bva kha uri mitheo yashu ya ikonomi ndi pfadzaho  . 
Dzhielani nzhele uri hedzi dzi tou vha TSUMBO dza nzudzanyo ya mafunzele a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma u buḓekanya na ṅwaha woṱhe . 
Mafhungo a ndeme a a vhudziswa na fhethu ha ndeme kha lushaka hu a sumbedziswa . 
Muhasho u ḓo bindudza masheleni a swikaho R100 miḽioni ṋaṅwaha kha mbekanyamushumo dza ndeme dza u vusuludza na u nakisa vhuima zwikepe  . 
Yuniti iyi i dovha ya asesa tshanduko dza thekhinolodzhi na zwine dza bveledza zwone kha mvelaphana ya bindu na mbekanyamaitele ya muvhuso  . 
MaAfurika Tshipembe sa nṋe  . 
Vhagudi vha tea u vha vho no wana tshenzhema nga ha mutevheṱhaḓu woṱhe wa data kha Themo ya 1,vha nga kona u tou fombe kha u sengulusa nyolo dzo ṋekedzwaho . 
Ngona yo bveledzwa kha Thandela ya Mashango maṋa , Afrika Tshipembe , Uganda , Zimbabwe na Ghana , nahone ho swika he ya khwiṋiswa kha ḽa Afrika Tshipembe kha ḽiga ḽa vhuvhili u bva nga 2003 u swika nga 2005 , he ya lingiwa na u vusuludzwa zwi tshi langwa nga tshenzhelo ye ya wanwa kha phaiḽoto dza 8 : Nkonkobe ( Kapa Vhubvaḓuvha ) , Greater Tzaneen na BelaBela ( Limpopo ) , eThekwini na Msunduzi ( Kwazulu-Natal ) , Mangaung na Maluti-a-Phofung ( Fureisiṱaṱa ) and Mbombela ( Mpumalanga )  . 
Kutukana kwo vha ku tshi khou lingedza u fhufhela maḓini ku kha davhi . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓo ya vhusimamilayo ya vunḓu zwi nga buliwa nga mulayo  . 
Zwo leluwa u fana na 1 , 2 , 3 ! 
Ndingo ya esidi ya u tea ha mbekanyamushumo ine amba nga hayo , zwiimiswa zwa muvhuso zwine ra sika , mulayo une ra u ṱanganedza u fanela u vha uri u shumela zwipikwa izwi naa  . 
Ni vhe na vhuṱanzi uri a ni sii tshithu . 
Khathihi-fhedzi musidzanyana u mbo ḓi vha mufumakadzi a re na munna , na hone kanzhi u mbo ḓi vha vhana na vha vhuhadzi vhane a fanela u vha shumela kana u vha ṱhogomela  . 
Izwi zwi sumbedza u dzhiela fhasi mushumo wawe na u tswa tshifhinga ( zwenezwo na tshelede ) tsha mutholi  . 
Musi vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi pfa hogo yo t ( angana , vha a khotha nga murahu ha dzikhare  . 
Vha tea u pfesesa na u tanganedza mushumo wa Oditha-Dzheneral nahone vha tea u shumisana na Ofisi yawe kha fulo la u tandulula thaidzo dzi re hone  . 
Ndima iyi i sedza mushumo wa Komiti dza Wadi kha maitele a u dzhia tsheo ya khoro na uri vha shuma hani mushumo wavho kha u fara khoro kha u vha na vhuḓifhinduleli ha u shumana na u fhindula ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Vhutshimbidzi ha CBP dziwadini hu langwa nga miraḓo ya komiti dza wadi , vhatshimbidzi vha wadi na vhaofisiri vha ha masipala vha no bva kha mihasho ya sekhitha  . 
Samithi i ḓo sedza kha u khwaṱhisa sisiṱeme ya muvhuso wapo sa tshipiḓa tsha luṱa lwa vhuvhili lwa mbekanyamushumo ya U Humela kha zwa Mutheo  . 
NAA MUNO UNE WA VHA NA AYODINI WO TSIRELEDZEA ? 
Musi hu tshi khou lingedzwa u dzi khwaṱhisa , hu tea u lwelwa tshikalo tsha khonadzeo ya nṱhesa  . 
Ndi nyito ifhio ya musi tshikolo tsho no bva ine ya takaleleswa ? 
Kha vha shumise ngudo dza tshenzhemo ya fhiraho . 
Tshipiḓa tsha mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi tshine tsha avhelwa kha akhaundu ya u vhulunga i farwaho nga dzina ḽavho . 
PICC yo kona u vhona na uri thandela dzo no itwaho na u thomiwa ha thandela u bva kha mabindu a muvhuso na mihasho ya muvhuso wa lushaka , wa vunḓu na wapo  . 
Maanea a u anetshela kanzhi a ṅwaliwa kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Mishumo ya Khomishini itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika vha i ṱo ḓa nga tshifhinga tsho teaho  . 
Vhagudisi vha dzudzanya mishumo ya u linga ya oraḽa . 
Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha vhathu vha na vhugidisi ha saintsi dza mupo kha zwigwada zwavho . 
Khomishini i ḓo sengulusa mbuelo ha vhubindudzi . 
Idzwi zwi itwa ndivho hu itela uri mufarwa a pfesese pfanelo dzawe na zwine zwa itwa shangoni iḽo  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo a hu tshi itelwa ndivho dza tshitshavha kana dzangalelo ḽa tshitshavha nahone b hu tshi ḓo vha na ndiliso , mutengo wa hone na tshifhinga na nḓila ya kubadelelwe zwi ḓo tou tendelanwa na vha kwameaho kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe  . 
Ndi tamba na khonani dzanga  . 
Ndayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu . 
Topolani ḽinyanyu ni ḽi shumise fhungoni ḽaṋu ḽe na tou ḓivhumbela . 
Kha Phemithi ya u Reila ya Dzitshakha ( IDP ) , vha fanela u kumedza ḽaisentsi ya u reila kha maanḓalanga e a bvisa phemithi iyo . 
Hu na khetho ya mbuelo yo teaho muṱa wavho na ṱhoḓea dzavho dza mutakalo na tshikwama tshavho ! 
Foramu ya Saintsi ya Ḽifhasi ya Afrika Tshipembe ya 2021 . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya ṱhompho ya muvhili na muhumbulo , hu tshi katelwa pfanelo- ( a ) ya u dzhia tsheo dzi kwamaho mbebo ; ( b ) ya tsireledzo na u langa muvhili wawe ; na ( c ) ya u sa shumiswa kha ngudo dza zwa mishonga kana zwa sainthifiki a songo fha thendelo . 
Tsumbo , vhagudi vha nga vhanda zwanḓa , na u amba nomboro ya vhuvhili vha tshi i ambela nṱha . 
Hovhu vhubindudzi vhu khou thusa kha u bveledza phanḓa zwihulwane zwa lushaka zwa u kuṱedza nyaluwo ya ikonomi , u vhulunga mishumo i re hone na u sika miṅwe minzhi kha ikonomi . 
A hu na vhukhakhi vhungana nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa  . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa u shuma kha muhasho une khumbelo dza kha nnyi na nnyi dza in(we tshumelo dza sedzuluswa hone  . 
Ho wanala rethene dza u vhulunga dza gumofulu kha tshelede yo vhulungwaho kha zwiimiswa izwi  . 
Muhasho wa zwa Mupo u ḓo vha wone muhasho wa u tou thoma kha u ranga zwa u ṱanganelana na nḓowetshumo , vhashumi , vhaimeleli vha lushaka na vhoradzipfunzo kha u shumisana vha tshi honolola khonadzeo ya zwi vhuedzaho zwa ikonomi nga kha malwanzhe ashu . 
Kha vha topole khaedu na thasululo nga u ri vha nga zwi shuisa hani  . 
Mulayo hoyu u vhidzwa u pfi Mulayo wa Tshumelo ya Afrika Tshipembe , wa 2006 nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu yo vhewaho nga Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga nḓivhadzo kha Gazette  . 
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tsho shumiswaho kha mutaladzi wa vhusumbe  . 
Hune zwikalo zwa bafurumu zwa vha hone , vhagudi vha kona u ela tshileme tshavho nga khilogireme nga u shumisa tshikalo tsha bafurumu . 
Khothe ya Madzhisitirata sa tshivhumbiwa tsha muvhuso na yone a yo nga newa maanda nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata a u vhudzisa nga u shuma ha mulayo wa tshirema  . 
Nga 1994 muholo wanga wo vha u nṱhesa kha u nga wana nnḓu ya RDP na u vha muṱukusa kha u nga wana bondo , izwi zwo ḓi ya phanḓa u swika ṋamusi . 
Muvhuso wo ṱanganedza makumedzwa o fhambanaho e a ḓiswa nga fhethu ha vhukhethelo ho fhambanaho na vhakwameaho  . 
Heyi ndivho i a shumiswa kha vhutsila ha luambo ho bulwaho kha dziṅwe mvelelo . 
Vhagudi vha nga tandulula thaidzo nga nḓila i tevhelaho : Zwifanyiso kana nyolo zwi tea u sumbedza u vhea nga zwigwada . 
Zwidodombedzwa u ya nga milayo na thodea dza u tanganedzwa ha vhathu fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini kha Plein Street u ya CTICC . 
Ri tshi ri Zwi sa fani na zwa nga Misi a ri ambi uri huna tshanduko kha phoḽisi dzashu  . 
Kha vha ṱhogomele zwiga zwa ngafhadzo , zwine zwa amba uri vha khou fhelelwa nga ndango . 
Ndi mulayo ufhio wa Batho Pele une wa elana na izwii ? 
Muvhigo u ombedzela uri mbekanyamaitele idzo dzi fanela u sedzana na tshivhalo na khwaḽithi zwa mudededzi  . 
Khethekanyo ya 30 i bula nga u tandavhudza zwine zwa ambiwa nga u tambudzwa  . 
Tshiṱirathedzhi tshi imela phindulonyangaredzi yashu kha nndwa yashu na vhushai ine ya vha tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa nṱha zwashu  . 
U reila tshiendisi tshi so ngo ṅwaliswaho kha bada ya nnyi na nnyi Afurika Tshipembe , vha fanela u thoma vha ita khumbelo ya nomboro na phemithi ya u vhambadza . 
Zwitshavha zwi ṱuṱuwedzwa u shumisa muḓagasi nga u vhavhalela , ngeno ri khou isa phanḓa na u ḓisa zwiṅwe zwiko zwa fulufulu . 
Arali ri tshi ḓivha nḓila ine ra nga i vhea ya u lingedza u shandukisa uri phindulo dzashu dzi fhungudzee hu si u engedza nyimele ya khuḓano  . 
Vhuḓikumedzeli ho sumbedzwaho nga miraḓo yoṱhe vhu adza mutheo wo khwaṱhaho uri hu vhe na vhuambedzani vhu bvelaho phanḓa vhu isaho kha sekithara ya zwa vhulimi i re na vhutshilo vhulapfu . 
Kha vha dovhe vha rumele khumbelo i na nomboro yone ya muunḓiwa . 
Milayo yoṱhe ye ya vha I tshi khou shuma musi Ndayotewa ntswa I saathu u thoma u shuma , I ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela musi- ( a ) hu tshi nga vha na u khwiniswa na u fhelisa ; na ( b ) u yelana na Ndayotewa ntswa . 
Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha . 
Fhungo ḽa uri sekhithara ya phuraivethe i murahu kha u shandula tshivhumbeo tsha vhulauli na mishumo ya zwikili , mvelaphanḓa ya vhubindudzi na zwiṅwe , zwi ita uri shango ḽashu ḽi salele murahu kha nyaluwo  . 
Ya nga ngomu i bvelela muhumbuloni wa muanewa(musi mihumbulo i tshi khou lwedzana )  . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maitele a u thola vhakhomishinari . 
Arali vha na ṱhanziela ya vhuṅwalisi , a vha faneli u wana phemithi ya u ṱunḓa . 
Masipala u fanela u lwisa u bveledza mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 zwi tshi ya nga gwama na ndangulo zwine a vha nazwo  . 
Vho Ndlovu vha vhonana na mudzulatshidulo wa davhi wa ḽihoro ḽa XTC ḽi re haya ha polotiki ha mukhantseḽara Smith  . 
Dzhielani nzhele : Tshikalo tsha vhuimo ha sumbe tshi tea u vha na zwiṱalusi zwi pfalaho zwi neaho zwidododmbedzwa zwa mafhungo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe . 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo , Zwibveledzwa na Dzitswikelelo  . 
Kha vha wanuluse arali masipala wavho o bveledza sisiṱeme ya ndaulo ya kushumele  . 
Arali hu tshibveledzwa tshine tsha vha boḓeloni , kha vha ṋekane nga sambulu ine ya vha kha bodelo ḽine tshibveledzwa tsha ḓo rengiswa ngaḽo  . 
Olani zwithu zwiṋa zwine na tea u ita musi ni tshi ṱhogomela tshifuwo tshaṋu . 
Tsedzuluso ya tshishumiswa tshiswa kha mushonga i nga dzhia ṅwaha muthihi . 
Nyito yo ḓoweleaho ya komiti dza wadi ndi u kwamiwa kha mveto mveto  . 
Khabinethe yo tendela nyanḓadzo ya Mulayotibe wa Khwiniso wa Nzivhanyedziso , wa 2015 ngomu gurannḓani ya Muvhuso u itela vhukwamani ho ṱanḓavhuwaho . 
Hezwi zwi amba uri mithelo yavho i tea u vha i ngonani  . 
Ikonomi ine ya khou aluwa nga u ṱavhanya ine ya khou shandukela kha sekithara ntswa i ḓo vula zwikhala zwa feme dza vharema na mabindu maṱuku , hu tshi ṱuṱuwedzwa nyaluwo nga u angaredza  . 
Hei ndi Nnḓu ya NCOP , iṅwe ya zwisikwa zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe , ine ya ṋea vhadzulapo vha mavunḓu oṱhe vhuimeli kha Phalamennde  . 
Ndi zwa ndeme u wana zwililo zwa tshitshavha phanḓa ha musi thandela i tshi thoma kana u thomiwa ha mushumo wa mveledziso kha vhupo  . 
CM2 : Memorandamu wa tshumisano na - CM2A - CM2B - CM2C arali huna vhafaramikovhe vha fhiraho muthihi kana 2D huna mufaramukovhe muthihi fhedzi  . 
Musi vho no ita mvetamveto ya phethishini yavho , nga murahu i fanela u ṋetshedzwa kha ofisi ya Muṅwalisi wa Maṅwalwa a Phalamennde  . 
Ndivho ya Mulayo wa Ṱhu ṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ndi u vhona uri vhathu vha a kona shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela zwidodombedzwa zwo farwaho nga muvhuso , zwine zwa ṱo ḓea kha tsireledzo ya pfanelo iṅwe na iṅwe  . 
Zwine zwa nga thusa afha ndi u shumana na vhatovholi na u vha pfisa vhuṱungu  . 
Mukovhe wa vunḓu nga ndingano wo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa , nga nnḓa ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216  . 
Naho u ṅwala marifhi a vhukonani ho no dzhielwa vhuimo nga vhudavhidzani ha eḽekṱhironiki ( sa , e-meiḽi na fekisi na sms ) , vhagudi vha tea u ḓi gudiswa u a ṅwala . 
Kha vha ṱalutshedze thikho tharu dza Basel II na madzhenele a mutheo a u kala tshikolodo na khombo ya mashumele a zwipikwa zwa u lingana ha tshelede ya u thoma mushumo  . 
Tsha Vhuraru , Khomishini ya Ofisi ya Muphuresidennde i Tshimbidzaho zwa Themamveledziso ( PICC ) , MANCO yo ṋetshedza Lekgotla muvhigo wa nṱha wa nga ha mashumele a mbekanyamushumo ya lushaka ya mveledziso ya themamveledziso khathihi na pulane dzo fhelelaho dza mashumele a themamveledziso kha ṅwaha wa mavhalelano u ḓaho na u fhira . 
Hewi zwi ḓo thusa kha u thivhela khonadzeo ya u rengisa mananga a dzitshugulu e a wanala zwi siho mulayoni na uri zwi ḓo ita uri shango ḽi vhe na mafhungo o fhelelaho nga mbalo ya mananga nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , khathihi na muṋe wa mananga muṅwe na muṅwe o ṅwaliswaho . 
A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa . 
Muvhuso u tea u ya phanḓa na zwe wa thoma , ri tea u shuma nga u ṱhogomela na nga nungo  . 
Ri ḓo vouthela ndayotewa iyi , ngauri i na nahone i vhulunga milayo minzhi ya ndeme ine ra i ḓivha tshoṱhe  . 
Kha vha wane fulufulu ḽine ḽa ṱoḓiwa nga pfulo ine ya vha hone kana fulufulu ḽine ḽa vha hone kha furu yo vhulungwaho vha kone u thoma u ṱoḓa zwiṅwe zwiko zwa pfulo kana zwiḽiwa  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhilaheli kana mupondiwa u ḓivhadza Khomishinari kana CSPB nga ha tshanduko ya aḓirese . 
Muvhigo wa UNESCO wa Nyambo dza Lifhasi u do gandiswa nga 2001 nahone u do nea themendelo dzo vhalaho dza u tsireledza na u alusa ifa la vhathu la nyambo  . 
Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ivhadza muhumbeli nga luwalo nga ha diphosithi ine ya fanela u badelwa  . 
Zwifanyiso kana tshikhala vhukati ha zwifanyiso zwi tea u vha zwa saizi nthihi . 
Khabinete i dovha hafhu ya khoḓa vharangaphanḓa vha Cosas malugana na u tikedza vhaswa kha u lwa na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi . 
Hezwi zwi amba uri zwithu zwi fanaho na u rwiwa , na u farwa nga nḓila yo bvaho kana u pfiswa vhuṱungu zwi ḓo vhigwa nahone zwa ambiwa ngadzwo na vha shango ḽene ḽo  . 
PAJA i katela tsheo dza ndangulo dzine dza sa kwame zwavhuḓi pfanelo dza vhathu . 
Milayo I re afho nṱha I shuma kha- ( a ) ndaulo ya sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso ; ( b ) Miraḓo ya muvhuso ; na ( c ) mabindu a muvhuso . 
Miraḓo ya Khoro ya Masipala vha na pfanelo ya u dzhenela kha matshimbidzele ayo na a komiti dzayo nga nḓila ine- a zwa tendela mahoro oṱhe na madzangalelo o sumbedzwaho kha Khoro u vha o imelelwa zwavhuḓi ; b ya yelana na demokirasi ; na c ya nga langulwa nga mulayo wa lushaka . 
Zwine mushumeli wa tshitshavha a nga ita zwone musi a tshi khou thivhelwa u todisisa nga ha mulandu wa u tambudziwa  . 
Ndi zwi ndeme ndeme uri zwifanyiso kana nyolo zwi vhe na nomboro khathihi na mafhungo a nomboro . 
Kudalele na tshivhalo tsha madalo zwi ya nga phoḽisi ya tshifhinga tshenetsho ya iḽo shango , fhethu , mvelele milayo ya shango iḽo , na tshiimo tsha tsireledzo tshe dzhele iyo  . 
Arali vha tshi khou tea u shumisa tshithusedzi tshavho lune lwa fhira u fembedza luvhili kha awara nṋa dziṅwe na dziṅwe , kha vha wane thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya  . 
Muofisi wa vhud(i ha mufhe a nga thoma mbekanyamushumo ya u dzhiela nt ( ha zwithu zwe zwa swikelelwa kha vhupo zwa u thivhela u tshikafhadzwa ha mufhe  . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo ya masheleni a vhubindudzi a fhiraho biḽioni nthihi ya dzidoḽara dza US ane a khou ḓa u bindudzwa kha miṅwedzi ya tshivhalo i ḓaho kha Ikonomi ya Afrika Tshipembe ya mabindu a thekhinoḽodzhi , pfunzo na zwa vhulimi . 
Tswayo dza lushaka dzi alutshedziwa u ya nga Mulayotewa nahone dzo itelwa u alusa vhupfumedzani na u fhaa lushaka  . 
Naa muvhuso u nga vha hani na tshiṱuṱuwedzi tsha u bveledza , nga maanḓa kha vhudavhidzani nga mitshini , mulangi o ḓiimisaho ngauri a zwi sumbedzi u na tshiṱuṱuwedzi tsha u bveledza mulangi o ḓiimisaho arali u tshi khou ita uri mukovhe wawo kha Telkom u vhe nga fhasi ha ndangulo ya khamphani dzi si dza muvhuso zwo thewa kha uri ndi yone khamphani ine ya vha khulwanesa hafhu nahone mitengo ya zwino yo haniwa  . 
Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u tea u hana khumbelo arali rekhodo i na mafhungo a hoisiso yo itwaho vhuimoni ha muthu wa vhuraru  . 
Muambasada ndi muthu ane a imela shango ḽawe  . 
Vharengi vha dzinnḓu na vharengisi vha ndaka . 
Hu na nḓila nnzhi dzine mivhigo i bvaho kha asesimennde ya nga ṋekedzwa ngadzo kha vhagudi na u rikhodiwa nga vhadededzi  . 
Fhethu ho kuna nahone matheriala wo vhulungwa zwavhuḓi ? 
Mugaganyagwama wa tshikolo wa ṅwaha u tevhelaho wo ṱanganedzwa kana u tendelwa ? 
Mutevhe wa mitengo iyi u nga wanwa kha Ṱhumetshedzo 2 Arali ha ṱoḓiwa rekhodo ya tshipiḓa tsha muvhuso , nahone u dzudzanywa ha rekhodo uri i bviselwe khagala , ho katelwa nzudzanyo dza u ita uri dzi wanale dzi nga nḓila ye dza humbelwa ngayo , zwi tshi ṱoḓa awara dzi no fhira dzo themendelwaho kha milayo maelana na aya maitele , muofisiri wa mafhungo u ḓo ḓivhadza muiti wa khumbelo , nga nnḓani ha muiti wa khumbelo ya ene muṋe uri a badele , sa dibosithi tshipiḓa tsha mutengo wo themendelwaho ( u sa fhiri nthihi tsha raru ) ya mutengo wa u swikelela , une wa ḓo badelwa arali khumbelo yo tendelwa . 
Ndovhololo ya zwinozwino yo itwa kha kotara yo fhiraho u livhanyisa mbalombalo dza zwa vhashumi na ngaganyo ntswa ya tshitshavha  . 
Kha maduvha eneyo , vha tangana na ṅanga dzi bvaho kha vhupo honoho vha tshi khou kuvhanganya midzi , mishonga na makwati uri vha ite mishonga  . 
Zwitshavha zwi anzela u rendisa vhupo he zwa newa hone nga muvhuso uri vha ite vhubindudzi , zwine zwa ita zwa u maketa , kana zwa dzhena kha pfano ya u kovhekana phurofiti na khamphani ya phuraivete ine ya do vha na vhudifhinduleli kha sia la pfano ya zwa u bindudza , ngeno tshitshavha tshi tshi khou thogomela zwishumiswa zwa mupo na sia la ndangulo ya mavu  . 
U ṱalusa phetheni hu thusa vhagudi u bveledza zwikili zwavho zwa luambo . 
U imelelwa ha zwigwada zwi re na dzangalelo - Hu na maitele o vhewaho a u khwaṱhisedza uri ndi wane mivhigo u bva kha zwigwada zwi re na madzangaleo o fhambanaho ? 
U konḓelela he vha hu sumbedza musi vha tshi khou ita thandela iyi hu a khoḓisea  . 
Kushumele kwa zwiimiswa zwine zwa vha hone ku bva kha kwa maimo a nṱhesa kha ḽifhasi u ya kha kwa vhukati  . 
Ipfi la dimokirasi li bva kha ipfi la Tshigirika demos line la amba vhathu na kraits line la amba u vhusa  . 
Shedulu ya Mvelaphanḓa - Tshumiswa ya mafheloni a ṅwaha ya u rekhoda mvelaphanḓa ya vhagudi vhoṱhe kha gireidi hu tshi katelwa na dzikhoudu dza mvelaphanḓa kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe na gireidi ha konwaha u ṋea mahumbulwa nga ha thusedzi . 
Khoudu 3 : Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18  . 
U shumiswa ha mabunga a madindi vhuponi hoṱhe ha masipala huṅwe zwi vha zwo ṱangana na mavhiḓa zwi khou tshikafhadza maḓi a fhasi - nga mannḓa fhethu hune vhathu vha vha vho dzula lwa u tou ḓibandutshedza  . 
Muhumbulo , zwi tshi tou vha khagala , ndi wa uri izwi zwi ḓo sumbedza vhaṋetshedzi vhashu uri zwifhiwa zwavho ndi zwa vhuṱhogwa na ndeme hani nga tshifhinga itshi tsha ikonomi i konḓaho - na , vha songo zwi pulana , vha ṋea zwinzhi  . 
Nga nnḓa ha mulanga vhukati ha Minisiṱa na Transnet nga mafhungo maṅwe na maṅwe o bulwaho kha khethekanyo 31 , mafhungo hayo a fanela u dzhielwa nṱha kana u tiwa nga Minisiṱa , khathihi na nga Minisiṱa wa zwa Gwama  . 
Ngudo yo vala zwino , ṱhingo dziṅwe a dzi tsha konadzea  . 
Kha ri ambe Ṱalutshedzani khonani yaṋu uri tswayo idzi dzi amba mini . 
Musi vhashumisani vha nnda vha tshi kwamea kha zwipida zwihulwane zwa thandela , u fana na u kana zwishumiswa , kha vha shumisane nazwo kha u langula mishumo yazwo na u sumbedza zwitshavha uri zwi nga shumisana hani na vhashumisani nazwo . 
Ndi zwa ndeme zwauri thandela dza CBNRM dzi livhanywe na dziIDP dza muvhuso wapo na wa vundu , ngauri IDP dzi tanganya mishumo yothe ya vhuponi . 
Fhedziha , ri , na u vhofhololwa u nanga uri ndi nnyi kana ndi zwifhio zwine ra ḓo ṱanganedza na u tevhedza sa ndaulo yo ṱalutshedzwaho tshoṱhe kha matshilo ashu na mushumo  . 
Muvhuso u fanela u ḓadza zwikhala zwoṱhe zwa mishumo zwi si na vhathu hone zwi tshi khou badelwa . 
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC  . 
Zwenezwo , vha tea u badelela muthelo phanḓa nga mbadelo mbili nga ṅwaha wonoyo wa ṱholo , ho sedzwa kha nyanganyelo ya mbuelo . 
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde , u vha Mulayo wa Phalamennde , u tea u ḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo . 
Kha vha haseledze na dokotela wavho uri vha zwi ite lungana . 
Musi tsumbo dza Gireidi na thero dzo dzudzanyiwa nga mutavha wo katelaho zwidodombedzwa zwoṱhe , mudededzi ha tei u ṋea vhagudi mutavha woṱhe wa mbudziso uri vha fhindule nga tshifhinga tshithihi . 
Nga u shuma roṱhe ri ḓo phulusa vhaswa vhashu kha zwidzidzivhadzi  . 
Naa matheriala wa u duga , zwiluḓi zwa u duga na gese dza u duga a zwinzhi ? 
Tsumbanḓila ina zwidodombedzwa zwo fhelelaho i ḓo bveledzwa kha miṅwedzi mivhili ya Indaba , ha thomiwa nyambedzano nga Phando 2015 . 
Hezwi zwi fanela u katela thendelo kha dzilafho ḽa zwa mishonga kana muaro kha vhana , na vhukoni ha u itela khumbelo ya thusedzo ya masheleni  . 
Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u re hone zwino u tea u sa tsha shumiswa ngauri a wo ngo vhuya wa thusa tshithu kha u fhelisa lutendo kha zwa vhuloi na khakhathi dzi kwamaho vhuloi . 
U khwinifhadza ha nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi zwi amba u lulamisa ndingandinganyo ye ya si vhe hone tshifhingani tsho fhiraho na u ita uri hu vhe na u bvela phanḓa tshifhinga tshoṱhe ha tshumelo kha zwitshavha zwoṱhe  . 
Mivhigo nga ha Tsenguluso ya Vhupo ha Madzulo a Vhathu ( Tsenguluso ya Tshanduko ya Nyimele dza Ikonomi na Mimakete )  . 
Zwithu zwa ndeme zwi ḓo tiwa nga maanḓa nga akhaunthu dza lushaka na hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza nnḓa  . 
Madzangano o tendelana kha maga na nyito dzine dza ḓo thomiwa fhasi ha maanḓa a Buthano u vhona uri mbambadzo ya dzitshakha i re mulayoni i vhe ya tshifhinga tshilapfu nahone mbambadzo i si mulayoni i fheliswe  . 
Maanḓalanga a khorotshitumbe na vhusimamilayo ha masipala o hweswa Khoro ya Masipala Masipala u na pfanelo ya u vhusa , nga u vhona hawe , mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho , hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na wa vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Ndayotewa  . 
Na uri nga ṱhonifho a vha koni u dzhia pharagirafu dziṅwe vha sa dzi vhale dzi kha nyimele nkene  . 
Arali mafhungo o haniwa matshimbidzele a vhulamukanyi a tea u buliwa  . 
Mishumo ya tshitshavha , u fana na Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa na yone i farelwa henefha  . 
Vhadzulapo vha toda u swikelela mafhungo kana vhaimeleli vhavho vha tea u kona u vha wanela one  . 
Musi vhafumakadzi vha tshi khou dzhena kha zwikhala izwi ri fanela u shandula zwikhala zwe ra tholiwa khazwo zwa vha vhushaka na vhafumakadzi kha dziṅwe sekhithara  . 
Nga u tou ḓadzisa miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo nga mvelele ya tshumelo ya tshitshavha ya lufuno kha DHA yo ḓikumedzelaho kha ndaulo ya tshitshavha i tevhedzaho maitele o fanelaho , u tevhedza kuvhusele kwa mulayo na vhuḓifari na u ṱuṱuwedza nḓila dzi shumaho u thivhela vhuaḓa na ndaulo i si yavhuḓi  . 
Kushumele kwa tshiṱirakhitsha tsha ndaulo ya switshi tsho reriwa hu tshi khou shumiswa tsumbo  . 
Muvhigo u angaredza tshifhinga tsha u bva Lambamai 2012 u swika Ṱhafamuhwe 2013 . 
Nga 1987 , ho thomiwa ndangulo yo fhelelaho ya u thoma khuwelelo dza u tsireledzwa na u kombetshedza pfanelo dza ndeme  . 
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha mulayo wa vunḓu na wa lushaka , kana vhukati ha mulayo wa lushaka na ndayotewa ya vunḓu , khothe iṅwe na iṅwe I ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana ndayotewa , ine ya ḓo ita uri hu si vhe na phambano kha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano  . 
Nga tshifhinga tsha themo ino vhagudi vha ḓo isa phanḓa na u fhaṱa na u bveledza dzi khontseputi dza vhuimo ha nomboro . 
No kona u tamba ḽitambwa ḽa zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa tshirendo itshi . 
Vha disa bindu na ndivho ya thekhinikhala , na zwishumiswa zwa masheleni  . 
Tshikimu , vhashumisani kha zwa vhubindudzi na vhupo  . 
Dokotela ha ngo tea u tambula na vhalangi vha sibadela kana kiḽiniki ye ya vha i tshi ḓo vha yo vhiga uri tshiṱoko tshi khou fhela arali vhulanguli ha tshiimiswa ho vha hu ha vhuḓi  . 
Khophorethivi iṅwe na iṅwe ye ya redzisiṱariwa i tea u vha na dzina ḽi sa faniho na maṅwe madzina a dziṅwe dzikhophorethivi  . 
Nga ṅwambo wa izwo fhedzi , ndaulo iyi yo tea u wana thikhedzo  . 
Ndi zwa ndeme u vha na watshi khulu , yo no shuma yo anḓadziwaho kiḽasirumuni , uri vhagudi vha sedze khayo . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili , vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe  . 
Nga 2004 ṱhoḓisiso nga Tshumisano ya Australia-Afurika Tshipembe kha Kuvhusele Kwapo yo dzinginya ṱhoḓea thangeli dzi si gathi dza sisiṱeme ya komiti ya wadi uri i vhe i bvelelaho  . 
Vha dzhiele nzhele zwauri tshumelo iyi a i imi vhuimoni ha ngeletshedzo iṅwe na iṅwe i bvaho kha dokotela  . 
Kha ri lavhelese zwifanyiso ri ambe uri ri vhona u nga lungano ulu lu amba nga mini . 
Ndingedzo dzashu dzi ḓo dovha hafhu dza langiwa nga u dzhiela nṱha zwauri maga a u tsireledza mupo na u fhungudza zwi si zwavhuḓi zwine zwa ḓiswa nga u shanduka ha mupo zwi nga thusa kha u sika mishumo . 
Muvhuso u ḓo dzulela u khwaṱhisedza uri phambuwo iṅwe na iṅwe u bva kha mulayo i khou dzhielwa vhukando na miraḓo yoṱhe ya tshitshavha vha khou tsireledzwa  . 
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Mvelelo dza ANA , mvelelo dza gireidi 12 kana zwisumbi zwiṅwe na zwiṅwe zwo shumiswa sa mutheo wa u disaina nzudzanyo dza kharikhulamu ? 
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo , une wa ṱanganedza Muphuresidennde Phalamenndeni , u katela Maafurika Tshipembe zwao  . 
A zwongo ḓowelea uri SARS i ṋekedze ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo dza muthelo dzi saathu humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo  . 
Ri ḓo bvisa dziṅwe garaṱa dza vhaunḓiwa arali vha dzi humbela . 
SAPS 523a na u vha rumela kha ofisi ya zwa masheleni tsha tshiṱitshi tsha mapholisa u ita mbadelo yo tiwaho ya R70 ya ṱhanziela ya vhukoni na R70 ya ḽaisentsi iṅwe na iṅwe ine vha tama u i vusuludza . 
Arali thambudzo ya vha i tshi khou itea Hayani ha Vhalala , nga dzangano ḽi si ḽa muvhuso kana nga dzangano ḽa tshitshavha , mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya muhasho yapo u tea u sedzana na iḽo fhungo . 
Nga tshifhinga tsha u tamba nga u funa mudededzi vha nga ṱuṱuwedza u bveledzisa Mbalo nga u fhaṱa sia ḽa u tamba nga u funa zwavhuḓi . 
Arali vha tshi koloda DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi , mushonga u re na mbadelonyengedzedzwa u ḓo imiswa u swika vha tshi fhedza u badela . 
A hu na vhushaka vhukati ha nomboro na vhunzhi kana saizi ya nomboro . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha haya ha vhalala ha tsini  . 
Vhathu vha tea u tevhedza zwe vha amba uri vha do zwi ita . 
U funza u vhala zwi anzela u shuma nga u dzhenisa zwiteṅwa zwa maitele a u vhala . 
Bugu iyi i na tsumbo dzi re na tshivhalo dzi tandavhudzaho vhuleme hune vhashumi vha nga tangana naho musi vhe mishumoni yavho , dzine dza nga shumiswa sa mutheo siani la pfumbudzo na u bvisela khagala dzinwe tsumbo dza thaidzo dzine vha nga tangana nadzo  . 
Minisiṱa wa Tshumelo dza Tshitshavha na Vhuvhusi , Vho Faith Muthambi , vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u yo vha tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Tshumelo dza Tshitshavha tsha Afrika ngei Kigali , kha ḽa Rwanda ubva nga ḽa 21 u swika ḽa 23 Fulwi 2017  . 
Bugu ya Mishumo i na nyito dzi re na tshivhalo dza u amba na u thetshelesa dzine vhone vha nga dzi shumisa u itela u vha na vhuṱanzi uri vhagudi vha wana zwikhala musi na musi zwa u ita nḓowenḓowe dza u tou amba . 
Vhukovhela ( Western Cape ) nga Lara 2012  . 
Hezwi zwi katela zwivhumbeo na nungo dza vhulaedzwa zwi dzhiiwaho sa zwo teaho na u katelwa kha zwiimiswa , sa tsumbo , zwivhumbeo zwa vhunna zwa ndango ya muṱa na ndaṱiso ya u rwa hayani na kha zwiimiswa zwa pfunzo  . 
Tshumelo dza zwa Mbuelo ya Afurika Tshipembe ( SARS ) ndi yone i kuvhanganyaho muthelo . 
Hu nga swikelelwa zwinzhi arali ha itwa mulayo muthihi une wa ḓo shumana na maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi . 
Zwi ḓo ḓisa tshanduko ya didzhithaḽa kha tshumelo dza muvhuso na u konisa nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme ngeno hu tshi khou sedziwa kha dziṅwe nḓila kha thekhinoḽodzi dza didzhithaḽa . 
U thetshelesa thaidzo na u ṋea thandululo . 
Ndo takalela uri nyambedzano dzo khunyeledzwa na uri ho swikelelwa thendelano dza ndeme  . 
Mulangi Muhulwane wa Gwama u dzudzanya mugaganyagwama . 
Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe , o tewaho nga u fara poswo yeneyo . 
Ni vhona u nga a nga tendelana na ṱhalutshedzo ye na ṋea ? 
Komiti i nga humbela muiiti wa khumbelo u ḓa muṱanganoni muthihi kana yo vhalaho ya khoro ya ngango . 
Vha ḓo elelwa kha vhuḓikumedzeli havho ha u sa humbulela vhone vhaṋe fhedzi na tshumelo yavho kha vhathu vha Afrika Tshipembe . 
Haya masheleni a shumiselwa u bveledza vhutumekanyi ha fhethu ha thodisiso kha mashango a Europe  . 
Muiti wa khumbelo a nga ita khumbelo ya ngangomu , hune zwo fanela , kana khumbelo kha khothe i hanedzanaho na u badelwa ha mbadelo . 
U thivhela ho teaho kha malwadze maswa na malwadze a kale ; malwadze aneo a nga vha a kwamaho vhathu kana zwipuka , izwi zwi tea u bviselwa khagala nga mbekanyamaitele ya thodisiso yapo  . 
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi a sa konḓi a tshi bva kha bodo kana zwiṱirepe zwo ṅwaliwaho . 
Vha ḓo tshinya muvhili wavho nga u shumisa nḓila idzi . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya u ṅwalisela CC . 
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i tshi tenda , Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo . 
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Buthano , Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro , nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo  . 
U sa vha hone ha mulayo wa ndivho ya vhune na tshiimiswa  . 
Khabinethe i ita mbidzo kha oṱhe mazhendedzi a mulayo uri vha gadese dzibadani dzashu u itela u vhona uri vhashumisi vha dzibada vho tsireledzea . 
Khabinethe yo ṱanganedza u sainiwa ha Mulayo wo Khwinifhadziwaho wa Pfanelo dza Mbuedzedzo dza Mavu . 
Ofisi dza Madzingu iṅwe  . 
Iṅwe ( nga maanḓa yoṱhe ) ya khephithala ine ya shumiswa nga khophorethivi ndi ya miraḓo , ine ya vha nga tshiimo tsha mikovhe na dzibonasi dza mikovhe . 
U ṅwala vhurifhi ha u kwengweledzakana pharagirafu ya u kwengweledza u tshi themenndela fiḽimu ye wa vhuya wa i ṱalela KANA u ṅwala riviyu ya fiḽimu . 
U lavhelela vhagudi u shumisa mafhungo a nomboro a u ṱanganya ha dovholola u sumbedza thandululo . 
Hu itea mini arali vha sa ya u vhona dokotelawa vhana ane a vha kha Netiweke ? 
A hu na vhathu vho tholwaho vho ḓivhadzwaho kha muṱangano uyu wa Khabinethe . 
Zwa dzi Nnḓu - Muvhuso u tea u vhona uri vhathu vha kona u swikelela dzi nnḓu . 
Mbilaelo yashu ya u thoma ndi ya uri u sa vha hone ha khanedzano dza ndeme kha atikiḽi dzo sudzuluswaho zwi amba uri a si mbudziso ya vhaṅwali kana vhavhali na uri kana zwifanyiso izwo zwo sumbedza ngoho  . 
Vhunzhi ha zwiṱitshi zwa mapholisa zwi na Muofisiri ane a shumana na mafhungo a khakhathi dza miṱani  . 
Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Vunḓu . 
Mueletshedzi , mushumeli wa mutakalo , muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) kana pholisa , mushumeli wa tshitshavha , mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee , a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo . 
Mudzulatshidulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho dza Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓila yo teaho phanḓa ha khothe kana , hune zwa vha zwo tea , iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia  . 
Thendelo ya tswikelelo kha zwiko i fanela u sumbedzwa kha thendelano  . 
Kha nyimele dzo fhambanaho , tshikolo tsho ṋetshedza vhalingiwa vha re na maraga dza lushaka dza nṱhesa dza thyiori kana dza u ita zwi khagala  . 
Foramu iyi yo itelwa u vha dzomo ḽa vhubveledzi ha vhaswa kha u shumiswa ha vhurangeli ha mveledziso ya vhaswa ho fhambanaho kha muvhuso wapo . 
Khakhathi dzo anzela u vhudziswa u khwaṱhisedza maanḓa kha avho vho vhonalaho vha si na maanḓa mahulu  . 
Vho vha vhone vhe vhaṱuṱuwedza nyambedzano nga ha khonadzeo ya u vhofholola vhafariwa vha zwa poḽotiki  . 
Miraḓḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho  . 
A hu na mulayo wapo une wa nga phasiswa nga Khoro ya Masipala nga nnḓa ha musi- a miraḓo yoṱhe ya Khoro yo thoma ya ḓivhadzwa zwavhuḓi ; na b mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu  . 
Kha vha ite khumbelo kha ofisini ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala Fulufulu kha dzingu ḽine mavu a wanala hone  . 
Sa musi ro vhiga murahuni kha nnḓu iyi , mveledziso ya nḓowetshumo i na khonadzeo khulwane ya u sika mishumo ya khwine hu tshi katelwa u kunda phambano khulwane ya dzingu kha mveledziso ya ikonomi  . 
Mafhungo a ḓo ri konisa pika vhupo ho topoliwaho sa hone fhethu ha ndeme na u kunakisa thusedzo dza tshiṱirathedzhi maelana na thaidzo nkene kha vhupo honoho  . 
Zwo kuvhanganywaho zwi vhigwa kha mulanguli wa website ane a shumisa zwidodombedzwa izwi u sedza tshivhalo tsha vhashumisi kha masia o fhambanaho a website na u vhona uri website iyi i khou shuma sa tshiko tshone tshone tsha mafhungo . 
Mafhungo , mihumbulo na vhupfiwa vhune ha ṱ ahiswa kha ino website a zwo ngo tea u dzhiwa sa nyeletshedzo ya phurofeshena ḽ a kana sa muhumbulo wa tshiofisi wa GCIS kana tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo  . 
Vhagudi vha ita nḓowenḓowe nga maḽeḓere mavhili nga vhege , vha tshi kopa kha zwo ṅwalwaho . 
Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi . 
Zwi nga ṱuṱuwedza u phaḓalala ha mavharivhari na u ḓisa nḓaḓo vhukati ha vhadzulapo  . 
K humbelo ya thikhedzo ( a i wanali online )  . 
Mahoro o fara therisano yavhuḓi nga maitele a u leludza u vha khagala ha milaedza ya muvhuso na u leludza u khavara ndinganyiso ya midia wa muvhuso  . 
Milandu I saathu u fhela I re phanḓa ha khothe 17 . 
Sa tsumbo , Afurika Tshipembe ḽi nga vha murangaphanḓa wa ḽifhasi kha thundu na tshumelo dzo bveledzwaho kha nḓowetshumo ya zwa migodi , hune ḽa vha na nḓivho khulwane  . 
Ndi nnyi we a vha o tswa mbudzi iyi ? 
U onyolosa milenzhe na u ita nyonyoloso tshifhinga tshot ( he zwi d(o vha thusa uri vha dzule vho tsha mat ( oni  . 
Sekhithara ya ndeme ya vhashumisi yo vhumbwa nga tshumelo dzi konanyaho vhathu na muvhuso , u fana na dziMulti-purpose Community Centre , Vhashumi vha Mveledzisophanda ya Tshitshavha , na Batho Pele Gateway Call Centre  . 
Zwa Dzitsheledze dza Masipala  . 
Kha ikonomi idzi dzapo , vhubveledzi ha nṱhesa hu nga vha na mushumo muṱuku une vhu nga hu tamba , u fhira khonadzeo yo elwaho ya khonṱhiraka yo ṋetshedzwaho khamphani ya nnḓa na nyaluwo ya mabindu a sekhithara ṱhukhu i si ya tshiofisi ṱhukhu  . 
Maitele aya a ṱutuwedzwa nga u pfesesa uri zwibveledzwa zwi fhaṱiwa hani . 
Kuitele kwa tsedzuluso , khethekanyo ya ndima na dziṅwe ṱhalutshedzo dza ndeme dzi a ṱalutshedzwa na dzone  . 
Maṅwe a makumedzwa mahuhulwane o shandukiswaho a katela : u engedza tsireledzo kha tshaka na zwoṱhe zwimela na zwi tshilaho ; u tandulula nga ha mafhungo a vhatshinyadzi vha u shandukisa pfanelo dza zwimela nga khaidzo yo teaho na milandu khathihi na u bula mikano na mbuelo ngomu ha khumbelo ya thendelo ya rabulasi ; na u manḓafhadza Minisiṱa kha u thoma komiti ya Vhutsivhudzi ha Pfanelo dza Tshandukiso ya zwimela kha u tsivhudza mulanguli nga ha mafhungo a tshimbilelanaho na tsireledzo dza zwimela zwo yaho nga u fhambana . 
Musadzi a mbo di ima , mukhantselara muhulwane a mu vhudza zwauri kha talutshedze uri mbilaelo yawe ndi ifhio  . 
Nga maanḓa e ya hwedzwa nga ndayotewa a u ṋetshedza mafhungo nga tshifhinga , a re one na a swikeleleaho , GCIS i na mushumo wa u ṋetshedza vhurangaphanḓa ho humbulwaho zwavhuḓi na u tshimbidza vhudavhidzani hoṱhe ha muvhuso u itela u vha na vhuṱanzi ha uri lushaka lu khou vhudziwa mafhungo na uri lu khou kona u swikelela mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza muvhuso dzine dza vhuedza tshitshavha . 
Muthu u na pfanelo dzi wanalaho kha Mulayotewa , nangwe hu uri muthu kana thundu yawe i khou setshiwa kana ha dzhiiwa tshithu  . 
Musi muhasho wo ṱanganedza khumbelo yavho , u ḓo rumela muingameli u wana arali vha tshi khou tevhedzela ndaela dzo teaho . 
Nda dzhia iḽa bola , i tshee yo putelwa ngauralo , nda i vhea nṱha ha desike yanga ya u vhalela - uri ndi sokou tou i sedzavho . 
Zwa zwino NAMC i khou bveledza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Mveledziso ya makete dzine ndivho yadzo ya vha u vhuedza ikonomi ya vhuvhili ya zwa vhulimi  . 
Ikonomi ya ḽifhasi i lavhelelwa u ṱoka midzi nga 2010 , i tshi tikedzwa nga u ṱanḓavhuwa ha u dzhenelela ha nnyi na nnyi na u fhungudzea ha u timatima na khohakhombo kha maraga ya zwa masheleni  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshumelo ya Mililo , u itela vhupfiwa ha tshitshavha . 
Mudededzi u a tendelwa u engedza zwiṅwe zwivhumbeo zwa luambo zwine a pfa zwo tea zwine zwa ḓo thusa kupfesesele kwa magudiswa awe . 
Vha tou vha vhalwi vha tshanduko ya zwa matshilisano , vhane vha ṱoḓea kha shango ḽashu kha u thathela kule zwa tshifhinga tsho fhiraho zwe zwa vha zwi tshi lwisa vhathu na u sendedza tsini zwa u swikela zwipikwa zwa Afrika Tshipembe ḽo faranesaho . 
Nomboro ya vhathu vhane vha khou vhuelwa nga thandela ya khishi ya swobo i khou aluwa na uri ḓorobo yo engedza thandela u itela u swikela ṱhoḓea . 
Tsha u thoma buvhi ḽo dzula fhasi ḽa ḽa zwiḽiwa zwa u ḓifha . 
Uḽa munna wa mbilummbi a dzhenisa musuku tshikwamani tshawe , a thethenyea e eṱhe a tshi humela muḓini wawe . 
Khabinethe i isa maipfi a ndiliso kha miṱa na dzikhonani dza vho lovhaho musi saithi ya phaṱho i tshi wa ngei Tongaat , kha ḽa KwaZulu-Natal ; na u tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola . 
Khothe yo sumbedza uri idzo nyimele dzi tea u fhambanyiswa na nyimele dzine khadzo vhugevhenga ha vha ho itelwa u bindula  . 
Ndima iyi i amba nga ha vhudavhidzani na mushumo we Komiti ya Wadi ya randelwa wone  . 
Mbekanyatshifhinga i tea u ṱaniwa kha fiḽipitshati fhethu ha nnyi na nnyi  . 
Thendelo ya tshivhalo guṱe ndi thendelo ine ya ṋewa mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha khethekanyo yo bulwaho nga Muhasho wa zwa Muno . 
Adzhenda ndi mutevhe wa mishumo ya muṱangano nga ṅdila ine ya fanelwa u shunwa ngayo  . 
Mvelele ya khakhathi yo thoma kha khethululo dzo fhiraho . 
Khwiṋiso dzo dzinginywaho dzi ṱoḓea u itela konisa mbekanyamaitele dza Muvhuso u ṱanganedza na u tsireledza nḓivho ya sialala sa tshiko tsha vhufha tsha lushaka na u vha ndaka , na u vhona uri zwitshavha zwapo zwi khou vhuelwa nga u dzhielwa nṱha na u tsireledzwa uho  . 
U vhina ; u vhumba na u imelela muhumbulo wau U sedzulusa u shumisea ha tshibveledzwa u ya nga ndivho U vhambedza na u fhambanya zwibveledzwa U vhala wo tou fombe zwibveledzwa zwipfufhi zwa ḽitheretsha u itela u ṅwala SAMARI NA U DZHIA NOTSI Vhagudi vha shumisa u pfesesa havho mbonalo dza zwibveledzwa u ṅwala samari ya tshibveledzwa . 
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga ḽa 11 Fulwi 2009 , Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ( World Health Organisation ( WHO ) ) ḽo swikelela kha uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa , hone Mulangi-dzhenerala , Vho Dr Margaret Chan , vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze ( Liga ḽa 6 )  . 
Vho wana hu si na na muṅwe muthu lini , a tshi tou vha ene fhedzi henefho hayani  . 
Vha sedze mihumbulo ya zwigwada zwo fhambanaho na u ambedzana nga ha mahumbulwa kha nyambedzano ya vhoṱhe  . 
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho zwinga vha kundisa u wana thendelo ya ḽaisentsi ya phurofeshena ḽa . 
Khumbelo yau thuthisa u ṅwalisa goloi . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo  . 
Vhagudi vha tea hafhu u shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwavho tshifhinga tshinzhi kha ndivho nnzhi . 
Sisiṱeme a i khou ṱaṱisana na dziṅwe sisiṱeme dza u pima madzulo , ngauri idzi dziṅwe sisiṱeme a dzi eli tshumelo fhedzi , na zwiteṅwa zwi ngaho sa mbonalo ya tshiimiswa  . 
Vhukoni hashu ha u fhindula a ho ngo ḓitika zwo leluwa kha u vha na vhukoni ha thekhinoḽodzhi vhu re hone  . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhana vha tshikolo na wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho u dzhia vhuimo kha matungo oṱhe a khaphethe tswuku kha Parliament Street u bva getheni u swika vhuponi ha Phalamenndeni  . 
Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho , kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : Muṅwalo U ṅwala o no vha na luvhilo . 
Sumbedzwa uri ndingo dzo tea u itiwa  . 
Tshikoloni mugudisi wanga vha ri ndi pfi Nelson  . 
A zwi dzhiiwi sa ngeletshedzo ya zwa mishonga kana dzilafho  . 
Mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha u sumbedza fhethu na nḓila ine tshelede ya tshithavha ya ḓo shumisiswa zwone kha uyo masipala  . 
Livhuhani thuso yawe  . 
Musi zwi tshi tou tea u vhala tshivhalo tshihulwane tsha zwithu , maitele a u vhala o ḓo engedzedzwa nga u tou kuvhanganya zwithu  . 
Muvhusoni  . 
Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu  . 
Therisano nga zwine mirero ya amba zwone . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho , tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde . 
Uri zwi nga vha zwo ṱuṱuwedzwa u bva kha mmbi iṅwe , zwa zwino ri na vhuṱanzi ha izwo  . 
U shumisa Milayo ya u Ḓiṱunḓela u sa Nyeṱhi zwi thoma nga u pfesesa u sa nyeṱha ha zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele kha tshitshavha nga u dzhiela nṱha nyimele ya zwini u ya nga ndaka ine vha vha nayo kana ine vha kona u i swikelela , khaedu dzine vha livhana nadzo na mvelelo dze vha lavhelela khathihi na u konadzea ha zwithu  . 
Tsha vhuvhili , matshudeni vho sumbedzisa uri mbadelo yo fhelelaho ya pfunzo kha dziṅwe yunivesithi i nṱha u fhira masheleni a ṋetshedzwaho nga NSFAS . 
Nḓivhadzo ya muṱangano wa Phanele nyeletshedzo ya zwa mulayo  . 
Vhunzhi ha thundu dzine dza vha ntswa a dzi ngo katelwa kha maga a ndaulo ya u ṱunḓa . 
Zwithu zwo fhambanaho zwi a bvelela muvhilini musi ri tshi ita nyonyoloso  . 
Dzi a kona u thamuwa vhunṱha hu no lingana mithara tharu . 
Hafhu , u fhindula zwiṅwe zwililo zwa vhareili vha mimoḓoro , muvhuso wo fhungudza mbadelo wa ta gemo ḽine ḽa si tee u pfukiwa kha khethekanyo dzoṱhe dza vhuendi . 
Zwikolo zwashu zwi tea u sumbedza ṱhonifho na ndivhuho kha u fhambana ha vhurereli  . 
Ndi musi vhuḓilangi ho raliho vhu tshi pfeseswa sa vhu ambaho u vha kule na muvhuso , zwine nga iṅwe nḓila ha zhendedzi ḽihulwane ḽa u thoma u shumisa  . 
Zwino ambani nga zwifanyiso izwi . 
Zwi dovha zwa khwinisa u kona u swikelela vhupo ha mahayani , u engedza matshimbidzele na u sika mishumo . 
Vha badela muthelo wa mbuelo , VAT na miṅwe mithelo u itela u shavhedza ndangulo kana u vhusiwa ha shango  . 
Ndi maitele ane a angaredza mushumeli muṅwe na muṅwe wa tshitshavha , kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe kha muhasho muṅwe na muṅwe  . 
Muvhuso u ḓo tikedza luvhanḓe lwa thekhinoḽodzhi i konisaho u itela vhaswa vha ḓishumaho kha vhupo ha mahayani na ha ḽokishini  . 
Zwenezwo zwi kundisa mureili u fhirela vhun(we vhuendi  . 
Khabinethe i livhuwa miraḓo ya Nnḓu ya Lushaka ya Vhuṱanu ya Vharangaphanḓa ha Sialala ( NHTL ) vhane themo yavho ya khou fhela  . 
Nga murahu ha u fheliswa ha u iledzwa ha mahoro a polotiki na u vhofhololwa ha Muphuresidennde o fhiraho , Vho - Nelson Mandela , Mulayotewa wa Tshifhinganyana wo mbo di vha hone  . 
Tshi nga thusa u fhaṱa thimu , na u ita uri vha pfesese zwinzhi nga ha wadi yavho  . 
Vha ḓo wana tshitatamennde tsha mbilo tshi dodombedzaho mbuno dza mbilo dzi songo badelwaho  . 
Izwi zwi sumbedza pulane na zwiṱirathedzhi zwine zwi nga phuromota nyaluwo ya ikonomi kha vhupo  . 
Vhalani zwa u vhalela zwa 46 nga u zwi vhea nga zwigwada zwa nga 2 . 
Shumani ni zwigwadani zwa vhoiwe . 
Nomboro ya mulandu ya khothe d . 
Ngauralo ndi zwa ndeme u vhona uri pfunzo ya lushaka i shumisana na u alusa IK  . 
Vhonkhetheni vho teaho vha ḓo tea u ḓisa tshinepe hu sa athu fhela maḓuvha mavhili musi vho kwamiwa . 
Matshudeni vha re kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhupfumbudzi vhane vha swikela u wana thuso ya masheleni vha ḓo ruliwa u badela masheleni . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsho tsireledzeaho zwa dovha zwa shelamulenzhe kha pulane ya tshifhinga tshilapfu ya u vha na Afrika Tshipembe ḽo tsireledzeaho  . 
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea . 
Fomo dzi a wanalea vhuongeloni kana kiḽiniki  . 
Li nga ḓivha sa tsumbo , ḽi na volume ya khaphu nthihi nga tshiṅwe tshifhinga . 
Muvhuso wo humbela vhathu vhoṱhe kha shango uri vha vhulunge maḓi . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u dovha wa shumisa mafhungo avho ane a topolea u ḓivhadza vhone nga ha zwiṅwe zwibveledzwa kana tshumelo dzi wanalaho kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na vhashumisani nawo  . 
Tshipikwa tsha Mulayotibe ndi u khwiṋisa Mulayo wa Vhaimeleli vha zwa Mulayo vha Muvhuso , wa 1957 ( Mulayo wa vhu 56 wa 1957 )  . 
Hezwi zwi ḓo katela thuso i bvaho kha zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso na masheleni a u pamba kha zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka , zwi tshi katelavho na u shumisana na sekithara ya phuraivethe na u shumiswa ha tshomedzo dzi langiwaho nga vhashumi , u tou fana na masheleni a phensheni . 
Hu na zwi songo dzudzanyea nga tsireledzo ? 
Ngauralo , u lwa na vhushai na u fhuriwa zwi tea u vha zwithu zwa ndeme zwa u thoma zwa muvhuso wa demokirasi  . 
Khabinethe yo rumela ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muwini wa pfufho nnzhi dza muimbi wa Nyimbo dza kereke Vho Sifiso Ncwane , vhe vha vha vhe muimbi wa khwine wa nyimbo dza kereke we shango ḽashu ḽa bveledza  . 
Arali vha tshi wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea , vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u a badela murahu , nga nnḓa ha musi Muhasho wa Mveledzisophanda ya Tshitshavha u tshi nga fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo  . 
Kha ri ḓiphiṋe Lavhelesani tshifanyiso itshi ni ṱalutshedze khonani yaṋu uri hu khou itea mini . 
Tshigwada tsha 5 Vharangaphanḓa vha mabindu apo , zwigwada zwa zwa polotiki na forumu ya tshipholisa ya tshitshavha  . 
Nga Khubvumedzi naṅwaha , ri ḓo bvisa zwa tshikalo tsha CD4 sa one maitele a shumiswaho u tendela uri muthu a wane dzilafho  . 
Kha vha bvele khagala na u fhulufhedzea  . 
I khou hula yo khwaṱha  . 
Sa tsumbo , atikili ya 56 i bula zwauri mirado i tea u dinekedzela kha u dzhia nyito yo tanganelanaho kana nga one ane kha tshumisano na dzangano kha u swikelela ndivho dzo buliwaho kha atikili ya 55  . 
Vhagudi vha tea u shumisa u rangela u vhala , u vhala na zwiṱirathedzhi zwa nga murahu ha u vhala zwine zwa vha thusa u pfesesa na u ṱalusa zwibveledzwa zwo fhambanaho sa ; u humbulela , u bvisela khagala , na u ṱhaṱhuvha . 
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6  . 
Tshiṅwe ho vha u vulwa ha Coat of Arms ntswa nga 27 Lambamai 2000 . 
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelephanḓa ya vhana . 
Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho , ane a vha muthu o teaho , a nga vheiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli uri muthu ufhio na ufhio a kone u vhewa kha khothe ya zwa Mulayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afurika Tshipembe . 
Hanefha ri tama u pembelela zwo itwaho nga Joint Initiative on Skills Acquisition ( JIPSA ) , ye ya ṱanganya muvhuso , mabindu , vhashumi , magudedzi na vhaṅwe . 
Vhaoisisi vha nga i vha madokotela , dokotela wa mao , ese , muvhali wa vhathu , rasaintsi wa mishonga , ramishonga , vhaphurofeshinala vha mutakalo wa vhuluvhi , kana murao wa phurofesheni ya u thusa madokotela ( paramedical professions ) na vhawe  . 
A si zwoṱhe zwiimiswa zwine zwa ḓo eliwa  . 
Maambiwaita na maambiwaitwa Fhungo ḽi vha ḽo ṅwalwa ḽi kha maambiwaita musi ṋefhungo wa fhungo a tshi khou ita nyito fhungoni , tsumbo , musidzana o vha a tshi khou ṱanzwa mmbwa . 
Kha vha thaiphe ipfi ḽa ndeme Mbuelo . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso Public Service Commission PSC yo thomiwa u ya nga Tshipiḓa tsha vhu 196 tsha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , ya 1996 . 
A ri khou vala bindu ḽavho kana u vha dzhiela mishumo yavho  . 
Ndivho ya Mulayotibe ndi u thoma BMA , ine ya ḓo linganya vhutsireledzi ha nyendo dza u pfuka mikano , u tshimbidza mbambadzelano na ndeme ya vhutsireledzi ha lushaka ngomu kha dzingu ḽa Afrika Tshipembe , Afrika na zwipikwa zwa dzitshakhatshakha . 
Izwi zwivhili zwi a tikedzana ; u bvelesa phanḓa ha tshithihi zwi amba u bvela phanḓa ha tshiṅwe . 
Ndivho ya Nnḓu dza muvhuso ndi mini ? 
U imba nyimbo na zwidade na u ita nyito sa u tshina nga ene muṋe a na vhuḓifhulufheli . 
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha zwibadela zwa nnyi na nnyi na fhethu ha u arela ho themendelwaho nga GEMS ho ḓiimisaho nga hoṱhe na kiḽiniki dza nga masiari . 
Vhathu vhoṱhe vha founelaho a vha ḓivhei , nga nnḓa ha musi vha tou nanga u ḓivhiwa . 
Vha shela mulenzhe naho hu uri vhunzhi havho a vha shumisi maipfi aya mahulwane , kha zwine ra zwi vhidza Community Based Natural Resource Management ( CBNRM )  . 
Kha maṅwe mashango , naho zwo ralo , nyimele nga u angaredza ya kutshilele kwa vhana yo ṋaṋa  . 
Nṋe ndi pfi Rolf Debahad  . 
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi , Vhusimamilayo navhuhaṱuli . 
Tshikona tshi dovha tsha lila musi hu na vhut ( ambo ho fhambanaho  . 
Tshifhinga tsha u shandukisa ḽaisentsi tshi a fhambana u ya nga zwiṱitshi nga ṅwambo wa maitele a ngangomu a u ṱola  . 
Pholisi na furemiweke ya u langula mulayo kha ifhasi na kha zwe zwa vheiswa zwone nga Maimo a u Linga kha gireidi yeneyo  . 
Mulayo wa Vhokhotsi vha Vhana vho Bebwaho muvhigo une wa tea u iswa kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Vhagudi vha kona u guda milayo yoṱhe na u ita nḓowenḓowe dza mielo nga u shumisa zwa u ela zwi so ngo ndinganelo . 
Ngauralo , ndi fhungo ḽi vhilaedzaho vhukuma uri hu na vhana vha linganaho hafu ya miḽioni vha miṅwaha yo lugelaho u ya tshikoloni vhane vha vha na vhuholefhali vha sa khou dzhenaho tshikolo  . 
Tsedzuluso ya pfunzo na u waniwa ha zwikili i sumbedzisa khwinifhadzo ya nṱha nga 2004 naho hu uri izwi zwi khou itea nga u ongolowa  . 
Ndi nga mini zwi zwithu zwihulwane u vhala ndaela dzi re kha ḽeibuḽu nga nḓila yone ? 
Naa hu na zwidzimamulilo zwo teaho ? 
U yelana ha zwino ha mbono a maitele na mbekanyamaitele ya mvelaphana ya zwipotso na u imvumvusa  . 
Miraḓo i tea u khwaṱhisedza uri maitele , dzilafho kana mishonga ye vha wana i ḓo badelwa musi vha saathu zwi wana , sa tshumelo dzi sa katelwi kana zwithu zwine zwa sa ḓo badelwa nga GEMS  . 
Mabindu maṱuku a tou vha mudivhitho wa ikonomi yashu na uri ndi one nzhini ya nyaluwo ya ikonmi na u sika mishumo Afrika Tshipembe , kathihi na uri u dzhenelela hashu kha vhuṱambo ha mbambadzo zwi alusa u vulea ha mimaraga na zwikhala zwa u aluwa ha mabindu  . 
U vhala mafhungomatsivhudzi a u tou vhonwa . 
Hezwi zwi katela HIV na dzi STI u ya kha malwadze ane a kwama zwa u ḓihwala u fana na u lovha ha vhushie , u lovha vho ḓihwala na malwadze ane a fana na fistula . 
Ndi dzifhio ? 
Vha tea u vhudza muongi arali ṅwana wavho a tshi ila makumba  . 
Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓḓa ha -  . 
Mabindu a tshumelo a shumaho nga thandela , musi tshipi ḓa tsha afho fhethu  . 
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva  . 
Vhagudiswa vhane vha kha di vha tshikoloni vha nga ita mushumo muhulwane kha mbekanyamishumo dza CBNRM nga u kuvhanganya mafhungo na u thusa u lavhelesa dzithandela u vhona arali vha tshi khou swikelela ndivho  . 
Miṱangano iyi ndi iṅwe ya nḓila dzo dzudzanyeaho dzi re hone kha Komiti ya Wadi u thusa zwitshavha kha u kwamana na khoro  . 
Nga tshifhinga tsha u thetshelesa : Ndi maitele avhuḓi a mudededzi u vhala ( kana u tamba ) tshibveledzwa tsha u thetshelesa a tshi tshi dovholola , zwo ralo a tshi vhudzisa mbudziso dzo fhambanaho nga u sielisana ha u vhaliwa huṅwe na huṅwe . 
Mbilahelo hedzi kana khumbelo hedzi ndi dzine dza shumiwa nadzo nga nḓila ya vhufulufhedzei  . 
Nahone wo livhana na vhupo hoṱhe na vhashumi vhoṱhe vha sekhithara ya nnyi na nnyi ine ya vha nga fhasi ha ndango ya vhusimamilayo sa muvhuso wapo na dzipharasitatala , vhadededzi vha re kha mihasho ya pfunzo , hu tshi katelwa na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , Vhutsireledzi ha Lushaka ha Afrika Tshipembe na vha zwa Tshumelo dza Vhusevhi  . 
Zwino ambani ni kha tshigwada tsha vhoiwe uri ni vhona u nga zwi tevhelaho zwi amba mini ni kone u ṅwala ṱhalutshedzo dza hone . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo  . 
Fhedzi kha Tshivenḓa maitele haya ha wanali . 
Vhusimamilayo ha vunḓu , nga ḽikumedzwa ḽe ḽa tikedzwa nga vouthu ya u tikedza ya mbili tshararu ya miraḓo yaho , vhu nga bvisa Mulangavunḓu kha ofisi zwi tshi bva kha- ( a ) u pfuka huhulwane ha Ndayotewa kana mulayo ; ( b ) mikhwa yo bvaho nḓilani ; kana ( c ) u balelwa u ita mishumo ya ofisi . 
Nga iyi nḓila , zwikolo zwine zwa shuma zwavhuḓi zwi nga tendelwa u bvela phanḓa na mushumo , tenda ha vha hu na u khwinisea hu vhonalaho  . 
Pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho i itwa hani ? 
Tshiimo tsha ikonomi ya vhafumakadzi vha songo maliwaho vhane vha vha dziṱhoho dza miṱa a tsho ngo shanduka na luthihi  . 
U isa phanḓa u fhaṱa maipfi o ḓoweleaho musi a tshi vhoniwa a tshi bva kha mbekanyamushumo ya maipfi ane a vhaliwa zwi so ngo lavhelelwa , na u bva kha tshikimu tsha bugu dzo randelwaho gireidi yeneyo na mutevhe wa maipfi o ḓoweleaho . 
Madalo anga kha senthara ya u lafha vhashumisi vha zwidzidzivhadzi ngei Mitchells Plain nga Ḽavhuvhili zwo ntendisa uri ṱhoḓea ya maanḓa a u lwa na u shumiswa ha zwidzidzivhadzi lwo kalulaho na u zwi rengisa kha zwitshavha zwashu . 
Diphosithi ine ya khou ṱoḓea  . 
U notsi dza Themo ya 2 . 
Minista wa zwa Muno vha d(o d(ivhadza nga ha fomo ya u d(in(walisa ya tshifhinganyana ya u d(in(walisela u voutha ine zwa zwino a i athu u vha hone  . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Gereidi R na 1 , vha vha vho no guda zwinzhi nga u thetshelesa , nahone vha nga kona u amba nga nḓila dzo fhambanaho nga u vhueleli na vhuḓifulufheli . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya avho vho lozwaho matshilo na ndaka nga tshifhinga tsha khombo idzo ; nomboro ya u fhedzisela u vhigwa ndi malo  . 
Magavhelo kana thikhedzo ya masipala - u sedza arali hu na iṅwe ndambedzo ine ya ḓo shumiswa kha phurosese  . 
Vha guda uri u ṅwala hu hwala zwine zwa ambwa , na uri vhone vhaṋe vha vhaṅwali vha zwine zwa ambwa  . 
Zwenezwo , ri tea u ḓivha nga iṅwe nḓila kutshimbilele kwa vhushaka vhukati ha nyito  . 
Arali mvelelo dza sumbedzisa uri mbeu a i tshimbidzani na Mulayo , mbeu iyo i nga bviswa uri i sa rengiswe kana ya ḽeibu ḽiwa nga vhuswa  . 
O vha o lavhelela u ḓiphiṋa nga u tamba masiari ayo , fhedzi zwino u vho pfa e na vhumvumvu nahone o ṱungufhala . 
Zwiteṅwa izwi nga maanḓa ndi zwa matshilisano na mikhwa , sa tsumbo , tshigwevho tsha lufu kana u ita uri u rengisa muvhili zwi vhe mulayoni  . 
Khombo kha vhaaluwa : U vhavha ha nḓevhe , ṱhoho u rema , ningo dzi vhavhaho , u atsamula , u hoṱola , mikulo i vhavhaho , tsilingwane , dzungu , midivhitho wa mbilu wo engedzeaho na mutsiko wa malofha . 
Kha vha sumbedze vhuimo ha phurofeshinala na u dzula vha tshi tevhedza maitele avhudi tshifhinga tshothe  . 
Khabinethe i dovha ya ombedzela uri ndi vhuḓifhinduleli ha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u lwisa nga hune vha kona kha u vhulunga maḓi na u a shumisa zwavhuḓi , hezwi zwi tshi katela u lugisa phaiphi dzi khou bvuḓaho na u ṱhogomela themveledziso dza nnyi na nnyi zwitshavhani zwashu . 
Tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi tea u shuma mushumo kha u shumiswa ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzi sedzaho ndangulo ya vhulamukanyi . 
Vheyani tshiṅwe tshithu tshi no khou rothola kha mutsinga sa thavhula yo ṋukalaho kana matombo a a aisi o putelwa kha thavhula . 
Naa ri nga ita idzi thandela na maṅwe madzangano a tshitshavha ? 
Officer a hanela khumbelo yavho . 
Naho zwo ralo , u shumisa madokotela ane a shumana na malwadze ane a vhangwa nga mushumo na vhaṅwe vhomakone zwi nga vhuedza vhukuma kana u vhulunga tshelede kha nyimele dzo teaho  . 
Heḽino ḽiga ḽo fara khonadzeo dza u ṱavhanyedzisa tshumelo dza muvhuso , ngeno ḽi tshi fhungudza vhugevhenga na vhuaḓa vhu katelaho bugundaula . 
Lu ṅwalo lwa tshiofisi lu bvaho kha Vhulanguli ha Vhureakhovhe ha shango ḽe tshikwekwete tsha ḽaisentswa hone lu ḓo ṱo ḓea . 
Rekhodo ya Mutakalo ya Mulwadze i ḓo rumelwa kha vhone nga imeiḽi kana nga poswo . 
Hu sa khou thudzelwa thungo izwo zwi re afho nṱha , a si pfunzo kana nḓowetshumo ine ya nga swikelela tshithu nga u shuma i yoṱhe  . 
IEP i ṋetshedza bono ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa uri Afrika Tshipembe ḽi nga shumisa hani fulufulu nga nḓila ya khwine sa maitele a uri fulufulu ḽi vhe kha maimo a muṱaṱisano wa khwine , zwine zwa ṱoḓa nḓila ntswa ya uri zwiko zwa fulufulu zwo fhambanaho zwi nga shumiswa hani  . 
Vhagudi vha nga kona u bvela phanḓa na u vhambedza na tevhekanya zwithi zwi raru kana zwinzhi . 
Tshigwada tsha zwa Mishumo tsha Mazhendedzi Manzhi kha zwa thengo ya tshumelo , tsho rangwaho phanḓa nga Vhufaragwama ha Lushaka , Sars na Senthara ya Tshumelo ya tshiphiri ya zwa Masheleni , i khou sedzulusa sisiṱeme ya thengo ya tshumelo ya shango yoṱhe u khwaṱhisedza ndeme ya vhuḓi ya masheleni u bva kha u shumisa ha shango  . 
Ri na vhulimi vhu livhanaho na vhorabulasi vhahulwane ha dovha ha vha na vhulimi ho livhanaho na vhorabulasi vhauku  . 
Tsaukanyo ya uri Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u a tevhedza Ndayotewa naa i na ndeme kha iyi ṱhoḓisiso , hu si u lavhelesa fhedzi uri Mulayo u a tevhedza Ndayotewa naa , fhedzi na u ṱanḓavhudza uri naa mulayosiṅwa wonoyo u nga bveledzwa wa langula iḽi sia naa  . 
U SA DZHIA SIA Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u dzhia maga a sa dzhii sia tshifhinga tshoṱhe  . 
Kha nyimele ya Afrika na zwiṅwe zwigwada zwa ndavhuko ya Afrika , ri nga vha ri khou zwifha arali ra hanedza uri lutendo kha zwa vhuloi na maitele a vhuloi ane a vhaisa vhathu lu kha ḓi vha hone  . 
Kha riphabuḽiki idzi vha nga ḓivhadza uri vha na vhuṋe ha sisiṱeme dza muvhuso na u tandulula mbekanyamaitele dzavho maelana na zwiwo zwiṅwe na zwiṅwe  . 
Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓo tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Ndayotewa ntswa  . 
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi . 
Data yo teaho i sumbedza uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru zwi khou tambula nga u shaya vhudziki ha zwa masheleni  . 
Mulayo wa vunḓḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓḓu  . 
U linga nḓivho yavho itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe  . 
Magumo Hafha mudzudzanyi u ombedzela nga fhungo ḽihulwane . 
Muṅwe na muṅwe o ṋangiwaho u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugidisi u wana masheleni a bvaho kha mutholi  . 
Vharangaphanḓa , nga maanḓa kha muvhuso , vha tea u konḓelela tsheo dzi konḓaho na ndingano  . 
U itela izwi , mulangano u tea u bvelaphanḓa na u lambedza nyambedzano dza dzhango u itela u fhungudza zwihali zwa tshinyalelo guṱe  . 
Hu na malinga mangana kha goloi dza 36 ? 
Zwivhumbeo a si zwa vhukuma - fhedzi vhathu vha shumana na zwivhumbeo  . 
Vhunzhi ha vhathu vha shumisa dzit ( hirakha na dzivene dzo vuleaho u ya mishumoni yavho d(uvha na d(uvha- vho dzula nt ( ha ha mihwalo  . 
Ho vha hu na nyimele dze dza lingedza u swikelela thendelano kha madzangano  . 
Arali zwa itea uri muṅwe muthu a shumise luswayo lwavho kana lu fanaho na lwavho , hu nga dzhiwa vhukando ha mulayo  . 
Hu dzhielwe nzhele uri maḽeḓere o swifhadzwaho , ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na mubvumo waḽo . 
Khabinete i dzhiela nṱha u ḓiita tshiṱhavhelo ha kiḽasi ya 1976 malugana na u shandukisa ḓivhazwakale ya shango na u lugisela Afurika Tshipembe kha u vha hone ha demokirasi . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho . 
Mushumo uyu u ḓo ya phanḓa na uri muvhuso u khou sedza kha ndaela ya SANDF maelana na Tsedzuluso ya Vhupileli yo khunyeledzwaho zwenezwino . 
Ro swika Vhugalaphukha ha Khuruga . 
Kha milandu yoṱhe ho vha hu ṱhoḓisiso dzashu dze dza bvisela maitele a vhuaḓa khagala , a tevhelwa nga nyito dzo teaho dzi tshi itelwa vhapfuki vha mulayo  . 
U vha na watshi ya nomboro yo no shuma yo vheiwaho kḽlasirumuni . 
Milevho , milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu . 
Tshifhinga tsha u vhetshelwa thungo ha Telkom tshi khou fhela nga 7 Shundunthule ngauralo yuniti i o livhana na muaisano kha hingo dza aini dzine dza wanala fhethu huthihi  . 
Fhedziha , vhuṅwe vhupo hune ha vha na zwiko zwi fanaho ho dzhiwa sa havhuḓi kha masia oṱhe  . 
U thetshelesa ho khwaṱhaho hu ṱoḓa u pfela vhuṱungu hu na ndivho : u wana mafhungo , u tandulula thaidzo na u kovhana dzangalelo  . 
U a zwi funa makhulu wawe vha tshi ḓa u dala . 
Vha nga shumisa vhuimo havhuḓi vhungaho ha afho fhasi  . 
Vhupimakoni ha akhademi vhu ṋetshedzwaho nga vhunzhi ha zwikolo na hone vhu a ṱahela kha sia iḽi  . 
A si misi yoṱhe hune zwa konadzea uri Tshikimu kana muṋetshedztshumelo ya ndondolo ya mutakalo wavho a ḓivhe ṱhaṱhuvho kana dzilafho ḽavho musi hu tshi wanala thendelo . 
Ri livhisa ndiliso dzashu kha u ṱutshelwa nga vhaḓivhalea avha vhe vha vha tsumbo kha tshitshavha na u shela mulenzhe kha zwa mitambo na vhutsila ha shango ḽashu  . 
OSTS i shuma nga hune ya kona u vhona uri i a ṱ avhanya u linga sambulu dza mbeu dzine dza ḓ o rengiselwa mashango ḓ avha . 
U khakhulula , thodisiso , u tevhelela fhethu hune mafhungo a khou amba ngaho na maitele a u wana ngoho zwi do itiwa nga tshitafu tsha u ita thodisiso na tsha u thusa , zwi tshi khou itiwa hu na u kwamana na vhanwe vhaiti vha thodisiso na vhadivhi vha madzina a divhavhupo  . 
Kha ri ambe Ambani nga nḓila dzine ra nga tsireledza zwiḽiwa ngadzo kha zwikhokhonono zwi no nga thunzi na vhusunzi . 
Zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha zwi tea u katela notsi dza zwa miholo ya vhalanguli vhahulwane na magavhelo na mbuelo dza vhakhantseḽara , hu tshi katelwa na nzwalelo dzi kolodwaho masipala nga vhakhantseḽara  . 
Ndi vhonnyi vha re kha atikili iyi ? 
Ee , vha nga wana malwadze arali vha tshi nga dzula kana u shuma na muthu ane a daha  . 
Nyito dza u Thetshelesa na u Ambadzi tea u vhekanywa nga kha thero . 
U ḓivahdza tshitshavha nga ha mafhungo maṅwe na maṅwea bvaho ha masipala  . 
Kha phindulo ya mbudziso , vho amba izwo nga murahu vhukuma ha khombo ho vha hu na u humbulela kha gurannḓa uri bufho ḽo hwala ṱhundu dzi re khombo  . 
Khaḽarani ḽi no amba u ṱafuna zwipiḓa nga zwipiḓa . 
Nyendedzi dza ndango ya asima nga iwe muṋe : Kha vha vhone uri maitele avho a u fembedza ndi one . 
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane fhedzi nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea . 
Fhedzi u vha hone ha miratho a hu ambi uri GCIS i themendela dzi website idzo . 
Mutengo : Mutengo wo tiwaho wa iyi tshumelo ndi R 48  . 
Luswayo lwa Shango ndi luswayo lwo vhumbiwaho sa zwithu zwo dzudzanywaho nga ngomu ha zwidanga zwa zwivhumbeo zwa kumba , tshiṅwe tshi nga nnṱha ha tshiṅwe . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisa u shuma u tshi ya kha u wana fulufulu ḽo ṱanganelaho ḽine ḽa fulufhedzisa u itela u kuvhanganya fulufulu zwino na tshifhinga tshiḓaho . 
U ṅwalisa zwi nga dzhia maḓuvha a 30  . 
Nga maanḓa vhafumakadzi vha ḓo wana izwi zwi sa ṱanganedzei nahone tshidzidzivhadzi tshi tea u sa tsha iswa phanḓa ha dzhielwa nṱha ḽiṅwe dzilafho  . 
Vha malanaho vha tea u vha hone , nahone hu vhe na ṱhanzi dzi bvaho miṱani mivhili ya vha malanaho  . 
Ngoho ya vhukuma , ri nga si kone u ponya u shuma hune ha khou bvela phanḓa ha khaphasithi iyi kana u vhuḓifhinduleli vhu bvelaho phanḓa vhune ha tshimbila na khetho i sa thivhelwi vhukati ha zwivhuya na zwivhi zwine zwa khou bvela phanḓa  . 
O zwo kona u vha mutambi a fulufheliwaho nga thimu ya FC Barcelona i re na vhatambi Vhomakone lune arali o huvhala zwithu zwi a i konḓela , u ita zwimangadzo musi a tshi khou tamba kha Spanish La Liga . 
Muvhuso wo topola maḓi sa tshiko tshihulwane tsha mveledziso ya ikonomi na uri mushumo u khou ya phanḓa wa u vhona uri pulane ya zwiga zwiṱanu zwa maḓi na vhuthathatshili i khou shuma . 
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela . 
Ndi khou amba hafha nga maanḓa ndi tshi khou zwi livhisa kha FIfa World Cup ya 2010 hu tshi katelwa na Confederations Cup ine ya khou ḓa miṅwedzi i si gathi u bva zwino  . 
Kha inthaviu na vhoramafhungo mudzulatshidulo wa komiti ya vhadzulapo o ri arali vho vha vho kwamiwa phanḓa ha musi pulane idzi dzi tshi itwa vho vha vha tshi ḓo vha vho ṱalutshedza uri ndi ngani vha nga si pfuluwe na uri tshiitisi kha vhaṅwe vhadzulapo , vho ṋewaho mahaya , vha khou rennda mahaya ayo ngauri zwi khou vha ḓurela u ṋamela vha tshi ya mushumoni ḓuvha na ḓuvha  . 
Bodo yo thomiwa nga khethekanyo ya 2 ya Mulayo  . 
OPP yo mbo ḓi thoma fulo ḽa u ṱoḓisisa malugana na iḽi fhungo  . 
Kha vharengi  . 
Huthihi kha fhethu hashu ha vhaendelamashango ho nakaho zwi sa timatimisi ndi vhutshilo ha maḓini vhu sa fani na vhuṅwe  . 
Tshirunzi tsha muthu - Tshirunzi tshavho tshi tea u ṱhonifhiwa tsha tsirelezwa . 
MUVHUSO WA AFRIKA TSHIPEMBE wo ḓikumedzela u vhumba muvhuso une wa dzhenelela une wa khwaṱhisedza u maanḓafhadza , hu si u kwamiwa kana u shumiswa  . 
Vha ya phanḓa vha dzinginya zwa vhukonanyi kha nyimele dzine ha vha hu sina mbuno dza zwa mulayo dza u haṱula zwi kwamaho vhuloi  . 
Kha vha sedze hafhu kha thanganedzo ya thanziela dza Dokotela  . 
Hafha ndi hune Komiti dza Wadi dza dzhena sa musi dzi na mushumo wa ndemesa kha maitele a u tshimbidza vhudzheneleli ha tshitshavha  . 
Idzi ndaulo dzi ḓo thoma u shuma nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2001 . 
Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 , Muphuresidennde u tea u ṋea komiti ndaela ya u vhea iṱo kha mafhungo a ṱoḓeaho sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga khethekanyo ṱhukhu ya 3 . 
Khabinethe i khou ima na u tholwa ha Vho Kalayvani Pillay Mufarisa Mulangi Muhulwane : Mveledziso ya zwa Mulayo kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa . 
Milayo i ri PMS ya masipala i tea u thoma ya elana na Mulayo u thoma  . 
Ndi ene a no thoma na mafhungo a nganea , a dovha a fhedza nao  . 
Vha kone u femela ngomu nga u ongolowa na nga maanḓa manzhi nga kha tshithu itsho  . 
Tshigwada tsha SAPC mahumbulwa atsho a sumbedza uri zwiṅwe zwivhangi zwi tea u lavheleswa musi hu tshi shumaniwa na khakhathi dzi kwamaho vhuloi , nga nṱha ha mulayosiṅwa wa u fhelisa vhuloi . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho vha vhe vhukati ha Vharangaphanḓa vha Mivhuso vhe vha rambiwa u yo amba mushumoni wo khetheaho we wa farelwa ngei Cuba . 
Zwibva kha fhethu hune vha khou ita khumbelo yavho ya ḽaisentsi ya TV , zwi nga dzhia awara dzi sina tshivhalo uri khumbelo ya vho i bveledzwe . 
U vulwa hafhu ha zwa u dzhenisa mbilo zwi khou rangiwa phanḓa nga bono ḽa Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka khathihi na Mbekanyamushumo yo Fhelelaho ya Mveledziso ya Mahayani , na zwiṅwe zwiṱirathedzhi zwa nyaluwo zwo livhiswaho kha u alusa vhupfumedzani na vhuthihi ha matshilisano . 
Vhaeledzwa avha vha tea u vha na vhukoni ha u dzudza maitele a mashumele a vhuimo ha nṱha na sisteme dza khomphyutha dzine dza tevhedza milayo ya mikhwa na kuitele  . 
QLTC i ḓo humbela muvhigo kha Ṱhoho ya tshikolo na SMT wa mvelelo dza ANA na u humbela ṱhalutshedzo ya uri ndi ngani kushumele ku sa lingani na kune kwa ṱoḓea khathihi na phulufhedziso ya zwine zwa ḓo itiwa kiḽasini na zwine tshikolo tsha ḓo ita u lulamisa mvelelo . 
Migaganyagwama ya lushaka , vunḓu na masipala na maitele a mugaganyagwama zwi fanela u ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓifhinduleli na ndangulo yavhuḓi ya tshelede ya ikonomi , zwikolodo na sekhithara ya muvhuso . 
Ri ḓo zwi ḓivha hani uri ro swika ? 
A no thoma u swika bisini ndi ene we a wina . 
Zwo vha zwi tshi leluwa  . 
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo na ṱhanziela ya vhukuma ya mabebo kana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe la vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa  . 
Hu na vhaeni vha zwigidi na zwigidi vhane vha khou ḓa kha shango ḓashu na u sedziwa hashu nga media , 2010 ndi tshone tshifhinga tsha u sumbedza ḽifhasi uri ri lushaka na dzhango ḽavhuḓi hani  . 
Sentech yo no ḓi avhelwa tshelede uri iv he muisedzi wa wireless internet na u lambedza zwa kushumele kwa didzhithaḽa  . 
Miṱangano ya nnyi na nnyi na yone i ṋetshedza tshikhala tsha mivhigo na mafhungo fhedzi ngauri zwi anzelwa u itwa na vhathu vhanzhi , tshikhala tsha u vha na nyambedzano dzo ṱanḓavhuwaho kha zwiteṅwa a tshi ho  . 
Ndi zwone ri a kholwa uri ṋamusi ḽi khwine u fhira mulovha , na u ri matshelo ḽi ḓo vha khwine u fhira ṋamusi  . 
Fhedziha , khaedu tharu ya u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana dzi kha ḓi ya phanḓa , naho ho no ḓi vha na mvelaphanḓa yo no itwaho . 
Ndi yanga nahone ndi nga si ni fhe . 
Zwo ambiwaho nga hazwo afho zwi sumbedza uri lutendo na maitele a kwamanaho na zwa manditi na vhuloi ndi kale zwi tshipiḓa tsha mvelele dza zwitshavha zwa Vhukovhela na zwa Afrikla  . 
Kha vha ri , ndo imela muvhuso , ndi ṱanganedze Miraḓo ya Phalamennde u vhuya murahu kha ḓorobo khulwane ya u naka ya Kapa . 
Tshumelo ya Muvhuso 197 . 
Hezwi zwi vhidzwa u pfi ndi u langula . 
Hezwi zwi thusa kha uri hu vhe na u dzhenelela kha u bveledzwa ha mutheo wa kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo dza nnyi na nnyi dzine dza ita uri vhadzulapo vha ḓipfe vhe khasiṱamu  . 
Kha vha sumbedze vhashelamulenzhe mafhungomatsivhudzi a re kha Ndima ya 3 vha sa athu thoma mushumo uyu  . 
U ṱuṱuwedza vhukoni ha ndaulo ya tshitshavha kha Muvhuso wa dimokirasi Afrika Tshipembe . 
Kha vha badele banngani vha tshi khou shumisa khoudu ya khasi ṱama . 
U shumiswa ha pulane ya wadi nga wadi hu tikedzwa nga nḓila-ḓe ? 
Mutengo wa Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinganyana u vhewa kha tshitatamennde tsha mbuelo nga tshifhinga tsha u vhiga tshine mbadelo ya itwa ngatsho  . 
Dzine dza vha hone nga khumbelo : Rekhodo dzine dzi nga swikelelwa nga u tevhedzela maitele o sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 11 na tsha vhu 18 ; tswikelelo kha idzi rekhodo i nga hanelwa zwo ḓitika nga tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha tsha vhu 45 zwa Mulayo . 
Dzina ḽavho ḽi do dzheniswa kha Mutevhe wa Vhakhethi wa Lushaka wa Nnyi-na-nnyi musi vho no ḓi ṅwalisa nahone ho khwaṱhisedzwa zwidodombedzwa zwavho kha Redzhisita ya Vhathu  . 
Hu na u ṋaṋa ha malwadze nga ṅwambo wa u sa kona u wana tshumelo dza zwa mutakalo dzo linganaho na u tea  . 
Ndivho khulwane ya Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki  . 
Mishumo yoṱhe ya u Linga ha Fomaḽa i tea u modarethiwa ndivho i ya u itelavhuṱanzi ha uri mushumo u kha maimo o teaho na uri zwitandadi zwo teaho zwi khou tevhelwa . 
Ndalukanyo na tshenzhemo dza vhagudi , kha thero dze vha si shume zwavhuḓi . 
Tshivhalo tsha Miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele , zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi , na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo , zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Nga kha Mashumele o Ṱanganaho a Lushaka na Zwivhumbeo zwa Vhuṱali ( NATJOINTS ) , mashumele a ngonani u sika vhupo ho tsireledzeaho na vhutsireledzi u itela uri vhathu Afrika Tshipembe vha pfe vho tsireledzea . 
Tshifhinga tshoṱhe ndi na vhulenda kha vhaṅwe vhathu . 
Muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ane Tshikimu tsha vha na thendelano nae ya u ṋetshedza Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho kha miraḓo nga mutengo wo tiwaho  . 
Tshishumiswa tsha 2A na B : Zwivhuyedzi , zwivhuya , vhuthengathenga , zwishushedzi zwa Masipala woṱhe wa vhupo na zwa tshikhala  . 
Vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma vha guda luambo nga u ḓiwana vhe hune lwa ambiwa hone tshifhinga tshoṱhe na nga u tou lu shumisa . 
Vha ṋee tsumbo dzi vhonalaho dza uri vha nga kona u ita hani izwi kha wadi yavho  . 
Pfulo ya bulasini na zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi ndi zwithu zwine zwa vhumbiwa nga u kuya na u sinḓa . 
Ruby nga ha aya mafhungo  . 
Mbekanyamaitele i ḓo vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miṋa miṅwe na miṅwe arali zwi tshi vhonala zwo tea . 
Mishonga , mihayo , nila dza kulafhele kune kwa shumiswa kha u edzisa ku nga i vha ku sa shumi zwavhui kha vhulwadze havho , ngauraho , hu na maitele a u tsireledza a u itela uri vhathu avho vhane vha khou shela mulenzhe vha sa vhuelwi nga dziwe nila dza u laula dza mishonga ya u lingedza vha nga iswa kha iwe nila ya u lafha ine ya vha hone nga u avhanya kana magumoni a u edzisa  . 
Nyendedzi ya mutshimbidzi kana mugudisi , i re na ṱhoho , zwipikwa zwa u guda , mishumo na mvelelo dzo lavhelelwaho i a bveledzwa na yone  . 
U kombetshedza mulayo na u ṱuṱuwedza u lingana kha khadzimiso ya masheleni a nnḓu . 
Musi hu tshi fheliswa milayo yo fhambanaho i ṋetshedzaho mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi , zwi ḓo zwi zwa ndeme u tendela khothe dza sialala uri dzi fhedzise milandu yo salaho u yana nga ha milayo ye ya vha i hone musi milandu iyi ui tshi thoma . 
Pfunzo khulwane hafha vhutukani ndi yo livhanaho na vhudzekani sa hezwi , vho vha vha tshi funzwa na uri zwa u fha n(wana wa mun(we muthu thumbu zwo khakhea vhukuma na zwauri a u iti zwa vhudzekani na musadzi wa mun(we muthu  . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu tea u vha tshipiḓa tsha tshiimiswa u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha shango vha na pfanelo i eḓanaho ya u dzhenelela  . 
Ri dovha ra ṱanganedza milayo ya vhuleludzi na u khwaṱhisedza ṱhalutshedzo ya mushumo  . 
Arali tsheo yo dzhiiwa kha tsedzuluso ya khaṱhululo kana ya mulayo , memorandamu u yaho kha mudzhii wa tsheo na mbuno dza tsheo zwi ḓo vha zwa ndeme kha ukwo kutshimbidzele  . 
Musi zwi tshi vhonala zwi tshi fana nga dziṅwe nḓila , hu na phambano dza ndeme kha vhuḓifari ha girama , dzine dza nga vhanga thaidzo musi hu tshi ṅwaliwa kana u ambiwa  . 
Khothe ya kona u dzhia tsheo ya uri muhwelelwa a vhidziwe a de a fhindule mafhungo a u semana  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha u tholiwa lwa tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe  . 
Ndi nga kona u vhila tshelede ya vhuunḓi kha vhomakhulu ? 
Kha vha vhudze vhagudiswa vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho khwaṱhisedzwa thendelo yawe  . 
A vha ngo tea u lindela awara dza 24 dzi tshi fhela . 
Izwi zwi ḓo konisa uri vha nange mabuḓo a khwine uri vha wane mishumo , vha shele mulenzhe kha tshitshavha na u fhaṱa ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Vhalani uri Jabu na Thembi vho tandululisa hani thaidzo  . 
Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi , nga nnḓḓa ha ya tshipiḓḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi  . 
Muhura wawe u tou vha na ndivho yo fhelelaho u ri uyu o hwedzwa maanda mangafhani a mbo fhedza nga u amba nae u ri ngavhe a tshi ita zwa mashithe u ri khumbelo i tshimbidze nga u tavhanya  . 
Fhethu afho hu shuma sa fhethu hu hulwane ha u kunguwedza vhutsila ha Afrika Tshipembe  . 
Mbuno dzi pfalaho dza ṱavhanyisa zwithu dzi fanela u vhonala kha tshitatamende tsha muano  . 
Mutsiko wa lifhasi wa u phadaladza , u fheliswa ha muvhuso wa tshitalula , zwo livhisa kha maitele a u vusuludzwa ha mulayotewa we wa bva kha phalamennde ya nndu tharu nga 1983  . 
Khosi , Gota kana Mufarisi wavho a nga thetshelesa phambano fhedzi ine ya vha vhukati ha vharema  . 
U pfesesa vhushaka vhukati ha u andisa na u hafula U fhindula lushaka lwa mbudziso lu tevhelaho : U kopa thebulu i re afho fhasi . 
Vhupfiwa ndi nḓila ya u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe musi Mulayotibe u tshi khou reriwa ngawo Phalamenndeni . 
Awara dza masana dza avaredzhi mafheloni a ṅwedzi wa Luhuhi dzo vha dzi mini ? 
MUTENGO WO THEMENDELWAHO Muofisiri wa Mafhungo u tea u humbela muiti wa khumbelo nga nḓivhadzo , nga nnḓa ha muiti wa khumbelo ya mafhungo a ene muṋe , uri a badele mutengo wo themendelwaho ( arali u hone ) phanḓa ha musi a tshi isa phanḓa na u shuma khumbelo . 
Tshifhinga tsho bulwaho ndi tshifhinga tshine ra arali Mulayotewa kana Mulayo wa vunḓu u tshi ta ngauralo  . 
Ri khou shumisana na mahoro oṱhe a kwameaho u itela u wana thandululo ya tshoṱhe . 
U vhesa na maanḓa na dzangano kha komiti dza wadi hu na khombo ya u phanḓaladza thaidzo iyi kha vhadzulapo na mafhungo a kwamaho vhadzulapo  . 
U avheliwa ha sipekiṱhiramu nga Khonfarentsi ya Vhudavhidzani ha Radio dza Ḽifhasi ndi zwa ndeme vhukuma kha nyaluwo ya ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Lavhelesani zwifanyiso ni ambe ngazwo . 
Zwi dzhia u thetshelesa , u vhala , u ṱalela na u sengulusa zwibveledzwa u itela u pfesesa uri zwithu zwo bveledzwa hani na uri mvelele dza hone ndi dzifhio . 
Naho hu uri mbekanyamushumo ya mbuiselo ya mavu yo andisa u vha hone ha fhethu ha vhudzulo ha vhathu miṅwahani i si gathi yo fhiraho , ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa maga a u shumana na mbilo dzi saathu u khunyeledzwa , dzine vhunzhi hadzo dza vha dzi kondaho . 
U swika zwino komiti ya tshohe i o dzula na vhane vha khou bveledza pulane iyi vhane vha vha vha Muhasho wa zwa Vhulimi , AgriSA , NAFU  . 
Zwe zwa swikelelwa nga khothe ya ndayotewa ndi zwa uri khothe yo ita uri hu vhe na u tsireledzwa ha idzo pfanelo . 
Tsivhudzo i so ngo vha yo di sendekaho nga u ri vha takalela , u sanda nnyi kana vha takadzwa nga mini  . 
U edzisela u tamba nyambedzano pfufhi hu na i U topola na bula madzina a zwithu zwa vhukuma vhavhili , nga zwigwada zwiṱuku zwi na bvaho kha mudededzi a tshi sumbedza ndumeliso vhushaka na thero na mudededzi . 
Madokotela na vho makone vha maṱo vhane vha vha na tshenzhemo dzo khetheaho kha thaidzo dza maṱo dza vhathu vhane vha vha na vhulwadze ha swigiri vha tea u vha ṱola . 
Nga kha maano a vhuṱali hu ḓo vha hu tshi khou sedzwa nyaluwo ya bayodavesithi kha u thusedza Zwibveledzwa Zwapo ngeno hu tshi khou vhulungwa ekhosisiṱeme . 
Hezwi zwi bvelela musi tshifhinga tsho tetshelwaho ndivho in(we na in(we u ya nga hei milayo tshi tshi thoma  . 
Mapholisa vho vhiga lufu lwa munna we a wanwa o papamala damuni  . 
Ndivho khulwane i wanala kha marangaphana a Mulayo wa zwa Dzinnu , wa 1997 ( Mulayo 107 wa 1997 ) , u lalulwa ha fureimiweke ya tshiimiswa na mbekanyamushumo ya dzinnu dza lushaka dzine dza vhusa na u laula thuso na thikhedzo ya dzinnu dza Muvhuso  . 
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho  . 
A Arali ni tshi ṱoḓa thusa a ni nga wani vhaphalali . 
U itela u langula na u ṋetshedza huṅwe u thivhela zwi tshi elana na u vha na zwihali zwi re khombo , Mulayo zwa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 ( Mulayo wa Nomboro 15 wa 2013 ) wo ḓivhadzwa nga Muvhuso u tevhedza zwine Ndayotewa ya amba zwone  . 
Musi vha tshi ṱuwa afho , vho vha vha ṱhoho ya muhasho  . 
Tshisikwa itsho tshi tea u vha tshi tshibveledzwa kana kushumele kune kwa ḓ o ḓ isa n ḓ ila ntswa ya kuitele , kana kune kwa ḓ isa thandululo ntswa ya thaidzo  . 
Mulayotibe wo iswa vhathuni u itela vhukwamani nga Ṱhafamuhwe 2017 . 
U tsireledza zwishumiswa zwa mupo  . 
Masia mavhili a kona u ṋekedza khanedzano , nahone tsha u fhedzisela , khothe ya ṋekedza khaṱhulo  . 
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula-tshidulo wa dzangano ḽa vhashumi , sa khophi dza vhukuma  . 
Khabinethe yo tendela nyolo dza Khamphani ya Minthi ya Afrika Tshipembe kha nzudzanyo ya khoini dza mivhala ya tshihumbudzi dza 2017 : Zwiṋoni na Maluvha a Reseve ya Biosfia ya Phendelashango Kapa Vhukovhela  . 
Mitengo ya zwifuwo nga murahu ha gomelelo a si kanzhi I tshi gonya lwo kalulaho , ngauri zwikwama zwa tshelede a zwi tshe na tshithu  . 
Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha Khirikhethe tsha Lushaka kha kutambele kwavho kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Khirikhethe na u vha tamela mashudu vhunga shango ḽoṱhe ḽi tshi ḓo vha ḽi khou vha tikedza zwenezwi thonamennde i khou tshimbila ngei Australia na New Zealand . 
Ho sedzwa khumbelo u thoma na u shumisa Netiweke kana khemisi ya khoria sina u badela dziṅwe mbadelo  . 
U ṱanganya mvelelo dza u guda Mvelelo dza u guda dzi fanela u vhonwa dzi tshi khou shuma dzoṱhe tshifhinga tshoṱhe , kha u ṱanganywa ho fhambanaho na kha u bveledza luambo lwa vhagudi . 
A si fhethu hunzhi hune idzi ṱhulo dza nga dzula hone dzi tshi alusa vhana vhadzo . 
Ndi mini zwi sa badelwi nga GEMS ? 
Matshimbidzele na maga ane a tea u tevhedzwa zwi do buliwa kha pfano ya tshumelo kana laisentsi  . 
PMS I DOVHA YA KONA U SHUMA SA NḒILA YA NGAFHADZO YA U THOMA MUSI I TSHI SUMBEDZA U SA SHUMA , U TENDELA U DZHENELELA HO TEAHO U ITELA U KHWINISA  . 
Khabinete i ombedzela uri zwazwino a hu na nzudzanyo dzo itwaho malugana na u tsimiwa ha mavhone hu tshi itelwa uvhulunga muḓagasi . 
Khethekanyo ṱhukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo ya vhu 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe wa 2012 wa Ndayotewa  . 
U rwelwa ṱari ha Thandela ya Nyengedzo ya Maḓi mulamboni wa Mukolo na wa Crocodile ( West ) zwi sumbedza u ḓikumedzela ha muvhuso kha u fhindula kha ṱhoḓea dza vhadzulapo . 
Lavhelesani bammbiri ḽa u shumela ḽa 29 . 
Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ine ya vha na miraḓo ya 14 , vhaṱanu vhane vha vha vho tholiwa nga themendelo ya Buthano ḽa Lushaka . 
Kha vha ṋee ramulayo maanḓa nahone vha ṱalutshedze uri vha khou mu ṋea maanḓa a u vha imela . 
Zwenezwo mutholiwa u fanela u kona u t ( anganedza mihumbulo na mahumbulwa a vhashumisani nae u bva kha zwin(we zwipid(a  . 
Komiti dza Wadi dzi dovha hafhu dza shuma mushumo wa u tikedza vhakhantseḽara musi vha tshi ḓivhadza tshitshavha  . 
Gavhelo ḽa R1 083 160 u bva kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Lushaka ḽi tikedza zwigwada zwa mitambo zwa Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku ( ECD ) zwi si na senthara zwa 11 , zwi re na vhana vha 975 vhane vha khou dzhena sentharani dza ECD vhuponi uho nahone 789 ya vhana avho vha khou vhuelwa u bva kha luafhulelo lwa ECD lwa muvhuso . 
Denel , Eskom , SAA na Transnet vho tikedza u pfumbudza vhagudi vha fhiraho 6 000 kha zwa thekhiniki - na zwi re na vhushaka na vhukoni vhu sa wanali na u vha ha ndeme kha zwa inzhiniara  . 
Hezwi zwi ḓo katela thundu dza u sumbedza dzi shumiswaho kha midai i ngaho phani , muhoyo na tshitatamennde tshi songo fhelelaho na u sengulusa na u vhambedza mvelelo dza mibvumo kha thusedzi dza u pfa na u vhona dzo fhambanaho  . 
Musi vha tshi shumisa tshithu tshi fareaho , vha a kona u tshi rembulusa vha sedza matungo oṱhe . 
Vhavend(a ndi vhan(we vha vhathu vhane vha t ( honifha mitshino yavho  . 
Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo tiwaho nga ndayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9  . 
Lavhelesani maipfi a tevhelaho a no bva kha phara ya u fhedza ya Kha ri ṅwale atikili i no amba nga Nothembi , i re kha siaṱari ḽi tevhelaho . 
Milayo ya tsireledzo ya zwa matshilisano i fhungudza masiandaitwa a vhushai , kha nḓila ya thyiori tshifhinga tshoṱhe , fhedzi nga maanḓa tshifhingani tsha tshiwo tsha ikonomi  . 
Thandela i a swikelela zwipikwa zwo ṱanḓavhuwaho zwa phurogireme dza lushaka dzi ngaho sa IDP ? 
Dokhethe i ḓo ṋetshedzwa mutshutshisi vhuvhili havho muofisirimuṱoḓisisi na mutshutshisi vha ḓo kona u vha vhudza mafhungo nga ha ṱhoḓisiso ya mulandu  . 
A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho  . 
Khumbelo i bveledzwa nga ḽeneḽo ḓuvha . 
Vhalanguli vhahulwane c Khethekanyo ya C : Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira muthihi  . 
Hune ha wanala uri hu na muthu ane rekhodo ine ya khou humbelwa ya mu kwama , kana hune muthu onoyo a vha na dzanganelo kha rekhodo yeneyo , muthu onoyo u vhidzwa muthu wa vhuraru  . 
Khabinete yo ḓivhadza dzi 31 Ṱhangule 2013 sa datumu ya u fhedza kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe malugana na dzitshavhi dza Angola dzine dza kwamea . 
Muraḓo o ita khumbelo sa afha mutsiko munzhi kha vhulanguli nga hune ha konadzea  . 
Kha ndingo iyi , ṱhaluso u bva kha mubveledzi i fanela u waniwa  . 
Nga nṱha ha hezwo hu na SOE u fana na Denel na PBMR zwine mishumo yazwo ya maano ya yelano na tsireledzo ya lushaka . 
Kha vha ite khumbelo vhege dza rathi , fhedzi hu si vhege dzi fhiraho dza malo , phanḓa ha ḓuvha ḽa u ṱun ḓa . 
Tshitshavha ndi tshone vhane vhane dzangano la CBNRM nahone tshi tea u langula na u ita tsheo . 
Ho sedzwa khethululo ya shango ya tshifhinga tsho fhelaho , vharangaphanḓa tshiṅwe tshifhinga vha tikedza vhuimo vhune ha sedza kha madzangalelo a tshifhinga tshiṱuku vhudzuloni ha adzhenda ya tshifhinga tshilapfu nahone yo ṱanḓavhuwaho  . 
Mvelelo dza ndingo dzi ḓo ambedzaniwa na vhone vha vhoṱhe  . 
Zwenezwo vhuvhili ha maanḓa aya u vha na vhuḓifhinduleli uhu ha vhuḓilisi zwi na iṅwe mvumbo u fhira iḽa ya muthu a eṱhe  . 
U vhala maipfi a bva ho kha ngudo dza foniki e kha mafhungo na maṅwe maṅwalo . 
U vhekanya madzina e kha mutevhe wa madzina vhukuma a vhathu , fhethu kana tshifhinga ( ḓuvha kana ṅwedzi )  . 
Nzudzanyo ya zwileludzi zwa tshumelo ya zwiḽiwa ndi i konḓesaho u fhira dziṅwe tshaka dza thandela dza vhupulani  . 
Zwenezwo , zwi nga vha d(isela mbuelo dzavhud(i arali vha nga shumisa tshifhinga tsha u wana vhugudisi , sa tsumbo , u d(in(walisa kha zwin(we zwa zwiimiswa zwa pfunzo kha modulu une wa tshimbilelana na t ( hod(ea dza mushumo wavho  . 
U guda u peleṱa maipfi a 10 nga vhege u bva kha ngudo dza foniki na u bva kha maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo . 
U vha muthusi khothe hune ṅwana are ṱhanzi a ṋetshedza vhuṱanzi nga tshumelo ya muthusi  . 
Migivhela u bva 08h00 u swika 12h00  . 
Komiti ya wadi i fanela u vhiga nga ha pulane dzi tevhelaho nga ṅwedzi  . 
GEMS i ṋetshedza miraḓo mbekanyamushumo dzo khetheaho dza ndondolo dzi thusaho u langa malwadze a phirela o fhambanaho na nyimele  . 
Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga . 
Vhanna vhone ? 
Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu a ho ngo tsireledzwa lwa mulayo zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula kana zwiito o fanelwa , nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa Phalamennde , nga u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo I linganaho  . 
Vhafumakadzi vho kavhiwaho nga HIV vho tumbula uri vho itwa uri vha thivhele mbebo lwa tshoṱhe hu si na thendelo yavho  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza u ḓiṋetshedzela ha Afurika Tshipembe u bvela phanḓa u shumisana na Muvhuso wa Lesotho u isa phanḓa u khwaṱhisa vhushaka vhu re hone nga u sedzesa kha u khwaṱhisa ikonomi na nyanḓano ya matshilisano ine ya ḓo swikisa kha u khwinifhadza matshilo a vhathu . 
Dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzi tea u fha mutheo wa milayo yapo . 
Vharema vho vha vha sa tendelwi u tshimbila vhusiku ngei Marabastad  . 
Zwihulwane kha dziḓorobo khulwane u salela murahu ha khumbelo dzo lindelaho u ṱanganedzwa nga maanḓalanga a masipala ndi dza ndeme  . 
Mufarela-Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo  . 
Mabindu o thomiwaho a zwa Vhubulasi zwi amba vhathu , zwigwada , vhashumisani kana dzikhamphani dzine dza shumana na zwibveledzwa zwa vhulimi nahone ane a langwa nga vhatshena , vhane vhadzo ha vha vhatshena na u laulwa nga vhatshena  . 
Hei mishumo yo livhiswa kha u vula fhethu ho ḓalaho minerala wa malasha , puḽatinamu , khuroumu na dziṅwe minerala , u itela u tshimbidza zwa nyaluwo ya migodi na u engedza zwa u vhuelwa nga minerala  . 
Kha vha ite mbadelo dzo tiwaho dza ṅwalisa . 
Ro dzula ro ni dzhenisela dziṅwe dza phindulo dzo teaho . 
Dzema ḽa miholo ya khoro ndanguli ḽi a engedzea na zwone zwi a vhilaedza hafhu  . 
Khabinethe i livhuwa miraḓo ya Nnḓu ya Lushaka ya Vhuṱanu ya Vharangaphanḓa ha Sialala ( NHTL ) vhane themo yavho ya khou fhela . 
Vhupo uvhu ha tshumelo vhu nga d(i sudzuluselwa kha vhupo vhune ha swikelelwa nga nnyi na nnyi , kana ha t ( od(iwa hun(we fhethu ha u paka  . 
U amba uri hu yiwa kule ngafhi . 
Khoro ya ta  . 
Muiti wa khumbelo ane a khou ṱoḓa rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwawe zwa vhuṋe ha ngo tea u bvisa mbadelo ya khumbelo  . 
Muvhuso wo sika pulane ya thandululo ine ya vha ya themo pfufhi , themo ya tshifhinganyana na themo ya tshifhinga tshilapfu . 
Ho nekedzwa tsumbo dzi si gathi dza u sumbedza u sa edana na uri Khothe ya Mulayotewa yo tandulula hani milandu iyo  . 
Khabinethe i dzula i kha ḓi vhilahedzwa nga ha masiandaitwa a ṱhahelelo ya muḓagasi a re hone zwino kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na tshinyalelo kha muḓi muṅwe na muṅwe na kha mabindu u mona na shango . 
Tavhani muri , tshisima tsha muya , munetshedzi wa vhutshilo nga iyi Vhege ya u Tavha Miri ya u bva nga la 1 u swika nga la 7 Khubvumedzi 2001  . 
Rerani nga ṱhoho dzi tevhelaho ni na khonani yaṋu ni kone u nanga nthihi ni ṅwale ngayo . 
Ndi Tshipiḓa tsha ndeme kha u guda na u funza sa izwi tshi tshi ṋekedza muvhigo wa u funza na u guda . 
Maimo a tshumelo dza nna : U bvisa mafhungo na vhudavhidzani kana sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha mbuelo sa izwi zwitatamennde zwa masheleni zwi tshi lugiswa nga tshivhumbeo tsha kheshe kha muvhalelano  . 
Nyambedzano dza adzhenda dza dzitshakha dzo fhambanaho dzo ita uri hu sainwe mimemorandamu ya pfesesano na thendelano  . 
Tshitatamennde tsha uri maambiwa a muṱangano wo fhiraho o ṱanganedzwa , o lugiswa kana ho ngo vhaliwa  . 
Tsireledzo na u kona u shumisea ha rada iyi ndi zwa ndeme vhukuma  . 
Itani ḽitambwa ḽi no sumbedza uri ni a pfesesa tshiṱori . 
Vha nga tea u ḓisa vhuṱanzi ha thuso ya masheleni , arali zwo tea . 
Ndi kuhumbulele kungana kune muṅwali a ṱahisa ? 
Mafheleloni a themo vhagudi vha gudi vha tea u vha vha tshi ḓivha zwo kuvhanganywaho nga u khethekanya nomboro . 
Ngoho i vhavhaho ndi ya uri musi zwi tshi ḓa kha vhushayamushumo ha vhaswa , ri khou tea u gidima u itela u ima fhethu huthihi  . 
Musi vhagudi vho no sumbedzwa maitele oṱhe a u vhekanya na u vhea zwo imelaho zwo kuvhanganywaho nga tshifhinga tsha u shuma na tshigwada , vha nga kona u zwi ita nga tshifhinga tsha u shuma e eṱhe . 
Ri khou shumisa ṱhoḓea dzo nweledzwaho kha theo ya mulayo yo teaho hu tshi katelwa Mulayo wa Fulufulu , Mulayo wa Ndaulo ya Muḓagasi ( sa zwe wa khwiṋiswa ) na ndaulo dza kha vhukoni ha murafho muswa  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha o ḽeneo ḽo  . 
Arali hu na ṱhanganyelo ya zwimela zwa 48 , hu na zwimela zwingana kha muduba muṅwe na muṅwe ? 
A ri pfi naho vha tshi ri kaidza  . 
Mulanguli wa vunḓu u ḓo vha a sa kombetshedzwi u ṋetshedza thendelo ya u kuvhanganya ngauri thendelo ya vhushumisamupo i vha yo no ṋetshedzwa  . 
U swikelelea ha zwikhala zwa ndeme na zwiko tshitshavhani ndi zwa ndeme  . 
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R15 000 nga muunḓiwa nga ṅwaha kha corneal grafts Dzo tou ṱunḓiwaho dzicorneal grafts hu sedzwa milayo ya ndondolo i langwaho . 
Musalauno zwine Mahosi a ambara zwone zwi a fana na zwa vhalanda vhavho  . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi u pulana vhupfiwa havho u itela uri vha kone u ṋetshedza mbuno dzoṱhe dzi tshimbilelanaho na u sia tshifhinga tsho linganaho tsha mbudziso  . 
Vha nga ita ndingo kiliniki kana sibadela kana kha dokotela wa phuraivete  . 
Luambo lwe lwa shumiswa lwo vha lu tshi takadza ? 
Tshitumbu tshi tea u bvalelwa ngomu ha tshifaro tshi sa dzheni muya nahone tshi dzheniswe ngomu ha bogisi ḽi sa vhonadzi  . 
Vhana vho vhulawa na mivhili yavho ya tshewa ndivho i ya u wana mushonga  . 
U shumisa maipfi o fhambananaho a no takadza . 
U fara bugu nga nḓila yone na u vula masiaṱari nga nḓila yone . 
U ṅwala vhurifhi ha fomaḽa zwi ḓo dzula zwi zwithu zwa ndeme kha vhutshilo hashu ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vhathu vha Azande vha tenda uri vhadziamanditi vha a vhanga vhulwadze nga u ita manditi na u shumisa mishonga mivhi . 
U dzheniswa ha Komiti dza Wadi dzi shumaho hu shela mulenzhe kha mvelephanḓa ya u dzudzanya uhu  . 
Hu ṋewe nḓila ya u thusa vhagudi u vhekanya mawanwa kha tshati kana thebulu . 
Vhadededzi vha tea u thusa vhagudi kha manangele avhuḓi a dzibugu . 
Ndila ntswa dzothe dza CBNRM dzine dza kwama u thomiwa ha tshumisano ya vhashumisani vhukati ha vhathu vho fhambanaho vhane vha shela mulenzhe  . 
Muhasho wa Vhuendi wo ḓigana uri i tshi sala i tshi swika 2010 hu fanela u vha ho no vha na tshidimela tshine tsha wanala minete miṱanu miṅwe na miṅwe nga zwifhinga zwa tsitsikano na tshumelo dza tshidimela dzine dza wanala awara dza 14 - 16 nga ḓivha . 
Mbilaelo dzine za ḓo ṱahiswa nga tshifhinga tsha madalo dzi ḓo shumanwa nadzo nga mihasho yo teaho . 
Hezwi zwo katela u shandukiswa ha zwiimiswa zwa ndaulo u ya nga ha ndaela ntswa ya demokirasi na maitele a ndayotewa a nga ho ndinganyiso na u shaya khethululo . 
U sedzesa kha u gonya ha mitengo , sa tsumbo , u tsireledza maanḓa a u renga a vhavhulungi vha kone u kunga reithi ya vhaṱaṱisani ha muingapfuma  . 
I dovha ya isa masheleni a swikaho 20 biḽioni rannda thwii kha mbuelo dza muthelo . 
Mulayo u ṱoḓa maanḓalanga a ḽaiburari iṅwe a iṅwe a tshi ṋetshedza mafhungo aneo na zwiimiswa u ite u ṱolwa u ya nga ṱhoḓea ya Muṅwaleli wa Muvhuso  . 
Vha ambedzana na mukhantseḽara wa wadi na u bula zwiteṅwa vho imela tshitshavha na mukhantseḽara uri a zwi ise kha khoro  . 
Matshimbidzele a langulwa nga mulamukanyi hu na u kwamana na vhathu vhothe vha kwameaho  . 
Khabinethe yo ṱalutshedzwa nga ha mawanwa na themendelo dza Ṱhuṱhuwedzona Ṱholo ya u Shuma ha Mbekanyamushumo ya zwa Matshilisano ya Dzinnḓu na pulane ya khwiniso , hu na kuvhonele kwa u fhelisa mavhekanyelwe a kudzulele nga muvhuso wa tshiṱalula nga u khwinisa madzulele a zwikolobulasi na u ṱanganyisa thandela dza zwa madzulo . 
Ri ṱanganedza u thomiwa ha Ndinda Vhuaḓa ( Corruption Watch ) nga Cosatu , na thendeleno ya zwenezwino vhukati ha muvhuso na vha mabindu u thoma mbekanyamushumo ya u lwa na vhuaḓa . 
Mvelelo dza Khonferentse ya u Bindudza kha zwa Migodi ya Afrika ye ya farelwa Ḓoroboni ya Kapa i sumbedza vhuṱaṱisani ha vhuḓi ha shango kha zwa migodi na maṅwe matavhi a tshimbilelanaho nayo . 
Vhana vha ṱangana na mitsiko mihulwane , tshifhinga tshoṱhe nahone fhethu hoṱhe , na uri vha fanela u zwi ḓivha uri vha na thikhedzo u bva kha vhathu vha re na vhulondo , vhane vha nga kwamiwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U ya nga vhaḓivhi vha mihumbulo na vhaanthrophoḽodzhi vho fhambanaho muhumbulo wa u fhambanya muya na muvhuli u nga vha wo thoma muloroni  . 
Maitele a tsedzuluso a sumbedzisa fulufhelo ḽoṱhe nga vhathu vhashu kha mushumo washu wa u khwinisa matshilo avho  . 
U asesa mugaganyagwama wa masheleni a u sokou ṋetshedzwa malugana na u fhiriswa na u rumela luṅwalo lwa u ṱanganedza lune lwa ṱanganedza mugaganyagwama  . 
Muhasho wa zwa vhulimi une wa vha muhasho u katelaho zwithu zwohe zwi nga ho u bveledza , vhufuwi na vhulimi , na zwithu zwine zwa engedza ndeme kha zwibveledzwa zwa bulasini kana u khwinisa zwo bveledzwaho zwine u sala u muwe wa mihasho ya ndeme fhano Afrika Tshipembe hu tshi sedziwa kha GDP naho u na mukovhe muuku kha GDP ya Afrika Tshipembe  . 
Ndivho ya iyi mbekanyamushumo ndi u fhelisa vhushai na u sa vha hone ha mveledziso na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha mahayani  . 
U ṱhaṱhuvhiwa na u itwa ndingo ho dovha hafhu ha khwaṱhisedzwa nga u ḓiswa ha ndingo dza tsedzisiso dzi ṱavhanyaho dza TB na zwidzidzivhadzi zwilwaho na TB . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa bannga  . 
Tshithu tshithihi tshine khungedzelo ya tea u ita ndi u ḓivhadza vharengi u itela uri ramabindu a kone u vha rengisela tshibveledzwa tshawe  . 
Minisiṱa wa Muvhuso Wapo na wa Vundu o ta tshivhalo tsha KPI nyangaredzi nahone dza khombekhombe  . 
Vhadzulapo vha tshila vhe na mishumo minzhi , nahone mavu a khou tahela . 
Naho zwo ralo zwitshavha zwo vhumbwa nga zwigwada zwo fhambanaho na madzangalelo o fhambanaho nahone a si zwigwada zwoṱhe zwine zwa nga fushea nga tshifhinga tshithihi  . 
Ro ṱoḓa u mveledziso iyi yo livhanaho nga u ombedzela uri khothe dzo raliho dzi tea u vha fhasi ha vhuḓifari hone ha poḽotiki na u ḓi dzivhisa kha u ḓidzhenisa kha zwiito zwa khakhathi  . 
Ni tshimbile mithara dza 100 ni ḓo wana bannga i kha tshauḽa tshaṋu  . 
Musi ri na vhukonḓi uvhu , ri a zwi ḓivha uri ri nga tshila nazwo kha tshifhinga itshi tsha pfudzungule . 
Ndi nnyi a no ḓo shuma mini kha kutshimbidzele kwa CBP ? 
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo  . 
Tshiga tshavho tshi tea u vha tshiṅwe tshithu tshine tsha amba kana tsha imela ezwi zwithu  . 
Fhedzi , Minista na vhone vho ṱanganedza mivhigo yavhuḓi nga maanḓa nga maitele o sumbedzwaho nga vhanna na vhafumakadzi vha yunifomo ya muvhala wa lutombo vho ḓiimiselaho  . 
Ro ṱuṱuwedzwa nga indaba iyi na u pfa uri indaba iyi i fanela u farwa ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma ; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone  . 
Mbuelo dza CBNRM kha vhadzulapo dzi tea u edana na mutengo wa u tshimbidza mbekanyamushumo ya CBNRM . 
U tamba mitambo ya luambo nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza MuthusaMulangadzulo . 
MULAYOTIBE WA PFANELO U KUTELA PFANELO KHA MAITELE A ZWA NDAULO KWAYO  . 
Khabinethe yo tenda uri Afurika Tshipembe ḽi ṱanganedze Khwiniso ya Thivhelo nga fhasi ha Pfano ya Basel ya Ndangulo ya Tsudzuluso ya Malaṱwa a Khombo , Vhukati ha Mashango khathihi na u laṱwa hao . 
Vhavend(a ndi vhathu vhane vha vha na zwine vha tenda khazwo  . 
Vhunzhi ha vhadzuli vha mabulasini ndi vhafumakadzi na vhana . 
Musi ro kuvhangana matsheloni aya , ri khou ṱhonifha na u vhona ndima ya vhuraru ya mulayotewa washu , une wa ṱuṱuwedza vhuvhusi ha tshumisano  . 
Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha , kana maṱuku , u shumiswa ha maanḓḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4 , ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4  . 
Tshiṱitshi tsha Durban a tshi khou shuma zwazwino , fhedzi zwidodombedzwa zwi nga waniwa kha ofisi ya Durban kha ṋomboro ya luṱingo ine ya vha 031 368 6011 kana Fax ine ya vha 031 337 7469 . 
Ni nga lingedza u paḓukanya iḽo ipfi ḽa bva mibvumo yo fhambananaho . 
Khabinethe yo lavhelela u fhedzwa ha maga a khwiniso dza tshiṱangani , nga vhoṱhe , u itela uri hu kone u dzhenwa kha maitele a u thomiwa ha Thendelano ya Paris nga 2020 . 
Nga kha u ḓikumedzela havho , matshudeni avho vho livhisa shango iḽi u ya kha mbofholowo  . 
Tsumbo : dasitara I na tshileme tsha mimavhuḽu dza 11 . 
Kha vha vhudzise vhadzheneli uri vha ḓivha mini nga ha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re kha mutevhe wa vhuvhili  . 
Mbuelo dza ikonomi na dza mushumo dzi fhira mitengo kana mbadelo  . 
Bugu ya u fhedzisela a yo ngo katela maṅwe masia e a vha e kha bugu yavho ya u thoma  . 
Vha nga buka ḓuvha ḽa u ṱhaṱhuvha mutakalo ḽa GEMS nga nḓila i fanaho na ya u buka makumedzwa a GEMS Hezwi ndi nga u founela Senthara ya Ṱhingo ya GEMS wa nanga khetho ya u dzhoina GEMS . 
Zwo ralo vhunzhi ha vhathu vho thoma u lwa na avho vha pomokwaho vhuloi nga vhone vhaṋe  . 
U sa vha na thaidzo ya muhumbulo  . 
Naho zwo ralo , hu tea u vha na u pfesesa u dzhiela nṱha tshileme na tshifhinga tsho avhelwaho tsha iri kha masia a u guda a Mbalo kha Vhuimo ha Fhasi . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a tshi shumisa nḓivho yawe ya foniki kha milingo isi ya fomaḽa ; kha u dikitheitha na kha mishumo yoṱhe ine ya tou ṅwaliwa . 
U tea u vha vhathu vho itkaho kha ndivho ine vha khou fanela u i bveledza u vhona uri zwohe zwo livhiwaho khazwo zwi a swikelelwa , hu si sedza kha zwine muthu ene mue a nga vha a tshi khou ita  . 
Muwe na muwe u wana Masalela Kovhelani bugu dza 15 vhana vha 4  . 
Ndi tama u livhuwa vhatshimbidzi vhoṱhe kha u mpha tshikhala itshi tsha u amba na vhathu vha Afurika Tshipembe , kha vhuṱambo uvhu ha Mulaedza wa Lushaka wa u fhedzisela , wa muvhuso wa vhuṋa wa demokirasi . 
Tshiitisi tsha na matshimbidzele zwi tshi kwama u vhudziseswa uhu ndi zwa ndeme  . 
Kha vha ṱalutshedze vhushaka vhukati ha mbuelo , mushumoni , mushumo wo itwaho na vhuḓifhinduleli vhu katelwaho  . 
A ho ngo fanela u bveledza mutevhe wa zwine zwa ṱoḓea zwine zwa vha uri a zwi swikelelei ; tsha khwine ndi uri mutevhe wa zwine zwa ṱoḓea u bvukulule hune ha vha na zwiko na uri hu fanela u vha na ndingo dzo livhiswaho kha u swikelela ṱhoḓea dza nnyi na nnyi tshifhingani tshi ḓaho  . 
Kha vha wane vhadzhiamikovhe vho fhambananaho vha thandela iyi  . 
Izwi ndi u itela tsireledzo ya vhaḓivhadzi . 
Ri tshimbila ri tshi imba Ri farana sa makumba Ri tshi vhala ri a thusana . 
Muofisiri wa pholisa a dzhiaho tshitatamennde tshavho u ḓo ḓadza fomo . 
Tsha u thoma , zwishumiswa zwa muḓagasi zwi shumisa muḓagasi munzhi . 
U dalela na u lavhelesa fhethu hune ha dzuliwa hone uri hu tevhedzwe mbetshelwa ya Mulayo uyu  . 
Kha vha ṱuṱuwedze u shumiswa ha zwibveledzwa na maitele a vhuḓi a vhupo  . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo bvela phanḓa u bveledza Visa dza u Dzhena dzi na Tshivhalo dza tshifhinga tshilapfu kha vhadali vha tshifhinga tshoṱhe . 
Zwi tou vha khagala uri fhethuvhupo ho fhambana , sa zwenezwo ndugiselo ya tshiteidzhi i fanela u vha hone  . 
Tsha u fhedzisela , ndi ḓo ri vha lavhelese thaidzo dza mupo  . 
Nyito ya u rangela u vhala na therisano nga mutsho . 
Hu ḓo dovha ha rwelwa ṱariPfufho dza Nḓisedzo ya Tshumelo ya Tshitshavha ya ICT . 
Mvelaphanḓa kha ikonomi ya United States dzo ita uri hu vhe na u tsela fhasi ha tshihaḓu kha kharentsi ya mimakete ine ya khou bvelela , hu tshi katelwa na rannda . 
Vhashumi vha muvhuso vha tevhedza maga o tiwaho nga ISS:General Secretariat . 
Thimu yeneyi musi i tshi shumisana na Mulanguli wa CBP , i ḓo vha na vhuḓifhinduleli vhukateli kha kutshimbidzele kwa CBP ha masipala  . 
KHETHKANYZwibveledzwa zwa vhusiki ( Maanea )  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya u khetha ṱhoho ine ya ḓo ṅwaliwa ngayo . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Ndangulo ya Tshigidi , 2015 ngomu ha Gurannḓa ya Muvhuso u itela vhupfiwa nga tshitshavha . 
Nga tshifhinga tsha u shuma u woṱhe vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓowedzo i no elana na tshifhinga tsha u amba nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara kha watshi dza lutanda . 
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga . 
Izwi zwo thomiwaho ndi u lwisa nga huhulu kha u manḓafhadza vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani nga zwikili na nḓivho dza u fhaṱa mabindu a khou bvelelaho  . 
U fhambanyisa na u fanyisa ; u ṱanganyisa U pima ndeme , u dzhia tsheo na u amba vhuḓipfi hau . 
Muvhuso u khou isa phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo ya mveledziso ya matshilisano kha zwitshavha zwa migodini . 
A zwiho khagala uri ndi ngani zwi na ndeme uri muthu ane a khou pomoka muṅwe vhuloi ndi ṅanga  . 
Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala  . 
Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi  . 
Inwi sa muṅwaleli wa khorombusi ya tshikolo , ṅwalani adzhenda na maambiwa a muṱangano uyo . 
Pharagirafu ya ṱhalutshedzo : zwi ṱalutshedzwa sa , ndi lushaka lwa pharagirafu ine ya ṱalutshedza muhumbulo nga nḓila i sa dzhii sia . 
Vhagudi vha Gireidi ya 2 na ya 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha muteo wa oraḽa . 
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i vhumbwa nga miraḓo mingana ? 
Ri na Vhulamukanyi ho Ḓiimisaho nga hoṱhe vhune ha fulufhelwa na u vha muhaṱuli wa u fhedzisela kha dziphambano kha tshitshavha tshashu . 
Nzudzanyululo iyi lwa mulayo yo buletshedzwa nga matshimbidzele a zwa madi ( kudayo ) zwi tshi tevhedza tshitenwa tsha 12 tsha mulayo wa zwa madi . 
Ndi mafhungo afhio ane a tea u dzheniswa kha mbilo ? 
Kha vha ḓadze fomo PD1 , Application for professional driving permit , vha i humisele sentharani ya ndingo  . 
Sa zwe zwa sumbedziswa u vhewa ha ndavhelelo a si maitele a mekenikhala  . 
Kha hu shumiswe pulane dza themo kha gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa mushumo na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mishumo ya u linga ha fomaḽa . 
Hone L(igegise a d(i khod(a a ri ndi ene Makilimakili maano a u shavha na u ima , a ri maswina awe u d(o livhana nao  . 
Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa , hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa , zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela  . 
U linga ha fomaḽa hu tea u dzhieḽa nṱha vhuimo ho angalalaho ha kuhumbulele na kupfesesele kwa vhagudi sa zwo sumbedzwaho afho fhasi . 
Kha milingo ya 2016 , hu na vhana vha re tshikoloni vha 677 141 na 150 183 vhane vha dzhena vha hayani , zwine zwa vha 9 000 u fhira nga ṅwaha wa 2015 , zwi sumbedzaho u ḓikumedzela ha muvhuso kha u vhona uri vhaswa vhanzhi vha khou vuledza pfunzo ya mutheo u itela uri vha kone u shela mulenzhe kha ikonomi . 
U ṅwala pharagirafu hu tshi shumiswa fureme U shumisa magudiswa o teaho U shumisa ḓivhaipfi yo fhambanaho hu tshi katelwa na masala na maṱanganyi na mafurase . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u tikedza vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho . 
Nga iyi nḓila , vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi  . 
Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea ; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea , ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu . 
Kuvhumbelwe kwa Phalamennde 42 . 
Mulayo u ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe ane a wana muholo une wa tea u badela muthelo une wa fhira R120 000 nga ṅwaha wa u sedzulusa a badele muthelo wa mbuelo  . 
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo  . 
Tshifhinga tshoṱhe imani kha pumu kana ni thome kha pumu . 
Magumoni , mafhungo aya a nga shumiswa nga Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele NGELETSHEDZO : U ri vha kone u dzudzanya zwavhuḓi thandela yavho kha vha vhale nga vhuḓalo NAC Literature Funding na Development Policy Framework , ine ya wanala kha Webusaithi ya NAC kana Ofisini  . 
Ho vhetshelwa thungo R2,3 billion ya phoḽisi ya nḓowetshumo na R5 billion ya zwa mithelo ine ya ḓo thusa kha thikhedzo ya phoḽisi ya nḓowetshumo miṅwahani miraru i ḓaho  . 
Kha vha litshe u daha  . 
Nga nnḓa hau dzhielwa nṱha ha vhuhosi , khothe dza sialala dzo fheliswa nga murahu ha vhuḓilangi . 
Mitshini ya u kana ine ya vha nga fhasi ha khophorethivi i tea fhedzi u shumiswa kha miraḓo yayo fhedzi , hu si kha vhathu vhane vha vha nga nnḓa ha khophorethivi  . 
H o s edzwa k ha : V hukati , n ga n gomu h a z wirumbi  . 
Thandela dzo vhalaho dza dzimiḽioni dza dzirannda dzo avhelwa vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelelaho afho kha vunḓu , hu na bono ḽa u sikela mishumo vhadzulapo . 
Mbudziso hedzi dzi amba nga khaṱhulo ho sedzwa ndeme . 
U tevhelela mafhungo kha mihasho ya sekhitha siani ḽa mafhungo a zwa thekiniki a re kha pulane dza wadi hune ha ṱoḓea u bvisela zwithu khagala  . 
Milayo ya mavunḓu i tea u khwaṱhisedza vhuḓidzhenisi ha vhagudi , zwigwada zwa tshikolo zwa u asesa , zwigwada zwa u thusa zwa zwiṱiriki , tshumelo dza u thusa na vhabebi sa zwithu zwavhuḓi  . 
Muhasho wa Pfunzo u tikedza nga maanḓa kana u khwaṱhisedza u ḓidzima ha zwa vhudzekani nga vhagudiswa . 
Tsaino ya didzhithala i anzela u itiwa i tshi khou bva hanziela ya dzidzhithala hu tshi shumiswa theminolodzhi ya ndeme ya vhathu na ya phuraivete  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga vula akhaunthu sa izwo hu sina ṱho ḓea dza muholo wa fhasi une vha tea u vha vha tshi khou hola wone  . 
Tshenzhemo ya dzitshaka zwa zwino i sumbedza uri , nga u angaredza , mbetshelwathungo dza gese ndi khulwane vhukuma u fhira zwo lavhelelwaho na uri a hu na mpimo ine ya tea u vhea kha kushumisele kwa gese  . 
Mashuvhuru vha no tshina ngoma iyi ndi vhatukana vha u bva kha min(waha ya sumbe na u fhira  . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme kha lutamo lwashu lwa u vha senthara ya gwama kha ḽa Afrika  . 
Mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala 212 . 
Komi dza Wadi dzi nga vhidza miṅwe miṱangano hu na tshiṅwe tshiiitisi  . 
OTM i ḓo dovha ya shumiswa hafhu u khwaṱhisedza fulo ḽa Tsireledzo ya Maḓuvha a 365 Dzibadani , ḽo rangwaho phanḓa nga muhasho nahone ḽo thomiwaho khathihi na zwiimiswa zwa vhuendi zwi re na mushumo wa tsireledzo dzibadani na sekithara ya phuraivethe na madzangano a si a muvhuso . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga dzhenela miṱangano ya Komiti dza Phalamennde na madzulo a Phalamennde  . 
Kha zwibveledzwa zwa u ṅwala vha tea u ḓiḓowedza na u shumisa zwikili zwa u vhala nga nṱha u itela u wana muhumbulo muhulwane na zwa u vhala nga nṱha u itela u wana zwidodomedzwa zwo khetheaho ( sikima na u sikena ) na u vhala ho dziaho . 
Nḓivhadzamulayotibe i tendela pfanelo ya thangeli ya Afrika Tshipembe uri ilange u ṱanganedza na nyimele dza vhadzulapo kha vhabvannḓa zwi tshi elana na dzangalelo ḽa lushaka . 
Zwiteṅwa zwa zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u ṱalutshedza nḓila ine mafhungo a vhumbwa ngayo u fhaṱa tshibveledzwa nga vhuḓalo u fana na musi hu tshi bveledzwa zwiiṱori , maanea , marifhi na mivhigo zwine vhagudi vha guda u vhala na u ṅwala tshikoloni . 
Kutshimbidzele kwa u langa -kutshimbidzele ku katela u vhea iṱo na u pima mveledziso u vhona uri ndivhotiwa dza thandela dzi khou swikelwa , u ta u kheluwa ha thandela kha pulane uri hu konou dzhiwa vhukando ha ndulamiso  . 
Thendelano ya EU i ri tendela u dzhenela kha muhanga wa thodisiso na mveledzo ha Europa  . 
Khabinethe i ṱangana na Muphuresidennde Vho Zuma kha u livhisa maipfi a ndiliso kha Muvhuso na vhathu vha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Federaḽa ya Nepal , zwi tshi tevhela mudzinginyo muhulwane wo vhaho hone nga Mugivhela , wa dzi 25 Lambamai 2015 , wo siaho ho lovha vhathu vha zwigidi . 
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Mushumo wa u ranga phanḓa wa mihasho u na sia ḽa tshiṱirathedzhi ḽa ndeme ngauri u dovha wa katela u konanya na u ṱanganyiswa ha zwithu zwa ndeme zwine zwa wela nga nnḓa ha sia ḽa zwino ḽa ṱhuṱhuwedzo  . 
Zwiṅwe zwithu zwa puḽane zwi ḓo ita uri mitengo i gonye kha ikonomi  . 
Hu tea u vha na murongwe wo linganaho , naho u shaea ha maḓi hu tshi nga ita uri hu kaniwe zwiṱuku na thoro dzi si dzavhuḓi . 
Dzipholisi ndi dza ndeme kha dzangano vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu  . 
Fhedzi vhanga i wana kha ofisi ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu South African Social Security Agency  . 
Hezwi zwo rali , ndi zwa ndeme uri a vhewa fhethu ho tsireledzeaho  . 
Hezwi zwi fha vhana vhashu tshirunzi  . 
Kha vha ḓise nga mbili  . 
R250 ya u bviswa ha ḽaisentsi musi yo no tendelwa  . 
Theo dza milayo dzoṱhe dzi tikedzaho dzo ṅwalwa ho humbulwa izwi  . 
Vhukati kha zwinzhi , Mulayotibe wa Khomishini ya Vhulangi ha Mavu , 2013 u sedza kha u thoma Khomishini ya Vhulangi ha Mavu . 
Vhulimi ndi hone vhu bveledzaho zwiiwa na mupfumu uri hu kone u swikelelwa hoea dza muthu mbili  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga kona u kwama MP kha ofisi dza vhukhethelo u mona na shango kana Phalamenndeni arali vha tshi ṱoḓa u wana thikhedzo kha fhungo ḽine vha vhona ḽi ḽa ndeme kana musi vha tshi ṱoḓa thuso kha iṅwe thaidzo  . 
Zwa uri zwi ḓo vhanga vhusandavhabvannḓa a zwi nga ḓo vuwa zwo mangadza  . 
Vho dovha vha vha mutumbuli wa Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhoramulayo vha Dimokirasi . 
U ṅwala tshirendo hu tshi shumiswa ndima dzi re na pfanapheledzo . 
Abakhasi i nga kona u shumiswa u ita nḓowenḓowe ya u vhala nga zwigwada zwa dzifumi . 
Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149 , mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi . 
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka , ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni . 
Kha dimokirasi mahoro manzhi a tea u shela mulenzhe kha khetho na u shela mulenzhe kha muvhuso  . 
Kha iḽi fhungo Khomishini i themendela uri hu itwe mulayo une wa ḓo shumana na maitele ane a vhaisa a kwamaho zwa vhuloi . 
Zwiṅwe hafhu , ndi zwa uri vhathu vha Afrika Tshipembe vho ṱamiwa zwavhuḓi uri vha kone u langula vhumatshelo ha shango ḽavho na ikonomi . 
Hedzi dzi nga vha dziforamu dza u engedzedza kana dzikomiti-dzo vhetshelwaho dzithandela dzo teaho kana dzimbekanyamishumo dzine dza do fheliswa musi dzo swikelela ndivho dzo teaho  . 
Zwi re ngomu kha ndima vho mala kana u malwa  . 
Ndi zwa ndeme u pfesesa phambano vhukati ha u sedzulusa , u ela na u monithara  . 
Ndi muthu wa mafulufulu kha u guda . 
Vhathu vha bvelaphanda u ita zwauri vha kone u tshila nga ndila dzo fhambanaho  . 
U livhanya mirero na zwine ya amba . 
Uvhala ha u tou fombe . 
Musi vhathu vha tshi ṱanganedza muṱangano wa awara , vha lavhelela uri u vhe wo fhela nga awara  . 
Ndi tama u humela murahu ndi humbule zwe ra amba nga 2004 , sa vhaimeli vha vhathu vhashu nahone izwi ro zwi amba phanḓa ha khonani dzashu u bva ḽifhasini ḽoṱhe , muṱanganoni wa hune muvhuso washu wa vha hone Union Buildings ḓoroboni ya Tshwane nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo , ḽe ḽa vha ḓuvha ḽa u pembelela ṅwaha wa vhufumi wa mbofholowo , nahone ha shelwa mulenzhe kha vhuṱambo ha u Rwelaṱari Muphuresidennde wa Riphabuḽiki , we a khethwa nga Phaḽamennde yashu , hu tshi khou ṱhonifhiwa ndavhelelo dza vhathu vhe vha khetha kha khetho dza 2004  . 
Mashudumavhi dzo ḓo vho kanganyiswa na mbetshelo dza mulayo nahone kha huṅwe dzo dzhiiwa sa ndaela madzuloni a uri dzi shumiswe nga hune dza vhonala dzo tea  . 
Hu tshi ingwa , hu ṋewa tsumbo ya nḓila ya u langula masheleni a u sokou ṋetshedza e a ṋewa wadi a tikedza u shumiswa ha pulane yayo  . 
Website i do vulea kha muratho muswa  . 
Tshipembe ( SARS )  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo , fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu  . 
Kha vhuhulu ha vhushaka ho livhanaho na mufu thwii , vhuhulu ha vhushaka honoho vhu lingana na tshivhalo tsha mirafho vhukati ha vhomakhulukuku na mufu kana vhana vho salaho vha mufu na mufu  . 
Uri hu kone u vha hone ha mveledziso i farelelaho kha zwitshavha zwa mahayani  . 
Ri dzhiela nṱha afha fhasi mulayo u bvaho kha mvelelo dza miṅwe milandu une wa ṋetshedza thikhedzo ya khunyeledzo iyo  . 
Ndi nga mini ri tshi nwa Act-Yu-go ? 
A si thundu dzoṱhe dzine dza langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho kana dzi rengiselwaho mashango ḓavha . 
U kundelwa u dzhia tsheo na zwone zwi wela kha mushumo wa ndaulo . 
Mashango o wana zwi tshi shumesa u vhulunga kha vhagudi vha vhaaluwa vha kha ḓi vha vhaṱuku , nga u fhungudza phimo ya u ḽevele ya u litsha tshikolo kha zwiṅwe zwikhala nga u ṱavhanya  . 
Nga zwiṱukuṱuku i khou dzulela u khwaṱha , i tshi tikedzwa nga Mulayotewa u sa linganyiswi na miṅwe ḽifhasini  . 
Ri tama u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva vhuhoneni ha mbilu dzashu kha muṱa wavho na kha murangaphanḓa wa IFP , Shenge , khathihi na miraḓo ya IFP . 
U thomiwa ha mushumo nga Phresidennde 87 . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ( B ) ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984 . 
Faini i vhonala sa thenda mulandu nahone u tou ḓiṋea faini iyo . 
Khabinethe yo dovha ya tendela u bveledziwa ha Matshimbidzele a u Shumiswa ha Nyambedzano dza Muvhuso u itela u vha na vhuṱanzi ha maitele a re khagala na u shela mulenzhe ho teaho nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso  . 
Komiti i tea hafhu u dovha ya funza vhathu vhane vha tshila nga zwidzidzivhadzi uri hu na dzilafho ḽine vha nga ḽi wana  . 
I nga bveledza hafhu nungo dza polotiki dzi re hone dzo no imelelwaho kha khoro zwa konḓa u ri khoro i pfe zwi zwiswa zwi bvaho kha tshitshavha tsha vhadzulapo saizwi mivhigo minzhi i tshi ḓo pfukiswa nga kha vhudavhidzani ha dzangano  . 
Hu na owelo ya u ita uri zwipotso zwi vhe fhethu ha lufuno  . 
Nga u tou isa kha senthara ya u tou ḓiyela ya GEMS ya tsinisa navho . 
Vha tea u wana phindulo hu sa athu fhela maḓuvha a 90 u bva nga datumu ye Muhasho wa ṱanganedza ṱhanziela ya u ganḓisa nḓivhadzo ya khumbelo . 
U shumisa maipfi ane a bulwa u fana ( homofounu )  . 
Khumbelo i ḓo tshimbidzwa ḓuvha ḽeneḽo . 
Mbadelo dza vhuṱun ḓi dzi ṱu ṱuwedza mvelaphan ḓa yone-yone ya ikonomi nga u khwinifhadza vhuṱa ṱisani ha ḽifhasi na u shumisa zwiko nga nḓila yone . 
Izwi zwi amba uri u phuromotha na mveledziso ya nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule zwi vhonala zwi zwa ndeme  . 
Topolani fhungo ḽi sumbedzaho uri hu na zwiṅwe zwe muṅwali wa mafhungo haya a amba a si na vhuṱanzi nazwo . 
GEMS i ḓo badela dokotela wavho u ḓadza fomo . 
Vha humbelwa u sedza afha fhasi u itela maṅwe mafhungo  . 
U topola vhathetshelesivhaṱaleli na ngona dza u kunga . 
Tshiimiswa tsha muvhuso tshayambuelo tsha u ṋetshedza tshumelo khetheaho zwa Mulayo wa Khothe dza fhethu ha thambudzo , u tea u saina afidavithi i fhedzi hu na u dzulela u eletshedzwa  . 
Zwitshavha zwi ḓo vha khwine na u ḓo kona u wana , u vha vhaṋe vha ndaka na u i langa nga kha tshiimiswa tsho thomiwaho u itela u shomedza tshitshavha na u kovha vhulangina ndaulo ya zwiimiswa zwine zwa tikedziwa nga muvhuso . 
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi yo ḓiṋekedzela kha maga a vhuḓifari a nṱhesa nahone i tevhedza Milayo ya Tshikimu na milayo yoṱhe i langaho dzikhemisi . 
Mulaedza wa tshiṱori itshi ndi ufhio ? 
Ri tea u zwi ṱanganedza uri Mbekanyamushumo ya u Kovhiwa hafhu ha Mavu , na thikhedzo ya vhudzulo nga murahu yo vha yo tea yo itwa nga u ṱavhanya nahone lwa khwine . 
Vhagudisi vha tea u gudisa vho tou fombe kha u bveledzisa zwikili zwa u ḓivha kha masia maṋa oṱhe a u guda , na kha sia ḽa Nyambo na Mathemathikhi . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri khasho ya tshitshavha i ḓo bvela phanḓa u shumela dzangalelo ḽa vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe . 
U engedza hezwo , ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho . 
U pembela uhu ha ṅwaha hu sumbedza thikhedzo na ndivhuho kha vhanna na vhafumakadzi vha SANDF . 
Khotsimunene kana mun(we mut ( hannga muhulwane wa henefho mud(ini o no ya ho vhutukani u d(o t ( uwa na u(la mutukana a ya hangei hu re na vhan(we vhutukani  . 
Kha Gireidi 3 maṅwalwa a re na maipfi o dovhololaho o leluwaho , luambo lu shumiswaho tshifhinga tshoṱhe na mafhungo zwi nga shumiswa u thusa u bveledza ḽitheresi . 
Ndi mahosi o fhiwaho maanda fhedzi , magota na vhafarisi vhavho vhane vha nga ita zwa vhulamukanyi kha milandu ya vhugevhenga  . 
Kha vha vha humbele vha ite mutevhe idzi mvelelo dza ndeme tharu kha fiḽipitshati sa musi zwi tshi ḓo shumiswa kha mushumo u tevhelaho  . 
U fhambanyisa zwifanyiso kha zwo ṅwaliwaho ( tsumbo : u sumba ipfi na u vhudzisa u ri ḽi pfi mini )  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa arali khumbelo yavho yo fheliswa  . 
Mutevhe wa u sedzulusa ri khou sedza kha u vhusa nyito dza vhathu fhedzi ri ṱoḓa uri vha pfe na u tshila muya wa ubuntu  . 
Khumbelo ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 i tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya ndingo . 
Tshigwada itshi tshi tea u vha na vhudifhinduleli kha u imelela CBNRM kha maitele a lushaka ane a shuma nga milayo ya mupo na pholisi , hu tshi angaredzwa na u nekedzwa ha thuso ya thekhinikhala kha tshitafu tsha vundu na tshine tsha shuma nnda  . 
Hedzi ndi khaedu dzine shango ḽashu ḽa tea u dzi tandulula musi ri tshi ya phanḓa . 
U vhala u tshi pfuka ndi zwa vhuḓi u zwi ḓivhadza musi hu tshi itwa zwa u vhea zwithu nga zwigwada . 
Vhuvhi ha u thetshelesa mafhungo a vhathu ndi vhufhio ? 
Hu lavhelelwa uri vhadzheneli vha nga haseledza mbudziso idzi ( hu nga vha nga murahu a wekishopo kana nga tshifhinga tsha wekishopo dzine dza paḓa ḓuvha ḽithihi na mafheloni a sesheni ya u guda a wekishopo ya ḓuvha ḽithihi ) vha kona u ṋekedza mabammbiri a phindulo dzavho dza asesimennde musi wekishopo i tshi khunyeledzwa  . 
Komiti dza wadi dzi vhadzhiamikovhe vha ndeme kha CBP vhunga vha tshi imela tshitshavha  . 
Tshishumiswa itshi tsho tumbulwaho , tsho lambedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekinoḽodzhi , tshi nga shumiswa u sikena na u bvisa magunwe hu sa khou shumiswa u bvisa buse kana hu si na khombo ya vhushelatshili . 
U bebwa a songo swika , thaidzo dza muṱoḓo , n nthaidzo dza malwadze ea tou bebwa nao kana o no lovha a sa athu bebwa fhedzi o no vha muhulwane ? 
Vhathu vha khou lila nga mitengo ya zwiḽiwa , yo gonya lwo kalulaho  . 
Kha dziṅwe nyimele dzoṱhe , a hu na thikhedzo kana mbetshelwa i elanaho na nga murahu ha mushumo ine ya ṋetshedzwa  . 
Ndi ngani ndi tshi tea u ya u ita tsenguluso yamutakalo ? 
Themu iḽi ḽi amba mini ? 
Uri , ndi ngoho mapholisa vho da vho ḓi tama nga zwiṱhavhane zwihulwane  . 
Mushumo wa Mbekanyamushumo iyi ndi u tshimbidza ṱhanganelano ya vhasedzulusi vha HIV na AIDS vha Afrika Tshipembe , na u ita Nethiweke ya Lushaka ya Senthara ya Vhuṱanganelani ha Tsedzuluso kha HIV na AIDS . 
Tikedzani . 
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiiwaho nga khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo Awara 1 ( ṱhanganelano na u vha khagala ) Tshivhumbeo tshi re na vhushaka na tshibveledzwa tsha u ṅwalwa Dzilafho ḽa vhukhakhi ha girama kha zwe vhagudi vha ṅwala Ḓivhaipfi i yelanaho na tshibveledzwa tsha u vhala Pfufhifhadzo i shumiseswaho kha khungedzelo zwo khetheaho , akhironimi nz . 
Tshifhinga tsha miṱangano ya vhukhethoni tshi fanela u vhewa hu tshe na tshifhinga , sa tshipiḓa tsha nzudzanyo ya miṱangano ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Matshudeni ane a bva mashangoni a nnḓa o vuledzaho pfunzo dzao kha yunivesithi dza Afurika Tshipembe vha tea u tendelwa u wana thendelo ya u shuma ya miṅwaha ya sumbe u itela u vha ṱuṱuwedza u dzula na u shuma fhano  . 
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza fulo iḽi nga 1998 sa ḽiṅwe ḽa maano a u dzhenelela kha u sika tshitshavha tshi si na pfudzungule . 
U khunyelela ha khetho dzo tshimbilaho hafhu zwavhuḓi kha ḽa Afrika zwi tou vha tsumbedziso ire khagala ya uri mveledziso ya demokirasi i khou ya phanḓa kha dzhango . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓ iraiva , DL1 . 
U ya nga ha khomishini milandu ire Khothe ya Vhulamukanyi yo vha i sa konḓi sa izwi vha tshi shumana na milandu i leluwaho i nga ho sa pfukiselo ya mavu , mukano na khanedzano dza maḓi  . 
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho , murangaphanḓḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho  . 
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe f . 
OTM i farwa ṅwaha muṅwe na muṅwe sa ṅwedzi wa u sedzesa une ndivho yawo ndi u sumbedza thandela dza themamveledziso dzine dza ḓo vhuedza matshilisano na ikonomi kha tshakha dza vhuendi u fana na dzibada , mabufho , maḓanzhe , zwiporo na vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Vha nga wana AIDS nga u ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga tshitshili tsha HIV kana nga u kwama malofha a re na tshitshili tsha HIV  . 
Khumbelo yavho i ḓo saukanywa nga komiti nga murahu ha musi maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho o wanala na u dzudzanywa . 
I khou fhaṱela na u ṱavhanyisa u shumiswa ha vhurangeli ha kale na ha zwino ha nyaluwo na mveledzio iyaho phanḓa  . 
Vha na pfanelo ya u khetha mbambadzo kana mushumo zwi re mulayoni vho vhofholowa  . 
U shumisa luambo nga nḓila i nyanyulaho , tsumbo , u ita miswaswo na thai a tshi shumisa khalo na ipfi ḽi re nṱha nga ngona . 
Vhonkhetheni sa Dzithirasitii  . 
Bvisani siaṱari ḽi tevhelaho buguni yaṋu . 
Arali Phalamennde I songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi ḓivhadzwa , Phresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho ḓivhadzwa  . 
Nga 2009 , thikhedzo ya Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi yo engedzea kha tsedzuluso ya HIV nga u katela vhuṅwe vhudzheneleli hu ngaho ṱhoḓisiso , dziARV , microbicides , hu tshi engedzwa kha khaelo . 
Milayo i a tevhedzwa na u kombetshedzwa , nahone vhathu vha fhiwa pfanelo ya vhudifhinduleli ha uri vha ite tsheo dzavho nga kushumiselwe kha zwishumiswa zwa muvhuso  . 
Nga u tou angaredza , izwi zwi amba uri vhukando hot ( he vhune ha nga dzhiiwa vhu fanela u imela ndingo dzot ( he dza u sa vha na tshidzumbe  . 
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995 u dzhiela nṱha ndungelo ya u ita misumbedzo  . 
Vhashelamulenzhe vha ṋea mihumbulo uri vha humbula mini musi vha tshi pfa nga ha fhungo gake  . 
Hu dovha hafhu ha ombedzelwa u dzhia vhukando ho teaho arali u tambudziwa ho khwathisedzwa  . 
Mbalombalo ya vhugevhenga ndi tshisumbedzi tsha ndeme kha muvhuso kha u lwa hao na vhugevhenga u tshi farisana na zwitshavha , vhashumi na mabindu . 
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo maitele a u ḓivhadza mafhungo a nnyi na nnyi a khou dzhielwa nṱha nga khoro na phurosese ine ya tendela nnyi na nnyi u ṋea muhumbulo ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone  . 
Nga Muimeli wa Afrika Tshipembe mashango ḓavha High Commission , Embassy kana Consulate  . 
Vhathu vhane vha wela kha zwitshavha zwa mvelele , vhurereli kana luambo vha nga si thivhelwe u shumisa ino pfanelo , hu ḓi nga na vhaṅwe-vho vhane vha vha miraḓo ya tshitshavha- ( a ) kha u ḓiphiṋa nga mvelele yavho , u ita zwa vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho ; na ( b ) u vhumba , u dzhenela na u khwaṱhisa zwa mvelele , vhurereli na zwa luambo na zwiṅwe zwiimiswa kha tshitshavha  . 
Ni kone u ṅwala ṱhalutshedzo kha mutaladzi u re nga fhasi ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Tshiṅwe tshifhinga a sedze dzigurannḓa uri a vhone uri zwiḽiwa zwo tsaho ndi zwifhio , a renge zwenezwo . 
Mvelelo dza khamphani ine ya si tevhedzele Mulayo ndi dzifhio ? 
Kha vha ṋekane nga vhu ṱanzi ha ṅwaliso na dzangano kana bodo ya phurofeshenala , arai zwo tea  . 
Mafhungo o kuvhanganyiswaho hu katelwa mafhungo o rekhodiwaho phanḓa ha ḽiga ḽa u pulana zwivhangi zwi ṱuṱuwedzaho vhuḓifari havho  . 
Bono ḽashu ndi u fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu nahone i tshimbidzwaho nga muhumbulo wa u swikela ndeme ya vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe . 
Zwiṅwe hafhu , a hu na lufhera lwa u vhulungela lwa nga masiari kana thimbanywa dzo linganyiswaho  . 
Zwa vhukuma pfanelo dza muthu dzo kwamana tshothe ngauri zwo do wanala zwauri a zwi pfali uri muthu a vhe na pfanelo dza u voutha ngeno a si na hune a dzula hone  . 
Kha ri vhale Vhalani tshiṱori ni tangedzele maipfi oṱhe a re na mibvumo ya n na kh . 
Naho zwo ralo , kha ḽevele ya mbudziso dza ndingo dza muthu nga muthihi hu konadzea mbambedzo ya vhuronwane vhukuma  . 
U ṅwala kuvhetshele kwa u khwaṱhisedza , tshayedzo , u konadzea ha zwithu na zwithithisi  . 
Vhaendelamashango vha fhiraho 7,3 miḽioni vho swika Afurika Tshipembe ṅwaha wo fhiraho , ri tshi vhambedza na vha ṱoḓaho u swika 6,3 miḽioni nga 2009 . 
U vhala a tshi vho tou elela na mutsindo e nawo . 
Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao  . 
Arali huna thendelo , vhupo uvho vhua ṅwalisiwa na ṱhanziela yau rengisela mashango ḓavha ya ṋetshedzwa  . 
Vhea maimo malugana na zwigwada zwa vhashumi vhane vha nga lingiwa , na tshifhinga tshine vha nga lingiwa , na mbudziso dza malugana na mafhungo a tshiphiri  . 
Ndi ha we mathubwa a beba  . 
Mihasho yoṱhe yo daleliwa i songo thoma ya ḓivhadzwa ngei Free State nga Fulwi 2012 na Devhula Vhukovhela ( North West ) na Kapa Vhukovhela ( Western Cape ) nga Lara 2012 . 
Arali hu si na vhuṱanzi vhu fushaho ha u tikedza mbilaelo yavho , hu nga imiswa u ita ṱhoḓisiso ya mbilaelo  . 
A pfufhifhadza mafhungo na u ita uri zwi leluwe u a vhala . 
U vhona uri tshitshavha tshi a swikelela phanele nga u netshedza zwidodombedzwa malugana na uri hu nga swikelelwa hani vhathu nga maanda vhane zwa konda u vha sengulusa , vhane vha si kone u tshimbila kana vhane vha toda thuso fhedzi vha sa divhi uri hu na giranthi  . 
Vha ḓo ita nyambedzano phanḓa ha phane ḽe ya vhathu vhavhili vhaṱukusa vho tiwaho nga Professional Advisory Council kana Komiti ya Tsivhudzo ya Phurofeshena ḽa ya SACNASP  . 
Tshitatamennde tsha zwithu kana mafhungo ; tshi nga bvukulula mbuno khulwane kana dza mutheo . 
Fhedzi arali ho no fhela miṅwaha mivhili u tou bva tshe ndaela ya itwa , vha nga si tsha kona u shandukisa ndaela . 
Logolink : Paka nga ha Ṱhoho ya Nzudzanyo nga u dzhenelela - Khethekanyo Ya u Thoma , Tshiimiswa tsha Ngudo dza Mveledziso , Univesithi ya Sussex  . 
Vho Dokotela Mompati vho vha vho kumedzela vhutshilo havho kha nndwa ya u lwela mbofholowo na uri vho dzhenelela kha vhurangeli ho fhambanaho hu tshi katelwa Mumatsho wa Vhafumakadzi wa ḓivhazwakale wo vhaho hone nga Ṱhangule 1956 . 
Vhatholiwa na vhone vha na vhud(ifhinduleli ha u u vhona uri vha vha na nd(ivho , u kona u shuma mishumo yavho nga nd(ila i fushaho u ya nga ha pho(lisi dzo tiwaho na u kona u tevhedza maitele ane a shumiswa kha vhupo havho , nga nd(ila ine ya fusha nnyi na nnyi na vhadzulapo vhane vha n(etshedzwa tshumelo  . 
Kha vha topole uri ndi zwitetimennde zwifhio zwo livhanaho na ḽibulambeu na uri ndi zwifhio zwi ambaho nga mbeu ? 
Madzangano a si a muvhuso na madzangano a vhadzulapo kana tshitshavha  . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓa ha Phalamennde  . 
Avha vhasidzana vha humbula u ita tshikwekwe . 
Avho mukalaha wa khuvhe vho vha vha si na mulomo afho muṱani  . 
Tsemano nga ha vhuloi a yongo itea , fhedzi vhuloi ho ambiwa nyana nga khothe musi muhwelelwa a tshi khou gwevhiwa . 
Themamveledziso ya vhuendi i tikedza vhudzheneleli ha ndeme ha ṱahe na uri ndi ha ndeme kha khoniso ya nyaluwo ya ikonomi . 
Hu na vhusedzi , ri fanela hafhu u dovha ra tsireledza tshiimo tshavhuḓi tsha mashumele a makete wa ḽifhasi , ri fhedze dzinyambedzano dza Doha Round dzine dza vha hone zwino dzine dza vha dza mbambadzo ya ḽifhasi , nahone ri fanela u dovha hafhu ra vhona uri mvelaphanḓa ya thuso a i khou tsitselwa fhasi . 
Maimo a Vhugudisi  . 
Ri a fulufhedzisa uri ri ḓo sedzulusa mbadelo dzoṱhe zwavhuḓi nahone nga vhuronwane  . 
Nga murahu vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya Ndango ya Mishonga kana Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga  . 
Matshimbidzelwe a khumbelo tea u bula dzina na hune muhumbeli wa u vha leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone thaidzo malugana na ndindakhombo kana inshorentsi arali ho vha na khombo na musi tshiendisi tsho wanala tsho hwala vhathu kana thundu yo fhiraho mpimo  . 
Tsha vhuvhili , mvumbo ya vhukuma ya pfanelo idzi mbili i dzhiiwa yo ṱangana  . 
Kha vha ḓadze fomo vha tshi khou tou ṅwala zwavhu ḓi nahone vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane . 
U ita uri u gudwa ha luambo hu dzhenelane na thero U gudwa ha luambo hu a kona-vho u ṱanganywa nga thero . 
Izwi zwo shanduka nge ha vha na demokirasi nga 1994 na zwo netshedzwaho kha Ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi dza tshiofisi  . 
Miraḓo kha thendelano ya tshandukiso i khou ana na u ḓikumedzela u ṱhonifhana nga maipfi na nga zwiito , na u tshila nga muya na vhusedzesi ha iyi thendelano ine ya ḓo vhusa ndivho , milayo na kuitele u itela ndaulo ya maitele a tshanduko u fhaṱa Muhasho wa zwa Muno muswa  . 
Muvhuso u na kuvhonele kwa uri u hashiwa ha mafhungo ayo a phuraivethe kha nnyi na nnyi ndi u shaya vhuḓifhinduleli , zwi a shonisa na u sa takadza  . 
Mumono na tshitendeledzi tsha vhuendi tshi shuma ho sedzwa goloi dzi dzhenaho dzi tshi lavhelelwa u ima kha vhuendi vhu no khou sendela u bva kha tsha uḽa  . 
D SP wa vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u khunyeledza datumu ya nḓisedzo ya mushonga na ḓiresi ya nḓisedzo . 
Ri nga ya phanḓa zwashu na vhuṱanzi ha murengi arali vha tshi zwi takalela  . 
Ndangulo 1  . 
Ngei kha ḽa Southern Rhodesia ( hune zwino ha pfi Zimbabwe ) ḽa kale , Crawford o wana phambano ṱhukhu ya u pfesesa vhuloi kha vhathu vha Shona . 
Khophorethivi i tea u dzhenisa dzina ḽayo kha dzikonṱiraka dzoṱhe , dziinivoisi , dzitsheke , maṅwalo a bindu , dzioda na maṅwe maṅwalo a tshiofisi  . 
U guda nyambo zwibveledza nḓivho na u pfesesa u fhambana ha mvelele . 
Kha vha dzhiele nzhele uri CBP ndi kuitele ku sa fhidzi , ku tea u itea ṅwaha muṅwe na muṅwe , fhedzi hu tshi shumeswa na u pulaneswa kha ṅwaha wa u thoma , zwa fhungudzea fhedzi zwa vha kha levhele yeneyo nthihi ya kushumiselwe kha miṅwaha ya 2 u ya phanḓa  . 
Ndivho dza Batho Pele ndi u ṋea mulayo wa uri tshumelo dza muvhuso dzi tea u ṋetshedziswa hani  . 
Kha vha kwame OSTS sa idzwo ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango i tshi ḓo bvisa Ṱhanziela Dala  . 
INDABA yo sumbedzisa mushumo u itwaho nga dziSMME kha mveledziso ya ikonomi ya mashango ono bvelelaho na ane a khou bvelela , kha u engedza sekithara ya vhaendelamashango . 
U thomiwa ha khwinifhadzo ya phurogiramu ya nḓisedzo ya tshumelo a zwi koni u swikelelwa zwi zwoṱhe hu sa khou sedzwa-vho tshanduko dza maṅwe mashumele a re kha tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Ndi zwa ndeme u topola uri ndi vhagudi vhafhio vhane vha kundelwa u ṅwala fhungo ḽa nomboro u itela u topola thaidzo nkene . 
Muredzhisitarara a nga ita ngauralo arali Muhat ( uli Muhulwane a tshi nga n(ea ndaela uri iyo milandu i humiswe  . 
Kha u ṱanganedza khuliso iyo , shango iḽi ḽo dzhia khaedu dzo ṱumanywaho na vhuimo uvho  . 
Zwiphuga zwi dzhiela nṱha vhukoni kha zwa vhoramafhungo na u ṱuṱuwedza vhashumi vha zwa nyanḓadzamafhungo kha mashango a re miraḓo kha u vhiga mafhungo ane a tshimbilelana na zwa dzingu u itela u alusa ṱhanganelo na tshumisano ya dzingu  . 
Komiti ya Vhueletshedzi i ṱola zwo ṋekedzwaho na khumbelo zwa saintsi ya ita themendelo malugana na tsireledzo kha Khoro Tshitumbe  . 
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele  . 
Ngauralo zwipiḓa zwo fhambanaho zwa maitele a u ṅwala zwi tea u lingiwa . 
Vhorapolotiki na miraḓo ya komoti vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u khuruṱanya miraḓo ya wadi na u imela mivhundu yavho ya khetho henefha kha kutshimbidzele kwa CBP na IDP  . 
Luṅwalo lu tea u rumelwa kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 , nahone lu tea u humbela thendelo ya u ṱun ḓa  . 
Kha vha rumele khumbelo dzavho kha dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa u itela u wana themendelo  . 
Muambi a imaho na ṱhoho wa vhuvhili u ṋekedza khanedzano ya tshigwada tshawe . 
Mvumbo ya vhukuma ya mulandu i nga si vhuvhiswe nga u vhidza zwiṅwevho  . 
Asima i sa khou alafhiwa zwavhuḓi nga tshifhinga tsha vhuimana i nga vhanga uri thaidzo dzi re khombo dzi engedzedzee  . 
Vhagudisi vha gireidi dzoṱhe vha vhiga nga phesenthedzhi u ya nga thero . 
N(wana ane a aluwa mut ( ani wa mulayo u dovha a sumbedza t ( hompho na kha vhan(we vhathu nnd(a  . 
Tshumisano ya dzitshaka na muelo wa tshitandadi tsha dzitshaka u ṋetshedza luvhanḓe lwa vhuṱhogwa lwa u pfesesa na u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha yunivesithi dza mveledziso ya zwa ikonomi  . 
Tshivhalo tsha vhathu u bva kha zwigwada zwo sedzwaho kha ndinganyiso ya kutholele vho tholwaho kha vhuimo vhuraru ha nṱhesa ha ndangulo zwi tshi elana na pulane yo themendelwaho ya masipala ya ndinganyiso ya kutholele  . 
U thusa u sedzulusa vhaḓisi vha tshumelo  . 
Zwiṅwe hafhu , u vhambadza na vhafarisani nga riṋe vha sialala ngei tshipembe zwi kha ḓivha zwa ndeme kha ikonomi yashu  . 
Nga tshifhinga tsha u ita ṱhanga , ho ṋetshedzwa dzinete malugana na u thivhela vhathu u wa u bva kha ṱhanga na kha mazennge a songo dzheniswaho a fhela ? 
C vhugevhenga  . 
Ngeno mushumo u kati wa u fhelisa u shumiswa ha mabakete sa mabunga u mona na shango . 
Nga nḓila iyi , Afrika Tshipembe ḽo ḓivhadza tshivhalo tsha zwishumiswa zwa vhusimamilayo , mbekanyamaitele , maano na mbekanyamushumo dza nḓowedzo dzine ndivho yadzo ndi u tandulula uri mavu a si vhe swoga na munanguludzo wa mavu kha nyimele dzoṱhe . 
Kha vha lavhelele khudano  . 
Ndi ngoho uri thaidzo dzine dza vha hone ndi khulwane ; u dzi tandulula zwi ḓo ṱoḓa vhuṱali , nga maanḓa kha tshumiso na mbulungo ya muḓagasi , na mveledzisophanḓa ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya fulufulu . 
Ri pfa ri tshi takadzwa nga ṱhoḓisiso ya u vha hone ha HIV i sumbaho u dzudzanyea na u tsela fhasi siani ḽa u fhirela . 
U tenda Uri ndi tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha muvhuso ha u ṱuṱuwedza u ḓiphiṋa ha vhathu nga dzipfanelo na mbofholowo hu linganaho ho fulufhedziswaho kha Mulayotewa kha vhathu vhoṱhe na uri vhulamukanyi ha vhukuma vhu nga swikelelwa arali pfanelo dza vhapondwa na dza vhahwelelwa dzi tshi dzhielwa nṱha , dza tsireledzwa na u linganyiswa . 
Tswayo dza badani  . 
U topola mafhungo kha zwe zwa vhaliwa . 
Pfanelo dza ḓivhazwakale ya Morocco na vhathu vha Saharawi kha ḓisi na dzone dzo ṱolwa u khwaṱhisedza u vha mulayoni ha pfanelo iṅwe na iṅwe  . 
Muhumbulo muhulwane wa khothe dza sialala ndi u swikelela mbuelano kha vha kwameaho . 
Muvhambadzela nnḓa u fanela u rumela ṱhanziela ya u thoma ya phytosanity ya zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro  . 
Ngeno hu na uri u engedzea ha u dzhenela ha vhafumakadzi vhutshiloni ha tshitshavha zwi konḓisela uri zwiṱirathedzhi zwo raliho zwi vhe zwi fanaho na u ambela u fheliswa hafhu ha thambulo ya vhafumakadzi  . 
Kha vha badele tshelede yoṱhe ine ya kolodwa u ya nga ḽisi ya mahala ya thengiselano  . 
Ndaela i ḓo newa kha Fomo 14  . 
Hu dovha hafhu ha vha na u shaea ha tshumisano vhukati ha Mihasho na vhanwe vhashela mulenzhe kha sekitha radzo fhambanaho  . 
Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho . 
Riṋe nga itsho tshifhinga ro humbela mashango u khwaṱhisedza uri phasipoto dzavho ndi dzi vhaleaho nga mutshini nahone dzi kona u vha na vhuṱumanyi na databeisi u mona na ḽifhasi  . 
Senthara ya tsivhudzo ya zwa vhudzulo vhukhakhi na mushumo  . 
Vhothe vho sainaho Atiki ḽi  . 
Maipfi kana nomboro dza tshiphiri dzi shumiswaho u ri hu konwe u swikelelwa vhutanzi a zwo ngo tea u kovhekanywa na nnyi na nnyi  . 
Tshiṅwe hafhu , a hu na muvhuso u ḓi ṱhonifhaho wo ḓi lugisela u xetshelwa nga vhuimo nga u kundelwa u hana maga o raliho  . 
Kha u dzhia mbekanyamaitele iyi , na kathihi a thi khou amba na uri huṅwe u vhulunga , u vhulunga ho songo thagethiwa , hu ḓo bveledza zwibveledzwa zwo lavhelelwaho kha ikonomi yashu  . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhiki zwa mihasho ya Lushaka zwi fanela u iswa kha zwipikwa na bono zwa tshiṱirathedzhiki tsha mihasho ya muvhuso wapo na wa vundu  . 
Dokhumenthe izi dzi kha ḓi bveledziwa  . 
Mbuelo a dzo ngo khethekanyiwa  . 
Tshelede dzi nadelwaho sa faini dzi tea u vha ttshipiḓa tsha mithelo ya muvhuso nahone dzi tea u farwa nga nḓila yo tiwaho . 
Luvhengelambiluni ndi muhumbulo wo tou anganyiwaho u thoma kana wa dzhia sia , u nga ṱalutshedzwa hafhu sa vhudifari vhu si havhuḓi , khumbulelo ya thungo kha muthu kana kha pfanelo dza muthu  . 
Nyito ( mishumo ) dzi re buguni dzi ḓo thusa vhadededzi kha u topola zwikhukhulusi zwine vhana vha nga vha nazwo pfunzoni hu u itela uri zwi bviswe nḓilani ya ṅwana musi a sa athu thoma pfunzo ya fomaḽa . 
VHUDZHENELELI VHU MANḒAFHADZA FHEDZI MUSI havho vha dzhenelelaho vha tshi nanga na u dzhia tsheo  . 
Ri khou dovha hafhu ra ṱuṱuwedzwa nga mivhigo ibvaho kha Nedlac ya uri muhanga wa u dzikisa makete wa zwa vhashumi nga u fhungudza vhulapfu ha zwiṱereke na u fhelisa khakhathi nga tshifhinga tsha zwiṱereke u khou khunyeledzwa . 
Khabinethe yo amba nga ha Mivhigo yo Fhelelaho ya Mvelelo dza Mashumele a Kotara ya Vhuraru a tshifhinga tsha u bva Tshimedzi u swika Nyendavhusiku 2016 , zwine hu sedzwa u shuma ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso zwi tshi tshimbilelana na mbetshelwa dza Muhanga wa Maano a Tshifhinga tsha Vhukati na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Mbudziso dzoṱhe dzi tea u rumelwa kha fogisi ḽo khethwaho . 
Khunyeledzo ya tshifhinganyana yo vha ya uri u vhea fhasi nyendedzi dzashu nga kha theo ya mulayo zwi nga bveledza uri khothe dzi zwi dzhie uri dzi khou vhofhiwa vhukuma nga nyendedzi idzo  . 
Dziwe dza tshumelo dza muvhuso na milayo na zwone ndi zwa ndeme uri hu khwinisee zwa muaisano kha tshiko tsha zwa vhulimi  . 
Vhathu hu tshi katelwa na vhadzulapo vha siho nga muthu o dzhiaho minwe  . 
Ndi kha wonoyu mutangano he vha guda nga ha vhudifhinduleli ha komiti dza madzina a fhethu dza lifhasi  . 
Luṅwalo lu bvaho kha vha muṱa lu humbelaho u na Ndango ya mabindu  . 
Huna tshakha mbili dza trust  . 
Hu fanela u ambwa hu si na u timatima uri izwi a zwi ṱanganedzei na luthihi  . 
Mudzulatshidulo wayo hu ḓo vha Minisiṱa wa Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Kushumele kwa tshelede ku ita mbambe na mbekanyagwama dza zwiko zwa vhathu , nga tshiimo tshi tevhelaho , ndi zwiimiswa zwituku zwi re na vhudiimeseli na tshifhinga tshilapfu ha tshitirathedzhi u wana IP , nga thungo vha tshi khou lingedza u bindudza  . 
Khabinethe i ṱanganedza tsheo dzo dzhiwaho ngei kha Samithi ya Mbumbano ya Afrika ya vhu 25 ( AU ) ine ya vhea Afrika kha nḓila ntswa ya mvelaphanḓa na nyaluwo ine ya ḓo ita uri dzhango ḽashu ḽi vhe kha maimo o teaho kha mafhungo a shango . 
Komiti dza Wadi dzi anzela u khethwa miṱanganoni ya tshitshavha lwa tshifhinga tsha ṅwaha muthihi kana mivhili  . 
Bele a vhuya ngeno Vend(a a dzula Maname mud(ini wa Liubvubvu  . 
Vha nga ḓi wana thuso ya u ṅwala khumbelo kha mulanguli . 
Kha ndima iyi khunyeledzo , themendelo na u phungudzo zwo haseledzwa  . 
Vhatholi , vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi  . 
Hune ha vha na tshikalo tsha bafurumu vhagudi vha a kona u ela tshileme tshavho nga khiḽogiramu vha tshi shumisa tshikalo tsha bafurumu . 
U amba ha fomaḽa na u ṋekedza : Tsumbo , Tshipitshi tsho lugiselwaho tsho ṅwaliwaho kha mumono wo fhiraho . 
Tshumelo ya ṅwaha nga ṅwaha ya u elelwa avho vhahali vha vhaofisiri vha mapholisa i ḓo farwa nga ḽa rathi Khubvumbedzi ngei Union Buildings Pretoria . 
Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓila i songo dzumbamaho , nahone i nga vala madzulo ayo , kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa  . 
Kha vha rwele Crime luṱingo kha 08600 10 111  . 
Vha badele mbadelo dza ndingo dza mbeu vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo kha OSTL nga fekisi kana nga imeiḽi uri muvhigo u bviswe . 
U shuma sa zhendedzi ḽa u khuruṱanyela u dzhena fhasi ha tshitshavha , zwihulwane hu tshi shumiswa kutshimbidzele kwa IDP khathihi na u gaganya gwama ha masipala  . 
Kha vha ntendele hafhu ndi ṱanganedze vhukati hashu Vho Lucas Mahlangu , mukomana wa Kalushi , vhane vha khou imela muṱa  . 
Mbekanyamaitele ya 1999 yo sedza kha tsirakhombo ya ḽifhasi na sia ḽa biomedical ḽa u thivhela , zwiṱukusa kha tshivhumbeo , matshilisano na zwitshimbidzi zwa vhuḓifari ha HIV  . 
Itani phosiṱara nga nḓowelo mmbi kana mbuya . 
I dovha ya khwaṱhisedza ndangulo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo ya zwa mupo . 
Tshandukotshikatinyangaredzi kha ḓana nga ṅwedzi kha fhungo heḽi , nga kha milayo yo phasiswaho , maitele ane a ṱanganedzwa sa avhudi ḽifhasini ḽoṱhe , milayo na mafulo zwo ita uri hu itiwe nungo dzo khwaṱhaho u itela u khwinisa nyimele dza vhana , vhafumakadzi , vhathu vhane vha vha na vhuholefhali khathihi na vhaaluwa  . 
Maga a tshipentshela a u ṱuṱuwedza ndinganyiso malugana na lushaka , mbeu na vhuholefhali Arali ha vha hu na vhuṱanzi ha uri kha vhutshutshisi ha mulandu muṅwe na muṅwe wa tshiṱalula kana khethululo i songo teaho zwi tshi itiswa nga lushaka , mbeu kana vhuholefhali zwo vha na ṱhuṱhuwedzo kha mulandu , izwi zwi tea u dzhiiwa sa nyimele ya u ṱuṱuwedza kana u nanisa tshigwevho . 
NDI VHAFHIO VHANE VHA NGA VHA NA IDD ? 
Zwi ya nga vhathu  . 
Vha nga buka ḓuvha ḽa u ṱhaṱhuvha mutakalo ḽa GEMS nga nḓila i fanaho na ya u buka makumedzwa a GEMS Hezwi ndi nga u founela Senthara ya Ṱhingo ya GEMS wa nanga khetho ya u dzhoina GEMS  . 
Kha rowu ya vhuṱṱanu , hu rekodiwa na u ṱanganywa mvelaphanḓa malugana na kushumisele kwa masheleni a u sokou ṋetshedza nga wadi , e a kovhelwa hu tshi tikedzwa thandela dza khathegori ya 2 , hoṱhe u mona na wadi dzoṱhe , kha rowu ya vhurathu hu sedzwa mvelaphanḓa ya mushumo wa CBP ha masipala nga huswi  . 
Vhushaka hashu na Democratic Republic of Congo vhu khou iswa phanḓa musi ri tshi khou linga u thusa vhathu vha iḽo shango uri vha wane mulalo nahone vha kone u thoma mbekanyamaitele yavho ya mvusuludzo na mvelaphanḓa  . 
Khoro dza lushaka dzi wanala kha khethekanyo ya 9(1) ya Mulayo wa rekhode dza khothe  . 
Maitele a u funza nḓivho ya zwipiḓa zwiṱuku zwa mibvumo ( phonemic awareness ) zwi ḓo bva kha luambo lwo no khou gudiwa . 
Hanga ndi vhuḓifhinduleli , ha miṅwedzi isi gathi , u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004 , na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi . 
Mvelelo yo vha ifhio ? 
YA LUṰINGO NO  . 
U ola na u pennda zwifanyiso u itela u pfukisa mulaedza . 
U guda nga u tou ita -- Kha vha ambe tshiṱori tsha muri we wa vha u na tshiṋoni tshithihi khawo . 
U bveledza u dzhiela nzhele nomboro miraḓo ya muvhili yo fhambanaho nga u vhala miraḓo ya muvhili . 
U vhala vhungomu nga ḽithara u bva kha zwifanyiso tsha dzhege ya u ela . 
Ri ḓo shumisa vhukoni ha vhulangi ha thandela he ra vhu wana kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 u ita uri hei thandela i bvele phanḓa . 
Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela . 
Mafhungo )  . 
Muvhuso u khwaṱhisedza ndeme ya u bveledzisa khamphani ya close cooperation na khamphani ya nḓowetshumo dzapo dzine a dziho fhedzi kha mveledziso ya themamveledziso , vhuendi na ḽodzhisitiki , fhedzi dzi katelaho vhupimakoni ha thekhinoḽodzhi , sekithara dzo lugelaho u vhambadzela nnḓa dza ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo na ṱhanziela ya vhukuma ya mabebo kana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe la vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa . 
Vhapondwa vha u tzhipiwa vha kwamea nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Ni tshi vuwa nga matsheloni vha nivhudzisa uri no vha ni khou sea mini  . 
Naho u dzhiiwa ha minwe zwi tshi ḓo itwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhuponi ha havho , minwe i ḓo sedzuluswa fhedzi Sentharani ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i wanalaho Pretoria . 
Tshavhuvhili , ngona dzo shumiswaho nga sia ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi nga dzhiwa sa ngona fhedzi na u tshumiso dzi ṱanganedzwaho dza maanḓa ? 
Hu na zwinzhi zwavhuḓi zwo itaho kha shango u fhira zwi si zwavhuḓi  . 
Tshilume o d(o rumela vhan(we vha vhalanda vhawe uri vha yo u t ( olela afho shangoni ( la Tshivhi  . 
Arali hu na tshikalo tsha bafurumu tsha nomboro kha hu sedzwe uri tshi sumbedza tshileme nga khiḽogireme yo fhelelaho fhedzi . 
Ni nga nanga mutambo muṅwe na muṅwe une na u takalela . 
A ri tsha tenda uri ndi mivhuso fhedzi ine ya nga bveledza ndondolo ya mutakalo ya maṱhakheni  . 
Vhorabulasi vha 88 vha sa athu bvelelaho kha iyi mbekanyamushumo vho ṋetshedza Mbekanyamushumo ya Zwiḽiwa zwa Ḽifhasi ya Yuno thani dza 268 dza mavhele na ṋawa uri dzi rumelwe Lesotho ṅwedzi wo fhiraho . 
Nga u kunga matshudeni a u bva mashangoni a nnḓa , yunivesithi dzi nga bveledza mbuelo na u engedza vhukoni  . 
Ndi zwa vhukuma zwe ra vha ri tshi ṱoḓa mbofholowo i tshi ḓisa , hu si u engedzea hu sa langulei na vhutshinyi hune ra khou hu tshenzhela  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u fanela u fhaladza vhusimamilayo ha vunḓu arali- ( a ) vhusimamilayo ho dzhia tsheo ya uri vhu fhaladzwe nga thikhedzo ya vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaho ; na ( b ) musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa . 
Luambo lwa vhuraru lu nga vha luambo lwa tshiofisi kana luambo lusili  . 
Naho u ela kha Gireidi ya 1 hu si ha fomaḽa,a huna u ela ha vhulapfu ha fomaḽa hu tshi shumiswa zwa u ela zwa ndinganelo hune ha itwa . 
Zwi dovha zwa gonyisa mutsiko wa malofha lwa tshifhinganyana na u bvisa homounu dzi engedzaho nyelelo ya malofha na mudivhitho wa mbilu . 
Nyito dza u ya phanḓa na mishumo : U shuma na kiḽasi yoṱhe U vhala u ya phanḓa na murahu u swika kha 80 Vhagudi vha vhala u ya phanḓa na murahu . 
Mutumbu : muṅwali u ṱanḓavhudza nga vhuḓalo mihumbulo yawe nga ha fhungo ḽi re ṱafulani . 
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa  . 
Musi ri tshi amba hafha nga uri hu nga vha muzika kana lufuno , ri nga si kone u humbela nyengedzedzo ya mafhungo nga ha tshiwo na mvelelo dza muthu dza vhushai , ngauri ri na zwo linganaho  . 
U vhala vha tshi ya phanḓa ndi tshiṱirathedzhi tsha vhuḓi tsha u vhala u fhira u vhala zwoṱhe nga khathihi na uri vhagudi vha ḓo shumisa u vhala nga u engedzedza musi vha tshi rekanya . 
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini . 
Tshiphurofeshinala afha hu ambiwa u ita zwithu nga tshifhinga , u d(a na mihumbulo miswa , u d(ikumedzela , u vha na vhukoni na vhan(we vhashumisani na u n(etshedza mushumo wa tshumelo ya tshiimo tsha nt ( ha  . 
U ṋekedza vesheni ya u fhedzisela yo ṅwalwaho na u dzudzanywa zwavhuḓi . 
Nga u pfufhifhadza , hu nga swikelwa zwinzhi nga u lavhelesa na u ela ha vhutevheli hu itwaho nga vhathu vhaṅwe  . 
Nthihi ha mathomo a ndeme ndi thusedzo , Muvhuso u a thusedza , Muvhuso u khou shuma nga u ralo Muvhuso u ṱoḓa u ḓinea vhukoni uri u kone u thusedza  . 
Thendelano i ḓo tendela mbekanyamushumo dza tsedzuluso dzo ṱanganelaho kha malwadze a pfukelaho na a sa pfukeli , u khwinisa tswikelelo ya mishonga kha vhalwadze vha Afrika Tshipembe , na u fhaṱa vhukoni ha tsedzuluso na mveledziso ya shango na dzhango  . 
Nga u ita zwenezwo , ri wana ṱuṱuwedzo kha Muphuresidennde Vho Mandela vhane ra vha funa kha zwe vha amba musi vha tshi khou anisiwa nga 1994 , vha tshi ri humbudza ṱhoḓea ya u shumisana  . 
Nazwino khulunoni yawe i kha d(i vhonala henefho Dovhoni  . 
Tshipikwa tsha u thoma tsha u bveledzisa zwimela tsho ḓitika nga matheriala a genetiki dzi si dza vhukuma ho vha hu u khwinisa tsireledzo ya zwimela  . 
Zwo vha zwi tshi ofhisa u tshimbila vhusiku  . 
Nga murahu ri ḓo fara Khetho dza vhuṋa . 
Muṋe wa goloi u tea u dalela ofisi ya tsini ya zwa badani  . 
Tsumbo , u ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa ḓivhaipfi kha nyimele . 
Naho hu na uri a hu na vhuṱanzi vhu ṱoḓeaho u sumbedza mbuno dzine dza humbulelwa , nga maanḓa u humbulela hu itwa ho sedza vhungoho ha vhuṱanzi hune ha ḓisa u humbulela kha mashumele ( mbuno ya mutheo )  . 
Hune zwa konadzea , u sumbedza dzigirafu na u vhambedza zwo nekedzwa u itela zwauri hu vhe na tshumisano yavhudi na tshibveledzwa tshine tsha shumisea  . 
Naa vho bveledza mutevhe wa vhuḓifhinduleli ha phothifoḽio ( kana masia o khetheaho a mushumo ) u itela therisano na komiti ya wadi ? 
U xela ha zwi re ngomu ha tshifhaṱo tsha vhudzulo , zwine ndangulo ya vhudzulo yo tenda vhuḓifhinduleli nga u ṅwala , zwi ḓo shumaniwa nazwo sa zwo pwasheaho  . 
Tshiṅwe tshifhinga Komiti ya Wadi i nga nanga muṅwe wa miraḓo sa muṅwaleli  . 
Kholumu ya notsi dza u bviseka khagala a dzo ngo ṅwalwa nga nḓila i tevhekanaho nga ḓuvha , fhedzi dzo ṅwalwa hu tshi tevhelwa masia a zwi re ngomu . 
U bveledza izwi , ri sedza kha mbuno dza mbilaelo iṅwe na iṅwe , a ri sedzi zwiṅwe . 
Tenda khethekanyo heyi i tshi ḓḓo shuma-vho na kha miraḓḓo ya mmbi ya zwiṱhavhane ye ya ṋekedza mutevhe wa miraḓḓo yayo nga murahu ha musi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , 1993 ( Mulayo wa vhu 200 wa 1993 ) , fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa mulayotewa muswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Mulayotewa , nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓḓibaḓḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza dzo shela mulenzhe kha Khoro ya Khorotshitumbe ya tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vunḓḓu nga fhasi ha Mulayotewa wo bulwaho  . 
Tsaukanyo ya ndayotewa kha iyi ndima yo sumbedza uri zwiṅwe zwipiḓa zwa Mulayo une wa vha hone zwino zwi nga khwiṋiswa hani zwa sala zwi tshi fusha ṱhoḓea dza ndayotewa  . 
Vha songo shelesa manyoro tsini na mbeu vhunga i tshi nga swa  . 
Khonani vhukuma dzi a thusana nga mihumbulo i no fhaṱa . 
Vhuimo uhu vhu ṋetshedza vhagudi vhukoni ha maṅwalwa , u takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋetshedza vhukoni ha u vhumbulula , u humbulela na u khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo . 
Izwi ndi tshipiḓa tsha maga a u engedza nndwa ya ulwa na zwigwada zwine zwa tshinyadza ikonomi na u vhea mitengo ya vharengi nṱha . 
Muvhuso wapo une wa kona u sa nyeṱha kha zwa masheleni nga u kuvhanganya tshelede yo linganaho u katela zwibviswa zwawo  . 
U khwaṱhisa uri u wanala na u shumisea ha vhagudisi hu a konadzea nga u tinya u vha hone ha kiḽasi khulwane lwo kalulaho . 
Nyito dza vhege iṅwe na iṅwe . 
Sara , dzulani fhasi ni ḓigeḓe , ndi a ni funa musadzi wanga . 
Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo vhidza Muṱangano wa Tshumelo dza Tshitshavha u sedzana na idzwi u itela uri muano wa Batho Pele u kone u ṱoka midzi nahone u shumiswe huṅwe na huṅwe hune tshumelo ya muvhuso ya ṋetshedzwa  . 
Zwiimiswa zwa zwa ndaulo  . 
Ri ṋetshedza tsireledzo ya zwa matshilisano nga kha mindende , ine ya katela zwikolo zwi sa badeli mutendelo , tshumelo dza ndeme dza mahala na vhuendi ha nnyi na nnyi ho sabusidaiziwaho  . 
Vhoṱhe khathihi vha kovhelana zwine muṅwe na muṅwe a zwi ḓivha nga ha vhuṱambo honovhu  . 
Hu na nzudzanyo ya u ṱhogomela ya u thasulula thaidzo dza themamveledziso ? 
Mulayo u nga wo tou itelwa lutendo lwa vhathu vha Afrika ( Vharema ) ho sedzwa hone vhuloi . 
Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe yo thomiwa u ya nga Mulayo wa Khasho sa vhubindudzi ha muvhuso ha u ṋetshedza tshumelo dza khasho dza radio na theḽevisheni kha ḽa Afrika Tshipembe . 
A ṱanganedzaho mafhungo : ndi muvhali , muthetshelesi kana muṱaleli wa zwibveledzwa . 
Dzi vhulunga maanda adzo kha mbilo ine ya kwama mbingano sa tsumbo , mbilo ya u humiswa ha lumalo , mbilo ya tshinyalelo nga zwa vhudzekani hune ha vha hu sa shumiswi mulayo wa tshirema  . 
Naho hu na uri dzangano ḽa vhashumi ḽi tshi nga ṱhogomela , hu tea u vha na u humbula vhukuma sa afha mbuelo dzine dzi nga vha hone dzine ḽa dzi ṋetshedza ḽi tshi nga fhungudza mbuelo kha u vulela kha sekhithara dza sialala  . 
Vhabebi vha ḓo ḓivhadzwa nga ha kushumele kwa vhana vhavho musi mvelelo dzo bva . 
Ri mini musi ri tshi ima ri rothe ? 
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho vhuṱanzi ha maitele a u ḓi ṅwalisa sa murengisi u itela mashango a nnḓa na South African Revenue Service  . 
Vha a dovha hafhu vha tendelwa u vha na muthu muṅwe na muṅwe we vha tou ḓinangela u vha tikedza musi vha tshi thoma u dzhia tshitatamennde tshavho,kana kha maitele a ṱhoḓisiso oṱhe  . 
Musi hu tshi shumiwa na ṱhanganyelo dzi re nṱha ha 30 , zwi a vha netisa na u ita uri hu ḓalese vhukhakhi ha u rekanya . 
Muhasho u ḓo dovha wa sedza kha u navhisa na u ḓadzisa zwiṅwe kha hei Mbekanyamushumo . 
Vha tea u wana thendelo u thoma na ya u vhona GP wavho kha Netiweke ya Sapphire na Beryl nga murahu ha madalo maṱanu  . 
Thusong Services Centres i isa tshumelo dza muvhuso na mishumo tsini ha vhathu . 
U lavhelela uri vhaṅwe vha vhagudi vha nga ola nga ngona vha kundwa u amba tshipiḓa tshone tsha furakisheni . 
Girafu ya zwifanyiso I tea u vha na khii ine ya ṱalutshedza zwine tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe tsha imela zwone . 
Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe , zwi vhuedzaho wadi dza 21 . 
Lavhelesani tshifanyiso itshi nga vhuronwane ni ambe nga zwine na khou vhona . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea nga u ṱavhanya kha website . 
Khothe dzo ya phanḓa na u shumana na milandu ya zwiwo zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi . 
Lushaka luṅwe na luṅwe lu nga vhudziswa nga nḓila dzo fhambanaho . 
Ndayotewa ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma I tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Ndayotewa ntswa  . 
Nomborani phindulo dzaṋu nga nḓila ye mbudziso dza nomborwa ngayo  . 
Vithamini ( dzi wanala kha mitshelo na miroho )  . 
U tamba mitambo ya u vhala na khurosiwede u ṱuṱuwedza zwikili zwa u vhala na ḓivhaipfi ( sa u humbula nga u ṱavhanya )  . 
Hune zwa konadzea , kha vha thome u ṱhiresela na kopa aḽifabethe yoṱhe u bva mathomoni a ṅwaha , nga u shumisa vhumveru ha aḽifabethe hune fhethu ha vhukuma ha u thoma na vhuyo ha u ṅwala ha sumbedziwa  . 
Tshikimu tshavho ! 
Nḓowetshumo ya nḓisedzo ya muḓagasi kha miṅwaha , yo sumbedza u fhambana ha khethululo  . 
Ndi kona u humbulela tshiṱori ndi tshi shumisa mutevhe wa zwifanyiso . 
Khomishinari wa vunḓu u tea u vhiga kha vhusimamilayo ha vunḓu ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ha vhupholisa kha vunḓu ḽeneḽo , nahone u tea u rumela khophi ya muvhigo kha Khomishinari wa Lushaka  . 
Khumbelo ya u bviswa ha laisentsi ya u ita uri demokirasi i dzivhe nahone i fhire kha zwa u bveledza fhedzi vhuimeli i swike kha tshiimo tshine ya bveledza sisiṱeme dza u dzhenela  . 
Vha humbelwa u rwela luṱingo nomboro ya ndondolo ya vhulwadze ha swigiri : 0860 109 900 arali vha na mbudziso iṅwe na iṅwe . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Khanḓiso na Dzifiḽimu wa 1996 ( Mulayo 65 wa 1996 )  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a todea kha u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa mafhi u zwi ḓisa Afrika Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni  . 
Ndi nnyi a no tshinyalelwa ? 
Mvelelo dzi ṱuṱuwedza maitele a pfunzo i vheaho mugudi vhukati ho livhiwa kha mushumo  . 
Tshandukiso dza gwama dza u linganyisa dzi a ṱoḓea u engedza mutengo wa khaboni wa u ṱuṱuwedza vhukoni ha ikonomi ha u shuma zwavhuḓi na vhubindudzi kha thekhinoḽodzhi dza ndangulo ya tshomedzo dza vhupo  . 
Kha ndima iyi , mvelelo dzoṱhe zwi tshi kwama u bvisa tshigwada dzi ḓo kumedzelwa  . 
Thuso iyi i ṋewa lwa tshifhinga tshiṱuku - kanzhi lwa miṅwedzi miraru , tshiṅwe tshifhinga lwa miṅwedzi ya rathi  . 
U anganyela nga tshihaḓu ( Mavhala a nngwe ) U anganyela nga tshihaḓu ndi musi muthu o thoma a vhona nomboro ya zwithu zwo kuvhanganywaho fhedzi a so ngo thoma a zwi vhala . 
Vhathu vho nangiwaho vha tea u vha vho ḓiimisela u shuma zwavhuḓi , mbofholowo ya u bvisa vhupfiwa , u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli khathihi na u vha muimeli wa khethekanyo dzo ṱanḓavhuwaho dzo fhambanaho dza vhathu vha Riphabuḽiki na u vha na ndalukano dzo teaho , vhukone na tshenzhemo kha masia a , vhukati ha maṅwe , khasho , vhudavhidzani ha eḽekṱhroniki na maitele a poswo kana mashumele , mveledziso ya maitele a tshitshavha , vhuinzhiniara ha eḽekṱhroniki , mulayo , thekinoḽodzhi ya mafhungo , zwi re ngomu nga nḓila iṅwe na iṅwe , tsireledzo ya vhashumisi , pfunzo , zwa ikonomi , masheleni kana vhukone vhuṅwe-vho vhu kwamaho izwo kana ndalukano , nahone vha fanela u vha vhe vhadzulapo vha dzulaho lwa tshoṱhe kha Riphabuḽiki . 
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe , u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho . 
Arali vha tshi khou isa khumbelo yavho nga tshanḓa , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho nga kheshe . 
Kha vha thome maipfi na mihumbulo i fanaho na u konḓelelana na u ṱhonifho kha vhaṅwe  . 
Zwi a lelutshela vhagudi u ola tshithu nga nṱha vha kona u sedza fhasi khatsho , u fhirisa kha u ola mapa u bva kha muhumbulo kana kuhumbulele kwavho . 
U ṱalutshedzelwa ha tshibveledzwa tsha ḽitheretsha ndi nyito ya vhuimo ha yunivesithi . 
Senegal : Vhagandisi vha Tafelberg na Media wa Skotaville vho dzhenela Internationa Book Fare  . 
Vha tea u thoma nga u ita khumbelo ya thendelo ya ṅwaha nga ṅwaha kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango  . 
Mulomo a u ḓalelwi nga mulambo . 
Kha vha ḓivha hedzi : Arali vho tutshela mushumo : Arali vho ṱutshela mushumo wavho wa vhusaintsi tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi , vha nga si tendelwe u ṅwalisa nga fhasi ha idzwi  . 
Arali vha na khololo , nngu , mbudzi kana nguluvhe , ndi khombekhombe uri vha swaye zwifuwo zwavho . 
Ndonde ndi mutambo une wa tambiwa nga Vhasidzana  . 
Muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu  . 
Vha nga kwama Thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi kha 0860 00 4367 . 
Infulesheni ndi u gonya ha mitengo zwo vhangwanga zwithu zwi shandukisaho tshiimo tsha ikonomi  . 
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo tshiimo tshavho na mudzi wa fhungo  . 
Vhagudi zwino vha tevhekanya nomboro dza didzhithi tharu . 
Pfanelo 7 . 
Mvelaphanḓa i ḓo langiwa nga u pfesesa na phindulo dza shango malugana na mveledziso dzenedzo  . 
Kha vha ntendele ndi dovholole mbuno ya uri mafhungo a u tambudzwa ha vhafumakadzi a sedziwa nga kule hu si nga tshitshavha fhedzi nga muvhuso washu  . 
Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli  . 
Naa vha a d(ivha nga ha Dziyuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Nd(ila ? 
Mathomoni a gireidi iṅwe na iṅwe , ho ṋewa tsumbo dza maṅwalwa ane a fanela u shumiswa kha luambo lwo ṱanganelanaho  . 
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu yo humbelwa u vhona uri zwishumiswa zwa u ṱola zwi vhulunga tshivhalo tsha vho vhifhaho muvhilini tshikoloni , u itela u vhona uri maga aya a khou shuma zwavhuḓi u swika ngafhi na dziṅwe mbekanyamushumo dza u thusa . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u dzhia maimo a mudzulatshidulo kha Komiti ya u Tshimbidza Vhuḽedzani ha Muvhuso ho Vuleaho ( OGP ) nga 2015-2016 . 
Ri a mu fhululedza kha u swikela izwi  . 
Izwi zwi tea u itwa nga nyito dza u tou ita dzine vhagudi vha tshimbila vhone vhaṋe u ya nga ndaela . 
Malugana na izwi , thusedzo ya zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe na vhulondavhathu , nga maanḓa kha zwiimo zwa shishi zwi si na ndambedzo khulwane na zwo litshedzelwaho zwi dzula zwi tshi sasaladza ndivho iyi  . 
U wa ha ikonomi ya ḽifhasi zwi na khombo kha ikonomi yashu ro sedza u fhela ha mishumo na ndeme ya vhutshilo ya vhathu vhashu  . 
Ndivho ya izwi ndi u ṱoḓa u pfesesa nga vhuphara uri maṅwe mashango kha dzhango ḽa Afrika a lwa hani na vhuloi na khakhathi dzi kwamaho vhuloi . 
Vha fanela u dovha vha ṋetshedza izwi zwidodombedzwa arali vho dzhia tsheo ya u tendela muṱoḓisisi tswikelelo kha zwiko zwavho zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Mulandu wo fhiriselwa phanḓa u tendela masia u tshintshana maṅwe maṅwalo  . 
Mulayotibe wo ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha vhupo ha tsireledzo . 
Nga zwenezwo ri ita tsivhudzo kha tshitshavha kha u thusa shango ḽashu kha u fhungudza ṱhahelelo ya muḓagasi zwine zwa amba u dzima switshi ya muḓagasi musi u si khou shumiswa . 
Khwinifhadzo yenei ndi ine ya tea u dzhielwa nzhele nga u ṱavhanya nahone hu mbo ḓi ita uri i shume na zwenezwo  . 
Mulayo u tutuwedza zwauri hu tea u dzhiiwa maga a u thusa vhadzulapo uri vha kone u diimisa  . 
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi , vhaswa na vhathu vho holefhalaho  . 
U kona u swikelela na u dzhenelela kha Buthano ḽa Lushaka nga nnyi na nnyi 59 . 
Vhathu vhanzhi vhane vha vha khomboni ya uri mbilu dzavho dzi nga ima kana tshiṱirouku vha tea u nwa tshikalo tshiṱuku tsha asipirini ḓuvha na ḓuvha  . 
Hu na zwiṅwe zwithu zwa u fembedza . 
Mbudziso : Naa mukhantseḽara wa wadi a nga ta mukhantseḽara wa PR uri a vhe Mudzulatshidulo arali mukhantseḽara wa wadi a siho ? 
U ola girafu ya zwifanyiso u imela vhagudi vhane vha tou tshimbilaho,vha ḓaho nga thekisi , nga goloi ya mubebi na u swika nga bisi . 
Odithi i dovha hafhu ya sumbedza ndeme ya thodea ya tshumelo ya u pindulela , na ndeme ya u davhidzana na vhashumelwa nga luambo lwa hayani  . 
Muvhigo wa Mbalamasheleni ya Mimasipala wo bviswaho maḓuvhani a si gathi nga Vhadzimbalombalo vha Afrika Tshipembe ndi iṅwe tsumbo ya uri muvhuso u khou kona u ṋetshedza tshumelo dza mutheo dzo khwaṱhaho kha vhathu . 
Theo ya mulayo na yone ndi ya ndeme u ṋea vhuvha ha mulayo kha mabinduṱhanganelwa a u langa vhushaka vhukati hao na zwiṅwe zwiimiswa  . 
Mbekanyamaitele dzine dza shuma zwavhuḓi , ndaulo na mbekanyo dza zwiimiswa malugana na u swikelela izwi zwi a ṱoḓea nga u ṱavhanya  . 
Musi hu na phambano yo diswaho nga khasitama malugana na levele ya tshumelo yo netshedzwaho , ndi zwa ndeme uri munetshedzi o teaho a lingedze u thasulula phambano yeneyo nga u kwama vhathu vho teaho  . 
Mukhantseḽara u kumedza manweledzo a pulane ya komiti  . 
Maṅwalo a tshiṱirathedzhi ( na zwipikwa zwa hone ) a fulufulu ḽi vusuludzwaho na u shumisa fulufulu ḽiṱuku zwo no ḓo phasiswaho nga Khabinethe ndi vhuṱanzi ha ezwi  . 
Arali huna zwiṅwe kha zwe zwa bulwa zwine zwa sa konadzee u nga itwa , zwi ḓ o phumulwa uri zwi si tsha vha tshipi ḓ a tsha zwidodombedzwa . 
Mimasipala i tea u katela idzi na dziṅwe KPI dzine dza nga shuma kha PMS dzayo  . 
Vha tea u vha vho fara bambiri ḽa vhuṋe musi vha tshi tevhela garaṱa . 
Mafhungo a vhukuma ane a sumbedza zwikili , pfunzo na vhukonesesi ha u shumisa luambo kha 1  . 
Vha tea u ḓivha uri vha swikelela hani kiḽasirumu , tshikolo kana ḽaiburari ya nnyi na nnyi na fiḽimu na inthanethe hune zwa konadzea . 
Muhasho wa Pfunzo na SRSA dzi ḓo bveledza mbekanyamushumo ya u dzhenelela ya zwikolo , u itela u ṱanganyisa dakalo ḽine ḽa ḓo ḓiswa nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 . 
Maḓuvha ayo , vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone , zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi  . 
Zwa u vhalela 4 kana zwishumiswa 4 zwa ṅwana na muṅwe . 
Hone zwiimiswa zwinzhi zwa mutakalo a zwi na mishonga i ṱoḓeaho , vhashumi vho linganaho , na ṋetshedzo ya tshumelo ya muteo u fana na maḓi a vhuḓi na muḓagasi  . 
Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi , khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone miṅwedzini i si gathi  . 
Zwiito zwa u tambudza khavho zwi tea u fhela  . 
Nga tshifhinga tsha u tamba mugudisi a nga ṱuṱuwedza ngudo ya u vhala na u ṅwala nga nḓila mbili . 
Vhuimana ya Tshikimu  . 
Tsha u thoma o renga mitshelo  . 
Hezwi zwi angaredza dziinthaviwu na mirado ya muta na vhaimeleli vha mualuwa  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tshi nga wana uri Muhaṱuli uyo u khou balelwa u ita mishumo yawe , ha koni na luthihi u ita mishumo yawe , kana o vhonwa mulandu wa u sa ḓifara zwavhuḓi ho kalulaho ; na musi fhasi ha mulayo , uri vha mubebi wa ṅwana  . 
U shumisa mbonalo ya maipfi na zwifanyiso u wana ṱhalutshedzo U ḓivha na u pfesesa uri zwifanyiso na zwinepe zwi pfukisa mulaedza nga ha zwiwo , vhathu , fhethu , na zwithu na u amba ngazwo . 
Mafheleloni a mutaladzi wa theshano tshiga tsha u vhala a tshi shumiswi  . 
Izwi zwi amba u ri mushumi munwe na munwe u tea u vha na ndivho ya u ri tshipikwa tsha muhasho kana tshiimiswa vhuthogwa ndi u di vhudzisa u ri mishumo yo livhanaho nae thwii ndi ifhio afho hune a shumela hone  . 
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki kha mafhungo na kha maṅwe maṅwalo . 
U vha ṋetshedza khetho nnzhi ndi zwone zwe ra ḓikumedzela u ita zwone . 
Nḓivhadzo ya vhuvhili i tea u rumelwa kha Nedlac maḓuvha a 14 phaṋda ha musi mugwalabo u tshi thoma . 
Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa . 
U thetshelesa tshiṱori tshi tshi vhaliwa musi hu tshi khou tevhelwa mudededzi na u sedza zwifanyiso . 
Kha mashango o dzhenelelaho , Afrika Tshipembe ḽo sumbedzisa khwinifhadzo khulwanesa nga phoindi dza 87 dza mbalo na dza 90 kha saintsi  . 
Muthu o fariwaho u tea u fariwa hani , nahone ndi ngani ? 
Musi ni sa athu vhala Lavhelesani zwifanyiso na ṱhoho ni lingedze u humbulela uri maṅwalwa aya a amba nga mini . 
Phurosese iyi i katela u vhea thagethe dza u langula kushumele na u dzi sedzulusa  . 
Ndi tshi ḓadzisa , Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe , vharema na vhatshena  . 
Sa vhavhulungi vha vhudavhidzani ha muvhuso , GCIS i ḓo lwisa u shumisa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza 11 , hune zwa konadzea nahone zwo tou tea  . 
Khomishini i na vhuḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo , nahone i tea u sa dzhia masia  . 
Mafheleloni a mutaladzi wa theshano tshiga tsha u vhala a tshi shumiswi . 
Zwitiriki zwothe na mimasipala ya henefho zwi na maitele a u pulana - dziIDP  . 
Bugu i do shuma sa ndila ya u thusa vhaaluwa na mita yavho kha ndivho ya u vha humbudza na u vha sumbedza pfanelo dzavho u ya nga Mulayo  . 
Mpho o funzea- ndi dokotela vhuongeloni ha Vuvha  . 
Izwi zwi nga dzhia mithethe i si gathi  . 
Kha vha shumise thavhula ya vhuphuvhephuvhe vha tou phumulanyana uri hu ome ; vha songo sikiṱedza  . 
Arali maga ot ( he a ndaela dza zwa milayo a tevhedzwa nga nd(ila i fushaho nahone nga tshifhinga , dzangano ( lot ( he ( li d(o kona u shuma zwavhud(i  . 
Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri goloi dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwe  . 
Zwiḽiwa Zwiṅwe zwiḽiwa zwi nga vhanga asima  . 
Izwi zwi ḓo engedza nḓila ya shango ya u swikelela ikonomi yo vusuludzwaho nḓowetshumo , nḓila ya nyaluwo i katelaho nahone ya nṱha na u sikwa ha mishumo . 
Zwitetisitiki zwa muvhuso zwi fanela u shumiswa u ḓivhadza mbekanyamaitele dzo pikwaho kha thaidzo dza matshilisano  . 
Volumu ya tshelede vhukati ha riṋe na vhaṱaṱisani na riṋe mafhedziseloni , yo amba uri vhone ; na uri kha vhupo uvho , maraga wa ndinganyiso zwi tou vha khagala uri ndi fhethu ha khwiṋesa ha u vhulunga tshelede ya vharengi vhashu  . 
Arali vha sa tendeleni nana tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ya Lushaka . 
Nga khalan(waha iyi ya tshilimo u wana hu tshi pfala dzembe u lila kha vhafumakadzi  . 
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine  . 
Tshikimu na mbuelo ya mbadelo  . 
Moses sa musimamilayo kha milayo ya matshilisano ya ipfi , o vha tendela u ṱala u itela u thivhela nyimele nnzhi dzi sa konḓelelei  . 
Muya wa vhashumi vha u ḓiṋetshedza wo sumbedzwaho nga vhathu vhane vha khou thusa zwipondwa zwa mililo ndi muhulu nahone u a ṱuṱuwedza . 
Vhadzulapo vha tshiṱiriki itshi vha ṱuṱuwedzwa u ḓisendedzela kule na vha itaho zwiito zwa u tshinyadza vhumatshelo ha vhana vhashu na uri vha tea u vha vhiga kha mazhendedzi a shumanaho na mulayo . 
Musi Modise a tshi khou tamba , zwi a konḓa u tenda uri o tamba kha khethekanyo ya u thoma ya lushaka miṅwaha mivhili yo fhiraho musi a tshi khou tambela thimu ya Limpopo ine ya pfi City Pillars . 
Kha vha dzule vho lavhelela mvelelo dza dzikhetho  . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe kana phasipoto kana ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe . 
Vhupfiwa ha Vhathu dza rera nga zwi re ngomu kha vhupfiwa . 
Zwileludzi zwa pfunzo zwi songo linganaho zwo sia vhana vha tshi vho ṱhogomelwa hayani  . 
Ndi zwifhio zwihulwane tshitshavhani tshashu ? 
Lushaka lwa Sediba lwo vha lu tshi fana na vhathu nga mini ? 
Vhamusanda Vho-Mukhotho  . 
Ndi kha heneyi nzulele hune Tsumbamushumo ya u Ṱavhanyezwa na u Kovhekanywa ha Nyaluwo ( AsgiSA ) ya vha uri i khou shumiswa , hu u khwathisedza uri zwoṱhe zwine zwa vha uri zwi khou salela murahu sa themamveledziso , phoḽisi na tsumbamishumo ya dzi indasiteri , khaedu ya zwikili , u sa vha na tsumba mvelaphanḓa na u sa ṱavhanya ha ndisedzo dza muvhuso . 
Olani tshifanyiso tshe tsha ḓisendeka nga tshirendo itshi . 
Afrika Tshipembe ndi shango ( line ( la kha d(i bvela phand(a , nahone tshipid(a tshihulu tsha vhadzulapo vha(lo , u ya nga ha zwiitisi zwo fhambanaho , a vha na na nd(ivho nga ha pfanelo na ndugelo dzavho , tshumelo dzine vha fanela u dzi wana , maga ane vha tea u a tevhela na muthu ane vha tea u mu kwama kha he(lo fhungo  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u wana uri u vhilaela nga ha tshumelo a zwi na zwine zwa bveledza kana hu nga bveledza vhupfiwa vhu si vhungafhani  . 
U rengisa na u lugisa zwiḽiwa zwi wela nga fhasi ha mihasho ya zwa mutakalo i re nga fhasi ha mahosi , naho Muhasho wa zwa Mishumo u tshi shuma na iyi mihasho u khwaṱhisedza uri hu vha na u fana kana u tshimbilelana ha nḓila kana kufarelwe kana kutshimbidzele kwa zwa mutakalo na tsireledzo  . 
R1 , 5 biḽiyoni i khou vhulungwa kha u khwinisa fhethu ha u dzhena , na hone ndugiselo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 dzi khou khwinisa maitele a kudzhenele kwa vhabvannḓa u itela uri hu vhe na u dzhena na u bva havhuḓi ha vhathu kha ḽino shango  . 
Muvhala wa mavhudzi u a shanduka , maipfi avho a a shanduka , misipha i a denyefhala nahone vha vha na vhuṱali vhunzhi . 
Afurika Tshipembe ndi tshipiḓa tsha dziṅwe mbekanyamushumo dza Afurika dza nyito na u bveledza vhafumakadzi , sa tsumbo maitele a mbeu na mveledziso a Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika ( SADC )  . 
NAPHISA i ḓo vha tshiko tsha lushaka tshine tsha ḓo shumela dzangalelo ḽa mutakalo wa tshitshavha na uri tsho sedza kha u ṋetshedza kha sisiṱeme ya tsireledzo ya mutakalo ine ya sedzesa kha tswikelo , ndinganyo , vhukoni na tshirunzi . 
Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khoneni ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fuḽaga , ya ṱangana vhukati ha fuḽaga ya rambalala I tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu . 
Zwenezwo ri na vhuṱanzi uri vhoṱhe vho no ḓaho ofisini yashu khumbelo dzavho dzi ḓo ṱanganedzwa  . 
Hu na tshifhinga na fhethu ha mishumo ho teaho ? 
Arali dzina ḽavho ḽi siho kha mutevhe wa vhakhethi , vha ḓo eletshedzwa u dalela ofisi yapo ya Independent Electoral Commission uri vha ṅwalise . 
Tshikimu naho vho no wana ndondolo ya dzilafho  . 
Thaidzo iyi yo ri tshisa maṱoni uri ri vhone uri tshifhinga tsha muḓagasi wo andaho nahone u sa ḓuri tsho swika magumoni  . 
Zwivhumbeo zwa luambo zwo gaganywaho kha sekele iṅwe na iṅwe zwo itelwa u khwaṱhisa zwibveledzwa zwine zwa nga bveledzwa kha sekele yeneyo . 
Ndingo dzine dza sumba u ḓiimisela dzi fanela u ita uri vhashumisi vhoṱhe na vhane vha ḓo vha vha vhashumisi vha tshumelo dza nnyi na nnyi vha a ḓivha nga Zwitatamennde , zwine zwa vha zwishumiswa zwine zwa ita uri vhadzulapo vha humbele tshumelo u ya nga muano wa milayo ya Batho Pele  . 
Mafheloni , ri ṱoḓa vhafumakadzi vha tshi bvela phanḓa u tou fana na vhanna kha nḓowetshumo iyi  . 
Na kha sia ḽa mulayo wa phuraivethe , kha sia ḽa mulayo ḽi kwamaho zwithu zwi fanaho na khonṱhiraka na ndaka ho vha na vhushayavhulamukanyi vhu re khagala  . 
Kha vha shumise zwishumiswa zwa mutakalo na u tsireledzea zwa tshipentshela vhutsireledzi arali vha tshi khou shuma fhethu ha khombo kana hu songo tsireledzeaho  . 
Vhulimi hu dovha ha vha thikho khulwane ya shango ngauri vhu thusa vhathu vhanzhi nga mishumo  . 
Sa Vhahulisei ri a zwi ḓivha uri kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho ro bveledza na u thoma dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dzine ndivho yadzo ha vha u khwinisa vhuendi ha tshitshavha  . 
I nweledza mishumo yo pulanwaho ya ṅwaha u no khou tevhela nga u sumbedza tshinyalelo ya mishumo(zwibviswa) na masheleni ane a khou lavhelelwa u dzhena ane a ḓo badela tshinyalelo  . 
Kha fhungo iḽi ro davhidzana na mashango manzhi na u dzulela u humbela muvhuso wa Iraqi uri u shumisana nga nḓila yo fhelelaho na u vha khagala na zwipikiṱere  . 
U v hala zwa u vhalela nga zwigwada zwa nga ṱhanu , nga mahumi . 
U topola aḽitharesheni tshirendoni . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho . 
Vha dzula eBai  . 
Ndi afhio madzangano a tshitshavha kana mihasho ya masipala ine ra tea u i ramba u ita mukumedzo kha komiti ya wadi kana miṱangano ya vhukhethoni ? 
Zwo ralo , matshudeni vha NSFAS vha dzhenaho kha yunivesithi dza mbadelo dzi re nṱha vha fhedza vha na zwikolodo  . 
Mbetshelo na yone i vhonala yo ṱanḓavhuwesa sa izwi i tshi katela tshaka dzoṱhe dza vhuloi . 
A vho ngo tendelwa u shumisa peni dza fauntheini rumuni ya u vhalela  . 
Arali vhagudi vha na vhadededzi vha 3 vha tshi khou ya khontsatini na uri vhathu vha vha a kona u fhelela kha tshibisana , tshibisana tshi ḓo tsa tshi gonya lungana phanḓa ha musi vhagudi vhoṱhe vha tshi swika khontsatini ? 
Tshikolo tshi nga ita mini kha u vha thusa musi vhe tshikoloni ? 
Ho vhudziswa mulangi wa vhareili avho  . 
Vha khou lavhelela u wana mbuelo lini ? 
Zwo vhewa khagala kha zwe zwa makumedzwa o ḓiswaho kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo nga vhane vha khou humbela uri hu itwe tsedzuluso na vhafaramikovhe vha bvaho nnḓa , uri hu na nyimele dzo fhambanaho kha zwa vhuloi dzine dza tea u pfeseswa , na uri ndavhelelo dzo fhambanaho dzine zwigwada zwa vha nadzo malugana na mvelelo dza ṱhoḓisiso  . 
A ndi tshiṋoni tshi no tshela vhusiku  . 
Dzithoro , heyi , na zwibveledzwa zwine zwa bva kha zwiṅwe zwiḽiwa zwi nga shumiswa u ṋetshedza fulufulu  . 
Mulayo wa Phalamennde u a ṱoḓea musi hu tshi bviswa masheleni kha akhaunthu iyi . 
Makete wa vhashumi u no fhindula nga u ṱavhanya na u vha na dzangalelo kha zwa ikonomi  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mawanwa a tsedzuluso ya Bveledziswa ha Vhana vha tshe Vhaṱuku he tsedzuluso dzo dodombedzwaho dza itwa kha vhana vha Gireidi R na vhudzheneleli ha u sedza kha pfushi ya vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu . 
Zwo ḓoweleaho nga maanḓa ndi u i shumisa zwiṱuku hu sa athu vha na mulingo u itela u vusuludza mushumo we vha u guda nga mbilu  . 
Posani bola kha khonani yaṋu ni vhone arali a tshi nga i gavha nga mukhwama . 
Ikonomi yashu yo ṱangana na zwi konḓaho ubva tshe ha vha na u sa vha kha tshiimo tshavhuḓi ha masheleni nga 2008  . 
Konisa dzi MP u bveledza vhukoni na nḓivho nnzhi zwa kushumele kwa komiti . 
Tsha vhuvhili , a dzhiela fhasi kana u nyadza milayo ya sisit ( eme ya zwa matshilisano nga u bvisa fulufhelo na u d(ifulufhela , ngauri musi ndango ya u tshimbidza i si yavhud(i , hu simiwa muya wa u thengathenga na u shaea ha mulayo  . 
Izwi zwi amba uri phungudzelo i ṱanganedzea arali zwi tshi pfala u ya nga nḓila dzo itwaho - zwine izwi zwo no khwaṱhisedzwa nga Khothe ya Ndayotewa lunzhi  . 
Arali muofisiri wa mapholisa a vha vhudza zwiṅwe , kha vha humbele u amba na muofisri muhulwane , nahone vha ite ngauralo u swikela vha tshi wana thuso yo teaho  . 
U swika zwino hu na vhashumi vha mutakalo na vha ḽaborothari vha linganaho 525 kha zwibadela zwa 13 ( hu tshi katelwa zwiimiswa zwa 11 zwo nangwaho ) na vhaofisiri vha 270 vho pfumbudzwaho uri vha shume kha vhuimangalavha hune vhathu vha dzhena ngaho ha ṱahe hune ha vha khombo . 
Tshifhinga tshoṱhe , miraḓo miṋa ya Khothe ya zwa Ndayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha tholiwa ngatsho kha Khothe ya zwa Ndayotewa . 
U vhonala u nga wo xela kana a u ḓivhi hune wa khou ya hone  . 
Arali vha wana uri Pholisa a ḽi khou vha thusa nahone ḽi hana u vha thusa u ya nga Ndaela , vha nga vhiga izwi kha Dairekhithoreithi yo Ḓiimisaho ya Dzimbilaelo  . 
Musi a tshi swika ho vha hu na munna muthihi we a vha o dzula na rine a tshi kha di nwa halwa  . 
U dzhia tsheo ya uri hu ṱoḓea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u ṱoḓisisa u bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu . 
Ni tea u lugisa mitshelo nga nḓilaḓe ? 
Arali muṅwe muthu a tshi ṱoḓa u kwama komiti , a vha ndi vhathu vhane a nga amba navho . 
Themendelo : nyendedzi iyi i nweledza zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa mbuelo na mbadelo . 
Kha vha dzule vha na dzikhondomo  . 
Mimasipala yoṱhe i tea u lugisa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ( IDP )  . 
Mugudi u kona u ṅwala tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo ngoho na a khumbulelwa hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho  . 
Ndemenyengedzedzwa nga nḓowetshumo muano wa mulanguli muhulwane wa dzingu wa Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka  . 
Musi vho no dzhenisa mbadelo ya u ḓi ṅwalisa kha akhaunthu ya bannga ya Chief Registrar of Deeds vha founele Ofisi ya Chief Registrar vha ḓivhadze uri vho badela  . 
Dzhielani nzhele:arali rekhodo dzi siho nga luambo lune vha nga vha tshi khou lu takalela , vha o ekedzwa rekhodo dzi kha luambo lune lwa nga vha lu hone  . 
Zwo tou vha ḓivhazwakale na u vha tshifhinga tsho khetheaho kha shango ḽashu , zwe zwa sumbedza gundo ḽa vhathu vhashu kha u tsikeledzwa na tshiṱalula  . 
Zwibviswa zwi nga katela , luṱingo , muḓagasi , mbadelo dza tshikolo  . 
Vha ḓivhadza vhadzheneleli tshaka dzo fhambanaho dza migaganyagwama na u dzhiela nṱha vhushaka vhukati ha IDP na mugaganyagwama wa masipala  . 
Khomishini ya Khetho i na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Mbekanyamushumo dzo bulwaho ndi thodea ntswa kana mbekanyamushumo dzo engedzedzwaho dzo ditika kha tshittirathedzhi tsho sedzuluswaho na mveledzo ya tshitirathedzhi tshine tsha do newa ndila na vhupo ho xwatudzwaho na mbonwasia i khou aluwaho ya thodisiso ha Afurika Tshipembe  . 
U shela mulenzhe havho kha Khoudu ya Vhudifari ( Code of Conduct ) ndi zwa ndeme nga maanda kha Bannga ya zwa Mavu  . 
Ri valela u ṱuṱuwedza vhudavhidzani ha dimokirasi ho vuleaho , ha ndeme , vhu katelaho na u swika kha khuḓa dzoṱhe dza shango  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a zwa mbambadzo a ḽiṅwe zhendedzi  . 
Nḓila ya khwine ya u bveledza tshomedzo dza u shumisa puḽane ndi u alusa ikonomi nga u ṱavhanya  . 
Hu na khaedu nnzhi dzine dza tea u dzhielwa nṱha , hu tshi katelwa na ṱhahelelo khulwane ya vhukoni , sisiṱeme i konḓaho ya mivhuso , vhuaḓa vhuhulwane , ndunzhendunzhe i songo khwaṱhaho ya vhuḓifhinduleli , vhuḓifhinduleli ha zwa mulayo vhu songo linganaho na ḓivhazwakale ndapfu ya u khakhisa vhuḓifhinduleli vhukati ha tshigwada na muvhuso  . 
Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhiraho muthihi , hu farwa khetho nga voutu ya tshiphiri  . 
Zwikili zwo vhibvaho zwa u dzudzanya zwithu  . 
Hezwi zwi ḓo kwama vhathu vhaṱuku vhane vha khou shela mulenzhe kha mishumo ine ya vhuedza zwitshavha zwapo ngeno hu tshi khou bveledzwa vhukoni havho nga kha tshumelo na nga u guda u itela uri zwikhala zwavho zwa uri vha kone u dzhena mishumoni na uri vha vhe vhoramabinduzwi khwaṱhe . 
Magaraṱa a vhuimo ha nomboro ndi a ndeme . 
Ri do tsireledza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha nyito dzi si ho mulayoni tshifhinga tshothe  . 
Mulayo une wa khou ṱolulwa a u shumani na zwa vhuviavhathu . 
Khethekanyo ya 198 ( b ) ya Ndayotewa ntswa I nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo bulwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa  . 
Mithotho i a kona u dovha ya shumiswa nga ḓuvha ḽi tevhelaho . 
Nga 2001 mavundu mavhili , Gauteng na ḽa Northern Cape , o ṋetshedza nyendedzi a tshi tevhela khumbelo ya thuso i bvaho kha mimasipala minzhi ye ya vha i si na vhuṱanzi na uri i nga thoma hani komiti dza wadi  . 
U khwinisa vhukoni ha nyengedzo ya vhashumi nga ngomu kha zwiko zwo iimisaho nga zwohe na kha Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunu  . 
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u vhiga mawaṅwa na u thusa u pulana kufunzele , fhedzi a hu tei u rekhodiwa . 
Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha ḓo - Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho  . 
U vusuludzwa ha nḓila iyi zwi ḓo khwinisa tshifhinga tsha u tshimbila , na u vhona uri hu na tsireledzo ya badani ya khwine kha vhareili , vha dzibaisigila na vhaendanganayo . 
Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo , arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa . 
Zwi dovha zwa elana na zwipikwa zwihulwane zwa u engedza nyaluwo ya ikonomi na u engedza u sikwa ha mishumo , sa zwo sumbedzwaho kha NDP na Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka  . 
Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Kha pulane ya ndagulo yavho na mulayotewa , kha vha sumbedze zwavhudi zwine vhathu vha tea u ita zwone phanda ha musi vha tshi wana pfanelo dza u shumisa mavu na zwishumiswa  . 
Vhuṱalusi ha Phukha ha Pretoria . 
Musi Muphuresidennde vho no saina uri vha tendelana nawo , Mulayotibe u mbo ḓi vha mulayo une wa tea u thoma u shuma  . 
Haya ndi madzangano maṱuku ane a nga vha a si na vhukoni ha u bveledza mivhigo ya zwa masheleni  . 
Zwi laulwa fhedzi nga miaisano  . 
Vhaimeleli vha vhatheli vha tea u khwaṱhisedza thendelo yavho malugana na u imela kilaente dzavho  . 
Khonfarentse ya ṋaṅwaha yo sedza kha mveledziso ya zwikili zwa didzhithaḽa , u manḓafhadza vhafumakadzi kha zwa thekhinoḽodzhi , thekhinoḽodzhi i ḓo dzhena na kha vhuholefhalli na u tikedza African Tech Start-up Ecosystem . 
Muvhigo u khou shuma sa mutheo wa u manḓafhadza vhafumakadzi kha zwa matshilisano a ikonomi na ndinganyiso ya mbeu , khathihi na nyaluso ya pfanelo dza vhathu . 
Vha tea u saina masiaṱari oṱhe . 
Vhupfiwa nga vhathu ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine Phalamennde ya shumisa u ṱuṱuwedza na u leludza vhushelamulenzhe nga vhathu kha mushumo wayo  . 
Kha vhuimo uvhu , nḓivho ya vhagudi nga ha muelo i bveledziswa nga u shuma zwi tshi vhonala nga zwithu zwo fhambanaho zwi fareaho na zwivhumbeo , u guda mbonalo ya vhulapfu , vhungomu , tshileme , u mona na tshifhinga . 
Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha vhathu vho vhona mboni  . 
Ndivho ho vha hu uri nyimele idzi dzo khetheaho dzi sike ṱhoḓea ya vhugudisi uhu , vhune ha ḓo karusa vhaṋetshedzi vha vhugudisi uri vha gudise vhagudisi vhavho , na uri vhagudisi vha wana ndalukanyo uri vha ḓo ṋetshedza vhugudisi  . 
Ni elelwe u fhedza fhungo nga tshiga tsha u awela . 
Miraḓo ya tshitshavha a i koni u ḓisa Milayotibe Phalamenndeni . 
Kha nyambedzano na mabindu , muvhuso wo ḓikumedzela u bvisa zwikhakhisi zwa mbekanyamaitele na u ṱavhanyisa mathomo a mushumo wa thandela idzi  . 
Mutheo wa mvetamveto u ḓo ita uri tshivhavha tshi ḓivhadzwe nga nḓila yavhuḓi musi hu tshi bviswa vhupfiwa kha Mulayotibe . 
Ro dzudzanya mbekayamushumo ire na mishumo minzhi ya u shuma themamveledziso ya zwino u swika 2014 na u fhira  . 
U ṱalukanya na u shumisa phetheni dza u peleṱa . 
U kona u ṱalusa na u vhala maipfi o ḓoweleaho a loumbo lwo engedzedzwaho lwa vhuvhili lwo ganḓiswaho kiḽasini lwa anḓadzwa kha luvhondo . 
U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho , mishumo na thero zwi thusa vhagudi u ita vhudavhidzani vhu shumaho nga nḓila ya u sumbedza vhusiki . 
U amba na mirao mihulwane na mihasho yo teaho ya muvhuso zwi tshi ya nga zwipotso zwa zwikoloni zwa nha  . 
Arali vha phasa ndingo , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho . 
Nzudzanyo dzi nga ḓi itwa hafhu uri tshitshavha tshi ṱangane na Miraḓo ya Phalamennde na u dzhenela Vhupfiwa nga Vhathu kana miṱangano ya Komiti  . 
U ṅwalulula maipfi nga ngona a tshi bva fhethu ho fhambanaho , zwi amba uri kha , bodo , zwiṱirepe , garaṱa dza mushumo na zwiṅwe , a ṅwala nga luvhilo lu engedzedzeaho kha ḽiṅwalo ḽa u ṅwala na vhagudi . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane kha vhushaka ha dzitshaka kha ndingedzo ya u wana mulalo wa ḽifhasi na tsireledzo , mveledziso yo livhiswaho kha vhathu na ndaka ya vhoṱhe  . 
Izwi zwi ḓo konisa muvhuso u vha na mutevhe woṱhe wa vhathu vhane vha khou ṱoḓa zwikhala zwa mishumo . 
Arali zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha zwa shuma zwoṱhe- muvhuso , zwitshavha , vhashumi vha zwa mutakalo , vhadzulapo , midia dza bindu na dziṅwe sekithara- ri nga ita uri vhagudi vhoṱhe vha wane pfunzo ya ndeme . 
Kha zwa mbofholowo ya u amba , hu nga vha na mbudziso ya uri naa u amba uho zwi na luvhengela . 
U ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓifhinduleli na vhuvhusi havhuḓi ha zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivete  . 
Theḽevishini i vhulaha vhusiku  . 
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhu ḓi , ya vhuthu , na nga ṱhonifho  . 
Thompho ine vhunzhi ha vhathu vha do tea u i sumbedza kha vhutanzi ho tanganedzwaho hu tea u vha ho dzudzanywaho musi vhutanzi uhu hu sa athu u rumelwa kana u tanganedzwa  . 
Mathomoni a ṅwaha , Khothe ya Ndayotewa ya Afrika Tshipembe na Khomishini ya Venice ya Khoro ya Europe , vho vha na Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Vhulamukanyi ha Ndayotewa Afrika Tshipembe  . 
U sedzesa kha zwithu nga u tou angaredza u fhirisa u shumisa madzina a vhathu kana zwithu . 
Vho Ratshisusu sa Mufarisa Khomishinara wa Muṱaṱisano  . 
Muimana munwe na munwe a nga kha di vha na thaidzo nga tshifhinga tsha vhuimana na kana nga tshifhinga tsha u beba  . 
Nga murahu ha u ṱanganedza khumbelo , Muthusa Muofisiri wa Mafhungo u tea u rumela khaṱhululo ya nga ngomu kha Muofisiri wa Mafhungo hu sa athu fhela maḓuvha a 10 a mushumo , zwiitisi zwa tsheo yawe , na zwidodombedzwa zwa muthu wa vhuraru ane a vha tshipiḓa tshayo , arali a hone . 
Ndi zwa ndeme uri magumoni a themo vhagudi vha vhe vho no vhona zwithu zwo kuvhanganyiwaho zwa 150 na u dovha vha kona u ṱahisa muhumbulo wa nḓila ya khwinesa ya u zwii vhala  . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo  . 
Alusa fhulufhelo ḽa vhadzulapo kha muvhuso  . 
Tshumelo ya nḓisedzo i songo vhonala sa tshithu tsha u fhedza kha u khwinifhadzwa ha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi , i tea u vhonala sa tshipiḓa tshayo na thangeli ya vhunzhi ha tshanduko dzine dza khou lavhelelwa  . 
Sa izwi ndi hafha , ndo vhudza khonani dzanga dzoṱhe uri a thi nga vha founeli , vhone vha mpfounele nahone zwenezwo zwi kwama tshitshavha tshoṱhe nahone Telkom yo vha i tshi khou vhuyelwa vhukuma  . 
U fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho . 
Mbudziso dzi nga thusa u tshimbidza maitele aya  . 
Tshumisano na zwiimiswa zwo teaho kha u tandulula milayo na ndaulo , u ta zwilinganyo zwa ndeme zwa lushaka na zwibveledzwa zwa mafhi , na matheriala wa u paka  . 
Naho zwo ralo Tshumelo ya Nnyi na Nnyi a i koni u bveledza sa mvelele ya tshumelo i re yone-yone hu si na u shela mulenzhe nga tshitshavha nga vhuphara  . 
Huna zwine vhathu , miṱa na mabindu vha nga zwi ita . 
Vhadali vha ḓo fanela u humbeliwa u ḓa na vhuṱanzi ha vhushaka na thendelo ya vhabebi vha siho kana vhaunḓi . 
Hezwi zwi katela Foramu dza Vhuimeleli , thimu dza mishumo ya thandela na zwiitei zwa tshiṱirathedzhi  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na shango ḽoṱhe kha u tamela mashudu Vho Winnie Madikizela-Mandela , vhane vha ḓivhiwa sa Mme a Lushaka , ḓuvha ḽa mabebo musi vha tshi khou fara miṅwaha ya 81 nga Ḽavhuvhili , ḽa 26 Khubvumedzi 2017  . 
Dzin(owa na dzimbenzhelele zwi vha zwo dzumbama nga uri na zwone a zwi tshili zwavhud(i phephoni  . 
I dovha hafhu ya vha nḓila ya u ita uri dzi MP dzi vhe na vhuḓifhinduleli . 
U ḓibvisa hu ḓo itea ṅwaha muthihi nga murahu ha datumu ya u ṱanganedzwa ha nḓivhadzo , nga nnḓa ha musi nḓivhadzo yo ta datumu ine i kha ḓi ḓa . 
Tshekhe na phosita ḽa oda zwi tea u badelwa kha Director-General : Agriculture  . 
Mutholi u do vha divhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa  . 
Nḓila idzi dzi nga fhambana na dzi shumiswaho kha zwa vhubindudzi  . 
Goloi dzoṱhe dzo itwaho Afrika Tshipembe kana dzo rengwaho nnḓa dzi tea u tevhedza ṱho ḓea dza National Road Traffic Act , 1996  . 
Khabinethe i dovha hafhu ya livhisa ndivhuwo dzo khetheaho kha tshigwada tsha Working on Fire tshe tsha lwisana vhukuma na mililo mihulu  . 
Kha vha badele diphosithi . 
Musi hu tshi khou itiwa izwi , vho dovha hafhu u wana nungo dza u hana mutsiko u bvaho kha thanga dzavho  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a nga kha ḓi si sedzuluse mbilaelo ine ya vha na tshifhinga tshi no fhira ṅwaha phanḓa ha musi Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a tshi tholiwa , nga nnḓa ha musi Minisṱa o humbela Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo wa zwino o tholiwaho nga ḽa 1 Tshimedzi 2013 , izwi zwi amba uri Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a nga si dzhiele nṱha mbilaelo dzo vha ho hone phanḓa ha ḽa 1 Tshimedzi 2012 ( nga nnḓa ha musi o humbelwa nga Minisiṱa )  . 
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga  . 
Vhadededzi , vhabebi , vhaunḓi na tshitshavha vha fanela u tsivhudza vhagudiswa uri vha ṱutshele u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani tshifhinga tshi saathu swika . 
Vhureakhovhe ha bindu ndi thendelo ya u rea khovhe . 
Ri ita khuwelelo kha avho vhoṱhe vhane vha ḓo vha vha tshi khou enda uri vha vhone uri goloi dzavho dzo lugela u tshimbila badani . 
Musi khwaṱhisedzo ya u fara i tshi ṋetshedzwa muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya vhu ( a ) , muraḓo u tea u vhudza muhweleli nga ha pfanelo dzawe na uri nga khathihi a nga vulela muhwelelwa mulandu , arali zwo tea , nahone a dovhe a ṱalutshedze muhweleli uri mulandu uyo u vulwa hani . 
Kha maitele a u vhugevhenga u vhila uho ha u wana thendelo hu nga si bvele phanda arali mulamukanyi o vhidzwa uri a fhe vhutanzi  . 
Vhadzulapo vho ḓalaho mafulufulu na vho ḓidzhenisaho vha ḓo shela mulenzhe nga mihumbulo miswa , u ḓadzisa mulayo kha kuitele , na u engedza nungo dza u tevhelela mvelelo dzo wanwaho kha maitele ayo a bveledzaho bono ḽa tshitshavha  . 
Hune mbadelo ya muhwelelwa ya si tanganedzee , mbandelo i khou dzhiiwa sa tshipida tsha u tenda mulandu ha muhwelelwa ine ya nga shumisa kha arali ha nga vha na u bvela phanda ha mulandu  . 
Vhupo ho teaho miaisano iyi nga u shumisa milayo , u kona u langula bindu zwavhui na zwikili zwi fanela u vha hone  . 
Khomishini yo ḓiimisa , nahone I tea u sa dzhia sia , I tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo I si na nyofho , I sa khou itela u takadza vhaṅwe kana u dzhia sia u itela uri hu dzule hu na ndaulo yavhuḓi ya muvhuso na milayo ya phrofesheni ya vhuimo ha nṱha kha tshumelo ya muvhuso  . 
U shumisa tshiṱori tsho fhiraho sa murango wa u sengulusa bugu . 
U ṱalutshedza uri hu na miniti dza 60 kha awara ; nga uralo hu na miniti dza 30 kha a hafu ya awara na miniti dza 15 kha kotara ya awara . 
Naho zwo ralo , mavundu a tea u avhela vhashumi vhanzhi u itela u bveledza na u shumisa zwiṱirathedzhi zwa tsireledzo na vhutsireledzi kha vhaendelamashango  . 
Mutsiko u vhonala u tshi khou aluwa vhukati ha mazhendedzi musi a tshi ambedzana nga ha fhethu hao , nahone khamusi u ṱuṱuwedza , kha milayo na matshimbidzele a tshumisano  . 
Zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani zwa khoro zwi nga si sedzwe khazwo kha u ṋetshedza mafhungo na maitele a vhushaka ha nnyi na nnyi ha dzuleli u thusa  . 
Nga nyaluwo maragani wa satheḽaithi ṱhukhu , na zwiṅwe zwikhala zwi tshi khou vulwa na vhubindudzi ha muvhuso , nomboro iyi i nga aluwa nga maanḓa  . 
Maitele a anzela u livha kha mbadelo ṱhuku musi tshifhinga tshi tshi ya , ngeno hu tshi engedzwa mbadelo kha thundu dzo khethwaho . 
Zwiwo zwi kwamaho vhuloi zwine zwa vhigwa kha zwirathisi a si zwa muvhundu muthihi , fhedzi ndi zwiwo zwine zwa itea kha mavunḓu oṱhe a Afrika Tshipembe . 
Hu pfi Dimbanyika zwi amba u lamba shango nge a pfi o fhiwa shango Vhukalanga nga mun(e wawe a ( li hana  . 
Tshitatamennde itshi tsha Tshidzumbe tshi shuma kha saithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na u langa u kuvhanganywa na kushumiselwe kwa data  . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i fanela u tshimbila na tswikelelo ine ya khwaṱhisedza maanḓa a muimeli wa tshitshavha na u sumbedza uri tshitshavha tshi na nḓivho yo fhelelaho nga ha thendela ya vhushumisamupo na u tenda u dzhenelela kha thandela  . 
Muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme une wa vha u pulana na u thoma dzithandela dza CBNRM . 
U linga hoṱhe hune ha itwa kha Vhuimo ha Nṱha ndi ha nga ngomu kha Vundu . 
Ri khou hanedzana nga nḓila i bveledzaho kuhumbulele kwa thungo kune kwa ṱalula nḓila ye muvhuso wa shuma ngayo tshifhinga tsho fhelaho  . 
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa , u piringedzea na u suvha  . 
Vhahaṱuli vhe vha vha vha khou rangaphanḓa kha milandu iyi vho vha vhe vhuṱalu ha muhaṱuli muhulwane  . 
Hu tea u khwaṱhisedzwa uri komiti dza wadi dzi na nḓila yo dzudzanyeaho ya u sedza ṱhoḓea dza vhugudisi dzavho na zwo sedzwaho  . 
Bammbiri-mviswa i rera nga vhuḓalo nga ha uri muvhuso wa demokirasi wo lingedza hani u lwa na khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi . 
Vho dovha hafhu vha themendela uri SASSA i tea u ṋetshedza vhathu vhenevho vhe magavhelo avho a imiswa phasela dza zwiḽiwa lwa tshifhinga tshoṱhe tsha musi ṱhoḓisiso dzi tshi kha ḓi itwa uri vha kone u tshila musi zhendedzi ḽi tshi kha ḓi tandulula thaidzo yavho ya u imiswa ha gavhelo  . 
U eletshedza zwiimiswa zwa tshitshavha nga ha tshaka dzo fhambanaho dza thendelano dzine zwitshavha na mazhendedzi a mveledziso zwa nga pfana khadzo , kha ḽeveḽe yapo  . 
Ndi ḓo amba nga ha dzi si gathi . 
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa . 
Fhedziha , musi vha sa athu dzhenelela kha nyambedzano vha fanela u humbula zwavhuḓi nga ha lushaka lwa mbuelo dzo fanelaho kha nyimele yavho  . 
Naa muthu a re na nḓivho kana vhukoni u a ṱola tshikhafula tshifhinga tshoṱhe , tsumbo , luthihi nga vhege , tshifhinga tshoṱhe musi tsho shandukiswa , u tshinyadzwa na nga murahu ha musi ho vha na mutsho u si wavhuḓi ? 
Kha tshumisano yavho na thusedzo roṱhe ri ḓo vha swikelela zwipikwa  . 
Mbekanyamushumo ya Mushonga wa Vhulwadze vhu sa fholi Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ndi mini ? 
I alusa hafhu vhuḽedzani ha maga a SPS zwo ḓisendeka kha maimo a dzitshaka na tsumbamaitele uri hu kone u tshimbidzwa vhuvhambadzelani ho tsireledzeaho havhuḓi ha zwibveledzwa zwa vhulimi dzinguni . 
U lafha ha u lingedza hu itiwa ndivho i nthihi ya u edzisa mushonga , kushumele kwa mushonga na u dzilafho ine a o itwa uri i vhe hone kha mutakalo wa vhathu  . 
Sekhithara dzo fhambanaho dzi khou bveledzisa zwiṱirathedzhi zwo tiwaho zwa sekhithara zwa tshanduko ya kilima  . 
Mivhili yavho i vha yo lugela u beba vhana  . 
Zwikolo zwi fanela u ṱuṱuwedza vhagudiswa u isa phanḓa na pfunzo dzavho nga murahu na phanḓa ha musi vho no vha na ṅwana . 
Tevhelani ndaela u vhea tshithu tshithihi tshi na vhushaka na tshiṅwe tsumbo vheani penisela ngangomu ha bogisi . 
Zwikimu zwa Dzilafho u ya nga ha Mulayo  . 
U inga kha izwo , nyengedzedzo ya vhumatshelo yo itelwa u nekedza u konadzea kha u lugisa photifolio the kha u kwamana na mihasho i kwameaho  . 
Ri fhano ṋamusi sa madzangano a zwishumiswa zwa u lwa na tshanḓanguvhoni zwa OECD , u khwaṱhisa hafhu vhuḓikumedzeli hashu kha u lwa na tshanḓanguvhoni tsha vhaofisiri vha muvhuso vha mashangoḓavha kha thengiselano ya vhubindudzi ha dzitshaka  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga vha na zwine vha dzhenisa zwa ndeme kha vhulavhelesi u vhona uri muvhuso u na vhuḓifhinduleli kha ṱhoḓea dza vhathu . 
Vha vhona mishumo mihulwane i ifhio kha thandela idzi ? 
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa  . 
Vhathu vho lozwa matshilo avho  . 
Mvetamveto ya Milayotibe i nga ḓiswa nga Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka o ḓi imisa nga eṱhe . 
Vhathu vhane vha wana aya magavhelo ndi vhaaluwa vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwine zwa si kone u ḓiitela zwithu kha shango ḽashu nahone vhane vha vha vhashai  . 
Uyu ndi mutevhe wa u sedzulusa wa zwipiḓa zwa ndeme zwa mulayo zwine vha fanela u pfesesa uri vha kone u ḓivha zwine vha fanela u ita sa muraḓo wa komiti ya wadi  . 
Phanda ha musi ri tshi amba nga tshipida tsha u fhungudza nga u angaredza ( khethekanyo ya 36 ) ndi zwa ndeme u bula zwauri u thivhela honoho hu nga tshivhumbeo tsha u vhea mikano na zwipida zwa tshipeshala zwa u thivhela  . 
Nga 2006 , maitele aya a u longa tshanḓa o dzhiiwa a iswa kha Five-Year Local Government Strategic Agenda  . 
U alusa vhuvhambadzi na u alusa vhubindudzi ndi tshipiḓa tsho ḓalaho mafulufulu tshi engedzeaho tsha mushumo wa DTI musi maraga miswa i tshi khou vulea kha riṋe  . 
Maitele a tsedzuluso ya mbekanyamaitele o sedza thaidzo na zwikhala zwine nḓowetshumo ya migodi ya khou ṱangana nazwo  . 
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha zwa vhulimi zwi itiwa nga mbuelo ya maimo a fhasi na dziwe khaedu dzi nga ho sa mabulayo mabulasini , u bviswa mabulasini ha vhathu na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo  . 
Khabinethe yo tendela Nḓivhadzamulayotibe kha Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ( NHI ) , uri i gazetiwe sa ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele  . 
U kona u topola dzina ḽawe na a vhaṅwe vhagudi ngae . 
Sa tsumbo , kha dziṅwe nyimele muthu ane a humbulela uri u khou loiwa u a humbela ṅanga ya sialala uri i thuse nga u ita tsireledzo uri a sa tsha loiwa  . 
Nga tshifhinga tsha miṅwaha iyi - nga nnḓa ha tsheo yo phasiswaho , a ri ngo vhudzisesa vhungoho ha zwiimiswa zwi songo fanelaho kha shango ḽashu kana mbekanyamaitele dza tshiṱalula  . 
Ni tshi ḽi dzudzanya ni sedza uri mushumo u khou ṱoḓa zwifhio na kona u ḽi fhaṱa nga nḓila ine ḽa fhindulana nawo  . 
U ya nga NEMA mun(we na mun(we u na pfanelo dza u kombetshedza uri vhupo vhu t ( hogomelwe  . 
Mbekanyamushumo ya asesimennde ya tshikolo , i ṋekedza zwidodombedzwa zwauri bugu ya u rekhodela i ḓadzwa hani . 
Kha vha wane fulufulu ḽine ḽa ṱoḓiwa nga pfulo ine ya vha hone kana fulufulu ḽine ḽa vha hone kha furu yo vhulungwaho vha kone u thoma u ṱoḓa zwiṅwe zwiko zwa pfulo kana zwiḽiwa  . 
Arali vha nanga u shumisa vhuṱumani vhune ha bvelela kha saithi yashu u dalela dziṅwe webusaithi , vha eletshedzwa u vhala mbekanyamaitele dza tshidzumbe dzine dza bvelela kha saithi idzo  . 
Khabinethe yo gavhelwa nga Minisiṱa wa Mutakalo Vho Aaron Motsoaledi , nga ha tshiimo tsha Ebola na u ṱhaḓula hu khou itwaho nga Afurika Tshipembe . 
Ndi zwa shishi nahone ndi zwa ndeme uri zwiko zwo imaho nga zwohe zwi dzhie khaedu ya u ea maana na u khwinisa u lingana  . 
Mitaladzi kha i dzudzanywe zwavhuḓi nahone luambo lu vhe lwo kunaho lu si na tsho khakheaho khalwo  . 
Mulayotibe u tandulula u ṋewa ṱhanziela ha mushumo wa nzivhanyedziso zwi tshi elana na mushumo wo itwaho u thivhela tshumiso ya mushumo wa muṅwe u tshi itela malamba . 
Nyito mbili kana nthihi kha ngudo nga vhege . 
Ri ṋekana nga mutevhe wa vhoramulayo vhapo  . 
Zwenezwo hu dovha hafhu ha vha na mutsiko une vhashumi vha vha nawo na u kundelwa havho u ita mushumo wa mbueledzo wo teaho kha nyimele dzo raliho  . 
Nga u redzhisiṱara , madzangano a kona u wana vhunzani ha u fulufhedzea , nga maanḓa u bva kha mazhendedzi a lambedzaho  . 
Hoyu a si muvhuso une wa ṋetshedza fhedzi zwiimiswa na themamveledziso zwine zwa ita uri ikonomi na tshitshavha zwi shume , ndi une wa vha na nḓila dza u tshimbidza tshanduko  . 
Ndivho khulwane ya madalo vhone vho shuma zwavhuḓi  . 
Zwiṅwe hafhu , ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri vhunzhi ha vhasidzana na vhasidzanyana vhane vha vha vhapondwa vha Ukuthwala vha bva kha miṱa ya vhashai  . 
Buthanoni ḽa Lushaka nga ndivhanele na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe  . 
U tamba mitambo ya khadi zwi ḓo ita uri ṅwana wavho a kone u vhala . 
Kha vha dovholole maitele luraru nga matsheloni na luraru nga madekwana vha sa athu u nwa mishonga yavho  . 
Fhedzi nga u angaredza , miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha . 
Naa tshikhafula tsho khwaṱha lune tshi nga kona u hwala matheriala wo vhewaho nṱha hatsho na uri wo vhewa nga u lingana ? 
A hu na khetho dza Buthano ḽa lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 2 nga murahu ha musi ho itwa mudzinginyo wa u sa fulufhela kha Muphuresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 2 ya Mulayotewa muswa . 
Vha fare ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na luṅwalo lwa nḓivhadzo  . 
Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha mbekanyamushumo ya u kuvhanganya zwiḽiwa ya Fetsa Tlala ( Fhedzani Nḓala ) nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Kuruman hune ha vha Kapa Devhula nga dzi 24 Tshimedzi 2013 . 
Arali vho vha vho tholiwa kha Tshumelo ya Muvhuso , kha vha sumbedze arali hu na nyimele ine ya vha thivhela u tholiwa hafhu  . 
Shango i sa shumisiwiho Afrika Tshipembe ine a nga bveledza zwithu zwa maimo a nha a o ngo ala , hu na u shaea kha nyaluwo ya zwa vhulimi  . 
U thivhela muthu muṅwe na muṅwe kha u ṱunḓela kha ḽa Afrika Tshipembe ha tshimela tshiṅwe na tshiṅwe hu si na thendelo  . 
Muvhigo wo ḓalaho nga vhathu vha imelelaho dzikhomishini na nyambedzano nyangaredzi nga mafhungo nga vhuḓalo . 
Vhashumi vha tea u limuwa uri mugwalabo u songo tsireledzwaho u nga vha na masiandaitwa a vhaisaho hu si kha vhone vhaṋe fhedzi , na kha vhumatshelo ha mugodi na ha mishumo yavho . 
ZWITHU ZWA KHOMBO ZWINE ZWI NGA SHANDUKISWA Mutsiko wa malofha Mutsiko wa malofha ndi vhulwadze vhune ha vhulaha ho fhumula  . 
Khabinethe i dovha hafhu ya farisana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u sumbedza u vhaisala na u tshuwa nga u lovha vha vhana vha tshikolo vha 18 , na vhaaluwa vha vhili khomboni i shushaho ya thekhisi ngei Bronkhorstspruit , nnḓa nyana ha Pretoria  . 
Ri tshi khou dededzwa nga NDP , ndi vhuḓifhinduleli hashu u lwela mveledziso yo khwaṱhaho na yo katelaho ine ya ḓo kona u konḓelela tshanduko dza kiḽima  . 
Na kale vhatshini vha domba vho vha vha vhasidzana  . 
Afrika Tshipembe ndi lushaka lwa mirafho minzhi ine ya vha na nyambo dzo fhambanaho nahone dzo pfumaho  . 
Arali khothe ya wana uri muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana ndi zwa vhukuma u tea u badela , khothe i ḓo bvisa ndaela ya mbadelo dzine a tea u dzi ita . 
Vhagudi vha vhala uri vho bvisa nomboro ya 8 lungana u swika kha 0 . 
Zwa zwino hu na miri ye ya tavhiwa tsini na hune vha dzula hone , fhethu he vhaofisiri vhane vha bva kha muhasho wa vhusimadaka vha tutuwedza vhathu uri vha tavhe miri hafhu u itela uri vha shumise yone u fhirisa u rema miri ya mupo  . 
Tsheo na pulane u bva kha Lekgotla ḽa Khabinethe zwi ḓo khwaṱhisa u shumiswa ha mbekanyamushumo ya nyito ya muvhuso na u ṋea vhuḓifulufheli ha uri Afrika Tshipembe ḽi kha mveledziso ya matshilisano yone na nḓila ya nyaluwo ya ikonomi . 
U sikwa ha mishumo ho tiwa kha 11 miḽioni nga 2030 na uri ikonomi i khou tea u gonya kararu uri hu sikwe mishumo iyo . 
Phurofesa R. 
Zwiimiswa izwi zwa mulayo zwi humbulelwa u vha zwo rengisa dzikhomphyutha na tshomedzo dza eḽekiṱhironiki , fhedzi nga ngoho a vho ngo ita iṅwe mbambadzo ya ndeme  . 
Sisteme ya madzina a shumiswaho kha sia ḽo khetheaho ḽa u fhambana ho ṱanḓavhuwaho ha madzangano hu anzela u tewa nga nyimele ya lushaka kana ya dzingu  . 
Themamveledziso dza vhuendi ha nnyi na nnyi na dzisisiṱeme , hu tshi katelwa u vusuludzwa ha tshigwada tsha vhuendi ha tshiporo ha vhanameli , zwi tshi tikedzwa nga ṱhumano kana vhushaka na tshumelo dza badani  . 
Dziṅwe rekhodo dzo dodombedzwaho afho fhasi dzi nga humbelwa nga nḓila ya fomaḽa , fhedzi tswikelelo kha zwiṅwe zwipiḓa zwa idzi rekhodo kana rekhodo yoṱhe i nga hanelwa zwo ḓitika nga mbetshelo dza PAIA dzo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 33 na tsha vhu 45  . 
Pfanelo ya ḽivi ya u lwala ine ya badelwa i fanela u dzudzwa kha maimo a zwino  . 
Maḓuvha a 30 ane DHS ya tea u dzhia tsheo malugana na uri i tea u ṋetshedza kana u hanela khumbelo a nga engedzedzwa luthihi nga tshifhinga tshine tsha si fhire maḓuvha a 30 arali khumbelo hu ya mafhungo manzhi , kana arali khumbelo i tshi ṱoḓa uri mafhungo a ṱoḓiwe kha iṅwe ofisi ya DHS nahone mafhungo a nga si kone u wanala nga tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsha u thoma  . 
Na khonṱiraka ya Annex na tsumbanḓila dza kushumele dzi sumbedza vhuḓimiseli ha mbeu sa zwe zwa tendelanwa ? 
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa bigeye tuna , southern bluefin tuna , swordfish , Antarctic toothfish , na Patagonian toothfish dzi tea u fhelekedzwa nga dokhumenthe yo teaho ya tshivhalo tsho fashwaho tsha muhwalo muṅwe na muṅwe  . 
U itela u laula na u thoma u katela kuitele kwa mveledziso ya zwa dzinnu dza lushaka , muvhuso wa lushaka u tea u imelwa nga Vho-Minisia vha zwa Dzinnu , u tea u ita mishumo ya nhesa  . 
Vho hwelwaho nga malombo a vha ambi Tshivend(a vha amba Tshikalanga  . 
Vhatshimbidzi- Vhatshimbidzi ndi vhathu vhane vha thusa zwitshavha uri zwi vhumbe na u langula thandela na u shumisana na vhothe na tshitshavha u swika tshitshavha tshi si tsha toda thusa yavho . 
Phaḓaladzo ya mafhungomatsivhudzi : U bveledza mafhungomatsivhudzi ane a lilwa nga vhadzhiamikovhe vha thandela nga zwifhinga zwo teaho  . 
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi zwe vha guda kha Luambo lwa Hayani . 
Nṱhani ha izwo , mbadelo ya nzwalelo kha mbuiselo arali ha vha na khanedzano ine ya vha hone a yo ngo dzheniswa kha theo ya mulayo  . 
Khabinethe yo toololelwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha u vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa Ḽifhasi wa Vhusimaḓaka wa XIV wa Zwiḽiwa na Madzangano a Vhulimi une wa ḓo farwa nga dzi 7 u ya kha dzi 11 Khubvumedzi 2015 ngei Sentharani ya Miṱangano ya Khosi Albert Luthuli , kha ḽa KwaZulu Natal . 
GEMS i ṋetshedza miraḓo mbekanyamushumo dzo khetheaho dza ndondolo dzi thusaho u langa malwadze a phirela o fhambanaho na nyimele . 
Nga d(uvha ( la u voutha hu d(o tendelwa Man(walo a Vhun(e a re na Baa-khoudu fhedzi  . 
Mashudumavhi , ya u badela phensheni na tsheke yo vhaisa vhukuma maraga  . 
Fulufulu ḽi bvelelaho ndi ḽa ndeme miṱani na kha khasiṱama dza nḓowetshumo na uri ḽi vula khonadzeo ntswa dza u alusa ikonomi- zwe zwa vha zwone zwo dzhielwaho nṱha kha vhuvhusi uvhu u bva nga 2009 . 
Vha ḓo tea na u sedza kha u buletshedza phetheni . 
Hei Thendelano i sedza kha u shumisa milayo yapo u wana mulandu wa vhufhura kha vhaofisiri vha nnḓa . 
Mutengo muthihi wa u bvisa ( SEP ) : Mutengo muthihi une mubveledzi wa mushonga kana muṱunḓi a badelisa kha mushonga kha vharengi vhoṱhe . 
Ndivho ya ino themo i tea u vha kha nomboro yo fhelelaho . 
Ndi vhina nga la uri ngavhe vhashumeli vhothe vha muvhuso vha tshi lusa nga ndila dzothe u ri vhudifari havho hu anane na ndeme yo lavhelelwaho siani la ndangulo ya muvhuso na u ri vha di dzula vha tshi fhenda zwidodombedzwa izwi zwa Ndangulo ya Vhudifari ho bviselwaho khagala afha Buguni iyi ya Thalutshedzo  . 
Izwi zwi ḓo ṱoḓa u sedzesa kha mbekanyamaitele , u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamaitele dza nḓowetshumo na mveledziso ya vhukoni  . 
Khabinethe yo tendela milayo yo ṱanḓavhuwaho ya Muvhigo wa Manweledzo u Tswelaho nga ha Pulane Khulwane ya Vhuendi ya Lushaka 2050 ( NATMAP ) , une u tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nahone u na maano a vhuendi a maanḓa a tevhelaho : u pulana ha tshifhinga tshilapfu na u vhea zwipikwa , u sedzesa kha tsireledzo , u fulufhedzea na u swikelelea ha vhuendi ; u sedza u fhira vhuendi vhunga vhunzhi ha zwi sa tshimbili zwavhuḓi na zwivhi zwi tshi vhangwa nga mashumisele mavhi a mavu na vhupulani ; u ṱuṱuwedza tshanduko ya mikhwa nga u shandukisa zwine ra vhonisa zwone vhuendi ha tshitshavha ; na madzhenele a vhupulani o katelaho a matshilisano na mveledziso . 
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe  . 
Kha hu shumiswe-vho na zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa sia ḽeneḽo kha u gudisa vhagudi uri vha kone u ḓiṱola kana u lavhelesa vhone vhane musi vha tshi vhala , vhuhulu kha masia a u ṱalusa ipfi na tholokanyonḓivho . 
Arali vha na mbudziso , kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone  . 
Vhoramimoḓoro na vhaendangaṋayo vha tea u ṱhogomela musi vha tshi shumisa dzibada musi ho thaba . 
U bva kha masia aya i rathiselwa na u phaḓaladzwa u itela u shumiswa nga spekiṱhiramu tsho fhelelaho tsha vharengi vho fhambanaho u bva kha sekhithara ya mabindu na nḓowetshumo khulwane u ya kha zwitshavha zwa vhudzulo ha vhathu  . 
Kha vha lavhelele khudano na u lwela maanda , nahone vha zwi pulanele u bva mathomoni  . 
Ndangulo ya tshanduko heyi khulwane ya matshilisano na ya nḓowetshumo zwi ṱoḓa nyengedzedzo ya tshumisano ya dzitshaka  . 
U fhaṱa na u vhona uri hu vha na vhukoni ha zwiimiswa na vhukoni ha kushumele na nḓisedzo ya madzulo a vhathu o khwiniswaho na zwikhala zwa khwine . 
Dzulo ḽa Phalamennde ḽi Kapa , fhedzi Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho u ya nga khethekanyo ya 76 1 na 5 u nga ta uri dzulo ḽa Phalamennde ḽi huṅwe na huṅwe . 
Maḓi a a dovha hafhu a lozwa vhumatshilo ha vhathu vhanzhi vhane vha nwela khothe musi vho fhufhela mativhani ngeno vha sa koni u bambela  . 
Muhat ( uli Muhulwane a nga dovha a n(ea ndaela ya uri haya mafhungo a dzulelwa hani fhasi hu tshi khou sedzwa-vho tshifhinga na maitele ane a d(o tshimbidzwa ngao  . 
Nga kha u ṅwala na vhagudi , vhagudi vha bveledza nyaluwo siani ḽa ḓivhaipfi khathihi na u ita uri vha swike hune vha ḓivha na u pfesesa uri fhungo ḽi nga ḓifhisiwa hani nga u shumisa maṱaluli na maḓadzisi . 
Tamba mitambo nga u ṱumanya nomboro zwa u vhalela na dzina ḽa nomboro , tshiga tsha nomboro , garaṱa dza zwithoma na tshifanyiso zwine zwa katela nomboro 8 . 
Afurika Tshipembe ḽi khou dzhia vhuḓivhufhinduleli  . 
Maimo a tshumelo o mbo di bveledzwa na zwenezwo a dovha hafhu a tanganedzwa nga Vhulauli u itela uri vhanetshedzi vhothe vha ite khumbelo u khwathisedza uri dzikhasitama dzothe dzi fhulufhedziswa u wana tshumelo yavhudi ya levhele ya fhasisa  . 
U thoma nyito ya u ḓivhadza zwipiḓa zwa ipfi , hu funzwe mibvumo mivhili nga vhege , na u thoma u ḓivhadza kuvhumbele kwa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho . 
Muhasho wa mveledziso ya mabindu maṱuku wo thomiwa u itela u ṋetshedza thikhedzo yo livhanaho na mabindu maṱuku . 
Vhagudi vha Vhuimo ha Fhasi vha na vhutsila ha mvelo nahone u tamba ndi nḓila ine vha guda ngayo kha vhutsila . 
Zwi do dzhia maḓuvha mavhili uya kha matanu u shandula close corporation uri i vhe khamphani arali hu sina dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo  . 
U ḓadzisa zwenezwo , mutengo u katela mitengo ya u fhandekana na u bvisa ndaka na u vhuedzedza fhethu he ya vha I tshi wanala hone  . 
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vho lozwaho matshilo avho nga tshifhinga tsha miḓalo iyo na u tamela mashudu avho vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola . 
Milayotibe yoṱhe 73 . 
Nga mugaganyagwama woṱhe une wa vha hone vhagudi vha ḓo fhedza vhe vhavhuelwa  . 
Arali zwa ralo , mihasho , zwiimiswa na mazhendedzi zwi ṱoḓa u ḓivha uri ho bvelela mini  . 
Mb : Sinah ho ngo vha dzhia a vha isa murahu uri vha yo vhona uri hu khou itea mini nga munna wavho ? 
Murahuni , nḓowetshumo ya vhoradzithekhisi kha vhuṅwe vhupo yo lingedza u langa uri ndi afhio madzangano ane a fanela u avhela ḽaisentsi ya fhethu ha tshumelo huswa  . 
Tshiambi tshi nga ḓi pwashavho na mbuno dza u rangani . 
Vho-Minisia vha na vhuifhinduleli ha mveledziso ya phoisi na maitele a zwa dzinnu dza lushaka  . 
Vha shuma sa mazhendedzi a tshanduko na nḓila ya u dzhena ya ndeme kha tshitshavha sa izwi vha tshi ṱoḓa ṱhonifho nnzhi kha tshitshavha na u kona u ḓidzhenisa kana u ṱuṱuwedza tshitshavha  . 
Arali khumbelo dzi tshi khou fhira tshivhalo tsho tiwaho hu tea u vha na thendelo ya Minidzhere Muhulwane wa EMIA . 
Tsumbo ya 1 : Arali mushumi a tshi khou shuma nga mutshini u bvisaho thanziela dza vhadzulapo a swika hune a zwi vhona u ri a vha khou fushea nga ndila ine ha shunwa ngayo na tshifhinga tshine tsha tambisea ho lindelwa thanziela idzi , u tea u wanulusa dzinwe ndila dzo teaho dzine dza nga fusha tshitshavha siani la ndisedzo dza tshumelo nahone u tea u tsivhudza vhahulwane vhawe maelana na fhungo ili  . 
Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru . 
Hu na nḓila nnzhi kana dzo fhambanaho dzine vhathu vha dzi shumisa kha u rumela milaedza yo fhambanaho fhethu kana kha zwithu zwo fhambanaho  . 
Musi ri tshi kha ḓi vha ro lindela ri ḓo humbela vhanna vhavhili vha re kha nyambedzano uri vha songo ita ngauralo ngauri mushumo u khou thoma na uri ri ḓo dovha ra humbela Dokotela Vho Wendy Orr u ita nḓivhadzo dza langa zwa muṱani  . 
Sa zwe zwa ambiwa nga muṅwe wa ṱhohodzazwikolo : A si uri tshitshavha tsho fushea nga mvelelo dza mulingo  . 
Muṅwali u vhambedza vhulapfu haḽo na ha mini ? 
U imela data nga girafu ya zwifanyiso nga u livhanyiswa ha 1-1  . 
Dzina ḽa athikili na phara ṱhukhu kha ḽiṅwalwa ḽa atikili : ḽeḓere ḽiṱuku , nga nnḓani ha hune maḽeḓere danzi a vha a ndeme  . 
U fhaṱiwa ha Sitediamu tsha Greenpoint ngei Kapa zwi khou lavhelelwa u bveledza mishumo ya 45 200 nga ṅwaha nga ṅwaha  . 
Nga zwifhinga zwenezwo vhagudi vha ḓo vha tshi khou ela uri ndi vhunzhi hu ngafhsni hune tshfaredzi tshi nga hwala arali tsho ḓadzwa u guma nga mulomo . 
Arali ifa li ntha ha R125 000 , manwalo a tshimbidzomushumo a tea u bviswa , nahone zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 zwi tea u tevhedzwa  . 
Hu tshi gwevhiwa muhwelelwa miṅwaha ya 18 ya u dzula dzhele , khothe yo lavhelesa lutendo lwa muhwelelwa lwa u tenda kha zwa vhuloi . 
U vhona u nga vhaṅwe vhana vha ḓo i takalela ? 
Luṱa luswa lu ḓo ṋetshedza zwikhala zwa mishumo zwa miḽioni dza rathi nga 2019 . 
Arali hu si na vhuṱanzi vhu fushaho ha u tikedza mbilaelo , mbilaelo a i nga ḓo ṱoḓisiswa . 
Vha ḓo wana Pulane ya ndondolo ya u endedza dokotela wavho kha madzilafho o teaho a musi vhe muimana . 
Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo . 
Hezwi na dziṅwe mbekanyamushumo hu tshi katelwa na Apex Priorities dze dza buliwa musi Muphuresidennde vha tshi Amba na Lushaka kha ṅwedzi wa Luhuhi wo fhiraho , zwi vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nungo dzashu uri ri khunyeledze zwiḓivheaho zwe ra khethelwa zwone , khathihi na u vhea mutheo wa vhumatshelo . 
U kuvhanganya sekithara dzoṱhe ndi zwa ndeme kha thangelaphanḓa ya AIDS 2016  . 
Ndi mutshino une wa tshinwa hu tshi tou vha na vhut ( ambo kana tshimima  . 
Mimasipala yoṱhe ya zwiṱiriki ya 44 yo katelwa kha mbekanyamushumo iyi . 
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka nahone i tea u vhiga khaḽo ṅwaha muṅwe na muṅwe na kha Vhusimamilayo ha vundu nga ha mishumo yayo na kushumele kwayo . 
Kha vha ite iyi khethekanyo nga nṱha tharu u itela u vha na vhuṱanzi uri luṱa luṅwe na luṅwe lwo katelwa  . 
Nga tshiṅwe tshifhinga vhagudi vha nga ṱuwa na mishumo yavho hayani , u itela uri kiḽasirumu i songo tou ḓalesa . 
Fomo yeneyo i tea u sainiwa nga muhumbeli  . 
Khabinethe i tama vhafarisani vhoṱhe vha tshi shumisana vho sedza u shumiswa ha Thendelo ya Muhanga kha Nḓowetshumo ya Migodi i Bvelaho phanḓa na u tendela hafhu uri Muvhuso u ḓo sedzulusa u tevhedzwa ha ndaela kha Thendelonzwiwa ya zwa Migodi . 
Mudzimu fhaṱutshedza Afurika  . 
Dziṅwe nḓila dza u Vhilaela : 20 Arali vha vha vha kha ḓi vha vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya thasululwa ngayo nga vhashelamulenzhe kana vhaṋetshedzi vha tshumelo kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi , vha nga shumisa dziṅwe nḓila kha tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga madzangano a no nga sa : a  . 
Phasipoto ya tshiofisi ndi dokhumenthe ine ya ṋewa vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso musi vha tshi encela mashango a nn ḓa lwa tshiofisi  . 
Pfunzo 29 . 
Ndi nga mini mugudisi Vho Patel vho vhudza vhana uri vha ime nga muduba fhasi ha muri ? 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo . 
Olani tshifhaṱuwo tsha nga nnḓa tsha tshimange kha bammbiri . 
Vhu tea u vha na magumo  . 
Zwenezwo , tshiṱangu tshi vha tshi bveledzaho na nḓowedzo ya muvhalelano i nga shumiswa  . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri tsumbandila idzi dzi shumiswe musi vha tshi dzudzanya mafhungo a u ita vhushumisamupo ha mbambadzo  . 
Musi mulayo u tshi rumelwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , u sumba huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓḓalanga a no khou u langula , zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha maanḓḓalanga we wa rumelwa khao  . 
Ng Lambamai 1986 , Vho-Radebe vho ḓo swika Johannesburg vha tshi bva Lesotho vho ḓa u ita mushumo wa tshiphiri  . 
Ri khou dovha ra ita bembela ḽa tshenzhemo ya vhutsireledzi ha ḓanzheni kha mimasipala yo fhambanaho u khwaṱhisedza maitele o khwaṱhaho kha mafhungo a ḓanzhe  . 
Vhurumelwa ho ṋetshedzana mihumbulo nga ha khonadzeo ya thandululo ntswa ya u engedza ṱhuṱhuwedzo ya vhubindudzi na mbekanyamushumo dza muvhuso nga ha tsiko ya mishumo  . 
U sa shumisa zwavhuḓi vhushaka ha u fhulufhedzea  . 
Thandela dzine dza khou shumiwa na dzo fhelaho- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro khumbelo ya tshandukiso  . 
Afrika Tshipembe na Riphabuḽiki ya Angola a kovhelana ḓivhazwakale i fanaho ya nndwa ya u lwa na vhukoḽoni na tshiṱalula  . 
U dzhenelela kha kutshimbidzele kwa u pulana na u tshea mafhungo zwi na mbuelo ya u engedza vhuḓiimiseli na vhuṋe kha ndivhotiwa dza pulane  . 
Ri na sisiṱeme ya dimokirasi i shumaho zwavhuḓi ṋamusi , yo ḓisendekaho nga milayo ya u vha khagala na u swikelea , na nḓila nnzhi dza u dzhenela ha tshitshavha na zwiimiswa zwo ḓiimisaho zwo newaho maanḓa nga Mulayotewa u tikedza dimokirasi  . 
Vha khou tea u ita mini ? 
Tshumiso- vhukoni ha u shumisa mihumbulo yo angaredzaho kana milayo kha zwiimo zwikene  . 
Dzhielani nzhele uri ṱhoho dzo ṋewaho afho ndi tsivhudzo . 
Ezwi zwi amba uri hu tea u vha na faburiki ntswa ; zwi amba uri hu tea u vha na migodi miswa ; zwi amba uri ri tea u ita bada ntswa  . 
Vharangaphanḓa vha madzangano o ḓitikaho nga lutendo , thusa masipala uri u vhe a fhindulaho tshitshavha  . 
Maga haya a u Thivhela na Ndangulo ya u Vhifha muvhilini ha Mugudiswa Zwikoloni o tea vhunga ri tshi khou vhilaedzwa nga u vhifha muvhilini ha vhagudiswa kha zwikolo zwa muvhuso . 
Tsha u fhedzisela , zwo khakhea u tenda uri u guda hufhio na hufhio na hoṱhe hu dzula ho lugela u ela ndeme ya nyimele yo fhambanaho tshoṱhe  . 
Mulayo wa Pfanelo dza Vhuṋe wa 1978 u ṱalutshedza pfanelo ya vhuṋe . 
Zwi ḓo dovha zwa kona u kunga maṅwe mashango nga nḓila yavhuḓi kha dzingu uri vha takalele u vhuedza ha ID ya khadi  . 
Ri khou fhaṱa ḓivhazwakale i fanaho na u ḓiphina nga vhushaka ha dipuḽomatiki na ikonomi ho khwaṱhaho u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi , u sika mishumo na u fhungudza u sa eḓana . 
U ṅwala pharagirafu nthihi ya tshenzhemo dzawe kana zwiitei , tsumbo , mafhungo a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Muvhuso wapo wo livhana na khaedu dzo vhalaho dzine dza tshimbilelana , hu tshi katelwa vhukoni ha fhasi , sisiṱeme dza ndaulo dzi songo khwaṱhaho , u dzhenelela kha zwa poḽitiki hu songo teaho kha zwa u dzhia tsheo kha zwa thekhinikhaḽa na zwa ndaulo , na vhukoni vhu sa lingani ha u bveledza mbuelo kana mithelo  . 
Kha vhaṅwe , muthu a nga thoma mushumo ngeno masia a murahu a tshi kha ḓi shuma  . 
Murendi u ṱanganedza Muphuresidennde  . 
Na riṋe ri khou farana na dzimiḽioni dza maAfrika Tshipembe kha u fhululedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe kha vhukoni he vha vhusumbedza kha Mitambo ya Oḽimpiki ya Rio 2016 . 
Phi : Kanzhi zwifhinga zwa u lindela a zwi shumi  . 
Kha ri fhaṱevhuḓiimisi hashu ri bvele phanḓa na muya wa vhuthihi . 
Musi ri khou sedza kha vhugudisi ha miraḓo yashu , ri ita izwo hafhu na nga u kala ndeme vhugudisi hashu na nyito dza mashangoḓavha  . 
Ndi mushumo wa vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe u shumisana na vhaḓivhi na u tsireledza vhafumakadzi na vhana vhashu kha vha vha zwimaho  . 
Ri dovha ra humbela hafhu kha mabindu uri u nothisa kana u fhelisa mishumo zwi songo vha yone thandululo musi vha tshi ṱangana na vhukonḓi  . 
Dzikomiti dza Wadi dzi na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshine dza tshi imela kha wadi dzadzo  . 
U shumisa ngona dza u ḓikhakhulula dzi re na tshivhalo musi a tshi vhala , tsumbo , u dovholola zwe a vhala , u vhala a tshi isa phanḓa na u ima . 
U fana ha zwithu ndi ndugiselo ya ndondolo . 
Ndingo dza zwidzidzivhadzi a dzo ngo tea u itea dzi dzoṱhe ngauri dzi leludza u swikelela zwidzidzivhadzi kha vhaṅwe vhalwadze , naho izwi kanzhi zwi tshi nga bveledza mbuelo mbuya kha muthu nga muthihi  . 
Tshigoḓo:kuambele kune kwa bula zwo fhambanaho na zwine zwa khou pfiwa hu u itela u pfisa muṅwe vhuṱungu kana u ita muṅwe tshiḓahela . 
I vhea milayo kha mishumoitwa , mishumo na vhuḓifhinduleli , zwi vhonwa sa munna kana musadzi  . 
Nyambo dza tshiofisi dzo dzhielwaho nṱha na nḓivho ya luambo nga u angaredza zwi tshimbilelanaho na masheleni  . 
Hu saathu u swika ḓḓuvha heḽo , mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1993 , dzi vha dzi tshi kha ḓḓi shuma  . 
Zwino , zwi amba uri muṅwe na muṅwe u fanela u bvisa mulifho une wa kha ḓi shuma kha thundu dzi bvaho nga ngomu ha dzingu  . 
U thivhela muṅwe mushumisi kha u shumisa na u ḓifhelwa nga Tshumelo dza Vhudavhidzano  . 
Muvhigo u shumisa zwisumbi zwa shishi u ṱola mashumele na u shela mulenzhe ha NSI kha zwipikwa zwa lushaka zwa ndeme zwa ṅwalwaho ngomu ha Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na maṅwe maṅwalwa a mbekanyamaitele ane a shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi na matshilisano . 
Arali phambano dzi tshi elana na u vhewa ha vhashumi , nahone phambano dzenedzo dzi sa weli fhasi ha tsheo ya maitele a kushumele a si a vhuḓi , miraḓo i tendelana u rumela phambano idzo kha vhapfumedzani vha phuraivethe  . 
Khoro ya Vhagudisi ya Afrika Tshipembe yo kona u alusa nomboro ya vhagudisi vho sainelaho u shela mulenzhe kha Sisiṱeme i khou Bvelaho Phanḓa ya Vhulanguli ha u Bveledzisa Mudededzi wa Phurofeshinaḽa hune tshivhalo tsho fhelelaho tsha vhagudisi ndi 6 572 . 
Mulayotibe u isa phanḓa u vhona uri mushumo wa Laborothari ya zwa Mutakalo ya Lushaka ndi u ṋea tshumelo ya u poṱiela ya laborothari ya zwa mutakalo kha tshitshavha . 
Miraḓo ya komiti ya wadi a vha holelwi u shuma havho kha Komiti ya Wadi  . 
Fulaga i vhaliwa sa bugu - u bva nha u ya fhasi na u bva kha tshana tsha monde u ya kha tsha u a  . 
Miraḓo ya Vhalanguli vha si na maanḓa kha Bodo ya Poswo ya Afrika Tshipembe . 
Arali zwifanyiso kana zwithu zwa vhewa nga zwigwada zwa mbili mbili zwenezwo vhagudi vha tea u vhala nga mbili , vha si tsha vhala nga nthihi u wana phindulo ya nomboro ya zwithu . 
Nzudzanyo dza thendelo : Thendelo ya u kaṋa ya vunḓu i a ṱoḓea  . 
Ndi tea u amba uri Minista wa Tsireledzo na Vhudziki na Tshumelo ya Mapholisa vha khou shumana na midzinginyo ya u khwinisa kushumele na vhukoni ha Foramu dza Mapholisa a Tshitshavha  . 
Pfunzo ya Mvelelo Ndivhanywa i ita mutheo wa Kharikhuḽamu Afrika Tshipembe . 
Mulayo u shumiswa hani 5 . 
Kha ri vhale Ni vhona u nga dzi na hune dza fana ? 
Muhumbulo muhulwane wa vhudzheneleli uvhu ndi u ita uri Tshumelo ya Tshitshavha i shume nga nḓila i vhuedzaho nga u fhungudza tshifhinga tshi dzhiwaho musi hu tshi itiwa maitele au dzhia vhukando , nga mannḓa hune vhashumi vha imiswa mushumoni vha tshi khou ḓi isa phanḓa na u wana muholo wo fhelelaho . 
U ya nga muhumbulo wa DST , muano uyu u nga itiwa u tshi elana na tshifhinga tsha u u tevhedza  . 
Zwitshavha zwi topoleaho zwa vha re na dzangalelo vha re na vhuimo ha u ima kha tshitshavha na zwo sedzwaho zwo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi zwi re na tshumisano na masipala nahone zwi vhonalaho ndi zwa ndeme  . 
Tshiko tshihulwane tsha mbuelo ya masheleni a Muvhuso ndi muthelo  . 
Mbuelo dzo badelwaho u bva kha PMSA dzine dza vha kha tshitatamennde itshi  . 
Pfanelo fhasi ha Mulayo wa Vhugevhenga : Musidzana kana mufumakadzi ane a dzheniswa kha Ukuthwala o tendelwa u vhiga mulandu wa u tswiwa ; u dzhiwa nga khani ; u tshipiwa ; na u rengiswa ha vhathu . 
Pfunzo wa vunḓu  . 
Heyi ndi ṱhoḓea ya mulayo . 
Khoro dzi ḓo thetshelesa vhuṱanzi uvho musi vhu tshi ḓo ḓiswa khadzo  . 
Vhaeni vha ṱhonifheaho , sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo  . 
Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso vha vha tshi thonifhiwa nga vhaṅwe vhorasaintsi siani la nḓivho yavho kha zwine vha ita vha vho shela mulenzhe kha zwa saintsi vha vhe na miṅwaha ine i vhe fhasi ha ya 10 vha tshi khou shuma vha sa imi , nahone vha na tshenzhemo ya phurofeshena ḽa ya zwine vha khou itela zwone khumbelo phanḓa ha u ita khumbelo  . 
Zwiṅwe hafhu , khwiniso kha midia na milayo ya vhutsireledzi ye ya dzhiwa i thaidzo nga mahoro mahanedzi na tshitshavha na yone yo itiwa  . 
Hezwi ndi zwine arali vha si nazwo vha ḓo tou kombetshedzea u renga  . 
A dzula nṱha ha mmbete a tshi vho pfa e khwiṋe . 
Maitele na tshifhinga zwi a fhambana uya nga tshumelo  . 
Ndi ngazwo ndi hafha , ndi khou thusa senthara yavho ya ṱhoḓisiso kha iḽi shango ḽine ḽi nga kona u ita ṱhoḓisiso , ḽine ḽa nga kona u ita uri nyambedzano ya tshitshavha i bvele phanḓa , ndi vhona u nga zwi tshimbilelana na u dzhenelela nga vhudzivha ha demokirasi kha tshitshavha  . 
Ndi nḓila dzifhio dzo fhambananaho dzine dza nga tshikafhadza maḓanzhe ? 
Mugaganyagwama wa lushaka a u anzeli u fana na muṅwe , ngauri u sumbedza uri masheleni a ḓo shumiswa hani , na u sumbedza nga vhuḓalo uri masheleni a ḓo kuvhanganywa hani u kona uri a swikelele tshinyalelo ya shango  . 
Madalo a mushumo a Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ngei Vietnam na Singapore o shumiswa u honolola fhethu ha matshelo ha mbambadzo na vhubindudzi , na u vhidza Mabindu a Muvhuso wa Singapore uri a ḓe a bindudze Afrika Tshipembe nga kha Vhufarakani ha Tshitshavha na ha Phuraivethe , zwi tshi tshimbilelana na Pulane dza Nḓila dza Ṱahe dza Afrika Tshipembe . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzi katelaho u kovhekanya hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 99 na phindulo dzi re na zwiṱahe . 
Ngangoho , muvhuso u ḓo thoma mbekanyamushumo ya thikhedzo ya mbambadzo kha vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho vha 450 . 
Ri dzhiela nṱha mushumo wa vhurangaphanḓa wa mashango o no bvelelaho kha u tikedza nyito dza vhushumisi kha mashango ane a kha ḓi bvelela  . 
Ri nga si dzule ri khou dibeitha tshiteṅwa itshi hu si na u bvisa gwama na mbekanyamaitele dza u fhaṱa sekhithara iyi ine ya vha na khonadzeo ya u nga hula  . 
Ndi zwa vhuṱhogwa uri vhagudi vha kone u vhona na u shuma na tsumbo dzi fhriraho nthihi dza zwithu zwa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwi no nga bola na zwivhumbeo zwine zwa nga bogisi . 
U vha na maanda a u ita thodisiso , u ita themendelo ya u lulamisa , na u bvisa muvhigo  . 
Ee , vha nga ita khaṱhululo kha tsheo ya u hana khumbelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kana u vha ṋetshedza muṅwe mushonga vhudzuloni ha uyo wo randelwaho nga dokotela  . 
Ro zwi pfa nga mihasho ya muvhuso , nga nnḓa ha wa mutakalo , nga ha mbekanyamushumo dzavho  . 
Miḽioni dza R286 dzo vhetshelwa tshumelo ya zwa mutakalo na dzilafho dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi , hu tshi katelwa na u ṱavhanyiswa ha mbekanyamushumo ya muvhuso ya u khwinisa tshumelo dza dzilafho dza shishi . 
Hu si na maḓi , zwivhumbwa zwi nga si tshile . 
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho rathi u tshimbidza khumbelo yavho . 
Mashudumavhi , u shuma na tshivhalo tsha phurotheini nngafha zwi a konḓa vhukuma  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhupileli , wa 2017 Phalamenndeni  . 
Ndivho ya u dzhia sia vha a tshi khou ya u ita mini ? 
Kha nyolo yoṱhe na nganea , vhadzheneli vha humbela u ṱalutshedza zwine matshilo avho a vha zwone nga tshifhinga tshenetsho  . 
Bulani zwithu zwiraru zwine Mpho a ri Mashudu u khou mu dina ngazwo  . 
Mulayo wo Shandukiswaho u sumbedza maitele ane a fanela u tevhedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u phumula rekhodo ya vhutshinyi . 
PFUNZO Vha na pfanelo ya pfunzo yo linganaho , hu tshi angaredzwa pfunzo ya vhaaluwa , nga luambo lwavho ( arali zwi tshi konadzea ) Vha na pfanelo ya pfunzo yo linganaho nga luambo lwa tshiofisi lune vha toḓa . 
Arali mudededzi a nanga tshibveledzwa tshilapfu tshi bvelaho phanḓa tshi ngaho sa nganea ṱhukhu kana ḓirama ṱhukhu hu tsivhudziwa uri tshi funzwe hu sin a u ima u itela vhagudi vha si hangwe zwidodombedzwa zwa mulaedza . 
Musi ri tshi sedza mvelaphanḓa yo itwaho Afrika Tshipembe kha u fhaṱa mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo , Khabinethe i fhululedza SANEF kha anivesari yayo ya vhu20 ine ya ḓo pembelelwa vhege iḓaho . 
Fhethu hune tshitafu tsha shumela hone hu tea u dzula hu si na tshika tshifhinga tshothe  . 
Kha vha vhone zwauri a hu tou vha na mbuelo ya tshelede fhedzi  . 
Khabinethe i ṱanganedza vhudziki na mulalo zwine zwa khou thoma u vha hone kha zwitshavha zwe zwa vha zwi tshi khou kwamea kha u ṱhaselwa ha vhabvannḓa ha zwenezwino . 
Heyi ndi yone mbofholowo ye mulwela mbofholowo , mufumakadzi wa vhaṋe Vho Dora Tamana vha Gugulethu , vha fhano Ḓoroboni ya Kapa vha lwela yone  . 
Maitele a vhukwamani a fanela u shumiswa u itela u wanisisa khasiṱama na dziṅwe khasiṱama dzine dza nga vha hone uri dzi nga ḓivha hani mafhungo  . 
Khabinethe yo tendela ṋetshedzo yo sedzuluswaho ya Afrika Tshipembe kha Mbambadzo ya Tshitshavha tsha Meledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) kha Nyambedzano ya Tshumelo dzi elanaho na zwa u fhaṱa na sekithara ya vhuendi . 
Afrika Tshipembe , ri nga amba nga u ḓihudza uri ro no thoma maitele a bveledzaho phanḓa , vhutumbuli na mbekanyamaitele , na pulani dza u lwa na kilima ine i dzula i khou shanduka . 
Mupo wa kha maraga wa zwa vhashumi nawo u khou sumbedza zwiga zwa vhudziki , zwi tshi khou vhangwa nga tshumisano ya vhafarisani  . 
Tshipikwa tsha website ya Tshumelo dza Afrika Tshipembe ndi u nekana nga tshiko tshithihi tsha mafhungo a kwamaho tshumelo dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Afrika Tshipembe . 
Kha ri ambe Shumani ni na khonani dzaṋu ni ḓisikele tshiṱori tsha muthu we a vha a sa funi vhathu fhedzi a fhedza a tshi vho funa vhathu . 
Ndangulo ya vhuendi - u bveledzwa ha u dzhenelela ha vhuendi ho tsireledzeaho nahone ho dzudzanyelaho -- khamusi ndi tshiteṅwa tsha ndeme  . 
U ṋetshedza thikhedzo ya maanḓalanga kha ofisi ya Mulangidzhenerala . 
Zwo dovha hafhu zwa vha zwa ndeme u bveledzisa gaidi i shumiseaho ya Khoudu ya Vhud(ifari uri vhathu vha pfesese zwine ya amba zwone na u kona u i shumisa  . 
Ri khou sedzesa mimasipala iyi na u ṋekedza mimasipala iyi tshenzhemo yo dzhenelelaho na u fha thikhedzo hune zwa konadzea  . 
Tshivhumbeo itshi tshi ṋea vhagudi na vhadededzi tshifhinga tsha u fhaṱa nyimele , u kuvhanganya ḓivhaipfi , na u ḓowela zwivhumbeo zwa luambo kha dzivhege vha sa athu pfukela kha zwiṅwe zwikili . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mvetamveto ya Pulane dza Mashumele dza Lushaka dza u Lwa na Tshitalula , Khethululo nga Muvhala , Vengo ḽa vhabvannḓa na u sa Konḓelelana hu re na vhushaka na khethululo , u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Mbadelo dzi a fhambana u ya nga vhulapfu ha tshikwekwete . 
Nyonyoloso i engedza tsukanyo , u fhungudza mutsiko wa malofha na u vha thusa u langula tshileme tshavho . 
U adoptha kha ḽiṅwe shango ndi u vhea ṅwana kha ndondolo ya muthu ane a si vhe mubebi wa malofhani kana muunḓi ane a dzula kha shango ḽa nnḓa . 
Phindulo : Hai  . 
Hune u nangwa ha thekhinoḽodzhi ha nga kwama tshitshavha tshoṱhe , tsheo i vha i konḓaho zwihulu  . 
Nḓivhadzo nga SAPS ya uri mimoḽo i ḓo vha fhethu ha ndeme nga khalaṅwaha iyi i ya phanḓa kha u vhona uri maAfrika Tshipembe vho tsireledzea na u ḓipfa vho tsireledzea  . 
Vho Nkosi vha pfa uri vhadzulapo vha muḓana uyu a vha humbuleli muṅwe muthu nahone a vha na ndavha navho na muṱa wavho ngauri vha khou vha dina nga u sa vala phaiphi  . 
Zwi khwaṱhisedzaho uri ri lushaka lwa u wina , Khabinethe yo sumbedzisa uri Afurika Tshipembe ḽo vha ḽi kha muya wavhuḓi nga matsheloni a Ḽavhuraru nga murahu ha musi Bafana Bafana yo kunda 1-0 kha Spain . 
U vhalela ngomu na u vhalela nṱha zwi tshi bva kha bugu dza fikishini na dzi si dza fikishini a tshi vhala zwi mu linganaho kha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mugudisi , zwigwada zwi shumisa tshiṱori tshithihi tshi fanaho . 
Kanzhi mulandu u iswa kha khothe ya sialala sa thasululo ya u fhedziselana nga murahu ha musi dziṅwe ndingedzo dzo kundelwa . 
Kha vhuimo ha lushaka na ha vhusimamilayo ha mavunḓu , lushaka lu ḓo pfuka phesenthe dza 32 dza vhuimeli ha vhafumakadzi ho swikelwaho nga 2004 , nga fulufhelo , na phesenthe dza 40 dzo swikelwaho kha khetho dza mivhuso yapo dza 2006 . 
Tshanduko ya kilima yo no ḓi thoma u vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha Afurika Tshipembe , ḽine ḽa vha na thempharetsha na mvula dzo fhambanaho na ḽeveḽe dza malwanzhe dzine dza khou gonya  . 
Vhunzhi ha vhashumi vha muvhuso vha a fulufhedzea na uri vha khou ḓi bvela phanḓa na u ḓisa tshumelo khathihi na u ita mushumo wavho  . 
DNdavheleso ya Tshigwada : Mveledzo ya Vhathu ; Tsireledzo ya Matshilisano na Mveledziso ya Tshitshavha ; Vhuvhusi na Vhulangi i ṋetshedza ngeletshedzo ya vhudavhidzani ya tshigwada ya tshiṱirathedzhi na thikhedzo kha mihasho . 
A dzi ho tsini na zwithu zwine zwa fara mulilo nga u ṱavhanya zwine zwi nga u fhirisa  . 
Kha mushumoitwa u tevhelaho mvelelo dzine dza lavhelelwa dzi no bva kha zwigwada zwa kutshilele dzi ḓadziswa kha SWOT mutandulo wa u tou buḓa kha zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho , u fhaṱa mbonalo khulwane ya tshitshavha  . 
Mushumo u konadzeaho wa vharangaphanḓa vha sialala , zwigwada zwa madzangalelo kha komiti ya wadi , u ḓisendeka nga mvelelo dza nyambedzano vhukati ha muvhuso na vha dzangano ḽa vharangaphanḓa vha sialala  . 
Luṱa ulu lu bula muhumbulo muṱalusathandela - kuhumbulele siani ḽa uri ndi nga mini thandela i tshi khou shumiwa na uri i ḓo vhuedza mini  . 
Mubvumo wa u thoma : Tangedzelani zwifanyiso zwi no thoma nga mubvumo wa a . 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tsha Luṱa lwa 4 tshi ombedzela nga u ri pulane ya nyito nga vhuḓalo ndi ya ndeme kha u ita uri pulane i vhe ya vhukuma  . 
Nga murahu ha ndovhololo ya u vhala , u dzhenelela kha khorasi , vha dovholola luambo lwo ḓoweleaho ho teaho nga vhavhili-vhavhili na zwigwada zwiṱuku . 
Ri kuvhangana hafhu hafha sa vhalwi kha nndwa khulwanesa ya mulalo , tsireledzo na dimokirasi na kha mveledziso ya fhasi na vhushai  . 
Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u ḓo vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo  . 
Fhedzi itani zwauri a huna muthu wa kha vhupo honoho ane a shela mulenzhe ane a tea u siiwa nnda  . 
Idzi ndivho dzi fhelekedza ndivho dzo ṱalutshedzwaho kha Nḓila ntswa ya Nyaluwo  . 
NDIMA YA 6 : MAVUNḒU i u ḓilugisa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka ; na ii u vhofha masipala kha u shumisa maanḓa awo a mulayo na a khorotshitumbe , fhedzi u swika hune wa kona u tandulula thaidzo dza mafhungo adzo a masheleni ; na ( b ) fhaladza Khoro ya Masipala , arali masipala u tshi kundelwa kana u sa koni u ṋea thendelo ya maga a vhusimamilayo , hu tshi katelwa na mugaganyagwama kana maṅwe maga ane a gonyisa mbuelo , o teaho kha u ita uri maano a u vhuisa a shume , na- ( i ) u thola mulanguli u swikela Khoro ya Masipala yo khethiwaho yo no ḓivhadzwa uri yo khethiwa ; na ( ii ) u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo kana maṅwe maga ane a thusa maano a u vhuisa kha u tendela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala ; kana ( c ) arali Khoro ya Masipala I songo fhaladzwa hu tshi tevhedzwa phara ya ( b ) , ya thoma vhuḓifhinduleli hayo kha u shumiswa ha maano a u vhuisa u ya nga hune masipala wa sa ḓo kona kana u shumisa maano a u vhuisa nga iṅwe nḓila  . 
Khabinethe i livhuwa zwiimiswa zwa vhadzulapo nga u ḓivhofha ho fhambanaho na vhafarisi vha mashango a nnḓa vhe vha farisana na muvhuso nga u vhona u ḓivhofha he wa ita kha vhana kha Mulayotewa washu . 
R50 ya u ridzeva dzina  . 
Ndangulo ya mutevhethandu wa thandela nga mishumo kana vha huvhala vhe mishumoni  . 
A hu na muthu ane a ḓo shuma sa Phresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa uri a ḓadze tshikhala tshi si na muthu ofisini ya Phresidennde , tshifhinga tsha vhukati ha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( f ) i katela avho vhathu vhane , vha tshi itela malamba , vha ita u nga vha a lowa kana vha ita u nga vha na nḓivho ya vhuloi na u shumisa maanḓa a mupo sa vhuloi , uri vha wane murahu tshithu tsho xelaho kana tsho tswiwaho  . 
Arali thendelo ya hanelwa , mulanguli wa thendelo u fanela u ṋea zwiitisi zwa tsheo yeneyo nga u tou ṅwala  . 
Sa zwo bulwaho afho fhasi , Ukuthwala a si zwithu zwine zwa tsireledza ṅwana . 
Khabinethe yo themendela u anḓadzwa ha mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Zwinwiwa u itela vhudzheneleli ho ṱanḓavhuwaho ha tshitshavha . 
Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha vunḓu a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu nahone a ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a- ( a ) u phasisa ndayotewa ya vunḓu ḽeneḽo kana u khwinisa ndayotewa iṅwe na iṅwe yo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143 ; ( b ) u phasisa mulayo kha , kana wa vunḓu malugana na- ( i ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa mishumo ḽo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 ; ( ii ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa masia a mishumo ayo , na o tou ṋewaho vunḓu zwo tou buletshedzwa nga mulayo wa lushaka ; na ( iv ) mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Ndayotewa ya vhona uri hu vhe na u phasiswa ha mulayo wa vunḓu ; na ( c ) u ṋewa maanḓa maṅwe na maṅwe a vhusimamilayo hayo kha khoro ya Masipala kha vunḓu ḽeneḽo . 
Zwiṅwe hafhu , vha nga fhuredzela zwikhala zwa pfunzo ya kule hune zwa zwo tea  . 
Zwi nga dziha maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni . 
Muvhuso u tea u vhona zwauri mbekanyamushumo yo dzinginywaho nga dzangano la tshitshavha ndi yone ndila ya vhudisa ya u bveledza lupfumo nga u shumisa zwishumiswa zwa mupo . 
Muvhuso wa phasisa milayo ine ya ṱuṱuwedza vhatholi uri vha thole vhathu vha re na vhuholefhali , fhedzi vhunzhi havho vha tshe vho sala nnḓa uri vha ḓiṱoḓele  . 
Figara ya fhasi yo vhekanywa afha , ngauri i vhambedzea zwihulu kha data ya khamphani ya zwa migodi  . 
OSTS i vhea phan ḓa ndingo ya mbeu dzine dza vha na khanedzano kana dze muthu a vhilahela ngadzo  . 
Vhaofisiri vha masipala kha maitele a maanzhi a bono u sedza kha hune tshitshavha tsha takalela u ya hone na uri vha swikisa hani ngei  . 
PAIA a i buli uri mafhungo a tea u rekhodwa hani  . 
Tshifhinga tsha zwidzhangudzhangu na u kulumaga na tshone tshi dzudzanya khonadzeo dza u guda dzine dza fana na idzo . 
Musi maitele aya a tshi fhela , a si ngo na vhupfumedzani fhedzi zwo fhelaho  . 
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya girama u pfesesa u vhumbwa ha mafhungo na u nzudzanyo dza zwibveledzwa . 
Mulayo wa Phalamennde u fanela u ṋetshedza nḓila ya u ta tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Mbilaelo nga ha ndeme ya tshelede ine ya khou shuma zwino ro dzi dzhiela nnṱha . 
Vhupfumbudzi honehone na thikhedzo ya ndugiselo dza thimu dza u lugisa , zwi na mushumo muhulwane nahone zwi tea u lumbiswa kha nyito dzine dza tea u itiwa  . 
Vhagudi vha nga lugiselwa kha tshibveledzwa nga nḓila dzo fhambanaho zwi tshi bva kha lushaka lwa tshibveledzwa na vhuimo ha mugudi . 
Khethekanyo ṱhukhu ya 3 a i thivheli uri mutikedzelo wa muvhuso u ṋewe zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho . 
Mvelele u khou dovha hafhu wa thoma Tshikwama u itela vhatsila vha vhaswa  . 
Muḓisi wa mbilaelo u tea u ita mini arali a songo fushea nga tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ? 
Ndi mafhungo afhio a sa yelani na aya ? 
Khethekanyo 3 ya Mulayo i fha maanda muphuresidennde uri a fhe maanda Khoro ya Lushaka kha mafhungo a bvaho kha mulayo wa tshirema  . 
U bveledziswa ha muḓagasi ṅwakani nga puḽanti dza muḓagasi ya Kusile na Medupi zwi ḓo dovha zwa sumbedzisa u bvelela huhulwane ha shango na u bvelela ha shango kha u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya themamveledziso khulwane ine ya khou fha ikonomi na tshitshavha tshivhumbeo tshavhuḓi . 
Zwi ṋea khamphani vhuvha ho khetheaho makhetheni nahone zwi nga shumiswa kha thundu na tshumelo . 
Ndivho khulwane ndi ya uri vhagudi vha vhe na vhukoni na vhuḓifulufheli kha nomboro na u kona u vhala . 
Riṋe nga maanḓa , ro konḓelwa vhukuma nga u wana ramilayo a re na tshenzhemo  . 
Ngauralo vhatholi vha fanela u litsha u ri vhudza uri vha nga si kone u wana vharema vha re na ndalukano vhane vha nga tholiwa  . 
Sa zwine thendelano yashu ya sumbedzisa , ri a tenda kha tshumiso ya mulayo  . 
A hu na mushonga une wa nga ilafha khentsa ya mafhafhu  . 
Luambo lwa u engedza - Luambo lu gudwaho hu tshi engedzwa lwa hayani . 
Kha tshipiḓa tshinzhi , muṅwali wa ḽitambwa u tea u bvisela khagala vhuvha nga kha luambo na nyito  . 
Maanea a tsenguluso a anzela u ṅwaliwa kha tshifhinga tsha zwino  . 
Ri ṱuṱuwedzwa nga mveledzo idzi khulwane dzine dza khou bvelela u mona na khonthinenthe yashu  . 
Milayotibe ya zwa Masheleni 120 . 
Vharangaphanḓa vha thandela ho vha hu vha oli Vho Jack van der Lecq na Vho Hannes Meiring  . 
Hu na maitele a u khetha a eḽekiṱhironiki kha tshidulo tshiṅwe na tshiṅwe u itela u khetha ha tshiphiri , fhedzi ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi a kona u vhona uri ndi miraḓo mingana yaḽo yo voutelaho kana yo hanedzaho mulayo . 
URI mbilaelo ya Khothe Khulwane i DZHIELWE NṰHA  . 
U dzhenelela kha u imba nyimbo dza nyito dzi sa konḓi . 
Ndi nḓowedzo ine ya katela u ola kana u bveledza mapa  . 
Hezwi zwi katela na muthu ane a lingedza u ni farafara muvhili kana a tshi ri ni ite zwithu zwine na pfa ni songo vhofholwa khazwo  . 
Fhedzi hu tshi ṱoḓea mishumo i si na malamba tshitshavhani , hu humbulelwa uri vhafumakadzi ndi vhone vho teaho u shuma mushumo uyu sa i zwi vha na tshifhinga  . 
Afurika Tshipembe ḽi sumbedza zwiṱaluli zwa nyaluwo ṱhukhu , mashango ane a vha na tshiimo tsha vhukati tsha ikonomi , zwo vhumbiwaho nga u sa vha hone ha u pikisana , vhathu vhanzhi vhane vha ṱoḓa mishumo vhane zwa vha kundela u i wana , tshiimo tsha fhasi tsha u vhulunga masheleni ( u ḓitika nga masheleni ane a khou dzhena a tshi bva nnḓa ) na mbonalo ya vhukoni i si yavhuḓi  . 
Ri a pfesesa maanḓa ayo nga milayo ya ḓivhambalo yo tiwaho  . 
Zwiṅwe zwithu zwi nga kha ḓi shumiswa . 
Minista vho Erwin vha ḓo ita nḓivhadzo dzo fhelelaho u ya mafheloni a Lara  . 
Ri tshenzhema ḽifhasi ḽa zwa daimesheni tharu , ngauralo u thoma nga zwithu zwi fareaho zwi thusa vhagudi u fhaṱa tshenzhemo yavho ye vha ḓa nayo tshikoloni . 
Mudzulapo uyo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tea u sumbedzisa pfulufhedziso ya masheleni  . 
Mbekanyamushumo ya Mushonga wa Vhulwadze vhu sa fholi  . 
Ri khou vhona u gonya ha tshivhalo tsha mihumbulo miswa yo ḓiswaho kha mimakete , hune muhumbulo muṅwe na muṅwe wa fhulufhedzisa u khwinisa mveledzo ya mushumisi na ndaulo ya sisiteme yo leludzwaho  . 
Ngoho ndi uri mugaganyagwama uyu , sa zwe nda sumbedzisa , wo isa tshelede nnzhi kha mveledziso ya themamveledziso u fhirisa mbadelo dza fulufulu dzi lavhelelwaho u gonya  . 
Pfanelo yashu ya vhungoho zwazwino ndi nyaluwo ya ḽifhasi a i thu sudzuluwa  . 
A ṅwalululeni e kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Tshipiḓa tshi vhonalesaho tsha u funza ndi nyito ya u funza yone iṋe  . 
Vho sumbedzisa uri zwikolodo zwine zwo ṱhophana zwa gonya na mbadelo dzine dza khou gonya zwi khou isa phanḓa u konḓisela avho vha bvaho miṱani i shayaho uri vha dzhene na u vha kha sisiṱeme ya pfunzo u swika vha tshi khunyeledza pfunzo dzavho  . 
Ndivho ndi u bveledza vhukoni ha vhathu na ha shango , hu tshi khou sikwa zwikhala zwa vhoṱhe  . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ta mbadelo arali ho tea u badelwa , nahone mbadelo dzi ya nga tshumelo dzo ṋekedzwaho  . 
Izwi zwi malugana na mveledziso ya dzinnḓu kha vhathu vhane vha vha zwipikwa zwa maraga  . 
Miṱangano na yone ndi ya ndeme malugana na u fha muvhigo nga ha maga o dzhiiwaho , tsumbo , uri ho vha na mvelaphanḓa kana hai malugana na maṅwe mafhungo . 
Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku , vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo , ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho  . 
Hu ḓo vha na mushumo wa u vha elewa wa tshiofisi na uri zwidodombedzwa zwawo zwi ḓo lugiswa zwa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho teaho . 
Milawana wa komiti dza wadi dza Ḓorobo Khulwane ya Johannesburg , sa tsumbo , dzo bva kha nyendedzi dza Muhasho wa Muvhuso Wapo wa Vundu ḽa Gauteng  . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i na muhumbulo wa uri ngauri mulayo a u khou thusa kha u langula na u tandulula nyimele ya zwa vhuloi na khakhathi dza zwenezwi , Mulayo u tea u tou namba wa fheliswa . 
A vha kombetshedzei u ṅwala ḽeibu ḽu nga nyambo idzi vhuvhili hadzo  . 
Arali a piringedzwa nga yeneyo thambo ndi u kata hawe  . 
Methala idzi zwa zwino ndi dzone minerala ya lupfumo khulwanesa i sa athu shumisa nga nḓila i vhuedzaho shangoni ḽashu  . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri uri vha kone u vhambedza volomu kana khaphasithi , zwa u ela zwi fanaho zwi tea u shumiswa . 
Kha vha vhale nga vhuronwane , vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo  . 
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete ( hu tshi katelwa na mikovhe )  . 
Zwi katela nḓivhadzo dza vhuimawoga nga ndaulo kana nga mulanguli wa thandela hu si na u thetshelesa mihumbulo ya tshitshavha  . 
Nga 1993 nyambedzano dzo ṱanḓavhuwaho kha vhuimo ha muvhuso dzo vha hone , dze dza dovha dza kwama thwii sia ḽa pfunzo na vhugudisi  . 
U sika na u bula mibvumo na maipfi a no tea gireidi yawe u sumbedza nḓivho ya foniki . 
Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso u khou isa phanḓa na u shuma wo ḓifunga kha u shandukisa dzhele uri dzi vhe senthara dza ndulamiso nga kha ṋetshedzo ya tshumelo dzo fhambanaho . 
Muongi Palesa u vhalela uri ndi dzhegiseni nngana dzo salaho kha bogisi ia iwe  . 
Zwo dzheniswaho afha ndi zwi thusaho fhedzi kha uri vhulimi vhu bvelele  . 
Arali vho vha vho tholiwa kha Tshumelo ya Muvhuso , kha vha sumbedze arali hu na nyimele ine ya vha thivhela u tholiwa hafhu . 
U fhufha nga nṱha ha bola i no khou bammba . 
Muloro wa vhuthihi ha Pan-African kha sia ḽa zwa poḽitiki na zwa ikonomi u bvela phanḓa , naho u tshi dzula u kha muhumbulo wa ḓivhavhurereli vhudzuloni ha poḽitiki dzi shumaho  . 
Hezwi zwi itwa nga ṅwambo wa uri masheleni are hone u itela ndondolo ya masheleni a si a sa fheli . 
Hezwi zwi ḓo konisa uri hu vhe na u ṋetshedza thikhedzo ya khwiṋe kha muvhuso wapo , zwine i tou vha khoṋo i ṱoḓeaho kha u dzudzanyulula sekithara yoṱhe . 
Fhedzi arali vha tshi khou vhiga vhutshinyi nga tshumiso ya website ya SAPS , kha vha ḓadze fomo ya feedback ya ḽekhi ṱhironoki  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe . 
Muṱa na khonani dza muimbi wa opera vhane vha ḓivhea ḽifhasini ḽoṱhe vhe vha bebwa Afrika Tshipembe , Vho Johan Botha . 
Ro dzhenelela Samithi ya India-Afrika khathihi na Foramu ya u Shumisana vhukati ha Afrika na China musi ri tshi khou khwaṱhisa vhuḽedzani u vhu ha ndeme . 
Nga kha fulo ḽa u Gudisa na u Guda , Ndivho ya Muhasho na vhashumisani nawo ndi u ita uri pfunzo i vhe vhuḓifhinduleli ha tshitshavha . 
Tshikolo tshi khou lavhelesa kha pfunzo ṋetshedzwa ya sikoḽashipu na thikhedzo kha vhoramabindu vha kha ḓi aluwaho na vhaṱuku nga u vha thusa uri vhaaluwe lune vha kona u ḓiimisa u itela uri vha kone u sika mishumo zwenezwi zwifhinga zwi tshi khou ḓi ya . 
Ndi tea u dzhia tshifhinga itshi u sumbedza uri , kha maḓuvha a si mangana a tevhelaho , ndi ḓo khunyeledza vhukwamani na vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe na Vhalangamavunḓu nda kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa khetho . 
Ndo sumbedzisa mazhendedzi a zwa mulayo uri a shumane na milandu iyi nga u ṱavhanya na vhundeme . 
Tevhedzani tsumbo ya lutshetshe 1  . 
Izwi zwi vha zwi tshi khou itelwa uri dzirekhodo dzi fhedze tshifhinga tshilapfu  . 
Ndi zwi ḓivhisa hani ? 
Topolani garaṱa dzine dza nnzhi u fhira kha na zwiṱuku kha nomboro ye ya ṋewa nga mudededzi . 
U vhiga kha Mulangadzulo lu no hovhelela luthihi nga ṅwedzi  . 
Ndi nṋe Fiona ndi bva Yunivesithi ya Kapa  . 
Musi ri tshi kovha tshithu u ya kha zwipiḓa 2 zwi linganaho zwipiḓa izwi ri zwi vhidza dzihafu . 
Khonfarentse i ḓo ṋetshedza luvhanḓe lwa u fhaṱa vhufarisani vhune ha ḓo tandulula khaedu dzine iyi sekhithara yo livhana nadzo . 
Kha mutakalo wa tshitshavha , hu na zwiṱirakitsha zwa u konḓelela na zwa fomaḽa zwi tikedzaho mutakalo wa tshitshavha , u vha na masia oṱhe a sa vhonaliho na u vha hone nga nnḓa na nga ngomu ha sekhithara ya muvhuso  . 
NDI ZWIFHIO ZWINE ROṰHE RA NGA ITA ? 
U sainiwa ha thendelano dza vhushaka ho ṱanganelanaho ha nyukiḽia ndi ḽiga u ya kha sia ḽone u tsireledza fulufulu ḽine shango ḽa ḽi ṱoḓa . 
U ita mbetshelo dza u iledza maitele ane a vhaisa a kwamaho u pomoka vhathu vhuloi ; u itela u tsireledza zwitshavha kha khakhathi ine ya kwama vhuloi ; u itela uri maitele ane a vhaisa a kwamaho zwa lutendo lwa zwa vhuloi a dzhiiwe a vhugevhenga ; uri hu vhe na ndaṱiso ( ṱhamu ) kha zwa maitele ane a vhaisa sa ayo o no ḓi bulwaho ; na zwiṅwe zwi kwamanaho na izwi  . 
Mihumbulo : a si minzhi , hunzhiyo dovhololwa  . 
MUSHUMO MUHULWANE WA KOMITI YA WADI ndi u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha wadi vha a dzhenelela na u ḓivhadzwa nga ha tsheo dza khoro dzi kwamaho matshilo avho  . 
Ri khou dovha ra sedza kha u engedza vhushelamulenzhe ha vhuendelamashango kha mbuelo ya shango uya kha biḽioni dzi fhiraho R125 nga 2017 . 
Zwiṅwe hafhu , kha u shuma , kha u shandukisa ḽifhasi , vha vha vha tshi khou engedzedza maitele a mbofholowo  . 
Naho zwo ralo , lutendo kha vhuloi lo ḓi dzula lu hone kha zwitshavha zwa Vhukovhela na uri zwa zwino lutendo ulwo lu khou vhonala kha lutendo lwa sisiṱeme ya vhuloi ha vhurereli ( Wicca )  . 
Nyangaredzo ya Mbonalo 2 . 
U langa u lavhelesa , u ṱola na tsedzuluso kana ṱhaṱhuvho ya thandela dza madzulo a vhathu , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo  . 
Nda tetemela ndi tshi ofha lupenyo . 
Tshitatamennde tsha Masia a u guda - Tshitatamennde tsha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda tshine tsha vhekanya Mvelelo dzatsho dza u guda na Maimo a asesimennde . 
I na ngade dza zwitshavha dza 85 dzine vha tikedzwa nga u fhiwa manyoro a songo ṱanganyiswaho na mishonga , dzharaṱa , khontheina dza u vhulungela , mabunga na themamveledziso dza maḓi . 
Pulane ya u funza i na mutevhe wa Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo ( zwiteṅwa ) zwine zwa tea u itwa kha Gireidi ya iṅwe na iṅwe . 
Vha fanela u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya tshikepe tsha u rea khovhe kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe ngei Kapa . 
Arali Minista a hana u vha ṋekedza pfanelo ya u gwa mugodi , vha ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo lu sumbedzaho zwiitisi zwa u hanedziwa ha khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Hu na dziṅwe tshaka dza masala , dzi no nga masala a mbuelamurahu . 
Department of labour ( Muhasho wa Vhashumi ) u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Nyambedzano vhukati ha Muphuresidennde Vho Zuma na Muphuresidennde ngavho vha Zambia Vho Edgar Lungu dzo khwaṱhisa vhushaka ha vhuḓi vhune ha vha hone ha poḽotiki , ikonomi na mvelele vhukati ha aya mashango mavhili , zwine zwi sima u bva kha mbofho dzo khwaṱhaho dza ḓivhazwakale u bva kha miṅwaha ya u lwela mbofholowo . 
Milandu ya u thivhela mbebo lwa tshoṱhe nga u tou kombetshedzwa yo thoma u rekhodiwa nga 2001 nga Southern Africa Litigation Centre , International Community of Women Living with HIV , na Legal Assistance Centre  . 
Khabinethe yo ṱahisa u livhuha hayo kha Advocate Thuli Madonsela nga murahu ha u shumela shango na u vhea ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha mihumbuloni ya vhadzulapo . 
Mugaganyagwama u a ṱolwa ṅwaha woṱhe hu u itela u sedza mbuelo ya vhukuma na tshelede yo shumiswaho kha mugaganyagwama  . 
Musi tsheo ya vhulanguli ha tshanele ho dzhiwa , mubveledzi u fanela u langa tshanele nga vhuronwane  . 
Kushumele na Miholo  . 
Thebulu ya 14 i fha tsedzuluso nga u angaredza ya mishumoitwa ya IDP nga nnḓa ha Foramu ya Vhuimeli ha IDP hune vhaimeli vha dziwadi vha tea u ṱuṱuwedzwa uri vha vhe vhasheli vha mulenzhe vho khwaṱhaho kha u luka zwiṱirathedzhi na u dizaina thandela  . 
Dziṅwe dza ngona dza ḽitheretsha dzine dza nga shumiswa musi hu tshi funzwa u pfesesa zwiteṅwa zwa ndeme zwa ḽitheretsha ndi ngona ya thevhekano , ya muṅwali , ya thero na ya lushaka lwa ḽitheretsha . 
Izwi zwi ḓo katela u tikedza na u swikelela tsheo dza Mbumbano ya Afurika khathihi na u alusa mushumo wa madzangano . 
Zwiitisi zwa u haniwa ha mbilo ( dzi sa badelwi ) Nomboro ya vhuraḓo i si yone kana mafhungo a muunḓiwa . 
Khabinethe i khou ṱanganedza tshoṱhe u dzhenelela na miṱangano ya zwitshavha nga vhurumelwa ha muvhuso ho rangwaho phanḓa nga Minisiṱa wa zwa Muno , Vho Malusi Gigaba , MEC vha Tsireledzo ya Tshitshavha Gauteng Vho Nkosi-Malobane uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho zwitshavha vhuponi havho , nga maanḓa mafhungo a nga ha vhupholisa na mavharivhari a zwiito zwa vhugevhenga nga dziṱhundu . 
Tsho thomiwa u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Mbuedzedzo ya Mulayo ya Afrika Tshipembe wa 19 wa 1973 ( Mulayo ) Miraḓo ya Khomishini i nangiwa nga Muphresidenthe  . 
U ṱanḓavhuwesa a zwi ambi uri mbetshelo i nga si anane na Ndayotewa . 
Tshipembe zwi ḓo shumiswa nga iḽo shango fhedzi  . 
Nyambedzano na sekithara dza phuraivethe na dza nnyi na nnyi dzi nḓilani u itela u alusa mveledziso ya makete , u ṱavhanya u shumisa thekhinoḽodzhi na mamaga a zwa vhubveledzi Afrika Tshipembe . 
Maipfi kana mathemu a thekhinikhala u kona u vhona maṅwe maipfi a pfanapheledzo dzi no fana kha mibvumo  . 
Kha vha diimisele u guda u bva kha tshenzhemo na u ita dzitshanduko musi dzi tshi todea . 
Kha vha elelwa zwauri khumbelo i nga itiwa fhedzi nga tshifhinga tsha mushumo  . 
Mutsila u tea u dzhia vhuḓifhinduleli ho engedzwaho kha vhathu vhawe na muombano  . 
Musi muhweleli wa mulandu a tshi toda u tevhedza maitele a mulayo a tshi khou itela muhwelelwa , muhweleli wa mulandu u tea u zwi ita ngauralo kha khothe ine ya vha na maanda kha muhwelelwa na thundu yawe  . 
Tshumelo ya Vhuanḓḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga , kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192  . 
Munanguludzo wa maipfi wo vanganywa lwa vhusiki  . 
Kha vha dzhie minithi vha tshi khou humbula nga zwithu zwa ndeme kha vhutshilo havho - mabebo , nzeo , lufu na hanziela dza tshikoloni , iwalo avho a vhuendi ( pasipoto ) - zwohe zwi itwa uri zwi vhe zwa tshiofisi nga Luswayo lwa Lushaka  . 
Naa zwo tendelwa nga Mulayo uri muraḓo a badele iṅwe tshelede malugana na nyimele dza PMB ? 
Mushumo wa MDB ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha muvhuso kha maele awo a u Vhuelela Murahu kha zwa Ndeme ( Back to Basics ) u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo zwitshavhani . 
Luṱa lwa vhuraru lwa EPWP lu kha ṅwaha walwo wa vhuraru u bva tshe lwa vha hone - na uri lwo ita uri hu thomiwe milayo ya ḽifhasi i langaho u shumiswa ha mbekanyamushumo na uri mushumo wayo muhulwane ndi u engedza vhudzheneleli ha tshitshavha hune ha vha na thandela dza EPWP . 
U shumisa nḓivho ya mabulazwithihi na mafhambanyi , homonimi na u shumisa ipfi ḽithihi vhudzuloni ha ḽifurase . 
U vha hone ha gomelelo zwazwino zwi khou ṱoḓa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi zwi yaho kha u tzemba . 
Sa Afurika Tshipembe ḽo vhofholowaho ḽa demokirasi ṋamusi ri nga si litshe na luthihi u khakhulula zwa kale . 
Nga ḓuvha ḽa tsengo , Madzhisiṱaraṱa u ḓo lingedza u dzhia tsheo o ḓisendeka nga Afidaviti dze dza ṅwaliwa nga masia oṱhe  . 
Muhwalo wa vhafumakadzi wa u dzhia vhuḓifhinduleli ha muṱani na ha ikonomi u sia hu na tshifhinga tshiṱuku tsha ndondolo ya vhana na u vha ḽisa  . 
Tshipembe kana Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu  . 
Hezwi zwi toda thikhedzo ya mazhendedzi a muvhuso a fanaho na Muhasho wa Mafhungo a Madi na Vhusimamiri ( Dept of Water Affairs and Forestry ( DWAF ) ) na Vhamasipala vha Zwitiriki  . 
Ndi ḓo tikedza na DG u vhona zwa uri hu na tshanduko  . 
Kha ri ṅwale Nangani nyito yone ni i talele . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha zwiko zwawo zwi re hone , u itela u tevhedza pfanelo ino . 
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani . 
Mvelelo ya zwipotso na u imvumvusa i fhirisa u shela mulenzhe  . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Zwiimiswa zwa Mutakalo wa Tshitshavha tshaLushaka lwa Afrika Tshipembe uri u ḓivhadzwe Phalamenndeni . 
Vhana ( vha malofha , vho adoputhiwaho , vha mufarisi wavho kana vhane wa khou vha unḓa ) vha re fhasi ha miṅwaha ya 21 Arali tshifani tsha ṅwana tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane , muraḓo muhulwane u tea u ḓadza afidevithi i bulaho mbuno dza u fhambana ha zwifani na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha ṅwana . 
Fhedzi arali muthu we mbeu ya dzhiwa khae a humbela uri mvelelo dza ndingo dzi vhe nga tshivhumbeo tsha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Mbeu , muthu uyo u ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama  . 
U vhona uri tsenguluso dzi a khunyeledzwa na u rumelwa kha ofisi dzo teaho u itela u phurosesa khumbelo nga tshifhinga tsho tiwaho nga Muhasho  . 
U thola na u endedza vhathu nga khani ndivho hu u vha tambudza hu tshi itelwa mbuelo ya zwa masheleni  . 
Hu nga si vhe na nḓisedzo ya mbuedzedzo ya mulayo hu songo thoma ha vha na ṱhoḓisiso ya maimo a nṱha  . 
Vha nga renga dzikhondomo dzikhemisini , dzisuphamakete kana hune ha rengiswa pet ( irolo  . 
Na nga fhasi ha ndaulo hu wela fhungo ḽa ṋetshedzo ya masheleni a tshumelo , madzangano a tshumelo na ndangulo ya tshumelo  . 
U ela kushumele hu re na u vhambedza ngeno thendelo i tshi ḓo itwa nga miraḓo yoṱhe ya Khoro  . 
Kha vha shumise Tsumbandila dza arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 . 
Mutengo : Mutengo u tea u elana na zwo itwaho kha mugaganyagwama wa tshiteṅwa itshi  . 
Kale kha vhubvo , tsemano ya u guda zwithu zwa ndeme zwiswa na maime naho zwo ralo ndi u wana vhuimo  . 
Arali lushaka lwa tshimela lu siho kha thebulu , vha ḓise khumbelo uri tshi ḓivhadzwe khathihi na ḽiṅwalo ḽa u ombedzela kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Zwimela . 
Mbadelo dzi a fhambana uya nga maongelo  . 
Ro sumbedzisa ndivho yashu u lwa nga maanḓa na vhugevhenga uhu  . 
Ramilayo wa zwa Miṱani u ḓo vhudzisa-vho na ṅwana a tshi khou thuswa nga Mueletshedzi wa zwa Miṱani u itela u wana na u pfukisa mihumbulo ya ṅwana malugana na fhungo ḽa khothe , na u tsireledza ṅwana kha u ṱanziela e kha vhufhethu vhu songo ḓoweleaho . 
Muvhigo uyo u dovha wa sumbedzisa uri vhatshena vha Afrika Tshipembe , nga maanḓa vha vhanna , ndi vhone vha no tholeswa , u takuselwa nṱha mushumoni na u fhiwa zwikhala zwa u pfumbudza musi vha tshi vhambedzwa na vhathu vha zwiṅwe zwigwada  . 
Zwi a konadzea u ṱanganya tshaka dzo fhambanaho dza dzikhophorethivi kha khophorethivi ya mishumo minzhi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo EFL 1 ofisini ya tsini ya zwa badani  . 
U ya nga nzudzanyululo heyi zwiko zwa madi zwi a vhekanywa u ya nga dzikiḽasi dzo fhambanaho  . 
Vha fanela u vha vho ḓiimisela u thusa nga nḓila iṅwe na iṅwe u itela uri muṱaṱisano u tshimbile zwavhuḓi . 
Sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi ḽo ṋekedzwa kha zwipiḓa zwiraru . 
Zwigwada zwo fhambanaho zwa Dziminisiṱa zwi ḓo tshimbidza miṱangano ya nyanḓadzamafhungo nga kha GCIS mafheloni a ṅwedzi uno , hune ha ḓo ambiwa nga zwe mihasho ya swikela kha themo iyi  . 
Mulayotibe u ḓo thusa zwivhumbeo zwa tshiimiswa tsha fulo ḽa Operation Phakisa ḽine ḽo no vha hone . 
Pfanelo ya u ṋetshedza themendelo , vhuimeleli na mbilahelo  . 
Tsumbo 2 : arali mutholiwa , nga n(wambo wa mushumo wawe , a vha a na nd(ivho ya in(we thandela ya Muvhuso ine ya d(o engedzedza mitengo ya zwifhat ( o kha vhun(we vhupo , mutholiwa onoyo ho ngo tea u shumisa iyo nd(ivho kana hu u I nea zwadzo mashaka awe na dzikhonani  . 
U bveledza idzo mbekanyamaitele sa izwi zwi tshi o vha zwa ndeme kha u alusa , u bveledza na u tshimbidza zwipotso na u imvumvusa  . 
Vhana vha wana pfunzo ya fhedzi u bva kha gireidiR u swika kha gireidi 12  . 
U ṅwala mafhungomaitei e kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Khabinethe i tama u vhona ḓorobo ṱhukhu na khulwane dza Afrika Tshipembe dzi tshi bidela miṱangano miṱuku hune dza nga kona u swikelela ṱhoḓea dza u vha ṋemuṱa  . 
Vhupfiwa nga vhathu vhu dovha hafhu ha leludza vhukwamani vhukati ha tshitshavha na Miraḓo ya Phalamennde . 
Naho hu na nyimele ire afho nṱha , zwi a konadzea hafhu uri u wa ha ikonomi hu sa gumi hu nga kha ḓi ḓisa zwikhala zwa nyaluwo  . 
U vhala bugu o ṱanganela na kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) , a amba nga ha thevhekano ya zwiwo , fhethuvhupo na zwiitisi na mvelelo dza tshiṱori . 
U tea u dzula phanḓa . 
U lapfa ha tshifhinga tshine tsha nga dzhiiwa kha u swikela zwe ra ḓivhetshela zwone hu nga ḓi vha hu hulwane nyana , fhedzi a ri timatimi uri hetsho tshikhathi tshi kha ḓi ḓo ḓa , hu nga vha zwino kana hu si kale  . 
Vhagudi vha tea u dzheniswa kha u ḓivha tshaka tharu dza ḽitheretsha mafheloni a Vhuimo uvhu , tsumbo , lushaka luthihi lwa ḽitheretsha nga gireidi nga gireidi . 
Itsho tshifhinga vhavend(a vho vha vho rengiswa nga Davhana we a vha e mukomana wa Makhado  . 
Hezwi zwi amba uri mushonga arali wo themendelwa u ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi hu si ya vhulwadze zwaho . 
Bono a zwa vhulimi ho vhofhanaho nahone vhune ha vha na mvelaphana i khou oa vhashumisani vha tshi vha na nila ine shuma ngayo , nila dza u sumbedza uri vha swikisa hani nisedzo , zwine vha o bveledza , na nila ya u sedza uri vha khou bveledza mvelelo dzone naaNahone i lavhelela Muvhuso u tshi ita zwithu nga nila dzo fhambanaho- nga u avhanya nahone nga tshumisano na vhorabulasi , mabibdu a zwa vhulimi , NGOs , na miwe mihasho ya muvhuso  . 
Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu , ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe . 
Mbuelo dzo Randelwaho dza Gumofulu : Mbuelo dza mutheo dzi Nekedzwaho kha dziṅwe nyimele dza dzilafho sa tsumbo asthma , mutsiko muhulu wa malofha nz zwine lwa mulayo zwa tea u ṋekedzwa nga zwikimu zwa dzilafho zwoṱhe zwo ṅwalisaho . 
Maimo a asesimennde a sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda a sumbedza uri mvelaphanḓa na vhutsila zwi nga itea hani murahu ha tshifhinga  . 
Vhabvumbedzwa ndi vhathu vhane vha vha vha tshi khou ambiwa nga havho kha mafhungo  . 
U khethekanywa ha makumedzwa na khwiṋiso zwi ḓo itwa arali zwo humbelwa nga u ralo  . 
Vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP vhu nga tikedzwa nga u vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vha shele mulenzhe kha kutshimbidzele kwa IDP  . 
Ndau khuvha mit ( ana yo vha i tshi nzwuruma malofha yo vhaisala nga u fhufha zwit ( aka na d(arat ( a  . 
Vhagudi vha kona u isa R48 kha mahumi a tsini ine ya vha R50,00 . 
Kha vha thome milayo ya henefho na ndila ya vhudifari ine vhathu vha khou andana nayo  . 
Zwithu hezwi zwi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha dzhango a Afrika zwi ure musi zwi tshi vhambedzwa na Asia , Amerika na Yuropa  . 
Mbekanyamaitele ya IKS i sumbedza nḓila dzo fhambanaho dza u tsireledza nḓivho ya sialala kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Murengi u fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa ya tshiendisi , arali tshiendisi tsho ṅwaliswa Afurika Tshipembe . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa maimo a nṱha wa Nyambedzano ya u Lwa na zwidzidzivhadzi u bva nga dzi 11 u swika dzi 12 Ṱhafamuhwe 2016 , une wa ḓo vha u fhasi ha Mbumbano ya Afrika . 
Kha vha wane zwidodombedzwa kha : DHS , PDHS , mimasipala Ofisi dza NURCHA  . 
Kha vha nange vhathu vhavhili kha tshigwada uri vha vhe vhatshimbidzi  . 
Khethekanyo ya 1(i) i ri ndi vhutshinyi hafha hune muthu a vhulawa zwo itwa nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) kana ( b ) , kana hune muhumbulelwa a vha na dumo ḽa u sumba muloi  . 
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza uri ipfi ḽi amba mini , nz . 
Zwi khagala uri mbetshelo dza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi dzi lwa na pfanelo dza vhathu u tou fana na vhathu vha Pagans na dziṅanga dza sialala , sa izwi avha vhathu vha tshi sumbedza uri vhuloi ndi tshipiḓa tsha vhurereli havho na lutendo lwavho lwa mvelele  . 
Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo . 
Kha maḓi , malaṱwa na zwa vhuezhiniara ho no vhetshelwa R11 miḽioni thungo ine ya ḓo shumiswa kha hei mbekanyamushumo kha miṅwaha miraru iḓaho ya muvhalelano wa masheni . 
Nga ṅwaha u ḓaho ri ḓo vha ro sedzesa kha vhukoni ha zwiimiswa zwashu vhu ṱoḓeaho u lwa na zwiito zwa vhuaḓa zwavhuḓi  . 
Nyito dzo shumiswaho kha u ṅwala na vhagudi dzi nga shumiswa kha u modela kushumisele kwa ndongazwiga na u peleṱa . 
Vhaendelamashango vha fhiraho 7,3 miḽioni vho swika Afurika Tshipembe ṅwaha wo fhiraho , ri tshi vhambedza na vha ṱoḓaho u swika 6,3 miḽioni nga 2009  . 
Ndi zwifhio zwiṱirathedzhi zwi ne ra ṱoḓa u vha nazwo u swikelela zwipikwa zwashu ? 
Ro takala vhukuma u vha na miraḓo ya muṱa wa ha Tambo ṋamusi , Vho Dali Tambo na mufumakadzi wavho Vho Rachel , na ṅwana wavho ane a vha Oliver Tambo Junior  . 
Tshivhumbeo tsha mufhindulano : Mvulatswinga : Mvulatswinga ndi one madzheno a mufhindulano ane a ri dzumbululela zwine ra nga lavhelela . 
Izwi ndi zwa ndeme vhukuma vhunga zwi tshi sumbedza uri vha a ṱhogomela tshitshavha na u pfesesa mafhungo a tshitshavha  . 
Muvhuso u tea u dzudzanya nzudzanyo iyi u ita nyito sa mutikedzi sa muthu nga muthihi na tshitshavha kanzhi tshi bva na khohakhombo dza u kundelwa  . 
Ndi thaidzo dzifhio dzo ḓoweleaho dzine vhafumakadzi vha ṱanganesa nadzo ? 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na maitele zwi tea u thoma na u bvela phanḓa na u shumisa nḓila dzavhuḓi dza u vhilaela  . 
Nḓowedzo ya pfano ya ṋefhungo na nyito . 
Kha vha dzhiele nzhele mbuelo dzo fhambanaho . 
Vhagudi vho no pfuka kha muṅwalo wa ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi zwi na u rekhodiwa vho pfukela kha wa u pomba mafheloni a themo ya vhavhili . 
Mulayotibe wa pfanelo u khwaṱhisedza pfanelo dza vhadzuli na vhadzulapo vhoṱhe uri dzi dzhiwe nga nḓila i fanaho nahone nga ṱhompho hu sa sedzwi muvhala , mbeu , ndaka kana maimo  . 
Zwo vhewa khagala kha zwe zwa makumedzwa o ḓiswaho kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo nga vhane vha khou humbela uri hu itwe tsedzuluso na vhafaramikovhe vha bvaho nnḓa , uri hu na nyimele dzo fhambanaho kha zwa vhuloi dzine dza tea u pfeseswa , na uri ndavhelelo dzo fhambanaho dzine zwigwada zwa vha nadzo malugana na mvelelo dza ṱhoḓisiso . 
Vhukoni ha vhagudi kha mvelelo dza u guda vhu kaliwa nga Maimo a asesimennde . 
Honeha , ri a zwi ḓivha uri naho avho vho pfuka nga nḓila i siho mulayoni vha nga vha vho ḓa u renga kana u ṱoḓa mushumo  . 
Khumbelo dzi dzhia vhege nṋa uya kha dza rathi . 
U thetshelesa ndaela dzi konḓaho nahone dzo fhambanaho a kona u dzi tevhedzela . 
Kha vha themendele khumbelo yavho nahone vha ḓise dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo yavho . 
Vho malanaho vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho 18 . 
Vhashumeli vhanzhi vha tshumelo ya nnyi na nnyi , nga maanḓa vho livhanaho na tshumelo ya nnyi na nnyi thwi , vhone vha tou zwi ḓivha nga vhuronwane ngauri vha tea u tou livhana navho naho vho kulekana nungo na vhadzulapo kha mushumo wavho wa ḓuvha na ḓuvha  . 
Kha ri ṅwale Kha tshikhala tshi re afho fhasi , ṅwalani zwithu zwi no ita uri muthu a vhe khonani ya mbiluni . 
Ndaedzi i a itwa u itela u khiredithiwa ha thendelano dzo itwaho vha si ho fhethu huthihi , dzo itwaho fhano kana dzine dza bveledzwa fhano kha Riphabuḽiki  . 
Ro amba 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo , na u ḓivhadza vhashumisani vhashu vha zwa matshilisano , vhane vha vha mabindu , vhashumi na sekithara ya tshitshavha , u shuma na riṋe kha u thoma Nḓila Ntswa ya Nyaluwo  . 
Ni vhona u nga itshi ndi tshiṋoni tsho nakaho ? 
Vhathu vhoṱhe vha tea u dzhiela nzhele tswayo dza u tsivhudza nga ha khentsa  . 
U shumisana ri nga kona u vhona uri ri khou khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi  . 
Tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA ina bugwana yayo ya tshumban ḓila  . 
Mazhendedzi a mulayo a do khwaṱhisa kavhili nungo dzao u wana vhavhulayi na u vha vhea fhasi ha ndango ya mulayo . 
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani . 
U pwashekanya nga u isa kha phere dza nomboro sumo . 
Mushumo muṅwe na muṅwe u dzhenisaho zwa masheleni u tea u ṱalutshedza na u themendelwa kha mugaganyagwama  . 
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu  . 
Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema , ine ndivho yayo ha vha u engedza vhashelamulenzhe kha sekithara ya vhubveledzi , zwazwino yo no thusa Vhoranḓowetshumo vha Vharema vha linganaho 22 na uri ho sikwa mishumo ya 1500 . 
U shandukiswa ha Tshivhumbeo ho vha hu ha ndeme kha ezwi , dzangano ḽo amba , na uri hu tea u sedzesa kha u ṱavhanyisa uri muvhuso na pulane dza u bvisa zwithivheli zwa vhubindudzi zwi vhe zwa phuraivethe  . 
Hei thundu i d(o hadzimiwa mushumisi lwa min(wedzi ya 3 ( MIRARU ) , lune nga murahu Thendelano ya d(o sedzuluswa ya engedzwa lwa tshifhinga tsha min(wedzi ya 3 ( MIRARU ) u swikela thendelano vhukati ha masia haya mavhili i tshi fhela  . 
U shuma ha maga ayo hu fhedzwa maanḓa nga u sa vha na vhukoni ho linganelaho ha u hu shumisa na mutsiko wa ikonomi na matshilisano zwine zwa engedza u vha khomboni  . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 5 . 
Muvhuso na tshitshavha vha fanela u shuma vhoṱhe kha u beledza sisteme ya mikhwa ntswa  . 
Vhege nṋa ndi dza u ṅwala milingo - vhege mbili dza mulingo wa Fulwi na dziṅwe mbili dza mulingo wa Nyendavhusiku . 
Mbuedzedzo dza mavu ndi dza ndeme u itela u honolola khonadzeo ya sekithara ya vhulimi ire hone , u aluwa na u sika mishumo . 
Hezwo ndi zwone zwithu zwiraru zwine ra ḓo tou livhana nazwo , kha uno ṅwaha ngaṅwaha u ḓaho . 
Arali vhupo hashu ha tshinyiwa nga tshikafhadzo na malat ( wa , zwi kwama rot ( he , na hone ri fhedza ri tshi farwa nga malwadze  . 
Izwi zwi nga ita uri hu vhe na ikonomi ya maiimo a nha nga u engedza tswikelelo ya mimaraga  . 
U shumisa nḓivho na milayo ya mupeleṱo u itela u bula maipfi zwavhuḓi o Nḓivho ya phatheni dza maipfi na miṱa o Nḓivho ya midzi , thangi na mitshila o Nḓivho ya madungo a maipfi U shumisa ṱhalusamaipfi na zwi ṱolaho mupeleṱo . 
Ri ṋea thuso i si ya masheleni kha vhapondiwa vha zwa vhutshinyi  . 
Munangi u tea u khwaṱhisedza uri Munangiwa Nkhetheni u a saina muano u khwaṱhisedza u ṱanganedza hawe u nangiwa na u vhoxwa nga muano u re kha Khethekanyo ya 2 ya Fomo iyi . 
Vha shumise masalela a zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo sa zwiḽiwa kana furu nga tshifhinga tsha shishi  . 
Ro no ḓi pfa nga ha uri kereke dzi ḓihudza hani maelana na u dzhia tsheo dzavhuḓi , fhedzi dza sa dzi bveledze dza dzi hudza  . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website . 
Idzi ndi dziḓorobo khulwane , dzine dza vha na khorotshitumbe na maaanḓalanga o khetheaho kha vhupo hadzo  . 
Ndi dzifhio mvelelo dzo livhiwaho khadzo ? 
Mvelelo ya nyaluwo ya vhathu nga u ṱavhanyisa , tshikafhadzo na u fhungudzea ha zwiko yo vhonalesa  . 
Naho khovhakhombo idzi dzi tshi konadzea , a dzi athu u vhuya dza vhonwa u swika zwino kha ḽaborathori na nthihi , zwipuka kana ndingo dza muthu  . 
U thetshelesa zwiṱori na u zwi tamba . 
Mulayo wa Phalamennde  . 
U vhala nga u elela , bugu ya uvhala ha mutanganelano yo vhalwaho kha themo ya 1 na 2 nga zwigwada zwituku . 
GEMS i ḓo vha rumela vhurifhi vhu khwaṱhisedzaho tshelede ine vha ri koloda . 
Luvhondo lwa tshifhaṱo lwa nga phanḓa luswa lwo fhaṱiwa nga 1925 nga tshitaela tsha Cape Revival . 
Kanzhi hezwi zwi sielwa mudzulapo ene muṋe u wana uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza wanala nahone ndi zwifhio zwine ene a tea u zwi wana kha tshumelo  . 
U swika henefha kha vhagudi vha 14000 vho vhewa kha zwikhala zwa fhethu ha mishumo vha khou guda u bva kha ṅwaha wo fhiraho , na vha mishumo ya zwanḓa vha fhiraho 11000 vho fhedza ndingo dza vhukoni . 
Vhareili vha dzit ( hirakha vho tendelwa ! 
A dzhenisa kha veisi 2 . 
Ngoho ndi ya uri , Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo , we wa ita uri hu vhe na iyi Ofisi yanga , ndi ḽiga ḽa u bveledzisa ṱhoḓea dza ndayotewa kha ndaulo ya muthelo . 
Phambano ya zwithu zwi zwi tshilaho - kana Phambano ya Zwitshilaho zwi amba u fhambana vhukati ha zwithu zwi tshilaho zwi no bva kha zwiko zwoṱhe zwi tshi katela , zwa shangoni , lwanzheni na dziṅwe ikhosisiṱeme dza maḓini na zwipiḓa zwo fhambanaho zwa ngudo ya vhushaka ha zwi tshilaho ( ikholodzhi ) zwine zwa vha tshipiḓa tsha zwenezwo na u katela u fhambana vhukati ha zwimela na zwipuka , vhukati ha zwimela na zwipuka na vhutshiloṱhadu ( ikhosisiṱeme ) ( Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho na CBD )  . 
Uri mbilo yo shumiwa zwi amba uri yo badelwa ? 
Adzhenda yashu ya mveledzo dza ṱhoḓea dzi si dza fhasi , tsha u fhedzisela hu ṱhoho ye nda livhana nayo ṋamusi  . 
Fhedzi , zwi a takadza u ḓivha uri vhunzhi ha vhuṱoḓesi ho itwaho fhano ndi nga avho vhaḓuhulu vha dzitshavhi , mupfuluwo na vhudzulo he ha vha kutshilele kwa vhathu vha fanaho na vhashu  . 
Izwi zwa u fhedzisela zwi ṋea vhathu iṅwe tshelede ya u vhulunga kana ya zwithu zwa shishi  . 
U ḓiimisa nga woṱhe : U shuma wo sedza madzangalelo a miraḓo , u thivhela khuḓano dza madzangalelo na u dzhia tsheo hu si na u ṱuṱuwedzwa nga vhathu vha re nga nnḓa . 
Nyimele i a bvelela na u fhindulwa nga vhuḓifari ho ṱuṱuwedzwaho nga kusedzele na kuvhonele  . 
Zwiṅwe hafhu , tshanduko dzavhuḓi dzo vha hone u mona na sekhithara ya pfunzo  . 
Kha vha kwame mutshimbidzi wa Vhudavhidzani arali huna faela dzo vhaisalahao , faela dza datha dzo xelaho kana faela dza datha dzi fanaho  . 
Khuvhanganyo idzi dzi na ḓivhazwakale khulwane nahone ndi dza ndeme , fhedzi a dzi imeli vhathu vhoṱhe na vhutsila ha shango ḽino  . 
Hune ṱhaluso ya luambo lwa zwiga ya ṱoḓea kha vhuṱambo ha GCIS , khumbelo i tea u itwa maḓuvha a sumbe phanḓa ha datumu ye ya vhetshelwa vhuṱambo uho . 
Vhana - Vhana vhare na miṅwaha ire fhasi ha fumi-malo vha na pfanelo dza tshipentshele , sa pfanelo ya u sa tambudzwa . 
Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma , i nga isa phanḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓowelo . 
Thendelo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṋekedzwa kha Muofisiri wa Phukha vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe , nahone zwi fhelekedzwe nga Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha yo bviswaho nga shango ḽine phukha dza bva hone  . 
Hune muthu a vha o vhulawa zwo itwa nga vhugevhenga , tshifhinga tsha u dzula dzhele tshi engedzwa nga miṅwaha ya 20 . 
Nga 2014 ro thoma Operation Phakisa ine ya vha na maitele mahulwane a u Ṱavhanyisa zwithu ra i shumisa kha ikonomi ya zwa lwanzhe , mutakalo , pfunzo na kha sekithara ya migodini  . 
Thebulu ya 3 i re afho fhasi i ṋetshedza khethekanyo ya tshivhaloguṱe tsha vhashumi u ya nga mbeu na lushaka ( zwi tshi katela vha re na vhuholefhali ) kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya mushumo . 
U swikela:Vhadzulapo vhoṱhe vha na u swikelela hu eḓanaho kha tshumelo dzine vha tea u dzi wana  . 
Ndi lini hune mundende wavho wa khathiwa ? 
Kha Themo ya 3 vhagudi vha nga isa isa mihumbulo kha u kala ha inifomaḽa ha vhuulapfu vha tshi shumisa zwa u kala zwa inifomaḽa . 
Ofisini ya Thendelo  . 
Vhaimelli vha nga topola khombo dzine dza nga bvelela mishumoni na u dzi vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana kha mutholi  . 
WCCJ yo ṱanganyisa lwa u tou thoma , vhurumelwa ha Khothe dza nṱhesa kha mushumo muthihi , hu tshi khou ṱuṱuwedzwa tshumisano zwiṅwe zwiṱaluli zwo teaho , hu tshi katelwa ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine muthu a nga tama u i ṋetshedza nga ha u vha hawe na tshihali  . 
Hune zwa konadzea , mishumo i tea u sheduḽiwa nga nḓila ine ya fhedza i tshi khou shumiwa mazha  . 
Russia i khou vha ṋemuṱa wa Fesithivaḽa ya Ḽifhasi ya Vhaswa na Matshudeni ya 2017 u bva nga ḽa 14 u swika nga ḽa 22 Tshimedzi 2017 , ine ya khou dzhenelwa nga vhaswa vha fhiraho 20 000 u bva kha mashango a150  . 
Tshenetsho tsha phethiwa mulwadze hu pfi u a fhola  . 
U kona u ṋekedza khoro zwidodombedzwa na tshifanyiso vhukuma tsha wadi na ṱhoḓea dzayo na zwo sedzwaho musi ho pfi vha ite ngauralo nga khoro  . 
Tshipikitere muhuluwane a nga ita tsedzuluso ya u vhona uri mulangi muhulu u khou tevhedza tshomedzo dzire hone kha ino ndima  . 
Sa tsumbo , vhulapfu ha desike ndi vhulapfu ha zwanḓa zwa 8 . 
Kha hoyu muaisano muhula mungafha vhalimi vhauku a vha tsha kona u bvela phana , zwi sia vha tshi khou utshela vhulimi  . 
U nanga maipfi a u fhedzisa mafhungo : Kha vha fhe zwigwada vhubammbiri ha u ṅwalela khaho hu re na mafhungo a re gake vha vha fhe na garaṱa dza maipfi . 
ZWIRENDO ZWO RANDELWAHO : Fhindulani mbudziso MBILI  . 
Mbilahelo dza malugana na vhashumi vha Tshumelo dza Vhululamisi , vhaofisri vha khothe na miraḓo ya Mmbi ya Tsireledzo Lushaka ya Afrika Tshipembe . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya kha Imbizo ya Muphuresidennde ngei Eersterust , kha ḽa Pretoria nga dzi 21 Ṱhangule 2015 u tandulula mafhungo a re na vhushaka na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi . 
Mveledziso ya matshilisano ya ṅwana i a khakhisea nga u vhingwa a tshe muṱuku a mbo ḓi vha mualuwa nga u ṱavhanya a pfuka na maṅwe maga a nyaluwo . 
Thaidzo dze dza ṱanganiwa nadzo nga nḓila ya kuitele ndi dza uri vhalwadze nga muthihi nga muthihi vha khou fhambana vhukati ha nyendedzi dzo dzinginywaho ; muvhigo uyo a u ngo lingana , na uri nḓila ya kuitele iyi i nga vha vhueletshedzi fhedzi nahone i nga isi kombetshedzwe  . 
Bonokhumbulelwa ḽa 2 : Arali hu na u fana hunzhi malugana na kuvhetshelwe kwa maimo a mvelelo dza ndeme dza CBP kana arali vhunzhi ha mafhungo a ndeme a dziwadi a tshi tou fana vhukumakuma na mafhungo a ndeme a IDP , kha vha sedze uri mafhungo a ndeme a IDP a na zwiṱirathedzhi zwo linganaho naa na uri zwi khou sedza zwithu nga nḓila i fushaho naa afho ha masipala  . 
Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde  . 
Mivhigo ya PMS i imelwa nga ṱhuṱhuwedzo ya muvhuso wa vhukati kha tsheo dzi itwaho na zwauri ndi tshelede ifhio ine ya tea u wanala u itela pulane dza mveledziso  . 
Vha tea u vha na ḽi ṅwalo ḽavhu ṋe kana ṱhanziela ya mabebo u ita khumbelo . 
Hezwi zwi amba uri mugudisi u tea u ḓivha uri ndi lini hune a nga dzhenelela kha ngudo dza vhagudi kana ndi lini hune a tea u sendela murahu a litsha vhagudi vha tshi wana tshikhala tsha u ḓiwanela thasululo kha thaidzo yo bvelelaho ( i re henefho kana yo ṋewaho )  . 
Khophi ya risithi yo sainiwaho arali khophi yo ṋekedzwa nga tshan ḓa ; kana Tshitatamennde tsho sainiwaho tshi bvaho kha muthu o swikisaho fomo ; kana Khophi ya vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri ho rumelwa fax ; kana vhuṱanzu vhuṅwe na vhuṅwe ha tshumelo  . 
Maimo aya a na zwiko zwinzhi zwa vhathu , zwiimiswa na ikonomi zwine zwa vha nazwo u fhira miṱa na zwitshavha  . 
A hu na ane a nga pandelwa e hayani hawe , kana u kwashelwa haya hawe , hu si na ndaela ya khothe yo itwaho nga murahu ha musi ho sedzwa nyimele dzoṱhe  . 
Ndi tshumelo dzifhio dze tshiimiswa tsha ṋetshedza ? 
Maṅwe mafhungo oṱhe nga ha ndangulo a kwamaho mihasho yo teaho a ḓo tandululwa nga nyambedzano vhukati ha mihasho yeneyo . 
Fhedziha , tshiimo tsho vha tshi khou khwinisea u bva tsha nyambedzano ya u ṋetshedza mavu dzo thoma  . 
Ndi afha hune Mulangadzulo a tshimbidza matshimbidzele a Nnḓu e hone . 
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani , vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho . 
Tsho tshimbilisa hani ? 
Khomishini ya Khetho I na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo yo randelwaho nga mulayo wa lushaka . 
Muvhuso u ḓo dovha wa isa zwikhala zwa dzinnḓu dza 5 000 kha Maswole a kale a Mbofholowo . 
Nga vhurangeli ha vhone vhaṋe , vho sika khamphani idzi dzoṱhe ? 
Mivhigo ya Mvelaphanḓa ya Mvelelo dza Kotara yo iswa kha Khabinethe u itela themo ya u bva nga ḽa 1 Fulwana u swika ḽa 30 Khubvumedzi 2016  . 
Zwo swikelelwaho nga tshitshavha maelana na tswikelelo ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
Ni ḓo mbo ḓi dzhena kha bada khulwane  . 
Ro no ḓi wana zwikhala zwa miṱangano ya 95 na khuvhangano dzi re vhukati ha 2010 na 2016 . 
Vhunzhi ha milandu i shumaniwa nayo u ya nga mulayo une wa pfi the Penal Code , hune ha wanala milandu ya u vhulaya muthu . 
Mivhigo iyi i shumiswa u tsivhudza kha maitele a u vhumba milayo na mbekanyamaitele  . 
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso  . 
Mutholi u na vhuḓifhinduleli ha lwa mulayo ha u ita zwiṅwe na zwiṅwe zwo teaho u thivhela malwadze ane a tshimbilelana na mushumo  . 
Muhweleli kana muhwelelwa , nga u tou ṅwalela nḓivhadzo vhaṅwe vha kwameaho kana khothe i kwameaho , a nga ita khumbelo ya u shandukisa kana u vhetshela thungo ndaela ya tsireledzo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya vhu 6 nga nḓila yo randelwaho . 
U fhindula dziṅwe dza mbudziso dzo leluwaho vha tshi thusedzwa nga zwifanyiso vha tshi fhindula mini , nnyi , ngafhi ? 
Mulayo u a tendela hafhu mimasipala u ṋea thendelo , mbadelamurahu na phungudzo dza rennde kha dziṅwe khethekanyo dza vhathu vha re na dzinṋdu , u fana na vhathu vha re na dzinnḓu vhane vha khethekanywa nga masipala sa vhathu-vho  . 
U ḓiṅwalisa he ha vha hone mafhelo a vhege yo fhelaho ho tshimbila zwavhuḓi,na uri ri fhululedza avho vho ḓiṅwalisaho  . 
Onyx Ndi zwifhio zwiswa nga 2014 ? 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe ina Pfanelo dza Vhathu dzine dza khwaṱhisedza tsireledzo ya pfanelo  . 
U topola na u bula vhuimo ha didzhiti iṅwe na iṅwe . 
Khanedzano dza mbekanyamaitele idzi na mihanga a zwi imeli mvelaphanḓa kha sia iḽi  . 
Fhethu ha muṱangano- u khetha fhethu hune muṱangano kana wekishopho ya ḓo farelwa hone ndi zwa ndeme  . 
Tshammbenga u a farwa nga mapholisa a tevhelwa Mulayo uyu ya fhethu nga murahu ha mveledzisophan ḓa nga lavhelelwa u vhona uri vhana vhavho vho haelwa  . 
Vhaimeli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imela zwigwada zwo fhambanaho zwa mimasipala , vha nga dzhenela arali zwo tea , kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , fhedzi a vha nga vouthi . 
Nndwa ya mbofholowo yo lwiwa kha masia manzhi na uri a yo ngo vha ya u gudisa maswole fhedzi  . 
Maṅwe a maimo a ḓo katelwa kha maitele , ho sedzwa tshifhinga tshine tsha dzhiwa musi hu tshi tendelwa khumbelo ya nnḓu , u bviswa ha phasiphoto kana bugundaula kana u tou fhindula maṅwalo  . 
Milayotibe zwayo I kwamaho mavunḓu 76 . 
Mishumo iyi i ḓivhadza vhadzheneleli kha phurosese ya u ita mugaganyagwama wa masipala  . 
Modareitha o rumelwaho nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u fanela u modareitha miashumo ya u linga ya oraḽa ya Gireidi ya 9 . 
Bono 5 : Vho-Takalani na Ntshengedzeni hayani  . 
Zwikili , magudiswa na zwiṱirathedzhi zwi re afha fhasi a zwo ngo fhelela henefha . 
U renga muḓagasi wa 20 000MW u sa fheli nga 2030 , u ṱunḓa muḓagasi u bva kha madzingu , u bvisa 11 000MW dza zwiṱitshi zwa muḓagasi zwine zwa shumisa malasha zwine zwa khou vha zwa kale kha tshumelo na u engedza vhubindudzi kha u shumisa zwavhuḓi fulufulu  . 
Khoniferentsi yo vha yo khethekanywa vhukati ha madzulo mahulwane na zwigwada zwa u shuma zwiṱuku  . 
Ndi milayo ifhio ine ra vha nayo ya bola ya milenzhe ya musalauno hu u itela u tsireledzea ha vhatambi mudavhini ? 
U ṱaṱa ha u thoma hu ṋekedzwa nga muambi wa u hanedza wa u thoma . 
Khabinethe na yone i vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha ṱhomphe na u shumisana na zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwo hwedzwa maanḓa a u shuma zwa mulayo  . 
Ndi ngani muhaṱuli vha songo amba uri izwi zwi nga itwa , zwine na nga ngoho zwa vha pfanelo yavho , ndi ngani vhafhinduli vha tshi nga hana ? 
Nyaluso ya u Swikelela Mulayo wa Mafhungo ( PAIA ) , Mulayo 2 wa 2000 ( u vhidzwaho hafhu uri ndi Mulayo ) wo thomaho u shumiswa nga dzi 9 dza hafamuhwe 2001 , ho sedzwa ndeme ya u kona u swikelela mafhungo nga lushaka lwo vhofholowaho nahone lwo anavhuwaho  . 
Arali zwa sokou itea vha vhona muṅwe wavho a tshi khou nwela khothe vha tea u mu thusa nga u tou posa thambo ine a ḓo i fara vha mu kokodza ngayo  . 
U alusa zwikhala zwa ikonomi u itela vhafumakadzi vhaṱuku na u lingedza u vha wina murahu u bva kha vhafunwa vha vhakalaha . 
Ndo sinyuwa  . 
Kanzhi munetshedzi u tea u nea khasitama nothisi ya awara dza 48 ya uri u toda u dzima mudagasi  . 
Hu si kale vhukonḓi uvhu vhu ḓo tanduluwa , sa zwe zwa itea zwifhinga zwinzhi zwa u ranga , musi hu na midzinginyo ya shango ya nungo khulwane dza u thuthekanya  . 
Mushumo wa PSC wo kungedzelwa nga kha u thetsheleswa ha tshitshavha , miṱangano na dziwekishopho . 
NDIMA YA 10 : NDAULO YA MUVHUSO Milayo ya u thola kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo lushaka . 
Tsha u thoma arali vhalimi vhaswa vha tshi tea u ewa maana uri vha ite mushumo kwao nga mvelaphana ya zwa vhulimi , ndi zwa ndeme uri vha kone u wana nila ya u wana tshumelo dza thikhedzo  . 
Vha lengise zwifhinga zwa vhudzekani ha zwifuwo nga zwifhinga zwa gomelelo . 
Phungudzelo ya pfanelo 36 . 
Yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha kha Ofisi ya Tshipikara i tevhedza adzhenda i re na Muvhigo wa Tshiofisi u re kha Maga a Komiti ya Wadi  . 
Mbadelo dza vhuṱun ḓi dzi ṱu ṱuwedza mvelaphan ḓa yone-yone ya ikonomi nga u khwinifhadza vhuṱa ṱisani ha ḽifhasi na u shumisa zwiko nga nḓila yone  . 
U nangwa ha Muambasada Vho Carim zwi dovha zwa vha tshipiḓa tsha mushumo wa ndeme une Afrika Tshipembe ḽa ita kha WTO nahone hafhu ndi tshipiḓa tsha vhuṱanzi kha vhukoni ha Muambasada Vho Carim . 
Khabinethe i ṱanganedza u vhigelwa murahu kha Ndango yo Ṱanganelaho ya Tshiṱirathedzhi ya Tshugulu ine ya sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ḽo ita mbofho ya u tswiwa ha tshugulu . 
Zwe zwa tevhela nga murahu ha u dzinginya Mulayotibe , vha tshiimiswa tsha SAPRA vho sumbedza u sa fushea nga Mulayotibe nge vha ri u na tshiṱalula kha avho vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi  . 
Khungedzelo i ṱuṱuwedza vhavhali uri vha ite mini ? 
Aya ndi maimo a fhasisa a dzilafho ḽa dziPMB dzoṱhe  . 
Vho-Makana , Vho-Makana vho no huvhala  . 
Kha vha dzhiele nzhele vhushaka ha vhane vha vha na maanda kha vhupo  . 
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo . 
Kha ri ṅwale Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho dzi no kwama tsenguluso ya bugu . 
Phindulelo ya bono ḽashu na ndivho zwa vha mbekanyamushumo dzo khwaṱhaho nahone dzi sa nyeṱhi zwi ṱoḓa vhupo ha dzingu na ha ḽifhasi vhu konisaho  . 
Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso kha Tshitshavha mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo  . 
Fhedzi vha tea u ita khumbelo hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi u bva nga ḓuvha ḽa u shuma ha Mulayo . 
Muphuresidennde vho khou lugisa maga o teaho u tandulula mafhungo nga vhuḓifhinduleli nahone zwavhuḓi u itela mbuelo ya vhoṱhe . 
Ho phasiswa milayo yo vhalaho nga Phalamennde , nga murahu ha khetho dza demokirasi dza 1994 , ine ya tikedza na u khwaṱhisa vhukoni ha masipla ha u langa mafhungo awo na shuma mishumo yawo nga nḓila ya u dzhenela na u katela vhoṱhe  . 
Ngudo iṅwe na iṅwe ya mbalo i tea u vha iri 1 na minete dza 24 nga ḓuvha kha Gireidi ya 1 u swika kha ya 3 . 
Maga a u ita zwauri hu vhe na u swikelela kha thuso na u dalelwa  . 
Mimasipala yoṱhe yo ṋewa ndaela ya u thoma senthara nga u ṱavhanya na u vhona uri vhudavhidzani na vhashumisi vhu khou khwiniswa . 
Kha hei nyimele , arali zwi tshi nga konadzea , ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede  . 
Khabinethe i ṱangedza nyambedzano kha u rwelwa ṱari ha Komiti ya Ndaulo yo Ṱanganelaho ya Maraga Zwayo ya Tshipembe ( MERCOSUR ) na Mbumbano ya Dzikhasiṱomu dza Tshipembe ha Afrika(SACU) dzo farelwaho fhano zwenezwino . 
NEMA i dovha hafhu ya n(ea vhashumi pfanelo ya u vhiga khombo ya vhupo kha muhasho wa muvhuso kana Phalamennde vha sa ofhi u dzhielwa vhukando , u tambudzwa kana u pandelwa mushumoni  . 
Mbuelo yo kovhelwaho u fhira kha vunḓḓu i tshi ya kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 1 i tshi tou dzhiwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓḓu  . 
Sa zwine zwa nga vha zwo sumbedzisiwa nga mvelaphanḓa dzo fhambanaho kha miṅwedzi i si gathi yo fhelaho , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa tshikhala tshaḽo tsha u vha mudzulatshidulo wa SADC u khwaṱhisa hetshi tshiimiswa tsha dzingu tsha vhuṱhogwa , nga maanḓa u khwaṱhisedza u ita zwe zwa pfaniwa khazwo kha muṱangano muhulwane na u khwaṱhisa tshoṱhe maano a dzingu  . 
Vha tutuwedza tshitshavha uri tshi thuse nga tshenzhemo na u pfesesa . 
Nga itshi tshifhinga i a aluwa u bva kha tshivhungu tshi sa vhoni tsha pinki u vhuya u swika i tshi vha khangaru ṱhukhu yo putelwaho nga vhukuse . 
Maga a maitele a tevhelwaho a shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza tshibveledzwa tsha u tou ṅwala na tsha oraḽa . 
Komiti nnzhi dza wadi dzo kona u thoma u shuma zwavhuḓi mushumo wadzo ho no vha vhukati ha tshifhinga tsha u shuma tsho tetshelwaho vhakhantseḽara vho khethiwaho tshifhinga tsha 2000-2005  . 
Yo dovha ya livhiswa kha u thusa shango kha u bvisa muvhala kana murafho kha vhuṋe hanḓowetshumo ya migodini . 
Izwi zwi tevhelwa nga vhuṱambo ha muvhuso vhune ha katela saluthi dza ganuni dza 21 na u fhufhela fhasi ha fuḽaimatshini dza Mmbi ya Muyani , ha fhedzisela nga u amba ha Muphuresidennde ho lavhelelwaho vhukuma  . 
Hetshi tshitatamennde tshi a wanala kha website uri vhone vha kone u vhona mbadelo na u vha humbudza u badela akhaunthu yavho  . 
Kha kupfesesele kwashu kwa muvhuso wapo , ro vhea mafhungo a u dzhiela nzhele zwithu zwi fanaho na khaedu dza lushaka , mveledziso ya hu sa athu bveledziwaho , u shaea ha mishumo , u sa tshimbila ha zwithu na vhushai  . 
Mulayotibe wo itelwa tshikimu tsha tsireledzo ya matshilisano u itela khuvhabvu dza badani nga u ḓisa mbetshelwa dza tshikimu tshiswa tsha mbuelo ya khombo ya dzigoloi i vhidzwaho Tshikimu tsha Mbuelo ya Khombo dza Dzibadani , tshine tsha khou imela Tshikwama tsha Khombo dza Dzibadani tsha zwino . 
Pfanelo dza Poḽotiki - Vha nga tikedza dzangano ḽa poḽotiki ḽine vha funa  . 
U ya nga Ndaulo 2(3)(a) muthu u d(o tea u wana giranthi ya vhaholefhali fhedzi arali vhuhole hawe vhu tshi khou khwat ( hisedzwa nga muvhigo wa mutakalo une wa bva kha muofisi wa zwa mutakalo  . 
Ndi zwifhio zwine u pfefesesa ha nga ita zwone ! 
Hezwi zwi shuma fhedzi kha khetho ya Ruby  . 
Sheduḽu dza mushumo dzi sumbedza mini ? 
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa . 
Mbuelo khulwane dze dza swikelwa nga u khwinisa zwibviswa na u shandukisa mashumele a si avhuḓi kana zwikolo zwi sa shumi o ombedzelwa , khathihi na zwe zwa swikelwa hu tshi fhungudzwa dziḽevele dza u sa lingana nga u angaredza , na kha vhafumakadzi vhaṱuku nga maanḓa  . 
U shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe zwi tshimbilelana na NDP na zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya nnḓa ya u vhea shango ḽashu ha khwine kha ḽifhasi na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa AU u itela u swikelela zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya nnḓa ya mveledziso . 
Kha vha wane rasiti  . 
PMS i tea u vha i elanaho na nyimele dza masipala  . 
Tsepo nnḓa . 
Kha nyimele dzo teaho khothe zwenezwo itea u vha na maanḓa a u tea vhuḓifhinduleli kha vhafhinduli maelana na u bviswa ha rennde na mbadelo dza dzinnḓu  . 
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili , dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa  . 
Afrika Tshipembe na US a khou bvela phanḓa u ḓiphina nga vhushaka ho khwaṱhaho kha masia o fhambanaho a nyanḓano hu tshi katelwa polotiki , matshilisano na mafhungo a tsireledzo . 
Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi , zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho  . 
U ḒIVHADZA SIA ḼA U GUDA ḼA DZINYAMBO - TSHIVENḒA Ṱhalutshedzo Nḓila ya u engedza nyambo nnzhi Nyambo dza u guda na u funzwa Ndivho Mbonalo dzi songo ḓoweleaho na tshikoupu Mvelelo dza u guda dza dzinyambo u ita bugu dzawe na u ṅwala zwirendo na bugu dze vha kuvhanganya  . 
Phalamennde i kha nzudzanyo dza u wana zwifaredzi zwa mvusuludzo ya malaṱwa a mapfura a u bika zwine zwa shandukisa malaṱwa aya a mapfura a u bika a vha dizili  . 
Muvhigo uyo u tea u ṋea zwidodombedzwa zwothe , nga maanḓa ḓivhazwakale ya zwo itwaho na nyimelo ya muhumbulo ya muthu o itaho tshanduko , uri u humbula hani na uri u ḓidzhia hani sa muthu o shandukisaho mbeu  . 
Tsumbo dza thaidzo dzo sumbedzwaho dzi katela vhuaḓa ha mapholisa , u kundelwa u fhindula khumbelo dza thuso , na u shumisa goloi dza muvhuso nga nḓila i si yone  . 
Nga ṅwambo wa tshenetsho tshiitisi tshi fanaho , nyito dzine vha ḓidzhenisa khadzo musi vha khou lingedza u thivhela zwikundisi zwo vheiwaho nḓilani nga dziṅwe mvumbo dzo fhambanaho zwi ḓo vha zwa ndeme  . 
Zwiṋoni zwi pfulutshela mashangoni a no dudela . 
Ndaulo ya Mbambadzo ya dzitshaka henefho kana dzangano la mvelaphanda line la pfesesa tshitshavha na u vha na tshenzhemo ya u langula zwishumiswa zwa mupo kha vhupo  . 
Ifa la mufu li tea u vhigwa kha Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu . 
Muraḓo u ḓo dzulela u ḓivhadza nga tshiiimo tsha mbilaelo yawe , nahone Tshikimu tshi ḓo shuma tshi sa neti u khwaṱhisedza uri ri tandulule mbilaelo nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i pfadzaho  . 
Mihasho ya muvhuso ina vhudifhinduleli ha mafhungo ane a vha kha website dzayo . 
R25 000 yo salaho ya kovhekanyiwa wadi dza 74 u itela siṱeshinari na zwiendedzi - fhedzi , mugaganyagwama uyu wa u shuma wa fhela nga murahu ha miṅwedzo ya 3  . 
Nga u saina hafhu vho iekedzela uri khumbelo yavho i nga engedzwa u bva kha mauvha a 30 u ya kha a 60  . 
THILIVHALI : Ndi ḓivhe hafha kha mini ? 
Nḓivho ya mibvumo Nyito ya minethe ya 15 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe Vhunzhi ha nyito dza mibvumo dzi nga ḓivhadzwa nga tshifhinga tsha mitambo kana dangani . 
Kha vha ite mutevhe wa thandela khulwane na mishumo ine ya ḓo thusa u swikelela izwi zwiṱirathedzhi  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i na vhurumelwa ha 90 ho ṱangana hoṱhe , 54 wavho ndi vhurumelwa ha tshoṱhe . 
Mutambo une na u funesa ndi ufhio ? 
Pfunzo ya kerekeni ya tshiofisi ndi ya uri vhuvhi vhu a vhonala nga u vha na vhusaṱhane na u kavhiwa nga madimoni , na uri thabelo ndi yone fhedzi ine ya pandela mimuya mivhi  . 
Hu tea u fhambanywa nḓila ine zwa itwa ngayo , sa tsumbo , u vhala zwipiḓa zwa mubvumbedzwa kana u sielisana u vhala pharagirafu kana siaṱari . 
Mikovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓila ya ndingano 214 . 
Zwiito zwo ralo zwa tshiṱuhu a zwi tshimbilelani na AU , na zwishumiswa zwo teaho zwa Afrika na zwa dzitshakatshaka , hu tshi katelwa Thendelanonzwiwa ya Afrika nga ha Pfanelo dza Muthu na Vhathu . 
Musi hu tshi ṱanganywa nomboro mbili dzine dza vha tsini na tsini , tsumbo 145 na 146 , vhagudi vha nga kona u shumisa u davhula sa nḓila ya u anganyela phindulo . 
Hu pfi tsho mu bvisaho Congo ndi mulandu wa u fhambana hawe na vhakomana vhawe  . 
Maga a vhuvhekanyandeme ha vhuendi ha nnyi na nnyi hu ḓo fhungudza zwifhinga zwa u enda , zwa vha na masiandaitwa mahulwane a ikonomi  . 
Ngeletshedzo idzi dzo livhiswa kha mirado ya tshitshavha zwine zwa kwamea kha mbekanyamushumo ya CBNRM  . 
Mbudziso dzi tea u shumiswa u leludza nyambedzano yo vuleaho na u thusa muvhudzisi u itela u katela zwiteṅwa zwoṱhe zwa ndeme  . 
Hu na mbuno dza ndeme dza rathi dza uri ndi ngani masipala i na IDP  . 
Nga murahu ha nyambedzano vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha yunivesithi dzashu , thendelano yo swikelwa nahone ho dzhiwa tsheo siani ḽa zwiko zwi ṱoḓeaho u vhona uri zwikili zwi ṱoḓeaho , fhedzi zwine vhanzhi vha sa vhe nadzwo , zwi a ṋekedzwa . 
Hayani Tshumelo dza madzangano Muthelo Muthelo wa Khamphani Khumbelo ya u i walisa sa mutheli kana u shandukis vha flanganedzaho mafhungo na nyimele  . 
Vha fhungudze tshifhinga tsha u shuma fhethu hu re na phosho nga u tshintsha tshivhalo tsha ṱho ḓisiso dzine dza itwa nga tendelana kha tshiṱirathedzi tsha tshitshavha na vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga , vhaongi vho teaho , na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi . 
Tsha u thoma , vhudzheneli vhu khou u engedzea vhukuma kha khanḓiso ya dzitshakatshaka na dzikhoniferentsi  . 
U ṅwala ṱhalutshedzo dzao na u ola zwine a amba . 
Vhanna na vhafumakadzi , kha ndi dovhe ndi livhuhe vhadzudzanyi vha khoniferentsi iyi kha u ri ṱanganyisa roṱhe vhege ino  . 
Kha vha vha vhudze uri vha nga voutha zwo leluwa nga u vhala zwanḓa fhedzi nga nḓila yeneyo muṅwe na muṅwe a nga vhona zwe vha vouthela  . 
Mafhungo , mihumbulo na mabulwa o bulwaho kha saithi iyi a zwo ngo tea u dzhiiwa sa ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa kana muhumbulo wa tshiofisi wa GCIS kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo zwi tshi ya nga uri mihumbulo , mafhungo , mabulwa kha webusaithi iyi ndi afhio  . 
Milayo iyi yo bvela vhakwameaho vhoṱhe uri vha ṱahise mafhungodzheniswa na mahumbulwa zwo ṱanganedzwa  . 
Tshikoupu tsha vhukuma tsha pfanelo dza mutheo dzo tewaho nga tshivhumbeo itshi tsha tsireledzo tshi ṱoḓa khanedzano  . 
Olani mutalo u tshi ṱanganya vhurereli vhuṅwe na vhuṅwe na fhethu hune ha rerelwa hone . 
Ikonomi ya tshizwinozwino i katela , sa zwe zwa ambiwa , zwi fhiraho sekhithara ya miṱa na mabindu  . 
U maanḓafhadza vhafumakadzi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u fhaṱa lushaka na nyanḓano kha tshitshavha . 
Mbekanyamushumo idzi dzi fanela u ri ṱuṱuwedza uri ri shumisane na maṅwe mashango kha dzhango ḽashu na mashango a kule u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu  . 
Tshi na muungo ufhio ? 
Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri mafhungo a masheleni o ṋekedzwaho kha Tshikimu ndi one . 
Yuniti iyi i na vhuifhinduleli ha ndangulo ya dzhishere , hoisiso , mvelaphana ya midia dzo vhalaho na mvelaphana ya mbekanyamushumo dza vhudavhidzano ha hingo ho teaho , hu tshi angaredzwa u tshintshiwa ha vhusimamulayo  . 
Maimo a asesimennde - Nḓivho ya luambo , vhutsila na ndeme zwine vhagudi vha tea u sumbedza uri vha a ḓivha kana vha nga ita mafheloni a gireidi  . 
Ndi nnyi ane a khou lilelwa nga murendi kha itshi tshirendo ? 
I sumbedzeni  . 
Mutheo uyu u dovha hafhu wa sumbedza nila ine vhulimi ha ibaekanya na miwe mihasho ya muvhuso na mamaga  . 
Kha vha ṋee tsumbo 3 dza zwishumiswa zwa CBP zwine zwa nga shumiswa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo waniwaho i katelaho nomboro 5 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 5 . 
Vha ḓo tea u wana thuso ya zwa mulayo . 
Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tshi tsinisa na u tea u vha kha mitambo ya tsini na ya mafhelelo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi nga murahu ha u tamba mitambo i konḓaho vhukuma u swika zwino . 
Phanḓa ha musi tshigwada tshi tshi redzhisiṱariswa sa khophorethivi , a tshi vhi na maanḓa aya  . 
Ro thetshelesa dzimbilaelo na makumedzwa a vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , zwi tshi elana na kushumele kwa mimasipala . 
U sa vha hone kana u vha hone lu sa fushi ha dzangano kha ḽiṅwe sia , na u fhandekana na muombano kha ḽiṅwe sia kanzhi zwo ita uri ri lindele miṅwedzi phanḓa ha musi ri tshi nga thoma u vhea tshidina tsha u thoma  . 
Khungedzelo ndi nḓila ya u aṋdadza bindu kana tshumelo ine muthu a i ṋekedza . 
Mutengo wa musuku , puḽatinamu , malasha na dziṅwe minerala dzine ra rengisela ḽifhasi nga vhuphara wo tsela fhasi nga nḓila khulwane na u dzulela u vha fhasi  . 
Mbekanyamushumo dza kushumisele kwa zwishumiswa  . 
Ndi zwa vhukuma , u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho - dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo - huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu  . 
U kona u shuma fhethu hu re na mutsiko na hone tshifhinga tshilapfu arali zwo tea ; na shumisa na u bveledza zwibveledzwa  . 
Khethekanyo dza 322 na 333 dzaa Ndayotewa ntswa dzi ḓo fhela nga dzoṱhe arali mulayo wo bulwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana wa sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ya thoma u shuma  . 
Mulayo une wa tendela u thutha thumbu wo swikisa kha zwiwo zwa misumbedzo nga vha lwaho na u thutha thumbu  . 
I katela muvhuso , Madzangano a si a muvhuso , Madzangano o Thewaho kha Tshitshavha , Madzangano o Thewaho kha zwa Lutendo , akhademia , zwiimiswa zwa tsedzuluso , zwigwada zwa vhanna , vhuimeleli ha vhafumakadzi , vhana na vhathu vho holefhalaho  . 
Zwa vha sinyusa lwe vha humbula na u pfuluwa afho muḓini nge na vhone vha vha vha tshi dzulela u ṱerwa nga vhone Vho-Mbilummbi . 
Musi mulandu wo hwedzwa musanda , Vhamusanda a vha sengisi vhe vhot ( he vha thuswa nga vhakoma na khoro yo fhelela vha vhona uri mulandu uyo u hat ( ulwa hani  . 
Mihasho yo teaho i fanela u vha yo dzhena fhasi na u ita mushumo wa nyambedzano na vhashumisani vha phuraivethe u sala murahu vhubindudzi kha mveledziso iyi  . 
Vhaṱoḓisisi avha vho no ḓi thoma u imaima kha mbekanyamushumo dzashu dza ṱhoḓisiso nga kha tshumisano ya vhathu  . 
Vhagudi vhane vha shumisa kupeleṱele kune vhone vhane vha tou ḓiitela vha fhedzisela vha vhapeleṱi makone u fhirisa avho vhane vha sa zwi shumisi . 
Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo , a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa , nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi . 
Mitalo ya vhukati ya lubannda i thoma kha khuḓa ya nṱha na ya fhasi tsini na pala ya fulaga , ya ṱangana vhukati ha fulaga ya ya phanḓa i vhutengu u swikwa vhukati ha lumeme . 
Zwidzidzivhadzi zwi re maragani zwi dovha zwa ambelwa kha zwidzidzivhadzi zwi na iwalo a thendelo kana zwidzidzivhadzi zwo waliswaho  . 
Khoro ya Masipala , iṅwe i si yo phaḓḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139 , i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓḓaladzwa , u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓḓivhadzwa uri yo khethiwa  . 
Khethekanyo ya 474 ya Ndayotewa ntswa yo fhahewa u swikela hu tshi vha na khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Ndayotewa ntswa . 
Nnḓu dza mitengo ya fhasi dzi nga vha na vhaṋe , vhane vha si vhe vhathu vha vhashai vho sedzwaho , fhedzi vhapfumi vha tshitshavha  . 
Mvulatswinga : Mvulatswinga ndi one madzheno a mufhindulano ane a ri dzumbululela zwine ra nga lavhelela . 
L(ihoro kana tshigwada tshine vhuleme kana vhut ( ungu ha vha hu tshi khou fhungudzwa khatsho Muredzhisitarara u d(o tea uri a davhidzane natsho  . 
Kiḽabu dzi shumaho u itela mbuelo ya masheleni a muthu nga muthihi kana miraḓo a dzi nga tei u tendelwa  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya yo imelwa nga khethekanyo ya 12 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya ndayotewa wa 2001  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi . 
SARS i ḓo sedza khumbelo yavho , ya kona u dzhia tsheo ya u fhedzisa nga ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ine vha koloda . 
Khomishinari wa Ndondolo ya Vhana . 
Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe ? 
SAPS Mulayo wa Nndwa dza Muṱani ha musi tsheo yo dzhiwa  . 
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21 , nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa  . 
Nnḓu dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka vhuvhili hadzo dzi na gaḽari dza vhoramafhungo hune midia wo tendelwaho , wa tendelwa u dzhena kha madzulo oṱhe - nga nnḓa ha tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka musi ho ḓala hu si na tshikhala tsha u dzula  . 
Akhaunthu dza fulufulu dzi na dza dzangalelo ḽihulwane vhukuma nga dzone dziṋe , zwihulwane kha mashango ane o dzhenela zwihulwane kha maini dza ole na mveledziso  . 
Afurika Tshipembe ḽi na madzangano a vhashumi avhuḓi  . 
Mulayo u re hone zwino u nga wo ḓisendeka kha u haṱula zwa maanḓa a vhuloi na zwa u bvumba , hu si na ṱhalutshedzo i ne ya pfala ya u ita zwenezwo . 
Ndi zwa ndeme vhadededzi vha tshi vhea hezwi muhumbuloni musi vhana vha tshi khou guda luambo lwa u engedza , Kha Gireidi 1 , vhagudi vha tea u bviselwa khagala kha luambo lwa oraḽa lunzhi nga zwivhumbeo zwa zwiṱori na ndaela kilasirumuni . 
CBP ndi kutshimbidzele ku kanganyisaho ku no kwama wadi dzoṱhe , khathihi na vhadzhiamukovhe vhanzhi vha ngomu tshiṱangani na vha nnḓa  . 
Khamphani dza Afurika Tshipembe dzine dza vha na mabindu ane a khou tshimbila zwavhuḓi kha dzhango dzi thusaho nga u shela mulenzhe kha mbuelo dzashu na uri ikonomi yashu i bvelele dzi nga vha na vhukonḓi vhu fanaho na uho . 
CBNRM i anzela u dzhenisa khaedu khulwane dza zwa polotiki na mvelele ; zwine zwa dzhia tshifhinga  . 
Ni nga zwi kholwa uri mivhala yoṱhe i re makoleni i bva kha zwisephenene zwa buse ḽi re mufheni ? 
Ndi vho kona u zwi vhona zwino  . 
U ri naho mathemo aya o shumiswa u fhambana kha Ndayotewa , a gna vhonala nga vhonala sa o shumiswaho nga nḓila y a ṱhalutshedzo u fhira nḓila yo ḓowelelaho na hune a wela hone . 
Tsha u thoma , vha fanela u ita khumbelo na u ita uri dzina ḽavho ḽi vhe kha mutevhe wa vho lindelaho  . 
Vhudavhidzani vhu katela zwitenṅwa zwo vhalaho na u fhambana  . 
Ndivho a si ya u nekedza fhedzi lushaka luthihi lwa u tikedza , hu tea u nekedzwa tshaka dzothe  . 
U bva 2001 ho vha na u dzhenela hunzhi na phurogireme dzo sedzaho kha u thoma komiti dza wadi na u fhaṱa vhukoni ha u shuma zwavhuḓi  . 
Ro kona u dzudza u gonya ha mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzi tshi elana na u gonya ha mitengo ya dzilafho . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili , vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe . 
Kholomo ino ndi ya mboho . 
U vhea nga zwigwada zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha zwi si fhasi ha 500 u anganyela na u vhala nga u fulufhedzea . 
Muḓagasi u kona u funga mavhone , u dudedza maḓi nga geḓela , u aina na tamba theḽevishini ṱhukhu i si ya mivhala . 
Kha vha ite ndugiselo dza uri tshikwekwete tsha u ita ndingo dza u ṱola u lugela hatsho u vha lwanzheni  . 
Mulayotibe wo phasiswaho nga Khoro u tea u rumelwa kha Buthano . 
Ri khou ṱutshela kule na u bva kha mazhendedzi a tshanduko u ya kha maga o thomiwaho mahulwane a langulwaho nga vhorabulasi  . 
Vhutshutshisi vhu shumaho ha vhathu vha vha pfukaho u badela masheleni a u unḓa vhu khou engedzedza u swikisa mulaedza hayani wa uri u kundelwa u tevhedza ndaela ya u unḓa a zwi nga ḓo konḓelelwa  . 
Khethekanyo F : Zwidodombedzwa zwa Muḓisi wa mbilaelo o ṋewaho thendelo uri a imelele vhathu nahone o imela dzangano , a tshi khou imelela madzangalelo a miraḓo yao  . 
Hezwo ndi zwa kale , nazwino , muthu anga si dzulele u lilela ḽa mulovha u swika nga hu sa fheli  . 
Mulayotewa wa khophorethivi u tshi khou fusha ṱhoḓea dzoṱhe dzi re kha Mulayo wa Dzikhophorethivi  . 
Vha tea u pfesesa uri CBP ndi mini , dzishedulu , zwihulu tshifhingani tsha vhege ya u pulana , vha tsivhudziwe uri ndi lini hune vha ḓo ṱoḓa phethikheshe na zwiṅwe-vho zwa u badela vhatshimbidzi arali zwo tea , u renga zwiḽiwa , nz  . 
Maṅwalwa aya o ṱolwa nga vhomakone vha masia eneo . 
Nga murahu ha u Ṱanganywa nga 1910 , nnḓu ya vhuvhili ya Phalamennde ya Cape ya kale yo shandukiswa ya vha lufhera lwa u ḽela lwa maimo a nṱha lwa miraḓo na vhaṱhomphei , zwine ya kha ḓi vha zwone na namusi  . 
O vha a tshi dzula nḓuni khulu fhethu ha u naka . 
Tshavhuvhili ndi madzina a fhethu , ane a ṱoḓa tshumisano mavunḓuni oṱhe uri ri kone u vha na mudzi wa tshanduko dzine ra dzi dzinginya . 
Mushumo munzhi wa zwivhumbeo kha Gireidi ya 2 u itwa zwi tshi vhonala hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho . 
Vha nga fara mutevhe wa thundu dzine dza fanela u tevhedza maga a ndaulo ya u dzi ṱunḓa ye vha rumelwa nga vha ITAC na zwidodombedzwa zwavho . 
Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Tshitshavha u tea u sumbedzwa vhathu , nga nnḓa ha musi nyimele dzi songo ḓoweleaho dzine dza ḓo tiwa u ya nga mulayo wa lushaka , dzi tshi ṱoḓa uri muvhigo u vhe tshiphiri . 
Mmbi dza u ḓiṱama dzi songo dzhenelela kha mushumo wa vhutsireledzi wa mapholisa wo ḓoweleaho  . 
Kha vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu Kha Muhasho wa Vhutsila ma Mvelelo Arts  . 
Vharengi vha sinaa tswikelele ya muḓagasi wa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele a ya nga masipala  . 
U TAMBUDZWA HA VHANA NDI MINI ? 
Tsha vhuṱanu , ri vhona khonadzeo khulwane kha phendela shango ya vhukovhela ha shango na ṱhoḓea ya u khwiṋisa themamveledziso u vula hei khonadzeo . 
Kuṅwalele ku vhe kwone-kwone hu tshi tevhelwa thekeniki dzoṱhe dza kuṅwalele . 
Khethekanyo ya vhuraru i amba nga milandu i kwamaho u vhulaya ndivho hu wana miṱuvha ( miraḓo ) ya u ita mushonga . 
Phindulo I do tea u katela zwidodombedzwa zwothe zwa malugana na u bveledza khumbelo yeneyo  . 
Mulayotibe ndi phindulo kha nyimele ya mimaraga ine ya khou shanduka na dzitshanduko , na uri u lwisa kha u sika vhupo vhu shumeaho u itela u takula zwa ikonomi kha maraga wa thengiso ya dzinnḓu . 
Vhengele ḽo vha ḽi na phakhethe dza swigiri dza 500 . 
Kha u tendela mveledzo iyi , ro wana vhuimo vhune ha ḓo vhuedza vhoṱhe  . 
Khabinethe yo tendela u gazethiwa ha Mbekanyamaitele ya Vhulangi ha Maḓi a Mugodini u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
Phresidennde u fanela u bvisa khomishinari onoyo ofisini musi- a ho ṱanganedzwa nga Buthano ḽikumedzwa ḽine ḽa themendela u bviswa ha khomishinari ; kana b nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho nga Mulangavunḓu wa vhusimamulayo ha vunḓu honoho ya u ṱanganedza ḽikumedzwa ḽa uri khomishinari a bviswe ofisini . 
Madzangano asi a mbuyelo a anzela u lambedzwa nga ndambedzo na masheleni a bvaho mashango ḓavha  . 
Ri ḓo vha ri tshi khou vha tikedza lwo fhelelaho . 
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho . 
Zwenezwo ndi na vhuṱanzi uri Vho Trevor Manuel a vha vhoni mvelelo dzo vhifha vhukuma ngauri bindu ḽa muvhuso ḽi khou vhuyelwa  . 
Vhagudi vha tea u ita nḓowenḓowe dza luṅwe lushaka lu shaka lwa zwikili zwa u ṱanganya na u ṱusa  . 
Muraḓo wa Khabinethe a nga ṋea maanḓa maṅwe na maṅwe ane a tea u shumiswa kana mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kha muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro ya Masipala  . 
Mbudziso ya mbingano dza vhurereli na mulayo wa vhuṋe wa vhurereli na yone yo elekanywa ngayo  . 
Nahone zwi fanela u dovha zwa anḓadzwa nga nyambo dzapo  . 
Uri hu vhulungwe na u kona u pfesesa milayo yo vhewaho kha Ndayotewa , hu tea u vha na u d(iimisela na tshumisano yavhud(i u bva kha vhadzulapo vhot ( he  . 
Zwothe zwire ngomu , mbalo na tswayo , hu tshi katelwa , software , thekhinolodzhi , dzidatabeisi , ṋdivho , maṅwalwa , zwo olwaho , zwifanyiso , zwirathisi zwihulu , mafhungo asi a nnyi na nnyi , kuitele , mbekanyamushumo , kuhumele , kana mihumbulo yo ṱ alutshedzwaho kha ino website zwi nga vha zwi nga fhasi ha dziṅwe pfanelo , hu tshi katelwa na dziṅwe pfanelo dza vhuṋe ha mahumbulwa , dzine dza vha thundu dza GCIS , kana tshivhumbiwa tsha zwa mulayo , nahone dzo tsireledzwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe na thendelano dza ḽifhasi . 
Ni nga di tou dalela ofisi uri hu vhe na inthaviwu kana u kwamana , arali ni tshi funa  . 
Tshumelo yo livhaho muthu i no itwa nga vhalangi vha vhushaka hashu : Musaukanyi wa vhubindudzi  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 Muṅwalo Mugudi u vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi a tshi tou pomba , a dovha a pomba maḽeḓere o fhambanaho a tshi vhumba ipfi a tshi tevhedzela maipfi o khethiwaho . 
Nd(ila dza tshihad(u dza u vhuedzedza kana u lugisa dzi fanela u khwat ( hisedzwa  . 
Mboniswa ya mugudi ndi rekhodo ya tshifhinga tshoṱhe ya mafhungo ane a ṋea mboniswa dza mvelaphanḓa ya mugudi u katela na mvelaphanḓa ya holisitiki ya ndeme , maime na mvelaphanḓa ya matshilisano . 
Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio ? 
Kha hu dzhielwe nzhele-ha uri hu na tshifhinga tsho khetheaho tsho avhelwaho u funza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo . 
U swika zwino a hu na tshitshavha , naho zwo ralo vhathu vha tshi nga shaya , a tshi na zwiko zwo fhelelaho  . 
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa muḓagasi nga ndilaine vha funa , vhabadela mafhelonia a nwedzi . 
Muofisiri wa Mafhungo u fanela u ḓivhadza muhumbeli ( nga nnḓa ha muṋe wa maṅwalo ) nga nḓivhadzo , u itela uri muhumbeli a badele mbadelo dza khumbelo dzo tiwaho ( arali dzi hone ) na u diphositha ( arali zwi hone ) hu sa athu u thoma u tshimbidzwa khumbelo . 
Tshivhalo tsha vhathu vha shumaho tsho engedzea uya kha hafu ya miḽioni nga ṅwaha miṅwahani miraru yo fhiraho  . 
Vhashumi vha ndeme vha u khwaṱhisedza tshumiso ya pulane dza u thivhela vhufhura , nga maanḓa ṱhoḓisiso ya vhufhura , dzi hone nahone dzi khou shuma  . 
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo Ngudo ya Vhutshilo Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha . 
Tshikolodo tsha yunivesithi tsha NSFAS tsha matshudeni vhe vha wana thuso nga ṅwaha wa akhademiki wa 2013 , 2014 na 2015 tsho badelwa . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu ya 3 a shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu . 
Khounu na phiramidi dzi a ḓivhadzwa ( idzi dzi kona u u ndivho ya Themo ya 3 na 4 )  . 
Maḓuvhani maṋa o fhiraho , vhanameli vhe vha vha vho namela bisi ya Sunhill vho vho tea u ri vha vha tse nga shishi vha tshi shumisa vothi ḽa nga murahu na nga u tou pwasha fasiṱere ḽa shishi ḽi re murahu ha bisi . 
Mualyo wa Khothe dza Sialala u ḓo aluswa Phalamenndeni uri u bveledze zwithu zwa mbekanyamaitele zwi re afha nga ngomu . 
Vhege nṋa dzo vhetshelwa mulingo . 
Ndi lwa u tou thoma kha divhazwakale yashu na ya shango lashu , hune vhathu vha newa tshifhinga tsha u bvisa vhupfiwa havho nga u irwa madzina a vhupo havho ha divhavhupo  . 
Mulanguli wa webusaithi u shumisa mafhungo u sengulusa tshivhalo tsha vhashumisi vha vhupo ho fhambanaho ha saithi na u khwaṱhisedza uri saithi iyi i khou shuma sa tshiko tsha ndeme nahone tshi shumaho tsha mafhungo  . 
Mulangi wa Data , Mudzhenisi wa data kha khomphyutha , Muvhali wa Mitha Muhulwane na Vhavhali vha Mitha Vhaṱanu na muthihi vha i iswe kha Khethekanyo ya zwa Mbuelo ya Vhulanguli ha zwa Gwama u bva nga ḽa 1 Fulwana 2004  . 
U nanga zwifhinga hune watshi ya sumbedza uri i kha awara nṱha ha ṱhoho kana hafu ya awara kana kotara ya awara . 
Ndeme ya tshibveleli tshiṅwe na tshiṅwe , tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshi vhonalaho , nyito iṅwe na iṅwe , na vhushaka huṅwe na huṅwe i kalwa nga ṱhuṱhuwedzo iyi kha nungo dza muthu uyo muthihi  . 
Vhadipuḽomati vha wana phasipoto ya vhudipuḽomati . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa na Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha ita nga hune vha nga kona u vhona uri tshelede , maṅwalo , zwa ngudo na mishonga zwi a fhiriselwa nga u ṱavhanya . 
U fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho dzi no kwama risipi . 
Khwaṱhisedzo ya dzilafho i tikedzaho khumbelo u bva kha mushumeli wa mutakalo wavho . 
Ri sumbedza fulufhelo uri khethekanyo i a ṱoḓa u fana , ngauri u vha na pulane hu si na maga avhuḓi a u thoma u shuma zwi ḓo kunda nḓivho  . 
Mulayotewa washu ndi wone mulayo muhulwane kha shango nahone u angaredza Mulayotibe wa Pfanelo , une wa vha wone mutheo wa dimokirasi kha la Afrika Tshipembe  . 
Davhi : Tshirunzi na U lwa na Vhuaḓa Ndivho ya davhi iḽi ndi u ita tsedzuluso ya ndaulo ya muvhuso , u ṱuṱuwedza tshiimo tsha nṱha tsha vhuḓifari ha vhashumi vha muvhuso na u dzhenelela kha u thivhela na u fhelisa vhuaḓa  . 
Vho shuma vha sa neti kha u takula zwa mutakalo wa vhudzekani na mbebo na pfanelo dza vhafumakadzi na vhaswa kha ḽa Afrika na ḽifhasi  . 
Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele u fhela ha pfulo ngauri zwi vhulaha ḓaka . 
Ndango yo khwaṱhaho ya guḽukhousu musi vha sa athu na musi vho no vhifha muvhili , ndi ya ndeme u itela u thivhela u beba ṅwana a songo fhelela , u tshinyalelwa na u beba ṅwana o lovha . 
Khabinethe yo themendela Mulayotibe wa Khwiṋisedzo wa Khomishini ya Tshumelo dza Tshitshavha uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa na u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Tshanduko Phalamenndeni . 
Nga u angaredza , Khabinethe yo sumbedza u fushea nga nḓila ye kushumele ku konḓaho kwa shumaniwa nakwo ngayo , na muvhuso u fulufhela uri tshitshavha tshoṱhe tsho vhuelwa nga iṅwe tshenzhelo ya kushumele uku  . 
Roṱhe ri lavhelelwa u lwa nga nungo kha u khwaṱhisa dimokirasi yashu u itela u khwiṋisa vhutshilo ha vhathu vhoṱhe  . 
Thimu ya u Shuma ya dziMinisiṱa yo nangwa uri i bveledzise Mbekanyamushumo ya Mutheo wa Pfunzo ya Vokheshinaḽa na Magudedzini a Vhugudisi o tewaho kha Mbalo na Saintsi . 
Zwiṱirathedzhi zwa u rekanya : U shumisa tshiṱirathedzhi tsha u vhala u ṱanganya na u ṱusa nga vhukoni . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza kutshilele kwa mutakalo na uri ri tsivhudza vhadzulapo uri vha litshe u daha fola na u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi nga nḓila isi yone . 
U thomiwa ha khoudu dza mikhwa u thusa phurofesheni ndi maitele a dzitshakatshaka o livhiswaho kha vhuḓifari ha khantseḽara , khathihi na u tsireledza tshitshavha  . 
Kha ngona ya thero vhagudi vha nga lavhelesa thero dzine dza nga sa vhulamukanyi , u bvelela , lufuno , vhugevhenga , nz . 
Vha sedzana na u thudzelwa thungo tshitshavhani  . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe ( 1996 ) na theo ya mulayo wa ndeme sa u re kha Ndima ya 4 ya Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala ( 2000 ) na Ndima ya 4 ya Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwimiswa zwa Masipala ( 1998 ) u ṋetshedza muhanga wa kushumele kwa mulayo wa ndeme wa demokirasi ya u dzhenela kha muvhuso wapo nga maanḓa kha komiti dza wadi  . 
Ngeletshedzo kha bugu iyi ndi dza u eletshedza fhedzi . 
Tshitshavha nga u angaredza tshi ḓo ḓivha nga ha mvelaphanḓa na kushumele kwa pulane ya wadi  . 
Vha vhee mafhungo nga nḓila i sa konḓi nahone i re na dzimbuno  . 
Mbekanyamaitele iyi yo no fhira na kha maitele a vhukwamani . 
Vhuḓifhinduleli ha Vharangaphanḓa vha Sialala kha u shuma mishumo mishumo yavho ya ndangulo ya vhulamukanyi . 
Khulwane na zwiṱori zwo bveledzwaho kha u vhala na vhagudi . 
Nga u ita ngauralo , vha vha vha tshi khou khwaṱhisa pfanelo dzavho u vha na u shela mulenzhe kha lushaka  . 
Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe ( ndi vhuhulu ha bege nthihi fhedzi ya ḓuvha vhune ha nga endedzwa ) kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe . 
Mukhantselara muhulwane o vha vhudzisa uri thanzi dzavho ndi vhonnyi ? 
U imela mivhundu ya shango ndi khaedu kha wadi dza vhuponi ha mahayani dzi re kule na kule  . 
Zwi ḓo dovha zwa khwinisa u fhindula na u shuma ha vhuṱoḓisisi , mveledziso na ṋetshedzo ya u bveledza zwiswa kha ndeme ya vhutshilo ha maAfrika Tshipembe , nga kha mbambedzo dza khwine na vhuvhekanyandeme ha muvhuso  . 
Vhubindudzi hashu kha vhuendi ha nnyi na nnyi ndi tshipiḓa tsha u fhata na u shuma ha vhuendi ha nnyi na nnyi vhune ha ṱumana u ya kha shango ḽoṱhe nga vhuphara . 
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Kha u fhindula mbudziso iyi , zwi na vhuṱanzi musi vhashai vha tshi vha na mishumo yavhuḓi kana vha ḓishuma lu vhuedzaho ṱhoḓea i ḓo fhungudzea  . 
Kha ḽiṅwe sia , hu na ngoho yo ṱanḓavhuwaho nga maimo a vhukwakwani ane a ita vhuendi ha nnyi na nnyi hu konḓe u bvela phanḓa  . 
Nga u tou ya  . 
Adzhendza : U gavhagavha nga ha zwi no ḓo ambiwa muṱanganoni . 
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa  . 
Tshikolo tsho zwi vhea khagala uri mikhwa ya vhuthu ya mutheo iyi yo khwaṱhisedzwa nga vhathu vha re na mikhwa yavhuḓi na fhira vhureleli na phambano dza zwa mvelele  . 
Nga dzi 30 Khubvumedzi 2014 , ho vha ho no ṋetshedzwa nnḓu dza ṱhanganyelo i fhiraho 50 000 kha khethekanyo ya sabusidi i swikeleleaho ya dzinnḓu . 
Fomo dza khumbelo dziḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso  . 
Zwo no ralo , vhurangaphanḓa ho khethwaho nga murahu ha dzikhetho ho no thoma u khwaṱhisedza fulo iḽi  . 
Hu na zwipiḓa zwivhili zwine zwa shumana na mishumo ya vhashumi kha Muhasho zwine zwa vha Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa Masheleni na Ndaulo ya Ndaka ya Vhashumi . 
Kanzhi ndi vhulwadze ha vhutshilo hoṱhe ( a vhu fholi ) vhune ha ṱoḓa dzilafho ḽa tshifhinga tshilapfu , naho vhana vha fhiraho hafu vha ne vha vha na asima vha si tsha ḓo vha nayo vha tshi aluwa  . 
Tshitatamennde tsha vhuṱanzi vhu sumbedzisaho uri zwidodombedzwa zwe vha ṋekedza kha khumbelo ya u thoma zwa u vhulaha miri zwi kha ḓi vha zwithihi na . 
Nga ino themo vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya u ḓivha na u pwashelanya tshelede uya kha zwipiḓa zwituku . 
Iyi miṱangano i ḓo thusa mukhantseḽara wa wadi na komiti ya wadi u pfesesa ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
U tshinyadzwa ha muvhili wavho hu thoma musi vha tshi thoma u daha  . 
Nga 1970 10 Fulwi ho d(o dzhena Kennedy Mid(iyavhathu Tshivhasa a na min(waha ya malo  . 
R Khombo : Nyimele i katelaho u vha khomboni  . 
Mulayo wo dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u ita maga a vhavhaho a u pfisa vhuṱungu vhathu vho hwelelwaho vhugevhenga nga fhasi ha Mulayo wa zwa u Gwevha  . 
Arali vha sa athu u ita khumbelo ya dokhumennde , vha ḓo tea u ita khumbelo kha Muhasho wa Muno kha miṅwedzi miraru ya u ita khumbelo ya mundende . 
Vhamvumvusi na vhone vha tshina fhethu ho fhambanaho kha tshipiḓa tsha nḓila ya hune vhathu vha shela hone mulenzhe  . 
Izwi zwi amba uri muthu ane a khou fha itshi tshitatamennde o ana uri u ḓo amba ngoho nahone u a zwi ḓivha uri u ḓo tshutshiswa arali ha wanala uri zwine zwa vha kha afidaviti ( kana zwiṅwe zwazwo ) ndi mazwifhi . 
GIREIDI YA Ṱ U bveledzisa u ḓivha tshelede ya mangwende na ya mabambiri ya Afurika Tshipembe . 
Thuso ya Phungudzo ya Tsiku i nga vha nga nḓila ya phasela dza zwiḽiwa kana vautshara ya u renga zwiḽiwa . 
Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa ndi vhone vha khou rangaho phanḓadzulovhukati ha vhoramabindu na vhashumi u itela uri tshiimo tshi vhe ngonani . 
U vhesa na muvhili ndi hone hu vhangesaho vhulwadze ha swigiri ha vhaaluwa . 
Musi vhagudi vha tshi sala vha tshi swika kha Gireidi ya 10 , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma , vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa matshilisano na vhaṅwe na zwikili zwa kuhumbulele kha zwa pfunzo . 
Mushumi u fanela u wana iri dza 12 dzi tevhelanaho dza u awela nga d(uvha na iri dza 36 dzi tevhelanaho dza u awela nga vhege  . 
Vhuṱambo uvhu vhu ṋetshedza tshikhala tsha u ḓivhisa vhadzulapo vhaswa nga ha pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli na u ita muano wa vhuḓikumedzeli phanḓa ha Minisiṱa . 
Hune tshilengo tshi si tinyee , muvhilaeli kha ḓivhadzwe nga ha mvelaphanḓa a dovhe hafhu a vhudzwe uri mvelelo a nga dzi lavhelela lini  . 
Luambo lu shumiswaho kha muvhigo  . 
U ṱoḓa vhupfumedzani ho vha hu tshiṱuṱuwedzi tshe tsha ṋea vhutshilo kha maitele a nyambedzano dzashu dzi konḓaho na thendelano dzo bvelelaho khadzo  . 
Musi zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwo no mapholisani u sumbedza uri a vha wani muholo  . 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo nga maanḓalanga o teaho . 
Zwi amba uri ri khou ṱoḓa sekithara ya pfunzo na tshitshavha zwi tshi dzhiela nṱha zwa pfunzo u fhirisa zwine zwa khou itea zwino . 
U fhufhela nga ngomu na nga nnḓa ha huḽahupu ho bonywa maṱo . 
Musi vhathu vha tshi pfa zwauri vha tea u gudiswa , vha anzela u humbula zwauri vha do wana mushumo . 
KANA vhagudi vha ita nyedziselo vhukati ha vhaanewa vhavhili u bva buguni yavho . 
Vha ḓo vha vha tshi khou thola miṅwe ya miraḓo ya tshitshavha kha maitele aya ? 
U tendela vhagudi u shumisa mitalombalo , u tevhelela nomboro , giridi dza nomboro kana nḓivho dzavho dza u pwashekanya nomboro u ya kha madana , mahumi na vhuthihi u sumbedza u pfesesa havho . 
Zwitendeledzi zwiṱanu zwa Tshathi ya Vhathusi zwo imela zwigwada zwiṱanu zwa khethekanyo ya vhagudi . 
Zwa dzi Nnḓu - Muvhuso u tea u vhona uri vhathu vha kona u swikelela dzi nnḓu  . 
Vhudzani khonani yaṋu uri ndi zwiambaro zwifhio zwine ra tea u ambara nga khalaṅwaha iṅwe na iṅwe . 
Vha tshi tsiruwa- vha tshi lovha  . 
Phurovintsi I do nanga lushaka lwa phanele ine ya do i shumisa ine ya do shuma zwavhudi nahone yo teaho nyimele yayo I sa fani na dzinwe  . 
Hu na goloi dza u tambisa dza 18 ; ni nga dzi kovhekanaya u lingana vhukati ha vhoinwi vhavhili ? 
Khophi ya vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri ho rumelwa fax ; kana vhuṱanzu vhuṅwe na vhuṅwe ha tshumelo . 
Khulwane  . 
Kha Themo ya1 kha Gireidi ya 2 vhagudi vha tea u bvela phanḓa na u tou fombe kha u ela hu si ha fomaḽa hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo , fhedzi vha nga kona u ḓivhadzwa kha mithara sa tsha u ela tsha ndinganelo . 
Izwi zwi itwa zwavhudi arali mugudi vha ela nga tshithu tsho lapfaho mithara 1 ( sa rula ya mithara ; thanda yo vhaḓiwaho ya vhulapfu ha mithara 1 kana zwipiḓa zwa thambo yo lapfaho mithara 1 )  . 
Maga a dzulaho o lugiswa a adzhenda o katelwa kha khethekanyo 4  . 
Ndalukanyo mbili dzi lingana na miṅwaha mivhili yo ḓalaho ya u guda  . 
U shandukisa sisiṱeme ya u pulana u tandulula vhuḓifhinduleli ho khethekanywaho ha u pulana kha muvhuso wa lushaka , u pulana vhukati ha mivhuso hu songo dzudzanywaho zwavhuḓi , u sa vha hone ha vhushaka kha mikano ya masipala na zwikhukhulisi zwa puḽane dza mveledziso dzo ṱanganyiswaho  . 
Dzilafho ḽavho ḽi ḓo sedzuluswa nahone arali zwo tea , muraḓo wa tshigwada tsha kiḽinikhala u ḓo kwama dokotela wavho u ambedzana nga ha maṅwe madzilafho o teaho nahone a sa ḓuresi  . 
Zwa zwino ri khou sedzulusa mvelelo kha zwiṱiriki zwo fhambanaho na u lugisa phindulo dzashu hu na tshumisano na zwikolo , zwi tshi bva kha zwiteṅwa zwi kwameaho  . 
Ndi a kona u ya hone nda tamba na khonani dzanga . 
Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka yo bulwaho kha khethekanyo ya 44 2 i ḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha mishumo i re ngomu ha Muengedzo wa 5 . 
Tsha u fhedzisela , mishumo yoṱhe ya vhuimeleli ha zwa mutakalo na tsireledzo na dzikomiti zwo ṱalutshedzwa  . 
Vhagudi vha tea u ḓo neiwa mafhungo a nomboro dza u kovha u fhedzisa zwine zwavha tendela u ṱusa ha u dovholola . 
Ambani uri ndi ngani ni tshi ralo . 
Ri isa phanḓa na u pulana u ita vhuphalali vhu elanaho na sisteme hu inga hafhu kha tsenguluso dzi elanaho na sisteme dza tshitandadi  . 
U ṱoḓa na u kuvhanganya ṱhodea dza tshiko tsha mushumo  . 
Therisano nga fomethe ya maṅwalwa . 
Vhathu vha re na dzikonṱhiraka na vhaṋetshedzi vha tshumelo dza ṱhingokhwalwa kana vhane khumbelo dzavho dza konṱhiraka dza vha tsini na u ṱanganedzwa , a vha nga ḓo tou kwamea nga maanḓa vhu nga zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea hu tshi itelwa khonṱhiraka , zwi fanela u fhiwa muṋetshedzi wa tshumelo . 
Kha maitele aya ho ombedzelwa uri zwigwada zwothe zwi kwameaho zwi tea u divhonadza na u shela mulenzhe nga vhudalo kha aya maitele  . 
Sa zwo ambiwaho mathomoni , ari nga koni u swikelela zwipikwa zwashu zwa u humisela hafhu . 
Vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya kushumele vhu zwanḓani zwa minidzhere wa masipala  . 
Mbu : Ndi thoma nga u badela kana nga murahu ? 
Thalutshedzo : Rine sa vhashumi vha SAPS , ri do bvela phanda na u tevhedzela ndivho , milayo , vhudifari na maimo zwa SAPS  . 
U fha vhathu mishumo na vhudifhinduleli zwi nga amba zwauri zwithu a zwi khou tshimbila nga ngona tshifhinga tshothe-nga maanda arali vha si na vhutsila kana zwikili  . 
Luṅwalo lu bvaho kha shaka ḽa tsini lu humbelaho uri tshitumbu tshi ḓiswe haya tshiimo tsha shishi  . 
Mvelaphanḓa ya thandela iyi i khou ongolowa nga maanḓa , ho sedzwa tshifhinga tsho kalwaho tsha nḓisedzo  . 
Kha vha ṅwale mbudziso dzi re afho fhasi kha bammbiri ḽa fiḽipitshati  . 
Vha nga ita khumbelo ya u vhetshela Ndaela thungo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Muṅwe a nga vhudzisa : Hu nga fhufhwa zwi fhambanaho zwingana uri hu konwe u swikelwa 15 ? 
Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana . 
DziSpringboks kha gundo ḽavho kha Ireland kha mulingo wa vhuraru uri vha kone u wina serisi  . 
Tshifhinga tsha nḓivhadzo tshi ḓo fhambana zwo ḓisendeka nga uri hu ḓo ṱoḓea lini ndaka  . 
Fhedzisani mbudziso iṅwe na iṅwe nga maipfi a re kha zwitange . 
Ri ṱanganedza ṅwana wavho wa musidzana Luhle na wa muṱhannga , Sanele na u hulisa miṱa ya avho vhoṱhe vho ṱutshekwaho nga vhafunwa vhavho nga tshifhinga tsha phambano dza polotiki . 
Vhutelwadigiri ha vhaswa vha bvaho kha mbekanyamushumo ya miṅwaha miṋa ya Davhi ḽa Lushaka ḽa Vhaswa vha Mahayani ( NARYSEC ) nga ḽa 17 Lara 2016 zwi takusa mbekanyamushumo na vhurangeli ha muvhuso ha u sika mishumo  . 
Zwa vhukuma , zwi bva kha mashango mavhili kana manzhi a tshi tendelana nga nyanḓano uri a bvise zwiṅwe zwithithisi zwa ikonomi zwine zwi nga vha zwi hone vhukati hao  . 
Tshipiḓa itshi tshi ṋetshedza manweledzo a zwiteṅwa zwa ndeme zwa milayo iyi , na u yelana hayo na vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo  . 
U ṋea khaedu u tambiswa hwe na huṅwe ha tshelede hune vha hu pfa na u humbela ṱhoḓisiso  . 
AU yo ita iyo khumbelo uya nga Athikili 16 ya Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka , vhunga AU i tshi fulufhela uri u dzhenelela ha ICC kha mafhungo aya zwi ḓo khakhisa mulalo na vhutsireledzi kha dzhango ḽa Afrika . 
Tshumelo dza u thivhela vhukuma nga hune vhanga kona ngaho  . 
Tshenzhemo ya dzitshaka yo sumbedza tshifhinga tshoṱhe maanḓa ane khasho ya dzingu ya vha nao a u alusa na u ṱahisa nyambo dzapo na mvelele  . 
Dzi shuma na zwiimiswa zwa zwa polotiki , vhakhantselara , u vhona uri masipala u fusha ṱhodea dza tshitshavha na u ḓisa tshumelo dzine dza ṱoḓea tshitshavhani tshenetsho  . 
Vhudzuloni ha izwo , mbuno , zwiwo kana thaidzo dzi tea u vhudziswa dzo livhanwa na thendelano kana phambano dzi tea u sumbedziswa  . 
CBP i ṱuṱuwedza u hwesa vhathu maanḓanḓivho , lune ya lila u ḓiimisela ha vhathu siani ḽa u shela mulenzhe ho ṱanganelanaho u itela uri tshitshavha tshi fhedze tshi na zwine tsha ita nahone tsho hwedzwa maanḓanḓivho  . 
Mbingano ya tshirema i tea u vha yo itwa phanḓa ha 15 Lara 2000 uri i kone u ṱanganedzwa sa ine ya vha mulayoni . 
Luambo lwo shumiswaho kha moduḽu uyu ndi lune lwa anzela u shumiswa kha masia a muvhuso wapo Afrika Tshipembe  . 
Mulayo u kombetshedza zwiimiswa zwa masheleni u bvisela khagala zwidodombedzwa maelana na mishumo yavho ya u kolodisa kha maraga wa khadzimiso ya masheleni a nnḓu . 
Ndambedzo ya mahoro a zwa poḽitiki 236 . 
Vhathu vhanzhi vho lovha , vha maḓana vha farwa nahone vhanzhi vho ṱutshela shango ḽavho u ya u vha miraḓo ya madzangano a mbofholowo o iledzwaho a re mashangoni a mahura . 
Vha songo vhuya vha ita mushumo u sa yelaniho na wa u thusa khasitama  . 
Miḽioni dza R25 dzo vhetshelwa thungo u itela tshifhinga tshine tsha khou thoma nga 2007 u swika 2010 dza mveledziso dza dzikilabu  . 
Naho zwo ralo , tshidodombedzwa tshenetsho tshi nga si shandukise vhuvha ha ndeme ya nyimele ya mushumo  . 
Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda . 
Nṱhani ha izwo , mbekanyamushumo dza vhutsireledzi na maitele a vhashumi maelana na kufarele kwavho kwa vhaṋameli , mihwalo na thundu dzi re khombo zwi a lavheleswa  . 
Vhabebi vha tea u ṋekana nga vhutanzi ha miholo u itela u thusa khothe uri i kone u ṋea ndaela yo teaho . 
Bammbiri ḽa muhumbulo wa thandela ḽi ḓo rerwa nga vhuḓalo kha Ndima ya 3  . 
Ndi miṅwedzi ifhio yeneyo ? 
Zwithu zwa ndeme zwi wanalaho kha tswayo idzi ndi zwa u farelana , vhuthihi ha vhathu vhanzhi vho fhambanaho na u fhaa lushaka  . 
Tshiṅwe tshifhinga , tsheo ine ya ima na muthu muthihi i nga ḓi thithisa pfanelo dza muṅwe muthu ( muthu wa vhuraru )  . 
U shumiswa ha manyoro hu a konadzea , fhedzi hu na masiandaitwa a ikhonomiki , na uri nga nnḓani ha musi o shumiswa nga vhuronwane , a nga vha na masiandaitwa a vhupo hafhu  . 
Vha na pfanelo ya u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nḓila ya u dzi shumisa . 
I vhea zwipikwa zwa u imisa u engedzea ha thempheretsha dza ḽifhasi uri dzi vhe fhasi ha digirii mbili . 
Nangani maipfi mararu e a talelwa nga fhasi a no bva kha nyito yo fhiraho ni a shumise mafhungoni mararu . 
Ndivho ya maambiwa ndi u fha manweledzo a zwe zwa bvelela muṱanganoni , hu si rekhodo ya uri nnyi o ri mini  . 
TB ndi vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu vhune kanzhi ha kwama mafhafhu  . 
Miṅwaha ya 25 yo fhiraho , ro ita zwinzhi u swikelela ṱhoḓea dza vhathu dza mutheo , u fhungudza vhushai na u shandukisa ikonomi yo makhaulambilu ye ya dzudzanywa u shumela madzangalelo a vha si vhanzhi  . 
Phuresidennde dzoṱhe dza zwa mitambo na madzangano zwine zwa itea kha vhapo uri a vha ṋee fomo ya khumbelo  . 
Hetshi tshipiḓa tsha mbekanyamaitele tshi shumana na mbetshelwa ya khethekanyo 14 ( d ) ya Mulayo wa PAIA , une wa amba uri DPME i tea u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa rekhodo dzine ya vha nadzo u itela uri hu kone u khwaṱhisedzwa khumbelo ya u swikelela mafhungo o bveledzwaho na o vhulungwaho nga DPME . 
Ngauralo kha vha diimisele u guda khaho , kha vha diimisele u thetshelesa , u guda , kha vha diimisele u tenda zwauri vho khakha . 
I ita izwi nga u shelamulenzhe kha maitele a u sima milayo a lushaka na nga u ṋetshedza foramu kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo a kwamaho mavunḓu . 
Tshithu tsha ndeme tsha vhuvhili , ri na vhathu vha 159 vha re nga ngomu  . 
Hei White Paper yo tou livhana thwii na zwipiḓa zwa sekhithara ya nnyi na nnyi kha vhuimo ha lushaka na vunḓu vhune ha langulwa nga Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi wa 1994  . 
Naho hu si na tshivhumbeo tsho tiwaho tsha vhupfiwa vhu livhiswaho kha komiti , vhu tea u vha ho humbulwa zwavhuḓi nahone vhu tshi vhalea nga vhulelu  . 
Hu na ṱhoḓea ya u khwinisa vhukoni ha zwishumiswa zwo bulwaho afho nṱha , hu na nḓivho kana u pfeseswa ha thengiselano dzine dza vha hone  . 
Kha ri zwinge dzi khwaṱhe ri shume zwi ngomu nahone ri tshi khou pfesesa uri mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḽi ṱoḓa ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe  . 
Kilabu dza mitambo ndi dzone dza ndeme kha u bveledza mitambo yo dzudzanyeaho . 
Nga vhanga ḽa maitele a vhukwamani ho dzingindelaho , tshipikwa tsho vha tshi nga si swikelelwe  . 
Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu  . 
Khadzimo i itwa nga tshumiso ya fomuḽa ḽi disendekaho nga ndeme ya mavu  . 
Khabinethe i fhululedza Muphuresidennde Vho Zuma kha u huliswa havho nga tshiga na nga ha tshiṱaraṱa tshe tsha irwa dzina ḽavho ngei Nigeria , nga tshifhinga tsha madalo a mushumo u itela u khwaṱhisa vhushaka ha ikonomi ya matshilisano na dziṅwe tshumisano  . 
Bugupfarwa yo sainwaho na u themendelwa nga Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo wa GCIS , Vho Keitumetse Semakane . 
Naho hu uri ho vha na mvelaphanḓa kha muvhuso malugana na u ṋetshedzwa ha dzinnḓu dza mutengo wa fhasi kha vhashai kha miṅwaha yo fhiraho , hu kha ḓi vha na khaedu kha zwenezwo  . 
Kha vha rumele sambulu i fanaho na iyo ofisini ya Division Liquor Products ine ya vha Stellenbosch  . 
Sa lushaka , ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho . 
Luvhondo lwa tshifhaṱo lwa nga phanḓa luswa lwo fhaṱiwa nga 1925 nga tshitaela tsha Cape Revival  . 
Ro no bvisa vhakhantseḽara vhanzhi vho tou raloho ofisini kha vhuṅwe vhupo  . 
U bva nga 2014 , EPWP yo sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho miḽioni mbili zwi tshi iswa kha u swikelela tshipikwa tsha zwikhala zwa mishumo ya miḽioni dza rathi mafheloni a Ṱhafamuhwe 2019  . 
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisela mbadelo murahu dza diziḽi modulu u ṋekedzwa nga nḓila ine ya tendela mudzheneli u shela mulenzhe nga nḓila yo fhelelaho nahone nga luambo lwe a tou ḓikhethela  . 
Muthu ane a vha o tea u vha thirasitii u na zwiṱaluli zwi tevhelaho : Mikhwa : U shuma mishumo ya bindu ḽa Tshikimu na u ḓikumedzela kha u tevhedza vhuḓifari vhu dzhielwaho nṱha sa vhu ṱanganedzwaho na u tea shangoni . 
Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe yo thoma u shuma , ya 1993 ( Mulayo wa vhu 200 wa 1993 ) , fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa ndayotewa ntswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Ndayotewa yeneyo , nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓibaḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza u dzhenelela kha Khoro ya Khorotshitumbe ya Tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vunḓu nga fhasi ha Ndayotewa yo bulwaho  . 
Vhathu vha ṱanganedzwa uya nga tshivhalo tshine tsha nga ṱanganedzwa . 
Haya ha vhana ndi fhethu ho ṅwaliswaho sa fhethu ha u ṱhogomela vhana  . 
Vha nga vha vho vha na tshenzhemo ya u guda yo fhambanaho u swika zwino , na u guda zwikili zwo fhambanaho . 
U ya nga mbekanyamushumo , a thi mudzheneli wa nyambedzano , ndi muraḓo wa phanele , ngauralo izwo zwi nṋea mbofholowo khulwane  . 
Khoria ya vha nayo kha faela ? 
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u vhona uri hu vhe na u laṱwa ha malaṱwa ho tsireledzeaho u fhungudza tshikafhadzo ya mupo , na u engedza u bikululwa ha malaṱwa khathihi na u vhona uri malaṱwa a bveledzwaho Phalamenndeni a shumaniwa nao u ya nga ha tsumbedzelo dzi re khayo . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Vho Ian McLeod , vhe u lovha havho ha vha ndozwo khulu kha bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe . 
Vha humbule : Kha nyimele iyi , vha badela mutengo wa mualuwa kha muunḓiwa uyu  . 
Vho siela maAfrika Tshipembe vhufa ha tshifhinga tshilapfu , hu si dzangano ḽavho fhedzi ḽa ANC  . 
Ndi nga mini mvuvhu na khovhe zwo vhuyelela maḓini ? 
Tsivhudzo ya mbadelo i ḓo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6 . 
Muṋetshedzatshumelo wa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi o tiwaho nga tshikimu ( DSP wa vhulwadze vhu sa fholi ) u ḓo vha rumela SMS ya u vha humbudza u vusuludza u randelwa havho ha mushonga u saathu fhelelwa nga tshifhinga . 
Hezwi zwi khou ḓa vhukati ha musi Minisiṱa Vho Gigaba vha tshi ṱangana na sekithara dza phuraivethe u vhona uri mushumo wo ṱanganelaho wa muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho u ya phanḓa , na uri magemo o vhewaho o swikelelwa . 
Mishumo yoṱhe i khwaṱhisedza u shumiswa ha zwitshavha zwapo zwi katelaho milayo yo fhambanaho hu tshi katelwa : muzika , vhurendi , mitshino , fiḽimu , cuisine , fesheni , vhutsila na makolo , vhudzheneleli vhu kwamaho vhuṱali na mushumo wo ṱanganelaho u bvaho kha vhatsila vha Afrika Tshipembe na vhashumisani navho vha kha dzhango na Tsudzuluso . 
Vhupo vhune ha vha na tshumelo ndi mini ? 
Itani uri zwithu zwa ndeme zwi leluwe  . 
Musi vha tshi vhiga vhutshinyi na musi vha tshi ṋea vhuṱanzi khothe , vha vha vha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i fhindula nga u ṱavhanya malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi . 
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho i yelanaho na mushumo na ṱho ḓisiso ya saintsi ya mupo . 
Mvelelo Ndivhanywa dza Pfunzo ndi nḓila ya u funza na u funzwa dzine dza ita uri zwine mugudi a lavhelelwa u bveledza zwi pfalese  . 
A ri tei u ṱavhanya u ḓihwesa vhuḓifhinduleli ha mbudziso , fhedzi hone ri tea shumana nayo ri sa dzhii sia  . 
Mutsiko u nga thoma kha vhana vho livhanaho na khaedu  . 
MEC wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva . 
Nḓivhadzo i tea u sumbedza uri hu ḓo vha na muṱangano , ndivho ya muṱangano na zwidodombedzwa zwa ndaulo zwi no fana na uri u ḓo vha hone lini nahone ngafhi  . 
Khabinethe i lwa na vhugevhenga vhune ha khou ya phanḓa ngei Kapa Vhukovhela , vhune ha vha na u tshoṱelwa ha tshiṱuhu kha tshitshavha nga mannḓa na kha vhana . 
Aphiḽi iyo i ya khavho hafhu : vha humbelwa uri vha ambe tshitatamende tshavho hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga  . 
Maanea a u anetshela a anetshela nganea kana a anetshela zwo bvelelaho kale  . 
Phemithi ya tshiendisi tsho khetheaho i shuma lwa maḓuvha mararu fhedzi . 
Kha vha dalele ofisi ya tsiniya zwa badani  . 
Vhulanguli ha khoro dza khantsela dzi lavhelelwa na u vhofhea u tevhela phungudzo  . 
Zwo themendeliwaho ndi uri kha Themo ya 4 vhagudi vha livha kha u sengulusa data . 
Nothisi kana ndivhadzo ya thodisiso ndingo dziṅwe dzo dzumbulula uri masipala a i tevhedzi milayo ya mutheo ya nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme i sa nyeṱhi yo khwaṱhisedzwaho nga tshifhinga tsha vhukwamani ho vhalaho na mimasipala  . 
Thalutshedzo : Ri do shumela vhadzulapo nga ndila ine vha toda ngayo , na u lingedza nga ndila dzothe u tevhedzela mulayo , khathihi na u ri ri tanganedzwe nga vhadzulapo nga u angaredza  . 
Kha vha humbele muthu ane a ḓo thithisa muṱangano , muṅwe ane a ḓo vha a tshi khou amba zwi tshimbilelanaho na muṱangano , muṅwe u fanela u sokou dzula a sa sheli mulenzhe nahone muṅwe hafhu a tshi ḓo dzulelela u ṱoda ṱhalutshedzo ya tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Arali vha mubebi kana mulondoti wa ṅwana , kha vha ḓadze Fomo 12 , Consent by parent or guardian to tie adoption of a child ; arali ni ṅwana , ḓadzani Fomo 13 , Consent by child to adoption  . 
Khoro i fanela uri , musi i tshi khou dzhenelela , i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe , i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu  . 
Maitele aya a fhungudzwa nga mulayo wa mapholisa une wa ima vhudzuloni ha CPA  . 
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga  . 
Musi fhungo ḽa mukumedzo u takadzaho ḽi ḽa vhuṱhogwa nyana na u leluwa u khwinisea , fhungo ḽa u kona u konḓelela ndi ḽa vhuṱhogwa vhukuma  . 
Kha hu dzhielwe nzhele : Mbonalo dza ndeme dza luambo dzi tea u dzhielwa nṱha . 
Ndi zwa ndeme vhukuma uri vha shumise tshithu tshavho tsha u fembedza nga nḓila yo teaho . 
Vhatshimbidzi ndi ya ndeme nahone vha tea u dzula vhe kha thandela lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Khabinethe yo vhona-vho na u dzhenelela hu fushaho na u bvelela ha Khuvhangano ya Vhutsivhudzi ya Lushaka kha Mvetamvetothangeli ya Mbekanyamaitele ya Thanganelo ya ICT ya Lushaka , yo fariwaho nga dzi 3 Ṱhafamuhwe 2014 . 
Kha luṱa lwa vhuvhili lwa u shuma , muvhuso wa vhukati u ḓo shuma vhukuma kha maga a vhuṱoli na vhuḓifhinduleli huna mutsindo  . 
U vhala nga zwigwada zwi ita uri vha dzhiele nṱha vhushaka vhukati ha nomboro dzi sa tevhekani . 
Kha hoyu mulaedza ndi tama u ḓivhadza mufu vho-Ephraim Mogale , muthomi wa vhuphuresidennde miṅwahani ya 30 yo fhiraho ha Congress of South African Students ( COSAS ) , na thanga dzavho  . 
Vha pime vhuhulwane ha fhethu ha pfulo ( tsumbo , Tsedzuluso ya tshinyadzo yo vhangwaho nga gomelelo ; zwoṱhe nyimele na u dzengama ha mafulo ) khathihi na u vha na tshiṱoko tsho teaho . 
Tshanduko dzi khou shandukisa zwihulwane vhuvha na ndangulo ya mushumo , zwiimiswa zwa matshilisano , ndeme na mvelele  . 
A hu na muthu ane a ḓo vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshikhala tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi . 
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Rothodzani afho he ha swa nga maḓi a no rothola lwa minete ya 10 . 
U ḓivhadzwa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi ho tendelwa nga Phalamennde hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho ḓivhadzwa  . 
Kha hu dzhielwe nzhele : mivhigo iyi vhuvhili hayo i nga ḓi vhigwa nga nḓila ya tshiofisi kana i si ya tshiofisi  . 
Mishumo ya Muhasho . 
Kha vha vhige vhufhura na zwenezwo  . 
Tshiga itshi a tshi gudiswi nga themo iyi . 
Izwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka i themendelaho u aluwa ha ikonomi na u vhahone ha mishumo , i ṋeaho mishumo kha vha sa shumi , u engedza zwikili zwa mveledziso na tshivhalo tsha matshudeni vho ṱhaphudzaho ngudo dza yunivesithi . 
Ndi u pembelelwa ha muya wa vhuthihi na tshumisano vhukati ha midzinginyo ya mbofholowo ya Afrika na uri nga khayo hu ḓo fhaṱwa miziamu , ḽaiburari nahune ha ḓo vhulungwa maṅwalo a ḓivhazwakale . 
Komiti yoṱhe i nga konaha u sedzulusa mvetomveto ya khunyeledza mutevhe  . 
Vhaṅwe vha sumbedzisa uri ṱhoḓea dzavho a si dza mavhengeletserekano maswa , naho zwi tshi nga sika mishumo ya tshifhinga nyana sa zwe zwa sumbedziswa kha IDP , fhedzi vha ṱoḓa kiḽiniki ntswa uri hu ḓo kona u ṋetshedzwa tshumelo tshitshavha tsha mikhukhuni tshine tsha khou engedzea , saizwi i re hone i sa koni u fusha ṱhoḓea iyi  . 
Siatari la haya li nekana nga mutevhe wa tshumelo dzi anzelwaho u dalelwa . 
Vhudavhidzani ha khwiṋe vhukati ha masipala na vhadzulapo zwi ḓo thusa khoro u topola ṱhoḓea dza tshitshavha na u sedza arali dzi ikhou swikelelwa  . 
Hezwi zwi vha zwi tshi khou itela u fhaṱa vhukoni  . 
Iyi bammbiri , musi Mulayo u re hone zwino wo saukanywa u ya nga Ndayotewa , yo sumbedza uri hu na vhuḓifari vhune ha tea u iledzwa u itela u lwa na vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi  . 
Maḓuvha a u ṱhaṱhuvha mutakalo Zwazwino vha nga vhuelwa kha tshikhala tsha u sedzuluswa lwa phurofeshinala kha khombo dzine vha nga vha vhe nadzo dza mutakalo henefho hune vha shuma hone . 
Afrika ya Tshumelo dza Vhueletshedzi ha zwa Vhulimi  . 
Khomishini yo sumbedza ( kha Ndima ya 4 afho murahu ) zwiito zwine zwa tea u lavheleswa na zwine zwa tea u langulwa  . 
Zwisumbedzisi zwi khou sumbedza vhukhwiṋe kha zwa ndeme khathihi na na u sumbedzisa mushumo u konḓaho wa u shumana na dziṅwe dza khaedu dzine dza kha ḓi ya phanḓa . 
Mushumo wavho ndi u sika vhupo hune ha khwaṱhisedza u shela mulenzhe ha tshitshavha nga huhulu nga zwigwada kha maitele a u pulana  . 
Kha vhafumakadzi ? 
Tshifhinga tshinzhi tshine tsha fhedzwa kha u ela kha Gireidi ya 2 , tshi tea u vha tsha mielo i si ya fomaḽa . 
Sa zwe nda ṱalutshedziswa zwone , ho vha na u fhumula tshoṱhe nga zwifhinga zwenezwo  . 
Khabinethe yo tendela Masumbasia nga ha u thomiwa ha muṱhaṱhuvho wo ḓitikaho nga vhukoni kha miraḓo ya Tshumelo dza Vhalanguli Vhahulwane ( SMS ) , yo bviswaho u ya nga Ndima ya vhuṋa tshipiḓa II ( d ) na Ndima ya vhuṋa , tshipiḓa VI tsha Milayo ya Tshumelo ya Tshitshavha , 2001 . 
Musi u swikelelwa kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kana nḓivho ya sialala hu sa athu thoma hu fanela u rangwa ha ḓivhadzwa hu sa athu wanala thendelo i no bva kha vhaṋe vha phambano ya zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala  . 
Naho vho vha vha tshi khou shumisa zwa u fembedza lwa tshifhinga tshilapfu , vha humbelwa uri vha vhudzise kha dokotela wavho kana rakhemisi uri vha khou shumisa tshithu tshe vha randelwa tshone nga nḓila yo teaho  . 
Vhoṱhe vha kwameaho vha fanela u ṱavhanya u shuma vha tshi ya kha u sika nyimele na vhupo ho teaho u itela uri mbekanyamushumo dza akhademi dzi thome hafhu hu si na u lenga  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : hezwi zwi itwa fhedzi nga thendelo yavho . 
Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo . 
Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi kha vouthu dza Muengedzo wa 3 wo itwaho , dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6  . 
Themendelo dzo sedza kha u fha nyendedzi ya tshiṱirathedzhi kha u fareledza nungo dzi ṱoḓeaho  . 
U setsha fhethu hune zwithu zwa nga wanala hone fhedzi  . 
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya a dzi faneli u tevhedzwa nga nḓila i sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo . 
Uyu ndi wone muhumbulo wa uri ndi ngani ICC yo ramba Afrika Tshipembe uri ḽi kwamane nayo . 
Mudededzi a nga nanga u funza nzudzanyo iṅwe na iṅwe ya u funza zwibveledzwa kana u sielisana kha tshirendo na nganeapfufhi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhapondwa u vhiga uvhu vhugevhenga vhu shavhisaho kha mandalanga a u vhona uri mulayo u a tevhedzwa , vhane vha tea u ṱoḓisisa mavharivhari a GBV na uri vha shumane nao vhe nga ngomu kha mulayo u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mulayo u khou tevhedzwa . 
I amba nga ha muthu ane a khou vhulawa fhedzi ha sa dodombedzwe -sa tsumbo , u pomoka zwo itea lini ? 
Hezwi zwi nga ita uri muhasho kana tshiimiswa tshi vhe na tshifhinga tsha u anḓadza tshumelo yatsho kha vhadzulapo  . 
Tshumelo i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo  . 
Arali vha mudzulapo nahone vhe na miṅwaha ya fumimalo vha nga khetha . 
Muhwelelwa u tea u khoḓiwavho kha u swikelela zwiṱuku kha maga  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga kwama Muraḓo wa Phalamennde u ṱahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipiḓa tsha mulayo  . 
Tshimbidza u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a mishumo a 30 u ṱola khumbelo yavho na u ṅwalisa dzangano arali zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho zwo ṋekedzwa . 
Nahone hezwi zwi ḓo bva kha uri hu na zwiko na vhukoni ha u bveledza-na  . 
Ndi ngazwo vha tshi ṱangana na khaedu dzi sa fheli dza uri vhathu vha tende uri vhone a vha kwamei kha zwiito zwi sa ḓivhalei . 
Phimo ya tshivhalo tsha vhashumi i dzula yo ralo , sa afha i tshi kala vhuhulu ha vhukale ha vhathu vha shumaho vhane vho tholiwa zwavhukuma  . 
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli . 
Zwidodombedzwa zwi khou phaḓaladzwa nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu nahone ri ṱanganedza midzinginyo miṅwe na miṅwe ine vha nga i ita  . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri u itela uvha na vhukoni ha u vhambedza tshileme tsha zwithu zwo fhambanaho zwa u ela zwi no fana zwi tea u shumiswa . 
Mitengo ya u phalala a si ya ndeme na uri i katela khetho dza mbekanyamitele dza ndeme  . 
Vha ṱavhe kana vha gobelele nṱha vhunga mbeu yo gobelelwaho fhasi i tshi melela nga fhasi ha mavu y ambo ḓi fa . 
Fhaṱa mbumbano na demokirasi zwa Afrika Tshipembe uri ḽi kone u vha fhethu ho teaho sa muvhuso wo ḓiimisaho kha muṱa wa tshaka  . 
NAA HU ITWA MINI ARALI MUTHU A TSHI LWADZWA NGA AYODINI ? 
Zwiteṅwa zwine zwa ḓo ambedzaniwa zwi ḓo vha u mona na zwiḽiwa , vhududo na vhudzulo  . 
Mulayotibe u khou khwinisa Mulayo wa 1996 wa Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi , ( Mulayo wa vhu 28 wa 1996 ) , nga u u livhanya na mushumo muhulwane wa mbuedzedzo ya mavu shangoni ṱoṱhe . 
Ri tshi shumisana ri nga kona u wana thandululo dza tshoṱhe dzine dzi a konadzea . 
Khabinethe i ṱanganedza vharangaphanḓa vhoṱhe vha polotiki na vha mabindu u mona na dzhango ḽa Afrika na zwiṅwe zwipiḓa zwa shango musi muṱangano uyo u tshi ḓo vha u tshi khou swaya miṅwaha ya 25 ya tshanduko kha ḽa Afrika . 
Ro fhungudza mbadelo u swika kha ḽevele ine ya vhambedzea kha mashango a nḓowetshumo dzo bvelelaho  . 
Naho khothe dzo ṱanganedza uri vhugevhenga ho itwaho nga vhahwelelwa ndi vhuhulwane , khothe dzo vhonala dzo ḓilugisela u thetshelesa nyimele dzine dza nga ita uri tshigwevho tshi vhe tshiṱuku kha vhutshinyi ho itwaho  . 
Ndi zwibogisi zwingana zwine zwa fara makumba a 6 tshiṅwe na tshiṅwe zwine a nga zwi ṱoḓa u kona u paka makumba oṱhe ? 
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi kha muṅwalo wa u pomba . 
Matshudeni vhane vha khou tevhela mbekanyamushumo vha nga kona u bvela phanḓa na pfunzo ya nṱha , mishumo , kana u vha vhabindudzi  . 
U topola maṱaluli a u ṱalutshedza buvhi Anasi . 
Ndi afha he Vhangona vha thoma u mu luvha vha tshi khou tetemela vha ri ndi ene Tshivhasamid(i  . 
Arali nganea kana ḓirama ya luṱa luthihi yo nangiwa , mugudisi u tea u khethekanya mushumo nga yuniti dzine dza fanela u itiwa nga tshenetsho tshifhinga . 
Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu , tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa , Khomishini i ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa , ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe , u anḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka , vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni . 
Naa wo vhewa zwavhuḓi ? 
Mirado minzhi ya tshitshavha i nga shela mulenzhe na u kovhekana mbuelo . 
Tsumbo ya 2 : Arali mushumi a newa ndaela ya u ita khumbelo ya thengo ya tshishumiswa ngeno hu so ngo tevhedzwa ndila dzo teaho dza thendara , mushumi u tea u ita khumbelo u ri fhungo ili li fhirisedzwe kha mulanguli wa masheleni u ri zwi konadeze u do dzhiwa ha tsheo  . 
Tshinyalelo dza zwino dzi vhonala kha tshitatamennde tsha masheleni musi dzi tshi badelwa  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo  . 
Maitele a u ita uri hu vhe na ndingandinganyo na ṱhompho ha fheleli kha u ita uri vhashumeli vha nnyi na nnyi vha mwemwele na uri ndo livhuha naho hu uri hezwi ndi zwiṅwe zwa zwine vha tea u zwi ita  . 
Maitele ashu zwenezwo a tea u vha u fhaṱa khaphasithi , u shumisa zwiko zwashu nga nḓila i bveledzaho , na u shumela u swikela ndivho dzashu dza mbekanyamaitele  . 
Kha vha ri founele kha 0860 00 4367 . 
U ḓiṱola na u ḓisedzulusa musi a tshi vhala siani ḽa u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Guvhangano ḽa Mbumbano ya Vhudavhidzani ha Ṱhingo ha Afrika ha 1999 ( ATU ) phalamenndeni u itela khwaṱhisedzo u ya nga Tshiteṅwa 231(2) tsha Ndayotewa  . 
Izwi muhweleli o fhindula zwauri mazennge ndi a muhwelelwa  . 
Mahoro o tendelana u dzhiela nṱha zwikhala zwa u alusa Thendelano ya Mbambadzo ya Lutamo ( PTA ) ya MERCOSUR-SACU nga u katela mazhendedzi a nyaluso ya mbambadzo , nnḓu dza vhubindudzi , sekithara ya phuraivethe , na embasi dzavho dzi ṱhonifheaho na mishini ya mashango a nnḓa . 
Mupfuluwo wa dzitshakatshaka u tea u ṱanganedzwa ngeno hu tshi khou lindwa manḓalanga , mulalo na vhutsireledzi  . 
U khwahisa mishumo ya zwa vhulimi na zwiko zwi elanaho naho kha maitele a Nzudzanyo dza mveledziso dzo anganelanaho nga maana vhupo ha mahayani  . 
U sa vha hone ha zwifhao zwa zwipotso zwa vhana vhauku  . 
Miṅwe mimasipala i khou shuma zwavhuḓi , na dziṅwe dzikhansela dzi khou ita mushumo wadzo nga nḓila ine vha tea u shuma ngayo . 
Tsumbo dza thekhinoḽodzhi idzi dzo ṱaniwa nnḓa ha lufhera ulu ṋamusi  . 
Kha ri thendelane kha ḽa uri a huna ṅwana ane a ḓo eḓela na nḓala nga mulandu wa uri vhabebi vhawe a vha shumi  . 
Kha vha ntendele hafhu ndi ṱanganedze vhukati hashu Vho Lucas Mahlangu , mukomana wa Kalushi , vhane vha khou imela muṱa . 
Vhagudi kanzhi vha tea u vha na tshenzhemo na ṱhoho . 
Thasiki 3 Kha vha ambedzane nga ha nḓila dzine pulane dza sekhithara dza nga ṱanganyiswa ngomu ha IDP ya masipala wavho  . 
Ra tevhela nga u ya bitshini , lwanzhe . 
U ṋea nyangaredzo i pfadzaho ya nomboro ya zwithu zwine zwa nga sedzuluswa nga u tou vhala . 
Ni vhe na vhuṱanzi uri mapfanisi a madzina a a shanduka na one . 
Tshanduko ya khohakhombo zwi amba zwihulwane nḓowelo ya vhathu , musi vho kuvhanganywa fhethu huthihi , ya u sa vha na vhuḓifhinduleli  . 
U vhala u ri Hu na vhagudi vhangana kha tshigwada Vhambedzani zwigwada zwivhili na u vhudzisa mbudziso sa hedzi : Ndi tshifhio tshigwada tshina vhagudi vhanzhi ? 
U amba hu itea nga nḓila i si ya fomaḽa ngomu kiḽasini , tsumbo , kha mushumo wa tshigwada . 
Vha tea u ṋea zwiitisi na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo  . 
Arali vha sa athu u rumela mulandu mapholisani , muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano u ḓo vha thusa u ita ngauralo ; na arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani , mapholisa vha ḓo humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi , ngauralo vha ḓo tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha ṋee zwiṅwe zwiambaro . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Ndivhadzo ya mbadelo dzenedzo i nga itwa kha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi na nga u shumisa zwinwe zwithu zwo teaho  . 
Kha mutangano wa 7 Lambamai ho pfaniwa zwauri Khorwana ya Vhudavhidzani nga Midia na u Andadza i tanganywe na Khorwana ya Mushumo wa u Tsivhudza sa izwi mishumo ya zwigwada izwi zwivhili i tshi yelana  . 
I sumbedzisa khwiniso ya vhundeme , u ṱanganya zwipiḓa zwo fhambanaho kha sisiṱeme ya zwikolo zwa phanḓa , na u sumbedza nḓila ine vhashumi vha sekithara ya muvhuso na ya phuraivethe vha nga shela ngayo mulenzhe kha u sika mushumo u na zwikili . 
Zwine na ṱoḓa u swikelela nga u amba na tshitshavha  . 
Hu na zwidodombedzwa nga vhuḓalo ri tshi ya phanḓa na Gaidi , siani ḽa phurosese ya u aphureisa  . 
Hezwi zwi ḓo itwa lwa tshiofisi  . 
Mitalombalo u tea u bvela phanḓa na u shumiswa u thusa kha u ṱanganya ha u dovholola U fhufha hu lingana hu a rikhodiwa kha mutalombalo na mafhungo a u tikedza a nga rikhodiwavho . 
Vhudifhinduleli uvhu ho newa vhalanguli vhane vha vha na vhudifhinduleli ha mafhungo ane a phadaladzwa kha website  . 
Khomishinari u tholelwa u shuma miṅwaha miṱanu fhedzi , ine ya nga vusuludzwa hafhu themo nthihi fhedzi , nahone u fanela u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha- a mudzulapo wa Afrika Tshipembe;na b muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo , kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu . 
Zwi tshi ṱumana na themendelo dzi re afho nṱha , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i ya phanḓa ya dzinginya uri hu vhe na tshanduko kha vhurangaphanḓa ha sialala u itela uri zwiimiswa zwa sialala zwi dzhiele nṱha u lingana ha mbeu na u ṱuṱuwedza u lingana ha mbeu . 
U ya nga ndivho dza khethekanyo 331 ya Mulayo wa Dzikhamphani , a hu na na ndivho na nthihi dza u thusa ndivho khulwane dza SAX dzo siiwaho nnḓa . 
Bugu dza u shumela dza Rainbow ndi tshipiḓa tsha zwe Muhasho wa Pfunzo ya Muteo wa ita zwa u khwiṋisa vhukoni ha vhagudi vha Afrika Tshipembe vha gireidi dza rathi dza u ranga . 
Kha vha lugisele dzi seed lot u itela zwa sambulu  . 
Vha songo ṱavha kana u zwala mbeu i fanaho fhedzi , kha vha ṱanganyise , tsumbo , vha zwale mavhele na ṋawa kha tsimu nthihi  . 
Zwino kha vha ole mitalo ya u ela phanḓa ha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽe ḽa ombedzelwa  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo hu na ndivho ya vhushumisamupokana iṅwe ṱhoḓisiso u fanela uri a vhe na thendelo  . 
Milayo ya vhusimamilayo I no khou shuma nnḓa ha vhusimamilayo ha Phalamennde 15 . 
Zwine zwaḓisa tshanduko kha muhanga wa sekithara ya ndindakhombo . 
Khonferentsi ya Vhuraru nga ha Dzinnḓu na u Dzula Dziḓoroboni ha Tshifhinga tshilapfu ( Habitat III ) i ḓo farwa nga UNGA ngei Quito , kha ḽa Ecuador u bva nga ḽa 17 u ya 20 Tshimedzi 2016  . 
Zwi amba u laula na u kovhelana zwikili zwi re hone muvhusoni u khwinisa vhukoni hashu hoṱhe  . 
U swikela makete wa u kolodiswa hune hu hone , ndi zwa ndeme kha zwipikwa zwa nyaluwo . 
Vha songo khakhisa vha humbulela uri ndi bundu  . 
Sia ḽa mbekanyamaitele ya vhuraru ḽine ra khou ṱoḓa u thoma u shumisa ndi dzudzanywa zwavhuḓi ha mishumo ya mveledziso ya vhubindudzi ho vhalaho kha vundu  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Tshumelo dza Mulayo , wa 2017 Phalamenndeni . 
Tshumelo dza ḽifhasi dza tshitshavha dzi itwa nga fhasi ha the Affiliation Contract between the Department of Social Development and the ISS : General Secretariat  . 
Khumbelo dzi shumiwa nadzo nga murahu ha u ṋekedzwa  . 
Hu tshi katelwa vhubvo khathihi na mutevhe wa zwi ṱoḓeaho wo sedzuluswaho na mahumbulwa o teaho a na muvhigo  . 
Khabinethe yo tendela maga o dzinginywaho e a kumedzwa ho farwa Fhungo ḽa Mushumo kha u pfulusa Muhasho wa Muno . 
Mulayo ( kha Shedulu ya 5 ) u dovha wa katela na tshifanyiso tsha mulayotewa tshine tsha fanela u shumiswa musi hu tshi itwa mvetamveto ya mulayotewa  . 
U farelwa ha muthu muṅwe na muṅwe hu ḓo ita uri hu vhe na u thuthiwa ha mulandu kana rekhodo ya vhugevhenga ya mulandu wonoyo we a farelwa lufhanga  . 
Zwikhala kha mihasho ya muvhuso wa vhukati na wa vunḓu zwi ḓadziwa nga u galatsha vhashumi vha shumaho kana nga u ramba vhahumbeli vha mushumo vha sa shumiho kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Vha zwiimiswa zwa SAPRA na SAPC kha zwe vha ḓisa vha sumbedza uri nga ha vhuhone ha maitele a kwamaho maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) , kha zwitshavha zwa Afrika . 
Zwiṱuṱuwedzathandela , vha gonya na khoḽomo  . 
Nga u ralo , madzina a veine a 102 a ḓo tsireledzwa fhasi ha Thendelano na madzina mararu a zwibveledzwa zwa vhulimi ane ndi Rooibos , Honeybush , Karoo Lamb . 
U talela maiiti mafhungoni . 
Tsumbo , arali vhagudi vha vha vha tshi khou thetshelesa ṱhalutshedzo yo rekhodiwaho vha ḓo tea u ranga nga nyito ya u rangela u thetshelesa hune ha ṱuṱula u thetshelesa hu na ndivho ha dovha ha vha thusa u ḓikwamanya na tshenzhemo yavho . 
Vhane vha ( la thophi na vhone u wana vha tshi fhala mafhuri vha tshi a lugisela u bika  . 
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi ; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe . 
Vha ambedznae nga ha phindulo dza thasiki kha puḽenari  . 
Hezwi zwi fanela u katela zwithusi zwa tshanduko kha muthu nga eṱhe , zwigwada , na kha levhele ya madzangano a tshitshavha  . 
Mbuno dza ndeme dza mafhungo a khoro dzi ṱoḓaho phindulo thwii kana hune ha kha ḓi ṱoḓea iṅwe phurosese , i tea u nweledzwa na u bviselwa khagala u itela khoro uri i fhindule  . 
Tshaka MBILI fhedzi dzo nangiwa u bva kha tshaka dzo fhambanaho dza litheretsha , dzo nangiwa dzi tshi bva kha Khathalogo ya Ḽitheretsha ya Lushaka u itela ngudo na u linga ha fomaḽa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Muvhuso wo nanga Telkom sa zhendedzi ḽine ḽa ḓo ranga phanḓa kha u thusa u shuma ha burodibennde . 
Musidzana wavho a mbo ḓi tou vha dzhia tshoṱhe . 
U shumisa pulane ya nyito u sedza hafhu mvelaphanḓa kha pulane na masheleni o shumiswaho  . 
Heyi yo vha i tshi vhewa kha ṱhiresele kha Ṱafula ḽa Buthano . 
Ndivho ndi ya u thusa vhadededzi u pulana na u shumisa u linga ha fomaḽa nga nḓila i bvelaho phanḓa . 
Hu nga vha uri kha iyi nyimele , zwi a ṱoḓea u iledza uho u pomoka hu itwaho nga muthu ane a ṱanziela uri u a lowa kana u nga u a lowa ; zwavhuḓi-vhuḓi hafha hu khou ambiwa dziṅanga  . 
Sankambe tsha ranga phand(a vha ri vha tshi swika mulamboni Sankambe vhunga tsho vha tshi sa koni u wela tsha humbela u wedzwa nga Vho-Ndau vho tou tshi beba  . 
Vhukoni ha u swikelela milayo ya zwa masheleni nga tshifhinga , kana u badela zwikolodo zwa tshifhinga tshilapfu  . 
Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea nahone dzo fanela  . 
Kha , bayothekhinoḽodzhi hu na nḓila dza kushumele dzo vhalaho dzine dza tea u tevhelwa  . 
U anganya , u ela u vhambedza,u tevhekanya na u rekhoda tshileme hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo na tshikalo tsha u eḓanyisa sa,tsumbo , zwibuloko,zwidina na zwiṅwevho . 
Dziṅwe khovhe dzi fhufha muyani sa nzie . 
Zwi vha thusa u awela na u ḓipfa vha khwiṋe . 
Khabinethe yo tendela themendelo ya Phurothokhoḽo ya SADC kha Ndango ya Mupo wa Mveledziso i Yaho phanḓa nga Phalamennde  . 
Zwe zwa humbulelwa ndi zwa uri ṅwana o vha a khou vhulaelwa uri miṱuvha i ite mushonga  . 
Uri vha nangiwe , vha fanela u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira . 
Vhuṱanzi ha u ḓivhiwa ha pfunzo u bva shangoni nyelelo ya mafhungo  . 
Ndi ṅwedzi ufhio he thempheretsha ya lwanzheni ya vha i tshi khou rotholesa ? 
Senthara idzi dzi ḓo fhatwa fhethu ho bulwaho nga muvhuso . 
I bvisela khagala uri thandela i tea u pwashekanywa hani ḽiga nga ḽiga ḽa pulane ya nyito u ṱalutshedza uri vha nga ṅwalisa hani pulane  . 
Kha vha dzhie phindulo kha tshigwada tshi re kha dzulo  . 
Ndima ya 5 ya Mulayo wa Sisiteme dza Masipala wa 2000 i ṱalutshedza uri mimasipala i fanela u dzudzanya hani Pulane ya Mveledziso  . 
Hezwi zwi amba uri tshelede ine ya itwa kha tshitshavha i a bva kana ya bviswa na kha shango  . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana Khothe ya Ndayotewa  . 
Nga nḓila iyi , sisteme ya mveledziso ya dzimbalombalo ye ya balanganywa na u vha zwipiḓa ye ya waniwa nga 1994 yo konḓelela u swika zwino  . 
Ndi tshifhinga tshilapfu ri sa dzhii vhuḓifhinduleli hashu sa vhabebi ; zwo leluwa nga maanḓa u sumba he vhaswa vha khakha hone , fhedzi ri tea u vha na vhuḓifhinduleli kha muthu muswa muṅwe na muṅwe a re khothoni  . 
Musi vhagudi vha tshi tevhekanya nomboro vha nga shumisa zwikhala vhukati ha nomboro u itela u ḓivha uri ndi nomboro i fhio ine ya vha khulwane . 
Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa ikonomi ine ya katela zwoṱhe , ine ya shanduka nahone malamba a nyaluwo a kovhekanwa nga u lingana  . 
Phalamennde I fanela u ita mulayosiṅwa wo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya  . 
Mutakalo : Ṱhoḓisiso dzo itwaho kha vhasidzana vhaṱuku vhe vha vhuya vha vha vhapondwa vha Ukuthwala na u tshipiwa , mbingano dza khombekhombe na u ḓihwala ha dzikhomba dzo sumbedza uri hu vha na u sa tshimbila zwavhuḓi siani ḽa mutakalo kha vhasidzana vhenevha vhaṱuku  . 
Miraḓo i huliseaho , vhugevhenga i kha ḓi vha tshiko tsha u sa tsireledzea kha vhathu vha Afurika Tshipembe  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa goloi yo no shumiswaho uri i ḓe Afrika Tshipembe , vha ṱo ḓa thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana madzhendedzi awo  . 
Ri do vha hafhu ra pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri , zwifhio na zwifhio zwine zwa nga vha zwi tshi khou vhonala kha u bvelela ha vhathu vha Democratic Republic of Congo musi vha tshi khou matsha vha tshi ya kha mulalo na u nakelwa nga zwithu , u bvelela honoho a hu thivhelwi nga tshithu . 
Kha sia ḽa pfunzo , fulo ḽa Muvhuso ḽi khou ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe na madzangano u dzhia vhuḓifhinduleli ha u khwinisa ndeme ya pfunzo . 
U ṋewa ha beiḽi hu ḓo konḓiswa , u gwevha vhatshinyi na u sika vhutshinyi vhuswa u iledza tshinyalelo kha themamveledziso ya ndeme yo vhangwaho nga u tshinyadza kana u dzhenelela kha mashumele a tshumelo dza mutheo nga maitele a vhugevhenga . 
U sika maipfi a tshi khou shumisa zwikili zwa foniki zwo funzwaho ṋaṅwaha . 
Ri tea u dzhia tsheo ine ya ḓo ita uri vhathu vhashu vha pfe vha tshi ḓihudza nga u ḓibaḓekanya na muvhuso uno  . 
U khiraya tshitendeledzi tsha vhu malo nga muvhala wa lutombo . 
Komiti dza Wadi dzi nga ita mishumo yo fhambanaho u dzhenisa tshitshavha  . 
Uri vha kone u tsireledzwa kha ndifhedzo nge vha bvisela tshiphiri khagala tsha u pfukwa ha mulayo kana vhuḓilangi vhu songo teaho nga mutholi kana muṅwe wa vhashumi , vha tea u tevhedzela maitele a u bviselwa ha tshiphiri khagala kha Mulayo wa Vhutsireledzi ha u bulwa ha zwiphiri , wa 2000 ( Mulayo wa vhu 26 wa 2000 )  . 
Hezwi zwi vhonala , vhukati ha zwiṅwe , kha milayo i langaho vhashumeli vha muvhuso na vhafari vha dziofisi vha poḽitiki u fana , tshumisano na tshitshavha tshapo na tshitshavha tsha vhoramabindu , khathihi na ṱhingo dza u lwa na vhuaḓa . 
Asesimennde i fanela hafhu u thusa vhagudi u ita khaṱhulo nga ha nyito na u ḓivhetshela nḓivho dza mvelaphanḓa na u ṱuṱula u isa phanḓa na u guda  . 
Dziphurofeshinala vha khou vhilaela nga vhuimo havho , nahone zwa sia vha tshi ṱuṱuwedzea ngazwo  . 
Mushumo une u linga ha khou itwa khawo u tea u vha wo itiwa kha themo . 
Vhafhuri vha amba uri vha na tshelede nnzhi i fhiraho yo bulwaho kha mugaganyagwama . 
Izwi zwo itiswa nga tshandukiso dzo itwaho kha ṱhoḓea dza u vhiga na mvusuludzo dza ndeme dzo itwaho kha SDIP nga kha dziwekishopho  . 
Vha nga wana pfano idzi kha International Agreements , na kha Milayo na Dzipholisi dza Afrika Tshipembe nga ha u tsireledzwa ha zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai kha CD ya ngeletshedzo idzi kana vha nga zwi wana kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango . 
Mbalo dza Gireidi Ṱ dzi nga tshivhumbeo tsha u bveledzwa tsha mbalo , ngauralo , a dzi ngo khethkanywa kha zwifhinga zwa ngudo . 
Kha vha badele tshelede yo bulwaho  . 
Fhungo ḽa tsireledzo ya vhaofisiri vha muvhuso kana zwiimiswa a ḽi athu thoma u swika zwino  . 
Dzi ḓo shumisana na Minisiṱa wa Vhufaragwama ha Lushaka uri hezwi zwi kone u bvelela . 
Musi vha tshi kho u amba na gogo ḽa vhathu vho lindelaho u thetshelesa , Minisiṱa Vho Radebe vho amba kha khuvhangano u bva ofisini khulwanekha shango u ṱuṱuwedza vhashumi vhoṱhe u bva kha Mulanguli ndaulo yoṱhe ya vhulamukanyi na vhathu vha ne vha shuma u kunakisauri vha ḓise tshanduko hune vha shuma hone . 
Naho mbudziso idzo dzoṱhe dzi sa kateli thwii khetho , dzi a elana nga iṅwe nḓila ya huṅwe u shaea na khetho  . 
I d(o kwama maitele a u itea ha zwithu nga nd(ila ine zwa vha ngayo  . 
Ndi u kandekanywa huhulwane ha pfanelo dza vhathu arali u vha hone havho ho vha hu si mbilaelo yavho , na uri mbilo iyo ndi zwone a i konadzei  . 
A huna muthu ane a ḓo rea khovhe u itea vhubindudzi nga nnḓa ha thendelo . 
U ḓisa demokirasi kha vhurangaphanḓa - milayo miswa na zwiimiswa i ṋeya vhurangaphanḓa ha sialala tshikhala kha maitele ashu a demokirasi  . 
Mutholiwa u fanela u pfesesa na u fhambanya vhukati ha vhud(ifhinduleli hawe kha Muvhuso wa tshino tshifhinga na u d(idzhenisa kha mafhungo a polotiki  . 
Vha tea u divha u bveledzwa ha ikhosisiteme-ndi zwishumiswa zwingana zwine zwa do shumiswa phanda ha musi zwi tshi tshinyadzwa . 
Thendelo ya vhushumisamupo yo ṋetshedzwa u itela u langula u bviselwa nnḓa ha shango ha zwishumiswa zwa dzhenethiki zwa ṱhoho ya vervet na u vha na ndaulo nga ḽa Afrika Tshipembe kha zwishumiswa zwa dzhenetiki musi zwi tshi khou ṋetshedzwa kha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso ( vhaṅwe vhathu )  . 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo na u sedzwa arali vhathu a vho vha si na milandu . 
Zwi nga vha zwa ndeme u tendela vhaṅwe vhagudi vha tshi fara zwi no khou itwa vhaṅwe vha fhiwa nyito dza u engedzedza . 
Luṅwalo lu ambaho tshivhalo tsha dokhumenthe dzo rumelwaho , na shango ḽine dza ḓo shumiswa hone , lu tea u fhelekedza dokhumenthe  . 
Muvhigo u ḓo iswa kha Minisṱa wa Vhulamukanyi na Tshumelo dza Vhululamisi , ane a ḓo shumisa idzo themendelo dza Khomishini nga u ḓivhadza Phalamennde nga ha mvetamveto ya mulayosiṅwa wo dzinginywaho . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo . 
Izwi zwi nga vha madzangano a tshitshavha o itelwaho fhedzi u khwaṱhisedza kushumele kwa masipala kha tsumbakushumele dza ndeme  . 
U vhumba maḽeḓere nga u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzi katelaho u kovhekanya hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 75 na phindulo dzi re na zwiṱahe . 
Khakhathi dzo dzhiela tshoṱhe fhasi nyaluwo ya Afrika na u salelisa murahu ndingedzo dza u fhungudza vhushai  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa khaedu nga lushaka lwa mbudziso dzine dza vhudziswa . 
Ndovhololo ya nyambedzano ya ṱhoho dzo itwaho kha ṅwaha . 
Mbuelo : Tshivhalo tsha tshelde ine muraḓo kana muundiwa a ṋeiwa nga Tshikimu uri a shumise kha dzilafho na mishonga , u ya nga khetho yo teaho ( Sapphire , Beryl , Ruby , Emerald na Onyx ) ya Tshikimu . 
Vhathu vho lozwamatshilo avho . 
Musi mbuelo dzavho dzo swika kha gumofulu kana gumofulu ḽituku , GEMS a i nga badeli mbilo . 
Khumbelo ya u ṱun ḓa khovhe u itela vhuḓimvumvusi . 
Mutshudeni ane nda tama u nga ene  . 
U khwinifhadzwa ha nḓisedzo ya tshumelo ndi tshipikwa tshine tsha fanela u swikelelwa nga u khwiniswa ya tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Madzangano ane a shuma na zwitshavha u bveledzisa na u ṋea maanḓa vhathu , a fanela u dzhiela nṱha fhungo ḽa mbeu  . 
Ngeno hu na uri zwigwevho zwo engedzwa u bva tshe ha ḓivhadzwa Mulayo , zwi anzela u dzula zwi fhasi ha zwe zwa randelwa sa zwigwevho zwa fhasisa  . 
Mbekanyamaitele ya kale yo litshedzela ṱhoḓea ya sekhithara ya fulufulu , nga maanḓa iyo ya zwitshavha zwashu zwi shayaho  . 
Avha vhasidzana vha na mukomana o malwaho nga mulimi wa mabvani  . 
Zwino talelani liiti kana nyito mafhungoni aya  . 
Dzangano ḽo teaho ḽa vhabveledzi vha phukha kana ndangulo ya u ṅwalisa i tea u themendela thengiselonn ḓa . 
Afrika kha Habitat III ane a ḓo ambiwa ngao ngei kha Samiti ya Vhuthihi ha Afrika ya Vhurangaphanḓa ha Mivhuso na Muvhuso wa Kigali , nga Fulwana 2016  . 
Musi Muhasho wo no wana ndivhadzo u tanganedzwa hu do itiwa nga thimu dzo fhambanaho kha u asesa khumbelo nahone asasimennde i do khwathisedza u haniwa kana kana u ṱanganedzwa  . 
U ya nga ha pfano ya mutanganelano ( Public Service Co-Ordinating Bargaining Council Resolution 2 of 1999 ) vhashumeli vhothe vha Muvhuso vha na vhudifhinduleli ha u di badekanya na Mulayo wa Ndangulo ya Vhudifari na Matshilele  . 
Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi wa u thoma  . 
Mvelelo dza WRC-15 dzi dovha dza ṋea vhuṱanzi ha tshumelo ya khasho nga u tsireledza luvhanḓe lwa zwa Digital Terrestrial Television ( DTT )  . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo  . 
Kha ri ite nyito Ni nga sumbedza tshivhingwi kana luṱura zwi tshi khou kuvhanganya zwiḽiwa zwa u ḽa vhuria . 
Hu na ṱhoḓea ya u pfesesa ṱhoho zwavhuḓi . 
Ha tholwa vhashumi vhapo vha linganaho 71 vhane khavho 63 phesenthe yavho ho vha hu vhaswa . 
Zwo dovha hafhu , tshiitisi tsha vhukoni ha u dzudza kha tshiimo tshithihi na mveledziso zwo vhudziswa  . 
U livhanya maipfi na zwine a amba . 
Mbonalo dza luambo Musi mufhindulano u tshi katela miraḓo ya muṱa kana khonani dza tsini ( tshitaila tshi si tsha fomaḽa ) tshi a shumisa . 
Khoro dza nyambedzano dzo ṱanganelaho dzi nga ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi ḽo ṱanganelaho . 
Maitele a zwa mafhungo a vhudavhidzani muhweli a tshi i khantsela  . 
U bvelela ha mugudi wa Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ho ḓisendeka kha u linga hu si ha fomaḽa na u vhiga murahu kha vhagudi nga mugudisi zwa tshifhinga tshoṱhe musi vhagudi vha tshi ṅwala dzithesiṱe na u ita dzinyito . 
Vhudzisani khonani nṋa uri ndi tshiga tshifhio tshi no sumbedza vhurereli havho . 
U alusa zwitshavha zwa kha vhupo ha mahayani uri zwi kone u diitela tsheo dzazwo ine ya kwama u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo  . 
Khumbelo ya ndungelo dza vhudzadze kha Tshikwama tsha Ndindakhombo tsha vhashumi nyeletshedzo ya zwa mulayo  . 
Muhwelelwa u ḓo vha na tshifhinga tsho eḓanaho tsha u humbula , na mbuelo ya ngeletshedzo ya zwa mulayo , phanḓa ha musi matheriaḽa o bviselwaho khagala nga u vhatshutshisi hu sa athu nangwa mafhungo ane a sengiswa kha tsengo  . 
Vhalani tshirendo itshi ni tangedzele tsumbo dzoṱhe dza aḽitharesheni . 
Luambo : Tshiṱori tsho vha tshi khagala ? 
Tsedzuluso ya phimo i khwaṱhisedza u bvela phanḓa ha mushumo nga muvhuso wa u vhuedzedza ikonomi ho teaho na u ṋea shango tshikhala tsho teaho kha u bvela phanḓa na u thoma pulane dzaḽo dza vhudzheneleli . 
Dzangano li toda vhathu vha bvaho kha zwigwada zwo fhambanaho kha tshitshavha  . 
Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4 , ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe , vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4 . 
Ngeletshedzo idzi dzo itelwa vhone  . 
U ṱanganya nga u pwashekanya nomboro mbili . 
Aya mavu ndi a muvhuso  . 
Nga u ralo , lushaka lwa nyimele a vusa ndavhelelo dzi elanaho dza ṱhalutshedzo , dzine dza vhumba redzhisiṱara , ine ya wana ṱhalutshedzo ya maṅwalo ane ya a ḓivha , zwine zwa wana ṱhalutshedzo ya maipfi  . 
Maga a re kha nḓila iyi o no vhaho tshipiḓa tsha mishumoitwa ya u pulanela CBP na IDP ha ngo tea u dovha a tevhelwa nahone o khwaṱhisedzwa nga muvhala  . 
Maitele a dzitshaka ndi a uri muiti wa malaṱwa a khombo ha tei u vha mushumisi wa zwileludzi zwa u laṱa malaṱwa a khombo  . 
Zwifhinga zwinzhi thendelo ya u ṱunḓa i netshedzwa kha maḓuvha maṱanu a u shuma . 
Izwi zwi tea u ṱalutshedzwa vhagudi . 
Luambo : U livhanya maiti a re kha tshifhinga tsho fhiraho na a re kha tshifhinga tsha zwino . 
Makhado Ltd  . 
Mutumbu Ndavhe a ṱuwa na tshikeitibodo tshawe tshiswa . 
Ngeletshedzo iyi I songo t ( ut ( uwedzwa nga u takalela , u sa takalela kana nga zwine a t ( od(a  . 
Tsumba : tshifhinga i tea u ṋea tshifhinga tsha pheriodo ya davhulu nga vhege , u itela u tendela nyito dza nyengedzedzo dzi ngaho sa u ṅwala uri dzi fhedziswe . 
Mafuvhalo a khole na a si a khole kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa  . 
Ri zwi vhona hani uri vhathu vha a takalela kana vha a vhenga muthu , kana tshithu ? 
Tshifhaṱo tsha Marks tshi wanala u livhana na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha Parliament Street . 
U Lwa na Vhuada na Pholisi ya Vhuvhava ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphanda ya Mulayotewa thikhedzo ya tshoṱhe  . 
Mbuletshedzo dzo bulwaho dza matshilisano dzi nga vha khombo ngauri dzi swikisa kha u ṱalusa vhathu  . 
Ndi ngafhi he vha vha vha tshi ita nae zwa vhudzekani ? 
Musi mulayo wa tshirema u tshi shumiswa Sipho u do dzhiiwa sa muthu a songo malaho ngauralo a hu na mulandu sa izwi mbingano ya tshirema i sa dzhiiwi sa mbingano  . 
U linga zwikili zwa luambo zwi tea u ṱanganywa . 
Ho sala vhugai u swika kha thagethe ? 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṋetshedza mulaedza wavho wa ṅwaha nga ṅwaha kha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala nga ḽa 3 Ṱhafamuhwe 2017 . 
No kona u pfa zwe vhabvumbedzwa vha vha vha tshi khou amba ? 
Ndi ifhio mishumo ya shishi kana ya ndeme ine ra fanela u thoma ngayo ? 
Mangalani ndi mufunzi a funaho vhasadzi  . 
U sika vhuḓifulufheli uvhu ndi zwa ndeme u fhira iṅwevho thekhiniki kana vhungole ha u amba na vhathu . 
Naho zwo ralo , a hu na tshine tsha thivhela tshigwada tshenetsho u humbela Bodo u sedzulusa tsheo yeneyo  . 
U khunyeledza yuniti iyi zwi ḓo dovha hafhu zwa engedza tshileme kha vhathu vhane vha khou ṱoḓa u bveledza buḓo ḽa mushumo kha muvhuso wapo na ndaulo  . 
U sa vha hone ha madalo a vhuingameli ho dzudzanywaho kana vhu songo dzudzanywaho kana u tsedzuluso dza vhukoni  . 
Maraga wa tshifhinga : Maraga wa tshifhinga wo ṱumana na u badelwa ha mundende ha ṅwedzi nga ṅwedzi ha muvhuso afho ḓoroboni , zwo ṱangana na mveledzo ya u thoma  . 
Ro kona u thivhela u tsa ha phimo dza zwikolodo , zwine zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo kwama ikonomi yashu nga nḓila khulwane . 
Ofisi dza Muimeli dza Afrika Tshipembe dzine dza vha mashangoni a nnḓa dzi ḓo rumela dokhumenthe kha SAPS hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzi wana arali ho vha na u xelelwa ha tshelede  . 
Tshikwekwete tshi nga kha ḓi hwala tshiṅwe tshikwekwete tshi thusaho lwanzheni kha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe . 
Bogisi ḽa siriele ḽo lapfa u fhira bogisi ḽa tshisibe tsha u kuvha tsha vhukhopfu nga mabogisi mangana a mulilo ? 
Hezwi zwo ṱumana vhukuma na u vhala u tshi pfuka . 
Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-ḓe ? 
Ro thoma maano a u shandukisa muvhuso wapo , ro sedzesa nga maanḓa kha u khwaṱhiseda sisiṱeme ya vhulangi ya mutheo , vhulangi ha zwa masheleni na u ṱhogomela vhathusiwa  . 
Thangelamulayotibe wa Muvhuso Wapo , wa 1998 ndi ḽiṅwalwa ḽa mbekanyamaitele ḽine ḽa thoma mutheo kha sisiṱeme ya mveledziso ntswa ya muvhuso wapo  . 
Hu na khothe dza fomaḽa dzo thomiwaho nga Minisita wa Mivhuso Yapo mayelana na Mulayo wa Khothe dza sialala . 
Ndi zwifhio zwiṱaluli zwine zwa kwaṱhisedza arali muthu o ḓiimisela u shumisa tshithu sa tshihali tsha khombo u tshi shumisela zwithu zwi siho mulayoni ? 
Idzwi , na ṱhanziela ya lufu , zwi tea u fhelekedza tshitumbu tshifhinga  . 
Mugudi u kona u ṅwala tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo ngoho na a khumbulelwa hu tshi itelwa nḓivho dzo fhambanaho : Vhagudi vha isa phanḓa u bveledza vhutsila havho ha u ṅwala vha tshi itela ndivho dzo fhambanaho  . 
Marifhi a ṅwaliwaho a tea u fhambana u bva kha marifhi zwao a ṅwalelwaho mashaka a tsini na dzikhonani na marifhi a si a fomaḽa a yaho kha gurannḓa na maṅwe manzhi . 
Masipala u hwedza khoro na komiti maanḓa na nḓivho kha u tshimbidza kuitele kwa u pulana kune kwa ḓo ita uri komiti iṅwe na iṅwe i kone u bveledza mbidzelwa dzayo dza tshifhinga tshayo mushumoni  . 
Ndivho ya vhukonanyi ndi u ṱhaṱhuvha zwo iteaho zwine zwa kwama u pomokwa , muhumbulo u wa u tandulula thaidzo dza matshilele . 
U vhala wo tou fombe ha ZWIBVELEDZWA ZWINE ZWA SHUMISA NḒILA NNZHI DZA VHUDAVHIDZANI NA ZWA U VHONA ( Zwibveledzwa zwi shumisaho nḓila nnzhi dza vhudavhidzani ndi zwine zwa shumisa zwishumiswa zwa u vhona na u ṅwala kha tshibveledzwa tshithihi , tsumbo khungedzelo , khathuni . 
Vhathu vhanzhi vha ḓo dzhenwa nga gonobva musi hu na mbilaelo dzo livhiswaho kha muraḓo wa tshiofisi a re kha vhuimo ha sinia kana nga zwiṅwe zwiteṅwa zwa sisiteme zwine muofisiri a vha na vhuḓifhinduleli nazwo  . 
Mafhungo a khaṱhululo a si tshipiḓa tsha sisiṱeme ya khothe ya sialala . 
Khumbelo i tea u rumelwa na zwinepe zwivhili zwa phasipoto zwa zwino  . 
Arali mushumi o tsitswa vhuimoni hawe , a nga kha di ita khumbelo ya u phuromothiwa hu si na tshitalula nga murahu ha musi ho fhela nwaha  . 
Lwendo lwa u ya u guda hu tshi dalelwa vhomasipala vho no dzhenaho kha zwa CBP ( tsumbo Mangaung , Tzaneen , eThekwini , Mbombela , Nkonkobe , BelaBela , Maluti-a-Phofung na Msunduzi8 )  . 
Ana u na miṅwaha ya 6 . 
U KALEA - ḽiga ḽa tshumelo ḽi a kalea , nahone ḽi a bveledzea nga mutengo na nungo dzi si gathi ? 
Arali vhagudi vha tshi khou ola zwifanyiso zwine zwa vha thusa u rekanya , nyolo dzi tea u sumbedza nyimele u vhea nga zwigwada . 
Kha vha sumbedze khaedu dzine masipala ya livhana nadzo , na uri vha shuma hani kha u lwa na khaedu idzi , vha sumbedze zwivhuya zwine Komiti dza Wadi dza khou ita kha kutshimbedzele ukwu  . 
Mikhwa ya vhuṋe , matshilisano na ṱhoḓea dza avho vho kwameaho nga mushumo wa inzhiniara  . 
Fhedzi-ha , u itela u fhungudza mushumo wa u shumisa nḓila idzi ha masipala na wadini vhuvhili hazwo , gaidi iyi i dzinginya uri nḓila dzi tea vha zwanḓani zwa Mulanguli wa CBP , ane a ḓo tikedzwa nga Mulanguli wa IDP u itela u ita vhuṱanzi uri hu na vhuṱumani vhukati ha u shuma na u monithara na u ela ha CBP na IDP  . 
Kha vha ambedzane nga ha ndeme ya Dzangano ḽa Tshifhambano Tshitswuku na u bula zwine mushumi wa zwa vhuongi muṅwe na muṅwe a tea u zwi ḓivha kha sia iḽi  . 
Izwi zwi sumbedzisa uri naho hu na khaedu , vhutshilo ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ho khwinifhala kha miṅwaha ya fumbili yo fhiraho . 
Mahosi na khoro dza sialala vho engedza maanḓa avho u fhira mafhungo a elanaho na zwa vhuhosi fhedzi u ya kha mafhungo a miṱa na a ndaka , hu tshi katelwa ṱhalano , vhuunḓi ha vhana an akhanedzano dza mavu . 
U ita ndovhololo ya girama khathihi na ḓivhaipfi zwo itwaho . 
Ndi zwa ndeme kha mvusuludzo ya ikonomi , u ṋea ṱhalutshedzo na mvelelo kha mathomo maswa ashu  . 
Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ine vhuvhekanyandeme hayo ha vha zwi vhilaedzisaho Kiḽasiṱa ya Ikonomi , yo olwa nga nḓila ya u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo , vhukati ha zwiṅwe , u shandukisa ikonomi na u alusa vhubindudzi . 
Ro thoma Nḓila Ntswa ya Nyaluwo ine ya ḓo langa mushumo washu kha u swikelela izwi zwipikwa , ri tshi khou shuma ro sedzesa nga maanḓa kha uri u sikwa ha mishumo tshi vhe tshidziki tsha mbekanyamaitele ya ikonomi yashu  . 
Muvhuso u khou shuma vhukuma u vhona uri huna ṋetshedzo ya maḓi manzhi kha vhupo ho fhambanaho ha shango ḽashu u tikedza nyaluwo ya ikonomi ngeno hu tshi khou engedzwa tswikelelo kha masipala i kundelwaho ya vhupo ha mahayani  . 
Tshitshavha ngauralo tshi fanela u ṱoḓa tshivhalo tshinzhi tsha mushonga phanḓa ha musi vha sa athu haela  . 
Mashudumavhi dziwadi dzo vha dzo ṅwalwa nga dzinomboro hu si na mapa u ṱalutshedzaho ha kona fhedzi vhadzulapo vha si gathi u livhanyisa madzina a vhadzheneli kha khetho na wadi dzavho  . 
Khumbelo ya thendelo u thoma ( PAR ) : Maitele a u ḓivhadza GEMS nga ha nyito yo pulaniwaho phanḓa ha tshiwo , uri ri kone u swikelela zwine vha vha nazwo kha mbuelo . 
Zwitshavha zwi tea u dzhenelela musi hu tshi thomiwa kha u bveledza dzipholisi dza dzangano na mbekanyamushumo  . 
Kha vha dzule vha tshi amba nga mishonga i sa ṱoḓi u tou randelwa nga dokotela ( zwi tshi katela ya zwimela ) na rakhemisi  . 
Ndi khou humbela u ṱanganedzwa sa mugudi tshikoloni tshavho kha gireidi 12  . 
Khothe ndi yone nḓila i yoṱhe ine ya vha hone ya u shuma na u sa tevhedza thendelano  . 
Mulayo u katela khethekanyo mbili dza vhafaramikovhe vhane ha fanela u rangwa ha wanala thendelo dzavho dza thandela ya vhushumisamupo  . 
Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe i kha tshifhinga tsha tshanduko na uri yo ṱanganedza maitele a u Humela kha zwa Mutheo uri vhalangi vha kone u fhaṱulula dzangano na u khwinisa kushumele kha zwiṱitshi zwa mapholisa zwoṱhe zwi sa shumiho zwavhuḓi . 
Pfanelo dza vhana dza tshikolo na vhudzulo zwo badelwa nga vhahulwane vha vhuongelo  . 
Hezwi zwiito zwi vhea mutsiko une wo no vha hone kha tshomedzo dzine a dzi lingani kha u ṋetshedza pfunzo kha vhashai . 
Zwi re ngomu ha ndayotewa dza vunḓu 143 . 
Vha khou lavhelela mvelelo dzifhio kha ṱhoḓisiso ? 
Tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea- ( a ) u vha tsho imelela nga u ṱanḓavhuwa zwitshavha zwihulwane zwa mvelele , vhurereli na luambo Afrika Tshipembe ; na ( b ) u sumbedza nga u ṱanḓavhuwa tshivhumbeo tsha mbeu Afrika Tshipembe . 
Tshivhalo tsha madalo nga ṅwaha tshi ta tshivhalo tsha dziposo nga khethekanyo  . 
NARYSEC ndi mbekanyamushumo ya tshifhinga tshilapfu ine yo sedza fhedzi kha u kunga na u fha vhaswa vha vhupo ha mahayani khonṱhiraka ya miṅwaha mivhili . 
Vhasidzana vha khou imba nyimbo  . 
Gazete ya Muvhuso ya vunḓu I tea u anḓadza mulayo wapo wa masipala arali yo humbelwa nga masipala  . 
Vhathu na mabindu vha a tendelwa u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u vha na tshumelo ya poswo i songo ridzeviwaho ( isa kateli zwo bulwaho afho nṱha )  . 
Nyambedzano dzi fanela u vha hone vhukati ha miraḓo i re mulayoni  . 
Kha vha ṱanganyise nganetshelo dza vhukuma kha zwibogisi uri dzivhe dzi tshilaho  . 
Vhaiti vha vha kona u vha na nḓivho i re khagala ya zwine zwa fanela u itwa vha ita uri zwi konadzee  . 
Hu na tshiimiswa tshapo kana tsha lushaka tshine tsha khou dzhenelela kha ṱhoḓisiso yeneyo ? 
U THETSHELESA Maitele a u thetshelesa U thetshelesa ndaela tshifhinga tshinzhi zwi ḓo katela u shuma na zwiteṅwa zwa maitele a u thetshelesa . 
Kha vha ye kha ofisi ya Muhasho wa Zwa Muno ya tsinisa na ha havho kana kha muimeleli wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vha nnḓa ha shango  . 
Kha tshipida tsha u pulana kha vha ite zwauri vha vhe na ndivho dza thandela yavho-dzine vha toda u dzi swikelela  . 
Tshifhinga tsha u thoma  . 
Vhaiti vha khumbelo vha ḓo tea u ṋekedza vhuṱanzi ha u ḓidzhenisa havho kha thandela mbili kana dzi fhiraho mbili  . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila na u lingedza u peleṱa a so ngo ḓoweleaho hu tshi shumisiwa nḓivho ya foniki . 
Mudededzi vha khethekanya vhagudi nga zwigwada . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa Rasaintsi  . 
Vhafhaṱi vhoṱhe vha dzinnḓu vha fanela u ḓinwalisa na NHBRC na uri nnḓu dzoṱhe dzi fanela u ṅwaliswa maḓuvha a 15 hu sa athu u thoma u fhaṱiwa  . 
Kha vha vhonane na dokotela kana dokotela a shumaho na zwa vhulwadze ha muhumbulo . 
Zwenezwi tshihumbudzo tsha Delville Wood tsho kumedzelwa masolwe a Afrika Tshipembe , mbekanyamaitele dza muvhuso wa tshiṱalula nga tshifhinga tshawo wo khethulula maAfrika Tshipembe vha vharema vhe vha lovha nga tshifhinga tsha nndwa ngeno vhatshena ngavho vho vhulungwa afha Tshihumbudzoni tsha Delville Wood . 
Zwithu zwi fanaho na vhuhulwane ha tshitshavha tshine mavu a khou ṱo ḓelwa tshone na mutengo wa mavu kha vhupo honoho zwi fanela u dzhielwa nzhele  . 
Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi  . 
U vhambedza na u vhekanya vhulapfu , vhunṱha kana u rambalala zwa zwithu zwivhili kana zwinzhi , nga u zwi vhea tsini na tsini . 
U nanga nomboro i ḓaho murahu ha 3 i vheiwe fhethu ho teaho kha mutalombalo Magaraṱa a nomboro Tsumbo : Vhagudi vha nga kha ḓi paka magaraṱa nga u tevhekana . 
Kuvhonele kwo khwaṱhaho ku ḓo bvisela khagala muhumbulo waṋu . 
U swikelela ndindakhombo ya zwa dzilafho nga u ṱavhanya - GEMS a i na zwikhala zwa u lindela kana ndaṱiso U vha tshipiḓa tsha muṱa wa GEMS zwi ita vhugai ? 
Vhaimeleli u bva kha mihasho yoṱhe ya muvhuso , zwiimiswa zwa akhademiki zwo fhambanaho na dzi NGO , na u bva kha khomishini na madzangano o fhambanaho vha ḓo dzhenela wekishopho iyi  . 
Kha tshiṅwe na tshiṅwe tshe nda tshi vhalela nṱha , vha humbelwa u sumbedza madzina ane a vha kha garaṱa iyi , arali a hone , vha pfa uri tshitatamende tshi a shuma  . 
Vha bvele nnḓa vha ṱalutshedze vhai A uri vha humbule nga nganetshelo kana tshiwo tshine vha ṱalutshedzana na vhashumisani navho  . 
Vhuṱanzi ha u ḓiṅwalisa lwa full time kha tshiimiswa tsha pfunzo ya nṱha tshi dzhielwaho nṱha . 
Madalo a ḓo khwaṱhisedza vhushaka ha thungo dzoṱhe ha zwa polotiki na ikonomi na DRC na u dovha u alusa u ḓivhofha hashu kha u lwisa u vhulunga mulalo na zwa mbekanyamushumo ya Mveledziso ya u Fhaṱulula Phambano dza Murahu ( PCRD ) kha shango iḽo . 
U netshedzwa dzimpho , thikhedzo siani la masheleni , tshumiswa dza khunguwedzo , u rambiwa zwiliwani zwa tshiswitulo etc , zwi so ngo vhuya zwa vha zwithu zwine vha zwi shumisa kha u kunguwedza tshumelo dzavho dza zwa Muvhuso ngauri zwi sia mihumbulo ya u ri izwi ndi ndila yo peamaho kha thuthuwedzo dza u ri hu si vha na khaedu yo linganelaho ngauri avho vha mabindu matuku vha si nga si kone u bvisa mpho dzi linganaho na avho vha re na zwavho  . 
Thendelano yo swikelelwaho vhukati ha Dzangano ḽa Dzithekhisi ḽa Lushaka lwa Afrika Tshipembe na SA Taxi Finance Holdings zwi tou sumbedzisa uri nyambedzano dza mulalo dzi nga tandulula mafhungo o raholo hu songo vhuya ha dzheniswa vhathu vha si na mulandu na u thithisa ikonomi  . 
Oraḽa : Maraga dza ṅwaha dza mushumo wo kuvhanganyiwaho wa u amba , u thetshelesa na u vhala . 
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso . 
Nga 1994 Vhutendelwamilayo yo thomiwa hafhu sa iṅwe ya Nnḓu mbili dza dimokirasi ya u thoma ya Phalamennde ya Afurika Tshipembe  . 
Ni ḓo mbo ḓi dzhena kha bada khulwane . 
U rangela u vhala hu ḓivhadza vhagudi kha tshibveledzwa . 
U ṱhaselwa uho ha London hu khou bvelela vhukati ha vhege mbili ha iṅwe ya Manchester , he vhunzhi ha vhadzulapo , nga maanḓa vhaswa na vhana vha lozwa matshilo avho  . 
Arali ṱhoḓea dza u fhaheiwa kana u fhiriselwa phanḓa ha mulandu dza pfukiwa , mukhakhi a nga kha ḓi fariwa ha itwa uri a shumele tshigwevho  . 
Mutholi u a vhofhea u tshimbidza tswikelelo ya zwikhala zwa vhupfumbudzi ho teaho kha vhashumi vha khonṱhiraka  . 
Sa tsumbo , musi vhagudi vha tshi khou thetshelesa ṱhalutshedzo yo rekhodiwaho vha ḓo ranga nga nyito ya u vhala ha thangeli hune ha ṱuṱula u rangela u thetshelesa hu na ndivho ha dovha ha vha thusa u ḓikwamanya na tshenzhemo yavho . 
U vhala bugu sa kiḽasi yoṱhe na mugudisi ( u vhala na mugudisi ) na u buletshedza mihumbulo mihulwane . 
Mutsukunyeo kha mbulungo i sumbedzwa nga Tshitatamennde tsha tshanduko kha tshelede na mbulungo  . 
Izwi zwi amba uri muṱoḓisisi ha vha badeli tshanḓani  . 
Zwiṅwe hafhu kha u sika mishumo na zwiṅwe zwikhala zwa ikonomi , zwi amba uri ri fanela u khwaṱhisa pfanelo ya muholo wo linganaho kha matshilo a tshitshavha na u fhungudza masheleni a ṱoḓeaho u swikelela ṱhoḓea dza mutheo  . 
Zwi vhuyedzaho na vhuthengathenga ha masipala na u kundelwa ha tshiimiswa muthu o teaho o khethwaho nga Mulanguli-Dzhenerala uri a shumane na mbingano idzi  . 
Kale , khothe dza sialala dzo vha dzi tshi vhonwa sa dzi konaho u sengisa fhedzi khanedzano dza nyito dza sialala . 
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa . 
Hezwi zwi ita uri vha vhe khomboni ya u vha na tshenzhemo ṱhukhu ine ya ṋewa mbilaelo dzi pfadzaho maelana na mafhungo ayo , u fhira vhaṅwe vhane vha kona u bveledza madzangalelo avho nga kha maitele a nyambedzano o ḓoweleaho o vuleaho khavho  . 
Arali muhumbeli a sa koni u ṅwala kana u vhala , kana a na vhuholefhali , khumbelo i nga itwa nga mulomo  . 
U khwaṱhisa uri mugudi muṅwe na muṅwe u swikelela gumoṱuku ḽa bugu dzo randelwaho na bugu dza u shumela dzi ṱoḓeaho u ya nga poḽisi ya lushaka . 
Mulayo u vhofha vhathu vhothe vhadzulapo na vhathu vha mulayoni kha u u tevhedza  . 
Mivhigo ya zwirathisi i sumbedza-vho na vhushaka vhukati ha vhuloi na vhukoni ha u shumisa maanḓa a sa pfesesi ( vhuloi ) kha u vhaisa vhathu na ndaka yavho  . 
Kha ri ambe Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwine na khou vhona . 
Hezwi zwi ḓo thusa kutshimbidzele kwa IDP nge ya vha na vhuṱanzi ha uri mafhungo a vhupo na a kuvhetshele a songo sedzwa fhedzi lwa tshitekiniki , a sedza na siani ḽa uri a kwama hani vhadzulapo vha ha masipala  . 
Vhukoni ha thekhinikha ḽa zwi amba fhethu hu ne ha ḓo shumiswa nga tshiṱitshi tsha ndingo na ngudo dzo itwaho nga vhaṱoli vha dzigoloi  . 
U shumisa mamudi mafhungoni . 
Muṅwe wa mishumo ya ndeme ya Komiti ya Wadi ndi wa u wana mihumbulo u bva kha zwitshavha nga ha IDP na u khwaṱhisedza uri masipala u a wana mafhungo aya  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu ho khethiwa lwa u shuma miṅwaha miṱanu  . 
Musi vha tshi wanulusa nga ha tshumelo na mbuelo dzashu , a zwi konḓi u vhona uri ndi ngani  . 
Vhushaka ha Vhashumi wa1995  . 
Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi  . 
Hu ḓ o dzhiwa maga oṱ he a pfadzaho u tsireledza mafhungo a mushumisi  . 
Afrika Tshipembe ḽono vha tshipiḓa tsha vhuthihi ha ḽifhasi , ḽi shumela ndavhelelo dza shango , Afrika na ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela  . 
Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 u vhea maitele ane a tea u tevhelwa kha ndango ya ifa la mufu . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u humbula uri phambano vhukati hashu ndi yone i ri khwaṱhisaho . 
Afurika Tshipembe ḽi na vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe na u ḓiambela kha zwithu zwinzhi , fhedzi mvelelo ya maga a muvhuso i songo lavhelelwaho yo vha u fhungudza masheleni a ṱhuṱhuwedzo dza vhadzulapo malugana na u vha vhasheli vha mulenzhe thwii kha mveledziso ya vhone vhaṋe  . 
Mihumbulo yavho ya vhuḓifari ha muṅwe mubebi a i nga ṱu ṱuwedzi tsheo kha ndondolo ya ṅwana  . 
Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona . 
Khaḽarani tshivhalo tsho teaho tsha makhanḓela ni tshi sumbedza miṅwaha yaṋu . 
Tshipembe kana Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu . 
Kha iyi phoḽisi , hu tshi ambiwa nga Luambo lwa Hayani , zwi tea u ḓivhea uri hu khou ambiwa vhuimo , hu si luambo lwone luṋe lini . 
Vhuḓifari ha vhana vho thanyaho lwo kalulaho vhu khou dzhielwa nṱha nga u sedzesa zwiito zwavho  . 
Tshavhuṋa , muvhuso u ḓo isa phanḓa na u engedza u shumiswa ha tshelede kha zwa matshilisano , zwi tshi katela na u engedzwa lwa tshifhinga tshilapfu ha u swikela kha Magavhelo a u Unḓa Vhana kha vhana vha miṅwaha ya vhukale ha 18 na u fhungudza vhukale ha vhanna vha teaho u wana mundende ha vha miṅwaha ya 60 . 
Mihumbulo yo no rumelwaho kha Khomishini i songo tsha dovhololwa ; kha iyo nyimele vhafhinduli vha tea u sumbedza uri vha khou anana na mihumbulo ye vha sumbedza tshifhingani tsho fhelaho , arali hu na iyi nyimele . 
Vhukatini hafha ni na magethe a khwaṱhaho ane a valea  . 
Ri nga si shandukise nyimele dza ikonomi ya ḽifhasi , fhedzi ri nga ita zwinzhi u shandukisa nyimele dzapo  . 
Kha vha vha vhudzise thaidzo dza ipfi ḽo fhambanaho dze vha dzi tandulula nga u amba nga hadzo , vha ole zwifanyiso na zwiṅwe  . 
Kha vha didine uri vha pfesese ndila dza vhadzulapo  . 
Masiat ( ari ane vha d(o a wana kha webusaithi ino a katela mafhungo a d(ivhazwakale , mvumbo , man(walwa , nzulele ya mut ( a wa Vhavend(a , Luambo na mitambo ya u takusa mvelele na sialala ( la Vhavend(a  . 
Bogisi ḽa makumba ḽithihi ḽi fara kana u panga makumba a rathi . 
U linga ha u fhedzisela hu na mulingo wa orala wa minetse ya 30 , une khawo mafhungo a re afho nṱha a ḓiswa phanḓa u itela u linga na nyambedzano  . 
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi , na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa  . 
Khabinethe i dovha ya livhisa maipfi a ndiliso kha muṱa wa Vho Brigadier General Bita vho lovhaho vhe na miṅwaha ya 75 ngei Tanzania . 
Ri dzhiela nṱha ṱhoḓisiso na mihumbulo ye ra i wana khavho  . 
Ri na vhafumakadzi vhanzhi kha maimo a vhurangaphanḓa na uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi kati na u khwinisa tshiimo tsha vhafumakadzi  . 
Muhumbeli ha ngo fanela u humbelwa fhedzi uri tshitshavha tshi na pfanelo kana dzangalelo kha vhupo uvho ho khetheaho fhedzi u fanela u sumbedza uri hu na ḓivhazwakale yo khwaṱhaho ya tshumiso ya sialala ya tshiko tshenetsho , na u sumbedza nga mulayo ha u vha na nḓivho ya sialala nga hatsho  . 
Vhashumi vha senthara ya PAIA vha tea u kwamiwa uri vha thuse hu tshi itiwa khumbelo  . 
Zwo swikelelwaho Mivhigo yoṱhe ya PSC yo phaḓaladzwa u ya nga maitele a u phaḓaladza  . 
Khetheknyo ya 1 i nga khwiṋiswa fhedzi nga Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka , hu na vhanzhi vha tikedzaho vhane vha nga lingana phesenthe ya 75 ya miraḓo ya hone na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , hu na vouthu dza u tikedza dzine dza si vhe fhasi ha mavunḓu a rathi  . 
Zwi tshi kwama miduba a thi nga koni u bvisa vhupfiwa ha izwo ngauri ndo vha ndi songo futelela kha miduba iyo  . 
Nga murahu vhege , a hu tshe na huṅwe u khwiniswa kha maraga hune ha ḓo itwa  . 
Ho vha hu na migodi ya minirala nahone hu tshi fulwa tsimbi . 
Zwino , sa tsumbo , ri khou engedza vhukoni hashu ha tsedzuluso ya forensiki u fara vhaofisi vha vhuaḓa nahone ri khou thivhela vhashumeli vha muvhuso kha u ita bindu na muvhuso  . 
U vha nemuta zwi ḓo thusa u sika zwikhala kha sekithara ya vhuendelamashango u sumbedza nyito dza vhuendelamashango ha shango na vhorabulasi vhapo vha ḓo sumbedza vhutumbuli ha thekinoḽodzhi ṱanoni ḽa mbambadzo ḽine ḽa ḓo dzhenelwa nga vhathu vha fhiraho 100 vho ṱanaho u bva kha tshakha dza aquaculture ḽifhasi ḽoṱhe . 
Zwiṱuṱuwedzathandela ndi zwithu zwi no bva nnḓa zwine zwa nga kwama zwipikwa zwa thandela  . 
Foramu ine ya ḓo vha hone i ḓo ṋetshedza Afurika Tshipembe tshikhala tsha u davhidzana na u ṱuṱuwedza vharangaphanḓa vha Afurika na mabindu a dzitshaka na a dzingu nga ha u dzhenelela hu konadzeaho malugana na u konanya na u khwinisa nyaluwo Afurika Tshipembe na kha dzingu . 
Kha vha ise fomo dza khumbelo ntswa na dza tshandukiso . 
Luambo ndi thulusi i sa imelwi nga tshiṅwe tshithu ine ya nga shumiswa kha u khwaṱhisa dimokirasi na u dovha ya thusa kha zwa matshilisano , mvelele , u guda , ikonomi na vhutshilo ha polotiki ha lushaka lwa Afrika Tshipembe . 
Ri a ḓihudza nga u vha kha vhuimo ha vha fumi vha nṱhesa kha muvhigo wa vhuṱaṱisani ha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi zwi tshi elana na tshumelo dza masheleni . 
Mulayo u sedza kha u alusa makete wo dzikaho nahone u khou aluwaho une wa khou bvela phanḓa na u swikela ṱhoḓea yo dzumbamaho i swikeleleaho ya u rennda nnḓu kha vhathu vhane kale vho vha vha tshi sielwa nnḓa nga nṱhani ha tshiṱalula zwi songo tea . 
Fomo na matshimbidzele a ndivhadzo iyi zwi do buliwa kha Dzindaulo  . 
Hu nga vha kha zwa pfunzo , zwa mutakalo , zwa dzinnḓu , zwa maḓi kana vhutatatshili , mbudziso ya ndeme ine ra ṱangana nayo ḓuvha na ḓuvha ndi ya uri ri nga khwinisa hani ndeme ya tshumelo idzi  . 
Komiti ya Wasi i ḓivhadza tshitshavha nga ha pulane ya nyito na u topola masia hune thikhedzo yavho ya ṱoḓwa  . 
Arali vho vha vho malana phanḓa ha ḓuvha iḽi , mbingano yavho i dzhiwa u vha i mulayoni nga uyu mulayo muswa  . 
Thoro , fuḽauru , dzikhanakhana , zwidohodohwane na buse ḽa thanda zwi nga vhanga vhulwadze ha ningo,na maṱo ane a bva maḓi na u ṱhavhaṱhavha kana u ṱhoṱhona na zwiṅwe zwine zwa ita uri muthu a pfe vhuṱungu  . 
Lavhelelani izwo musi vha tshi tumula zwipiḓ tshipiḓa tshe vha fhandekanya nga vhukati . 
Ri ḓo ṱuṱula u shumiswa ha Mulayo wa u Mannḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vhathu Vharema wo khwiniswaho na Mulayo wa Ndinganyo ya u Tholwa , uri ri kone u shandukisa vhuṋe , ndangulo na ndango ya ikonomi . 
Luṱa lwa vhuvhili lwa khetho dza phuresidennde lu ḓo tshimbila khathihi na khetho dza vundu  . 
U vhandela mibvumo nga muthihi ( zwipiḓa zwiṱuku ) kha maipfi a no ambiwa . 
Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde  . 
Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu , vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo . 
Vhunzhi ha miroho i no t ( avhiwa vhuriha i vha i tshi kona u tshila naho hu si na mvula  . 
C Arali wa dzulela u zwifha , a hu na ane a ḓo u fulufhela na musi une wa vha u tshi khou amba ngoho . 
Vhanna na vhafumakadzi , ndi fhano ṋamusi vhuṱamboni ha giradzhuwesheni uhu u ṋetshedza lwa tshiofisi vhagiradzheweiti vhashu vho lugelaho u thoma mishumo yavho ya vhunese na u shumela lushaka kha mbidzo yavho ye vha tou ḓinangela  . 
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe Bugu Khulwane kana maṅwalwa o hudzwaho . 
Zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa zwiteṅwa dza tsireledzo dza webusaithi ya Tshumelo ya Muthelo kha Inthanethe ya SARS zwi a wanala hafha  . 
Ndangulo dza vhuendi ha badani . 
Kha mumono muṅwe na muṅwe nyito dzi ḓo isa mihumbulo ya vhagudi kha u lulamisa girama na tshaka dza zwibveledzwa . 
Ri fhululedza mupfufhiwa nga u katela , Charlotte Le Fleur wa Sekondari ya Worcester , na vhoṱhe vho dzhenelelaho kha mushumo u lemelaho . 
U vhala nga zwigwada zwi a ṱuṱuwedziwa . 
Hone arali zwi tshi tendisea uri muthu u ḓo huvhala , zwi amba uri mulayosiṅwa u ḓo vha u na mbuno dza u dzhenelela ho sedzwa uri ndivho ya u huvhadza uyo o bulwaho i hone . 
Hezwi zwi kumedzwa kha wadi vha fanela u dzhiela nṱha mvelelo ṱhanu dza ndeme kha phurosese ya u pulana  . 
Muvhuso washu u tenda kha zwa uri ri nga ṱuṱuwedza vhutumbuli na nyaluso ya ikonomi musi ri tshi khou ḓi sedza na zwililelwa zwa muteo zwa vhane ra vha shumela na u vha fha zwikhala , ri sa sedzi nzulele ya muthu  . 
Tshikwama tsha Vhushumisamupo tshi ḓo fhirisela masheleni kha tshitshavha tshi sa dzheneleli kha uri masheleni aya a ḓo kovhekanywa kana u shumiswa hani  . 
Hezwi zwi ḓo konisa vharei u bvelela nga murahu ha tshifhinga u bva kha ngalavha ṱhukhu u ya kha ngalavha khulwane dza vhurei , nga murahu vha ya kha ngalavha dza vhubindudzi ha ḽifhasi . 
Ri isa phanḓa na u lavhelesa nyimele nga vhusedzi , hu tshi katelwa na zwine zwa nga itea Mabvaḓuvha Katina devhula ha Afurika . 
Ndi a livhuwa Vho Alan  . 
U lugisa na u ṋekedza nga vhudele burosha ya u tou gera . 
Nga yeneyo nḓila tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u vha na mutshimbidzi na vhathu vho ḓiimiselaho u ṅwala kuitele  . 
Vhonkhetheni avha vha ḓo nangwa u ya nga ndivhanele ya tshivhalo tsha vouthu tshine ḽihoro ḽa dzi wana kha khetho  . 
Luambo Ndi zwa ndeme u bveledze vhukoni ha vhagudi ha u amba nga zwithu zwa 3-D  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , ya CK4 na fomo CK1  . 
Dzi nga ḓi nwiwa na inisuḽini . 
Hezwi zwi ṋetshedza muhanga wa lushaka wa u sumba maitele a mavhusele , nyaluwo , mveledziso na tshanduko yo ṱanganelanaho ya sekithara ya maḓini,muhumbulo muhulwane u wa u honolola khonadzeo dzi vhuedzaho dza sekithara dzoṱhe dza maḓini khathihi na u ḓadzisa u shela mulenzhe hayo kha ndivho dza mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya shango , ngeno i tshi khou shela mulenzhe na kha mbambadzo ya mashango a nnḓa . 
Mulayo zwa zwino u iledza u zwima vhaloi . 
Bammbiri-mviswa yo rera nga ha uri Khothe ya Ndayotewa yo shumana hani na pfanelo dza vhurereli vhu tevhelwaho nga vha si gathi  . 
Nga tshifhinga itshi tsha ṅwaha , vhagudi vha tea u vha vho no wana nḓivho ya zwivhumbeo zwoṱhe zwa data zwine zwa ṱoḓea kha Gireidi ya 3 ( mitevhe , u thalisisa , dzithebulu , girafu dza zwifanyiso , girafu dza lubaba )  . 
Phasipoto ya ṅwana i ṋewa vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16 . 
Hunwe na hunwe hune ha nga pfi ho vha na tshitalula hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi , murado kana minidzhere ane mavhari-vhari ayo a khou itwa malugana nae u do tea u wana uri zwo tea na  . 
Hezwi ndi zwa ndeme kha u aluwa havho , u ṱangana havho na vhaṅwe , na u swikelela havho kha u guda na shango ḽine vha tshila khaḽo  . 
Ri khou shuma ri tshi ya kha Mulayotibe wa u Manḓafhadza Vhafumakadzi na Ndinganyiselo ya mbeu , u bvela phanḓa kha u tevhedza hoṱhe kha muvhuso na kha sekithara dza phuraivethena u ita mutsiko afho hune ha vha zwi sa khou tevhedzwa  . 
Khethekanyo ya 1993a ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo i tshi ḓo phasiswa . 
Hu tshi kha d(i vha ho imelwa mutevhe wa u d(ivhadza sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo ya 20 , maitele o buliwaho kha Shedulu ya 2 ya Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a fanela u dzhiiwa sa mishumo i re kha mutevhe  . 
Tsedzuluso ya mugaganyagwama wo sedzanaho na zwa mbeu i ambelwa kha tsedzuluso dza kushumisele kwa masheleni a muvhuso na mbuelo kha vhafumakadzi na vhasidzana musi vha tshi vhambedzwa na vhanna na vhatukana  . 
Hafhu , u rwelwa ṱari ha Thandela ya Nḓisedzo ya Maḓi Mahayani a Jericho ya R15 miḽioni zwo engedza tsireledzo ya nḓisedzo ya maḓi kha zwitshavha zwa Jericho kha Masipala wapo wa Madibeng . 
Mueletshedzi , mushumeli wa mutakalo , muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kana pholisa , mushumeli wa tshitshavha , mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee , a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo . 
Tsumbo , u itela u lugisela khoniferentsi , hu tea u itwa ndugiselo dza u tshimbila dza vha ḓaho khoniferentsini  . 
Vhuḓipfi ho ṱangananaho - Vhuḓipfi ha muthu vhu nga shanduka nga u ṱavhanya vhukati ha mania na mutsiko , tshiṅwe tshifhinga nga ḓuvha ḽithihi . 
Vha balelwaho u vusuludza ḽaisentsi vha ya lifhiswa . 
Khabinethe yo themendela u thomiwa tshigwada tsha Tshumelo ya Tshitshavha tsha vhaḓivhi vha mulayo na vhashumanaho na zwi kwamaho vhashumi tshine tsha ḓo shumana na dzikheisi dzo salelaho murahu dza vho imiswaho kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Ri ḓo shumisana roṱhe u fhungudza masiandoitwa a idzwi kha indasiṱeri ya migodi  . 
Ri ṱoḓa matshudeni ashu a tshi khwinisea hu si ngauri zwi isa kha pfufho dza nga nnḓa fhedzi ngauri matshudeni vha dzhiela nṱha ndeme na u ḓiphiṋa nga u aluwa ha vhukoni havho  . 
Khaedu ye ra sedzana nayo kha u shumana na iḽi fhungo a si ya malugana na pholisi  . 
Mashelni a vhutumbuli a do vha na vhuimo tsini na maraga ( kha u bveledzwa ha tshibveledzwa kana tshumelo ) li gwama la vhutumbuli li do lambedza matshudeni vha saintsi na inzhiniere musi vha tshi ya univesithi , u ita thodisiso uya kha zwibveledzwa zwi fanaho nazwa ndila heyi i khou shumiswaho nga zwiimiswa zwino fana na MIT ngei US na mashango a fanaho na Finland u ita uri thodisiso i kunge vho pfumaho  . 
Ndi a livhuwa . 
Ro ṱalutshedza uri u ḓiimisela hashu kha zwo sedzwaho ṱhanu khulwane nga tshifhinga tsha themo iyi ya muvhuso , ro vhona uri tshifhinga tsho swika tsha u sedzesa kha tshithu tshithihi tsha ndeme , u sika mishumo  . 
Arali nda sa khethiwa sa Thirasitii nga Khetho dza Dzithirasitii dza GEMS dza 2014 , fhedzi nda vha nkhetheni a tevhelaho u ya nga ha tshivhalo tsha vouthu kha khetho , ha sokou vha na tshikhala tshi songo lavhelelwa kha Bodo ya Dzithirasitii , ndi a tenda uri ndi kwamiwe nga Mudzulatshidulo wa Bodo ya Dzithirasitii ya GEMS , uri vha nṋekedze tshikhala tsha u ṱanganedza u tholwa sa thirasitii kha tshikhala tsho salaho tsha uyo thirasitii o bvaho . 
Kha vha tshi shumise zwiṱuku musi vho no kwamana na dokotela wavho . 
Vhuleme ha tsumbedziso ya Ngoho na Vhuleme ha Tsumba mafhungo uri i kone u shumisa pfanelo i re kha Mulayotibe , i fanela u shumisa , kana arali zwo fanela i fanela u bveledza mulayo wo ḓoweleaho une wa sa ḓo tendela u shuma ha wonoyo mulayo ; na vha tea u ḓisa vhuṱanzi ha ṱhalano  . 
Vha ḓo ṅwaliswa sa muthu o teaho u wana thikhedzo ya Tshumelo dza Ndeme dzi sina Mbadelo nahone vha ṋekedzwa tshumelo yo teaho . 
Sa zwine dzina ḽa amba zwone , miṱangano iyi ndi ya nga ha zwenezwo fhedzi - u kwamana nga ha zwa mutakalo  . 
Ri dovholola khuwelelo yashu ya uri vhadededzi vha fanela u vha vha tshikoloni , kiḽasirumuni , nga tshifhinga , vha tshi khou funza awara dzi swikaho henefha kha sumbe nga ḓuvha  . 
U ḓivha na u shumisa ṱhalutshedzo na mishumo ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo kha zwibveledzwa . 
Khabinethe i sathula gabelo ḽa khakhathi dza zwenezwino , u tshinyadzwa ha ndaka ya phuraivethe na ya muvhuso na u gevhengwa ha thundu ngei Gauteng , Kapa Vhubvaḓuvha na Kapa Vhukovhela . 
Tshifhinga tshohe zwine muvhuso wa ita , u kwamana nga nila yo anavhuwaho na phoisi khathihi na maitele na mathomele ane tshifhinga tshohe a dzhia tshivhumbeo tsha vhukwamani ha tshumelo na dzisamithi dza nnu dza lushaka  . 
NPPO ya Afrika Tshipembe i ṋea ṱhanziela ya phytosanitary arali zwimela zwi tshi tevhedza ṱho ḓe dza u ṱu ṋda dza shango ḽine ḽa khou ṱu ṋda zwimela izwo  . 
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa . 
Zwifanyiso zwa u vhona , muungo , u pfa , muthetshelo na u kwama zwi nga shumiswa uri ṱhaluso kana mbuletshedzo i vhe khagala  . 
Vhu nga shumisa maanda aya maswa kha u divhuedza . 
Ri do vha thusa nga ndila ya thonifho  . 
U ṅwala phara . 
Khoro yapo i dzuzanya IDP yayo na u ramba tshitshavha kha muṱangano na u ḓisa muhumbulo kha IDP na u bveledza pulane ya nyito  . 
Kha sia ḽa mbekanyamaitele ya ikonomi , ngoho na u bvisela khagala zwi tevhelaho u bva kha u maitele a u topola zwi a konḓa vhukuma u swikelelwa  . 
Naa vho wana khithi ya mafhungo kha ofisi ya Tshipikara ? 
Tshigwada itsho ndi tshone tshe mudzulatshidzulo wavho a si tshi ṱanganedze , kha vhone vhaṋe kana kha khamphani  . 
Mbilaelo khulwane mbili dzi re tsini na u renga na u rengisa ndi dzangalelo ḽa tshiphiri na ḽa mbambadzo  . 
Ndi nga khalaṅwaha ifhio ine vhaswa vha ḓiphina nga u bambela maḓini ? 
Vho ḓadzisa ngauri hu na ṱhoḓea kha muhasho ya u ḓitumbula hafhu nga u ṱalutshedza hafhu zwo u teaho,u ṱalutshedza hafhu zwo u teaho , vho ṱalutshedza uri hezwi zwi a konadzea nga u fhirisa mikano yo vhewahoya zwo ḓoweleaho  . 
U ṱalutshedza mvumbo dza vhabvumbedzwa kha zwiṱori kana thelevishini a ṋea muhumbulo . 
Musi muraḓo wa muvhuso kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka , ḽa vunḓu na ḽapo , kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho sumbedzwaho kha mulayo wa lushaka , thendelano dza ndaka kana tshumelo , u fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa sisiṱeme ine ya vha kwayo , nga ndinganyiso , u vha khagala , na u sa ḓura  . 
Ngauralo , phanda ha khetho dza 1999 ho vha na u pfukiwa ha pfanelo dza khetho yo vhofholowaho  . 
Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana . 
Luambo na zwiga zwa u vhala hunzhi a zwi na vhukhakhi  . 
Avho vhane vha ḓiphiṋa nga zwivhuya zwa u swikelela vha fanela u badela mutengo wo teaho  . 
Ndi khou ṱoḓa u ṱalela mitambo minzhi nga hune nda nga kona ngaho Soccer city nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi . 
Fhedzi kha vha edzise u humbulela thaidzo dzine dza nga itea nga u vha na ndangulo yavhudi na u edzisa u thivhela  . 
Mulayo u re hone zwino u nga wo ḓisendeka kha u haṱula zwa maanḓa a vhuloi na zwa u bvumba , hu si na ṱhalutshedzo i ne ya pfala ya u ita zwenezwo  . 
U ita khumbelo , kha vha ye kha senthara ya ndingo ya ḽaisentse ya u reila ( DLTC ) iṅwe na iṅwe vha ḓo ṋetshedzwa datumu ya u ṅwala ndingo ya vhugudi . 
Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET , dziSETA , u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo , na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho  . 
Izwi zwi ḓo thusa u karusa vhagudi kha zwine vha ḓo zwi ṱoḓa musi hu tshi bvelwa phanḓa . 
U ṅwala hu tshi sedziwa masia one a kuṅwalele sa , u bva kha tshamonde u tshi ya kha tshauḽa , u bva nṱha u ya fhasi kha siaṱari . 
U tea u ṅwala maḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi huṅwe na huṅwe . 
Kha nzulele dzoṱhe idzi vhagudi vha tea u vhigelwa murahu tshifhinga tshoṱhe u khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda . 
Ndi nnyi ane a ta kana u bula matshimbidzele a muṱangano ? 
NAA AKHAIVI DZA FILIMU , VIDIO NA DZA MIBVUMO NDI MINI ? 
Mbadelo kha dzi MP ya vhueletshedzi i tea u bviselwa khagala kha tshitshavha - u thivhela u galatshela malamba nga u nga ndi vhueletshedzi , hu si hone  . 
Ngauralo , ndaulo yo dzudzanyeaho zwavhuḓi na vhulavhelesi ho gudelwaho zwi fanela u shumiswa  . 
U shumisa maipfi ane a bulwa u fana fhedzi a ṅwalwa nga nḓila yo fhambanaho . 
Vho tendelwaho u tshimbila ndi avho vhane vha vha na phemithi ya tshipentshela  . 
Muvhuso wa kale u nga kona u ṱalutshedza nyito ya vhutsireledzi kha milayo ya nndwa i pfeseseaho , fhedzi i ḓo vha yo kundelwa nga u vha i songo ṱoḓa khetho dziṅwe dza poḽotiki mathomoni na nga tshifhinga tsha khuḓano  . 
Mbambadzo na Nḓowetshumo kana madzhendedzi awo  . 
Mashudumavhi , vhugevhenga ano maḓuvha ho hula nga nḓila ine muthu u a vhulawa naho a songo vhuya a thoma a pomokiwa vhuloi  . 
Tshaka dza inisuḽini na uri dzi vheiwa hani nga nḓila yo tsireledzeaho  . 
U bveledza pulane ya nyito kha Komiti ya Wadi zwa u thoma nahone arali mapholisani u sumbedza uri a vha wani muholo  . 
Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha sa zwe zwa bulwa nga Murango wa Ndalukanyo ya Lushaka  . 
Dzangano ḽina miraḓo ine ya vha vhashumeli vha tshitshavha ḽifhasini ḽo ṱhe . 
Hu ḓo phasiswa milayo ya u vhona uri izwi zwa si kwame vhashumi vha songo tikedzwaho kana vhashumi vha kale . 
Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u ḓo ṱoḓa mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u ṱoḓisisa nga murahu ha afho a a isa khothe , u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi i itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho  . 
A vha tei u ḓadza fomo . 
U a bva nayo a tshimbila ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe Khonani yawe Livhuwani u ṱuwa navho . 
Miraḓo ya Khabinethe I tea- ( a ) u shuma I tshi tevhedza Ndayotewa ; na ( b ) u ṋea Phalamennde mivhigo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndaulo yayo . 
Ndi tshone tshikhala tsha u fhaṱa u farisana ha Afrika na u ṱuṱuwedza nyimele ine ya shela mulenzhe kha nyaluwo na mveledziso ya Afrika  . 
Khophi yo sethifaiwaho ya phasiphoto kana thendelo ya tshifhinganyana ya vhudzulapo . 
Sa ḽiga ḽa u shumisa Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka ya Mutheo , vha khou khwaṱhisedza kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka uri a vha nga shumisi Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka vha tshi itela zwiṅwe zwithu zwi siho mulayoni kana u iledzwa nga haya maga , milayo na nḓivhadzo  . 
A huna muthu ane a ḓo rea khovhe u itea vhubindudzi nga nnḓa ha thendelo  . 
U ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa 2016 wa Khwiniso ya Mafhungo a zwa Vhulamukanyi , Phalamenndeni une wa khou linga u khwinisa milayo yo vhalaho ine ya vha na zwi tshimbilelanaho na zwa ndaulo ya vhulamukanyi u itela u tandulula mafhungo ane a vha hone na a thekiniki , u itela ndaulo i khou tshimbilaho zwavhuḓi ya zwa vhulamukanyi , na zwone zwo tendiwa . 
MAITELE AYA A KWAMA MINI ? 
Tsumbo , vha ḓo ri 5 ndi khulwane kha 2 ngauri 5 i ḓa phanḓa ha 2 . 
Vha ḓo tea u kona u vhala na u ṅwala kha dziṅwe thero dzavho , vha shumisa bugupfarwa dza English kha Vhuimo ha Vhukati . 
Riṋe sa muhura wavho muthihi fhedzi , ri tama u vha fhululedza , vha bvela phanḓa  . 
Kha vha wane dziCDW kha wadi yavho vha ṱangane navho uri vha vhambedze mishumo , hu tshi katelwa arali dziCDW vha tshi kona u ṋetshedza thikhedzo ya mushumo kana ya vhuṅwaleli kha komiti ya wadi  . 
Seli ha malwanzhe Amerika  . 
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8 , na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe . 
Zwiḽiwa zwa swigiri na tshiṱatshi zwi pwashekanywa zwa vha guḽukhousu , ine ya dzhena malofhani uri muvhili wavho u i shumise sa maanḓa . 
Mufhindulano u ṋea nḓila ya khwine ya u thoma mbekanyamushumo dza u ṅwala , vhunga mufhindulano wavhuḓi u tshi ṱana Tshivenḓa tshi ambiwaho zwi tshi tou vhonala tshiteidzhini . 
Vhashumisi vha nga lavhelesa , u kopa , u daunuḽouda vha dzhenisa kha ḓiraivi yapo na u phaḓaladza zwi re ngomu ha webusaithi iyi , kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo u itela zwi si zwa vhubindudzi zwa u ḓivhadza mafhungo fhedzi kana ndivho ya u tou sumbedzisa  . 
Mutambo uyu wo vha u si na u vhavhalelana khawo . 
Mbekanyamushumo ye ra i ṱanḓavhudza i katela vhuḓikumedzi ha shango ḽashu kha zwe ra tendelana zwone na vharangaphanḓa vha dzhango ḽashu nga tshumiso ya African Peer Review Mechanism  . 
Mutevhe mulapfu u sa kholwisei wa zwipikwa wo no vha u sa langei na u fhira vhukoni ha SETA ha u shumana nazwo  . 
Vhupo vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kona fhedzi u ṅwalisa Dzangano ḽithihi fhedzi ḽa Tsireledzo ya Mulilo . 
Komiti ya Vhudavhidzani yo thoma maga a ṱhoḓisiso kha Bodo ya SABC , zwi tshi ya nga kutetshele kwayo u vha ofisini , u ya nga tshiteṅwa 15A tsha Mulayo wa Khasho wa 1999 . 
Vha thome nga u dzhenisa ḓiresi dza imeiḽi dza vhadzheneli kha bugu yavho ya ḓiresi dza imeiḽi  . 
Zwithu zwa ndeme zwine ra zwi kovhelana zwi tea u vha zwi tshi khou endedza izwo zwine zwa tea u vha mvelelo dza khetho idzi  . 
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa lushaka nahone milayo na matshimbidzele zwi tea u tevhedza mulayo wa lushaka  . 
Hu ḓo dovha ha vha na ṱhoḓea kha zwitshavha zwa mahayani dzo fhambanaho na dza zwitshavha zwa ḓoroboni kha masipala  . 
Siṱirathedzhi na zwa u bveledza Zwiḽiwa nga kha Fetsa Tlala ndi Mbekanyamushumo dzo ṱanganelaho dza Muhasho dzine Mbekanyamaitele yo khwaṱhiswa ngadzo . 
Mvelaphana nga ha khumbelo malugana na khethekanyo 78 ya Mulayo ndi maitele a muvhuso , na milayo ya vhuanzi yo katelwa kha marangaphana a muvhuso a shumisaho kha mulayo uyu  . 
Khabinethe yo tendela mukumedzo wa Thendelano ya Matshimbidzele o Engedzwaho kha Mbambadzo , Mveledziso na Nyanḓano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Miraḓo ya Mashango ayo kha Phalamennde u itela thendelano . 
Izwi zwi ḓo ita uri hu vhe na mvelaphanḓa kha vhudzheneleli kha u tandulula khaedu dzo salaho . 
Vha tea u dzula vha tshi khou ṱola tshithivhelamulilo u itela u thivhela u tshinyadzwa nga mulilo zwi songo tea , nga maanḓa nga tshifhinga tsha u fhisa mililo  . 
Khabinethe i ṱanganedza muvhigo kha zwe zwa swikelwa kha muvhundu wa Muyexe ngei Giyani , Vunḓuni ḽa Limpopo kha u ḓikumedzela kha zwe zwathomiwa nga muvhuso zwa u khwinisa matshilo a vhathu . 
Luvhili kha vhege ho lavheleswa kha mishumo ya u thetshelesa na u amba Vhege ya 1 - 5 U thetshelesa tshiṱori e na dzangalelo na u ḓiphina a fhedza a fhindula mbudziso dzi no elana na tshiṱori . 
Ro vhona vhafumakadzi vha tshi dzhena kha ḽifhasi ḽa mabindu , vha thoma mabindu , vha vha vhalangi vha dzikhamphani  . 
Khabinethe yo tendela khanḓiso ya Mulayotibe wa Khwiniso wa Thusedzo ya Matshilisano wa 2016 u itela vhupfiwa ha tshitshavha  . 
Tshigwada tsha vhatholi vho themendelwaho nga Tshikimu . 
Ri tama avho vho huvhalaho vha tshi ṱavhanya vha fhola . 
Kha vha vhale zwoṱhe nga ha u ḓisa mbilo kha tshikimu kha siaṱari 20  . 
Minisiṱa Vho Nhleko vha ḓo bvisa dzimbalombalo idzi hu sa athu fhira ḽa 31 Phando 2017 . 
Hezwi zwi ḓo fha mutsiko hafhu kha ḽevele ya zwino ya ndambedzo ya pfunzo na vhugudisi  . 
Nga murahu ha gundo , hu ḓo vha na zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa muṅwe na muṅwe  . 
Tsumbo , zwa u vhalela zwi nga vhewa nga miduba . 
Aya ndi maitele ane nga khao ha vhewa mvalo dzo fhambanaho kha ḽiṅwalo uri ḽi kone u vhonala sa ḽire mulayoni kha maṅwe mashango . 
Kha hoyu mulaedza ndi tama u ḓivhadza mufu vho-Ephraim Mogale , muthomi wa vhuphuresidennde miṅwahani ya 30 yo fhiraho ha Congress of South African Students ( COSAS ) , na thanga dzavho . 
Phalamennde i kha nzudzanyo ya u wana muṋeyatshumelo wa u bvisa mabambiri a malaṱwa uri a bikululwe  . 
Shango ḽashu ḽi ḓo vhuelwa nga nḓila khulwane nga kha thandela iyi ire na mutsindo . 
Muvhuso a u athu u thoma maitele a mbekanyamushumo ya tshumelo ya tshampungane tsha mahala  . 
Komiti dza Wadi dzi shuma mushumo wa ndeme kha maitele aya nahone dzi tea u sedzesa zwiteṅwa zwoṱhe zwa mugaganyagwama zwine zwa ḓo kwama vhathu vha vhupo uvho  . 
Tshitshavha tsha vhona raḓorobo mulandu  . 
Dzi dovha hafhu dza ṱuṱuwedza nyaluwo nga u angaredza , u ṋetshedza vhadzulapo nḓila dza u khwinisa vhutshilo havho na u khwinisa miholo yavho  . 
U itiswa ngauri u a zwi funa nahone u na zwihulwane zwe a ḓiimisela zwone zwa matshelo . 
Khulu kana phosiṱara yo olwaho i takadzaho na u dzhenelela kha khorasi nga tshifhinga tsho teaho . 
Madzina ane a vhonala a tshi amba zwithu talula vhathu u ya nga lushaka o rumelwa kha vhavhusi na dzikomiti dzo teaho uri vha fhe mihumbulo yavho na madzina ane a nga shumiswa vhudzuloni ha ayo  . 
Kha vha dzhie dziphindulo , vha ṱalutshedze ho teaho  . 
Vha ṋekedze dzina ḽa muthu o dzinginyaho dzina ḽiswa . 
Vha nga ḓi vha nṱha , fhasi , phanḓa , murahu kana u buḓa nahone na maipfi a nga tamelana , zwi amba uri ḽeḓere ḽi a kona u vha tshipiḓa tsha dzina ḽithihi kana mavhili  . 
Tsumbo ya 1 : Mushumeli wa muvhuso ndi murado wa tshigwada tsha zwa sialala tshine tsha tea u ita khaedu na zwinwe u ri zwi wane ndambedzo siani la masheleni nwaha nga nwaha  . 
Vha shumise mutaladzi wa u thoma sa tsumbo zwigwada zwi kone u fhedzisa thebuḽu  . 
Hu sina u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho no ḓo vhangiwaho nga mugodi  . 
Tsho mangadzaho vhathu ndi tsha uri Vho-Mathada vha nga vha hani na ṅwana na Avhaathu ngeno hu na uri vho vha vha tshi khou balelwa nga mufumakadzi wa u thoma  . 
Davhi : U lavhelesa na Tsedzuluso ḽi na vhuḓifhinduleli ha u thoma tshumelo ya nṱha ya nḓisedzo ya tshumelo , u lavhelesa , u sedzulusa na kuvhusele kwavhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso c . 
Avho vhane vha shumisa ndivho yavho ya manditi kha u thusa kana u fhodza kanzhisa vha vhidzwa upfi ṅanga dza sialala , ngeno avho vhane vha shumisa nḓivho yavho kha u vhaisa vha tshi dzhiiwa vhe vhathu vhavhi . 
Lu tshimbidzeni ni tshi sumbedza uri ndi khalaṅwaha ifhio . 
Mbadelo i thusa vhatheli uri vha kone u badela tshelede yo salaho vhukati ha muthelo wa tshifhinhanyana wo no badelwaho nga vhatholi ho vhaliwa na muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wa muthelo . 
Hu ṱoḓea vhukoni vhuhulwane kha masia oṱhe a mbadelo dza muvhuso ngauri tshelede i no dzhena kana tshikwama hu na khonadzeo ya uri tshi aluwe nga u ongolowa nga tshifhinga tsha vhukati  . 
Mafhungo a sumbedza u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso , khathihi na mvela phanḓa kha Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Tshifhinga tsha Vhukati na u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Ri tea u tenda afha uri , arali izwi zwo vha zwo thomiwa u ṱavhanya , masiandaitwa o vha a tshi ḓo vha e khwiṋe vhukuma  . 
Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso . 
Vhalani hafhu phara i no amba nga ṱhulo dza milamboni . 
U shumana na tsinyuwo ya vhaṅwe nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho  . 
Ni vhona u nga vhabebi vha ḓo tenda zwine a khou vha vhudza ? 
Naa milindi yo bwiwaho yo valiwa na u fentseliwa ? 
Vhomakone : Madokotela are na vhukoni kha sia ḽa dzilafho , sa onkhoḽodzhi , madokotela a vhana kana a vhafumakadzi . 
Kha vha hayele ho fanelaho  . 
Khethekanyo Khulwane i dovha ya ṋetshedza tshumelo dza phurofeshinaḽa dza ndango ya thandela hu u itela u engedza kushumele kha nḓisedzo ya mushumo wa GCIS  . 
Ro no ḓi swikela zwe ra ḓivhofha uri ri ḓo swikela kha tshifhinga tshipfufhi nga tshifhinga tsha madalo a muphuresidennde hu u fhindula mbilaelo dza tshitshavha nga ha mafhungo a tshikolo na ndondolo ya mutakalo  . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo i vhona uri thaidzo dza zwa mutakalo dzi ḓivhadzwa vhalanguli vha dzhele  . 
Nga maanḓa kha uyu mulandu , kaputeni a vho ngo vhiga mulwadze na muthihi we a vha o ṋamela bufho  . 
Zwikili izwi zwoṱhe zwa vhudavhidzani ha u amba zwi ḓiswa nga u shumisa ngona kha tshivhumbeo tsha luambo . 
NAFVSA ndi khethekanyo ya Lushaka ya Akhaivi dza Afrika Tshipembe ine ya vha nga fhasi ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele  . 
Mbudziso : Naa hu na nyimele dzine ngadzo muraḓo wa komiti ya wadi a nga sudzuluswa ? 
Marangaphanḓa a tea u ṱaniwa hoṱhe mishumoni  . 
Zwenezwo , nga u pfufhifhadza , thekiniki ya manweledzo a bvelaho phanḓa i na masiandaitwa o vhalaho nahone a tevhekanaho kha ḽiṅwe sia  . 
Uyu modulu wo sedzesa nga maanḓa kha masia mavhili a ndeme a vhudavhidzani ha muṱangano , ane a vha adzhenda na maambiwa  . 
U vhala zwithu nga u fulufhedzea u swika kha 50 . 
Vhathu vha kwameaho vha nga dinangela matshimbidzele  . 
U itela uri muthu a gude zwavhuḓi luambo lwa u engzedza , u tea u lu shumisesa nga hune zwa konadzea . 
Sa tshipiḓa tsha u pembelela miṅwaha ya mbofholowo na demokirasi , dzirekhodo dzine dza khou fara miṅwaha ya 20 ṋaṅwaha , u fana na maḓuvha a u thoma a u dzhena Ofisini ha Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela dzi ḓo iswa hu vhewaho Ḓivhazwakale ya Lushaka . 
Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓḓo shuma khayo  . 
Nga kha Ndangulo ya Khombo ya Lushaka , muvhuso u khou sedzana na zwitshavha zwo kwameaho nga tshiwo itsho . 
Zwenezwo , afha hu khou rumelwa nḓivhadzo ya muṱangano wo kaṱudzwaho hu tshikatelwa na mvetomveto ya adzhenda . 
Nomboro ya rasithi i ḓo ṋewa khophi yavho ya vhuṋe  . 
Tshikalo kana luvhilo lwa kuvhalele : u kona u ṱalusa ipfi kana maipfi kha siaṱari nga u ṱavhanya nahone zwo leluwa . 
Hezwo ndi ngauri a zwi koni u tshenzhelwa thwii nahone zwi a ḓivhea nga ngoho  . 
Vhufaedzi ha muthu na lutendo khamusi zwi nga vha zwi tshi elana lune tshiṅwe tshi nga si vhe hone hu si na tshiṅwe  . 
Vhabebi na vhaunḓi vha khou ṱuṱuwedziwa u tikedza vhana vhavho musi vha kati na u ḓilugisela milingo . 
IDP i fhedza miṅwaha 5 nahone i sedzuluswaho ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Naho hu na phambano kha mikhwa na maitele , ri humbula uri nnḓu yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha u lwa na mafhungo a konḓaho a tatisaho musi hu tshi sedzwa u sa vha hone ha zwitandadi na nḓowelo nga ha mafhungo a sialala  . 
Evans-Pritchard , sa tsumbo , o wana uri vhathu vha Azande vha a fhambanyisa vhukati ha zwine a zwi dzhia zwi tshi pfi vhuloi na manditi  . 
Ndaulo ya magavhelo a re na mikano na ndambedzo u avhelwa , u fhiriselwa na u fhirisela maanḓa , u lavhelesa na ṱhaṱhuvho , ndozwo  . 
Ndaela a i fhiriselwi phanḓa . 
Ndi ṱanganya ṱhanu mbili nda wana 10 , nda dovha nda vha na nthihi yo salaho ine na yone nda tea u i ṱanganya . 
Ndangulo ya nḓivho . 
Hezwi i zwi ita nga u vhekanya mvelelo dzine dza tea u bveledzwa mafheloni a maitele ayo  . 
Tshifhinga tsho fhelaho , ro sika zwivhumbeo zwa u shumisana zwine zwa fhindula khaedu dzo tiwaho , zwe zwa shuma zwavhuḓi nga maanḓa  . 
Lwa u tou thoma , milayo ya vhaaluwa yo dzhiela ntha ndeme ya u thogomela ho livhiswaho kha tshitshavha na tshumelo dza u tikedza  . 
Mutambi u ita madenwa a u kungulusa daisi  . 
Dziṅwevho dza ḓivha dza Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili  . 
Maimo a mbeu a u sedza sia ḽithihi a ḓo ṱuṱuwedzwa , nahone u sa eḓana vhukati ha vhanna na vhafumakadzi hu ḓo hangwiwa  . 
Nyito dzine dza elana na thekhinoḽodzhi vhukuma ndi nyolo , tshivhumbeo , tshumiso na u elwa ha thekhinoḽodzhi  . 
Muvhuso wapo wo no vhesa na mavharivhari a tshiḓivhano tsha polotiki  . 
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa na Postal Services Regulator u vha tshumelo ya poswo ya tshumelo dzi songo ridzeviwaho i tea u tevhela kuitele kwo themendelwaho nga Postal Services Regulador nahone kwo ṱanganedzwaho nga Minista  . 
Izwi zwibugwana a zwo ngo itelwa u rengisa kana u nwalisa dzishere dzinwe na dzinwe fhano Afurika Tshipembe  . 
Hu na zwitanda zwipfuhfi ? 
Hayani Tshumelo dza madzangano Vhu ali ha muhumbulo Intellectual property U walisa vhue ha vhutali ha muhumbulo Khumbelo ya u walisa tshiolwa u vhumba nḓila dza vhudavhidzani ha tshiofisi hu si na tshiṱalula na u fhaṱa vhushumisani vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
U ambedzana na mbumbano dza lushaka na dza vunu nga mafhungo a zwipotso zwa ane a kwama vhana vhau na vhaswa  . 
Kana ndi dzoṱhe dza idzi khamphani dza ikonomi khulwane musi dzi tshi khou lwela u swikelela u vhusa kha mimakete ya zwa vhulimi ya ḽifhasi nga mbadelo khulwanesa kha ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela ? 
Zwinevha tea u tou fombe khazwo themo ino ndi hu tea u vha u ekhoda . 
Ri tshi ya phana , Muvhuso u o ianganya na vha vhashumisani vha SADC vha vhea maimo a zwithu u itela uri zwi langulee hone zwo isendeka kha maimo a mashango a nna o iimisaho nga zwa saintsi  . 
IEC i ḓo vha rumela kha ofisi ya u ṅwalisa yo teaho . 
U badelwa ha mbilo lwa tshihaḓu nahone lu leluwaho maḓuvha a 14 maṅwe na maṅwe . 
Mbekanyamushumo ya u Adoputa Tshikolo i ḓo kwakwanya vhashumisani na zwikolo u itela u khwaṱhisedza uri zwi ḓo thoma u tevhedzela nḓila i sa gumi ya u khwinisa nga thikhedzo ya madzangano o ḓinekedzelaho kha vhukoni kha pfunzo . 
Vhoṱhe vho dzhenelaho vho tendelana kha u bvisa vhupfiwa ha u hanedzana na u ṱhaselwa uhu na u ḓikumedzela na u shumisana na muvhuso kha u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu . 
Kha vha ite khumbelo kha Biro i shumisanaho na ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa  . 
U ṋea nyangaredzo i pfalaho ya nomboro ya zwithu zwine zwa nga kona u sedzuluswa nga u tou vhala . 
Lavhelesani vhili ḽa zwipuka ḽi re kha bammbiri ḽa u shumela ḽa 26 . 
U amba nga ha zwifanyiso zwi re kha phosiṱara , tshati dza thero , bugu dzine dza vha na vhushaka na thero dzine tshivhalo tshadzo dza si vhe nga fhasi ha ṱhanu nga themo . 
Miṱangano ya komiti ya wadi - iyi ndi miṱangano ya tshifhinga tshoṱhe ya miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Mbudziso : Naa pfanelo dzanga ndi dzifhio u ya nga mulayo ? 
Ndayotewa nd ḽiṅwalwa ḽi sa fani na maṅwe maṅwalwa nahone Ndayotewa i tsireledza pfanelo dza vhadzulapo vha shango  . 
Zwi tea u dzhielwa ntha zwauri khethekanyo ya uyu Mulayo , u ombedzela u tsireledzwa ha vhaaluwa vhane tshiimo tshavho tsha si vhe tshavhuḓi vhane vha khou dzula hayani uri vha si tambudzwe  . 
Mufumakadzi Vho Mahlangu vho renga nnḓu vha khou ṱoḓa u dzheniselwa muḓagasi  . 
Hu si u amba mafhungo avhuḓi fhedzi , nyito dzi tea u edza hezwo zwoṱhe  . 
Mashudumavhi a vha tendelwi u dzhoina GEMS arali vha tshi shuma kha : Mmbi ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe ; Dzhenededzi ḽa Vhusevhi ḽa Lushaka ; T shuemelo dza Tshiphiri dza Afrika Tshipembe ; kana muhasho muṅwe na muṅwe une nyimele ya mushumo ya si vha tendele u ḓiṅwalisa kha GEMS . 
U vhekanya sethe tharu dza zwifanyiso nga nḓila ine ya sika tshiṱori nga u tevhekana ha zwiwo tshi tshi ambiwa . 
U swikelela dzi Khothe - Vha nga vha na thaidzo ya zwa mulayo I tshewaho nga khothe kana nga tshiimiswa tshi linganaho nayo . 
NCOP i vhonwa sa tshiimiswa tsha u swikela vhuvhusi ha tshumisano na dimokirasi ya u dzhenela , na u vha tshigambilu tsha u amba zwi kwamaho muvhuso wapo na wa vunḓu kha vhuimo ha lushaka . 
Mulayo u ṱoḓa uri mugaganyagwama na maṅwalwa awo zwi wanale nga nnyi na nnyi musi u tshi tou bva u itwa kha khoro  . 
Fhedziha , a hu na ṱhoḓea ya u ita khumbelo kha mulanguli wa lushaka u wana thendelo ya vhushumisamupo  . 
Phresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shuma mafhungo a tshipentshela . 
DHA i ḓo vhona uri hu na u davhidzana ha tshifhinga tshoṱhe na vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala maelana na maitele a u pfuluwa  . 
Kha vha vhale nga vhuronwane , vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe ) U thetshelesa na u fhindula nḓivhadzo na ndaela dzi re kha radio na inthakhomo . 
Ri a takala u ḓivhadza u thomiwa ha tshikwama tsha mishumo tsha R9 biḽioni ya miṅwaha miraru i ḓaho u lambedza u sikwa ha mishumo miswa . 
Vhadededzi kha vhuimo vha tea u vhona uri ṱhoho dzo fhambanaho dzo nangiwaho u kuvhanganya na u sengulusa data kha inwe na inwe ya gireidi . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo Khumbelo ya phemithi ya u renga mishonga ya u haela u bva nnḓa i tshi ḓiswa Afrika Tshipembe  . 
U tikedza u bveledzwa ha pulane dza dziwadi muvhunduni woṱhe wa maanḓalanga a masipala hu vha hu vhulambedzi vhu si na vhukono nga masipala kha kutshimbidzele kwa u shela mulenzhe arali ho sedzwa nga u tou angaredza khathihi na kha sisiteme ya komiti dza wadi arali ho sedzwa zwo lumbamaho  . 
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha musi huna u humela murahu , u litsha mushumo , tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo , pfanelo dzi songo vhiliwaho , mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu ( eA ) kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa  . 
Tsumbo ya u linga ha fomaḽa ndi Thesite , milingo , mishumo ya phrakhithikhala , thandela , u ṋetshedza ha oraḽa , tsumbedzo , kushumele , nz . 
Mapholisa vha ḓo vha ḓivhadza arali vho tea u ya khothe sa ṱhanzi  . 
Mashango avho ha na khakhathi , vhurereli kana mutovholo kha sia ḽa matshilisano , nndwa ya vhapo , mutovholo wo ḓisendekaho nga mbeu na zwiṅwe  . 
Nyaluwo ya zwino kha vhuendelamashango vhukati hashu i tshi ri isa kha zwikhala zwine zwa sa ḓo khwinisa fhedzi nyaluwo fhedzi zwa dovha zwa ṱuṱuwedza kupfesesele vhukati ha vhathu vhashu  . 
Tsha u fhedza , tshihulwanesa kha muvhuso ndi u fhelisa khakhathi dzi itelwaho vhane vha pomokwa vhuloi  . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Communal Land Tenure wa 2017 uri u anḓadzwe uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
Naa dziwe mbadelo dza u ita e-khomese ndi dzifhio ? 
Kha vha lavhelele khudano na u lwela maanda , nahone vha zwi pulanele u bva mathomoni . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe  . 
Nahone ra vutsheledza u bva afho ri na vhuḓifulufheli ngauri ro pika u fhaṱa ri roṱhe  . 
Vhana vha miṅwaha ya vhukati ha 6 na 11 vha ḓo takadzwa ngauri Vho Pinkney vha shumisa nzulele dzi no wanala miṱani yashu . 
A si midai  . 
Komiti dzi sedzesesa mulayo , dza lavhesa mushumo wa muvhuso na u shumisana na tshitshavha . 
Ndayotewa i tshi thoma u shuma . 
Vha swikise nḓivhadzo vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshanduko yo itwa . 
Arali Mulanguli-Dzhenerala kana tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , a nga ita khumbelo ya uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe , Minista vha nga ṱan ḓavhudza nḓila ine tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ḓo tea u tshimbidzwa nga Mulanguli-Dzhenerala kana ya u balanganya . 
U linganyisa madzangalelo a Tshikimu na a vhadzheneleli  . 
Hezwi zwi khou lwisa u tandulula fhungo ḽa u swikela u kolodiswa kha avho maAfurika Tshipembe vhane vha nga kona u swikela u kolodiswa . 
Thounu i tea u vha i songo nyanyuwaho nahone i tshi tendisea hu si na u ḓihudza  . 
Minista wa Muhasho wa Nnḓa vha nga fhedzi , ita milayo kha fomo , zwi re ngomu , tshifhinga tsha na fhethu ha dzikhungedzelo  . 
Rerani nga mbudziso idzi ni kha zwigwada zwaṋu ni kone u Kha ri ṅwale ṅwala phindulo . 
A zwo ngo tou vhuedzedza fhedzi kana u fhaṱulula zwileludzi zwa mutakalo , fhedzi na u bveledza vhusweleli kha zwitshavha na u vusa vhuḓikumedzeli na u vha phurofeshinaḽa ha vhashumi vha mutakalo  . 
Vhalani mitaladzi i re afho fhasi . 
Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Phresidennde , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa vha vhoṱhe , kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u ṱahisa mahumbulwa kha mvetamveto ya mulayo  . 
Tshithihi ndi tsha u bveledza ṱhanganelo ya ikonomi ya dzingu nga nungo dzoṱhe - hu tshi sikwa themamveledziso i pfukaho mukano , hu tshi shumiswa lwa khwiṋe thendelano dza mivhuso dze ra tendelana u khwaṱhisa , ra khwaṱhesa kha nungo dzashu dza u fhaṱulula na nḓisedzo  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza uri i kha ḓi vha yo ḓikumedzela kha nḓila ya u dzudzanyulula mashumisele ayo a masheleni sa zwo sumbedzwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama wa 2017 , u thomiwa ha tshanduko dza u khwinisa vhuvhusi ha khamphani dza muvhuso ; u isa phanḓa na u langa tshikalo tsha nṱhesa tsha mashumisele a masheleni na u vhona uri hu na vhudziki kha zwikolodo zwa muvhuso . 
Afrika Tshipembe ḽo hulisea vhukuma nga u vha mudzulatshidulo wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u bva nga Ṱhangule 2017 . 
A vha na muthu ane a nga vha thusa  . 
Ni ḓo ṋewa ṱhanziela ya maṱiriki musi ni tshi vha muholefhali nahone vho ita khumbelo ya tshipentshela  . 
Hedzi pfanelo ndi dza vhushaka vhukati ha zwigwada zwa vhathu na lushaka na mvelele na luambo  . 
Mulayotibe u shela mulenzhe kha u ḓikumedzela ha muvhuso kha u lwa na vhufhura na tshanḓa nguvhoni nga u khwaṱhisa tsireledzo ya vhaambululi . 
Kha muṱangano kana dzulo ḽawo ḽa u thoma nga murahu ha musi ḽo khethiwa , kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo u bva kha miraḓo yaḽo  . 
Khamphani - vhalanguli vhoṱhe , u katela vhalanguli vha ndango na vha masheleni  . 
Naa zwi dzhia tshifhinga tshingafhani u fhindula maṅwalo kana mbudziso dzine khasiṱama dza vhudzisa nga u tou rwela luṱingo ? 
Ri ita khuwelelo kha vha kwameaho u shuma na riṋe u shandukisa izwi uri zwi ite . 
Fomo dzi teaho u ya tsini ya muhasho . 
U imisa nyiledzo ya mbambadzo ho itwa uri fhungo ḽa mishumo ya ikonomi ya dzitshaka ine ya vhanga tshinyalelo ya mupo i songo lilisaho kha vhaṅwe  . 
Nga maanḓa , nyambo dzapo a dzi athu vha hone nga maanḓa kha midia minzhi , nga maanḓa kha midia wa u gandisa na sekhithara dza theḽevishini  . 
Naho zwo ralo , mbulungelo ya mupo i khou salela murahu ha kuitele kwa tsheo , nga nṱhani ha u fhindula hu ongolowaho ha tshanduko ya sisiṱeme ya mupo , vhukati ha zwinzhi  . 
Masipala wa dziḓoroboni khulwane na masipala wapo vha fanela u vhumba Komiti dza Wadi  . 
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha . 
U ngalangala ha zwi tshilaho hune ha vhangwa nga mishumo ya vhathu hu khou bvelaphanḓa nga nḓila i shushaho  . 
Tshithu tshithihi tshine na ngaita ndi u ambara riboni ya tsivhudzo ya VWFM  . 
Hafhu zwipiḓa vhuvhili hazwo zwi bva kha mveledziso tshitshavhani , maitele a vhukhephithaḽisi na thekhinoḽodzhi , ane o shela mulenzhe kha tshitshavha u ya kha maitele ane a sa vhe a vhurereli  . 
Mbudziso ine nda ṱoḓa u i vhudzisa i fana na yo vhudziswaho nga Phurofesa Melody  . 
Iyi Khethekanyo i shumana na zwinzhi zwine zwa tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo  . 
Macheru o vhuyelela tshikoloni he a tou dovholola digirii yawe nga huswa  . 
U langula zwa u fhaṱa muhumbulo na nzudzanyo dza mbekanyamushumo na thandela dza kushumele dza HS . 
Avho vhane vha vha vhaṋe na vha no langula shango hune zwiko zwa vha hone  . 
Tshelede yo tiwaho ndi R238  . 
Mikhwa iyi yo ḓoweleaho i ṋea ngeletshedzo mishumo ya ndaulo ya dzangano na uri i dzhiwa sa i isaho kha zwipikwa zwa pfunzo zwo kovhiwaho  . 
Ngauralo u ṅwala sa tshikili zwo hangwiwa lunzhi  . 
Khethekanyo 17 ya Mulayo wa Khwiniso wa Milandu ya Vhudzekani wa 2007 u iledza u tambudzwa ha vhana lwa vhudzekani nga vhabebi na vhaṅwe vhathu  . 
U shululela hu ḓo thoma nga ḽa 7 Lara nahone hu ḓo bvela phanḓa maḓuvha a eḓanaho 54 u swika 30 Nyendavhusiku . 
Vha ḓo wana mafhungo nga vhuḓalo a vhukuma nga ha tshumelo dzine vha tea u dzi wana  . 
Nyimele dza zwimela dzo vha dzi dzo ḓoweleaho u ya kha dza nṱha ha dzo ḓoweleaho tshifhinga tshoṱhe kha shango  . 
Uri Mulayo u ṱoḓa uri hu vhe na nyito yo teaho ya u tikedza vhaaluwa kha u tambudzwa , u sa thogomelwa na u vha zwithavhelo  . 
U bva kha kuvhonele kwa tsireledzo , na u vha murengi wa khwine wa u renga thekinolondzhi i bvelaho phanda nga u tavhanya kha u bveledza zwine zwa toda vhorasaintsi vhapo u ita thodisiso kha vhupo ho fhambanaho  . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ṋetshedza tshitshavha uri tshi shele mulenzhe kha u sika milayo , vhulavhelesi na maṅwe maitele a Phalamennde  . 
Vhutsila na Mvelele ) na Queenstown Girls High  . 
Ni songo amba na vhatsinda  . 
Komiti dza wadi dzi rumela masipala mutevhe wa thandela dza tshikalo tsha masipala dza kutshimbidzele kwa IDP dzine dza tea u sedzwa uri dzi dzheniswe sa thandela dza IDP  . 
Kha vha ntendele ndi dzhie itshi tshifhinga ndi tshi tamela mashudu zwi tshi bva mbiluni u ya kha Mama Rebecca Kotane , mufumakadzi wa mufaragwama muhulwane wa ANC wa kale , Vho Moses Kotane , na muṅwaleli muhulwane wa SACP , vhane vha ḓo fhedza miṅwaha ya 100 nga Swondaha nga ḽa 12 Luhuhi  . 
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo nangwa kha tshifhinga tsha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe . 
I ṋetshedza bono ḽa mvelaphanḓa Afrika Tshipembe u engedza mbuelo dza mupfuluwo wa dzitshakatshaka u langwaho zwavhuḓi ngeno hu tshi khou fhungudzwa khohakhombo dzi kwamaho izwo . 
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana kon iraka ye ya sainwa na mu e wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe . 
U bveledza zwikili zwa u kona u fara bugu zwavhuḓi ( u vula masiaṱari nga ngona )  . 
Tsumbo , kha vhupo ha dziḓoroboni miṅwe miraḓo i nga tikedza muhumbulo wa u vhea bumugeithi vhuponi vhune vha dzula hone , ngeno vhaṅwe vha tshi pfa u nga izwi zwi ḓo pfuka pfanelo dza muthu dza u dzhena na u shumisa ndaka ya nnyi na nnyi  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a , tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano ḽi nga swikisa phethisheni kha Phalamennde . 
U shumiswa hu ḓo ḓi ya phanḓa , zwi tshi nga a hu na data ye ya waniwa  . 
Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari nahone i dzeula mbialelo dzoṱhe dzine dza ḓisiwa . 
U ḓala ho linganaho ha mimaraga ya kale wo kombetshedza vhoramabindu uri vha sedze kha mimaraga ya mashangoḓavha hu u itela u tshila  . 
Ri ḓo engedza tshivhalo tsha poswo dza vhugudela mushumo kha sekithara ya muvhuso , hune muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso na zwiimiswa zwa muvhuso zwa ḓo tea u thola vhagudi uri vha wane tshenzhemo ya mushumo . 
Hu na zwitanda zwingana zwilapfu ? 
U bva tshe Gammba ya Lushaka ya Vhaswa ya u thoma nga 2012 , vhaswa vhe vha dzhenela vho thoma tshivhalo tsha dzithandela zwitshavhani zwa havho dzine ndivho yadzo ndi u ḓisa mveledziso  . 
U shuma nga thimu zwi livhisa kha vhuthihi , kupulanele kwa khwine , na kushumisele kwa khwine kwa mbekanyamushumo  . 
Fhedzi hezwi a zwo ngo ralo kha masia ohe  . 
U kuvhangana , u gwalaba na u ṋekedza phethishini 17 . 
Hezwi a zwi itiwi kha zwibveledzwa zwine zwa tea u diphositiwa u ya nga Mulayo wa Diphosita hu re Mulayoni  . 
Tshi fanela u vha na tshigwada tsha asesimennde na Pulane ya Tshikolo ya Asesimennde u itela u tshimbidza u thonwa ha iyi mbekanyamushumo . 
Hezwi zwi katela u bveledza maitele a u khwinisa vhulavhelesi ha Phalamennde kha Khorondanguli , u bveledza mushumo wa Phalamennde kha u fhaṱa lushaka na u wana uri Phalamennde i nga vha hani tshiimiswa tshine tsha vha tsho khwaṱhaho na u ṱanganya nga maanḓa  . 
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga ṱhonifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho . 
Khamusi a fhedza nga u amba zwithu zwa thungo-thungo zwi sa elani na zwi no khou funziwa  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 . 
Zwino vha nga sedza mbilo dzavho , mbuelo dzi re hone na themendelo nz  . 
No Impediment luṅwalo lu sumbedzaho tshiimo tsha mbingano lwo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Munoo  . 
Hoyu mutheo wa kushumele u ita uri vhadzulapo vha vhe na maanḓa , vhashumi na vhone vha sumbedze u ḓiimisela u bveledza mashumele avhuḓi ane a ita uri mudzulapo sa khasiṱamu a dzhielwe nṱha  . 
Arali yo badelwa : vho wana Rasithi ? 
Themendelo : nyendedzi iyi i nweledza zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa mbuelo na mbadelo  . 
Zwiko - ndi zwiko zwifhio zwi re hone zwi no ḓo shumiswa kha thandela ? 
B bivhilini . 
Nndwa ya muṱani ndi mini ? 
Vha ṱalutshedze uri mugaganyagwama u katela ZWIBVISWA na MBUELO  . 
Kha zwothe , ri a ḓikhoḓa kha mvelaphanḓa yo itwaho kha mbekanyamushumo dza matshilisano , fhedzi a ri koni u fushea nga tshanduko dza vhunzhi ha zwithu fhedzi . 
Hu na u tou fombe tshoṱhe kha u bveledza zwiṱirathedzhi zwa u rekanya kana thekhiniki kha hei themo . 
Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha ḽihoro ḽa poḽitiki ḽine vha vhona u nga ḽi nga imela zwavhuḓi kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni . 
U shandukisa u bva kha lushaka luṅwe lwa asesimennde ya kharikhuḽamu na asesimennde ya mbekanyamaitele a zwi nga ḓo ḓisa tshanduko zwikoloni zwashu  . 
Tshiolwa tsha mbalombalo ya nḓowetshumo tsho bveledzwaho nga Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe , Vhufaragwama ha Lushaka , SARS na Stats SA tshi ḓo topola na u fara u dzhena na u bva ha masheleni hu siho mulayoni  . 
Tsumbanḓila idzi ndi dza vhaṋetshedzi , vhashumisi , na vhalanguli vha tshumiso ya zwiko zwa zwi tshilaho na zwa dzhenethikhi khathihi na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo nahone i dovha ya sumbedza nḓila i konadzeaho ya u tevhedza mulayo  . 
Kha ri ite nyito Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo . 
Muvhuso u na zwipikwa zwo fhambanaho u fhirisa sekhithara ya phuraivethe , ngauralo , u nga si rangwe phanḓa nga sekhithara ya phuraivethe  . 
Vha ḓivhe uri vha ḓo tea u badela arali vha tshi khou shumisa muvhulungi  . 
Zwigwada zwothe zwa vhurereli zwi tea u farwa nga ndila I fanaho  . 
Vha rumelwa afho nga Madzhisi ṱira ṱa arali Khothe ya Vhana yo haṱula uri ṅwana u thoga ndondolo na tsireledzo  . 
Zwi a vhalea zwavhuḓi naa ? 
U ṋea vhagudi zwithu zwa tshakha mbili uri vha zwi nanguludze . 
Ho waniwa uri dziṅwe dzinnḓu a dzo ngo fhela na uri hafu ya matheriala yo ṋetshedzwa vhaṅwe vha vhathu vhane vha khou fhaṱelwa dzinnḓu  . 
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu . 
Vhabveledzi Vha na vhuḓifhuleli ha u bveledza dziSTB na u vhona uri zwibogisi zwi khou fusha ṱhoḓea dzo vhewaho . 
Hezwi zwi na bvelele dzi si dzavhui kha uri Afurika Tshipembe i aisane na mawe mashango , sa izwi ho thomiwa sekitha ya vhudavhidzano i re mutheo wa mvelaphana ya shango kha zwa ikonomi , kutshilele na zwa polotiki  . 
ZWIKO ZWA MAFHUNGOMATSIVHUDZI NDI ZWIFHO ? 
Luṅwalo lu ambaho uri mbilahelo yavho yo waniwa lu nga dzhia maḓuvha a 30 u rumelwa nahone a si anzele u sumbedza nyelelo u bvisela dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone  . 
Tshavhuvhili , mashango oṱhe ha ngo tevhela na luthihi vhurangaphanḓa hashu na u tenda u fhelisa maini dzi sa ṱoḓi vhashumi u bva kha zwiṱhavhane zwa vhuswole havho  . 
Vha fare mabammbiri a vhuṋe a ṱanganedzeaho na khophi sa ṱho ḓea dzo tiwaho kha uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu  . 
Arali ra nga ṱangana ra shuma roṱhe , ri nga ita zwinzhi  . 
Ee Hai n nVhana vhavho vho bebwa nga nḓila ḓe ? 
Mushumo u khwaṱhisedzwa nga nḓowenḓowe ya u ṅwala . 
U ṱhaselwa ha dzangano ḽashu na vhathu nga minista ndi ndingedzo nga muvhuso ya u khethekanya vhathu vhashu , u kula nungo dzangano ḽashu na u zwala khumbulelo na nḓaḓo  . 
U vhala nga zwigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhala bugu yawe a tshi vhalela ngomu na u vhalela nṱha nga tshifhinga tsha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mudededzi . 
Naho hu na uri ro ya kha sia ḽa muḓagasi kha tshiporo , hu tshe na vhaṅwe vha vhashumisi vha zwiporo zwashu vhane vha kha ḓi tshikafhadza mupo  . 
Hezwi zwi vha vhea kha mutevhe wa tshiphuga tsha ḽifhasi tsha mbumbano- zwine zwa amba uri zwino vha a kona u ita khaedu kha zwiphuga zwa ḽifhasi kha madzangano maṋa mahulwane a mavili a ḽifhasi : Dzangano ḽa Ḽifhasi ḽa Mavili , Khoro ya Mavili ya Ḽifhasi , Dzangano ḽa Mavili ḽa Ḽifhasi na Feḓeresheni ya Mavili ya Dzitshaka . 
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo South African Council for Natural Scientific Professions SACNSP . 
Tshikolo tsho wana thikhedzo u bva kha ofisi ya tshiṱiriki ndi uri , Tshiṱiriki tsho dzudzanya wekishopho dza u ḓivhadza vhagudisi nga ha tshanduko dza kharikhuḽamu ? 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1 : Vhufhinduleli , Vhukhakhululi na Vhupulani ha Luambo  . 
Mafhungo a vhareili vha dzit ( hirakha malugana na u reila nga nd(ila yo tsireledzeaho , mutakalo wavhud(i na uri vha swike hayani vha tshi tshila  . 
Onoyo ndi ane a ṋea tshifanyiso nga nḓila ine musi u tshi ṱangana na tshithu itsho , wa wana tsho tori kokotolo tsenguluso yo ṋewaho nga musengulusi . 
Vha re na vhukoni ha fhasi kushumisele kwa luambo zwi tshi ya nga fhethu ho teaho  . 
Ni vhona u nga phukha dzi a amba dzoṱhe ? 
Tshumelo dzi ḓo vha mahala , na uri madalo a ḓo dzudzwa a phuraivethe na vhufulufhelo  . 
Ri khou ḽa khovhe na matshipisi . 
Mushumo uyo wa vhurumelwa wo engedzwa u bva nga ḽa 01 Lambamai 2017 u swika ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2018  . 
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u shandukisa ya dzina ? 
Izwi zwi amba uri arali vha tshi ṱoḓa u vhila tshinyalelo dza dzilafho kana dziṅwe tshinyalelo dza vhudzulo dze dza ḓiswa nga u tambudzwa , vha tea u ṋetshedza vhuṱanzi ha tshinyalelo dze dza badelwa , vha humbela Khothe uri i ṱanganedze iyi khumbelo . 
Mbudziso yawe ndi ya uri naa mulayo u ḓo kona u dzhena kha sisiṱeme ya vhuhaṱuli naa , ho sedzwa vhukonḓi ho livhanwaho naho . 
Zwi ya nga dzingu  . 
Vha humbelwa u ḓivhadza DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi phanḓa ha ṅwedzi muthihi vha saathu litsha kha Tshikimu uri nḓisedzo ya ṅwedzi ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi i imiswe . 
Tshifhinga tsha u rengisa tshiṱoko na nyimele ya tshiṱoko ndi zwa ndeme vhukuma  . 
Bodo ya vhuya ya khwashea zwipida zwavho , u zwi vhuedzedza zwi a konda )  . 
Sisiṱeme dza vhuendi dzo shumiselwaho vhuṱali i ḓo ṱavhanyisa tshumiso ya sisiṱeme ya Afrika Tshipembe yo itwaho nga vhuṱali . 
Mbuyedzedzo ya mavu i bvelelaho zwi tshi itelwa tshanduko ya mavu a vhulimi . 
Ri fulufhela uri gurannḓa iyi ya mubindudzo yo ṋetshedza mafhungo a re na mushumo na u vha ya mushumo kha vhone  . 
Mulayo wa lushaka u fanela u ita uri hu vhe na u wana , u dzhielwa , na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo . 
Musi i tshi khou tshinatshina ngaurali , i nga kha ḓi ita na u dzinginyisa muvhili . 
Ri ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise nḓila idzi dza vhuḓifhinduleli u vhona uri Phalamennde i imela madzangalelo a vhathu vha Afurika Tshipembe . 
Thebulu i tevhelaho i sumbedza mishumo ya vhuimo vhuwe na vhuwe ha muvhuso kha mbetshelwa ya zwishumiswa  . 
Mushumo wa u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe U vhala na mudededzi Ngudo ya kiḽasi yoṱhe ya 2-3 nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi khou shumiswa bugu nthihi nga vhege . 
Izwi zwi amba uri musi Mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tshi ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni , Mugaganyagwama wa ṅwaha u ḓaho u vha wo no vha na miṅwedzi mivhili wo thomiwa u dzudzanywa . 
Vhafumakadzi a si kanzhi vha tshi imelwa zwavhuḓi kha zwiimiswa zwa tshitshavha zwine zwa kwamiwa maluguna na tshumelo ya mveledziso na dzithandela  . 
U lifhelwa uhu ndi u fhungudzwelwa mbadelo kha mbadelo ya u ṱun ḓa i badelwaho musi muthu a tshi ṱun ḓa thundu . 
Tshifhinga tshoṱhe musi ndaulo i tshi dzhia tsheo ine ya kwama pfanelo dza vhathu , i vha i tshi khou ita mushumo wa ndaulo . 
Risesheni ya ḽifhasi a yo ngo ri kwama nga maanḓa sa maṅwe mashango , fhedzi u ri kwama yo ri kwama  . 
Kutshimbidzele : Mushumo wa muthu nga eṱhe Kha vha tshimbidze vhashelamulenzhe kha notsi dza khoso kha masiaṱari 75-76  . 
Izwi zwi dovha hafhu zwa amba u ri mbekanya mushumo dzi re dza mathakheni kana zwitenwa zwa nyito na milayo yo tanganedzwaho nga Lihoro Livhusi zwi nga kha di wanala zwi kha khudano na zwo lavhelelwaho nga vhanwe vhashumeli vha muvhuso  . 
Ngamurahu ha musi vho ṋetshedza khumbelo yavho vha ḓo ṋetshedzwa luṅwalo lusumbedzaho u itwa hakhumbelo sa vhuṱanzi ha khumbelo yavho . 
Thendelo dza u ṱun ḓa khovhe dzine dza bviswa u itela vhuḓimvumvusi ha muthu ene mune kana u ḽiwa , dzi ḓo vha mulayoni lwa tshifhinga tsha lwendo lwa uya shangoni ḽa nnḓa na u vhuya  . 
Vho Luvhengo ndi mufhaṱi , ane a ṱanganedza bonasi kha u fhedzisa mushumo nga tshifhinga . 
Musi ri tshi vha na tshelede nnzhi , ri bveledza ri bveledza malaṱwa manzhi  . 
Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo , ndivho ya sialala hune ya do thusa kha u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo . 
Mulayo wo phasiswavho u tsireledza vharengi na u fhungudza muhwalo wa milayo ya u langula mabindu  . 
U shumiswa ha zwikimu zwa u notha na zwa mbulungo ya vhafu  . 
Muhumbulo u linganyisa ndinganyiso nga ngomu na vhukati ha mirafho ( sa tsumbo , kha u linga kushumisele kwa khwinesa , zwi tea u vhona uri mbuelo dza ikonomi dza themo pfufhi dzi nga lemelwa nga mitengo ya zwa mupo kana dza matshilisano a themo ya tshifhinga tshilapfu )  . 
Musi vho no ṅwalisa tshmela tsh lushaka luswa , vha mbo ḓi vha muṋe wa muhumbulo o ṅwaliswaho . 
Muvhuso u a zwi ḓivha uri vhushai vhu tshe vhunzhi kha tshitshavha tshashu , na tshiimo tsha u sa lingana tshi nṱha vhukuma . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhana u bva kha zwikolo u mona na shango nahone u imela vhaswa , vhane Afurika Tshipembe ḽa vhea vhumatshelo ha shango khavho  . 
Mushumo wa mutambudzwa na tshiimo tshine a vha fhedzi kha u londota ṅwana  . 
A si zwithu zwi leluwaho u ri hu netshedzwe tsumbo dzine dza do fusha Muhasho munwe na munwe ndi zwine Mihasho ya do tea u vhandamela vha Public Service Commission kana Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha u ri vha wane ngeletshedzo arali vha nga di wana vha tshi tima-tima kha u ri vha nga shumana hani na zwinwe zwiwo zwine vha nga tangana nazwo  . 
Maitele mathihi a shuma fhethu ho bvelahophanḓa , ha u bveledza ho ḓisendekaho nga thekinoḽodzhi . 
U linga kha Gireidi ya T hu tea u vhesa ha orala na ha u tou ita . 
Zwitenwa zwa vhulamukanyi ha mbuelano , zwine zwa vhonala zwo thomiwa nga sisiṱeme ya fomaḽa ya vhulamukanyi , zwo vha zwi hone u bva nga ṅwaha wa mmbo na tsikidzi kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala . 
Yo lambedzwa nga Charles Stewart Mott Foundation , Cordaid na KZE , ngeno dziphurogiremu dzo lambedzwa nga USAID  . 
Mushumo woṱhe u tea u khwaṱhisedzwa nga nḓwedzo dza u ṅwala . 
Mvelelo khulwane dzi tea u waniwa zwino dza ṅwalwa nga nṱha ha thaidzo khulwane  . 
Nga 1976 , vengo ḽa Muhasho wa Pfunzo ya Vharema ḽo vha ḽi tshi khou aluwa . 
Vha humbelwa u ambedzana nga ha khetho dza dzilafho ḽavho na dokotela wavho na u dzhia tsheo dzo dziaho mayelana na vhone na vhane vha vha funa kha zwa ndondolo ya mutakalo wavho musi vha saathu u wana dzilafho , zwidzidzivhadzi kana u itwa nyito iṅwe na iṅwe . 
Hezwi hu pfi zwi khou itiswa ngauri ngoma iyi a si ya Vhavend(a tshot ( he  . 
Sa vhunzhi ha dziwebusaithi , ri a vhea na u shumisa dzikhukhi u khwaṱhisedza tshenzhemo yavho sa mushumisi , sa u dzudza nzudzanyo dza kushumisele dza vhone vhaṋe dzo ralo  . 
Vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso yo ṅwalwaho uri vha nga si rengise zwo bviswaho u swikela musi pfanelo dzo no ṋekedzwa . 
Mathannga o itiwa nga Pennel Water Tank Company ya Makhado  . 
MADZINA A FHETHU NDI MINI ? 
Mbambedzo ya matshimbidzele aya i dovha hafhu ya sumbedza zwauri ndila ya u tevhela nga tshihadu ye ya nangiwa nga Malaysia a yo ngo vulea kha la Afurika Tshipembe  . 
Vha tshi khou itana iyi nyito nga nḓila i no fana . 
Vhulwadze uvhu a vhu thivhelei  . 
Muhasho na wone u langula mukovhe wa waha wa zwa dzinnu u ya kha mavunu a ahe a mivhuso musi hu tshi bviswa khathihi na u ekedzwa masheleni a mbekanyamushumo dza zwa Dzinnu dza Lushaka na mbekanyamushumo dza zwa Dzinnu dza Mavunu dzine dza shumisana na phoisi ya zwa Dzinnu dza Lushaka  . 
Mathomoni vhagudi vha ḓo thoma nga u pwashekanya sumbe ya vha nthihinthihi . 
Zwino vha khou rengisa ya kale heyo i re kha tshifanyiso  . 
Mbekanyamushumo dzi fanela u lavhelela zwithu zwinzhi kha vhana vhane a vha faneli u fhungudziwa nga mihumbulo ya sia ḽithihi nga kiḽasi , siangane ya mvelele , mbeu kana ṱhoḓea dzo khetheaho  . 
Nga u pfufhifhadza , ri themendela u khwinisa vhashumi , vhukoni ha u bveledza na themamveledziso u engedza zwivhambadzelwa nnḓa , zwine zwa ḓo engedza tshomedzo dza vhubindudzi na u fhungudza u ḓitika nga ndaka ine ya dzhena  . 
U shumana khumbelo kana mbudziso dza miṅwe Mihasho ya Muvhuso , Zwivhumbiwa , Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha , na Khethekanyo dza Muhasho wa Zwa Nnḓa . 
U tevhela mvelaphanḓa uno ṅwaha , ro thoma milingo ya ṅwaha ya lushaka kha u vhala na u ṅwala na mbalo ine ya vha tshikalo tsha dzitshakatshaka , wa gireidi 3 , 6 na 9 . 
U thomiwa ha nḓila dzo khetheaho , dzine dza nga ṋetshedza vhukoni kha u kuvhanganya masheleni na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni , dzi fanela u dzhielwa nṱha  . 
Nyendedzi iyi ndi manweledzo a zwithu zwo fhambanaho zwa Mbuelo na Milayo ya Tshikimu . 
Tsumbo ya 1 : Mushumeli wa muvhuso o hwedza maanda kha muhasho hune tshitshvha tsha disa hone khumbelo dza u ri vha netshedzwe dzinwe dza thodea siani la zwa tshumelo  . 
A huna mbadelo ya ḽaisentse kha gariki kana ṱere ṱere arali muṋe wayo a mulimi wa vhukuma a shumisaho tshiendedzi itsho kha mishumo i yelanaho na zwa vhulimi  . 
Khotsi a ṅwana u tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 14 a u wana nḓivhadzo . 
Khabinethe i tsivhudza zwitshavha uri zwi dzhiele nṱha khonadzeo ya mvusuludzo kana u ya phanḓa ha khakhathi dza vhutshinyi dzo livhanaho na tshaka dza vhabvannḓa . 
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010 , ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala , u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo  . 
Mbekanyamushumo ya ṅwaha woṱhe u ya kha shango ḽoṱhe nga vhuphara kha u ḓisa tsivhudzo , zwa pfunzo , u pembela na mitambo ya khuliso zwo livhisa kha u pembela hu hulu ha miṅwaha ya ḓana nga ḽa 27 Tshimedzi 2017 zwine zwa yo fhela mathomoni a Nyendavhusiku 2017 nga zhalinga ḽa khuliso ya muzika ngei Mbizana , Wild Coast Casino . 
Naa hu na matheriala u lemelaho u no nga sa thikho dza ṱhanga , matombo ane a shumiswa u ita lumeme kana muṱoḓo vhukati ha bada na phevimennde zwine zwi nga vhanga thaidzo arali zwo tea u bviswa nga tshanḓa ? 
Ndivho ya Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa i thusa vhagudi uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhaṱaleli na vhadizaini vha zwibveledzwa vha re na vhukoni , vhuḓifhulufheli na vhusedzi . 
Kha ḽifhasi ḽashu ḽine ḽa bvelaphanḓa na u ṱumana , u sa londa zwi khou ḓura zwi tshi ya  . 
Maga haya ane o dzhaya vhukama a ḓo langiwa nga mulayo une wa lwa na mbekanyamaitele ya u langa nyanluwo ya masheleni . 
U tamba mitamba ya luambo nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Nga nḓila iyi PMS i sedzwa sa tshithu tsha ndeme nga tshitshavha  . 
Nga ṅwedzi uyu wa Mbofholowo ri pembelela u shela mulenze kha mbofholowo na dimokirasi , nga Muphurusidennde wa kale wa ANC na muhali wa Lushaka Vho Oliver Reginald Tambo , vhe vha vha vha tshi ḓo vha vha tshi khou fara miṅwaha ya 100 arali vho vha vha tshi kha ḓi tshila  . 
U khou zwi pfa ? 
Vha kone u vha ramba u kovhana mafhungomatsivhudzi avho  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu , kana arali Mulangavunḓu a siho , muraḓo wa vhurumiwa o khethwaho nga Mulangavunḓu u ranga phanḓa vhurumiwa . 
Huno Bele o ri u bviswa a mbo d(i shavha  . 
Midzi ya lutendo lwa vhureleli i kha ndingedzo dza muthu u aphiḽa na u laula maanḓa a mupo , hune hu sa vhe na u pfeseswa huhulwane na u humbulelwa u vha maanḓa mahulwane na u fana na muthu  . 
U pendela . 
Kha gireidi ya 1 na themo ya 1 gireidi ya 2 zwo vha zwo themendeḽiwa uri vhagudi vha shume na dziphetheni hune zwine zwa shumiswa ( zwivhumbeo , mitalo kana zwithu)zwa dovholola nga nḓila I fanaho . 
Mulayo wa Dzikhamphani . 
Hovhu vhupo vhu fanela u vha na phera dzine dza sa vhe fhasi ha 200 . 
Ndeme ya SOE ya vhuḓi ndi uri dzi nga kona u tshimbidza u vhulungwa ha tshelede hu ṱoḓeaho u ṱuṱuwedza nyaluwo . 
Ro sedzulusa ndango ya masheleni ya mimasipala iyo , nḓila ine ha shumiwa ngayo kha maitele a vhusimamulayo , khathihi na vhukoni hayo ha u ṋetshedza dzithandela hu u itela u fhelisa zwithivheli zwire hone . 
U tou sedza luthihi , athikili iyi i ṋea maanḓa ICC a u ita mushumo kha muṅwe na muṅwe , hu sa sedzwi maimo a uyo muthu a tshiofisi . 
U ita uri vhana vhavho vha vhekanye zwiambaro zwo ṱanzwiwaho . 
Arali NCOP i tshi ṱoḓa u ita tshanduko kha Mulayotibe , u humiselwa kha Buthano ḽa Lushaka , ḽine ḽi nga tenda kana ḽa hana tshanduko  . 
Hu a swika hune na tea u kwengweledza vhaṅwe vhathu uri vha tendelane fuwavho ṋowa ? 
Ho vha na nḓila dzo fhambanaho ? 
Vha ḓo zwi ḓivha hani arali vha na khoḽesitiroḽo ya nṱha ? 
Tsumbanḓila dza Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso  . 
Ri nga sumbedza mvelaphanḓa yo pimiwaho lwa tshivhalo kha masia aya , naho zwi tshi tou vha khagala uri ri tshe na mushumo muhulwane une ra tea u u ita kha u ḓisa mveledziso hafhu na tshanduko  . 
Arali muiti wa khumbelo a sa koni u vhala na u ṅwala , kana o holefhala , khumbelo itea u itwa nga u tou amba  . 
Zwipikwa izwi zwivhili zwi a ṱangana u konisa vhafumakadzi u dzhena masia a u bveledza lupfumo na u vha takula u bva kha vhuimo hu si havhuḓi ha vhushai  . 
A hu na mbilaelo yo vhigwaho malugana na vhuḓifari ha muṱoḓisisi  . 
Vha ḓo tama u ḓivhadzwa nga nḓila ifhio tsheo malugana na khumbelo yavho ya tswikelelo ya rekhodo ? 
T(halutshedzo ya u thoma i ri Mphaphuli Tshilala u bva kha Dzin(we tshakha  . 
Komiti ya Tshumelo dza Ndeme ya CCMA  . 
Ndi ngani IDP yo tea u vha hone ? 
U ombedzela huhulwane hu buliwa kha u ḓikhethela hune vhathu vha ita kha zwikhala zwo fhambanaho zwa vhutshilo havho nahone vhe kha nzulele dzo fhambanaho  . 
Mbalo dza Murekanyo u dzhenelela nga nḓila yo khwaṱhaho kha khethekanyo ya mveledziso ya u vhala na kuṅwalelwe kwa nomboro zwi tshimbilelanaho na ṱhoho ya Nomboro na Phetheni , dzi nga dovha dza bvelela nga tshifhinga tsha nyito dza muelo na u shuma na data . 
Ndi zwa ndeme uri thandela i tou fombe kha u lwa na thaidzo dzoṱhe dzine dza dzhiwa dzi khulwane nahone dzi tshi ḓura  . 
Kha Giredi dza 1-3 , ndi zwa ndeme uri vhagudi vha dzulele u wana muvhigo kha zwe vha ṅwala u itela uri vha vhone vhukhakhi havho na uri vha vhu lugise . 
Zwo ḓowelea uri SARS i tou isela dzangano software iyi  . 
Masipala u nga ṋetshedza tshumelo nga wone uṋe nga u shumisa zwiko zwawo , kana u wana kha vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo  . 
Khumbelo i tevhela maga maṋa  . 
Vha songo shumisa zwiliṅwa zwiswa nahone zwi sa ḓivhei nahone vha songo shumisa tshomedzo dzi songo teaho  . 
Izwi ndi ngauri u iledza zwi fhelisa khakhathi na uri vhenga vhane vha pfi ndi vhaloi  . 
Avho vhane vha i sa phanḓa na u lwela na u tsireledza vhuṱalu ha vhaṱuku nnḓuni ino hu si kale vha nga ḓi wana uri vha khou imelela vhathu vha havho  . 
Tshaka dzo fhambanaho dza nyimele dza shishi dzi itea musi tshaka dzo fhambanaho dza u vha hone ha tshinyalelo  . 
Zwi vhonala hu na vhushaka vhukati ha mulayo na ndivho yawo , sa izwi tshipikwa hu u thivhela uho u pomoka nga kha u gwevha muthu zwi vhavhaho  . 
Khabinethe i khoḓa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , Mihasho ya Pfunzo ya Vundu , ṱhoho dza zwikolo , vhadededzi na vhana vha tshikolo kha u konḓelela sa izwi ri tshi khou fhedza muṅwe ṅwaha wa zwa pfunzo we vhathu vha vha tshi khou shuma vhukuma . 
O vha a tshi ṅwala zwiphiri zwawe zwe a vha a sa ṱoḓi zwi tshi ḓivhiwa nga vhaṅwe vhathu . 
Kha vhungomu ha muvhuso wapo , hezwi zwi amba uri nnyi na nnyi , ane a vha mudzulapo , u na pfanelo ( nga u shumisa tshanele na maitele one ) ya u swikelela mafhungo kana rekhodo dza masipala , nga maanḓa arali nga khau ita izwo vha tshi vha vha khou humbelela mafhungo aya u itela madzangalelo a tshitshavha nga u angaredza  . 
U ya nga ha vhaṅwe vhaṅwali vha thero iyi ndangulo ya tshiṱirathedzhi i nga vha na ṱhalutshedzo mbili dzi hanedzanaho  . 
Kha miṅwe mimaraga , hu na vhukwamani thwii vhuṱuku vhukati ha vhabveledzi na vharengi  . 
MTSF i khou fhaṱiwa kha tshenzhemo na ngudo dza muvhuso nga tshifhinga tsha ndaulo ya 2009 - 2014 , he mvelelo dza mapulanele , ṱholo na vhupima zwa shumisiwa lwa u tou thoma . 
Khabinethe yo tendela ṋetshedzo yo sedzuluswaho ya Afrika Tshipembe kha Mbambadzo ya Tshitshavha tsha Meledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) kha Nyambedzano ya Tshumelo dzi elanaho na zwa u fhaṱa na sekithara ya vhuendi  . 
Kha vha dzulele u sedzulusa mutsiko wavho wa malofha . 
Zwiṅwe ndi zwa kale , zwine , kha tshifhinga , zwo tshimbidza tshumisano na tshitshavha kha masipala kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhuso kha thandela kana phurogireme ngeno zwiṅwe zwi zwiswa zwine zwa kha ḓi tea u vhumba vhushaka na tshitshavha , masipala kana zwiṅwe zwipiḓa zwa zwine zwa tea u zwi shumela  . 
A si mimasipala yoṱhe ine ya nga vha na komiti dza wadi na iyo yo teaho u ya nga mulayo u ya nga ha lushaka lwa masipala , zwi itwa nga u tou nangwa  . 
Muiti wa khumbelo u ḓo kona u tevhedza ṱho ḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo ya Mugodi  . 
Muvhigo wa thendelano u bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shumaho wo ṋekedzwa murahu kha vhadzheneleli vhoṱhe  . 
Zwo khwaṱhisedzwa nga ḓuvha ḽa dzi dza ṅwedzi wa 20 fhethu  . 
Buka lwendo lwa Phalamenndeni  . 
Mveledziso dza zwino dzo , arali hu na tshiṅwe tshithu , engedzedza mbilaelo nga ha khwaḽithi na vhukoni  . 
U kona u swikelela ndivho dzo khunyelelaho dza vha tshumelo ya tshitshavha , zwine zwa vha ndisedzo dza tshumelo ya mathakheni kha vhadzulapo , vhalanguli vha muvhuso vha tea u khwathisedza u ri vhashumi vha re fhasi havho vha vhe na ndivho na vhukoni ha u do kona u bveledza mishumo yavho zwi tshi elana na mishumo yavho , u ri vho tutuwedzea na u ri vho di imisedza siani la u kunguwedza tshumisano i si na zwilavhi  . 
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ndi mutheo wo ṱanḓavhuwaho wa kushumele  . 
Zwi dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo ; u sedzulusa vhuṱanzi uho ; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u itela u pfesesa na u ḓo thusa kha mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza . 
Kha vhege mbili dzo fhiraho Minista wa Minirala na Fulufulu na Minista wa Mabindu a Tshitshavha vho ṱalutshedza vhuvha ha tshiimo tsha shishi tshine ra vha khatsho na uri ndi zwifhio zwine muṅwe na muṅwe washu a tea u zwi ita u vhuyedzedza tshiimo ngonani . 
Yuniti ya ṱhalusamagudwa iyi i ḓo vha ya thuso kha u thoma maga a pfanelo dza u thoma pfanelo dza vhathu , na uri zwi ḓo shela mulenzhe kha u sika tsivhudzo dza matshilisano na u dzhenelela kha tshitshavha  . 
Zwine ra tea u zwi ḓivha ndi zwa uri musi ri tshi khunyeledza sisteme ntswa ya vhulondo , muvhuso u ḓo dzhia maga a vhonalaho a u ambedzana na vhoṱhe vhashumisani vha tshitshavha vhane vha ḓo ambedzanwa navho ho sedzanwa maṱoni na nga tshumiso ya NEDLAC . 
Ndi bege nngana dzine vha ḓo ḓadza ? 
U thetshelesa tshiṱori na u bvisela khagala tshiitisi na masiandaitwa . 
Ri khou dzhia maga a u khwaṱhisa vhukoni ha Eskom siani ḽa u londolwa ha zwishumiswa zwa mveledziso ya muḓagasi . 
IEC i ḓo vha rumela kha ofisi ya u ṅwalisa yo teaho  . 
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Ramabulana nga n(waha wa 1864 , ho vuwa nndwa vhukati ha Makhado na Mukomana wawe Davhana  . 
Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu I nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Ndayotewa uri hu itwe ndaela ya u ḓivhadza uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi anani na Ndayotewa . 
Ndima ya 2 ya Ndayotewa ya 1996 khayo hu na Mulayotibe wa Pfanelo wa Afrika Tshipembe . 
Vha songo ṅwalulula ndivho yao kana vha lingedza u a nweledza  . 
Arali vho ita thendelano ya u shumisana nga mulomo fhedzi , vha tea u ḓadza fomo VAT 128  . 
Vhagudi vha guda milayo yoṱhe na maitele a muelo hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Ndi zwa ndeme u tsitsa mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo kha miṱa ya vhashai  . 
Zwino vha nga sumbedza zwe vha vha vha tshi khou amba na vhana  . 
Tsumbakushumele i shumiseaho yo bveledzwa u itela u ṋea maanḓa komiti dza wadi a u linga kushumele kwa masipala kha vhuimo ha wadi na u ṋetshedza muvhigo wo dzudzanyeaho kha mimasipala  . 
U thomani , zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya : Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu . 
A vha na miṅwaha i fhiraho 18  . 
Vha dzhiele nzhele uri , tshikoro tsha hu tou vha muanganyelo wa khombo ine I nga bvelela kha vhone hu tshi vhambedzwa na lushaka nga u angaredza  . 
Fhedziha , 14 781 wa hedzi nnḓu dzo fhaṱiwa vhukati ha 2011 na 2016 na kha ṅwaha wonoyu wa muvhalelano he ndambedzo ya bva kha Muvhuso wa Vunḓu . 
U ḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo . 
Tsumbo , phetheni ndi tshipiḓa tsha u imba na miṅwe mimuzika , mutsindo , u tshina na zwiṅwe zwinzhi zwa vhutsila ha u vhona . 
Masipala a nga kona u vha nea mafhungo sa zwithu zwi kwamaho vhukale ha zwigwada  . 
WAP musi vha tshi kona u swikelela inthanethe  . 
Mulingo u thoma kha siaṱari ḽi tevhelaho . 
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo u vha mulayoni . 
Fhedzi kha vha edzise u humbulela thaidzo dzine dza nga itea nga u vha na ndangulo yavhudi na u edzisa u thivhela . 
Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO  . 
U d(adzisa kha zwi re kha ndayotewa ri dovha hafhu ra vha na mulayo wa zwa vhupo Afrika Tshipembe , Mulayo wa lushaka wa Vhulanguli ha Vhupo wa 1998 ( NEMA )  . 
Muvhuso na lushaka lwoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha u tsireledza na u londola avho vhashayatsireledzo . 
Mulevho wa poḽotiki u ne ri kha ḓi bva u u ṱanganedza nga ngoho wo sedza kha nyito na u ita  . 
Fomo Fomo a dzi wanalei online  . 
Ho sedzwa uvhu vhubvo , muṅwe na muṅwe u tea u ḓivha uri , musi NP dzi tshi vouthela ndayotewa zwa zwino , a si u vouthela tsatsaladzo na vhukhakhi kha ndayotewa iyo  . 
Kuitele uku ku sumbedza ndeme ya mugaganyagwama u re hone na IDP kha u bula PMS  . 
U lwa na tshiimo itshi , Muhasho wa Maḓi na Tshampungane tsho Kunaho u tshi khou shuma na SALGA , CoGTA na mimasipala u ḓo vhea nyiledzo ya kushumisele kwa maḓi ngei Ḓoroboni ya Ekurhuleni , Johannesburg , Tshwane na Mogale  . 
U bva zwikoloni ri na lushaka lwa thero dza saintsi na thekhinoḽodzhi , thero dzi elanaho dzi tea u itwa uri dzi gudiwe nga u tou kombetshedzwa , na uri dzo tou ralo , ndi zwone zwine vha khou amba zwone zwino , uri zwikolo zwoṱhe zwi tea u funza saintsi na ḓivhambalo  . 
Khothe ya Ndayotewa yo wana uri maitele a nyambedzano na tshitshavha o tshimbidzwaho nga NCOP na vhusimamulayo ha mavundu , ha ngo swikelela tshiimo tsho tiwaho kha Ndayotewa . 
U fhindula mbudziso dzo fhambanaho dzi no elana na tshiṱori tsho vhaliwaho . 
Ri ri vha so ngo neta kha mishumo yavho mivhuya na u ri vha so ngo revha musi vha tshi tangana na khaedu kha fulo la u kunguwedza vhudifhinduleli ha u ri vhathu vha sumbedze vhukoni siani la tshumelo ya lushaka  . 
Masipaala u tea u bveledza KPI u itela yuniti dzawo dzoṱhe , vhashumi na vhaṋetshedzatshumelo  . 
Mutukana u khou ambarela u ya bolani . 
Minidzhere dza khoro dzi wana mivhigo u bva kha Yuniti ya u Dzhenela ha Tshitshavha u itela ndaulo kana u dzhielwa nṱha nga vhulanguli musi i sa athu iswa kha komitindauli kana komitindauli ya meyara u itela tsheo ya polotiki  . 
U ita uri Zwipikwa zwa Mveledziso zwa Miḽiniamu zwi vhe Zwapo : Nyendedzi ya vhulanguli hapo na vhashumisani , Shundunthule 2006  . 
Vhashumisi vha kha ḓi vha tshipiḓa , fhedzi mushumo wavho muhulwane ndi wa u eletshedza  . 
Ri na ikonomi ine ya vha kha vhuimo ha vhusumbe kha u shuma zwavhuḓikha ḽifhasi  . 
Hezwi zwi nga fhaṱwa fhedzi arali vhathu vha tshipiḓa tsha kuitele na u dzheniswa kha ḽeveḽe dzoṱhe dza u dzhia tsheo  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u dovha u tholwa ha Vho Phurofesa Linda De Vries sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Lushaka ya zwa u Gembuḽa a sa Shumiho kha Tshiimiswa lwa themo ya vhuvhili ya ofisi u bva nga dzi 1 Nyendavhusiku 2013 u swika dzi 30 Ḽara 2018 . 
Vha nga shumisa uyu mutevhe u vha thusa u dzudzanya foramu ya vhane vha vha na mukovhe  . 
Takalani o lila na miṱodzi ya bva . 
Ndi hone hune muambi a ḓa na mbuno dzawe dzoṱhe a tshi dzi tikedza . 
Ri khou shumisana ri tshigwada tsha vhafaramikovhe vha Afrika Tshipembe na vha mashango a nnḓa - muṅwe na muṅwe u ṱoḓa thendelo yawe kana ri nga ita khumbelo ro ṱanganelana ? 
Ndi zwone ro takadzwa nga madalo aya ngauri o khwaṱhisedza vhushaka ho khwaṱhaho vhune mashango ashu oṱhe a fhaṱa phanḓa ha na nga murahu ha musi ro wana mbofholowo nga 1994  . 
Kupfesesele ku fanaho kwe kwa swikelelwa na mbumbano dza vhadededzi ku shuma fhedzi sa ḽiga ḽa tshifhinganyana kana phirisela  . 
Fhedzi , vhathu vha ṱangana na thaidzo arali i songo alafhiwa zwavhuḓi  . 
Therisano khulwane dzi tikedzaho vhushumisamupo ndi dza uri u shumiswa ha phambano ya zwi tshilaho hu nga sika mbuelo ya ikonomi ya u londola tshiko  . 
Kha vha ombedzele uri muthu muṅwe na muṅwe u fanela u fhirisa mulaedza uyu luthihi fhedzi , nga murahu ha musi muṅwe na muṅwe o no amba , kha vha lindele miduba yoṱhe i tshi fhelela vha kone u vhudzisa muthu wa u fhedzisela kha muduba muṅwe na muṅwe uri o pfa mini , vha vhudzise wa u thoma uri o pfa mini  . 
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo  . 
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi . 
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo  . 
Muthu u davhidzana , kha ḽevele ya matshilisano , na vhathu vha tshigwada tshawe na miraḓo ya muṱa  . 
U bva kha tshitatamende tshavho ṋamusi , Minista , zwi sumbedza uri khuḓano vhukati ha vhafariwa na vhashumi tsha muhasho zwi nga si pfi a zwi nga vhi hone  . 
Vhashumi vha ya hola na mabindu a wana mbuelo . 
Na thingo dzi hovhelelaho milioni thanu  . 
Izwi zwi sia Afrika Tshipembe i tshi kona u dzhenelela kha dzikomiti nnzhi  . 
U fara penisela na khirayoni nga ngona . 
Kha siaṱari ḽa u thoma ḽa pulane,hu fanela u vha na dzina ḽa wadi , datumu na u themendelwa he fomethe yo humbulwaho nga hayo ya sumbedzwa  . 
Sa tshipiḓa tsha dzhango , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe kha nyambedzano dza mveledziso ya adzhenda ya Afurika na uri ḽi ḓo ṱuṱuwedza Samithi uri i engedze mbekanyamushumo dza mveledziso ya shango . 
Nga d(uvha i(li vhasidzana vho d(isaho tshivhonelo , vho shavhedzaho nga mashed(o , vha a khotha musi d(ganana na mipengo zwi tshi khou pembela  . 
Mihasho i dovha na vhudifhinduleli ha u vhea zwipikwa zwa thodisiso na mugaganya-gwama wa zwiimiswa zwine zwa vhigwa khazwo  . 
Vhulimi vhu sa nyeṱhi ho dovha ha sedza kha nḓila dzavhuḓi kha zwi tshilaho na vhupo dza u vhufuwi  . 
Tshitatamennde tsha u guda tshiṅwe na tshiṅwe tshi sumbedza Maimo a asesimennde ane a ḓo konisa u bveledzwa ha mvelelo dza u guda . 
U ṋea ndivhuho U livhuha muambi musi a tshi fhedza u amba tshipitshi tshawe na vhathetshelesi U pulana , u lugisa na u ṋekedza . 
Ndi tsumbamafhungo fhedzi nahone a i imi vhudzuloni ha Milayo ya Tshikimu yo ṅwaliswaho  . 
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga wavho , sefo ya tshigidi u khwaṱhisedza uri vho a swika kha vhafariwa vha Afrika Tshipembe e U alutshedza mbekanyamaitele yo anavhuwaho ya muvhuso , u phindulela mbekanyamaitele ya muvhuso i tshi vha mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumusa kha a Afurika Tshipembe , u dovholola mbekanyamaitele idzo arali zwi tshi konadzea na musi zwo tea , na u laula u thomiwa ha mbekanyamaitele  . 
Muthu are na mutsiko wa nṱha wa malofha zwi nga itea a si vhe na tsumbadwadze kana a vha nadzo musi muraḓo wono tshinyala  . 
U swika izwi zwi tshi itea , vha nga si kone u vha na nyambedzano yavhuḓi  . 
Spain ndi ḽone shango ḽi re kha vhuimo ha u thoma kha vhuimo ha FIFA ya ḽifhasi  . 
Hu khou lavhelelwa uri Khomishini ya Tshoṱhe yo Ṱanganelanaho vhukati ha mashango aya mavhili i ḓo rwelwa ṱari , zwine zwa ḓo vhona Thendelano ya Guṱe ya 1996 na Nḓivhadzo ya 1999 ya u Ḓiimisela ye ya ranga phanḓa nyambedzano ya thendelano ya vhavhili . 
Nnyi na nnyi u na tshikhala tsha u ṋea mihumbulo kha mvetamveto musi IDP i sa athu themendelwa  . 
Bugu ya u rekhodela i tea u katela : s Madzina a mugudi ; s Maḓuvha a asesimennde ; s Dzina na ṱhalutshedzo ya mushumo wa asesimennde ; s Mvelelo dza asesimennde , zwi tshimbilelanaho na masia a u guda kana mbekanyamushumo dza u guda ; s Mahumbulwa u itela u thusedza . 
Nga ṱhonifho heyi , hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi  . 
Tshigwada tsha vhuvhili : Kha vha dzhiele nṱha zwiitisi zwa uri ndingani vha re na dzanganlelo vho fhambanaho vha tshi ḓo shela mulenzhe kha CBP  . 
Mafhungo ot ( he a d(ivheaho a othomethikhi o khethekanywa u ya nga tshivhumbeo tsha mbekanyo sa izwo zwo itwaho afho fhasi  . 
Zwigwada izwi zwo vha zwi songo ita ndugiselo musi zwi sa athu u amba mafhungo o raloho kana u dzhia vhukando ho raloho  . 
Nga maṅwe maipfi , arali mbalotshikati ya gireidi ya nṱhesa ya tshikolo ya engedzea kana arali phimo dza vhadovhololi dza tsitselwa fhasi , kushumele kha tshisumbedzi itshi ku nga engedzea  . 
Europe kha mafhungo a ndayotewa , nahone yo thoma u shuma u bva nga 1990 , yo shuma nga maanḓa kha u ṱanganedzwa ha ndayotewa dzine dza tevhedza zwilinganyo zwa vhufa ha ndayotewa ya Europe . 
Komiti ya Wadi i nga shumisa zwiimiswa izwi u ṋea mihumbulo kha tsheo dzi kwamaho tshitshavha  . 
Ndi kona u ṅwala tshirendo . 
Ri ḓo sedzulusa roṱhe thendelano nga murahu ha tshifhinga tshingafhani ? 
Zwe ra sedzesa khazwo kha pfunzo ya mutheo uno ṅwaha ndi T Tharu : Teachers , Textbooks and Time ( mudedezi , bugupfarwa na tshifhinga )  . 
Mvelele yashu na vhufa ha mupo zwoṱhe ndi vhubvo ho vhu sa wanali huṅwe fhethu ha vhutshilo na ṱhuṱhuwedzo  . 
U baḓekanya maṅwalwa na vhaambi vhao . 
Fanela u sumbedza tshiimo tsha thulo i humbelwaho kha Phalamennde  . 
Vhathu vha mivhili mihulwane kanzhi vha vha na thaidzo dza mutakalo . 
Muhumbulelwa kha vhutshinyi u na pfanelo ya u fha vhutanzi vhaimeleli vhawe vha mulayo kana a nekedza vhutanzi ha uri ndi ngani ndivhadzo i sa tei u itiwa u ya nga khethekanyo thukhu ya 10  . 
Muthu ane a vha na pfanelo dza u vha murad(o wa ( lihoro kana ane a vhona zwo tea uri a vhe murad(o wa ( lihoro tshifhingani tsha matshimbidzele tshifhinga tshin(we na tshin(we a nga ita khumbelo ya u dzhenelela o d(iimisa sa ( lihoro , hoyo muthu a nga ita hezwo nga murahu ha musi o ita nd(ivhadzo kha mahoro ot ( he a kwameaho  . 
Kha khamphani ya vhathu vhafaramikovhe vha langula tsheo dza bindu vha tshi khou shumisa mulayo une wa ri musi u na mikovhe minzhi , u wana vouthu nnzhi . 
Khethekanyo iyi i vhonala i tshi khou fha maanda Khothe dza Madzhisitirata uri dzi sedzuluse khathulo ya mulandu wa khothe ya tshirema  . 
Khomishini i ḓo angaredza ḽiṅwalwa mutheo ḽa dimokirasi yashu u ya nga kuvhonele kwayo  . 
Vhathu vhane vha vha na dziaḽedzhi , sa tsumbo heifiva na ekizemia , vha nga farwa nga asima . 
U thoṅwa , u shunwa ma u sedzwa hafhu ha sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele  . 
Hu tea u vha na vhathu vho gudelaho zwa mutakalo vhanzhi , nga maanḓa kha zwitshavha zwi shayaho  . 
Vhagudi vha livhanyisa nomboro u bva kha mutevhe wo ṅetshedzwaho . 
Arali zwi siho ni nga kona u ita zwaṋu nga u ṱuma phere ya zwiṅwe zwi tevhelaho kha hangara ya zwiambaro , tshibotebote tsha yogathi , tshiraho tsha botebote ḽa kholoḓiringi , tshiraho tsha botebote ḽa mafhi kana bogisi ḽa kholoḓiringi ( zwifaredzi zwo no fana zwi ṱumiwe kha matungo oṱhe a hangara )  . 
Ri na muhanga wa zwa mulayo na zwishumiswa zwi shumaho zwa nḓisedzo PPP kha sekhithara iṅwe na iṅwe  . 
Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendi vhu sa ḓitiki nga zwibveledzwa u anḓadzwa hu tshi itelwa mahumbulwa a nnyi na nnyi . 
Khabinete i khou ombedzela uri nndwa yashu ya mbofholowo na demokirasi yo khwaṱhisedza uri milayo yashu ya shango i ri tendela u ita migwalabo yo tsireledzeaho . 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa ane a shuma kha ofisi ine ya n(etshedza tshumelo ya muvhuso a vhona uri vhathu vha na vhuleme ha u wana fhethu ha u paka mimid(oro yavho kana vha fanela u ita muduba tshifhinga tshilapfu , mutholiwa uyu u fanela u d(a na mun(we muhumbulo wa u tandulula thaidzo iyi  . 
V ha nga dovha hafhu vha humbela mutshutshisi uri a ḓivhadze mutholi wavho nga ha tsengo ine ya ḓo ita uri vha fhidze mushumoni . 
Mvuvhu : Nahone vha ḓo ḽa mini ngauri hu ḓo vha hu si tshee na tsha u zwima ! 
Phanḓa ha 1994 itshi tshipiḓa tsha ḓorobo tsho vha tshi tshi dzula vhatshena fhedzi nga murahu miṱa i si mingana ya tshikolobulasi tsha nga tsini yo pfulutshela henefha  . 
Fureme ya ḽogo i fha feremiweke ya u ela zwithu , vhunga i tshi zwi bula zwi khagala uri zwi no tea u swikelwa ndi zwifhio ( ndi mvelelo na ndivho ) , uri zwo swikelwaho zwo tea u ṱanzielwa nga nḓila-ḓe ( Zwisumbi na Vhubvo ha Vhuṱanzi ) khathihi na uri zwiṱuṱuwedzathandela zwo vha zwi zwifhio  . 
Kha vha sumbedze u thonifha vharangaphanda vha henefho  . 
Vhaaluwa vha a kona u tshila lwa tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha  . 
Khabinethe i khoḓa ndango ya khamphani dza phuraivethe dzine dza shumana na zwa khethululo nga muvhala , dzi sumbedzisaho uri khethululo nga muvhala ndi samba kha tshitshavha , na uri zwi tea u dzulelwa u lwiwa nazwo u itela u simula tshumisano ya tshitshavhana u fhodza vhuṱungu ha tshifhinga tsho fhiraho . 
Mafhungo a vhuṋe a nga pfukiswa hu na u ḓiimisela nga kha GCIS kana vhathu vha vhuraru u itela ndivho yo bulwaho afho nṱha  . 
Ri ḓo dovha ra tshimbili hoṱhe na vha na u shuma hu konḓaho nga maanḓa  . 
Manweledzo nga u angaredza a Mapa wa nḓila a Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli I tshi nga wana uri muhaṱuli uyo u khou balelwa u ita mishumo yawe , ha na vhukoni na luthihi , kana o vhonwa mulandu wa u sa ḓifara zwavhuḓi ho kalulaho ; na b Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea uri uyo muhaṱuli a bviswe , nga kha ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga vouthu dzi si ho fhasi ha mbili tshararu tsha vouthu dza miraḓo yoṱhe  . 
Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara . 
Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa , u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni  . 
Vha ṱoḓavho na mushumo wa uṅwala une wa vhudzisa mbudziso dzi re khagala : u vhala u tshi ya phanḓa ; u ṱanganya nga u vhala u bva kha nomboro khulwane ; kana u ṱusa nga u tala mutalo u rambalala na zwifanyiso zwi tshi sumbedza u bvisela thongo . 
Musi vhunzhi ha vharengi vho ṱhonifha vhuḓikumedzeli uhu , vhaṅwe a vho ngo zwi ita  . 
Hafha ndi musi a tshi kha d(i vha kha zwi(la zwine nga Tshivend(a ha pfi ndi thungamamu  . 
Kha rowu ya u thoma , hu tea u wanwa wadi dze dza rumela fomo dzadzo dza mbigelamurahu  . 
Hu tshi tevhedzwa milayo i elanaho na komiti dza tshifhinga nyana ndi vhonkhetheni fhedzi vho ṱanganedzwaho u bva kha zwigwada zwa poḽotiki zwine zwi nga ṱanganedzwa  . 
Maraga dza u fhedzisela dzi fanela u katela mushumo muthihi wa u amba wo lugiselwaho , mushumo muthihi wa u thetshelesa mushumo muthihi wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho na mushumo muthhi wa u haseledza . 
Hu na dziṅwe tshakha dza mbuelo dzine vha khou lavhelela dzi tshi bva kha tshiko kana nḓivho ya sialala ? 
Khumbelo dzi nga itwa vho wana zwi tshi leluwa u swikela khothe  . 
Shango ḽi khou pembela na Cosas malugana na tswikelelo dzayo dza ndeme na u khwinisa ndeme ya pfunzo ya vhoṱhe . 
Khongorese ndi guvhangano ḽa masia o ṱanganelanaho ḽa ngweṋa dzi khou tou thomaho ḽine ḽi ḓo dzhenelwa nga vhurumelwa ha 4 000 u bva kha mashango a fhiraho 150 . 
A hu na muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ifhio kana ifhio ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala  . 
Bisi yashu i khou dzhena Johannesburg . 
Arali zwi zwa ndeme , GEMS i nga nanga huṅwe fhethu ho teaho . 
Zwitshavha zwa Afrika Tshipembe na zwone zwo ṱanganana nahone hu nga vha hu na tshakha dzo fhambanaho dza vhurangaphanḓa dzine dza dzhenelela , zwi tshi katela sisiṱeme dza vhuvhusi dza sialala na dza mulayo  . 
Vhuḓifhinduleli ndi tshithu tsha ndeme kha demokirasi  . 
Afrika Tshipembe ḽi na vhaambasada vha tshiofisi kha shango mashango a nnḓa vhane vha ri imela henengei - fhedzi muṅwe na muṅwe a nga vha muambasada wa Afrika Tshipembe  . 
Lwanzhe lwo bvisa vhafu khalwo na lufu na ḽivhiḓa na zwone zwa bvisa vhafu khazwo  . 
Naho zwo ralo , kha dziṅwe ṱhoho khonseputi na zwikili zwi a fana kha gireidi mbili kana tharu dzi no tevhekana . 
Ri khou vha ṱanganedza na u livhuwa uri vha khou ṱanganedza tshanduko i elanaho na tshifhinga  . 
Arali masipala a sa koni u fusha kana a sa fushi vhuḓifhinduleli vhu re kha Ndayotewa kana mulayo wa u tendela mugaganyagwama kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo ane a vha a ndeme kha u ita uri mugaganyagwama u tevhedzwe , khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho I fanela u dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mugaganyagwama kana maga a u gonyisa mbuelo a a tendelwa , hu tshi katelwa na u fhaladzwa ha Khoro ya Masipala- a u thola mulanguli u swikela Khoro ya Masipala I tshi ambiwa uri yo khethiwa ; na b u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u itela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala . 
Ndi maitele o pulanwaho a u kuvhanganya mafhungo nga ha vhukoni ha vhagudi ho kalwaho nga Maimo a asesimennde a mvelelo dza u guda  . 
Ndivho dza tshumelo ya tshipholisa ndi u thivhela na u ita u ṱoḓisisa kha zwa vhuvemu , u vhona uri shango ḽi lale , khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki na ndaka dzavho , u tikedza na u tevhedza mulayo . 
Muvhuso u do dovha hafhu wa vhea ndila dza u tikedza kha u kundelwa ha muthu wa vhuraru kha u tevhedza vhuimo ho vhewaho afho ntha  . 
Musi vho no ita mvetamveto ya phethishini yavho , nga murahu i fanela u ṋetshedzwa kha ofisi ya Muṅwalisi wa Maṅwalwa a Phalamennde . 
Ndi u shela mulenzhe hu no vhonwa nga maṱo a vha re nnḓa ha luhura sa yone nḓila ine ha nga swikelwa zwipikwa zwa thandela , nga maanḓa zwi tshi ḓa kha u fhungudza tshinyalelo  . 
Phanḓa ha khetho , ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vha na mutevhe wa vhonkhetheni u ya nga thevhekano ya u toḓea havho  . 
Ri khou dovha ra dzhiela nṱha uri u shuma ha Minisṱa wa Gwama na vhaḽedzani vha matshilisano zwi katela khethekanyo ya kushumele kwa vhupimi ha zwikolodo zwine zwa ḓo topola mbuedzedzo dzo teaho na vhudzheneleli ha u vhulunga maraga ya masheleni yo khwaṱhaho na gireidi ya vhupimi ha tshikolodo . 
Phalamennde i kha nzudzanyo dza u wana zwifaredzi zwa mvusuludzo ya malaṱwa a mapfura a u bika zwine zwa shandukisa malaṱwa aya a mapfura a u bika a vha dizili . 
Datumu na tshifhinga tsha ndingo  . 
Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa-Dziminisṱa a vho ngo tendelwa u- ( a ) ita miṅwe mishumo I badelaho ; ( b ) shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓidzhenisa kha nyimele iṅwe na iṅwe ine ya nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na madzangalelo avho vhone vhaṋe , kana ( c ) shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha ṋewa kha u ḓipfumisa kana u vhuedza muṅwe muthu zwi si ho mulayoni  . 
Kha vha ṱalutshedze maitele a u gonyisa mbudziso ho sedzwa phimo ya iwe muṋe ya vhulangi  . 
Tshanduko yo fhelelaho ya ndangulo ngauralo i vha tshithu tsha ndeme tsha muṱaṱisano muhulwane u itela u khwinisa u dzulela u vha hone na u shuma sa zwo lavhelelwaho na u vha na vhuḓi ha u ṱaṱisana ha pfunzo ya nṱha  . 
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC , na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu . 
Kha khorondauli nnzhi , hezwi zwi imela mbuelo i songo ḓoweleaho kha vhulangi na ṱhuṱhuwedzo  . 
Khabinethe i fulufhedzisa maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri fhungo iḽi ḽi khou shumiwa kha vhuimo ha nṱhanṱha  . 
Ho vha hu na vhubindudzi vhunzhi na u rengiswa ha tshumelo dza muvhuso nahone ndi nga nṱhani ha mihumbulo ya vhoradzipfunzo vha zwino uri muvhuso kana ANC mathomoni a vho 1990 i tshea ḽa u bva kha ikonomi , hune ya khou dovha u vhuyelela  . 
U vhala u tshi pfuka ndi ḽiṅwe dzina ḽa u vhala nga zwigwada . 
Izwi zwi itwa nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973 . 
Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo , zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa  . 
Khabinethe i vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha ḓifare nga tshirunzi na tshiimo tshavho , na uri zwigwada zwi kwameaho zwi dzhene aya mafhungo nga ṱhompho madzuloni a u dzhia luvhanḓe lwa nnyi na nnyi vha tshi amba ngao . 
U vhala ho engedzedzeaho hu na vhuḓifhulufheli na u bula maipfi zwone . 
Zwenezwo zwi tou nga vhubindudzi kha vhugudisi ndi ḽone fhungo ḽithihi ḽine muṅwe na muṅwe a khou tenda  . 
Sisiteme dza vhulanguli ha masheleni dzine dza ḓo ita uri hu kuvhunganywe data kha mbadelo dza yunithi dzo livhanaho na tshumelo dzine dza vha khoṋo  . 
Ndi mushumisi o teaho fhedzi ane a nga kona u vhona mafhungo nga u shumisa khiyi ya vhuvhili , ye ya vhewa tshiphirini vhukuma hu tshi khou itelwa vhawe vhathu vhohe , mafhungo ha nga koni u wanala  . 
Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa kha ndambedzo ya u shuma u vusuludza tshinyalelo ya nga murahu ha muḓalo na u fhaṱulula kha miṅwaha ine ya kha ḓi ḓa  . 
Mashango aya mavhili a shumisana kha zwithu zwo vhalaho , hu tshi katelwa zwa vhuvhambadzi na vhubindudzi , saintsi na thekhinoḽodzhi , vhupileli , vhulimi , zwa mupo , fulufulu na zwa mutakalo  . 
Mbudziso dzine dza ṱoḓa mugudi a tshi shumisa tshenzhemo yawe kha mafhungo a re khagala kha tshibveledzwa . 
Khabinethe i fhululedza Banyana Banyana kha u wina Tshiphuga tsha Dzingweṋa dza Vhafumakadzi dza 2017 COSAFA nga murahu ha musi vho fhenya nga 2-1 kha makhaulatshele vha tshi khou tamba na Zimbabwe ngei Bulawayo  . 
Ndi ngafhi hune ha vha na thempheretsha ya fhasifhasi , nahone ndi vhugai ? 
Vhabebi na vhagudisi mbilaelo dzavho na u sa fushea havho  . 
Hayani Tshumelo dza madzangano U thoma dzangano kana bindu U walisa bindu Khumbelo ya u walisa khamphani ya tshitshavha kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo  . 
Kha vha dzhenise curriculum vitae ( CV ) yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho . 
Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho , zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Senior Manager wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu  . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe vhagudi vha tea u bvela phanḓa na U anganyela na u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda khaphasithivhungomu ha zwifaredzi kana volumu kha zwifaredzi nga u shumisa mielo i si ya ndinganelo . 
Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli  . 
Mbekanyamushumo dza Gudisa na tshumisano dzo sumbedza zwivhuya fhedzi zwo lambedzwa nga ODA  . 
Zwipi ḓa zwo xwatudzwaho zwa ḓambatshekwa fhedzi ( kana ḓambatshekwa ḽo fhelelaho ) ḽi lemelaho 600 g kana u fhira , na hone zwi sa fhiri thani dza 25 zwi nga ṱun ḓwa ( nga ṅwaha )  . 
Ndingano i nga bveledza u farana nga nḓila i sa linganiho kha tshigwada tsho kundelwaho u bvelela nga ṅwambo wa sisitemu ye ya kundelwa u dzhiela nṱha nyimele na kuvhonele kwayo  . 
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi  . 
Vha nga si kone u ita khumbelo ya mvusuludzo nga vhone vhaṋe . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u khetha tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone  . 
Nungo idzi a dzo ngo bvelela na zwenezwo , zwo dzhia miṅwaha minzhi u swikelela ndinganyiso  . 
Itani mbudziso tharu dzine na nga tama u vhudzisa Vho Henry Holland . 
Fhedziha , ri khou ṱangana nga tshifhinga musi shango ḽashu ḽo livhana na khaedu khulwane vhukuma  . 
U ṱanganyiswa ha vhavhili , hune ha nga itwa nga vhathu vha mbeu nthihi , hu a dzhielwa nṱha u ya nga ha maitele a Mulayo wa u Ṱanganyiswa  . 
Vhakolo vha tou tamba ngeno vhasiwana vha tshi tou tshina  . 
A hu na muthu o tendelwaho u tambudza muthu ufhio kana ufhio . 
U amba uri 3 ṋtha ha 2 kana 3 nṱha ha 4 a zwi ambi tshithu , ndi khwine u ṱutshela kushumisele kwa izwo zwiga Vhuimo ha vhukati . 
U ita ndovhololo ya foniki yo no funziwaho u swika zwino na mvulatswinga ya zwi no konḓa . 
Komiti dzi ṱanganedza vhupfiwa vhunzhi na uri vhupfiwa vhu ne ha vha vhupfufhi nahone ha livha thwii kha fhungo vhu ḓo leludza mushumo wadzo  . 
Kha vhupfiwa nga vhathu , vhathu vha a kona u ṱuṱuwedza mvelelo dza mafhungo a no khou reriwa Phalamenndeni  . 
Ndangulo ya malaṱwa ndi iṅwe ya saintsi dza u vha na nungo dzine dza dzhiwa sa dza ndeme malugana na u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya mupo u ya kha nḓila na thasululo zwa u tandulula thaidzo dza mveledziso i dzulaho i hone dzine vhathu vhashu vha ṱangana nadzo  . 
KHA VHA DZHIELE NṰHA : a U itela u tevhedza khumbelo ya tswikelelo kha mafhungo kha fomo yo tiwaho zwi nga bva kha tshivhumbeo tshine rekhodo ya wanala khatsho  . 
Ro ṱangana nazwo hezwi , thwii , ngei China , hune vhathu vha dzhiela nṱha vhukuma mvelele na sialala na u vha na zwinzhi zwa u kovhelana na riṋe  . 
Idzi ndi mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzo fhelela hu songo sumbedzwa mutikedzelo wa mutholi . 
Kuhumbulele kwa u sa vha na mulandu ku tsireledza mbofholowo ya mutheo na tshirunzi tsha muthu muṅwe na muṅwe a humbulelwaho nga Muvhuso u ita vhutshinyi  . 
Hewi zwi ḓo thusa kha u thivhela khonadzeo ya u rengisa mananga a dzitshugulu e a wanala zwi siho mulayoni na uri zwi ḓo ita uri shango ḽi vhe na mafhungo o fhelelaho nga mbalo ya mananga nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , khathihi na muṋe wa mananga muṅwe na muṅwe o ṅwaliswaho  . 
Vha vha ite uri vha linge- dze u vhala maḓuvha na dzivhege . 
U kona u kopolola maipfi na mafhungo nga nḓila yone kha u ṅwala nga u pomba . 
Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama . 
Mutakalo - tswikelelo khulwane ya tshumelo dza mutakalo na ndondolo ya mutakalo ya mutheo yo vhuyedza zwigwada zwinzhi zwe ha vha ho sedzwa zwone  . 
U vhala na u rera nga nganeapfufhi . 
Zwo ita uri hu ṱalutshedzwe zwa uri mulayosiṅwa u khou tsireledza vhaloi . 
Vhagudi vha vhee tshauvhala tshithihi nṱha ha muri . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na Bodo i kha ḓi bvaho u tholwa uri vha vha ṋetshedze sia ḽa kushumile nga nḓila ine vhafaramikovhe vha zwi vhonisa zwone  . 
Mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo dzi vhofha muthu wa mvelo kana tshiimiswa arali , nahone nga nḓila ine , yo tea , dzi tshi dzhiela nṱha vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha mushumo muṅwe na muṅwe u randelwaho nga pfanelo . 
U ṅwala mafhungo a sa konḓi hu tshi ṱalutshedziwa bugu . 
Phurotokholo dzo khetheaho kana thendelano dzi nga , arali zwo tea , tikedza mbetshelwa dza Buthano iḽi  . 
U wana zwikili zwo teaho na nḓivho ya u shuma mishumo sa dzithirasitii . 
Tshifhinga tsha ngudo dza Mbalo tshi tea u vha na mbetshelwa ya u thusa vhagudi vhane vha ṱangana na zwithithisi zwa u guda , nyito dza u alusa vhane vha vha na vhukoni ha nṱha , nyito dza u linga na zwiṅwe . 
Zwivhotshwa zwi ḓo ṱanganela na miraḓo ya miṱa yazwo u ḓiphiṋa nga tshifhinga itshi tsha vhugala navho  . 
Tshiimiswa tsha dzangano na tsha kushumele tsho shandukiswa u khwaṱhisedza uri hu vhe na vhulavhelesi na u elela ha mushumo , na vhuḓifhinduleli ho bulwaho ha avhelwa kha vhashumi  . 
Dzhenisani zwiga zwa u vhala zwo teaho magumoni a mafhungo aya . 
Fhedzi , u thoma u shumiswa ha vhuḓiimiseli ho itwaho nga vhukhethoni hu hoṱhe hu ḓo ya phanḓa musi pulane yo fhelelaho i tshi kha ḓi fhedziswa  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa Mulayotewa wa vunḓu kana , musi zwi tshi shuma ha khwiniisa Mulayotewa waho , arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaho tsha u vouthela u tendelana na Mulayotibe . 
Maga aya o itelwa u vhona uri hu vhe na tsireleldzo ya khwine kha vha na ndindakhombo na vhavhuelwa na u kona u dzhenelela kha vhudziki ha masheleni . 
Malindi o shumisa Mmbengwa u fusha ṱhoḓea dzawe dza u wana masheleni ngeno Mmbengwa a sa ḓivhi na zwauri hu khou bindudzwa vhugai , na peni zwayo o vha a sa i vhoni maṱoni awe  . 
Thandela ya Grand Inga i ḓo lwisa khonadzeo ya u kuvhanganya fulufulu Mulamboniwa Congo , nḓila khulwanesa ya maḓi Afurika , kha sub-Saharan . 
CBP i ṋea mihasho ya sekhitha dza ha masipala na mazhendedzi a nnḓa tshikhala tsha u vha na u pfesesa ho dombelaho ha nzulele vhuponi ha masipala wa havho , ndi u pfesesa hune ha ḓo vha thusa kha u pulana na u shumisa phurogiremu dzavho nga ngona  . 
Khabinete i ṱuṱuwedza vhareili vha dzigoloi vha Gauteng u ḓiṅwalisa malugana na dzie-tag na u vhona iyi thandela sa nḓila ya shango ya u ṱuṱuwedza u bveledzwa ha themamveledziso dza tshitshavha . 
U tendela vhagudi u : -- Ita zwivhumbeo kha bodo nga phekisi dza mivhala . 
Luthihi kha vhege mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori , zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi a kona u tambea nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwa khou ambiwa . 
Musi ṱho ḓea idzi dzo no fushwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo u rumela khumbelo kha Minista . 
Tsumbo ya 2 : Mulanguli wa tsumbamushumo wa zwa Gwama kana onoyo ane wa mukwama , u tea u shumisa u shumisa masheleni a lushaka o netshedzwaho ene nga ndila ine ha do konwa u swikelelwa zwo dzudzanywaho kha mbekanya-mushumo  . 
Maitele a ndangulo a itwaho nga iyi tshumelo a khwaṱhisa ndangulo u itela mutakalo na tsireledzo ya mupo , na tsireledzo na vhuḓi a zwibveledzwa  . 
Zwenezwi pulane ya u fhaṱa fulufulu ḽa Afrika Tshipembe ḽi tshi khou katela mveledziso ya zwiimiswa zwa zwivhaswa zwa mupo , shango ḽo ḓikumedzela muratho wa u ya kha ikonomi ya zwiko zwa fulufulu ya fhasi , ho vhewa phanḓa u khonadzeo dza u kunakisa fulufulu . 
Hezwi zwi katela mbekanyamushumo ya mvulusuludzo ya zwa masheleni ya dzithekhisi na vhukando ha mavunḓu vhu fanaho na Moloto Rail Corridor vunḓuni ḽa Mpumalanga , hune hanefha ho no thomiwaho nga ngudo dza u sedza uri zwi ḓo shunwa hani , na Klipfontein Corridor ḓoroboni ya Cape Town , na thandela ya Gautrain ine ya ḓo ṱumanywa na sisteme yoṱhe ya vhuendi ha tshitshavha . 
Mbadelomurahu Musi vho badela muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo , vha nga ita mbilo ya mbadelomurahu kha Tshikimu . 
Kha vha vhone zwauri zwigwada zwothe zwi na vhaimeleli  . 
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo u ṋea nyimele ya pfunzo ya nyonyoloso ho fanelaho . 
U swika zwino , tshiedziswa tshavho tsho vha tshifhio zwi tshi kwama u vha ramabindu ? 
Marsh o ṱoḓa u tsireledza mupo u itela vhathu , zwine zwa tshimbilelana na nḓila ya kuitele kwa zwino kwo dzinginywaho nga vhaeletshedzi vha mveledziso i sa nyeṱhi  . 
GEMS yo ita thendelano na vhaṋetshedzatshumelo vha ndondolo ya mutakalo vha phurofeshinala ( sa tsumbo , madokotela , madokotela a maṋo , na vhoradzikhemisi ) u khwaṱhisedza uri vha badelisa mutengo wo themendelwaho nga GEMS kha tshumelo . 
Vho themendela uri Muhasho u tevhedzele PFMA , u bveledze na u ṱhogomela sisiteme ya u renga thundu ine ya si dzhie sia , ine ya pfesesea , i sa ḓuri nahone i vhuyedzaho  . 
Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 i fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha Miraḓḓo i bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza tshivhalo tsha u Iinganyisa  . 
Mveledziso ya vhukoni - sekithara ya maanḓa ya pfunzo na vhugudisi na Tshikwama tsha Vhukoni tsha Lushaka zwo thoma na u ḓidzhenisa kha zwa mveledziso ya vhukoni u thusa vhaswa , vha songo tholiwaho na vha sinaho vhukoni  . 
Sa i zwi vhana vhaṱuku zwihulwane vha vha vhe khomboni na u ḓitika nga vhomme avho , vha ṱoḓa tsireledzo yo khetheaho na thikhedzo tshifhinga tshoṱhe , zwihulwane nga tshifhinga tsha dzinndwa , tshinyadzo ya mupo na vhuleme ha zwa ikonomi  . 
Vha fhedza tshifhinga tshilapfu vha si ho hayani nahone hu vha na zwifhinga zwine vha t ( uvha u d(iged(a hune vha u wana hayani na vhathu vhane vha vha funa  . 
Muthu a nga vha na vhudzulo ha tshothe huthihi  . 
Hezwi zwi ṱoḓa uri ri humbule nga huswa zwiṱirathedzhi zwashu zwa nḓowetshumo , u vulela vhubindudzi ha phuraivethe na u khwaṱhisa tshiimo u thusedza ikonomi yo katelaho  . 
Zwiṅwe hafhu kha vhutshutshisi ha vhugevhenga , muthu muṅwe na muṅwe o kundelwaho kana u pfuka mulayo wa tsireledzo , u ḓo hwedzwa tshinyadzo dzoṱhe dzo bvelelaho , ndozwo , kana vhuḓifhinduleli he ha vhangelwa SARS kana iṅwe na iṅwe ya thungo  . 
Ndingedzo dziṅwe-vho dza u ṱuṱuwedza u pulana ha u shela mulenzhe dzo simiwa hu tshi tevhedzwa mishumoitwa ya tshihaḓu ya u pima kushumele  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho engedza tswikelelo ya Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo ( IMC ) kha Mupfulwo nga u katela Vhalangavundu vhoṱhe na Dzangano ḽa Muvhuso Wapo wa Afrika Tshipembe ( Salga ) sa miraḓo  . 
Nga u ralo vha ḓo ḓa ofisini nga awara dzo khethiwaho na zwifhinga  . 
Themendelo kha haya maano dzi ḓo khwaṱhisa vhukoni ha ndaulo , nyaluso ya tsireledzo , khwiniso ya u tsireledza themamveledziso , u fhungudza masiandaitwa a mupo khathihi na u sika muhanga wo ṱanganelaho wa vhuṱaṱisani ha vhulanguli ha ndeme hune sekithara ya vhuendedzamihwalo nga bada ha ḓo kona u bvela phanḓa na u fhindula ṱhoḓea dza ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Afurika Tshipembe ḽo dzhiela nṱha zwine zwa khou itea ngei Egypt na u thomani ngei Tunisia  . 
Vhuimo ha nḓisedzo ya tshumelo ndi hune ha shumiwa na u ṱhogomela , hune ha vha hone hu re na nḓisedzo ya tshumelo ya vhukuma  . 
Izwi ndi lwa u thoma hune Afrika ḽa ḓo vha ṋemuḓi wa Mitambo ya Mulanganelano nahone zwi ḓo vhea Afrika Tshipembe sa fhethu ha vhuendelamashango ha mitambo na u ṋea hafhu zwikhala u itela Tshigwada tsha Afrika Tshipembe . 
Khabinethe i livhisa ndiliso kha miṱa ya vhafuni vha bola vhavhili vhe vha xelelwa nga matshilo avho musi hu na u kwanyana ho kalulaho ngei FNB Stadium nga Mugivhela , wa la 29 Fulwana 2017  . 
Vha tea u dalela ofisi nga vhone vhaṋe kana vha rumele dzhendedzi ḽi fanaho na ramulayo wa zwisikwa  . 
Mulayo u dovha wa ṋetshedza u thomiwa ha senthara dza ndangulo ya zwiwo kha ḽeveḽe ya lushaka , vundu na masipala  . 
Mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na ndayo dzo bulwaho kha khethekanyo 1  . 
Vhugevhenga vhu itwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dzi shumanaho na vhuloi , u sumba muloi , na u shumisa tshumelo dza madokotela vha vhaloi zwi ṱoḓa u ṱhaṱhuvhiwa zwavhuḓi , ngamaanḓa ho sedzwa Ndayotewa na zwine ya ṱoḓa zwone  . 
Hedzi rekhodo dzi nga humbelwa kha Mufarisa Muofisiri wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo hu tshi khou tevhedzwa maitele a khumbelo sa zwe zwa bulwa kha ndimana afha fhasi  . 
Uri Khothe i pfesese lushaka lwa u tambudzwa lune vha khou ṱangana nalwo , i sedza kha Afidaviti ye vha i ṅwala musi vha tshi ita khumbelo . 
Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika . 
Kha vha dzhiele nṱha izwi : Ḽaisentsi ya Thendelo ya Tshumelo dza Poso dzi langwaho nga muvhuso i ḓo vha hone fhedzi arali Minisiṱa vha anḓadza thambo ya uri vhathu vha ite khumbelo . 
Ofisi ya Dzingu ya Kwazulu -Natal , ya Muhasho wa Vhulamukanyi Sa tshipiḓa tsha Vhege ya Tsireledzo ya Vhana , vhaofisiri vha na Mveledziso ya Ndayotewa hune tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa Vhulamukanyi vho fara fulo ḽa u swikelela vhathu Free State , Dlala Msebenzi tsha farelwa midavhini ya Manor Durban . 
CBO Dzangano ḽo ḓisendekaho nga tshitshavha vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa  . 
Mudededzi u humbela vhagudi u bvisa 20c vha tshi shumisa mangwende o fhambanaho . 
Ndambedzo ya masheleni a ṱhoḓisiso kha vhupo i ḓo bva kha zwiko zwi si zwa muvhuso , naho madzhendedzi a lambedzwaho nga muvhuso a tshi khou engedzea u ya phanḓa kha sia ḽa u lambedza ho livhiswaho vhudzuloni ha mutheo wa ṱhoḓisiso  . 
Muvhilaheli u rumelwa SAPS Community Service Centre ya tsini , kana goloi ya Sector kana goloi ya Flying Squad . 
Musi Thivhu a tshi ṱoḓa u renga zwiṱemmbe , u khonela kha tsha i kha tshanḓa tshawe tsha u ḽa . 
Vha nga tea u ḓisa vhuṱanzi ha thuso ya masheleni , arali zwo tea  . 
Hezwi ndi pulane yo khwaṱhaho ine nda tenda uri ri nga i swikelela  . 
Development uri i ṋee thendelo ya u fhedzisela  . 
Vhukati hashu afha ṋamusi , a hu na na muthihi ane a timatima vhukoni ha mvutshelano kha vhaswa  . 
Milayo iyi ndi i thivhelaho nga mvumbo ine ya hanela vhukwamani na vhaṅwe vhathu , kana u randela uri vhukwamani vhu nga itea fhedzi arali dziṅwe nyimele dzo swikelelwa  . 
Ndi tou ḓiitela zwiḽiwa nga nṋe muṋe musi ndi hayani . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri u a nganyela ha vhukuma na u vhala zwo ḓi tika ngamaanḓa nga u shumisa madzina a dzinomboro hu na vhuronwane . 
Shandulani mafhungo aya a bve kha tshifhinga tsha zwino a ye kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Khoro yo dzhia tsheo ya u ṋea avho vhathu tshikhala tsha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa Vhorasaintsi Vha Mupo vha Phurofeshenala , nga fhasi ha ṱho ḓea dzo bulwaho . 
Ndivho nthihi khulwane ya maga aya ndi ya u thusa vhashela mulenzhe uri vha wane zwibveledzi zwa thaidzo , pulane ya u thivhela dzithaidzo na u thivhela idzo dzine dza bvelela  . 
Mbekanyamaitele na mbekanyamushumo - mulayo , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo beledzwa  . 
Phambano vhukati ha Khophorethivi na Khamphani ndi ifhio ? 
Nahone theiphi dzoṱhe nangoho na ṱhiransikiripushini zwa zwino dzo no tshinyadzwa  . 
Ndi zwa ndeme u vhona dokotela wavho tshifhinga tshoṱhe uri vha ṱolwe . 
Kha mashango ane a kha ḓi bvelela , madzangano a vhadededzi o ita tshileme tshi vhonalaho tsha poḽotiki  . 
Vhege ya Vhoramabindu ya Ḽifhasi yo rwelwa ṱari ngei Johannesburg Ḽavhuṱanu ḽo fhiraho nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , vho tikedzwa nga Minisiṱa Vho Lindiwe Zulu  . 
U phasiswa ha Mulayo wa Vhashumi vha Mutakalo vha Sialala94nga 2007 nga Phalamennde zwo sumba uri muvhuso u khou dzhiela nṱha dziṅanga dza sialala na mushumo wadzo kha Afrika Tshipembe ḽa musalauno . 
Lunwalo lwa nethsedzomaanda lu nea muimeli o khethwaho maanda a u langa ifa nga nnda ha u tevhedza zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965  . 
Zwi dovha zwa ṱoḓa vhadzulapo vha konaho u shumisa khaṱhulo , u ḓi dzhenisa kha khanedzano na therisano dzine dza vha na zwine zwa ḓisa kha matshilo avho na u dzhiela nṱha khaedu dzine vha vha nadzo tshitshavhani tshavho na u wana thasululo kha zwikili na ndivho ya idzi khaedzu  . 
Itshi tshiteṅwa a tshi nga khakhisi u vhewa ha Mulangi wa Vhatshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179 . 
Kha vha dzule vha tshi khou tevhelela na u isa phanḓa u swikela thandela yoṱhe i tshi fhela  . 
Tswikelelo ya thikhedzo ya mabinndu ya nṱhesa i nga khwinisa phimo ya tswikelelo ya zwithu zwiswa  . 
Thaidzo dzo shandukiswa u vha khaedu nga kuvhonele kwa u ḓikumedzela u tandulula thaidzo na u bvelela , nga kha u ṱangana roṱhe nga thimu na shumisa zwiko zwiṅwe na zwiṅwe zwi re hone  . 
Fhedziha , shango ḽashu ḽi kha ḓi vha na khaedu tharu , vhushai , vhushayandinganyo na vhushayamishumo , dzine ri kha ḓi isa phanḓa na u lwa nadzo . 
Hezwi zwi katela : phatheni dzi sa shumiho dza madzulele u ya kha shango ḽoṱhe ; khaedu dzine dziḓorobo ṱhukhu na khulwane dzo livhana nadzo ; mapulanele a sa nyauli a kudzulele fhethu ha u dzula na vhukoni ha mavhusele . 
Zwiṱirathedzhi zwa u rekhoda a zwi nga swikelelei kha vhagudi arali vha sa pfesesi tswayo . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe ya PAIA i fanela u rumelwa kha Mulangidzheneraḽa wa DEA  . 
Yo kumedzela muvhuso uri u tandulule mafhungo a khou dinaho o topolwaho na u khwaṱhisa ndango ya masheleni uri hu vhe na mawanwa a odithi yavhuḓi . 
Fhedzi zwifhiraho hezwo , bvumo ḽa ṱano heḽi ḽa manakanaka ḽi ḓo vha kha u kona u sumbedza vhuthu na vhulenda zwa Afurika Tshimbembe na zwa Afurika - u shandukisa , lwa tshoṱhe , ku humbulele nga ha shango ḽashu na nga dzhango ḽashu kha vhathu vho fhambanaho vha ḽifhasi . 
Kha vha vhambedze mitengo ; kha vha wane nga ha phambano vhukati ha zwibveledzwa na vha ite tsheo i re na nḓivho  . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho , tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓḓo badelwa khatsho , nga nnḓḓa ha tshelede yo siwaho nnḓḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Ndi zwifhio zwa tshipentshela zwine khonani yaṋu a vha nazwo ? 
Ndi khou amba ṋamusi , Mufumakadzi Tshipikara , phanḓa ha mme anga Vho-Epainette Mbeki , Vho-MaMofokeng , vhe vha ḓa fhano u ḓisa mulaedza u bvaho kha vhathu vha vhupo ha mahayani , Transkei , he vha dzula hone miṅwaha minzhi  . 
U ya nga ha Khethekanyo ya 100 , u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu . 
Mashumele a tshiṱafu kha u shuma na khasiṱama a fanela u sedzeswa tshifhinga tshoṱhe  . 
U amba uri miṅwaha ine muthu a kona u dzhia tsheo ndi 18  . 
Tshumisano na mashango a dzitshaka  . 
U fhelisa ndingo idzo zwi ḓo thivhela u tshinyadzwa hafhu ha mupo  . 
Vha vhudze muongi uri ṅwana u na miṅwaha mingana nahone vha ambe uri o haelwa lini nahone mihaelo ifhio  . 
Kha vha ite khumbelo kha embasi kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 Muṅwalo U ṅwala maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku a no swika 26 nga nḓila yone . 
Milayo iyi kana tswayo dzi anzela u vha tshipida tsha Mulayotewa kana Mulaytotewa wa Pfanelo kha shango la dimokirasi  . 
Ho vha na Mahosi man(we a mitupo min(we  . 
Vhorabulasi vhashu ndi vhashai ngauri vha rengisa zwibveledzwa zwavho sa matheriala a mutheo , zwi ṋeaho mashango o bvelelaho zwikhala zwihulwane vhukuma zwa u wana phurofiti na mishumo ya vhadzulapo vhavho  . 
Ndi mafhungo mahulwane uri vhana miroho mitete ni si tsha ḽa mapfura . 
Zwipondwa a zwi tou pfa zwavhuḓi uri vhupfumedzani vhu a vha kwama na uri vha ḓo pfa vha khwine arali nyimele dzavho dza zwino dzi a khwinisea  . 
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Kha izwi , zwivhangi zwihulwane zwa mafuvhalo ane a vhulaha ndi zwiendedzi zwa u hwala thundu mushumoni , hu tshi katelwa na u wa u tshi bva nṱha na kha mitshini  . 
Nga 1952 phindulelo ya tshiofisi ya Tshiisimane ( English ) ya Luimbo lwa Lushaka , Call of South Africa yo anganedzwa uri i shumiswe lwa tshiofisi  . 
Maanea a tsenguluso a itelwa ṱhoḓisiso yavhuḓi na hone mihumbulo i sumbedzwa nga u ṋea mbuno na dzimbalo . 
Ngeletshedzo idzi dzo livhiswa kha mirado ya tshitshavha zwine zwa kwamea kha mbekanyamushumo ya CBNRM . 
Zwo ralo , matshudeni vha NSFAS vha dzhenaho kha yunivesithi dza mbadelo dzi re nṱha vha fhedza vha na zwikolodo . 
Musi hu tshi vhaliwa hu shumiswe foniki , ludungela lwa nyimele ya ḽiṅwalo na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo . 
Kha vha vhudzise kha masipala nga u ita khumbelo ya thuso ya vhashai  . 
Vha fhedza nga uri vhugevhenga uvho vhu tea u dzhiiwa sa zwiito zwa khakhathi kana vhugevhenga . 
Edzisani u tevhedza thodea na tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu ya zwisiwana  . 
Olani tshifanyiso tsha u sumbedza kuthomele kwa tshiṱori itshi ni kone u ṅwala phara nga ha kuthomele kwatsho . 
Vha humbelwa u amba na mushumi wavho wa zwa HR u vhona arali vha tshi tea u wana mutikedzelo u bva kha mutholi . 
Vhugudisi ho teaho : Thimu ya vhathu vhavhili kha wadi i tea u gudiswa na u shuma vhe na Komiti ya Wadi  . 
I nga vha garaṱa ya masiaṱari mavhili ḽiṅwe ḽi ḽa tshifanyiso ngeno ḽiṅwe ḽi ḽa ḓiresi na tshiṱemmbe  . 
Khumbelo ya u renga zwifuwo na zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini u bva nnḓa . 
Naho zwo ralo , hu kha ḓi vha na khaedu nnzhi dzine dza ṱoḓa u dzhielwa nzhele nga maanḓa hu u itela u dzi tandulula nga nḓila i fushaho  . 
Nyonyoloso i itelwa thusa muvhili hu si u u vhaisa lini ! 
Naho zwo ralo , ndi muhumbulo wa Muhasho wa Pfunzo uri vhagudiswa sa vhabebi vha fanela u vha na vhuḓifhinduleli nga vhuḓalo ha u vha vhabebi , na uri vho tea u ṋewa tshifhinga tsha miṅwaha mivhili vha si ho tshikoloni malugana na izwi  . 
Fomo ya Khumbelo ya u vusulusa ḽaisentsi , DL1 . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza muhanga wa nḓisedzo ya themamveledziso wa U Shela Mulenzhe ha Sekithara ya Phuraivethe une wa ḓo endedza tshumisano vhukati ha dziSOC na sekithara ya phuraivethe  . 
Web mufu a tou tswiwa tshipotoni ( bararni ) nga matsheloni-tsheloni . 
Naho mushumo munzhi wa zwithu zwa 3-D u tshi tou itwa zwi tshi vhonala , mushumo u tea u khwaṱhisedzwa nga mushumo wa u ṅwala . 
Idzwi zwi ḓo itwa nga vhuḓiimiseli ha u ṱuṱuwedza khwiniso ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe , nga maanḓa mashangoni a no khou bvela phanḓa . 
Tshiedziswa tsho sumbedzwaho afho nṱha tshi ḓo khwaṱhisedza uri zwithithisi ezwi zwi a bviswa , uri nyambo dzo ḓoweleaho dzi a bveledzwa na u fulufhelana nga vhoṱhe hu a fhaṱwa  . 
Munna , mufumakadzi kana mufarisi u tea u ṅwaliswa u itela u dzhenisa vharathu kana vhakomana vhavho sa miraḓo  . 
Khabinethe i ṱanganedza vhathu vhe vha tevhedza khuwelelo ya u vhiga u vuḓa kha thikhedzo ya Fulo ḽa Nndwa kha u Vuḓa ḽo rangwaho phanḓa nga Minisita wa Maḓi na Vhuthathatshili Vho Nomvula Mokonyane . 
Uku kubugwana kwo itelwa u vha ṋetshedza mafhungo hu si referentsi ya mulayo . 
Tsumbo : U ṅwala khepusheni ya tshiṱori tsha tshifanyiso tsho sendekwaho kha thero na luambo lwo gudwaho u itela u khwaṱhisa girama yo itwaho kha themo yoṱhe . 
Zwi nga dzhi maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi . 
Nyimele ya zwa luambo yo shanduka nga nḓila i mangadzaho nga murahu ha u bebiwa ha dimokirasi nga 1994 , musi Ndayotewa i tshi ṋetshedza muhanga wa mulayo na ndango ya u dzhiela nṱha u alusa na u fhambana ha dzinyambo  . 
R64 na R3,20 nga hectolitre kana tshipi ḓa tsha zwenezwo  . 
Kha vha ite uri mugudi a thome u shumisa tshanḓa tshauḽa a kone u shumisa tshamonde , a kone u shumisa zwanḓa zwoṱhe u vhea phekhisi kha bodo ya dziphekisi . 
Muṅwe na muṅwe kha khophorethivi u na vhupfiwa vhu eḓanaho - muraḓo muthihi , vouthu nthihi . 
Vha ḓoṱoḓa awara nthihi kana mbili nga bammbiri ḽa ṱhalukanywa  . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , ya 1996 , i ṋetshedza muthu muṅwe na muṅwe pfanelo ya u vhofholowa kha khakhathi dzoṱhe na u khwaṱhisedza uri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo , ya mulalo hu sina zwiṱhavhane , u kuvhangana , u gwalaba , u phikhetha kana u ṋea phethishini  . 
Kha ḽiga ḽa mualuwa , zwiṅwe zwa mvumbo idzi zwo xela  . 
Kaṱudzani u bva ha malofha nga u vhea mbonzhe i nṱha ha ḽeveḽe ya mbilu . 
Khabinethe yo themendela tshanduko dzo kumedzwaho kha Mulayotibe wa Vhulangi ha Vhuvhusi ha Mvetamveto ya Muvhuso ( PAM ) ine ya ḓo anḓadzwa u itela uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Muiti wa khumbelo u tea u saina foḽio dzoṱhe dzo engedzwaho . 
Ni nga ita mini arali muṅwe muthu a tshi nga swa ? 
Dzo vha dzi na mikano i sa sudzuluwi  . 
Vhatshi khou shumisa aya maipfi a ndeme , vhashelamulenzhe vha fhaṱa tshitatamennde tsha bono  . 
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ṅwalisaho . 
U ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga vhunzhi nga vharema , nga maanḓa vhafumakadzi ; vhathu vhane vha vha na vhuholefhali na vhaswa , kha u vhumba na ndangulo ya Mabindu nyanḓano  . 
Arali muiti wa khumbelo a humbela mafhungo o imela muṅwe muthu , tshiimo tshine muthu a khou ita khumbelo e khatsho tshi tea u sumbedzwa . 
Komiti yo amba na u tendelana kha mafhungo o vhalaho ane a ḓo thusa kha u wana thandululo ya khaedudza tshifhinga tshilapfu dzo livhanaho na vhathu vha Libya . 
Nzivhanyedziso i tsireledza pfanelo dza mulayo dza musiki wa mushumo wa mathomo  . 
NHBRC i tsireledza madzangalelo a vhaṋe vha dzinnḓu na u langula nḓowetshumo ya u fhaṱa dzinnḓu  . 
Ri vhudza vhathu uri tshitshavha itshi tshoṱhe tshi ḓo bvelaphanḓa khathihi  . 
Ri nga khwaṱhisedza hafhu u ḓilugisela hashu u amba na u ḓiimisela u thoma u bvisa zwithithisi nḓilani yashu  . 
U langula mveledziso na u tevhedzelwa ha mitheo ya nḓisedzo ya sekithara ya HS na u lavhelesa tshumelo dzo ṱanganelanaho dza nḓila ya kushumele na nzudzanyo dza HS  . 
Datumu , zwifhinga na zwiitei zwi ḓo shanduka zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza tshitshavha tshine vha shumisana natsho  . 
Ri ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise nḓila idzi dza vhuḓifhinduleli u vhona uri Phalamennde i imela madzangalelo a vhathu vha Afurika Tshipembe  . 
Zwikhala zwa mishumo zwi tshimbilelanaho na zwo livhaho na zwi so ngo livhaho kha mveledziso ya nḓowetshumo iyi zwi do swika 1 , 25 miḽioni ya zwikhala zwa mishumo ya tshoṱhe tshifhingani tsha miṅwaha ya 25 . 
Arali ḽihoro ḽa ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro kana ḽa khethekana ḽa bva mahoro manzhi kana ḽa khethekana ḽa ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , mukhantseḽara a kwameaho u dzula a muraḓo wa Khoro ya Masipala yeneyo nahone zwidzulo zwe vha fara zwi dzhiiwa sa zwo kovhelwaho ḽihoro ḽiswa ḽine vha imelela ḽone hu na khonadzeo ya u ṱanganelana , u khethekana kana u khethekana na u ṱanganelana ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1  . 
Masipala u tea u ṋetshedza tshumelo nnzhi dzo fhambanaho zwine zwa nga si konadzee u sedza kha nḓila ya khwiṋe ya u ḓisa dziṅwe tshumelo dzo khetheaho  . 
Kha ṅwaha wa 2012 na u fhira , ri ramba lushaka u ṱangana na muvhuso kha mveledziso khulwane ya themamveledziso . 
Ni vhona u nga itshi tshiṱori ndi tshiṱori tsha vhukuma ? 
Sankambe tsha tshimbila nga u ongolowa tsho livha ṅwavhoni wa Vho Ndau . 
Tshone tshi ambiwa Lwamondo  . 
Hedzi ndi dzinetiweke dzine dza tendela vhaswa vhane vha nanga u ḓivhonadza hoṱhe hoṱhe , thikhedzo ya netiweke na zwikhala u sumbedzisa uri vho ḓiimisela u shuma na u ḓishuma vhone vhaṋe  . 
Ndo vhudza Minisiṱa wa Mutakalo uri themendelo dzo itwaho nga ṋenḓila vhukati ha muvhuso na tshitshavha dzi thome u shumiswa nga u ṱavhanya . 
Musi hu tshi khou shumiwa na mutengo une we wo tsa wo gonya hu na zwinzhi zwine zwa shumisiwa sa ndangulo ya u tsa na u gonya ha mitengo , mimaraga ya matshelo ine ya vha ya ndeme kha vhorabulasi  . 
Zwino , tshumelo dza vhusevhi dzi shumisana na dziṅwe tshumelo dza vhusevhi dza mashango a nnḓa , fhedzi hu na phurotokholo dzine dza vhusa nḓila dza u ku farele kwa mafhungo makene hu si na u dzhenisa khomboni tsireledzo ya muvhuso  . 
Luṅwalo ulwo lu vha lu tshi khou amba zwa bindu , nahone mufhuri a ḓi ḓivhadza sa muofisiri muhulwane wa muvhuso  . 
Vha zwi ḓivhesaho ndi vha no ri Vho-Mathada ndi vha no ṱolou siwa vho eḓela vhe vhoṱhe khishini musi hu hone mbokoti i tshi khou naka na shango . 
Dzikhakhathi na zwiito zwa u tshinyadza na u thithisa ndaka dza mabindu zwe zwa itea ngei Coligny , Eldorado Park , na Ennerdale Khabinethe i khou hanedzana nazwo vhukuma . 
Khabinethe i fhululedza mazhendedzi a zwiimiswa zwa mulayo kha mashumele avho nga luvhilo kha milandu yo vhigwaho zwenezwino . 
Yuniti ya Mbekanyamushumo dza Tshipentshela 3  . 
Hu pfi o fhedzisa tshisevho tshe vha sia  . 
Vhukoni na lutamo lwa u ṱoḓa u ita mushumo musi zwithu zwi sa khou tshimbila zwavhuḓi ndi vhukando havhuḓi vhune ha tea u dzhiwa kha u lingedza u vhea maitele a maimo  . 
Bazari dza HS na ndambedzo zwi katela tshumiso ya mbekanyamaitele na u ṋetshedzwa , u lavhelesa na tsedzuluso )  . 
A zwi timatimisi uri huna zwi shayisi kha kuvhonele kwa tshitshavha ngaha pfanelo sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 36 ya Ndayotewa na khethekanyo 33 uya kha 45 ya Mulayo wa PAIA , nga ṱhonifho . 
Naho zwo ralo , nga ngoho mvelaphanḓa yashu yo vha i tshi khou ongolowa ngeno tshumisano yashu yo vha i sa fani  . 
Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwiṋa . 
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala . 
Lushaka lwo lindela na u lavhelela u thusiwa , nahone lwu lavhelela u ri vhashumi vha tea u vha vha swikeleleaho na u wanala nahone vha vhe vha thusaho nga ndila ya vhukonani nahone vho di netshedza  . 
Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea u ṋetshedzwa nga nḓila I linganaho nahone I bvelaho phanḓa  . 
Masiandoitwa a Tshanduko ya Kilima a khou thoma u ri kwama nga kha nyimele dza mutsho dza kunele kwa mvula ku si kwone , nyimelo dza gomelelo , u fhisa ho kalulaho na miḓalo  . 
Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa nḓivho yo khetheaho , kana tshenzhemo kha zwa u oditha , ndima ya 9 : zwiimiswa zwa muvhuso zwi tikedzaho demokirasi ya zwa ndayotewa tshelede dza muvhuso nahone zwa ndaulo ya muvhuso na zwone zwi tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi tholwa MuodithaDzhenerala . 
Vha itaho khumbelo vha saathu ḓi ṅwalisa vha ḓadze fomo VAT101 u ri vha wane ṋomboro ya u ḓi ṅwalisela Vat phanḓa ha u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa kha Diesel Refund System  . 
Tsumbo 2 : Nga nt ( hani ha u shaya nd(ivho , mutholiwa u vhudza mualuwa t ( hod(ea dzi si dzone dza malugana na khumbelo ya phentsheni , a tshi sumbedzisa maga a u ita khumbelo , kana na tshelede ine mualuwa uyo a d(o badelwa yone  . 
Hu na zwiitisi zwinzhi zwi itaho u ri mishumo ya vhagudi i lingiwe  . 
Mulayo wa Khasho wa 1999 u ṱalutshedza Tshumelo ya Khasho ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi sa tshumelo ya tshitshavha kana ya vhubindudzi ine ya shumisa maanḓa a muḓagasi a sa fhiri wathi nthihi . 
Ni vhe na vhabvumbedzwa vha no swika vhaṋa kha ḽitambwa ḽa vhoiwe . 
Vhuimo kana kudzudzanyele kwa ṋaledzi kwo fhambana fhedzi tshivhalo tsha ṋeledzi kha garaṱa iṅwe na iṅwe tshi dzula tsho ralo . 
Kha vha divhadze vhathu uri vha tshipida tsha lifhasi  . 
Mufolo wa Khuliso wa Mmbi u dovha hafhu wa dzhenela kha vhuṱambo na bennde ya mmbi i tamba luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe  . 
Yunithi ya tshipentshele yo thomiwa kha Muhasho wa Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo u itela u ṱoḓulusa nga ha milandu ya u lenga kana u sa badela vharengisi , naho vho ṋetshedza inivoisi hu sa athu fhela maḓuvha a 30 . 
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ine ya tevhela vhusha  . 
Arali ḽiṅwalo ḽavho ḽo lapfa , kha vha katele na manweledzo a mbuno khulwane na themendelo . 
Zwipi ḓa zwo xwatudzwaho zwa ḓambatshekwa fhedzi ḽi lemelaho 600 g kana u fhira , na hone zwi sa fhiri thani dza 25 zwi nga ṱun ḓwa  . 
Hu ṱoḓea mafhungosivhudzi afhio a u tikedza u pulana ? 
Hu na u khwaṱhisedzwa ha zwiimiswa zwa mbadelo dza tshumelo na ndaulo , hezwi zwoṱhe zwi ḓo wela kule  . 
Mushumo u ḓo thoma wa u vhumba Khantsele ya Ofisi ya Phuresidennde ya Vhufarasani ha dziSOC dzine dza ḓo ṋetshedza Muphuresidennde Vho Zuma luvhonela lwa tsheo dza maano a vhuṱali na u kona u dzhenelela u itela u vhumba dziSOC dzine dza khou shela mulenzhe kha tshanduko ya shango ḽine ḽa kona u bveledzisa . 
U FHAṰA SISIṰEME YA MUVHUSO WAPO I SHUMISEAHO , HU NA VHUḒIFHINDULELI , NA U SHUMISEA  . 
Muthu muṅwe na u topola ipfi , ḽeḓere na tshikhala nga u tou ṅwala  . 
Phalaphala kanzhi yo vha i tshi lidziwa musi wa nndwa , kana hu na dzunde musanda , hu tshi t ( od(a u takuwa tshikona kana hu tshi khou tshiniwa tshigombela  . 
Mutengo wa murengi vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnḓa ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi  . 
Izwi zwi nga thivhelwa nga u shumisa mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono ine ya sa ḓo vhulaha zwimela kana zwiliṅwa nahone ine ya vhulaha na zwiṅwe zwikhokhonono  . 
Kha nyimele ya tsenguluso dzo luambo lu dzudzwa lu songo khakhea  . 
Tshiimiswa tshi re na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo kha vhupo hapo  . 
Zwi tshi khou itiswa nga u tsa ha ikonomi nga 2009 , sekithara ya phuraivete a i tshe na dzangalelo ḽa u bindudza mbuelo dzayo kha zwa u bveledza  . 
Fomo dza tshandulo dza CC dzi a kona u ḓadzwa online  . 
Hetshi tshi nga vha tshishumiswa tsha ndeme nga maanḓa sa izwi vhathu vha tshi nga tshi shumisa u topola mafhungo a bvelelaho kha mapa  . 
Tshifhinga tsho fhelaho , ezwi zwo konadzea fhedzi kha matshudeni vha re na rekhode dzavhuḓi dza akhademi , zwi amba , vha songo feilaho thero  . 
Tshelede yavho yo vhulungea kha heino akhaunthu . 
A huna mudzulapo a ne a tea u dzhielwa tshidzulapo . 
Vhagudi vha ḓo bvela phanḓa na u shumisa na u fhaṱa mutalombalo wavho u itela u rekanya . 
Muvhigo wa u fhedzisela - hu saathu u fhela s Asesimennde ya fomathivi Asesimennde ya fomathivi i langa na u thusedza maitele a u guda na u funzwa nahone i shumiswa u ḓivhadza vhagudi na vhadededzi nga ha mvelephanḓa ya vhagudi u itela u bveledzisa vhugudi  . 
Musi ho no itwa khanedzano dza Mulayotibe nga komiti , u ṋetshedzwa kha NCOP uri u voutelwe . 
Zwikili zwa u thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala zwi nga si kone u shuma nga zwoṱhe ngeno hu so ngo rangwa ha vha na nḓivho ya mutheo ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo ya u zwi shumisa . 
Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi . 
Vha ye kha senthara ya ndingo ya u reila na fomo yavho ya ṱhanziela ya Mutakalo ( MC ) vha vhaledze datumu . 
U vhona havho ha tshifhinganyana hu vha hu sa athu u aluwa lune vha kona u ḓowela . 
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho . 
Naa vho khwaṱhisedza uri vhathu vha khou hwaliwa nga vhuendi ho itelwaho u hwala vhathu ? 
Mbekanyamishumo dza u swikelela vhathu  . 
Ri tea u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwifhio u itela u swikela zwiṱirathedzhi ? 
Nyumonia , u vhofholowa nga muaro na mutakalo wa muhumbulo ndi dzone khethekanyo dza u valelwa dzi bvelelesaho  . 
Mahoro o tendelana u ṋetshedzana mafhungo nga ha ṱhoḓea dza vhupfumbudzi u itela maṅwalo a vhuṋe a tshiofisi  . 
Vha nange nthih ya nyolo vha vhidze tshigwada tshi ṱalutshedze kha pulenari  . 
Izwi zwi nga itwa ho tevhelwa maitele o teaho na fomethe dza u ṋea muvhigo dzi re hone  . 
Hafhu , u shela mulenzhe havho ndi ha o tou ḓinangela nahone vha na pfanelo ya u hana u shela mulenzhe  . 
U shumiswa ha pulane ya wadi nga wadi hu tikedzwa nga nḓila-ḓe ? 
Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea , ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho  . 
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano , i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo , Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu , fhedzi wo tikedzwa nga vouthu i si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo  . 
Ndi tshi ḓadzisa , kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha , ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho  . 
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo , nngu , mbudzi , bere ( hu si zwimange nga mmbwa ) vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa  . 
Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka u tea u thola mufumakadzi kana munna sa ṱhoho ya tshumelo ya zwa vhusevhi iṅwe na iṅwe yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya nahone u tea u vha na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo , kana u nga muraḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓifhinduleli . 
Ri ḓo sedza MSP nga vhuḓalo nga murahu saizwi hu na zwiṱaluli zwo vhalaho zwine masiapala a tea u zwi dzhiela nṱha musi a saathu dzhia tsheo kha iṅwe ya khetho idzi  . 
Vho ḓivhadzaho u kundelwa havho . 
Khabinethe i vha livhuwa tshumelo dze vha ita kha Nndwa ya mbofholowo yashu na u vha tamela ṅwaha wo fhaṱutshedzwaho na vhafunwa vhavho na muṱa wavho  . 
Phalamennde i na nnḓu mbili  . 
Miṅwe miṱangano sa ya Komiti ya Wadi i dzulelaho u vhidzwa hu na adzhenda yo tiwaho na zwithu zwiswa zwo dzheniswa kha adzhenda  . 
Muvhundu we zwa ḓalesa khawo na vhukoni vhuhulwane ha u tswonzwa  . 
Minisita a nga fhelisa thanziela arali zwa nga wanala zwauri fhethu hune ha dzuliwa hone a hu tevhedzi milayo ya lushaka na thodea  . 
Vhuhulu ha mbuelo i si ya masheleni i tea u ombedzelwa  . 
Sisiteme ya vhuimo yo huliswa u swika kha u dzhenisa maḓana . 
U vula mushumo na u vhala Mudzulatshidulo o vula muṱangano khathihi na u ṱanganedza vhathu . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u vha na nḓivho ya ndangulo ya mutevhethandu wa thandela une wa vha wone modele u shumiseswaho  . 
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo vha ṋetshedza nomboro ya mulandu , vha fanela u shumisa nomboro ya mulandu iyi sa nomboro ndaula musi vha tshi ṱoḓa mafhungo nga ha mulandu  . 
Amerika na South African Revenue Service ( SARS )  . 
A huna na mulandu wo sumbedzaho uri na ngoho vho pomokwaho vhuloi vha a lowa . 
Kha nyimele dzi fanaho na idzo zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwi a shumiswa kha zwa mishonga na miṅwe mishumo  . 
Muvhuso u fanela u ṱhonifha , u tsireledza , u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo  . 
U fhaṱa na u pwashekanya nomboro zwi vha zwiṅwe zwa zwiṱirathedzhi zwa ndeme zwine vhagudi vha ḓo zwi shumisa themo ino . 
Mulangavundu na vhashumisani vha khabinethe yanga vho sumbedzisa mbuno iyi kha zwipitshi zwavho  . 
Ndi ngazwo hu na zwipida zwi re afho ntha  . 
Nga kha u vhala na u flalela vhagudi vha kona xedzaho ḽaseintsi ya u ḓiraiva  . 
Naa hoea khulwane ndi dzifhio ? 
Didzhithala zwi amba u shumiswa ha nethiweke ya thawara dza zwirathisi zwa TV nga fhasi ha mavu zwi tshi hanedzana na sathelaithi dzi re tshikhalani uri hu kone u hashiwa nga didzhithala . 
Ndo no fhedza u ita ezwo ndo sia tshiṅwe na tshiṅwe kha khamphani ye ya vha yo tea u gudisa vhathu  . 
Kha ri lingedze u humbula nga makateli na madzina a ngelekanyo . 
Vhuḓilisi havhuḓi na mikhwa ya tshamuya zwi khou fhungudzea , u fana na ṱhonifho ya vhutshilo  . 
Hedzi ndi nḓila dziṅwe dzi ne dza nga shumiswa  . 
U farelwa lufhanga zwi do fhungudza u phaḓalala ha zwigidi zwi siho mulayoni zwine zwa ḓo dovha zwa fhungudza vhugevhenga vhune ha vha na u kwamana na vhathu . 
Vha khou humbelwa uri vha vhige mpfu dzothe dza vhomme dzine dza khou bvelela kha vhupo ha havho  . 
Vhunzhi ha Miraḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa  . 
R85 u ṱo ḓisisa u vha hone ha tswayo dzo ṅwaliswaho tshisumbi tsha thevhedzo ya zwoṱhe zwi kwamaho tshumelo dzine dza khou humbelelwa thendelo  . 
Vho Francinah vha na Gireidi 2 fhedzi sa murole wa pfunzo wa nlhesa ( kha vha dzhiele nlha u pfukhela kha P-22 )  . 
Lunwalo lwa nethsedzomaanda lu nea muimeli o khethwaho maanda a u langa ifa nga nnda ha u tevhedza zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 . 
A i fani na mutengo wa maragani , ngauri nyimele dzo khetheaho dzi nga vha dzo shuma musi hu tshe sainwa murengelano  . 
Nahone musi nungo dzashu dzi tshi khou engedzea dzi tshi ya , zwipikwa zwashu a zwi shanduki : Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso vha swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme . 
Nazwino vho no thoma na tshikolo tsha u gudisa vhan(we vhafumakadzi ngavho nga ha u vhad(a  . 
Kha vha ṱalutshedze nḓila dzo fhambanaho dza u tandulula khuḓano  . 
Hu na zwiṱuṱuwedzi zwo fhambananaho zwine zwa ḓo sumbedza uri thandela i a shumea naa kana u konadzea khathihi na u bula uri nga tshino tshifhinga hu a ṱoḓea naa u pulana huṅwe hu u itela u thoma mushumo  . 
Thendelano ya mbandelo i dovha ya ṋetshedza nḓila dza kuvhetshele kwa mitengo dzine dza ḓo kala vhukoni ha kuvhetshele kwa mitengo ya khamphani kha zwibveledzwa zwa tsimbi tswititi lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu . 
Vha saathu ita khumbelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe , vha tea u thoma vha ṱuṱuwedza uri ndi ngani vha tshi pfi a vha muthu o iledzwaho kana muthu a sa ṱoḓeiho . 
Maitele aya a fanela u vha o fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo  . 
I shela mulenzhe nga maraga dza 50 kha dza 300 kha mulingo wa nnḓa wa mafheloni a ṅwaha . 
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A ( N1H1 ) 2009 kha dzangano ḽaṋu ḽa zwa mitambo  . 
Phambano i kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa vhuḓiimiseli na u sa londa  . 
Haya ha vhana ho ṅwaliswaho . 
Ndingedzo dza vhukoḽoni dza u randela kupfesesele kwa Europe nga ha vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika zwo swikisa kha uri hu itwe mulayosiṅwa une ndivho dza hone ndi u kwanyeledza na u fhelisa zwa maitele na lutendo zwine vhukoḽoni na vhasikamilayo vha zwi livhanya na vhuloi  . 
Musi vha na vhumvumvu , vho t ( uvha hayani nahone vho t ( uvha vhathu vhane vha vha funa ? 
Ngauralo ndi zwa ndeme zwauri vha fare nyambedzano na vha mua wavho nga ha u shela mulenzhe havho kha u lafha ha u edzisa na vhohe avho vhane vha nga kwamea phana ha musi vha tshi dzhenela u lingedza  . 
Ri fanela u vhona zwauri nḓila heyi ya nḓisedzo i dzula i hone na u davhidzana ngayo  . 
U dovha hafhu , vhuṱhogwa ha mutheo uyu wa zwa vhuṱuṱuwedzi ho fhambana u bva mushumo u ya kha mushumo  . 
Vhaḓivhalea vha Afurika Tshipembe vha anzela u rambiwa u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo  . 
Tshitakadzaho ndi uri uno Mulaedza wa Lushaka wo nṋea tshikhala tsha u vhiga kha Phaḽamennde na Lushaka kha Zwa Ndeme zwa 24 , zwine Vhahulisei Vhaḓivhalea vha nga zwi wana kha website ya Muvhuso vhege i ḓaho  . 
Yunithi ya khwaṱhisedzo ya ndeme i tea u bveledza maitele a u bveledza u bvisa tshiduloni  . 
Vho Mziwonke Dlabantu sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Khoro ya Lushaka ya Vhuṅwalisi ha Vhafhaṱi vha Dzinnḓu . 
Zwivhangi zwa khuḓano sa i songo shumaho na yo ndazekanyiwaho  . 
Fhungo ḽihulwane , fhedzi , ḽi mona kha pfanelo dza vhuṋe na tshumiso ya mavu  . 
Vha ye phanḓa u swika ṅwana muṅwe na muṅwe o ambiwa na nae . 
Sa zwenezwo khabinethe i khou ita bembela ḽa vhoṱhe vhashumisani uri vha shume vhoṱhe u vhuyedzedza milayo ya demokirasi ngei Lesotho na u dovha hafhu vha shumisa Tsumbanḓila ye ya tendelaniwa na tshiimiswa tsha SADC . 
Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya  . 
Ri dzula ro ḓilugisela u ita sekithara ya migodi ine ya tamisa na vhuṱaṱisani kha ḽifhasi , na u alusa nḓowetshumo kha u kunga vhabindudzi na u swikelela zwoṱhe nyaluwo ya nḓowetshumo na tshanduko ine ya khou ṱoḓeesa . 
Komiti dza Wadi dzo thomiwa nga ḽikumedzwa ḽa khoro  . 
Roṱhe ri tea u lwa na dwadze ḽa u tswiwa ha vhathu vha tshi rengiswa , u homboka khathihi na u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana . 
Vha tea u vha vha na phasipoto arali vha tshi khou ṱoḓa u endela mashango a nnḓa . 
Vhagudi vha khou ita nḓowenḓowe ya izwi zwiṱirathedzhi . 
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga . 
U sa sudzuluwa : u peta zwanḓa , u dzungudza tshanḓa na u kotamela thungo dzo fhambanaho na u fhufha . 
Vhudzheneleli kha pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho , nga zwenezwo , hu ṱoḓa milayo ire khagala na maitele u ta ane a tea u dzhenelela kana u kwamiwa , o imela nnyi , kha mafhungo afhio , nga kha dzangano ḽifhio , li na ṱhuṱhuwedzo ḓe  . 
Vha rambe vha B vha vhuye vha ye kha vhashumisani vhavho vha thome u anetshela  . 
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , i ḓo tshea uri thundu dza tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana dzi ḓo kovhiwa nga u lingala . 
Maitele a katela u saukanya nyimele ( maḓuvha mavhili ) , u ṱanganyisa mafhungomatsivhudzi ( ḓuvha ḽithihi ) , u dzudzanya kuitele ( ḓuvha ḽithihi ) na u pulana kushume ( ḓuvha ḽithihi )  . 
Ho dovha ha ambiwa hafhu muṱanganoni uri tshiṅwe tshifhinga musi vhathu vha tshi vhiga vhugevhenga , vha vhudzwa uri tshiṱitshini a hu na zwiendisi zwine zwa ḓo ya khavho nga u ṱavhanya  . 
Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinin wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano online  . 
Pfufho dza Lushaka ndi tshifhinga tsha u bvisela khagala huhulu , u pembela na u ḓihudza kha vhathu vhashu . 
Ri dzulela u dzhenelela kha vhudavhidzano ha matshilisano u bva ḓuvha ḽe ra bebwa  . 
Muzika wo sikwa nga Vhafunzi Vho ML de Villiers nga 1921  . 
Vha humbele muṅwe muthu a vha itele khumbelo  . 
Khabinethe i livhuwa vhabadeli vha mithelo vha fhiraho 4 , 5 miḽioni vhe vha kumedza mbadelo dza mithelo yavho nga Khalaṅwaha ya Mithelo ya 2016 na u humbudza vhoṱhe vhane a vha athu badela uri vha ite ngauralo vhunga ḓuvha ḽa u fhedzislea ḽo vhewaho ḽa 25 Lara 2016 ḽo no vha tsini . 
U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi . 
A si mbekanyamushumo dzoṱhe dzi takalelwaho na u bvelela , tshivhalo tshihulwane tsha masheleni a tshi ṋei khwaṱhisedzo ya u bvelela  . 
MBOFHOLOWO NA TSIRELEDZO YA MUTHU Vha nga si valelwe vha sa sengiswi , u tambudzwa kana u newa ṱhamu yo kalulaho . 
Ri livhana na khaedu dza u ṱaṱisana , thwii , kha maraga ya ḽifhasi na u engedzea ha maraga ya hayani yashu musi ri tshi vulela ikonomi yashu muṱaṱisano wa nnḓa u ya nga ha vhuḓikumedzeli ha GATT  . 
Vhukati ha mitengo ya fhasisa na ya nṱhesa , hu na magavhelo o fhambanaho , zwi tshi ya nga zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo CK6 ine ya wanalea kha Muhasho Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Mulayo wa Mikano ya Masipala wa 1998 u bvisela khagala maitele a u vhea mikano ya masipala  . 
Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili a pfalaho e na tou ḓisikela u sumbedza zwenezwo  . 
Kha vha dzudze lulimi lwavho lu kule na tshithu tsho pangwaho mulomoni  . 
U rangani tsho vha tshi tshi shumiswa nga Nnḓu ya Vhurumelwa kha Phalamennde ya nnḓu tharu , hu sa athu swika 1987 . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shuma kha u khwaṱhisa na u bveledzisa dzangano ḽa mbumbano yashu . 
Mutshimbidzi u sumbedzisa uri , musi hu khou itwa vhuṱumani na vhaṅwe vho nkhetheni zwo vha zwi zwavhuḓi vhukuma , ngeno vhaṅwe vha songo zwi tenda  . 
CBD COP13 i ḓo sedza zwi tevhelaho zwa ndeme : Khuvhanganyo ya Zwiko ; Tshiimo tsha zwine zwa khou itea na Ṱhanganelano ya Bayodaivesithi ngomu na kha sekithara dzoṱhe ; na Bayodaivesithi ya Maḓanzhe na kha Khunzikhunzi  . 
Masipala Wapo wa Matjhabeng na komiti dza dziwadi dzi welaho nga fhasi ha uyu masipala dzo nea tshenzhemo i si na vhukono na ngudo dze dza vha mutheo wa hei bugupfarwa  . 
Nga tshifhinga tsha madalo ashu a muvhuso ngei India vhege yo fhelaho , ro guda nga ha mvelaphanḓa ye shango ḽa i ita musi vha tshi ita uri mishonga ya sialala na maitele zwi vhe zwa tshiofisi  . 
Arali muṅwalisi a tendela khumbelo , hu ḓo bviswa ṱhanziela ya thendelo . 
Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki  . 
KHA VHA DZHOINE NNDWA YA U LWA NA VHUFHURA ! 
Mmbengwa o ḓo wana bazari ya vhaholefhali a yo gudela zwa vhudokotela Medunsa , a fhedza o vha dokotela ḽa mishonga . 
Vhukwamani ha ndeme na miraḓo ya tshaka dza Yuropa na vha si gathi vho no thomiwa  . 
Tsheo ifhio kana ifhio ya u phumula kana u shandukisa tshigwevho h . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri mabindu oṱhe a shumise muḓagasi nga nḓila kwayo  . 
Tshishumiswa ndi tshithu tsha ndeme tsha sisiṱeme ya tshumiso ya IDP nahone tshi thusa u swikelela maitele a u langula , u ṱola na u ela  . 
Vha kandekanya pfanelo dza Tsumbedzo , Ntshengedzeni na Vho-Takalani  . 
Khamphani na dziclose corporation dzi saathu ḓi ṅwaliswaho u itela muthelo wa vhashumi vho teaho dzi tea u ṅwaliswa hu saathu u fhela tshifhinga  . 
Tshati ya Gantt ndi lushaka lwa tshati ya mitalo ya mabaphathi ine ya shumiswa kha u sumbedza mutalo wa tshifhinga tsha thandela  . 
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho zwinga vha kundisa u wana thendelo ya ḽaisentsi ya phurofeshena ḽa  . 
Murendeni u na 6 . 
U vha hone ha thendelano yo raliho zwi nga konadzea uri zwi sa tou vha khagala tshoṱhe , nga maanḓa musi zhendedzi ḽi tshi ṱanganedza maanḓa hu si na zwe ḽa amba  . 
Vhukoni hawe ha u kora a hu vhuyi ha vhudziswa - o fhedza khalaṅwaha ya 2005-06 a na zwikoro zwa 11 kha mitambo ya 27 , a vha mutambi o koresaho kha Tottenham . 
Ho vha hu tshi nga vha ho itea mini ? 
Ni a thome nga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maipfi a re zwitangeni . 
U ṅwaliswa ha khamphani ho sainwaho na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Close Corporation  . 
Ndi vhonnyi vhane vha tea u wana mafhungo aya  . 
Zwikili zwa u ṱhaṱhuvha ipfi : zwiṱirathedzhi zwa u shumana na zwine maipfi a so ngo ḓoweleaho a amba zwone . 
Ndi matombo ? 
Kha tshipiḓa , tshanduko kha u shumisa tshelede zwi sumbedza nyimele dzo shandukaho dzashu  . 
Nga nnḓani ha musi vha ṱoḓa lutamo lwa Mudzimu , ndi zwivhuya zwifhio zwine ri nga vha nazwo ? 
Musi tsumbo idzi dzi tshi itiwa , a ri thetshelesi  . 
Vho Mushwana vho amba kha themendelo dzavho  . 
Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi - ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu , dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso - lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi . 
Musi dwadze ḽa dzheremani ḽi tshi khou bvelela na tshutshedzo khulwane kha tsireledzo ya mutakalo wa mashangoḓavha , a ro ngo tea u dzhiela fhasi masiandaitwa a ḽifhasi na malwadze a phirela o ṱokaho midzi  . 
Arali tshiṱoko tsho rengiswa phanḓa ha musi gomelelo ḽi tshi thoma , kanzhi mitengo i vha khwine ngauri tshiṱoko tshi tea u vha tshi kha nyimele yavhuḓi ya makete  . 
U tea u vha na mabogisi mangana ? 
Tambani mutambo u no fana na ua wa u thoma , wo fhambana fhedzi ngauri ni thoma nga R10 dza bammbiri , na usa hanganyelo ya nomboro dzi re kha daisi  . 
Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha wekhishopho ya TZ . 
Vhuṱambo uvhu vhu khou itelwa u ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise thekhinoḽodzhi nga vhunzhi uri vha kone u khwinisa matshilo avho . 
Heli ndi fhungo la ndeme  . 
ACDL : Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi Mutevhe wa malwadze a sa fholi ane a katelwa nga Tshikimu nṱhani ha nyimele dza CDL . 
Mushumeli wa Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi  . 
Tsumbo dza Kuvhusele kwa Tshumisano u itela Nḓisedzo ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho - Tsedzuluso ya tshenzhelo ya Afrika Tshipembe na mashangoḓavha  . 
Khabinethe yo dovha ya tendela Pulane ya Mveledziso ya Vhukavhamabufho a Lushaka ye ya thomiwa nga Mulayombisi wa Mbekanyamaitele ya Lushaka ya zwa Vhufhufhi ha Tshitshavha u itela u tandulula u fhambana vhukati ha nethiweke dza zwino dza vhukavhamabufho na zwine dza tamelwa u vha zwone . 
U itela u shumana na maitele a kwamaho vhuloi na khakhathi , uyo Mulayo wo mbo ṱoḓa uri u fhelise maitele a vhuloi  . 
Muvhigo u sumbedza uri u sa fana huhulwane hu na vha ho vhanga ndavhelelo dza uri masipala miṅwe i ṱhoga vhukoni ha swikelela  . 
Na uri musi ri na zwipfi izwo kha riṋe vhane , zwi pwashekana u ḓi ṱhonifho hashu  . 
Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Kha vha divhe zwauri u fhata madzangano ndi maitele ane a ongolowa  . 
Arali ni nga vhala nga mbili na nga mahumi , ni humbula uri ṱhanganyelo ya zwa u vhalela zwo shumiswaho i ḓo ḓi fana ? 
Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso , nga maanḓa kha themamveledziso  . 
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe , mulangulo , vhashumisani , Muraḓo , Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano , musi hu tshi itwa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mubveledzi o khetheaho fhasi ha AGOA wa customs na excise  . 
Vha na tshifhinga tshituku tsha u tinya zwine zwi nga bvelela nga shishi  . 
Naho zwo ralo , muhwelelwa o tendelwa fhedzi vhudzisa muhweleli mbudziso nga kha ramulayo wawe kana Madzhisiṱaraṱa  . 
U vhala tshirendo tshi no amba nga tshifhefho . 
Nga u tou ralo miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo kha nḓisedzo ya tshumelo ya tshitshavha kha DHA , u vhona uri tshumelo dza ndeme dzi khou iselwa tshitshavha na vhashumisi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA , na ndaulo ya tshitshavha yo leluwaho na u shumisa zwiko nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho  . 
Nga murahu ha miṅwedzi miṋa Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano na u vha Riphabuḽiki , Vho Dimitri Tsafendas vho ṱhavha lu isaho lufuni Minisiṱa Muhulwane , Dokotela Vho Hendrik Verwoerd , he vha vha vho dzula hone . 
MBOFHOLOWO YA U TSHIMBILA NA VHUDZULO . 
KHIRAITHERIA Shumisa luambo lwa vhuimo u tevhela masia u mona na kiḽasirumu U livhanyisa kuvhonele kwo fhambanaho kwa tshithu tshithihi . 
Vha thene zwifuwo zwa tshinna nga zwifhinga zwa gomelelo ḽa tshifhinga tshilapfu u thivhela u anda ha tshiṱoko  . 
GEMS a i nga badeli mbilo dzi re dza kale u fhira miṅwedzi miṋa . 
Tshikimu tsho vhona vhe na vhufhura  . 
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo  . 
Vha malanaho na ṱhanzi dzine dza vha hone vha tea u ḓa na maṅwalo a vhuṋe  . 
Thendelo i a mbwaho ngayo afha ndi thendelo yo ṅwalwaho ine ya ṋewa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo  . 
Nga muhumbulo uyo wa ipfi , a thi humbula u vha ndo vha tshipiḓa tsha mulayo we wa ita uri u fara zwiṱhavhane izwo zwa ndeme zwi wanalaho zwo leluwa kha muṅwe na muṅwe fhasi ha nyimele dzo ḓoweleaho dza ḓuvha na ḓuvha  . 
Ndivho dza Mulayo dzi wanala kha White Paper ya Mveledziso ya Matshilisano , the African Union declaration on Ageing na South African Plan of Action on Ageing  . 
Tsumbo ya kha vhuṅwe vhupo thwii hune hu na ṱhahelelo ya zwikili  . 
Minisita u do bula tshivhumbeo tsha vhadzulapo  . 
Hu ḓo vha na ṱhahelelo ya khonadzeo ya u dzhenela ha vhafumakadzi na u vha vharangaphanda  . 
Muphuresidennde vho ḓikumedzela u humela murahu Vuwani uri vha ṱangane na tshitshavha nga ḓuvha ḽine ḽi kha ḓi ḓo dzudzanywa nga Khosikhulu Vho Toni Mphephu Ramabulana na vhakwameaho vho teaho kha vhupo uvho . 
Tshipi ḓa tsha tsivhudzo ya mbadelo tsha IRP 6 tshi vho wanala kha siaṱari ḽa thungo  . 
Musi ndi tshi khethwa uri ndi dzhene kha iyi ofisi , ndo zwi ḓivha uri muṅwe wa mishumo ya ndeme ya Muvhuso ndi u dzudzanya tshumelo ya nnyi na nnyi ine ya konisa u swikelela khaedu dza u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi kha vhadzulapo vha Afrika tshipembe  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga kwama Muraḓo wa Phalamennde u ṱahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipiḓa tsha mulayo . 
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , na uri Khoro i fanela u isa phanḓḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa  . 
Kha vha haseledze nga ha zwithu zwine zwi nga phaḓaladza mishumo minzhi nga nḓila i lingaho na uri hu nga tandululwa hani u sa lingana huṅwe ? 
U bvela phanḓa na u ṋea vhagudi tshikhala tsha nomboro dzi fanaho dza phetheni u swika kha Themo ya 2 . 
Mivhigo ya Mvelaphanḓa ya Mvelelo dza Kotara yo iswa kha Khabinethe u itela themo ya u bva nga ḽa 1 Fulwana u swika ḽa 30 Khubvumedzi 2016 . 
Fhedzi vhashumisi vhane vha vha kule na fhethu ha nḓisedzo , vha ḓo fanela u itelwa dziṅwe nzudzanyo  . 
Hezwi zwi ambiwa ngazwo kha Tsumbedzi ya Mbekanyamushumo ya u Guda  . 
U pfala - Kha vha dzudzanye mafhungo avho na phara nga mutevhe wa ṱhanḓulukano . 
Kha vha vhee milayo ya uri ndi nnyi ane a do kana zwishumiswa , ngafhi nahone ndi lini hune vha nga ita ngauralo na uri ndi zwishumiswa zwingana zwine vha nga zwi dzhia  . 
Vhagudi vha tea u ṅwala atikiḽi dza vhukuma dza magazini , nga ha zwine vha zwi dzhia zwi zwa ndeme malugana na atikili dzavho dza u takadza kana u seisa , u nyefula , u gayela , u sea , u sasaladza iṅwevho ya dziṱhoho . 
Afrika Tshipembe khabinethe nweledza SWOT ya fhethu ya kuvhetshele na ya ya vhupo  . 
U sa ya he muthu a vha a tshi dahela hone  . 
Khaedu khulwane kha dzoṱhe ndi u thoma dzikhothe dzine dza shuma nga nḓila ine ya ṱanganedzea , na dzine dza fusha zwililo na ṱhoḓea dza vhashumisi vha khothe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Ri fanela u ita uri tshenzhemo dza vhathu dza muvhuso wapo dzi vhe dzi takadzaho , sa izwi zwi tshi kwama miṱa yavho na matshilo avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Muṱaṱisano muhulwane kha mbadelo dza u hira dzi ḓo vhuela vharengi nga maanḓa vhavhambadzi vhaṱuku kha sisteme ya u kulumaga , fhedzi hu si kha sisteme ya vhudzulo  . 
Sisiṱeme ya Vhulangi ha Minerala ya Afurika Tshipembe i ḓo vha ḓivhadza nga u ṱavhanya arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa ( izwi zwi vha zwi tshi khou amba uri vho swikelela ṱhoḓea )  . 
U thivhela ho fhelelaho hu si gathi ho bulwaho kha ndaulo ho ḓitika nga nyiledzo ya vhutshinyi na nga nṱhani ha izwi na kuitele kwa khaṱhulo ku ṱumanywaho na mulayo wa vhutshinyi  . 
Murado wa dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone u tea u dzula e kha tshiimo tsha u dzula o di lugisela na uvha hone hu u itela u netshedza tshumelo kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga ndila ya awara dza 24 nga duvha;hone-ha hezwi zwi khou do itea fhedzi arali murado a nga divhadzwa hu tshi kha di vha na tshifhinga nga nndani ha fhasi ha zwiimo zwi si zwa nga misi  . 
Mbadelo dzi a fhambana nga dzisenthara . 
Khabinethe i ṱanganedza u thomiwa ha Komiti ya Minisiṱa dzo Fhambanaho ( IMC ) nga ha Tsireledzo ya Maḓi ine mudzulatshidulo wayo ndi Minisiṱa Vho Pravin Gordhan vha Muhasho wa Tshumisano ya Vhuvhusi na Mafhugo a Sialala . 
Ndi ifhio miraḓo ya komiti ya wadi ine ya tea u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo ? 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe i na vhuimo na maanda a u tandulula thodea dza vhaaluwa na u thoma nyito dzo teaho  . 
Mafhungo a yelanaho na nyanḓadzamafhungo  . 
Tshithivheli tshi thusa vhathu u pfesesa uri vha nga fariwa na u pfiswa vhuṱungu  . 
Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Bodo ya Koporasi ya Vhulangi ha Vhuendi ha Badani . 
Mbambedzo vhukati ha mabuḓo a zwiṱirathedzhi a IDP ana a CBP hu u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mafhungo a ndeme a IDP a sumbedzwa nḓila nga vhuronwane nga kuvhonele kwa vhathu vha re kha ḽeveḽe ya wadi  . 
Khonani dza malo dzi kovhekana zwitanda zwa maḽegere a ḽikhoraisi a 9 u lingana . 
Vha tshimbidze nyambedzano nga u thoma nga u vhudzisa vhai B uri vho ḓipfa hani musi vha tshi khou lingedza u anetshela vha sa thetsheleswi  . 
U kona u swikelela na u dzhenelela kha Buthano ḽa Lushaka nga nnyi na nnyi 59  . 
Naho ofisi dza madzhisitirata dzi fhethu ha tshumeo ha Master hune ifa la mufu la nga vhigwa hone , dzina maanda matuku nahone dzi do fhirisela zwothe zwa ifa na dziwili , na ifa line la vha ntha ha R50 000 nga mutengo , kha ofisi ya Master ya vundu  . 
O vha o lemala vhunga o vha e ene ṅwana e eṱhe . 
Ndingandinganyo ya nyambo thendelo i bvaho kha khoro ya maitele  . 
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha yo teaho i ṱoḓa u dzheniswa ha vhoṱhe vha re na dzangalelo kha kuitele kwa u dzudzanya u fana na vhadzulapo , vhakhantseḽara , vhaofisiri vha masipala , miraḓo ya zwiimiswa zwa tshitshavha zwi ngaho Komiti dza Wadi na CBOs , vhaṋetshedzi vha tshumelo , vharangaphanḓa vha sialala , zwigwada zwapo zwi re na dzangalelo na mabindu apo  . 
Uri vhupo ho tendelwa , na uri arali , uri vhupo hu tevhedza milayo ya phemithi  . 
Kha u setsha na u phulusa muṅwe na muṅwe o hanganea na u vha khomboni ndi khonani yanga a ṱoḓaho thuso  . 
U ṱalutshedza mushumo wa thimu yo khethiwaho ya u thusa kana khethekanyo kha thimu ya thandela na u shela hayo mulenzhe kha kushumele kwavhuḓi kwa thimu ya thandela  . 
Idzi khwiniso dza Mulayo a dzo ngo shumana na mafhungo mahulwane a re fhasi ha Mulayo , fhedzi ho vha u tou ṋaṋisa , na u engedza zwine zwa dzhiiwa hu vhutshinyi nga fhasi ha Mulayo . 
Muthu wa vhuraru ha na zwiṅwe zwine a nga ita , u tea u hwelela mulandu khamphani ya ndindakhombo  . 
A lu tei u vha lwa vhuhali . 
Ndi ḓo fha mudededzi wanga tshisambureni ngauri vha Bulani uri : ṱwa vho ima ḓuvhani ḓuvha ḽoṱhe . 
Vhagudi vho vha vha vha khou ḓishumisa mutalombalo u bva kha Gireidi ya 1 . 
Ndayotewa zwa zwi dzhiela nṱha ndi u ṱuṱuwedza tswikelelo lukanda , vhurereli kana mbeu  . 
Mirad(o ya phalamennde vha fanela u vhona uri nangoho mishumo ya vhathu vhane vha khou thusa nga u tou funa vha khou lambedzwa kha Muhasho wa zwa Muno  . 
Kha Vhuimo ha vhukati , vhagudi vha Luambo lwa Engedza lwa u Thoma vha ḓo shumisa zwikili zwa U thetshelesa na U amba u davhidzana na u wana ṱhalutshedzo . 
Vhagudi na vhone vha tea u swikiswa kha ḓivhaipfi , zwivhumbeo na tshakha dza zwiibveledzwa musi vha sa athu u dzi ṅwala . 
Ndivho ya lungano ndi u kaidza kana u funza pfunzo . 
Themo iḽi ḽi bva kha sisiṱeme ya Panchayats , ine midzi yayo ya vha kha ḓivhazwakale na mvelel ya India . 
U shaya mutakalo na vhuludu zwi nga ita uri muthu a shumise zwidzidzivhadzi uri a shavhele u shaya mutakalo hawe  . 
Vha vha kha zwigwada vhaṋa vha bveledza tshikalo tsho fhelelaho tsha pulane ya vhudzheneleli ha tshitshavha ya tshitshavha tsha haṋu  . 
Thendelano i ḓo tendela mbekanyamushumo dza tsedzuluso dzo ṱanganelaho kha malwadze a pfukelaho na a sa pfukeli , u khwinisa tswikelelo ya mishonga kha vhalwadze vha Afrika Tshipembe , na u fhaṱa vhukoni ha tsedzuluso na mveledziso ya shango na dzhango . 
Ndo mu sukumedzela rumuni ya mukomana wanga nda shavha  . 
Izwi zwi katela thendelonzwiwa ya vhusimamulayo , ndango , u ṋetshedza ḽaisentsi , mugaganyagwama na khethekanyo ya zwirengwa khathihi na u Manḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Tewaho kha Nyengedzedzo uri zwi ṱuṱuwedze vhuḓifari kha sekithara ya phuraivethe na uri hu vhe na tshanduko  . 
Khumbelo yo fhelelaho i dzhia mi ṅ wedzi ya rathi u shumiwa nayo . 
Komiti dza Wadi dzi tea u dzula dzi tshi ḓivha na u dzheniswa kha mveledziso , zwipikwa na nḓisedzo ya masipala  . 
Ndi nga ita mini arali ndi tshi khou vhilaedzwa nga kushumele kwa ṅwana wanga ? 
Mihaelo ya phukha inga ṱun ḓwa ya phaḓaladzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe arali yo ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Manyoro , Zwiḽiwa zwa Bulasini , Mishonga ya zwa Vhulimi na Mishonga ya Phukha . 
HCT ( Ngeletshedzo na ndingo dza HIV )  . 
Muvhuso u nga t ( anganedza mafhungo a re na ndeme a u fusha vhud(ifhinduleli ha zwa vhupo nahone muthu mun(we na mun(we a nga wana mafhungo eneo kha muvhuso tenda zwa vha zwi na thuso kana zwi zwi t ( od(iwaho nga vhathu  . 
U ita nyambedzano nga ha tshiṱori , hu tshi bviselwa khagala muhumbulo muhulwane wa tshiṱori na vhabvumbedzwa . 
Vhukwamani na mufarwa vha nga vha nga luṅwalo , luṱingo , kana nga u ṱangana na mufarwa nahone nga vhathu vho teaho  . 
Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC , Ṱhama Vho-Oliver Tambo , vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi . 
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe  . 
Ndi nḓila ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ya u sedza mvelaphanḓanda ya mugudi . 
Kha vha dzhie vhudifhinduleli ha thaidzo vha fhe khasitama khiredithi arali tshiimo tshi tshi khou tenda ngauralo  . 
U vha maḓilonga zwi amba u ṋetshedza tshifhinga tshavho , vhukoni na nḓivho yavho kha zwithu zwine vha tenda khazwo , vha sa badelwi  . 
U vha hone havho vhuṱamboni ha u pembelela MARANDELA SINGO . 
Sa Komiti ya Wadi ine ya dovha hafhu ya vha zhendedzi ḽa mishumo kha tshitshavha , ndi zwa ndeme uri vha ḓivhe nga ha mbekanyo ya mbeu kha pulane dza nyito na zwiṱirathedzhi  . 
Namusi i shumiswa nga dzi MP dza mahoro mahanedzi , vhashumi na vhoramafhungo vha Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho u pfesesa muandiso . 
Na mbilaelo iyi i ḓo shumiwa kha khwiṋiso dza ndayotewa dzo dzinginywaho  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u farwa ha vhathu vha rathi vha kwamanaho na u tswiwa ha khebulu zwe zwa bveledza u ṱahelelwa ha maḓi kha maṅwe masia a ngei Gauteng . 
Na zwino kha miṅwaha ya 15 ya dimokirasi , ri a kona u amba uri nyofho , u sa tsireledzea na vengo zwo ḓiswaho nga miṅwaha ya 100 yo fhiraho , zwo ḓisa mulalo wa khethululo u si wa vhukuma vhukati ha vhakoloni we wa vha u si wone fhedzi wa dovha wa vhewa hu si hone . 
Thendelo ya vhushumisamupo i ḓo ṋetshedzwa fhedzi arali Minisṱa o ṋea thendelo ya u pfukisa zwishumiswa zwenezwo ( Ndaulo dzaBABS Ṱhumetshedzo ya 7 ) na thendelano dza u kovhekana mbuelo ( Ndaulo dza BABS Ṱhumetshedzo ya 8 )  . 
Musi hezwi zwoṱhe zwo no fhela , thandela i ḓo ḓisa fulufulu ḽi vhuedzedzeaho khahafu ya dzhango ḽa Afurika . 
Muhumbeli u tea u ṋetshedza fomo ya khumbelo kha DIO nga kha Yunithi ya PAIA kha aḓirese , fekisi kana aḓirese ya emeiḽi zwo ṋetshedzwaho kha uyu manyuaḽa . 
Ndi vhona u nga vhana vha no takalela bola ya milenzhe vha tea u vhala bugu iyi . 
Ri tea uri roṱhe sa vhathu vha Afrika Tshipembe ri ambe nga mbofholowo ya u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani , nahone ri shume ro sedza dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani . 
MBUDZISO 7 Kushumele ku elwa lungana ? 
Kha vha d(ivhe mufarisi wavho wa kha zwa vhudzekani  . 
Ro sedzulusa Tshigwada tsha U shuma na zwa Vhuholefhali kha ofisi ya Muphuresidennde , ri ḓo rumela Purothokhoḽo nga ha Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali Afrika kha Phalamennde ṅwaha uno uri i wane thendelo ya tshiofisi  . 
Tsumbo : Aisikhirimu ya Xwatudza ndi matakadzambilu e kha khounu  . 
Khethekanyo ya 41 ya CPA )  . 
Deputy Information Officer wa muhasho wa muvhuso wo teaho uri a vha thuse kha u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa . 
U ḓivha mubvumothangeli ( onset ) wa u thoma kha ipfi na dungo ḽa u fhedzisela kha ipfi ( rime ) a maipfi ane a konḓanyana . 
Ri khou ṱuṱuwedzwa nga mvelelo dza ndingo dza u fhedzisela dza dzitshakatshaka  . 
Zwilangi zwi dzhia tshifhinga u thoma u shuma u fhira zwi thusedzi . 
Izwi zwi shuma naho vha tshi khou ita muteo wa ṱhoḓisiso une u sa vhe na muhumbulo wa mbambadzo kana arali vho vhona khonadzeo ya mbambadzo  . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Revenue Service , hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48  . 
Dzhieleni nzhele : Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na ṱhoho ye na nanga . 
U fhulufhedzea hu tikedzeaho mupondwa o no vhulawa ndivho i ya u ita mushinga nga miṱuvha iyo  . 
Tshitshili tshi fhedzaho Nungo dza Maswole a Muvhili ndi tshone-tshone  . 
Tshipiḓa tsha u thoma tshi vhonala tshi tshi khou iledza muthu kha zwa u ita u nga u ḓivha nga ha vhuloi kana u shumiswa ha ṱhangu  . 
Hu na mbumbo dza vhukonanyi kha Ofisi ya Muphuresidennde na ofisi dza mulangavunḓu dzine dza tshimbidza hedzi mbekanyamushumo  . 
Kanzhi tshi ḓisendeka nga phesenthe dza ṱhanganelo ya vhakhantseḽara  . 
Mudzinginyi wa u imisa u ḓo , musi hu tshi thomiwa hafhu nga khanedzano , u ḓo vha ene ane a ḓo amba u thoma  . 
U fhedzisa phazili ya jig-saw ya zwipiḓa zwa 20 . 
Bammbiri-mviswa yo amba nga ha u sa ṱanganedzwa ha vhana zwi tshi itiswa nga u pomokwa vhuloi  . 
Tsumbo , sekele i nga thoma nga u vhala , ha mbo ḓi pfukelwa kha nyambedzano ( u amba ) , ha kona u ḓa u ṅwala . 
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo  . 
Hezwi zwi angaredza muvhuso wa vhukati na wa vundu , mihasho ya muvhuso na muvhuso wapo  . 
SAPS 523a na u vha rumela kha ofisi ya zwa masheleni tsha tshiṱitshi tsha mapholisa u ita mbadelo yo tiwaho ya R70 ya ṱhanziela ya vhukoni na R70 ya ḽaisentsi iṅwe na iṅwe ine vha tama u i vusuludza  . 
Kha vha ite khumbelo kha fomo dza khumbelo dzo teaho  . 
Dzangalelo ḽa muvhuso kha izwi ndi ḽifhio ? 
Nangani ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimele ya pfunzo ya Vhutsila ha u Ita na ngudo dza Vhutsila ha u Vhona . 
Komiti dza vhadzulapo dzi do ita mushumo wa ndeme kha u shandula u thogomelwa ha hayani hu tshi angaredzwa na maitele a u ita zwauri tshumelo dzi nekedzwe nga ndila ya dimokirasi na u sedza zwine vhadzulapo vha takalela zwone  . 
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhu ḓi , ya vhuthu , na nga ṱhonifho . 
Vha dzhiele nzhele : Arali hu na phukha dzi fhiraho nthihi dzine vha khou ṱoḓa u bvisa zwithu zwa dzhenethiki khadzo , vha fanela u ita khumbelo ya iṅwe na iṅwe ya phukha dzenedzo thungo . 
U tendela vhoramafhungo na vhathu uri vha wane mafhungo nga ha tsheo hu si na vhuleme nahone hu si na u dzumba uri ndi nnyi o dzhiaho tsheo nahone ndi ngani  . 
Aphili yavho I tea u rumelwa kha Murad(o wa Khorotshitumbe ya Vhulondoti nga U N(WALELA kha iyi ad(irese hu sa athu fhela mad(uvha a 90 vho wana nd(ivhadzo vho t ( anganedza ulu lun(walo  . 
Vhagudi na vhone vha tea u vha na ḓivhaipfi nzhi , tshine tsha vha tshithu tsha u thoma tsha ndeme tshine tsha ita uri muthu a ite vhudavhidzano zwavhuḓi kha luambo lwa u engedza . 
Vhashumi a vho ngo ambiwa navho nga nḓila yone nga u shuma hu sa takadzi ha thimu  . 
Mbiḓi yone a yo ngo sala i si na mbonzhe . 
Afrika Tshipembe ḽo thoma u vha Mudzulatshidulo wa IORA nga tshifhinga tsha muṱangano wa vhu17 we wa farelwa Durban u bva nga ḽa 14 u swika 18 Tshimedzi 2017  . 
Zwi na masiandaitwa afhio kha nḓisedzo nga DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ? 
Hu ḓo fanela u vha na u dzudzanywa zwavhuḓi ha vhudziki kha polotiki na ikonomi na vhudavhidzani ho khwaṱhao ha mbekanyamaitele dza zwa nnḓa ngomu Afrika Tshipembe na seli  . 
Vha ḓo kona u shumisa nḓivho iyi u ita ḽiedza ḽa luambo u fhaṱa zwine zwa amba ( u bva kha vhuimo ha ipfi na fhungo u swika kha mafhungo oṱhe ) ḽa u vhona uri hu na vhushaka vhukati ha zwine mafhungo a amba na zwi re mafhungoni . 
Bodo ya Senthara i na vhuḓifhinduleli kha Minisiṱa wa Ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso  . 
Nṱha ha zwoṱhe , ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi - maipfi o fhambanaho kha khethekanyo , khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale - ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo  . 
Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu , vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni . 
U vhulunga hu hulu nga themamveledziso hu fanela u sia zwinzhi u fhira zwiṱitshi zwa muḓagasi , zwiporo , madamu na dzibada . 
U ṱuṱuwedza ndondolo ya mutakalo ya muthu ene muṋe na u khwaṱhisedza kana u kanulwa kana u fhandekanywa ha mushumo na zwishumiswa zwa ndondola mutakalo  . 
Ifa li tea u langwa na u kovhekanywa hu tshi tevhedzwa ndaela dza mufu dzine dza vha kha wili , kana arali mufu a songo sia wili , hu tshi tevhedzwa zwidodombedzwa zwa mulayo . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri vha tendelwa u ita madalo luthihi fhedzi nga ṅwaha kha dokotela wa maṋo ane a si vhe wa netiweke kha u alafhiwa maṋo lwa shishi . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma mitheo malugana na u ta miholo , magavhelo na mbuelo dza vhahaṱuli , Mutsireledzi wa Tshitshavha , Muoditha Dzhenerala , na miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Ndayotewa , zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho o bulwaho kha khethekanyo ya 192  . 
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ( 2 x 750 ml ) ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu . 
Hezwi zwi nga thusa u fhirisa nd(ivho ine ya vha muratho vhukati ha mirafho yo fhambanaho  . 
Ri khou hanedzana na tshanduko dzi si dza ndayotewa kha muvhuso  . 
Hezwi zwi amba zwauri vhashumi vha a fhelelwa nga mishumo na u valiwa ha khamphani arali mbuelo dzi si nnzhi kha vhane vha bindu kana arali vhane vha bindu vha tshi nga bveledza mbuelo nnzhi huṅwe fhethu  . 
Manwelwdzo mapfufhi nga ha ṱhoho khathihi na thikhedzo iṅwe na iṅwe  . 
Kha vhili ḽa u thoma nangani tshipuka , kha vhili ḽa vhuvhili nangani mvumbo dzatsho ( zwine tsha takalela ) ngeno kha vhili ḽa vhuraru ni tshi nanga pfunzo ya tshiṱori . 
Muṱangano wo ita khumbelo kha tshitshavha tsha mashangoḓavha u itela u hulisa vhuḓifhinduleli kha tshavhi ha u ṋekedza thuso ya vhathu yo linganaho  . 
Ndayo , ndangulo kana tsumbamaitele dzo vhewaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa kana Muphuresidennde wa Vhulamukanyi musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u tshi tou thoma u shuma  . 
U ṱavhanya u sumba vhana na miṱa i shayaho  . 
Muvhigo u katela mafhungo maswa kha migaganyo ya mutengo yo anganyelwaho ya masia oṱhe a sisiteme , zwidodombedzwa zwa mushumo wa themamveledziso u no khou bvela phanḓa na datumu dza u fhedza mushumo dzo anganyelwaho  . 
Akhaunthu ya Prepaid zwi amba uri vha renga unithi nga tshelede yavho , vha shumisa unithi dze vha dzi renga . 
Mbekanyamaitele i ḓo ṱavhanyisa tshanduko na mbuedzedzo nga ha u katela ho fhelelaho , u ṱanganya na u eḓanya vhathu vha re na vhuholefhali . 
Zwishumiswa zwa Dzitshaka zwa u Phuromotha Pfanelo dza Vhafumakadzi Malugana na Madzangalelo avho a zwa Vhudzekani  . 
Arali mutholiwa ane a khou n(etshedza thuso a tendela uyo muthu u pfuka vhathu vhe vha ita muduba , zwi amba uri u khou shuma nga tshid(ivhano kha vhathu vhe vha ita muduba vhane na vhone vha khou lavhelela u thusiwa  . 
Mad(adzhe o vha a tshi khou vhangisana na Phaswana  . 
Vhulanguli ha u Tshimbidza na khwiniso dza sisiṱeme zwo vha zwone zwithu zwa ndeme zwa idzi tshanduko nahone idzi mvelaphanḓa dzi tea u dovha dza vhonala kha masia manzhi a muvhuso  . 
Musi ri tshi khou kona u ṋetshedza mugaganyo wa mbuno ( tshikhala tsha fulufhelo ) ya mbadelo idzi , muthu u fanela u fara mugaganyo wa mbuno nga ṱhogomelo vhudzuloni ha u sedza tsielano ya mugaganyo une ra u ṋetshedza  . 
Maitele a modaresheni a tea u vhona uri zwikalo zwo ṋewaho a zwi shanduki kha kiḽasi dzoṱhe kha gireidi , nahone kha gireidi dzoṱhe kha vhuimo . 
Vhagudisi vha linga mishumo ya u linga ya oraḽa ya gireidi ya10 na 11 . 
Mivhuḓa i na milenzhe ya murahu i re na maanḓa ine ya i shumisa kha u thamuwa . 
Khothe Khulwane ya Tshipiḓa tsha Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe tshi ḓo vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo nga fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
Thandela dza CBNRM dzi kwama ndangulo yo tanganelanaho  . 
Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo . 
Nga mulandu wa zwenezwo , Khabinethe yo dzhia tsheo ya u amba nga khwiniso theo ya milayo kha Mulayo wa Khwiniso wa Milayo ya Mithelo nga u ṱavhanya na u fhirisela phanḓa ḓuvha ḽa u thoma u bva kha ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2016 u ya kha ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2018 u itela u tendela u isa phanḓa vhukwamani na vhathu vhoṱhe vha kwameaho vha ndeme . 
U livha kha u ṋea kuvhonele ku sa dzhii sia nahone ku re na ndinganyelo kwa masia oṱhe a u ṱaṱa U dzhiela nṱha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhoho ine ya khou ambiwa nga hayo U ṋekedza kuvhonele ku hanedzaho u sa vhvhaleli U linganyisa khanedzano ya u ima kana u hanedzana na ṱhoho U ṅwala hu tea u vha hu vhonalaho , hu tevhelaho ngoho nahone hu sa dzhii sia . 
Ri amba fhedzi na riṋe vhaṋe nga ndivhuwo dza u shela mulenzhe na u ḓiṋetshedzela havho  . 
Vha nga wanulusa nga ha mutikedzelo kha mutholi wavho  . 
Khathulo yo fhiwaho kha mulandu une khothe ya si vhe na maanda a i nga shumi  . 
Ri ḓo sedzana na zwikhukhulisi u itela uri mbekanymushumo iyi i ṱavhanyiswe . 
Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende , ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008 . 
Ndayotewa ya shango ḽashu yo fhela  . 
Ngoho thi zwi funi ! 
Kha vha sedze kha tsumbo ya Diana  . 
U shela mulenzhe kha u ṋea mafhungo ane a ḓo shumiswa u ṅwala maṅwalwa a kiḽasini , ( tsumbo : mugudi u amba fhungo mugudisi a ṅwala )  . 
Tshivhalo tsha vhukuma tsha thikhithi dzi re hone a tshi ngo khwaṱhisedzwa sa musi thikhithi dzo vhaledzelwaho vhalambedzi na vhashumisani vha mbambadzo fhedzi dzi songo dzhiwaho , zwazwino dzi khou ṋetshedzwa vhathu , FIFA yo ralo  . 
Mut ( hannga wa musiwana kha Vhavend(a ndi ene a no ya hogoni kana murunduni  . 
Zwi nga dzhia ḓuvha ḽithihi kana a 30 u fhedza khumbelo . 
Naho vha tshi ṱhonifha pfanelo dza ḽihoro ḽivhusi dza u dzhia tsheo dzaḽo , vha a vhilahela uri ḽi tea u isa phanḓa na u shela mulenzhe sa ḽinwe ḽa vhafhaṱi vhahulu vha Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽa dimokhirasi nahone ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu  . 
Kha vhagudi vhanzhi vha ḓaho kha Gireidi ya Ṱ na ya 1 hu ḓo vha tshenzhemo ntswa . 
Tshelede i ṋewaho vhuimo ha vhukati na ha vundu ha muvhuso kha vhulanguli hapo uri vha vhulanguli hapo vha kone u ḓisa dziṅwe tshumelo dzine dza konadzea kha tshitshavha  . 
Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela mushumo wa u amba ho lugiselwaho muthihi , mushumo wa u thetshelesa muthihi , mushumo wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho muthihi . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa muṱangano u itela u alusa tswikelo khatshumelo dza themamveledziso dza ICT dzi sa ḓuriho , zwine zwa ḓo vha u vhea shango sa tshiko tsha themamveledziso kha dzingu na u alusa mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane fhasi ha nḓowetshumo ya SADC nga vhuphara khathihi na adzhenda ya ṱhanganelano kha dzingu . 
Arali khumbelo I songo konadzea , nahone hu songo vha na khonadzeo khulwane dza uri I bvelele , Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita zwi katelaho u kovha zwi linganaho hu livhisaho kha thandululo ine ya katela furakisheni dza yunithari . 
Khorondangi i khou bvela phanḓa u ita zwoṱhe zwine ya kona u itela u tsireledza ikonomi na mushumo wa mveledziso wa ndeme une mabindu a muvhuso a vha na vhuḓifhinduleli khawo . 
Ndivho ndi ya u khwinifhadza vhunzani ha vhutshilo ha vhaaluwa ( u khwinifhadza tswikelelo ya tshumelo dzine dza vha mutheo na u khwinifhadza ha u iswa ha idzo tshumelo dzine dza vha : tshumelo dza mutakalo , phesheni , vhuendi na dzin(we  . 
DziPMB ndi mbuelo dzine miraḓo ya tea u dzi wana hu sa dzhielwi nṱha khetho ya tshikimu tsha dzilafho yo nangiwaho  . 
Ho vha na mbilaelo nnzhi kha minwedzi yo fhiraho dza nga ha muvhuso wapo . 
U ṱalukanya thevhekano ya themba dza maḽeḓere mavhili dzo ḓoweleaho sh , ts , th , na fh dzi mathomoni a ipfi . 
U vhiga nga ha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe na zwiṱirathedzhi na mishumo u sumbedza vho wana u swika ngafhi hu tshi itelwa iziw  . 
Phethisheni ya nnyi na nnyi ndi musi tshigwada tsha vhadzulapo vha re na madzangalelo a fanaho vha tshi humbela thuso nyangaredzi kana u tandululelwa mbilaelo  . 
U langa inisuḽini - u shaya inisuḽini kana inisuḽini i sa shumi zwavhuḓi i vhanga u gonya ha ḽevele dza swigiri malofhani . 
Mashumele ane a vha fhasi ha e a lavhelelwa ho ngo tea u konḓelelwa  . 
Kha vha ḓadze fomo RI Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva  . 
Hu sa athu fhela maḓuvha a 10 a mushumo ho ṱanganedzwa khaṱhululo ya nga ngomu , DIO u tea u i rumela khathihi na mbuno dza tsheo malugana na khumbelo kha vhulanguli ho fanelaho  . 
Muvhuso u isa phanḓa na u ḓikumedzela tshoṱhe kha u fhelisa u salela murahu ha sisiṱeme ya mabakete kha zwitshavha zwashu . 
U ḓihudza nga u vha Mudzulapo wa Afrika Tshipembe ! 
Vhathu vha fhiraho tshigidi vha lovha khomboni dza badani nga holodei ya Nyendavhusiku  . 
Ha bvelela zwiṅwe zwithu zwi no mangadza . 
U shumisa thandela - u ita uri pulane ya thandela kana pulane ya u shuma i shume  . 
Khabinethe i fhululedza Khosi Vho Sigcawu kha u vhewa havho tshiduloni na u sedza phanḓa na u ḓo shumisana na Vhuhosi ha AmaGcaleka kha u fhaṱa zwitshavha zwa mahayani zwo khwaṱhaho , zwi linganaho na u bvelela zwi tshi ya phanḓa . 
Datumu na zwifhinga zwa u pfumbudziwa  . 
Hu nga vha hu nnyi ? 
Khothe dzashu dzi khou bvelaphanda na u shuma zwavhudi , na mbekanyamushumo dza u fhungudza u salela murahu ha milandu kha khothe dza vhuimo a tshiṱiriki na dza dzingu hu khou bvelphanḓa zwavhuḓi . 
U tevhekanya sethe dzo ṋeiwaho dza nomboro dzo nanguludzwaho . 
Vhufhura ndi thaidzo khulwane ine ya kwama mbuelo dza tshikimu tsha dzilafho  . 
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaho vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu , Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khabinethe  . 
Swikelela webusaithi ya GEMS nga kha nomboro yavho ya PIN yo ṅwaliswaho , kana u ṱo ḓisisa mulilo shumiswaho u sika mvelelo dzenedzo kha zwi vhonalaho , zwo ṅwalwaho na maṅwalwa manzhi a midia sa  . 
U vha na vhuḓifhinduleli : U ita nga vhulondo vhukuma musi u khu shumana na mafhungo a Tshikimu na u shumana na mafhungo a iwe muṋe . 
Zwitshavha izwi zwo sumbedzisa zwiitisi zwo vhalo zwa khumbelo idzi , sa vhupo ha ḓivhavhupo na tswikelelo ya tshumelo  . 
Khethekanyo 5 i amba nga ha u thomiwa ha komiti ya Bodo  . 
U swikelelea ha mafhungo ndi tshithu tsha ndeme kha u thusa uri demokirasi yashu ine ya kha d(i vha ntswa i aluwe  . 
Nga murahu ha u amba nga izwi zwa pfanelo dza ulu lushaka ( dzine dzi na ndeme ) , tsha u thoma tsha ndeme ndi khethekanyo ya 36 ine ya sumba ndivho ya mbetshelo . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , u tshi shumisana na Muhasho wa Vhupileli na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka , i ḓo vha na Gammba ya Vhaswa ya Lushaka ya vhurathi . 
A ro ngo kona u wana referentsi dza dzitshaka ine ra nga i shumisa u kala , na uri phimo dza zwino dza khoudu idzi nṋa a dzo ngo ḓowelea arali dza vhambedzwa na ndivhanele dza mbuelo dzi badelwaho ngei USA  . 
Zwino ri khou ya u lavhelesa masala . 
Dzhenisani ṱhoho dza mafhungo kha pulane yaṋu tshikhalani tshi re afho fhasi . 
Vha ḓo humbelwa uri vha rwele Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa  . 
Tshumelo ndi ya u lugisa arali u thithisea ha tshumelo iyo zwi tshi vhanga u tshinyala ha vhupo ha u shumela , dzifeme kana mitshini . 
Ri ṋea thuso i si ya masheleni kha vhapondiwa vha zwa vhutshinyi . 
Vhuvha havho khathihi na mafhungo ane vha do a vhiga zwi do dzula zwi zwa tshiphiri naho vhone vhane vha pfa vha tshi khou funa u nekedza na madzina  . 
Bongi na khonani dzawe vho edzisa u vhala tshivhalo tsha vhana mudavhini  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzine dza katela u kovhekana ho linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 150 hu na phindulo dzine dza dzhenisa zwiṱahe . 
Hu na pulane ya u thivhela vhuvhava ine ya khou shuma u itela u shumisa maga a u thivhela vhuvhava na u tsivhudza nga ha u vha hone ha vhuvhava  . 
U sedzulusa thandela- u vhea iṱo na u sedzulusa hu tshi khou shumiswa zwisumbi zwa ndavhelelo u vhona uri thandela i khou bvela phanḓa hani , ndi dzifhio khaedu dzine dza vha hone na uri mushumo u nga dzudzanywa hani  . 
Kha ri dzhie tshino tshifhinga u ṱoka midzi ya tshumiso kwayo ya muḓagasi  . 
Mihasho ya vhukati i a shela mulenzhe kha nḓisedzo ya tshumelo nga u tikedza u pulana , u sika , u shumisa na u langa , u ṱola na u ela vhuimo ha thandela dza themamveledziso dzi shumiswaho nga masipala  . 
Vha ḓo eletshedzwa uri vha tea u fara hani ṅwana musi mushonga u tshi thoma mushumo wawo muvhilini ( tshiṅwe tshifhinga vhana vha a farwa nga duda . 
Mafheloni a Ṱhafamuhwe 2015 , ṱhanganyelo ya R3,7 biḽioni yo vha yo no phasisiwa u itela u tikedza sekithara ya phuraivethe u bva tshe ha ḓivhadzwa Mbekanyamushumo ya Muṱaṱisano kha Zwiambaro na Malabi nga 2010 . 
Kha nyimele nnzhi vharangaphanḓa vha mmbi vho kundelwa u katela vhathu vhanzhi kha u langa muvhuso  . 
Mbekanyamushumo dzo tiwaho u fana na Buthano ḽa Vhathu , U isa Phalamennde kha Vhathu , Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa , dzoṱhe ndi pulatifomo dzo itelwaho u ambedzana na tshitshavha u pfa mavhonele atsho nga ha zwine zwa vha zwa ndeme khavho  . 
Aiwaa , nndwa yashu zwino ndi ya u fhungudza vhugevhenga na u lusa u sika mishumo kha vhadzulapo  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha fanela u vhea iṱo kha kushumisele kwa tshelede na uri masipala u khou shuma hani kha u swikela dzipulane dza IDP  . 
Kha vha fhedze ngudo3 vho ita uri vhagudi vha sedze kha tshikili tshi ṱoḓaeho kha u vhala tshifhinga tsha watshi ya lutanda nga miniti . 
U sika mafhungo hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho . 
Kha zwe vha ḓisa , vha SAPRA vha khou dzinginya uri Mulayo u fheliswe ngauri u ita uri vhuloi na vhathu vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi sa vhathu vha Pagans vha dzhiiwe sa zwigevhenga na vhuloi vhu dzhiiwe sa vhugevhenga . 
Ri dzhielavho nṱha , u shela mulenzhe ha mufumakadzi wa vhaṋe Muraḓo wa Phalamennde wa kale , Vho Helen Suzman , vhe vha vha vha tshi tou vha ipfi ḽi re ḽoṱhe kha yenei Nnḓu , vha tshi amba zwi khagala vha tshi hanedza milayo ya u tsikeledza . 
Avha vhana vha re zwifanyisoni vha khou ita mini uri vha dzule vhe na Kha ri ambe mutakalo ? 
Ndi tama u livhisa ndiliso kha u ri sia ha munna wa vhaṋe Muṱhomphei Vho Ben Skhosana , muṅwe wavho shumesaho lwa tshifhinga tshilapfu vha dovha vha vha muraḓo muhulwane wa nnḓu ino ya khuliso vha dovha vha vha Minisiṱa wa kale wa Tshumelo dza Ndulamiso . 
Ya vho fhufha nga u ongolowa tshoṱhe zwino nahone i tsinitsini na maḓi . 
Komiti ya vhukonanyi yo tendelana na iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe kana u ita tsheo kha mafhungo , musi ṱhaluso iyo , kana tshipiḓa tshiṅwe tsha ayo mafhungo , tsho tikedzwa nga- a vhaimeleli vha re kha Buthano ḽa Lushaka vha tshivhalo tshi siho fhasi ha vhaṱanu ; na b vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu  . 
Vha khou humbelwa uri vha dadze fomo yo nambatedzwaho vha dovhe vha I rumele murahu kha adirese yo sumbedzwaho kha fomo phanda ha la  . 
Kha vha rumela fomo ofisini ya SARS he vha ḓi ṅwalisa hone  . 
Mvelelo dza izwi dzi nga vha u fariwa ha muhwelelwa  . 
Khabinethe i ramba vhagudiswa vhoṱhe vha zwikolo zwa sekondari uri vha dzhenelele kha muṱaṱisano wa SADC wa 2017 wa maanea a zwikolo zwa sekondari , une wo vulea kha matshudeni vhoṱhe vha zwikolo zwa sekondari kha dzingu ḽa SADC  . 
Mbudziso : Naa hu bvelela mini arali tshikwama tshe nda vha ndi tshi khou badela masheleni khatsho tshi tshi fheliswa ? 
Zwone zwo tea uri muvhuso u sa tendele vhathu vha tshi vhaisa vhaṅwe nga nḓila ifhio na ifhio  . 
Vhubveledzi ha khwine vhu dovha hafhu ha ṋetshedza mbuelo nnzhi dza u bindudza hu tshi aluswa nyaluwo ya ikonomi kha madzingu a songo bvelaho phanḓa  . 
GCIS i nga kha ḓi humbela muvhigi wa mbilaelo u ṋetshedza vhuṱadzi ha u ḓadzisa kana u dzhenela muṱangano u itela uri a ṋetshedze vhuṱanzi ha u ḓadzisa kana u tou vhudzisa mbilaelo nga mulomo . 
Pfanelo dza vhathu dzi kwama ḽeveḽe dzoṱhe dza vhudzheneleli  . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga khophi dzo tiwaho nahone dzi rumelwe kha Muṅwalisi wa dziGMO  . 
Tshenzhemo ya dzitshakatshaka i dzinginya uri milayo ya muvhalelano ya lushaka ulu , arali ya tikedzwa nga lutamo lwa zwa poḽotiki , i ya shuma  . 
Kha nyimele dzo kalulaho , Madzhisiṱaraṱa a nga vhona zwo tea u iledza muhwelelwa u dzhena kha nnḓu ine vha dzula nae kana u mu hanela u ya kha dziṅwe dza phera dza nnḓu ine vha dzula khayo  . 
Khabinethe i vha bvulela muṅadzi kha u shela havho mulenzhe kha mveledziso ya demokirasi yashu ya ndayotewa . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena , u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki . 
Nyaluwo i ongolowaho ya ḽifhasi i sumbedza , zwihulusa , mashumele a so ngo khwaṱhaho na khombo dza nṱha kha mashango manzhi a ndeme ane a khou bvelela , hu tshi katelwa na China . 
U fhiriswa ha mishumo 137 . 
A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo ( u katela dzipfanelo dzi wanalaho mushumoni ) dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino . 
Ndi na vhana vhararu na mufumakadzi wanga ha shumi . 
Muṱaṱisano uyu u ḓo vha hone u rangani ha ṅwedzi u ḓaho nahone Moeketsi u ḓo vha a tshi khou ṱaṱisana na vhadzhiminasiṱiki vha maṱhakheni vha mashangoḓavha . 
Kha ri farane kha u tshimbidza tshanduko ya ikonomi yo fhelelaho u itela vhuḓi ha shango ḽashu  . 
Hezwi zwi ita uri na vhathu vhane vha takalela u ita zwa vhubindudzi vhuponi ha mahayani vha si shume zwavhui kana vha si takalele u shuma hone  . 
Afha ndi nga fhasi ha phimo ya nyaluwo ine ya ṱokonya u gonya ha mitengo kana ṱhahelelo ya akhaundu ya zwino i songo dzulisea  . 
Mvusuludzo dza zwa masheleni dzo ḓivhadza ndeme kha sekhithara ya u bannga na zwishumiswa zwiswa zwa tshumelo na masheleni zwo bvelelaho  . 
Fekisi iyi i fanela u tendelwa nga murumeli na mut ( anganedzi phand(a ha musi mafhungo ane a dzhiiwa sa a tshiphiri tshihulu a tshi rumelwa nga netiweke ya nnyi na nnyi , nga nnd(a ha musi tsireledzo ya vhuimo ha nt ( ha yo n(etshedzwa  . 
Muphuresidennde vho ta Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa uri vha lavhelese luṱa lu ḓaho lwa SAA , SAPO na Eskom . 
Fhedzi , musi vha tshi femela nnḓa , vaḽuvu dzi a vala . 
Tshe tsha vha tshi tshi ntakadza nga Alex ndi tsha uri vhathu vho vha vho dzulelana  . 
Kha vha bvele phanḓa u swikela zwitendeledzi zwoṱhe zwi tshi vhewa nga ngomu ha zwitendeledzi zwi fanaho u mona na tshitshavha u sumbedza uri zwi swikelelea u swika ngafhi  . 
Nga tshumisano na madzangano a zwa mitambo , muvhuso u ṋetshedza vhugudisi ho teaho kha vhafuni vha bola , kha vhatshimbidzi vha dzikilabu , na vhumalogwane na vhugudisi  . 
Mbekanyamushumo ya u fhirisela phensheni ya vhukale i shuma nga maanḓa kha nyimele iyi  . 
Feisi ya mutheo Kha Giredi dza 1-3 , milingo i ḓo katela mishumo yo randelwaho kotara tharu dza u thoma dza ṅwaha wa tshikolo . 
U ita ṱhoḓisiso na u shumisa mafhungomatsivhudzi e a waniwa kha u ita tshatidungo . 
Tshiṱoko a tshi khou rengiwa zwavhuḓi ngauri modele miswa i kha makete  . 
Vhalangi vha Vhatshutshisi na Vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo  . 
Vhunga khotsi awe vho d(i vha muthu a t ( honifheaho kha lushaka lwa vhavend(a , fhedzi ene o vha o fhambana na khotsi awe Makhado ngauri a vho ngo vuwa vho kundiwa na nndwani na nthihi kha nndwa dzot ( he dze vha dzi lwa  . 
Ri pfa ri tshi takadzwa nga ṱhoḓisiso ya u vha hone ha HIV i sumbaho u dzudzanyea na u tsela fhasi siani ḽa u fhirela  . 
U ela vhulapfu ha tshithu hu tshi shumisa muelo u si wa fomaḽa wa u ela vhulapfu . 
Ndi zwa ndeme nahone zwi kha mudededzi ene muṋe nahone hafhu zwi ya nga gireidi na tshikolo na nga kukumulele kwa mudededzi . 
Vhunga na gethe yo vha i songo valwa , o mbo ḓi ya a paka goloi yawe nga ngei murahu . 
Kha vha ḓe na phasipoto ine ya vha mulayoni  . 
Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi , zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo  . 
Kha vha shumise vhaimeleli vha dzangano lo khwathwaho nahone vha vhukuma uri vha imelele vhadzulapo . 
Nganea na dziṅwe tshaka dza phurosa dza nganetshelo dzi tea u vhaliwa , u ambiwa , na u takalelwa . 
Nga murahu ha musi vho no wana ṱhaziela ya u ṱola miri , vha tea u dauniḽoda fomo ya khumbelo u bva afho vha i ḓadze u itela u vusuludza u ḓiṅwalisela u vhulaha miri . 
Vhaofisiri vha thoma nga u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa thendelo phanḓa ha u ṋekana nga thendelo  . 
Muhasho u ḓo sedzulusa ndambedzo yavho  . 
Thesite ya tsedzisiso i nga fhiwa sa tshuṅwahaya u itela u vhulunga tshifhinga tsha u funza kilasini . 
Mirad(o ya phalamennde vha khou humbelwa u thusa kha u vhona uri a netshedzwa vhane vhao  . 
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu . 
U vha ṋemuṱa wa hei khonifarentse zwi ḓo thusa Afrika Tshipembe u dzhiela nṱha zwiṅwe zwa zwipikwa zwaḽo zwa NDP kathihi na u ita tsivhudzo ya ndeme u itela sisiṱeme dza vhuṋe dza Afrika Tshipembe dzi ngaho sisiṱeme ine ha namba ha tou dzheniselwa zwidodombedzwa henefho na ḽiṅwalo ḽa tsumbavhuṋe ya khadi ( ID )  . 
Mudededzi u sumba muandiso wa 5 kha tshathi ya 100 vhagudi vha vhala . 
Adzhenda ya 2063 ndi muhanga wa maano wa tshanduko ya matshilisano a ikonomi ya dzhango kha miṅwaha i ḓaho ya 50 . 
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u ṱ un ḓ a vhege dza rathi phan ḓ a ha u ṱ un ḓ a . 
Ri khou ṱoḓa u sedza zwino kha uri hu na phambano ifhio yo khetheaho ine mavhonele a ḽifhasi maṱanu are afho nṱha a ḓo vha nayo kha nyito  . 
Magumoni a themo vhagudi vha tea u kona u wana : Hafu 1 ya zwithu zwo kuvhanganyiwaho ; Kotara 1 ya zwithu zwo kuvhanganyiwaho ; 1 tshararu tsha zwithu zwo kuvhanganyiwaho ; na 1 tshaṱhanu tsha zwithu zwo kuvhanganyiwaho  . 
Heḽi ḓuvha ḽi sumba tshiimo tsha nṱha tsha u hanedza nga vhaswa vha Afurika Tshipembe , tshe tsha thoma murahu nahone tsha ya phanḓa u swika hu tshi swika dimokirasi nga1994  . 
Musi o nangiwa , Muthusa-Phresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma u vha muraḓo wa Buthano . 
Khabinethe yo themendela u sudzuluwa ha mushumo muhulwane wa zhendedzi wa Komiti wa Pfananyo ya Kushumele kwa Ndango ya Mikano u bva Sars u ya kha kha Muhasho wa Muno . 
Kha khaedu iyi , ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo , na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika  . 
Tshitshavha tshi fanela u ḓivha zwoṱhe nga ha ndivho ya mushumo wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala nga muṱoḓisisi tshi sa athu ṋetshedza thendelo yatsho  . 
Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba . 
Ri khou humbula u ṱanganyisa mazhendedzi mararu Khula , na mabindu maṱuku a lambedzwaho nga IDC a vhe tshithu tshithihi . 
Tsha u thoma , ro kuvhanganya u sika mishumo kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso , hu tshi katelwa na mabindu a muvhuso . 
Uri hu vhe na mvelaphanḓa zwi ḓo amba u khwaṱhisedza vhukoni ha shango ha u pikisana na maṅwe mashango hune ḽa bveledza zwibveledzwa nga mutengo wa fhasi hu tshi vhambedzwa na maṅwe mashango , ḽi tshi khou ralo u fhaṱa themamveledziso dzo teaho na vhukoni  . 
Ndi nga wana hani khophi ya IDP ? 
Mufariwa u tea u tendelwa uri a ime phanḓa ha khothe iṅwe na iṅwe ine ya khou sedzulusa u fariwa hawe , khathihi na u imelelwa nga ramilayo kha u thetsheleswa huṅwe na huṅwe , khathihi na u bvisa vhupfiwa hawe malugana na u iswa phanḓa ha u valelwa hawe  . 
Vha ṱoḓa u ḓadza fhedzi fomo ya khumbelo luthihi , fhedzi vha ri rumele u randelwa ha mushonga huswa miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe . 
Muphuresidennde vho kumedzela Minisiṱa uri vha range phanḓa vhukonanyi uvho na vhaḽedzani avha kha u ḓa na maano na maga a u alusa ikonomi na u vhulunga phimo ya u koloda ha shango . 
Ndi ngani zwi zwa ndeme kha Komiti ya Wadi u bveledza na u ṅwala maambiwa one-one ? 
U bveledza tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani naa pfanelo dzavho dza mulayotewa ndi dzifhio ? 
NGA MITSHINI : Hu fanela u vha na tshiimo tsha nt ( ha tsha tsireledzo tshi fanela u vhulungwa u itela vhukwamani  . 
Ndi fanela u ita khumbelo na u badela zwoṱhe thendelo ya vhushumisamupo khathihi na ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho u itela u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo ? 
Muvhigo u ḓo swikiswa kha Tshigwada tsha Mushumo nga ha Tshanḓanguvhoni tsha OECD . 
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi u sumbedza milayo na nyimele zwa tshumelo zwa mushumo wa tshifhinganyana  . 
Izwi zwo fhela musi hu tshi bveledzwa Mulayo Muswa  . 
Izwi ndi zwine zwa ḓo lingiwa kha vhuimo vhu aluwaho ha mvelaphanḓa . 
U dovholola zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwa luambo hu na vhudifulufheli . 
U sa kona u diitela tshithu na u sa kona u thogomelwa kha tshitshavha ndi zwithu zwa ndeme zwine zwa ita uri muthu a tanganedzwe fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Tshifhinga tshinzhi , musi shango li na lihoro lithihi fhedzi , mvelelo dza hone dzi vha dza u vhusa nga u kombetshedza  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwi ya nga mulandu wone uṋe na zwa shango ḽifari  . 
Mbekanyamaitele dzi fanela u shandukiswa ngauri masipala muṅwe na muṅwe wo fhambana na uri u fanela u lingedza na u vhea mbekanyamaitele dzo teaho uri i kone u ṋea tshumelo zwitshavha zwawo nga nḓila yone  . 
Phambano ndi uri ina masia ṱari o andaho kavhili u itela uri hu vhe na masia ṱari manzhi a visa . 
Lufu lu nga vhigwa nga muthu munwe na munwe ane a vha na ndangulo kana ane a vha na thundu dzine dza vha tshipida tsha ifa la mufu , kana ane a vha na ndangulo kana dokhumenthe ya mufu ine ya vha wili kana ine ya nga vha wili . 
Nḓivhadzo ire na madzina a dzithirasitii i ḓo vheiwa kha webusaithi ya GEMS nga ḽa 16 Fulwana 2013 nahone mafhungo nga vhuḓalo a ḓo ṋekedzwa kha Nḓivhadzamafhungo ya Miraḓo i tevhelaho . 
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Hafha a hu khou kona u dzhielwa nzhele maitele ane a ḓitika nga tshanduko ya mvelele na ndangulo zwine zwa vha tshipikwa na ṱhoḓea khulwane kha u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo  . 
Huno u gonyiswa ha muṅwe murafho na u ṱaluliwa zwi ṱanganedzeaho zwo tendeliwa . 
Ngauralo fiḽosofi , u ya nga muhumbulo une wa khou ambiwa ngawo zwino , i fanela u ḓipima nga musaukanyo wa ndeme wa ngona na mvelelo dza saintsi  . 
Mushumo wa ITU u tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , vhunga wo sedzesa kha mveledziso ya Themamveledziso ya Ikonomi kha sekithara ya ICT . 
Tsumbo dza hone dzi a pfala ngauri dzi ita uri kuvhusele ku vhe kwavhui nahone ku fushaho nga vhualo  . 
Maitele a u shuma na phethishini o sumbedzwa kha milayo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Afha hu katelwa u gaganya gwama uri zwi wanale ( zwo vhambela na dziṅwe-vho mbadelo dzi no kwama kutshimbidzele kwa u pulana zwi no nga zwiḽiwa na zwihomolosi ) kana zwa wanala kha zwiko zwi re hone zwino zwa rumelwa kha mutshimbidzi wa wadi iṅwe na iṅwe  . 
Vhushumisani ha nḓowetshumo na dzitshaka hashu vhu khou thoma u aṋwa mitshelo  . 
U bva tshe ha thomiwa Tshumelo ya Mapholisa Afurika Tshipembe ( SAPS ) nga 1994 , ho no vha na tshanduko nnzhi kha mupo , nnḓa na ngangomu zwi kwamaho kha u pfesesea ha Tshumelo kha u fhindulwa ha mafhungo a kwamaho vhutshinyi na vhutsireledzi . 
Minisita wa zwa Vhudavhidzani vha ḓo ḓivhadza luswayo lwa u rathela kha didzhithala na datumu ya u tsima luswayo lwa Anaḽogo hu si kale . 
Raiti iyo ndi vhuṱanzi ha uri vho rumela khumbelo yo teaho dza u vusuludza ḽaisentsi ya tshigidi  . 
Ndayotewa i ri fha mutheo wa mulayo uri ri vhe na Riphabuḽiki , i sumbedza pfanelo na mishumo ya vhadzulapo , na u ṱalusa tshivhumbeo tsha Muvhuso  . 
Vha tea u ṋea DFO rasiti iyi uri a kone u isa phaṋda na u sedzana na khumbelo yavho  . 
U topola thevhekano ya zwiwo kha zwo vhalwaho . 
Vha humbelwa uri vha dovhe vha rumele khumbelo yavho ina lushaka lwo teaho lwa mbuelo kana vha rwele luṱingo kha GEMS kha 0860 00 4367 u wana mafhungo nga vhuḓalo  . 
Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao , a tshi tevhedza ṱhoḓea dza hei ndima . 
Kha themo ya 2 tshikhala tsha nomboro dza u vhala tsho no ya ṋtha na vhagudi vha vho thoma u vhala nga 3 na nga 4 lwa u tou thoma . 
Vho Nyasedza Sophia Mphephu vha muḓini wa Thononda ngei Venda gavhelo ḽavho ḽa mundende ḽo vha ḽo imiswa nga vha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe ( SASSA ) nga Tshimedzi 2005 vha songo ṱalutshedzwa uri ndi ngani  . 
Thesithe na milingo zwa Gireidi ya 10-11 i modareithiwa nga ngomu . 
Vhugudisi ha vhagudisi malugana na sia iḽi ḽa u guda vhu tea hafhu u wana tshenzhemo  . 
Komiti dza wadi dzo itelwa u imela tshitshavha nga u angaredza , hu si ḽihoro ḽithihi ḽa zwa polotiki  . 
Kanzhi Vhavend(a vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhud(i na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho mut ( ani  . 
U lavhelesa na u tshimbidza thandela dza HS . 
Komiti ya Wadi yo shuma mushumo kha maitele a u dzhia tsheo ya khoro ? 
Arali ndaelo dzothe dza zwa mulayo dza itwa nga tshifhinga tsho teaho nahone nga ndila ya vhuronwane , dzangano lothe li do kona u shuma nga ndila yo teaho  . 
Muhulwane wa tshumelo dza vhuongi ha phukha wa vuṋdu u tea u ṱanzilela uri huna zwiko zwo linganaho zwa u vhea iṱo kha tshiimo tsha bulasi tshifhinga tshoṱhe , na uri kutshimbilele kwa ṋari nga ngomu ha bulasi na nga nnḓa ku nga langea na na uri zwi ḓo konadzea u shumana na zwo khakheaho nga u ṱavhanya . 
Mbofholowo na Tsireledzo ya muthu - Vha nga si valelwe vha sa sengiswi , u tambudzwa kana u newa ṱhamu yo kalulaho  . 
Zwo nangwa ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano , sa tsumbo , vhagudi vha ḓo thetshelesa tshiṱori na u konou tshi vhala . 
Mulayo wa Sisiteme ya Masipala u lavhelesa maitele a nga ngomu na ndaulo ya masipala  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza tsedzuluso yo itwaho kha mbilaelo na mbudziso dza 161 091 dzo ṱanganedzwaho kha nomboro ya shishi ya Muphuresidennde ubva tshe ya vha hone u swika magumoni a Ṱhafamuhwe 2013 . 
Mulayo uyu u avhela maanḓa na mishumo ya Minisiṱa wa Ndaulo na Tshumelo ya Muvhuso . 
U ya nga hune zwa vha ngaho u d(o n(waliwa wa dovha wa swikiswa kha Muredzhisitarara na Tshipikara tsha Buthano ( la Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khantsela ya Lushaka lwa Phurovintsi kana Vund(u , kana Muambeli wa vhusimamilayo ha phurovintsi kana vund(u u ya nga hune zwa vha ngaho  . 
Nḓowelo ya u ṅwala u tshi dovha kha nyimele , mishumo na masia a thero o fhambanaho zwi thusedza vhagudi u davhidzana nga nḓila i no tshila na u sumbedza vhukoni . 
Vhuimo ha sumbe ha vhukoni ho ṱaluswa kha thero iṅwe na iṅwe i re kha mutevhe wa Gireidi dza Ṱ-12 . 
Milanga mivhili ya mashangoḓavha ine ya langa mivhuso iyi i farwa hu na khwaṱhisedzo i linganaho kha shango ḽashu  . 
Zwenezwo u aluswa ha ndinganyelo ya vhukuma tshiṅwe tshifhinga hu ḓo ṱoḓa uri hu vhe na u fhambanywa  . 
Mabammbiri a teaho u rumelwa na khumbelo ndi a shumisiwa u itela u ri vhagudi vha kone u sumbedza vhukoni  . 
Tshin(we tshifhinga ri wana uri tshele dza vhuya dza fhela , hu mbo d(i thoma ngoma  . 
Ramulayo wa Tshitshavha u tea u dzi sethifaya . 
A ḓo ni thusa nga khetho dzaṋu dza matshelo . 
Ho bvelela mini musi Muya wo no vhudzula ? 
Zwiimiswa zwa zwamasheleni ndi yone tsumbo tsheo arali zwo tea  . 
Vhagudi vhoṱhe vha vhale tshivhalo tsha vhatukana na tshivhalo tsha vhasidzana kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe . 
Vha SMS nomboro yavho ya phesala kana ya mutholiwa kha 083 450 4367 mushumiwa senthara ya ṱhingo ya GEMS u ḓo vha founela musi vha tshi kona u amba . 
Hu nga nangiwa u bva kha zwiṱori zwo fhambanaho zwa musalauno , zwiṱori zwa u humbulela ( tsumbo , madalo a u sedzulusa , fikishini ya saintsi ) zwiṱori zwa ḓivhazwakale ( tsumbo , bayogirafi ) na zwiṱori zwa sialala ( tsumbo , ngano dza vhubvo na ngano dza phukha ) zwine zwa vha hone . 
Hohu u dzhenelela hu ḓo tshimbilelana na mushumo wa muvhuso kha u lwa na vhuaḓa . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza mutevhe wa nomboro dzi sa konḓho dzi si fhasi ha 100 . 
Miraḓo i nga founela kha khemisi yo themendelwaho ya DSP ya vhulwadze vhu sa fholi ya vhudzisa mbudziso nga ha mishonga yavho ya vhulwadze vhu sa fholi . 
Nangani ipfi ḽone u bva tshibogisini . 
Vha wana vhugudisi ha mitambo yo fhambanaho na vhugudisi ha thuso thanzi , uri vha wane tshenzhemo ye vha tou i ita ngeno vha tshi khou tshimbidza mbekanyamushumo kha zwitshavha  . 
Ndi Mawela  . 
Buthano iḽi ḽi ḓo shuma fhedzi kha khombo dza zwikepe zwa ole dzine a dzo ngo tsireledzwa nga maṅwe mabuthano a dzitshakhatshakha . 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na vhukoni nga luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo : Musi vhagudi vha tshi aluwa , hu thoma u vha na khaedu nnzhi dzine dza ṱoḓa u bveledzwa ha vhuḓifulufheli ha mugudi kha u amba . 
Kha ri ṅwale Zwino ṅwalani mirero mivhili ye na tou ḓisikela . 
Khabinete i fhululedza Mulangi-Dzheneraḽa wa Muhasho wa Mutakalo Vho Dr Precious Matsoso kha u tholiwa havho sa muraḓo na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Vhalangi vha Buthano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi lwa miṅwaha miraru  . 
Mbekanyamaitele idzi , nga mvelele yadzo , dzi kwama ṱhanganyelo iyi ya vhubindudzi na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya mabindu maṱuku  . 
Dzithandela dzi tea u dibadelala nga u tavhanya  . 
Mafhungotsivhudzi a re kha IDP yeneyo a tea u shumiswa kha u dededza kuitelwe kwa IDP , ngeno zwibveledzwa zwa CBP zwi tshi ḓo dededza Tsedzuluso ya IDP ṅwahani u tevhelaho , ngauralo ngauralo , vhunga zwo sumbedzwa kha Nyolo ya 3 afho fhasi  . 
Mbadelo ya vhuraru i ḓivhea sa mbadelo ya haseledza nga mihumbulo yo fhambanaho vha tshi shumisa , sa tsumbo , mimepe ya mihumbulo , tshathi i elelaho , mitevhe  . 
Minetse Hu rekhodwe zwo bvelelaho muṱanganoni . 
Dzhenisani zwiga zwa u vhala kha phara iyi u itela uri ni kone u vhala nga vhubvo ha luimbo ulu . 
Khophi ya fomo i tea u ṋekedzwa muraḓo . 
Kha vha ri ndi dovhe ndi engedze Miraḓo i Ṱhonifheaho , uri vhutshilo vhuṅwe na vhuṅwe vhu lozweaho zwanḓani zwa mapholisa zwo vhangwa nga migwalabo ari zwi sedzelwi fhasi . 
Ngudo dzi elane na zwo vhaliwaho kha u vhala na vhagudi . 
U linga ha vhugudisi hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha mugudi vhune hu nga shumiswa kha u khwinisa u guda havho . 
U ṅwala nga nḓila yone kha bugu dza mitalo ya 17 mm . 
Vhaṅwe vhana vha kiḽasini yashu vha na vhudele hu no nga ha tshimange . 
Musi khamphani dzi tshi fhaṱa tshumisano u mona na mikano ya lushaka , muvhuso u ḓo wana zwi tshi konḓa zwihulwane u dzudza zwithivhela mbambadzo zwo kalulaho  . 
U ṋetshedza muthu a songo ṅwaliswaho garaṱa yavho ya vhuraḓo a zwi ho mulayoni . 
Ngei Ciskei ḽa mulovha , mahosi na magota vha na maanḓa a u sengisa milandu ya vhugevhenga na ya siviḽi i bvaho kha mulayo wa sialala na u vha ya maitele u ya nga ha u vhewa havho sa Vharangaphanḓa vha Sialala . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi na vhaunḓi uri vha rangise tsireledzo ya vhana phanḓa na u vhona uri vha khou londotwa nga vhaaluwa vha na vhuḓifhinduleli . 
Mutsinda u a u fara zwavhuḓi u fhira shaka ḽau . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha zwe Mulanga a vha a khou ita musi a tshi waniwa . 
U fha maga a u thusa uri hu vhe na u pfesesa zwavhudi Mulayo uyu  . 
Maṅwalwa aya a ri vhudza uri vhana vha tea u fhedza tshifhinga tshinzhi vha tshi khou ita mini ? 
African Communist Party na African National Congress muḓini wavho nga zwanḓa zwivhili nga tshifhinga tshi konḓaho musi hu na khakhathi dzo tutuwaho ngei Pietermaritzburg kha ḽa KwaZulu-Natal na kha vhupo ha tsini u ya mafheloni a 1980 na mathomoni a 1990  . 
Kha mbudziso ya nga zwine mutalobuḓo hu linganaho na ha ḓuvha , mutalobuḓo u tea u fhambana , fhedzi datumu i tea u vha yeneyo nthihi  . 
Nga ṅwambo wa izwo , vhurumelwa vhu ḓo voutha ha lwa na ḽikumedzwa iḽi  . 
Nga 2014 ri ḓo thoma Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka . 
Mbadelo ya ṱho ḓisiso ya rekhodo ndi R15 nga awara kana tshipi ḓa tsha awara . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha zwe vhana vha vhona bitshini . 
Khabinethe yo rumela Eskom sa Muṋe Mushumisi na Murengi wa Mamaga a Muḓagasi wa Nyukuḽia u ya nga Mbekanyamaitele ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya 2008 . 
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa  . 
Arali khethekanyo ya 22 i sa shumiswi , zwenezwo-ha muthu a nga ḓisendeka kha khethekanyo ya 10 ine ya amba nga ha ndeme ya muthu , ine i kwama pfanelo ya uri a tshile nga zwine a vha nazwo  . 
Mufarisa Muphuresidennde , Vhuṅwaleli na vhomakone vha na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa u tshimbidza mbuedzedzo ya polotiki na vhudziki ha vhutsireledzi kha Muvhuso wa Lesotho , kha tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu . 
Arali mme a ṋwana a songo ṋea thendelo kha tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana , khotsi a ṅwana u tea u ita khumbelo khothe ya vhana uri thendelo ya mme a ṅwana i sa ṱo ḓei . 
Mbudziso ya 3 Tshomedzo ( vhathu na masheleni ) dzo itwa uri dzi tshimbilelane na ndivhotiwa ? 
Khabinethe yo themendela Pulane ya Tshanduko ya Tshiṱirathedzhi ya Poswo ya Afrika Tshipembe ( SAPO )  . 
Kha vharumiwa vhayo , Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website vha i ḓadze yoṱhe . 
VWFM i vhangwa nga TFM , ine ya vha vairasi  . 
Zwa luambo zwi kwama phambano nnzhi dza luambo na mvelele zwine zwa elana na nzulele ya vhulamukanyi , sa tsumbo , vhushaka , theminolodzhi ya muvhala , maipfi a u semana , mavhuvhisi , sisiteme dza u fha ndaela , u u themendela tshifhinga , mbeu , maitele a tshitshavha  . 
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano , tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi , mvelaphanḓa khulwane  . 
Naho zwi tshi nga leluwa u vhona tshiṱalula mulandu kha u phaḓaladzwa nga huhulu ha uri vhugevhenga na khakhathi zwine zwa vha hone ṋamusi , masiandaitwa a tshiṱalula ha tei u hangwiwa  . 
Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa . 
Muthu a songo fulufhela khonani  . 
Hu dovha ha vha na thandela yo khetheaho ya u ṱola zwi teaho u itwa u shumana na vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14 . 
Hu fanela u vha na ndunzhendunzhe yavhuḓi kha dziphara . 
Tsha khwine , kha vha vhone zwauri hu na ndangulo yo khwathaho ya ndangulo nahone vha tendele tshanduko , mvelaphanda  . 
U tamba mitambo i elanaho na u vhala na u khwaṱhisa zwikili zwa u vhala na ḓivhaipfi bingo , mitambo ya milila . 
Muhasho wo sima laini ya founu ya mahala ine ya wanala awara dza 24 u itela uri vha kone u vhiga vhufhura na mikhwa I songo daho na zwinwe na zwinwe  . 
Fhedziha , hu na ṱhalutshedzo ṱhukhu kana thendelano nga ha zwine khakhululo ya nga amba zwone kha kuitele  . 
Dzi thusa u bula na u ela zwe khoro kana masipala wa ḓisa u ya nga ha pulane dzo sumbedziswaho kha IDP nahone nga kha nḓila iyi vhadzulapo vha ṋea masipala vhuḓifhinduleli  . 
Khabinethe i fhululedza Muthusa Muphuresidennde kha mushumo we vha u ita uri hu vhe na khetho dzavhuḓi kha Muvhuso wa Lesotho . 
U shumisa tshifhinga tsha u sedzulusa foniki dzine dza khou shumiswa kha nyito dziṅwe dza tshibveledzwa ( tsumbo , kha u vhala na vhagudi na u ṅwala na vhagudi . 
Muhasho wa zwa Mitambo na Vhuḓimvumvusi na G-Sport i ḓo ṋea miṅene vhafumakadzi vho teaho vha vhagidimi na vhalanguli vhe vha kunda nḓila dzoṱhe dza u tsikeledzwa vha imisa fulaga ya ḽino shango . 
Khomishini yo sedzulusa nga ha khuwelelo yo itwaho malugana na uri vhuloi vhu dzhiiwe vhu vhugevhenga , u tou fana na khuwelelo ya Khomishini ya Ralushai na zwiṅwe zwiimiswa  . 
U kovhiwa ha Vharumiwa 61 . 
Vho Naidoo shela mulenzhe zwihulu kha ndango ya masheleni ngomu kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
U vha ṋetshedza khetho nnzhi ndi hone vhuḓiimiseli hashu . 
Vha tshi ṱo ḓa maṅwe masheleni a u thoma kana u engedza thandela ya vhulimi vha fanela u tou ya banngani  . 
Vha songo tendelela vhudifari vhu si havhudi vhune ha nga lengisa thandela kana ha ita zwauri hu vhe na u lenga hu songo teaho . 
Mulayo wa lushaka u nga ṋetshedza uri hu bveledzwe khoudu ya vhuḓi fari u itela Vharangaphanḓa vha Sialala vho ṋewaho maanḓa a u shuma mishumo ya ndangulo ya vhulamukanyi , na u ta maga ane a tea u dzhielwa uyu ane a pfuka vhuḓi fari uhu e murangaphanḓa wa sialala . 
Lupfumo lwa mafhungo lwo kuvhanganywa nga zwithu zwo fhambanaho nga nyambo dza Afurika Tshipembe , zwi fanaho na mafhungo a divhashango , zwithu zwo fhambanaho , tshivhalo tsha vhaambi vha nyambo dzo fhambanaho , mafhungo a mipfuluwo , nyito ya ikonomi ya tshitshavha tshinwe na tshinwe , vhudipfi kha luambo , madzangano a re na vhudifhinduleli kha mbekanyamaitele ya nyambo na u pulana hune ha kwamana na luambo lunwe na lunwe na mvelele ya manwalwa  . 
Vha dzula kha bada nthihi . 
Arali ha ḓi dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila i fushaho , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi . 
Tshifanyiso tsha 1 tshi sumbedza vhathu vhane vha shela mulenzhe vhararu na vhudifhinduleli havho kha CBNRM  . 
O ri u phasa a fhedza nga u sokou dzula henefho hayani  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza ndeme ya tshumelo dza sekithara ya masheleni kha nyaluwo ya ikonomi na uri yo kwama uri muvhuso , nga kha Vhufaragwama ha Lushaka u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisedza sekithara , vhulavhelesi , khathihi na u khwiṋisa vhulanguli ha matshimbidzele . 
U vhudzisa mbudziso : Ni na zwingana zwino ? 
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe . 
Nga 2012 ro kona u dzudza u gonyiswa ha mbadelo tshelede ine muraḓo a badela nga ṅwedzi hu tshi elana na u gonya ha mitengo ya zwa dzilafho luvhilo lune mitengo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo na mishonga ya gonya ngalwo . 
Mabindu maṱuku o pikwaho ha ngo tea u dzhena kha vhuleme nga milayo iyi  . 
Vhunzhi ha vhathu vha tenda kha zwa uri vhuloi vhu hone fhedzi hu ḓi vha na vhaṅwe vhane vha timatima . 
Manweledzo a mugaganyagwama wa masipala  . 
Tshikwama tsha Thusedzo ya Tshinyalelo tsho tenda u tshimbidza khumbelo dza vhupo uhu nga u ṱavhanyedza  . 
Arali phindulo dza zwikimu na dokotela dzi sa fushi nga ha dziPMB , ndi ufhio muṅwe ane vha nga wana thuso khae ? 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani u dzhiela nṱha uri Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu nga shumiswa sa maitele na kha milandu ine ya kwama dzikhakhathi kana u sa fhulufhedzea . 
Ndi nnyi mutambi wa zwipotso ane na mu funesa ? 
Alice o vha o farelwa mini ? 
Zwenezwo , vhabveledzi vha vhafumakadzi na vhoramabindu kha zwa vhulimi , vhureakhovhe na zwa maḓaka vha ḓo pfufhiwa  . 
Hezwi zwi amba uri miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u dzulela u humbula izwi musi i tshi humbula nga ha kushumele kwa mishumo yavho sa tshaneḽe ya vhudavhidzano vhukati ha khoro na vhadzulapo kha tshitshavha tshavho  . 
Thempharetsha dzine dza khou gonya , mvula dzi no na dzi songo lavhelelwaho na mitsho ya khombo zwi na khonadzeo ya uri zwi ḓise mvelelo dza khombo Afurika , na u phaḓalala ha malwadze a no wanala kha vhupo vhu fhisaho na nyaluwo ya ndozwo ( ya vhathu na masheleni ) zwi tshi khou itiswa nga magomelelo na miḓalo  . 
U pulana ho ṱanganelanaho , u ita mugaganyagwama na u ṱola kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo zwi khwaṱhisedza vhuṱumani vhukati ha tshumelo dzine mihasho ya dzi ṋekedza na mbuelo na mutengo wa tshumelo idzo  . 
Ri tea u dovha ra dzhia tshino tshifhinga u vhona uri mahaya ashu na ikonomi zwi shumisa muḓagasi nga nḓila kwayo . 
Khabinethe i livhuwa madzangano oṱhe ane a sa vhe a muvhuso , sekithara ya phuraivethe , vhoḓinetshedzaho na zwitshavha zwine zwa khou tikedza zwitshavha zwi kwameaho  . 
Ngauralo ndangulo ya mbadelo dza pfukiselo i fanela khwaṱhisedza uri mbetshelwa i khou itwa u itela phambanyiso yavhuḓi ya mishumo na ndavheleso  . 
Vhunzhi ha Komiti dzi anḓana na mihasho ya muvhuso i ne Phalamennde ya ita mushumo wa vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli ha vhusimamilayo kha yo  . 
Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwe nga tshifhinga tsho bulwaho u ya nga khethekanyo ya 190 , kana arali khetho dzo imiswa nga khothe , Phresidennde , nga nḓivhadzo kana mulevho , u fanela u dzudzanya na u vhea datumu dza dziṅwe khetho , dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa . 
Khabinetheyo ṱanganedza nḓivhadzo yo itwaho nga Umalusi ya uri shango ḽo lugela milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka u bva nga dzi 28 Tshimedzi u swika nga dzi 29 Ḽara 2013 . 
U ḓivha , u topola na u amba dzina ḽa tshikwea U ḓivhadza tshikwea Musi vha tshi ḓivhadza tshikwea lwa u tou thoma zwithu zwine vha shumisa zwi tea u vha zwi fanaho nga nḓila dzoṱhe ( saizi i no fana , muvhala u no fana , na u fana musi muthu a tshi zwiphuphuledza )  . 
Thandela dzi ngaho idzi dzi thusa u fhaṱa zwikili zwa vhathu vhapo na u sika zwikhala kha thekinoḽodzhi ya thengo ya fhasi u itela u sika mishumo  . 
Khaboni daokisaidi na dziṅwe gese dza greenhouse dzi khou shandukisa kilima ya ḽifhasi , zwine zwa ita uri hu vhe na khonadzeo ya uri mitengo yoṱhe nga u angaredza i vhe nṱha lune zwa ḓo kwamesa nga maanḓa vhashai  . 
Ndaulo yo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo i nga bula uri muthu muṅwe na muṅwe ane a pfuka iyi mbetshelwa kana a kundelwa u i tevhedzela u na mulandu wa vhutshinyi nahone musi o fariwa u ḓo fainiwa kana a valelwa dzhele lwa miṅwedzi i sa fhiriho 12 . 
U katela vhashumi kha u dzhiwa ha tsheo kha maṅwe mafhungo . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Hu ḓ o itwa ndingo nga murahu ha mi ṅ wedzi ya rathi nahone u ṅ waliswa ha tshiolwa hu anzelwa u itwa nga ṅ wedzi wa vhusumbe  . 
Miraḓo ya muṱa wa hashu - mashaka a tsini na a kule . 
Vhorasaintsi , vhaiti vha mbekanyamaitele , matshudeni , vharadzipfunzo na tshitshavha vha khou amba nga ha mafhungo a ndeme nga ha saintsi , thekinoḽodzhi na vhutumbuli . 
Ndi muhumbulo washu zwa uri ndi zwa ndeme u sika vhukumedzwa vhure khagala na vhudifhinduleli kha muvhuso , zwi tshi ya nga mishumo na u ita vhungoho uri i lambedzwa nga ndila yone  . 
Hezwo zwi tea u dzula zwo ralo . 
U thoma milayo yo no ḓo thivhela kushumisele ku si kone kwa u pfiwa u tshi itela u vhuelwa nga masheleni . 
Mivhigo ya u ela i tea u ṱalutshedza ya bviseli khagala zwiteṅwa zwi elwaho , hu tshi katelwa nyimele , na ndivho , maitele , na mawanwa a u ela , u itela uri mafhungo a ndeme a ṋekedzwe na u pfeseswi zwi tshi leluwa  . 
U pfuka pfanelo ya u thoma muṱa kusedzele kwa mveledziso ya tshifhinganyana ya lushaka , nyaluwo ya vundu na zwiṱirathedzhi zwa mveledziso , pulane dza sekhithara dza vundu na idp zwoṱhe ndi pulane dza ndeme dzine dza vha tshipiḓa tsha muhanga wa kushumele wa u pulana kha vhuimo na sekhitahra dzo fhambanaho dza muvhuso  . 
Ri lushaka lune lwa khou shuma . 
Arali vha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye SARS ya shumana na mbilaelo yavho ngayo , vha nga kwama Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo . 
Uya nga Buthano iḽi , mashango a tea u ṋetshedza mivhigo ya mvelaphanḓa ya mashango ao nga murahu ha miṅwaha mivhili miṅwe na miṅwe . 
Muhwelelwa a nga ḓivhadza muhweleli zwe a ḓiimisela u imelela zwiito  . 
Hu na u khombo kha masia aya , naho zwo ralo  . 
Zwiwe zwa zwithu zwine zwa vha kha pulane ya nila ya kushumele zwi a tikedzana na tsiko khathihi na u vhuedzedza fulufhelo kha zwa vhulimi  . 
Zwine zwa khou iledzwa ndi u ita vhuloi , kana u ita vhuloi muthu o eletshedzwa nga muṅwe muthu sa dokotela wa muloi kana musumbavhaloi . 
U ṱalutshedzela tshibveledzwa tsha ḽitheretsha ndi nyito i teaho u itwa yunivesithi , nahone vhagudi kha vhuimo uvhu a vha tei u ita ṱhalutshedzelo ya maimo a nṱha nga u rali . 
Musi zwi tshi ṱalutshedzwa sa Mbambadzo ya zwi Zwitshilaho zwi vha zwi tshi khou ṱumekanywa na nḓila ya u bvela phanḓa kha mupo , matshilisano na ikonomi  . 
U tamba tshiṱori vha tshi khou shumisa ngafhadzo na mufhindulano u sa konḓi vhe vhavhili kana nga zwigwada . 
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela . 
Vha ite madzinginywa a fhaṱaho nga ha u khwinisa , arali zwo tea vha dzudzanye tshitshavha uri tshi thuse uri mushumo u itwe  . 
Ndugiselo , u shuma na u sedza hafhu Pulane dza Mveledzisoṱhanganeli ( IDPs )  . 
Awara dza rathi sa awara dzine dza fanela u fhiriswa hu sa athu u badelwa diphosithi b  . 
MUGAGANYAGWAMA NDI PULANE YA MASHELELENI  . 
U ṅwala nomboro 0 u swika 10 ngomu ha tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe . 
Nga maimo a asesimennde , tshitatamennde tsha Sia ḽa u guda ḽa dzinyambo tshi ṱoḓa u bveledzisa tshumiswa kha vhukoni ha nṱhesa . 
Mahosi kana magota ayo a vha na maanda a zwa vhugevhenga fhedzi vha dzhielwa ntha na u vha na vhupfiwa kha zwitshavha zwavho  . 
Vhagudi vha nga kona u shuma na mutevhe woṱhe wa 1-50 kana zwipiḓa zwa mutevhe . 
Mukovhe wa vunḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka , u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka  . 
Hezwi zwi katela na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza u shela mulenzhe ha tshitshavha sa tshipiḓa tsha kushumele kwa IDP  . 
U ṱalutshedza uri kushumisele kwa mirando ya Batho Pele ku ta hani nḓila ya kushumele  . 
Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea- a u lavhelesa vhuḓifari ha mapholisa ; b u langa vhukoni ha tshumelo ya tshipholisa , zwi tshi katela u ṱanganedza mivhigo nga ha tshumelo ya tshipholisa ; c u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓi vhukati ha mapholisa na tshitshavha ; d u kala vhukoni ha u pholisa zwi khagala ; na e u kwamana na muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa malugana na vhuvemu na zwa vhupholisa kha vunḓu  . 
Mudzulatshidulo u tou nga sa mulauli wa bennde u fhirisa u vha muimawoga  . 
Vha tea ulinga vhagudi vha tshi shumisa nyito dza ulinga dzi si dza fomaḽa . 
Mbekanyamushumo idzi dza ikonomi na dza tshitshavha ndi tshipiḓa tsha zwiṱirathedzhi zwashu zwa phungudzo na pheliso ya tsiku ine ya isa phanḓa na u tambudza vhunzhi ha vhathu vhashu  . 
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli , mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana . 
Naa ho ṋetshedzwa zwithu zwa u thivhela zwo khwaṱhaho u thivhela zwiendisi zwa u shululela zwithu u wela nga ngomu ? 
Kuitele ku ita zwo fhambanaho na izwo ngauri ku sumba mishumoitwa ine ya nga shumiswa kha u laedza kushumele malugana na thikhedzo ya u shumisa pulane , u monithara na u ela mishumoitwa ya CBP nga masipala khathihi na vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP  . 
U lingana havhuḓi hu tea u swikelelwa vhukati ha u vhona ndivho dza maano a muvhuso dzi a swikelwa ngeno hu tshi khou vhonwa uri bindu ḽi nga ḓiimisa nga ḽoṱhe kha vhupo ha vhubindudzi . 
Naho zwo ralo , kha miṱangano i tevhelaho , sa zwe nda no ḓi zwi amba , mbonalo yo no shanduka vhukuma , nahone phimo ya nzwalelo ya vhukuma nga zwi bvelelaho yo vha i khou engedzea hu na u fhungudzea ha tshanduko ya mitengo yo lavhelelwaho  . 
Zwi sa katelwi na dziPMB Zwi sa katelwi zwi nga si shume kha Tshumelo dza Gumoṱuku dzo Randelwaho ( PMBs )  . 
Itshi ndi tshiṱori tsha vhukuma kana nyimele ya vhukuma vhutshiloni ye ya bvelela , hune vhadzheneli vha fanela u shumisa nḓivho dzavho na zwikili u ita nḓowenḓowe uri vha nga tandulula hani zwi re phanḓa havho  . 
Tshiṱangu tsha Lushaka tshi dovha hafhu tsha vha tshipiḓa tsha Tshiganḓo Tshihulwane , tshine tsha dzhiwa sa luswayo luhulwane lwa shango . 
Yo ṋetshedza vhuswikeli kha nnḓu , tsini na munango wa u dzhena Company Gardens  . 
Phambana : u sedza nḓila ine zwithu zwa fhambana ngayo . 
Musi hu na zwa shishi , vha tea u wana thendelo u thoma nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo musi zwo itea  . 
Mulayosiṅwa wa zwa vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe na Northern Rhodesia ḽa kale wo sumbedza uri u na zwine zwa fana na mulayo wa ngei kha ḽa Europe,na zwine vhathu vha Europe vha zwi dzhia hu vhugevhenga ha vhuloi  . 
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo . 
Maria u aravha nga ipfi ḽine ḽa tou pfala zwauri ndi ḽa muthu a re na khofhe . 
Sa tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka ro vhona vhubindudzi ha themamveledziso kha pfunzo , mutakalo , maḓi na vhuendi  . 
Vhege iyi i dovha ya vha tshiḓakaṅwe na mafhelo a vhege a u ḓiṅwalisela a mafhelelo phanda ha Khetho dza Masipala dza 2016 , i tshi dovha hafhu ya ṋetshedza vharangaphanḓa vha polotiki tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza na u kuvhanganya maAfrika Tshipembe nga kha mafulo a pfunzo ya vhakhethi uri vha ḓiṅwalisele na u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwavho zwa u khetha . 
Phanele yashu ya vhomakone i ḓo ṋetshedza phindulo dza mbudziso dzavho nga u ṱavhanya  . 
Bammbiri ḽa Vhuimo ha Muvhuso kha Mveledziso ya Vhutsireledzi ha Matshilisano i lavhelelwa u bviswa uno ṅwaha uri hu vhe na nyambedzano nga ha yo  . 
Heyi mivhigo i fanela u katela zwidodombedzwa zwa zwipiḓa zwa masheleni o no shumiswaho  . 
Vhana vhoṱhe vhane vha ṱoḓa ṱhogomelo vha tea u ḓivhadzwa ofisi kana dzangano ḽa ndondolo ya vhana  . 
Ri fanela u shandukisa kana u thoma u shumisa milayo miswa ya khakhululo ya mavu  . 
U shumiswa ha hezwi zwithu zwi ita tshinyalelo kha vhupo ine ya fanela u kulumagiwa nga muvhuso  . 
Sa tsumbo , arali vha khou fha muvhigo wa IDP vha wane khophi ya IDP hu tshe na tshifhinga vha i vhale  . 
Kha zwipiḓa zwi tevhelaho , Maimo a Asesimennde a mvelelo iṅwe na inwe a ḓo ṋewa kha gireidi nga gireidi  . 
Uri hu nweledzwe magudiswa , mishumo ya u swika kha u ṅwala , ( bugu ya u shumela , tsumbo dza mabambiri a u shumela , khadi dza mushumo na zwiṅwe ) hezwi zwi tea u vha tshipiḓa tsha tshifhinga tsha u guda nga zwigwada hune zwa konoudzea . 
Sa tshipiḓa tsha mushumo une ra tea u ita nga u ṱavhanya u khwinisa ndeme ya sisiṱeme ya mutakalo , ri khou khunyeledza , ri khou khunyeledza Thendelano ya Tshiofisi ya Samithi ya Mutakalo ya ofisini ya Muphuresidennde , ine ya bva kha luvhonela nahone ri ḓo kuvhanganya vhukoni ha vhoṱhe vha kwameaho u sedzana na tshiimo tshi si tshavhuḓi kiḽiniki na zwibadela zwashu  . 
Vha litsha mushumo wavho vha vho shuma u linda riṋe vhana vha tshikolo  . 
U bveledza milayo ya muano wa Batho Pele nga nyito ndi thaidzo zwino yo sedzanaho na sekhithara ya nnyi nnyi fhano Afrika Tshipembe  . 
Master kana huṅwe fhethu ha tshumelo ha muthu a ṱo ḓaho u vha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a nga vha hone musi khumbelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo i tshi pfiwa ngauri khothe i pfa uri u vha hone hawe hu tshi ḓo vha ho lugela ṅwana  . 
Musi tsedzisiso ( diagnostic ) na u linga ha tshifhinga tshoṱhe ( formative ) hu tshi nga vha hu pfufhi zwi tshi ya kha tshivhalo tsha mbudziso dzo katelwaho , u linga nga murahu ha tshifhinga tshilapfu hu ḓo katela mbudziso nnzhi u swika kha thesite yo fhelelaho zwi tshi ya kha mushumo wo no gudwaho nga itsho tshifhinga . 
Arali maṅwe matshimbidzele a sa athu khunyeledzwa kha khothe ya ndinganyiso nga tshenetsho tshifhinga tsha nyanḓadzo ya nḓivhadzo kha Gazette sa zwo sumbedzwaho kha hei phara , a fanela u khunyeledzwa nga yeneyo khothe , u tou nga nḓivhadzo yeneyo a yo ngo vhuya ya anḓadzwa ; na . 
Vha imbe nyimbo kana pfanapheledzo dza khiresheni navho na u vha ṱuṱuwedza u vhanda zwanḓa vha tshi tevhedzela mutevhetsindo . 
U vula vhukoni ha dziSMME ndi tshiṅwe tsha zwi tshimbidzi zwa ndeme kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe zwine zwa ḓo engedza na u shandukisa ikonomi na u sika mishumo . 
Zwenezwo , vhatholiwa vha na vhud(ifhinduleli ha u fara vhathu vhot ( he nga nd(ila i si na tshit ( alula , nga muya wa vhukonani nahone nga nd(ila i fushaho , na u ita uri vhadzulapo vha pfe vha tshi t ( anganedza tshumelo yo vha teaho  . 
Kha vha dzhiele nṱha uri a hu na theḽevishini na nthihi ine ya khou rengiswa zwino ine ya kona u wana zwiṱitshi zwa khasho ya didzhithala hu si na STB . 
Kha vha ṅwalise dzangano ḽavho u itela uri ḽi vhonale zwavhuḓi kha maṱo a vhalambedzi . 
Tsha vhuvhili , huna khwinisedzo dzo kumedzwaho kha Mulayo wa Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu wa 1994 , u itela u vulwa hafhu kha u ḓiswa ha mbilo dza mbuedzedzo , nga vhathu vho balelwaho u isa nga ḓuvha ḽa u vala ḽa dzi 31 Nyandavhusiku 1998 . 
O wana mpho yawe ngafhi ? 
Ndi nnyi we a pandamedza mbudzi ? 
Kha ri ṅwale Shumisani maipfi aya kha u fhedzisa mbudziso . 
Nga maṅwe maipfi , arali vha muthu a takalelaho u ḓi wana nṋda,vha songo ita khumbelo ya mushumo wa ofisini  . 
Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo , ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema  . 
U tholwa ha vhashumi vha vhuendelamashango zwi kha ḓi vha tshihali tshihulwane kha u lwa na u shaea ha mishumo . 
Tshivhalo tsha pfanelo dza matshilisano a zwa ikonomi dzo tsireledzwa kha Mulayotibe wa Pfanelo , u fana na pfanelo ya u dzula kha vhupo hu re na mutakalo , u swikelela nnḓu , u swkelela tshumelo dza ndondolo ya mutakalo na maḓi na zwiḽiwa zwo linganelaho  . 
Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma , na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka , nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓḓila i fulufhedzeaho  . 
Tshipikwa tsha odithi ya u ṅwaliswa ha mavu a muvhuso ndi u itela u vhona uri ndi mavu mangafha hani ane a vha a muvhuso , a shumiswa mini na uri vhadzuli kana vhashumisi vhao ndi vho nnyi . 
U shumisa mafhungotsivhudzi a u pulana e a ṅwalwa kha pulane vhuvhili hadzo ( pulane dza wadi na dza IDP ) uri dzi ṱuṱuwedze mishumoitwa ya u pulana ya kutshimbidzele kwa u pulana huṅwe  . 
Miḽioni dza R17 dzi ḓo shumiswa kha u kunga thikhedzo ya dzithimu ṱhanu dza Afrika tshipembe , na mishumo i fanaho na mveledziso u tshintshana dza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( Southern African Development Community ) , vhugudisi ha vhutsila ha matshilele vhune ha bva kha Vhatambi vha bvumo vha bola ya milenzhe vha Kale vha Afrika , mabepha a mitambo yo ṱanganelanaho na vhuṅwe vhuḓambo ha vhuḓimvumvusi  . 
U tea u themendelwa nga khoro phanḓa ha ṅwaha muswa wa muvhalelano  . 
Hezwi zwi ḓo konisa tshumelo ya lushaka u ṋetshedza tshumelo dza ḽaborothari ya mutakalo hu si na u ḓurelwa nahone nga vhukoni vhuhulwane , u itela u khwinisa ndeme ya ndondolo ya kiḽiniki ine ya ṋetshedzwa vhalwadze nga tshifhinga nga kha vhalangi vhane vha vha na vholondoti . 
Nga kha thikhedzo ya masheleni muvhuso u nga dzhenelela , fhedzi a u ngo tea u vha na ndango ya vhukuma  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Minisiṱa wa Vhudavhidzani kha u pembelela vhawini kha shango vha Afrika Tshipembe kha u wina Zwiphuga zwa SADC zwa Nyanḓadzamafhungo . 
Huṅwe u pembelela miṅwaha ya ḓana ndi ha Omama Besililo ya Kereke ya United Congregational ya Afurika Tshipembe  . 
Fhedzi ha thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho , mashika na zwikirepe dzi fanela u tevhedzela maga a ndaulo ya u ṱunḓa . 
Nga kha u lwisa u takula vhuimo ha vhuḓifulufheli , nga kha Invest SA Muvhuso wo topola thandela dza 40 dzine dza vha na mutsindo muhulwane dzo lugelaho u thoma u shuma kha miṅwaha mivhili iḓaho  . 
Ndi lini hune na ṱoḓa nyeletshedzo kha muṅwe muthu ? 
Ndinganyisedzo ya mvelelo lwa miṅwaha yo fhelaho yo kundwa nga zwitatisiṱika fhedzi miṅwahani ya zwino data ya khwaḽithethivi i khou dzhielwa nṱha u itela u khwaṱhisedza data ya sitatisitiki  . 
Arali kuvhonele ku tshi tikedzwa nga vhathu vhanzhi nahone ku na ndeme , muhumbulo u kana mbilaelo i vha na tshiimo tsha vhuḓi tsha u nga dzheniswa kha mushumo wa Komiti yo teaho . 
Musi vha tshi ita mbilo dza vhaunḓiwa , vha khwaṱhisedze uri vho ṅwaliswa nahone zwidodombedzwa zwi hone kha mbilo  . 
Kha vhuendi , ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu  . 
Ri tea u vha na tshumiso ya ṱhoḓisiso ya khwiṋe nahone yo ṱanḓavhuwaho u ya kha ṱhoḓea dza mafhungo a nnyi na nnyi  . 
Khabinethe i tama u tamela mashudu mavhuya vhathu vhoṱhe na dziholodei dzavhuḓi na uri roṱhe ri vhuye ri na mafulufulu nga ṅwaha wa 2015 roṱhe ri vhe na ngoho ya uri ri isa tshumelo nga ndaela ya muvhuso . 
Uri muvhuso u vhe na vhupfiwa nga u tou rali , zwikolo , dzikiḽiniki , ofisi dza vhashumi na sisteme ya mbadelo ya phensheni zwi tea u shuma zwavhuḓi  . 
DziSoC dzi na mushumo muhulwane wa u bveledzisa ikonomi ya Afurika Tshipembe . 
Rerani na muṅwe nga inwi nga mbudziso idzi ni ṅwale phindulo dzadzo . 
Arali muhumbeli a tshi khou humbela mafhungo ayo o imela muṅwe muthu , vhuimo vhune vha khou humbela vha khaho vhu fanela u sumbedzwa  . 
Thaidzo i kwama uri zwi vhonala hani uri muthu u khou zwifha na uri a sa zwifhi ndi ufhio , musi zwi tshi ḓa kha zwa maanḓa a vhuloi , ngauri ṱhalutshedzo ya hone a yo ngo lingiwa lwa sainthifiki  . 
Muvhigo u ṱalutshedza ṱhuṱhuwedzo ya Afrika Tshipembe kha nḓila ya kuvhusele kwa dzhango kha u vhona uri hu vha na mulalo na tsireledzo ya dzitshaka . 
Maṱodzi : Ndi nṋe Maṱodzi Radzuma  . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu I na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka . 
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa , ri tea u bvulela muṅadzi mufu Mupheresidennde wa African National Congress , vho-Oliver Reginald Tambo , nga u thoma u ranga phanḓa kha madzhango na miraḓo ya shango ye yavha tsumbo ya mulalo kha khuḓano dzine dzavha shangoni ḽashu vho ḓi imisela  . 
Ndinganyiso dzi katela u ḓḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa vha Afrika Tshipembe vhane vha takalela u ita khumbelo kha Mbekanyamushumo ya Bazari ya Funza Lushaka , mbekanyamushumo ya miṅwaha i ṱuṱuwedzaho u funza sa buḓo , u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2015 . 
Zwi sia hu na khethululo khulwane vhukuma vhukati ha vharema na vhatshena  . 
Hoyu Mutambi we a vha Mutambi Makone wa Bola ya Milenzhe kararu , o zwi kona u ita zwi songo ḓoweleaho musi a tshi kora zwikoro zwa 50 kha khalaṅwaha mbili kha Barcelona  . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe , vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002 . 
Khabinethe i khou ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe uri ri shumisane u itela uri izwo zwithivheli zwine zwa thivhela tswikelo zwi bvisiwe na uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha ṋetshedzwe tshikhala , khathihi na uri vha ṱuṱule dzangalelo ḽa u endela fhethu hashu ha manakanaka shangoni ḽashu . 
Vha kwameaho vha zwa mabindu , vhaimeleli vha madzangano a vhashumi , mahoro a polotiki na madzangano a vhaimeleli vha vhadzulapo vha ḓo shela mulenzhe kha u dzudzanya khanḓiso ya vhuraru ya Afurika Tshipembe nga ha u maanḓafhadzwa ha vharema kha zwa ikonomi hu tshi khou shumiswa Mulayo wo Khwiṋiswaho wa BBBEE na Maitele a Kushumele Kwae o sedzuluswaho a BBBEE . 
Arali vha nambatedza lupuḽasiṱiki nga nṱha vhagudi vha nga kona u I shumisa u vhumba ṋomboro nga suko kha garata . 
Izwi a zwo ngo vhuya zwa fhungudzea u bva tshe ha fhela bammbiri-mviswa , mafhungo a kwamaho zwa vhuloi o ḓi ya phanḓa na u anda kha dzigurannḓa  . 
Khomishini I tea u ṋea muvhigo tshifhinga tshoṱhe kha Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vunḓu  . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha dzula kha nnḓu dza zwiforogisi kana mikhukhuni ya murahu ha nnḓu  . 
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede iteaho u badelwa hu saathu ṅwaliwa fhasi thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo . 
Sisiteme iyi i ḓo katela u tiwa ha ndangulo ntswa ya vhukonanyi kha oṱhe masia u bva kha lushaka uya kha vhupo hapo , u ṱanganya tshumelo ya vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa , mapholisa , vhatshutshisi , tshumelo dza zwa vhululamisi na Legal Aid Board , hu tshi katelwa na u khwaṱhisa dziCommunity Police Forums  . 
Khophorethivi ya zwa vhulimi ndi khophorethivi ine ya bveledza kana ya maketa zwibveledzwa zwa vhulimi na u fha ngeletshedzo kha zwa vhulimi na u fha tshumelo kha miraḓo yayo  . 
Hezwi zwi katela phuḽene ya fhasi , vhusedzi ha tshipi ḓa na tsumbedzo ya vhulapfu  . 
Saizwi muvhili u sa koni u shumisa guḽukhousu sa fulufulu , u pwashekanya mapfura . 
Musi shango ḽi tshi khou pembelela mvula dze dza vha dzi tshi khou lilelwa ngaurali dzine dzi ḓo thusa vhukuma kha u ri vhofholola kha gomelelo , madamu na milambo zwi khou sumbedza u ḓala vhukuma . 
Vha ṋetshedza tsivhudzo nga ha fhethu hu re khombo , na zwine vha nga ita malugana nazwo ? 
U khwinisa nila dza u dzhenelela kha zwa tshumelo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani ho sedzwa vhukoni ha thondo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani  . 
U shumisa , u vhala na u ṅwala nomboro thevhekani zwo katela na zwivhumbeo zwo pfufhifhadzwaho u swika kha 31 . 
Dzhango ḽa Afrka ḽi kha ḓi vha senthara kha vhudzheneleli ha mbekanyamaitele ya mashango a nnḓa  . 
Vhabebi vha muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano . 
Shumisani maipfi a re tshibogisini ane a ṱalutshedza zwe phikhokho ya vha i zwone musi i sa athu naka na musi yo no naka . 
Sa izwi Khomishini yo zwi amba , mulayo u nga dzhenelela kha u iledza u shumiswa ha vhuloi vhune ha vhaisa vhaṅwe mihumbuloni  . 
Ri ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe uri vha shumisane na riṋe uri mbekanyamushumo idzi dzi bvelele . 
Ha dzivhelwa vhudzivha ha vhukoni hapo  . 
U ḓivhudzisa arali wo bveledza ndivho yau . 
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhutundi na Thengiselonnda ya International Trade Administration Commission ( ITAC )  . 
Maanḓa na Mishumo 225 . 
Tshifhinga tshinzhi vha amba uri tshelede iyo ndi doḽara dza Amerika  . 
Arali vha si na vhuṱanzi nga ha u ita nyambedzano ya thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo , DEA i hone uri i vha thuse  . 
Mulayotibe u vhona uri ndangulo yavhuḓi ya tshifhinga tshilapfu ya mafhungo a masheleni a muvhuso na uri tshumiso yoṱhe ya masheleni i tendelwe u ya nga muhanga wa vhusimamilayo u re hone . 
Mutumbu : Ndi une wa vha na madzina a vhathu na zwine zwa khou ambiwa  . 
Vhathu vhavhili ( kana vhanzhi ) vha tou amba maipfi vho livhana  . 
Miraḓo ya Khomishini yo nangiwaho nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho . 
Zwi ḓo ita uri hu kone u vha na u nangiwa ha vhaḽaifa arali ha nga vha na lufu . 
Vhagudi vha fanela u shumisa na u bveledza mihumbulo yavho ya vhusiki yo ḓisendekaho kha tshenzhemo dzavho , vha tshi shumisa zwipfi zwavho , vhuḓipfi na zwine vha vhona . 
Kha vha ḓivhe uri vha ṱola hani guḽukhousu yavho nahone lini  . 
Ndi a fulufhela uri vhurangaphanḓa ha International Marketing Council , Trade and Investment South Africa ( TISA),Tourism South Africa na maṅwe madzhendedzi a ḓo shumisana na riṋe kha u rumela mulaedza wa Zwi sa Fani na zwa nga Misi kha ḽifhasi ḽoṱhe , na malugana na mvelaphanḓa yashu siani ḽa u sika lushaka lune lwa vha na vhulondo na u vhona uri vhathu vha ḽifhasi vha kuvhangana shangoni ḽashu u pembelela vhuthu ha Afrika nga 2010  . 
Hezwi zwo vha na zwithu zwi si zwavhudi kha khamphani dzapo  . 
Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ya Vharema , ine ya vha tshipiḓa tsha Pulani ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ( IPAP )  . 
Khabinethe i khoḓa mushumo wa Komiti ya Dziminisita dzo Ṱanganelanaho yo rangwaho phanḓa nga Minisita wa Tshumisano ya Vhuvhusi na Mafhungo a Sialala Vho Des van Rooyen na tshigwada tsha mushumo tsha vundu u vhuedzedza tshiimo fhethu ho teaho ngei Vuwani , ngeno hu tshi dzhielwa nṱha uri khaedu dzi khou ḓi bvela phanḓa kha zwiṅwe zwipiḓa . 
Zwi khagala uri hu na tshikoupu tshihulwane kha ḽevele dza nṱha dza u dzhena ha miṱa kha theḽevishini  . 
Ndi zwa ndeme uri Komiti dza Wadi dzi ḓivhe uri dzi wana ngafhi mafhungo aya saizwi mithelo ya ndaka i tshi anzela u bvelela kha zwithu zwine vhadzulapo vha ṱoḓa u bviselwa khagala khazwo  . 
Arali u hanelwa ha khumbelo ya tswikelelo nga tshivhumbeo tshenetsho hu na mbuno dzine dza pfala , mbadelo i fanela u vhalelwa nga nḓila ye muhumbeli a thoma u humbela ngayo . 
Zwo ralo , Nṋe ( Muḓisi wa mbilaelo ) , ndi khou humbela uri khanedzano i pfiwe na u haṱulwa nga Komiti ya Khanedzano ya GEMS . 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo ane a vha muimeleli o ṋewaho thendelo wa dzangano ḽine ḽa khou imelela madzangalelo a miraḓo yaḽo  . 
Mushumi o litshiswaho mushumo nga u sa fusha t ( hod(ea dza kushumele kana ane kontiraka yawe ya vha yo fheliswa u ya nga khethekanyo 38 ya Mulayo wa u kundelwa u badela zwikolodo ( Insolvency Act ) wa 1936 o tea u badelwa magavhelo lwa vhege nthihi kha n(waha mun(we na mun(we wa tshumelo yawe  . 
Thandela dzi tea u vha na vhuṱumekani na mafhungo a ndeme khathihi na zwipikwa zwe zwa topolwa kha maitele a u pulana  . 
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala na u vhulunga vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wa u linga wo tiwaho . 
Arali muhumbeli a si na vhut ( anzi ha uri u dzula ngafhi nahone a sa koni u t ( alutshedza rekhodo ine a khou i t ( od(a , a nga kwama Mulanguli : wa Ndangulo ya Mafhungo ane a d(o mu thusa kha u wana rekhodo yo teaho  . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u dzhiela nṱha u swikelela ha vhafumakadzi kha zwikhala zwa ikonomi na u lambedza mabindu na zwikolodo  . 
Musi vhuṱanzi ha mbadelo ho no waniwa , akhaunthu i ḓo vulwa nahone ya thoma u shuma na zwenezwo  . 
U topola maiti a re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
I shuma kha vhufhura vhune muthu a vha a tshi khou vhu ita thwii kana kana u tou dzheniswa , fhedzi vhu sa kateli vhufhura vhune vhu tou vha ha fhano hayani tshoṱhe , na vhufhura vhune muṱanganedzi wa mbuelo thwii kana nga kha muṅwe a si muofisiri wa tshitshavha . 
Thero ya samithi ndi u ṱangana ha mvelele , u pfesesa ṱhalutshedzo nga kha vhutsila  . 
Nṱha ha zwoṱhe , vhuḓikumedzeli vhu tea u vhonala ngei nṱha  . 
XM : Vho thoma sa muvhigi wa gurannḓa vha vho dzhena kha zwa u dizaina bvumo . 
Nga u thusana na u tikedzana na u kovhekana nd(ivho , mihumbulo na tshomedzo ( hune ha vha ho tea ) , vhatholiwa vha d(o kona u shuma mushumo u fushaho une wa d(o takadza Muvhuso na vhadzulapo  . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiniso wa Vhaaluwa wa 2016 uri u anḓadziwe u itela vhapfiwa ha nnyi na nnyi . 
Tshumelo ya miraḓo ya vhukonani nahone i vhuedzaho Senthara ya Dziṱhingo yashu na ofisi dza dzingu  . 
Muhumbulo uyu wo takalelwa zwihulu nga vhunzhi ha miraḓo  . 
Minista wa Pfunzo vha ḓo ṋea zwidodombedzwa zwo fhelelaho vhege i ḓaho kha khanedzano dza lushaka dzine dza ḓo vha hone  . 
MULAYO : Vha tea u vhudzwa uri vha ḓo wana tshumelo ya nnyi na nnyi ya maimo na khwaḽithi ifhio uri vha dzule vha tshi ḓivha zwe vha lavhelela  . 
Ovathaimi kha i badelwe u ya nga dziwara . 
Ro ḓi khuthadza kana ṱhaṅwe u ḓifhura nga muhumbulo wa uri tshiimiswa itshi ndi tshihulwanesa kha shango ḽoṱhe na tshiimiswa tshi re na vhuimeleli vhunzhi kha ḽifhasi  . 
Tshivhumbeo itshi tshi ṋea tshifhinga vhagudi na vhadededzi tsha u fhaṱa nyimele , u kuvhanganya ḓivhaipfi , u ḓowela zwivhumbeo zwa luambo kha vhege mbili vha sa athu pfukela phanḓa kha zwiṅwe zwikili . 
Vha na ndavhelelo ine ya nga si konadzee ine ya kwama mbuelo  . 
Mmabatho Khothe Khulwane  . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa kana u vha sumbedza muthu ane a ḓo vha thusa kha u ṅwala phindulo . 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadziwa arali khanedzano i tshi khou pfukiselwa kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS nga vha ḓisi vha mbilaelo vha tevhelaho : muraḓo wa GEMS , muthu ane a ṱoḓa u vha muraḓo wa GEMS kana muraḓo wa kale wa GEMS  . 
Havha vhagidimi vha khou takula lushaka lwashu na uri vha khou bvela phanḓa na u fhaṱa zwa u ḓivhea vhukoni nga u shuma zwavhuḓi mitamboni ya Vhaholefhali . 
U khwathisedza uri vhanetshedzi vha swikelela maimo aya , vho tea uri vha vhige kha NER nga ha kushumele kwavho musi hu tshi vhambedzwa na maimo zwibveledzwa zwinzhi zwo fhambanaho  . 
Musi hu tshi nangwa zwibveledzwa zwa U thetshelesa na U vhala kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe , hu tea u vhonwa uri i na zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo zwine zwa tea u funzwa kha themo yeneyo . 
Tshelede ya u redzhisiṱara , kana vhuṱanzi ha u sumbedza uri tshelede ya u redzhisiṱara yo badelwa . 
Vhuvhili havho vha tea u vha vho tendelana u malana  . 
Musi hu Vhuria , Vhana vhoṱhe vha tshikolo tsha Masindi vha ambara hemmbe dza zwanḓa zwilapfu , nga nnga ha Masindi . 
Afho ho ḓi tou thusa tshone tshanḓa tsha Mudzimu ngauri ndi musi a tshi ḓo vha o lovha  . 
Tshumisano yavhudi vhukati ha zwigwada zwi kwameaho ndi zwone zwine zwa vhumba mutheo wa khethekanyo iyi  . 
Kha vha wane zwidodombedzwa kha DHS , PDHS , Mimasipala EAAB offices . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u khetha tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone . 
Hoyu ndi modeḽe une wa nga gudwa khawo kha u shandukisa dziṅwe sekithara . 
Zwitshavha izwi zwo sumbedzisa zwiitisi zwo vhalo zwa khumbelo idzi , savhupo ha ḓivhavhupo na tswikelelo ya tshumelo . 
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini  . 
A shumisana kha vhunzhi ha zwithu hu tshi katelwa , vhuendi , mbambadzo na vhubindudzi , mutakalo , zwa mupo na zwiṅwevho . 
Komiti dza Wadi a dzo ngo tea u dzhenelela kha kushumele kwa khoro , zwi tshi katela u sa fha ndaela vhaofisiri vhane mushumo wavho ha vha u ita tsheo dza mbekanyamaitele dza khoro  . 
Mulayo wa 1899 wo vha wo itelwa u pfisa vhuṱungu avho vhane vha pomoka vhaṅwe vhuloi  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho hwesa Minisiṱa dza Zwigwada zwa Vhutsireledzi na Vhulamukanyi ha Thivhelo ya Vhutshinyi khathihi na Minisiṱa dza Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Mbambadzo na Nḓowetshumo na Mveledziso ya Matshilisano uri vha shumisane na mahoro oṱhe a kwameaho kha u wana thandululo . 
Madzuloni a tshifhinga tshi songo pulanwaho zwi vhonala zwi tshi eletshedzea u sa katela tshifhinga  . 
Vha tea u kovhekana hani tshelede ? 
Tshinyalelo ya u shuma ndi tshinyalelo ya thundu na tshumelo , zwine zwa ḓo shumiswa nga tshifhinga tshi re fhasi ha ṅwaha muthihi  . 
Ndi madzina a zwithu zwine ra kona u zwi vhona na u zwi kwama . 
Ndangulo ya tsiko kana ya mupo : izwo zwi bvelela musi maswina a mupo a tshi vhulaha zwikhokhonono . 
Vhadzheneleli vha livhiswa kha thasiki dzi re afho fhasi  . 
Muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela , we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo . 
Arali vha phasa ndingo , vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya sumbedza kiḽasi ya tshiendisi kana kiḽasi dzine vho themendelwa u gudisa vhagudi . 
I ni vhudza zwinzhi nga ha fhungo ḽihulwane , fhedzi maṅwe a mafhungo ha ngo tea tshirendo itshi . 
Madzhenele a kushumele kwa nḓila hei nga sekithara nnzhi a ḓo thusa hune thuso ya ḓo ṱoḓea u itela uri zwitshavha zwi tsireledzee na u fhungudza tshinyalelo ine ya nga vha hone . 
Mbudziso dzi shumaho na mafhungo o tou bviselwaho khagala kha tshibveledzwa . 
Tshipiḓa tsha mbekanyamushumo tsho sedzesesa kha u lugisa vhuṱumani ha bada dzashu . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani u dzhiela nṱha uri Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu nga shumiswa sa maitele na kha milandu ine ya kwama dzikhakhathi kana u sa fhulufhedzea  . 
Thendelo i ḓo vha yo luga kha vhege dza rathi u ya kha dza malo . 
U vhanda zwanḓa ni tshi tevhedza mibvumo ( fonimi ) ya maipfi o ambiwaho . 
Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe yo ita odithi dza tsireledzo kha ofisi dza vundu tharu  . 
Zwikhala zwa mishumo , u tholiwa na u dzheniswa kha zwikhala zwa mishumo  . 
A zwiho khagala uri ndi ngani iḽo vunḓu ḽo ṱoḓa uri ḽi ite mulayo wa u langula vhuloi , ngeno hu na mulayo wa lushaka wa u langula vhuloi - hu na Mulayo wa u langula vhuloi na Mulayo wa zwa u Gwevha . 
Fulo ḽa Operation Phakisa kha ikonomi ya lwanzhe lo sedza kha u vula zwikhala kha u tshimbidza zwithu nga zwikepe , vhureakhovhe , vhufuwi ha zwi tshilaho maḓini , migodi , ole na gese , thekhinoḽodzhi ya tshaka mbili na sekithara dza vhuendelamashango . 
Havha vhathu vhohe ndi vhane pulane ya nila dza kushumele ya tea u thusa vhone  . 
Arali hu tshi ṱoḓea tsireledzo u ya nga pfanelo dza vhaṱavhi vha zwimela zwiswa , vhahumbeli vha eletshedzwa uisa khumbelo khathihi na kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Zwimela Zwiswa uri vha vhulunge tshifhinga na tshelede . 
Nyito nnzhi ya lushaka ulu i tea u itwa musi vhagudi vha tshi bvela phanḓa u bva kha Gireidi ya 4 u swika kha ya 6 . 
Nedlac i tea u ḓivhadzwa nga ha mugwalabo kha wa khethekanyo B u itela mimasipala  . 
Hu vusuludza nḓivho yavho ya kale nga ha ṱhoho , na u vha dzudzanyela u thetshelesa . 
Mawanwa a tikedza u dzudza Magavhelo a Mveledziso ya Vhudzulavhathu Dziḓoroboni sa magavhelo a u engedza ane a lambedza zwo ṱanḓavhuwaho zwi vhuedzaho na madzulo a vhathu a eḓanaho u itela mbuelo ya vhashayaho na miṱa ya mbuelo ya khwinenyana . 
Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho , a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa , nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo  . 
Ndiafhi o lovha hani ? 
K utshimbilele kwa khwiṋe kha nyimele dzo fhambanaho . 
U thusedza kha zwiimiswa zwa hoisiso ya zwa vhulimi uri hu vhe na u kona u swikelela zwiko zwa masheleni  . 
Vhadzulapo vha shumisa bommbi iyi , tshifhinga tshinzhi vha i sia i songo valea tshoṱhe  . 
Vhuṅwaleli vhu tea u bvisa nḓivhadzo ya u fara muṱangano kha maḓuvha a sumbe u bva ḓuvha ḽe ha ṱanganedzwa khumbelo ya muṱangano  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwipiḓa zwo fhambanaho zwa zwikili zwa luambo u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwi lingwe kha themo na ṅwaha wa tshikolo . 
Khonadzeo ya u pfukiselo vhashumi vha ḽevele ya nṱha na vhashumi vha thekhinikhala ( hu na u humbula vhukuma thaidzo ya vhuluvha nga huvhili ) i tea u dzhielwa nṱha , saizwi izwo zwi tshi nga tsireledza nzudzanyo ya nyambedzano  . 
Ndivho dzayo ndi dza u bveledza fhulufhelo kha vhathu kha mishumo ya SAPS na ICD u thivhela u sa difara zwavhudi nga mapholisa , hu tshi angaredzwa na u tshimbidza tsengo dza vhungevhenga dza mirado ine ya wanala yo wela kha vhudifari ha vhugevhenga  . 
Ndi zwa vhukuma . 
Kha ri ambe Ndi nga mini Anansi o humbula u sa lindela muḓini wa Sankambe u swikela muroho u tshi vhibva ? 
U shumisa dikishinari ya nyambo mbili u itela u wana ṱhalutshedzo ya maipfi maswa . 
U shumisa dikishinari ya nyambo mbili u itela u wana ṱhalutshedzo dza maipfi maswa . 
I a kona u gidima nga luvhilo lu no swika khiḽomitha dza fumbiliraru nga awara , nahone vhunzhi ha mivhuḓa hu a kona u fhufha tshikhala tshi no fhira mithara ṱhanu . 
Na uri musi vhudavhidzani ho no fhela , hu na mushumo munzhi wa u ambedzana u itela thendelano , u fhaṱa zwiimiswa , u fhaṱa themamveledziso na u tikedza vhubindudzi na vhuvhambadzi  . 
Zwo tea uri vhathu vha humbule uri vhagudi vha nga si lavhelelwe u amba luambo vha sa athu u lu pfa , vha ṅwala kana vha bveledza ndima dza mafhungo vha sa athu u vhuya vha dzi vhala kana u dzi vhona  . 
Zwa u khwiṋisa ndeme ya tshelede ine ya khou shuma zwino he ha ḓivhadzwa kha Muvhigo wa Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Tshifhinga tsha Vhukati ha ṅwaha wo fhiraho hu khou thoma u shumisiwa  . 
Ho vha na mvelaphanḓa yavhuḓi kha mbekanyamushumo ya tshanduko ya mavu . 
Vhagudi vha ḓo shumisa u ṱusa ha u dovholola u sumbedza u ri vho swika hani kha phindulo . 
Kha ri ite nyito Olani na u khaḽara tshaini iyi ya vhukonani . 
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho . 
Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe . 
Hezwi zwi ḓo thusa u fhaṱa pulane dzine dza vha dza vhukuma na u swikelelea  . 
Vhadzulapo vha nga ḓaḓa vha sinyuwa nga ṅwambo wa zwithu zwi ngaho u shaea kana u vha na nḓisedzo ya tshumelo i si ya vhuḓi kana u ima kha muduba wa u ita mbilo kana u wana ḽiṅwalwa  . 
Asesimennde i ḓo vha yo livhiswa kha ṋdivho nga u angaredza  . 
Zwo nangwa ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano , sa tsumbo : vhagudi vha ḓo thetshelesa tshiṱori na u konou tshi vhala . 
Kha munna ane a vha na vhafumakdzi vha fhiraho muthihi , mbingano dzoṱhe dzawe dzi mulayoni . 
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na madalo a Muvhuso khaphethe tswuku i adzwa hoṱhe kha ḽobi ya u dzhena miraḓo  . 
U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela  . 
Kha sia ḽa dzitshakha , vharangaphanḓa avha vhavhili vho tendelana u khwaṱhisa khuwelelo ya u khwinisa Mbumbano ya Dzitshakha nga maanḓesa Khoro ya Tsireledzo ya UN , vha tshi itela mashango ane a khou bvelela . 
Mbuelo dza mutheo dzine zwikimu zwa dzilafho zwoṱhe zwa Afrika Tshipembe , zwa tea u katela u ya nga ha mulayo . 
Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine muthu ene muṋe a tou ḓiṋangela kha zwiimiswa zwa pfuzo zwa muvhuso hune vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ha ṱhalutshedzo ya Muhaho wa Mveledzisophanda ya n ḓivho ya u tandulula thaidzo u ita uri Batho Pele i shume  . 
Zwi vha thusa u awela na u ḓipfa vha khwiṋe  . 
Vhurifhi ha vhukonani vhu na mathomele  . 
Sekithara ya mabindu ashu maṱuku ndi ṱhukhu i tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango ane a khou bvelela  . 
U ṅwala na u ola zwibveledzwa ndi maitele a bvelelaho a tshi ya phanḓa  . 
Kha vha ambare zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho u fana na havurolo musi vha tshi fara zwipuka , nga maanḓa arali zwi tshi khou lwala , na magilavu na fasikoṱi i sa dzheni maḓi arali vha tshi khou fara zwishumiswa zwi re na khonadzeo ya u nga kavhiwa u fana na zwishumiswa zwa u bebisa kha nzulele dzo fhambanaho dza vhudavhidzani  . 
Musi zwi tshi elana na u ṱanganedzwa na pfanelo ya u shuma phanḓa ha khothe  . 
Tshivhalo tsha mafuvhalo a mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa na tshone tshi nṱhesa  . 
Maanea a u vhuisa mihumbulo a ṋekedza kuvhonele , mihumbulo na vhuḓipfi ha muṅwali kha ṱhoho nkene , kanzhi tshithu tshine a tenda khatsho . 
Nga nnda ha izwo hu nga vha na tshitshavha tshe tsha shumisa zwishumiswa zwatsho tshine tsha si tsha vha na zwine tsha nga fha mirafho i daho  . 
Ndo pfa ndo tshuwa musi ndi tshi dzhena holoni  . 
Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea  . 
Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni a Matshudeni tsho ṋetshedza masheleni a fhiraho R72 biḽioni u bva nga 1999 sa khadzimiso na bazari kha vhana vha bvaho miṱani i shayaho . 
Mulangi u fanela u divhadza mushumi uri arali ha vha na vhunwe vhudifari vhu si havhudi , ndatiso I do vha I vhavhaho , nahone a rekhode khaidzo  . 
Khomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa tshumelo ya tshipholisa u ya nga mbekanyamaitele ya vhupholisa ya lushaka na tsumbanḓila dza muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa  . 
U bva 1994 , muvhuso muswa wo ḓikumedzela u khwaṱhisedza demokirasi zwine Ndayotewa ya zwi tsireledza  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo ita nzudzanyo hu si kale ya u dzhena kha khaseledzo dza fomala na ICC kha mafhungo ane ya vha na mbilaelo nao . 
Mbanzhe yone vha ri mini ngayo ? 
Vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha , vhu tshi tikedzwa nga themamveledziso dza khwine dza muvhuso na vhukoni , zwi ḓo ita uri ikonomi i aluwe nga u ṱavhanya na u vha na mbuelo  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa zwifanyiso zwa zwithu zwo vhewaho nga zwigwada na uri vha tea u ola tshitendeledza u mona nazwo u sumbedza zwigwada zwa zwithu . 
Zwiṅwe zwine zwa tea u lavheleswa ndi vhutshinyi vhu dzhiiwaho ho hula u ya nga Mulayo , vhune ha vha ha u pomoka vhuloi na u zwima vhaloi . 
Maitele a CBP a ṋetshedza mimasipala nḓila dza u khwaṱhisedza masia a u shela mulenzhe kha dzi IDPdzadzo  . 
Vhaimeleli vha tea u imelela zwigwada kha tshitshavha  . 
Khandiso ya vhuvhili yo lambedzwa nga GTZ  . 
Kha vhuṱambo hovhu ri tama u fhululedza vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia , Ghana , ri sa hangwi na vha United States of America kha dzikhetho , dzine zwine dza amba zwone , zwa fhira kule mikano i sa ambi tshithu ya mashango a vho . 
U ṱusa u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe u swika kha 99 kana ṱhukhu . 
Khabinete i khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe u ṱahisa mbilaelo dzavho nga nḓila yo teaho na u ṱhonifha zwiimiswa zwa muvhuso . 
U vhona uri hu vha na tsireledzo na u tsireledzea ha vhathu na mulalo shangoni  . 
Kha vha fare nyambedzano nga u angaredza vha ite manweledzo  . 
Nga nnḓa ha vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki , vhuaḓa vhu tea u lwiswa u bva kha masia mararu : tshithivheli , u thivhela na pfunzo  . 
U vha na muhumbulo muthihi nga vhathu malugana na lushaka kana murafho zwo anza nahone khethululo i khou bvela phanḓa  . 
Tshifhinga tshoṱhe vhana vha tea u thusa nga u shuma mishumo miṱani ya havho . 
Marangaphaṋda a ṋea ludungela muvhali nga ha mafhungo ane a ḓo vhala ngao kha vhurifhi uvho  . 
Khorotshitumbe- ( a ) ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe muraḓo ; kana ( b ) maanḓa maṅwe na maṅwe kana mushumo wo ṋetshedzwaho muṅwe muraḓo nga mulayo . 
Musi tshifhinga tshi tshi sendela tsha uri hu t ( oliwe kushumele kwa Vho-A , kune kwa fanela u n(etshedzwa nga Vho-B nga mafulufulu na nga khethululo , Vho-A nangoho vha mbo d(i wana mun(ene wavho wa u takulelwa nt ( ha , naho zwo vha zwi songo tou tea uri vha u wane  . 
Mutakalo wa Phukha  . 
Muhumbulo wavho ndi wa uri vhugevhenga vhu kwamaho zwa vhuloi vhu tea u sedzuluswa nga vha manḓalanga o teaho nahone vhu shumaniwe naho u ya nga mulayo wa shango . 
Maanea a khumbulo a dzhia sia  . 
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo , hedzi , ndi dzone , dziṅwe dza tsumbo dza zwe demokirasi ya ḓisa na mvelaphanḓa ye muvhuso wa ita u tshi khou ita zwe wa fhulufhedzisa vhakhethi . 
Afurika Tshipembe i khou farisana na Muṅwaleli Dzheneraḽa wa Mbumbano ya Dzitshaka Vho Ban Ki-moon , kha u vhidzelela uri hu vhe na u ṱavhanya u imiswa ha u tshoṱelana u bva matungo oṱhe , na uri hu vusuludzwe u ela ha thuso dza vhuthu kha vhathu vha khou tambulaho vha Gaza . 
Hu na mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza muvhuso dzine dza khou tandulula ṱhoḓea ya dzinnḓu kha iḽi shango  . 
Ro ḓikumedzela kha vhone na ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo , nahone vhuḓikumedzeli uvhu vhu ita uri ri vha ṋetshedze mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa nga mutengo u swikeleaho . 
Vhusiki ha ndeme ho swikelwa nga tshitatamennde tsha zwipikwa zwa maano ndi uri Khoro Ndangi na yone i nga itwa uri i vhe na vhuḓifhinduleli . 
Vhagudi vha kona u shumisa magaraṱa a vhuimo ha nomboro u sumbedza ndeme ya didzhithi iṅwe na iṅwe . 
Mutshimbidzi u tea u vha na vhutsila ha u angaredza vhathu vhothe , henefho kana dzangano la mvelaphanda line la pfesesa tshitshavha na u vha na tshenzhemo ya u langula zwishumiswa zwa mupo kha vhupo . 
NGA VHO NNYI ? 
Mvelelo dza u setsha hu siho mulayoni thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo  . 
Vhathu avha vho vha vhe ngafhi ? 
Maitele a u dzhenelela a fhambana zwi tshi ya nga lushaka lwa thandela na uri zwi dzulela u ḓivhadzwa hu sa athu u thomiwa thandela yeneyo kana nga murahu ha tshifhinga . 
Tsumbo 1 : Ndi zwa ndeme u vha na nzhele ya uri ndivho khulwane ya tshumelo ya muvhuso na u pfesesa uri tshipid(a tshin(we na tshin(we tshine tsha shun(wa zwavhud(i , tshi shela mulenzhe kha u bveledzisa mitshelo yavhud(i  . 
Ndi a kona u vhala lungano . 
Muvhigo wa u vhewa kha mutevhe wa vha sa badeli zwikolodo dovha dza lavhelelwa u bveledza mulayo mulayoni lwa miṅwaha mivhili  . 
Hu na zwiitisi zwa u kombetshedza na zwi si zwa u kombetshedza  . 
Nga murahu ha izwo o tamba kha mitambo minzhi a kora zwikoro zwi no fhira 1300 . 
Khumbelo dzine dza sumbedza u sa vha dza u tamba kana dza u vhanga khakhathi kana u shumisa zwiko zwa Muhasho nga nḓila i sa pfali . 
Kha vhuṅwe vhurangeli ha u lwa na vhuaḓa , muvhuso wo takutshedza u vhona uri vhashumi vhawo vha iledzwe u ita vhubindudzi na mihasho ya muvhuso na zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso . 
U ita nḓowenḓowe ya nyito ya ulu lushaka zwi lugisela vhagudi u shuma kha mitaladzi i si na tshithu . 
Tsumbatshifhinga i tea u ṋea tshifhinga tsha pheriodo ya davhulu nga vhege , u itela u tendela nyito dza nyengedzedzo dzi ngaho sa u ṅwala uri dzi fhedziswe . 
U vhalela nṱha nga u elela hu si na u khakha nga thikhedzo ya mugudisi . 
Thebuḽu i re kha siaṱari ḽi tevhelaho i sumbedza nḓila dzo fhambanaho dzine Komiti ya Wadi ya nga dzhenelela kha maga o fhambanaho a maitele a mugaganyagwama  . 
Mafhungo aya o ambwa nga nnyi nahone a tshi vhudza nnyi ? 
Vhorakhoṱhiraka vha ḓo ya saithini nga Khubvumedzi u fhaṱa yunivesithi ntswa ngei Devhula Kapa na Mpumalanga . 
U shumisa masala mafhungoni . 
Dzibulasi dza u thoma u shumisa tshipelupelu dzi nga sumbedza u vha dzone nga zwiitisi zwa u thoma tshenzhemo ya mveledziso ya tshifhinga thilapfu  . 
Muvhigo ndi tshiṅwe tshishumiswa tshine tsha thusa kha u khwiṋisa ndeme ya tshumelo dzi ḓiswaho nga mihasho . 
Thikhedzo i ḓo thusa kha u sedzulusa mbekanyamaitele dza zwa masheleni , maitele a ndango , maitele a vhuḓifhinduleli na sisiṱeme nga u angaredza ya ndango ya nga ngomu u itela u lulamisa khaedu iyi  . 
Afrika Tshipembe ḽi konanya nzudzanyo dza frikhwentsi na maṅwe mashango u vhona uri a hu na u dzhenelelana ha siginala dza khasho dza maṅwe mashango . 
Shumisa thulusi dzine dza vha na tshithu tsha u bvisa buse ? 
Naa mitshini yo itwa uri i songo shumisea u thivhela u shumiswa zwi songo tea ? 
Zwenezwo , ri tea u dzhia muvhigo uyu hu si na tshilengo  . 
Nyimele ya u vhulaya na vhushaka ha u pomoka zwi tea u sedzuluswa uri hu vhonale arali zwi tshi ṱumana  . 
Ndangulo ya thandela i kwama u langa na u shumisa pulane , hu tshi katelwa na u ela kutshimbedzelwe kwa zwithu na u vusuludza pulane hu tshi sedzwa khaedu kana tshanduko dza nzulele dzine dza nga vha hone hu tshi khou shumiwa  . 
Hezwi zwi tea u katela mbalo dzi tshimbilelanaho dza u ṱusa . 
U thogomela ho livhiswaho kha tshitshavha na tshumelo ya u tikedza zwo vha zwi sa dzhielwi ntha nga muvhuso phanda ha 1994 sa izwi dzipholisi dza u thogomela vhaaluwa dzo vha dzi tshi fhambana u ya nga zwiimiswa  . 
Hu tshi khou sedziwa uri GCIS i khou ṱoḓa u davhidzana na vhathu vhanzhi u swika nga hune zwa konadzea ngaho , na nga u vhona uri tshikhala tsho kalea tsha nyanḓadzo ya mifuda iyi , dzitswayo na pfungavhuṋe dzoṱhe dza nga ngomu na dza nnḓa dzi ḓo itwa nga Luisimane . 
Kha vha ḓadze Tshipida A arali dzina ḽa CC ḽi tshi khou shandukiswa kana arali vhuvha ha bindu vh tshi khou shadukiswa . 
Hu na mashango manzhi ane vhadzulapo vhao vha tata u ambara mivhalavhala . 
Ho iswa mbilo dza mavu dzi fhiraho 36 000 kha muvhuso wa vhukati , na uri datumu ya u vala ndi 2019 . 
Vha nga kha ḓi amba nga ha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ( IDP ) , mugaganyagwama wa masipala kana zwiṅwe-vho zwo teaho  . 
Ro enda ri tshi onyolowa na u alamula . 
Phalamennde yo bveledza pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi u langa vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone ho teaho hu tshi katelwa na mveledziso ya Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Malaṱwa . 
U peleṱa hu na vhushaka na foniki . 
Hu ḓo bvelela mini ? 
Khwiniso ya Vhuvhili ya Ndayotewa wa 1998 . 
Muvhuso washu u ḓo dzhiela nzhele khumbelo dza thuso , ro sedza maanḓa ashu siani ḽa mmbi ya lushaka , u shumisana na kha u thusa vhathu na muvhuso wa Somalia . 
Ngauri ho lavhelwa u pfesesa , mupeleṱo na luambo lwo khakheaho kha phindulo ndapfu a hu tei u vha na nḓaṱiso . 
Khumbelo ya u shandukisa thendelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniaho mashangoni a nnḓa i tea u fhelekedzwa nga ḽaisentsi yo ṋetshedzwaho nga ofisi ya shango la nṋda  . 
Naho zwo ralo , mbuelo nyangaredzi i elaho a yo ngo lingana u katela makumedzwa a zwibviswa o ṋekedzwaho ṋamusi  . 
Uri naa vha tea u ya kha phareidi ya u nanga muhwelelwa na ḓuvha ḽa phareidi ; c . 
U topola , u wana , u fara , u bveledza na u ṋetshedza shango ḽo dzulaho zwavhuḓi na zwifhaṱo . 
Bono ii i sumbedza tshifanyiso tshavhui vhukuma uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu oa u ivhona vhungafhi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu  . 
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga ndi vhige murahu nga ha mishumo yo no itwaho kha Mulaedza wa Lushaka wa ṅwaha wo fhiraho  . 
A i ritha a mbo ḓi vha o livha muḓini wa Maria  . 
Kha mitambo yawe i si gathi ye a tambela Amakhosi u swika zwino kha khalaṅwaha ino , Khune o sumbedza vhukoni ka wa u tambela dzi Super Eagles miṅwaha mivhili yo fhiraho , nahone a dovha a katelwa kha tshikwadi tsho tambaho kha Tshiphuga tsha Mashango a Afrika tsha 2006 . 
Ndi vhupo hune muhasho wa vha na thodea dzi re khagala  . 
Khoro yo no vhea maga ane a tea u tevhelwa kha komiti idzi  . 
Mbetshelo dza mulayo wa 20 dzi d(o khwinifhadzwa arali zwo tea ha dovha ha tevhelwa maitele ane a tea u tevhedzwa  . 
Ofisi ya Thuso ya Lushaka ya Muvhuso yo vulwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma nga ḽa 17 Ṱhafamuhwe 2017 , zwazwino i khou shuma na uri yo vulela u shuma kha zwa mabindu na vhabindudzi vhoṱhe . 
Mulanguli wa Khothe ; Ṱhoho ya Dzingu : Senthara ya Tshumelo ya Vhukoni ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa Thandela ya Vhuuṋdi ya Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa ; kana Vhulanguli ha zwa Mbeu ha Muhasho wa Vhulamukanyi Muhasho wa Lushaka wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa  . 
Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni , ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano . 
Athikili kanzhi i ḓisendeka kha mafhungo ane a khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga tenda a vha mafhungo a ṱuṱulaho dzangalelo ḽa vhavhali . 
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi , zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka , ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi . 
Muṱalukanyo wa u shumisa khomphiyutha u guda , madzuloni a u shumisa khomphiyutha kha muungo  . 
Khomishinari dzoṱhe dzi tholiwa nga Phuresidennde  . 
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso yo n(etshedzwa maand(a u ya nga ha Ndayotewa , ya 1996 , u bveledza na u khwat ( hisedza vhud(ifari ha tshiphurofeshene(la nahone ha maimo a nt ( ha kha tshumelo yot ( he ya muvhuso  . 
Ahuna ndovhololo ya ndingo dza dzilafho ! 
V ha ṋetshedze ḓiresi na fhethu he zwithu zwa bvelela hone u itela u thusa dzipharamediki uri vha swike . 
Mvelelo dza u tshoṱelwa dzo sumbedza vhuḓiimiseli ha u thithisa na u vala thengiso ya zwidzidzivhadzi kha tshitshavha  . 
Vha songo khakhisa vhathu . 
Muḓivhi wa Khwamba wa National Geographic u ri pheroto ndi zwiṋoni zwo thanyaho nga maanḓa . 
Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala uvhu vhurifhi , tshitzhili tsho vha tsho no kavha vhathu vhane vha lingana 177 457 ( zwo khwaṱhisedzwa nga ḽaborathori ) kha ḽifhasi ḽoṱhe ) na mpfu dza 1,457 dzo khwaṱhisedzwa  . 
Khethekanyo ya 245 4 ya Ndayotewa yo fhiraho I ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe  . 
Milandu ya khothe yo lavheleswa u itela u vhona khaṱulo dze dza itwa hu tshi khou shumiswa mbetshelo ya mulayo wa 2006 . 
Nga ṅwaha wa 2004 ṱhoḓisiso yo sumbedzisa uri vhunzhi ha mimasipala yo wana uri Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisṱeme ya Masipala , wa 2000 a wo ngo ṋea zwidodombedzwa zwo linganaho nga ha uri vha ta hani Komiti dza Wadi  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha . 
Hu na khwaṱhisedzo ya u gudisa zwikili zwa u thetshelesa , u amba , u vhala na u ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo . 
Girama na ḓivhaipfi na zwone zwi tea u funzwa , zwoṱhe kha nyimele na kha nyito ho sedzeswa kha zwiteṅwa zwo khetheaho . 
Senthara ya ṱhingo ine ya kona u vha thusa nga luambo luṅwe na luṅwe lwa Afrika Tshipembe . 
Mutevhe nga vhuḓalo wa maṅwalo ane zwa leluwa u a wana u wanala kha Tshipiḓa tsha vhu 15 tsha Nḓivhadzo yo sumbedzwaho afho nṱha . 
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu , ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu . 
Khabinethe yo ṱanganedza muvhigo u bva kha Minisiṱa wa Zwiko zwa Minerala , Vhashumi na Masheleni nga murahu ha nyambedzano dzavho dzi fhaṱaho na vhakwameaho kha nḓowetshumo ya dzibannga . 
Maitele a u femela ngomu ndi a ndeme vhukuma kha uri mushonga wavho wa u thusedza u shume zwavhuḓi  . 
Musi vha tshi dzhenisa maipfi a u setsha , website yothe i do setshwa u toda maipfi e vha a dzhenisa  . 
Vhambedzani kutshilele kwa Kani na kwa Wanani  . 
U swika zwino u na hafu ya tshelede  . 
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani  . 
Ndivho ya AU ndi u tsireledza pfanelo dza vhathu na pfareledzo ya ikonomi dza Afurika , nga maanḓa u fhelisa khuḓano na u sika maraga muthihi u bveledzaho . 
Tshipembe  . 
Muofisiri wa Vhulafhazwifuwo wa Muvhuso na Muofisiri wa Mutakalo uri a ḓe a ṱole fhethu havho uri vha wane muvhigo wa muingameli ha zwa vhulafhazwifuwo na wa mutakalo wa mupo . 
Komiti ya vhulanguli ya u konanya yo tendela u vha hone ha tshelede iyi  . 
Tsumbo ndi ya khophorethivi ya u kana ine ya ṋekedza fhethu na mitshini ya u runga kha miraḓo yayo na zwithu zwine vha runga zwone  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u nga dovha wa vha kwama nga kha ṱhoḓisiso u ita ṱhoḓisiso nga ha mihumbulo yavho nga ha tshumelo dza zwino kana tshumelo ntswa dzine dza nga ṋekedzwa  . 
Idzi khwiniso dza Mulayo a dzo ngo shumana na mafhungo mahulwane a re fhasi ha Mulayo , fhedzi ho vha u tou ṋaṋisa , na u engedza zwine zwa dzhiiwa hu vhutshinyi nga fhasi ha Mulayo  . 
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi , arali zwi hone  . 
Ndi ngadzwo mahoḽa ro shumisana na mabindu na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha u bveledza kuitele kwa mvusuludzo ya zwa vhulamukanyi . 
U kuvhanganya na vhekanya zwithu zwi vhonalaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndi zwitshavha zwi nga ho izwi zwine zwa tea u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho na mapholisa u vhona uri mavemu a sa zwime vhadzulapo  . 
Zwenezwo , themendelo dzine ra dzi ṱanganedza ṋamusi dzi tea u khwaṱhisa zwiimiswa zwo vheiwaho zwavhuḓi u lwela u ḓisa vhulamukanyi kha vhapondwa vha vhugevhenga vhu itelwaho vhathu , vhugevhenga ha dzinndwa na mabulayo  . 
U vhala zwine maḽeḓere na mokolongonya zwa amba zwone . 
Vhagudi vhane khavho u vhala ndi lwa u tou thoma vha nga vhalela nṱha kana vha tou hevhedza , ngeno vhagudi vhane vha vha na tshenzhemo ya u vhala vha tshi tea u vhalela mbiluni ( vho fhumula ) u swikela mugudisi a tshi ṋea ndaela ya uri vha vhalele nṱha . 
Ndu humbela Eskom uri i ṱoḓe dziṅwe nḓila dza uri ṱhoḓea ya u gonya ha mitengo i nga fhungudzwa hani kha miṅwaha i si minzhi i ḓaho , hu u itela u tikedza nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha mishumo na u mpha madzinginywa uri a ṱanḓavhudzwe . 
U shumisa zwikili zwa foniki zwa u saukanya maipfi a so ngo ḓoweleaho . 
Tshibveledzwa itsho tshi nga bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe a fanaho na tshea , u ṱhukhukanya , u fhandekanya zwipi ḓa , u kunakisa , u vhekanya , na u ita uei tshibveledzwa tshi dzule tshi tshitete . 
Tshakha dzoṱhe dza u ela vhulapfu dzo itwaho mutevhe kha kholumu dzi re nga afho thungo dzi nga kona u shumiswa u ita nḓowenḓowe kha tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe themo yoṱhe . 
U shumisa mafhungotsivhudzi o waniwaho kha pulane dza wadi kha IDP nga nḓila kwayo zwi ṱoḓa uri u vhekanya na u saukanya mafhungotsivhudzi a CBP zwi itwe hu tshi tevhedzwa fomete i no shumisea ya IDP  . 
Tshifhinga tsho linganaho tsha uri vhathu vha kone u wana vhaimeleli . 
SARS i ḓo vha ṋekedza nḓivhadzo nga ḽunwalo lwa u thuthiwa ha u ṅwaliswa kana u haniwa ha u thuthisa u ḓi ṅwalisa . 
Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo . 
Milayo ya Tshikimu i shumiswaho na mitengo ya Tshikimu  . 
Musi vho no wana pfanelo ya u rea khovhe dza u rengisa , vha nga kona ha u ita khumbelo ya phemithi kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe wa Kapa Vha dzhiele nzhele . 
Khabinethe i livhuwa mihasho yoṱhe ya muvhuso , NGOs , vhaḓivhi na vhoramabindu vhane vha khou ṋea thikhedzo miṱa yo kwameaho khathihi na vhagudiswa na miraḓo ya tshiṱafu ya Tshikolo tsha Nṱha tsha Mahlenga na Tshikolo tsha Phuraimari tsha Refano nga tshifhinga itshi tshi konḓaho . 
Khabinethe i fhululedza Trevor Noah kha u wina Pfufho ya Emmy kha tshiteṅwa tsha Best Short Form Variety Series kha YouTube special , The Daily Show : Between the Scenes  . 
Musi muraḓo o ḓirula mushumo kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi  . 
Kha vha sumbedze u thonifha vharangaphanda vha henefho . 
Zwi tshi ya nga Mulayo , Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu , hune ha vusuludzwa nga themo nthihi fhedzi  . 
Vhaaluwa vha si na mulondi na vhaswa  . 
U ḓadzisa , tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo  . 
Hu na khethekanyo ṱhanu khulwane kana madavhi kha Muhasho : Ndaulo na Mveledziso ya Vhashumi , Ndaulo ya Ndiliso , Ofisi ya Muofisiri wa Mafhungo wa Muvhuso , Khwiniso na Vhulangi ha Nḓisedzo ya Tshumelo na Vhuvhusi . 
Gaidi ine ya vha na tsumbanḓila malugana na u khunyeledza ṱholo dzi sa athu itwa yo bveledzwa u itela u thusa dziHoD na dziEA nga maitele sa zwe zwa nweledziswa zwone kha tsheo ya Khabinete  . 
U swika zwino , Komiti yo no ita madalo o dzudzanyiwaho kha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni , na u tshimbidza vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni na kha mavunḓu  . 
CBP yo ḓisendeka nga u ṱanganyiswa ha zwithu zwoṱhe hezwi : u pulana ha tshitshavha hu tea u thusa zwitshavha nga mannḓa na nḓivho , fhedzi hu fanela u ḓi dovha ha kwama-vho na u khwiṋifhadzwa ha wadi , maanḓalanga apo na dziṅwe-vho pulane na tshumelo zwa zhendedzi  . 
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000 , Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa , a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 . 
Muphuresidennde vha khou livhuwa Vouthu dza Mugaganyangwama nga Minisiṱa dzi ṱhonifheaho dzi ambaho ngaha ṱhoḓea dza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya u ṅwalisa  . 
Ndi ngoho ya uri zwitshavha zwinzhi zwa Afrika Tshipembe zwi a tenda kha zwa vhuloi , na uri vhathu vhanzhi vha a ofha u loiwa  . 
Nga u shumisana na Khoro dzapo na dza tshitiriki , mbekanyamishumo dza CBNRM ndi tshipida tsha IDP yapo na u vhuelwa u bva kha thuso ine muvhuso wapo , wa vundu na wa lushaka ya nga fha yone . 
Vharengi vha dzinnḓu na vharengisi vha ndaka  . 
Vha vhone uri ndi muthu muthihi fhedzi ane a tea u pfa mulaedza une wa khou pfukiselwa khae  . 
Netshedzo yeneyo I nga si tevhedzele levhele dza tshumelo dzo doweleaho  . 
Kha vha sumbedze u navha ha mafhungo aya  . 
Khabinete yo tenda uri muvhigo wa nga ha Kushumele kwa Sekithara yaPfunzo naMannḓalanga a Vhugudisi(SETAs) une wa bva kha Tshigwada tsha Mushumo tsha Minisṱa nga ha SETA u anḓadzwe uri vhathu vha kone u ṋea mihumbulo . 
Bugupfarwa i ṋetshedza pfanelo dza u swikelelwa ha mafhungo , zwi tshi bva kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ya 1996  . 
U ḓidzhia u muṅwali nga u shumisa milaedza yo dzumbamaho na i re khagala . 
Khethekanyo ṱhukhu ya I fanela u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka , nahone Mulangavunḓu na vhaṅwe vhaofisi vha kwameaho vha fanela u ṱoḓa u swikelela kha thendelano tshifhinga tshoṱhe kha u shumisa khethekanyo ṱhukhu yeneyo : Tenda ha vha na uri arali thendelano I sa koni u swikelea kha- ( a ) u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya ( a ) , ( c ) kana d(ii) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu , hu shuma tsheo ya Mulangavunḓu ; ( b ) u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya ( b ) , d ( i ) kana ( e ) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu I kwamaho muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu , tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine onoyo muthu a vha muraḓo waḽo I ḓo shuma ; na ( c ) u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya ( b ) kana ( e ) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu I kwamaho muthu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu , hu shuma tsheo ya Mulangavunḓu . 
Vha na vhud(ifhinduleli kha mufumakadzi wavho , vhana vhavho , dzikhonani na min(we mirad(o ya mut ( a  . 
Mut ( ahabvu vho ri vha tshi dzama , Kennedy o vha a tshi kha d(i vha mut ( uku  . 
Vha buka hani kha ḓuvha ḽa u ṱhaṱhuvha mutakalo ? 
Tshiedza tshashu tshi sumbedza uri , mathomoni , hu ṱoḓea muthu muthihi nga egere , na uri , musi zwo no itwa , muthu muthihi kha egere mbili dziṅwe na dziṅwe zwi a ṱoḓea u londola tsimwa  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Vhana vha tamaho u vula fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo dzudzanya mafhungo nga u tavhanya , hu songo fhela maduvhaa60musiono khaedu khulwane kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe  . 
Ndi zwa ndeme u fara khasitama dzashu zwavhudi  . 
Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri miṅwaha ya 30 . 
U dzhia zwi vhugevhenga zwi lwa na Ndayotewa . 
Vhuimo ho dzhiiwaho nga vhone vhaṋe na ho bveledzaho nyambedzano ngei Gleneagles ho thusa zwihulwane u isa izwi phanḓa  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṱuṱuwedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe uri sekithara dzo fhambanaho dzi shumisane u kwaṱhisa hafhu ikonomi yashu , u kunga vhubindudzi na u sika mishumo ya vhathu vhashu  . 
Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Vhabetshi ya Lushaka ya u fhedza , ine ya tandulula khaedu dzi khukhulisaho mashumele avhuḓi a Mulayo wa Vhabetshi wa Lushaka , 2004 ( Mulayo 7 wa 2004 )  . 
Mushonga uyu u vha wo no fhira vhuimo ha u bveledzwa nahone vhui hawo , tsireledzo na kushumele kwawo zwi vho ivhea  . 
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini  . 
Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vha Phalamennde vha tshimbidza miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Zwi vhidzwa upfi ndi imali yo ku zithandanzela ( tshelede ya u farelwa lufhanga ) nahone ndi tsumbo ya khothe ya u fulufhedzea na u shanduka . 
Maraga dza 21 u swika 24 Vhukoni hanu ha u thetshelesa hu ntha  . 
Naa zwiko zwa u daha na zwiṅwe zwa u funga mulilo zwo iledzwa fhethu hune gese dza u duga kana zwiluḓi zwa u duga zwa vhewa kana zwa shumiswa ? 
U thoma , ro zwi vhona uri naho nyaluwo ya ikonomi i tshi vhonala kha ḽevele yapo , ri dovha ra vhona nyaluwo ya vhushai , phambano khulwane ya miholo , na vhushayamushumo kha mimasipala yashu  . 
Ramilayo wa zwa Miṱani , a tshi khou tevhedza mulayo a nga thola Mueletshedzi wa zwa Miṱani ane a vha mushumelavhapo o ṅwalisaho kana muḓivhi wa zwa muhumbulo o ṅwalisaho uri a thuse nga nḓivho yawe kha vhane vha ṱoḓa u thuswa kha u ṱoḓisisa . 
Tsireledzo i ṋ ewa lwa mi ṅ waha i si gathi ine ya anzela u vha mi ṅ waha ya 20 . 
Vha nga si tendelwe u ita ndingo ya embriyo Afrika Tshipembe . 
Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa . 
Hezwi zwi a ṱuṱuwedza vhukuma , vhunga ri sa ṱoḓi vhana vhashu vha tshi salela murahu . 
Ngona ya u shumisa maitele i shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza zwibveledzwa oraḽa na zwa u tou ṅwala . 
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , i ḓo tshea uri thundu dza tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana dzi ḓo kovhiwa nga u lingala  . 
Zwa ndeme ndi u ḓisa dzitshanduko kha tshiimiswa dzine dza dzi tendela dzi tshi itea nga tshifhinga tsho linganaho . 
U sokou bula muhumbulo  . 
Vhulimi wa lushaka . 
Arali vha mudzulapo wa mubvannḓa , vha fanela u ḓadza na u ṋetshedza fomo ya NCP na Nḓivhadzo zwi tshi elana na fomo ( ANR ) nomboro ya u ḓiṅwalisa kha vhuendi . 
Musi ri tshi khou lugisela khetho , ri fanela u zwi humbula uri shango ḽashu ḽo ṱangana na tshinyalelo ya miḓalo kha vhege dzo fhiraho , na uri miṱa minzhi yo kwamea . 
Khamphani ya phuraivete ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u rengiswa tshitshavhani . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9  . 
Shango ḽi ḓo vha na tshikhala tsha u shela mulenzhe kha u tiwa ha mbekanyamaitele dza zwidzidzivhadzi zwa ḽifhasi dzine dzi nga tou vhofha kha mashango ane a vha miraḓo ya WHO . 
Vhuhulu ha Ndayotewa na muvhuso wa mulayo . 
Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995 u dzhiela nṱha ndungelo ya u ita misumbedzo . 
Mvelelo dza ndingo dzi d(o newa vhone fhedzi  . 
Hu na zwithoma zwingana kha garaṱa ? 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo  . 
Customs na ofisi ya Excise  . 
Nṱhani ha izwo , u tholwa ha tshitshavha ho engedzea nga u ṱavhanya , nga maanḓa kha mutakalo , tshipholisa na pfunzo  . 
U swika zwino Muhasho wa zwa Vhulimi wo wana nila dza mashumele ane muvhuso wa tea u a tevhela , nahone wo dzhenisa izwo kha pulane yawo ya kushumele ya miwaha miraru  . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi nga nḓila yoneyone na nga u ṱavhanya nahone hu si na vhukhakhi . 
Migodini zwi re na Mutsiko  . 
Tsheo dzo dzhiwa u itela u tevhela zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya vhukati ya u khwaṱhisa dziSOC u itela uri dzi kone u swikelela zwipikwa zwa mveledziso  . 
Shango ḽa Malawi ḽo thoma kuitele kwa u lavhelesa mulayo wa zwa vhuloi  . 
Ndi zwifhio zwine na zwi vhona tshifanyisoni zwine zwa ni ṋea lusevheḓi lwa u ita swobo ? 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 3 : Kha Senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo hu na zwigwada zwivhili zwa senthara dza Vhutsila dza Vhadzulapo Afrika Tshipembe  . 
KHA VHA SHELE MULENZHE KHAYO ! 
Milaedza mivhili i khagala : Wa u thoma ndi wa uri dziyunivesithi , nga nṱhani ha vhukatelaḽifhasi , dzi ḓo livhana na u engedzea ha muṱaṱisano u bva kha yunivesithi dza mashango a nnḓa na zwiṅwe zwiimiswa , na uri yunivesithi dzi fanela u engedza mbuelo i sa bviho kha tshiko tsha muvhuso  . 
Vhale zwithu zwi re kilasini -- Vhala nga zwa u vhalela -- Mudededzi vha vhea zwithu zwa ita tshiṱhopha nṱha ha ṱafula . 
Kha vha fare therisano kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe vha vhudzise uri ndi ngani vho nanga iyo phindulo  . 
U ḽa hu a takadza zwo fhambana na O ḓela u ḽa . 
Vhuṱumani vhukati ha khadinala na nomboro dzi tevhekanaho vhu tea u itwa . 
Kha maitele a mvetamveto yo kona u sika vhushumisani ho khwaṱhaho vhukati ha muvhuso na nḓowetshumo ya nyanḓadzamafhungo , nga kha vharangaphanḓa na madzangano a tshitshavha . 
Muri mudala wa ita murunzi mulapfu . 
Miraḓo ya komiti ya Wadi na vhone vha nga shuma sa miraḓo ya komiti  . 
U ṱola muvhigo hu tshi shumiswa mutevhemuṱoli . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , kha vha sumbedzise nḓila yeneyo vha ṋetshedze na zwidodombedzwa zwo teaho uri khumbelo yavho i tevhedzelwe  . 
Bugupfarwa ya u dzhenelela ha tshitshavha kha masipala wapo yo ṅwalwa nga Susan Ferguson ASALGP Project Officer na Carol Low  . 
Kha hu ṱumanywe zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele kwa luambo nga nḓila dzo fhambanaho kha nyimele dza matshilisano dzo fhambanaho , Tsumbo , ubvisela vhupfiwa kana mihumbulo khagala , u ḓivhadza vhathu , u amba kana u vhiga nga ha zwithu , nyito , zwiwo kana vhathu kha mupo , zwa tshifhinga tsha zwino kana tshifhinga tshi ḓaho ; u ita khumbelo ; u ṋekedza makumedzwa ; u ṋea zwiḽiwa kana zwinwiwa na u tenda kana u landula zwavhuḓi ; u ṋea na u fhindula ndaela ; u fanyisa na u fhambanyisa zwithu . 
Khumbelo dza makumedzwa dzi ḓo bveledzwa kha luṱa lwa u thoma lwa bidi ya gese u ya kha ya muḓagasi  . 
Thoma thandela dzine dza dzhenisa tshelede nga nnda ha musi vha tshi divha uri vha do rengisa ngafhi zwibveledzwa zwavho  . 
Thebuḽu iyi ire afha fhasi i ṋetshedza zwidodombedzwa zwinzhi nga ha matshudeni a full time uri vha vhe vhaunḓiwa . 
U ṱuṱula mihumbulo na u ita ṱhoḓisiso nga ha ṱhoho ndi iṅwe nḓila ya u fhaṱa ḓivhaipfi ;  . 
I ṱalutshedza zwi khagala uri ICC a i nga humbeli u ḓiswa ha muthu nga Muvhuso wo humbelwaho , arali izwo zwi tshi ḓo ita uri muvhuso wo humbelwaho u pfuke zwipikwa zwawo zwa dzitshakatshaka , nga nnḓa ha musi ICC yone iṋe itshi nga thoma ya wana thendelo ya tshumisano nga Muvhuso une wa khou ḓisa muthu . 
U dzhenelela ha vhadzulapo kha tsheo dzi vha kwamaho kha vhuimo hapo ho themendelwa nga kha u thomiwa ha zwiimiswa na theo dza milayo dzo dzudzanyiwaho zwavhuḓi , dzi ngaho sa Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000  . 
Izwi zwi nga ḓisa thandela nnzhi dza mveledziso dzi sa nyeṱhi  . 
Tshiṱalula nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo tevhekanywaho kha khethekanyo ṱhukhu ya a tsho ngo tea nga nnḓa ha musi zwo vhonala uri tshiṱalula tsho tea  . 
Arali vha litsha u nwa mishonga kana vha i nwa nga nḓila i si yone tsumbadwadze dzi nga tou vhuya nga huhulu . 
Nga kha zwenezwi , Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na vharangaphanḓa vha mabindu uri hu vhambiwe maano a u sedza kha risesheni ya ikonomi na u swikelela nyaluwo i katelaho  . 
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi , ya vhuthu , na nga ṱhonifho . 
Nga 2012 ro thoma Puḽane ya Themamveledziso ya Lushaka , yo rangwa phanḓa nga Muphuresidennde nga kha Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde . 
Khothe idzi dzi dovha hafhu dza wana maanda adzo kha vhusimulayo nga nnda ha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata  . 
Phanḓa havho , vho sedzana na vhahaṱuli , hu na miduba mivhili ya madzulo a thimu ya zwa mulayo  . 
Tshiimiswa tsho Khetheaho tsha u Lwa na Vhuaḓa tsho thomiwa kha Muhasho wa zwa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo u shuma na zwa vhuaḓa na milandu ya u kaidza hu kwamaho vhashumeli vha tshitshavha  . 
Thasululo yo dzinginywaho a i tei u vhona vhugevhenga avho vhane vha fhindula kha mushushedzi wa vhuloi,fhedzi hu ḓi nga na avho vhane vha shushedza uri vha ḓo lowa vhaṅwe vha tea u dziiwa vhe na mulandu . 
Kha vha thome u lingedza muthu u kwama muthu ane vha sola uri o xela . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo u shumana na khumbelo zwi tshi ya ngauri yo itwa nga vhuronwane naa . 
Kha Muredzhisitarara wa Khothe yo bulwaho afho nt ( ha  . 
Mbilo dza mavu dzi linganaho 36 000 dzo itwa shango ḽoṱhe u bva tshe muvhuso wa vula luṱa lwawo lwa vhuvhili lwa tshikhala tsha u ita mbilo dza mavu nga ṅwaha wa 2014 . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u ṋetshedza mishumo nga kha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Ṱanḓavhudzwaho , zwihulwane kha sia ḽa mishumo mihulwane u fana na ndondolo , u kunakisa vhuponi ha zwimela , zwa u lugisa dzi phaiphi dzi no khou bvuḓa na kha u fhaṱa dzibada  . 
CBNRM yo livhiswa kha u shumisa vhathu vhanzhi kha tshitshavha uri vha thogomele zwishumiswa . 
Zwino i khou ṱoḓa u penndiwa hafhu  . 
Kushumisele kwa masheleni a muvhuso kwa Mulayotibe wo phurophoziwaho ku ḓo vha nga kha u ṋetshedza dzigaranthii kha vhaadzimisi vha tshigwada tsha vhuraru vho fhambanaho ( third party lenders ) na zwiimiswa zwi no nga sa International Licensing Council na u imela Transnet sa mugarantii a re hone zwino  . 
Vhorabulasi vha rengisaho vha khou tsivhudzwa uri vha engedze maga a tsireledzo kha mabulasi avho . 
Izwi ndi zwa ndeme kha zwipikwa zwa u sikwa ha mishumo Afrika Tshipembe vhunga zwi tshi ḓo ṋetshedza mishumo ya tshoṱhe kha sekithara ya vhureakhovhe nahone zwi ḓo ḓisa mbuelo ya mbambadzelaseli ine ya ṱoḓea nga maanḓa kha shango . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya phuraivete . 
Mutholi u fanela hafhu u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo nga ha khumbelo iṅwe na iṅwe ya u vhofhololwa ho itiwaho , kana mbofholowo yo ṋekedzwaho khae u ya nga Mulayo une wa amba u vhofhololwa kha dziṅwe nyito dza Mulayo , ndaulo , nḓivhadzo kana ndaela dzo bviswaho u ya nga Mulayo  . 
Vha khethekanye vhadzheneleli vha bve zwigwada zwiṱuku na u ṋea tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe mbudziso i re afho fhasi  . 
Kha ri sedze kha pulane nga vhuḓalo  . 
Hafha fhasi ri khou vha ṋekedza mafhungo a angaredzaho tshaka dzoṱhe dza maanea . 
U linga tholokanyonḓivho zwi tea u ṱumanywa na kushumisele kwa luambo . 
Uri hu itwe mishumo ye ya sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 , vunḓu- a ḽi nga ṱoḓisisa , kana ḽa thola khomishini ya ṱhoḓisiso kha mbilaelo dzifhio na dziifhio ya u sa ita mishumo ya mapholisa zwavhuḓi kana u pwashea ha vhushaka vhukati ha mapholisa na tshitshavha tshifhio kana tshifhio ; na u b ḽi tea u ita themendelo kha muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa  . 
Vhuḓifhinduleli uvhu vhu katela u ṱhaṱhuvha tswikelelo , kana u shayeya ha mbekanyamushumo dza muvhuso . 
Sa tsumbo , vha ḓo tshimbilisa hani kana ndi mibvumo ya hani ine vha ḓo i ita ? 
Musi themo i tshi fhela vhagudi vha tea u vha vha tshi kona u fhindula tshakha dza mbudziso kana ndaela dzi tevhelaho : U ṅwala zwiga zwa nomboro : Fumbili-raru Fuṱhanu-sumbe fuṱahe-mbili Ḓana ṱahe Ḓana na fumithihi Ḓana na fumbili-sumbe LIvhanyisani zwiga na madzina a nomboro . 
Ri tshe ro lindela dziṅwe mvelelo dza u khwaṱhisedza uri hu na mvelela yo iteaho  . 
Nga 2030 , vhathu vhane vha dzula Afurika Tshipembe vha ḓo pfa vho tsireledzea nahone vha sa ofhi vhugevhenga  . 
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga,na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe , zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe  . 
Ndi zwa ndeme u humbula uri mbuelo dzi nga fhambana zwi tshi langwa nga vhuhulwane na tshifhinga , nahone vhashumisi vho fhambanaho vha ṋetshedza tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo  . 
Itshi ndi tshiga tsha tsumbo ya tshedza na u naka . 
Muofisiri Muhulwane u ita mini nga murahu ha musi o no ṱanganedza Fomo u bva kha Vhalanguli vha GEMS ? 
Nganetshelo ya u ṅwala i vha ine ya ṋekedza zwiwo zwinzhi zwi no amba zwo vhewa nga nḓila i pfeseseaho . 
Nḓila ya vhuraru i amba nga thandela dza tshikalo tsha ha masipala dzine dza tea u tikedzwa nga zwiko zwi no bva nnḓa ( Thandela dza Khathegori ya 3  . 
Khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango ntswa ya mbekanyamushumo ya Mveledziso ya zwa Vhulimi ( LRAD ) yo walulwa u alusa mutevhe wa thikhedzo dzine dza o vha hone kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha vha kale vha tshi koniseliwa uri vha wane shango kana mavu nga maana a u ita zwa vhulimi  . 
Ro khwaṱhisedza vhuimo hashu ha uri , kha masia ane ha vha na zwithithisi , vha nga si hanedze zwiitei izwo fhedzi vha ḓo ṱanganedza vhuṱudzeṱudze , musi vha khou wana thasululo kha khaedu idzo  . 
Kha vha ite khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ita khumbelo , ḽine ḽa vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi , ḽi tshi fhira . 
Heyi mbekanyamushumo i shuma nga u ita dzihabu dza nḓowenḓowe kha vhupo vhu shayaho na zwitshavha zwa mahayani zwine zwa vha na nyonyoloso dzo fhambanaho - u fana na mitambo ya bola ya tshiṱaraṱani , dziairobiki , dzhiminasiṱiki dzo ḓoweleaho , migidimo ya u tamba kana mutshimbilo na mitambo ya sialala . 
Ri khou ṱoḓa ṱhoho dza mihasho dzo zwi gudelaho , vhaofisiri vhahulwane vha zwa masheleni , vhalangi vhahulwane vha zwibadela , vhaofisiri vha mutakalo vha zwiṱiriki na vhalangi vha dzikiḽiniki  . 
Huṅwe hafhu tshikhala tsha nomboro tshi ḓo sumbedza arali tshiṱirathedzhi itshi tsho tea kana hai . 
Nga kupfesesele uku , zwi ṋekedza vhudziki kha mikhwa , maelana na zwine vhathu vha nga ita nga zwifhinga zwo fhambanaho , fhedzi na zwine vhathu vho fhambanaho vha nga ita nga tshifhinga tshithihi  . 
U fhindula mbudziso dza vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa tsumbo , ngavhe muṋe wa shopho o vha o sia muṋango wo vulea a tshi ya hayani vhuḽa vhusiku . 
Kha u ela khonadzeo dza u bvelela , thengo , zwivhuya na tshumiso ya nyito ya khetho dzo fhambanaho zwo dzhielwa nṱha  . 
Ho sainwa thendelano dzo fhambanaho dza tshumisano dzine dza vha fhasi ha ṱhoho - Mveledziso ya Vhukoni ha Muthu , Ṱhoḓisiso na Mveledziso . 
Tshomedzo dza vhudzulo , u londola na u vhulunga phukha  . 
U kundelwa u vha na thodea idzi zwi nga isa kha u fheliswa ha giranthi yavho  . 
Vho vhofholowa u sumbedzisa dzanganlelo ḽavho ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine vha nga vha naḽo nga ha mbuelo dzine vha nga tama u dzi vhona  . 
U ita nyambedzano ya u nangiwa ha mugaganyagwama wa muvhuso kha zwipikwa zwa mveledziso ya zwa dzinnu  . 
Nga maṅwe maipfi , avho vho vhaiswaho nga nyito dzo khakheaho  . 
Dzina ḽa muiti wa khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa ndi ḽone dzina ḽo teaho u ṅwalwa afha , hu si dzina ḽa vhubindudzi . 
Mishumo ya vhutsila , zwivhaḓwa na khuvhanganyo zwa vhufa ha Phalamennde zwo vhulungwa , zwa ṅwalwa fhasi na u londotwa nga ofisi ya mishumo ya vhutsila ya Phalamennde nahone zwi a swikelea nga tshitshavha . 
Vhakundi vha nga ḓihudza ngauri vhusiki havho na vhubveledzi ho shuma sa tsumbo ine ya nga tevhelwa nga vhaṅwe , zwine zwa bveledza nyito dza khwiṋesa kha vhudavhidzani muvhusoni  . 
Petani ni tshi tevhedza mitalo yo lubammbiri lutshena lwa nga fhasi lwa thoyi ya penisela ni tshi monisa kha penisela nga nṱha , 1 cm u bva kha ṱhoho ya penisela . 
Ho vha na u dzhenelela tshoṱhe ha tshitshavha kha maga oṱhe a thandela ? 
Muiti wa khumbelo ane a khou ṱoḓa u swikelela rekhodo dzine dza vha na mafhungo a vhuṋe a muiti wa khumbelo onoyo ha tei u badela mbadelo dza u ita khumbelo . 
Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo  . 
Muthu ane a rumela kana ane a lingedza u rumela zwi songo tendelwaho , zwo bvaho nḓ ilani kha ino website kana ane a lingedza u dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe nga nnḓ a ha thendelo kha ino website u ḓ o tovholwa lwa mulayo , nahone arali GCIS kana tshivhumbiwa tshiṋwe na tshiṋwe tsha tshitshavha tsha tshinyalelwa , hu ḓ o vhilwa tshelede ya tshinyalelo kha onoyo muthu kana tshivhumbiwa  . 
Komiti dza Wadi ndi dza ndeme kha u tshimbidza mugaganyagwama u ya kha tshitshavha na u tshimbidza mivhigo i bvaho kha tshitshavha u ya masipala  . 
Iyi mbetshelo ndi yone ine ya iledza u lowa hune ha vhaisa vhaṅwe vhathu kana tshiṅwe tshithu  . 
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa khamphani , close corporation vhuimeli ha madzangano asi a mbuyelo , hu ṱo ḓea ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli . 
Mufaramukovhe wa kha khamphani u renga mikovhe a tshi khou ṱoḓa u bindula . 
Tsumbo ya zwitzhili zwa mutheo zwo rerwaho afha na thyerapi ya khemikhala ya u lafha malwadze o vhangwaho ngazwo zwo ndi kale zwo thomiwa  . 
Mutheo wa muthelo uya engedzea na u tendela muvhuso u tshi engedza miholo ya tshitshavha , mutakalo , mindende , dzinnḓu na tshumelo dza mutheo dza mahala nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yo teaho  . 
Vhuṋeamaanḓa - izwi zwi amba u vha na ndaulo ya tsheo na zwithu zwine zwa kwama vhutshilo ha muthu  . 
Nṱha ha izwo , mbekanyamushumo ya dzilafho ḽa anthirithiroviraḽa a i tou vha yone khulwanesa ḽifhasini fhedzi , i khou ṱanḓavhuwa i tshi ya tshifhinga tshoṱhe , hu na vhalwadze vha 690 000 vho dzheniswaho khwayo tshe ya thoma  . 
Ri kaidza vhuḓifari uvhu nga nḓila yo khwaṱhaho vhukuma na avho vhane vha zwi ita vha ḓo sengiswa arali vha wanala  . 
Kha vha vule Acrobat Reader vha vule dokhumenthe dze vha dzi kopela kha computer . 
U kuḓana uho ho dovha ha vhanga kilonova muthuthubo wa tshedza  . 
Nomboro dza vhukwamani na madzina zwi tea u vha hone kha vhudavhidzani hoṱhe ha mihasho  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa tsha Nyito ya Miṅwaha ya Fumi ya Mbumbano ya Dzitshaka u itela Tsireledzo Dzibadani ( 2011-2020 ) ine ya khou rangwa phanḓa nga Muhasho wa zwa Vhuendi . 
Kha maitele a Vhulamukani a Mulayo na a Vhugevhenga a Sialala , mupondwa na tshigevhenga vha dzhiiwa sa maswina nahone vha lavhelelwa u sa amba tshithu musi tsheo dzoṱhe dza ndeme dzi tshi dzhiiwa nga dziphurofeshinala ( vhahaṱuli , vhoramilayo , vhashumeli vha tshitshavha , vhaofisiri vha zwa vhululamisi na vhaṅwe )  . 
Mualuwa ho ngo tea u talulwa nga ndila i si yavhudi musi a tshi khou ita khumbelo ya u tanganedzwa fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Muvhuso wo nanga saithi dza 16 hune ha ḓo fhaṱwa hone khamphasi dza 12 dza Magudedzi a Vhugudisi ha Thekhinikhaḽa na Pfunzo ya Vokheshinaḽa na u vusuludzwa ha khamphasi mbili dzi re hone . 
Mikovhe i sumbedza zwauri miraḓo ndi vhane vha dziṅwe ndaka ( tshelede na thundu ) dza khophorethivi  . 
Hezwi zwi nga amba zwauri zwipida zwo bvelelaho kha thandela zwi a langiwa . 
Kha vha sedze kha notsi dza siaṱari 78 vha ṱalutshedze vhadzhiamikovhe vho fhambanaho kha tshitshavha vha re na mishumo na vhushaka ho fhambanaho na Komiti ya wadi  . 
Muengedzo 6A U vhuiswa ha vhuraḓḓo ha Buthano ḽa Lushaka ha vhusimamulayo ha vunḓḓu , nga murahu ha u shandukisa vhuraḓḓo ha dzangano , u ṱangana ha madzangano , khethekanyo ṱhukhu dza madzangano na u ṱangana ha madzangano  . 
Kha vha sumbedze uri kha mugaganyagwama wo dzudzanywaho zwavhuḓi , mbuelo i nga lingana na zwibviswa , kana ya vha nṱha kha zwibviswa  . 
HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho  . 
Tsheo ya u ṋetshedza thendelo hu na kana hu si na mikano na tsheo ya u hanela thendelo zwi nga humbelelwa khaṱhululo kha Minisṱa  . 
Khaṱhulo dzo fhelelaho dza milandu iyi dzi wanala kha www  . 
Zwiṅwe zwivhumbeo zwi vha hone nga ṅwambo wa mushumo ngeno zwiṅwe zwi tshi vha hone nga ṅwambo wa zwa lunako  . 
Mutoga u tambiwa nga vha tshinnani  . 
Miraḓo ya Khabinethe , Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro  . 
Kha maḓuvha mararu a mugwalabo zwo vha zwo no vha khagala uri vhashumi vha nga xelelwa nga zwinzhi u fhira zwine vha nga zwi wana kha u gonyiselwa huṅwe na huṅwe  . 
Vhaimeleli vha tea u imelela zwigwada kha tshitshavha . 
U vhala zwigwada na zwithu zwo dzulaho zwo itwa . 
U ya nga kuhumbulele kwavho Mulayo u kombetshedza zwikalo kha mbofholowo ya u ṱangana na vhaṅwe ine ya sa katele izwo zwo tendelwaho fhasi ha mulayo wa dzitshaka  . 
Tshigwada tshihulwane tsha vhashumi kha tshitshavha tshi shumisaho thekhinoḽodzhi u bveledza ndi tsha ndangulo  . 
Naho mivhuso , nga mbekanyamaitele dzayo , milayo , na zwiṱirathedzhi , hu vhatambi vha ndeme kha u sumbedza nḓila ine mupo wa tea u langiwa ngayo , u shumiswa , na u tsireledzwa , vhatambi vha re nnḓa ha muvhuso na vhone ndi vha ndeme  . 
Hezwi ndi zwifhinga zwi lemelaho vhukuma  . 
U rothodza maitele aya hu anzela u swikelwa nga u shumisa muya na maḓi  . 
U tevhekanya U tevhekanya ndi zwa ndeme kha thevhekano ya nomboro . 
Adzhenda ya khonferentsi i ḓo vhewa nga tshiṱirathedzhi na mbekanyamaitele ya AMCOW na nzudzanyo ya mbeu kha sekithara ya zwa maḓi Afurika , ine ya vha na ndivho dzo sedzaho kha mbekanyamaitele , zwiko , nzudzanyo ya tsedzuluso , ṱhoḓisiso dza siṱirathedzhiki , u fhaṱa tshumelo , tshumisano na tsedzuluso , u swikelela kha ndivho nyangaredzi ya u lingana ha mbeu kha mbekanyamaitele ya zwa maḓi . 
Kha vha dzhiele nzhele mbuelo dzo fhambanaho  . 
Ngoma iyi i na madzina o fhambananaho zwi tshi ya nga u fhambana ha vhupo  . 
Phalamennde yo ḓiimisela u swikela vhadzulapo nga u vha yo thoma mbekanyamishumo dza vhushelamulenzhe nga vhathu dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha u khwinisa u dzhenela ha vhadzulapo zwavho kha maitele a Phalamennde . 
Na musi vha tshi wana mushumo , vhafumakadzi vhanzhi vha kha ḓi ḓadza mishumo isa badeli tshelede nnzhi , ine ya vha ya tshifhinga nyana  . 
Na tshanduko kha maḓanzhe na phendelashango dzashu dzi kwama thwii matshilo a vhathu  . 
Vhatholi vha tea u kokodza mbadelo kha miholo ya vhashumi vho teaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe , nga vhege , nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe u itela Pay As You Earn  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṱuṱuwedza vhone u ita vha tshi sedzulusa Tshitatamennde itshi u itela u ḓivhadzwa nga ha uri Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u khou tsireledza hani mafhungo avho  . 
Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme hafhu u ḓivha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme ya Masipala wa , 2000 , pulane ya Masipala na Ndaulo dza Kushumele dza , 2001  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumana na khumbelo yavho  . 
Ndo ima vhudzuloni ha kiḽaente dzine nda khou dzi imela ndi ḓo humbela uri madzina ayo a songo buliwa hafha vhathuni  . 
Khoniferentsi iyi i ḓo dzhenelwa nga vhathu vho fhambanaho na vhane vha khou bva kha mashango a SADEC  . 
A tshi founa nga lwa vhuraru Zwivhuya a dzima founu  . 
Arali vho imela dzangano nahone vha tshi ṱoḓa uri vhaṅwe vha vhe hone navho phanḓa ha komiti , sa thikhedzo kana u amba , kha vha katele madzina na mishumo yavho . 
Gireidi ya 12 : Mishumo ya Oraḽa i tea u seṱiwa nga ngomu , ya lingwa nga ngomu ya modareithiwa nnḓa . 
Tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tsha QLTC tshi tea u lingedza nga nḓila dzoṱhe u ḓisa tshanduko kha u guda na u gudisa na u khwaṱhisedza uri zwine zwa kombetshedza kha pfunzo zwi a swikelelwa . 
Kalekale , Pfeṋe ḽihuluhulu ḽa vhuhali ḽo ya ḽa dzula khunzikhunzini dza mulambo . 
Ndi ṅwaha wa u engedza lwendo kha u fhaṱa AfurikaTshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽi re na vhuthihi , ḽi re na demokirasi , ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽi si na khethululo nga mbeu . 
Nyombedzelo kha ndondolo ya mutakalo ya mme na ṅwana  . 
Komiti i nga tshea u sa dzhena kha vhupfiwa vhune ha sa tshimbilelane  . 
Miraḓo i ṱuṱuwedzwa u shumisa nḓila dzoṱhe dzo itwaho nga kereke , u itela u ḓitsireledza kha masiandoitwa a vhuvhi , na maṅwe maanḓa a lwaho na vhutshilo . 
U ṅwala maambiwa a muṱangano  . 
Tsha u thoma , ri tea u fhungudza tshifhinga tshi dzhiiwaho uri mbilo i khunyelele  . 
Khetho dzi tevhelaho dzi tea u vha muvhigo wa zwe Muvhuso washu wa shumisa zwone na uri dzi tea u sumbedza arali vhathu vhashu vha tshi tama u vha na miṅwe miṅwaha miṱanu i fanaho , kana arali vha khou takalela u ṱoḓa zwiṅwe zwa khwine  . 
Ri ḓo tea u ṱanganedza uri na vhalambedzi vhapo khathihi na vhalambedzi vha sili vho ḓiimisela vhukuma u lambedza muvhuso , ngauralo muvhuso u vha mulambedzi muhulwane  . 
Zwigevhenga zwa pfanelo dza vhathu ndi vhadzulapo nga riṋe , vha dzulaho tsini na muṅwe na muṅwe , na uri vha nga vha na maanḓa na u vha khombo  . 
Zwikhala zwa mishumo kha mihasho ya lushaka na mavun ḓu zwi ḓadzwa nga u kunga vhathu na vhashumi vhane vha shuma khayo kana nga u kungedzela uri vhathu vha sa shumeli muvhuso na vhone vha ite khumbelo dza mushumo  . 
Nyolo ya 9 afho fhasi i fha tsedzuluso nga u angaredza ya muhumbulo wa u monithara , u ela na u shuma ha CBP khathihi na vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP  . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi siho , muṋe wa mavu u fanela u kwama khothe nga u ṱavhanya uri i bvise ndaela ya u pandela hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act , of 1998  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a ṱo ḓea kha u ṱun ḓwa ha phukha kana zwibveledzwa zwa phukha u zwi ḓisa Afrika Tshipembe . 
Kushumisele kwa Masheleni a Muvhuso u fhindula mbudziso ndapfu kha Khethekanyo ya C. 
Na u vha fhethu huthihi na Afrika Tshipembe kha u tamela mashudu Vho Mama Winnie Mandela kha u swikelela miṅwaha ya mabebo ya 80  . 
Mulayo u ḓo randela zwigwevho malugana na maitele ane a vhaisa o iledzwaho nga Mulayo . 
Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho , u ṱumbulwa huṅwe na huṅwe kha mulayo muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi khou shuma musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma- ( a ) kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe kana shangohaya nga nnḓa ha musi hu tshi ambiwa vhupo , zwi tea u dzhiiwa zwi tshi amba Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa ; b kha Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo , zwi tea u pfesesiwa sa zwi ambaho Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa ; c kha Phresidennde , Muthusa-Phresidennde wa Khorotshitumbe , Minisṱa , Muthusa-Minisṱa kana Khabinethe , nga fhasi na Ndayotewa ntswa hu tshi tevhela tshiteṅwa tsha 9 tsha ino Sheduḽu , zwi tea u dzhiiwa zwi tshi amba Phresidennde , Minisṱa , Muthusa-Phresidennde kana Khabinete ; d kha Phresidennde wa Vhusimamilayo Sinethe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ; e kha vhusimamilayo ha vunḓu , Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa khorotshitumbe wa vunḓu zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba vhusimamilayo ha vunḓu , Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa Khorotshitumbe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa , hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 12 tsha ino Sheduḽu ; kana f kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo , zwi tea u dzhiiwa kha luambo luṅwe na luṅwe zwi tshi amba luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Ndayotewa ntswa . 
Zwiṅwe hafhu , hu na nyonyoloso dzine dza ḓo vha thusa u engedza nungo dzavho na u tshimbila , na u thusa u homolowa na ndangulo ya mutsiko  . 
Khombo i shushaho yo iteaho ngei Mugodini wa Lily kha ḽa Mpumalanga mathomoni a 2016 , i tou vha tshiwo tsha mufuda wo raloho we ra tshenzhema lwa u tou thoma u bva tshe demokirasi ya vha hone  . 
U kona u ṅwala nga u khethekanya maipfi zwavhuḓi . 
Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo , ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi , yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo . 
Khomishini yo hweswa mushumo na u maanḓafhadzwa uri , kha vhunzhi ha mishumo , i ite tsedzuluso , i lavhelese , na u ṱola kudzulele na ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso  . 
Izwi zwi itelwa uri mbambadzo ya daimani i songo ṱuṱuwedza dzikhakhathi nga madzangano a maravhele kana vhavutsheli na vhashumisani navho vhane vha ṱoḓa u dzhiela fhasi mivhuso ya vhukuma . 
U vhulunga na u alusa tshiimo , mutakalo , u vhulungea na tsireledzo ya Vhaaluwa  . 
U tevhekanya nomboro Vhagudi vha tea u tevhekanya nomboro vha tshi shumisa zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Khumbelo i nga itwa arali foramu ya mushumoni i saathu vha hone nga fhasi ha Vhushaka ha Vhashumi wa1995 . 
Ho ṋetshedzwa masheleni a ndambedzo a linganaho R740 miḽioni ane a ḓo shumiswa kha miṅwaha miraru iyo  . 
Vha nga tou ya vha vhiga kha ofisi ya ICD in(we na in(we nga vhone vhane , nga lut ( ingo , nga vhurifhi kana nga e-meili  . 
Magudiswa oṱhe a luambo a gudiswa kha sekele ya vhege mbili ( awara dza 12 )  . 
Zwiṅwe zwa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo a zwo ngo katelwa kha muteo wa mulayo wa vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo kha ḽa Afrika Tshipembe ( kha vha sedze TSHIBOGISI TSHA E kha siaṱari ḽa 7 )  . 
Mihasho ya muvhuso ina vhudifhinduleli ha mafhungo ane a vha kha website dzayo  . 
Roṱhe ri na zwinzhi zwine ra tea u ita kha u shandukisa ikonomi na u fhelisa ndozwo . 
U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Vhalangavunḓu 129 . 
Tshifanyiso tsha muhumbulo tshi wanalaho kha tshitanza tsha vhuraru ndi tshifhio ? 
Khabinethe yo tendela u dovha u tholiwa ha iyo miraḓo yo sumbedzaho uri vha kha ḓi takalela u bvela phanḓa na u shuma kha Khoro ya Mveledziso ya zwa Vhashumi Afurika Tshipembe u thoma nga Khubvumedzi 2013 u swika nga Ṱhangule 2018 . 
U shumisa ridzhisiṱa ya fomaḽa U thetshelesa muambi wo tou fombe , u itela u wane zwiṅwe zwa ndeme kana ṱhoho khulwane u bva kha ndeme u bva kha zwo ambiwaho U bula zwiga zwihulwane kha u amba na vhathu . 
Milayo ya Khoro dza Mahosi na Magota R2082 wa 1967  . 
Hezwi zwi a thusa kha u lingana na tshirunzi tsha vhathu nga kha u swikela mafhungo na tshumelo dza dziposwo dzi swikeleleaho , zwine zwi leludza mveledziso ya matshilisano na u khwinisa matshilo a muthu nga muthu na zwitshavha . 
Ri fhululedza Mufarisa Muphuresidennde na tshigwada tsha Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka na Khoro ya zwa Vhashumi kha tswikelelo na u vha tamela mashudu kha mushumo une wa tea u itiwa . 
Izwi a zwi ambi zwauri avha a si mahosi na magota a vhukuma  . 
U dzhia sia - Nḓowelo ya u takalela tshithu tshithihi u fhira tshiṅwe u itela uri muthu a kundelwe u ṋea khaṱhulo yo teaho  . 
Masia a u vhala - u vhala wo thoma nga phanḓa , u fhedzisela u vhala u tshi yela murahu , u vhala u tshi bva kha tshamonde u tshi ṱutshela kha tshauḽa , na u bva nṱha u tshi ya fhasi ha siaṱari , kana u thoma , u fhedzisela , vhukati ha maipfi na vhukati ha maḽeḓere kana vhuimo ha maḽeḓere kha siaṱari . 
Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea muteo wa zwikili zwa u davhidzana na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha , wa 2015 Phalamenndeni . 
Vhulanguli ha Mugaganyagwama na Zwishumiswa  . 
Vhunzhi ha mushumo uyu wo ḓisendeka kha ḽitheretsha , fhedzi u sengulusa mutalo muṅwe na muṅwe wa tshibveledzwa zwi kwasha ndeme yatsho . 
Naa CBNRM ndi mini ? 
Ndi tshakha dza mbeu fhedzi dze dza themendelwa nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela wa 1976 , dzine dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo  . 
Kha vha fhe zwiitisi zwa uri ndi ngani zwi tshi ḓo thusa lushaka arali muphuresidennde vha vha farela lufhanga  . 
Aya maitele a ṱuṱuwedza u fhola ha zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho , na u fha mukhakhi tshikhala tsha u ita dzitshanduko . 
Tsumbo , arali muraḓo wa tshigwada u nga kwama Komiti ya Wadi u ṱoḓa thuso , miraḓo ya komiti i pfa uri tshigwada tshenetsho a tshi ngo ṱanganedzwa tshitshavhani , zwi ḓo tuṱuwedza kufarelwe kwa muthu onoyu kana tshigwada tshenetsho , zwihulwane kufarelwe kwa mafhungo avho  . 
Maitele o shumiswaho nga muvhuso kha u tandulula thaidzo ya gomelelo na thaidzo ya u fhungudzea ha mavu , a lulamisa phindulo ya u vha khagala na muvhuso wa ngomu wo ṱanganelaho , sa , mbekanyamushumo ya Ṱhogomelo ya Mavu , U shumela Maḓi , U shuma kha Mulilo na u Shuma Matzhavani , zwine zwa ḓo thusa kha u sika mishumo , u vha hone ha zwiḽiwa , mveledziso ya zwikili , ndondolo , mbuyedzedzo ya mavu na mbuyedzedzo khathihi na mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
U humisa vhu ṱ anzi zwaho zwi ita uri vhatholi vho ṱ he vha kone u ṋ ekedza South African Revenue Service zwidodombedzwa zwa vhashumi vhane muthelo wavho u sa kokodzwe sa zwe zwa tiwa kha Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 . 
Nga tshifhinga tsha u funza kilasi yoṱhe na tshifhinga tsha u livhana na tshigwada , vhagudi vha bvela phanḓa na u amba nga ha maḓuvha a vhege , miṅwedzi ya ṅwaha na datumu ya ḓuvha ḽeneḽo , na maḓuvha o rangelaho na maḓuvha a ḓaho . 
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi  . 
Ndivho dza maambiwa ndi u ṱalutshedza mafhungo o tshewaho na u rekhoda uri ndi maga afhio ane a ḓo dzhiiwa , nga nnyi nahone lini  . 
Nga u ṋetshedza vhupfiwa , vha vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa Miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo . 
Muvhuso wo dovha wa vha na mvelaphanḓa khulwane kha u thoma Zhendedzi ḽa Ndango ya Mikano , hu u itela u langa photho dzoṱhe dza u dzhena ngadzo na u khwinisa vhutsireledzi . 
Fomo Fomo a dzi wanalei online . 
Atikili i dodombedza vhunzhi na u kalula ha lushaka lwa maanḓa e a shumiswa na u vhonisa kha masiandaitwa na ndozwo kha Gaza na Lebanon  . 
Mutholi u fanela u vhona uri mushumi muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwa nahone u pfesesa zwavhuḓi khombo dza zwa mutakalo na tsireledzo dza mushumo muṅwe na muṅwe une wa vha u khou itiwa , tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha tshi tshi khou bveledzwa , u itiwa , u shumiswa , u vhulungwa , u farwa kana u endedzwa , na tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana mitshini ine ya vha i khou shumiswa  . 
Mahosi na Magota a songo fhiwaho thendelo ndi avho vhe vha si fhiwe maanda nga Minisita u ya nga khethekanyo ya 12 kana 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema  . 
Hu na Nnḓu mbili dza Phalamennde - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Fomo dza khumbelo dzi tea u iswa kha ofisi ya ndangulo . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka I nga ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo  . 
Khunyeledzoni , vhunzhi ha mivhuso yo i kha ḓi hadzima thikhedzo yayo khulwane kha masendelele a vhuanḓani o ḓisendekaho nga u ita thendelano yo ṱanganaho na nyito vhukuma nga ngomu kha madzangano o teaho a mashangoḓavha  . 
Tshifanyiso tsho raliho tshi vhidzwa upfi ndi tshatidungo . 
Naa miṱa yo farwa nga vhafumakadzi kana vhanna ? 
Zwoṱhe izwi zwo sika mishumo na u khwinisa matshilo a vhathu vhashu . 
Naa vho ṋetshedzwa zwithu zwa u tsireledza dzinḓevhe nahone zwi a ambariwa fhethu hune ha vha na phosho ? 
Ndingo dza muvhuso dza u ita uri pfunzo ya nṱha i swikelelee dzo fhiriswa nga vha muvhigo wa 2015 wa Zwiimiswa zwa Pfunzo ya Nṱha zwa Dzimbalombalo dza Masheleni nga vha Dzimbalombalo vha Afrika Tshipembe  . 
Hezwi zwi amba uri kuitele kwa CBP kutea u dzhenisa vhaṅwe vha re na dzangalelo vho vhalaho  . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho vhuponi ha mikanoni ya shango na ha tsini na SKA ngei Kapa Devhula . 
U ita mugaganyagwama ndi u rengela ngomu na u khetha uri masheleni ashu ri a shumisa nga nḓila ifhio . 
Vhureakhovhe ha bindu ndi thendelo ya u rea khovhe  . 
Ri tshi shumisana ri ḓo swikela zwinzhi  . 
U tevhedza maga na milayo ya vhuraḓo havho ha GEMS U tevhedza Milayo ya Tshikimu ndi zwa ndeme na u sa tambisa mbuelo dza Tshikimu saizwi izwi zwi tshi ḓo kwama mbadelo dza miraḓo yoṱhe nga nḓila isi yavhuḓi  . 
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u halwa malaṱwa mahala  . 
Sialala ndi mini ? 
Vha dzhiele nṱha na u ṱanganedza u sinyuwa havho  . 
Vhalani maiti a re kha ṱhireke ya ṱaḓa . 
I tea u pfufhifhadzwa nga zwiga zwi re na ndeme fhedzi  . 
Lushaka lwa u Thoma ( u sekena ha marambo )  . 
U tandulula thaidzo kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo ya thaidzo yaṋu ine ya katela u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 75 na phindulo dzine dza nga dzhenisa na zwiṱahe . 
Mushumo wa muvhuso : u phasisa milayo ine ya tsireledza vhutshilo ha vhathu  . 
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , arali muiti wa khumbelo a muthu a re zwikolodoni zwine a kundelwa u zwi badela , lwe u vha zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou itela khumbelo khayo  . 
Muhasho wo dovha wa tshimbidza mbekanyamushumo dza tsivhudzo nga vhulimi hu na ndivho ya u bveledza zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe na vhufuwi  . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha zwa masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1b- a i fanela u ṋekedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u dzhenelela kha- i thmuraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa muvhuso wapo ; na ii vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u dzhenelela ; b u dzhenelela hu fanela u fheliswa arali- i muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo a hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 28 u bva tshe u dzhenelela ha u thoma kana mafheleloni a tshenetsho tshifhinga a vha a saathu tendela u dzhenelela ; na ii Khoro ya hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha musi u dzhenelela ho thoma kana mafheleloni a tshifhinga tsha u dzhenelela ; na c Khoro I fanela uri , musi I tshi khou dzhenelela , I sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe , I ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu . 
Ndi kona u pulanela tshiṱori ndi tshi shumisa mepe wa mihumbulo . 
Zwiimiswa zwa mishonga zwa phuraivethe vha gema mbadelo dza fhasi . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u fanela u fhaladza vhusimamilayo ha vunḓu arali- ( a ) vhusimamilayo ho dzhia tsheo ya uri vhu fhaladzwe nga thikhedzo ya vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaho ; na ( b ) musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa  . 
Ndi shango ḽifhio ḽine ḽi nga bvelela nga nnḓa ha vhatsila , vhane vha fana na vhavhaḓi kana khetho dza pfunzo ya nṱha ya sialala , u fana na dzipuḽambara ? 
Kharikhuḽamu i ṱoḓa u sika mugudi wa tshifhinga tshoṱhe ane a vha na vhuḓifulufheli na vhuḓilangi , o funzeaho , muḓivhi wa mbalo , wa vhutsila vhunzhi , wa u pfela vhuṱungu , wa ṱhonifho ya vhupo na nungo dza u shela mulenzhe kha tshitshavha sa mudzulapo wa ndeme na mafulufulu  . 
Mutambo uyu wo vha u tshi fana na wa ragibii ya musalauno . 
Naho vha tshi khou lila vha a kona u khuthadza vhaṅwe na u ṱanganedza ḽifhasi  . 
Mashango a fanaho na Finland na Korea a shumisa masheleni manzhi vhukuma  . 
U hoya ndi vhuḓifari ha u ita u nga ri muthu u khou hudza muṅwe ngeno u tshi khou mu tsitsela fhasi , vhuḓifari na vhushaka ho ḓisendekaho kha uri murangaphanḓa kana muṱuṱuwedzi u dzulela u ita na u ḓivha zwithu zwoṱhe u fhira vha re fhasi hawe  . 
Vhudzheneleli hashu ha u tikedza sekithara ya vhubveledzi vhu khou aṋwa mitshelo . 
U sedzwa ho khetheaho ha sekithara dzo khwamiwaho lu vhavhaho nga masiandoitwa a khethululo o thusa kha u khwinisa matshilo avho  . 
Mutandululi ndi muofisiri o ḓiimisaho a sa dzhii sia ane a shumana na mbilaelo dza malugana na dzangano kana zhendedzi . 
U bveledza u pfesesa ha tshileme na luambo lwa u amba nga ha tshileme . 
Mulayo wa lushaka wo lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2a u tea u vhona uri hu vhe na u dzhenelela ha mahoro maṱuku kha vhurumelwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila I ananaho na demokirasi  . 
U ḓivha na u ola mutalo wa ndinganyahuvhili khazwivhumbeo zwa dzhomeṱiri na zwi si zwa dzhomeṱiri zwa 2-D . 
Ri ḓo dovha ra ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya u fhaṱwa ha vhudzulo ho teaho ha vhathu na nga u ṱavhanya , u itela tswikelelo ya vhoṱhe kha maḓi , tshampungane na muḓagasi , u itela uri miṱa yoṱhe i kone u vha na vhudzulo ho teaho na tswikelelo kha tshumelo nga 2014  . 
Vhulangi ha Mbuelo dza Shango na Vhulangi ha Muingatengo na hone vhu ita nyanganyelo ya mugaganyagwama ine ya rumela kha Muhasho wa Gwama  . 
Phophi o vhala masiaṱari manzhi mangana u fhira a Khathu ? 
Miḓi ya 27 200 i kha ḓi tou bva u wana maḓi o kunaho ane o lugela u nwa . 
Hezwi ndi zwikhala zwine zwa tea u dzhiwa ; nga u shumisana , sekhithara dza mutakalo na pfunzo dzi nga ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu u ya kha ndivho dzashu dzi fanaho dza khwaḽithi , tshanduko na ndinganyiso  . 
Mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe hu rumelwa nḓivhadzo ya vhugudisi , hu tshi katelwa na ṱhoho ya wekhishopho  . 
Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela - u bva kha zwi tshiṱediamu , themabveledziso ya vhuendi , maga a tsireledzo , mafhungo a madzulo , kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe - u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa . 
U ita uri phiriso ya zwa thekhinoodzhi i vhe yavhui kha vhalimi kana vhorabulasi vhaswa nga kha senthara dza thikhedzo ya vhalimi kha evee yapo  . 
Ndi ngadzwo mahoḽa ro shumisana na mabindu na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha u bveledza kuitele kwa mvusuludzo ya zwa vhulamukanyi  . 
Kha vha haseledze na dokotela wavho uri vha zwi ite lungana  . 
Mihumbulo : a si minzhi , hunzhi yodovhololwa  . 
Komiti dza Wadi dzi na mushumo muhulwane sa nḓila ya tshitshavha ya u imelela madzangalelo kha IDP na u vhona uri pulane dza matshilisano na dza ikonomi dza wadi dzi khou takalelwa nga tshitshavha tshoṱhe  . 
LUAMBO NA MVELELE Vha nga shumisa luambo lune vha toḓa , vha tevhela mvelele ine vha funa . 
Mihumbulo yavho i ḓo dzula i hone kha ngelekanyo dzashu , saizwi avha vhahali vha nndwa vho badela thengo khulwane u itela mbofholowo  . 
Vhu tea u vha na mutumbu  . 
Ndi mini zwi no ni sinyusa ? 
Mbeu na vhafumakadzi zwo ḓiswa nga vha tshisadzini vha bvaho devhula-a si thaidzo ya tshipembe  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo  . 
Arali maitele a mulalo a si konadzee , masiandoitwa a vhathu vha ayo mashango na dzhango ḽa Afrika a ḓo vha makhaulambilu . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya vhumba phurogiremu dza u linga dza fomaḽa dza ṅwaha i dzhiiwa sa U linga ha fomaḽa . 
Kha dziṅwe nyimele Minisṱa a nga ṋea thendelo ya u khwiniswa ha thendelano ya u kovhekana mbuelo ine a i kwami ndeme ya thendelo  . 
Vhathu vha tea u divha nga milayo ya muvhuso na mbofho dza lifhasi dzine dza nga vha thusa kana dzine dza nga tutuwedza mushumo yavho  . 
Dzhielani nṱha mutevhe wa nomboro dzo teaho themo yeneyo , khathihi na mutevhe wa thaidzo dzo eḓanaho . 
U vhala na tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi , zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
U ṅwala na u ṱalutshedzela mafhungo Uri vha kone u sika na u ṱalutshedzela mafhungo , vhagudi vha ṱoḓa nḓivho nga ha luambo , nḓivho na mafhungo na vhutsila ha luambo na dzinḓila . 
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu ṋewaho nga , kana vhu langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192 . 
Muṋo wa musanda wa madzhoro . 
Mushumo wa ṱhoḓisiso we muṅwali a ita u vhonala kha nganetshelo ya tshiṱori  . 
Ri khou tea u khwathisedza uri tshelede ya tshitshavha yo tswiwaho i a vhuiselwa murahu ya shumiswa u ḓisa tshumelo na themamveledziso dzo no khou ṱoḓea vhukuma kha zwitshavha tsha zwi shayaho vhukuma  . 
Vhagudi vha vhudzwa uri ḽithara ndi zwa u ela zwa ndinganelo zwo ḓoweleaho kha u ela khapasithi na volumu . 
Vhunzhi ha vhathu vhashu vha khou vhuelwa vhukuma u bva kha EPWP  . 
Hu na khetho ya mbuelo yo teaho ṱhoḓea dza ndondolo ya mutakalo dza muṱa wavho na tshikwama tshavho . 
Zwenezwo , tshithu tsho khetheaho ndi zwo sedzwaho , ngeno vhubvo vhu tshi ṋetshedza kuvhonele kwa ndeme  . 
Vhukavhamabufho ha dzitshaka , vhune ha lavhelelwa u fhungudza tshivhalo tsha mimoḓoro ya Gauteng na u ṱumanywa na tshikafhadzo ya muya  . 
Mukhantselara muhulwane a mbo di vhudza muhwelelwa uri a ime  . 
Muvhuso u tshi khou shuma ma miwe mirao u o lusa nga nila dzohe uri vhathu vha gudiswe mishumo nahone vha bvelele kha zwohe zwine vha khou ita  . 
Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swikela a tshi waniwa mulandu  . 
Vhathu vho fhambanaho vha na zwithu zwo fhambanaho zwine vha zwi dzhiela ntha . 
Itani thikhi kha zwino sumbedza u sa na khombo na tshifhambano kha zwi no sumbedza khombo . 
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi  . 
Khothe ya vhana i nga si bvise ndaela ya u dzhia ṅwana phanḓa ha musi tshifhinga tsha maḓuvha a 60 tshi saathu fhela  . 
E-mail u bvam kha Vho Mmatsheko Pine u bva Hammanskraal ndi mafhungo ane a tou vha one  . 
Bvisele khagala phurosese ya u shumisa sisiṱeme ngomu kha muhanga wa kushumele kha phurosese ya vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelanaho  . 
Vharangaphanḓa vha Sialala vha shuma mishumo yavho vha tsini tsini na tshitshavha . 
Ndi ni thuse ? 
Ri na tsumbo dzi vhonalaho dza zwo swikelelwaho nga mbekanyamushumo yapo . 
Pfanelo ya u wana vhaimeleli vha mulayo itwaho kana u lugiselwa nga madokotela vhe vha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya RSA  . 
Maitele ane a itwa vhuongeloni na kha zwileludzi zwa nga masiari  . 
Ri fulufhela uri u dzudzanya hafhu hu ḓo ita uri hu vhe vhubindudzi vhuswa , hu si kha zwa maḓaka fhedzi na kha vhubveledzi vhu ḓaho nga murahu  . 
Mushumo u re afho ṋtha u anzela u itwa musi hu tshi shumwa na zwigwada na kha tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
U ṱalutshedza na u ita uri vhathu vha fune tshibveledzwa  . 
Fhedzi , thendelo ya u fhedzisela ya mugaganyagwama wo raliho , i ḓo bva kha ndangulo ya vhuongelo  . 
Zwo ombedzelwa uri muhumbeli a sumbedze uri u muhumbeli wa lushaka lufhio , ngauri i na zwikundisi zwi tevhelaho  . 
Ndondolo ya u thivhela : Dzilafho ḽi ṋetshedzwa u thivhela khombo kana u fhungudza khombo ya u wana nyimele ya dzilafho  . 
Naho zwo ralo , vhukhakhi ho raliho kha ḽiṅwalo ḽa vhuṋe dzi lulamiswa nga mahala  . 
U ṱuwisa mulwadze u bva kha sibadela u ya kha tshiṅwe hune ha khou ṱoḓea u dzhenelela ha dzilafho  . 
Dzikoporasi na dzikhamphani hune muvhuso wa shela mulenzhe , sa tsumbo , Eskom na Telkom Ltd  . 
Nga murahu ha uvhala vha tshi dovholola , vha thoma u bvumela na udovholola zwivhumbeo zwa luambo ho fanelaho vhe nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Kha vha fhedzise mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa vha vhambedze phindulo dzavho na nyimela ya vhone vhaṋe  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga nga u ṱavhanyedza u engedzedza maga a tsireledzo , hu tshi katelwa na u tikedza mapholisa hune zwa vha zwo tea  . 
Khamphani ndi bindu ḽine ḽa shuma nga ndivho ya u bveledza mbuelo kha vhathu vha si gathi  . 
Khomishini I fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka  . 
Zwiṅwe hafhu , ri livhisa ndiliso dzashu nga mbilu vhuṱungu kha miṱa yoṱhe na mashaka a vho ri siaho  . 
Ndivho ya hei Gaidi ndi u fha mupondwa mafhungo ane a a ṱoḓa malugana na u ḓisa khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo u ya nga Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani  . 
R2 500 i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa . 
Arali muhulwane a d(i kombetshedza , mutholiwa u fanela u humbela uri ndaela iyi kha i itwe nga u tou n(walwa fhasi , ene a kone u sumbedzisa zwiitisi zwawe zwa u hana ndaela iyi a dovhe a vhige mafhungo aya kha vhahulwane vhane vha vha na maand(a  . 
Ndi ngazwo ri sa koni u bula uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa Muṅwalo U fara penisela na khirayoni nga ngona . 
Ndi afho fhedzi hune foramu dzapo dza shaya nungo hune nga nnḓani ha musi dzi sa shumi komiti dza wadi dza dzhiela nṱha u shuma mishumo iyi  . 
Tsumbo ya mishumo ya meṱirikisi ho tiwaho uri ndi vhone vhane vha ḓo miraḓo  . 
Musi thendelano ya u kovhekana mbuelo yo no ṋetshedzwa , masheleni oṱhe a bvaho kha thendelano idzi a fanela u badelwa kha Tshikwama tsha u Kovhekana Mbuelo  . 
Vhana vha tea u wana tshifhinga tsha u tamba na u dzhena tshikolo . 
Sa mudzulatshidulo , Afurika Tshipembe ḽi khou ṱoḓa u khwaṱhisa vhushaka ha makwevho a dzitshaka , nga u ṱoḓa u khwaṱhisa na u engedza vhuṱala ha Afurika kha KPCS na u shela mulenzhe kha mupo wo tsireledzeaho wa ḽifhasi . 
Vho ya vhufhalalini nga 1962 he vha pfumbudzwa kha vhuswole vha wana poso ya u vha muṅwaleli na u vha muhulwane wa khethekanyo ya vhafumakadzi kha ANC ngei Tanzania . 
Ndingo ya maṱo iḓo itwa henefho musi u shandukiswa hu saathu vuledzwa  . 
U lavhelesa zwavhuḓi kha zwifanyiso na u amba nga ha tshenzhemo yo ḓoweleaho . 
Maanḓalanga a vhuṱaṱisani o ita mushumo wa nṱhesa wa u bvukulula gennge dza vhugevhenga na u ṋea ndaṱiso ya u pfuka mulayo  . 
Mushumo wa u dzhia zwinepe  . 
Musi tshele i tshi ima , vhagudi vha tshimbila vha tshi ya kha luṅwe lurumbu lwa kiḽasi . 
U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina . 
Ndivho ya opharesheni iyi ndi u shumana na mafhungo a vhugevhenga a ngaho , zwihali zwi siho mulayoni , zwidzidzivhadzi , zwa u rengisa mivhili na zwiṅwe zwiito zwi siho mulayoni . 
Itshi tshitandadi tsha yuniti tshi fha thimu ya thandela kana dzangano ḽa thandela mvulatswinga yo ṱanḓavhuwaho hu na muhumbulo wa uri mishumo ya thimu ya thandela i tea u fanyiswa na zwine mugudi a tshila khazwo khathihi na tshenzhelo ya mushumoni nahone ndivho yayo ndi u shuma sa phurogireme ya risetshe yo ḓiimisaho  . 
Uri naa thundu dzo dzhiiwaho dzi nga vhilwa lini nahone hani m . 
Vha ṅwalisa hani muunḓiwa wavho U ṅwalisa muunḓiwa , ri ṱoḓa : 1 . 
Tshumelo iyi i toda u shumisana na muvhuso wapo  . 
Milayo yoṱhe ine ya sedza kha zwa vhuloi i na zwigwevho zwi vhavhaho kha avho vhathu vhane vha wanwa milandu i kwamaho zwa vhuloi . 
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele . 
A nga tou vhala kana a amba zwi tshi bva ṱhohoni  . 
Kha nyimele dzi ngaho idzi , vha ḓo fanela u ṅwalela Minisṱa vha humbela uri thendelano ya u kovhekana mbuelo i khwiniswe  . 
Ndi henefha hune vha fuwa ṱhulo dzo tsireledzea . 
Vha nga ita mini u thivhela tshikolodo tsha mbilo ? 
Tshiwe tshithu tshine tsha vha hone kha zwa vhulimi na vhufuwi ndi vhutendatenda ha uri vhathu vhatswu vha nga si kone kana u vha zwiwe zwithu nga nnani ha u dzula vhe kha matshilele e vha a owela a u vha vhalimi-vhafuwi vhane vha khou shaya  . 
Vha tea u dzhenisa dzilafho heḽi kha tsha u fara tsho kunaho na uri vha tshi vale . 
Ndi sia ḽa ngudo ya zwa ikonomi i elanaho na vhuḓifari ha dzifeme na vharengi vha zwibveledzwa  . 
Dzangalelo ḽi re Afrika Tshipembe ṱo kalula . 
Ndi Vho-Alpheus vha tshi khou amba na mufumakadzi wavho  . 
Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu , vhane vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo u bva kha mugudisi wa phurofeshinala wa mutakalo nga ha thaidzo in(we na inwe ya malugana na thaidzo dza zwa dzilafho  . 
Ro mbo di humela murahu  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhululedza Riphabuḽiki ya Angola kha u tshimbidza Khetho dza Lushaka zwavhuḓi  . 
Vhagudi vha tea u ela zwithu zwo fhambanaho nga u shumisa zwi si zwa fomala . 
Khaṱhulo dzo fhelelaho dza milandu iyi dzi wanala kha www . 
Kha hu ṱuṱuwedze u dzheniswa ha zwiga zwa nomboro kha rikhodo dzavho , hu tshi katela na u sumbedza zwifanyisona . 
Kha vha vhudze vhathu ngazwo-vhashumisani navho vha NGO vha do kona u vha fha mafhungo manzhi  . 
Miraḓo ya Komiti dza Wadi itea u khwathisedza uri vha a ḓivha tsumbakushumele dza ndeme na thagethe dza kushumele dzi re kha IDP ya masipala wavho uri vha kone u ela mvelaphanḓa  . 
Khamusi khoniferentsi kha maḓuvha a ḓaho i nga ambedzana hafhu nga ha aya mafhungo  . 
Hei ndi app thendeleki ine vhoraphurofesheni vha ndondolamutakalo vha i shumisa u ṱola dzibaakhoudu vha dzhenisa uri tshiṱoko tsho guma gai tsha dziARV , mishonga ya u lwa na TB na ya u haela . 
Vhutsila , Mvelele na Luambo kha Tshitshavha  . 
Kha vha fhe tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe mushumo une vha tea u u ita nga minete ya 10  . 
Mushumo wa oraḽa muṅwe na muṅwe une wa tea u shumiswa sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya U linga u tea u ṋekedzwa kha muhulwane wa thero u itela u moderethiwa u sa athu u lingedzwa nga vhagudi . 
Nṱhani ha izwo , nungo dzo ralo dzi nga si tou vha dzi bveledzaho vhukuma  . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso -- U tendela vhagudi u vhambedza zwifanyiso na zwithoma zwa garaṱa tai . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso 196 . 
Musi vhathu vha tshi khou ita khumbelo ya tshumelo , dziḽaisentsi na zwiṅwe vho vha vha tshi anzela u vhudzwa uri a vho ngo kona , vho vha vha sa vhudzwi uri ngi ngani . 
Vha humbelwa u fekisa fomo ya ḓadziwaho kha 0861 00 4367 . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi arali mubebi o wana vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa  . 
Thandela ya SKA i khou isa phanḓa na u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi Afrika Tshipembe yo ṱangana na theḽesikoupu ya MeerKAT  . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa thendelano kha adzhenda ya zwa tshanduko ya dziḓoroboni dza Afurika Tshipembe . 
Arali vha tshi t ( od(a u d(ivhadzwa nga dzin(we nd(ila , kha vha t ( alutshedze vha n(ekedze zwidodombedzwa zwo teaho malugana na khumbelo yavho  . 
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ( DLTC ) vunḓuni ḽe vha wana madzulo a tshoṱhe khaḽo . 
Ndivho yayo ndi ya u fhungudza vhushai kha vhupo ha mahayani nga u bveledza mbuelo dzo vhalaho dza kutshilele , ikonomi na zwimela kha vhathu  . 
Ndi ngona ya zwivhumbeo zwapo zwo fhambanaho kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo  . 
U khunyeledza pulane ya thandela : U ṅwala kha pulane zwoṱhe zwe zwa bulwa afho nṱha kha ḽiṅwalo ḽa u fhedza  . 
Vhashelamulenzhe , khwinisedzo ya u andisa u tshoṱela u itela u lwa na phairesi na zwiṅwe vho  . 
Tsedzuluso ya tswikelelo ya pfunzo kha National Le u kunguwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo  . 
U kona u tshimbidza mihasho ya muvhuso i kwameaho kha mishumo ya CBNRM , dziforamu dzo fhambanaho dzi tea u thomiwa hu na vhaimeleli vha bvaho kha vhashumisani vhothe  . 
Zwifuwo Vha songo sendela tsini na zwimange na mmbwa arali zwo tea  . 
Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho . 
U ḓivha na u ola mutalo wa ndingaynahuvhili kha zwivhumbeo zwa 2-D zwa dzhomeṱiri na zwi si zwa dzhomeṱiri . 
Manditi one aṋe a vhukati , fhedzi a tou shumiswa nga vhathu kha zwivhuya kana vhuvhi . 
Nga nnḓa ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe , vhafumakadzi vha tshe vhaṱuku kha u dzhia tsheo . 
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki kha mafhungo na kha zwiṅwe zwibveledzwa . 
Madzangano apo a tea u imelela zwavhudi zwigwada zwa vhathu vho fhambanaho na zwigwada kha vhupo , nahone vha tea u dzhiela ntha dziphambano dzi wanalaho kha tshitshavha tshenetsho hu tshi angaredzwa na dziphambano kha vhathu  . 
U kundelwa u tevhedza maga a phemithi zwi nga ita uri i fheliswe kana u phumulwa . 
Tsumbo dza ezwi hu nga vha zwi tevhelaho : Ndi u bva lini he vhana vha thoma vhuimo vhukati havho ? 
Ndaulo ya Ndiliso yo vhumbiwa nga zwipiḓa zwi tevhelaho : Sisiṱeme ya Ndaulo ya Mafhungo a Masheleni na Tsedzuluso ya Mushumo , Mbadelo na Mbuelo Khulwane , Nyambedzano na Vhushaka ha Vhashumi na Tshumelo ya Muvhuso Nthihi  . 
Zwi tevhelaho ndi zwisumbedzi zwo dziaho zwine zwa sumbedza nga nḓila yo khwaṱhaho uri nndwa ya u lwa na vhushai i khou itwa masia o fhambanaho  . 
Vhaṋetshedzi vho khethekanywa ha bva avho vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha zwishumiswa zwa zwi tshilaho zwapo na vhane vha pfukisa zwishumiswa zwone zwiṋe na vhane vha ṋetshedza zwidodombedzwa nga kushumisele kwa sialala kana nḓivho ine ya yelana na zwiko zwa zwi tshilaho zwapo - kana ṱhanganelano ya izwi zwithu zwiraru  . 
Khethekanyo 195 ( e ) - u ya nga ndeme dza mutheo na milayo ya muvhuso ya ndaulo ya tshitshavha - ṱhoḓea dza vhathu dzi fanelwa u fhindulwa , tshitshavha tshi fanela u ṱuṱuwedzwa kha u dzhenelela kha u ita mbekanyamaitele  . 
Mveledziso ya dziḓorobo na nḓowetshumo kha ḽa China na India hu na khonadzeo ya uri i ite uri ṱhoḓea dza tshomedzo dza mupo dzi vhe nṱha lwa miṅwaha ya fumi kana u fhira  . 
Phalamennde i fanela u tendela Mugagayagwama  . 
Engedze vhushelamulenzhe ha dzi MP kha therisano  . 
Naho zwi tshi konḓa u tenda uri Paul ndi ene o thomaho sisiteme ya zwa ikonomi yo ṱalutshedzaho nga vhulamukanyi , kana yone sisiteme ya ikonomi , mbilaelo yavho yo fhira mikano ya vhulamukanyi ha zwa ikonomi kha vhathu  . 
Ngauri Vhavend(a vho wana dzin(we tshakha afha kha uvho vhupo , ho mbo d(i vuwa nndwa vhukati havho na idzo tshakha  . 
Zwo ambiwa nga vhusedzi na nga kutevhekanyele . 
Ha nga engedzedzi kana a d(isa vhun(we vhut ( anzi vhuswa vhune ha d(o ita uri hu ambiwe  . 
No lavhelesa tshifanyiso itshi ni vhona muthu ane a khou lingiwa e ufhio ? 
Kha ḽevele ya muthu ene muṋe , nḓivho ya nyambo mbili kana u fhira dzi tendela vhudavhidzani na vhathu vhanzhi na u tendela tswikelelo kha nḓivho nkene ine zwitshavha zwikene zwa vha nazwo  . 
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga , ṱhingothendeleki , ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha . 
Vha tea u wana mafhungo manzhi  . 
Talani mutalo ni tshi fhandula maipfi aya uri kutanda a bve madungo ni kone u ṅwala tshivhalo tsha madungo e na a wana . 
Mbadelo ya khumbelo nga muhumbeli muṅwe na muṅwe kana muhumbeli ene ane a vha muṋe yo buliwaho kha tshipiḓa tsha 22 tsha Mulayo ndi R 35 , 00 . 
Tsha vhuvhili , muṱhogomeli muhulwane wa mavu ndi mushumisi wa zwiko ane mishumo yawe ya kwama mupo  . 
Tshidimela tsha u thoma tsha PRASA tshi lavhelelwa u thoma u shuma nga ṅwaha wa 2015 . 
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓḓu yo phasiswaho phanḓḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓḓila ya tsireledzo  . 
Thandela dza zwa ikonomi dzo itelwa u bveledza pfarisano na u ṱuṱuwedza mveledziso ya zwa ikonomi yapo  . 
Nga u pfufhifhadza Tshiimo tsha Mveledziso dzi pfalaho dzi tea u vha na vhukoni ha u pulana hu lapfu hune ha psesesea , hu tevhekanaho nahone hu tshi nga kona kha zwi konḓaho na nga vhuḓalo lwa miṅwaha minzhi . 
Ri livhuwa khomishini kha u ramba kereke yashu uri i kovhelane zwi khagala nga ha tshenzhelo na u ṱhuphea ha miṅwaha ya swiswi ḽa khethululo  . 
Nga u ṱumana na Senthara ya Ndaelo ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , App iya kona u ṱumanya na dziṅwe tshumelo sa mapholisa na vhashumela vhapo , vhane vha nga kona u wana vhupo ha hune mulaedza wa khou bva hone . 
Mushonga uyu u a vhavha  . 
Khonani ṱhanu dzi kovhekana bogisi ḽa maḽegere a 84 uri muṅwe na muṅwe a wane nomboro ya maḽegere a no lingana . 
Nzudzanyo iyi ya Mashumele ya 2014 yo no ḓi vhuelwa nga tshumisano na u wana vhupfiwa kha vhafaramikovhe vha pfunzo vha ndeme , hu tshi katelwa mihasho ya pfunzo ya mavundu na madzangano a vhadededzi . 
Zwi tevhelaho ndi khethekanyo khulwane dza kha davhi iḽi na mishumo yahone : a Zwibveledzwa na Pulatifomo ndi khethekanyo i bveledzaho milaedza na thero dza ndeme kha uri milaedza iyo i davhidzane  . 
Thendelano ya EU i tendela dzhenela kha kha thodisiso na mveledzo  . 
Mulangavundu wa Gauteng na Minisiṱa wa Mutakalo vho no ṋetshedza pfuluphedziso iyi  . 
Vho-Naledi Pandor vha shuma mini ? 
Mukano wa Vunḓu ḽa Gauteng wo khwiniswa nga Mulayo wa khwiniso ya Vhufumirathi ya Ndayotewa wa 2009 . 
Vha ṱuṱuwedzwa u shumisa maitele a nga ngomu a re hone a u dzhenisa mbilaelo saizwi hu na themendelo ya thasululo nga u ṱanvhanya  . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda  . 
Nyiledzo idzi ndi khombekhombe  . 
Ha dovha ha shumiswa iṅwe R350 000 kha nzudzanyo dza khetho dza miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Zwazwino nḓila ya u renga na u rengisa na sisiṱeme ya thendara i re hone zwi khou shanduka nga u ṱavhanya kha muvhuso  . 
Garaṱa dzi shumiswa nga vhone na vhaunḓiwa vho ṅwaliswaho fhedzi . 
Izwo ndi zwone zwe Khothe ya vhudza muvhigi wa mulandu we a vha e ṱhanzi yo ḓisaho mulandu maelana na pfanelo yawe ya u fhumula  . 
U ya nga mulayo wa 5 , mbetshelo ya mulayo wa 4 wa Milayo i fanaho arali yo khwinifhadzwa u itela maitele a tshumelo ya Khothe  . 
Muofisiri wa Mafhungo u fanela u ḓadza fomo o imela muhumbeli onoyo a vha ṋetshedza khophi ya fomo yo ḓadziwaho  . 
Naho Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi bula uri u pfana na zwi no khou bvelela zwa kumalelwe ndi fhungo ihulwane vhukuma mbinganoni dzohe dza tshirema , kumalele kwa Mukovhelwa na kwa hanzwamarumbi ku nga vha ku sa weli Mulayoni uyu muswa ngauri a si kumalele kuswa  . 
Kha nzulele nnzhi , tshibveledzwa tshi tea u thetsheleswa , tsumbo , tshiṱori kana muvhigo wa mafhungo u ḓo vha wo vha u wa vhuimo ha nṱha u fhira une vhagudi vha ḓo u vhala . 
Kha themo ya 2 , Vhagudi vha thoma u ṱanganya ha u dovholola u swika kha10 . 
KHETHEKANYO YA B : ḒIRAMA : FINDINKODO - TT Mudau Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe . 
Ndi ḓo fanela uri ndi badele ṅwedzi muṅwe na muṅwe u fana na DSTV ? 
Mushumo wavho ndi u ṋetshedza tshumelo ye vha ṋewa khonṱhiraka yayo  . 
SMS idzi dzi khwaṱhisedza u wanala ha mbilo dzavho fhedzi a si themendelo ya uri dzo badelwa . 
Vho-Mkhize vho vha vhe bishopho wa kereke ifhio ? 
Garaṱa dzine maḓuvha a 120 a fhira vhaṋe vhadzo vha saathu u dzi tevhela , dzia ṱshinyadzwa  . 
Nga murahu ha musi yo mela , tshimela tshi ḓo bva maṱari  . 
Muṱangano u tevhelaho wa IMC u ḓo farwa ngei Durban nahone u katela u ṱolwa ha zwishumiswa . 
Khabinethe yo tendela ndivho ya Afrika Tshipembe ya uri shango ḽi imele u khethwa hafhu kha dzangano ḽa Vhuvhusi ha UPU , u ya nga zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya dzitshakha ya mvusuludzo ya vhuvhusi ha zwiimiswa zwa ḽifhasi na u vha phangami ya adzhenda ya mveledziso  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Muṅwalo : U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere nga nḓila yo teaho a tshi tevhedzela saizi na vhuimo hao ; zwi amba uri a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho . 
Muvhuso wo swikelela mvelaphanḓa khulwanesa kha u sika Zhendedzi ḽa Ndaulo ya Mikano , nḓila dzoṱhe dza vhuimangalavha kha u laula na u khwinisa tsireledzo . 
U ḓitika huhulwane nga ḽiṅwe dzangano kha ḽiṅwe , zwi ita uri iḽo ḽiṅwe ḽi vhe na maanḓa manzhi  . 
Hei khumbelo yo vha hone nga murahu ha muangano we wa vha hone nga hafamuhwe 2001 , he Muphuresidennde vha fha khaedu vhohe vha shumanaho na zwa vhulimi uri vha ite uri vhulimi hashu huvhe ho khwiniseaho  . 
Ndaulo nyangaredzi na vhuḓifhinduleli ha zwibveledzwa zwa nḓowetshumo i elanaho na zwa mmbi ndi ya ndeme  . 
U anganedzwa ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema ( 120 a 1998 ) hu o thusa vhafarisi vhane vha kundelwa u sumbedza uri na ngoho ho vha na mbingano , ngauri tshipia tsha uyu Mulayo tshi bula uri mbingano dzi songo waliswaho na dzone ndi mbingano , nga fhaa wa dovha wa anganedza mbingano dzohe nga huswi dzi re hone  . 
Tshi tea hafhu u ita uri bugupfarwa i wanale kha webusaithi yatsho , arali i hone  . 
Phuresidennde u na maanḓa a u hana themendelo dzo itwaho nga RG . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u fhululedza Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela , muṅwe wa vhatumbuli vha dimokhirasi yashu , vhane vha ḓo pembelela miṅwaha ya 90 nga 18 Fulwana ṋaṅwaha  . 
Kha vha humbele ha vha vhana uri vha lingedze u vhumba tshifanyiso muyani tsha musi vhe na R15 ine vha tea u i shumisa  . 
U fhaṱiwa ha Senthara tharu dza Ndondola Mutakalo wa Ndeme ho fhela ; na u fhaṱiwa ha Senthara nṋa dza Ndondola Mutakalo hu kati . 
Tshiitisi tsha vhuvhili tshi kwama tshinyalelo ya zwino na u engedzea ha mutengo wa mishonga  . 
Hezwi zwiimiswa zwo ḓiimisa , nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Ndayotewa na mulayo , nahone zwi tea u sa dzhia masia , khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu , u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi , na u sa dzhia sia . 
Musi vha tshi founela nomboro ya luṱingo lwa shishi - 0800 44 4367 - Senthara ya Tshumelo dza Dzilafho dza Shishi ( EMED ) i ḓo ṱanganedza luṱingo na u ṋetshedza muṋetshedzatshumelo ya EMS tshiwo itsho . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto  . 
U shululwa ho pulanwaho kha ḽiga ḽa zwino ndi 190 miḽioni wa dzi khubiki mitha dza maḓi zwine zwa ḓo tsitsa damu ḽa Sterkfontein nga phesenthe dza henefha kha dza sumbe  . 
Haseledzani fhungo iḽi ni tshi sedza masia oṱhe aḽo  . 
Ndi zwifhio zwine zwa koneswa , zwa sa konwe , zwi no konadzea na zwithivheli zwine zwa elana na mvelelo dzo topolwaho ? 
Vha songo rumela murahu nyendedzi iyi na fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho  . 
Zwiko zwo teaho zwi tea u sumbedzwa nga vhuronwane  . 
Maanea aṋu ni a ṋee ṱhoho ine na funa . 
Fhedziha , ri fanela u khakhulula therisano nga u ṱanganedza tshifhinga tsho fhiraho nga kha nyambedzano nga ha tshiṱalula nga muvhala na nga mikhwa ya u vha tsumbo ya u konḓelelana  . 
Nga nnd(a ha ndode hu dovha ha vha na tombo ( lihulwane ( li no pfi gat ( e ( line mutambi wa ndode a t ( usa nga(lo ndode tshidangani ( tshidindini ) a tshi gavhisela nt ( ha  . 
Mulaedza uyu u ṋetshedzwa kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ḽa Buthano ḽa Lushaka ( NA ) na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP )  . 
Mbekanyamushumo ya vhuimana i rangwa phanḓa nga vho sisita vha vhaongi vho ḓiṅwalisaho vha re na ndalukanyo dza u bebisa . 
G EMS i ḓo vha kwama nga u tou ṅwala nga murahu ha muṱangano wa komiti ya vha eletshedza nga mvelelo dza khumbelo yavho . 
Hezwi zwi itwa kha madalo maṅwe na maṅwe  . 
Maimo a tshumelo yo buliwaho kha NRS 047 kha tshipida tsha 1 ndi tshumelo ya levele ya fhasisa ine vhanetshedzi vha tea u lwela u i swikelela , naho zwo ralo , vhanetshedzi vha khou tutuwedzwa uri vha netshedze maimo a tshumelo ane a vha ntha kha matuku o tiwaho kana o buliwaho  . 
Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri  . 
Tshipiḓa tshi songo khwaṱhaho kha mitambo ya zwikoloni ndi u dzudzanywa ha mitambo ya zwikoloni yone ine  . 
Tshifhinga tshot ( he vha ite zwa vhudzekani ho tsireledzeaho arali vha si na vhut ( anzi ha uri mufarisi wavho a nga vha a si na HIV  . 
Zwenezwo , sekhithara idzi dzoṱhe dzi tea u thusa muvhuso kha u lwa na vhuḓifari vhu si na mikhwa  . 
Hezwi zwi tea u elana na milayo ya Mbumbano ya Dzitshaka nga ha vhaaluwa ye ya tanganedzwa nga 16 Nyendavhusiku 1991  . 
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe  . 
Kha vha badele banngani vha tshi khou shumisa khoudu ya khasi ṱama  . 
Mugaganyagwama u dzhiiwa sa mulayo muṅwe na muṅwe une wa tea u phasiswa nga Phalamennde phanḓa ha musi u tshi vha mbofho . 
U shuma na bola na zwithu zwa zwivhumbeo zwine zwa nga zwa bola , na mabogisi o fhambanaho na zwithu zwiṅwe zwine zwa vha na tshivhumbeo tshi no nga tsha phirizimu kana khyubu . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP )  . 
Website i do thusa u vhona uri vhadzulapo vha kona u ambedzana na muvhuso . 
Mbetshelo dza Thendelano ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a dzo ngo tea u sa tshimbilelana na vhuṱungu ho vhangiwaho . 
Zwi a kond(a u bva nd(ilani yavho  . 
Muṱangano a u nga ḓo pfukiselwa phanḓa arali mafhungo a hone a a shishi  . 
Phetheni dzi nga itwa nga u ita zwigwada zwi no fana , hune tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na lushaka luthihi lwa zwithu fhedzi vhuimo ha zwithu kha tshigwada zwi a shanduka . 
Arali ḓirama kana nganea zwoo nangiwa , mudededzi u tea u khethekanya mushumo wa bva yuniti dzo teaho dzine dza fanela u itiwa nga tshenetsho tshifhinga . 
Izwi zwi ita uri hu vhe na vhulingani ha ndugiselo dza vhukoni siani a zwiimiswa zwa vhathu zwa vhudzulo na zwiimiswa zwine zwi sa vhe dzibannga  . 
Kana u faniwa na u valelwa dzhele zwothe khathihi  . 
Komiti dza Wadi dzi fanela u engedza u dzhenela ha vhadzulapo kha muvhuso wapo  . 
Kha ri ṅwale Olani tshifanyiso tsha zwine na takalela u ita tshikoloni . 
Vhagudi vha ṱalusa vhuimo ha zwithu , ha vhone vhaṋe na ha vhaṅwe vha tshi shumisa ḓivhaipfi i re yone . 
Khabinethe i ita khumbelo kha matshudeni na vhurangaphanḓa ha matshudeni , u ṱahisa mbilaelo dzavho nga nḓila yo teaho u ya nga Ndayotewa , ine ya vha nyendedzi ya MaAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Zwi nga ḓi kona u itwa hafhu nga tshifhinga tsha ngudo dza Tshikili tsha Vhutshilo . 
Vhulungani vhutumani vhukati ha mirado ya tshitshavha tsha mahayani na tshitshavha tsha doroboni  . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i dzinginya uri hu vhe na ndaulo ya ṅanga dza sialala  . 
Fhedzi ho vha na mihumbulo yo fhambanaho vhukati ha mavundu , sa tsumbo , maṅwe mavundu o pfa uri khaṱhululo dzi tea u itwa nga kha khothe ya madzhisiṱiraṱa . 
Hu tea u vha hone kha mitevhe ya nyito hu u lingedza u tandulula dzikhaedu  . 
Vha humbule , vha nga si vhe muraḓo wa tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga luthihi . 
Tshumelo idzi dzi tea u angaredza mirado ya muta nga maanda  . 
Pulane dza IDP dzi olwa hu na vhukwamani vhukati ha mihasho na vhoṱhe vha re na dzangalelo kha mvelelo  . 
Izwi zwi shuma sa tshiṱuṱuwedzi tsha vhurangeli ha mveledziso ya ikonomi na u swikelela zwipikwa zwashu u bva kha NDP . 
U kona u fhambanya mibvumo ya maipfi mathomoni na magumoni . 
Olani tshifanyiso tshi no sumbedza zwine bugu ya amba ngazwo . 
Muvhuso u ḓo ṋetshedza Mulayotibe wa zwa Sialala , une wa ita mbetshelwa ya u dzhiela nṱha zwitshavha zwa Makhoi-San , vhurangaphanḓa na zwiimiswa zwavho . 
Mufhaṱi u fanela u vha na vhuḓifhinduleli ha u lugisa izwo  . 
Ni vhe na vhuhwavho na u vhavhalela . 
U anḓadza mafhungo u itela tswikelo nga tshitshavha nga u angaredza zwi fana na u anḓadza mafhungo u tshi itela vhuṱoḓesi  . 
Arali vhe mufumakadzi ane a khou humbula nga ha u vhifha muvhilini kana vho no ḓi vhifha muvhilini , vha tea u wana ṱhogomelo ya khetheaho  . 
Caption 4 : Khethululo ndi mini ? 
Luambo-ha lu vhumbedzela vhuṋe hashu na nḓivho . 
Tshi tendela vhupo vhune vhadzulapo na muvhuso , nga kha vharangaphanḓa vho khethwaho , vha shuma vhoṱhe u khwiṋisa muṅwe na muṅwe  . 
Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rekhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓa ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita nga u ralo . 
Mbekanyamaitele i ṋetshedza mupo u na khonadzeo ya ṋetshedzo dza Tshumelo ya Mveledziso ya Buḓo nga kha mbekanyamaitele , ndendedzo , phurotokholo , maitele , zwiimiswa , vhuḓifhinduleli ho kovhiwaho na u shumisana  . 
Ndi zwa ndeme u sedza uri ndi vhagudi vha fhio vhane vha khou kundelwa u ṅwala mafhungo a nomboro u itela u shuma na thaidzo . 
Khabinethe yo fushea nga khwaṱhisedzo ye ya ombedzelwa kha vhabindudzi nga ha pulane dza muvhuso kha u alusa ikonomi na u ḓivhofha nga muvhuso kha u lavhelesa kha mafhungo a mavhusele kha mabindu a muvhuso  . 
Vha rumele zwi tevhelaho kha Muṅwalisi wa tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa  . 
Kha u tambudzwa lwa vhudzekani ha vhana , tsedzuluso dzo khetheaho dzi tea u itwa , u fana na zwisumbedzo zwo dzhiwaho zwa vhuṱanzi ha forensiki  . 
Nga kha zwezwo , ndi zwa ndeme u dzhia maga a vhuḓifhinduleli uri ri bvise zwithivheli zwa nyaluwo yapo . 
I ḓo tikedza vhalimi vhaṱuku nga themamveledziso , zwa u bveledzisa zwibveledzwa u bva kha zwiliṅwa na u bveledza mimakete miswa , ho katelwa na zwa u rengisa na u rengisela muvhuso . 
Mun(we na mun(we ane a kwamea kha u tsireledzwa ha vhupo a nga d(i ita khumbelo kha khothe kana a shuma sa mutshutshisi wa mulandu u itela u kombetshedza u shumiswa ha pfanelo na milayo ya zwa vhupo , na uri onoyo muthu a nga badelwa tshelede yo shumiswaho malugana na matshimbidzele a khothe  . 
Vho Castro vho ima lurandala vha tshi lwela vhuthubwa kha dzhango ḽa Afrika nahone vho ita mushumo muhulu kha u ṱuṱuwedza nndwa ya mbofholowo ya Afrika Tshipembe . 
Vharangaphanda ngei muṱanganoni vha ḓo amba nga ha vhukateli , u thoma na u bindudza uri hu swikelelwe nyaluwo ya ḽifhasi yo khwaṱhaho , ya tshifhinga tshilapfu nahone yo linganelaho . 
Tsha Vhurathi , Lekgotla ḽo dovha ḽa sedza kha zwo no swikelwaho na maga ane a khou dzhiwa kha u shandukisa mabindu a muvhuso ( dziSOC ) u bva tsha Lekgotla ḽa Khabinethe nga Luhuhi 2015 . 
Malugana na ṅwana , miṅwaha ine ha nga vha na thendelano ndi 16 zwine zwa amba uri u ita zwa vhudzekani na muthu a re na miṅwaha ya fhasi ha 16 zwi amba uri ndi u tshipa u ya nga mulayo . 
Zwivhi zwa u sa vha dzhenisa ndi zwifhio ? 
Zwishumiswa zwo fhambanaho zwa u kokodza na thekheniki dza u kwengweledza dzi tea u shumiswa  . 
Nangani vhuṅwe ha vhurereli uhu . 
Ngauri thandela dzi vhonalaho dza mveledziso ( dzine kanzhi dza pfi thandela dza khephithala ) ndi u vhulunga hune ha ḓo vhuedza tshitshavha miṅwaha minzhi i ḓaho , masipala u nga hadzima tshelede dza u thoma thandela dza mveledziso  . 
T(halutshedzo ya u thoma i ri ngauri Dyambeu o bva na mmbwa mbili a tshi yo zwima , mmbwa ye ya vha yo sala nnd(a ndi yone yo t ( uwaho i tshi khou kwaila i tshi ya mud(ini  . 
Ri tea u ṱana zwigevhenga nahone ra si vhe maswina a mapholisa  . 
Vhaaluwa na vhaholefhali vha a katelwa kha hei khethekanyo  . 
A dia kana a rwa kana a lingedza u rwa kana u dia munwe mushumi kana munwe muthu musi vha mushumoni  . 
Zwi khou thoma u vhonala uri zwi a konadzea . 
U ita ḽitambwa ḽa u ṅwala kha mutambo wa u tamba nga u tou ṅwala ( tsumbo : u ṅwala mutevhe wa zwithu )  . 
Tsha u thoma , siangane ya tshitshavha na zwiitei zwihulwane ; tsha vhuvhili , tshitshavha ndi vhonnyi ( zwigwada zwa kutshilele ) na uri tshi tshilisa hani ; tsha vhuraru tshumelo na mishumo  . 
Heyi milayo i nga thusa Komiti dza Wadi kha u tikedza masipala uri i ṱanganedze maitele o teaho na u vhea vhuimoni zwiimiswa zwo teaho u khwaṱhisedza vhudzheneleli ho teaho  . 
Uri vha pfesese uri ndi nnyi a re na maanda kha tshitshavha , na dzipolotiki dza tshitshavha , kha vha gude divhazwakale ya tshitshavha . 
Ndi ngoho ri a kona u amba nga maanḓa nga ha vhuhulwane na vhugala vhune vhumatshelo ha ḓo vha hone nga murahu ha 2010 ha u fhaṱa vhupo nga u angaredza na nga maanḓa phurofesheni ya inzhiniara  . 
U fhelisa Vhugevhenga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111 . 
Muya wa Vhuthu u ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhuṱungu ha vhathu vha Philippine kha tshifhinga itshi tshi konḓaho . 
Batho Pele ndi nḓila ya vhuḓifari ha iwe muṋe phanḓa ha vhaṅwe , ndi u ḓilugisela u khwaṱhisedza pfanelo dzavho na ṱhoḓea na u ḓiimisela u vha thusa na dzhiela nṱha matshilo avho  . 
Ndi khoḓa hafhu Minisiṱa vho Singh na vhaofisiri vhavho kha u tumbula mushumo muswa , na u khoḓa vhoiwe noṱhe kha u vha hone hafha  . 
Ndi tshi ḓadzisa , nḓila ya kushumele i vhonalaho , zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi , zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho . 
Afha mupfumedzanyi u a phendela maitele aya  . 
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara , khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva , tshelende ya mundende , dzibugu ndaula , na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa . 
Ri nga ḓi sasaladza tseḓa , na u ṱoda u swikela zwthu zwinzhi nga tshifhinga tshiṱuku khathihi na u sa londa ha vhalangi vha mabindu mahulwane zwe zwa ita uri huvhe na vilili  . 
Milayotibe i tevhela nthihi kha nṋa dza nḓila kana maitele zwo fhambanaho , zwi tshi bva kha zwine ya shuma nazwo na uri yo khethekanywa hani . 
CC i nga litsha u shuma nahone ya tama u balanganywa , kana ya balanganywa nga khamphani dzine dza kolodwa nga CC nahone tshelede yayo ya kovhekanywa kha idzo khamphani  . 
Heḽi ifa ndi ḽine ḽa ḓo ṱharamuwa ḽi tshi ya kule na matungo oṱhe  . 
Kha mimasipala minzhi , nyimele dzine dza nga vhanga u fheliswa ha komiti ya wadi dzi hone kha nḓivhadzo dza u thomiwa ha komiti dza wadi na kha khoudu ya vhuḓifari  . 
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓu . 
Muṅwe na muṅwe u ḓo wana mangana ? 
A vha muthu-muthu  . 
Mashango ashu o no thoma u vhumba vhukwamani kha vhushaka ha vhukoni , vhune ha ḓo khwaṱhisa tshumisano ya ṱhoḓisiso yashu  . 
Khabinethe i tama u livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe vho shelaho mulenzhe kha vhuṱambo ha u pembelela Ḓuvha ḽa Afrika ha 2015 , zwi sumbedzaho vhuḓikumedzeli hashu kha u fhaṱa Afrika ḽa vhuthihi , ḽa mulalo na ḽi bvelelaho . 
Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi , u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa . 
Tsumbanḓila nga ha Ndangulo ya u Imiswa u Shuma vhadzheneli vha 8 vha dzenela ḽitambwa , vhaṅwe vha ṱalela kutshimbidzele  . 
Mafhungo o vhifha a fhelela mapholisani  . 
Hune ya sumbedza u sa shuma , i tshimbidza u dzhenelela hu ṱoḓeaho  . 
U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea  . 
Mbetshelo i lwa na Ndayotewa . 
A bvaho kha maambiwa a mutangano wo fhelaho A ho ngo vha na maṅwe a bvaho kha maambiwa  . 
Iṅwe nḓila ndi ya u dzhenisa mbetshelo kha thendelano ine ya sumbedza uri muraḓo a nga isa mafhungo kha mukonanyi , nahone arali zwa kundelwa a ya kha vhalamukanyi  . 
Vhashumeli vhanzhi vha Muvhuso vha a ri dzhoina ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ṅwambo wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme nahone dzi sa ḓuri dzine ra dzi ṋekedza . 
Hafha ho vha hu dzangano ḽine ḽa ḓidzhia uri ḽi fhasi ha ṱhaselo na tshutshedzo dzo tou livhiswaho khaḽo thwii  . 
KHASIṰAMA 2  . 
Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa kha Tshiṱirathedzhi tsha u fhaṱulula Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na Muvhigo wa u Khunyeledza wa Luṱa lwa Ndinganyiso . 
Muvi wo sumbedzisa nyimele i shonisaho ine vhathu vha khou kombetshedzwa u tshila khayo  . 
Bodo ya Pharou ḽ u i ḓ o fhinfula nga lu ṅwalo hu saathu fhela ma ḓuvha a 14  . 
Ee , ngauri vha shaya tsireledzo na lufuno lwa mubebi nge vha vhulahelwa mme nga muvhi . 
Thendelo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṋekedzwa kha Muofisiri wa Phukha vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe , nahone zwi fhelekedzwe nga Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha yo bviswaho nga shango ḽine phukha dza bva hone . 
Zwiambaro zwa u ḓitsireledza zwi tea u ambariwa tshifhinga tshoṱhe musi hu tshi khou itwa mushumo wa u hwala kana u takula zwithu nga zwanḓa  . 
Vha dzhenelele nga u tou funa kha mbekanyamushumo dza zwiḽiwa zwa tshikolo na mbekanyamushumo dza ngade . 
Hezwi zwi ḓo katela thundu dza u sumbedza dzi shumiswaho kha midai i ngaho phani , muhoyo na tshitatamennde tshi songo fhelelaho na u sengulusa na u vhambedza mvelelo dza mibvumo kha thusedzi dza u pfa na u vhona dzo fhambanaho . 
Yo dovha ya livhiswa kha u thusa shango kha u bvisa muvhala kana murafho kha vhuṋe ha nḓowetshumo ya migodini  . 
Huna tshakha dzo fhambanaho dza madzhendedzi Afrika Tshipembe , u fana na feme dza vhoramilayo , dzibannga , vhaṱoli vha dzibugu , maṅwe mabindu na vhathu zwavho . 
Nga bono , mushumo na u ḓikumedzela zwavho vho ṋanisa nndwa yo livhiswaho kha muvhuso wa u tsikeledza , zwe mafheleloni zwa ḓisa dimokirasi . 
Vhagudi vha fanela u kona u ḓinangela bugu dza ḽitheretsha dzo randelwaho vhone vhaṋe  . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha zwi fanela u libhisa kha nyito ine ya dzhenisa tshitshavha tshone tshiṋe , kha u shumisana na masipala  . 
Magaraṱa a Nomboro a tea u ṱaniwa kha zwuthu zwiṅwe na zwiṅwe zwo kuvhanganywaho u sumbedza tshivhalo tsha zwithu zwo vhalwaho . 
Ri ṱoḓa u vhona mbudziso nzhenelazwiitwa dzi tshi ḓivhadzwa sa zwe dza dzinginywa nga vheiwe mahoḽa  . 
Musi ri tshi sedza mvelaphanḓa yo itwaho Afrika Tshipembe kha u fhaṱa mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo , Khabinethe i fhululedza SANEF kha anivesari yayo ya vhu20 ine ya ḓo pembelelwa vhege iḓaho  . 
Thomani nga u ṅwala tshiṱori tshaṋu sa mvetamveto . 
Tshivhumbeo tsha edithoriala Mvulatswinga Mudzudzanyi u tea u vha na fhungokana thero ine a khou amba nga hayo ine ya kwama vhunzhi ha vhavhali  . 
Ndo ḓivhadza Pulane dza Mbuno dza Ṱahe dzine dza vha phindulo ya nyaluwo i ongolowaho . 
Uri ri bveledze maitele aya phanḓa , ri fanela u ita uri fhethu ha u gudela hu vhe vhupo vhu ṱuṱuwedzaho vhagudi uri vha kone u vha na vhutsila ho goḓombelaho ha u vhala na u ṅwala . 
Izwi zwi nga khwiniswa hani hu si na u khakhisa ḓuvha ḽa tshikolo kana u shumisa mugaganyagwama wa tshikolo ? 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Tsireledzo na Mveledziso ya Mulayotewa shuma zwiitisi na mvelele kha mafhungo a orala  . 
Ya u thoma yo dzhielwa fhasi nga mashango oṱhe , zwe zwa isa phanḓa na u isa vhathu lufuni musi zwi tshi vha fara zwavhuḓi  . 
Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya nga masipala , vha tea u kwama masipala wa havho u wana uri tshivhado tsha maḓi a sa badelwi ndi tshifhio  . 
Ndivho kha Themo ya 3 ndi u amba tshifhinga nga dziawara na hafu ya awara na kotara ya awara nga u shumisa watshi ya vhutanda . 
Izwi zwo shela mulenzhe vhukuma kha u fhungudza u kavhiwa huswa nga HIV na mpfu dzi vhangwaho nga AIDS , na u vhona uri vhana vha tshila tshifhinga tshilapfu . 
Kha vha pfesese vharangaphanda vha vhupo vha vha shumise zwavhudi . 
Naho hu na mbetshelo dza muṅwe mulayo , muthu muṅwe na muṅwe muṱuku , kana muthu muṅwe na muṅwe o imelaho ṅwana muṱuku , a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo kha khothe hu si na u thuswa nga mubebi , muunḓi kana muthu muṅwe na muṅwe . 
Mbudziso ndi uri hani  . 
Zwi tshi ya nga Mulayo , Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu , hune ha vusuludzwa nga themo nthihi fhedzi . 
U ḓisendeka nga muhumbulo ha zwiimiswa zwa masheleni kha izwi ho vha uri vhubindudzi kha vhupo ha Vharema zwo bveledza khohakhombo khulwane  . 
Mbumbano ya vhashumi yo ṅwaliswaho i nga themendela mugwalabo nga vhashumi vhayo na vhatikedzi hu tshi itelwa misumbedzo ine ya itwa hu sina khakhathi . 
Ri pfa ro takala u dzhiela nṱha uri vhunzhi ha khoro dza ḽaiburari dza vundu dzo phaḓaladza dzibugu zwavhuḓi kha tshiṱiriki tshavho  . 
Ro ri kha vhathu vhashu , nga kha muvhuso wapo , ri na vhone , ri ḓo ḓisa dimokirasi henefho hune vha dzula hone  . 
U sika maipfi a tshi shumisa mibvumo yo gudiwaho . 
Mutambo u funeswaho kha ḽifhasi ḽoṱhe ndi wa bola . 
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso , Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa . 
Tshiitisi tsha thaidzo kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ndi kuhumbulele nga ha zwi si khagala nga ha manditi na maanḓa a hone . 
Mulangi muswa wa Blindlib , mulangi wa u tou thoma wa Blindlib wa bofu , o tholiwa nga Lara 2002  . 
Maafurika Tshipembe vha khetha mahoro a polotiki ane a dzhenela kha khethoguṱe ngeno hu uri mahoro a polotiki a tshi ita mitevhe ya vho nkhetheni vha Phalamennde . 
Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa  . 
U ya nga mulayo uyu khothe i tea u thetshelesa vhathu vhothe phanda ha musi i tshi ita tsheo  . 
U nambatedza garaṱa kha bambiri ḽa buraweni hune tshiga ( ) tsha sumbedzwa , kha vha thuthe zwi yelanaho navho  . 
Vhutumbukisi , ṱhoḓisiso na mveledzo na zwone ndi zwa ndeme vhukuma  . 
Ndi khou vha thola kha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe na u vha fha maana nga fhasi ha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe uri vha shumele shango avho sa muofisi ane a fhulufhedzea , wa u iimisela , a na tshirunzi na u honifha : u shuma mishumo yavho na vhuifhinduleli havho nga nungo , u shumesa na u sumbedza tsumbo yavhui kha avho vha shumaho nga fhasi havho  . 
Musi ri tshi khou ya kha tshipiḓa itshi tsha ndeme kha ḓivhazwakale yashu i aluwaho , kha ri fhaṱe lushaka lwashu roṱhe ri wane phindulo dzo ḓoweleaho dza khaedu dzashu  . 
Dzitshumelo  . 
Dzi na vhukoni ha u wana tshelede na u lambedza kha makete ya tshelede dzi tshi shumisa zwishumiswa zwo fhambanaho u fhira zwine zwa wanala kha gwama ḽa lushaka . 
Ndi Mbekanyamushumo ya lushaka ine ya itiwa nga vha Muhasho wa Zwa Vhubindudzi na Zwa Mamaga ( dti )  . 
Fhedzi muḓagasi washu u ḓo isa phanḓa u vha u sa ḓuriho musi u tshi vhambedzwa na wa dziṅwe ikonomi  . 
Vhunzhi ha mushumo hoyu u itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe kana tshifhinga tsha u shuma na tshigwada . 
U ṱumanya CBP na IDP zwi vhumba khonadzeo ya uri IDP i dzhene tshivhindini tsha mafhungo apo nahone i vhe na zwine ya amba zwa ndele kha ṱhoḓea dza u shela mulenzhe ha Mulayo wa Sisiteme dza Masipala  . 
Vha litshe zwiṅwe zwigwada zwi ṋee mihumbulo ya zwo shumelsaho na u ṋea muhumbulo ya u khwiṋisa  . 
Kha LEV ri livha kha u bveledza ḽitheresi ya mveledziso nga nyito dza luambo lwa orala nga u thetshelesa na u amba ( nyimbo , zwirendo , luambo lwa u dovhololwa , ndaela , u amba tshiṱori ) nḓivho ya tshigwada tsha mibvumo ( nḓivho ya mibvumo nga u amba na nḓila ine hei mibvumo ya ṱangana u vhumba maipfi ) , nḓivho ya maipfi o ṅwaliwaho , nḓivho ya mibvumo ( vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere , u ḓivha zwine mafhungo a amba zwone , u ṱanganya , fhandekanya ) na zwikili zwa u thoma u ṅwala . 
Vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha CBNRM yo tandavhuwaho kha shango , Afrika na kha lifhasi  . 
Muvhuso wa dzhia tsheo ya u sedzana na zwa zwine zwa tea u sedzeswa sa idzwo ri tshi khou khunyeledza tshifhinga tsha uno muvhuso . 
Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo zwa zwino u khou vhekanya vhuṱanzi nga ha vhashumi vha muvhuso vhe vha kundelwa u tevhedza mulayo muswa  . 
Mutholi nga u ṱavhanya u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo nga ha zwo iteaho mushumoni  . 
Izwi zwi katela mutevhe wa mishumo ine ya itiwa tshifhinga tshohe sa u khwahisa nisedzo ya tshumelo kha thondo dza hoisiso , tshumelo dza zwa masheleni , u kona u swikelela kha mimaraga na mvelaphana , u gudisa na mveledziso ya zwikili na Mihasho ya Mavunu ya zwa Vhulimi  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi u ḓo tea u sedzulusa mbekanyamaitele na milayo yo teaho , hune zwi ḓo vha zwo tea . 
Vhagudi vha kona u wana zwithu zwine zwa vha na vhulapfu ha mithara 1 . 
U khwaṱhisa vhurangeli ha u sika vhupo havhuḓi u itela uri vhafumakadzi vha kone u ita vhubindudzi ha vhulimi na u dzhenelela kha zwa vhulimi nga kha u thivhela na u tandulula khuḓano dza dzhango , u tandulula , u shumisa na u fhungudza masiandoitwa a tshanduko ya kilima , na u tandulula masiandoitwa a madwadze na zwiwo zwa mupo . 
Alusa fhulufhelo ḽa vhadzulapo kha muvhuso . 
Izwi zwi ṱoḓa vhubindudzi vhuhulwane kha ṱhoḓisiso na mveledziso , tshumiso yavhuḓi ya tshomedzo , na zwiimiswa zwinzhi zwine zwa vha na mafulufulu zwine zwa ṱuṱuwedza mihumbulo miswa na tshumisano yo khwiniswaho vhukati ha zwiimiswa zwa muvhuso na thekhinoḽodzhi na sekithara ya phuraivete  . 
U eaniswa ha u avhelwa ha zwishumiswa  . 
Mihasho ya dziyuniveasithi kana zwiimiswa zwa thodisiso zwo di wana zwi kha mushumo uyu  . 
Kha vhathu avho mupo ndi wa ndeme u fhirisa migodi , kana dzifeme kana fhethu huhulu ha vhulimi musi zwi tshi da kha u lwa na vhushai  . 
U shumisa ngona dza u ḓikhakhulula dzi re na tshivhalo musi a tshi vhala , tsumbo , u dovholola zwe a vhala na u vhala a tshi isa phanḓa na u ima . 
Tsha ndemesa , ndi uri ndi shango ḽine mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afurika Tshipembe a ḓo ḽi vhidza haya hawe  . 
U shumisa foniki , mbonalo dza mafhungoni , u sengulusa tshivhumbeo na maipfi a u vhonwa musi ni tshi vhala . 
Hezwi zwi sumbedzisa zwithu zwavhuḓi kha nḓowetshumo . 
Muvhuso ndi mubindudzi muhulwane wa mveledziso ya nḓivho na vhubveledzi na uri khaphasithi iyi i wanala nga maanḓa dziyunivesithi dzashu  . 
Khabinethe i lwa na khakhathi dza zwenezwino dza tshutshedzo kha vhaṋameli musi hu na mugwalabo wa vhoradzithekhisi  . 
Havha vha vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vho tenda u badelisa miraḓo ya GEMS mutengo wa Tshikimu , vha ri a vha nga vha badelisi dziṅwe mbadelo kana mbadelonyengedzedzwa kha tshumelo dzo ṋekedzwaho . 
A ri nga ḓo konḓelela vhuaḓa na luthihi na zwiṅwe zwivhumbeo zwihulwane zwa u shumisa masheleni nga nḓila i si yone , na uri ri ḓo dzhia maga a bveledzaho u itela uri vhathu vha re na vhuḓifhinduleli vha dzhie vhuḓifhinduleli  . 
Kha Muvhigo wayo wa u fhedzisela Tshigwada tsha Mushumo tsha Dziminisiṱa tshi ṋetshedza tsatsaladzo ya mushumo yo itwaho nga vhoṱhe vha kwameaho kha maitele a u nanga na u thola vhadededzi . 
Kha tshiṱirathedzhi itshi hu na tsukumedzo yo ṱanḓavhuwa malugana na mbekanyamaitele ya maraga mushumo  . 
Muvhuso u tea u shumisana na zwivhumbeo zwine zwa vha hone zwine zwa tshimbidza mvelaphanda ya mabindu a tshitshavha  . 
Nga nnḓani ha musi zwi sumbedzwa , vhashumisi kha vha pfe vho vhofholowa u kopa , u daunuḽouda kana u phirintha maṅwalwa maṅwe na maṅwe a vhonalaho kana zwifanyiso kha webusaithi u itela u shumiswa nga iwe muṋe kana zwi si zwi si zwa thengiso  . 
Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadzo nga Eskom uri ho ṱumanywa yuniti nṋa ngei ḽimagani ḽiswa ḽa fulufulu ya maḓi ya Ingula kha giridi ya lushaka phanḓa ha tshifhinga tshe tsha vha tsho tewa . 
Nga Fulwi , zwiṅwe zwikolo zwo hana u ṅwala mulingo wa ḓivhavhupo nga Tshivhuru nahone zwa shushedza u ita migwalabo yo ṱanganyaho hoṱhe ya milingo ya Fulwi  . 
Nga matshudeni mangana hune vha khou dzinginya u gonyisa tshikalo tsha zwino ? 
Afrika Tshipembe na ḽone ḽi na mbofho dza dzitshaka nga fhasi ha thendelano dzine dza vhofha na mulayo wa tshithu wa dzitshaka kha sia ḽa zwa pfanelo dza vhuthu zwine zwa ṱuṱuwedza ndinganyiso na u iledza khethululo i songo teaho  . 
Vho Magdelene Cheryl Reddy  . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama dziatikili khathihi na u topola milayo migede . 
Muvhuso wa lushaka u ḓo shumisana na Muvhuso wa Kapa Vhukovhela , u tevhelela avha vhagudi na u ṋea thikhedzo uri vha sa xelelwe nga vhumatshelo havho . 
Zwigevho zwa miṅwahani yau fhira miṱanu a zwi sedziwi  . 
A si themendelo dzoṱhe dzine dzi nga thoma u shumiswa na zwenezwo na uri hu ṱoḓea vhuṱoḓesi na u pulana u itela u konisa u thoma u shumisa ho teaho  . 
Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze . 
Mulayotibe ine ya ḓo dzhielwa nṱha  . 
Phindulo yavhuḓi nga mimakete kha u tholiwa havho zwi khwaṱhisedza fulufhelo ḽashu khavho  . 
Zwipiḓa zwa mveledziso ya muvhuso wapo nga tshivhumbeo tsha mugaganyagwama na maitele a milayo yapo , ndangulo yo ḓisendekaho nga vhupo , ndangulo ya kushumele kwa vhashumi vha masipala na pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho ( IDP ) tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋetshedzwa tshikhala tsha vhudzheneleli ha tshitshavha kha maitele a masipala  . 
Arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone muṅwe wa vhabebi a mudzulapo wa Afrika Tshipembe , nḓivhadzo i nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe kana ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe . 
Ngeyi Yuropa , madzhendedzi a mishumo a phuraivethe o no vha tshipiḓa tshi aluwaho nga u ṱavhanyedza tshi tshoṱhe kha mimakete ya mishumo kha mashango manzhi  . 
Mvelelo dza thesite iyi i konḓaho i vha ngoho fhedzi musi nyimele vhuvhili hadzo dzi ngoho  . 
Kha vha ri kwame kha arali vha tshi tangana na thaidzo kha website  . 
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo , arali zwi hone  . 
Ndi zwifhio zwipikwa zwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ? 
Tshifhinga tsho teaho u rathela kha hoyu muṅwalo tshi ḓo bva kha vhukoni ha vhagudi na phoḽisi ya tshikolo . 
Ndi ngani ri sa vhulungi hune mishumo iyi ya vha hone , vha rali vha tshi vhudzisa ? 
Kha vhunzhi ha nyimele , mbumbo dza luambo dzi a bvelela lwo vhalaho kana lu si gathi kha maṅwe maambele , na u bvelela na dziṅwe mbumbo nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Fhungo ḽa uri sisiṱeme yo ḽi ya phanḓa na u shuma naho ho vha hu si na ndambedzo yo linganaho ya tshiofisi ndi vhuṱanzi ha nḓila ye tshitshavha tsha vha tshi tshi i ṱanganedza ngayo . 
Zwitshavha zwo davhukaho fhano zwo vha zwi tshi , na uri zwi kha ḓi , langulwa nga mulayo wa sialala , sa mulayo-zwawo- a u na khoudu . 
Sa tshipiḓa tsha SDIP hu na Thendelonzwiwa ya Nḓisedzo ya Tshumelo  . 
Tsumbavhukoni iyi i ḓo engedza nḓivho ya avho vha ṱoḓaho u bveledza mabuḓo kha mivhuso yapo na ndaulo  . 
Tshihulwane tsha G20 ndi u alusa u shumisana ha mashango o fhambanaho u itela u thuba murahu ikonomi ya ḽifhasi , u ḓisa vhudziki kha sisiṱeme ya masheleni a ḽifhasi , u alusa nyaluwo ya tshoṱhe ya tshifhinga tshilapfu na u khwaṱhisa vhuvhusi ha ikonomi ya ḽifhasi . 
Kha vha elelwe zwauri CBNRM ndi ya tshitshavha , hu si muthu muthihi kana komiti . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri vhaofisiri vha hane kana u sa t ( anganedza dzimpho vhunga izwi zwi tshi dzhiiwa sa tshand(anguvhoni nga mulayo  . 
Ndi tshi vha sedza maṱoni nda vhona vhuṱungu vhu re mbiluni yavho . 
Datumu dzo fhambanaho dzi nga vhewa malugana na mbetshelwa dzo fhambanaho dza uyu Mulayo  . 
Vhashumeli vha SARS a vho ngo tendelwa u vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya VAT nga mulomo . 
Phalamennde i lwela u vha muimeli kha u vhonisa vhutsila vhune ha imela Maafurika Tshipembe vhoṱhe . 
Mbadelo dzi ya nga vunḓu ḽene ḽo  . 
Minisiṱa Vho Rob Davies vha fhano u nyeṱula nga ha tsheo dza Khabinethe kha heḽi fhungo . 
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho  . 
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi , zwandeme ndi zwa uri , u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama . 
Ndi nnyi we a ḓa tshikoloni ? 
Kushumele kwa IDP kwo ḓisendeka kha nḓila ya tshiṱirathedzhi u ḓisa mvelaphanḓa vhuponi ha masipala  . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya vhumba mbekanyamushumo dza u linga dza fomaḽa dza ṅwaha dzi dzhiwa sa u linga ha fomaḽa . 
Ndi zwifhio zwine murendi a tama u ri funza nga tshirendo itshi ? 
Nga mulayo , u ita nga u rali zwi sumbedza mitengo yo fhambanaho na phetheni dza u shumisa tshelede dzo wanalaho vhuponi ha ḓoroboni na mahayani  . 
Vhalangamavunḓu na Vhalangadzulo vha mavunḓu  . 
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe , musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo , i tea u ita mishumo yayo nga nḓḓila ya vhuḓḓilangi i sa ofhi tshithu , i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu , fhedzi , hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka  . 
Vhurangeli uhu ho ḓiswa nga murahu ha Muṱangano nga ha Nyanḓano ya China-Africa , ine ya vhea mutakalo sa tshipiḓa tsha ndeme tsha nyanḓano ya China-Africa . 
Dzikhukisi na web beacons a zwi kuvhanganyi mafhungo a mushumisi a fanaho na dzina ḽ a mushumisi kana e-mail address yawe . 
Dzina i(li ( la Tshivhasa ndi ( la miswaswo , vha tshi amba u fhiswa ha mid(i ya Vhangona nga ene ha mbo d(i pfi Tshivhasa mid(i ya vhathu  . 
Fhindulani mbudziso nthihi kha dza rathi dzi tevhelaho  . 
Musi hu tshi khou tevhedzwa Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho na Milayo ya GEMS , Bodo ya Dzithirasitii i na vhuḓifhinduleli ha ndaulo i pfadzaho ya Tshikimu  . 
Zwitea , vhutsila na dzi nḓila zwi fanela u funzwa na u khwaṱhisedzwa kha Gereid ya 1 . 
I ṱanganedza hafhu zwitaela zwinzhi zwa u guda zwo fhambanaho  . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi wa u pulana muṱangano wo khetheaho nga u ṱavhanya u bveledza pulane ya nyito ya ṅwaha nga ṅwaha yavho  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Zouni dza Mveledziso ya Fulufulu ḽi Vusuludzwaho ( REDZ )  . 
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni . 
Vhagudi vha shuma nga zwitendeledzi na zwikwea zwa saizi dzo fhambanaho na ṱhofunḓeraru dza zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
U vhala maṅwalo o hudzwaho nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi sa , Bugu Khulwane , zwirendo na phosiṱara . 
Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme , nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo  . 
U rera nga maidioma , u ṅwala uri a amba mini ha kona u olwa tshifanyiso tsha u sumbedza zwine a amba . 
Ndingedzo iyi i ḓo shumisa mbekanyamushumo dzire hone dzi ngaho , Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha na Mbekanyamushumo ya Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha , hu u itela u alusa tsedzuluso yo tewaho kha vhadzulapo kha tshikhala tsha Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Kotara ya Vhukati . 
Hezwi zwi fanelwa u itwa hu tshi khou sedzwa uri musi vha tshi hula vha d(o humela murahu ha khotsi avho  . 
Ngudo dza nyimele dzi shuma u ṱuṱula dzangalelo kha ṱhuṱhuwedzo ya nyambo kana mbekanyamaitele dza luambo kha zwitshavha zwa Afrika Tshipembe  . 
Muloi wau ndi nnyi ? 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha National E-Strategy uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
Muholo wa ṅwaha wa mutheli  . 
I fanela u vha nga fhasi ha muhanga wa kushumele wa mbekanyamaitele dza lushaka dzo bveledzwaho nga mihasho yo teaho ya muvhuso  . 
Mulayo wa vunḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu  . 
U vhofholowa kha mithelo yoṱhe yo livhaho ; zwi a pfesesea , naho zwo ralo , zwa uri mazhendedzi o khetheaho ha nga ḓo vhila u vhofholowa kha mithelo zwine zwa vha , nga ngoho , zwi fhiraho mbadelo dzi tshumelo dzi shumaho kha nnyi na nnyi  . 
Ndi ngani vha tshi tea u dzhoina GEMS ? 
Ha dovha ha itwa zwipitshi zwiṅwe hafhu khathihi na u leleḓiswa ha dzifuḽaga musi metshe u tshi fhela hu u itela u khunyeledza vhuṱambo ha ḓuvha iḽo . 
Vho d(o fhiwa shango ( la Ha-Rambud(a nga khosi Tshivhasa  . 
Kha phindulo dzi si gathi dzo wanalaho kha mbudziso iyi yo sumbedziswaho a hu ngo vha na vhugudisi ho linganaho ha u shomedza vhadededzi u bveledza zwikolo zwi katelaho vhoṱhe  . 
Tshiṱori itshi ndi lungano kana ndi ngoho ? 
Vhuimo ha Vhukati - Vhuimo ha vhuvhili ha Bennde ya Ndalukanyo ya Pfunzo na Vhugudisi Nyangaredzi . 
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha vhane vha khou hanedzana navho . 
Muri uyu u a bviswa makwati wa sala u mutshena  . 
Ri livhisa maipfi a ndiliso zwi tshi bva vhuhoneni ha mbilu dzashu kha muṱa wa ha Mbeki . 
Tsedzuluso ya vhukati yo sumbedza u aluwa nga zwiṱuku kha masia o fhambanaho ane a nga mutakalo , pfunzo , nndwa ya u lwa na vhugevhenga , zwa u ṋewa ha vhathu madzulo , fulufulu , mbetshelwa maḓi , mveledziso ya mahayani na zwiṅwe  . 
Naho hu tshi toda u sedzuluswa tshifhinga tshothe , a si zwi ndeme nga maanda  . 
Dumelang , molweni , goeie naand , good evening , ndi a ni lumelisa noṱhe ngeyo mahayani ! 
Mushumeli wa muvhuso , kha tshifhinga tshawe tsha mushumo , u a kombetshedzea zwi tshi ya nga khoudu ya vhuḓifari ha vhashumeli vha muvhuso u vhiga kha vha maanḓalanga vho fanelaho , vhufhura , vhuaḓa , tshiḓivhano , ndaulo i si yavhuḓi , na dziṅwe nyito dzine dza vha mulandu kana dza khakhisa dzangalelo ḽa tshitshavha . 
Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo  . 
U dzika ha giridi zwo kwaṱhisa nḓisedzo ya muḓagasi i fulufhedzeaho Afrika Tshipembe . 
Hezwi ndi zwa ndeme vhukuma arali u nanga kana phurosese ya u khetha yo vha ya inifomala u kunga madzangalelo maṱuku a tshitshavha na vhakhethi vha si gathi vha swika  . 
Vhiga mitambo nga nḓila i no pfala nahone zwi tshi tevhelea ? 
Masiaṱari aya a zwidodombedzwa zwa vhaṋetshedzatshumelo a sumbedza zwidodombedzwa zwa thiransekisheni u ya nga muṋetshedzatshumelo . 
Vhuṱalu 161 . 
Khothe ya dzingu i nga ṋea tshigwevho tshi sa fhiriho miṅwaha ya 15 muthu e dzhele kana ndifhiso I sa fhiriho R300 000 . 
U topola uri ndi mishumo ifhio ine ya nga thusa wadi u ya phanḓa arali vha tshi nga wana mutengo muṱuku wa kheshe i no bva kha masipala ? 
Musi hu tshi bviswa ṱhanziela nga maanḓalanga I sumbaho uri thundu I sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Ndayotewa yo fhiraho , redzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u ṅwalisa rekhodo dzenedzo kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho , tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi I sa sudzulusei I kha dzina ḽa muvhuso wonoyo  . 
Zwigwada zwine zwa khou kundelwa zwi tevhela khanedzano na zwikoro kha bodo  . 
Khabinethe i fhululedza Muṅwaleli Guṱe wa Mbumbano ya Dzitshakha kha u ramba Tshimima Tsha Maimo a Nṱha a u Saina a Thendelano ya Paris , ye ya ṱanganedzwa nga Madzangano a 176 nga Nyendavhusiku 2015 . 
Maanea a tsenguluso a anzela u ṅwaliwa kha tshifhinga tsha zwino . 
Muvhuso u ḓo ṱavhanyisa luṱa lwa u thoma lwa u phaḓaladzwa ha burodibennde ine ya ḓo ḓumanya zwiimiswa zwa muvhuso zwi fhiraho 5000 kha zwiṱiriki zwa masipala zwa malo kha tshikhala tsha miṅwaha miraru  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi na vhaunḓi ha u ḓivha uri vhana vhavho vha gai na u dzhia maga o teaho kha u vhona uri vhana vho tsireledzea . 
Naho fhungo ḽi tshi nweledza pharagirafu , ḽi kha ḓi amba uri pharagirafu i amba nga ha mini  . 
Mishumo iyi a i fani mashangoni oṱhe a ḽifhasi , fhedzi mvelele nnzhi dzi amba uri miṅwe mishumo ndi ya vhafumakadzi miṅwe ndi ya vhanna  . 
Tshelede ya u shuma ndi tshelede yo ṱanganedzwaho malugana na tshumelo yo ṋetshedzwaho kha tshifhinga tshipfufhi  . 
Zwilinganyo izwi zwi dovha zwa ṋekedzwa u itela ndambedzo ya mbekanyamushumo na vhulavhelesi vhuhulwane ha sisiṱeme  . 
U dzhielwa nha ha mulayo wa u ifara kha u tamba zwavhui ndi zwithu zwa ndeme kha mirao ya zwipotso , nga maana ho livhiswa kha u shumiswa ha zwidzidzivhadzi na u kaidza  . 
U fhambana ha kilima ndi tshithu tsha tsiko , fhedzi ṱhoḓisiso dzo sumbedzisa uri kha sentshari yo fhiraho ho vha na u engedzea ha gese ya greenhouse zwi tshi khou itiswa nga nyito dza vhathu dzi no nga sa indasiṱiri , u rema miri , nz . 
Ho vha na muṅwe wa vhana vhavho vho bebwaho na thaidzo dza mutakalo , eg . 
Phambano yo itwa vhukati ha ṋetshedzo i si na milayo tiwaho u badela na ṋetshedzo ya u badela hu si na u dzhia sia ḽithihi  . 
Mvutshelano dza Soweto , tshivhindi tsha u hanedza ha vhaswa zwo ita uri hu vhe na migwalabo ya shango ḽoṱhe , ye ya kandeledzwa nga khakhathi dza ndaulo ya tshiṱalula  . 
Mugaganyagwama wo lavhelelwa u shuma na thaidzo-ḓe ? 
Tsheo ya u tendela khumbelo ya u swikelela  . 
Ri kha mushumo wa u renga na u vusuludza Nnḓu ya Vho Winnie Mandela ngei Brandfort , Nnḓu ya Vho Dokotela Moroka ngei Thaba Nchu na Nnḓu ya Vho Bram Fischer ngei Westdene  . 
Vhukati ha Muhasho na ndangulo ya fhethu , u pfesesa zwavhudi zwine Mulayo wa toda zwone u ya nga u tanganedzwa zwi tea u bviselwa khagala  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga lavhelela lini phindulo  . 
Kha vha vhone uri khumbelo i a sethifaiwa nga dokotela wa phukha o themendelwaho nga South African Veterinarian Authority . 
Ndi kha iyi khethekanyo hune vha ḓo vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo i wanala kha mutheo wa mulayo wo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa  . 
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka , ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni  . 
Khaboni monokosaidi ndi mulimo une wa thivhela malofha uri a si hwale okisidzheni muvhilini wavho  . 
Vhurangeli uhu vhu ḓo isa phanḓa u khwinisa nga nḓila yavhuḓi na nga nḓila i vhulungaho masheleni khwaḽithi ya tshumelo ine ra ṋea tshitshavha . 
Kha vha dzhei tsheo ya u litsha u daha vha i tevhedze  . 
Nagoya Protocol kha Tswikelelo ya Zwiko zwa Dzhenethiki na u Kovhekana ha Zwiko hu Pfeseseaho hu Linganaho zwi Bvaho kha Tshumiso yavho yo tendelaniwaho nga 2010 kha Guvhangano ḽa vhufumi ḽa Miraḓo ya CBD na u vhea thendelano dzi vhofhaho lwa mulayo dzine dza yelana na ABS fhedzi  . 
Olani mutukana na musidzana . 
Ndi vhukando-ḓe vhune vha nga eletshedza mufumakadzi Vho-Mali uri vha vhu dzhie ? 
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo ( Mulayo wa vhu 57 wa 2002 ) na wone u ṱuṱuwedza uri hu vhe na u khwaṱhisedzwa na u ombedzelwa kha u thivhela na u fhungudzwa ha zwiwo nga u shumisa mafhungo a mutsho na kilima na zwiṅwe . 
Muhat ( uli Muhulwane a nga t ( anganedza iyo khumbelo u ya nga nyimele na pfanelo dza nga misi na dza tshipentshela u ya nga hune ene a zwi vhona ngaho  . 
Phindulo : Sa mukhantseḽara wa wadi na komiti ya wadi , vha nga shuma nga nḓila yo teaho arali vha tshi ḓivha tshitshavha tshavho zwavhuḓi  . 
Fhedzi ri a zwi ḓivha roṱhe uri hune muḓagasi wa ya hone , mveledziso i ya tevhelavho , Hune ha vha na mveledziso , hu a vha na ṱhoḓea ya oili , minerala na zwibveledzwa zwi a anda  . 
Ri dovha ra humbela hafhu kha mabindu uri u nothisa kana u fhelisa mishumo zwi songo vha yone thandululo musi vha tshi ṱangana na vhukonḓi . 
Kha vha elelwe , uri u shela mulenzhe kha thandela ndi zwine muthu a tou funa-a hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa uri a shele mulenzhe arali a sa funi  . 
Tshaka dzo fhambanaho dza u linga dzi a ṱoḓea kha zwikili na khontseputi dzi ṱoḓeaho u itela ṱhoho kha mirole yo fhambanaho . 
Khabinethe i tikedza Maimo Mathihi a Afrika kha Habitat III ane a ḓo ambiwa ngao ngei kha Samiti ya Vhuthihi ha Afrika ya Vhurangaphanḓa ha Mivhuso na Muvhuso wa Kigali , nga Fulwana 2016 . 
Shumisani ndivho yo dalaho musi ni tshi ita tsheo iyi nahone ni songo dzhiela fhasi ndivho dza CBNRM arali zwivhumbeo zwiswa zwo tea u vha hone  . 
Arali nomboro ya luṱingothendeleki lwavho yo shanduka kana i siho kha databeisi ya GEMS , vha ḓo tea u i ṅwalisa u thoma  . 
Kha fhungo ḽeneli , nḓila ine ra vhea shango ḽashu ngayo uri ḽi vhuyelwe nga zwivhuya zwi sa fani na zwiṅwe zwe zwa ḓa nḓilani yashu zwi ḓo vha zwithu zwa ndeme vhukuma . 
Mvelelo dzo lavhelelwaho dzo ambiwa nga hadzo kha ndima iyi  . 
GIREIDI 1 THEMO 3 ḼITHERERESI YA MVELEDZISO YA U THOMA Nḓivho ya mibvumo na u vhala na vhagudi zwo ṱanganelana na u thetshelesa na u amba . 
Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe . 
MaAfurika Tshipembe vha khou vhidzwa u tikedza na u dzhiela nṱha aya masole ane a tou vha zwishumiswa kha u vhona uri Afurika Tshipembe ḽo ḓivhofha kha mulalo , vhudziki na u khwaṱhisa dimokirasi kha Dzhango ḽa Afurika . 
Muvhulungi wa shango ḽe mufu a lovhela hone a nga thusa  . 
U pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i ṱoḓa mutshimbidzi kana vhatshimbidzi u tikedza kuitele  . 
Vhatodisisi kha vhashumi vha 1000 ndi tshikalo tsha lupfumo lwa vhathu , na tshifanyiso tsha atikili ndi luswayo lwa mihumbulo yavhudi kha thodisiso yavhudi ya tshitshavha  . 
Zwavhuḓivhuḓi ndi u sa lingana ho vhangiwaho nga muvhuso wa khethululo wo fhiraho zwe zwa vha ṱuṱuwedza uri vha tevhele buḓo ḽa mushumo kha zwa mulayo  . 
Vha tshi khou shumisa tshinepe kana tshifanyiso , kha vha humbele ṅwana wavho a vha vhudze uri hu na mini kha tshifanyiso na u vhumba nganea . 
Mpho dzothe dzi re na ndeme i fhiraho Rannda zda da-raru futhanu dzi tama u divhadzwa  . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u rera , u hanedzana na u khwinisa Milayotibe . 
Nndinde yo dzula yo sedza vhana . 
Hu ṅwaliwa fhedzi mbuno dza ndeme dzo ambiwaho na mihumbulo yo dzhiwaho . 
GEP ḽi na maga a Thikhedzo ya Vhupulani hu u itela u thusa vhone kha u bveledza tsumbanḓila dza u langa bindu ḽavho na u kona u vhona zwine zwa vha kundela zwine zwa nga ṱoḓa u dzhielwa vhukando  . 
Ri tea u kunakisa miḓi na mahaya ashu . 
Arali muvhilaeli a songo fushea nga phindulo ine ya bva kha muhulwane kana t ( hoho ya muhasho , a nga fhirisela mbilaelo yawe kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi  . 
Thimu ya u tshimbidza i fanela u katela vhakhantseḽara vhapo , miṅwe miraḓo ya Komiti ya Wadi , na vhashumi vha zwa thekiniki vhane vha nga thusa nga tshifhinga tsha kuitele kwa u pulana  . 
U vhala tshibveledzwa nga nḓila yavhuḓi zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi kone u ṱalusea , u sikea , na u dzhiea nga muthu nga u shumisa maitele one a u sedzulusa . 
Musi zwipeisa zwo shumiswa nga nḓila yone , zwi isa mushonga zwavhuḓi u fhirisa na nebuḽaiza dza hayani . 
Foramu itea u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha kha u ṱola , u ela na u sedzulusa kushumele kwa masipala  . 
Tshaeamishumo i dzula i khaedu khulwane kha muvhuso , na uri mbekanyamushumo dzoṱhe na vhuphalali hoṱhe dzi khou sedza kha u shandukisa tshiimo itshi , nga maanḓa kha vhupo hovhu ha ikonomi . 
Khabinethe i ombedzela uri pfanelo yeneyo i swikelwe nga nḓila i si ya dzikhakhathi na uri mulayo u tevhelwe tshoṱhe . 
Vhuṱambo uvhu ha ṅwaha nga ṅwaha ndi tshihumbudzi tsha tshumelo i si na vhunṋe ya vhanna na vhafumakadzi vha yunifomo na u ṱhonifha avho vho lovhaho vha mushumoni . 
Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho i tshi ḓo vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu  . 
Khethekanyo ya 28 ya Ndayotewa i ri vhudza nga ha ndeme ya u tsireledza pfanelo dza vhana  . 
Kha sedze ndila dza u tshimbila lunzhi  . 
Mudededzi vha ḓivhadza muvhala muṅwe na muṅwe nga u imisela garaṱa ya muvhala nṱha , u ṱoḓa vhagudi vha tshi ḓivha , tsumbo , lutombo . 
Miraḓo ya CC i tea u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani arali yo dzhia tsheo ya u balanganya CC . 
Vha nga vhiga muthu o xelaho tshiṱisthini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa  . 
Mulayotibe u sedza kha u dzudzanya maitele a u nanga na u thola miraḓo khathihi na u thivha zwikhala kha Bodo kana Khoro ya zwenezwo zwiimiswa . 
Thalutshedzo dzo fhambanaho dzine dza shumiswa kha Mulayo khathihi na notsi dza u talutshedza zwo nekedzwa  . 
Mbudziso : Ndi ngani zwi zwa ndeme u bveledza phurofaiḽi ya wadi ? 
Arali ifa li ntha ha R50 000 , kha vha vhige ifa ofisini ya master  . 
Vha ḓo tea u badela diphosithi ine vha ḓo i wana murahu nahone vha tea u i badela kha akhaunthu ya CIPRO uri vha kone u ṅwalisa . 
Fhedzi ri khou ya phanḓa , ro ḓiimisela u swikelela mushumo washu wa u fhaṱa vhutshilo ha khwiṋe ha vhoṱhe . 
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha shumisiwa u amba nga ha tshiḓaho tsumbo : Matshelo ndi holodei . 
Mbekanyamaitele ntswa i ḓo bvisa muvhuso kha mashumele a mbekanyamaitele , vhupulani na ndaulo  . 
Kha mashango ane a kha ḓi bvelela tshiṱuṱuwedzi tsha u lavhelesa na u ela tsho thoma nga u sukumedzwa nga mveledzo ya mazhendedzi , e a vha a khou ofha u ṋea ndeme mbuelo dzo wanalaho nga kha thuso ya mveledzo  . 
O thoma lini nahone zwo ḓa hani uri a takalele mutambo uyu . 
Musi ri tshi pembelela miṅwaha ya 20 ya mbofholowo , ri ḓo ita nga u ralo ro fhaṱa vhufa vhuswa ha mbono ya shango ḽashu . 
Ri ḓo lingedza u fhindula mbudziso nnzhi nga ngomu ha khethekanyo dzenedzo dzadzo nga hune zwa konadzea  . 
Muthu ane vhudzulo hawe ho goweleaho ha vha nnga ha Afrika Tshipembe ha ngo fanela u fhindula mbudziso dza nga ha vundu kana masipala une a dzula khawo  . 
Hafha hu dovha ha sedzwa na vhafarisi vhawe  . 
Davhi ḽi ita mishumo ye ḽa fhulufhedzisa sa mulangi wa mushumo wa u pulana kha muvhuso . 
Vhufaragwama ha Lushaka ho bveledza ḽidzinginywa ḽa maanḓa a u ta na u sedza mitengo ya mveledziso ya mabindu a muvhuso , u ḓivhadzwa ha madzhenele a mashumele aya zwi ḓo thusa u dzudzanya makwevho na nyito dzi si dza makwevho dza dziSOC  . 
Mafheloni a Gireidi 9 vhagudi vha fanela u vha vha tshi : s kona u vhala na u ṅwala hu tshi itelwa ndivho nnzhi dzo ṱanḓavhuwaho , - lwa mulayo na lu si lwa mulayo , u vhala zwaho , zwa nnyi na nnyi na zwa vhone vhaṋe ; s vha vhavhali vhane vha takalela u vhala , vha kona u wana na u pima mafhungo nga vhone vhaṋe ; s vha vhathetshelesi vha vhusedzi na u vha vhaambi vha re na vhuḓifulufheli vha luambo vha re na vhupfiwa kha vhathetshelesi ; s kona u sengulusa luambo , vha pfesesa kushumiselwe kwalwo na u kona u lu shumisa kha zwithu zwavho . 
U fhulufhedzisa zwithu zwihulu zwine muthu a nga si kone u zwi ita zwi do ita uri hu vhe na dzithaidzo nga murahu . 
Ofisi dza Muimeli dza Afrika Tshipembe dzine dza vha mashangoni a nnḓa dzi ḓo rumela dokhumenthe kha SAPS hu saathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzi wana arali ho vha na u xelelwa ha tshelede . 
Ndi garaṱa yo itwaho hu na nḓivho ya uri i nga shumiswa nga yone ine sa mulaedza wo tou poswaho . 
Muvhigi wa mulandu u ḓo ṋewa ṋomboro ya CAS i shumiswaho musi huna mbudziso dzi yelanaho na mulandu wo vhigwaho  . 
Zwino ni nga shumisa maipfi aya uri a ni thuse kha u ṅwala tshirendo . 
Vho vha vha tshi amba nyambo dzo fhambananaho  . 
Vho rengisa phakhethe nngana ? 
Khabinethe i sasaladza migwalabo ya matshudeni i re pfudzungule , ye ya khakhisa u guda kha dziṅwe dza dziyunivesithi nahone ya vhanga u kwashekwanywa ha ndaka . 
Vhutshilo na u bveledziswa ha zwoṱhe zwi tshilaho kha sisiṱeme ya mupo zwi ḓitika nga nyaluwo i yaho phanḓa na u bveledzwa ha zwimela  . 
Khwiniso dzo lingedza u fhelisa nyimele mmbi ya vhathu vha kolodaho vhane vha ḓiwana vha tshi khou tambudzwa kha sisiteme ya u kuvhanganya zwikolodo khothe ya madzhisiṱaraṱa na u katela thandela ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u bvisa mafhungo mavhi a zwikolodo zwa vharengi . 
Tshifhinga tsha u khunyeledza u ṅwalisa tshi a fhambana uya nga mavun ḓu . 
U bva nga datumu iyo , Euro yo vha i hone , naho zwo ralo , u itela thengiselano dzi si dza tshelede , dzi fanaho na tsheke na mbadelo ya garaṱa ya khiredithi fhedzi  . 
Zwigidi , dzimbado , misevhe , vhura na zwinwe zwithavhani zwa u zwima a zwo ngo tendelwa fhethu ha Madaka a Muvhuso , nga nnda ha musi hu na thendelo kana laisentsi ya u zwima  . 
Thivhela u ita mushumo une wa netisa wa u hwala kana u takula buloko dza u fhaṱa dzine tshileme tshadzo tsha fhira 20kg ? 
Mulayo u vha na ndango ya nyimele nga mvelo , wo sedzesa kha u khwaṱhisedza uri sisteme dzo teaho dzi a vha hone madzuloni a u sedza uri a hu na u dzhenelela  . 
Nyito dzo dzudzanyelwaho ndi pfunzo pfufhi dza u funza na u guda , dzine kanzhi dza rangiwa phanḓa nga mudededzi . 
Naho zwo ralo , mushumo wa 3-D u nga kona u khaṱhisedzwa nga nḓowedzo dza u ṅwala . 
U ṅwaliswa ha thundu I sa sudzulusei ya muvhuso 28 . 
Musi hu tshi voutelwa Milayotibe iyi kha NCOP , vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na voutu nthihi . 
Vhu nga kha u andisa , mutheo wa u pfesesa u kovha kha hei gireidi , ndi u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada . 
Lavhelesani tshifanyiso ni kone u humbula uri aya mafhungo ndi ngoho kana a si ngoho naa . 
U phasiswa ha Mulayotibe wa Mukovho nga Phalamennde zwi ṋetshedza fulufhelo ḽa mulayo kha Muvhuso kha u bvela phanḓa na u thoma mbekanyamushumo ya shango lashu ya khwinifhadzo ya ikonomi ya matshilisano u itela u tandulula fhungo ḽa mavu ḽine ḽa vha kha adzhenda . 
Ee , Madzina a re mulayoni  . 
Mbuno nga tshifhinga tsha mushumo yo vha yo dzudzanyelwa u fhedzwa kha mushumo  . 
Ro imela vhushaka na mmbi dzi ṱoḓaho mvelaphanḓa kha ḽifhasi ḽi bvelaho phanḓa  . 
Tshavhuraru , ri ḓo khwaṱhisa u itwa ha tshanduko dza u khwinisa kushumele kwa Muhasho wa Zwa Muno uri u shume zwavhuḓi , sa idzwo muhasho uyu u tshi kwama vhutshilo ha mudzulapo muṅwe na muṅwe  . 
Hezwi ndi zwiko zwashu zwihulwane , vha a ḓivha , zwiko zwashu zwihulwane zwa mafhungo  . 
Ndi tshaka dzifhio dza vhaanewa dzine na vhona u nga hu khou ambiwa ngadzo . 
Miṱangano iyi yo ṋetshedza zwiṱirathedzhi zwi re khagala zwa u khwinisa maitele a mveledziso o khwaṱhaho  . 
Uri zwi bvele phanḓa na u langea , Muvhuso u ḓo thoma vhufarani ha tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya zwikili na mashango ane ra ḓo vha ri tshi khou shumisana nao kha Mbekanyamushumo ya u Fhaṱa Muḓagasi , ngeno u tshi ḓo dovha wa bveledza zwikili zwapo . 
Nyonyoloso ya muvhili vha tea u ḓisa vhuṱanzi ha ṱhalano  . 
Nga tshifhinga tshiṱuku , ikonomi i tea u sikela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha si shume mishumo , vhane vhunzhi havho vha kha ḓi vha vhaswa na u vha na vhukoni vhuṱuku , hu tshi khou khwiniswa vhukoni na nḓivho ya ikonomi yo fhambanaho tshifhinga tshi ḓaho  . 
Musi mbudziso dzoṱhe dzo no fhindulwa kha vha dzhie phindulo u bva kha vhavhili vhavhili  . 
Izwi zwi katela khwaṱhisedzo ya u shumiswa ha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe , dzo ḓivhadzwaho nga Phuresidennde Vho Jacob Zuma kha Mulaedza wa Lushaka wa 2015 khathihi na Operation Phakisa , yo itelwaho u ṱavhanyisa u thomiwa ha thandululo kha vhupo vhu ṱoḓaho mvelaphanḓa dza ndeme . 
Tsumbo 1 : Arali mutholiwa a tshi swikelela mutshini wa fekisi , a nga kona u rumela na u t ( anganedza fekisi dzawe fhedzi a ita u nga ndi dza mushumo  . 
Muvhuso u shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha sekithara ya ndaka , zwazwino wo no ṋetshedza nnḓu dza miḽioni u bva nga 1994  . 
Zwifanyiso zwo wanala kha zwifanyiso zwa Linton Stone , tsumbo i ḓivheaho ḽifhasini ya vhutsila ha matombo ha Afurika Tshipembe  . 
Tshumelo ya dzithikhithi ya iḽekiṱhironiki na yone i ḓo thusa vhaṱaleli kha u renga thikhithi ya data nnzhi ine ya ita uri vha kone u dzi shumisa kha zwithu zwinzhi zwine zwa fana na mitambo na vhuendi khathihi  . 
Vha tea u ṋekedza ṱhanziela ya ḽiṅwalo ḽa nḓivhadzo ya khumbelo kha Muhasho . 
Kha mutaladzi wa u fhedza wa siaṱari , ṅwalani uri zwo itwa tsini na mukano . 
U vhumba mbalo nga nḓila yone . 
Vho-Gold Mametja vha na dzina ḽa mashudu ḽi tshimbilelanaho na vhukoni havho . 
Arali vhusimamilayo ha vunḓu ho phasiswa kana u khwinisa ndayotewa , Mulangadzulo wa vhusimamilayo u tea u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa ndayotewa kana khwiniso ya ndayotewa kha Khothe ya zwa Ndayotewa u itela uri i ṱanzielwe . 
Ndi zwifhio zwiṅwe zwine zw a khou bvelela kha tshitshavha ? 
Vhanna na vhafumakadzi , tshikhala tshihulwane tsha vhubindudzi wa vhupo ha mashangoḓavha ndi mveledzo ya vhuendelamashango  . 
Magabelo a ya nṱha na fhasi . 
Hu tshi engedzwa kha izwi zwidodombedzwa , muṱoḓisisi a nga ṱoḓa u ṋetshedza zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kha muṅwe muthu  . 
Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu , vhukati ha 08:00 na 15:30 , hu sa kateliwi nga holodei . 
Zwi sa fani na zwiṅwe ( Distinct ) arali tsho fhambana lune zwa vhonala na dziṅwe tshaka dza lushaka luthihi . 
Nga huṅwe vha nga wana vho tea u wana na mutikedzelo u bva kha mutholi wavho  . 
Pfanelo ya u ṱavha zwimela zwiswa ndi lushaka lwa pfanelo ya ndaka ine ya fhiwa vhaṱavhi vh zwimela zwiswa zwo fhambanaho . 
Arali zwo tshimbila zwavhuḓi , i anzela u rumelwa na thambo ya muṱangano Tshivhumbeo tsha adzhenda tshi nga angaredza zwitevhelaho : Nṱha ha adzhenda hu tea u vha na ṱhoho , ( I ṱalutshedzaho uri muṱangano ndi wa mini ) ḓuvha ḽa muṱangano , tshifhinga na fhethu hune muṱangano wa khou farelwa hone . 
Lwa tshipentshela kha ḽeneḽi fhungo zwo tea uri ri bule mutshimbidzi wa dzinyambedzano dza SADC , Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki , na tshigwada tshe tsha shuma tshi sa neti nahone tshi sa fheli mbilu u thusa u ḓisa mushumo woṱhe kha magumo avhuḓi . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha Vunḓḓu  . 
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u a nweledza nga mbuno dza SUMBE dzi kha phara , ni tshi sumbedza miloro yo fhambanaho ine vhathu vha vha nayo musi vha tshi khou aluwa  . 
Mulayo wa Maitele a vhugevhenga na Mulayo wa SAPS u thusa u pfesesa uri mapholisa vha nga fhungudza hani pfanelo dza muthu dza u vhofholowa na u tsireledzea ha muthu  . 
Kha Gireidi ya 3 vhagudi vha bvela phanḓa na u vhala zwishumiswa zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Hu na zwiṱepisi zwa u gonya zwivhili kha masia a munango wa ḽobi zwi livhaho kha gaḽari ya tshitshavha , gaḽari ya midia , bai dza Vhadipulomati na ofisi  . 
Ni shumise ṱhalutshedzo i re tshirendoni sa tsumbanḓila ya u ola tshifanyiso tsha tshikhokhonono . 
Miṅwahani ya ḓana na furaru , ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa  . 
Khethekanyo ya 22 i bula thodea dza u lavhelesa fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
U dovha wa sumbedza nzulele ine khayo ha nga itwa thivhelo ya mbebo lwa tshoṱhe  . 
Vha vhilahedzwa nga zwine zwa khou itea kha ikonomi yashu , nga maanḓa u gonya ha nyingambadelo , mitengo ya zwiḽiwa na mapfura , zwine zwa engedza thambulo ya vhashayaho . 
Sisiṱeme ire hone i ḓo sedzuluswa u itela u vhona vhukoni ha u londota vhuṅwe vhukhakhi ho dzinginywaho ho engedzwaho khayo  . 
Nga murahu vha nga ṋewa thendelo arali vho fusha ṱho ḓea dza u endedza zwiḽiwa kana u shumana na zwiḽiwa  . 
A u tendeli u khethulula hu si ha vhuḓi ho sendekaho kha murafho , ḽibulambeu na mbeu  . 
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ṅwalisaho  . 
Ro i leludza u itela uri i vhalee zwikoloni . 
Ambani ngazwo . 
Nyimele idzi dzi angaredza : u vha na ndangulo yo tou khethiwaho , u thoma tshiimiswa tshi fanaho na Trust , Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani ; u sumbedza zwauri vha na zwikili zwa ndangulo na vhukoni ; na u vha na sisiteme ya u lavhelesa . 
Vhathogomeli vha mutani a vha kwamei  . 
Sa tsumbo , ndi madzangano mangana a vhadzulapo ane a ḓivha uri zwenezwino Komiti dza Zwimebi zwa ANC vha khou ita mushumo wa ndeme nga maanḓa ? 
Kha vha ḓadze fomo ya nḓivhadzo ya tshanduko ya ḓiresi kana zwidodombedzwa zwa muthu kana dzangano ( NCP )  . 
Mulanguli Muhulwane ndi Muofisiri wa Mafhungo zwi tshi ya nga PAIA , ya 2000 . 
Nyendedzi iyi i ṱalutshedza kushumisele kwa mbuelo dzavho na dziṅwe tshumelo nnzhi dzine vha vha nadzo sa muraḓo wa ndeme wa GEMS  . 
Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa oṱhe kha themo ya 1 . 
U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho  . 
Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho , ndi vhufhura hovhu  . 
Khothe dzo ya phanḓa na u shumana na milandu ya zwiwo zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi  . 
Zwino ṅwalani tsenguluso ya uyu kha u ṅwala tsenguluso yaṋu . 
Nga u angaredza zwi tou vha khagala uri nga u thoma u shumisa tshiṱirathedzhi tshiswa tsha vhubindudzi , vhathu vha langaho ndaka ya thirasiti swikela ṱhoḓea dza miraḓo yoṱhe , hu songo sedzwa tshifhinga tshi tiwaho tsha vhubindudzi havho  . 
Nṱhani ha izwo , vha dovha vha thoma wadi ntswa na zwiṱiriki zwa vhukhethelo  . 
Khabinethe yo dovha ya dzhiela nṱha mvelelo dza ṱhoḓuluso dza Khomishini ya Vhuṱaṱisani kha mavharivhari a nyanḓano ya tshanḓanguvhoni tsha mitengo ya thengiselano ya nnḓa na uri yo lindela u pendelwa ha ṱhoḓuluso nga Competition Tribunal , ho katelwa mawanwa na tsheo ya ndaṱiso yo teaho . 
Arali vha songo fushea nga phindulo ya ṱhoho ya Tshiṱiriki , vha nga ṅwalela kana vha langana na Ṱhoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu ḽeneḽo . 
Kha vha wane tsivhudzo ntswa ya mbadelo kha SARS kana vha i wane kha website , vha i ḓadze vha i rumele khathihi na mbadelo . 
Marangaphanḓa Kha Pfunzo ya u Anganyela na u Pfumbudzwa hu na Masia maṱanu a Magudiswa kha Mbalo : Nomboro , Tswayo na Vhushaka Phetheni , Fankisheni na Aḽidzhebura Tshikhala na Tshivhumbeo ( Dzhomeṱiri ) Muelo U shuma na data Magudiswa maṅwe na maṅwe o ṱhukhukanywa kha ṱhoho dza Mbalo , tsumbo , kha Tshikhala na Tshivhumbeo kha Vhuimo ha Fhasi ṱhoho nthihi i na zwivhumbeo zwa masia mavhili . 
Bugu ya Tshumiso ya Komiti ya Wadi ya Lushaka ( dplg and GTZ 2005 ) i ḓo vha ṋetshedza-vho mihumbulo i thusaho nga ha uri vha nga dzhena hani kha khetho kana maitele a u nanga  . 
Ndaela ya Tsireledzo . 
Samithi i khou sedza kha ṱhoḓea ya u khwinisa mveledziso ya nḓowetshumo na ya themamveledziso u itela u alusa ṱhangano na mbambadzo kha dzingu uri hu vhe na thandululo ya mveledziso ya tshoṱhe kha SADC sa fhungo ḽi re kha adzhenda  . 
Zwine zwa bulwa nga Khoudu dza KwaZulu na Natal zwi re na tshivhalo zwi tea u amendiwa u itela u vha na vhuanzi tshohe uri Mulayo uyu u kone u shumiswa nga nila i no fana Afrika Tshipembe ohe  . 
Ndi zwa ndeme u shandukisa mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu ku si kwavhuḓi , kuhumbulele kana kuvhonele kwa sia ḽithihi nga ha zwigwadanyana , arali ri tshi ṱoḓa u ṱhompha u fhambana ha vhathu u ya nga mvelele  . 
DPSA yo vhumbiwa u itela u swikelela vhuḓifhinduleli ho sumbedziwaho afho nṱha  . 
Ri tea u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwifhio u swikelela zwiṱirathedzhi ? 
Naho hu uri thandululo ya dandetande ii i tshi nga isa u vha hone ha mulayo muthihi wa vhulaifa fhano kha ino , hu songo sika hune ha si vhe na u sa thanya ngauri mirafho i re na tshivhalo i nga kha i vha i sa pfani nazwo zwa u laa ifa a mvelele dzayo  . 
Vhabveledzi vha Zwivhaswakavhili vho nangiwa na uri vho no thoma mushumo . 
Zwo ralo ndi mutheo wa u khwinisa vhupo ha mushumoni ha muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshumelo ya muvhuso  . 
Ro ṱuṱuwedzwa nga phindulo yavhuḓi ya Tshantseḽara Vho Schroeder ya u tenda u tikedza maano aya  . 
Kha vha ri vhagudi : -- Vha ambe nga ha zwine vha ita nga murahu ha tshilalelo . 
Hezwi zwi ṱuṱula vhuḓibaḓekanyi na nḓivho yo no gudwaho kha mirole yo fhelaho . 
Khethekanyo ya 15 i do talutshedzwa nga vhudalo nga fhasi ha khethekanyo ya 22 nga ha u langula na u pima tshumelo  . 
Kha vha kwame ofisi ya masipala vhuponi havho  . 
Ni ṅwale mihumbulo yaṋu kha mepe wa mihumbulo . 
Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 I fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha miraḓo I bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza vhuimeleli ho teaho . 
O vha a tshi dzula Biaba  . 
Nga kha u fhaṱa zwiteṅwa zwa matshilisano nga ngomu kha tshiṱirathedzhi , khamphani khulwane dzi nga dzudzanyulula dibeithi nga ha mushumo wadzo kha tshitshavha  . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone miṱangano ya Komiti nnzhi i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela . 
U ḓivhadzwa maitimatikedzi . 
Zwenezwo , shango iḽi nga nangoho ndi fhethu ho teaho ha iṅwe ṱhoḓisiso ya zwithu zwo ambedzaniwaho afha  . 
Hu na tshaka dza mivhuḓa dzi no fhira dza fuiṋa ḽifhasini . 
Ndi kale Vhulauli ha Mudagasi ha Lushaka ( NER ) ho zwi vhona uri zwo tea uri hu bveledzwe khwalithi ya maimo a tshumelo kha indasiteri ya netshedzo ya mudagasi ; maimo ane dzikhasitama dza mudagasi kha sekithara dzo fhambanho dza makete dza do a lavhelela , nahone vhanetshedzi vha tea u vhona uri vha a a swikelela  . 
Vha tshi shumisa luambo lwavho kana nyolo , vhagudi vha nga kha ḓi kona u shumisa thekeniki iyi . 
A vha wane mundende wa ṅwana ane u na vhuholefhali ha u sa kona u ḓi itela tshithu nahone ane a ṱoḓa ṱhogomelo ya vhu ṱhogwa tshifhinga tshoṱhe . 
Ano mad(uvha lufu lwo no shanduka munyanya  . 
Mimapa , dzividio , zwinepe na zwifanyiso zwa fhethu hune ha khou shumiwa hone zwi vhe zwine zwa vha na ndeme kha vhathu vhothe vha shelaho mulenzhe , hu songo vha na u kona u vhala fhedzi  . 
Tsumbo : Arali vha kha Emerald , hu na gumofulu ḽa muṱa ḽa R3 336 na gumofulu ḽa vhaunḓiwa ḽa R1 668 kha ṅwaha . 
Arali rekhodo i na maipfi o rekhodiwaho kana mafhungo ane a nga bveledzwa hafhu a vha mibvumo  . 
Mulayo u ṱalutshedza hafhu na vhuḓifhinduleli ha meyara dza masipala na vhaofisiri malugana na ndaulo ya masheleni na kutshimbidzele kwa mugaganyagwama wa masipala  . 
Mutheo wa zwishumiswa zwa mupo ndi tshiimiswa tsha ndeme tsha u fhata CBNRM  . 
Mishumo ye ya shumiswa kha u linga ha fomaḽa i a rekhodiwa nahone i shumiswa kha sumbedza arali mugudi a tshi ḓo fhirela phanḓa kana u phasela kha gireidi i tevhelaho . 
Tshifhinga tshi fanela u avhelwa kha kotara iṅwe na iṅwe kha mvelelo ya ngudo iyi  . 
Mupfumedzanyi - mutshimbidzi ndi mukonisi nahone a nga tea u dzhenelela u khwaṱhisedza uri maitele a a swikisa mvelelo dzi ṱoḓeaho  . 
Lebula dzi o adza dzhege u swika ngafhi ? 
Hu ḓo dovha ha engedzwa hafhu na bisi ntswa dza vhanameli dza 70 dzine dza ḓo rengwa ngei Ḓoroboni ya Johannesburg dzine dza ḓo khwinifhadza vhuṱumani ha vhadzulapo na u khinifhadza mashumele avhuḓi a ikonomi tshiuludzani dza masheleni tsha shango . 
NDI TSHIṰIRATHEDZHI TSHA U DZHIA MBILAELO NA TSHENZHEMO DZA VHANNA NA VHAFUMAKADZI ZWA ITWA TSHONE TSHIKALO TSHA U DIZIANA , U SHUMISA , U SAUKANYA DZIPHOLISI NA PHUROGIREMU KHA MASIA OṰHE A ZWA POLOTIKI , IKONOMI NA U TSHILISANA U ITELA URI VHAFUMAKADZI NA VHANNA VHA VHUELWE NGA U LINGANA , NAHONE U SA LINGANA A ZWI ṰUṰUWEDZWI  . 
Nila ya u fhedzisa i o alusa muaisano wo vhulungeaho wa zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe mimaragani ya dzhango ohe ya thusa kha tsireledzo ya vhukuma ya zwiiwa yo tewaho nga mashango a Devhula  . 
U thetshelesa na u amba zwo fhambana , fhedzi ndi zwikili zwivhili zwi tikedzanaho . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe u shumisana na diziṅwe dziforamu na madzangano kha zwi kwamaho wadi  . 
Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho . 
Tsumbo , na , ḽi a shuma sa ḽiiti , sa kha Mvula i khou na ; sa thangeladzina ( preposition ) , sa kha Maemu o swika na Vele ; sa ḽiṱanganyi , sa Maemu na Vele vho swika ; sa mbofho ya u anḓanya , sa U na nḓala , Na sa li pfa u vhudzwani ni do li pfela vhulaloni . 
Mbekanyamushumo i na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha ndeme na ndangulo khathihi na thikhedzo ya ndaulo , ndangulo ya vhashumi na tshumelo dza thekhinoḽodzhi ya mafhungo u itela u tikedza zwipikwa zwa muhasho . 
Zwi dovha zwa vha thusa u vhona nḓila i ne vhagudi vha ṱalutshedza ngayo phetheni . 
Hune dza kwama muṱaṱisano , dzi nga khwaṱhisedzwa zwo ḓisendeka nga vhukoni kana dziṅwe mbuelo dza ndeme dza u thivhela muṱaṱisano  . 
Hu kha ḓi vha na u isa mihumbulo kha u pfesesa nomboro dza khadinala . 
Vho- X vha ri a vho ngo ḓivhadzwa nga ha tshanduko hu tshee na tshifhinga nahone vha wana uri vha fanela u badela R100 ine ya badelwa musi vha tshi ya u dzhia mishonga mafheloni a ṅwedzi wa Phando 2007  . 
Kha vha dzudzanye muṱangano u bveledza pulane ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Nyolo ya u thoma yo vha nga Charles Freeman  . 
Muvhuso u khou tea u vhona uri kualutshele ukwu ku dzule kwo rali nga u isa phanḓa na u shumisa maga a 14 a u engedza fulufhelo ḽi fhaṱaho kha u khwinisa fulufhelo ḽa murengi na uri zwi nga vhuedzedza fulufhelo ḽa mabindu . 
Mirado I tea u swika mitanganoni nga tshifhinga ya dovha hafhu ya dzula u swikela tshifhinga tsho tiwaho tsha mutangano tshi tshi fhela  . 
Ndivho nthihi fhedzi ya Webusaithi iyi ndi u ṋetshedza mafhungo kha muthu muṅwe na muṅwe ane a dzhena kha Webusaithi ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe  . 
Komiti i dovha ya thusa Bodo ya Dzithirasitii na zwa mbambadzo na vhudavhidzani  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita zwi katelaho u kovha zwi linganaho hu livhisaho kha thandululo ine ya katela furakisheni dza yunithari na dzi si dza unithari . 
U fhindula na u ṋekedza muvhigo kha tshitatamennde tsha bono , tshipikwa tsha mveledziso na zwiṱirathedzhi na u topolwa ha thandela dza IDP u khwaṱhisedza uri dzi sumbedza nyimele ire kha Komiti ya Wadi na zwine tshitshavha tsha ṱoḓa vhupo vhu tshi vha zwone  . 
Tshenzhemo nnzhi dza zwa vhudzekani kha vhaswa dzi vha hone nga khombekhombe  . 
A dzi vhuyi dza tea u tou katela zwiteṅwa zwo tiwaho zwa bugu , fiḽimu kana CD . 
U tendelwa ha khontheina dza muthu zwi nga itwa hune Vhulangi , nga murahu ha u tola na u tanzilela ndingo , ha vha vhu tshi fushea uri khontheina yo fusha thodea dza sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa  . 
Ri ḓo shumisa ngudo idzo uri ri kone u khwinisa mveledziso . 
U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano  . 
Fhedziha , khaedu tharu ya u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana dzi kha ḓi ya phanḓa , naho ho no ḓi vha na mvelaphanḓa yo no itwaho  . 
Arali masipala u si na vhukoni kana masheleni a u kona u ita izwi , hu tea u shumiswa iṅwe nḓila u khwinifhadza dziṅwe tshumelo  . 
Vhurumelwa vhuṅwe na vhuṅwe ha mavunḓu vhu na voutu nthihi ine ya itwa nga murangaphanḓa wa vhurumelwa o imela vunḓu  . 
U rwelwa ṱari ha SEZ ho ita uri tshivhalo tsha Zounu dzo Khetheaho dza Ikonomi kha shango dzi vhe malo  . 
U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina  . 
U tendela vhagudi : -- U vhekanya zwithu zwo fhambanaho zwa 3-D na zwivhumbeo zwa 2-D zwe vha ṋewa nga mudededzi zwi tshi ya nga saizi na muvhala -- U khwaṱhisedza zwivhumbeo nga u tamba mitambo na mitambo ya magaraṱa nga tshifhinga tsha u tamba ha u nanga kana u funa nga ngomu kiḽasini . 
Tshifanyiso tshine tsha khou tevhela tshi sumbedza tshelede ine ya khou humbulelwa uri muvhuso na sekitha ya phuraivete zwo i shumisa kha zwipotso na u imvumvusa nga 1999  . 
Luṅwalo lwa fomaḽa lwa u ṱanganedza lu a ṋetshedzwa u itela u ḓivhadza muhumbeli nga ha nomborondaula  . 
Uyu u nga vha masipala wavho ? 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha u vusuluswa ha Babelegi Industrial Park ngei Hammanskraal sa tshipiḓa tsha pulane dza muvhuso tsha u engedza mveledziso ya ikonomi ya muvhuso na u sika mishumo kha vhupo uvho . 
Thebulu i ṋetshedza Komiti ya Wadi mutevhe wa u sedzulusa na zwiteṅwa zwine tshitshavha tsha nga tikedza zwone  . 
Khabinethe yo ṱangana u amba nga ha nyimele ya ikonomi na mafhungo a re na vhushaka na mugaganyagwama . 
NDI ZWIFHIO ZWIVHUMBIWA ZWIHULWANE ZWINE VHAFUMAKADZI VHA NGA DZHENELA U SIKA MILAYO ? 
Mvelelo dzi a ṱuṱuwedza , naho ri saathu u tou bvela khagala , ro ṋewa nyimele ya ikonomi ya ḽifhasi  . 
Zwiitisi ezwi , fhedzi , zwi tea u kalwa ho sedzwa uri naho hu na zwiitisi ezwi , dzangalelo ḽa tshitshavha ḽi ḓo fhira u hana zwenezwo tswikelo i tea u ṋetshedzwa  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha U sedzuluswa hafhu ha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga na kha u ita uriSisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga i vhe ya tshimodeni nga kha Mbekanyamushumo ya Sisiṱeme yo Ṱanganelaho yaVhulamukanyi ha Vhugevhenga . 
Lutamela lwa u ita hu na mbofholowo lu ḓo fhela na dimokirasi yashu ya khwaṱhiswa ngeno u vha mulayoni ha zwiimiswa zwa muvhuso hu tshi khwaṱhisedzwa  . 
Khumbelo iyi i itwa arali muthu o swikisa miṅwaha ya u bva phensheni a tshi tama u badelwa tshelede dze a sengedza kha pholisi ya u bva phensheni . 
Arali vha tshi wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea , vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u a badela murahu , nga nnḓa ha musi Muhasho wa Mveledzisophanda ya Tshitshavha u tshi nga fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo . 
Vhadzheneli vha khethekana nga zwigwada zwa vhaṋa  . 
Hu tea u sedziwa na zwiko - zwa masheleni , zwishumiswa na zwikili - hu ḓo ṱoḓea uri u swikelele zwipikwa zwawo  . 
Tshivhalo tsha vhurumelwa tshi ḓo fhungudzwa na u linganywa . 
Arali mutholiwa a t ( anganedza tshand(anguvhoni , u na mulandu wa tshumelo ya vhuad(a  . 
Tourism Indaba 2017 i ḓo dovha ya alusa na u tikedza tshanduko ine ya khou ya phanḓa na mveledziso ya nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe nga maanḓa mushumo u itwaho nga vhoramabindu na vhaṋe vha mabindu maṱuku . 
Vhashumeli avha vho gudiswa nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho  . 
Vha songo shelesa manyoro tsini na mbeu vhunga i tshi nga swa  . 
Kha vhuimo ha lushaka na ha vhusimamilayo ha mavunḓu , lushaka lu ḓo pfuka phesenthe dza 32 dza vhuimeli ha vhafumakadzi ho swikelwaho nga 2004 , nga fulufhelo , na phesenthe dza 40 dzo swikelwaho kha khetho dza mivhuso yapo dza 2006  . 
Mutumbu : muṅwali u ṱanḓavhudza nga vhuḓalo mihumbulo yawe nga ha fhungo ḽi re ṱafulani  . 
Tsumbo , u pomokwa vhuloi ( nga maanḓa vhakegulu vhane vha pomokwa vhuloi nga ṅwambo wa vhualuwa havho ) zwine zwa sia muthu a na phungommbi , a khethululwa , a rwiwa na u vhulahwa  . 
Matshudeni vho paṱekanywaho na zwigwada ezwi vha ḓo kona u ḓivhesa matheriala wa u guda uyu nga maanḓa u fhira avho vha shumaho nga vhoṱhe  . 
Zwigwada zwi tea u pfesesa zwavhuḓi uri zwi nga kha ḓi ḓibvisa kha maitele tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U ṱanganedzwa ha Thendelano ya Goa na Pulani dza Nyito , zwo sumbedza mutheo wo khwaṱhaho une BRICS yo ita nga ha u thoma kushumele kwa zwiimiswa u itela nyanḓano i vhonalaho  . 
Nga maṅwe maipfi , mashango o pfumaho a ṋea ndango ya ikonomi dza lushaka na mbekanyamaitele dza ikonomi dzao u ya kha khamphani dzi katelaho mashango o fhambanaho na zwiimiswa zwi langaho zwa dzitshaka zwi shumaho kha dzangalelo ḽi fanaho  . 
Vha tea u vha na tshipiḓa tshihulwane tshine vha dzhia miṱanganoni mihulwane tshifhingani tsha CBP , vha tshi vha na vhuṱanzi ha uri komiti ya wadi i khou ita mushumo wo teaho , uri pulane yo khunyeledzwa na u ṱanganedziwa , uri masheleni a u sokou ṋetshedzwa o shumiswa kha zwe zwa tendelaniwa na uri pulane i shume  . 
U linga ha u bvela phanḓa ( continuous assessment ) : u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u madzina avho nga u shumisa mihumbulo yavho sa vha konaho u vhala bugu , zwa vha ita uri vha takuwe siani vhuṅwali . 
Ndi ḓorobo ifhio i re na makole fhaḽa na fhaḽa ? 
Muphuresidennde Vho Zuma vho vha tshipiḓa tsha mushumo wa u elelwa Vho Richards  . 
Ndi zwa ndeme vhukuma uri kharikhuḽamu ya kilasi yeneyo i katelwe nga vhuḓalo . 
Musi u diimisela kha u edzisela maitele a u dibadekanya na vhadivhalea e khaedu kha rine rothe , ndi mushumo wa avho vha re kha vhuimo ha muvhusoni  . 
Thendelano dza u kovhekana mbuelo dzi fanela u swikelelwa nga khethekanyo dzoṱhe dza vhafaramikovhe vhuvhili hadzo nahone thendelano ya u pfukisa zwishumiswa i fanela u swikelelwa na vhafaramikovhe vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
U vha kha mutsi musi vha muimana zwi vhanga u tshinyalelwa , tshileme tsha fhasi tsha ṅwana na ṅwana a bebwaho o lovha . 
Nga nṱha ha u bveledza tsumbakushumele dzawo , sisiṱeme iyi i tea u shumana hafhu na Tsumbakushumele dzo sumbedziswaho nga Minisiṱa wa Muvhuso wa Vundu na Muvhuso Wapo  . 
Hezwi zwi nga dzhia maḓuvha a si mangana kana zwa tou phaḓalala kha tshifhinga tshigede , fhedzi zwi ḓi tea u dzula zwi kha shedulu yo pulaneliwaho  . 
Thendelano ya mashango a BRICS kha Bannga Ntswa ya Mveledziso kana Bannga ya BRICS yo swika na uri bannga i khou tea u themendela thandela dzayo dza u dzhena vhudzuloni ṋaṅwaha nga Lambamai  . 
Yunivesithi ya Fort Hare i khou pembelela miṅwaha ya ḓana , zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha ḓivhazwakale ya mbofholowo ine ya si vhe ya shango ḽashu fhedzi ya dovha ya vha ya dzhango . 
U shumisa pulane ya nḓisedzo ya tshumelo zwayo yo livhanywa na ndivhotiwa dza nḓisedzo ya tshumelo nga u angaredza  . 
Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa oṱhe kha themo ya 2 . 
Zwi re ngomu zwi a pfala , o bebwa vhabebi vha songo malana nahone mme a malwa nga muṅwe munna ane a sivhe khotsi a ṅwana wa dzofha mbingano na khotsi a ṅwana yo fhela nga ṱhalano kana lufu nahone mme o dovha a malwa sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho , mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha  . 
Nga hetshino tshifhinga Yuniti 6 yo ḓi kona u thusa u bvisa mutsiko une wa vha hone kha sisiṱeme ya muḓagasi ya lushaka , i tshi khou thusa nga u fhungudza uri hu sa vhe na u tsiṅwa ha muḓagasi kana hone u tou fhungudza kha maitele a u tsima muḓagasi . 
Kha u ṅwala tshipiḓa tsha maitela a u pulana kana maitele nga u pfufhifhadza a tea u lingiwa luthihi nga themo . 
Arali mugudi o vuledza mushumo wa asesimennde i fhiraho nthihi hu na u lingea u shumisa maraga kha u ṱanganya na u ṋea tshikati . 
U ṅwala mafhungo a tshi tevhekana nga ngona hu u itela u ita phara i no pfala . 
U fhambanyisa zwivhumbeo zwi tshi bva kha uri zwo kombamakombama kana zwo navha . 
Nga maga aya , ipfi mutsiko ḽi ṱalutshedza nga nḓila yo linganaho mbadelo ya muthu a vilili ḽa zwa ikonomi iyi ya ḽifhasi  . 
U ṋetshedza muthu a songo ṅwaliswaho garaṱa yavho ya vhuraḓo a zwi ho mulayoni  . 
Vha elelwe uri nga u angaredza miṱangano ya ḓuvha ḽeneḽo a i ṱanganedzei nga nnḓa ha musi hu muṱangano wa shishi  . 
U shumisa mafhambanyi na pfanywa . 
Anekidouthu : nganeapfufhi yo ḓisendekaho nga tshenzhemo ya muthu . 
Mbudziso 1 Tsaukanyo ya ṱhoḓea dza zwa mbeu yo itwa naa sa tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha ṱhoḓea na asesimennde ? 
Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ḽo amba uri u dahiswa ( u hambela mutsi wa fola ḽa muṅwe muthu ) zwi na khombo kha mutakalo , nga maanḓa kha vhana . 
Ri tenda kha uri Phalamennde i ḓo sedza kha fhungo iḽi hu si kale . 
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi  . 
Mafhungo a zwa poḽotiki na zwa matshilisano ha tei u khwaṱhisedzwa lwo kalulaho nga u vhaisa tshenzhemo na vhuḓinyanyuli ha iwe muṋe , fhedzi a tea u kovhela vhuṱhogwa vhu linganaho  . 
Kha vha fhe mutevhe wa ndambedzo ye vha vhuya vha i wana i tshi bva kha NAC  . 
Izwi zwi ḓo vha sia vha tshi vhofholowa kha u humbula , u pulana na u shuma nga nḓila yo teaho  . 
A hu na khetho dza Buthano ḽa lushaka dzine dza ḓḓo fariwa phanḓḓa ha ḓḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 2 nga murahu ha musi ho itwa mudzinginyo wa u sa fulufhela kha Muphuresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 2 ya Mulayotewa muswa  . 
Ri shumisa tshifhinga tsha zwino tsha khou ri tshi sumbedza uri nyito i khou itea zwino . 
Vho kaidza nga ha kushumisele kwa maipfi , zwihulwanesa ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi . 
Uyu manyuaḽa wo bveledzwa sa ṱhoḓea ya mulayo hu tshi tevhedzelwa mbetshelo ya tshipiḓa tsha vhu 14 tsha Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 ( Mulayo wa vhu 2 wa 2000 )  . 
Guvhangano iḽi ḽi khou vha hone nga murahu ha miṅwedzi ya sumbe musi Afrika Tshipembe ḽo nangwa sa Mudzulatshidulo a Rangahophanḓa wa Vhuḽedzani ha Muvhuso ure Khagala . 
Dzina ḽa dokotela na nomboro dza luṱingo na nomboro dza fhethu ha u shumela , arali zwi hone . 
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi . 
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani , nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha , a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC  . 
Muvhuso u khou kwengweledza zwitshavha zwoṱhe zwine zwa khou kwamea uri vha ṱhogomele nga huhulu phanḓa ha u ḓa ha heḽi mazwikule . 
Vha tea u kona-ha u rambiwa uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri zwibuletshedzwa zwa thandela ya CBP hu swike hune zwa tevhedzwa musi hu tshi dizainiwa thandela ya IDP khathihi na u ṱuṱuwedza u shumisa vhusiki kha kutshimbidzele kwa u dizaina thandela  . 
Ndi nomboro ifhio ine ya ḓa vhukati ha 6 na 8 ? 
I songo vha na mafhungo manzhi  . 
Tswikelelo ya maraga wa vhupikisani u swika tshifhaṱoni tsha khothe u bva afho hune vha dzula hone  . 
Kha vha sedze tshibogisi tsha Exporter , fhasi ha u ḓi ṅwalisa  . 
Hu na vhathu vhane vha tshidza miṱa yavho nga u shuma maḓini  . 
U dzudza muṱangano kha adzhenda na u fhirela phanḓa  . 
Tsha u thoma ndi mudzinginyo une wa ri ri tea u ḓa na muano une wa ḓo itwa nga vhagudiswa zwikoloni nga matsheloni , na Muano wa Vhaswa une wa fhululedza mikhwa na vhuḓifari havhuḓi na vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe . 
Mufariwa u tea u tendelwa u nanga , na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho , nga ramilayo  . 
Hezwi zwi nga vha nga kha muṱangano wa u vhiga murahu kana zwibammbiri  . 
Vhukoni havho ha u n(etshedza tshumelo nga nd(ila ya tshiphurofeshena(la na hone nga nd(ila ya u sumbedza vhukoni zwi tshi bva d(o bva kha nd(ivho ine vha vha nayo ya u ita mishumo yavho , zwine zwa dovha zwa ombedzela ndi uri mutholi na mutholiwa vha na vhud(ifhinduleli ha u dzhenela vhugudisi  . 
Musi ro ḓidzhenisa kha nndwa ya u fhedza vhuvhusi ha u khethulula nga murafho , ro dovha hafhu ra amba uri a ri koni u amba nga ha mbofholowo ya vhukuma hu si na ṱhanganelo ngomu hayo , u vhofhololwa ha vhafumakadzi  . 
Pfanelo ya u ṱanganedza mafhungo 4 . 
Kha ri ṅwale Zwino fhedzisani mafhungo aya . 
Vha nga wana fomo kha vhurathisi ha website afho fhasi  . 
Masipala i nga shumisa Mulayo wa Rennde ya Ndaka ya Masipala u sumba nḓila uri vha nga badelisisa hani rennde  . 
Arali ha ḓi dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila i fushaho , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi  . 
GEMS i ḓo lingedza u tandulula mbilaelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 . 
Nga murahu ha izwi , kha vha sie tshikhala tsha vhadzulapo uri vha ite milayo yavho , vha tshi khou shumisa ndivho ya kha vhupo na mvelele  . 
Khabinethe i tenda uri hei thandelai ḓo khwinisa nyimele ya kuendele na tsireledzo kha vhashumisi vhoṱhe vha dzibada afho vhuponi . 
Ri livhuwa ndingedzo iṅwe na iṅwe , ndingedzo dzi kwamaho mashango mavhili na ndingedzo dza ḽifhasi , nga maanḓa nga kha tshikwama tsha masheleni tsha ḽifhasi  . 
Tshine tsha fana kha muṅwe na muṅwe tshithihi tshi bva kha mivhigo yoṱhe iyi na ngeletshedzo ndi , u hana ha vhathu u dzhenela kha nyambedzano idzi , kana u sa tendelana havho na muhumbulo woṱhe , na uri hezwi zwo vha zwa mbuno dzo pulaniwaho  . 
Mulayotibe wa Khwaṱhisedzo ya Mveledziso ya Zwiko zwa Mineraḽa na Peṱiroḽiamu wo rumelwa murahu Phalamenndeni uri mafhungo a elanaho na maitele a u davhidzana na tshitshavha ane a khou tshimbidzwa nga vhusimamulayo ha mavundu a tandululwe . 
Muvhuso u ḓo vhona uri tsheo dzo no dzhiwaho malugana na u khwaṱhisa fulo ḽashu ḽa u lwisa vhutshinyi dzi a itwa . 
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
U shela mulenzhe ho khetheaho ha vhukuma fhedzi he nda vhuya nda ita kha khamphani iḽa ho vha u khwinisa ḽevele ya saintsi kha ḽevele ya dzitshaka  . 
Zwiimiswa zwi re hone kha wadi zwi humbelwa u rumelwa vhanangiwa vhazwo kha muṱangano hune madzina a tea u khwaṱhisedzwa nga vhadzulapo vha wadi u ita komiti ya wadi  . 
Vharangaphanḓa avha vho vhea madzangalelo a lushaka , madzangalelo a vhoṱhe , nṱha ha madzangalelo a muthu nga muthihi nahone kha maṅwe masia , nṱha ha vhuponyi havho vhone vhaṋe  . 
Gudani girafu iyi ni kone u fhindula mbudziso dzi tevhelaho . 
Maṅwe maḓuvha a zwihumbudzi a ndeme nga tshifhinga itshi hu katelwa Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Aids nga ḽa 1 Nyendavhusiku na Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Vhathu vho Holefhalaho nga ḽa 3 Nyendavhusiku  . 
Ndivho ya u pima kha i vhe u sedza uri a hu na tshiṅwe tshithu tshine tsha hanedza phoḽisi ya masipala , kana tsha ita uri hu vhe na thaidzo ya zwa thekhiniki , u pima hu songo shumiswa kha u tendelana na zwi re ngomu ha pulane zwo ralo  . 
Mahoḽa ndo thoma u dzhenisa mabindu kha maṅwe a maga ane muvhuso unga dzhia kha u ita uri zwi leluwe u ita mabindu kha shango ḽashu . 
Izwi zwi vha tshipiḓa tsha maga ane a khou dzhiiwa nga muvhuso kha u khwaṱhisa maitele o teaho nahone a ṱanganedzeaho na u vhuedzedza tshiimo tshi ṱanganedzeaho tsha vhuḓifhundeleli tshi bveledzaho maitele ayo kha miṅwaha minzhi . 
Lushaka lwa muṅwalo , hu nga vha nga nthihi nga nthihi kana nga u pomba , zwi ḓo bva kha phoḽisi ya muṅwalo ya tshikolo . 
Musi wa tshifhinga itshi tsha thathiso , ro vha ro livhana na khaedu nnzhi dzine dza dzinginya uri migaganyagwama a si ndangulo ya zwibviswa i fulufhedzeaho nahone i bveledzaho  . 
Tikedzani muhumbulo uyu  . 
Nga u tou vhambedza , maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi a ṱoḓa u lavheleswa ngauri a na masiandoitwa mahulu kha zwitshavha . 
Phendelo kha i ṱuṱuwedze muvhali wa muvhigo uri na nga iwa phanḓa  . 
Asima ndi vhulwadze ho ḓoweleaho , vhune ha fara vhathu vha mirole yoṱhe nahone i thoma muthu a muṱuku . 
He vha vha vho dzheniswa , ho vha hu tshi anzela u vha nga themo dzi si dzavhuḓi kana vho ṋetshedzwa nga kha iṱo ḽa vhaṅwe vhathu  . 
Tshiga tsha Zwa Ndeme zwa muvhuson hu ḓo vha u sedzana na zwi kwamaho mvelaphanḓa ya zwikili . 
A ni tei u shumisa ila thoho ye na i shumisa musi ni tshi dadza fomo dza u dzhenela  . 
U ya nga ha Milayo ya Tshikimu , DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi a nga vha ṋetshedza muṅwe mushonga arali vha khou bvela nnḓa ha shango nga mushumo . 
Riṋe ri re muvhusoni ro vha ri khou eletshedzana u humbula nga ha nḓila ntswa dza u livhana na dziedzi  . 
Miraḓo vha anzela u ṱangana na maipfi mahulwane a no nga sa dziprotocol , dzifomularies na maṅwe  . 
HEYO NDI NGOHO KHA ḼIFHASI ḼOṰHE AHUNA PHAMBANO AFRIKA TSHIPEMBE  . 
Uri u nangiwa hu vhe ha vhukuma , nkhetheni , muraḓo muhulwane ane a khou nanga na vhaṅwe miraḓo mihulwane vha 14 vha tikedzaho u nangiwa uhu vha tea u vha vhathu vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi  . 
Khotsi a Maemu vha wana vho hanganea  . 
Tshumelo ya u sedza mbuelo nga SMS i shuma nga nḓila ḓe ? 
Vho-Daswa vho vha vha tshi shuma ngafhi nahone sa mini ? 
Kha zwiṅwe zwileludzi zwa nḓisedzo ya tshumelo , sa tsumbo , a hu na u shuma sa thimu na kathihi  . 
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa  . 
Musi ri tshi laedza ri shumisa ḽimuḓi ḽa ndaela . 
Vhadzheneli vha sedza nyolo kha siaṱari 15 vha sedza kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa phurosese ya vhudavhidzani  . 
Phalamennde i nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓḓuvha a 120 nga luthihi , hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 3  . 
Vhavend(a vha tenda uri mufu a nga vuwa nga kha mun(we wa mirad(o ya mut ( a ane a kha d(i tshila  . 
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo , ni kone u shumisa maipfi mavhili kha u ṅwala mafhungo buguni yaṋu ya nḓowedzo . 
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi . 
Kha vha ri zwitendeledzi izwo ndi zwiṱaha . 
Vha humbelwa u shumisa nomboro yavho ya vhuraḓo sa nomborondaula kha vhudavhidzani hoṱhe na Tshikimu u khwaṱhisedza uri ri vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yone . 
Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓo yaho , vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu  . 
Musi no no fhedza , zwi ṋeeni vhuimo zwi tshi ya nga u takalela haṋu , ni tshi thoma kha 1 u swika kha 12 . 
Izwi zwi fanela u katela zwiteṅwa zwi elanaho na vhathu , zwine vha itana u sa dzhia sia  . 
Hezwi zwi ita uri vhagudi vha nweledze magudwa nga vhone vhane . 
Arali vha sa iti nyonyoloso , vha thome nga minetse ya 5 ya nyonyoloso dzi sa dini nga ḓuvha ( sa u tshimbila zwiṱuku kana u gonya zwiṱepisi ) , vha kone u engedza u ya nga tshifhinga . 
Mbekanyamushumo ya u thogomela i tea u tshimbilelena na mutakalo , kutshilele , mvelele na thodea dza zwa vhurereli kha vhadzulapo  . 
U ita zwigwada zwa vhulapfu ho fhambanaho . 
Musi ho sedzwa madzhenele o itwaho a mbonalo dza vhuṱali , milayo i khou khwiniswa na uri dziṅwe shedulu dzi elanaho na khomphonethe dza vhuṱali dzi khou humiswa  . 
Ndi tsumbamafhungo fhedzi nahone a i imi vhudzuloni ha Milayo ya Tshikimu yo ṅwaliswaho . 
Dzigulupu dzi vhulungaho muḓagasi dzi shumiswa u funga mavhone fhethu hoṱhe ha nnyi na nnyi na dziphasedzhini dza Phalamennde  . 
Vha ṱoḓa hafhu na u ḓivha zwine muṱangano wa khoro wa ḓo amba nga hazwo  . 
Khabinethe i itela vhathu vhoṱhe khuwelelo ya u tikedza , u londa na u ṱanganedza avho vhane vha khou tshila na tshitzhili tsha HIV na AIDS . 
Tshiimo tsha CC tshi tea u thoma tsha ombedzelwa na Ofisi ya Companies and Intellectual Property Registration ngauri Tshumelo ya zwa Masheleni ya Afrika Tshipembe i nga vha yo ita khumbelo ya u bviswa ha CC iyo kha mutevhe . 
Khabinethe i fhululedza tshigwada tshashu tsha Khirikhethe , tshe tsha fhirela phanḓa kha luṱa lu tevhelaho nga u kunda tsha Sri Lanka nga wikete dza ṱahe kha mutambo wavho wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi . 
Vhathu vha anzela u vhuyelela vha sedza maambiwa a miṱangano vhunga a tshi vha o fara mafhungo a ndeme a muṱangano - tsheo na mishumo yo ṋetshedzwaho  . 
Dzhendedzi ḽa tshanduko - Komiti ya Wadi i dzhenisa tshitshavha kha tsheo dza mbekanyamaitele dza muvhuso wapo na pulane nahone u dzhenisa tshitshavha ndi zwa ndeme u kona u wana ṱhoḓea dza tshitshavha kha maga oṱhe a u pulana  . 
Zwo fhiraho ndi nḓila i vhavhaho i sa shumiho na luthihi kha u tandulula vilili sa i zwi i tshi sia hu si na ndaulo kha vharengi u langa tshiimo tshavho  . 
Kha Luṱa lwa Vhuvhili hu ḓo fheliswa tshumelo ya mabakete kha madzulo a mikhukhu kha mavunḓu oṱhe . 
Khoro ya Masipala I tea u ita mushumo wayo nga nḓila I songo dzumbamaho , nahone I nga vala madzulo ayo , kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga lushaka lwa mushumo une wa khou itiwa . 
Khomishini ya tshumelo ya muvhuso ndi tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tsho ḓiimisaho tshi sa dzhii sia , tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha vhu 196 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , PSC yo ṋewa mushumo wa u maanḓafhadza vhaṅwe , u sedzulusa , u lavhelesa na u ṱhaṱhuvha tshiimiswa na ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso . 
U rengiswa ha zwiḽiwa zwinzhi , zwi gonyisa mbuelo wa zwiimiswa ezwi  . 
Mvelele ya tshiimiswa yo vha i songo lugela miṅwe mirafho nga ngomu ha tshiimiswa  . 
Mishonga ya dzheneriki yo tsireledzea nahone i shuma u fana na tshibveledzwa tsha dzina , fhedzi kanzhi yo tshipa  . 
Khothe a dzo ngo dzhiela fhasi vhuḓifhinduleli ha uri mulayo u tevhedzwe na u tsireledza vhadzulapo , sa izwi dzo ya phanḓa na u pfisa vhuṱungu avho vhe vha pfuka mbetshelo dza milayo yo itelwaho u fhelisa vhuloi  . 
A thi timatimi uri ri ḓo ita nga he ra fulufhedzisa FIFA na ḽifhasi ḽoṱhe ngaho u vhona uri zwoṱhe zwo teaho zwa u farwa ha mitambo ya FIFA Soccer World Cup zwi a itwa  . 
Hei mbekanyamushumo i thusa vhathu nga masheleni a u renga mabulasi  . 
U ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo na u tsireledzea , fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga  . 
I dovha ya vhona uri khemikha ḽa dzi tshimbidzana na ṱho ḓea dza mupo  . 
Arali zwi tshi konadzea u shandukisa mithara wavho wa tshikolodo wa vha wa u thoma nga u badela , kha vha shandukisele khawo  . 
Muoli a re na bvumo o ola hezwiḽa zwifanyiso zwavhuḓivhuḓi zwi re buguni yaṋu . 
Ngauri u ṅwala ndi tshiṅwe tsha mushumo muhulwane kiḽasini uvhu vhuimo , ndi zwa ndeme uri vhagudi vha ṅwale mvetomveto dza maanea avho musi vhe kiḽasini . 
Tshikwekwete tshi ḓo itwa ndingo ya u lugela u shumiswa lwanzheni nahone ndingo i ḓo itwa nga South African Maritime Safety Authority  . 
Vha Ha-Rammbud(a vho vha vhe vharathu kana makhotsimunene kha vha ha Tshivhasa  . 
Mutevhe u tea u sumbrdza u vhala u ya phanḓa na u ya murahu nga : 1 u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe vhukati ha 1 na 80 u vhala u tshi ya phanḓa : 10 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 10 vhukati ha 0 na 80 5 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 5 vhukati ha 0 na 80 2 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 2 vhukati ha 0 na 80 Musi vhagudi vha tshi vhala zwi tshi pfala vha nga kha ḓi sumbedzwa mutevhe wa nomboro dzo ṅwalwaho fhasi nga nḓila dzo fhambanaho . 
Ndi khou khwaṱhisedza uri ndo vhudziswa mbudziso dzi re afho nṱha na uri phindulo dzanga sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha dzo ṅwalwa ndi henefho  . 
Kha vha vhee zwavhudi , maga ane a swikelea . 
Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓḓifhinduleli ha heḽi vunḓḓu  . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya liṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Khophi tharu dzo fhelelaho ( nga fomathi ya electronic ) ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu . 
Thengo ya tshilengo tsha mushumisi wa tshiṱaraṱani i tea u dzhielwa nṱha , naho hu si na nyendedzi ire khagala u itela vhuḓiimiseli havho i dzula i hone  . 
A si vhafumakadzi vhanzhi vhe vha vha vha tshi lidza kaṱara ya muḓagasi zwiḽa kale . 
Ndi ngani ndau yo humbula u sa ḽa mbevha ? 
Vhashumi vha tea u dzhiela nzhele u ri mishumo yavho ya tshiofisi ndi ya ndeme na uri u i shuma zwavhudi zwi toda u di netshedza tshothe , u di nea tshifhinga na ushumisa nungo dzavho dzothe  . 
Vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha shela mulenzhe kha u khwinisa tshumelo na nḓisedzo yavhuḓi  . 
Phosi ya dzinnu kana vhudzulo ha lushaka na u itiwa ha maitele khathihi na u pfukisa zwi bvelela kha tshivhumbeo tsha maitele  . 
Vhukoni vhu akhamadzaho nga Vho Wayde Van Niekerk kha u wina musuku kha 400m na u dovha vha vunḓa rekhodo ya ḽifhasi , na u gidima he ha mangadza nga ene nyanenge washu Vho Caster Semenya kha 800m zwine zwa ḓo dzula zwi mihumbuloni yashu lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Thaidzo dzo vhonwaho ndi u sa pfesesana nga ngomu mushumoni , zwihulwane musi zwibveledzwa zwi tshi rwelwa ṱari  . 
Mashango a fanaho na France o fhirisisa mikano ya milayo ya mashango avho nga u khunyeledza thendelano dza mashango mavhili na vhafarisani vhavho vha mbambadzo khulwane  . 
Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website  . 
Vhathu vho no tshimbila vha tshi ya tshikhalani . 
Vhanna vha na mushumo wa ndeme kha u swikela ndinganyiso ya mbeu kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe . 
Miraḓo ya 10 yo nagwa nga tshitshavha na uri I fanela u imela madzangalelo o fhambanaho a tshitshavha na u imela vhafumakadzi nga nḓila i linganaho  . 
Webusaithi ya SARS i ṋetshedzwa , u langiwa na u tshimbidzwa u bva kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga u ralo milayo ya Riphabuḽiki ya MaAfrika Tshipembe , hu tshi katelwa na Milayo , i vhusa webusaithi ya SARS , Milayo yo Tiwaho iyi , na mafhungo oṱhe a bvaho henefha kana a re na vhuṱumani na zwenezwi  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango  . 
A vha nga tei u badeliswambadelonyengedzedzwa  . 
U buletshedza vhuraḓo , tshivhumbeo na mishumo ya Komiti dza Wadi  . 
Musi zwikili zwa vhagudi zwa u vhala zwi tshi shanduka na u bveledzwa , lushaka lwa thevhekano ya nomboro ine vhagudi vha shuma nayo i nga bveledzwa . 
Dziṅwe bugu dzo lambedzwa nga vhaanḓadzi nga mahala . 
Ri do vha tsireledza he khakhathi ya bvelela hone , nahone arali zwo tea ra fara muiti wazwo  . 
Iyi ndi puḽane ya shango ḽoṱhe , nahone zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha zwi tea u vha na vhuḓifhinduleli ha u i bveledza  . 
Vhathu vha itaho zwa vhuloi kha iyi nyimele vha vhu kwamanya na vhurereli havho . 
Naa zwo tendelwa nga Mulayo hune ha wanala uri muraḓo u vhudziwa uri a badele tshipiḓa tsha mutengo kana mbadelo malugana na nyimele dza dziPMB ? 
Ri tea u langula izwi ri tshi itela tshitshavha  . 
Sa afha vhahulisei vha tshi ḓo zwi elelwa , muvhuso washu wo vhea u lwa na vhuaḓa sa tshone tshipikwa tshashu tshihulwane  . 
Vha tea u wana thendelo ya u vha na FPE u itela uri vha kone u ita bindu ḽa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa khovhe  . 
Kha makumedzwa a vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe , vhuhone ha vhuimeleli ha vhulangi hapo u swika zwino ho vha ha ndemesa  . 
IMO i vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe itshi itelwa u tandulula thaidzo dza matshudeni vha zwikolo zwa sekondari , i farwa kha mashango o fhambanaho ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Khabinethe i sathula u vutshela muvhuso uhu nga vhuhali vhukuma . 
Vhukoni ha vhathu vhu katela pfunzo , mutakalo , tsireledzo ya vhathu na u tsireledzea ha tshitshavha  . 
Nyito dziṅwe dza u shuma mugudi e eṱhe U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala u bva kha tsha u thoma u swika kha tsha fumi . 
U engedza luvhilo lwashu uya kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe nga u khwaṱhisa u itwa ha National Strategic Plan i lwisaho HIV na AIDS . 
Vha kona hani u pfesesa ndingo dza guḽukhousu dze vha ita hayani na u shandukisa tshikalo tsha inisuḽini arali hu na ṱhoḓea . 
U ḓivha na u amba nga ha ndivho na mulaedza wa zwibveledzwa zwa u tou vhonwa zwo sikelwaho u ḓiphiṋa na u ḓimvumvusa , tsumbo fiḽimu , khathuni , vidio dza muzika , vhuvhemba ha khomiki U VHALWA HA TSHAKA DZA ZWIBVELEDZWA ZWA ḼITHERETSHA Vhagudi vha vhala u itela u ḓiphina na u takalela tshaka dza zwibveledzwa zwa ḽitheretsha vha dovha vha fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho . 
Arali vha tshi khou tea u ita tshanduko , kha vha vhone zwauri vha tuwa na vhathu-vha songo lingedza u kombetshedza mihumbulo yavho . 
Kholesitirolo ya nṱha kanzhi i ṱumanywa na zwine muthu a ḽa na kutshilele kwawe . 
Zwiṅwe hafhu zwine zwa tea u lavheleswa , ndi phambuwi dza datumu ya mutumulo wa Fulwi 1913 u itela u katela mbilo dza vhatumbukwa vha Khoi na San khathihi na fhethu ha vhufa na zwiga zwa shango . 
U ṋetshedza vhurangaphanḓa kha nḓila ya kushumele na tshumelo ya thikhedzo ya ndaulo kha muhasho . 
Ni shumise maṱaluli a u ṱalutshedza u itela uri mafhungo aṋu a takadze . 
Vha rumela zwibveledzwa kha mimaraga ya henefho vhuponi na kha mimaraga ya kha mawe mavunu hune vharengisi vhanzhi vhane vha si vhe na mavhengele vha renga hone vha dovha vha rengisa  . 
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa ṱo ḓi  . 
Vhushaka ha vhathu kha vhathu masiani oṱhe , fhedzi nga maanḓa kha pfunzo , mvelele , vhutsila na mitambo , vhu khou khwaṱha nga zwiṱuku  . 
Zwifuwo zwi songo fula kha gammba nthihi fhedzi  . 
Mbekanyamaitele dzi si gathi dza lushaka dzo ṱalutshedza mikano ya phendelashango lu fanaho u mona na shango  . 
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu , I tshi khou shumisa mulayosikwa na maṅwe maga , I fanela u langula na lavhelesa u shumiswa ha nyambo dza tshiofisi  . 
Thambudzo ya muhumbulo , u tambudzwa muyani na u seṅwa : U nyadza kana u shonisa mulala , zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli  . 
Pfudzungule dza zwino dzo tshinyaho migwalabo ya matshudeni musi shango ḽi tshi vhona vhutshinyi , u kwashekanya ndaka , u fhisa dziḽaiburari hafhu na lufu lwa mushumi wa yunivesithi . 
U ḓivha na u ṱalutshedzela luambo lwa u kwengweledza , lwa nyanyuwo na lwa u fhuredzela , u dzhia sia , luvhengelambiluni na u vhona zwithu nga iṱo ḽithihi U fhambanya vhukati ha mbuno na kuvhonele kwa zwithu U sumbedza u ḓivha na u ṱalutshedzela thounu , luvhilo na kushumisele kwa luambo . 
Vha malanaho vha tea u tenda uri vha khou malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema . 
Hu khwaṱhisedzwa tshiimo tsha zwino tsha thendelo phanḓa ha musi iṅwe thendelo i tshi nga bviswa . 
Lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale , FIFA i khou tendela hu tshi shumiswa vhueḓelo vhune ha si vhe dzihodela , u fana na phakha dza lushaka , dza mmbete-na-zwiwa zwa nga matsheloni , dzilonzhi na nnḓu dza vhaeni  . 
Nga murahu ha u fhela ha tshifhinga tsho ambiwaho kha tshiteṅwa tsha 4 1 a kana b , kuvhumbelwe kwa vhusimamilayo kwe kwa shandukiswa nga mulandu wa vhuṅwe vhuḓifari hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 2 kana 3 ku bvela phanḓa u swikela khetho dzi tevhelaho dza vhusimamilayo kana u swikela kuvhumbelwe kwa vhusimamilayo ku tshi shandukiswa nga tshiteṅwa tsha 2 kana 3  . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 ndi theo dza mulayo mbili dzine dza ita uri Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo , ya 1998 i shume  . 
Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela  . 
Sa musi ndo amba mathomoni , Mbekanyamushumo ya Kushumele i ḓo bveledziswa nga nḓila dzo fhambanaho vhunga mishumo ya mihasho i tshi ḓo livhanywa na Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Vhukwamani vhu tea u vha hone vhukati ha vhukhethelo hoṱhe na thasululo yo tendelaniwaho khayo u itela u shumela tshitshavha lwa khwinesa  . 
Tshikhipha tsha Pele tsha nomboro ya vhufumi ya pfi tsho awedzwa . 
Zwenezwo , Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho Hwedzwaho Mushumo tshi ḓo vhidza vha kwameaho vhoṱhe fhasi ha murunzi muthihi uri hu bveledzwe mapatsumbabada une wa ḓo khwathela nḓila ya thandululo . 
Bugu Tshumiswa ! 
Hoyu Mulayo u o shumela vhafarisi vha mbingano dza tshirema musi Mulayo wa U anganedzwa ha Mbingano dza Tshirema u tshi thoma u shuma  . 
Vhaṋetshedzatshumelo vha GEMS Rinakhonṱhirakananetiwekeyavhaṋetshedzatshumelo vhane vha ṋetshedza tshumelo dzo fhambanaho dza ndaulo na dza kushumele u khwaṱhisedza uri vha a swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme . 
U sumba tshithu tshiṅwe na tshiṅwe a tshi khou vhala tsha u thomo , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsha vhuṋa , tsha vhuṱanu , tsha vhurathi . 
U ita nyambedzano nga ha vhushaka vhukati ha vhaṅwali , vhaoli na vhavhali . 
Arali vha nga ri ponda roṱhe hafha vha ḓo sala vhe khosi ya nnyi ? 
Vheani bono lavhudi la zwo lavhelelwaho , fhedzi ni pfesese nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone  . 
Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa . 
Musi Mulayotibe wo swikiswa Phalamenndeni u anzelwa u livhiswa kha Komiti ya Phalamennde ine ya vha na vhulavhelesi kha muhasho wa muvhuso une wa khou swikisa Mulayotibe  . 
Zwi ṋea vhatambi vhashu u ṱanea ḽifhasini hune ha ṱoḓea na tshenzhemo ine vha i ṱoḓa uri vha kone u tamba na zwiṅwe zwigwada zwa khwine kha dzhango ḽa Afrika na kha ḽifhasi . 
Vhatambi : Vha a tendisea ? 
Muvhigo wa u fhedza u tea u ṋetshedzwa Phuresidennde , ṅwaha phanḓa ha datumu ya u thoma , na mivhigo ya tshifhinganyana , musi i tshi ṱoḓea . 
Hu tshi yiwa phanḓa , muvhuso u ḓo isa phanḓa na u shumisa mbekanyamushumo dziṅwe dzi ngaho mbekanyamushumo ya u Khwaṱhisedza Pfanelo dza Vhushaka dza Vhathu vha Shumaho kha zwa Mavu , i ḓivhiwaho sa mbekanyamushumo ya 50-50  . 
Fhedzi , musi Afurika Tshipembe ḽi tshi dzhia Ngayotewa ya Tshifhinganyana , nga 1996 , vhathu vhashu vho khwaṱhisedza uri Riphabuliki ya Afurika Tshipembe ndi Shango ḽa demokirasi ḓo vhofholowaho ḓo sinwaho kha ndeme dza dzhango , hu tshi katelwa na uri Ndayotewa ndi amba dzi fhele . 
Tsheo dzi tea u rekhodiwa nga vhuronwane  . 
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
Zwithu izwi zwi vha thusa hafhu kha u vhuelela kha tshiimo tsha kale nga murahu ha tshanduko dzi songo lavhelelwaho dza zwa polotiki , ikonomi na ekholodzhi , ngauri makumba avho haho kha tshithatha tshithihi  . 
U itela nyaluwo , u bvelela na mvelaphanḓa zwi vhuedzaho vhoṱhe , zwi nga si sendekwe nga phatheni dza vhukusha vhu sa fushei na u tshumiso , fhedzi zwi tea u ḓitika nga zwiimiswa zwa masheleni zwi langwaho lu pfadzaho mashangoḓavha  . 
Uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe  . 
Phalamennde ya u thoma ya dimokirasi yo ṱalusa maitele a no tevhedzwa sa zwithu zwa ndeme . 
Ri tshi ri Zwi sa fani na zwa nga Misi a ri ambi uri huna tshanduko kha phoḽisi dzashu . 
Shumisani zwifanyiso zwe na nombora kha u ṅwala kuitele kwa sangwetshi ku tshi tevhekana nga ngona . 
Muano wa Batho Pele wo ḓisendeka kha milayo ine ya lingana malo ine ya ḓivhea nga u pfi milayo ya Batho Pele  . 
U vha na tshileme tsha nṱha kana u khwaṱhesa nga ṅwambo wa u ḽa zwiḽiwa zwi si zwavhuḓi zwi vhanga khombo ya u vha na ḽeveḽe dza nṱha dza khoḽesiṱiroḽo ya malofha . 
A hu khou sikiwa mishumo yo eḓanaho  . 
Khabinethe yo thoma maitele a lushaka kha zwa thendelano ya zwa Thendelano ya zwa Matshilisano vhukati ha vhashumi , mabindu na muvhuso u itela u ṱutuwedza nyaluwo ya ikonomi na u fhungudza zwa u xelelwa nga mishumo . 
Mulaedza wo faredzaho ndivho  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa ndayotewa ya vunḓu kana , hune zwa vha zwo tea , wa khwinisa ndayotewa yaho , arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo yaho tsha vouthela Mulayotibe  . 
Ndi muraḓo wa Khabinethe kana Muthusa-Minisṱa , kana muraḓo kana komiti ya Buthano ḽa Lushaka fhedzi vhane vha nga ḓivhadza Mulayotibe kha Buthano , fhedzi muraḓo wa Khabinethe ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwa gwama ḽa lushaka , a nga ḓivhadza Milayotibe I tevhelaho kha Buthano : ( a ) mulayotibe wa zwa masheleni ; kana ( b ) Mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214  . 
Nḓivhadzo Hune mihasho ya vha na maga a khaṱhululo ya nga ngomu , kanzhi hu ḓo vha hu na zwifhinga zwa u guma kha u ita khaṱhululo . 
Thetshelesa nga mafulufulu kha khaseledzo  . 
Khaedu kha Vhuimo ha Vhukati , honeha , ndi u ṋea thuso kha vhagudi avha nga tshifhinga tshithihi na u ṋea kharikhuḽamu ine ya ḓo thusa vhagudi u swikelela maimo a ṱoḓeaho kha gireidi dza phanḓa . 
Vhadzheneleli vha ṱalutshedza zwiṱuku iyi nḓivho kha wadi dzavho vha ṱalutshedza uri vhupo ha mbekanyamaitele na mulayo vhu na zwithu zwavhuḓi zwine ha ḓisa kha vhathu  . 
Zwikili zwa U vhala na U ṱalela zwo bveledzwaho zwavhuḓi ndi zwa ndeme kha u guda ho bvelelaho u buḓekanya na masia oṱhe a kharikhuḽamu , na kha u itela u dzhenelela tshoṱhe kha zwa lushaka , na kha shango ḽa mushumo na ḽifhasi . 
Thoma thandela musi vha saathu u vhea ndivho dza tshifhinga tshilapfu dza thandela . 
Zwibva kha fhethu hune vha khou ita khumbelo yavho ya ḽaisentsi ya TV , zwi nga dzhia awara dzi sina tshivhalo uri khumbelo ya vho i bveledzwe  . 
Magumo a sia muvhali a tshi ḓivha zwine muṅwali a imela zwone . 
Hu nga bvelela mini kha vhagidimi arali vha nga dzhena vhukati ha dzigoloi ? 
Nyonyoloso ndi ya ndeme kha muṅwe na muṅwe , naho a na asima  . 
Ngano dzi shumisa zwipuka na vhaanewa vha Kha ri ṅwale zwipuka kha u ṱana vhathu na mvumbo dzavho . 
Nga themo ino , vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya zwivhumbi u swika kha7 . 
Mbuelo dza u vha na muvhili wo khwaṱhaho u re na mutakalo dzo vhala : A si kanzhi vha tshi lwala tshiṱirouku , vhulwadze ha mbilu , vhulwadze ha swigiri na dziṅwe dzi khentsa Vha ḓo vha na u dzudzana ha zwiendanungo . 
Khonfarentse iyo yo tshimbidzwa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo Vho Dokotela Siyabonga Cwele na uri yo vha na zwiambi zwi fhiraho 350 . 
Lushaka ḽi nga- ( a ) dzhiela nṱha , phasisa , khwinisa na u hana mulayo ufhio na ufhio u re phanḓa ha Buthano ; na ( b ) u thoma kana u lugisela mulayo , nga nnḓa ha Milayotibe ya zwa mashelenei . 
Vha khwaṱhisedze ndeme ya u dzhenelela ha tshitshavha kha phurosese ya nḓisedzo ya tshumelo na u sumbedzisa nḓila dzine komitj dza wadi dza nga khwaṱhisedza izwi  . 
Khabinethe i ṱanganedza na u fhululedza vhoradzisaintsi vhe vha dzhenela vhuṱoḓisisi ha theḽesikoupu kha South African Astronomical Observatory ( SAAO ) na Southern African Large Telescope ( SALT )  . 
Matambwa a ṅwalwa ngaurali . 
Muthu a khethwaho u tea u vha e nṱha ha miṅwaha ndunzhendunzhe kha dziphara  . 
Muhumbeli ane a t ( od(a u swikelela rekhodo i re na mafhungo a nga ha ene mune ho ngo tea u badela tshelede ya khumbelo  . 
Masipala a u dzhieli nṱha mihumbulo ya tshitshavha  . 
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso , arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa  . 
Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole , Bodo ya parole i ḓo vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa , arali hu zwine vha funa zwone  . 
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Phresidennde , u vha Mulayo wa Phalamennde , u tea u anḓadzwa nga u ṱavhanya nahone u thome u shuma musi wo anḓadzwa kana nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo  . 
Mirad(o ya ( laiburari na sekithara ya tshumelo ya mafhungo , mabofu na vhavhali vha vhaholefhali vhane vha shumisa dziburei(li kana vha vhala nga u phuphuledza , na vhathu nga u angaredza vha khou humbelwa uri vha te vhathu vho teaho uri vha tholiwe kha Bodo ya L(aiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe ( Blindlib ) ngei Grahamstown  . 
Vhudzulapo ndi mini ? 
Madzangano aya a si a mbuyelo nahone ha sedzwi nga mbuyelo dzine a dzi ita . 
Dzingu hune mavu a wanala hone . 
Mvetomveto ya tshiṱirathedzhi tsha mutakalo wa mahayani yo vha iṅwe ya zwiṅwe zwe zwa thomiwa khoniferentsini iḽa  . 
ATU ndi dzangano ḽi ṱuṱuwedzaho tswikelelo ya vhoṱhe Afrika na tshumiso ya dziICT - u fana na u phaḓaladzwa ha themamveledziso , zwirathisi zwa radio na mashumele a tshikalo tsho vhewaho - kha dzhango ḽashu  . 
Ngauralo , kha ri tendele muṅwe na muṅwe washu fhano na nnḓa a tshi vha muimeleli na u phaḓaladza mulaedza nga ha vhuṱambo uvhu  . 
Zwenezwo , musi hu na u hana hu hulwane , zwi amba uri muvhili u na mapfura manzhi . 
Ri dovha ra ṱanganedza ndivho yavho ya u thusa lwa tshiofisi mashango ane a kha ḓi bvelela u pfesesa furemiweke ya mbambadzo ya Sweden-EU na u shuma u itela u leludza ndaulo dza mbambadzo  . 
Avho vha re na nḓivho ya u ranga i a ṱanganedzwa na uri ezwo zwi leludza vhutshilo havho nga maanḓa  . 
U davhula nomboro kha muduba wa u andisa nga ṱhanu u swika kha a tshi wana nomboro kha muduba wa 4 . 
Naho mulayo wa siviḽi u na dziṅwe khanedzano dzo sedzaho kha mulayo wa sialala , ndi zwa ndeme u vhona vhungomu ha maanḓa a khothe dza sialala vhu tshi nga ṋeiwa u sengisa milandu siviḽi na vhutshinyi ha vhathu zwavho . 
Vha dovha hafhu vha pwashekanya nomboro u itela u ṱanganya . 
Magota vho mbo d(i mu pandela afha Duthuni nge a vha o no thoma mifhirifhiri  . 
Vho Mars vha no bva kha dplg vho dzhenela na mupulani wa ḓorobo Vho M Zungu na vhone vho dzhenela  . 
Mbekanyamaitele ya vhupholisa ya lushaka I nga ṋea mbetshelo dza mbekanyamaitele dzo fhambanaho malugana na mavunḓu o fhambanaho nga murahu ha musi ho dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vhupholisa dza aya mavunḓu  . 
Arali vha songo fushea nga tsheo ya Minista vha nga aphiḽi khothe  . 
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Muphuresidennde na u tevhelana ha tshiofisi vha tshimbila kha khaphethe tswuku u bva Slave Lodge u ya kha Buthano ḽa Lushaka u itela dzulo ḽo ṱanganelaho . 
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelephanḓa ya vhagudi . 
Phalamennde i dovha hafhu ya dzudzanya mishumo yo livhiswaho kha sekithara dza tshitshavha dzo tiwaho kha mafhungo o tiwaho uri vhathu vha rere nga mafhungo a ndeme  . 
Komiti ya Minisita dzo Ṱanganelanaho yo no vha kha maimo a khwine kha ndugiselo dza u vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa AIDS wa Dzitshakha wa vhu21 , une wa ḓo farwa ngei Sentharani ya Miṱangano ya Dzitshakha ya Inkosi Albert Luthuli ngei Durban u bva nga dzi 18 u swika dzi 22 Fulwana 2016 , une muvhuso na Tshitshavha tsha AIDS tsha Dzitshakha vha ḓo vha ṋemuḓi . 
Hu na atikili mbili dza mafhungomaitei kha siaṱari ḽino . 
Avho vha fulufhelaho kha zwiṱhavhane zwa nyukiḽia u sumbedzisa na u shumisa maanḓa vha fanela zwi vhona uri u ḓitika nga zwiṱhavhane zwi vhangaho mutshinyalo muhulu zwi shuma fhedzi u engedza u sa vha na vhudziki vhudzuloni ha u bveledzisa tsireledzo , mulalo na mveledziso  . 
U a kona u ya tshikoloni nga milenzhe . 
Ndi zwifhio zwe zwa takadzesa Vho-Nakudze ? 
Vhuḓifari ha zwa ndaulo ha muvhuso na vha ndangulo vha ḓo sedzuluswa nga fhasi ha madzangano o ḓiimisaho  . 
Hayani vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u bvisa lebula dzoṱhe , phanga dzoṱhe , kana forogo dzoṱhe kha ḓirowara . 
SARS yo thoma maitele a tshumelo kana service standards a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku miṅwahani mivhili  . 
Nga murahu ha u ṋea vhuṱanzi , vha ḓo vhudzwa uri vha ṱuwe  . 
Vha davhidzana na tshitshavha tshifhinga tshoṱhe nga ha pulane dza khoro u phuromota mveledziso ya u tshilisana na ikonomi  . 
Hezwi zwi amba u gonya ha mbadelo  . 
Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho . 
Vha khou netshedzwa nothisi ya u ya tsengoni ya ndatiso u ya nga khethekanyo 6 na 7 ya Khoudu ya Ndatiso  . 
I dovha hafhu ya bveledza mveledzisoya ḽitheresi kha luambo lwa u engedza . 
Mbekanyamishumo dza u swikelela vhathu  . 
Muvhuso zwenezwo wo bviswa kha u dzhenelela thwii , hune ha kha ḓi ṋeiwa ndango yo linganaho  . 
Khothe a i nga bveli phanḓa na khumbelo ya u ḓiḓisa kana u thusa hune ha ḓo ṱoḓa uri Muvhuso wo humbelwaho u sa ite zwipikwa zwawo nga nḓila i fanaho fhasi ha mulayo wa dzitshakatshaka zwi tshimbilelanaho na Muvhuso kana tsireledzo ya vhuvhuyefhadzi ( dipulomatiki ) ya muthu kana ndaka ya Muvhuso wa vhuraru , nga nnḓa ha musi Khothe i tshi nga thoma ya wana tshumisano ya Muvhuso wa vhuraru kha u thivhela tsireledzo . 
Tshikimu arali ri tshi nga badela mushonga  . 
U ita mbetshelwa kha Minisita uri a bule milayo na vhuimo ha u talutshedza vhuimo ho tendelwaho kha tshumelo ine ya do nekedzwa vhaaluwa  . 
Hei milayo i d(o vhidzwa Milayo ya Khothe ya Ndayotewa ya 2003  . 
Arali vha tshi khou ya u thoma mabindu matuku o ditikaho nga zwishumiswa zwa mupo , kha vha vhone zwauri mabindu a do kona u bvela phanda  . 
Fhedzi a ro ngo tea u dzhia fulufhelo iḽi ra tamba ngaḽo  . 
Matope a a dina musi ho na mvula . 
Sa shango ro guda nga tshenzhelo dzo fhiraho nga maanḓa tshiyalelo yo vhaho hone na zwithu zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi zwe zwa tshimbilelana na 2010  . 
Ri ḓo shumisana na vhashumisani u vhona uri hu ṱanganedzwa Mbekanyamushumo ya vhuvhili ya u Lwisa Tshanḓanguvhoni , na uri mbekanyamaitela ya kuitele ye ya tendelaniwa na mabindu i a itwa  . 
Khethekanyo ya 1993a ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa phanḓḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo i tshi ḓḓo phasiswa  . 
Tshifhinga tsho swika tshine ha tea u dzhielwa nṱha lutendo lwa vhuloi , ho sedzwa na uri a si vhuloi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vhaisa vhathu  . 
Kha vha livhanyise dzipholisi dzapo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu . 
U vhalela nṱha bugu yawe kha tshigwada na mudededzi , tshigwada tshoṱhe tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
Tshi wanala hani ? 
Arali vha wana uri Pholisa a ḽi khou vha thusa nahone ḽi hana u vha thusa u ya nga Ndaela , vha nga vhiga izwi kha Dairekhithoreithi yo Ḓiimisaho ya Dzimbilaelo . 
Izwi zwi ḓo ita uri sekithara dzoṱhe kha vhulimi , maḓaka , na vhureakhovhe ( u bva kha vhabveledzi u ya kha vhaphurosesi ) vha a kona u sedzulusa zwikhala u itela nyaluso ya mabindu na matshilisano  . 
Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 . 
Hezwi zwi amba zwauri u fhungudza hu fanela u vha hune ha pfala kha vhuimo honoho  . 
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 , nahone muofisi mulanguli ( ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muhaṱuli ) a tshi vhona u nga u ṋea vhuṱanzi tsengoni hu ḓo vha vhangela mutsiko u songo teaho , vha nga ṋewa mukonanyi musi vha tshi khou u ṋea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini i re fhethu ho dzumbamaho . 
Musi ezwi zwi tshi tou vha khagala mihumbuloni yavho vhagudisi vho ṱanganedza tshilogeni  . 
Izwi zwi amba uri vha nga ṱuwa nadzo hayani vha ṅwala nga ngomu hadzo . 
Vhadzulapo vha vhuponi uho vha fanela u kwamiwa malugana na u wana zwine vha zwi takalela  . 
Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa , u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni . 
Lindiwe o balelwa u zwi kholwa : ho vha hu tshi khou bva kugweṋa ngomu shelefuni ya bugu ku tshi khou honedzela na u pfumbula . 
Vhagudi vha nga kona u guda maitela oṱha na nḓowenḓowe ya u kala vha tshi shumisa U ela hu si ha fomaḽa . 
Tshumelo kha vhaaluwa dzi do nekedzwa u ya nga milayo ya lushaka na vhuimo  . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe na mafhungomaitei nga u angaredza ( tsumbo ; u ita a tshi shumisa luambo lwa u ṱalutshedza )  . 
Matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo dzo ṋetshedzaho kha na nga kha webusaithi ya SARS a zwi nga ḓo shumiswa kana u fhuredzelwa nga Vhashumisi u itela zwa bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe na u itela u shumisa kha zwi si zwa phuraivethe phanḓa ha thendelo yo tou ṅwaliwaho ya SARS  . 
SADC i bvela phanḓa na u shuma sa tshiendi tsha Afrika Tshipembe tsha ndeme kha mbekanyamaitele dza nnḓa u itela u swikela mveledziso ya dzingu na ṱhanganelano ngomu dzinguni lashu . 
Uri nzudzanyululo i shume zwi ṱoḓa uri hu dzhielwe nzhele matshilisano vhathuni , ikonomi na mbonalelo ya vhupo kha tshiko itsho hu u itela u sedzulusa ndozwo na mbuyelo dzi kwamanywaho na u shumiswa khathihi na tsireledzo ya tshiko itsho tsha madi . 
U ṱanḓavhudza mbetshelwa zwi ḓo ṱoḓa uri zwiko zwine zwa vha hone zwi shumiswa zwavhuḓi na uri zwiṅwe zwiko zwa u engedza zwi wanale  . 
Mabindu a tea u topola zwikhala zwa mbulungo zwine zwa ḓo ṋekedza mveledzo na mishumo i ṱoḓeaho  . 
U ya nga mulayo uri khothe i vhe na ndangulo I tea u newa maanda a u vhona uri ndaela dzawo dzi khou shuma : Eckards 17  . 
Fhedzi siani ḽa vhubindudzi ha ḽifhasi zwi kha ḓi tou vha khagala uri a ro ngo swikelela zwe ra ḓikumedza zwone zwine zwa vha mveledziso ya thundu dza vharengi na dza masheleni dzine dza ṱoḓwa nga shango ḽashu  . 
Buroho ya Mulambo wa Tugela i ḓo ṱumanya tshitshavha tsha Mashunka na Ngubo kha zwikhala zwa tshumelo na zwa ikonomi . 
Zwi tshi tshimbilelana na vhuimo ho khwaṱhaho ha u lwa na vhuaḓa , ministri zwa zwino u khou sedzulusa maga na mbekanyamushumo dza milandu ya ndaṱiso  . 
U eana ha mbeu dza vhathu na pfanelo dza vhafumakadzi kha u shela mulenzhe ndi zwa ndeme  . 
U bvela phanḓa na u shuma na mbekanyamushumo dza muvhuso kha vhulimi , mutakalo , ndondolo , pfunzo , mbambadzo dzi sili na maṅwe masia , vho ḓo limuwa nga ha thaidzo dza mbekanyamaitele ntswa vha bveledzisa makumedzwa a u sedzana nadzo  . 
Sisiṱeme dzine dza si shume zwavhuḓi dzi ita uri zwi konḓe u dzhia vhuḓifhinduleli , lune zwa fheleledza hu si na ane a vha na vhuḓifhinduleli  . 
I a ṋekedzwa na masipala hu si na maga o tiwaho na u thusedza mbuelo ya masipala  . 
U pfulusa phukha ye vha vha vho i ṅwalisa sa i no ḓo ṋetshedza mbeu u ya kha iṅwe senthara , vha tea u thoma u ita khumbelo ya u vusuludza u ṅwaliswa hayo . 
Tsumbo : nk-unda , nt-ota , mm-ala . 
Hezwi ndi u isa phanḓa na zwe vha ita kha Gireidi ya1 kha Themo ya 1 , fhedzi zwino ha silindara dzo dzheniswa . 
Ndi luambo lune lwa nga shumiswa kha tshitshavha kana kha mvelele nahone lu nga tutuwedza u aluwa ha lushaka na u pfesesa u ṱanganelana ha mvelele . 
Hu dzinginywa uri hu tea u vha na vhatshimbidzi vhane tshivhalo tshavho tsha lingana kota nthihi ya dziwadi ( zwi amba uri kha masipala wadi dza 24 , hu tea u bva vhatshimbidzi vha ha masipala vha no hovhelela vha 6 )  . 
Thangela Mulayombisi yo livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na uri i dzhia maimo a uri u fhedza vhushai na u sika mishumo ya khwine , hu fanela u shumiswa mipfuluwo u kwashekanya phatheni idzi , nga u fhaṱa mutheo wa zwikili zwashu na nḓivho nga u bvisa zwikhukhulisi kha mveledziso ya dzingu . 
Ri khwaṱhisedza khathihi na uri makete dzashu dzo vulela mbambadzo na vhubindudzi  . 
Vhushaka hashu na Democratic Republic of Congo vhu khou iswa phanḓa musi ri tshi khou linga u thusa vhathu vha iḽo shango uri vha wane mulalo nahone vha kone u thoma mbekanyamaitele yavho ya mvusuludzo na mvelaphanḓa . 
Muvhigo u dzhiela nṱha , mishumo ya nṱha yo itwaho shangoni ḽashu u bva ṅwaha wa 1994 u khwinisa maimo a vhafumakadzi . 
Kha vha ṱalutshedze uri zwigwada zwi tea u humbula nga ha masipala une zwa u ḓivhesa zwi bveledzemugaganyagwama wa u shuma wa masipala khumbulelwa  . 
Vha shumise dzikhondomo nga nd(ila yo teaho  . 
Sa nyengedzedzo , a hu na ane a nga thivhela muṅwe u tevhedza ndaela  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi nḓila ya ndeme ya u sumbedza vhuḓifhinduleli kha Phalamennde na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha zwe zwa itea kha ṅwaha wo fhiraho na u dzhenisa vhadzulapo kha adzhenda ya poḽitiki ya ṅwaha u ḓaho  . 
Mmbwa yawe ya thoma u huvha ene a mbo ḓi gidimela afho he Bongi a vha a tshi khou thusa hone kuḽa kutukana . 
Vhupo ho bulwaho kana ho tendelaniwaho hu shumiswaho u kala kushumele kwa masipala sa tsumbo , nḓisedzo ya tshumelo , thivhelo ya vhugevhenga  . 
Ngei Ghana tshiimiswa tsha zwa vhuhosi a tshi na mishumo ya vhulamukanyi ya mulayo kana ya ndangulo . 
Tshikolodo tshi ṋewa fhedzi arali dziṅwe ṱho ḓea dzo fushwa nahone nga tshumisano na Muhasho wa Zwa Muno )  . 
Komiti dza wadi dzi ṱahisa mafhungo nga ha wadi yapo kha mukhantseḽara wa wadi  . 
Khothe yo fha Phalamennde miṅwaha mivhili uri i dovhe i vuse mulayo kana u phasisa mulayo muswa  . 
Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara , khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva , tshelende ya mundende , dzibugu ndaula , na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa  . 
Ndi dovha nda ramba Vhalangavunḓu vha mavunḓu a ṱahe khathihi na dzimeyara uri vha ri dzhoine musi ri tshi khou thoma mushumo wa u fhelisa tshinyalelo na ndozwo muvhusoni . 
Dzhenisani tshitshavha musi hu tshi kha di thomiwa u bveledzwa pholisi  . 
U thetshelesa - u sa thetshelesa : Ndowelo iyi i si yavhudi i bva kha uri vhunzhi ha vhathu vha humbula luna nga u tavhanya u fhirisa zwine muthu a ambisa zwone  . 
Mivhuso yapo i dzulela u ṱoḓiwa uri i shume nga luvhilo na vhukoni ha mabindu a phuraivethe musi yo livhana na zwiteṅwa zwi konḓaho zwa poḽotiki na ndaulo  . 
Maipfi e na khakhulula ni a talele . 
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa , shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho . 
Kha fhungo iḽi , vha guda u ṋea ndeme vhuvhili hazwo vhone vhaṋe , sa vhathu vhane vha khou hwala vhuḓifhinduleli ha matshilisano na mishumo ya ndeme , na vhathu vhavho vha khou hwala vhuḓifhinduleli ha matshilisano na mishumo ya ndeme i fanaho  . 
Vha Proteas vha ngei Australia na New Zealand hune vha khou shela mulenzhe kha Tshiphuga tsha Dzitshakatshaka tsha Khoro ya Khirikhethe ya Ḽifhasi . 
Vhugudisi vhu nga todea kha vhaofisiri vha masipala uri vha kone u nekedza thikhedzo yo teaho kha mbekanyamushumo ya CBNRM . 
Ni a zwi takalela ? 
Vhaeletshedzi vha muvhuso vho vha tendelana vhoṱhe kha muhumbulo wa uri dzoṱhe kana vhunzhi ha u ṱaselwa bulasini ho hu si ha poḽitiki  . 
Mushumo wa muvhuso : u fhelisa zwa u vhaisa hu u itela u wana mafhungo kha vhathu  . 
Arali mafhungotsivhudzi a mvelaphanḓa ya mushumo khathihi na lushaka lwa thuso i no khou ṱoḓea a vhuya a swika nḓevheni dza wadi kana dza masipala , a tea u mbo ḓi phaḓaladzwa kha vhadzhiamikovhe vho teaho uri vha dzhie vhukando ho fanelaho  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : Muṅwalo U ṅwalulula muṅwalo are kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi kha u ṅwala ha u pomba . 
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa phukha na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho  . 
Lunwalo ulu lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi uya nga khumbelo yavho  . 
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu , vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe , zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane  . 
Thendelano ya Mulanga iyi i ṋetshedza mutheo wa u ṱavhanyedzisa zwa u bveledza muḓagasi u bva kha Thandela ya Grand Inga na nḓisedzo yayo vhukati ha DRC na Zambia . 
U khethiwa ha miraḓo ya Khoro ya Masipala sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 a zwi fanela u tevhedza mulayo wa lushaka u randelaho sisiṱeme- a ya vhuimeleli ho teaho u ya nga tshenetsho tshipiḓa tsha masipala ho sedzwa mutevhe wa vhakhethi vha lushaka Iwoṱhe , nahone vhu tendelaho u khethiwa ha miraḓo I bvaho kha mitevhe ya vhonkhetheni ya mahoro yo ṅwaliwaho nga u tevhekana zwi tshi ya nga lutamo Iwa ḽihoro ḽenelo , kana b vhuimeleli sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha phara ya a ho ṱanganyiswa na sisiṱeme ya vhuimeleli ha dziwadi zwi tshi bva kha tshipiḓa tsha masipala kha mutevhe wa vhakhethi muthihi wa lushaka  . 
Khoro yapo i tea u ranga phanda nyito dza CBNRM na u thoma tshigwada tsha vhashumi tsha CBNRM uri tshi shume na madzangano a kha vhupo kha dzimbekanyamishumo ya CBNRM  . 
Miraḓo i Ṱhonifheaho , ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani , nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana . 
Fomo J243 : Fomo ya thundu dzine dza vha hone . 
Kha vha ime u fema lwa mithethe naho i miṱanu vha sa athu femela nnḓa nga tshithu itshi  . 
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa ( kana tshi sa gumi ) tshifhinga tsumbo : U khou ṱalela theḽevishini zwino . 
Khethekanyo ṱhukhu ya i khou imelwa nga khethekanyo ya 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012  . 
Luswayo ndi tshiga , muano , kana dzina ḽine khamphani ya ḓihwa ngaḽo  . 
Tshumisano na madzangano a mashangoḓavha kana mazhendedzi a thuso i nga bveledza tshelede ya mbeu u itela thandela na u ṋekedza thuso ya thekhinikhala u itela vhupulani ha lushaka  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho dzudzanyelwa u dalela Tshibadela tsha Akhademi tsha Steve Biko ngei Tshwane nga Ḽavhuṱanu , 3 Lara 2017 u ṱola nḓisedzo ya tshumelo dza ndondolamutakalo sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Vhuvheaiṱo ya Siyahlola ya Ofisi ya Muphuresidennde . 
Fhedziha , arali mushumo wa u linga u tshi katela u tandulula thaidzo nga u vhekanya zwigwada kana u kovhana,na u linga vhukoni ha vhagudi kha mielo ya khaphasithi ; zwi tou vha khagala uri hezwi zwipiḓa zwa mathemathiki zwi ḓo lingwa nga zwifhinga zwo fhambanaho nga nḓila yo fhambanaho . 
Vha nga kona u swikelela dokhumenthe na rekhodo dza Muhasho , vhaofisiri vhawo kana dzangano ḽa tshitshavha  . 
Kha vha zwi ḓivhe uri SARS i nga hana khumbelo yavho  . 
Nyito dza vha dza u ḓifunga vhukuma , na u londota uhu hu a konḓa vhukuma  . 
Mihumbulo ya tshigwada tshiṱuku na vhaṅwe vhaelekanyi vha fanela u dzhielwa nṱha na u ṱhonifhiwa  . 
Hetshi ndi tshifhinga tshavho tsha uri vha kone u thusa kha u thivhela vhufhura , vhuada , mikhwa ya vhuvemu na i songo daho yothe ine ya nga sa u dinwa siani la zwa vhudzekani ngomu Muhashoni  . 
Hu bvelela mini arali muthu ane a tea u badela tshelede ya vhuunḓi a lovha ? 
Mulamukanyi u tea u lwela u thusa avho vhavhili uri vha swikelele kha pfano kana thendelano ya u wina kha phambano dzavho u itela zwauri hu songo vha na ane a fhedza a muthu o luzaho  . 
Arali a si mutshudeni , vhuunḓiwa ha masheleni kha muraḓo , ṅwana a nga bvelaphanḓa sa muunḓiwa ( kha mutengo wa vhaaluwa ) tenda ha vha ho ḓiswa maṅwalwa oṱhe . 
Vhathu vhanzhi vhari sisiṱeme ya komiti dza wadi ya Afurika Tshipembe i vho swikelela vhunzhi ha ṱhoḓea , saizwi hu tshi vho vha na ndambedzo ya masheleni i vhetshelwaho thungo ya komiti dza wadi , nahone mimasipala i itwa uri i vhe na nzhele ya thoḓea ya u vha na tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani hapo tsho teaho , na uri hu dovha hafhu ha vha na nyendedzi na milayo yo ṱanḓavhuwaho ya u endedza vhakhantseḽara vho khethwaho na tshiṱafu kha mafhungo a u dzhenela  . 
Vha tea u ṋea zwiitisi amba swiswini zwi ḓo pfiwa tshedzani  . 
Mushumo wa vhumuthu u nga vha wa ndeme nga maanḓa kha thimu dza mushumo wa u ḓilanga iwe muṋe  . 
Kha milandu vhuvhili hayo , vhaiti vha khumbelo vho swikelelaho vha nga dovha vha tinya khonadzeo ya u rengiselwa vhutshinyi  . 
Arali vha sa ḓiṅwalisela ( eFaiḽiṅi ) , SARS i ḓo vha rumela fomo dzine vha tea u dzi ḓadza vha dzi rumela murahu . 
Izwi zwoṱhe zwi tea u funzwa zwi kha nyimele . 
Vha humbule u ṋetshedza nomboro ya vhuraḓo havho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na mushonga wo randelwaho nga nḓila yone u bva kha dokotela . 
Ndi nnyi ane a khou amba kha phara ya u thoma ? 
Vhudavhidzani hoṱhe vhune ha ḓo tevhela vhu ḓo vha na iyo ṋomboro . 
Hu na zwimela zwa 6 kha muduba muṅwe na muṅwe . 
Mushumo uyu u do itiwa nga Mivhuso ya Lushaka na ya Mavundu  . 
Vha songo fara ya u khauledza uri kana vhukoni ha murado ha u shuma zwavhudi hu u itela dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone , zwi do kwamea nga ndila i si yavhudi  . 
Miṅwe mishonga a i badelwi ya fhelela , arali i si ho kha mutevhe wa Tsumbamutengo ya Mushonga ( MPL ) ya Tshikimu . 
Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso , mbumbo na mishumo ya zwipiḓa zwo fhambanaho , ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha  . 
Ndi nga mini sheduḽu yo dodombedzwaho ya mugaganyagwama i ya ndeme ? 
Zwi nga dzhia miniti ya 10 uya kha ya 20 zwi tshi ya ngauri Poswoni mushumo u khou lamba zwanḓa zwingafhani  . 
Khothe Khulwaneyo wana uri mazhendedzi a muvhuso o tevhedza ṱhoḓea dza Mulayo 19 wa 1998 wa u Thivhela u Pfuluswa hu siho mulayoni u bva kha mavu na u Dzula Mavuni ( PIE Act ) wa ṋea ndaela ya u pfuluswa  . 
Vha disa thuso i bvaho nnda , ho teaho , i bvaho kha muvhuso , madzangano a mvelaphanda u fana na dziNGO na vhalambedzi  . 
Tshivhalo tshe ra tshi ṋea tshi katela vhaṅwe vha vhe vha ita khumbelo ya mufarelo kha vhoṱhe  . 
Nd(ila dza u kombetshedza tsireledzo dzi fanela u n(etshedzwa na u d(ivhadzwa kha tshit ( afu tshot ( he  . 
U kopa phetheni zwi thusa vhagudi u kona u vhona nduzhenduzhe ya uri phetheni i itwa hani . 
U ita nyambedzano nga zwi ḓiswaho ngayo . 
Kha vha humbele pfarelo kha khasitama yo faraho lutingo arali lutingo lwo lila tshifhinga tshilapfu hu si na phindulo  . 
O mbo ḓi fhufhela tivhani a songo sedzulusa uri ḽo tsa u gumafhi  . 
Mafhungo a bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho - tshiteṅwa itshi tshi angaredza mafhungo o ambiwaho muṱanganoni wo fhiralaho hune miraḓo ya komiti ya fanela u vhiga murahu  . 
Dzangalelo ḽa zwa ikonomi na ndondolo ya zwa masheleni zwa Riphabuḽiki na mishumo ya mbambadzo zwa Muhasho . 
Mbekanyamishumo dza u thogomela hayani nga fhasi ha Mulayo dzi dzhiiwa dzi nda ndeme  . 
Kha vha tsireledze zwishumiswa zwa mupo  . 
Mukhantselara wa u thoma a vhudzwa uri a bvele phanda na mulandu  . 
Hu na nyimele dza gomelelo dzine dzi khou ḓi ya phanḓa kha zwipiḓa zwiṅwe zwa shango na Gauteng ḽine zwa zwino ḽi khou dineswa nga Sisiṱeme ya Ṱhanganelo ya Mulambo wa Vaal une u khou ḽi vhea fhasi ha mutsiko  . 
U pulanela atikili ya gurannḓa ya tshikolo hu tshi shumiswa mepe wa buvhi . 
Khoudu ya 1 : He ndi ya thuthuthu i re na kugoloi kana i si na kugoloi nga thungo , thuthuthu ya malinga mararu kana ya maṋa . 
Tshikhala tsha nomboro tsho engedzedzwa u swika kha 30 . 
Ndi pfa ndo takala hafhu musi ndi tshi ḓivhadza ngaha khamphani ya mishonga i langwaho nga muvhuso ine ya pfi Ketlaphela , yo thomiwaho . 
Iṅwe phambano kha zwiṱirakitsha zwa tsheo ya mulayo ndi ya uri zwiṱirakitsha zwa ngudo dzo fhambanaho izwo a zwi weli nga ngomu ha maanḓalanga a vhutshutshisi ho ḓoweleaho  . 
Vha ḓo wana rasiti i sumbedzaho uri khumbelo yavho ya tshigidi yo ṱanganedzwa nahone i khou shumiwa nayo . 
Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea  . 
Thetshelesani maipfi ane a pfala a tshi nga ndi phosho ya zwipuka . 
Ndi ngani vha tshi kwamea nga fhungo iḽi ? 
Nda ḓodza miora kha ṱhoho uri ndi vhe na mmvi u fana navho . 
Nyolo i re afho fhasi i sumbedza vhushaka vhukati ha vhukoni , zwikhala na mishumo kha nyimele dza matshilisano na dza vhutshilo  . 
Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda  . 
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa  . 
U fhaṱwa ha kutshimbilele kwa tshitshavha , u saukanywa ha zwiitei zwine zwa itea nga zwiitei zwine zwa itea nga tshifhinga na zwa tshifhinga tshilapfu u konisa tshitshavha u topola tshanduko khulwane dzine dza dzulela u itea na u konisa tshitshavha u topola na u saukanya u konadzea na u kundelwa ha tshaka dza u shela mulenzhe dze dza shumiswa kha nḓila dza u ṱuṱuwedza mveledziso ya tshitshavha  . 
Muvhuso u khou bvela phanḓana u shumisa maṅwe maitele a ndeme a Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Vhulimi u itela thikhedzo ya nyaluwo na mishumo kha vhulimi na zwibveledza zwa zwiliṅwa . 
Tshifhinga tsha u shuma ofisini 183 . 
Nga murahu ha maḓuvha a furaruraru e kha mbumbelo ya mme , ṅwana u a bebwa . 
Vha tshi khou shumisa ndivho ya vhupo honoho , vha bveledza thandela dza u tsireledza vhupo , madi , zwimela na zwipuka  . 
Muṋe wayo muswa u fanela u ṅwalisa tshiendisi madzinani awe . 
Ri kha ḓi vha kha maimo a vhukati nahone hu na khonadzeo ya uri ri nga lavhelela u engedzea ha tshifhinga tsha khwinifhadzea . 
Komiti dza wadi dzi a kona u ṋea themendelo kha mukhantselara wa wadi ane a fanela u fhirisela themendelo dzo teaho kha Mulangadzulo wa masipala malugana na milayo i kwamaho wadi  . 
Vhatsila kha masia oṱhe o no ḓi sika vhutsila ya pfumedzano hu si na muthu o vha randelaho u ita nga u ralo  . 
U ṋea kuvhonele kwa vhuṋe . 
Ri tea u humbula uri maṅwe masia a vhukoni ha ngo anda ngauri a ro ngo gudisa vhadededzi vho linganaho kha masia ayo  . 
Luvhilo lwatsho lu a fhungudzea musi tshi tshi namela thavha kana muvhundu  . 
Vha tea u vhona zwauri thandela ndi ya lushaka lwa CBNRM  . 
Sekhithara dza zwitshavha na dza phuraivethe na mutevhe wa u ita vhubindudzi , vhualameli na vhuandadzo siatari la 7  . 
A ndi tshiṋoni tshi no tshela vhusiku . 
U ḒIIMISA Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a i shumisani na SARS , i tandulula mbilaelo dza vhatheli nga yoṱhe  . 
Tsumbadwadze dzo ṋaṋaho dzi vhonalaho arali ḽeveḽe dza swigiri malofhani dza dzula dzi nṱha tshifhinga tshilapfu ndi u kundelwa u fema , dzungu wo ima , u ondesa , nḓanḓo , u dzidzivhala kana khoma  . 
Mvelelo dza miṱangano iyo mivhili ho vha Mulevho na Khuwelelo ya Nyito kha u Katelwa Mashelenini kha Vhubindudzi ha Vhulimi . 
Thundu ya mui yone i tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa mulayo wa vhuaifa hu si na wili geno iyi ya mavu yone i tshi tea u kovhekanywa hu tshi tevhelwa ndaela dzi no edza mulayo wa tshirema  . 
Ri fhululedza vhurangeli ha khakhululo kha sekhithara ya zwa masheleni , ho sumbedzaho tshenzhemo na u ṱana u pfela kha tshiteṅwa itshi  . 
Hu na zwithivho zwa maboḓelo zwingana zwine vhoṱhe vha ḓo vha nazwo ? 
U linganyisa na u ṱanganedza aya madzangalelo o fhambananaho ndi khaedu khulwane  . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa uri vha range u humbula zwavhuḓi nga vhuronwane murahu ha musi vha tshi nga ṋea phindulo . 
Muhasho  . 
Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso  . 
Kha vha sedze kha Sinerio ya Luckytown vha sumbedzise mulayo u ne wa vha hone u swikelela khaedu dzo ambiwaho nga hadzo , u ombedzela zwauri CBP i kha Thangelamulayotibe wa Muvhusowapo wa , 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000  . 
Phalamennde i fanela u phasisa mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 6 . 
A hu na demokirasi ya zwa poḽitiki ine i nga bvelela arali vhunzhi ha vhathu vhashu vha tshi kha ḓi vha vhashai , vha si na mavu , na u sa vha hone ha ndavhelelo dza vhutshilo ha khwine  . 
U gonya na u tsa thavha afhio a songo ambiwaho nga hao  . 
Vho no vhuya vha vhonwa mulandu wa vhugevhenga kana u thathiwa mushumoni ? 
U ḓivhadzwa ha zwikili izwi zwa vhusiki ndi zwa ndeme musi hu tshi nanguludzwa na u langula zwikili zwa vhuṱaledzi . 
Phalamennde I nga dzhenelela , nga u tou phasisa mulayo zwi tshi ya nga khethekanyo ya 76 , malugana na mafhungo a welaho kha a ndeme o itwaho mutevhe kha Sheduḽu ya 5 , musi hu na ṱhoḓea- NDIMA YA 4 : PHALAMENNDE a uri hu khwaṱhiswe tsireledzo ya lushaka ; b uri hu khwaṱhiswe vhuthihi ha ikonomi ; c uri hu khwaṱhiswe zwiṱandadi zwa lushaka zwa ndeme ; d uri hu thomiwe zwiṱandadi zwiṱukusa zwi ṱoḓeaho kha u ṋetshedza tshumelo ; kana ( e ) uri hu thivhelwe nyito I sa pfali I dzhiiwaho nga vunḓu ine ya ita luvhengela kha madzangalelo a ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽoṱhe  . 
Kha vha ḓadze fomo ya CM5 arali dzina ḽa CC na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa  . 
Nga nḓila ye Mulayo wa tikedza na u khwaṱhisedza zwo leluwa pfanelo dzi re hone dzi songo khwaṱhaho na u sa tsireledzea i a fulufhedzisa kha ndivho dza zwino , fhedzi musi ho sedzwa lushaka lwa tshifhinga nyana lwa tsireledzo Mulayo u xedza ndeme yawo kha tsenguluso iyi  . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa u thoma ndi wa u wana , u ananya na u bula nga vhudodombedzi mvelelo dza ndeme dzo ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Ndi uri , naho hu na u hanedza hu vhonalaho ha ngoho ya maitele eneo nyimele ya vhukuma i kha ḓi vha ya u sa lingana nga mbeu  . 
Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa  . 
Arali hu saathu u vha na Senthara ya Vhulamukanyi kha vhupo vhune muthu a dzula khaho , vha nga vhudzisa Muofisiri wa zwa Mulayo wa khothe ya tsinisa uri a vha ṋee axennḓe ḽi sa badelwi . 
Fhethu - hu a ṱanganedzea , naa hu na mutengo une wa badelwa kha u hira fhethu ? 
U tea u sedza mupeleṱo , ndogazwiga , u elela ha mihumbulo na u tevhekana ha zwiitei . 
U tshinyalelwa hu sa fheli . 
Ndi a kona u andisa ! 
Ri tea u farana na u vha tshithu tshithihi kha maanḓa o fhambanaho na vhuimo vhune ra vha khaho  . 
Vharangaphanḓa vha Sialala vho fara maanḓa a vhulamukanyi lu si lwa fomaḽa nahone vha isa phanḓa na u a shumisa naho ho fheliswa khothe dza sialala kha miṅwaha ya u thoma ya mbofholowo . 
Kha vha humbule uri vha ṱoḓou rekhoda hani notsi dzavho  . 
Musi hu tshi bviswa ṱhanziela nga maanḓalanga I sumbaho uri thundu I sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Ndayotewa yo fhiraho , redzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u ṅwalisa rekhodo dzenedzo kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho , tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi I sa sudzulusei I kha dzina ḽa muvhuso wonoyo . 
Hezwi zwi a vhonala , vhukati ha vhaṅwe , kha vhusimamulayo , milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana , tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi  . 
Vhuada kanzhi hu da nganthani ha u shaya vhudifari siani la mushumo , u sa vha hone ha vhudifhinduleli na vhudifari zwi tshi dovha zwa kudedzwa nga u shumisa zwa tshidivhano kana vhushaka  . 
Unger u sumbedzisa uri sa tsumbo mbulungo dza nṱha dza lushaka dzi nga ha u engedza tshikoupu u itela uri hu vhe na mbuelo u bva kha mumono wa ḽifhasi , na kha mbekanyamitele dza ikonomi na masheleni dzine dza tea u sedza kha u khwiṋisa u ya kha nyimele ntswa na u khwaṱhisa zwiimiswa zwapo  . 
I tevhelwa nga nyendedzi , thuso yo teaho na nḓila dza u dzhenelela . 
Ndi ima phanḓa havho madekwana ano , miṅwaha ya 20 u bva tshe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela vha bva dzhele  . 
Vhathu vho tiwaho vha tea u imela vhashelamulenzhe vhane vha vha na vhukoni ho teaho ha u thusa Blindlib kha u swikelela ndivho kana zwipikwa zwayo . 
Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole , vha ḓo vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho  . 
Thandela i ḓo ḓisa u engedzea ha zwiko zwa fulufulu kha giridi ya shango ḽashu na kha Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika . 
Metere i kha tshifhinga na u swikelelea nga avho vhane vha konesa u i shumisa  . 
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo vhona zwauri vha a ṱolwa nga mushumeli wa mutakalo o gudelaho , ane a ḓo ḓadza muvhigo wa mutakalo na u kuvhanganya vhuṱanzi ha mutakalo  . 
Bugu ya Jack i khou rengiwa ḽifhasini ḽoṱhe , nahone u ita kosekose ya tshelede i no bva kha thengiso ya bugu a i fha vhana vha vhashai uri i vha thuse musi vha tshi lwala . 
Vhutshilo zwo dodombedzwaho kha khethekanyo ya 2 Magudiswa a tevhelaho a tea u fhedziwa kha themo ya 1 . 
Saizwi vha tshi zwi ḓivha o vha a songo vuwa , fhedzi u khou fhola zwavhuḓi hayani  . 
Tsha vhuraru , tshi ḓo ri thivhela kha u ḓisa vhukoni na tshanduko dza vhusiki  . 
Mutevhe wa nomboro dza ofisi dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano dza vunḓu . 
Zwidodombedzwa zwa tshumiso na milayo ya tshumiso zwi vhumba vhushaka hoṱ he ha phurofeshena ḽ a vhukati ha GCIS na mushumisi wa website iyi  . 
Zwi tshi ḓa kha Pfunzo ya Nṱha , ri khou fhira zwikalo . 
Muhasho wa Gwama u ḓo ita manweledzo a sumbedzaho tshinyalelo dza mihasho yo fhambanaho  . 
Sapulasi iṅwe na iṅwe ine ya humiselwa kha miraḓo i tea u kovhekanywa nga nḓila i eḓanaho na zwe muraḓo muṅwe na muṅwe a bvisa zwine zwa ita uri hu vhe na sapulasi . 
U ṅwala mafhungo a sa fhiri mitaladzi miraru a tshiṱori tshiswa tsha ene muṋe hu tshi shumiswa maḽeḓere danzi na tshitopo . 
Mafhedziseloni , khaedu khulu nga ha mulayo ; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo  . 
Arali ha vha na luṅwe lushaka lune khuromozoumu dza hone dza vha dzi songo tshimbila zwavhuḓi , muṅwalisi u ḓo vha kwama uri vha ise ṱhanziela ya thendelo ya karyotype . 
Nga nthani ha zwiitisi izwi vhukando uho vhu nga si dzheniswe kha khothe dza madzhisitirata  . 
Ndi a tenda zwauri musadzi wanga o vha na mushumo une wa kwamana na u lwala hawe he ha thavhiwa mbudzi  . 
DziPMB : Mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku . 
Mivhigo ya vhuḓi i a ṋewa u itela u aluwa ha vhagudi . 
Madzhisitirata kana Khothe Khulwane  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha shumise pfanelo yavho ya demokirasi nga u ḓiṅwalisela na u humbela avho vho ḓiṅwaliselaho kale uri vha khwaṱhisedze zwidodombedzwa zwavho vhunga hu tshi nga vha na zwiitisi zwo vhalaho zwi itaho uri hu vhe na tshanduko kha rolo ya vhakhethi . 
Ndaela dzi tevhelaho dzi ḓo vha thusa u ṅwala maambiwa a muṱangano mapfufhi a ndeme  . 
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni  . 
Vhugevhenga vhuhulwane na ha khakhathi  . 
Tshiṱori tsha Vhonani tsha maḓumbu Mulovha maḓumbu o thoma ndi tshi khou vhuya tshikoloni nga milenzhe . 
Vhatshimbidzi vha CBP vha tea u shuma na vha re na dzangalelo vhoṱhe u ita uri phurosese i shume  . 
Kha vha sedze zwifhato izwi na tshumelo dza hone nga vhuronwane  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhona u sa londotwa ha mulala , u tambudzwa , u sa farwa zwavhu ḓi , kana ane a sola uri mulala u khou tambudzwa , u tea u vhiga thambudzo iyo . 
BVhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo i ranga na u tshimbidza ṱhanganelano navhudavhidzani vhukati ha muvhuso na nyanḓadzamafhungo . 
A nga vha hafhu na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo yoṱhe kana tshipiḓa tshayo  . 
U itela thasiki 3 zwi nga vha zwa ndeme u dzhenisa vhadzheneleli kha POWERPOINT C. 
Ikonomi ya ḽifhasi yo vhumbiwa nga nḓila i khwaṱhisaho khethekanyo dza ikonomi vhukati ha tshaka na madzingu a ḽifhasi  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha vhu tea u dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Ndayotewa ntswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999 . 
Nga murahu ha u vhala tshibveledzwa vhagudi vha nga vhudziswa uri vha fhindule kha tshibveledzwa nga u tou , tsumbo : u ṅwala vhurifhi zwithu zwo ambiwaho nga hazwo kha tshibveledzwa kana u ṅwala dziṅwse phindulo dza vhusiki kha mafhungo a tshibveledzwa . 
Vha sa ṱhogomelwi kana u londolwa kha fhethu shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale  . 
Fhedzi , vhurumelwa ho sumbedza ṱhoḓea tshumelo dza phuraivethe dzo engedzwaho  . 
Muvhuso wo fhiraho a wo ngo vha na mbekanyamishumo dza u alusa kushumele kwa vhathu kha zwipotso na u imvumvusa  . 
Musi zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha zwo no phethwa , vhatholi vha nga kona u thoma nga vhugudisi  . 
U tandulula khanedzano kha vhuimo ha gota zwi langwa nga mulayo wa sialala . 
Musi mushumisi a tshi ṋea zwidodombedzwa zwawe kha GCIS nga ino website , mushumisi u khou tenda uri phiriso ya u ralo i itwe  . 
Miṅwaha miraru i ḓaho , muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha . 
Vharema ndi vhone vhathu vho pfesaho vhutungu kha la Afrika Tshipembe  . 
Ro ḓo humbula uri nga kha vhurangeli vhuswa nndwa i nga imiswa  . 
Zwiwo , zwi nga ho sa vhutshilo na lufu , u bebiwa na u fa , zwi na ṱhalutshedzo ya ndeme  . 
Maga a dzhiela nṱha mulayo na dziṅwe ṱhoḓea dzi kwamaho vhana na u vhifha muvhilini . 
Thanzi dza kha masia othe dzi a vhidziwa  . 
Maimo a Afurika Tshipembe sa mudzulatshidulo wa KPCS zwi ita uri zwine Afurika Tshipembe ḽa ita kha sekithara ya dzitshaka ya daimane zwi vhonale . 
Vhulangi ha Maḓi a Mugodini , ho katelwa na Maḓi a re na Esidi , zwi dzula i khaedu khulwane ya mupo . 
U thomiwa ha mbekanyamushumo dzi na tshivhalo fhasi ha Thendelano ya Muhanga wa Nḓowetshumo i Bvelelaho ya Migodi , zwo ita uri hu vhe na vhudziki kha sekithara ya migodi , ine ya vha yone thikho yashu ya ikonomi . 
Mbeu ( Muvhala wa Lutombo )  . 
Arali muvhigi wa mulandu a dalela tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu , u tea u thusiwa nga muofisiri wa tshipholisa Sentharani ya Tshumelo ya Tshitshavha  . 
Khetho dza Buthano ḽa Lushaka 6 . 
Tshithu tsha ndeme nga CBNRM ndi tsha uri i ita uri mirado ya tshitshavha i shele mulenzhe kha u ita tsheo dza ndeme  . 
Huna fhethu ha 700 ha dziPIT Afrika Tshipembe  . 
Zwenezwi Komiti ya Wadi i tea u bveledza vhushaka ha tshumisano na vhakhantseḽara na u shumisa zwikhala zwo sumbedzwaho afho nṱha u khwaṱhisedza uri ipfi ḽa tshitshavha ḽi a pfiwa  . 
Indaba yo vha yo sedza kha mabindu maṱukuna na a vhukati ( dziSMME ) hu tshi khou sumbedzwa na u ṱaniwa zwibveledzwa na tshumelo dza mabindu maṱuku a vhuendi . 
Kha vha dzhoine maga o thomiwaho o ḓisendekaho nga tshitshavha u funza nga ha mafhungo a elanaho na ndinganyiso nga mbeu na u ṋetshedza thikhedzo ya mupondwa  . 
Musi vha kiḽasini , Rendani o vhona tshifhaṱuwo tsha Masindi tshi tshi sumba u sa takala . 
Kha vha sumbedze arali vho ṱangana na dziṅwe dza thaidzo dzitevhelaho nga murahu ha u vhofholowa  . 
Mishumo iyi ya u thetshelesa i shumiswa zwavhuḓi kha dibeithi , nyambedzano ya zwigwada zwiṱuku na kha nyambedzano ya tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe . 
Hezwi a zwi fani na khothe dza fomaḽa , khothe dza sialala a dzi tevhedzeli milayo yo tou ṅwalwaho . 
Tsheo yo dzhiwaho nga vharangaphanḓa vhashu yo vha i yone na hone nga tshifhinga sa afha sa mivhuso miṱuku i songo khwaṱhaho fulufhelo ḽithihi ḽashu ḽa u tshila ḽi kha vhushela mulenzhe nga mashango manzhi  . 
Zwenezwo , bugupfarwa heyi i tea u shuma sa thusedzi kha u bveledzisa na u n(etshedza khoso pfufhi dza vhugudisi kha vhatholiwa vhot ( he  . 
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho , vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo  . 
Muhasho wa Pfunzo vhone vhaṋe nga ṋama  . 
Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi  . 
Phaneḽe ya u nanguludza i tea u shumisa maitele a u tsisa nomboro fhasi u swika kha ṱhanu kana rathi  . 
Bambiri iḽi ḽi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe  . 
Vhathu vha dzhenela vhat shi itela u wana masheleni  . 
AGOA wa customs na excise  . 
U tamba mitambo ya u vhala na u fheleledza maipfi ( khurosiwede )  . 
Ri na fulufhelo ḽi no bva ḽi mbiluni uri vhana vha ḓo ḓiphiṋa nga u shumisa bugu idzi zwenezwi vha tshi khou aluwa na u guda , khathihi na uri na vhonevho , sa mudededzi , vha ḓo ḓiphiṋa na vhana avha . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u vhona uri ndivho dza Kyoto Protocol dza malugana na Tshanduko ya Mutsho dzi a itwa , na u vhona uri nyambedzano dza WTO Doha Developments Round dzi swikelela zwo teaho . 
Riṋe , sa Yuropa , ro thoma phalamennde ino u itela u amba nga ha zwiteṅwa zwa ndeme zwa vhudziki ha poḽotiki , vhuvhusi ha dimokirasi , u thivhela khuḓano na makumedzwa  . 
Ndo vhulunga R42 nahone khotsi anga vha mpha R29  . 
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone  . 
Ngauralo , nga tshifhinga itsho muvhuso wa Canada wo vha wo no vha vhukati na u zwima mimodele ya vhubveledzi ine ngayo tshitshavha tsha ṱhanganelano ya saintsi ya kona u livhisa kha sisiteme ya vhubveledzi ya Canada kha u wana thandululo dza thaidzo dza lushaka dzine dza khou ḓifha maanḓa  . 
Thendelano iyi i tsireledza tshiimo tsha u thola kha khamphani lwa tshikhala tsha miṅwaha miraru , i tsireledza vhashumi kha yunithi ya bagaini ubva kha u fhelelwa nga mushumo dzi elanaho na u ṱangana uho , i tikedza u ḓisa tshumelo fhano hayani na u ḓikumedzela kha u bveledza vhorabulasi vho thithiswaho nga ḓivhazwakale na vhaṋetshedzi vha tshumelo kha khamphani . 
Kha u ita , fhedzi , mulayo u vhusaho i ṱalutshedzwa uri i ambe uri madzangano a thivhelwe u ḓidzhenisa kha mishumo ya ikonomi sa ndivho yao khulwane  . 
Tshiketshe tsha pulane dza nnḓu . 
Vha nga wanulusa nga ha mutikedzelo kha mutholi wavho . 
Hu dovha ha vha na nyimbo dzi imbiwaho nga madekwana sa dzingano  . 
Zwiṱuṱuwedzaho nga u shumisana zwi nga dovha hafhu zwa vula zwikhala zwa zwikwama zwa dzitshaka na vhukoni  . 
Ndi zwipuka zwifhio zwa lwanzheni zwine zwa ḽiwa nga vhathu ? 
U vhiga kushumele : U kuvhanganya na u phaḓaladza mafhungomatsivhudzi a no kwama kushumele  . 
Khwiniso dza Mulayotibe dzo kumedzwaho dzi ṋetshedza ndango dza pfanelo idzi nga nḓila i pfadzaho . 
Thimu i no ima na ṱhoho i na muhwalo wa u ita uri vha pfiwe , vha thoma na u fhedza dibeithi . 
GEMS i ḓo sumbedza uri yo luṱanganedza nga u tou ṅwalela Muḓisi wa mbilaelo hu sa athu fhela awara dza 24 luṅwalo lwo wanala . 
Khabinethe i khoḓa vhoṱhe vhonangwago kha Zwiphuga zwa Mvusuludzo ya Tshitshavha hune ha livhuwiwa mvusuludzo dzi khwinisaho matshilo a maAfurika Tshipembe . 
Vhuṱanzi ha uri tshikhala tshi hone  . 
Tangedzelani mabulafhethu a re kha iḽa phara nga muvhala mutswuku . 
I dovha ya vhidzelela u fheliswa ha u ṱaselwa ha dzirokhethe kha vhadzulapo vha Isiraele nga Hamas . 
U shuma na zwithu zwo vhewaho nga zwigwada ndi zwa ndeme kha u pfesesa u andisa . 
Ri tamela tshigwada na Mugudisi watsho mashudu zwenezwi vha tshi khou bvela phanḓa na thonamennde . 
Ri a ḓihudza sa vhathu vha Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe ha vhathu vha shango ḽashu u ḓisa mulalo dzinguni iḽi - u bva kha vhavhera na vhabvana vha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli , uya kha vhashumi vha zwivhumbiwa zwa tshitshavha na zwa phuraivete vhe vha shuma u vhona uri muloro wa Afrika u a bvelela shangoni la Vho-Patrice Lumumba  . 
Mvumbo heyi ya ndangulo ya thandela ya saikili yo swikisa vhathu kha u topola maitele o ṱaluswaho ane dza randa hoṱhe kha nṱha dza thandela  . 
Zwikhala zwa u dzhenelela ha Komiti ya Wadi kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha kha mutholi wavho  . 
Kha vha kwame vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa vhapo u wana mutengo . 
Ndi zwa ndeme uri vha tevhedze kuḽele kwo teaho u itela u langa guḽukhousu yavho . 
U ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha farane kana u vha tshithu tshithihi ndi muhumbulo wa ndeme kha maitele a u fhungudza vhushai na u sa lingana na u vha mvelelo yavhuḓi ya u fhungudza vhushai  . 
Nṋe ndi pfi Wayne Shirley , Ndi mufarisa musumbedzi wa zwifanyiso wa u languala ngei US , mulangi wa kale wa tshumelo dza gese na muḓagasi  . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri nyambedzano dzine dza khou bvela phanḓa ngei kha Muṱangano wa vhu21 wa Mahoro ( COP21 ) kha Muhanga wa UN wa Buthano nga ha Tshanduko ya Kilima ( UNFCCC ) , a u nga ṱaluli nahone thendelano i vhofhaho i ḓo swikelelwa . 
U kopa , u engedzedza na buletshedza thevhekano ya nomboro dzi sa konḓi dzine dzi si vhe fhasi ha 50 . 
Thero na ṱhoho dzenedzi dzi nga dovhololwa dzi tshi ṱanḓavhudzwa kha Gireidi 2 na 3 . 
Senior Manager : wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu  . 
Tsedzuluso dza u fushea ha vhadzulapo dzine dza sedzulusa kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila ye vhadzulapo vha lavhelela ngayo vhone vhane vha vha vhashumisi vha tshumelo yeneyo . 
Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo Biimisaho d . 
Zwiendisi zwavho kana mitshini miṅwe na miṅwe ine vhashumi vha khou u i ṋamela kana u shuma ngayo yo kwewa nga kha zwifhaṱo zwo tsireledzaho u mona nayo fax kana iṅwe nḓila i fushaho  . 
Vhalani mutala 11  . 
Vhaṋe vha zwikolo zwa Further Education and Training mbekanyamushumo dza FET dzine dza ṋekedza pfunzo dzo fhelelaho dza ḽeve ḽe 2 u swika - 4 dza National Qualifications Framework NQF vha tea u ṅwalisa sa dziFET dza phuraivete . 
Mulandu wa avho vhe vha vhonwa mulandu wa vhugevhenga vhu langulwaho fhasi ha mulayo wa vhugevhenga , na iyo milandu ye vho pomokwaho vho vhonwa mulandu u ya nga Mulayo une wa khou ṱolwa zwino . 
Tshipi ḓa tsha tsivhudzo ya mbadelo tsha IRP 6 tshi vho wanala kha siaṱari ḽa thungo . 
U ṱolwa ha vhuvha ha hatsi hune ha ṱo ḓea u tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO  . 
Fhethu hune a khou ya hone  . 
Fhedziha , lutendo lwa uri vhathu vha ḓo ita tshiṅwe na tshiṅwe tshi takadzaho , na u thivhela zwine zwi sa takadze , zwi hanedzana na ngoho  . 
Vhaofisiri vha muhasho vha ṋ ekana nga ṋ omboro ya u ṅ walisa ya tshiofisi , vha dzhenisa zwidodombedzwa kha redzhisita ya lushaka ya ṋ ari na u gandisa ṱ hanziela ya mu ṋe wa mavu . 
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa , i sainwe , i ṱempiwe nahone vha i ṋewe . 
Samusi pfanelo dza vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana dzi anda nthihi na u malana kana vhuavhu ha vhathu , mulayo ufhio na ufhio wa vhuaifa ha tshirema une wa ita zwa u khethulula vhathu ho sedzwa mbeu , murole kana kubebelwe u tea u mbo i shandulwa  . 
Izwi a zwi nga ḓo tou alusa fhedzi mutheo washu wa muthelo zwi ḓo nyanyula ṱhoḓea kha ikonomi dzapo  . 
Afrika Tshipembe na UAE o dovha hafhu a tendelana u engedza nyandano ya u dzhenela kha zwikhala zwa Ikonomi ya Maḓanzhe , u ṱuṱuwedza mbambadzelaseli ya zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwa vhulimi , zwibveledzwa zwo magiwaho nahone zwihulusa vhuḽedzani na u renga zwa vhupileli . 
Khabinethe yo tendela muhanga kha u thomiwa ha Khamphani ya Nethiweke ya Burodibennde ya Lushaka . 
Musi vho no badela , vhuṱanzi ha u badela vhu fanela u rumelwa kha DEA sa izwi khumbelo ye thendelo i sa nga tshimbidzwi arali mbadelo dza khumbelo dzine dza toḓea dzi sa athu badelwa  . 
Themendelo dza Khomishini kha themamveledziso dza ikonomi dzi katela ndambedzo ya masheleni , u pulana na ndondolo  . 
Kha vha sedze pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u wana mifuda yo fhambananaho ya zwigwada zwi no kwamiwa nga mafhungo a vhushai na a mbeu vha zwi ṅwale kha khoḽomu ya zwigwada  . 
Tshumiso kana nḓivho ya sialala - Zwi amba u shumisa ha mvelele kana nḓivho ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo nga tshitshavha tshapo , zwi tshi tevhedza milayo yo nwaliwaho kana i songo ṅwaliwaho , mishumo , mikhwa kana maitele ane a itwa nga sialala , ane a ṱanganedzwa kana a dzhielwa nṱha ngavho , na u katela zwo tumbulwaho ha zwi yelanaho na tshiko tsha baiḽodzhikhaḽa tshapo nga tshitshavha ( Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho )  . 
Vhalanguli vhapo vha ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi  . 
Tangedzelani nomboro i re yone ni i tevhedzele . 
Vhathu vhashu vha kovhekana lutamo lwa u fhaṱa zwitshavha zwa vhathu vho fhambanaho na zwa demokhrasi , na u waniwa ha nḓila dza u swikelela mveledziso i sa nyeṱhi i swikaho kha muṅwe na muṅwe hu si na u sia nga nnḓa  . 
Arali ha vha na khuḓano dza madzangalelo , dzi MP dzi tea u bvisela khagala na u ḓibvisa - nga nnḓani ha musi foramu i ne vha khou shela mulenzhe khayo ya dzhia tsheo ya uri khuḓano a si nngafhani  . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno  . 
Pfufho i ṋetshedzwa mashango na dzikhamphani dze dza shuma zwavhuḓi kha u ṋetshedza tshumelo kha makete wa Yuropa wa u isa mishumo nnḓa . 
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo , ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi . 
Tsha vhuvhili , ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha . 
Khoro ya Masipala , iṅwe hu si yo fhaladzwaho nga murahu ha u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139 , I dzula I tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana I tshi fhaladzwa , u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho I tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa . 
Hu na vhukando ha mavundu vhune ha do thusea kha u kona u kovhana ndivho na tshenzhemo u bveledza mbekanyamushumo ya kushumele ( sa tsumbo ; Fhethu ha vhutumbuli na CITI )  . 
Ndi mishumoitwa ifhio ya thangelavhupulani i no ṱoḓea ? 
Ka muvhuso wapo , khaedu dza tshanduko kanzhi dzi dzula dzi phanḓa  . 
Pulane dza miṅwedzi miraru i tevhelaho - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro  . 
Hezwi zwi nga itwa nga u ṱavhanya uri nungo dzo itwaho nga tshifhinga tsha phurosese ya CBP dzi si xele  . 
Ri tea u pfuka vhuḓifhinduleli uvhu na u lwa nga nungo ri roṱhe u itela u shandukisa nyimele dza matshilo a vhana vhashu  . 
Arali ha itea izwi , vha nga isa phanḓa na u wana mushonga wavho u bva kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi nga u badela kheshe . 
Vhege yoṱhe i ḓo khwaṱhisedza u ṋekedzwa ha mushumo wa u langula maḓi a lozweaho na thandela dza u ṋekedza maḓi nga vhunzhi kha mavunḓu o vhalaho . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓḓila ine ya ḓḓo shuma kha lushaka na kha vunḓḓu , na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea  . 
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa . 
Arali ni kha ḓi balelwa u pfesesa , vhudzisani khonani yaṋu , mukomana waṋu kana khaladzi muhulwane kana mudededzi uri vha ni thuse . 
U pfesesa ha vhagudi ha vhuimo ha nga kona u bveledziswa nga u vhudzisa mbudziso sa , wanani dziṅwe dza fumi kana ṱhukhu kha nomboro . 
U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha mithelo ya zwiṱunḓwa , kha vha dalele webusaithi ya Sars . 
Ndi wanulusa hani uri TV yanga i a kona u shumisa TBS ? 
Tsha u thoma a tshi koni u shumiswa ngeno hu tshi khou dzhielwa fhasi tshoṱhe tsho tevhelaho nga nnḓani ha musi hu na zwiitisi zwi kombetshedzaho uri hu itwe nga u ralo  . 
Nḓivhadzo : Arali vha tshi khou dzula kha nnḓu ine ya vha zwanḓani zwa vho kana zwa muthu wavho , muelo wa nnḓu a u dzhielwi nzhele khan dingo ya maitele . 
U kona u ṋetshedza khoro mivhigo i pfadzaho nga ha kushumele kwa masia a mishumo o fhambanaho a khoro na zwine ya ita kha wadi  . 
Ndi nga Mugivhela nga masiari , ḽi tou nzirrr . 
Iṅwe R1,5 biḽioni i ḓo iswa kha tshikwama u itela u tikedza vhurangeli ha vhubindudzi ha matshilisano ho sedzeswa zwitshavha zwe kale zwa vha zwo tsikeledzwa . 
Ho no ḓi vha na u bvelaphanḓa kha u ṱanganyiswa ha zwiimiswa zwa mabindu maṱuku , na tshiimiswa tshithihi tshihulwane tshine tsha ḓo rwelwa ṱari ṋaṅwaha . 
U khakhea ha dzihormones kha vhanna na vhasadzi  . 
Nga iṅwe nḓila , kushumisele kwa masheleni a tshitshavha kha tshumiso i sa vhuedzi vhathu zwi amba uri tshumelo dzine dza khou ṱoḓea nga u ṱavhanya a dzi khou ḓisiwa nga nḓila yo linganaho  . 
Vhugevhenga vhune ha itelwa vhafumakadzi na vhana vhu kha ḓi vha khaedu khulwane  . 
A hu katelwi na nnḓu yavho kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo . 
Kha vha humbule uri 08600 10111 ndi ṋomboro ya u thivhela vhugevhenga . 
U mamisa mikando ndi zwiṅwe zwa zwi vhuedzaho kha vhutshilo ha ṅwana . 
U shaya mushumo zwi vhonala kha zwigwada zwinzhi zwa vhaswa , u bva kha vha maṱiriki u ya kha vhatelwadigirii vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha . 
Vha Vhudavhidzani ha muvhuso ( GCIS ) vha khou pfananya u vhigela murahu nga kha u amba na vhanyanḓadzamafhungo u itela uri lushaka lu ḓivhe zwi no khou itea . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u vha vha tshi ṱalukanya Ndangulo ya Saikili ya Thandela ( PCM ) vhunga i wone modeḽe une wa anzela u shumiswa  . 
Mmbi ya vhupileli I tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi . 
U itela uri ndavhelelo idzi dzi vhe nṱha , muthu u tea u vha na vhukoni , tshenzhelo ya kale , na zwishumiswa zwo teaho , mafhungo na zwikhala zwa u shuma  . 
URI u vala maḓi kha vhashumisi vhane mbadelo dzavho dza vha dzo salela murahu malugana na tshumelo dzi no bva kha Khoro nahone vhane vha si dzhiiwe sa vhashai hu tea u dovha ha itiwa u bva nga ḽa 01 Nyendavhusiku 2004  . 
Sisiṱeme dza vhuendi dzo shumiselwaho vhuṱali i ḓo ṱavhanyisa tshumiso ya sisiṱeme ya Afrika Tshipembe yo itwaho nga vhuṱali  . 
Tshitumbu tsha musidzanyana tsho fhedza tsho wanala mulamboni wa nga henefho tsini , nahone tshitumbu itsho tsho vha tsho tshetshekanywa . 
SARS i tou isela dzangano software iyi  . 
Mulayo wa Afrika Tshipembe u sumbedza maitele aya  . 
Tshitshavha tshi ṱuṱuwedzwa u dzhenela nga mafulufulu kha matshimbidzele musi Komiti dzi tshi vha na Vhupfiwa nga Vhathu . 
Idzo nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa miṅwaha minzhi ya u konḓelela  . 
Tshimbilelanaho na Mishonga  . 
Uri komiti ya wadi i shume mushumo wayo wa ndeme ndi wa u vha tshiṱumekanyo tsha masipala na zwitshavha zwawo , hu tea u vha na nḓila yo dzudzanyeaho ya u davhidzana  . 
Thangi a si ipfi ḽo fhelelaho . 
Kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe vha wane vhadzheneli vha ambe nga ha tshenzhelo dzavho  . 
Mbekanyamushumo ya zwipotso zwa vhashumi i nga i shuma hafhu sa fhethu ha u oa vhathu vha re na vhukoni , na mvelaphana kha zwipotso  . 
Ri ḓo dovha ra dzhiela nṱha u sedzuluswa kana tsenguluso ya ndango ya visa uri hu vhe na ndinganyo vhukati ha vhutsireledzi ha lushaka na nyaluwo kha zwa vhuendela mashango . 
Tsha vhuvhili malugana na mbudziso ya u fhedza , ndi mini tshine tsha ḓo ṱuṱuwedza tshanduko  . 
Kha vha puṱedze tshisumbi tsha email kha menu . 
Hu na ndavhelelo ya uri vhashumi vha tea u shumisana na mutholi u vhona uri ṱhoḓea dza Mulayo uyu dzi a swikelelwa  . 
Hezwi zwi fanela u itwa musi Muhat ( uli Muhulwane a tshi vhona zwo tea  . 
Phethisheni ndi iṅwe nḓila ya u ṋetshedza mbilaelo kana fhungo ḽi kwamaho tshitshavha kha tshenzhemo ya Phalamennde uri i dzhie vhukando vhu re kha maanḓa ayo . 
Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka  . 
Zwiṅwe zwibveledzwa zwi ḓo gudwa ho sedzwa khwaḽithi yazwo , ngeno zwiṅwe zwi tshi ḓo shumiswa sa tsumbo ya lushaka lwa maṅwalwa khathihi na u zwi shumisa sa tsumbo ya musi hu tshi ḓo ṅwaliwa . 
No Impediment luṅwalo lu sumbedzaho tshiimo tsha mbingano lwo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Munoo . 
Vha ri vha tshi d(ikhod(a vha ri Tshavhumbwe  . 
U ṅwala na u ola mafhungo nga ha ṱhoho ya u ḓadzisela bugu dza khuḓa . 
Mihumbulo na makumedzwa oṱhe o itwaho kha wekishopho dza vhukwamani na tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala zwo dzhielwa nṱha kha makumedzwa a mbekanyamaitele a re kha muhanga wa mbekanyamaitele . 
Zwo no vha zwa ndeme zwauri ndi thavhe mbudzi u itela u takadza vhadzimu  . 
Kha vha sedze kha Mvetomveto ya Muhanga wa kushumele ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhudzheneleli ha Nnyi na Nnyi , ya 2005 u wana mafhungo nga vhuḓalo maledere mahulwane  . 
Ni a kona u zwi vhona uri roṱhe ro fhambana ? 
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela  . 
Vha nga ita khumbelo kha ofisi dzapo kha dzingu ḽa havho , kha khethekanyo ya zwa dzinnḓu kana kha senthara ya thikhedzo ya vhashumelwa ya muvhuso wapo  . 
Muhwelelwa u ḓo ṋewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso , u ṋea vhuṱanzi na u vhidza dziṱhanzi  . 
U tamba vhutuka ndi in(we ngoma ya Vhavend(a ine khayo ha dzhena vhatukana vho no vha kha tshin(we tsha zwiito zwine Vhavend(a vha zwi tevhela sa nd(ila ya kualusele kwa vhana mut ( ani  . 
U vhiga kha vhabebi zwi itea tshifhinga tshoṱhe u ṱuṱuwedza vhudzheneleli havho na u shela mulenzhe  . 
Fhe mudzedze siani ḽa sisitemuthusedzi dzine dza shumiswa kha CBP  . 
Izwi zwo livhanywa na Zwipikwa zwa Mveledziso i Vhuedzaho ya vhuholefhali vhukatelaho , ho tendelanwaho nga Buthano Guṱe ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) nga Tshimedzi 2015 . 
Ho vhambedzwa kushumele kwa khamphani iyi na kwa ya vhahura . 
Tshumelo dza ndondolo ya matshilisano dzi ṋetshedzwa nga vhashumi vha matshilisano na vhaṅwe kha tshumelo ya muvhuso , kana nga mitikedzelo kha madzangano a ndondolo ya phuraivethe  . 
PSC i tikedzwa nga Ofisi ya Khomishini ( OPSC ) , ine ya vha na ofisi yayo khulwane ngei Pretoria na ofisi dza vundu kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vhulavhelesi ha khwiṋe vhu a ṱoḓea kha ḽevele dzoṱhe , nga maanḓa u khwaṱhisedza uri vhadededzi vha a dzhenelela u bveledza tshumiso i vhuedzaho ya tshifhinga musi vhe tshikoloni  . 
Mulanguli wa IDP u ita mishumo yo fhambanaho nahone u na sethe dza mishumo na vhuḓifhinduleli kha IDP , zwine zwa vha khagala  . 
U ṱhogomela ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha zwi ḓo thivhela thaidzo khulwane uri dzi sa vhe hone tshifhinga tshiḓaho  . 
Dziṅwe Khothe 170 . 
Khethekanyo iyo ya zwikimu zwo fhambanaho i a konadzea , ngauralo a zwi faneli u dovha zwa lavhelelwa  . 
A si mulingo nahone a huna phindulo i re yone kana i si yone  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri muṱa wavho na dzikhonani vha a ḓivha uri vha vha thusa hani musi vha tshi khou tshoṱelwa  . 
Tshipiḓa tsha ndeme tsha u lwisa u fhaṱa SKA kha dzhango ḽa Afrika kha miṅwaha ya fumi iḓaho ndi u bveledzisa zwikili , vhulangi na vhukoni ha zwiimiswa hune ha ṱoḓea nga mashango a vhufarisani a SKA u itela u alusa u shela mulenzhe ha Afrika kha thandela iyi  . 
Tshandukiso dza Mulayo wa Maanḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho nga Hoṱhe , Mulayo wa vhu 13 wa 2002 ( Mulayo wa ICASA ) dzo itwa nga ṱhoḓea ya khwiniso ya tshiimiswa u khwaṱhisa Maanḓalanga o ḓiimisaho . 
U vhala na u sengulusa lungano lwa Ndau na Mbevha . 
Vha kona u vhala . 
Mihumbulo i re afho nṱha yo dovha ya kovhekanwa nga vhaimeleli vho fhambanaho vho raloho na nnḓu  . 
Mulayotibe u khou sedza kha u bveledza mutheo wa zwa mulayo u itela ndeme ya zwa u sa sedza muvhala , u sa sedza mbeu na uri hu vhe na u lingana sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ndayotewa . 
Ni nga vhumba fhungo nga ḽiiti iḽi ? 
U vhala tshibveledzwa o tou fombe ( maipfi a 400 - 500 ) hu na mbudziso dza u pfesesa na ṱhanganelano ya girama . 
Vhathu vha dziḓoroboni ndi vhone vhane vha konesa u bambela ngauri hu na mabambelo e vha fhaṱelwa ane musi tsho limuwa vha ya vha ḓimvumvusa hone . 
Hedzi ndi khaedu dzine shango ḽashu ḽa tea u dzi tandulula musi ri tshi ya phanḓa  . 
Nḓivho thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha zwo dzheniswa kana u ṱanganelana kha ṱhoho dzo randelwaho . 
Ro ombedzela mutakalo wa vhafumakadzi , ri ḓo engedza vhuhulwane ha pfanelo dza mutakalo wa u vha na vhana na u ṋetshedza tshumelo i tshimbilelanaho , nga maanḓa zwa u thivhela mbebo , malwadze a pfukelaho nga vhudzekani , u ḓihwala ha vhana vhaṱuku na zwa zwishumiswa zwa vhasidzana musi vhe maḓuvhani kha vha re vhashai . 
Sa zwe zwa buliwa kha Shedulu ya 4 ya Mulayotewa uri luambo ndi sia la u shuma li tshimbilaho na u shuma zwavhudi ha muvhuso wa vundu , NLPF i bula zwauri zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso ( kha lushaka , vundu na kha muvhuso wapo ) hu tshi angaredzwa na zwivhumbeo zwine zwa shumisa maanda kana u ita mushumo wa muvhuso zwi a kwamea ngayo  . 
Khorotshitumbe ya Vunḓu I tea u shuma I tshi tevhedza- a Ndayotewa ; na b Ndayotewa ya vunḓu , arali Ndayotewa yo phasiselwa vunḓu . 
Vha tea u ita khumbelo ya ṱhanziela ya zwa zwifuwo u bva kha Mulangi wa zwa Mutakalo wa Zwifuwo . 
Vhakhiresite vha kale vho swikelela khunyeledzo dzo fhambanaho vhukuma , ngauri vho vha vho kholwa uri nganetshelo a yo ngo fhelela afho  . 
Vhaanewa Vhathu vha re kha tshiṱori itshi ndi vhonnyi ? 
Fhedzi hu na vhagudi vhane dza vha khakhisa musi vho ya nadzo tshikoloni  . 
Fhedzi tsho vha tshi tshi wanala kha lushaka lwa Vhavend(a  . 
Kha vha ḓ ivhe hezwio : Fomo a dzi wanalei online . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vho lozwaho matshilo avho nga tshifhinga tsha miḓalo iyo na u tamela mashudu avho vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola  . 
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino , ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana  . 
Ri tama u fulufhedzisa lushaka uri Vho Madiba vha khou wana dzilafho ḽa vhuḓi , na uri vho digeḓa  . 
Naa mavhili a zwikhafula zwa thawara a vha o khielwa musi tshi tshi khou shumiswa nahone fhethu hune ha khou shumelwa hone hu vha hu si na tshithu musi zwi tshi bvisiwa ? 
Zwipiazwiuku 23(1) na ( 2 ) zwa Mulayo wa Ndangulo ya Vharema ( 38 wa 1927 ) u hanela Vharema uri vha kovhekanye thundu i re muini kana mavu e muthu a tou hira  . 
Kha vha ambedzane vha tshi dodombedza sisiṱeme dza thikhedzo dzi swikaho tharu dza tshiṅwe na tshiṅwe vha tshi ṱalutshedza mishumo yadzo  . 
Milayo ya Vhubvo ha zwiambaro na yone yo leludzwa nahone zwi ḓo ṱuṱuwedza mbambadzo ya zwiambaro zwa Afrika Tshipembe kha EU . 
U dzhiela nzhele vhushayanungo a si u kundelwa - ndi tshikhala tsha u wana nḓila i fhaṱaho ya u guda , u aluwa na u shanduka nga zwiṱuku  . 
Tshelede iyi a i lifhelwi murahu  . 
Nga murahu ha khetho dza Muphuresidennde , mahoro a polotiki a a ṋewa tshikhala tsha u nyanyuwa  . 
Maitele a vhudavhidzani a tsivhudza uri musi hu tshi gudwa luambo , mugudi u tea u ḓi wana e fhethu hune luambo lune a ṱoḓa u lu guda lwa ambiwa hone a dovha a wana tshifhinga tshinzhi tsha u lu shumisa kha ndivho ya zwa matshilisano na ya u ita zwithu . 
Calvin o ṋetshedza mutheo wa mikhwa u itela mveledziso ya u humbula ha zwa poḽotiki ho vusuludzwaho  . 
Khethekanyo dzo bulwaho dzi dovha dza ṋekedza maga aya na khumbulelo dzi tea u bulwa kha luṅwalo lu vhusaho  . 
Mbadelo dzi re kha thebulu ire afha fhasi a dzi kateli mutikedzelo wa mutholi  . 
Kha vha vhilahele kha Independent Complaints Directorate ( ICD )  . 
Ri livhuwa muṱa , Nelson Mandela Foundation na tshigwada tsha vhamutakalo kha mushumo wa vhuḓi une vha khou ita , kha u ṱhogomela muhali wa shango loṱhe , vhane ri a ḓiṱongisa u vha vhidza uri ndi vhashu  . 
Ni ḓo wana phindulo fhasi ha girafu iṅwe na iṅwe . 
Khumbelo yavho itea u vha ina mushonga wo randelwaho wa u dovholola wa miṅwedzi ya rathi . 
U sumbedza kupfesesele kwa furemiweke ya pholisi na zwa mulayo zwine zwa sumba sisistemu dza Komiti ya Wadi na kushumele kwayo  . 
Tsha ndemesa kha zwo ḓiswaho nga Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu ndi u amba nga ha uri vhuloi vhu na khakhathi yo sendekaho kha mbeu , na uri musi hu tshi tandululwa thaidzo dza khakhathi dzi kwamaho vhuloi , zwa mbeu zwi tea u dzhielwa nṱha  . 
Hune ha vha na dzithaidzo kha thandela , vha guda nga vhukhakhi havho , vha khwinisa nga ndila yo teaho u itela uri thandela i kone u bvela phanda . 
Naho khothe yo ṱanganedza uri vhugevhenga a ho ngo tou dzudzanywa , khothe a yo ngo wana vhuṱanzi ha u sumbedza uri muhwelelwa lutendo lwawe lwo vha lwo sendeka kha vhuloi , zwine zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo lavheleswa musi hu tshi sedzwa nyimele ya u ita vhutshinyi  . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga khophi dzo tiwaho nahone dzi rumelwe kha Muṅwalisi wa dziGMO . 
Muphuresidennde sa Mutikedzi Muhulwane wa Zwiphuga zwa Lushaka vha avhela hezwi zwiphuga . 
Zwi vhilaedzaho ndi uri kha vhunzhi ha mimasipala zwikhala zwinzhi zwa mishumo a zwi athu u ḓadzwa kana zwo vha hone kha vhulanguli ha nṱha na phurofesheni . 
Maelana na zwiteṅwa zwiswa , zwine zwa nga vha hone , ndi tama uri zwi livhaniwe nazwo nga kha mbudziso dzo tou ṅwalwaho dzine nda nga fhindula nga u tou ṅwala hanefha vhukati  . 
Hune ha vha ho itwa zwa vhudzekani na ṅwana wa miṅwaha ya fhasi ha 12 , mulandu ndi wa u tshipa ngeno fhasi ha 16 , u tshi vha wa u tshipa lwa mulayo hu sa sedzwi thendelo ine ya khou ambiwa  . 
U vhumba maḽeḓere danzi o ḓoweleaho zwavhuḓi ( A , B , D , H , M , W )  . 
U ridzeva dzina zwi nga dzhia maḓuvha mararu uya kha a sumbe . 
U dzenelela ha vhukwamani o U rerisana nga u bvela phanḓa na zwi bvelezwaho zwa thandela dze dza thomiwa nga masipala  . 
Maambiwa a tevhelela mvelaphanḓa ya komiti kana muṱangano lwa tshifhinga tshilapfu nahone hu nga humelwa murahu khao arali zwo tea u sedza uri tsheo yo dzhiiwa lini na mvelelo dza tsheo  . 
A huna o hanedzanaho nahone izwi zwa ḓurela masipala R2000 ya dzi phosiṱara na vhaanḓadzi vhapo na thannge dzi si gathi dza peṱirolo dza vhaofisiri vhatshimbidzi u dzhenela miṱangano  . 
Na uri lushaka lwa nungo dzine ra ḓisa sa vharangaphanḓa vha muvhuso , sa vhapo , dzi nga thusa u bveledza ḽifhasi  . 
Ho vha hu si na malamba a ṋewaho kha u dzhenelela kha tsengo ngei kha khothe dza sialala . 
Khotsi awe vha a sedza uri u khou ita tshuṅwahaya naa . 
Musi thondo dza fulufulu dzi tshi khou dzielwa nha na magavhelo a masheleni zwo engedziwa uri hu ewe shango kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha ya sumbe yo fhiraho , mbekanyamushumo dza u tikedza vhalimi dzo vha dzi sa kho tou dzhieleswa nha  . 
Tshenzhelo ya mashangoḓavha yo sumbedza uri nḓila iṅwe ya u swikelela tshiedziswa tshi shumaho lwa tshifhinga tshilapfu kha u vhona uri u dzhenela hu bveledzwe ndi ya u thoma mihanga ya kuvhusele yo dzudzanyeaho kha zwiimiswa zwa kuvhusele kwa u dzhenela  . 
Musi hu tshi vhalelwa nga ṱhoho kana u vhala ha orala , ndi zwa ndeme u livhisa mihumbulo ya vhagudi kha nomboro dzine vha khou dzi vhala  . 
U engedza kha izwo , zwigwada zwa u funza zwi khou nana u fhirela u mona na mikano ya lushaka nga nṱhani ha giḽobaḽaizesheni  . 
Ee tshelede ya vhuunḓi i nga vhiliwa kha vho makhulu vha malofhani arali vhabebi vha sa nga koni u badela tshelede ya vhuunḓi . 
Vhuswikeleli ho lingahelaho- Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva , ndi zwi leluwaho  . 
U ṱalutshedza tshipikwa na ndivhotiwa ya maambiwa muṱanganoni  . 
U ṅwala atikili ya gurannḓa hu tshi shumiswa milayo ya ṱhoho ya mafhungo , nḓivhadzamuṅwali , nzw . 
Heyi ndi ndingo ya ndeme  . 
Hune senthara ya ṱhingo ya vha hone ndi fhethu ho tsireledzeaho kha nnyi na nnyi u khwaṱhisedza tsireledzo ya rekhodo dza vhathu vha founaho . 
Phurofeshinala dza ndondolo ya mutakalo dzi hone u ambedzana nga ha ḓivhazwakale ya mutakalo wavho na vhone na u ita ndingo dza u ṱhaṱhuvha dzilafho . 
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe . 
Nga U thetshelesa na U amba , vhagudi vha kuvhanganya na u ita mafhungo , u fhaṱa nḓivho , u tandulula thaidzo na u bvsela khagala mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu . 
Kha nyimbo dza malende hu a vha na nyimbo dza dakalo na dza zwigod(o  . 
Thandela iyi zwa zwino i khou tshimbidzwa ngei Limpopo , North West na Northern Cape nahone i ḓo fhiriselwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga murahu . 
Arali Madzhisiṱaraṱa a tshi khou kundelwa u dzhia tsheo malugana na afidaviti dzo ṋetshedzwaho nga mulandu wa khuḓano ya vhuṱanzi havho na ha Muhwelelwa , ndi uri arali hu na khanedzano ya mafhungo kha masia oṱhe , Madzhisiṱaraṱa a nga fhirisela mafhungo kha tsengo khulwane . 
U bveledza u shumisa maṱanganyi u sumbedza vhungani na ndivho . 
Khwine , vho tenda uri vhurangaphanḓa ha poḽotiki ho tshimbidzana nga vhuḓifhinduleli ha vhurereli  . 
Mbeu i fana na vhafumakadzi  . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu kha muhumbeli nahone a huna vhuḓifhinduleli vhune ha ḓo ṱanganedzwa siani ḽa u sa tshimbila zwavhu ḓi ha zwithu lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone  . 
Hezwi zwi ita uri madzangano a sekhithara dza nnyi na nnyi a dzhiele fhasi tshiimo tsha u sa fushea ha miraḓo ya tshitshavha  . 
U hwala mashika ( malaṱwa ) , u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa . 
Nga 2011 muvhuso wo ṋea maanḓa Trans-Caledon Tunnel Authority , tshiimiswa tsha muvhuso fhasi ha Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili , u ṋetshedza thandululo ya tshifhinga nyana kha khaedu ya AMD ngei Gauteng . 
U vha na vhuṱanzi ha uri hu na siseme ya u tikedza khuvhanganyo ya maṅwalwa a pulane dza wadi , na khomphyutha na phirintha dzi no ḓo shumiswa nga dziwadi , kana nga vhathu vha ndngulo uri vha thaiphe zwo ṅwalawaho nga zwanḓa ( arali masipala e na tshomedzo dzo linganaho , hu nga u rengwa laptop nthihi kha thimu iṅwe na iṅwe nga thimu , sa zwe zwa sumbedzwa kha tsumbo ya eThekwini )  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo . 
Talani mutalo u tshi bva kha ḽebuḽu iṅwe na iṅwe u tshi ya kha tshipiḓa tsho tea tsha tshikhokhonono . 
Izwi zwi khou vulela maraga mavothi maswa , zwi thusaho u thivhela maitele a vhubindudzi vhu thivhelaho mabindu maṱuku na a vhukati nnḓa ha maraga . 
Nḓivho ya vhagudi ya nomboro i tea u bveledziswa lu fushaho itela u shumisa nomboro u tandulula thaidzo na u rekanya . 
Mafhungo a vhukuma nga vhualo a u rengisa a nga thusa u fhungudza vhuimo ha tshioko na kutshimbidzele kwa u vhuvhambadzi  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u tumbula na u lwa na zwa u shumisa maanḓa kha makete khathihi na u langana mitengo nga nḓila i si yone zwine zwi dzhiela fhasi kushumele kwa ikonomi , u ḓisa u ḓurelwa hu songo teaho nga dzifeme ngei fhasi na u vhulaha mishumo yapo  . 
Muhasho wa Vhulimi u ṋ ekana nga zwidodombedzwa zwa tshiimo tsha malwadze a phukha Afrika Tshipembe kha vho ṱhe vhane vha vha na dzangalelo . 
Mutevhe wa dokhumenthe dzine dza tea u ṋekedzwa na khumbelo u hone . 
Kha vhupo ha ḓoroboni , hezwi zwo vha zwi tshikafhadzo ya mufhe , ngeno kha vhupo vhuṅwe ha mahayani ho sedzwa kha tshikafhadzo ya maḓi  . 
Uyu u khwinisa Mulayo wa Thusedzo ya Matshilisano , 2004 ( Mulayo 13 wa 2004 )  . 
Vhalani mvetamveto nga ḽiṱo ḽa u sasaladza ni wane mbigelamurahu i no bva kha vhaṅwe nga inwi kiḽasini na mudededzi waṋu . 
U shumisa Tshathi ya Vhathusi u topola muthusi wa ḓuvha ane a ḓo thusa ṱafulani nga tshifhinga tsha zwiḽiwa . 
U bva tsha miṅwaha i fhiraho miraru tshiimiswa tsho vha tshi tshi khou ḓi bveledza maṅwe a matheriaḽa a vhudavhidzani tshi sa fhidzi nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi . 
Muvhuso u ḓo thoma maṅwe maga a u ṱavhanyisa u tholwa ha vhaswa , a elanaho na Thendelo ya u Tholwa ha Vhaswa . 
Kiḽasi iṅwe na iṅwe na yone i na milayo ine ra tea u i tevhedza . 
Nzudzanyo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele a Khoro ya Lushaka 70 . 
Izwi zwi amba uri dzi fanela u tevhedza muteo wa mulayo , uri maitele a vhukuma a tevhedzelwe nahone tsheo ine ya dzhiiwa i fanela u vha i pfadzaho  . 
KHA VHA DZHIELE NZHELE ! 
Mitengo ya zwifuwo nga murahu ha gomelelo a si kanzhi I tshi gonya lwo kalulaho , ngauri zwikwama zwa tshelede a zwi tshe na tshithu  . 
Muṱangano u ṋetshedza foramu ya ḽifhasi i sa ngi dziṅwe ine ya tshimbidza u kovhana nḓivho yo fhambanaho , vhukoni na tshenzhemo kha ndangulo ya sekithara ya mutakalo na nḓisedzo ya tshumelo  . 
U asesa kana u sedzulusa khombo zwi nga thusa kha u wana nyito dza ndeme na nyimele dzi re na khonadzeo ya u vhaisa mutakalo kana ya u vha khombo kha mutakalo zwine zwi nga vha thusa kha u dzhia tsheo ya uri vha nga fusha kana u swikelela hani ṱhoḓea idzi dza mutakalo mushumoni kha khamphani yavho  . 
Kha sia iḽi , ri kona u ṱanganedza ndeme dza mikhwa zwi tshi leluwa dzo bveledzwaho u thoma nga zwiimiswa zwa vhurereli na madzangano one aṋe  . 
Fhungo ḽo vha ḽa uri arali hu na u kombetshedzwa nga Muvhuso zwenezwo hu ḓo vha na u phalala  . 
Samusi zwi tshi kond(a u n(etshedza tsumband(ila nga vhud(alo dza u sumbedzisa uri ndi afhio mafhungo ane a tea u n(etshedzwa , kha nnyi , zwenezwo vhatholiwa vha humbeliwa u t ( od(a thendelo kha vhahulwane vhavho arali vha si na vhut ( anzi kha fhungo i(li  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Mishumoni Khombo na ndiliso Khumbelo ya u vhiga khombo mushumoni kha Tshikwama vhagudi vhanzhi vha i vhudzisa  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u sedza na kha maṅwe maṅwalo , vha nambatedze sa ṱhumetshedzo kana vha sumbedze hune a nga wanala hone  . 
Hune mikhwa ya matshilele a kale o ḓoweleaho , vhurereli kana sialala ya vha i tshi khou kuḓana na ezwi , mulayo wa dzangalelo ḽavhuḓi nga maanḓa sa zwe wa ṱalutshedzwa u tea u vha wone u sedzwaho u thoma  . 
Izwi nazwone zwi vhumba tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha shango ḽa Afurika Tshipembe ha u vhiga kha dzitshakatshaka fhasi ha Mutheo wa Yuno nga ha Tshanduko ya Kilima ( UNFCCC )  . 
U galatsha hu tea u kunga vhashumi vha phurofeshinala vha re na vhukoni nga kha sisiṱeme ya nḓila mbili ; nthihi ya vhaofisiri vhane vha wana khomishini ; na nthihi ya vhaofisiri vhane vha si wane khomishini  . 
Ni vhona u nga itshi tshiṱori ndi tsha vhukuma ? 
Vhagudi vha tea u bviselwa khagala kha zwivhumbeo zwinzhi zwo fhambanaho zwine zwa ḓo tikedza kupfesesele kwavho kwa u ṱanganya ha u dovholola . 
Hezwi zwi amba uri Muraḓo Muhulwane o imiswaho ha ngo tea  . 
Ee , vha nga wana thuso kha Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Sandani zwo mu kela maṱari ngauri o hangwa u ṅwala tshuṅwahaya yawe . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽi na mutsiko wa maḓi na uri magomelelo ane a vha hone kha zwipiḓa zwa shango tou vha tshihumbudzi kha vhathu vhoṱhe uri vha vhulunge shotha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u shumisa maḓi nga nḓila ya vhuṱali na u vhulunga . 
Mishumo i tea u katela vhabebi na vhaṋetshedzi vha ndondolo kha mveledziso ya vhuḓifari ha matshilisano avhuḓi kha vhana  . 
Uri vha kone u ita nḓowenḓowe ya zwivhumbi zwa nomboro , vhagudi vha tea u fhiwa nyito dzo fhambanaho uri vha dzi shume . 
Mbekanyamishumo idzi dzothe dzi itiwa kha tshitshavha  . 
Thimu iyo yo rwangwa phanḓa nga Minisiṱa Vho Pravin Gordhan . 
I vha i ine ya mu kwama hu si na u dzhia sia , i ṱoḓa vhuronwane kha tshivhumbeo fhedzi ha tei u ri ṋea magumo a re khagala . 
Arali khumbelo i songo konadzea , nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓi dza uri i konadzee , Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo  . 
Mushumo wa mutambudzwa na tshiimo tshine a vha lovhela shangoni ḽa nnḓa  . 
U bva Soshanguve u ya Rosettenville kana KwaMashu u ya Cape Flats , vhadzulapo vha khakhathini nga nṱhani ha zwidzidzivhadzi  . 
Tsha u fhedzisa , ndi zwa ndeme uri vhuimo ha u thogomela hu dzhiela nṱha thodea , zwithu zwa ndeme na zwine vhadzulapo vha tenda khazwo fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Vho isa phanḓa na u ṱangana kha lufhera lwa rekhodo lwa tshifhaṱo itshi u swika nga 1884 musi vha tshi pfulutshela kha tshifhaṱo tshiswa tsha Phalamennde . 
Ndi mushumo wa vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe u shumisana na vhaḓivhi na u tsireledza vhafumakadzi na vhana vhashu kha vha vha zwimaho . 
Sa izwi hu si na zwinzhi zwine ndi nga zwi hanedza kha mikumedzo yoṱhe , ndo tshea ya uri ndi ḓo shumisa nḓila yo fhambanaho zwiṱuku kha uyu mukumedzo  . 
Zwigwada zwi fanaho zwi a dovhololwa . 
Fhethu hune vhathu vha dzula hone na hune vha angana hone ngauralo ho dzheniswa kha ano nga tshivhumbeo tsha zwifanyiso zwo fhambanaho zwa zwitaela zwa mboo dzo phendiwaho zwine zwa wanala Phurovintsi ya Devhula  . 
Kha vha ise fomo ya khumbelo na khophi dza 16 dzo sethifaiwaho kha ICASA na mbadelo ya khumbelo  . 
Tshifhinga tshine Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ḓo tshi fhedza 108  . 
Hoyu muvhigo u alusa nyito dza u ita uri dziḓorobo dzashu dzi vhe khwine , dzo katelaho nahone fhethu ha vhubveledzi kha vhane vha dzula khadzo . 
Kha ri ambe Arali ni sa athu , ṱalutshedzani tshigwada uri ndi nnyi ane na nga tama u mu inthavuwa nahone ngani . 
Vhusimamilayo ha lushaka vhu tea u khwaṱhisedza uri zwiimiswa zwa sialala kanaforamu dzi shumaho sa khothe dza sialala hune Vharangaphanḓa vha Sialala vha shuma mishumo i elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi . 
Tshenzhelo i sumbedza uri mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi vhu pfesesea hani na u konadzea u shumea nauri mishumo na vhuḓifhinduleli zwi elana na muhanga wa kushumele wa mbekanyamaitele ya komiti dza wadi  . 
Thaidzo khulwane itea u waniwa ya ṅwalwa vhukati ha tshibammbiri  . 
Vhuḓifhinduleli ha QLTC kha vundu vhu kha Ofisi ya MEC . 
Talelani maṱaluli nga muvhala wa lutombo . 
Ho no thomiwa u sedzulusa madzina a re hone e a vha a saathu u wana thendelo  . 
Muthu wa u ṱhaḓula na muimeleli a nga vha muthu muthihi . 
Zwine zwa kwama tsheo ya tshelede ine ya tea u badelwa kha milandu , hu na u sa dzhiela ntha kha ndeme ya u sa badelwa ha mushumo wa mufumakadzi mutani , sa tsumbo , hu na u sa dzhielwa ntha kha zwine zwa kwama u vhaisala kha zwa vhudzekani u fana na zwine zwa bveledzwa nga u tambudzwa kha zwa vhudzekani  . 
Nga nḓila iyo zwi kha vhashumi u tendela miholo yavho i tshi fhungudziwa  . 
Zwavhukuma ndi zwa uri phambano vhukati ha vhathu vhane vha ita manditii mavhi na manditi mavhuya i kha muhumbulo na ndivho ya muiti wa eneo manditi . 
Ndi kuitele kwa Mulayotewa wa demokirasi yashu uri Muvhuso u nga kona fhedzi u shumisa tshelede arali yo phasiswa nga Phalamennde . 
Kanzhi , musi vha tshi dzhenelela kha khoso dzashu ri humbela muvhigo wavho wa ngoho u khwaṱhisedza uri ri khou engedza ndeme kha na u dzudza zwilinganyo zwi nṱhesa  . 
Ndi ene khosi ya u thoma u vhusa vhubvad(uvha ha Dzat ( a  . 
Naa Masipala wanga u na idzo foramu ? 
Vhufaragwama ho ṋekedza na tshikwama tsha tsumbanḓila fhedzi ri nga si sumbe nḓila tshithu  . 
Vhahulisei vhaḓivhalea vhoṱhe vho bulwaho , vhane vha vha tsumbo ya ḓivhadzwakale na fulufhelo , vha ri humbudza uri washu mushumo ndi une wa vha kha mbambe ya mvusuludzo tshifhinga tshoṱhe u itela uri ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe i bvelele  . 
General Secretariat yaḽo ine ya wanala Geneva , Switzerland . 
Vha ḓo dovha vha kona u shumisa iyi nḓivho u ita ḽiedza nga luambo u itela u fhaṱa ṱhalutshedzo i bvaho kha vhuimo ha maipfi na mafhungo kha zwibveledzwa zwo fhelelaho , na u vhona nḓila ine tshibveledzwa na nyimele yatsho zwa elana ngayo . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila  . 
Kha vha ṋee muingameli khumbelo ya u bvisa muhwalo . 
Vhudzulo a zwi ambi shango line muthu a vha na vhudzulo ha tshothe nahone maipfi aya vhuvhili hao a tea u fhambanywa  . 
Hezwi zwi amba uri vhakhantseḽara vhane vha vha tshipiḓa tsha mveledziso ya PMS vha tea u ḓivha tshoṱhe mugaganyagwama wa masipala na IDP  . 
Ndi tshivhumbeo tshifhio tshine tsha sumbedza zwipiḓa zwi tevhelaho : Lushaka ulwu lwa nyito lu ṱutuwedza : u ḓivha uri furakisheni ndi zwipiḓa zwilinganaho ; u topola zwipiḓa zwa furakisheni : u ṋea zwipiḓa zwa furakisheni . 
Mivhuso ya miraḓo ya EU i ḓo khwiṋisa maga ane ya a shumisa kha zwiṱunḓwa u itela uri a elane na tsheo nahone i ḓo ṋea nyanḓadzo yo teaho kha maga o ṱanganedzwaho  . 
Vha songo laṱa fulufhelo Vho Mali na vhaṅwe vhanzhi , zwi ḓo luganga nṱhani ha ndambedzo ine ya ḓo vha i hone u bva kha mivhuso ya mavunḓu na kha tshikwama tshiswa tsha ndindakhombo tshine tsha ḓo ita uri zwi lelutshele dzibannga u ṋea khadzimiso  . 
Arali zwo ralo , kha vha ṱalutshedze lushaka na vhuhulwane ha mbuelo dzenedzo  . 
Kha vha lavhelese kha nyanḓadzamafhungo u wana nḓivhadzo ya tshiofisi . 
Zwino olani tshifanyiso tsha zwine na ḓo ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ni kone u ṱalutshedza khonani yaṋu . 
Mushumo wavho wavhuḓisa kha u sedzulusa zwiwo ezwi nga u ṱavhanya wo vhulunga vhutshilo ha vhaṅwe vhathu vhe vha vha vha tshi ḓo vha zwipondwa zwa vhugevhenga uhu  . 
VHANNA VHA FANELA U TIKEDZA NA U NEA VHAFUMAKADZI VHAVHO THUSO NGA TSHIFHINGA TSHA VHUIMANA  . 
Miṱangano na Matshimbidzele a Phanele ndingo na khethekanyo ya zwigidi kana zwihali u kwakwanya tshihali na vhugevhenga , u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga , u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi  . 
Sananga ḽo ḓalaho zwiṋoni , zwipuka na zwikhokhono zwi no sumbedzwa nga zwifanyiso zwa u naka . 
Kha vha pfesese vhuimo ha vhupo na nzulelele ya zwithu vha shumise matshimbidzele avho nga ndila yo teaho  . 
Maiti a Tshivenḓa a vhumbwa nga nyito ( ḽipfanisi ḽa ṋefhungo na mudzi wa ḽiiti ) , Mutukana u raha kana Ṱari ḽa wa . 
Muvhuso wo pfa na u fhindula khumbelo dza matshudeni nahone u ḓo fhungudza masheleni a nzudzanyululo dza mbadelo kha miṱa ya matshudeni a yunivesithi a shayaho na miṱa ya vhukati nga ṅwaha wa 2017 wa akhademi . 
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mavu kana muofisi wa u tshetshela shango ḽa ndimo vha ite khumbelo . 
Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri vhuholefhali kana lufu  . 
Mulayosiṅwa wo dzumbama musi hu tshi ḓiwa kha uri izwi zwo vha zwi vhavhaho hani nga u dzhiela nṱha mutaladzi wo fhungudzwaho wa vhutshinyi ha khethekanyo ya 1 ( f ) i tshi vhambedzwa na dziṅwe dzi re kha Mulayo  . 
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo , kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014 . 
Arali khumbelo yo fhelela nahone ina dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho nahone i tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo teaho , i nga sedzwa uri i tendiwe . 
Khomishini ya Ndaulo ya Mbambadzo ya Dzitshaka a i badelisi mbadelo na nthihi dza tshumelo fhedzi vha ḓo tea u badela muthelo wa zwi ṱunḓwa kha Tshumelo ya Mbuelo ya Afurika Tshipembe ( Sars )  . 
Lavhelesani zwifanyiso ni wane uri ni vhona u nga lungano ulu lu khou amba nga mini . 
Mirad(o ya tshit ( afu fhedzi ine ya vha na maand(a ndi yone fhedzi ine ya tea u amba na vha midia  . 
U sa londa henefho hu nga vhonala sa u kundelwa kha sia la munetshedzi malugana na u thogomela netshedzo ya mudagasi  . 
Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe  . 
Khoso yo vha i tshi katela zwoṱhe u bva kha Vhuḓifhinduleli ha Ndayotewa ha Muvhuso Wapo u swika kha Mulayo wa u Kovha Mbuelo na vhukoni vhu ṱoḓiwaho u itela vhurangaphanḓa ha tshitshavha  . 
Ni vhona u nga saizi i ḓi dzula i tshone tshithu tshihulwane ? 
Zwiimiswa zwa vhoraakademi zwi nga tama u ita mbambedzo nga ha vhugudi ha maitele a khwinesa a dzitshakatshaka ane a nga khwinifhadza tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Lushaka lwa u dzhenelela : U bveledza mbekanyamushumo i bveledzaho fulufulu ḽa nḓowetshumo u itela u lwa na mitengo ya nṱha ya fulufulu , muhasaladzo wa fhasi a u sika ṱhundu na tshumelo ntswa  . 
Nga maṅwe maipfi , vhagudi kha vha ṋewe tshikhala tsha u ita zwithu nga vhone vhane , vha tendelwe vha tshi khakha , uri vhone vhane vha ḓikhakhulule nga vhone vhane murahu ha musi mugudisi a tshi nga dzhenelela . 
Ndi fhulufhela uri Phalamennde na Vhulamukanyi zwi ḓo takalela u thoma u shumisa maga aya . 
Ro no pfa ngaha khumbelo dza ndivhiso ya mbekanyamaitele kha sekithara ya migodi , nga mannḓa zwi tshi elana na Mulayotibe wa Mveledziso dza Zwiko zwa Minerala na Phethiroḽiamu . 
Thaidzo hedzi dzi nga si tandululwe hu si na tsheo malugana na ndivho kana tsivhudzo ya zwa mishumo ya muvhuso  . 
Minisiṱa wa zwa Vhuendi Vho Dipuo Peters vha ḓo dzhenela Muṱangano wa Dziminisiṱa wa Vhuvhili wa Ḽifhasi wa Vhuendi u bva nga dzi 18 u swika dzi 20 Ḽara 2015 ngei Brazil , hune Afrika Tshipembe ḽi ḓo amba nga mvelaphanḓa yo itwaho kha u thoma Mbumbano ya Dzitshakha ya Pulani ya Ḽifhasi 2011-2020 ya Miṅwaha ya Nyito u itela Tsireledzo Magondoni . 
Hone ndi nnyi ane a kwamea ? 
Ni kone u lu tshimbidza ni tshi sumbedza zwifhinga zwo fhambananaho kha ḓuvha . 
Tsha u fhedza , shelani iṅwe hafu ya kulebula kuṱuku kwa mafhi . 
Naho zwo ralo , vhorapolotiki vha tea u sevhiwa uri a hu na tshifhinga kana tshelede ya vhuṅwe vhukhakhi hafhu  . 
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu  . 
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi ( u vhala na u ṅwala ) zwe vha guda kha Luambo lwa Hayani . 
Maṱodzi u fanela u ḽa maḽegere mangana uri a sale a na ane a lingana na a Murendeni ? 
Kha vha ḓidzhenise kha u lwa na vhufhura fhethu he vhukhakhi ha itea hone  . 
Ni vhona u nga vho vha vho thetshelesa mvumbo ya mutsho ? 
U vha na vhuṱanzi malugana na u khuruṱanya vhathu uri hu vhe na vhuṱanzi tshoṱhe ha uri vhoṱhe wadini ( sekhitha , zwigwada nga kutshilele , mivhundu ) tsumbo , hu tshi shumiswa u phaḓaladzwa ha phamfuḽethe nga murahu ha thangelavhupulani na musi wa u rwela ṱari , hu tshi shumiswa radio ya tshitshavha , nz  . 
Nga ṅwaha wa 2007 , ngei Mpumalanga ho vha na ndingedzo dza u ita mulayo wa zwa vhuloi . 
Thikhedzo yo engedzwaho ya nga ha vhushaka na ndondolo ine vha wana kha dokotela wavho Thuso ya u tevhedza dzilafho ḽo randelwaho nyimele yavho . 
Naa CBNRM ndi mini kha tshitshavha ? 
Anekizha E ya Milayo ya Tshikimu  . 
Mulayo u katela kha zwiṅwe , sisteme ya u ṱola na u sedzulusa ngauri muvhuso u lavhelelwa u vhiga ṅwaha muṅwe na muṅwe u shumiswa ha Mulayo khathihi na nḓila dzo ṱaluswaho  . 
Bada dza fumi dzine dza tea u thomiwa ngadzo dzi ḓo vusuludzwa  . 
Muhwelelwa u wana tshifhinga tsha u ṱalutshedza Madzhisiṱaraṱa sia ḽawe ḽa mafhungo phanḓa ha muhweleli  . 
Thevhekano ya nomboro i nga kona u ṱumanywa na u vhala . 
Zwi nga dzhia ṅwedzi u khunyeledza khumbelo yavho . 
Vhugevhenga uvhu vhune ha khou ambiwa nga Muhulisei vhu itwa nga vhathu hu si nga muvhuso  . 
Zwikili zwo lingwaho zwo sumbedzwa kha khoḽumu ya u thoma ; magudiswa kha khoḽumu ya vhuvhili ; na zwikili zwo topolwaho zwi no ḓo lingwa zwi kha khoḽumu ya vhuraru . 
Musi hu na zwa shishi , vha tea u wana thendelo u thoma nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo musi zwo itea . 
Ndi khumba dza lwanzheni nngana dzine Thembi a vha nadzo ? 
U thogomela lwa tshifhinganyana hu nga vha ha awara dzi si gathi u swika kha awara dza 24 kana ḓuvha lothe kana u fhirisa afha u ya nga thodea dza vhaaluwa na fhethu hune vha dzula hone  . 
SADC i kha ḓi vha yo ima kha ndivho yayo ya u khwaṱhisa , u imelela na u isa phanḓa demokirasi , mulalo , tsireledzo na vhudziki kha dzingu itshi khou shumisana na vhurangaphanḓa ha Lesotho . 
Mbadelo dzi a fhambana uya nga mvetomveto ho bveledzaho maanea a arali wili i sa talutshedzi uri mutshimbidzaifa ndi nnyi kana vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni  . 
Arali vha vhilahela Ofisini ya Lushaka , mulandu u ḓo rumelwa kha Ofisi yo teaho ya Vunḓu uri i ṱo ḓisise  . 
Kha vha gudise vhagudisi vho teaho , uri vha kone u vha na vhudifhinduleli kha u langula zwishumiswa zwa mupo . 
Tsha u thoma ndi ḓo i humbela uri i ite zwi re zwiṱuku fhedzi zwi zwa ndeme kha khwinifhadzo ya maitele a Tshumelo ya Nḓisedzo  . 
Musi lupfumo lwa vhapfumi lu tshi khou fhungudzea , vhashai , vhathu vha shumaho na mabindu maṱuku o tshinyadzwa vhukuma  . 
Ndi ngazwo ri tshi katela miraḓo ya muṱa yo fhambanaho sa vhaunḓiwa - hu tshi katelwa vharathu , vhakomana , dzikhaladzi , vhaḓuhulu na vhaḓuhulu vha re vhana vha khaladzi ( tenda vha vha vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni )  . 
U lwela u pfukisela zwa ndeme hu si na u xelelwa nga vhavhali . 
Komiti dza wadi dzi na maanḓa a ndeme a bvaho kha dziṅwe theo dza mulayo , Mulayo wa zwa Halwa 59 wa 2003 , sa tsumbo , u ṱoḓaho uri komiti ya wadi i tea u kwamiwa musi hu sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya halwa kha fhethu ha tsini  . 
Masia a zwa matshilisano a tea u shumanwa nao nga u ombedzela mikhwa , nga kha pfunzo  . 
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala . 
Nga tshifhinga itshi tsha dzikhushumusi , muvhuso u khou thoma mafulo o fhambanaho ane a ṱoḓa uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe na vhadali vha shele mulenzhe nga u vhona uri tshifhinga itshi tsha khushumusi vha ḓiphina ngatsho nga nḓila yo tsireledzeaho nahone vhuponi ho tsireledzeaho . 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri tshelede i a ita uri muthu we a vha o luga a vho vha na tshiṱuhu . 
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2a u tea u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe ha mahoro maṱuku kha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓḓila i tendelanaho na zwa demokirasi  . 
Muengedzo 2  . 
Vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe vhu yaho kha R350 000 ho iswa kha sekithara ya Zwibveledzwa zwa maḓini  . 
Vhashumisi vha khou ṱuṱuwedzwa u wana ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa phanḓa ha musi vha tshi dzhia nyito iṅwe na iṅwe i elanaho na mafhungo , mihumbulo kana vhupfiwa ho bviselwaho khagala kha webusaithi heyi  . 
Vha humbule nga haho  . 
Pfunzo i dzula iya ndeme kha muvhuso uno . 
Tshumelo iyi ndi ya vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo kha awara dzoṱhe dza 24 hayani ha vhalala . 
Miṱa i holaho miholo ya fhasi . 
Mulafhazwifuwo wa Muvhuso na Vha Maanḓalanga a Vhulondolamupovha Vundu vha ḓo ḓadza zwipiḓa zwo salaho . 
Thimu ya Thasiki ya Lushaka yo dzhenelela kha kuhumbulele na tshivhumbeo tsha modulu  . 
Vhuimo ha mufu na tshikeili tsha muholo zwo vha zwi tshi fhira itshi tshikalo  . 
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi ṱhonifha ane a khou amba . 
A hu na khetho ine i nga dzhiwa arali hu songo sedzwa u shandukiswa ha vhulanguli ha nga ngomu na tshumelo ya nḓisedzo khathihi  . 
Hu ṱoḓea uri vha ḓivhadze Minisṱa nga ha ṱhoḓisiso yavho  . 
Pfanelo ya u bula mihumbulo na zwine wa tenda hu si na u thivhelwa hu songo tea nga muvhuso  . 
Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe , vha tea u kwama muofisi wa u ṱoḓisisa mulandu , kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone , vhane vha ḓo vha rumela kha muthu o teaho ane a ḓo vha kwamanya na khothe  . 
U pendelwa ha ṱholo ya ṱhuṱhuwedzo ya masheleni kha mabindu u itela u khwaṱhisedza zwine a tea u shumiswa zwone na u wana zwa ndeme kha tshelede u itela u ṱutuwedza nyaluwo i katelaho . 
Goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo mbekanyamaitele ya vhuṅwe vhudzulo ha tshavhi yo tendelana kha pfanelo dzavho na vhudifhinduleli  . 
Fhedziha , a zwi khagala uri vhomme avha vho tea naa u dzhia vhuḓifhinduleli ha ṱhogomelo ya mutheo ya ndondolo ya vhana avha  . 
Tuynhuys na zwino hu kha ḓi vha na nomboro ya puloto nthihi na Phalamennde , nahone zwoṱhe zwo ḓivhadzwa sa zwieledzi zwa lushaka nga 1984  . 
Nḓila ine ra fhindula kha khuḓano kanzhi i ḓo langa uri khuḓano i ḓo hulela kana u ṋaṋa , kana ya fhungudzea , zwine zwa amba u fhungudzea ha khuḓano  . 
Zwimela zwi tea u rumelwa nnḓa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u ṱoliwa ha u fhedzisa  . 
Zwitenwa zwa kuvhusele zwo tshimbidza nga kha Nnḓu dza Vharangaphanḓa vha Sialala dzo thomiwaho . 
Vhege mbili dzo fhiraho iṅwe khombo yo itea KwaZulu-Natal , ye ya vhanga mpfu dza 19 , na vha ṱahe vho huvhala nga murahu ha musi thekhisi yo wela borohoni  . 
Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tshi lavhelela vhadededzi vha re na ndalukanyo , vha re na vhukoni , vha re na vhuḓiṋekedzi na vhulondi , vhane vha ḓo kona u ḓadzisa mishumo yo bulwaho kha Vhuimo ha Vhukoni ha Vhugudisi . 
Hune ha vha na u timatima uri vhukhakhi ho itiwa kha maanḓa a u langa vhutshinyi afhio , vhukhakhi vhu nga kha ḓi sengiswa kha maanḓa a u langa vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe . 
Kuvhumbelwe kwa Khomishini ya Khetho 191 . 
Mutevhe wa mishonga i sa katelwi ( MEL ) : Mutevhe wa mishonga ine GEMS ya si i katele nga ṅwambo ya mbuno dzo fhambanaho . 
Meyara vho thoma komiti ya mbuelo na tshelede yo shumiswaho ine ya ṱangana vhege iṅwe na iṅwe na u ṋetshedza muvhigo nga ha tshelede ino dzhena na i no bva kha masipala na masia a ndeme a u kundelwa u shuma ha masipala na nḓisedzo ya tshumelo  . 
Araḽi vha davhula risipi vha nga ṱoḓa mafhi mangafhani ? 
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwo fhambanaho , ho katelwa na mitshelo 3 na miroho 5 yo fhambanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Goitha ndi u zwimba hune ha vha hone kha mukulo  . 
Khwaḽithi ya zwifanyiso zwine a zwi tshimbilelani na u sa fara zwavhuḓi ha eriaḽa ya TV . 
Yo dzula zwavhuḓi tshivhindini tsha vhupo ha Phalamennde ya Afurika Tshipembe , Ofisi ya kale ya Mukhomishinari Muhulwane wa Birithishi ndi tshihumbudzi tsha vhuṱumani ha vhukoloni na Khare ya Vhuhosi ya Birithishi  . 
Ndi zwa ndeme u limuwa uri Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Themu ya Vhukati wa miṅwaha miṱanu yo fhiraho wo vha na zwisumbi zwa 1 100 zwe ra kona u kala mvelaphanḓa kha u thoma u shuma ha NDP  . 
Fhedzi , ndambedzo i nga kona u badela tshelede ya vhulanguli , nga nṱhani ha zwithithisi zwa mugaganyagwama dzo bulwaho mathomoni  . 
Komiti ya Vhudavhidzani yo thoma maga a ṱhoḓisiso kha Bodo ya SABC , zwi tshi ya nga kutetshele kwayo u vha ofisini , u ya nga tshiteṅwa 15A tsha Mulayo wa Khasho wa 1999  . 
Tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone . 
Khalaṅwaha ya Mithelo yo aluwa u vha vhuḽedzani ha ndeme vhukati ha muvhuso na vhabadeli vha mithelo vhane vha shela mulenzhe kha mbuelo ya shango ḽashu . 
Kha ikonomi i sa khou aluwaho , musi masheleni a tshitshavha a maṱuku , a ri nga ḓo kona u ita zwithu zwoṱhe nga tshifhinga tshithihi  . 
U vhala wo tou fombe . 
Nga u gonya ha mulifho ho ḓivhadzwaho na thikhedzo ya vhafaramikovhe ri fhulufhela uri ri ḓo kona swikelela tshipikwa itshi  . 
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha muṅwe muraḓo  . 
Hu na nḓila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo . 
Naa vho wana na u asesa vhashumi vhane vha shuma fhethu hune ha vha na phosho ? 
Ndivho hafha ndi u takusela nṱha mbekanyamushumo dzo fhelelaho dza nyito u bva kha zwitatamennde zwo lugaho zwine zwa wanala mabammbirini  . 
Haya ndi maipfi ane a amba zwi no fana . 
Kha ḽiṅwe sia , vhaṅwe vho zwi sasaladza vhukuma vha zwi linganyisa na bulayo kha ḽiṅwe sia , vhaṅwe vha zwi phaḓaladza , sa i zwi vhafumakadzi vha tshi ḓiimisa nga vhoṱhe na u dzhia tsheo nga ha mivhili yavho  . 
Vhugudisi ha u tou engedzedza vhu fanela u ṋetshedzwa vhoṱhe vhane vha sedzana thwi na tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Vhagudi Zwa u vhalela Penisela U shumisa zwishumiswa zwo fhambanaho u itela u wana maano a u shumisa zwi ṱirathedzhi zwo fhambanaho . 
Vhathu avho vha fanela u vha vha tshi dzula kha vhupo vhune ha vha na tshumelo na u vha na vhuṱanzi ha uri ndaka iyo ndi yavho arali vha tshi tama u vhuelwa nga PHP  . 
Ndi zwifhio zwiswa nga 2013 ? 
Hu tshe na mushumo munzhi une wa tea u itwa malugana na u ombedzela uri vhadzulapo vha na vhuḓifhinduleli ha u tandulula khakhathi na khaedu kha mveledziso ya vhone vhaṋe na u shumisana na tshitshavha  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya vhashumi vha vhafhaṱi vhararu na Miraḓo ya Nevi ya Afrika Tshipembe u bva kha Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso vhe vha lovha musi vha tshi khou shuma dindini ḽa soredzhi Beizini ya Naval Durban . 
Khomishinari ṱhanu dzi shuma kha ofisi ya lushaka ngei Pretoria , ngeno vha ṱahe vha tshi shuma kha mavundu avho . 
Nga hei nḓila hu a ṱavhanya u itwa vhulamukanyi nga nḓila i leluwaho . 
Hune mushumi a badelelwa mutikedzelo , mutholi u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo mushumi a kona u badela yo salaho . 
Kha fhungo iḽi vha humbelwa u dzhiela nzhele mbekanyatshifhinga i re kha vothi ḽa ofisini yanga  . 
Mvelaphanḓa i khou itwa hu u itela u khwinisa nḓisedzo ya maḓi kha vhupo he ha vha ho kwamea nga ṱhahelelo , sa Masipala wa Tshiṱiriki wa Makana u re Kapa Vhubvaḓuvha , Masipala wa Tshiṱiriki wa Ngaka Modiri Molema u re Devhula Vhukovhela na wa Giyani u re Limpopo , he maḓi a vha a tshi khou iswa kha mivhundu ya 55 nga ṅwedzi wa Tshimedzi 2014 . 
U thoma u vhala ha ṅwana a tshe muṱuku ndi mutheo une wa sumbedzisa mvelaphanḓa kha zwa pfunzo , nga kha tshikolo , nga kha pfunzo ya nṱha na mushumoni  . 
U kovhelana maḽegere a 14 vhukati ha khonani tharu uri muṅwe na muṅwe a wane maḽegere a no eḓana . 
Miraḓo ya thendelano ya u kovhekana mbuelo i ḓo fanela u tendelana uri ndi lini nahone ndi lungana hune izwi zwa fanela u itwa  . 
Maitele a uri hani kana uri ndivho dzi kana a dzi ngo thoma u shumiswa a ya konḓa  . 
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa miṅwaha ya fumi dzhele . 
U isa phanḓa ngauralo , kuitele hoku ku shuma u khwaṱhisedza u fulufhedzea , u fana , na vhukoni ha nḓowetshumo yo khwaṱhisedzwaho  . 
Musi hu tshi vhewa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli , hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓḓea ya uri tshivhumbeo tsha zwa khaṱhulo tshi tea u sumbedza nga u angaredza phambano ya lushaka na mbeu munna kana mufumakadzi i re kha lushaka Iwa Afurika Tshipembe  . 
Tsha u fhedzisela , u vha hone ha dziṅwe khasho ndi u langulwa hu u itela u fhungudza maanḓa ha nṱha nga maanḓa kha ndingo ifhio na ifhio nga muvhuso ya u ṱoḓa u langa u hasha kana u i shumisa nga nḓila i si yone hu u itela u bveledza ndivho dza poḽotiki  . 
A thi koni u vhunga tshelede ngauri ndi a rengesa zwithu . 
Vhasasaladzi vha ṱhuṱhuwedzo ya mabindu na madzangano kha mashangoḓavha na u itela u bveledza ikonomi na poḽitiki vho thoma u omelela na vhunṋe ha iwe muṋe na ha lushaka , kha maitele a u hana u dzhielwa nṱha ha ṱhuṱhuwedzo ya mabindu na madzangano kha mashangoḓavha na u itela u bveledza ikonomi na poḽitiki  . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga zwo no swikelwaho nga ha u shumisa Mulayo wa vhu 11 wa 2014 wa Vhulanguli ha Ndaulo ya Tshitshavha . 
U imba nyimbo na zwidade na u tevhedza nyito nga ene muṋe . 
Ndayotewa nga u vhona uri hu vhe na Tswikelelo khulwane kha Vhulamukanyi , nga tshifhinga tshithihi tshenetshi u tshi ita uri hu vhe na vhupo ho tsireledzeaho ha vhana vha Afrika Tshipembe  . 
Minisiṱa Vho Nene vho kumedza muhanga wa tshumiso ya masheleni wa shango ḽashu wa miṅwaha miraru iḓaho . 
Therisano nga ha mulayo wa dzitshaka wo fhedzisa nga ḽa uri ḽeyara ṱhanu dza mbetshelwa ya tshumelo dza matshilisano dzi fanela u vha hone u tendelana na pfanelo dzine vha khou ṱoḓa u ṋetshedza mvelelo khadzo  . 
Kha nyimele ine muraḓo wa muṱa a ita ṱhoḓisiso nga ha hune na vha hone , khumbelo dzenedzo dzi ḓo fhiriselwa kha inwi  . 
Foramu ine ya kwamiwa ya zwiimiswa zwa vhulanguli ha mishonga ine ya vha na miraḓo ya mashango a 194 ya WHO i khou sedza kha u langa mishonga na zwishumiswa zwa dzilafho na uri maitele a vhulanguli a tshimbila zwavhuḓi  . 
Vhatholi vha nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha sa shumi uri vha gudiswe  . 
Lavhelesani zwifanyiso ni anetshele khonani yaṋu tshiṱori tshi re khazwo tshi tshi tevhekana nga ngona . 
A huna mbadelo dzine dza itwa musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni  . 
U swika huṅwe fhethu , pharagirafu idzi dzi na ṱhalutshedzo yo ṱanḓavhuwaho  . 
Vhuimo ha mimasipala 151 . 
Kha vha nekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho : Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone  . 
Tshilala na ene o mbo d(i dzama ha dzhena n(wana wawe Ratsimbi  . 
Kha vha vhudze vhagudiswa uri vha fhe mihumbulo ya zwe vha rera nga hazwo  . 
Mbuelo dzine dza nga diswa nga muvhuso , vhalambedzi , kana thikhedzo ya NGO dzi angaredza : tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango , u tsireledzea kha zwithu zwine zwa shushedza zwi bvaho nnda , u swikelela u koloda masheleni , thuso ya nyambedzano na sekithara dza phuraivete  . 
Naho zwo ralo , hezwi zwo thoma u itea fhedzi miṅwaha miṱanu nga murahu ha musi ro thoma u fhungudza u ṱahela  . 
Muṱangano u tevhelaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa  . 
Nangani ṱhoho ya phara iyi ni bule uri ndi nga mini ni tshi Kha ri ṅwale humbula uri ndi yoneyone . 
Dzangano ḽa mvutshelano ḽi sedza kha khethekanyo idzo dzo bvelelaho zwino dza vhathu , vhunzhi ha miraḓo ya mavhanga , u vha ḓisa kha nyito ya u ḓiṱama  . 
Phalamennde yo vhumbwa nga vhaimeli vha vhathu vha 400 vho khethwaho nga mbofholowo ya dimokirasi vhane vha vhumba Buthano ḽa Lushaka . 
Ro zwi limuwa uri u swikelela madzangalelo a ya zwi ḓo ṱoḓa ndingedzo khulwane u bva kha mashango o bvelaho phanḓa na ane a kha ḓi bvela phanḓa , hu tshi angaredzwa na nyengedzo ya zwiko  . 
Tshipiḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓu kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Ndi mini zwiṅwe zwithu zwine zwa tea u dzheniswa kha mutevhe wa u sedzulusa ? 
Vha ḓo kona u wana nga u ṱavhanya uri ḽimaga ḽa zwa vhudavhidzani nga mitshini kanzhi ḽi vha ḽi nga fhasi ha ndangulo ya vhathu vha nnḓa  . 
Muhasho wa zwa Muno u na dzikhamera kha dziyuniti thendeleki dzine dza thusa uri vhathu vha fodiwe mahala  . 
Thendelo i a mbwaho ngayo afha ndi thendelo yo ṅwalwaho ine ya ṋewa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo . 
Mango a na vithamini dza ndeme dzi dzudzaho muvhiliwavho wo takala nahone wo khwatha  . 
Thendelo dzi tea u fhelekedzwa nga zwidodombedzwa zwa thivhelo . 
Izwi zwo dovha zwa ambiwa nga hazwo hafhu kha Ndima ya 4  . 
Zwo ambiwa nga vhusedzi na nga kutevhekanyele  . 
Tshiimiswa itshi tsho sedza kha tshikolodo tsha masheleni hune khadzimiso ya masheleni a vhudzulo ya wanala , vhahadzimi vhane vha si vhe dzibannga na bannga dzine dza hadzima vhane vha vha vha tshi khou shaya  . 
Ri a livhuha uri na kha mutakalo wavho u sa takadzi vho kona u ḓa  . 
Zwi ṱoḓa tshifhinga , nungo na u ḓikumedzela  . 
Kanzhi vhasidzana vha tshi ya musevhethoni vha t ( uwa vho hwala t ( hasana  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi livhisa Milayotibe kha Komiti uri i sedziwe nahone ḽi ita khanedzano nga ha Milayotibe . 
U ṋea u angaredza hu pfalaho ha nomboro ya zwithu zwine zwa nga kona u sedzuluswa nga u tou vhala . 
Ndi ṅwaha wa u shuma nga vhuḓidini ho engedzwaho kha u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽi na vhuthihi , ḽa demokirasi , ḽi sa khethululi nga muvhala kana mirafho , ḽi sa khethululi nga mbeu nahone ḽi bvelelaho . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine muthu ene muṋe a tou ḓiṋangela kha zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso hune yeneyo pfunzo ya nga konadzea zwi pfalaho  . 
Ngauralo , khaedu kha Gireidi dza 10-12 ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone kha Gireidi ya 12 . 
U bva nga Lambamai ṋaṅwaha , tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽoṱhe  . 
Ndi nga nḓila nngana dzo fhambanaho dzine na nga ita ngadzo R400 nga u shumisa tshelede ya mabambiri fhedzi ? 
Ndi nga ṅwaha ufhio he ha vha hu na ṱhulo ṱhukhusa ? 
U shuma nga tshipulumbu , phirizimu na siḽindere sa zwe vha vhuya vha ita kha Gireidi ya 2 ; u amba dzina na u zwi vhea nga zwigwada . 
Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha vhafumakadzi fhedzi vha ṱhoḓisiso u bva Yunivesithi ya Ḓorobo ya Kapa , vha na Vho Gasnat Shaboodien na Vho Sarah Krause , khathihi na vhaṱoḓisisi vha Italy vhe vha wanulusa dzhini ya u farwa nga vhulwadze ha mbilu  . 
Hu na mutshila wa ṱhukhufhadzo wo shumiswaho mafhungoni aya . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha Gireidi ya na u lugela u aluwa kana u phasela kha Gireidi ya i tevhelaho . 
Hu na zwimela zwingana zwa khavhishi zwo ṱangana ? 
Tshumelo ine ya ṋekedzwa i badelwa nga Muvhuso , sa zwo sumbedzwaho kha Ndayotewa na milayosiṅwa yo teaho zwi itaho uri hu tevhedzwe pfanelo ya u kona u imelelwa lwa mulayo ho badela Muvhuso  . 
Zwiimiswa zwa muvhuso wapo zwi na mushumo muhulwane , nga nḓila ya sisiṱeme khulwane yo tou nangiwaho ( hu tshi katelwa meyara wa khoro tshitumbe na khorotshitumbe yo ṱangana ) , na mushumo wa mulayo nga kha khoro  . 
Pfanelo dza miṅwe miraḓo na Vhathusa-Minisṱa kha Buthano ḽa Lushaka 54 . 
Mulayo nga nḓila ine wa vha ngayo u nga imisa zwa mushonga wa sialala , une wa dzhiiwa wo tea u ya nga miṅwe milayo . 
Nga huṅwe muṅwali ha tou kona tshoṱhe u ḓisa mvumelano kha matheriaḽa wa tshiko nga kha nganetshelo nahone ha vhonalesa tshiko kha musaukanyi  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe . 
Vha songo fhindula lutingo thendeleki ( cellphone ) lwavho phanda ha musi vha songo humbela thendelo kha khasitama yavho na u humbela pfarelo nga murahu  . 
Musi vha sa athu tendelwa u dzhena vha fanela u thoma vha wana thendelo kha vhone wadi lwa rathi kana u fhira zwi tshi khou tevhekana a nga bviswa  . 
Naho zwo ralo , vhunzhi ha mabindu , nga maanḓa mabindu maṱuku , ngeletshedzo ya dzilafho malugana na mutakalo mushumoni ndi ṱhukhu nga maanḓa  . 
Ndi funa nga maanḓa mivhuḓa , fhedzi ndi tea u vhulunga tshelede nda renga . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Vha tea u wana Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo u bva kha vhalangi vha zwa zwifuwo kha shango ḽine ḽa khou vha rengisela phanḓa ha musi zwibveledzwa zwi tshi rumelwa . 
Ndivho ya izwi ndi u vhona uri vhathu kha sekithara dza muvhuso na dza phuraivethe vha litshe u ita zwithu zwa vhuaḓa na vhugevhenga nahone zwi ṱuṱuwedzwa nga vhuḓinekedzeli hashu ha u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vhoṱhe vho tsireledzea na u pfa vho tsireledzea . 
Kha vha ḓadze Form D : Application for a mining right i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu  . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho , nga tshumisano ya Minista wa Gwama . 
U kona u ṱalutshedza mafhungo a tshi bva kha thebulu i sa konḓi sa , khaḽenda . 
Naho khothe yo ṱanganedza uri vhugevhenga a ho ngo tou dzudzanywa , khothe a yo ngo wana vhuṱanzi ha u sumbedza uri muhwelelwa lutendo lwawe lwo vha lwo sendeka kha vhuloi , zwine zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo lavheleswa musi hu tshi sedzwa nyimele ya u ita vhutshinyi . 
Nga la 6 Nyendavhusiku 2000 mirado miraru ya tshitafu tsha munwaleli vho dzhenela vhugudisi ha uri hu nga thomiwa na u vhulunga tshiko tsha mafhungo hu tshi khou itelwa Khoro  . 
Rengisela vhoramabindu vha Vharema mavu a vhulimi nga mutengo u re kha makete nga u tou funa  . 
Kha vha rere nga milayo nga u ngaredza ine ya shuma kha u setsha na u dzhia  . 
Vha zwi vhekanye nga zwigwada , tsumbo : Matombo oṱhe fhethu huthihi -- Vha vhale tshivhalo tsha zwithu zwoṱhe kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe . 
Zwiṅwe hafhu , ho vha na u pfuluswa hu huhulwane vhukuma ha yunithi ya mishumo mihulwane wa mapholisa na maswole wa u lwa na maravhele kha mikanoni , na dziṅwe beisi dza u shumela dzo thomiwa  . 
U lingedza u ṅwala zwivhumbeo zwo ḓoweleaho zwa maḽeḓere a tshi shumisa maḽeḓere a ḓivheaho tsumbo , u ṅwala vhurifhi vhu tshi livhiswa hayani . 
U pulanela phana kha u alusa zwipotso u itela uri hu vhe na u shele mulenzhe ha nha , u imelela ha vhuimo ha nha  . 
Olani kufhelele kwavhuḓi na ku si kwavhuḓi kwa tshiṱori itshi . 
Nga murahu ha musi zwo wanala uri ndi tshiwo tsha Tshivhungu tsha Fall Army , muvhuso wo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamaḓaka na Vhureakhovhe u khou bvela phanḓa na u ṱola u phaḓalala na tshinyalelo , khathihi na uri nyito dza u tsivhudza u itela u ṋetshedza vhuṱanzi ha thekiniki na nḓila dza u zwi langa , khathihi na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri khemikhaḽa dza vhulimi dzi khou ṅwalisiwa lwa shishi . 
U shandukisela ikonomi kha vhubindudzi na u fhungudza tshumiso ndi zwa ndeme malugana na u bvelela ha ikonomi ha tshifhinga tshilapfu  . 
Khabinethe i fhululedza vhagidimi vha tevhelaho kha u wina mendele ya musuku : mubammbeli Vho Kevin Paul , Vho Hilton Langenhoven kha nzambo ya fhasi na Vho Charl du Toit kha mbambe ya u gidima mithara dza 100 . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso -- Kha vha fhe mugudi muṅwe na muṅwe bammbiri ḽa mushumo ḽi re na tshifanyiso tsha muri khaḽo . 
Tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhigiwa tshi kha khoḽomo ya mvelaphanḓa ya thandela  . 
Zwino ṅwalani manweledzo a phara iyo . 
Kha vharumiwa vhayo , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I fanela u khetha Mudzulatshidulo na Vhathusa-Mudzulatshidulo vhavhili . 
Musi vhagudi vho ela nga zwa u ela zwiṅwe na zwiṅwe lunzhi , vha tea u anganyela vhulapfu nga u amba uri ndi zwi ngana zwa u ela kha tshi no khou elwa . 
Dzikhophorethivi dzi nga wana khephithala kha tshelede yo badelwaho ya mikovhe yo fhiwaho miraḓo , tshelede ya u vha muraḓo , dzigiranti kana dzindambedzo , dzidonesheni , dziḽounu na tshelede yo salaho kha ṅwaha wo fhelaho  . 
Mashudu mavhi halwa ho vha hu saathu u vhila nga Swondaha duvha le mushumo wa tea u itiwa ngalo  . 
U kumedzwa mishumo 99 . 
Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea , ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho . 
Khothe i nga dovha ya bvisa ndaela ya mbadelo ya zwa ndondolo ya mutakalo , kana ya laedza uri nwana a ṅwaliswe kha tshikimu tsha zwa mutakalo tsha muṅwe wa vhabebi . 
Ndi zwa ndeme u humbula uri vhathu vha Makhoi-San ndi vhone vhe vha tambudzwa lwa tshiṱuhu nga vhakoḽoni vhe vha edzisa u vha fhelisa lwa tshoṱhe , na u nyadza luambo lwavho na vhuṋe . 
Atikiḽi ya 18 ya the ICCPR , i na mbetshelo-vho dza u tsireledza pfanelo dza vhurereli , u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa Muvhuso kha u ṱhonifha pfanelo dza vhadzulapo dza vhurereli  . 
U fhindula mbudziso dza oraḽa dzi sa konḓi nga ha tshiṱori . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
Miṅwaha yo tendelwaho ndi 18 . 
Tshiko tshihulwane tsha mbuelo ya masheleni a Muvhuso ndi muthelo . 
Lentswe La Batho : Enabling Active Citizen Participation at Local Government Level ( Lentswe La Batho : U konisa Vhadzulapo vha Mafulufulu u Shela Mulenzhe kha Muvhuso Wapo ) , EISA , 2005 , yo lambedzwaho nga Swedish International Development Agency na Charles Mott Foundation  . 
Vhad(ivhi vha man(walo a tshivend(a vha t ( alusa d(ivhazwakale na vhubvo ha vhavend(a nga u fhambana  . 
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho  . 
U thusa kha u bveledza maitele a murekanyo ane a ṱuṱuwedza kuhumbulele ku re na ndunzhendunzhe na ndeme , vhuronwane na u tandulula thaidzo zwi ne zwa ḓo thusa kha u dzhia tsheo . 
Mushumo wa ndeme une luambo lwa ita kha u ṱuṱuwedza vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na vhathu . 
Mbadelo murahu ya diziḽi i ḓo dzheniswa kha akhaunthu yavho ya bannga nga tshumiso ya mbadelo dza ḽeki ṱhironikhi  . 
Tshumiso : Vhashumi vha SAPS vha shumela u swikelela tshumelo ya maimo a ntha  . 
U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga Mabebo nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone  . 
Miṱa i shayaho ine yo tewa nga thuso ya muvhuso i khou ṱuṱuwedzwa uri i ṅwalise uri i wane dziSTB dza mahala kha matavhi a Ofisi dza Poswo dzapo  . 
Tshumelo dza phalamenndeni , dza mapholisa na tshumelo dza mutakalo ndi tshumelo dza ndeme . 
U tsela fhasi ha inifuḽesheni hu khou lavhelelwa u ya phanḓa , naho inifuḽesheni i tshi ḓitikaho nga u sa shanduka tshifhingani tshiḓaho  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea- ( a ) u shuma vha tshi tevhedza Ndayotewa , nahone arali ndayotewa ya vunḓu yo phasisiwa kha vunḓu , na yeneyovho ndayotewa ; na ( b ) u ṋea muvhigo wo fhelelaho nahone wa nga misi kha vhusimamilayo malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo . 
Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa wa u vhea iṱo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso . 
Ndi khamphani ya Afrika Tshipembe yo ṅwaliswaho , mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini na manyoro . 
Minisṱa VhoMotshekga vho ombedzela uri zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa kwama vhagudi ndi zwithu zwa tshitshavha nahone vho themendela uri mbekanyamushumo dza QLTC dzi tea u shumiswa sa tshishumiswa tsha zwitshavha u engedza nḓivho yavho na u dzhenelela u khwaṱhisedza uri vhana vha vha vhaaluwa vha re na vhukoni kha masia oṱhe . 
Ndi tama u dovha nda ombedzela uri ri kha ḓi vha ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya zwa dzigoloi na u vhona uri thikhedzo ine ya ṋewa sekhithara iyi nga tshumiso ya Motor Industry Development Programme i a iswa phanḓa  . 
Musi Miraḓḓo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo , vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa , wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
U ṱuṱuwedza u sikwa ha mishumo minzhi , kushumele kwa vhashumi ku ḓo tea u khwiniswa  . 
Naho modele wonewone uyu u tshi kunga maṱo , u dzhiwa u muhulwanesa , na u ḓuresa , u dzhia nga luthihi  . 
Vha ḓo tea u badela diphosithi ine vha ḓo i wana murahu nahone vha tea u i badela kha akhaunthu ya CIPRO uri vha kone u ṅwalisa  . 
Hezwi zwi amba uri dzi thomiwa nga Mulayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde , na nga mbetshelo ya milayo ya Phalamennde . 
Hezwi zwi amba uri zwithu zwi fanaho na u rwiwa , na u farwa nga nḓila yo bvaho kana u pfiswa vhuṱungu zwi ḓo vhigwa nahone zwa ambiwa ngadzwo na vha shango ḽene ḽo . 
Hu do vha ha vha na khonadzeo ya uri zwitshavha zwapo zwo fhambanaho zwine zwa kovhekana nḓivho ya sialala zwi nga ṱangana zwa dzhia tsheo nga ha uri zwi nga ṋetshedzisa hani thendelo ya u shumiswa ha nḓivho yavho ya sialala  . 
Vhashumi vha PSC vha tholiwa u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994  . 
Izwi zwi itwa nga u dzulela u vha na vhulavhelelesi ( u vhea iṱo ) vhu sa fhidzi ha mishumo ya muvhuso . 
Naho zwo ralo hezwi zwi ḓo vha zwi songo fhelela zwo tou rali ngauri maimo a tshumelo a nga si kone u takuselwa nṱha nga kufhinga kuṱukuṱuku  . 
Mishumo minzhi mabulasini mahulwane i shumiwa nga vhathu vha no hola tshelede hukhu na hone vha sina nivho khulwane nga ha vhulimi  . 
Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u khou bveledza mulayo wa u ṋekedza tshumelo dza u halwa malaṱwa mahala  . 
Mushwana vho rumela mawanwa avho na themendelo dzavho kha Minisṱa wa Tsireledzo na Vhutsireledzei ( une zwa zwino wa vhidzwa Tshipholisa ) Vho Nathi Mthethwa na Khomishinari wa Mapholisa Vho Perumal Naidoo  . 
Ndingo dza zwino zwino dza vhupulani ho ḓisendekaho nga tshitshavha ( CBP ) , dzi sumbedza uri zwiedziswa izwi ndi phurosese i sumbedzaho uri hu na ṱhoḓea ya tshumisano ya tsini na mishumo ya thekhinikhala ya masipala sa u pulana  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u isa phanḓa pfanelo na ndeme ya matshilo a vhathu vha re na vhuholefhali u ya nga u ḓikumedzela hashu hu re ngomu ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka u itela u engedza u swikelela tshumelo , zwihulusa kha pfunzo ya ndeme na mishumo ya vhathu vha re na vhuholefhali . 
Arali ndingedzo dza thandululo dza kundelwa , dzangano ḽi tea u rumela nḓivhadzo ya vhuvhili kha Nedlac u i ḓivhadza nga u ya phanḓa na mugwalabo  . 
Ndo sumbedzisa zwa uri ndeme ya u thoma itea u ya kha vhadededzi  . 
Muvhuso wo ṱuṱuwedza u lugiswa ha nyendedzi dza u leludza maitele aya , kathihi na ndaulo dzifhio na dzifhio dzi ṱoḓeaho  . 
Pulane i tea u angaredza ndila dza u khwinisa vhutshilo ha vhathu . 
Kha ri mifhindulano mivhili . 
Nga u angaredza , ndangulo ya dziakhaunthu i si yavhuḓi ya u shaedza hashu na dziakhaunthu dzavhuḓi dza vhukoni hashu  . 
Iṅwe ya khaedu khulwanesa dzo livhanaho na Mabindunyanḓano ndi tswikelelo kha masheleni  . 
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo , muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu . 
Arali khuḓḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe , mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu kana mulayotewa wa vunḓḓu  . 
Fhedzi u haseledza dza kiḽasini dzi no livhiswa kha mishumo ya u ṅwala dzi ḓisa ndivho na mbuelo yavhuḓi . 
Vhane vha langula shango na zwishumiswa nga u angaredza , nahone vhe vha thoma zwiimiswa zwa u tikedza ndangulo ya zwishumiswa izwi  . 
Kha vha tandulule mafhungo a u fana ha zwithu . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo , kana muṅwe muthu we a humbeliwa uri a vhe hone muṱanganoni wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS , a sa ḓe , Komiti i ḓo dzhia tsheo kha ḽa uri muṱangano u bvelephanḓa kana uri u dovhe u tetshelwe iṅwe datumu . 
Tshitshavha tshi tea u divha uri vhathu vha re na maanda ndi vhafhio . 
Ndi bva muḓini ure na vhana vhaṱanu  . 
Hu shumiswa thandela dzi sa nyeṱhi musi hu tshi sedzwa mafhungo a u khwaṱhisa vhudzivha ha zwitshavha musi zwi tshi lwa na thaidzo dzazwo  . 
Vha humbelwa uri ḓivhadza phanḓa ha awara dza 48 vha tshi valelwa kana hu tshi itwa nyito . 
Ofisi a i dzhii sia nahone i shuma thungo na SARS . 
Hune zwikolo zwa sa shume zwavhuḓi ( sa tsumbo , nga u ṱavhanya vala kana u sa vula na luthihi nga maṅwe maḓuvha ) , vhana zwa vhukuma vho siwa nga nnḓa ha mbekanyamushumo  . 
Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila i fushaho hafhu , vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi  . 
Vhenevho hu katelwa Vho Brain Bunting , Billy Nair , Ncumisa Kondlo , John Gomomo , Joel Nhlanhla , Cas Saloojee , John Schippers na Vho Jan van Eck  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti  . 
Mushumo wa muvhuso : u dzhiela ntha zwauri nyambo dzothe dzi na ndeme , u bveledza mbekanyamushumo dza zwigwada zwa nyambo dzothe dza vhathu kha la Afrika Tshipembe  . 
Foramu dzenedzo dzi nga shumisiwa u kona u wana hoea na mbekanyamushumo dzone dzine dza fanela u thoma u itwa dzone , u amba na u tandulula thaidzo dza fhethu nga mbekanyamushuo dzine dza vha hone , u tandulula hoea na tshiuuwedzi na vhashumisani vha lushaka na vho iimisaho u itela u khwinisa ndeme ya mbekanyamushumo na u vhea maga a elenaho na milayo kana phoisi na tshikalo tsha phoisi  . 
Ene u tea u divha u ri hu na wawe mushumo wo livhanaho nae kha Muhasho wawe nahone u tea u ita k humbelo kha vhahulwane vhawe u ri a dzhenele mutangano uyu  . 
Arali vhathu vha vhona muthu o ambara n(wenda vha mu humbulela u vha Muvend(a  . 
Mushumi kha a lingedze u wanisisa u ri muthu o teaho u mu thusa ndi nnyi kana kha muhasho ufhio na u ri a kone u foinela u yo a todaho thuso murahu u ri a nga thuswa ngafhi  . 
Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 , vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
U ṅwala maṅwalwa a u bvisela vhuḓipfi khagala sa garaṱa ya u tamela mashudu . 
U swikelela dokotela wavho  . 
Vhusha ndi ngoma ya vhuvhili kha vhutshilo ha vhasidzana vha Vhavend(a  . 
Thikhedzo ya masheleni i do fhiwa muthu wa vhuraru uri a nekedze tshumelo kha vhaaluwa  . 
Lavhelesani girafu . 
Vha ḓo akhamadzwa nga zwine vha ḓo zwi wana  . 
Ndivho khulwane ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki . 
Ri ḓo shumela u swikela mupo u shumiseaho wa vhubindudzi nga vhuvhusi havhuḓi , ndango ya vhulauli ho dzikaho , na zwiṅwe zwishumiswa zwa mbekanyamaitele  . 
Musi vhagudi vha tshi khou bvele phanḓa na u shuma na bugu na zwifanyiso zwa bugu,vha tea u pfesesa uri ndi ngani zwiṅwe zwithu zwi tshi vhonala zwi zwihulu musi zwi tsini u fhira musi zwi kule . 
Hezwi zwi ḓo engedza vhuṱumani vhukati ha zwipiḓa zwa ḓoroboni na zwa mahayani , muhumbulo muhulwane u wa u ṱanganya mupo wa mahayani kha ikonomi khulwane . 
Kha ri sedzese kha ṱhoḓea dza ndeme ri shumise zwiṱukuṱuku zwine ra vha nazwo nga nḓila yone . 
Musi ri tshi khou dzhiela nṱha vhathu kha mishumo mivhuya ye ya ri swikisa kha mvelele dzavhuḓi vha nga ngoho ri tshi khou dzhiela nṱha tshumisano  . 
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde  . 
Ndaulo ntswa yo vhea ndeme khulwane kha u ṱola na u ela  . 
Vhuimo ha u sa kona u diitela tshithu kha mualuwa hu tshi angaredzwa na ndila ine a tshila ngayo zwi tea u tutuwedza maitele a u tanganedzwa  . 
U ṋea adzhenda miraḓo ya komiti phaṋda ha musi muṱangano u tshi thoma uri vha kone u ḓivha uri muṱangano u ḓo vha u wa mini na u ḓilugisela  . 
U bveledza luambo lwa u amba nga vhuleme ho fhambanaho . 
Musi vha tshi ḓi ṅwalisa kana u ita mbadelo , SARS yo ḓi imisela u shumana na u ṅwaliswa havho hu saathu fhela maḓuvha a 10 a mushumo . 
PSC i tikedzwa nga Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso Office of the Public Service Commission OPSC , ine ofisi yayo khulwane ya vha ngei Pretoria na kha Ofisi dza vundu kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Malugana na themamveledziso dzine dza tikedza zwa vhudzulo ha vhathu ( dzinnḓu , maḓi , vhuthathatshili , dzinḓila , dziphakha na zwiṅwe ) zwi a konḓa u zwi pfesesa  . 
Kha vha sie fiḽipitshati sentharani ya tshitshavha uri i ṱanwe u itela uri vhathu vha sedze khayo phanḓa na nga murahu ha muṱangano , u isa mafhungo kha tshitshavha nga huhulu  . 
Nga tshifhinga tsha muvhuso wa tshiṱalula ṱhietha yo vha tshiga tsha Nndwa nga u amba nga mafhungo a vhukuma a Afrika Tshipembe . 
Milayo yo ṱanganelanaho na ndaela zwi tea u ṋea maitele a u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u dzhenelela ha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha maitele eneo  . 
Kha vha ḓe na phasipoto ine ya vha mulayoni . 
Tsha u thoma , vhunzhi havho ho vha hu vhaswa , nga ngoho , vhaṅwe vhavho vho vha vhe dziphurofeshinala vha re na ndalukanyo dza ḽevele ya pfunzo ya nṱha  . 
Mahoro ane a tama u swikisa man(walo o teaho hu tshi tevhelwa tshifhinga tshe ha pfi a d(o ambiwa ngatsho  . 
Vhaṅwe vhagudi vha nga kha ḓi vha vha tshi khou tamba mutambo muṅwe na muṅwe u itela u alusa ḓivhaipfi na u imbea zwidade . 
Yunithi ya Vhusedzulusi ho Khetheaho , Thimu i Lwaho na Vhutshinyi , Yunithi ya Ndozwo ya Thundu na Hawks , dzo vha na mvelaphanḓa i vhonalaho vhukuma kha nndwa yashu ya u lwa na vhutshinyi kha tshitshavha nga u angaredza kha sekithara ya tshitshavha . 
Guḽukhousu ya muthu malofhani i a engedzea zwiṱuku nga murahu ha u ḽa  . 
No zwi itela mini ? 
Muhanga wa Mveledziso ya Ḓorobo wo Ṱanganelaho wa muvhuso washu u ḓo khunyeledzwa nga 30 Fulwana 2014 . 
U wana uri ndi tshifhinga tshingafhani tshine tsha ḓo avhelwa kha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe . 
Khabinethe i dovha ya khoḓa nḓivhadzo yo itwaho nga Yunivesithi ya Kwazulu- Natal ya uri luambo lwa isiZulu lu vhe khombe khombe kha matshudeni vha sa athu wanaho digirii , vha sa koniho isiZulu , uri vha ṅwalise khoso ya u bveledza vhukoni ha vhudavhidzani . 
Phakha dza vhaṱaleli ndi vhupo vhune ha vhewa zwikirini zwihulwane uri khasho ya mitambo ya bola i ḓiswe thwii kha vhaṱaleli . 
Arali hu na tshanduko kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vha humbelwa u ḓivhadza DSP wa vhulwadze vhu sa fholi uri a zwi ḓivhe ho sala vhege nthihi phanḓa ha datumu i tevhelaho ya nḓisedzo  . 
Mavhone a zwiṱaraṱani a si avhuḓi ndi luraru musi vhashumi vha tshi khou vhuya mahayani huna swiswi vha tshi wela kana u ṱoḓau wela kha mulindi wa u dzhena hune ha tshimbidzwa tshika  . 
U itiwa ha Batho Pele a si tshithu tsha ḓuvha ḽithihi fhedzi . 
Vha ḓo thuswa nga u ṱavhanya . 
Ri ḓo sedzana na zwikhukhulisi u itela uri mbekanymushumo iyi i ṱavhanyiswe  . 
Zwiimiswa zwa muvhuso kha ḽevele dzo fhambanaho dzi tea u shuma nga pfananyo u khwaṱhisedza uri nzudzanyo dza vhuṱambo uvhu vhuhulu dzi khou itwa zwavhuḓi  . 
Naho hu na uri zwipondwa zwa khakhathi a si vhathu vho hwelelwaho , na vhone vha ṱoḓa u imelelwa  . 
Saizwi zwi sa konadzei uri mudzulapo muṅwe na muṅwe a dzhenelele , Komiti dza Wadi dzi hone sa tshiimiswa tshine nga khatsho ha nga tshimbidzwa vhudavhidzani uvhu  . 
Ndi i isa hani ? 
Sisiṱeme ntswa ya Afurika Tshipembe ya muvhuso wapo u bveledzaho ndi tshipiḓa tsha mulayo na mbekanyamaitele ya shango  . 
Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , ri na mushumo muhulwane wa u ṱhogomela mutakalo washu  . 
Mulayo  . 
Ho d(o vha na mulalo nga murahu ha musi Kennedy a tshi dzhia tshidzulo tshawe  . 
Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa  . 
Ri guda nga ha vhaṅwe nga u ḓi ḓivha nahone ri ḓiṱalutshedza ri tshi ḓivhambedza na vhaṅwe  . 
Mulayotibe u fanela u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 kana khethekanyo ṱhukhu ya 2 arali u tshi wela fhasi ha sia ḽa mushumo ḽo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana u tshi ita uri hu vhe na mulayo wo lavhelelwaho kha iṅwe ya khethekanyo dzi tevhelaho : a Khethekanyo ya 65 2 ; b khethekanyo ya 163 ; c khethekanyo ya 182 ; d khethekanyo ya 195 3 na 4 ; e khethekanyo ya 196 ; na f khethekanyo ya 197 . 
Mbekanyamaitele ya mbambadzo na mbekanyamaitele ya zwa masheleni dzo vha zwiṱuṱuwedzi zwa ndeme zwihulwane u tsitsa inifuḽesheni lwa miṅwaha minzhi  . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi u vhala na vhagudi ha ambiwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na mvelelo dza tshiṱori . 
Hu khou nekedzwa zwauri mulayo uyu ndi ultra vires  . 
Arali u konanywa zwa kundelwa , miraḓo i nga rumela mafhungo kha mulamukanyi ane tsheo yawe ndi ambadzifhele  . 
Ri tea u thoma u fhaṱusa vhathu vhoṱhe uri ri kone u tikedza na u kunga vhafumakadzi vhanzhi kha sekithara iyi ngeno ho sedzwa vhafumakadzi vhaswa kha vhurangeli hashu  . 
Ndi hufhio huṅwe fhethu hu re na ndeme hune na hu ḓivha ? 
Tshiṱirathedzhi tsha u sika vhukoni hu sa a thu u vha na ṱhoḓea tshi tendela u swikelela maraga hu hulwane u itela u tikedza nyaluwo na muṱaṱisano kha sekhithara ya vhuendi ha muyani  . 
Mufolo wa Khuliso wa Mmbi u dovha hafhu wa dzhenela kha vhuṱambo na bennde ya mmbi i tamba luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe . 
Zwitatamennde zwoṱhe zwa masia a u guda zwi edzisa u sika vhuḓivhi ha vhushaka vhukati ha vhulamukanyi ha matshilisano , pfanelo dza vhathu , vhupo ha mutakalo wavhuḓi . 
Luambo lwa Hayani ndi muteo wo khwaṱhaho wa u guda nyambo nyengedzedzwa kha nyimele ya nyambonnzhi . 
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu . 
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi  . 
A si miṅwedzi miṋa yo fhelaho he ra vha na khetho dza vundu na dza lushaka dzo tshimbilaho zwavhuḓi  . 
Naho ṱhoḓea idzi dzoṱhe dzi hone , zwihulwane ndi nḓila ine ṱhoḓea idzi dza konou swikelelwa  . 
Thanga dzina b Arali zwo ralo , kha vha ṱalutshedze lushaka na vhuhulwane ha mbuelo dzenedzo . 
Zwitshavha , mabindu a sekitha dza phuraivete na mihasho ya muvhuso- hune zwitshavha zwa vha na pfanelo dza u shumisa zwishumiswa zwa mupo , muvhuso u na vhune ha zwishumiswa , vhothe vha dzhena kha tshumisano na mabindu a phuraivete hu u itela uri tshitshavha tshi vhuelwe na zwishumiswa zwa muvhuso  . 
Kha vha ite khumbelo kha Muhasho wa Vhashumi  . 
Vhashumi  . 
Hune vhathu vhane vha vha na phambano vha tandulula phambano yavho hu si na muthu wa vhuraru o dzhenelelaho izwi zwi anzela u bveledza maitele a nyambedzano vhukati ha vhathu vhavhili vha kwameaho  . 
Phalamennde i ita uri Khorondanguli i vhe na vhuḓifhinduleli nga u phasisa mugaganyagwama , nga u vhudzisa mbudziso dza phalamenndeni , u vha na khanedzano dza phalamenndeni nga ha mafhungo a ndeme na nga u ṋea makumedzwa na u voutha kha makumedzwa a yelanaho na mushumo wa muvhuso  . 
Mbu : Ndi nga engedza tsireledzo yanga nga murahu ? 
Zwikolo zwi linganaho 342 zwo wana maḓi lwa u tou thoma . 
Zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso zwine vhagudi vhoṱhe vha kona u zwi vhona . 
Thikho ya mbekanyamaitele dzoṱhe i fanela u sumbedza mikhwa ya u vhuedzedza na pfumedzano sa zwe zwa ambiwa kha Ndayotewa  . 
Khabinethe yo tendela u kumedza Phalamenndeni nga ha Khwiniso kha Milayo ya Rome ya Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakha u itela thendelano . 
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe  . 
Musi athatshimennde i tshi khou elana na mvelele a hu na thundu ine ya sa do dzheniswa kha athatshimennde ya vhu 29  . 
Tsheo iyo i ḓo dzhiwa fhedzi arali Afrika Tshipembe ḽo fhelelwa nga maano othe are hone khaḽo u ya nga Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka , Thendelanomviswa ya Vhuthihi ha Dzitshaka na zwiṅwe zwishumiswa zwa milayo ya dzitshakatshaka . 
Inifurasiṱirakhitsha i sa takadzi ya pfunzo na thikhedzo zwi vhanga u kona u vhala na u ṅwala hu re re fhasi khathihi na mutheo wa zwikili u si na ṅongo  . 
Zwiṅwe hafhu , musi mivhigo i tshi ṱanganedzwa , a i anzeli u vha i na mafhungo o fhelelaho  . 
Tshitatamennde tsha Mbuelo Nyangaredzi  . 
Mulayotibe wa zwa masheleni u nga si ambe nga ha maṅwe mafhungo nga nnḓa ha- ( a ) mafhungo maṱuku ane a yelana na u sa langa u shumiswa zwavhuḓi ha tshelede ; ( b ) u vhewa , iledzwa kana u fhungudzwa ha mithelo ya lushaka , miṅwe mithelo vho , muingathelo ; kana ; ( c ) u vhofhololwa kha mithelo ya lushaka , miṅwe mithelo-vho , muingathelo ; kana ( d ) u tendelwa ha tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo wa Lushaka . 
Zwi a konadzea uri mushonga wo randelwaho nga dokotela wavho u si vhe hone kha fomuḽari ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS kha khetho yavho . 
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo , kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa hune a dzula hone  . 
Thodisiso dza Afurika Tshipembe na Tshitirathedzhi tsha Mvelaphanda , tshine tsha ditika nga maanda nga u bindudza hune ha itiwa kha u khwatthisa zwine zwa khou toda u swikelelwa , zwi do ita ngauralo kha shango lashu  . 
Naho zwo ralo , kha dziṅwe nyimele uyu mushumo u ḓo tea u itwa wa fomaḽa  . 
Ndi pfa ndo takala u vhiga uri kha hoṱhe vhuḓikumedzi ho bulwaho , muvhuso u tshe kati na u vhona uri zwipikwa zwa lushaka zwi a fushwa . 
A hu na mielo ya fomaḽa ya vhulapfu nga zwa u ela zwa ndinganelo hune ha tea u itwa . 
Arali mbilaelo i tshi kwama mushumi wa khothe , tsumbo , vhomabalane kana vhaḓologi , vha nga ṅwalela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona . 
Mbudziso Ee Hai Zwidodombedzwa arali phindulo hu ee 1  . 
Vha tea u ita na khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe musi vha ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana . 
Thengiso dza mavhengeleni dzo khwinisea zwavhuḓi u bva u tsela fhasi zwihulwane hadzo ṅwaha wo fhiraho , naho maga o ongolowa u bva tshe tshiphuga tsha ḽifhasi tsha fhela  . 
Nga u saina ḽiṅwalo ndi vha ndi khou zwi ita khumbelo ya u funa hanga na u tenda ndingo idzi  . 
Guṱe ya 1996 na Nḓivhadzo ya 1999 ya u Ḓiimisela ye ya ranga phanḓa nyambedzano ya thendelano ya vhavhili  . 
Fhedzi musi ṅwana o no lumulwa , tshitshavha tshi lavhelela vhafumakadzi u ḽisa vhana zwiḽiwa sa izwi u mushumo wavho  . 
Vho vha vhe mutshimbili wa Fura we a fara nyendo dzo ṱanḓavhuwaho vhukati ha vhubvaḓuvha ha na devhula ha Kapa vhukati ha 1781 na 1784 . 
Kha vha divhe hezwi : Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza banngani hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa ; Muhasho u nga si bvise thendelo arali hu songo badelwa tshelede yo fhelelaho ine ya vha R105 . 
Ngoma iyi yo vha i tshimangadzo kha tshakha nnzhi  . 
Muhasho wo dovha hafhu wa dzhia tshelede i re kha mugaganyagwama uyu sa ndeme u itela u isa phanḓa na ndingo dzi kwamaho ndeme ya matshilisano dza ndeme  . 
Mutheo wa Mushumo wa GCIS ndi u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhudavhidzani ha muvhuso na u vhona uri sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso i ḓivhadze tshitshavha ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso , puḽane na mbekanyamushumo . 
Khoro dza Thengiselonn ḓa dza Afrika Tshipembe , Zwigwada zwa nḓowetshumo na Zwigwada zwa Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana  . 
Masiandoitwa ndi a uri iyi nyimele i nga ita uri vhathu vha vhee mulayo zwanḓani zwavho , zwine izwi zwa engedza vhugevhenga na u tovholwa ha vhathu vha sina mulandu vhane avho vhathu vha khou sokou pomokwa hu sina tshe vha khakha . 
Maraga ya masheleni i dzulela u shanduka  . 
Migwalabo ya dzikhakhathi yo vha hone hafhu kha shango ḽashu kha vhege dzi si gathi dzo fhiraho . 
Hu ambiwa mini nga zwithu zwa ndeme kha mvelele ya tshitshavha ? 
Ni elelwe uri zwiḽiwa zwi nga ni lwadza naho ni songo sendelesa tsini nazwo  . 
Ri tshi sedzesa kha hovhu vhuṱambo ri khou vhona mushumo wa maAfurika Tshipembe kha u ḓisa shango ḽo vhofholowaho na u bvelela zwavhukuma ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽi sa khethululi nga mbeu  . 
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i sa lifhelwi murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu . 
Hezwi zwi katela mbekanyamushumo ya mvulusuludzo ya zwa masheleni ya dzithekhisi na vhukando ha mavunḓu vhu fanaho na Moloto Rail Corridor vunḓuni ḽa Mpumalanga , hune hanefha ho no thomiwaho nga ngudo dza u sedza uri zwi ḓo shunwa hani , na Klipfontein Corridor ḓoroboni ya Cape Town , na thandela ya Gautrain ine ya ḓo ṱumanywa na sisteme yoṱhe ya vhuendi ha tshitshavha  . 
Mbofholowo ya vhurereli , lutendo na kuhumbulele 15 . 
Diphosithi i nga humbelwa  . 
Ndi zwa vhukuma , mamaga manzhi a vhukati kana mahulwane one ane ndi zwipiḓa zwa madzangano a lushaka , kana a dzitshaka kana ane a vha na fhethu hunzhi ane a thola zwigidi zwa vhashumi  . 
Demokirasi yashu yo takala . 
Musi vho no ḓi ṅwalisa , vha wana mafhungo na zwenezwo  . 
Mushumi wa tshumelo dza muvhuso a nga isa tshililo kana mbilaelo yawe uri zwi sedzuluswe nga Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso maelana na mulayo wa ofisi kana u pfukwa ha mulayo Khethekanyo 35 ya Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso , wa 1994 Mulayo wa vhu 103 wa 1994 . 
Muano wa Batho Pele u a kona u vha humbudza nga ha tshipikwa tshi re tshone , u ṱuṱulea dzangalelo na mushumo wavho wa ndeme une wa vha u thusa khasiṱama  . 
Vhagudi vha guda miṅwedzi ya ṅwaha nga dzinyimbo na zwidade . 
Tshiṅwe tshiteṅwa tshi re khagala , u tholiwa hu si ho mulayoni hu nga si ṱumane na murengi na muthihi ane nda mu imelela u ya nga makumedzwa anga  . 
Thikhedzo ya mveledziso ya vhadededzi na vhugudisi ho khwinifhadzwaho ha vhadededzi vha matshelo , ri tshi khou tikedza mbekanyamushumo ya bazari ya Funza Lushaka . 
Muthu a kokodzaho kana a sukumedzaho u tea u vha a tshi vhonala zwavhuḓi  . 
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha khwaṱha  . 
U shuma nga maipfi U vhea maipfi nga zwigwada , tsumbo : a no thoma nga maḽeḓere a no fana . 
Sisiteme mbili dza wadi na vhuimeleli ho linganelaho zwi amba uri zwitshavha zwo khetha thwii vhaimeleli vhane vha ḓo hwala vhuḓifhinduleli havho , u tshimbidza na u amba nga ha ṱhoḓea dzavho  . 
Vhathu vha mahayani vha tambula nga thaidzo dzi fanaho dza vhushai u fana na zwiṅwe zwitshavha  . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo kha tshumelo iyi i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 . 
Vhathu vha nga hanedzana na tsheo arali vha sa tendelani nadzo . 
Ndavhelelo ndi ya uri vhagudi vha vhale fhedzi u swika kha ya tsini na nomboro ya mutalo wa tshanduko . 
Ngona dza u shumisa maitele i shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza tshibveledzwa tsha u tou ṅwala na tsha oraḽa . 
Vha humbule uri arali vha bvisela khagala mafhungo a vhuṋe thwii kana data ya tshidzumbe nga ha vhone vhaṋe nga kha bodo dza mulaedza dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , mafhungo aya a nga kuvhanganyiwa na u shumiswa nga vhaṅwe  . 
Khabinethe i dovha ya khwaṱhisedza ndeme ya vhubaḓekani ha dzitshakatshaka ha tshumisano ngei Libya . 
Nga zwibveledzwa zwa mahala , nḓisedzo i fhira ṱhoḓea na ngauralo a iho kha ṱhahelelo  . 
Vha nga kha ḓi vhiga thambudzo vha songo ḓibula lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo  . 
Zwo aniwaho afha ndi lupfumo lwa ifa a sialala na mvelele lwo shumiswaho kha u vusuludza zwivhumbeo zwa sialala ya vhukonesi kha u tikedza mvelaphana ya ikonomi  . 
Phambano yo hatulwaho nga muofisiri wa vhulamukanyi o tholiwaho nga muvhuso  . 
Vhuvha na vhuhulu ha phungudzelo zwi kwama tshitshavha tshiṱuku tsha vhathu , nahone a zwi tei u khakhisa maitele a re mulayoni  . 
Tshifhinga - muṱangano u tea u vha nga tshifhinga tsho teaho  . 
Mbadelo dzi tiwa nga haya ha vhalala  . 
Communities count : Empowering Ward Committees and local leadership in democratic governance ( Zwitshavha ndi zwa ndeme : U Maanḓafhadza Komiti dza Wadi na vhurangaphanḓa hapo kha kuvhusele kwa demokirasi ) , Johannesburg 2006  . 
Sa izwi Mutsireledzi wa Tshitshavha a sa shumi sa muimeleli wa mulayo wa muthu , vha do rumelwa kha ramulayo arali mulandu u tshi tea u ya khothe  . 
Nyambedzano idzo kha dzi vhe dzo dzudzanywho zwavhudi nahone dzi tshimbilelanaho na zwine ha ambwa ngazwo fhedzi  . 
Ndi ngani milayo miswa i tshi oea ? 
Vha vhona uri Miraḓo ya Phalamennde vha amba vho vhofholowa , fhedzi vha tshi tevhedza milayo ya Nnḓu . 
Maga o khetheaho ane a kwama madzangano na dzikhamphani dzine dza nekedza tshumelo ya thogomelo ya hayani  . 
Naa zwikhafula zwi khou ṱhogomelwa nga nḓila yo teaho ? 
Muvhuso wo sedzulusa lwendo lwe ra lu tshimbila siani ḽa u ita zwe ra laedzwa nga vhathu nga 2004  . 
MaAfrika Tshipembe nga mvele ndi vhadzulapo vha funaho mulalo na u ṱhompha mulayo . 
Muṱa na khonani dza phangami ya muimbi wa Afrika Tshipembe ane a dovha a vha ḽizhakanḓila ḽa muzika wa Kwaito , Mduduzi Tshabalala , ane a ḓivheswa nga ḽa Mandoza . 
Khabinethe i fhirisela ndiliso dzayo kha miṱa na dzikhonani dza munna wa vhane Minisiṱa na vhatsireledzi vhavho vhavhili . 
Kha ṅwaha wa 2012 na u fhira , ri ramba lushaka u ṱangana na muvhuso kha mveledziso khulwane ya themamveledziso  . 
Vhambedzani zwe na humbulela na zwe na vhala . 
Vhunzhi ha vhathu vhashu vha khou shumisa netiweke dza midia wa matshilisano na uri ndi nga pulatifomo dzo raliho hune ra kona u davhidzana na u alusa u swikela mafhungo na uri nga masia o fhambanaho ezwi zwi ḓo thusa madzangano u davhidzana khwine na vhathu na vhakwameaho  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri zwigwada zwoṱhe zwa tshitshavha na dzisekithara zwi a dzheniswa u khwaṱhisedza na u khwaṱhisa u dzhenela ha tshitshavha  . 
Idzi khethekanyo dza milandu , na mvelelo dza hone , zwi ḓo ambiwa afho fhasi  . 
Mutukana a ambare zwiambaro zwi no dudela zwa vhuria ngeno musidzana o ambara zwi no rotholela zwa tshilimo . 
Kha vha dzhie dziphindulo kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe kha dzulo  . 
Kha vha tanganye dzipholisi dzapo na IDP ya henefho . 
Nyanganyelo dzi dzinginya uri zwiko zwa minerala zwi lavhelelwa u ḓo shumiswa lwa minwaha ya ḓana ine ya kha ḓi ḓa  . 
Tshivhalo tsha mbekanya tsho no vha na zwivhuya murahu hazwo , nga uralo dzi tea u khwathiswa ha engedzwa hune zwa tea u shuma  . 
Mafhungo ohe a PAIA a o shumaniwa nao nga senthara ya PAIA  . 
Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso dzi ṱoḓa uri PSC i sedzuluse SDIP dzayo ṅwaha muṅwe na muṅwe u itela u bvela phanḓa na u khwinisa tshumelo dzayo . 
Vhushaka ha u shumisana ndi mini ? 
Musi vha sa athu u rengisa zwipiḓa zwa u ṱavha zwa dziṅwe tshaka dza zwimela Afrika tshipembe , vha fanela u ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Khwiniso ya Zwimela uri lushaka luswa lwa zwimela lu ṱanganedzwe . 
Mbekanyamushumo dzo sumbedzwaho nga Muphuresidennde dzi tshimbilelanaho na Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) dzi ḓo thomiwa kha vhege dzi tevhelaho nga zwigwada zwa Minisiṱiri dzo fhambanaho . 
Nga maṅwe maipfi , Mbebuluwo ine munna a i ṱoḓa u itela u langa mupo yo mu thusa kha u ṱoḓa hawe mbofholowo  . 
Nḓivhadzamulayotibe i vhea vha tshumelo ya mililo u bva kha tshumelo ya mililo yo ḓisendekaho kha phindulo u ya kha maele o ḓisendekaho nga u fhungudza khombo ya mililo  . 
Kha vha fara masia oṱhe zwavhuḓi , naho a tshi livhana na khumbulelo ya u tambudza  . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa vhurathi ndi wa u ṱanganya na u ṱala zwiṱirathedzhi zwo teaho , zwe zwa bveledzwa kha Zwiṱirathedzhi zwa Tshiwo tsha 20 tsha CBP , ndivho hu u wana kuhumbulele kune kwa anzela u vhuya kanzhi na kanzhi khathihi na u tikedza u sikiwa ha zwiṱirathedzhi zwi no ḓo shumiswa kha zwipikwa zwa CBP  . 
Nyengedzedzo ya nyambo nnzhi - Musi muthu a tshi guda luambo kana nyambo hu tshi engedzwa kha lwawe lwa hayani  . 
Vhanna na vhafumakadzi vha nga vha vhapondi na vhapondwa vha khakhathi dza miṱani . 
Zwikhukhulisi zwa u swikela makete zwi nga tandululwa fhedzi nga kha nyambedzano dzo khwaṱhaho dzi no khou ya phanḓa  . 
Ndi komiti ya u eletshedza ine ya nga themendela mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama wadi  . 
Uyu modele wa ndangulo wo vha hone United States u bva nga 1870  . 
Vha fanela u ṅwalisa na u wana ḽaisentse ya tshiendisi tshavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 21 a u shandukisa vhuṋe . 
Vha songo vhuya vha vuwa vho thoma u daha  . 
Mulayo u vhona hani Ndingo dza HIV ? 
Zwiṅwe zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwi ḓo fanela u thoma zwa sedzuluswa arali zwi sa solisei  . 
Hezwi zwi amba uri muthu muṅwe na muṅwe u a u dzhenelela hune a tea u ita kha masia oṱhe a vhutshilo havho  . 
Miṱa na zwitshavha  . 
A ḓirese ya mutheli i sa ḓivhei kha South African Revenue Service  . 
Nazwino , mufhindulano wa zwa poḽotiki u dovha wa katela nyimele ya pfanelo dza vhathu  . 
Ngona ya vhudavhidzani a amba uri musi hu tshi guda luambo , mugudi u tea u ḓivha nga maanḓa luambo lwo livhiwaho khalwo na zwikhala zwa u ḓowela na u bveledza ulwo luambo . 
Nga hetshi tshipiḓa , ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi , thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi haIkonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale . 
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu  . 
U humbula zwo vhoniwaho nga maṱo kha mutambo wa u elelwa , tsumbo : hu vhewa zwithu zwo fhambanaho kha ṱafula vhagudi vha lavhelesa , mugudisi a zwi fukedza , vhagudi vha kona u zwi humbula vha tshi zwi amba . 
Pfunzo ya vhadededzi , hu tshi katelwa u isa phanḓa mveledziso ya phurofeshinaḽa , i na mushumo wa ndeme wa u shomedza vhadededzi u ita mushumo uyu  . 
Phalamennde I nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga tshifhinga tshithihi , hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 3 . 
Muhumbulo muhulwane ndi wa u bva kha u ṱoḓa u ita u ya kha wa nyito . 
Vha songo tou bvisa nyambedzano yo tou ralo , fhedzi vha vhone uri vha katela nyito , dzikhetho , thasululo , madzinginywa , nz  . 
Mashango matuku , a ikonomi dzi bvelelaho a na mbekanyamushumo dzino tikedza zwa th ekinolodzhi  . 
Fomo ya khumbelo i nga adziwa nga tshana kana nga u tou vhala u bva kha webusaithi  . 
Ndi vhufhio vhukwamani ho itwaho ? 
Maimo o netshedzwaho afho ntha ho ngo fhelela , fhedzi ndivho yao ndi u sumbedza zwithu zwi tanganedzeaho zwine zwa tea u vha hone kha maimo eneo  . 
Hezwi zwithu zwi khou itea nga nḓila Mpfariseni khulwane . 
Mutevhe wa malwadze a sa fholi ( CDL ) : Mutevhe wa malwadze o tiwaho a sa fholi une zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwa tea u ṋetshedza u katelwa ha ḽeveḽe ya gumoṱuku , sa zwe zwa bulwa nga mulayo . 
Ro dzhena kha ṅwaha wa vhu 17 wa mbofholowo , ro lugela u isa phanḓa na u tshimbidza na u ita uri Afurika Tshipembeḽi vhe shango ḽi bvelelaho , ri tshi khou fhaṱa kha mutheo we wa itwa nga Muphuresidennde Vho Mandela  . 
I nga ṱangana na khaedu , fhedzi yo ḓalelwa nga zwivhuya zwinzhi u fhira khaedu dzayo  . 
Thendelo yo tea kha u ṱun ḓwa ha zwibveledzwa nahone vha tea u ita khumbelo nga u ḓadza fomo ine ya wanalea kha International Trade Administration Commission  . 
A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a nga dzhenelela kha mishumo ya Khomishini . 
Mbadelo ine ya badeliwa nga muhumbeli malugana na u ṱoḓa , u dzudzanya na u bveledza hafhu rekhodo dzo humbelwaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 22 kha PAIA . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha Mushumisi u ita uri webusaithi i fusha ṱhoḓea dzavho nga vhoṱhe na u shumisea kha thekhinoḽodzhi ya vhone vhaṋe  . 
Tshiolwa tsha mbalombalo ya nḓowetshumo tsho bveledzwaho nga Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe , Vhufaragwama ha Lushaka , SARS na Stats SA tshi ḓo topola na u fara u dzhena na u bva ha masheleni hu siho mulayoni . 
Pulane ya vhubveledzi na pulane ya Ṱhoḓisiso : thekhiniki na zwishumiswa zwine zwa nga ita ṱhoḓisiso ya maraga wavho nga nḓila ya khwiṋe hu tshi khou shumiswa maitele one-one  . 
MSA , 2000 u ṱuṱuwedza demokhirasi ya u dzhenela  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738  . 
Ndi vhanzhi vhane vha tama uvha zwine na vha zwone  . 
Maga haya a u Thivhela na Ndangulo ya u Vhifha muvhilini ha Mugudiswa Zwikoloni o tea vhunga ri tshi khou vhilaedzwa nga u vhifha muvhilini ha vhagudiswa kha zwikolo zwa muvhuso  . 
Ri tshi khou dededzwa nga Pulane ya Mveledziso ya Tshitshavha ( NDP ) , ri khou fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi si na vhushai , tshayandingano na vhushayamishumo . 
Khetho dza Vhusimamilayo ha vunḓu 11 . 
Khophi ya zwino ya akhaunthu ya masipala kana u hiriswa vhudzulo sa ṱhanziela ya aḓirese . 
Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Tshumiso nga mivhusoyapo na vhaṅwe vhaisedzi vha maḓi manzhi vhane vha vha na zwiko zwavho zwa maḓi na tshumelo dza u kunakisa maḓi  . 
Iyi ndi nyito ya maga mararu ine ya ṋea tsumbo ya zwiṱirathedzhi zwa u vhala u woṱhe u itela u ṱalutshedzela na u pfesesa tshibveledzwa . 
Vhanna vhanzhi vha khou ḓiimisela u lwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana . 
Hune vha badelelwa thikhedzo ya masheleni , mutholi u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo mushumi a kona u badela yo salaho . 
Hu nga dovha ha shumiswa ngona dzi ngaho sa U vhala na na U vhalela kiḽasi yoṱhe . 
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha vhane vha khou hanedzana navho  . 
Kha muhwelelwa ane a vhonala na u sa hanedza maanda a khoro  . 
Muvhuso na vhaofisiri vhawo vha tea u vha khagala kha vhathu nga ha mishumo yavho  . 
U thetshelesa nganea pfufhi dzo vhalwaho kana u anetsheiwa hu na u ḓiphina na u shela mulenzhe kha dzi khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola zwivhumbeo zwa luambo ( zwipiḓa zwa luambo ) nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Ndo wana baisigiri  . 
Puḽane i ṋetshedza nḓila ya tshifhinga tshilapfu ya u engedza mishumo na u ṱanḓavhudza kana u engedza zwikhala nga kha pfunzo , vhugudisi ha mishumo na tshenzhemo ya mushumo , mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha , mutakalo na pfusho , vhuendi ha nnyi na nnyi na tswikelelo ya mafhungo  . 
U bva ṋanwaha u ya ho ya , vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3 , 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo . 
Tsumbo 3 : U n(etshedza mafhungo ane a sa vhe a vhukuma zwi nga vhanga thaidzo khulu vhukuma  . 
U tsa ha mitengo ya zwivhambadzwa a zwi nga humeli murahu nga u ṱavhanya . 
Nga murahu ha miṅwaha miṱanu yo fhelaho , muvhuso wo swikelela zwipikwa zwi vhonalaho kha ndondolamutakalo . 
Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 tshi ḓo vha tshone tsha u tou thoma kha miṅwaha ya 100 u bva tshe FIFA ya swikwa tshine tsha ḓo farelwa kha dzhango ḽa Afrika  . 
Khumbelo yavho i sedzwa zwenenzwo vha tshi fhedza u i ḓisa . 
Tshumelo ya Muvhuso  . 
Sundowns yo dzhena muṱalani wa tshinwe tshigwada tsha Afrika Tshipembe , Orlando Pirates tshe tsha wina Vhugwena na Tshigwada tsha Nṱha tsha Afrika nga 1995 he vha wana ṋaledzi ya u thoma ya shango kha muṱaṱisano uyu  . 
Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe , o imela mufarwa , kha iḽo shango , kana a kwama tshipi ḓa tsha Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria , o imela mufarwa  . 
Tshitshavha tshi na u pfesesa ha khwiṋe kha thandela na zwipikwa zwadzo  . 
Musi muvhuso u tshi khou sedza thungo , vhapfumi vha khou ya phanḓa na u pfuma , ngeno vhashumi vha vhashai vha tshi sala vha tshi khou tambula  . 
Ri livhuha zwikolo u vha zwo rekhoda dziposo kha sisteme yashu ya kha khomphyutha nga tshifhinga  . 
Kha vha ye kha Khothe ya tsini na hune vha dzula kana vha shuma hone  . 
Zwino musi vha tshi ita tshiṱaṱamennde itsho , izwo vho zwi vhonisa hani ? 
Kha vha ḓivhe uri ndi ifhio dokhumenthe ine vha tama u i vhea mulayoni  . 
Vhalani ndivhadzo ya mutatisano hafhu  . 
Sa tsumbo : arali ḽiga ḽa tshumelo ḽo vhewaho ḽi tshi bula uri musi mudzulapo , a re khasiṱama , a tshi ḓa u vhudzisa nga ha akhaundu yawe ya muḓagasi ngauri i nṱhesa , ndi zwa ndeme uri ḽiga iḽi ḽi kone u kalela  . 
Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Fhedziha , zwithu zwa ndeme zwe volumu yawe ya livhiswa khazwo ndi uri vhathu vha tshi ita nga khole vho kundelwa u vhona izwi , na uri u kundelwa uhu hu vha vhea kha khuḓano na mupo  . 
Minista wa Gwama  . 
Vha nga wana mishonga iyi u bva kha khemisi ya Netiweke ya GEMS  . 
Pfesesa zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu kha masia a ndeme o topolwaho nga tshitshavha  . 
Sa tsumbo , khonadzeo ya uri dzimbalombalo dza vhushai dzi vhe dzimbalombalo dza tshiofisi hu si kale dzi khagala nga maanḓa  . 
U langula sekithara ya zwa dzinnḓu ya tshitshavha ya Afrika Tshipembe ; u tendela , ndaulo na mbadelo nga zwiimiswa zwa mbulungo khathihi na magavhelo a ndaka ( ine ya vha Gavhelo ḽa Nzudzanyululo ya Ndaka )  . 
Ndaulo idzo na nyito hu tshi katelwa na ndaela na phirisela nga ha u langa zwiko zwa nnyi na nnyi kana tshelede , zwi ita muhanga wa ndaulo  . 
Hezwi zwi nga itwa , sa tsumbo , nga u vhudzisa mbudziso dzine dza ṱuṱula muhumbulo dzine dza engedza na ḓivhaipfi . 
U nanga zwifhinga hune watshi ya sumbedza uri i kha awara ya vhukuma kana hafu ya awara kana kotara ya awara . 
U tandulula thaidzo  . 
Kha mvelele dza kale-kale , uhu u ṱoḓwa ha ṱhalutshedzo ya zwa muya yo swikisa kha u thoma ha zwa lutendo kha zwiimiswa zwine zwa tshila hu si fhano shangoni  . 
U ḓitika nga mulenzhe muthihi na mivhili ho imiwa nṱha ha tshithu . 
Thodea dzi wanalaho kha Khethekanyo ya 12 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema u bvisela nnda maanda a khosi , gota na mufarisi kha mafhungo ane a kwama u fhelisa , u talana kana u fhambana hu itiswaho nga mbingano  . 
Khophorethivi ya u rengisa ndi khophorethivi ine ya wana na u vhambadza thundu kha miraḓo yayo na vhane vha si vhe miraḓo , na u dovha hafhu ya ṋekedza tshumelo kha miraḓo yayo  . 
Vhupfiwa havho vhu ḓo vha na tshileme arali vhu na thikhedzo ya vhathu vhanzhi  . 
Kha Komiti dza Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe ḽo imelwa . 
Vhushaka ha dzitshaka  . 
Zwoṱhe hezwi zwi tea u itiwa nga nḓila ine ya sa ḓo ḓisa mutsiko kha masheleni a lushaka . 
Ndingo ya vhukuma ya dimokirasi ndi tshiimo tshine Phalamennde ya nga kona u vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu  . 
Vho ṱanganedzwa U langa vhuraḓo havho Nga ha vhaunḓiwa vhavho Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs ) Ndi mini zwine GEMS ya si badele ? 
Muano wa Batho Pele u malugana na pheliso ya kushumele ku sa vhei vhathu phanḓa . 
Fhedzi mushumisi u tenda u shumisa mafhungo nga fhasi ha tshitatamennde tsha tshiphiri . 
Tshikimu nga 2012  . 
U sedza : Zwitshavha kana vhaimeleli vhazwo vha nga ita mushumo wa u sedza vhaṋetshedzi vha tshumelo ya ndeme , u dzhenelela ha tshitshavha kha u ṋetshedza tshumelo na u ṱola vha vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Tsumbadzwadze dza TB ndi mini ? 
Kha vha ntendele Muhulisei Minista , u amba ndo ḓiimela na vhurumelwa hanga , ndivhuwo guṱe dzashu dza u ṱanganedza havho havhuḓi na vhuthu  . 
Kha vha dzulele u sedzulusa mutsiko wavho wa malofha . 
Nahone , nṱhani ha izwo , hu na dziṅwe pfanelo dzo ṋekedzwaho tshavhi nga mulayo  . 
Khumbelo ya thendelo yo fhelehao i ḓo kona u ṋetshedzwa kha Komiti ya Vhaeletshedzi ya Vhushumisamupo ya Lushaka vhane vha ḓo thusa mulanguli wa u ṋetshedza thendelo u sedzulusa thendelano dza u kovhekana mbuelo na khumbelo dza thendelo ya vhushumisamupo  . 
U vhiga nga zwe vha amba . 
Hezwi zwi thusa kha u swikela tshiṅwe tsha zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu kha zwa ṱahe zwa mutakalo zwine zwo tiwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , u fhungudza mpfu dza vhushie na vhana vhaṱuku  . 
Mukano wa Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007 . 
Mushumo wa komiti kha maitele a vhusimamilayo ndi ufhio ? 
Muvhuso wa demokirasi u tikedza pfanelo ya vhadzulapo ya u bvisela vhupfiwa havho khagala . 
Vhufuwi ha maḓini ṋetshedza tshikhala tshavhuḓi tsha vhubveledzi ha khovhe ho fhambanaho u fusha ṱhoḓea dzapo , u kuvhanganya zwiḽiwa , zwikhala zwa u isa zwibveledzwa mashangoni a nnḓa na u sika mishumo . 
Khoro yo vhumbwa nga miraḓo i sa fhiriho 25 hune khavho vha 12 ndi vhaimeleli vha mavunḓu , Ofisi ya Poswo ya Afrika Tshipembe , Dairekithoreithi Khulwane : Dzisaveyi na zwa Mimapa na Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe . 
U shumisa muṅwalo wa u ganḓisa kha nḓila dzoṱhe dza u ṅwala ha u vhulunga . 
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha tshanduko ya vhuhaṱuli kha u sumbedzisa tshandukisatshivhumbeo ya murafho na mbeu kha shango . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tea u dzhenela kha u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe we Phresidennde a u humisela murahu kha Buthano ḽa Lushaka- ( a ) arali u sa fushea ha Phresidennde malugana na u anana ha Mulayotibe na Ndayotewa zwi tshi yelana na maṅwe mafhungo a kwamaho Khoro ; kana NDIMA YA 4 : PHALAMENNDE b khethekanyo ya 741 , 2 kana 3b kana 76 yo vha I tshi shuma kha u phasisa Mulayotibe  . 
Fhethu he khumbelo ya sainelwa hone  . 
Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi , tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999 , nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 1084 , vhusimamilayo ha vunḓḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Mulayotewa wo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha hoyu Muengedzo  . 
Ngauri muvhali a nga vha a si na u pfesesa ho khetheaho ha ṱhoho , muṅwali u fanela u bvisela khagala maipfi ane a nga vha a songo ḓowelea . 
Izwi zwi katela mafhungo a uri ndi Komiti dzifhio dzi re na miṱangano na zwine dza khou rera , ndi mafhungo afhio ane Nnḓu dza Phalamennde dza khou a dzeula . 
Vha ṱoḓa thendelano ya u hira arali vha tshi khou rennda ndaka  . 
Bulani madzina a khonani idzo mbili  . 
Holodei dzi dzhielwaho u fhola  . 
THODEA HU U ITELA MIRADO IRE KHA TSHIFHINGA TSHA U LINGWA  . 
Tsha ndeme tshine tsha tea u dzhielwa nṱha ndi uri khothe dzo funesa u lavahelesa mvelele ine ya ṱuṱuwedza vhathu uri vha ite vhugevhenga vhu kwamanaho na vhuloi . 
Mvulatswinga ndi marangaphanḓa mapfufhi ane a sumbedza ndivho dza Ndayotewa na milayo ya Ndayotewa  . 
I na vhathu vha swikaho 3000  . 
U ya nga yavho  . 
Ndivho ya Muhasho ndi u phuromotha na u tsireledza lushaka  . 
U tshi ṱanganedza izwi , muvhuso wo ḓivhadza u shanduka ha tshivhumbeo tsha tshumiso ya masheleni kha vhubindudzi , tshine tsha vha tshithu tsha ndeme kha u ita uri hu fheliswe u sa tendelana  . 
Muthu a songo teaho u vha Muraḓḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga vha nkhetheni wa Vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa magumo kana nzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka  . 
Ndi kha tshikhala tsha nomboro dzenedzi hune vhagudi vha thoma u bveledza khontseputi ya vhuimo ha nomboro dza mahumi na vhuthihi . 
Malugana na themamveledziso dzine dza bveledza mbuelo dza masheleni , zwikolodo zwo itwaho musi hu tshi fhaṱiwa zwiimiswa zwi tea u vha zwi kha tshitatamennde tsha ndinganyiso tsha mabindu a muvhuso kana khamphani dza phuraivete dzine dza ita mushumo  . 
Vhadzulapo vha rambiwa u vha hone na u vhona khanedzano idzi u fana na kha maṅwe madzulo a Phalamennde  . 
Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli  . 
Zwi shumisana tshothe na tshitshavha , lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Khuliso na ṱhonifho iyo zwi fanela u ḓitika zwihulwane nga vhuḓilangi na u fulufhedzea ha vhaofisiri vha khaṱhulo dza vhathu  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u shumiswa ha Themendelo kha Mutheo wa Tsireledzo ya Tshitshavha nga Dzangano ḽa Mishumo ya Dzitshaka na u tendela u i swa ha Themendelo Phalamenndeni u itela thendelo . 
Kha tsumbo dzi re afho fhasi nyimele ya u kovhekana hu linganaho hu na tshiṱahe tshine tsha tea u kovhwa I ya shumiswa . 
Arali thanziela i siho , Division Liquor Products i ḓo sedzisisa sambulu . 
Vhunzhi ha phetheni u mona na riṋe dzo itwa nga mitalo , zwivhumbeo kana zwithu . 
Vhagudi kana vhagudisi vha nga kona u koreka iyi mishumo ya u linga . 
Phurosese i tevhelwa nga tshumiso vhukuma ya wekishopho ya vhugudisi  . 
Zwi nga kha ḓi ṱoḓa uri vha vhidze vhathu vho vhalaho na u gaganya zwiṅwe zwine zwa konadzea  . 
A hu na ndunzhendunzhe yamihumbulo , u lapfisa nga u muṅwaleli wa khothe nga luṅwalo , nahone a bule vhashumelavhapo uri vha wane tsivhudzo  . 
Hu khou rwelwa hafhu ṱari fulo ḽa u sedza zwishumiswa zwa muḓagasi , nḓila ya khwine ine ya ḓo ṋea vharengi maanḓa a u ḓinangela musi vha tshi renga zwishumiswa . 
U thoma u ḓivha uri hafu mbili kana tshararu zwiraru zwi ita tshithihi tsho fhelelaho na uri hafu nthihi i na kotara mbili zwi a lingana . 
Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza na u shumisa zwiko zwi ṱahelaho zwashu zwi re hone zwihulwane zwiko zwa mvelele , mupo na vhathu  . 
Kha iṅwe ya ṱhoḓisiso dza mathomo , khonadzeo ya vhufhura kha digiri dza vhudokotela ha pfunzo mbili i khou sedziwa  . 
Arali Vhusimamilayo ha vunḓu , nga vouthu ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yaḽo , vhu tshi phasisa ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu , Mulangavunḓu na miṅwe miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo  . 
Mveledziso ya mishumo ya ndingo ya tshilinganyo kana tshitandadi tsho teaho U gudisa vhagudisi kha u ita tsenguluso ya tshiteṅwa tshikoloni . 
Pfanelo ya tshisikwa i ṋ ea tsireledzo kha musiki  . 
Hezwi zwi ḓo thusa vha vhatholi u vha wana arali vha tshi ṱo ḓa u thoma vhugudisi . 
Uri vho ṋea zwiitisi zwi pfadzaho zwa u lwa na zwine vha zwi dzhiela nṱha u vha zwifheṱashango nahone ri ḓo vha vhudzisesa  . 
U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dza u thoma nga fhasi ha Ndayotewa ntswa a tshi thoma u shuma kana vunḓu ḽi tshi phasisa Ndayotewa yaḽo , u ya ngauri hu bvelela zwifhio u thoma , khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Ndayotewa ntswa dzi tea u dzhiiwa zwi tshi vhalea sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Sheduḽu ino . 
Khabinethe i ṱanganedza uri sa shango , ri bvela phanḓa na u vha na lushaka lu fhenyaho lwa vhanna , hune naho zwo ralo ri ita khuwelelo ya uri hu itwe zwinzhi kha u lwa na dwadze ḽa u vhulaha vha tshifumakadzini na zwa u tswa vhathu vha tshi rengiswa . 
Vhaṅwali vha gaidi iyi vha tou tenda tshoṱhe , uri mualedza hoyu u hone kha gaidi iṅwe na iṅwe ngauri vhaṅwe vhavho vha nga vha vha tshi khou guda moduḽu miṅwevho migede lune vha ḓo fhedza vha songo wana vhuṱanzi ho fhelelaho  . 
Phresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u ṱanganedzwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe  . 
Madzuloni a u sika vhukoni , sa zwine ra tama sa vhasimamilayo , ho shumiswa nga nḓila i si yone hu tshi itelwa zwa poḽotiki , zwo swikisa kha u dzhielwa fhasi ha ndangulo khulwane kha mimasipala  . 
Khomishini i ita themendelo malugana na pfusho ya ṅwana , u thusa vhabebi na miṱa u fhelisa vhushai , na u ṋetshedza ndugiselo dza khwinesa dza vhana vhaṱuku - hu tshi katelwa na themendelo ya uri ṅwana muṅwe na muṅwe u tea u vha na miṅwaha mivhili ya pfunzo ya phanḓa ha musi a tshi dzhena tshikolo  . 
Muvhalelano ndi nḓila ya vhuṱhogwa ya ndaulo ya tshelede kha mushumo na zwiko  . 
A hu na muthu ane a ḓo shuma sa Phresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa uri a ḓadze tshikhala tshi si na muthu ofisini ya Phresidennde , tshifhinga tsha vhukati ha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi  . 
Ndaela ya tshifhinganyana ndi ya tshifhinga tshiṱuku nahone I fhela musi hu tshi humelwa khothe nga yeneyo datumu ya u humela khothe . 
Iyi ndi miṱangano i ṱoḓeaho ine ya sumba ndeme ya dimokirasi ya vhushela mulenzhe kha ḽevele yapo  . 
U khwaṱhisedza uri mvelelo na tsedzuluso dza tshiṱirathedzhi tsha kushumele zwi sumbedza ndavhelelo dza tshitshavha tshapo  . 
Vhagudi vha bveledzavho vhukoni ha u ṱalutshedza na u topola . 
Nga u shaea ha mafhungo nahone nga tshifhinga tsho teaho , mimaraga miswa yapo u aluwa nga u ongolowa  . 
Arali aphiḽi yo failiwa , vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma , kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo , uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu , tsumbo , ḓuvha ḽo vhewaho ḽa u thetsheleswa ha aphiḽi , arali muaphiḽi o ṋetshedzwa beiḽi , na mvelelo dza aphiḽi . 
Zwino vhalani kufhelele kwa tshiṱori ( magumo ) Inwi na vha kiḽasi yaṋu no vha no lavhelela magumo o raliho ? 
Vhathu vha linganaho 66 vhane vha kha ḓi vha fhasi ha tsedzuluso , vhane vha khou humbulelwa uri vho ṱanganedza masheleni a linganaho R5 miḽioni kana mbuelo dzi fhiraho idzo nga kha vhufhura . 
Luvhilo lwa nzhini khulwane lu ṱoḓeaho lwa nzhini ya maḓuvhano , lu engedza ṱhoḓea ya uri zwipiḓa zwa nzhini zwi tea u linganyiswa nga hune zwa konadzea  . 
Nḓila ya u thoma i amba nga ḽeveḽe ya mushumoitwa na ṱhoḓea dza thikhedzo ya komiti dza wadi kha u shuma thandela dza wadi nga zwiko zwadzo ( Thandela dza khathegori ya 1 )  . 
Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vha Phalamennde vha tshimbidza miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka . 
Vhenevha ndi vhane vha shuma u a kunakisa , u fhaṱa madamu na u vulela maḓi uri a swike vhathuni  . 
Zwiito izwo zwa vhugevhenga zwi rwa mudivhitho wa ndayotewa yashu ya demokirasi na uri a zwi na vhudzulo kha tshitshavha tshashu  . 
Kha vha ise kha conveyancer ramulayo a shumanaho na u ṅwaliswa ha vhuṋe ha dzinn ḓu uri a ḓadze Ndima G. 
U ṱalusa mbuelo na milayo zwa CBP  . 
Ndi zwifhio zwi sa pfesesei nga ha mme a Mpho malugana na vhushaka havho na munna wavho tshifhinga tsha musi o farwa ? 
Maitele na matshimbidzele a u bvisiswa ha thanziela ya u tevhedza thodea dzi do buliwa kha Dzindaulo  . 
Muhumbeli u fanela u sumbedzisa arali a tshi ṱoḓa khophi ya rekhodo kana arali muhumbeli a tshi ṱoḓa u tou ḓa a sedza rekhodo idzo ofisini dza tshiimiswa tsha nnyi na nnyi  . 
Nga 2005 , u thoma u ṱola mbalombalo dza vhugevhenga hu bveledzaho nga mazhendedzi a zwa tshipholisa kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
U hanedzwa ha zwi re ngomu hu d(o shumiswa nga vhahumbeli u itela u swikisa khumbelo yavho kha Muredzhisitarara na u dovha hafhu a swikisa kha Muambeli wa Buthano ( la Lushaka hune zwa vha zwo tea na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavund(u kana Muambeli wa vhusimamilayo ha vund(u u ya nga hune zwa vha ngaho  . 
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa na kha u humela Afrika Tshipembe  . 
Nga vhanga ḽa thaidzo dza matshilisano dzine dza nga vha dzi dzone tshivhangi tsha khakhathi dzi kwamaho vhuloi , vha dzinginya uri hu vhe na vhukonanyi na u tandulula khuḓano nga fhasi ha vhueletshedzi ha vhurangaphanḓa ha sialala ( mahosi )  . 
GCIS i nga si themendele uri vhuṱumani uvhu vhu ḓo shuma misi yoṱhe nahone a i na ndango kha u vha hone ha saithi kana masiaṱari a re na vhuṱumani  . 
U ṅwala maga o fhambananaho e a sumbedzwa kha nyolo . 
Mugudisi : Joel Santana  . 
U ḓivha uri didzhithi iṅwe na iṅwe yo imela mini . 
Kha vha badele tshelede yo bulwaho . 
Uri ri swikelele ndivho yashu ya u sika mishumo , u fhungudza vhushaya ndinganyo na humisela murahu zwivhangi zwa vhushai zwi ṱoḓa uri hu vhe na nyaluwo i ṱavhanyaho  . 
Ngauralo , khaedu kha Gireidi dza 1 - 3 ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone u itela uri vhagudi vha kone u swikelela thodea dza gireidi dzi tevhelaho . 
Mafhungo ane a khou ambiwa a nga netisa vhakungiwa ( founu )  . 
Dzi dzeula Milayotibe na u i khwinisa na uri dzi nga thoma Milayotibe . 
Ndi zwa ndeme u ri hu vhe na khetho dzo vhofholowaho nahone dzi sa dzhii sia na u tikedza ndeme ya ndayotewa yashu . 
Mulayo wa zwenezwino wa nga ha tshumisano dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe wo vheiwa Miraḓo ya Komiti ya Wadi ya dzudzanya muṱangano wa nnyi na nnyi u amba nga ha mafhungo aya na u ṋea muvhigo kha khoro  . 
Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae  . 
Vhu a sevhana arali hu na khombo khathihi na u vhudzana uri zwiḽiwa zwi ngafhi . 
Kha ri ṅwale Olani tshifanyiso tsha zwine na ita uri ni dzule no kuna . 
I nga vha mutheo wa tshanduko nahone i nga fhaṱa vhushaka vhuswa musi vhathu vha tshi wanulusa na u guda tshivhangi tsha khuḓano  . 
Kuitele uku ku katela uri hu shumiswe ngona dza masia manzhi dzi no lila kuvhonele kwa zwithu kwo ṱanḓavhuwaho , na u shumisa kutshimbidzele kwa u guda ku re na sisiteme dzo dzudzanaho  . 
Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha kha wadi ndi vhonnyi ngomu wadini , nahone ndi zwifhio zwine vha nga ita u tikedza Komiti ya Wadi ? 
Pfunzo ya kerekeni ya tshiofisi ndi ya uri vhuvhi vhu a vhonala nga u vha na vhusaṱhane na u kavhiwa nga madimoni , na uri thabelo ndi yone fhedzi ine ya pandela mimuya mivhi . 
Fhedzi ha , dziṅwe Komiti dzi a fhira kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho  . 
Khabinethe i vhidzelela vhoṱhe vha kwameaho uri vha ḓidzhenise kha mawanwa nga nḓila i vhuedzaho . 
U fhindula mbudziso dza tshaka dzo fhambanaho dzi tshi bva kha o vhalwaho ( ho katelwa tshaka dza mbudziso dza maimo a nṱha )  . 
Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki , tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo , u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi . 
U shumisa zwipfi zwa u pfa : u tamba a tshi shumisa zwishumiswa zwine zwa ita muungo sa zwithivho zwa maboḓelo zwo dzheniswa tshikoṱikoṱini u itela u ita muungo kana zwo vhofhelelwa milenzheni . 
Mutshutshisi a nga dzhia tsheo ya u isa mulandu kha Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na u ṱanganedza thendelano yo swikelelwaho , sa tsumbo , u bvisa kana u pfulusa mulandu kha khothe ya mulayo  . 
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa , ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma . 
U dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli hashu u sa engedza vhushayamushumo nga kha u fhungudzwa mushumoni , ndi takalela u vha ḓivhadza uri mvelaphanḓa yavhuḓi i kati kha thandela dzashu dza ndingedzo dza vhashumi vha nnḓa ngei Bloemfontein na Durban  . 
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka na uri i fanela u vhiga nga ṅwaha  . 
U swika bisini a dzula na Vho-Magada  . 
Fhedzi zwifhiraho hezwo , bvumo ḽa ṱano heḽi ḽa manakanaka ḽi ḓo vha kha u kona u sumbedza vhuthu na vhulenda zwa Afurika Tshimbembe na zwa Afurika - u shandukisa , lwa tshoṱhe , ku humbulele nga ha shango ḽashu na nga dzhango ḽashu kha vhathu vho fhambanaho vha ḽifhasi  . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama tshiṱori . 
Ndi Nyammbeula a no nisa mvula na u ita uri vhazwimi vha wane phukha nnzhi . 
Vho vha vha tshi tou vha , kha zwiṅwe zwinzhi , muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia . 
Ro ḓikumedzela vhukuma ngauri , arali ri songo ita izwo , vhaswa avha vha ḓo dzula vhe vhukati  . 
Vhagudi vha wanulusa na u ṱoḓulusa khonadzeo dzoṱhe . 
ACDL : Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi Mutevhe wa malwadze a sa fholi ane a katelwa nga Tshikimu nṱhani ha nyimele dza CDL  . 
Hu nga itwa nḓḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela  . 
Hu tea u vha na tshivhalo tsha zwine zwa kombetshedza zwine zwa tea u tevhelwa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela uri masipala a kone u shumisa CBP  . 
U shumisa zwithu zwivhili zwi eḓanaho sa zwa u kala hu siaha fomaḽa . 
Vha bula uri u vhulaya ndi u vhulaya , nahone khakhathi a i vhuyi ya ṱoḓa u livhanywa na mushonga kana vhuloi  . 
Dzhenisani madzina avho kha ṅwedzi wo teaho afho kha khaḽenda . 
Mbekanyamushumo dza u guda - Mbekanyamushumo dza mishumo ya u guda hu tshi katelwa zwi re ngomu na ngona dza u funza , hezwi zwi endedzwe nga Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) hone zwo bveledzwaho nga mavundu , zwikolo na vhadededzi  . 
Matshimbidzele a SADC kha zwa Makwevho e Afurika Tshipembe ya tendelana nao , a shuma u alusa tshumisano na ṱhangano ya dzingu vhukati ha mashango ane a vha miraḓo kha mbambadzelano ya thundu na tshumelo ngomu dzinguni , hu tshi katelwa zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Kha riṋe vhupo na vhutshilo ha vhathu zwi ṱumana nga u ṱavhanyedza  . 
Tshipikwa tshihulwanendi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014 . 
Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho , u fana na mulanguli wa mavhi ḓa , Masipala wa Tshiṱiriki . 
Mulayo u dovha wa bvisela khagala ṱhoḓea ya vhukwamani kha ḽeveḽe ya wadi  . 
Nyambo idzi dzoṱhe dzi nga ḓi funzwa kha vhuimo ha Luambo lwa Hayani , lwa u Engedzedza lwa u Thoma na lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili . 
Mutumbu : Luambo lu shumiswaho lu tea u anḓana na tshiimiswa tshine tsha khou ṅwalelwa  . 
Hedzi a dzi athu thoma u wanala fhano Afrika Tshipembe . 
Hu nga vha kha zwa pfunzo , zwa mutakalo , zwa dzinnḓu , zwa maḓi kana vhutatatshili , mbudziso ya ndeme ine ra ṱangana nayo ḓuvha na ḓuvha ndi ya uri ri nga khwinisa hani ndeme ya tshumelo idzi . 
Ri ṱoḓa u ḓivhona ri ngafhi ? 
Phulethi ya Khwathisedzo ya zwa Tsireledzo kha yeneyo khontheina  . 
Masipala a eletshedza ofisini dza khoro , zwikoloni , zwiimiswa zwa vhurereli , kiḽiniki dzapo na huṅwe fhethu ha nnyi na nnyi uri komiti ya Wadi i ḓo tewa na uri mishumo yayo ndi ifhio  . 
Nḓila yo ṱanganedzwaho nga DEA ndi u ṱoḓa muthu ane a khou vhambadza zwi tshilaho zwo fhambanaho uri a ite khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo arali muhumbulo wa u vhambadza u wa u tshimbidza vhushumisamupo  . 
Hu na khwaṱhisedzo ya u funza zwikili zwa U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo . 
U ḓivha na u amba madzina a zwithu zwa 3-D ngomu kiḽasini na kha zwifanyiso . 
HIV ndi tshitshili tshine tsha vhanga Aids  . 
Kha nzulele nnzhi , vhafumakadzi vha ngei Namibia vho tumbula mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga  . 
Vhulavhelesi ndi mushumo wa ndayotewa wo ṋetshedzwaho Phalamennde ( hu tshi katelwa na Vhusimamilayo ha Mavunḓu ) u ṱola na u vhea iṱo kha mishumo wa muvhuso  . 
Lushaka lune lwa khou ṱangana na khaedu khulwane vhukuma  . 
Ri khou engedza adzhenda ya u ṱanganelana nga kha u thomiwa ha Vhupo ha Mbambadzo ya Mahala ya Tshitshavha tsha Vhubvaḓuvha ha Afrika ya SADC-COMESA . 
Vhathu , u tengenedza nyaluwo ya tsiavhafu na nyaluwo ya vhuendelamashango ndi wone mushumo muhulwane wa vhalangi vha vhupo ha vhufa ha ḽifhasi , nahone haya ndi masia ane mashango ashu a nga tsivhudzana khao zwa tshenzhelo na vhukoni  . 
Nga nnḓa ha izwi , miraḓo ya tshitshavha i wana idzi nḓila dzi tshi fhedza tshifhinga nahone dza dovha dza konḓa u tevhelelea  . 
U kuvhanganya data u fhindula mbudziso iyi hu tshi shumiswa magaraṱa a madzina a vhagudis . 
U Shumisa khalendara u rekanya vhulapfu ha tshifhinga kha maḓuvha na dzivhge . 
U dzhenisa vhoṱhe vhasheli vha muledzhe vho teaho , na u shumisa maga haya na sisṱeme dzi re hone na madzangano  . 
Mbadelo dzi nga itwa ofisini dza Muhasho wa Vhulimi dzo ṅwalwaho kha mutevhe une wa vha kha Vhukwamani na fhethu  . 
Khabinethe i tamela vhanameli vhe vha vhaisala musi zwidimela zwivhili zwi tshi tshaisana tshiṱitshini tsha tshidimela ngei Rosslyn devhula ha Pretoria u ṱavhanya u fhola , na u livhisa ndivhuwo dzayo kha tshumelo dza shishi kha u shuma nga luvhilo u thusa vho huvhalaho . 
Mulayo wa u Thivhela na u Langa Mishumo ya Vhumbulu u ita uri vhumbulu vhuvhe mulandu  . 
Tshi na vhaofisiri vhane vha shuma nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha polotiki ha khoro yo khethwaho na vhakhantseḽara vho khethwaho  . 
Vha nga pfa vho no vha khwine nga murahu ! 
Sa tsumbo , tsheo ya mulanguli ine ya dzhia sia kana yo sedza zwi songo livhanaho , i nga thudzelwa thungo . 
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio . 
Zwiimiswa zwa phuraivete a zwi kombetshedzwi u bveledza bugupfarwa nga nyambo tharu  . 
Ri khou ṱanganedza nga maanḓa avho vho tou ri endelaho u bva seli u vha fhano , Vho-Helene Pastoors , Vho-Michael Dingake u bva Botswana , Vho-Andimba Toivo ya Toivo vha Swapo ngei Namibia . 
Vha a vhilahela uri shango ḽashu ḽi nga dzhiwa nga mahwarahwara a fanaho na aḽa e a fhisa zwidimela Tshwane ṅwedzi wo fhiraho  . 
Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma tshi dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo . 
Mbetshelo iyo yo dzhiela mbeu nṱha , ngauri ndingedzo afha dzii a tsireledza vhafumakadzi vhane vha fhedza vha tshi vho tshila vhe thungo na vhaṅwe nga vhanga ḽa u sa ṱanganedzwa nga kuhumbulele kwa tshinnani . 
I tea u amba nga ha muṱa wa mufu , hu nga vha vhana , mufumakadzi na vha bebi vho salaho  . 
Ri dzinginya ḽa uri theo ya mulayo itea u tendela Muhulwane kana muthu o teaho u dzhia tsheo idzo dza luthihi maelana na mutakalo wa vhathu kana zwa masheleni zwa mualuwa a kwameaho  . 
Hu na tsumbo nnzhi dza lutendo na maitele ane a sa tevhele vhurereli vhune ha dzhiiwa vhu hone vhuhulwane kana vhune ha ḓivheeswa , nahone uvho vhurereli vhu sa ḓivheswi a vhu ṱanganedzwi , na uri tshiṅwe tshifhinga vhu a tou fheliswa na nga nndwa  . 
Zwenezwo-ha , madzina Luambo lwa Hayani , Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thomana Luambo lwa Nyengedzedzo lwa Vhuvhili hu ambiwa maimo a vhukoni ha u gudisa luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza Nyengedzedzo )  . 
Hezwi zwi nga vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya digirii kana nga khoso pfufhi dzo rwelwaho ṱari  . 
Khethekanyo dzo fhambanaho  . 
Mbekanyamaitele ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu , ho tevhelwa u swika afho hune khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa ya ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a vhusimamilayo  . 
Komiti ya Vhusimamilayo ya Vundu  . 
Khabinethe yo khwinisa tsheo yayo ya ḽa 10 Fulwi 2015 ya u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa ḽone Zhendedzi ḽa u thoma ha Mbekanyamushumo Ntswa ya u Fhaṱa Nyukuḽia  . 
Vha rumele khophi dza u ḓadzisa khumbelo , dzine dza vha na zwidodombedzwa zwa tshidzumbe zwa khamphani , kha Muṅwalisi wa dziGMO . 
Nyimele heyi i ḓo ita uri mugudisi a ḓivhe uri u shumana hani na khaedu dzine vhagudi avho vha ṱangana nadzo khathihi na u shumisa zwikonwa nga nḓila ya maimo a vhugwena ( nṱha )  . 
Vho IL Mathenjwa sa Mufarisa Mulanguli Guṱe ( DDG ) : Vhuṱoli na Vhusedzulusi kha Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha ( OPSC )  . 
Musi Muhwelelwa o farelwa u pfuka Ndaela ya Tsireledzo , muhumbeli a nga si thuthise mulandu  . 
Tenda ni sa vhe na mulomoni  . 
U ela nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo hu so ngo dzhiwa sa zwa fhasi kha u ela nga zwa u ela zwa ndinganelo . 
Mivhigo ya vhadzulapo i ḓo anḓadzwa nga u ṱanḓavhuwa ya rumelwa phalamenndeni  . 
Kha vha ite mutambo nga dzinomboro 1 u swika kha 6 . 
Zwazwino hu na u rumela hu si gathi ha maanḓa u ya kha komiti dza wadi na nḓila ya khonisevethivi ine ya vhonala a i khou ṱuṱuwedzwa nga Nyendedzi hu si nga tsenguluso i re na ṱhogomelo ya theo ya mulayo kana ngudo na tshenzhelo ya nyito  . 
U haseledza kiḽasini hu a vha havhudi arali muṅwe na muṅwe a tshi dzhenelela a shela mulenzhe , zwa fhedza nga u ita mushumo wa u ṅwala . 
I ḓo shuma sa dzhendedzi ḽa u ṱuṱuwedza nyito ya tshitshavha  . 
U ya nga muvhigo nga Olivier 1997 khothe kha mavundu a tahe dzo vha dzi tshi khou shuma nga 1997  . 
Ofisini dza dzingu kana vha dzi humbele nga u founela kha 0860 00 4367  . 
Referentsi ya tshifhinga tshoṱhe kha maṅwalo a mbekanyamaitele a luṱa yo tea nga tshifhinga tshoṱhe tsha maitele  . 
Tshigwada tsha 1 : kha vha dzhiele nṱha zwine vha ḓo ṱoḓa u ḓilugisela phanḓa ha musi vha tshi ṅwala maambiwa khumbelo ya u ṅwalisa ṅwana  . 
TFM na VWFM  . 
Vhunzhi ha vhagudi vha rathela kha muṅwalo wa u tou pomba kha themo ya u thoma na ya vhuvhili ya Gireidi ya 3 . 
Vhatshimbidzi- Vhatshimbidzi ndi vhathu vhane vha thusa zwitshavha uri zwi vhumbe na u langula thandela na u shumisana na vhothe na tshitshavha u swika tshitshavha tshi si tsha toda thusa yavho  . 
Kha vha vule Acrobat Reader vha vule dokhumenthe dze vha dzi kopela kha computer  . 
Mbetshelo kha Mulayo wa u Gwevha a i ṱumani na zwa vhuloi . 
Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u ita zwithu  . 
Masipala u tea u ḓivha nga ha zwiko zwi re hone zwi swikeleleaho na zwiko zwi siho uri hu kone u wanala thasululo dzi fareaho  . 
Miṱangano yo fha tshikhala tsha u kona u ḓivha uri mafhungo a mveledziso o swika gai kha dzitshakatshaka na u ḓivhadza Afrika Tshipembe vhurangeli haḽo ha mveledziso ya zwa ikonomi ya zwa matshilisano , nyaluwo kateli , u sika mishumo na u fhungudza vhushai  . 
Milayo yo fhambanaho i a shuma kha vhaṱoḓisisi vhapo na vha bvaho nnḓa ha shango na kha mishumo yo fhambanaho ine vha khou ita yone  . 
Tsumbo : kha Gireidi ya 4 , thesite ya nḓivho ya luambo i nga sethwa ya vha maraga dza 50 kana u fhira , tenda tshileme tsha u fhedzisela tshi si fhire tshileme tsho sumbedzwaho kha mbekanyamushumo ya u linga . 
Zwa u voutha zwi ḓo itwa nga kha vouthu dza poswo , dza eḽekiṱhironiki na u vouthela kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo zwi re kha desike dza u thusa miraḓo kha madzingu . 
Ndi dzifhio nḓila dzine ngadzo ra nga shumisana u itela u bveledza phanḓa zwithu ? 
Vhukati ha 2002 na 2014 , phesenthe ya miṱa ine ya khou swikelela maḓi yo aluwa u bva kha 80 u ya kha 86 , ngeno vhuthathatshili ho aluwa u bva kha 62 u ya kha 80 . 
Vha ḓo ḓiphiṋa nga u swikelela tshumelo dzoṱhe mahala dzine dza ṋetshedzwa nga Mbekanyamushumo . 
Phambano dzi nga kha ḓi vha hone kha zwo khetheaho zwi fanaho na nḓisedzo ya tshumelo , kana mavu na zwiko zwa mupo  . 
U ḓiitela na u buletshedza phetheni dzavho dza nomboro . 
Sa tsumbo , Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho i katelwa ṋetshedzo ya u vhona uri zwitshavha zwi nga ṋetshedza mihumbulo na ngeletshedzo  . 
Ri a pfesesa vhukonḓi vhune vhutsila hapo ha khou ṱangana naho na uri ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya vhutsila , nga maanḓa nga tshifhinga itshi tshine ikonomi ya vha i khou konḓelwa nga u dzudza ḽevele dzashu dza thikhedzo ya ndambedzo yo ralo  . 
SEP : Mutengo muthihi wa u bvisa Mutengo muthihi une mubveledzi wa mushonga kana muṱunḓi a badelisa kha mushonga wa khemisi dzoṱhe  . 
Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
U shela mulenzhe ha tshitshavha nga huswi a hu konadzei nahone a hu na tshiimiswa tsha nga fhasi ha wadi tshine tsha ḓo ita uri zwigwada zwo fhambanaho kana masia o fhambanaho a wadi a imelwe kha CBP  . 
Kha ri litshe u fhura vhana vhuhana havho vha wana ngafhi thuso ? 
Khabinethe i ṱanganedza Samithi ya Mbeu Afrika ya Vhuṱanu , ine ya khou farwa lwa u tou thoma kha dzhango ḽa Afrika . 
SAC na vhoṱhe vho dzhenelaho muṱangano vho aniswa u ḓo vha na tshidzumbe nga dzi 13 dza Fulwi , u itela uri pulane dzi sa ḓivhiwe nga tsevhi  . 
Kha saintsi dza pfunzo ndaedzi yo tiwaho yo itwa kha vhuḓowedzi ha vhuḓifari sa vhuvhambedzi ha kuhumbulele kwa u guda  . 
Tsumbo ya 1 : Muthu o ambaraho tshikipa tsho talatadzwaho maipfi a tikedzaho lihoro likene la politiki musi hu hone a tshi khou thusa u netshedza vhathu bugu-ndaula kana basaa nga kha di hwedzwa mulandu wa u ri u na tshitalula siani la zwa politiki arali a vho do kundelwa u ri a fhe munwe wa vhadzulapo basa yawe nga tshifhinga naho hu u ri u sa wanala ha basa zwi khou itiswa nga ene  . 
Tsumbo ya u vhuimo ha vhuḓi nga- ( a ) gonyisa khadzimiso u itela masheleni a u shumisa kana a u shumisa zwino , fhedzi khadzimiso dza masheleni a u shumisa zwino dzi nga gonyiswa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u u fhelisa kana u fhungudza phambano nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano ; na ( b ) ḓivhofha na Khoro I ḓaho kha u shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi I tshi itela masipala  . 
Khethekanyo dza nyengedzedzo dzi nga vhalwa sa tshuṅwahaya kana sa mbekanyamushumo ya nyengedzedzo ya u vhala . 
Mishumo i ṱalusa nyito nahone ndi zwiteṅwa izwo zwi re kha ḽiṅwalwa zwine zwa tshimbidza nganea uri i ye phanḓa  . 
Hu nga dovha ha shumiswa ngona dzi ngaho sa u vhala na vhagudi na U vhalela kiḽasi yoṱhe . 
Mushonga wanga u ḓo ḓiswa hani ? 
Mulayo wa lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya zwa Tshelede dzo no sedzuluswa . 
U daha - u daha hu gonyisa mutsiko wa malofha lwa tshifhinganyana , nga murahu ha tshifhinga khemikhaḽa dzi re kha sigareṱe dzi tshinya dzi tsinga dza ita uri dzi sekene zwine zwa engedza mutsiko wa malofha . 
Khabinethe i vhiledziswa zwihulwane nga u aluwa ha khakhathi vhukati ha Vhupo ha Isiraele na Phaḽesitina . 
Tshifhinga tshino tshiḓaho tsumbo : Vhege i ḓaho ndi ḓo vha ndo fhedza mushumo . 
Tsumbo i fanaho i bvelela hafhu , musi dziofisi dza u koloda masheleni dzi tshi vulwa fhethu ha mayani , hune ha sumbedzwa uri vhanna na vhafumakadzi vha nga kona u wana khiredithi nga nḓila i linganaho  . 
Iṅwe nḓila ndi ya u humbula nga ha nomboro dzo fhambanaho . 
Hune vha badelelwa thikhedzo ya masheleni , mutholi u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo mushumi a kona u badela yo salaho  . 
Tshibveledzwa tsha u fhedzisela , tshi ḓo ṱoḓa u fana , fhedzi tshi nga fane na luthihi  . 
Musi vhashumi vha tshi humbelwa u bvisa vhudipfi havho nga vhahulwane vhavho maelana na linwe fhungo , vhutanzi uhu hu tea u di tika nga thompho yo livhanywaho na mveledzo ya vhudifari , vhukoni na tshirunzi siani la zwa mushumo  . 
Nga mishumo ya lushaka ulu , vhagudi vha nga fhedza tshifhinga tshilapfu vha tshi khou u ita u fhira u kha u vhala phakhedzhi  . 
Mufarisa Muphuresidennde , e kha vhuimo ha u vha Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso Phalamenndeni , na ene u na ofisi na vhashumi Phalamenndeni . 
U nga farelwa nnḓa ha tshifhaṱo kana nga ngomu ha tshifhaṱo tsha mutholi . 
Mvelelo dza vhutshilo hoṱhe - Zwo ṱangana na Mvelelo dza Mveledziso ndi dzone mvelelo khulwane dza Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) dzine dza ṱuṱuwedzwa nga Ndayotewa , dzi katela vhutsila ha vhutshilo ha vhagudi , sa vhudavhidzani , u humbula ha tsatsaladzo , mushumo na ndangulo ya mafhungo , mushumo wa zwigwada na tshitshavha na vhutsila ha u pima . 
Nahone musi nungo dzashu dzi tshi khou engedzea dzi tshi ya , zwipikwa zwashu a zwi shanduki : Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso vha swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme  . 
Izwi zwo ita uri Ndiafhi a tame u bambela a vho litsha zwa u rea khovhe  . 
RICA , nga nnḓa ha khethekanyo dza 40 na 62(6) , wo thoma u shuma u bva nga 30 Fulwi 2008 , nahone u kwama muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha  . 
U ṋekedza mushumo wo kunaho hu tshi shumiswa tshivhumbeo tshone , sa ṱhoho , u ita zwikhala hu tshi itelwa u ita pharagirafu , nz . 
Mbudziso 4  . 
Khumbelo i nga itwa na musi muraḓo a tshi tama u sudzulusa tshelede dzawe u bva kha tshiṅwe tshikwama tsha phesheni u ya kha tshiṅwe  . 
Riṋe , zwenezwo sa tshaka nnzhi dzo bvelelaho , ri tea u hulisa vhuḓifulufheli kha riṋe vhaṋe na kha vhukoni hashu  . 
Mutheo wa muthelo uya engedzea na u tendela muvhuso u tshi engedza miholo ya tshitshavha , mutakalo , mindende , dzinnḓu na tshumelo dza mutheo dza mahala nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yo teaho . 
Musi vhuendelamashango vhu tshi khou lavhelela u wana khunguwedzo nga mulandu wa vhuṱambo , zwine zwa ḓo dovha zwa ita uri hu vhe na tshomedzo dzo khwaṱhaho , tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa ndi u swikwa ha mishumo  . 
Tshifhinga tsha u funza tsha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ndi awara 2 nga vhege . 
Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe , nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho , hu tea u fariwa muṅwe muṱangano hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe kha tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa vhusimamilayo ha vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo o khetheaho . 
Mudededzi vha vhanda u swika luṱanu . 
Shango ḽoṱhe ḽi tou nga ḽi tendelana na u ḓidzhenisa kha mudzinginyo wa zwa mvelele uyu  . 
Vha ṱutshele kule na zwiḽiwa zwa mapfura na swigiri na u ḽesa zwiḽiwa zwi re na khabohaiḓireithi nnzhi . 
Vhagudi vha ṅwala vha ṋekana phindulo ṱhanu dza mubvumbedzwa muṅwe na muṅwe vhukati ha vhaanewa buguni yavho . 
Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe , kana South African Broadcasting Services , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe . 
MaAfrika Tshipembe vha ṱuṱuwedziwa uri vha ḓihudze nga vhufa hashu vhu tshilaho na uri vha shele mulenzhe zwi tshi vhonala kha u khwaṱhisedza , u alusa na u vhulunga vhufa hashu . 
Khumbelo dzi fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 vho wana uri tsheo ndi ifhio . 
U swika zwino , Komiti i ḓo vha na madalo o konanywaho a mahayani na dziḓoroboni na u ita vhupfiwa nga vhathu Phalamenndeni na kha mavunḓu . 
Ndi tshifhinga tshine ra fanela u pembelela mugidi wa u fhedza miṅwaha ya 20th musi ho ṱanganedzwa mulivho wa komiti ya OAU Ad-hoc Tshipembe ha Afurika kha mbudziso yo ṱanganedzwaho nga ṅwedzi wa Ṱhangule , 1989 nga Afurika Tshipembe - wo bvelelaho une wa ḓivhea sa Mulevho wa Harare . 
Kushumisele kwa masheleni a thandela miṅwahani ine thandela ya tea u fhedzwa(yo dzudzanywa u ya nga kotara u itela u katela miṅwahambalelano yo fhambanaho ya vhalambedzi )  . 
Maitele haya a dovha hafhu a ṋea khonadzeo vhagudisi uri vha vhone arali hu na maṅwe masia a girama ane a khou litshedzelwa , zwine zwa nga mbo ḓi tea u funzwa kiḽasi yoṱhe . 
Zwibveledzwa zwi tendiseaho ndi zwone zwiko zwa zwi re ngomu na nyimele u itela u funza na u guda luambo nga nḓila ya vhudavhidzani na na hanganelano . 
Mpumalanga na Limpopo , dziphurovintsi dzine zwino dza wana tshumelo kha Khothe Khulwane ya Pretoria  . 
Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea , zwo ḓitika nga mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia tsheo nga ha ndangulo  . 
African Union Sports Council Region 5 ndi ḽiṅwe ḽa madzingu maṱanu o hwedzwaho vhuḓifhinduleli ha u bveledza mitambo fhasi ha Mbumbano ya Afrika  . 
U lavhelesa kha notsi dza Themo ya 2 . 
Hu na thusedzo ya vhulimi ho dzudzanyiwaho , mihasho yo lingulula u kwamea hune ha itwa nga zwine zwiwo zwa tshinyadzo zwa vha nayo kha vhulimi  . 
Mbilahelo ya Kiḽasi III : Ndi mbilahelo ine ya pomoka pholisa nga vhukhakhi he ha vhanga fuvhalo ḽi shushaho ḽo itisaho uri muhuvhali a bvalelwe vhuongeloni a lafhiwe  . 
Khabinethe i tenda tshoṱhe kha vhukoni ha tshiimiswa tsha Vhufarwagwama ha Lushaka na u fara hayo masheleni a tshitshavha  . 
Vhuḓiimiseli vhu tea u vhewa kha thendelano ya vhakwameaho na tshitshavha tshi ṋetshedzaho malugana na ḽeveḽe dza mvelelo dza u guda dzi ṱoḓeaho kha zwigwada zwa ndalukanyo dzenedzo  . 
Mulayo uyu wa mbonelaphanḓa u ḓo alusa vhukoni hashu ha u kokodza vhabindudzi vha nnḓa na nyaluwo ya thengiselo ya nnḓa u itela u alusa nyaluwo ya tshoṱhe na mveledziso ya Afurika Tshipembe . 
Afrika Tshipembe )  . 
Ndi zwa ndeme u ri mpho dzothe kana u swielelwa lwa vhuhwavho zwi tshi itwa nga nnyi kana nnyi arali a si shaka lavho zwi tea u bulwa kana u divhadzwa u ri zwo raliho zwo itea  . 
Nḓivhadzo ya tshiofisi ya muṱangano i hone hanefha  . 
Thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela , zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe  . 
Mulayotibe u khou sedza kha u alusa vhukoni na mashumele kwae a Thuso ya zwa Mulayo Afurika Tshipembe , zwine nga murahu zwi ḓo vhuedza lushaka lwoṱhe , Zwi nga ṱumanyiswa na zwihulwane zwe zwa vhetshelwa u swikelwa kha u khwaṱhisedza sisiṱeme ya vhutsireledzi ha zwa matshilisano na tsireledzo ya matshilisano kha vhashai na zwigwada zwine zwa shaya , na u vhona shango ḽi khou bvelelaho , ḽine ḽa kona nahone ḽine ḽa ita zwa vhukuma hu u itela u fara vhadzulapo vhaḽo nga nḓila ya ṱhompho . 
Musi zwohe zwi no lilwa nga vhathu vha mua wa mufu siani a thundu zwo no phethwa ho sedzwa pfanelo dzavho dza vhuaifa , fhungo a uri muaifa uyu u na pfanelo dzi no lingana na dza avho vhawe i o ita uri mishumo yawe , nga maana fhungo a u lifha zwikolodo , i si tsha vha ya khombekhombe  . 
Pretoria North  . 
Hedzi tshumelo dza u sedza mbuelo dzi ḓo ita uri u swikelela na u langa mbuelo dzavho dza ndondolo ya mutakalo nga nḓila i sa ḓuri zwi vha lelutshele  . 
Khophi ya zwino ya akhaunthu ya masipala kana u hiriswa vhudzulo sa ṱhanziela ya aḓirese  . 
Tsha vhuvhili , tshiṱirathedzhi tshi ṱoḓa u gonyiswa ha ṱhoḓea yapo ya zwibveledzwa zwa vhulimi yo wanwaho u bva kha tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya ḓoroboni yo livhiswaho kha mushumo  . 
Mbudziso dzi tea u vha dzo teaho nahone dzi humbulelaho na u ṱhonifha U ṅweledza kana u rekhoda phindulo , tsumbo , nga u dzhia notsi , u ṅweledza , u vhekanya na u dzudzanya phindulo nga nḓila i re na ndunzhendunzhe U vhina kana u vala inthaviyu , tsumbo : u livhuwa muinthaviyuwiwa . 
Vhashelamulenzhe vho salaho kha tshigwada vha vha miraḓo ya tshitshavha  . 
U thoma u ḓivha uri hafu mbili kana 1 tsha raru vha raru vha ita tshithu tsha 1 na uri hafu na kotara mbili zwi a eḓana . 
Ndi zwa ndeme uri hu wanale nila dza u ita uri vhathu havha vho fhambanaho vhane vha o dzhenelela vha pfe vho anganedzea nahone vhe hayani  . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya thendelo ya thengiselonn ḓa . 
U ya ngavho , a hu na tshine tsha vha tshiṱaluli tshihulwane tsha ḽifhasi ḽa murahu ha tshizwinozwino u fhirisa u fhambana ha mvelele na u fhambana  . 
Nyanganyelo dzi dzinginya uri zwiko zwa minerala zwi lavhelelwa u ḓo shumiswa lwa minwaha ya ḓana ine ya kha ḓi ḓa . 
Musi nyaluwo thangeli i tshi nga nweledzwa nga milayo nyangaredzi ya vhoṱhe , nḓila dza nyaluwo dzi a fhambana nahone dzi na vhuṱumani na vhukoni ha muthu na ṱhoḓea dzo khetheaho , mbeu , murafho , na ikonomi , matshilisano na nyimele dza mvelelo  . 
Vhunga tshi tshifhinga tsha mirundu , vhaṱhanngana vhanzhi vha khou ḓiimisela u dzhena sialala iḽi ḽa u vha rathisela kha u vha vhanna . 
Hezwi zwi amba uri tshanduko kana khaedu dziṅwe na dziṅwe dzo dzheniswa kha u disaina na u pulanela ḽiga ḽi tevhelaho  . 
Zwavhukuma ndi zwa uri musi muthu a tshi khou shumana na zwa vhuloi u vha a khou shumana na zwa u nyadzwa ha mulayo , ngamaanḓa mulayo wa vhugevhenga , zwine izwi zwa vha thaidzo vhukuma  . 
U ṋetshedza thikhedzo ya ndaulo ya Thandela na tshumelo dza mveledziso ya dzinnḓu . 
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele . 
U fhisiwa ha vhakhantseḽara zwo vha zwithu zwine ro vha ri tshi zwi ḓivha na u vhulahwa ha vhadededzi ho itwa phanḓa hashu , u fhisiwa na u tshinyadzwa ha zwikolo ho katelwa  . 
Ri na mafulufulu a u humbula uri u vha navho vhukati havho vha dovha hafhu vha khwaṱhisedza kupfesesele kune vhaswa vhavho vha vha nakwo kwa ḽifhasi ḽine ra kovhana  . 
Munango wa u thoma muhulwane wa Stalplein , ḽe ḽa vha ḽi dzina ḽa zwitale zwa Muluvhisi wa Kapa , wo vha u kha sia ḽa Company Gardens ḽa Tuynhuys , we wa thoma vhutshilo sa tshishumiswa tsha shede tsha VOC ye ya vha i tshi ḓihwa nga ḽa Dutch East India Company nahone nga murahu yo ḓo shumiswa nga Vhaluvhisi vhoṱhe vha Kapa . 
U sedzulusa mbilaelo yavho u itela u wana arali i tshi tea u tandululwa nga riṋe , uri i ḓo tshimbidzwa hani na u dzudzanya tsedzuluso ya u thoma ya mbilaelo . 
Nḓivhadzo ya tsheo DPME i nga khwaṱhisedza tsheo ya u thoma i no khou itelwa khaṱhululo,kana vha ita iṅwe tsheo vhudzuloni ha ya kale . 
Zwino vhone , muvhuso u na maanḓa o ṱanḓavhuwaho vhukuma na vhuḓifhinduleli vhuṱukuṱuku  . 
U tendela vhagudi u adza thaila henefho fhethu huthihi nga zwivhumbeo zwo fhambanaho na zwivhumbeo zwi fanaho zwa saizi dzi sa lingani . 
Mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza maṱhakheni nga mutengo u swikeleleaho . 
Ri na dzipfanelo na vhuḓifhinduleli malugana na izwi nahone izwi zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi kha Ḽiṅwalo ḽa Pfanelo dza Vhalwadze ḽa Lushaka . 
Miraḓo ya Phalamennde ya Inkatha Freedom Party yo ḓo dzudzwa henefho u bva 1994 u swika 2004 . 
Yunithi nyengedzedzwa ubva kha tshiṱitshi tsha muḓagasi tsha Ingula dzi ḓo shuma nga 2017 , naho dziṅwe dzadzo dzi tshi ḓo thoma ṋaṅwaha . 
I na mitshini minzhi  . 
U nea phanele maga ane a tea u tevhedzelwa , zwishumiswa , dzipholisi na milayo ya malugana na khumbelo dza dzigiranthi  . 
Izwi ri zwi vhidza uri ndi kutshilele  . 
Naho zwo ralo , mvelaphanḓa idzi a dzi ambi uri ri tea u awela zwino  . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 , u bula uri komiti dza wadi dzi nga ita themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho wadi kha mukhantseḽara wa wadi kana nga kha khoro kana u bva kha mukhantseḽara u ya kha khoro ( Khethekanyo 74(a) )  . 
Muvhuso u khou dovha wa sedzulusa vhutevhedzeli ha khamphani dza migodi zwi tshi ya nga magemo a Thendelonzwiwa ya Migodi ya 2014 . 
Mitengo yo fhungudzwaho ya u tevhedzela ndaulo , nga maanḓa ya feme ṱhukhu na dzo linganelaho  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga phasisa , ḽa landula kana ḽa livhisa Milayotibe murahu kha Komiti uri hu vhe na u isa phanḓa na therisano  . 
Khonadzeo ya iṅwe ya nḓila dzine dzi nga itea a i na magumo , kha theori na kha u ita  . 
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha lavhelesa kutevhedzelwe kwa ndangulo dza phemithi . 
PMBs dzi ḓo katelwa u bva kha mbuelo dzi re hone , nahone musi mbuelo dzavho dzo no fhela , Tshikimu tshi ḓo isa phanḓa na u badela mbuelo idzi  . 
Mbuno ya vhusumbe na ya u fhedzisela nḓisedzo na vhuḓilangi ha thusedzo ya vhuphalalavhathu i nga tsireledzwa hani kha muhanga wa mishini yo ṱanganelaho ? 
Tshiṅwe hafhu , vhukoni ha ndangulo ha vhashumi vha kha vhuimo ha nṱha vha u tshimbidza kha nyimele i konḓaho ya dzangano , poḽitiki na matshilisano vhu tea u dzhielwa nṱha  . 
Ngei Bangindawo na vhaṅwe vharangaaphanḓa vha Ndulo ya Dzingu ḽa Nyanda na vhaṅwe nga 1998 SA 262 ( Tk ) , vhahumbeli vho shumisa khanedzano iyi u hanedzano na Khothe dza Dzingu dza Transkei . 
Muvhuso u dzhia tsheo wo thoma wa kwamana na vhadzulapo  . 
L(igegise Tshivhasa o dzhena vhuhosini nga n(waha wa 1867  . 
Kha minete ya fuṱhanu ine vha i fhedza vhe kha zwenezwi , nṋe ndi nga vha ndo no vhala bugu i no takadza nda i fhedza ! 
Mulayotibe wa Mveledziso ya Themamveledziso u ṋetshedza mutheo wa zwa mulayo u itela mbekanyamushumo ya zwa u fhaṱa na u thusa u khwiṋisa mvelele dza mvelelo na kushumele kwa nṱha . 
A HUNA TSHINE TSHA NGA IMELELA U KUNDELWA HAFHU U FHINDULA NDAVHELELO , SAIZWI DZI MULAYONI NA U VHA DZA VHUḒIFARI HAVHUḒI  . 
Mushumo muhulwane wa ( NLS ) ndi u swikelela thodea dza Mulayotewa nga u tshimbidza , phuromotha na u netshedza tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhulili nga nyambo dzothe dza tshiofisi nga u langula vhunzhi ha nyambo nga u shumisa dzithandela dza u pulana luambo na dza theminolodzhi  . 
Nga mulandu wa u ri yo vha i khou itwa kanzhi nga tshifhinga tsha mushumo hune miraḓo ya WC i shumaho ya kona u wanala  . 
Square ngei Kliptown ( he Tshata ya Mbofholowo ya bveledzwa hone nga 1955 )  . 
Muvhuso u khou bvela phanḓa na u bveledza vhupo vhu shumeaho u itela u kunga vhabindudzi vhapo na vhannḓa . 
A vha kombetshedzei uri vha vhige u xela ha muthu tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhupo he muthu a xela hone . 
Zwithu zwine zwa vha kilasini na kha vhupo . 
Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalelo na u lifhiswa kha u lenga u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi . 
Ri shumisa maḓi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe miḓini yashu . 
Ndi thaidzo dzifhio dzine na vhona u nga avha vhana vha nadzo vhutshiloni ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ? 
Website i do thusa u vhona uri vhadzulapo vha kona u ambedzana na muvhuso  . 
Mafheloni a Gireidi ya 9 vhagudi avha vha tea u kona u shumisa Luambo lwa Hayani na Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma zwavhuḓi vhe na vhuḓifulufheli u itela ndivho dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u guda . 
Mushumo wa luswayo lwa lushaka , ndi luswayo lu vhonalaho lwa vhuimo ha nha lwa Muvhuso  . 
Afrika Tshipembe ḽi khou thoma mbekanyamushumo dzi bvaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) dzine dza ḓo vhona uri shango ḽi dzule ḽi fhethu hu takalelwaho ha vhubindudzi . 
Vhathu vhane vha khou ḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka , vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , kana vhusimamilayo ha vunḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha phanḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano ḽa Lushaka , Khoro kana vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone  . 
Ipfi la ndangulo li dovha hafhu la elana na mutevhe wa khothe dzashu kha la Afrika Tshipembe ngauri dzi ri vhudza uri ndi maanda afhio ane khothe yeneyo ya vha nao na ane ya si vhe nao  . 
Vhagudi vha nga wana , u sumbedza na u amba dzina ḽa tshithu tshi re na tshivhumbeo tsha bogisi ( phurisimu ) kiḽasini . 
Ndivho ya iyi pulane ya ndangulo ndi ya u thusa na u tikedza mugudiswa o vhifhaho muvhilini , u sumbedza nḓila khotsi a ṅwana , arali na ene e mugudiswa , malugana na vhuḓifhinduleli hawe , na u thusa vhaṅwe vhagudiswa , miraḓo ya tshiṱafu na vhabebi vha kwamiwaho nga u vhifha muvhilini  . 
Maidioma ndi kuambele kune kwa amba zwithu zwi no fhambana na zwa nga misi . 
Ndau ri i vhona sa nduna ya mashango i no tshimbila i tshi tou sunya i tshi tandula shango ḽo ḓalaho ṱhuḓa na nḓou dzine dza si kundwe u rembuluwa dza i sedza . 
U shumisa aya mafhungo nga muthu ufhio na ufhio hu ḓo vha hu tsheo ya muthu onoyo  . 
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo kanzhi vha ṱangana lungana ? 
Hezwi ndi ngauri hu na tshifhinga tshinzhi kha Komiti uri dzi sedzese kha zwidodombedzwa . 
Mvelelo dza vhutshilo hoṱhe - Zwo ṱangana na Mvelelo dza Mveledziso ndi dzone mvelelo khulwane dza Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) dzine dza ṱuṱuwedzwa nga Ndayotewa , dzi katela vhutsila ha vhutshilo ha vhagudi , sa vhudavhidzani , u humbula ha tsatsaladzo , mushumo na ndangulo ya mafhungo , mushumo wa zwigwada na tshitshavha na vhutsila ha u pima  . 
Vhadededzi vha nga ḓi vhulunga rekhodo dzavho dzi si dza fomaḽa nga mvelelo dza mugudi muṅwe na muṅwe kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa thero u itela u thusa kha u pulana na u vhona uri vhagudi nga muthihi muthihi vha bveledze zwikili zwi ṱoḓeaho na u pfesesa . 
Vhagudi vha kundelwaho u ṅwala fhungo ḽa mafhungomaitei vha a thusedzwa . 
Mbudziso : Hu itea mini arali muraḓo wa komiti ya wadi a pfulutshela kha iṅwe wadi ? 
Izwi zwi ḓo thusa kha u ita Pulane ya u Linga ya ṅwaha kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Vhutsila vhuhulwanesa kha ṱhoḓisiso zwavhuḓivhuḓi ndi u ṱanganyisa maṅwalwa a elanaho na ṱhoḓisiso dza maedza , nga maṅwe maipfi , u wana maṅwalwa ane a tikedza data ya maedza kana u litsha mawanwa a maedza uri a tikedzwi nga maṅwalwa  . 
Ngauri Miraḓo ya 54 fhedzi kha ya 90 ya NCOP ndi vhurumelwa ha tshoṱhe i tshi vhambedzwa na ya 400 ya NA , Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi lavhelesa mushumo wa muhasho wa muvhuso wa lushaka une wa fhira muthihi . 
Naho hu u ri thanwe izwi zwi tou vha muila kha ndila ine mushumi a sedza ngayo vhutshilo,mushumi u a kombetshedzea u ri a netshedze muthu uyu thuso na tshumelo yo teaho sa zwine a do ita zwone kha munwe na munwe mudzulapo wa shango  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya zwa badani . 
U tshimbidza mawanwa U nanga mafhungo a ndeme a tshi bva kha ṱhalutshedzo yo tou ambiwaho tsumbo : u thetshelesa tshifhinga tsha u thoma mushumo zwi tshi bva kha nḓivhadzo . 
Muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu u fanela u thoma vhomasipala kha vunḓu ḽawo nga nḓila ine ya tshimbilelana na mulayo wa lushaka wo phasiswaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 na 3 na , nga vhusimamilayo kana maṅwe maga , u fanela u- a vhona uri hu vha na u lavhelesa na u tikedzwa ha muvhuso wapo kha vunḓu ; na b ṱuṱuwedza mveledziso ya vhukoni ha muvhuso wapo ha u konisa vhomasipala u ita mishumo yavho na u langula mafhungo avho . 
Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe hu na miraḓo vha ṱanaho nḓila dzo khetheaho dza vhuḓifari  . 
Naho data i songo lingana , zwi khagala uri u rengisa zwipiḓa zwa muvhili zwo hulela nahone hu tea u vha na maga o khwaṱhaho a u lwa nazwo - nga maanḓa u tsireledza vhalwadze vho hanganeaho na vhaṋetshedzi vha fhuriwaho  . 
U swikelela mafhungo a ndondolo ya mutakalo ya ane a ḓo vha konisa u ita tsheo dzo dziaho vha na mubebisi kana dokotela wavho nga ha mutakalo na khetho dza u vhofholowo . 
Puḽane ya u Dzhenisa Mushumoni i ḓo tshimbila u swika nga 2017 , huno i ḓo thusa kha nungo dza u fhelisa vhugevhenga vhu katelaho phukha dza ḓaka , nga maanḓa u zwimiwa ha dzitshugulu . 
Phesenthe ya mugaganyagwama wa khephithala wa masipala u shumiswaho kha thandela dza khephithala dzo topolwaho nga ṅwaha muṅwe wa muvhalelano u ya nga ha IDP ya masipala  . 
Eskom i khou shuma zwi ngomu u vhona uri hu thoṅwa thandela dza u i thusa dza mveledziso ya muḓagasi nga vhaṅwe vha konaho nga u ṱavhanya . 
KHUMBELO YA U ṰANGANEDZWA SA MUGUDI Ndi khou humbela u ṱanganedzwa sa mugudi tshikoloni tshavho kha gireidi 12  . 
U ya nga ha kuhumbulele kwa Mashudu hu na zwine Maria a khou mu litshela zwone . 
U fhindula mbudziso dzisakonḓi hu na thikhedzo ya zwifanyiso , tsumbo , nnyi , mini , ngafhi , lini Uguda ḓivhaipfi ya orala Ngamurahu ha u vhala vha tshi dovholola , vha shelamulenzhe kha dzikhorasi na u dovhololazwipiḓazwa luambo arali zwo tea nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Vhege dza malo . 
U ṋekedza : u sumbedza u humbulela vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele ; u shumisa zwivhumbeo na milayo zwa luambo zwo teaho nahone zwi pfalaho ; u ṋethedza hu re khagala ; u shumisa thekhiniki ya u amba na ya ngafhadzo zwo teaho . 
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo vha ḓivhadza arali o hana u nwalisa mbingano nahone a ṱalutshedze zwiitisi zwa u sa ṅwalisa  . 
U topola pfunzo ya tshiṱori . 
Mudededzi vha vhidza vhagudi vha 4 a humbela kiḽsini uri vha mu thuse u vhekanya u bva kha mulapfu u ya kha mupfufhi . 
Mbekanyamaitele ya Afrika Tshipembe na muhanga wa kushumele wa mulayo zwi ṱuṱuwedza zwitshavha zwine zwa dzhenelela nga mafulufulu kha u langula mveledziso dzawo  . 
Tshanduko a i nga ḓo vha hone arali hu songo vha na vhudzheneleli ho khwaṱhaho . 
Vho vha vho fanela vhe Vhukavhamabufho ha Johannesburg  . 
Yunithi dza Khakhathi dza Miṱani , Tsireledzo ya Vhana na Milandu ya zwa Vhudzekani , dzine dzo thomiwa hafhu nga 2010 , dzo engedzedza vhashumi . 
Mbila ya madeze ndi in(we tsumbo ya mbila  . 
Khabinethe i humbela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe na zwitshavha uri vha farisane na mazhendedzi a u vhona uri mulayo u a tevhedzwa kha u lwa na vhugevhenga . 
U rangela u vhala na u humbulela mafhungo a tshiṱori hu tshi shumiswa vhusevheḓi ha u tou vhona nga maṱo . 
Vhunzhi ha zwikili zwa Luambo zwa u thetshelesa na u amba , zwi ḓo bveledzwa kha Mathematiki na Zwikili zwa Vhutshilo , Saintsi Dzapo na Thekhinoḽodzhi na Saintsi dza Matshilisano . 
U shuma ha khothe khulwane idzi mbili zwi amba uri zwazwino ro limuwa nga ha tshipikwa tsha khothe khulwane kha vundu ḽinwe na ḽinwe kha shango ḽashu  . 
Ndingo ya khonadzeo ya khombo ndi u sedzesa nga vhuronwane uri ndi tshini kha bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu , u itela uri vha kone u kala arali vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa  . 
Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio I no wela nnḓa ha vhusimamilayo ha Phalamennde musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , I ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha ino Sheduḽu . 
Tshipembe kana u wana tshumiso kha vhupo ha zwikimu zwa dzilafho  . 
Arali mbilo yavho i songo tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga kwama Ndangulo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho , fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , vhe vha kundwa u ita mishumo yavho . 
Zwiko zwa Dzhenethiki - tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha dzhenetiki , kana tshine tsha vha na khonadzeo ya u vha tsha dzhenethiki kana mbonalo dza tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshilaho tsha luṅwe lushaka ( Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho )  . 
Tshitshavha tshi tea u ita tsheo arali zwi tshi toda vharangaphanda vha sialala vha tshi vha na vhaimeleli kana hai  . 
Tshi dovha hafhu tsha vhidzwa u pfi tshiimiswa tsha muvhuso kana muhasho  . 
Mme avho u vha lela vhegeni dzi si gathi dza u thoma vhutshiloni havho . 
Pfanelo ya u ṋetshedza mafhungo 3 . 
Dziṅwe dza mbudziso dzi vhudziswaho nga mudededzi dzi ḓo sedza kha kushumisele kwa luambo kha nyimele . 
Ambani arali ni tshi bvela phanḓa kana u tshimbila kha nḓila ye na lavhelesa khayo kana ni rembuluwe . 
U vhuyelela ha ḽifhasi hu kha ḓi vha ho lavhelelwa fhedzi hu si nga nḓila ye ha vha ho anganyelwa ngayo tshifhingani tsho fhiraho sa izwi Brexit i tshi khou khakhisa kha nyaluwo ya ḽifhasi  . 
Musi zwi tshi rangela 1994 itshi tshipiḓa tsha ḓorobo tsho vha tshi tshi dzula vhatshena fhedzi nga murahu miṱa i si mingana ya tshikolobulasi tsha nga tsini yo pfulutshela henefha  . 
U lugisela u ṅwla pulane hu tshe na tshifhinga sa izwi zwi tshi ḓo ṱoḓa uri hu lugiswe laputhopho kana zwileludzi zwa u thaipha zwi ḓo tea u dzudzanywa  . 
Hu vusuludza nḓivho yavho ya kale nga ha ṱhoho na u vha dzudzanyela u thetshelesa . 
Naho zwo ralo , hu na tshaka mbili dza dziWUA dzine dza nga vhumbiwa , madzina adzo ndi , WUA ya sekhithara na WUA ya sekhithara nnzhi  . 
Ngudo ya 12 : ( kanzhi ndi u ṅwala ) U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisa . 
Tshi tshi vula a humela yunivesithi  . 
Izwi zwi thusa u khwinisa u pfesesana ha mushumo wa Phalamennde na vhuḓifhinduleli ha Phalamennde kha tshitshavha . 
Tsumban ḓila arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 . 
Vhuvha ha dzidokhumenthe nomboro dza dzi khanelo dzo rekhodiwaho dza muthu kana ndaka yeneyo kubadelele kwa tshelede i kolodwaho  . 
Mugaganyagwama ndi mini ? 
Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango . 
Zwibveledzwa zwa ndeme ndi zwiko zwa ndeme zwa zwithu zwi re ngomu na zwi re mafhungoni , kha u davhidzana , u guda ho ṱanganywaho na u gudisa nyambo . 
Musi o no ṱanganedzwa , Maimo a Tshumelo a fanela u anḓadzwa nahone a dovha a ṱanwa fhethu ha nḓisedzo  . 
Khabinethe i khou kwamea nga u engedzea ha zwiwo zwa vhaendangaṋayo badani khulwane . 
Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba , zwiḓolo , zwiḽiwa na zwiṅwe ha tei u fhira R2 000 nga ṅwedzi  . 
Dzi NGO dzi dzhielwa nṱha sa dzi vha ho na mushumo wa ndeme kha vhurangeli , u tshimbidzwa na u isa phanḓa mushumo wa tshitshavha  . 
O mbo ḓi fhufhela tivhani a songo sedzulusa uri ḽo tsa u gumafhi . 
U vhambadzelwa nnḓa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo hu fanela u itwa hu na ndivho ya dzangalelo ḽa tshitshavha  . 
Vhatshimbidzi vha re na vhutsila uri vha kone u shumisana na tshitshavha , kha vhuimo ha u thomiwa ha mbekanyamushumo na lwa tshifhinga tshilapfu . 
Nga maṅwe maipfi , nḓisedzo ya tshumelo i fanela u iswa phanḓa hu si na u thithiswa na uri ngangoho i ṱavhanyiswe  . 
Izwi zwi sumbedza Ḽimaga ḽa Rosslyn sa ḽo dzhenaho fhasi kha vhuṱumani ha vhubveledzi ha BMW ḽifhasini u ya nga mitengo ya vhubveledzi na khwaḽithi . 
Ndaulo na Mveledziso ya Vhashumi yo vhumbiwa nga zwipiḓa zwi tevhelaho ; Mutakalo na Vhulonda Vhashumi , Mveledziso ya Vhashumi , Ndaulo ya u Fhambanyisa , Maitele a u Thola na Ndaulo ya Mabuḓo , Nzudzanyo ya Vhashumi na PSETA  . 
Ri tea u londota zwine ra vha nazwo , ri tea u fhaṱa themamveledziso ntswa , nahone ri tea u vha na vhathu vha thekiniki vha re na zwikili kha mimasipala  . 
Arali rekhodo i siho nga luambo lune vha ṱoḓa lwone , vha nga i wana nga luambo lwo shumiswaho kha rekhodo tshetsho tshifhinga . 
Thandela iyi ndi ya ndeme kha u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea zwihulu . 
Tsumbo ya 2 : Tshinwe tshifhinga mushumi a nga shumisa ndaka ya Muvhuso ( sa goloi , mitshini , fenitshara na zwinwe-vho ) nga ndila ya u sa londa nahone a sa vhavhaleli zwinwe zwa nga fhedza hu na tshinyalelo  . 
Mabambiri a nyambedzano mararu o fhambanaho a ḓo kona u bveledzwa u itela mabulamihumbulo na mafhungo  . 
Mashudumavhi , thagethe idzi dzo tou nga dzi a farea kha ḽevele ya masia manzhi , fhedzi hu si kha ḽevele ya lushaka , hune vhuḓifhinduleli ha amba zwinzhi  . 
Ndi ngani u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ? 
Kha vha tutuwedze u bvela khagala , u vhudzisa mbudziso na u rerisana tshifhinga tshothe  . 
Khabinethe yo khoḓa vharangaphanḓa vha kha vunḓu na vha mimasipala vha kha vhupo ho kwameaho kha u shela havho mulenzhe kha u fhungudza mutsiko na u rangaphanḓa maitele a ṱhanganelano hafhu ya vhabvannḓa na zwitshavha . 
Magudedzi a TVET ndi one are na khonadzeo ya u honolola zwikhala zwa ikonomi zwa vhaswa , ngeno dzi tshi tandulula khaedu dza tshaeho ya mishumo , u sa eḓana na vhushai vhukwamaho zwitshavha . 
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale , u itela u tikedza khumbelo . 
Ndi tshifhinga tsha u thoma uri Afurika i rangele ofisi ya vhudzulatshidulo ha ICC . 
Muṅwe Muthusa-Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga ṅwaha muthihi , nahone u tea u tevhelwa nga murumiwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe , u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa . 
Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati  . 
Komiti ya wadi i thuswa nga muḓivhimakone wa CBP , hu tea u ḓiswa fomo ya u vhigela murahu miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe ( sa zwe zwa bulwa kha Gaidi ya Mutshimbidzi ) ine ya vhiga ḽeveḽe ya mushumoitwa wa komiti ya wadi khathihi na u buletshedza ṱhoḓea dzi no bva ha masipala  . 
Khathuni iyi i sumbedza mini malugana na u daha ? 
Vhagudi vha ḓo lwela u wana ndalukanyo dza lushaka kha levhele ya 3 kana vha khou shuma kha vhupo ha ndangulo , hu tshi katelwa dziSMME ( Mabindu maṱuku , a vhukati na Maṱukusa ) , hune u waniwa ha vhukoni malugana na izwi zwitandadi zwi ḓo engedzedza ndeme kha mushumo wa mugudi , kana khonadzeo ya u wana mushumo  . 
U ṅwala lwa tshisaints . 
Mbekanyamushumo dzine dza ḓo itwa u mona na shango dzo livhaho kha 2023 dzi ḓo sia vhufa ha tshifhinga tshilapfu ha mveledziso ya rugby kha vhadzulapo vhane vha khou shaya . 
Mbekanyamushumo dza Mabindu a muvhuso na zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni zwi fanela u ḓisendeka nga maanḓa kha fhungo ḽa u sika mishumo  . 
Ndivho ya maana a vhukoni i khou thoma u vhonala na u bvelela kha zwiimiswa zwiswa uri na vhone vha dzhenelele lwa tshahe kha imaga  . 
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome u ḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi  . 
Zwikhala zwa u gudisa ABET zwi a kala afho tshiṱirikini  . 
Tshumiso ya website nga mushumisi , nga murahu ha u rumelwa ha zwidodombedzwa zwo shandukiswaho kha website , i ḓ o dzhiwa sa nḓ ivhadzo ya uri mushumisi o tenda u tevhedza na u vhoxwa nga zwidodombedzwa na milayo ya tshumiso , hu tshi katelwa na tshanduko dzo itwaho  . 
THEBULU YA 2 i na manweledzo a ṱhoḓea dza thendelo dza vhushumisamupo na ṱhoḓisiso  . 
Kha vha gudise vhathu u langula zwishumiswa zwa mupo  . 
Zwa zwino ri khou sengulusa muhumbulo wa mulayo wo wanalaho kha mbekanyamaitele yo kumedzwaho  . 
R348 vha wana mushonga wa mukhushwane . 
Vhaofisiri avha vha laula mushumo wa NCOP na u ranga phanḓa khanedzano , na u vhona uri vhurumelwa vhu amba ho vhofholowa ngeno vha tshi tevhela milayo ya Nnḓu  . 
U engedzedza u swikela ha vhathu kha tshumelo , nga maanda nga vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u shumisa maḓi nga u londa na u itela u vhulunga tshiko itshi tsha vhuṱhogwa . 
Hezwi zwi amba zwauri hu tea u vha na mulayo wa muvhuso ( hoyu u angaredza mulayo wa Phalamennde , dzindaela ) kana milayo ya tshirema  . 
Zwinepe : Zwinepe zwo katelwaho kha webusaithi iyi a zwi tei u shumiswa u itela iṅwe ndivho hu si na thendelo ya vha Sisiṱeme ya Mafhungo na vhudavhidzani ya Muvhuso ( GCIS )  . 
Thuso ya sabusidi i ḓo ṋetshedzwa nga Zhendedzi ḽa Tshumelo na Tswikelelo i Fanaho ḽa Afrika Tshipembe ( USAASA ) ḽine ḽa vha zhendedzi ḽa muvhuso ḽo ṋewaho vhuḓifhinduleli ha u badela sabusidi dza STB . 
Vhaofisiri kha Yunithi ya PAIA vha ḓo ḓadza fomo yo teaho ya A vho imela muhumbeli vha kona u vha ṋea khophi ya hone . 
Ndi wana hani mushonga wanga wa vhulwadze vhu sa fholi wo themendelwaho ? 
U thivhela mafhungo manzhi manzhi kha izwi zwa pfanelo , khethekanyo ya 36 , mbudziso i ya saukanywa na uri izwi zwi katela mafhungo manzhi a bvaho kha phungudzelo ya pfanelo ya ngomu . 
Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo . 
Matshudeni a khou tea u fhindula dziṅwe dza mbudziso pfufhi dza ṱhoḓisiso ya ngudo nga ha ndangulo ya kushumele kwa vhone vhaṋe  . 
Determination ya Vhugudisi  . 
A ṋuṋedza fuḽauru fhasi tsini na mmbete . 
Sa tsumbo , tshifhingani tsha muvhuso wa khethululo nga muvhala vhan(wali vhanzhi vho n(wala man(walwa avho vho sedza u wisa muvhuso wa tshenetshi(la tshifhinga  . 
U linga tholokanyonḓivho zwi tea u ṱumanywa na kushumisele kwa laumbo . 
Lu ṅwalo lu bvaho kha mutholi lu ṱanganedzaho vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni zwi yelanaho na u humiselwa havho murahu arali zwo tea . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 2 : U vhala wo tou fombe . 
A tshi hasha maṱo a wana hu Tshibodempembe , tshe tsha vha tshi tshi vhonala tsho neta vhukuma . 
NDI NGANI MADZINA A FHETHU A TSHI FANELA U LINGANYISWA ? 
Vhaṱoḓisisi vha nga vha vhathu vhapo , vhane vha bva kha zwiiimiswa zwa tsedzuluso kana yunivesithi dza Afrika Tshipembe , kana vha nga vha vha tshi bva nnḓa ha shango ngeno Afrika Tshipembe ḽi vhuṅwe ha vhupo havho ha ṱhoḓisiso  . 
Kholomu ya muraḓo Hei khoḽomu i sumbedza uri ndi vhugai ine muraḓo muhulwane , ane a vha mushumeli wa tshumelo ya nnyi na nnyi o ḓiṅwalisaho kha GEMS , a tea u badela . 
Kha vha rumele khumbelo kha the Senior Manager : Animal Health arali vha tshi ṱo ḓa u dzheniswa kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo  . 
Phaḓaladzo hafhu hu u itela u tikedza tshumelo dza pfunzo , mutakalo na mishumo ya masipala vhuponi ha mahayani zwi dzula zwi ṱhuṱhuwedzo kha mbekanyamushumo dzashu dza u shumisa masheleni . 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 6 : Thandela dza Tshipentshela tshifhinga nahone zwi tea u tshimbidzana na vha sa xelelwe nga tshelede  . 
Kha minwaha mivhili khontseputi ya u kovhekana na u vhea nga zwigwada zwo itwa nḓowenḓowe zwa zwino ndi tshifhinga tsha u ṱumanya khontseputi idzi mbili . 
Vha ḓo kona u sedzulusa ṱhiransekisheni dza mbadelo dzoṱhe u bva kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kha zwitatamennde zwa akhaundu yavho kha zwiputelo zwa mishonga yavho . 
Maga a dzhielwaho nṱha a pulane ya mbuno dza 10 ya u Humela kha zwa Mutheo o bveledzwa uri a konise luṱa lutevhelaho  . 
Sa masiandoitwa a mvula dza mibvumbi na maḓumbu e a tshinyadza zwipiḓa zwinzhi zwa shango , ro xelelwa nga matshilo a vhathu vha 19 ngeno vha fhiraho 20 vho huvhala . 
Miṱangano yo khetheaho i nga vhidziwa arali kwotara nthihi ya miraḓo ya khoro ya rumela khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha vhuṅwaleli ine ya ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa muṱangano  . 
Mazhendedzi a Muvhuso o amba uri vhadzuli vho dzula Joe Slovo lu siho mulayoni , na uri u pfuluswa havho ho luga nahone hu na ndinganyo na uri ho vha hu si na ndavhelelo yo teaho sa zwe zwa ambiwa nga vhadzuli  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli . 
Zwiphuga zwi dzhiela nṱha vhukoni kha zwa vhoramafhungo na u ṱuṱuwedza vhashumi vha zwa nyanḓadzamafhungo kha mashango a re miraḓo kha u vhiga mafhungo ane a tshimbilelana na zwa dzingu u itela u alusa ṱhanganelo na tshumisano ya dzingu . 
Mushonga wa vhulwadze vhu re khombo kha vhutshilo , sa vhulwadze ha swigiri Mushonga u shumiswaho misi yoṱhe u alafha vhulwadze vhu sa fholi vhu holefhadzaho vhune ha vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha mutakalo wavho na ndeme ya vhutshilo havho . 
Mafheloni a themo ino vhagudi vha tea u vha vha tshi kona u shuma thaidzo dzo ambiwaho afho fhasi . 
Themamveledziso ya lushaka ya saintsi ya Afrika Tshipembe yo no vha ya kale na uri i khou ṱoḓa u vusuludzwa na u khwiniselwa kha ya tshizwinozwino u itela nḓisedzo ya tshumelo i shumaho zwavhuḓi ya tshoṱhe . 
Vha tea u vha vho fara bambiri ḽa vhuṋe musi vha tshi tevhela garaṱa  . 
U tanganya mihumbulo ya vhathu na ndivho ya zwishumiswa fhethu huthihi na mafhungo kha vhasheli vha mulenzhe vhothe uri hu vhe na pulane ine ya shumisea zwavhudi  . 
Vhafumakadzi vhane vha vha na miṅwaha ya 60 na u fhira , na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 65 na u fhira  . 
Mishumo ya hone i wanala zwiwe zwifhinga nahone a si mishumo ya tshohe  . 
Khumbelo i tea u itwa nga u ṱavhanya mathomoni a ḽivi ya vhudzadze kana hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u bebwa ha ṅwana . 
Zwa Vhutsila ha Masila izwi zwi sumbedzaho ḓivhazwakale ya muombano wa Afurika Tshipembe , zwo itwa nga vhafumakadzi vha bvaho Eastern Cape , nahone zwi katela zwifanyiso zwa matheriaḽa a khunguwedzo a mafhungo a khetho e a ṋetshedzwa vhakhethi vha Afurika Tshipembe kha khetho dza u thoma dza dimokirasi . 
Lihoro livhusi lone li nga bvisa mulevho u ombedzelaho u ri tshitenwa tsha vhuthogwa ndi u fhatela vhadzulapo dzinndu khathihi na u lwa na vhutshinyi  . 
Arali maga na mulayo muṅwe na muṅwe zwa kushumiselwe kwa webusaithi iyi zwa sa shumiswe u swika kha gumofulu kana u shuma nga ṅwambo wa tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe , maga na milayo iyo zwi nga ḓo vha khonṱhiraka ya mulayo u bva kha maga na milayo yo salaho  . 
Arali vhudzimu havho ho shandukiswa nga muaro khotsimuhulu wanga u ya nga he mashaka a dzudzanya ngaho  . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha dza rathi dzi tevhelaho  . 
Fhedziha , ḽiṅwe ḓuvha , phukha dza tshea tsheo ya vhahali : dza ri dzi tea u ya dza amba na Vho Ndau uri hu wanale thandululo ya thaidzo iyi . 
Vha nga vhila thikhedzo yo teaho ya u unḓa ṅwana kana muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u londotwa . 
Afurika Tshipembe ḽi nga wana mbuelo kha nyaluwo i ṱavhanyaho kha mashango ane a khou bvelela ine ya ita uri hu vhe na u engedzea ha ṱhoḓea ya zwivhambadzwa na u engedzedzwa ha mimakete ya vhashumisi kana vharengi  . 
Vhabvannḓa a vha nga ḓo tendelwa u langa mavu fhano Afurika Tshipembe , fhedzi vha ḓo ṋewa thentelo ya tshifhinga tshilapfu kana u hadzimiwa mavu lwa tshifhinga tshilapfu . 
Nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha shango ḽa nnḓa , ISS SA i rumela khumbelo kha muimeli wa vunḓu ane a ḓo shumisana na mushumeli wa tshitshavha u ṱo ḓisisa fhungo iḽo na u ṋea muvhigo kha muhasho wa vunḓu  . 
Na hone wo dovha u si shumiswe kha vhe vha malana hu tshi tevhelwa mulayo wa mbingano ya sialala kana mvelele  . 
Ri a ḓivha vhukuma nga ha zwo nga murahu ha u shumisa mihumbulo yashu na u ambedzana nga hazwo  . 
Maga a u langa phosho a vhuinzhiniara a tea u shumiswa u itela u fhungudza phosho , nahone hu tea u ombedzelwa u ḓitsireledza ha muthu ene muṋe  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi na vhaunḓi uri vha ṋetshedze thikhedzo i vhonalaho kha vhagudiswa musi vha tshi khou lugisela milingo yavho  . 
Mivhigo i ḓo anḓadzelwa nnyi na nnyi uri zwi vhe khagala hu tshi sedzwa uri mihasho i khou shuma hani nahone ho sedzwa maimo e ya vhetshelwa  . 
Izwi zwi itwa hu tshi tevhedzwa maitele a ḽifhasi na u vhumba vhushaka vhukati ha SAPS na vhaḓivhadzi  . 
Minista wa Gwama vha ḓo ṱalutshedza nga vhuronwane izwi zwo bulwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama  . 
Kha ri ṅwale Zwino shumisani zwibuṱoko ni tshi ita nyolo ya fuḽou ine ya sumbedza uri ni ṱwa hani kha ḓuvha . 
Kha izwi ri tshe na vhuyo . 
Musi muthu a tshi bika u fanela u vha o tiba bodo nga tshitibo  . 
Vha dovha hafhu vha shuma sa zwiko zwa thuso tshifhingani tsha vhugudisi  . 
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho 2 . 
U ḓivhadza hu hulwane yo bveledzwaho nga tsedzuluso iyi ndi iyo ya pfunzo ya nyambo mbili  . 
Maitele a ṋea mupondwa na tshigevhenga tshikhala tsha u bveledza maano a u shumana na vhuṱungu  . 
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka National Curriculum Statement NCS ndi mbekanyamushumo ya fomala yo ṱanḓavhuwaho ine ya tea u tevhedzelwa kha gireidi iṅwe na iṅwe u bva kha Gireidi R u swika kha Gireidi 12 . 
U vhalela nṱhaḽiṅwalwa na mudededzi . 
Ambani uri ho itea mini kha mutumbu . 
Fanela u sumbedza tshiimo tsha thulo i humbelwaho kha Phalamennde . 
Khumbelo ya thendelo ya u una goloi yo no maitele a u dzhia thero sa ine ya itwa nga dziyunithi dza 20 o sedzuluswa  . 
U thetshelesa mbudziso nga vhuronwane a ṋea phindulo . 
A na khonadzeo khulwane ya mbuyedzedzo , ndiliso na u fha vhapondwa tshifhinga tsha u fha mihumbulo yavho  . 
Mbudziso ine ya vha ya ndeme ndi ya uri : Naa u aluwa ha ikonomi hu tea u vha hani ? 
Arali tshikepe tshi si tshikepe tsho tiwaho u ya nga kuavhelwe kwa pfanelo zwi amba uri muhumbeli u fanela u ḓadza fomo ya phiriso ya tshikepe . 
Tsumbo 2 : Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso ( goloi , mitshini , fanitshara , nazw . 
Ri lavhelela uri u gonya uhu ha tsheledemviswa ya ndondolo hu ḓo ya phanḓa tshifhinga tshiḓaho , musi mbadelo dza vhudzulo dzo engedzwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha maimo a elanaho na maraga  . 
Komiti ndi yone ine ya ta fhethu na tshifhinga  . 
Ri humbela vhathu vhashu vhoṱhe uri vha gude luimbo lwa lushaka na u lu imba nga nḓila yone nga u ḓiṱongisa . 
Zwi tea u khwaṱhisedwa uri u linga a hu itwi kha mushumo wa u ṅwala fhedzi , honeha hu tendelavho na mushumo wa u ita na wa oraḽa . 
Khethekanyo ya u pulana nyambo yo thomiwa nga Thangule 1993 uri i eletshedze muvhuso nga ha u bveledziswa na tshumiso ya mbekanyamaitele kha mafhungo ane a kwama nyambo zwi tshi ya nga khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa  . 
Maraga dza ṅwaha woṱhe dza Oraḽa dzo itwaho kha U amba , U thetshelesa na U vhala . 
Fhedziha , nga u ita , hoku ndi kuitele ku shumaho u thusa vhathu vha shayaho na u sika tshikoupu na vhuleme ha zwa tinya na u shavha u badela muthelo  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha wane zwine vha zwi ṱoḓa kha metse kana ḽitheresi ya metse uri vha kone u guda vha tshi ya phanḓa . 
Tshigwevho tsha vhutshinyi uvhu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 ndi ndaṱiso ya miṅwaha i sa fhiriho mivhili ya u dzula dzhele , kana mulifho . 
Haya masia a tea u sedzuluswa zwavhuḓi nga mihasho ya lushaka na ya mavunḓu  . 
Ngauralo , ri themendela mutheo wa masia manzhi u bveledza mutevheṱhanḓu wa zwiitei zwine zwa vha na vhushaka wa mveledziso , hune mvelaphanḓa kha ḽiṅwe sia ya ṱuṱuwedza mvelaphanḓa kha maṅwe  . 
Hu fanela u vha na dzina na nomboro ya luṱingo lwa muthu ane a nga kwamiwa musi hu tshi ṱoḓea vhuṅwe vhuṱanzi na nyeletshedzo  . 
Fhungo ḽa uri sekhithara ya phuraivethe i murahu kha u shandula tshivhumbeo tsha vhulauli na mishumo ya zwikili , mvelaphanḓa ya vhubindudzi na zwiṅwe , zwi ita uri shango ḽashu ḽi salele murahu kha nyaluwo . 
Bodo ya Dzithirasitii na vhadzhiamikovhe vha ndeme kha tshenzhelo ya mbilaelo dza Tshikimu ho itwa  . 
Zwenezwo vha nga bula zwine vha zwi funa , u fha ngeletshedzo na u bula vhuḓifhinduleli  . 
Ni bule uri ngani . 
U khwinisa nd(isedzo ya tshumelo kha vhadzulapo vhot ( he  . 
Pfunzo ya Zwikili zwa Vhutshilo ndi mbekanyamushumo ine ya shumana na ṱhoho dzine dza kwama mugudiswa muṅwe na muṅwe na mudededzi  . 
Mashumele ho sedzwa maimo a fanela u elwa tshifhinga tshoṱhe nahone mbuelo dzi fanela u anḓadzwa luthihi nga ṅwaha nahone tshifhinga tshoṱhe arali zwi tshi konadzea  . 
Ro no wina tshiphuga luraru tsha u vha vhomakone . 
U ya nga ha theo ya mulayo , ndi vhuḓifhinduleli ha rakhemisi u funza vhone nga ha mushonga wa dzheneriki . 
Khothe ntswa dzo sikiwa u itela u khwinifhadza u swikelelea ha vhulamukanyi , u tou fana na khothe dza ndingano , khothe ṱhukhu dza mbilo , na khothe dza mupo  . 
Raluswielo Tshivhasa ndi mun(we wa vhana vho bvaho Dzat ( a  . 
Hune mabammbiri a sikaho dzangano a vha a sa tevhedzi ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo , khumbelo i tea u tikedzwa nga luṅwalo ḽwa u ḓiimisela u tevhedza mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo . 
Vhatshimbidzi vha tea u vhona zwauri vhuimelelo ha zwigwada zwi sa koni u ḓipilela ndi tshipiḓa tsha zwigwada zwa Mushumo na uri vha na zwine vha amba kha zwigwada  . 
U vhewa ha milayo iyi zwi kunguwedza u fulufhedzea ha vhashumi kha muvhuso wo di-tikaho nga milayo ya Demokirasi  . 
U vha hone ha vhashumisi vhanzhi kha mashango ane a khou bvelela zwi ḓo ṱanḓavhudza kana u engedza zwikhala zwa ikonomi dzoṱhe  . 
Tshivhalo tsha vhashumi vho tholwaho kana vhane vha ṱo ḓa u vha thola , na tshivhalo tsho fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa  . 
Vha ḓo ya vha lingwa maṱo sentharani ya u lingela kana vhone vhane vha nga ya u lingwa nga ṅanga ya maṱo i re na ndalukanyo vha isa fomo ngei sentharani ya u lingela . 
Naho zwo ralo , naho u ṱanganedza uhu hu re khagala ha ndeme ya ndinganyiso , ḽifhasi na vhuthihi hu sa itei zwavhukuma nga maanḓa  . 
Vha nga si kone u shela mulenzhe nga tshelede nnzhi , fhedzi thodea dzavho dzi nthesa  . 
U vhekanya zwithu u ya nga maitele . 
Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Mar musi hu tshi oliwa na u bveledza kha Mbekanyamushumo dza u Guda dzo teaho na kushumisele kwo teaho u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri komoti ya wadi i ita zwi lavhelelwaho nga masipala nga ha maitele a u vhiga  . 
Idzi dziREDZ dzi ḓo vhona mafhungo a muratho u ya kha khaboni ya ikonomi ya fhasi , engedza luvhilo lwa mveledziso ya themamveledziso , na u shela mulenzhe kha muhanga wa ndango u re na mudzio nahone u humbuleleaho une wa fhungudza birokhirasi i re na vhushaka na mbadelo dza u tevhedzela . 
Izwi zwi a kona u dzhenisa u ita dzidoiḽi na mabambiri a dziraga dza tshikale o gerwaho phetheni . 
Vhatshutshisi na Dzikhothe : Milandu yoṱhe ya Ukuthwala ine ya kwama vhana vha re na miṅwaha ya fhasi ha 18 i fanela u tshutshiswa hu tshi tevhedzwa milayo ya shango  . 
Muphuresidennde a nga vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mufarela Muhaṱuli kha Khothe ya zwa Mulayotewa arali hu na tshidulo tshi si na muthu kana Muhaṱuli a siho  . 
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi  . 
U bva kha khonṱhiraka hu elela pfanelo dziṅwe na mishumo ya mahoro  . 
Ri dovha ra ṱoḓa u khwaṱhisedza uri ri bvela phanḓa na u ṋetshedza tshitshavha tshivhalo hone hune ra ṱangana na khaedu , ri vhe khagala lune ra kona sumbedzisa izwi musi ri tshi khou wana maga a u lulamisa u lugisa izwi  . 
Ndaela dza vhuaifa dzo sikelwa uri dzi kone u thivhela u balangana ha mia nga wambo wa lufu  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbadelo ya fhasi ha R30 a i badelwi murahu  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe uri a shele mulenzhe kha u vhulunga na u shumisa maḓi nga nḓila ya vhuṱali na nga u vhavhalela . 
Vhamodareithi kha vhuimo ha tshikoloni vha tea u ṋea maambiwa a ndeme o sendekwaho kha ṱhoḓea dzi re afho nṱha u itela uri u ita nḓowenḓowe ya u linga tshikoloni hu khwaṱhiswe . 
Gethe ya Roeland Street i ṋetshedza vhuswikeli kha miraḓo na bai dza u paka nga fhasi dza dzi MP na tshiṱafu tsha Phalamennde  . 
Ndayotewa ya zwino i ṋea maanḓa muphuresidennde u anḓadza ndaulo na maanḓa a fanaho a mulayo  . 
Nyito dziṅwe Ndowenḓowe dza u ṅwala Vhagudi vha nga kona u ita nḓowenḓowe ya u ṅwala zwiga zwa nomboro nga nḓila dzo fhambanaho : Nga u tevhedzela nga nṱha ha nomboro Nga u ita nyito ya u ṱanganya zwithoma zwi re na nyolo ya tshiga tsha nomboro Nga u ṅwala muṱavhani Nga u ṅwala kha bodo ya u ṅwalela kana kha semende Nga u pennda Nga u runga nomboro nga wulu . 
Nga murahu ha u vhuya havho , Muhasho wa Mafhungo a Mupo u khou ṱoḓisisa nga ha phambano dza miholo nga vhadzimamulilo vha tshi ṱoḓa mvelelo dzi pfalaho kha vhoṱhe vhakwameaho . 
Zwiḽiwa zwa mafhi zwi ita uri marambo ashu a khwaṱhe , nga maanḓa arali ri tshee vhaṱuku , musi marambo ashu a tshi kha ḓi aluwa . 
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa ṱo ḓi . 
Pulane i ṋetshedza ṅwongo wa mbekanyamaitele ya tshitshavha ya u lwa na khethululo nga muvhala ine ya ḓo thusa kha u ombedzela zwipikwa zwashu zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshakha . 
Mudededzi vha vhanda u swika kha 6 . 
IMF na Bannga ya Ḽifhasi vha khou humbulela uri ikonomi ya Afrika Tshipembe i ḓo aluwa zwi sa swiki kha phesenthe nthihi ṋaṅwaha . 
Maṅwalo ayo o vha o fanela o lugela u kovhelwa hafhu phanḓa ha musi ri tshi dzhia vhuṱanzi  . 
Hu nga ḓi vha na nyito dza masalamurahu sa mushumo wa u guda ḓivhaipfi wo ḓisendekaho nga tshibveledzwa . 
Vha na muhumbulo wa uri mulayo u tea u pfisa vhuṱungu na vhashumisi vha miṱuvha ya vhathu . 
Fhedzi izwo ndi zwi dzhia sa tshipiḓa tsha u guda  . 
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Vhulwadze ha swigiri vha tea u vha vha muthu muhulwane u nga saina konṱiraka  . 
Naa dzi kha nyimele yavhuḓi ? 
Kha vha dzule vho sedza mivhigo u ḓivha zwidodombedzwa ! 
Ri dovha ra tamela vhathu vha Zimbabwe mashudu kha khetho dzine dza ḓo farwa nga 29 Ṱhafamuhwe  . 
Litshani ndi ni thuse u tshi doba ! 
Mudededzi u shuma na zwigwada zwi no khou pfesesa a tshi fanyisa zwo ṅwaliwaho u ya nga he vha vhudzwa ngaho . 
Nomborani mafhungo aya a tshi thoma kha 1 u swika kha 6 ni tshi Kha ri ite nyito sumbedza u tevhekana ha tshiṱori nga ngona . 
Hu nga vha u tou funa kana zwa tou kombetshedzwa uri zwi thome ( sa tsumbo , khothe i nga ṋea ndaela ya uri vhathu vha kwameaho vha ye u ambedzana uri vha dzudzanye khanedzano ) , fhedzi mvelelo dza hone na u bvela phanḓa ndi zwine vha tou zwi funa  . 
Pfanabvumo - U dovhololwa ha u shumiswa ha mubvumo muthihi mathomoni a ipfi kha mutevhekano . 
Ni nga kha ḓi vha ni sa ḓivhi uri ni ṱoḓou ita mini . 
Tshivhumbeo tsho khunyelelaho tsha Luswayo lwa Shango tshi ṱanganyisa tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsha fhasi na tsha nnṱha kha luswayo lwa u sumbedza u ya nga hu sa fheli . 
Nṱha ya Afrika Tshipembe i na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , I tshi dzhiela nṱha dzangalelo ḽa vhulamukanyi  . 
Khabinethe i tikedza mbidzo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya ṱhavhanyo ya vhulamukanyi kha u tsivhudza vharangaphanḓa vha sialala na miraḓo ya tshitshavha uri vha dzhiele nṱha u lwa na u tambudzwa kana u litshedzelwa . 
Khabinethe i khoḓa u vha na tshivhindi ha vhagudi kha u ṱana khethululo na u dzhielwa havho fhasi tshikoloni . 
Thimu dza thandela dzi shumisa zwisumbi kha u monithara kutshimbilele kwa thandela  . 
I dovha ya ṋetshedza tshikhala kha vhathu vha shumaho na HIV na AIDS , Malwadze a Pfukelaho nga Vhudzekani ( dziSTI ) na Lufhia uri vha kovhele vhaṅwe nga ha tshenzhemo ya zwine vha ṱangana nazwo . 
Ri vhona vhubindudzi kha vhupfumbudzi na matshineri i yaho kha engedzedza zwibveledzwa  . 
Ndi fanela u ita khumbelo ya thendelo ? 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha mubebi wa Taegrin Morris wa miṅwaha miṋa we a vhulawa kha tshiwo tsha u dzhiiwa ha goloi nga khani ngei Reiger Park Tshipembe ha Johannesburg . 
Zwa u vhofhekanya na u ṅwaliswa ha mbingano dza tshikhuwa , mbingano dza tshirema na u ṱanganyiswa ha vhavhili zwi langwa nga Muhasho wa zwa Muno . 
Vhagudi vha tea hafhu u ḓivha mutheo wa luambo : girama , ḓivhaipfi , mupeleṱo , a ndongazwiga . 
Zhendedzi ( la Vhuendisi ha Badani ( la u Pfukha Mikano ( C-BRTA ) ( lo t ( angana na Muhasho wa Vhuendisi Afurika Tshipembe , zwi tikedza thandela ( initiative ) ya u d(ivhadza vhareili vha dzit ( hirakha , vhathu vhane vha shuma u rengisa mivhili yavho na vhathu vhane vha dzula mid(ini I re tsini na mikano nga ha mbudziso dza malugana na mutakalo  . 
Tsho sumbedzwa kha musuku hune tsha vha tshiga tsha u sumba u baḓekana hatsho na ḓuvha khathihi na maanḓa a nnṱhesa . 
Musi fhungo ḽi nga fhasi ha ṱhoḓisiso , yunivesithi i nga si kone u ṋea maṅwe mahumbulwa  . 
Ndima ya 2 i nga khwiṋiswa fhedzi nga Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka , hu na vouthu dza u zwi tikedza dzine dza swika tshivhili tsha raru tsha miraḓo ya hone na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , hu na vouthu dzine dza swika mavunḓu a rathi . 
Ri tshi sedza murahu , ri tea u linga uri ro zwi itisa hani u ṱalutshedza maipfi aya a vha mbuno ngei fhasi  . 
Vha tea u wana luṅwalo lwa thendelo arali vha tshi ṱo ḓa u renga goloi ntswa kana yo no shumiswaho u bva nnḓa , goloi ya u halwa thundu kana gariki na vha tshi ṱo ḓa u fhaṱa goloi kana u shandukisa zwiṅwe kha goloi  . 
Pfanelo dza mutheo dza vhafumakadzi dzi tea u tsireledzwa khothe , nga maanḓa kha milandu ya u binya  . 
Mulayo wa vunḓu u fanela u sumbedza maitele ane , na nḓila ine zwishumiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya zwa tea- ( a ) u kumedzwa kha vhusimamilayo ha vunḓu ; na ( b ) u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu  . 
Ndi ṱoḓa u vhona ṱhoḓea dza vhathu vha hashu dzi tshi ḓa phanḓa nahone vha dovhe vha fushee  . 
U fhungudzea ha u phaḓaladzwa ha mbuelo kha vhashai zwo koniswa hafhu nga zwivhumbi zwihulwane zwiraru  . 
Vhareivhakhovhe vhaswa vha tea u fusha ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga ṋewa thendelo . 
Dzina : Teko Modise Shango : Afrika Tshipembe Mutamba vhukati wa Orlando Pirates ndi ene ane vhaṱaleli vhane vha funa bola vha vha nga mu vhidza uri ndi dzhuwele ya bola ya milenzhe . 
Ndi zwithu zwifhio zwe a zwi vhona ? 
Vhudzheneleli vhu ṱoḓaho phindulo vhu khou livhiswa kha mihasho ya muvhuso uri hu dzhiiwe maga . 
U kopolola , u vhala na u ṅwala maipfi mapfufhi kha muṅwalo wa u pomba . 
Naho hu si khombe-khombe u ṱo ḓisisa uri a huna tshiolwa tshi fanaho na tshavho tsho no ṅwaliswaho , ndi zwa ndeme u kwamana na Ofisi ya Vhuṅwalisi ha Zwiolwa ine ya vha Pretoria u ṱo ḓisisa uri a tshiho naa tshiṅwe tshiolwa tshi fanaho na tshavho  . 
Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa , uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi , nga nnḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu . 
U rerisana nga u bvela phanḓa na zwi bvelezwaho zwa thandela dze dza thomiwa nga masipala  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga ṋea ndaela ya uri hu badelwe- ( a ) mithelo , dziḽevi na miṅwe mithelo nga nnḓa ha mithelo ya mbuelo , mithelo ( VAT ) , mithelo ya thengiso , khathihi na mithelo ya ndaka na ya zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa ; na u ( b ) mithelo I eḓanaho ya tshelede yo badelwaho nga nṱha ha tshelede yo ḓoweleaho kha tshiimo tsha muthelo muṅwe na muṅwe , ḽevi kana mithelo yo kombetshedzwaho nga mulayo wa lushaka , nga nnḓa ha mithelo ya khamphani , muthelo ( VAT ) , mithelo ya ndaka kana ya zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa . 
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho  . 
Mishumo ya tshitshavha hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Ndayotewa kana mulayo ufhio na ufhio  . 
Riṋe , zwenezwo , ri dzinginya uri ṱhanganelano ya ḽifhasi yo vhea khaedu dzi elanaho phanḓa hashu  . 
U bveledza khonseputi , ḓivha ipfi na zwivhumbeo zwa luambo Nga u shela mulenzhe kha nyito dzi tevhelaho : U isa phanda na u fhaṱa ḓivha ipfi nga u tou amba U dovholola zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwa luambo hu na vhudifulufheli . 
L(igegise o d(o vhulungwa Mukumbani  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha khou wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea . 
Kharikhulamu ya Tsireledzo ya Matshilisano i U alusa kuvhonele kwa pfanelo dza vhadzulapo vha fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Mbekanyamushumo ya zwa madzulo a vhathu . 
Fomo dzi a wanalea mahala kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka  . 
Olani zwifanyiso zwa u sumbedza mirero iyi . 
Muvhuso u bvela phanḓa na u dzhiela nṱha na u ṱuṱuwedza u dzhiiwa ha Ḓivhambalo na Fisikhaḽa Saintsi sa tshipiḓa tsha u bveledza vhutsila ha ndeme vhune ha ṱodea kha ikonomi yashu ine ya khou bvelela . 
Fhedzisa mutevhe wa nomboro wa u vhala . 
Nganeavhutshilomuṋe ndi nganea ine muthu a ṅwala nga vhutshilo ha muthu we bugu ya ṅwalwa yo ḓisendeka ngae . 
Ni nga sedzulusa hani phindulo yaṋu ? 
Zwa zwino Nnḓu iyi i vho shumiswa kha vhupfiwa nga vhathu , u phasisa milayo na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde  . 
Maḓuvha ndi malapfu vhusiku ndi vhupfufhi . 
Komiti ya Wadi i nga ḓivhadza meyara arali i sa wani mivhigo tshifhinga tshoṱhe  . 
Mihasho ya Vundu na ya Muvhuso wa Vhukati- Vhadzulapo vha anzela u kwama mihasho ya vundu kana ya vhukati uri i thuse tshitshavha kha u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM . 
Ni vhudze khonani yaṋu uri tshi ḓidzumba nga nḓilaḓe . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe  . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu I dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone nga murahu ha u anḓadziwa , I tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Ndayotewa . 
Khethululo i nga katela : muvhala wa lukanda , wana u bva kha mafhungo a bugu a tshi thoma u swika magumoni  . 
Thendelo ndi tshipiḓa tsha vhuvhekanyandeme ha dzitshaka ha Afrika Tshipembe vhu shelaho mulenzhe kha ḽifhasi ḽa khwine na u bveledziswa ha Afrika . 
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1666 na BI 529 . 
Kha hu itwe uri kha muinwe na muṅwe a ḓivhe uri kha tshiṅwe na tshiṅwe muvhili , muhumbulo na vhungomu zwo vhofhololwa u ḓibveledza zwone zwiṋe  . 
Ndi zwishumiswa zwifhio zwi re hone ( tshelede na zwa vhathu ) ? 
Izwi a zwi ambi uri dzin(we dai(lekithi a si Tshivend(a  . 
U ṋetshedza vhupfiwa kha komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya uri u pfiwe kha Phalamennde  . 
Khomishini yo sedzulusa nga ha khuwelelo yo itwaho malugana na uri vhuloi vhu dzhiiwe vhu vhugevhenga , u tou fana na khuwelelo ya Khomishini ya Ralushai na zwiṅwe zwiimiswa . 
Zwa ndeme , muvhigo u khou ri maitele a u khetha o vha a tshi ṱanganedzea kha mahoro  . 
Arali ri tshi khou tou amba ngoho , shango ḽine ḽa sa kone u ṱanganyisa mirafho yaḽo yoṱhe kha zwa ndinganyelo ya ikonomi , ḽi nga si kone u swika he ḽa vha ḽi tshi nga kona u swika hone . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984 . 
U tandulula thaidzo dza u ita zwi tshi katela u kovhekanya hu linganaho na u vhekanya nga zwigwada nga nomboro dzo fhelelaho u swika kha 10 nahone kha phindulo dzi ne dza nga katela zwiṱahe . 
Ndi tama u dovha nda livhuwa vhadzulapo vhoṱhe kha u konḓelela havho kha tshino tshifhinga tsha thaidzo . 
Zwikolo zwi tea u tendela vhana u ṱuwa na idzi bugu hayani tshifhinga tshoṱhe . 
Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu , ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama , na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane  . 
Ndayotewa u ya nga mulayo wa Bili ya Pfanelo dza Vhathu une wa ṋea vhadzulapo dziṅwe pfanelo dzine ngadzo vha kona u dzhiela muvhuso vhukando arali vha tshi vhona uri pfanelo dzavho dzi re kha ndayotewa dzo pfukiwa  . 
Musi Makhado o no dzama vhathu vho d(o rangwa phand(a nga Maemu n(wana wa Makhado  . 
Ifhani vhadzulapo tshifhinga tsha uri vha vhe vhone vhatshimbidzi vha mushumo u fana na mitangano ya komiti thukhu na zwigwada zwa vhashumi  . 
Miraḓo i ṱhonifheaho , phambano kha zwine zwa ḓivhea zwo ḓoweleaho , mushumo wa khamphani dza ole dza lushaka ḽifhasini u khou engedzea  . 
Vha ṅwala phindulo kha khanḓiso ya mafhungo na u vhudza vhadzheneleli uri vha ṱalutshedze zwipikwa zwa ndeme zwa maitele oṱhe  . 
Vha tea u ranga phanda thandela vha tshi khou ita uri tshitshavha tshothe tshi vhuelwe  . 
Phurogireme ya Masheleni a u thoma bindu yo kumedzelwa kha u thusa vhathu vhane vha sa kone u wana khadzimiso ya masheleni ane vha a ṱoḓa uri vha kone u thoma bindu i tshi bva kha zwiimiswa zwa kale na kale zwa u hadzimisa tshelede  . 
Maṅwalo manzhi a ṅwalwa nga nḓila ya u tou peamisa nahone a sa kwami vhupfiwa ha mudzulapo zwine zwa ita uri hu si vhe na zwine vha goḓombedza musi vha tshi a vhala  . 
Musi ho no vha na u bvelela hu ngafha kha vhubveledzi , ri na fulufhelo ḽa u bvelela kha u engedza nyaluwo . 
Masheleni a ṋetshedzwa zwi tshi bva kha thendelo nga minisiṱa ya pulane dza mabindu khathihi na nḓila ya kushumele kwavho . 
Kha idzi ngoma , vhana vha guda t ( honipho na nd(ila ine vha tea u d(ifara ngayo musi vha tshi hula  . 
Ndingedzo khulwane i fanela u itwa , hoṱhe nga kha vhutevhedzeli ho khwaṱhaho na pfunzo ya vhashumisi vha bada ya khwine , u fhungudza zwiwo zwa vhudakwa na u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu  . 
Fhedziha , u dovha wa vha mufari wa miṅwe milayo , ine ya langulwa nga miṅwe mihasho ya muvhuso yo fhambanaho , na zwone zwo fanela  . 
Ro ḓiimisela u khwiṋisa nyimele ya pfunzo ngei Kapa Vhubvaḓuvha  . 
Kha Mulevho wa Miḽiniamu , mivhuso yo ḓikumedzela hu si kha u ṱhonifha pfanelo dza vhathu fhedzi nga u ṱhonifha pfanelo dzi linganaho zwi khagala , hu si na phambano  . 
Vha do tea u badela tshelede ya ndondolo naho muṅwe mubebi o mala muṅwe muthu a na vhushaka ha zwa vhudzekani na muṅwe muthu a sa vha tendeli u vhona vhana a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu . 
Miṅwe mishumo i no nga sa u dzhenisa zwibveledzwa dzithinini , u dzhenisa maboḓeloni na u shumisa mabannda a u tshimbidza zwi nga ita uri vhashumi vha vhe fhethu hu re na phosho nnzhi  . 
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga , kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192  . 
Vhugudisi ha dziminista ha u amba na midia ho vha hone , vhupulani ha khwine ha vhudavhidzani ho ombedzelwa na uri na mutevheṱhandu wa vhudavhidzani wo sedzuluswa na u thoma u shumiswa  . 
Muṱangano muthihi u nga ṱanganya miṱangano mivhili kana u fhira ya tshakha dza miṱangano i tevhelaho  . 
KHETHEKANYO DZA REKHODO DZINE MUHASHO WA VHA NADZO Rekhodo dza DHS dzi langulwa zwi tshi tevhedzela ṱhoḓea dza mbetshelo dza Mulayo wa Zwiko zwa Mbulungelo wa Afrika Tshipembe ( Mulayo wa vhu 43 wa 1996 )  . 
Hu na hun(we hune vha nga wana thuso hone ! 
Khabinethe yo tendela pulane ya khwiniso yo ḓisendeka nga mawanwa na themendelo ya ṱholo dzo fhambanaho dzo itwaho u vhona arali u ṋetshedzwa ha nnḓu dzo badelelwaho nga muvhuso zwo tandulula khaedu ya vhushai ha ndaka kha miṱa na mimasipala yapo . 
Arali vha wana uri vha khou wana ndambedzo zwi songo tea , kha vha ḓivhadze ofisi ya Social Security ya tsini . 
Tshiṅwe tshifhinga ndi mulapfu Tshiṅwe tshifhinga ndi mupfufhi Tshiṅwe tshifhinga ndi na muvhili Tshiṅwe tshifhinga ndo sekena . 
Khoudu ya muunḓiwa yo khakhea . 
Zwi thusa masipala u topola ṱhoḓea kha sekithara dzo fhambanaho , dzi ngaho maḓi , mutakalo , zwiendedzi , tshitshavha , na tsireledzo , na uri vha nga fhindula hani nga nḓila ya u konanya  . 
U vhala nga nthihi u bva kha 69 ndi tshiṱirathedzhi tsha ndeme ngauri nomboro dzi tsini na dziṅwe . 
Minisṱa wa Vhulamukanyi a nga ita ndaulo malugana na - ( a ) fomo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo randelwa hu tshi tevhedzwa uno Mulayo ; ( b ) mafhungo maṅwe na maṅwe a ṱoḓeaho kha u randelwa hu tshi tevhedzwa uno Mulayo ; na ( c ) maṅwe mafhungo ane Minisṱa a vhona a tshi ṱoḓea kana zwi ṱoḓeaho kha u randela u itela u swikela zwipikwa zwa uno Mulayo . 
Vha tea u vha na zwikili zwo fhambanaho zwa u tutuwedza tshitshavha uri tshi shume tshothe , ngauralo kha vha diimisele u guda , na u edzisa maitele maswa . 
Nga tshifhinga tsha u sedzulusa , vhathu vha 212 vho dalela Dziakhaivi dza Lushaka  . 
Tsumbo , arali vhunzhi ha vhadzheneli vha tshi shuma muṱangano u ḓo tea u vha hone musi vhathu vhoṱhe vho no vhuya mishumoni  . 
U vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho . 
Mikano mihulwane yavho yo vha yo ḓiimisela , arali ndivho khulwane hu u fhelisa vhushai na mveledziso i dzulaho i hone  . 
Zwenezwo , ri ḓo isa phanḓa na u vha ṋea thikhedzo yo fhelelaho sa muleludzi  . 
Vha na pfanelo ya u kombetshedza uri tshelede i tea u shumiswa nga nḓila yo teaho  . 
Muano kana Khwaṱhisedzo ya Vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli 6 . 
U shumisa ludungela lusevheḓi na zwifanyiso u itela u pfesesa tshibveledzwa . 
Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea nahone dzo fanela . 
Musi ro bvela phanḓa na vhathu vho ṱangana na khomphyutha na inthanethe , vho kungea zwihulu nga u ṱavhanya ha tshenzhelo  . 
Kha vha rere milayo iyi zwi tshi ya nga tsedzuluso dza sisiṱamathiki dza tsumbadwadze , vhukhakhi na tshivhangi na mveledzwa  . 
Khabinethe yo dovha ya livhisa ndiliso dzayo kha muṱa wa Vho Mirriam Tladi , mme wa maṅwala vha dovha vha vha mufumakadzi wa u thoma wa muṅwali wa noveḽe . 
Tshipikwa tshayo ndi u swikelela zwa vhudavhidzani ho ṱanganyiswaho , ho vhofhanaho ha dovha ha pfadza vhukati ha muvhuso na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , zwine zwa ita uri lushaka lu shele mulenzhe kha tshanduko ya shango . 
Zwine zwa khou iledzwa ndi u ita vhuloi , kana u ita vhuloi muthu o eletshedzwa nga muṅwe muthu sa dokotela wa muloi kana musumbavhaloi  . 
U kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia . 
Vharengisi vhari vhone vho dzula vho luga na uri vha ya ṱoḓa u badela tshumelo . 
U sedzulusa na u ḓisa huṅwe u dzhenelela ha vhugudisi ha vhaholefhali , zwo ḓitika nga ṱhoḓea dzavho  . 
Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru phanḓa ha ḓuvha ḽa tsedzuluso kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya bviswa . 
U tshimbidzwa ha Thandela dza Ndeme dzo lambedzwaho kha Lushaka na kha Mavundu . 
DPSA i tsivhudza Minisiṱa wa Ndaulo na Tshumelo ya Muvhuso kha mafhungo a mbekanyamaitele ane a vha na vhushaka na tshumelo ya muvhuso zwi tshi ya nga vhuḓifhinduleli ha mulayo na ha ndayotewa . 
Ngudo dzi sedzaho u thetshelesa na u amba luvhili nga vhege iṅwe na iṅwe Vhege 1-5 U thetshelesa ndaela dzine dza tevhekana a dzi fhindula zwavhuḓi . 
Roṱhe ri na khonani dza mbiluni . 
Kuitele kwa ngudo kha khonadzeo dza muthelo mimbete kwo thomiwa  . 
Mulangavhatshutshisi o faraho ofisi musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa mulayo u shumaho kha ofisi yawe , hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha  . 
Kha Gireidi ya 12 tshibveledzwa tsha ngudo ya fomaḽa ( maṅwalwa o randelwaho ) o vhaliwa u bva 1 u swika 12 , tsumbo : awara dzine dza nga lingana mbili nga sekele ya tshirendo tshithihi kana nganeapfufhi nthihi kana tsipiḓatshithihi tsha nganea kana ḓirama . 
Matshwayo a kale o vha a tshi itiwa nga mbeu i no bva kha muri  . 
Mugudisi u ṱola kuvhalele ( maitele ) kwa vhagudi vha tshi vhala a kona u nanga ngudo ine tshipikwa tshayo ndi u gudisa zwo livhaho kha mawanwa a u ṱola hohu . 
Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika , nyimele , kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe  . 
Afrika Tshipembe ndi murangaphanḓa wa ḽifhasi kha zwa u vhulunga mupo nga kha u shela mulenzhe haḽo hu vhonalaho nga thendelano ya zwa mupo na zwiimiswa zwinzhi zwi ngaho CITES , Guvhangano nga ha Zwipishisi zwi khou Ṱhoṱhelaho na Guvhangano nga ha Biological Diversity . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho kha tshumelo ya tshipholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wa lushaka u itela u shuma nga fhasi ha muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa . 
Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini  . 
Vhatshutshisi vha muvhuso vhoṱhe vho pfa uri , zwi tshi hanedzana navho , vhoramilayo vha hanedzanaho vha na tshifhinga tshinzhi tsha u kuvhanganya na u ḓisa vhuṱanzi kha tshigwevho  . 
Idzi mbetshelo dzi amba nga ha pfanelo dza u eḓana , ndeme ya muthu , Vhutshilo na tshidzumbe , na dziṅwe pfanelo nnzhi , na mbofholowo kha zwa vhurereli na u amba . 
Kha vha sedze arali vho pfesesa zwine Ndima ya Vhutanu ya amba zwone  . 
Vhagudi vha kona u sedza na u amba nga ha phetheni kha dzi doiḽi dzo khoretshetiwaho na zwifanyiso zwa phetheni zwo gerwaho zwa vha mabambiri a raga dza tshikale . 
U ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo wa dzhiiwa nga nḓila I sa dzhiiho sia khothe kana , arali zwo tea , zwa itwa nga komiti I sa dzhiiho sia kana iṅwe foramu kana muthu o tou ḓiimisaho nga eṱhe  . 
Ri a takala musi ri tshi vhiga uri u phalala he muvhuso wa hu dzhiela nzhele ha u ita uri u lwa hashu na vhushai ha mahayani hu vhe ho fhambanaho , hu khou sumbedza tswayo dza u bvelela dzi takadzaho  . 
Mushumo wa zwipikiṱere vha zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni ( OHS ) vha Muhasho wa zwa Mishumo wo ṱalutshedzwa  . 
Naho ndambedzo i tshi vhidzwa ndambedzo ya vhupo mubebi waṅwana a bvaho shangoni ḽa nnḓa  . 
U ḓivha uri na 30 na 9 na uri na 30 na 9 . 
Vhagudi vha nga ita phetheni nga u lunzhedza vhulungu . 
U itela u fhenya thaidzo iyi , Mabindunyanḓano a nga ita khumbelo ya iṅwe ya nḓila dza masheleni dzi tevhelaho : Thikhedzo ya zwa Masheleni ya GEP kana Tshikimu tsha Zwiṱuṱuwedzi tsha Mabindunyanḓano ( CIS ) u bva kha DTI  . 
U ṱalutshedza na u ita uri vhathu vha fune tshibveledzwa . 
Hezwi zwi ṱuṱuwedza nyaluwo yapo ya sekithara dza vhuvhekanyandeme hu tshi katelwa u engedza tswikelelo ya zwikhala zwa maraga kha tshumelo dza mbambadzelannḓa ya Afrika Tshipembe . 
Tshidzidzivhadzi tsha iedza ndi tshidzidzivhadzi tshiswa kana mushonga une wa kha i bva u tumbulwa une wa kha i bveledzwa  . 
Nomboro dzine dza tevhela dzi fanela , ngauralo , u vhaliwa sa khunyeledzo ya zwa masheleni ṱhukhu ine ya vha mikano ya mbekanyamitele yo fhambanaho ya ḓo i pfesesa  . 
Mafheloni a Khubvumedzi nga 2012 ho vha ho no itwa tsedzuluso dza vhutshinyi kha vhahwelelwa vha linganaho 203 kha milandu mihulwane ine ya kha ḓi sedzuluswa i linganaho 67 . 
U bva afho Khomishini I ḓo anḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli kha vhusimamilayo  . 
Ndivho hei i khou tea u swikelelwa nga pulane ya nila dza kushumele ya zwa vhulimi ya Afrika Tshipembe ine ya vha na zwitewa zwiraru zwihulwane , zwine zwa vha ; u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho , u kona u aisana na mawe madzhango na u bindula na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho  . 
Vha nga si ite izwi nga nnda ha musi vha tshi divha zwauri hu na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu khavho na kha mita yavho . 
Mihasho yoṱhe kha tshumelo dza muvhuso i ḓo fanela u tevhedza maitele a re na ndunzhendunzhe u alusa mveledziso ya vhukoni ho teaho nahone vhune ha tea u ṋetshedzwa kha Tshumelo ya Vhulanguli ha Nṱha . 
Mulangavundu nga tshifhinga tshenetsho kana tshiṅwe u ḓo amba zwinzhi nga ha izwi  . 
Vhaṅwe a vho ngo fha na mbuno dza uri ndi ngani vha sa ṱoḓi u dzinginya ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi  . 
Ndi fanela u ya kha Khothe ifhio ? 
Ndima iyi a i kwami mushumi a no shuma iri dza fhasi ha 24 nga n(wedzi  . 
Musi luswayo ( dzina ḽa thengiso , muano kana tshiga ) lwo ṅwaliswa , a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho  . 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea kha maṅwalwa  . 
Tshiṅwe hafhu hu nga bulwa uri u khethekanywa ha pfanelo dza mutheo a dzi nga shandukisi tshithu malugana na zwi re ngomu hadzo kana mashumele  . 
Vha dovha vha shushedza vhana vhaṱuku vhane vha ṱoḓa u tamba phakhani  . 
U ḓiṅwalisa hu thoma nga 08:00 nga matsheloni . 
Lwa mupo , tsireledzo ya pfaneloguṱe , dza vha si gathi na dza lushaka zwi nga si ḓise u shaya ndinganyiso maelana na pfanelo dza muthu nga muthihi  . 
Vhanna na vhafumakadzi , mbudziso dzavho dzi tea u ḓivhadza nḓila na maitele a u ṱuṱuwedza mbekanyamaitele na u khwaṱhisa vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha vhashumi  . 
A hu na Muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala  . 
Hayani Tshumelo dza vhathu vha bvaho mashangoni a nnda U dzula Afrika Tshipembe Vhudzulapo ha tshothe Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ewa tshidzul a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓo  . 
U itela u vha vha vho dzudzanyelaho , vha swikeleleaho na u swikelela ṱhoḓea dza nḓisedzo ya tshumelo Johannesburg yo dzhiela nṱha ndeme ya u fhandekanya mishumo  . 
Nga dzi 15 Phando 2010 , Khomishini ( SALRC ) yo rumela memorandamu kha Minisṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa ya u humbela thendelo ya Themendelo dza Khomishini ( dzo itwaho nga dzi 1 Ṱhangule 2009 ) uri hu katelwe ṱholohafhu ya Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi kha mbekanyamushumo dza Khomishini ( SALRC )  . 
Nahone ri do vha hafhu ra ḓiṋekedzela u swikela zwivhangalelwa zwa thendelano dza ḽifhasi hu tshi katelwa na Kyoto Protocol na dziṅwe dzo ḓaho nga murahu hayo , u itela uri mirafho i ḓaho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi ivhe na zwine ya wana kha  . 
Kha iyo nd(ivhadzo u fanela u sumbedza luambo lune a d(o tea u lu shumisa  . 
Nyambedzano dzi ḓo thusa u khwinisa nḓila ya u ḓiṅwalisa ha tshitshavha na ya u kuvhanganya data ya ndeme ya mbalombalo , u i tshimbidza na u i ṱola , ha itwa uri vhuṱanzi ha vhukumavhu wanale kha vhasikambekanyamaitele . 
Shumani ni na muṅwe nga inwi ni tshi fhedzisa mepe uyu wa mihumbulo . 
Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
Muphuresidennde na vhathu vhane vha vhea , u ta kana u ruma miraḓo ya Khomishini hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 c , e , f na g , vha nga vhea , u ta kana u ruma muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya Khomishini nga maitele eneo , uri vha shume kha Khomishini musi muraḓo a kwameaho a siho lwa tshifhinganyana nga tshiitisi tsha maanḓa awe tsha u sa vha hone kha Riphabuḽiki kana tshiṅwe tshiitisi tshi teaho . 
A hu na nyendo nga holodei dza nnyi na nnyi  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga phasisa , ḽa landula kana ḽa livhisa Milayotibe murahu kha Komiti uri hu vhe na u isa phanḓa na therisano . 
Vhagudi kha Vhuimo ha Nṱha vha tea u funzwa vhunzhi ha thekiniki dza mutheo wa u kona u ita tshipitshi tshavhuḓi . 
Izwo zwi itelwa uri a no d(o vhewa vhuhosi a si vhe mutsinda  . 
U lwa na zwine vhabebi vha funa  . 
U shela mulenzhe ndi thero ya vhukati  . 
Faundesheni ya Thoddisiso ya lushaka i khou sika tshikimu tsha alusa na u lambedza tshivhalo tsha digirii dza ntha tshifhinga itshi tsho tea tundwa lnga nyendavhutshilo  . 
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa  . 
Muraḓo wa khophorethivi u dzhoina khophorethivi na u shela mulenzhe kha khephithala yayo ngauri khophorethivi i ḓo fha mbuelo miraḓo yayo  . 
U ṋekedza muhumbulo wa u shumisa kha u sika tshiṱori tsha kiḽasini . 
U ya nga mvelele ya Tshivend(a khosi in(we a i dzheni vhuhosini musi hu songo thoma ha dzama in(we , zwenezwo a ho ngo vha na khosi yo dzhenaho ngauri ho vha hu sa d(ivhei uri khosi T(hohoyand(ou u ngafhi  . 
Mbevha yo vha i na zwine ya kona kha zwiito zwayo zwa u ḓihudza . 
Tshivhalo tsha mimasipala ye ya wana odithi i si na mbilaelo ya masheleni tsho aluwa u bva kha 13 u ya kha 54 . 
Marangaphaṋda a ṋea ludungela muvhali nga ha mafhungo ane a ḓo vhala ngao kha vhurifhi uvho . 
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho , a itwaho , a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 . 
Diresi iyi i tendela uri vhuendedzi ha mafhungo vhu livhiswe zwavhui kha mutshini ua  . 
Hezwi zwi amba uri naho ra katela nyimele , zwi nga itea ra sa badele mishonga yoṱhe yo humbelwaho u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi yavho arali mushonga wo humbelwaho u sa elani na nyendedzi dza kiḽinikhala . 
Vhathu vhe vhudzulapo havho ha shanduka . 
Nomboro u bva kha ṱhukhusa u ya kha khulwanesa na u bva kha khulwanesa u ya kha ṱhukhusa . 
Sankambe tshi humbula u lugisela mbambe nga u khwaṱhisa muvhili . 
Dzina ḽa sibadela na nomboro dza luṱingo na nomboro dza fhethu ha u shumela , arali zwi hone . 
Arali ha badzhetelwa tshelede ṱhukhu , izwo miṅwe ya mishumo a i nga itiwi  . 
U shela mulenzhe nga sekhithara ya phuraivethe ndi zwa ndeme nga maanḓa , na uri dzikonṱiraka dzo dzudzanywa u itela u alusa u maanḓafhadza , nyaluwo na mvelaphanḓa  . 
Komiti dza Wadi dzi phuromota na u tikedza u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi na u ḓidzhenisa ha vhadzulapo u vhona uri muvhuso wapo u vha na phindulo kha zwine zwa ṱoḓwa nga tshitshavha  . 
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani ya nnyi na nnyi dzi tea u vusuludzelwa ḽaisentsi ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Musi zwi tshi senguluswa , vhad(ivhi vha zwa mvelele vha tendelana uri lushaka lu si na mvelele lwo xela  . 
Tshivhalo itshi tsho ṱusiwa nga nyengedzeo ya tshivhalo tsha vha ṱoḓaho mushumo vha 433 000 . 
Ngau tou katela , ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka  . 
Vho Jones vho pfulutshela kha hoyu masipala vha ḓa ofisini u vhilaela uri tshiṱaraṱa tshavho tshi na mavhone a songo lingenalaho  . 
Khabinethe na yone i ita khuwelelo nthihi na Muphuresidennde ḽa u khwaṱhisa u lwisa hune ha vha ho sedza kha u tshimbidza tshanduko ya ikonomi nga vhuhali na u lwisa zwa u i ṱavhanyisa u shuma . 
U ita mutevhe wa zwifanyiso zwa tshiṱori . 
Mahoḽa ro ri , vhathu vha vhuponi ha mahayani na vhone vha na pfanelo ya u vha na muḓagasi , maḓi , mabunga a maḓi na dzibada . 
Mukano wa Vunḓu ḽa Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwiniso ya Vhufumirathi ya Ndayotewa wa 2009  . 
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe , zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso , vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno . 
Khabinethe yo ḓivhadzwa nga zwo bvelelaho kha mushumo yo raloho  . 
Vha dzhiele nzhele zwauri tshumelo iyi a i imi vhuimoni ha ngeletshedzo iṅwe na iṅwe i bvaho kha dokotela . 
Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso , 2001 : mulayo u ṋetshedza mvelelo dzi re khagala nga ha milayo ya Ndayotewa ine vhashumi vhoṱhe vha lavhelelwa u i tevhedza na Milayo ya Vhuḓifari yo ṋetshedzwaho nga ndaulo na u lavhelelwa uri vha shume mushumo wavho nga vhukoni havho  . 
Afurika Tshipembe ḽi na ikonomi yo fhambanaho kha dzango nahone ḽi na tshipiḓa tsha ndeme kha u bveledzisa Afurika  . 
Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma tshi dzhia uri vhagudi vha vha vha sin a nḓivho ya luambo musi vha tshi swika tshikoloni . 
Hu tshi itelwa u kona u vhalela muingapfuma u no kwama thendelano iyi , ṅwedzi u ḓo vha tshone tshifhinga tsha u kala ngatsho , u bva kha ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa ṅwedzi u swika ḓuvha ḽa u fhedza ḽa ṅwedzi hu tshi katelwa-vho na aya maḓuvha mavhili  . 
U dzudzanya zwiteṅwa hu tshee na tshifhinga hu tshi tevhedzwa ndeme yazwo . 
Khomishini I tea u shuma I tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde , nahone kha u ita mishumo yayo , I tea u dzhiela NDIMA YA 13 : GWAMA nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo teaho , hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214  . 
Kha ngudo ya u thoma , phaphethe i nga shumiswa u funza Luambo lwa u Engedza lwa u Vhuvhili lwa u thoma . 
Kha tshigwada tsha vhuḓi tsha Afurika Tshipembe miraḓo yashu ya demokhirasi ya phaḽamennde vhe vha ṱangana na khombo nga ṅwedzi wa luhuhi ṅwaha wo fhelaho vha tshi fara mushumo wa nyonesano ya mafhedziselo . 
Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe  . 
Vhatshimbidzi : CBP i ṱoḓa thimu ya vhathu vho ḓikumedzelaho na vhatshimbidzi vho gudelaho vhane vha pfesesa tshoṱhe maitele na u a tshimbidza nga nḓila yo teaho nahone nga vhuronwane  . 
Nga tshifhinga tsha vhukoloniala , zwipiḓa zwa shango zwa tshipembe na zwa vhukati zwo vha zwi vhuyo nga vhaendelamashango ho bvelaho phanḓa zwavhuḓi  . 
Mugudisi a shumise maitele a u modela na kiḽasi yoṱhe musi hu tshi haseledziwa kana kha danga ḽa ngudaluambo lu sa fhiri luvhili nga tshifhinga tsha ngudo dza u tou fombe kha luambo . 
Tshikhala tsha nomboro thevhekhan na u vhambedza tshi a fana na tshikhala tsha nomboro dza urekanya . 
Izwo zwo tea naa uri hu pfi muthu o khakha ? 
Muvhuso u ḓo shela mulenzhe u vhona uri tshumisano iyi i a shuma , na u vhona uri roṱhe ri a shumisana kha vhuḓifhinduleli hashu ha u tsireledza vhadzulapo vha shango ḽashu  . 
Hu na Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi kha Muhasho muṅwe na muṅwe wa lushaka na miṅwe mihasho ya muvhuso yo ṱumanaho nawo . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala : U ola zwifanyiso na u ṅwala mafhungo a tshi sumbedza uri u a pfesesa tshiṱori . 
U shanduka ha mbekanyamaitele ndi thaidzo khulwane  . 
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha u thoma dzi tea u rumelwa naho arali u ya nga kuṱanganyisele kwavho , hu sina muthelo wa tshifhinganyana u teaho u badelwa  . 
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili , fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho  . 
Khabinethe yo imela vhathu vha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vhapondwa vha bufho ḽa Vhuendi ha Muyani ha Malaysia ḽe ḽa kwashekana Ukraine nga dzi 17 Fulwana 2014 . 
TCF i ḓo ṋewa mushumo wa u shumana na mafhungo oṱhe a vhudavhidzani a elanaho na thendelano iyi  . 
U ṱalutshedza zwivhuya zwa mbeu na ndingano kha thandela ya mveledziso  . 
U fana na nga 1998 , muhanga wa mugaganyagwama u katela na nḓisedzo i engedzeaho yo vhetshelwaho thungo u itela zwiwo zwi songo lavhelelwaho  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a todea kha u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa mafhi u zwi ḓisa Afrika Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni . 
Miraḓo ine ya tama u voutha i ḓo kona u khetha nthihi ya nḓila dzi tevhelaho dza u voutha : U posa mabammbiri avho a u vouthela ; kana U voutha lwa eḽekiṱhironiki ; kana U dalela desike dza u thusa miraḓo dza dzingu dza GEMS na u voutha kha zwiṱitshi zwo khetheaho zwa u vouthela zwine zwa ḓo ṋekedzwa . 
Nṱhani ha izwo , sekithara iyi a i khou badela zwo linganaho kha tshinyalelo ya bada , mitengo ya khuḓano kana zwa nga nnḓa ha mupo zwi vhangwaho ngayo  . 
Dzangano ḽa Africa Health ḽi ḓo ṋetshedza ṱano ḽa maḓuvha mararu ḽi tshi khou ṋetshedza mutevhe wo fhambananaho wa ṱhoho dza thero dzi yelanaho na ndondolo ya mutakalo Afurika , na uri i ḓo kunga vhoradzipfunzo vha zwigidi u bva kha madzingu na u mona na ḽifhasi khoroni dzaḽo vha nga tendelana khao a kwamaho u pfuluwa  . 
U tsa na u gonya kana u shanduka ha mitengo ya thengiselano zwi thivhela u bvelela nahone puḽane i themendela uri u tandulula mitengo ya tshomedzo dzapo na u vha hone ha vhukoni zwi ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo i bvelaho phanḓa kha mitengo  . 
Mulaedza wa uri vhuimangalavha ho valiwa u itela zwigevhenga u khou bva sa zwine wa kona u vhonala nga musudzuluwo wa vhugevhenga , hune zwigevhenga zwa khou ṱoḓa huṅwe fhethu ha u sedza khaho  . 
U pulana - Komiti ya Wadi i shumisana na mukhantselara u wana zwa ndeme na u vhona uri izwi zwa ndeme zwi a katelwa kha madzinginywa a mugaganyagwama na pulane dza thandela  . 
Ndi ngoho , u lwala zwa vhukuma zwi amba u khunyeledza mushumo wa tshiimiswa , u vhidzwaho u pfi mushumo wa u lwala  . 
Thasululo idzi tharu dzi ḓo bulwa zwino hafha sa afha ezwi zwi tshi thusa hafhu kha u bvisela khagala maṅwe masia a mbekanyamaitele ya vhurereli ho fhambana khathihi na u ombedzela dziṅwe dza khaedu dzi sa takadziho dzine mbekanyamaitele ya vhurereli ho fhambana ya ḓisa kha Vhakriste  . 
U langa asima musi vhe muimana ndi zwa ndeme vhukuma u itela mutakalo wa mme na ṅwana  . 
Milayo ya Batho Pele i khwaṱhisedza maitele a u shandukisa tshumelo ya tshitshavha uri i kone u fhindula ṱhoḓea dza zwitshavha na u tevhedza pfanelo  . 
Minisiṱa wa Mabindu a Tshitshavha o tendelana na Transnet u pfukisela vhufaramukovhe hoṱhe ha Transnet , ho katelwa na mbilo kha SAX u ya nga mulanga wa thengiso ya mikovhe  . 
Muvhuso u ṱoḓa u pima vhunzhi ha tshelede i shumiswaho yo engedzwaho kha themamveledziso dzine dza vha na mveledzwa ya maimo a nṱha yo lingwaho ya kunda kha u fhungudza vhushai na mvelaphanḓa  . 
Arali vha ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi kana vha shumisa tshiṅwe tsha zwikimu zwa EMIA nga nḓila yo bvaho , vha nga khethululwa uri vha si tsha wana thuso nga fhasi ha tshikimu tsha TISA tsha EMIA  . 
Arali vhashelamulenzhe vha tshi ḓivha IDP dzavho kha vha khwaṱhisedze maga vha vha vhudzise uri vho shela mulenzhe hani kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Naa Ndangulo ya hanziela ndi mini ? 
Tshanduko ya kilima ndi thaidzo ya ḽifhasi ine ya ṱoḓa thandululo ya ḽifhasi , ine i nga kona u tandululwa zwavhuḓi nga nyambedzano dza vhanzhi , fhasi ha vhungoho ho ṱanḓavhuwaho ha UNFCCC na mahoro oṱhe a tshi khou shela mulenzhe . 
Dzangano iḽi ḽina General Secretariat yaḽo ine ya wanala Geneva , Switzerland . 
Vhambedzani zwe na nweledza na zwa u thomani . 
I ṱalutshedza uri hu na mafhungo-ḓe kha muhasho na u vha vhudza uri vha swikelela hani mafhungo ayo . 
Khabinethe yo tendela Mulayo wa u tshimbidza thundu uri u kumedzwe Phalamenndeni . 
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka I nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Ndayotewa uri hu itwe ndaela ya u ḓivhadza uri tshipiḓa tsha Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo woṱhe a u anani na Ndayotewa  . 
Sa nga misi , ri ḓo dzulela u ṱoḓa u khwaṱhisa tshumisano na haya mashango na maṅwe mashangovho ri tshi khou toḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu  . 
Zwi saathu u itwa ndi thendelano ya kuitele kwa zwi kwamaho Mvetamveto ya Ndayotewa ntswa . 
Mulayotibe u langa vhurandelo ha masia a manḓalanga a Khoro dza Mavundu , uri izwo zwi ṋetshedzwe havho vha shumaho kha mulayo fhedzi vha nga ita zwiṅwevho kana vha ita mushumo mukene , uri vha ise phanḓa na u langa mishumo wa dzibannga kha akhaunthu dza ṱhirasiti , u langa tshifhinga tsha Foramu ya Lushaka kha Phurofesheni ya Mulayo na u ṋetshedza datumu yau vala sosaithi dza mulayo . 
Musi wa nyambedzano nga ha tshanduko ho vha hu na masia mararu o bulwaho na one  . 
Vhagudi vha tea u bveledza tshikili tsha u tandulula thaidzo uri vha kone u shuma na nomboro . 
Hezwi zwi ḓo ita uri sekhithara ya masheleni fhano hayani i khwaṱhe na u dovha ya dzia . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ita thengiso ya dzi khemikhaḽa kha mashangoḓavha , vha tea u vha na mutendelo u bvaho kha Khomishini ya Vhutshimbidzi ha Mbambadzo ya Dzitshaka ( ITAC )  . 
Mbilaelo ndi ya uri mulayo u khou ṱoḓa khonadzeo ya u dzhia vhuloi hu vhugevhenga , kuitele kune vhathu vhanzhi vha sa ku tende ngauri ndi kwa lutendo lwa vhuloi , na uri uhu u iledza zwi pfuka pfanelo dza vhaṅwe vhathu  . 
Muvhuso u vhea zwilinganyo zwa mikhwa ya tshitshavha nga u angaredza  . 
Zwidodombedzwa zwa maga ayo zwi wanala kha webusaithi ya Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka . 
Tshiṅwe tshifhinga vha nga kha ḓi humbelwa uri vha ṅwale maambiwa a muṱangano  . 
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa . 
Hu tea u anḓadzwa nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso ya lushaka hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu u bva musi uyo muthu a tshi valelwa , i tshi sumbedza dzina ḽa muthu o valelwaho , khathihi na u sumba maitele a shishi e uyo muthu a valelwa nga fhasi hao  . 
U vhalulula maipfi a foniki nga ngomu kha mafhungo na kha tshibveledzwa . 
Mulayo u re hone u iledza u lowa - ho katelwa vhathu vhoṱhe na avho vhane vha ri vhuloi ndi vhurereli havho ( Wiccans )  . 
Khothe yo ombedzela vhuhulu nga ha u vhulaya hu tshi khou ṱoḓwa mushonga wa ṋama dza vhathu . 
U pulanela u shuma - zwi kwama u pulana ho dodombedziwaho vhukuma siani ḽa uri thandela iyo i ḓo shumiwa nga nḓila-ḓe  . 
Vhalani tshirendo itshi ni itele tshigwada tshaṋu ḽitambwa ḽa vese . 
A hu na muthu ane a do zwifha nga khole kana u ita tshitatamennde tshi xedzaho , muhumbuloni wa muvhali  . 
Mbadelo i tiwa nga muhasho , ndi mbadelo i sa muiti wa khumbelo a tevhedzela ṱhoḓea dzoṱhe dza maitele oṱhe a Mulayo a elanaho na khumbelo ya u swikelela yeneyo rekhodo  . 
Khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwaliswa fethu dza u vhulaha malwadze zwidodombedzwa zwoṱhe zwavho zwa email  . 
Idzi tshenzhemo dzi sumbedza zwine zwi nga swikelelwa musi vharangaphanḓa na vhashumi vho ḓinekedzela u shumisana u khwinisa kushumele  . 
Khabinethe yo sedzuluswa kha nyimele ya Bodo ya Maḓi ya Umngeni ine ya vha ya vhuvhili nga vhuhulu kha shango nga mbuelo i fhiraho R2,4 biḽioni nga ṅwaha na mugaganyagwama wayo wa Tshinyalelo ya Masheleni wa miṅwaha miṱanu u fhiraho biḽioni dza sumbe  . 
U sengisa zwi katelaho u ṋetshedza maṅwalo a u hwelela . 
Ndi vhathu vhangana vha dzulaho kha vhupo ha havho ? 
U shandula zwitatamennde zwa vha mbudziso . 
Kha ṅwedzi wa Mandela une wa khou thoma nga Fulwana 2013 , muhasho u ḓo vha u tshi khou rangaphanḓa u ṋetshedzwa ha zwikolo zwiswa zwo fhelaho nga vhege sa tshipiḓa tsha u ḓikumedzela kha u khwinisa pfunzo ya mutheo ya ndeme . 
Kha muvhuso muswa wa demokirasi wa Afrika Tshipembe , dzikhothe dzi lavhelelwa u shumela nzulele ya vhathu dzo ḓitika nga Vhuthu ( Ubuntu ) , hu u itela u fusha ṱhoḓea dza matshilisano na ekonomi fhasi ha demokirasi ya ndayotewa na u nyanyulea lu fushaho nahone nga nḓila i linganaho kha nzulele na dzikhonadzeo ntswa  . 
Vhaṅwe vhathu vha humbula uri vha a nnḓivha Vha humbula uri vha nnḓivha u fhira vhaṅwe Fhedzi ndi vhona u nga vhoṱhe a vha nnḓivhi . 
Tshifhefho tshi ḓo ita mini maṱari u itela uri vhana vha ḓiphiṋe ngao ? 
Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽine ḽa vha hone ḽi nga shandukisa dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Khoro ya tsireledzo ya muvhuso yo vha iṅwe ya komiti dza khabinethe nṋa , vha nga kha ḓi vha vho no zwi ḓivha hezwo  . 
Hei ndi tswikelo khulwane kha nyaluwo na mveledziso ya sekithara ya pfunzo dza nṱha Afurika Tshipembe . 
Hu tshi tevhelwa Khethekanyo ya 151 , mulayo wapo une wa fhambana na mulayo wa lushaka na wa vunḓu a u shumi  . 
Vha nga ṱunḓa fhedzi moḓoro yo no shumiswaho dzi tshi dzhena Afrika Tshipembe arali vho newa thendelo ya u ita ngauralo . 
Tsumbo bodelo ḽi na khaphasithi ya khaphu nṋa . 
Ndi zwifhinga zwa vhulapfu vhungafhani zwi no pfala zwine zwa nga shumiswa kha u dzhena kha CBP sa tshipiḓa tsha kutshimbidzele kwa u pulana kwa ha masipala ? 
Ndi tama u ramba MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha thome u humbula nga kha khonadzeo iyi  . 
Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe ; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Zwenezwo-ha , hu ṱoḓea pulane yo tou i lumbaho u itela u khunyeledza thandela iyi  . 
Zwi ṱoḓa uri Muvhuso u ite mushumo wawo sa mukonisi a ṋetshedzaho tshumelo dza mutheo na themamveledziso dza vhuṱhogwa , mulangi ane a vhea milayo ine ya sika zwikhala zwi linganaho zwa vhatambi vhoṱhe , na mukovheli nga huswa ane a khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi re khomboni vhukuma tshi khou tsireledziwa na u ṋewa tshikhala tsha u sumbedzisa vhukoni havho hoṱhe  . 
Khothe I nga vhea milayo miṅwe na miṅwe kha muhwelelwa ine khothe yone iṋe I vhona yo tea kha u tsireledza na u fha tsireledzo na ndondolo yavhuḓi ya muhweleli kana muthu a kwameaho . 
Vha na pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwavho murahu malugana na thundu ye vha dzhielwa yone zwi si ho mulayoni , kana he ndaka yavho ya tshinyadzwa zwi siho mulayoni . 
Bulani uri tsho fhela nga nḓila ifhio . 
U vhala tshatidungo ya mitambo . 
Tsheo iyi i ḓo ya phanḓa kha u khwaṱhisa tshikhala tsha sisiṱeme ya vhulamukanyi hashu i tshi lwa na avho vha itaho dzikhakhathi kha vhana na vhafumakadzi  . 
A dodoma a tshi humela kamarani yawe a ṱolela nnḓa nga buli ḽi re kha vothi . 
Thendelano iyi i ḓo fhelisa tshikafhadzo na u vhona uri ndangulo ya mupo wa kha phendelashango na zwikepeni yo dzia zwi kwamaho u vha hone ha zwiḽiwa , mutakalo na u aluwa ha ikonomi  . 
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe kana dziphasipoto dzine dza vha mulayoni dza vhathu vhoṱhe vhane vha na vhukwamanyi na khamphani ine ya ḓo ṅwaliswa . 
Naho zwo ralo maitele a bvelaphanḓa nahone nga Khubvumedzi ro vha ri kha ḓi bvelaphanḓa na u shumana na milandu iyi  . 
Ndalamo o ri u khou ṱoḓa u vhona mini ? 
Ngoho : A hu na vhathu vho tou tiwaho vhane vha tea u tzhipiwa , nahone vhuvha na kutshilele kwa mupondwa a zwi iti phambano  . 
Vha ḓo zwi humbula zwa uri Mbalavhathu ya 2011 yo vha mveledziso kha u engedza tshumelo dza mutheo . 
Inwi ni vhona unga zwo itiswa ngani ? 
Kharikhulumu i ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma sa luambo lwa u guda na u funza . 
Ro vha na tshikhala tsha u ṋekana nga muvhigo wo fhelelaho kha vhurangaphanḓa ha SADC Muṱanganoni wa AU we wa farwa Addis Ababa . 
Holu luambo a lu khou dzhia vhudzulo ha luambo lwawe lwa hayani , hone lu tou gudwa nalwo  . 
Zwino sedzani ipfi ḽa mbigilugu ndi ḽa u ḓisikela ḽine ḽa amba mbilu . 
Hu pfala u pfi vhan(we vho ri vha tshi t ( uwa Mphaphuli a sala a vha muhura wa Vele ( la Mbeu  . 
Khethekanyo ino a I shumi kha Milayotibe ya zwa masheleni . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga ṱaha  . 
Muṅwalisi a nga humbela zwiṅwe zwidodombedzwa u itela u vhona uri mushonga wo luga naa musi ho sedzwa ṱho ḓea dza tshitshavha , na vhuvha hawo . 
U ṱanganelana - Mulayo muhulwane wa nyolo wa Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) tshine tsha ṱoḓa vhagudi vha tshi shumisa nḓivho na vhutsila u bva kha masia maṅwe a u guda kana u bva kha zwiṅwe zwipiḓa zwa sia lenelo ḽa u guda u ita mushumo  . 
Khabinethe i tamela vhagudiswa zwivhuya musi vha tshi lugisela milingo yafheloni a ṅwaha . 
I tea u vha pfufhi nahone yo tou nanga fhedzi zwiga zwa ndeme  . 
Fhedzi , vhuḓidini ha u tsireledza pfanelo dza vhathu na madzangalelo a tshitshavha ho mbo vha vhuḓifhinduleli hashu  . 
U thivhela ndi zwavhuḓi u fhirisa u alafha . 
Mud(ini wo welwaho nga lufu ho vha hu sa tendelwi hu tshi imbiwa  . 
Khaedu , ṅwaha muṅwe na muṅwe , ndi ya u engedza na u ṱanḓavhudza tshenzhemo nga u ḓisa vhashumisani vhaswa na vhukhethelo kha bembela  . 
Ndaka yashu yo fhelela ya Zwiimiswa zwa Gwama ḽa Mveledziso i swika kha R230 biḽioni . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u ungedzwa ha themo ya ofisi ya miraḓo i tevhelaho kha Bodo ya Ḽothari ya Lushaka , musi zwa u thola mufara ḽaisentse wa vhuraru zwi tshi kha ḓi fhedziswa . 
Hu fhedziselwa nga u sumbedza uri iyi tsaukanyo yo kwama u amba nga ha mbetshelo dza ndeme kha Mulayo , u itela u pfesesa na u lavhelesa khonadzeo dza u pfuka pfanelo dza ndeme zwine zwa nga itea , na khonadzeo dza u ṱalutshedza uri zwi pfale musi ho vha na u pfuka idzo pfanelo . 
Khethekanyo ya 175 yo imelwa nga khethekanyo ya vhu 9 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Khabinethe i ṱanganedza u sainiwa ho itwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ha uri mulayo wa Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Mulayo wa Vhuendi na Mafhungo a Tshimbilelanaho Nazwo u vhe mulayo khathihi na u thudzelwa kule ha Khaṱhulo nga Khothe Khulwane ya Kha wane kha vha Hanedzanaho na Maele a Mbadelo dza Bada dza Ḓoroboni ( Outa ) kha khaedu ya e-toll ( mbadelo dza bada ) zwi lwaho na Zhendedzi ḽa Dzibada ḽa Lushaka ḽa Afurika Tshipembe ( Sanral )  . 
Phasipoto ya tshiofisi ndi dokhumenthe ine ya ṋewa vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso musi vha tshi encela mashango a nn ḓa lwa tshiofisi . 
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo . 
Avha vhaṱanu vho rumelwa USA sa tshipiḓa tsha vhuṱumani vhu vhidzwaho La Red Avispa u ṱoḓisisa nyito dza mmbi ya zwigwada zwa vhathu vha re nnḓa ha shango ḽa Cuba vhane vha khou ita tshimbevha dza u dzhavhula muvhuso wa Vho Fidel Castro . 
Vhathu vhane vha wanala vha na BMD musi vha thangana ya murole kana vhaaluwa vhaṱuku vhulwadze khavho vhu ṱoḓa u langulwa lwa vhutshilo havho hoṱhe  . 
Madzhasi a vhanna a fhiraho 800 miḽioni na a vhafumakadzi a fhiraho 20 miḽioni o phaḓaladzwa ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho  . 
Ndi nga mini ndangulo ya thandela e mafhungo a re na ndeme nahone i thusa thimu nga nḓila-ḓe kha u swikela ndivho dzadzo na ha vha flanganedzaho mafhungo , a tshi shumisa milayo na zwivhumbeo zwo teaho nyimele dzo fhambanaho  . 
Muthu onyo u tea u ḓa na luṅwalo lu kha u tshimbidza haya u ho  . 
Fhedzi vhathu vha humbula uri u khou tamba ngavho u fana na zwiḽa kale lwe na muthu na muthihi a si bve u ya u mu thusa . 
Mivhuso i tea u bvelaphanḓa na u ṱuṱuwedza u sika zwigwada zwa mushumo zwa mihasho yo ṱanganelaho kana fhethu ha lushaka ho sedzwaho u itela u lwa na u rengisa vhathu  . 
URI hu DZHIELWE NṰHA uri ṱhoḓea ya maṅwe mavu malugana na u fheliswa ha mikhukhu ndi tshipiḓa tsha Mutheo wa Mveledziso ya Fhethu ha Makana u no khou itiwa nga Setplan Consultants  . 
Naho zwo ralo , mbudziso dzi anzela u wela nga nnda ha zwine khoro ya khou shuma zwone , kana dza vha dzo vhudziswa nga ndila ine a dzi koni u fhindulea  . 
Muhumbulo wo vha wa uri naho zwiṱiriki zwi tshi bvela phanḓa u dalela zwikolo u zwi vhea iṱo , a zwi ṋetshedzi thikhedzo  . 
Zwinga dzhia miṅwedzi i swikaho ya rathi . 
Thaidzo dzi katela u sa ṋetshedzwa ha bugupfarwa , u sa badelwa ha vhuendi ha tshikolo , vhadededzi vha si na mushumo na maitele a u sa vha na ndavha na tshikolo nga u angaredza  . 
Sa tshipiḓa tsha u isa phanḓa na u engedza nyaluwo , nga kha u tikedza khamphani dzi langwaho nga muvhuso , mushumo u kati na u shumisa tshiṱirathedzhi tsha maḓuvha a 90 tsho sedzaho kha u linganya masheleni kana gwama ḽa Vhufhufhi ha Afurika Tshipembe ( SAA )  . 
Hezwi zwi thusa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vhavhe vhadzulapo vha ḽi ṅwe hu sina u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe . 
Hu na zwinzhi zwo itiwaho malugana na malangele a vhulimi na u isa mbofholowo kha vhulimi  . 
Ri swikisa maipfi a ndiliso kha miṱa ya avho vhe vha xelelwa nga matshilo . 
Ndaulo ya Vhulamukanyi vha fhelekedza Afrika Tshipembe  . 
U ḓi ṅwalisa sa Mushumi wa Pfunzo na Mveledziso ya Vhugudisi kana Education and Training Development Practitioner ( ETDP )  . 
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho , dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu . 
KOMITI DZA TSHIKIMU KHA VHA DZHOINE NNDWA YA U LWA NA VHUFHURA ! 
Beryl Ndi zwifhio zwiswa nga 2014 ? 
A vho ngo tea u ṅwalisa hafhu rali vho no ḓinwalisa  . 
Vhana vhavhiḽi vha kovhekana tshokoḽithi 5 u itela uri muṅwe na muṅwe a wane zwi no lingana . 
Zwi tshi ya nga maimele , tshipikiṱere u ṱoḓa u tiwa ha vhaimeleli vho vhalaho , na hune nomboro ya vhashumi ya vha fhasi ha 20  . 
Phalamennde ya nnḓu tharu ( kana nnḓu tharu ) ya 1985 yo vha i na nnḓu dza Vhatshena , vha Lukanda lwa Vhukati na Maindia fhedzi i tshi sia Vharema nnḓa  . 
Ngeno tsumbo ya kha miṅwe mishumo i ya zwa u tou fhirisela zwikili kha mishumo zwayo  . 
Mulayo wa Lushaka u nga ta mutheo une khawo- ( a ) Mulayo wa Vunḓu u nga ṋea maanḓa a u bvisa tshelede hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya ( b ) thwii u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu ; na ( b ) mbuelo yo ṋetshedzwaho nga kha vunḓu kha muvhuso wapo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya I fanela u badelwa masipala henefho kha Vunḓu . 
Naho zwo ralo , ndivho ya mulayo i dzula i muhumbulo wa ndeme u fhira zwiṅwe nahone nga nṱha ha izwo ndongazwiga na tshivhumbeo a zwi nga dzhielwi nṱha arali ndivho i khagala  . 
Zwilinganyo zwa mvumbo zwa phurofesheni kha masia manzhi zwi ṋea tshivhumbeo vhushaka ha phurofeshinala  . 
Kha u vuledza hawe pfunzo zwi ḓo vha zwa ndeme kha riṋe . 
Muhasho wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala wo fhindula zwililozwa masipala na miraḓo ya Komiti dza Wadi zwa uri modulu uyu u wanale-vho na nga nyambo dziṅwe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe  . 
Sambulu dzi lingwa u ṱola u tshimbidzana hadzo na Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela , u fana na vhuvha na kumelele kana vhuḓi . 
Milayotibe ya Khethekanyo 76 - Milayotibe i sa kwami mavunḓu  . 
Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha , vhuimamabufho , getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone  . 
Tshakha mbili dza vhushaka , vhushaka ha tshoṱhe vhukati ha vhafunwa vha mbeu nthihi na vhushaka ha vhathu vha mbeu dzo fhambanaho , dzi a ṱanganedzea  . 
Ndi kha dzenedzi dzi fomo dzine ra wana vhuvha ha muthu ho dodombedzwa . 
Khumbelo i tshi khou fusha ṱhoḓea dzoṱhe dzi re kha Mulayo wa Dzikhophorethivi  . 
Kha vha kumedze mawanwa avho kha puḽenari  . 
Ndi Khothe ya zwa Ndayotewa fhedzi ine ya nga- a ita tsheo kha phambano vhukati ha miraḓo ya muvhuso kha sia ḽa lushaka na ḽa vunḓu malugana na tshiimo tsha ndayotewa , maanḓa kana mishumo ya miṅwe na miṅwe ya miraḓo ya muvhuso ; b ita tsheo kha u anana ha Mulayotibe wa phalamennde kana wa vunḓu na ndayotewa , fhedzi I nga ita hezwi kha nyimele dzo humbulelwaho lavhelelwaho kha khethekanyo ya 79 kana ya 121 ; c ita tsheo nga ha kushumiselwe kwo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 80 kana ya 122 ; d ita tsheo nga ha u anana ha khwiniso iṅwe na iṅwe na Ndayoyotewa ; e ita tsheo nga ha uri Phalamennde kana Phresidennde o kundelwa kha u tevhela mbofho dza ndayotewa ; kana u f khwaṱhisedza ṱhoḓea dza ndayotewa ya vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144  . 
Zwidodombedzwa zwa dzimbadelo  . 
Ri khou vha divhadza uri yavho yo imiswa u ya nga Ndaulo ( Regulation ) 23(4) u bva nga la nge vha kundelwa u ita tsedzuluso u ya nga vhurifhi he ra vha rumela hone  . 
U kopolola na u ṅwala maḽeḓere danzi o ḓoweleaho nga u tou pomba , tsumbo , A , E , H , I , M , O , S , T , W , Y na maṅwe . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe maanḓa a therisano uri a shume sa wone mutheo wa nyambedzano ngei kha Dzulo ḽa vhu22 ḽa Khoniferentsi ya Madzangano kha Buthano ḽa Muhanga wa Mbumbano ya Dzitshakha nga ha Tshanduko ya Kilima ( COP22 ) , na Dzulo ḽa vhu12 ḽa Khoniferentsi ya Madzangano ḽine ḽa khou shuma sa u Ṱangana ha Madzangano kha Phurothokhoḽo ya Kyoto ( CMP12 ) , ine ya ḓo farwa u bva nga ḽa 7 u ya 18 Lara 2016 ngei Ighli , Marrakech , Morocco . 
Ro ṋekedza vhuṱanzi ha uri hezwi zwo luga u itela zwiitisi zwivhili zwihulwane : tsha u thoma , tshumiso hafhu na u ita iṅwe ndivho ya zwipiḓa zwa khoso zwi khou ṋaṋa u vha thero ya ṱhoḓisiso , zwa pfunzo na nyito dza nḓowetshumo , nahone zwa zwino ndinganyo  . 
Mimakete ya dzitshakatshaka i khou engedzea , vhudziki ha zwa poḽotiki hu khou u fhungudzea , mutsiko wa vharengi u khou engedzea , u dzhenelela nga mivhuso hu khou engedzea  . 
Zwo swikelelwaho Nga murahu ha ṱhoḓisiso ya mbilaelo , ho dzhiiwa tsheo nga murahu ha musi ho itwa tsenguluso nga vhuḓalo ya mafhungo oṱhe na maṅwalo o waniwaho . 
Khwaṱhisedzo ya u fara musi ho fhiwa ndaela ya tsireledzo 9 . 
Hone vhunga izwi zwi mafhungo a havhaho , maitele a u bvela phana hu tshi khou shumiwa na mahosi vha zwa mvelele nahone zwi tshi khou itiwa tshifhinga tshohe zwi fanela u itiwa  . 
Uri vha kone u vha na muvhili u re na mutakalo nahone u shumaho zwavhuḓi vha tea u sedza zwipiḓa zwiraru na u lingedza u fhedza tshifhinga tshi linganaho vha khou bveledza vhupo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhili . 
Mabembela a mulalo o dzinginywaho a tea u vhidzwa nga vharangaphanḓa vha madzangano oṱhe a poḽotiki  . 
Mulandu wa u badela une wa itela muvhuso  . 
U rera zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho 6  . 
Sa zwe nda vha ndi tshi khou sumbedza kha atikiḽi iḽa , miombano ya vhafumakadzi i a fana  . 
Tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi ṱoḓa vhugudisi . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u khwaṱhisedza hani uri murotho u dzula u hone kha zwithu zwi vhulungwaho kha murotho ? 
Madzangano a vhusevhi ha tendi u bula migaganyagwama yao , nga nṱhani ha uri mazhendedzi a vhusevhi a mashango a nnḓa a nga vhuela u fhira one  . 
Nyito ya misi yoṱhe na u tamba tamba ho fholowaho ha ngomu na nga nnḓa hu tea-vho u dzhensiwa kha shedulu ya u funza . 
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe a i ṱanganedzi vhuḓifhinduleli malugana na dziṅwe Webusaithi dziṅwe na dziṅwe dzine dza bula u vha Webusaithi dza tshiofisi kana dzi si dza tshiofisi dza Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe  . 
Musi zwipiḓa zwinzhi zwa shango zwo wana mvula ye ya vha i tshi khou ṱoḓeyesa na kuḓalele kwa madamu ku tshi khou sumbedza u khwinisea zwihulwane , na maṅwe o ḓala nga mulomo , gomelelo ḽine ḽa kha ḓi vha hone Kapa Vhukovhela ḽo kalula naho maano a u vhulunga maḓi a tshi khou shumisiwa . 
Hu tshi vha na dimokirasi nga 1994 , musi mavothi a Phalamennde a tshi vulea kha Maafurika Tshipembe , mushumo wa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo vha u pembelela lushaka lwashu , hu na vhushelamulenzhe nga vhathu hu tshi khou engedza kha mishumo ya vhuṱambo ha Muvhuso . 
Ri a vhona mushumo washu , hu si kha u randela zwiṱirathedzhi zwine zwa ṱaṱisana , fhedzi kha u tshimbidza u swikelela mafhungo na u ṱuṱuwedza tshumisano khulwane  . 
Khothe yo amba uri muhwelelwa o vhulaya mme awe a songo kwata  . 
Ni tshimbila nga u ongolowa ngauri ni tshimbila no hwala nnḓu muṱanani . 
Khumbelo ya u bviswa hafhu ha ḽi ṅwalo ḽa vhu ṋe na u vhidza muhumbeli uri a ṱahe khothe  . 
Hu na vhuanzi vhuwe vhune ha sumbedza uri u engedzwa ha pfunzo ya muvhili zwi livha kha u khwiniswa ha kushumele kwa tshikoloni  . 
Mugaganyagwama na Vhulavhelesi ? 
Tsheo ine ya vhofha nga muofisiri kana maitele ane a farelwa arali o pfukiwa  . 
Tshiilafuri ndi dai(lekithi ya Tshivend(a i ambiwaho Nzhelele , Ha-Kutama na Ha-Sinthumule  . 
Ndi vhuimo ha u thoma hu re tsinitsini na muambi . 
Nga kha , na , luambo ri ita na u ambedzana nga ṱhalutshedzo na kupfesesele  . 
Arali rekhodo i siho nga luambo lune vha a lwone , vha nga i wana nga luambo lwo shumiswaho kha rekhodo tshetsho tshifhinga . 
Ndima i nweledza mbuno khulwane  . 
Ri a shumisa lunzhilunzhi musi ri tshi khou amba . 
CBP I ṱoḓa u vhiga murahu tshifhinga tshoṱhe na u shela mulenzhe uri muthu muṅwe na muṅwe a vhe tshifhingani nga ha mvelaphanḓa na uri arali zwo tea u wana thasululo ya khaedu  . 
Hu ṋetshedzwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza 11 ho katelwa na bureiḽi . 
Thandululo dzo dzinginywaho nga UN dza u tandulula thaidzo ya vhuloi kha ḽa Afrika dzi ḓo dzhielwa ṋtha musi hu tshi itwa thandululo ine AfrikaTshipembe ya ḓo dzi tevhela kha mulayo wa zwa vhuloi  . 
U topola mibvumo mathomoni a maipfi o bulwaho . 
Tshidulo tsha Mulangadzulo tshi wanala kha tshiṱedzhi tshi re nṱha kha ḽiṅwe sia ḽa bvungwi ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka . 
Vho-Mbilummbi mbiluni yavho a vho ngo zwi ṱanganedza uri vho beba muholefhali . 
Muhumbeli ane a vha muṋe tsha PAIA . 
Ndaulo , na zhendedzi ḽa Muvhuso ḽa Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo - uri vha ḓo thoma u shuma iyi thandela nga vhukoni  . 
Thuso dza masheleni zwi tshi ya nga zwigwada  . 
I fhethu huthihi na Muphuresidennde kha u fhirisela ndiliso kha muṱa na khonani dza ramafhungomufodi , Vho Juda Ngwenya vhane zwinepe zwavho zwa nṱha zwo dzheniswa kha ḓivhazwakale yashu nahone zwi ri kombetshedza u fara nyambedzano nga ha vhuvha ha shango ḽashu na dzhango . 
U ḓivhadza zwine nomboro 10 ya amba zwone Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 10 . 
U dzheniswa ha vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe a zwi ambi uri GCIS yo themendela saithi idzo  . 
Nungo idzo dzi nga itwa hu songo fhungudzwa milayo ya ndeme ya vhuḓivhusi tshoṱhe ha lushaka , tshirunzi tsha ḓisi na vhuḓivhusi ha poḽotiki ha mivhuso  . 
A hu na muthu ane a fanela u sa dzhiela nṱha zwine nḓivhadzo iyo ya khou amba zwone nahone i fanela u tevhedzwa nga u ṱavhanya  . 
SASSA i ṋanga uri mundende wavho u sedzuluswe . 
Vhalingiwa vha u bva kha zwikolo zwi sa badeli tshikolofisi na vhagudi vhane vhabebi vhavho vha vha vho ita khumbelo nahone vho itelwaho luafhulelo kha tshikolofisi a vho ngo tendelwa u badela mbadelo dza u maka na u sedzulusa hafhu . 
Ro tendelana na vhalingi uri zwiteṅwa izwi a zwi nga dzheniswa kana zwa sa dzheniswe nga nḓila iṅwe na iṅwe kha fiḽimu ine ya kha ḓihumbulwa nga hayo  . 
ANA i ḓo shumiswa u ela vhukoni ha mugudi na u wana vhuimo ha kushumele hune vha vha khaho . 
Vha ḓo vha vhudza maga ane vha tea u a dzhia u itela u fhungudza khombo kha mutakalo wavho  . 
Khonfarentsi i ḓo rwela ṱari Foramu ya Mveledziso kha u tsireledza mavu avho  . 
Ndi zwa ndeme uri musi vha tshi vhala zwithu zwi fareaho , vhagudi vha a kona u ḓivha nomboro ṱhukhu ya zwithu vha so ngo zwi vhala . 
Hu tshi khou engedza kha mirado ya u thoma u tholwa , hu na hunwe he ha engedzwa minwe mirado  . 
Mvelaphanḓa yo itwaho kha ikonomi yo ḓisa khaedu khulwanesa kha riṋe roṱhe  . 
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe  . 
Tsumbo 2 : Vhathu vha tshivhalo vho ita muduba , ha mbo dzhena muthu ane a vha na vhuimo ha nt ( ha  . 
Zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha muvhuso na ha sialala zwi hanedzana na mpfu dza vhafumbi dzi vhangwaho nga maitele a mirundu . 
Mbekanyamaitele iyi i kumedza tsumbo iyaho kha u swikelela HIV sa fhungo ḽihulwane ḽa ndangulo hu tshi shumiswa maitele a mutakalo wa tshitshavha , khathihi na u katelwa ha lufhia sa vhuvhekanyandeme zwikoloni , vhukati ha zwiṅwe  . 
Muhasho wa Mavunḓu na Muvhusoyapo u ḓo dzudzanya itshi tshiteṅwa nahone u ḓo tikedzwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha . 
Sisiṱeme ya vhuimeleli nga nyeḓano i ita uri zwi konadzee uri mahoro maṱukusa a wane madzulo Phalamenndeni . 
Anansi o ḓi lamukisa hani uri a si ṱhukhukane musi a tshi khou kokodzwa ? 
Nga u khwiniswa ha dziakhaivi kha tshitshavha , nyito dza muvhuso dzi vha dzi si tshiphirini  . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho fhedzi , ho vhetshelwa thungomasheleni a swikaho R2 , 7 biḽioni hu tshi itelwa thikhedzo ya mabindu a vhaswa , bazari dza matshudeni dzo engedzea kavhili na mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhana dzo swikelela tshipiḓa tsha mutheo . 
Hedzwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo zwi sedzesa ṋaṅwaha , nahone ra dovha vhona uri ri swikelela zwe ḓitela zwone . 
Mulanguli wa thendelo u na mushumo wa mulayo wa u tsireledza vhafaramikovhe avha vhe vha wanala  . 
Ndi amba idzwi nga fulufhelo ngauri ndi a tenda uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha na vhukoni ha u sedzana na khaedu dza ḓivhadzwakale - u zwinga dza khwaṱha - u shumana na khaedu dza lushaka dza ṋamusi , hu tshi katelwa na dza ikonomi , tshiimo tsha poḽitiki na ikonomi Afrika na huṅwe ḽifhasini , na u dzhia zwikhala zwo ḓiswaho nga mvelaphanḓa ya shango miṅwahani ya fumiiṋa yo fhiraho . 
U ḓisa fulufhelo kha tshifhinga tshe vhathu vha vha vho ṱovhowa , ri a vha salutha  . 
Kha mishumo yavho ya duvha na duvha , vhashumi vha tea u di vhudzisa misi yothe u ri mishumo yavho i a shela mulenzhe kha tshumelo ya tshitshavha naa kana u disa mvelele dzi re tshipida tsha ndivho ya muhasho une vha khou shumela wone naa  . 
Avho vhane nga murahu vha ḓo lingedza u vula hafhu zwiteṅwa zwi dzhenelelaho a vho ngo zwi kona  . 
Sa miraḓo ya Yuno ri khou ṱoḓa u vhona mulalo na vhudziki kha shango ḽa Libya , komithi yo tendelana uri sa Afrika ri tea u amba na vhoṱhe vha kwameaho vha kha ḽa Libya uri hu wanale thandululo ya Afrika kha thaidzo dzo livhanaho na shango . 
Nga zwiṱuku i khou aluwa ya dovha ya khwaṱha . 
Khabinethe yo tendela u iswa ha miraḓo ya SAPS ya 140 kha Muvhuso wa Lesotho kha luṱa lwa u thoma lwa maḓuvha a 90 ; ane a nga ḓi engedzwa arali hu na ṱhoḓea . 
Nga Themo ya 4 vha tea u vha vha tshi vho kona u fhaṱa mutalo u si na tshithu une khawo vha ḓo kona u vhea nomboro ya u thoma na u kona u humbula uri vha bva hani kha iṅwe nomboro vha tshi ya kha iṅwe . 
Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya Muphuresidennde nga ha Vhupfumbudzi na Pfunzo ya Nṱha , i khou bvela phanḓa na mushumo wayo nahone i ḓo thusa muvhuso u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya tswikelelo ya pfunzo ya nṱha , zwihulusa kha vha shayaho . 
Hezwi zwi do ita zwauri ri kone u swikelela ndivho dzashu  . 
U thetshelesa u itela u wana mihumbulo : U bvisela khagala muhumbulo nga ha ṱhoho yo ambiwaho nga hayo kiḽasini . 
Thandela dza u engedzedza dzi katela u thomiwa ha Dube Tradeport na u tibulwa ha tshiga tsha tshihumbudzi tsha Vho John Dube ngei Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha King Shaka ṅwedzi u ḓaho na u ira dzina nga vhuswa Nnḓu ya Mahosi ya vhudzulo ha muphuresidennde ngei Durban nga murahu ha Vho Dokotela Dube  . 
U ṋetshedzwa mavu nga vhuswa ho tshimbilaho zwavhuḓi , u sikwa ha mishumo na u engedzea ha zwibveledzwa zwa vhulimi zwi ḓo thusa kha mveledziso ya ikonomi ya mahayani i katelaho zwoṱhe  . 
Mihumbulo nga ha tshifhiwa tshine tsha fanela u rengelwa Elelwani u takalela gundo ḽawe  . 
Khorondangi i khou bvela phanḓa u ita zwoṱhe zwine ya kona u itela u tsireledza ikonomi na mushumo wa mveledziso wa ndeme une mabindu a muvhuso a vha na vhuḓifhinduleli khawo  . 
Vhunga IEC i tshi ḓo lingedza u vhona uri khetho dzo vhofholowa , ndi vhuḓifhinduleli vhuhulu ha vha kwameaho vhoṱhe hu tshi katelwa zwitshavha na madzangano a polotiki . 
U engedza nṱha ha ezwo , u katelwa ha nomboro dza mbalavhathu ya u fhedzisela , dziṅwe data ntswa na elementhe dza tshanduko ya dimogirafi dzi ḓo dzulela u vha dza ndeme  . 
Pulane yo pulanwa fhedzi I fanela u shandukiswa ya vha pulane ya nyito uri i kone u shumisea  . 
Hu na ndaṱiso khulwane na u dzula dzhele tshifhinga tshilapfu arali ha nga pfukwa ṱhoḓea dza RICA . 
Nga hetshi tshipiḓa , ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi , thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale  . 
Nga ḓivhazwakale Tuynhuys ( kana Nnḓu ya Muvhuso sa zwe ya vha i tshi vhidziswa zwone nga Birithishi ) yo ṋetshedza luvhanḓe lwe Phalamennde ya fhaṱiwa khalwo , u engedzwa huṅwe na huṅwe hu tshi khou yela thungo ya tshipembe u ya ngadeni dza Tuynhuys u swika , nga 1988 , zwifhaṱo zwi tshi swika Tuynhuys  . 
U fara na u ḽa zwithu zwa khemikhala zwi siho mulayoni na zwidzidzivhadzi zwo thivhelwa  . 
Dzhendedzi la muthu o dzhielwaho thundu , arali ngalangala vha si tsha dovha vha vhonwa  . 
Vhahumbeli vhane vha khou ita khumbelo vho imela muṅwe muthu  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhona uri muvhuso u dzhenelela thwii kha zwa migodi  . 
U ṅwala o dzula nga nḓila yone . 
Vha humbelwa uri vha ṱhogomele uri arali zwa EFT zwi songo itwa u bva kha First National Bankvha ḓo tea u lindela lwa iri dza 24 . 
Hedzi ndi mbambedzo thwii ngauri ipfi u funa ḽo shumiswa  . 
U khwinisa vhutshilo na tshiimo tsha vhutshilo ha vhathu vha henefho , na u thusa u fhungudza vhushai . 
U uuwedza vhathu uri vha bveledze vhutshilo ha u onyolosa mivhili  . 
Pulanete yashu , Ḽifhasi , i vhukule vhungafhani na ḓuvha ? 
Ri tea u shuma sa thimu  . 
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu bvaho kha muṋe wa tshibveledzwa kana muimeli . 
Kha vha vhudzise mutholi wavho nomboro yavho ya Phesala arali vha sa i ḓivhi . 
Fuḽayasi ndi zwibambiri zwo gandiswaho zwa siaṱari ḽithihi zwine khazwo ha vha ho itwa khungedzelo nga ha vhuṱambo , tshumelo kana zwibveledzwa zwa thengiso  . 
Sambulu dzi iswa kha OSTS dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo , ha bviswa ṱhanziela yo teaho  . 
Tshumelo iyi ndi tshumelo ya awara dza 24 ḓuvha ḽi ṅew na ḽi ṅwe nahone ndi ya muthu muṅwe na muṅwe a ṱo ḓaho u vhiga vhugevhenga na zwiito zwa vhugevhenga nga luṱingo nga u ṋea mapholisa vhuṱanzi vhune ha nga thusa u thivhela vhugevhenga , kana ha thusa kha ṱho ḓisiso ya vhugevhenga  . 
Vhamedzi vha Zwimela wa 1976  . 
Zwino , khunyeledzo idzo dzi khou tou ita zwenezwo , nahone ri hanedzana na khunyeledzo dzenedzo  . 
Zwenezwo khasitama dzi tea u tendela munetshedzi kana vhaimeli vha munetshedzi u tola zwishumiswa zwa mudagasi  . 
Takalani : Tenda ndo no amba uri ndi a ni fulufhela  . 
Vhaongi vho gudelaho vha nga vha founela u ṋetshedza pfunzo yo dzhenelelaho nga ha ndondolo ya mutakalo nga ha nyimele dzi ngaho asima , vhulwadze ha swigiri , mutakalo wa muhumbulo na ndaulo ya zwa mbilu na u vha rumela mafhungo ane a sa konḓe u vhala nga ha nyimele idzi  . 
Thandela kha sia ili dzi ṱoḓa vhuḓikumedzeli na thusedzo ya mihasho ya muvhuso minzhi , miṅwe yayo yo no thoma u ita mushumo wonoyo  . 
Musi hu tshi rambiwa vhushumisani kha tshitshavha tshoṱhe , yo ta ndivho ya u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014  . 
Musi zwiko zwa ḽifhasi zwi sa vusuludzei zwi tshi khou ṱhoṱhela , zwiko zwiswa zwi tea u wanala zwa matheriala a u bveledza a tshifhinga tshiḓaho  . 
Tsha u thoma , ri themendela uri vhana vho lovhelwaho nga vhabebi nga kha zwiito izwi zwi ofhisaho vha fanela u wana thuso ya tshihaḓu ya ndondolo na pfunzo  . 
Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha u langta mafhungo a sa kwami vhutshinyi fhethuvhupo hu welaho nga fhasi ha wadi hu tea u rumela vhaimeli vho nangiwaho u itela u shuma sa miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Topole mivhala ya zwikwea zwo fhambanaho . 
Ndivho ndi ya u talutshedza zwavhudi mishumo na vhudifhinduleli ha vhathu vhothe vha kwameaho  . 
Mivhigo iyi i a ṱolwa ya rumelwa kha Vhulanguli ha lushaka ha Mutakalo wa Phukha vhune ha vha Pretoria  . 
Tshitatamennde tsha vhukuma tsha banngani ( tshi si na vhukale ha miṅwedzi ya 3 ) tsho athatshiwa tea u vha fhasi ha malamba o tiwaho  . 
Mivhala i funeswaho ya Afurika yo olwa kha protea - muvhala mudala , wa musuku , mutswuku na mutswu . 
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa kha thero dzoṱhe , ( tsumbo : vhunzhi , saizi , tshivhumbeo , masia , mivhala , luvhilo , tshifhinga , vhukale na mutevhe . 
Infulesheni ndi u gonya ha mitengo zwo vhangwa nga zwithu zwi shandukisaho tshiimo tsha ikonomi  . 
Khethekanyo 15 ya Milayo ya Vhupulani na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala i dovha ya bula uri arali hu si na zwiimiswa zwo ṱanḓavhuwaho zwa masipala u itela u dzhenela ha tshitshavha , masipala u tea u thoma foramu  . 
Luṅwalo lu dzinginya u dzheniswa ha tshelede iyo kha akhaunthu ya bannga ine ya vha kha shango ḽa hune vhafhuri vha vha hone . 
Ni tea u shumisa zwiḓolo zwa philamasana na u ambara muṅadzi u itela u tsireledza lukanda kha vhuhali ha ḓuvha . 
Kha vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax kha : 012 427 8536  . 
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi a ṱolwa kha Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka . 
Tsho dovha tsha dzhiela nṱha thaidzo dza ndeme kha sisiṱeme ya zwino ya u tholwa kha zwikhala kha sekithara ya pfunzo ya mutheo ; nahone tsha ṋetshedza themendelo dza u thusa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na sekithara ya pfunzo ya mutheo nga u angaredza u tandulula khaedu dzo topolwaho . 
Vhuḓifhinduleli ha PSC ndi u lavhelesa na u sedzulusa Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Muvhuso hu na ndivho ya u ṋetshedza tsivhudzo nahone hune zwa vha zwa ndeme , u ita ṱhoḓisiso na u tandula masia a u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha tshumelo ya muvhuso . 
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga vhuṱanzi , u bvisela khagala , na u dzumbulula zwine vhaṅwali vha tea u ri vhudza zwone . 
U vusuludza thendelo n ḓivho ya u tandulula thaidzo u ṋekedza vhuṱanzi khothe ngudo dza mathomo dza zwa Mulayo themendendelo ya vhuḓi ha zwibveledzwa vhuḓifari mashumele a phurofeshena ḽa u sumba , u kuvhanganya na u shumana na vhuṱanzi zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na u shumisa nḓivho ya saintsi kha kushumele kwa mulayo thekiniki dza ṱho ḓisiso dza Forensikhi u ṱodisisa fhethu ho bvelelaho vhutshinyi maitele a vhuṱanzi kupfesesele kwa zwa chemistry na kupfesesele kwa maitele a zwithu zwidzidzivhadzi , milimo ya zwa khemikhala , microscopy na u pfesesa mbumbeo ya zwith forensic biology tshenzhemo  . 
Tshikalo tsha thaidzo dzashu ndi u thoma fhedzi u ḓivheaho na u ṱoḓa u dzhielwa nṱha zwihulwane na nyito  . 
U swika zwino , hu na makumedzwa a 13 o no tendelwaho , ane a ḓo vhuedza miṱa i dzulaho mabulasini ya 921 zwine zwa vha na ndeme ya R631 miḽioni  . 
Vhahumbeli vhane vha vha vhaṋe vha mafhungo : vha humbela mafhungo a nga ha vhone vhaṋe  . 
Tshinwe tsha zwiitisi zwa u vha pfulusa ndi uri vhaṅwe vhadzuli vha mishashani vho ṋewa mahaya a tshoṱhe e vha vha vha khou a rennda  . 
U vhala zwe ene muṋe na vhaṅwe vha ṅwala . 
Fhungo ḽine ḽa ṱoḓa u dzhielwa nzhele yo katelaho nga u ṱavhanya ndi ndangulo yo ṱhogomelwaho ya masheleni ashu  . 
Dzikhomphyutha ? 
Vhana vho vha vha tshi khou ya ngafhi nahone nga mini ? 
Zwi a leluwa u ela vhulapfu ha mutalo he ha ita vhulapfu , vhunṱha kana vhuphara ha nyolo ya zwithu musi hu tshi shumiswa ruḽa . 
Kha vha dzhenise Ḽiamba vhune ( CV )  . 
Ndila dzine vha dzi shumisa kha u ita izwo dzi na mvelelo dza ndeme kha u tsireledza mupo , muvhuso wo khwathisa muvhuso , u khwathisa vhudi ha kutshilele , u fhungudza vhushai na u vhulunga biodaivesithi  . 
Kha vha kwamane na tshipi ḓa tsha Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa tsha International Trade Administration Commission  . 
Vhane vha hola miholo ya fhasi , zwiimiswa zwo bvelelaho zwa dzinnḓu , mazhendedzi a si a bannga na dzibannga dzine dza hadzimisa miṱa i shayaho  . 
U vhudzisa mbudziso u itela u pfesesa a kona u pulanela mushumo khathihi na u wana mafhungomatsivhudzi . 
Khabinethe i na vhuḓifhinduleli kha na u ṱoḓa u fulufhelwa u ya hoya nga phalamennde  . 
Rekhodo dza odithi ( tsumbo  . 
Vhagudi vha anzela u alusa kana u bveledza zwikili zwavho zwa u thetshelesa na u amba kha thero dzoṱhe . 
Muvhuso u tea u ita zwihulwane u vhona uri sekithara ya vhudavhidzani ha eḽekitroniki i a languliwa nga nḓila ine ya tikedza zwipikwa zwoṱhe zwa lushaka . 
Nga kha mafulo a u amba vhathuni , na nga nṱhani ha tshumisano ye ra i fhaṱa na madzangano a imelaho zwigwada zwine zwa leluwa u zwi vhaisa kana uri zwi lingee , ro khwinisa mafhungo a uri hu dzhielwe nṱha zwithu zwi vha kwamaho , nahone ra dovha ra kona u ṱuṱuwedza uri zwi dzule zwi tshi dzhielwa nṱha tshifhinga tshoṱhe  . 
U daha mutsi zwi elana na u sa beba na u kundelwa kha zwa vhudzekani . 
Vhuendi phanḓa ha musi vha tshi endela shango ḽa murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi  . 
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u vha Mulayo wa vunḓu u tea u anḓadzwa nga u ṱavhanya na u thoma u shuma musi wo no anḓadzwa kana nga ḓuvha ḽo tiwaho u ya nga Mulayo . 
Tsha u fhedza , ndi tama u t ( ut ( uwedza vhatholiwa vhot ( he vha muvhuso u khwat ( hisedza uri vhud(ifari havho vhu tea u anana na milayo ya ndeme ine ya shumiswa kha u langa matshimbidzele a muvhuso na uri vhatshimbidzi vha fanela d(ivha Khoudu ya Vhud(ifari na Bugupfarwa iyi ya T(halutshedzo  . 
U shumisa pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga vhathu vha vhurereli ha vha Pagans na dziṅanga a zwi tei u thivhela ndaulo ine ya ḓo thivhela u pfukwa ha pfanelo dza vhaṅwe vhathu-afha hu ambiwa pfanelo dza zwipondwa zwine zwa tea u tsireledzwa kha maitele a vhavhaho  . 
Khethululo i songo teaho wo phasiswa nga vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho kana  . 
Ri ḓo thoma nga u ya u vhona phukha dza ḓaka . 
Bammbiri ḽa A4 Pennde ya muvhala mudala na swiri na kana mivhala miṅwe na miṅwe ine ya vha hone . 
Zwine vha tou ita fhedzi uri vha wane muthihi wa Friends of GEMS kha vhupo havho ndi u rumela SMS kha 33489 . 
Mutundi tsini na kiliniki  . 
Nga Ḽavhuṱanu ho wa mahaḓa ra pfa ro oma i tshi ri haḓa . 
Sabusidi ya Dzinnḓu ya Zwiimiswa ndi mini ? 
Vhahulwane muṱani vha ḓo lingedza u tandulula khanedzano . 
Bammbiri ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa dzimbudziso ḽi setiwa nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ngei Pretoria u khwaṱhisedza uri vhana vhoṱhe kha gireidi iṅwe na iṅwe kha shango ḽothe vha ṅwala mulingo muthihi . 
Khwiniso dzo ṱoḓa u kula nungo na u dzhiela fhasi zwivhuya zwo itwaho nga vhashumi  . 
Aya maipfi a bva kha vhathu vha Europe , nahone a kona u wana nḓila ya u dzhena kha vhathu vha Afrika na kha zwiṅwe zwitshavha zwi si zwa vhathu vha European Western nga kha vhukoḽoni . 
Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho ( sa zwe zwa ḓivhadzwa nga khamphani ) , ndi vhufhura hovhu  . 
Ngona iyi i nga shumiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali hu na bugu dzo linganaho afho kiḽasini . 
Kha fhungo ḽeneli , nḓila ine ra vhea shango ḽashu ngayo uri ḽi vhuyelwe nga zwivhuya zwi sa fani na zwiṅwe zwe zwa ḓa nḓilani yashu zwi ḓo vha zwithu zwa ndeme vhukuma  . 
Vhorabulasi vha no lima tsini na milambo vha tshinyadza zwilalo zwadzo . 
Muthu muṅwe na muṅwe a re na tshihali tshi re khombo tshine tsha nga ḓisa kuhumbulele ku pfadzaho uri muthu o ḓiimisela u shumisa tshihali tshi re khombo u ita zwithu zwi siho mulayoni , u na mulandu wa vhutshinyi u tea u gwevhiwa a ṋewa ndaṱiso kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha miraru  . 
Vhagudi na vhagudisi vha londota zwifhaṱo na zwileludzi zwavho ngauri vha ḓihudza nga tshikolo tshavho . 
Hu tshi elelwa Ḓuvha ḽa Vhashumi nga dzi 1 Shundunthule 2016 , Khabinethe i ombedzela u ḓikumedzela ha shango ḽashu kha u tsireledza pfanelo dza vhashumi nga kha vhusimamilayo ha vhashumi vhu re na mvelaphanḓa . 
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho na ṱhanziela ya u rumela kha Muṅwalisi , Ofisi ya Vuṅdu ya Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo  . 
Ngauri vhupo ha hayani ho fhambana , na nḓivho ine vhagudi vha ḓa nayo yo fhambana . 
Vha ṱhogomele kana vha dzhiele nṱha u fhungudza u dzinginyea , maanḓa ane a ṱoḓea na dzitshanduko dza nyimele  . 
Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa  . 
Wanani uri girafu iyi i ri vhudza mini ni kone u fhindula mbudziso . 
Kha vha dalele ofisi ya zwi ṱitshi ya zwa badani  . 
Hezwi a zwi wanali fhedzi kha ndeme ya ikonomi , zwi wanala hafhu na kha ndeme ya mvelele na zwithu zwa ndeme , na u vha ya ndeme kha tshiimo tsha vhutshilo ha vhathu vha vundu  . 
Yunithi ya Tshumelo dza Luambo i ḓo dzulela u ṱola na u ṱhaṱhuvha zwo no swikelwaho zwi tshi tshimbilelana na u shumisiwa ha mbekanyamaitele iyi , ya ṋetshedza muvhigo wa ṅwaha kha Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele na kha PanSALB wa nga ha u shumisa nyambo dza tshiofisi fhethu ho teaho sa zwe zwa vheiswa zwone kha Tshiteṅwa 9 tsha Mulayo . 
Kha tsireledzo ya vhana , muhasho u tshimbidza fhethu ha rathi ha tsireledzo  . 
U daha fola  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Guvhangano ḽa Mbumbano ya Vhudavhidzani ha Ṱhingo ha Afrika ha 1999 ( ATU ) phalamenndeni u itela khwaṱhisedzo u ya nga Tshiteṅwa 231 tsha Ndayotewa . 
Arali muhwelelwa o gwevhiwa ( o vhonwa mulandu ) , vhutshutshisi na vhaimeli vha nga ṋea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha ḓo ṋetshedzwa  . 
Fhethu ha mushumo ndi fhethu ha ndeme ha pfunzo dza malugana na zwa mutakalo wa vhaswa  . 
U nangiwa ha muthu wa u ḓḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala  . 
Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo  . 
IDP i tea u sedzuluswa nga khoro luthihi nga ṅwaha  . 
Munna , mufumakadzi kana mufarisi u tea u ṅwaliswa u itela u dzhenisa vharathu kana vhakomana vhavho sa miraḓo . 
Mbekanyamaitele i ḓo shuma fhedzi kha u tholwa hu no itwa ho sedzwa Mulayo wa Vhukolodi , wa Dzikhamphani na wa Close Corporations . 
Mitambo ya mutsindo yo livhaho kha zwikili zwa u thetshelesa na u humbula zwo livhanywa na phetheni dza mutsindo . 
Mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe kha Miṱa i ḓo konisa Muvhuso na vhatikedzamboho u shumisa muṱa sa tshiṱuṱuwedzi tsha u wanulula vhuvha ha lushaka . 
Ndo vhona izwi mashangoni o fhambanaho  . 
Thandela yo tou ḓiimisaho ya mveledziso ya muḓagasi wa malasha i ḓo rwelwa ṱari mafheloni a ṅwedzi wa Phando 2015 na nḓisedzo ya voḽumu i linganaho megawatsi dza 2 500 . 
Kha vha vhone zwauri thandela dza CBNRM dzi na pulane yo teaho ya bindu na khonadzeo i vhonalaho ya u bvela phanda . 
U avhela masheleni kha themamveledziso , ho katelwa u funza , zwikhala zwa ṱhoḓisiso , zwishumiswa na vhupo ha vhuḓi ha u dzula matshudeni ndi zwa ndeme u ri yunivesithi dzi kone u swikele vhurumelwa hadzo ha u maanḓafhadza . 
Ndi tshipuka tshifhio tshine na tshi funesa ? 
Naa fhethu hune ha tea u ambariwa zwithu zwa u tsireledza nḓevhe ho sumbedzwa nga luswayo ? 
Ndi nnyi ane a nga vha Mubebi wa u Alusa ṅwana a si wawe ? 
Ndi phere nngana dzo fhelela ? 
Khwiniso idzi dzi sedza kha khaedu dza sekithara na u vha yo khetheaho kha tshanduko ine yo vha i tshi ḓo vha i songo sedziwa khayo zwa fhelela nga u shumisa khoudu zwadzo . 
Tshe ha vha na IRP 2010-30 hu na tshivhalo tsha zwine zwa khou bvelela zwine zwa kwama sekithara ya fufufulu . 
Ndivho khulwane ndi ya u vhumba tshivhumbeo tsha netiweke kha tshitshavha tshine ngatsho vhaaluwa vha do kona u swikelela tshumelo dzothe dza ndeme fhethu huthihi hune ha wanala tshumelo  . 
Thodisiso dzi anzela u itiwa nga ndila ya fomala , fhedzi Mutsireledzi wa Tshitshavha a nga vhidza vhathu uri vha fhe vhutanzi nga fhasi ha muano kana vha khwathisedza arali zwi tshi khou tea u itiwa  . 
Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha tshumisano vhukati na UN Security Council na Peace and Security Council ya African Union  . 
U ṅwala mufhindulano mupfufhi , hu tshi shumiswa tshitaela tsha u ṅwala tshipfufhi tshi si tsha fomaḽa ( kha fureme ) U nanga vhabvumbedzwa vho teaho U bveledza nyambedzano na nyito nga mutevhe wone U shumisa maambiwa U shumisa ndongazwiga dzo teaho kholoni , tshigarukela na zwiga zwa mbudziso U shumisa maitele a u ṅwala U ṱuṱula mihumbulo hu tshi shumiswa mapa wa muhumbulo U bvisa mvetomveto ya u thoma U wana muvhigo na u ita ndovhololo U vhalulula U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho ho siwa zwikhala zwo teaho U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo a u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Kutshimbidzele ku ḓo vhewa hani iṱo ? 
Ndi na vhana vhararu na mufumakadzi wanga ha shumi  . 
Nga maṅwe maipfi ri fanela u linganyisa zwa ndeme zwa tshinyalelo na mbuelo yo kuvhanganyiwaho  . 
Maṅwe maipfi a re kha mutevhe a amba zwi no ṱoḓou fana tshoṱhe . 
Hu tea u dzulwa hu tshi sedzuluswa tshifhinga tshothe u tsivhudza u ri hu fhungudzwe ndila dza u nga u taselwa  . 
E o no ralo a vhona uri vhukumakuma u pulanela sekhitha na mishumoitwa ya hone zwi khou tshimbila mazha  . 
Kha tshipiḓa tsha nṱha ha fulaga ho rambalala ḽibannda ḽitswuku , ngeno kha tsha fhasi hu na ḽa L na ḽiṅwe ḽa mabannda haya ḽi na vhuphara ha thihi tshararu tsha fulaga yoṱhe  . 
Ngoho zwi na nṋe a zwi na muṅwe , henefha hune nda dziṅwa na zwiḽiwa ngeno vha tshi ḽa ndo ḓi vha zwondolola zwanga ! 
Muvhuso u na zwiimiswa zwa sumbe zwi lwaho na vhugevhenga na zwipiḓa zwa 17 zwa vhusimamulayo zwo itelwaho u fhelisa vhugevhenga . 
Muthu o humbelwaho u ita nḓivhadzo u tea u vha na luṅwalo lu mu ṋeaho maanḓa a u ita nḓivhadzo  . 
Zwi tou vha khagala zwauri ri dzi ngweṋa dza ragabi ya ḽifhasi ; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda kha Dakar Rally ; thimu yashu ya vhane vhatshila vha na vhuholefhali i khou isa phanḓa na u ita uri ri ḓi hudze ; thimu yashu ya bola ya vha fhasi ha minwaha ya 20 yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha nyimelo ye ya vha i na u ṱaṱisana hu hulwane vhukuma . 
Zwiitisi zwi fanela u ṋewa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 . 
Mivhigo ya zwirathisi , sa zwo sumbedzwaho kha ino bammbiri , yo ya phanḓa na u vhiga nga ha mafhungo a shushaho ane a kwama khakhathi dza zwa vhuloi kha zwitshavha  . 
Jacob a vhea bola fhasi . 
Khwaṱhisedzo i fushaho ya mbuelo i fanela u ṋetshedzwa  . 
Naa mutevhe wa u phaḓaladza ndi mini ? 
U dovha hafhu a shumisa tshifhinga tsha zwino . 
Huna maḓuvha a tshilidzi a 21 kha vhaṋe vha saathu u vusuludza ḽaisentsi dza goloi dzo fhelelwaho nga tshifhinga  . 
Zwivhuya u na zwinzhi kha zwa Zwanga nga 6 . 
Tshumelo heyi ndi ya u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi nga tshanduko ya ḓiresi ya muṋe wa dzina kana wa goloi  . 
Vhomakone vha IDP na vhapulani vha masipala vha vha vhainzhiniara kana vhapulani vha ḓorobo , vha dovha vha gudela kha zwifhaṱo , themamveledziso kana mafhungo a ndeme , hu si tshandukiso ya kuitele kana vhukwamani ha tshitshavha  . 
Mbekanyamaitele dzine dza shuma kha u ṱunḓwa ha thundu dzo fhambana u ya nga sekithara . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine dzi nga vha hone muvhilini wavho dzi no nga sa mapundu , tshikha dzi no bva vhudzimuni na u shanduka ha tshileme  . 
U kona u vhona kana u topola vhagudisi vhane vha vha vhanzhisa vha vha isa huṅwe . 
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu ṋewaho nga , kana vhu langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192 . 
Ro takalela uri vhutshilo vho khou thoma a nga zwiṱuku ngei Haiti na kha vhana vha yaho tshikoloni , fhedzi ndi vhilahela vhukuma uri kiḽasi a dziho dza u gudela khadzo  . 
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa . 
Nḓila dzine mavundu ane a khou ṋea vhorakhonṱhiraka dziḽaisentsi dza mishumo i elanaho a dzi khagala , a hu na zwitandadi na uri i vula vothi u itela u engedzea nga u ṱavhanya arali zwitandadi zwa u tshimbidza na u thivhela a zwo nga vhewa phanḓa zwavhuḓi  . 
Vho dovha hafhu vha dzhenelela kha u dipfumbudza ha zwa mmbi na MK nga tshifhinga hetsho  . 
Boḓelo ḽi nga vha na khaphasithi ya ḽithara 1 , fhedzi ḽi nga si ḓadzwe ḽa guma nga mulomo , tsumbo , fhedzi ḽa kona u ḓadza volumu ya khaphu ya maḓi . 
Tshitshavha tshi nga pfa tsho ḓaḓa arali zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme zwi songo nagwa kha u lambedzwa  . 
Kha ri ambe Kha ri sedze zwifanyiso ri ambe nga zwine ra khou vhona . 
Khabinethe yo ṱanganedza Tsheo ya Khothe Khulwane i bulaho Khethekanyo 18 ya Mulayo wa Maitele a Vhutshinyi , wa 1977 ( Mulayo wa vhu51 wa 1977 ) sa usiho kha ndayotewa , u takusaho tshikalo tsha miṅwaha ya 20 ya u hwedza mulandu kha avho vha pomokwaho mulandu wa u tambudza lwa vhudzekani  . 
Tshanduko idzi dzi ḓo vha na masiandaitwa kha u fhungudzwa ya ṱhuṱhuwedzo ya zwino ya u rengwa ha goloi dza ndeme ya nṱha dzo lambedzwaho , zwavhuḓivhuḓi , nga kha magavhelo a zwa vhuendi u ya kha tshivhumbeo tsha miholo tsha thengo kha khamphani  . 
Kha vha kwame Unithi ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ya Muhasho wa Vhulamuknayi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa kha 012 315 1715 u ḓivha arali mbadelo dzo shanduka . 
Ndi vhudifhinduleli ha ndeme u ri vhalanguli na avho vha posaho ito kha vhashumi vha vhone u ri vha re nga fhasi havho vha dzhenela ngudo dzi khwinisaho mashumele avho na u ri vha kone u di langa kha mveledzo ya mushumo na u di fhata kha budo lavho la vhumatshelo mishumoni yavho  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vha ḓisa maṅwalwa a u tikedza oṱhe o teaho . 
Hezwi hu vha hu u lugisela vhudavhidzano vhune ha thusa mihasho ya lushaka na mavunḓu u fhirisa muano wa Batho Pele na zwi re ngomu kha White Paper kha miraḓo ya tshiṱafu i re kha maimo oṱhe  . 
Zwi nga thoma khudano  . 
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga  . 
Khothe Khulwane  . 
Uri vhaaluwa vha tea u dzhiiwa sa vhathu vha ndeme kha mita na zwitshavha  . 
Vhufulufheli kha matheriala a ṱunḓwaho seli na thekhinoḽodzhi , hu ṱoḓaho nḓisedzo i dzulaho i tshi khou engedzea ya kharentsi yo khwaṱhaho i shaeaho a zwi konadzei nahone zwi ḓo fhungudzwa nga u ṱavhanyedza vhukuma  . 
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedza arali a tshi khou ṱoḓa khophi ya Rekhodo kana a tshi khou ṱoḓa u tou ḓa a vhala rekhodo ofisini dza DPME . 
Aya mafhungo o swikelelwaho o neṱshedza vhathu vhane vha fhira 20 miḽioni ṱhanga nahone u pembelela izwi zwo swikelelwaho muhasho wo rwela ṱari fulo ḽa lushaka u phurofaila mvelaphanḓa ya shango . 
Ezwi zwo vhumba vhunzhi ha vhashumi vha vhumbaho themamveledziso ine ya vho muṱoḓo wa u khwaṱhisedza kha vhudavhidzani ha eḽektroniki na sisteme ya murengelano  . 
Tsumbo ya vhurifhi ha thendelo ya mugaganyagwama u thivhela vhuḓifari ha muvhuso vhu sa tendelwi nga mulayo na Ndayotewa vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela  . 
Tsha u fhedza , tshihulwanesa kha muvhuso ndi u fhelisa khakhathi dzi itelwaho vhane vha pomokwa vhuloi . 
Thundu dzo rengiswaho kha khethekanyo iyi dzo vha dzo tea , u pimiwa kha u vha thundu dza vharengi fhedzi  . 
Mbudziso ya u tou angaredza kha ndima iṅwe yo ṋewa u itela mushumo uyu  . 
Yunithi ya PAIA Yunithi ya PAIA i tshimbidza mbetshelo ya tswikelelo ya tshitshavha kha mafhungo a muhasho . 
Zwiputelo zwoṱhe zwi putelwa nga tshiputelo tshi sa vhonadzi nahone zwi re ngomu zwi nga si vhonale u swika u tshi tou putulula . 
Idzi ṱhoḓea dza tshiphiri dzo ṱalutshedzwa kha Tshipiḓa tsha vhu 21 tsha Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo . 
Zwi tshi bva kha ṱhoḓea , khetho idzi dzi tea u sumbedza vhuvhekanyandeme hashu nga u ṱavhanya na idzo elementhe dza bono ḽashu ḽa tshifhinga tshilapfu dzine dza ita uri hu vhe na mulalo , dimokirasi na zwiimo zwa vhutshilo zwi engedzeaho zwine zwa fhedza tshifhinga tshilapfu  . 
Tsireledzo ya pfanelo dza zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na Luambo ndi dzi tevhelaho- ( a ) u ṱuṱuwedza ṱhompho ya pfanelo dza zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na Luambo ; NDIMA YA 9 : ZWIIMISWA ZWA MUVHUSO ZWI TIKEDZAHO DEMOKIRASI YA ZWA NDAYOTEWA b u ṱuṱuwedza na u bveledza mulalo , vhukonani , vhuthu , u konḓelelana na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo hu tshi tevhedzwa ndinganyiso , u sa vha na tshiṱalula na vhuḓibaḓekanyi ho vhofholowaho ; na c u themendela u thomiwa ha mvelele na u ṱanganedza tshitshavha tsha mvelele kana iṅwe khoro kana dzikhoro dza tshitshavha kana zwitshavha zwa Afrika Tshipembe , hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
Pfanelo ya u voutha yo vha i ya tshigwada tsha vhathu vha si vhanzhi vha Afrika Tshipembe u swika nga 1983 musi hu tshi thomiwa Phalamennde ya nndu tharu  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋe wa goloi u vhona uri ḽaisentsi i a vusuludzwa  . 
Kha tshipiḓa tsha ndima iyi tshi tevhelaho ri ḓo sedza kha zwishumiswa zwa rathi zwo dizainelwaho u dzhenisa vhafumakadzi na zwiṅwe zwigwada zwiṱuku kha maga maṅwe tshifhingani tsha thandela  . 
Khetho dza demokirasi dza 1994 dzo thoma ndaela ntswa ya demokirasi . 
Ndi phurosese ine khayo muthu , ane a vha MURUMELI , a rumela mulaedza kha muṅwe ane a ḓo ṱanganedza mulaedza , a re MUṰANGANEDZI  . 
I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha , thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi  . 
Arali zwidodombedzwa zwine vha khou zwi ṱo ḓa ha zwithu zwe zwa vha zwi songo humbulelwa uri zwi nga madzangano a pfunzo  . 
Vhanna na vhafumakadzi , sa i zwi sekhithara ya tshitshavha i kiḽaente khulwane vhukuma kha nḓowetshumo , ndingedzo dzashu dzi fanela u khwaṱhisedza maitele a khwinesa a kushumele kwa kiḽaente ya sekhithara ya tshitshavha u mona na masia oṱhe a Muvhuso  . 
Tshelede ire kha akhaundu iyi i shumiswa u badela zwibviswa zwavho zwa dzilafho zwa nnḓa ha sibadela  . 
Ri khou fhirisela zwoṱhe hezwo kha yunithi ya vhuṱoḓisisi yashu , musi ro zwi dzhiela nṱha  . 
Zwi ṋetshedzwaho , naho zwo ralo , zwi ḓo ṱanganedzea arali tshutshedzo dzi tshi livhana na fhungo kana arali zwi tshi sumbedzwa uri zwi ṋetshedzwaho a si zwa vhukuma  . 
Mapholisa vha ḓo nngwana vhudzulavhafu . 
Dzhenisani ttshifhinga kha watshi Nyito ya u ḓiphiṋa Gerani watshi kha gwati ḽa murahu ḽa bugu ni nambambatedze maṋanga khaḽo . 
Bembela ḽa vhu 70 ḽa UN ḽi ḓisa tshikhala tsha u isa tshanduko phanḓa ya Khoro ya Vhutsireledzi ya UN . 
Mushumo wo farwaho ngei Durban wa Foramu ya Vhuṱanu ya Vhuvhusi ha Inthanethe ha Afrika wo tshimbila zwavhuḓi  . 
Vhubindudzi vhuṱuku hu vha ho itiswa nga themamveledziso dzi songo linganaho dzine dza ṋetshedzwa nga mabindu a muvhuso  . 
U shela mulenzhe kha vhugudisi , mutholi u tea u kona na u ḓi imisela u ṋekedza vhugidisi . 
Uhu u tsa ho thivhelwa nga ṱhoḓea yo engedzedzeaho ya Asia na mitengo ya nṱha ya zwivhambadzwa  . 
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu e . 
South African Revenue Service ( SARS ) , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa . 
Miṱangano ya vhadzhiamukovhe na vhukwamani ho iteaho kha zwibveledzwa na tshumelo zwo fhambanaho zwo ṋetshedzwa kha khasiṱama  . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i shumela uri hu vhe na tshitshavha tsho vhofholowaho kha zwa tshiṱalula tsha mbeu na u tsireledzwa hufhio na hufhio , zwine izwi zwi ita uri vhathu vha vhe na tshikhala tsha u vhona vhukoni na ndeme yavho , hu songo sedzwa murafho , kiḽasi , mbeu , vhurereli , lushaka lwa vhudzekani , vhuhole kana vhupo . 
Vha nga vusuludza ḽaisentsi yavho sentharani dza ndingo dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva shangoni ḽo ṱhe . 
Vhureakhovhe ha vhuḓimvumvusi ndi vhureakhovhe ha u ṱun ḓwa ha khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi  . 
Zwi shuma u swika kha awara dza 12 , zwo ralo zwi nwiwa luvhili nga ḓuvha . 
Kha ri dzhie sa tsumbo muthu a shumaho vhuponi ha dzitshakha hune vhunzhi ha vhueni ha vhueni ha fhira ngaho hu tshi dala kha lino ngeno a so ngo vheula ndebvu nahoen a tshi tou nukha na halwa , ngauri izwi zwi nea tshiimo tshi si tshone nga ha shango lashu la Afrika Tshipembe zwine zwa nga tsitsa tshirunzi tshine shango la tea u dzhiwa ngayo  . 
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga , ṱhingothendeleki , ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha  . 
Khubvumedzi 2003 2  . 
Cox ( 1968:24 ) o vhona uri u ḓivhadzwa ha tshelede ya shango na aḽifabethe zwo ita uri hu konadzee vhushaka ha muthu nga muthihi vhu si gathi kha vhutshilo uvho ha ikonomi nahone u pfukisa mafhungo zwo vha zwi sa ṱoḓi vhukwamani na vhuthihi ha u livhana zwifhaṱuwo  . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓilangi , nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo , zwi tea u sa dzhia masia , khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu , u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi , na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu . 
Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango  . 
Hu tshi shumiswa mulayo zwawo , vhawali vha wili a vho ngo tea u bula uri maifa avho a songo sala a tshi undela na u shavhedza vhafarisi khathihi na vhana vhavho  . 
Khabinethe i tamela Team SA mashudu kha mitambo i ḓaho ya 2017 Commonwealth Youth Games ngei Nassau , kha ḽa Bahamas u bva nga ḽa 19 u swika ḽa 23 Fulwana 2017  . 
Hune mafhelo a ṅwaha wa masheleni wa Luhuhi - wa ḓisa vhuleme , thendelo yo wanala kha SARS u rumela zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽinwevho ḽi si mafheloni a Luhuhi , vhathu vho raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a ṅwaha wa masheleni wo tendelwaho  . 
Vhagudisi vha linga mishumo ya u linga ya oraḽa . 
Zwi dzhia tshifhinga na u ḓikumedzela na u ṱoḓa thikhedzo ya Komiti ya Wadi , vhakhantseḽara na vhaofisiri vha masipala  . 
Khabinethe yo tendela ṱhaḓulo ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya nga ha Zwiḽiwa na u Kuvhanganyiwa ha Pfushi , u vha hone ha Zwiḽiwa Muṱani na Siṱirathedzhi tsha u Kuvhanganya Pfushi na u Bveledziswa ha Zwiḽiwa nga kha Fetsa Tlala . 
Ndi mulaedza ufhio une nda tama u fha vhathu ? 
Fhethu ha khuvhanganyo ya ḓuvha na ḓuvha hu tea u vha ho tsitsikana hu si zwipiḓapiḓa nahone , hune zwa konadzea , hu tea u shumiswa mikano ya mupo  . 
U khwaṱhisedza uri vhakhantseḽara vha masipala vha a ḓivha zwitshavha zwavho , u dzulela u vha dalela na u thetshelesa thaidzo na ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Kopololani mafhungo a tevhelaho , ni khakhulule maipfi a re zwitangini . 
Chief Registrar vha ḓivhadze uri vho badela . 
Sa shango ḽine ḽa wana mbuelo dza vhukati , Afurika Tshipembe ḽi tea u shumisa pfunzo yaḽo na zwibveledzwa zwiswa u pikisana na maṅwe mashango  . 
Izwi ndi zwithu zwa ndeme kha pfunzo sa izwi zwi tshi sumbedza mathomo a tshifhinga tshiswa tshine vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe , vhafaramikovhe na vhashumisani kha zwa matshilisano vha ita uri madzangano avho a tikedze muhumbulo wa u swikelela u guda na u gudisa ha ndeme Afrika Tshipembe . 
Vhaṱun ḓi vha nga shumisa mbekanyamushumo iyi . 
Muṅwalisi u fanela u vha fha ṱhanziela ya DNA ya phukha yo shumiswaho u bvisa embriyo yeneyo . 
Ndi u amba uri u konḓelela ha sekhithara mbili , ntswa nthihi na fomaḽa , iṅwe i si ya fomaḽa na u lepalepa  . 
Biokineticist na Fisiotherapi vha tshi shumisana sa thimu  . 
Muvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya shango  . 
Kha vha ṅwale mihumbulo kha fiḽipitshati  . 
U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi shumiswa ngafhadzo na zwipiḓa zwa luambo zwi sa konḓi nga vhavhili kana nga zwigwada zwiuku hu tshi shumiswa tshumiswa dzingaho masiki na phaphethe . 
Vha ndaulo vha do ita uri kopi ya pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni i wanale kha mirado yavho hu u itela zwidodombedzwa na ngeletshedzano  . 
Mazhendedzi a mulayo , ane a khou shuma a tshi tevhela mulayo , a ḓo lwa nga hoṱhe u wana vha re na vhuḓifhinduleli kha nyito dza vhugevhenga dze ra vhona . 
U vhala zwirendo zwo fhambanaho zwi elanaho na ṱhoho ha reriwa nga hazwo ( tshivhumbeo na ṱhalutshedzo )  . 
Hu na tsharathi zwi ngana zwi linganaho na hafu ? 
Thikithi dza gaḽari ya tshitshavha uri vha dzhenele dzulo ḽa Phalamennde nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano  . 
Naho tshiimo tsha ikonomi ya ḽifhasi tshi songo dzudzanyea , hu khou vhonala ri tshi nga zwazwino zwithu zwi kha nḓila ya u vhuyelela ngonani . 
Arali ha wanala uri fhethu henefho hu na vhathu vhanzhi vhane vha dzulesa tsini na tsini , munetshedzi u do kombetshedzea uri a netshedze mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi I no fhira muthihi  . 
U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndayo dza demokirasi dza tshirunzi tsha vhuthu , ndinganyiso na mbofholowo . 
Maga a u thoma , ndi u tenda uri hu na u sa fushea kha miraḓo ya tshitshavha  . 
Magudiswa oṱhe a luambo a funzwa kha sekele ya VHEGE - mbili ( awara dza 10 )  . 
Maiti mapfukeli a ri vhudza zwine muthu a ita kana zwine vhathu vha no fhira muthihi vha khou ita . 
Kha ri tikedze Ḓuvha ḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka . 
Nga u ṱukuvhafhadza , maga ayo a katela u dzhenelela ha muvhuso ha nyengedzedzo ya ndinganyo kha Eskom , kha u thusa uri tshumelo i khwaṱhise ndivhanyisedzo yayo , zwine zwa i konisa uri i hadzime kha mimakete ya masheleni . 
Phanḓa ha musi Phalamennde I tshi nga tendela kana u vusuludza tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓu- a Muoditha-Dzhenerala u tea u ṋea muvhigo kha Phalamennde ; na b vunḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo aḽo phanḓa ha komiti  . 
Nyambedzano dza vhana na vhaswa dzi khou itwa mavunḓuni oṱhe hu u itela u lugisela Vhege ya Tsireledzo ya Vhana na khuvhangano . 
Vha fanela u wana muvhigo wa muingameli kha Muofisi wa Vhulafhazwifuwo wa muvhuso na Muofisiri wa zwa Mutakalo wa Mupo kha vundu ḽavho . 
Vha dzhenise kha tsedzuluso yavho khaedu dzine dza nga vha hone dzine ḓo ṱangana nadzo kha u dzhia vhuimo uhu , u amba uri vha ḓo kunda hani khaedu idzi  . 
Nga maanḓa , kani ri faneli u ṱanganedza u thoma zwipiḓa zwine zwa tendela mveledziso ya zwa nḓowetshumo i sa yo khwaṱhaho ya vhureleli hashu ? 
Kha vha wane zwiṅwe zwa zwigwada zwi dzhielwaho fhasi kha Komiti ya Wadi yavho  . 
Vhupfiwa vhulapfu vhu nga leludza mihumbulo mihulwane ine vha khou ṱoḓou i swikisa . 
Phanḓa ha musi vha tshi gonya kha vhulamukanyi , vho shuma sa ramulayo wa pfanelo dza vhathu na uri vho vha vhe phanḓa kha u itela khaedu zwa u kandekanya pfanelo dza vhathu nga tshifhinga tsha khethululo nga muvhala , sa u fariwa hu si na u sengiswa . 
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa ( username )  . 
U buletshedza na u vhambedza nomboro yo fhelelaho u ya nga ha u swika kha zwiṱuku kha , zwihulwane kha na zwinzhi kha , zwiṱuku kha , zwi lingana na u swika kha . 
Zwidodombedzwa a zwo ngo fanela u dzumbelwa mudzhii wa tsheo arali izwo zwidodombedzwa zwi tshi hanedzana na themendelo ine ya khou itwa  . 
Ndangulo ya zwigidi ndi sia ḽa ndeme ḽa maele a ulwa na vhugevhenga a muvhuso . 
Mushumi a mbo di vhudza muthu o lidzaho lutingo u ri a tode thuso hunwe-vho hu si afho  . 
U dzhenelela kha komiti na dziforamu - khoro dzi nga thoma komiti ngeletshedzi na dziṅwe komiti na dziforamu dzi ngaho sa foramu ya mveledziso yo ṱanganelanaho  . 
Hezwi zwi ḓo thusa vhukoni ha shango kha vhulavhelesi na vhuṱhaṱhuvhi ha u vhona arali vha tshi khou tevhedza ndaela ya ndayotewa u itela u vha na vhuṱanzi ha u dzhia na mbuedzedzo dza mavu , ho sedzwa kha u dzhia maga a u lulamisa mvelelo dza tshifhinga tsho fhelaho tsha tshiṱalula nga muvhala . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhathu vhaswa vha afho vhuponi uri vha dzhenele ṱano iḽo , ḽine ḽa ḓo vha ṋea mafhungo nga ha uri vha nga isa hani pfunzo dzavho phanḓa , thoma hani mabindu avho kana u vhuelwa hani u bva kha thikhedzo ya vhurangeli ha muvhuso . 
U wana maṅwe mafhungo nga ha u ḓidzhenisa , kwamani tshiṱitshi tsha mapholisa tsha haṋu  . 
U bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha itwa na u vhigiwa , ndi zwa ndeme u kuvhanganya vhuṱanzi hoṱhe na u vhu tsireledza nga nḓila ine zwa ḓo thusa kha dziṱhoḓisiso dza mulandu na tsengo ine ya ḓo tevhela  . 
Ro guda uri o ima tshoṱhe kha lutendo lwawe na fhulufhedzea kha mikhwa yawe  . 
Hezwi zwi pfi ndi tsaino . 
Minwe yoṱhe na khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto a tea u katelwa kha khumbelo  . 
Ndaela i katela u bveledza mvelele yashu na u sumbedza vhuyo mvelaphanḓa i sa shanduki kha matshilo ashu  . 
U ṅwala mutevhe . 
America ndi kale ḽo ḓitika nga u kunga dziphurofeshinala na vhadziavhuṱali vha maimo a nṱha vha bvaho Europe na uri zwa zwinozwino vha bvaho Asia , fhedzi ndango kha mupfulutshelo dzi khou thoma u thithisa zwiko ezwi zwa nyaluwo  . 
Vhalelani ḽitambwa iḽi nṱha ni na khonani dzaṋu dza sumbe u itela uri muṅwe na muṅwe waṋu a vhale tshipiḓa tshithihi tsha zwine zwipuka zwa khou amba ngeno muthihi kha vhoiwe a tshi ḓo vha ene muanetsheli a no vhala zwi re vhukati . 
U ita izwi thandela yavho i tea u vha na ndivho dzi re khagala-pulane ine ya bula zwavhudi zwine vha khou toda u swikelela zwone na uri vha khou toda u zwi swikelela hani  . 
Kha vha katele ṱhalutshedzo nga maipfi avho ine ya ṱalutshedza zwine tshifanyiso tsha khou zwi imela  . 
U pfiwa ha mugaganyagwama wa masipala hu tendela Komiti dza Wadi uri dzi dzhenelele kha mveledziso ya mugaganyagwama wa masipala  . 
Naa vho no wana na u vhetsheledza fhethu hune vha ḓo farela muṱangano wa komititi ya wadi tshifhinga tshoṱhe ? 
U funza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u sedzesa kha nḓila ine luambo lwa shumiswa ngayo na zwine zwa nga itwa nga luambo , tsumbo , zwine zwithu zwa amba zwone , u shumana na thaidzo na zwitakalelwa , u ṱuṱuwedza khonani na vhashumisani , khathihi na u sima matshilisano o pfumaho . 
Vhothe vha amba zwauri vha khou toda u bvela phanda  . 
Vha ḓadze fomo ya ELF1 ( Khumbelo ya u Khethekanywa lwo Khetheaho ha Tshiendedzi malugana na Mbadelo dza Ḽaisentsi )  . 
Kha vhagudi na vhagudisi  . 
Kha fhungo iḽi ro ṅwala kha mutevhe wa makumedzwa ashu o tou ṅwalwaho , masia o fhambanaho he mafhungo aya a ṱahiswa hone  . 
Ndayotewa i ṱoḓa vhaofisiri vha vhulamukanyi vha tholwaho kha khothe iṅwe na iṅwe vha tshi vha vhanna kana vhafumakadzi vha re na ndallukanyo nahonr vho teaho . 
Thaidzo : Itshi tshikhafula tsho vha tshi songo vhofhelelwa kha luvhondo , ngauralo tsho vhea vhutshilo ha vhashumi khomboni  . 
Nga zwenezwo , Afurika Tshipembe ḽi ṋea thikhedzo yaḽo kha mushumo une wa nga itwa ho livhiwa kha u thoma tshanduko ya poḽitiki ine ya ḓo ita uri hu vhe na tshanduko ya vhuḓi ya mulalo ngei Tunisia na Egypt  . 
Phindulo : Hai , a hu na mbadelo ya tshumelo , fhedzi vha ṋetshedzwa mbadelo ya tshinyalelo dzine dza pfadza , sa tsumbo , tshelede ya vhuendi na zwiḽiwa i a badelwa  . 
Vha ḓo ṋewa rasiti ine vha ḓo i shumiswa sa vhuṱanzi ha khumbelo . 
U vha hone ha vhomakhulu na ṱhuṱhuwedzo yavho zwi na ndeme khulwane tshitshavhani tshashu nga tshino tshifhinga , vhunga ri ṱhanzi dza gumbululo ḽa mikhuvha yashu  . 
Vha khou ralo u mu goḓa ngeno na vharathu vhawe vhe henefho o ḓi kotamela fhasi zwawe sa a no nga ha zwi pfi zwine vha khou amba  . 
Khiraipitholodzhi ( Cryptogarphy ) ndi ya Ithanethe na khomese ya eekihironiki sa izwi i tshi khou tendela milaedza ya vhukuma na u kona u swikelela ndangula kha zwishumiswa zwa mafhungo  . 
NDI LUSHAKA-DE LWA MBILAELO DZINE DZA TANDULULWA NGA ICD ? 
Zwo ralo , zwa amba uri u lowa ndi u vha wa ha Saṱhane , uri muiti wa vhuloi a wane ndango kha maanḓa a mupo na zwiimiswa zwa wone mupo hu u ṋekana muya  . 
Naa izwi zwi nga thithiswa nga zwiko zwiṅwe na zwiṅwe zwa u tshikafhadzo ? 
Vhathu vha tea u ṱhonifha milambo yo ḓalaho . 
Arali ra nga ṱangana ra shuma roṱhe , ri nga ita zwinzhi . 
Kha ri ṅwale Vhalani risipi nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no i kwama . 
Khabinethe ina fhulufhelo ḽa uri tsedzuluso nga mihasho yo teaho dzi ḓo bveledza tshivhangi tsha khombo idzi na u vhona uri khombo dzo raloho dzi sa tsha itea . 
Tshitshavha tshi dovha hafhu tsha vha na tswikelelo kha luṱingo lwa mahala lwa u Lwa na Vhuaḓa kha Tshumelo ya Muvhuso ( 0800 701 701 ) , lune lwa langulwa nga PSC . 
Mafhungo a nomboro a fhelekedze zwifanyiso . 
Khamusi musi vhe vhukati hashu , a ro ngo vha pfesesa uri mpho yavho yo shuma hani u pfumisa matshilo ashu  . 
Hezwi zwo fhedzisela nga u ganḓiswa ha muvhigo wa u fhedzisela na mvetamveto ya mulayotibe . 
Ro ṋetshedza gizara dzi linganaho 315000 dza maḓi dzi shumaho nga ḓuvha ṋaṅwaha nga Phando , dzine vhunzhi hadzo dzo ṋewa miṱa i shayaho , vhane vhunzhi havho vho vha vha sa athu vhuya vha vha na bombi dzi bvaho maḓi a u fhisa . 
Ri tea u isa phanḓa na u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine ḽa ḓo tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe , hu si na ndavha uri vha kha vhuimo vhufhio , mbeu kana hune vha bva hone . 
Khabinethe i khou humbela vharangaphanḓa vha poḽotiki u sumbedza u konḓelelana vhukati ha madzangano na vhatikedzi . 
Kha vha wanuluse uri ndi zwifhio zwigwada zwine zwa si khou shela mulenzhe , zwi sin a ndavha uri a zwi na ndeme u zwika ngafhi  . 
Ahuna na muthu na muthihi ane a nga langa tshumelo dza poso ya muvhuso nga nnḓa ha musi a na ḽaisentsi ya u ita izwo . 
Vha vhiga kha mutholi wavho kana tshikwama tsha phensheni  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , vha sumbedze nḓila yeneyo na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwo teaho zwine zwa ḓo vha konisa u tevhedzela khumbelo yavho . 
Arali muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumiwa wa tshoṱhe , uyo muthu u ḓo ima u vha muraḓo wa vhusimamilayo . 
Dzine dza vha hone nga khumbelo : Rekhodo dzine dza nga swikelelwa nga u tevhedzela maitele a PAIA sa zwo sumbedzwaho kha zwipiḓa 11 na 18 , tswikelelo kha rekhodo idzi dzi nga hanelwa zwo ḓitika nga zwipiḓa 33 na 45 zwa Mulayo  . 
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea , hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko ( arali zwo tea )  . 
Maanḓalanga a Sialala , vhurangaphanḓa ha siviki na ha zwa polotiki khathihi na miraḓo ya Foramu Ya Vhuimeleli ha IDP vha tea u tsivhudzwa nga CBP khathihi na zwithu zwihulwane zwi no ḓo itea  . 
Zwishumiswa zwo sumbedzwa dzi na tsumbo dzi re kha dziithaḽiki  . 
Lugube ndi tshilidzo tsho itiwaho nga khavho ya fhuri na thanda ine ya vha yo tou vhad(iwa  . 
Hu tshi dzhielwa nṱha ngudo dzo gudwaho musi wa Khaphu ya Feḓerasi , ri khou engedza ndugiselo dzashu kha masia a nga ho sa vhuendi na vhutsireledzi  . 
Kha vha vhone uri a vha ṅwali thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine dza vha kha tshakha dzo fhambanaho kha fomo nthihi ya khumbelo  . 
Hanefha ri tama u pembelela zwo itwaho nga Joint Initiative on Skills Acquisition ( JIPSA ) , ye ya ṱanganya muvhuso , mabindu , vhashumi , magudedzi na vhaṅwe  . 
Nangoho u bva tshitshetsho phukha dzo tshila dzo takala afha Muḓanani wa Sananga . 
Arali vha tshi khou shumisa inisuḽini , vha tea u tou ḓi ṱola tshifhinga tshoṱhe  . 
Mufarisa Mudzulatshidulo wa tshoṱhe u nangiwa lwa miṅwaha miṱanu ngeno Vhalangavunḓu vha mavunḓu vha tshi sielisana u vha Vhafarisa Mudzulatshidulo lwa ṅwaha . 
Gumofulu ḽi kovhelwaho nga mutakalo wa muhumbulo ngomu sibadela ḽa R11 865 nga muṱa nga ṅwaha kana fhethu ha u ṱhogomela kana ha tsireledzo  . 
Hafha hu dovha ha katelwa-vho na madzangano ane a ḓivhea nga maḽeḓeretshikhau aya NGO , CBO na zwigwada zwo imelaho vhe vha vho khethululwa tshifhingani tsho fhelaho  . 
Kha Vhuimo ha Vhukati hu ḓo vha na 26,5 wa iri dza u funza . 
Ri khou dovha ra shuma vhukuma kha u bvisa zwikhakhisi zwa miṱani kha nyaluwo . 
Luṱa 4 , lwo thomaho nga 2016 , lu sedza kha mafhungo a tshimbilelanaho na zwihulwane zwa zwigwada zwo ṱanḓavhuwaho u ya nga vhuphara u itela u kombetshedza u shuma na tshandukiso kha mulayo wapo kana muhanga wa tshiimiswa tsha Mahoro . 
Kha vha ḓadze fomo . 
A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a nga dzhenelela kha mishumo ya Khomishini  . 
Vha saine mutevhe u sumbedza u vho ṱanganedza u thendelo ya vhofhololwa . 
Vhafumakadzi avha vha tendelwe uri vha wane mikovhe i no lingana ya ifa  . 
U vhala ( ho angaredzwa maṅwalwa a vhonalaho na a mazhendedzi a mafhungo o fhambanaho ) zwo tea u vha hone kha u bveledza luambo , u guda u ṅwala kha u ḓiphiṋa na kha u guda nga ha shango  . 
Mavu na u vha hone ha tshiṱirathedzhi tsha u shumisa mavu u itela vhudzulo ndi tshithivheli tsha u thomiwa ha ndaka shangoni ḽashu  . 
Ndambedzo i ṋetshedzwa dzangano u itela muṱa muṅwe na muṅwe une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano . 
Mbekanyamushumo idzi dza thikhedzo dzi fanela u livhiswa kha vhuvhili havho vhashumi na kha matshudeni  . 
Tshine nda nga ita uri ndi ḓitsireledze kha Ravana ndi u tou shavha . 
Hu tea u ṱuṱuwedziwa na u londolwa kushumele kwa tshiimo tsha nṱha tsha phurofeshinala  . 
U ṱoḓa u a kovhekanyela kha bege dzine iṅwe na iṅwe I ḓo fara maḽegere a rathi . 
Mqutheni vho dzhoina khetho ya Onyx ya GEMS nga Phando 2010  . 
Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena , nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema . 
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe . 
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi ndi u vhona uri vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u pulana thandela vha fanela u ita uri tshitshavha tshi shele mulenzhe na u vhona uri vha shela mulenzhe tshoṱhe kha thandela  . 
Zwoṱhe zwi nga vha khombo  . 
Fhethu hune tshiimiswa tsha wanala hone  . 
Vhathu kha thandela dza CBNRM vha anzela u wana mihumbulo i si yavhudi na u sasaladzwa , nga maanda nga vhathu vhane vha si vhe ngomu kha thandela . 
Ambani ngauri ri nga vha thusa nga nḓilaḓe . 
Kha vha ise fomo ya khumbelo na khophi dza 16 dzo sethifaiwaho kha ICASA na mbadelo ya khumbelo . 
A tutuwedza kana a tunga kana a levhela vhanwe vhashumi uri vha ite zwithu zwi songo tendelwaho nga mulayo  . 
U ṋetshedza masheleni a u thusa kha Vhorakonṱiraka na vhorakonṱiraka vhaṱuku , vha re vhukati , vhabveledzi . 
Idzwi zwi a dzhia tshifhinga nahone zwi nga ṱuṱuwedza kana u kula mubindudzi miraḓo  . 
Kha vha ṱalutshedze phambano vhukati ha u monithara , u sedzulusa na u ela thandela kha ndangulo ya thandela na uri ndi ngani zwi na mushumo mungafha  . 
Pulane dzi nga dzhia zwitshivha sa zwigwada zwi fanaho nahone vhadzhiamikovhe vha nga imela tshigwada tshi laulaho fhedzi  . 
Hone naho zwo ralo , izwi zwi ea thandululo i songo fhelelaho kha vhanzhi vhane vha vha na mabulasi mauku na a vhukati nga muelo na zwa vhubindudzi kha mabindu a zwa vhulimi  . 
Mulayo wo livha kha u vhumba nḓila dza u pima ndaka malugana na rennde dzo teaho nahone dzo linganelaho  . 
Maga o ḓitika nga miṱa kha nyimele ya u thivhela - u thivhela na u fhungudza u vhifha muvhilini , na HIV na maṅwe malwadze ane a pfukela nga kha vhudzekani - u itela u ṱuṱuwedza ngudo , mveledziso na kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi kha vhagudiswa  . 
Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze i ṋewa fhedzi muraḓo muhulwane  . 
Arali khumbelo yo tendelwa DFO u ḓo vha humbela uri vha renge na u dzhenisa sefo ya tshigidi hu saathu fhela maḓuvha a 14  . 
Naho zwo ralo , ro livhana na khonadzeo dza u bveledza matheriala wo ḓisendekaho nga lubuvhisia hedzi dzi vha tekeniki dzi re khagala  . 
Mulayo wa 6 Thuso i bvaho nnda i a wanala ya u tshimbidza thandela dza henefho . 
U vhulunga - u vhulunga ho engedzea kha miṅwaha miṱuku yo fhelaho  . 
Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo . 
Arali vha si na zwifanyiso kha vha ite iṅwe nḓila kana vha tou ola . 
Vha kona hani u pfesesa ndingo dza guḽukhousu dze vha ita hayani na u shandukisa tshikalo tsha inisuḽini arali hu na ṱhoḓea . 
Khabinethe i tikedza Vhuṱambo ha Mvelo vhune ha ḓo farwa nga Muhasho wa zwa Muno na u tendela uri kha muṅwe na muṅwe ane a vha mudzulapo nga mvelo o katelwa kha u dzhenelela vhuṱambo uvhu  . 
Pulane ya tshumelo ndi bugu yavho ine ya vha nekedza tshumelo ine vha dzula vhe nayo  . 
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi : Ofisi ya Vunḓu ya CCMA  . 
Phalamenndeni . 
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo  . 
Fhedzi hu nga ḓi vha na nyimele ine a i tei u shumisa ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe lini . 
Vhaofisiri vha vha thusaho kha u dadza fomo dza khumbelo vha tea u vha vha pfesesaho vhuleme hune vha vha khaho nahone vha vha thuse vha tshi vha pfela vhutungu  . 
Zwa vhukuma ndi zwa uri idzi mbekanyo a dzi shumi  . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa , 2000 u na u shela mulenzhe sa muhumbulo muhuhulwane wa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho  . 
Tshumelo ya mutakalo ndi yone ya ndeme kha u thogomela mualuwa  . 
Luambo , khalo na tshitaila zwo sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe , kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho  . 
Naho maitele aya a sa tou vha khagala tshoṱhe sa zwe zwa dzinginywa afha , na ho zwo ralo a na masiandaitwa a vhuṱhogwa kha mbekanyamaitele  . 
Madzina a dzithirasitii vho khethwaho nga miraḓo uri vha shume kha Bodo lwa themo ya miṅwaha miraru ndi : a . 
Ndi pfanelo na mulayo une wa lavhelelwa kha mudzulapo muṅwe na muṅwe  . 
Vhuimo ha Afurika Tshipembe vhu tendelana na dzangalelo ḽa lushaka ḽa shango , na u ḓidzhenisa hafhu ha Afurika Tshipembe kha nyambedzano dza tshanduko ya kilima dza ḽifhasi sa zwe zwa sumbedzwa kha Nzudzanyo ya NDP . 
Muvhigo u ṋetshedza ngaganyo ya maimo a nṱha a nḓila ine mihasho ya muvhuso yo no thoma u lugisa matshimbidzele a mbekanyamaitele dza WPRPD kha sisiṱeme ya kupulanele , mugaganyagwama na nḓisedzo ya tshumelo na sisiṱeme dza u vhiga . 
A zwo ngo mu thusa tshithu ngauri o fhedza a na thumbu  . 
Khwinifhadzo na vhutumbuli zwi kwama u leludza vhutshilo ha vhathu ( sa tsumbo kha Muhasho wa Mutakalo ) na kushumele kwa mabindu , ( sa zwi bveledzwa zwiswa )  . 
Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe kha vha ite u ri vhatukana vhoṱhe vha ime nga miduba . 
Tshitshavha tsha ḽifhasi tsho dzhiela nṱha zwiko zwashu na u kumedzela mbulungo ya masheleni nnzhi kha dzingu  . 
U ya nga inthaviwu dza u nanga , vhunzhi ha inthaviwu dzi tshimbidzwa kha tshifhinga tshi sa fhiriho awara nga tshikati  . 
Carlos Alberto Parreira u tea u shumisa maanḓa ṋamusi u fhungudza vhatambi u swika kha vha 23 vho tendelwaho nga Fifa  . 
A huna u bvela phanḓa kha ikonomi na nthihi arali vhunzhi ha vhathu vha songo katelwa nga nḓila i fanaho na iyi  . 
Huno ha ene o d(o dzhia vharathu vhawe a vha kovhekanya mashango:Tshikalange kana Rammpofu o ya Tshirululuni , Raluswielo kana Tshivhase a ya Dopeni he ene a si dzule a dzhenisa khaladzi awe Nyatema ene a tsela thungo ya Phiphid(i , Bele a mu isa Vuvha  . 
Tshivhalo tsha zwikhala kha ṅwaha muthihi zwine khazwo Ṱhohoyatshikolo vha nga vhewa tshidzuloni  . 
Komiti ya Mazhakanḓila a Tshilaho i khou rangwa phanḓa nga Vho Welcome Msomi vha tshi khou shumisana na ḽizhakanḓila ḽa muzika Vho Letta Mbulu , sa Mufarisa Mudzulatshidulo . 
Mushumo wapo wa wekishopho ya bayodaivesithi ndi luvhanḓe lwa u ambedzana  . 
Muhumbulo wa uri tshivhumbeo tsha ikonomi a si tshavhuḓi , u sa lingana ha tshifhinga tsho fhiraho na zwivhumbeo zwiswa zwa u ṋea maanḓa zwe zwa vhuedza vhathu vhe vha vha vha na vhushaka na zwa poḽitiki zwi ṱuṱuwedza mvelele ya u engedza vhuaḓa muvhusoni na kha mabindu  . 
A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe , kana u pwashelwa nnḓḓu , hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho  . 
Mulayo uyu wo sedza kha mubindudzi ane a sa tendelane na ḽiga ḽo dzhiiwaho nga muvhuso kha zwa vhubindudzi , uri a ise khumbelo kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( the dti ) uri u dzhenelele nga kha maitele a khonadzeo ya vhupfumedzani . 
Vhukonḓi nga hune vhuloi ha bva hone vhu wanala kha nyimele dzo sumbedzwaho afho nṱha  . 
A huna maḓambatshekwa a tshilaho ane a nga ṱun ḓwa  . 
Mugaganyagwama wa mihasho u ya nga dzimbekanyamushumo  . 
Zwino ndi tshifhinga tsha u sedza kha mathomo a mushumo  . 
Vhaswa vhashu ndi lupfumo na uri ri tea u vha sumba nḓila zwavhuḓi  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha u na maṅwe maanḓa na mishumo zwo bulwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Muvhilaheli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa ya DVA  . 
Vha songo vhuya vha ita mushumo u sa yelaniho na wa u thusa khasitama phanda ha dzikhasitama dzo rwaho mudumba  . 
Mbadelo yo humbelwaho i tea u badelwa na u vhulunga ha tswikelelo ha mbadelo i badeliwaho vhunzhi ha mishonga dzina ḽa Tshibveledzwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga na vhuhali hazwo shango ḽa hune mushonga wa bva hone muiti nomboro ya zwinwe zwa ḓo ṱun ḓwa leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone hune tshibveledzwa tsha ḓo swikela hone Afrika Tshipembe uri tshibveledzwa tshi do ṱo ḓea lini uri tshi ḓo shumiswa kha ndingo tshiimo tsha u ṅwaliswa ha tshibveledzwa huṅwe fhethu thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo ( uya nga ṱho ḓea dza VICH GCP ) , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa ; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi  . 
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa . 
Ripoto kana mivhigo ya u pima  . 
SITE ndi muthelo wa vhashumi u theliwaho arali muholo u ne vha u wana tshikwamani u tshi swika R60 000 . 
Vhomakone vha ḓo ṋetshedza thikhedzo ya thekiniki na ya lodzhisiṱikhala vha ḓo hweswa vhuḓifhinduleli ha wadi dzo tiwaho  . 
Khothe ya dzingu i nga ṋea tshigwevho tshi sa fhiriho miṅwaha ya 15 muthu e dzhele kana ndifhiso I sa fhiriho R300 000  . 
Arali muiti wa khumbelo a sa ḓivhi uri vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi , a nga isa nḓivhadzo ( Fomo 15 ) na khophi mbili kha muṅwaleli wa khothe ya vhana hu saathu u fhela maḓuvha a 28 phanḓa ha u pfiwa ha mulandu . 
Zwitshavha ndi zwigwada zwa vhathu vhane vha tshila kha vhupo vhuthihi nahone vhane vha shumisa mavu na zwishumiswa uri vha kone u tshila  . 
Arali vha tshi khou ya u thoma mabindu matuku o ditikaho nga zwishumiswa zwa mupo , kha vha vhone zwauri mabindu a do kona u bvela phanda . 
Vho Mathivha vho ṱavha zwimela zwa khavhishi kha foro 3 . 
Tsireledzo ya tshisikwa i amba uri tshisikwa tshi nga si itwe kana u bveledzwa nga vha ṅ we , tsha rengiswa hu sina thendelo ya musiki . 
Kha vha wane Fomo ya A ya khumbelo kha Muengedzo wa B kha manyuwaḽa uyu ine ya dovha hafhu ya wanala kha webusaithi ya DHS kana ofisi iṅwe na iṅwe ya DHS arali vho humbela . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha thoma u isa nomboro kha 10 ḽa tsini . 
Maano a vhuṱali ane Afrika Tshipembe ḽa ḓo vha yo ḽo sedzesa khao kha BRICS ndi u alusa u ḓadzisa ndeme ya mbambadzo , u kokodza vhabindudzi kha sekithara dza vhubveledzi dza shango na u hudza tshumisano u itela u alusa swikela ndivho dzashu dza mveledziso . 
NDINGANYELO Vha nga si ṱaluliwe . 
Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya dzhiiwa sa mudzimu wa midzimu yot ( he , tshilidzo tsha vhadzimu vha mahosi  . 
Tsumbo , mudzalapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe ane a ṱoḓa phasipoto a hu na hune a nga ya hone nga nnḓa ha u ya kha Muhasho wa zwa Muno  . 
Mishumo i tea u itwa i tshi tevhekana nga nḓila-ḓe ? 
Muhasho wo kona u fhedzisa thandela tharu dza themamveledziso ya bada nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho  . 
Vha humbulela uri tshifhinga tshiṱuku tshi ḓo ṋekedzwa kha u gudwa ha luambo lwa vhuvhili lwa u engedza u fhirisa luambo lwa hayani kana lwa u thoma lwa u engedza . 
Kha vha ambele nṱha mubvumo . 
Vhupfiwa ndi ḽikumedzwa ḽa kuvhonele kana mihumbulo nga ha mafhungo kana tshipiḓa tsha mulayo tshine tsha khou sedzuluswa nga komiti dza Phalamennde  . 
Muhumbeli u fanela u saina ayo masiaṱari o engedzwaho  . 
Muanewa muhulwane wa iyi nganeapfufhi ndi nnyi ? 
PMS i tea u bvisela khagala mishumo na vhuḓifhinduleli na vhadzheneli vhoṱhe  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhasheli vha mulenzhe kana vhadzheneli vho tsireledzea  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke muṱala ni kone u ya kha i tevhelaho  . 
Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka zwi ḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓila yo randelwaho kha Mulayotewa . 
Iyi tshelede i do vhuiselwa murahu arali ha wanala uri mithara wo tshinyala  . 
Vhatholi na vhashumi vha fanela u tevhedza masia , saphina , khumbelo kana ndaela dza tshipikiṱere  . 
Milayo ine ya langa ndaulo i anzela u kanganyisa , ya ṱanganyisa mbekanyamaitele na ndaulo  . 
Khumbelo iyi i tea u itiwa kha fomo ya tshiofisi ine ya wanala ofisini ya Muredzhisiṱarisi . 
Mulayo une wa khou dzinginywa u ḓo shumana na mafhungo a u pokana vhuloi , u u fara sumba vhaloi ( u vhonisa ) , vhugevhenga vhu kwamaho kana ho ṱuṱuwedzwaho nga u tenda kha zwa vhuloi , na vhuviavhathu . 
Khonadzeo ndi ya uri nḓila dzine dza shumiswa kha zwa vhusevhi ha vhulavhelesi dzi nga dzhielwa nṱha . 
Milayo ya u vhambadza yo bveledzwa kha tshitshavha tsho itikaho nga bammbiri  . 
Nyimele idzi dzi khagala , fhedzi dziṅwe naho zwo ralo dzo khwaṱhisedzwa hafha  . 
Vhulanguli Vhuhulwane ha Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa vhune ha vha na Zwipi ḓa zwa Vhuimeli zwa Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vhu ṋekedza tshumelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shumaho , u dzula na u dalela mashango ḓavha  . 
Dzhielani nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho kha themo , khathihi na tshkhala tsha tshakha dza thaidzo dzo teaho kha themo . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka ndi muṱangano wa tshiofisi wa Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde , hune Nnḓu iyi ya Phalamennde ya ḓithoma . 
Kha muvhigo wavho , vha nga ṱoḓa u sumbedza vhavhali u ya huṅwe fhethu kha muvhigo hune mafhungo a elanaho a tsinisa a rerwa kana kha dziṅwe bugu na mivhigo ine ya vha na mafhungo a ndeme  . 
Vha nga ita khumbelo ya kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Miri Miswa uri vha wane tsireledzo ya tshifhinga nyana u swikela ndingo dzoṱhe dzi tshi fhedziwa na vhone vha tshi fhiwa pfnelo dza muṱavhi wa miri miswa . 
Lekgotla ḽo ṋea Khabinethe tshikhala tsha u sedza kha uri mbekanyamushumo ya nyito ya Muvhuso i shume na u ṋetshedza pfunzo dza ndeme kha u shumiswa hu khou toḓeswaho ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka,ine ndi thikho ya Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Themo ya Vhukati wa2014-2019 . 
Musi muḓuhulu wa muraḓo o valelwa sibadela o mu ṋetshedza khoudu ya vhuunḓiwa ya ṅwana wawe . 
Vhuṱanzi uvho vhu fhelekedze thendelo ya mutakalo , arali i hone , nahone vhu ḓe sa zwitatamennde , zwiḽipi zwa muholo , kana tshekhe dza muendi arali dzi hone . 
Vha nga katela izwi na luambo lu ambiwaho khathihi na luambo lwa muvhili . 
U shumisa masala kha u fhedzisa mutevhe wa zwi re ngomu . 
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu . 
Kha tshiimo tsha shishi musi ho ṱaha vhulwadze nahone hu sina muhaelo wo ṅwaliswaho shangoni , zwi nga vha zwa ndeme u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho . 
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi i ḓo dovha ya vha humbudza u wana mushonga wo randelwaho muswa phanḓa ha maḓuvha a 21 musi uyu une vha vha nawo u tshi fhela  . 
Murangaphand(a wavho o vha e Dimbanyika  . 
Arali sisiṱeme ya ṱanganedza khumbelo iyo , vha ḓo ḓivhadzwa uri vha ḓise mbekanyamushumo ya ndango ya mupo na uri vha ambedzane na muṋe wa mavu , na vhane vha khou dzula kha mavu ayo lwa mulayo kana vhaṅwe vha kwameaho . 
U bindudza kha mabindu maṱuku zwi ḓo thusa uri shango ḽi fhindule kha khaedu dza zwino dza ikonomi ya zwa matshilisano  . 
No vhala nomboro nngana ? 
Zwimela zwi tea u rumelwa nnḓa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u ṱoliwa ha u fhedzisa . 
Khothe yo vhilaela nga u anda ha mabulayo a itelwaho u wana mushonga na uri zwitshavha zwi dzhiisa hani uvho vhugevhenga . 
Rekhodo dzo tsireledzwaho ya nga tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA . 
Hu tshi ṱanganedzwa nḓivhadzo nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo uri zwithu zwoṱhe zwi ngonani kha milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka ya Gireidi 12 ya 2016 , ri humbela vhoṱhe vha kwameaho uri vha shumisane u itela uri zwiimiswa zwashu zwa pfunzo ya nṱha zwi kha maimo a u ṱanganedza Kiḽasi ya 2016 u itela tsireledzo ya vhumatshelo havhuḓi kha vhana vhashu . 
U pfesesa ho fhelelaho ha vhuimo ha nomboro hu a bveladzea kha Vhuimo ha Fhasi na kha Vhuimo ha Vhukati . 
Ri ḓo dovha ra dededzwa na nga tshandukiso ya Sisiteme ya zwa Vhulamukanyi . 
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane na mubebi wa malofhani , hune zwa konadzea u itela u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha muḓuhulu kha muraḓo muhulwane  . 
Pfanelo ya ṱho ḓisiso i vha mulayoni ṅwaha miṱanu  . 
Khabinethe i khoḓa u sainiwa ha Mulanga wa Thandela ya Muḓagasi wa Maḓi wa Grand Inga , zwezwino kha Madalo a Tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo . 
Tshenzhelo ye ya waniwa kha paiḽoto dze dza itwa i dzinginya u shumiswa ha maga ( zwiteidzhi ) mararu , u itela uri tshitendeledzi tshoṱhe tshi shume tshi khunyelele kha wadi dza tshivhalo tshi si gathi  . 
Mushumo muhulwane wa komiti ya wadi ndi u vha tshanele ya vhudavhidzani ya fomaḽa vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Memorandamu wa u Pfesesana yo sainiwa kha Foramu ya Vhubindudzi ha Vhuvhili ha Vhubindudzi ha Afrika ye ya dzhenelwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Guangzhou , Vunḓuni ḽa Guangdong , kha ḽa China . 
U vhona uri hu na u bvela phana na mvelaphana ya tshifhinga tshilapfu kha zwipotso , nga u shumisa mbekanyamishumo dza hanganelo ya zwipotso kha masia e a vha a sa dzhielwi nha kale  . 
Musi vha tshi khou ita khumbelo ya SMS , a vha ngo tea u thaipha dzina ḽa lushaka lwa mbuelo nga vhuḓalo  . 
Vha vhalulule maambiwa phanḓa ha musi vha tshi a rumela  . 
A thikiḽi i tea u mvumvusa ya dovha hafhu ya ṋea nḓivho . 
Ndo fhurwa nga mungana , nz . 
Vhudzheneleli ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuvhusi havhuḓi sa izwi vhu tshi tendela nyelelo ya mafhungo kha vhadzulapo na vharangaphanḓa vho khethwaho na vhuḓifhinduleli  . 
Ri nga si kone u swikelela hezwi nga u ḓisa izwi zwi sa langiwi nga mulayo na zwi si zwa vhukuma kha u sa fulufhela uri zwiṅwe zwo ṱalutshedzwa sa zwine zwa vha mushumo wavho zwi tshi elana na Muvhuso na shango ḽashu  . 
Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho  . 
Diana o vha a sa dzuli kha vhupo uvhu u bva nga TTshimedzi 2001  . 
Mapholisa vha ḓo nngwana vhudzulavhafu  . 
Tsumbo , Van Warmelo ene uri ho thoma Mutumbuka-Vhathu a tevhelwa nga Bele ( la Mambo ngeno Stayt ene a tshi thoma nga Vele ( la Mbeu ha tevhela T(hohoyandou  . 
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso  . 
Ndivho ya Maano aya ndi u bveledza vhudzheneleli ha maano u itela u ṱavhanyisa mveledziso na nyaluwo ya mabindu maṱuku kha sekithara ya ICT , na u tshimbidza nyengedzedzo kha maimo a u takusa na shumiswa ha dziICT nga sekithara guṱe ya mabindu maṱuku . 
Musi vhathu vha tshi vho divhea kha rine , vha ita uri ri si tsha vha na vengo khavho  . 
Naa hu na fhethu ho teaho ho valiwaho u itela u thivhela vhathu kha u thuliwa kana u rwiwa nga tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshishumiswa tsha u hwala kana u takula ? 
Khwiniso dzi khwaṱhisa vhulangi na maitele a ndambedzo ya Tshumelo ya Laborothari ya zwa Mutakalo ya Lushaka u itela u engedza tswikelelo ya ndondolo ya mutakalo . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṱunḓa zwikambi kana zwiveledzwa zwa zwikambi nga buto kana nga maboḓelo ( nga nnḓa ha mahalwa ) zwi tshi ya Afrika Tshipembe , vha fanela u ita khumbelo ya ṱanziela ya u ṱunḓa zwikambi phanḓa ha musi zwibveledzwa zwa zwikambi zwi tshi vhofhololwa uri zwi phaḓaladzwe photho ya vhudzheno . 
U pfufhiwa uhu ndi vhuṱanzi ha mvelaphanḓa ine shango ḽashu ḽa khou dzulela u ḓiphina ngayo kha mimaraga ya masheleni ya ḽifhasi na nḓila ya khwine ine ikonomi ya khou laulwa ngayo  . 
Tswikelelo kha rekhodo dzi ḓo fariwa u swikela musi muhumbeli o no badela mbadelo dzo fanelaho  . 
Zwe zwa ita thaidzo ya zwa mulayo na dziṅwe thaidzo ndi u shumiswa ha maipfi a Luisimane ( English ) kha maitele na lutendo lwa vhathu vho davhukaho fhano hayani  . 
Ndaela dzi lunzhedzanaho u itela u swikelela tshipikwa . 
Khumbelo ya u shandukisa thendelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniaho mashangoni a nnḓa i tea u fhelekedzwa nga ḽaisentsi yo ṋetshedzwaho nga ofisi ya shango la nṋda . 
Naho zwo ralo , thimu a si dzavhuḓi kha nyimele iṅwe na iṅwe ya tshiimiswa ; miṅwe mishumo , nga vhuvha hayo , i fanaho na maṅwalwa a vhusiki , i itwa lwa khwinesa nga vhathu  . 
Kha maṅwe mavundu ndaulo ya vhulamukanyi i kha Vharangaphanḓa vha Sialala vhahulwane , ngeno huṅwe i kha magota , huṅwe vho i kha khoro dza sialala . 
Ro takadzwa nga u vhona uri hu na nyaluwo kha tshivhalo tsha vhathu vhaswa vhane vha khou guda zwikili nga kha Magudedzi a Pfunzo na Vhugudisi vhu yahoo phanḓa . 
Vhagudi vha ḓo ḓivhadzwa furakisheni nga kha thaidzo dza u kovhekana na nga nyito . 
U linga ha u dzulela u itwa ( continuous assessment ) - U dzulela u linga linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u tikedza mveledziso ya vhukoni ha u ṅwala na u vhala ha vhagudi nga u dzulela u ṋea muvhigo murahu . 
KPI iṅwe a iṅwe i vhe na thagethe dza kushumele  . 
Duvha kana maduvha eneo a do thuswa kha livi yavho ya vhulwadze  . 
Vha tea u ita ṋdivhadzo ya u shandukisa ndaela hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u ḓivha tshiimo . 
Tsha u thoma ndi tshishumiswa tsha netiweke ya maano ya ṱhoḓea dza u vhulunga tshelede ya shango zwine ha vha sisiṱeme ya fulufulu , u langa na u dzudzanya u tshimbidzwa ha thundu nga vhuendi ha maḓini , muyani kana badani na zwishumiswa zwa burod bend broadband Tsha vhuvhili ndi fhethu ho khwiniswaho ha u itela hu yelanaho na vhupileli , zwa muyani aerospace na u ḓiswa ha ṱhoḓea ya tsheini chain tshelede ya thundu na vhaṅwe vhaḓisi vha maambiwa ya netiweke ya zwishumiswa . 
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu , fhedzi Mulayotibe wa zwa masheleni u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa masheleni a vunḓu  . 
Mushonga wo randelwaho u siho kha CDL kana ACDL u ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze ha acute  . 
Musi wa dziṅwe tshanduko kana tshanduko dza ndeme muṱoli a nga humbela vhone uri vha khwiṋise nyambedzano vhe vhoṱhe  . 
Tshitshavha tshi nga kona u vhudziseswa u ri zwine vha takalela zwone ndi zwifhio  . 
Muvhuso u ḓo lingedza u kwamana na vhafarakani vha matshilisano , nga maanḓa vhamabidu na madzangano a vhashumi , u fuka ḽithihi kha nyito dza vhoṱhe dzi ṱoḓeaho u dzikisa ikonomi , u vhusa fulufhelo , u gonyisa maimo a vhubindudzi na u vhuisela Afrika Tshipembe kha nḓila ya nyaluwo ya ikonomi i katelaho . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , ya CK4 na fomo CK1 . 
A vho ngo takala ? 
Zwigidi zwa vhaṱaleli zwo dzhena zwiṱediamu zwa fumi u ya u ṱalela mimetshe . 
U bveledza khorido ya thundu ya Durban-Gauteng , hu tshi katelwa na vhuimangalavha vhuswa ho tou bwiwaho kha vhuimabupo ha kale ha Durban  . 
U shumisa tshifhinga tshi ḓaho tsha kha ḓi . 
U lavhalela vhagudi u vhala nga nthihi , u vhea nga zwigwada zwa mahumi . 
U ḓivha na u ṱalutshedza , maime a muṅwali , tsumbo u bva kha magazini kana athikili ya gurannḓa . 
Zwa zwino ri a zwi ḓivha uri mbofholowo , pfanelo dza vhathu , dimokirasi na mveledzo zwi na khwaṱhisedzo ya khwiṋe kha tshitshavha tsho funzeaho  . 
Vhashelamulenzhe vha ṋewa tshifhinga tsha u ḓadzisa mafhungo maa maṅwe o siwaho nnḓa nga tshifhinga tsha u vhambedza ha u thoma  . 
Mbadelo dzi nga kha ḓi itwa ofisini dza Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhesa zwe zwidodombedzwa zwa ṋetshedziswa zwone . 
Ri ṱoḓa u fhaṱulula ho fhelelaho , u bva kha muhasho wa ndangulo u tsa fhasi mudavhini  . 
Mbadelo dza tshumelo dzo Nekedzwaho nga vhathu kha mushumo wavho wo ḓoweleaho , tsumbo ; vhashumi vha mutakalo , vhoramilayo , akhautenthe na vhaṱoli vha dzibugu . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo i a kombetshedzea lwa mulayo u tsireledza mafhungo a mutheli a tshiphiri nahone vhashumi vhashu vhoṱhe vha saina Muano wa Tshiphiri  . 
Ri a ḓivha u bva kha tshenzhelo yashu uri ri nga si ḓiphine tshoṱhe nga khuliso ya vhathu na vhulamukanyi , musi pfanelo idzo dzi tshi khou hanelwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe vhukati ha zwitshavha zwashu  . 
Kha vha ṅwale mushumo une muthu a khou ita nga tshifhinga tsho sumbedzwaho , kana ndi mushumo u badelaho , na uri u hola vhugai nga awara  . 
Na u dzhia maga kana vhukando arali zwo tea  . 
Fomo dzi ḓo fhambana uya nga mufuda wa tshumelo tsireledzo ya vhathu , hu tshi katelwa na , arali vha sa koni u ḓilondola khathihi na muṱa wavho , thuso yo teaho ya u ḓitshidza  . 
Vhulivhanyi uhu ha vhusimamilayo hapo kha thendelano vhu ṋea Afurika Tshipembe zwishumiswa zwa dzhango ḽoṱhe u khwaṱhisedza tsireledzo ya dzhango ḽoṱhe dza maḓanzhe na nyimele yavhuḓi ya u shuma na u dzula  . 
Khethekanyo iyi i vha ṋetshedza mbonalonyangaredzi ya tshumelo idzi . 
Mut ( ani mun(we na mun(we musi ho bebwa n(wana mut ( uku vha a takala nga uri vha zwi dzhia zwa uri ndi tsumbo ya uri Mudzimu u a vha funa nahone uyu n(wana a tshi aluwa u d(o vha shumela  . 
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo . 
A hu na thendelo ine ya ṱoḓea fhedzi vha ḓo fanela uri vha wane thendelo kha mufari wa nḓivho na u thoma vha ḓivhadza vha sa athu wana thendelo , khathihi na u ḓivhadza Minisṱa  . 
U shaea ha maḓi afha hu nga ita uri hu vhe na thoro dzi si dzavhuḓi na u sa kana tshithu  . 
Mukano wa poḽotiki na mbalombalo kha tshikhala tsha mafhungo wo ḓa u dzula  . 
Mudededzi u ita nḓowenḓowe ya u ṱusa nga mangwende na vhagudi tsumbo , vha dzhia mangwende a dzi 5c a no ita 20c . 
Topolani ḽiḓadzisi ḽa tshifhinga ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho  . 
Zwo anganyelwaho zwine vhagudi vha tea u tou fombe khazwo kha Themo ya 4 Mushumo u a khwaṱhisedzwa nga mushumo wa u ṅwala . 
Bepha ḽa luthihi fhedzi ḽi nga ita mushumo nge ḽa shumiswa kha u rwela ṱari kutshimbidzele , hu na u tikedzwa nga nḓila dzo fhambanaho dza u tsivhudza zwitshavha , sa midia , nḓivhadzo na vhurangaphanḓa ha polotiki khathihi na u phakela vhana vha zwikolo dziphamfuḽethe na u fara miṱangano ya vhakhakhantseḽara  . 
Vha tshintshe kubikele , vha songo shumisa mapfura kana oḽi , ndi khwine vha tou zwi vhilisa lwa tshifhinga tshipfufhi vho shela maḓi maṱuku . 
Vha wane nomboro ya fhasisa ya kholomo dzine dzi nga tshila nga fhasi ha nyimele dzi si dzavhuḓi ḽi vhe ḽone sambi ḽavho ḽa ndeme  . 
Hezwi zwi itiswa nga lushaka lwa u shela mulenzhe lwa CBNRM , fhedzi na nga zwithu zwo vhumbaho CBNRM zwi na ndeme kha vhashai nga maanda vhathu vhane vha kundelwa kha tshitshavha  . 
U itela uri hu vhe na muhumbulo wo khwathaho wa vhune kha vhupo , tshivhumbeo tshapo tsha ndangulo tshi tea u ita zwa ndangulo na u ita tsheo  . 
Khabinethe yo ṱanganedza Buthano ḽa Miraḓo ya Lushaka ya Tshipentshela 2016 le la farwa nga vha Dzangano ḽa Muvhuso Ḽapo ḽa Afrika Tshipembe ( SALGA )  . 
Ro lindela Phalamennde itshi khunyeledza maitele , zwine ra fhulufhela uri zwi ḓo itwa nga u ṱavhanya  . 
Khethekanyo ya 3 ya Mbalo ya Vhuimo ha Fhasi yo buledza na u bvisela khagala magudiswa a Mbalo ane a khou ṱoḓiwa . 
Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa  . 
Thebulu 1 : Tshumelo dza ndeme na zwilinganyo u vhiga khaṱhululo ya nga ngomu muofisiri wa Muhasho muḓini wavho  . 
Ri ḓo sedzulusa zwivhumbiwa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhalala , vhafumakadzi na vhaswa , uri zwi kone u shuma nga ngona  . 
Mulayo , hu tea u shumiswa milayo i tevhelaho : ( a ) U tshimbidza milandu nga nḓila i si ya fomala nahone nga u ṱavhanya na nga vhukoni , zwine zwa ṱuṱuwedza u dzhenelela ha madzangano kha idzi nyito kana maitele ; ( b ) u swikelela vhulamukanyi nga vhathu vhoṱhe kha foramu dza khaṱhulo dzo teaho na dziṅwe foramu dza thasululo ya dziphambano ; ( c ) U shumiswa ha milayo ya maga kana nḓila dzine dza tea u tevhelwa u ya nga khethekanyo 19 na nḓila dza u ṱuṱuwedza u dzhenelela ; ( d ) U shumiswa ha maga a ndulamiso khathihi na maga a u thivhela u ita zwiṅwe zwithu ; ( e ) Mveledziso ya zwikili zwa tshipentshela na vhukoni ha vhathu vhane vha shumisa uyu Mulayo u itela uri hu vhe na tshumiso na ndaulo yavhuḓi yawo . 
Hune yeneyo tsheo ya vha yo n(ewa nga Khothe hu tshi katelwa Khothe Khat ( huli khulwane hu sa khou sedzwa uri Muphuresidennde o hana kana u t ( anganedza khumbelo ya khat ( hululo  . 
Fhedziha , arali hezwi zwi songo ṱalutshedzwa zwavhuḓi vhulavhelesi uho vhu nga tshinyadza vhushaka ha vhufaramikovhe . 
Maanḓa a khethekanyo hu ambiwa mishumo ya ḽevele ya mabindu mahulwane i sa swikelelei i ṋea mutsiko kha mupo  . 
Luvhengelambiluni ndi muhumbulo wo tou anganyiwaho u thoma kana wa dzhia sia , u nga ṱalutshedzwa hafhu sa vhuḓifari vhu si havhuḓi , khumbulelo ya thungo kha muthu kana kha pfanelo dza muthu  . 
Uri khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi kone u shela mulenzhe kha u thomiwa ha NDP i bvelelaho , dzi tea u vha dzi na masheleni  . 
Muongi vho ri humbela uri ri vhale tshati i re kha luvhondo . 
Khorotshitumbe na miraḓo yayo vha ḓo ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe  . 
Nga ha u gudiswa ha miraḓo ya ndaulo ? 
U bva tshe ha wanala vhuḓilangi , maṅwe mashango e a vha o tsikeledzwa nga vhukoḽoni o dzhia maga a u lavhelesa milayo i langulaho vhuloi ine ya vhonala i tshi kuḓana na lutendo lwa vhathu vhanzhi kha izwo zwitshavha . 
Hafhu , miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi , ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho , u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi , ro vha ri sina thikho fhedzi ; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma . 
Vhunzhi ha malwadze a vhangiwa nga kutshilele kwashu kune ra tou ḓikhethela , zwi no nga sa u daha , u nwesa zwikambi , na u shumisa na u shumisa pulani ya kuḽele ku si kwavhuḓi na mvelelo dza khombo dza ultra-violet . 
Milayo ya fumimbili ya kushumele kwa zwitshavha u thusa tshitshavha tsha vhupo u shumisa sisiteme ya Komiti ya Wadi malugana na u khwiṋisa vhudavhidzani na khoro khathihi na u pfesesa zwine tshitshavha tsha lavhelela kha Komiti dza Wadi  . 
U shumana na mafhungo a kwamanaho na zwa vhurangaphanḓa ha zwa sialala , mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala , na maitele a zwitshavha vha tshi tevhedzela milayo ya sialala- ( a ) mulayo wa lushaka kana wa vunḓu , u nga ita uri hu vhe na u thomiwa ha nnḓu dza vharangaphanḓa vha sialala , nahone ( b ) mulayo wa lushaka u nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala  . 
Zwenezwo , muanganyelo wa mukumbululo dzo sumbedzwaho afha fhasi ndi muanganyelo wa gumofulu ḽa nṱha , u bva kha kuvhonele uku  . 
U ṅwala muvhigo U vhumba mafhungo o teaho o sendekwaho kha ṱhoḓisiso U shandukisa mafhungo a tshi bva kha tshiṅwe tshivhumbeo u ya kha tshiṅwe U shumisa maipfi a u vhudzisa : mini , lini , ngafhi , nnyi U vhekanya mafhungo nga nga nḓila i pfalaho U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu a tshi shumisa masala , malungeknyi a re one . 
Muhumbulo une ra khou tama u ṱahisa ndi uri naho nyimele yo ralo , tivha ḽihulu ḽa mulayo wa tsireledzo na maanḓa , madokotela vhone vhaṋe na vhashumeli vha zwa mutakalo vhaṅwe vha nga na vho ita khetho  . 
Nga kha Maitele a Nḓisedzo ya Themamveledziso ya Zwikolo yo Engedzwaho ( ASIDI ) ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , muvhuso wo thutha tshivhalo tsha zwikolo zwi so ngo fhaṱwaho zwavhuḓi nahone wa sika vhupo ha khwine ha u gudela . 
U sa sedzesa vhone vhane na u dzhenelela kha Nndwa ya mbofholowo zwo shela mulenzhe kha mbofholowo yashu . 
Arali vha balelwa u badela tshelede i ṱo ḓeaho nga ḓuvha ḽo sumbedziswaho ḽa mbadelo , vha nga humbela u ita ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u i badela . 
U buletshedza vhulapfu ha zwithu nga u vhala na u amba uri ndi vhulapfu vhungana ha tsha u ela tshi si tsha ndinganelo vhu re hone . 
Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa ; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani  . 
A vivho na vengo a zwi vhuedzi  . 
Mishumo miṅwe na miṅwe ye ya vha i songo pulanelwa fhedzi ya fhedza yo itiwa i tea u ṅwalwa ngei fhasi ha khoḽomo  . 
Iyi ndi iṅwe ya tswikelelo khulwane ya u ḓiimisela ha muvhuso kha u fhaṱa themamveledziso ine ya ḓo ṱuṱula ikonomi na u tikedza vhuvhambadzi hapo . 
Ri tshimbila nga milenzhe muṱavhani ri tshi vhona khovhe dza vhimbi dzi kule . 
Musi khephithala i tshi vha ya kale , tshibveledzwa tshiṱuku tsha mushumo , reithi ya muholo na mbuelo zwi a wa  . 
Kusedzele na zwine wa tenda - kha vha ṋee tsumbo ya vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha ye ya ṱuṱuwedza kkufhindulele kwavho kha khuḓano  . 
Ro ḓi kumedzela u fhaṱa Muvhuso u re na mikhwa yavhuḓi une a hu na tshikhala tsha zwiito zwa vhuaḓa , tshiḓivhano , vhufhura , na u shumisa masheleni a tshitshavha nga nḓila i si yone  . 
O d(a a tshi bva thungo ya Tshipembe e na tshigwada tsha Maswazi vha tshi tshimbila vha tshi khou zwima  . 
T(hanziela ya vhun(e ya tshifhinganyana i wanala hu saathu u fhela awara dza 24 nga nnd(a ha kha vhupo vhu si na dzikhomphiyutha  . 
Ndima i fhira kha luṱa luṅwe na luṅwe,zwo ḓisendeka kha Tsumbanḓila ya AICDD , na u ṋea muhumbulo siani ḽa uri luṱa luṅwe na luṅwe lu nga tshimbidzwa hani  . 
Ndi zwa ndeme u shumisa zwiṅwe zwa zwithu zwi fanaho musi hu tshi sumbedzwa vhuimo ha nomboro . 
Kha zwigwada zwo raliho , hu na u sasaladza hu songo bulwaho kha tshitshavha tshine tsha vha fara nga nḓila i si yavhuḓi na uri thasululo ya thaidzo dza matshilisano ndi u dzudzanywa hafhu ha tshitshavha nga nḓila yo fhelelaho  . 
Mbekanyamushumo ya u linga i tendela u linga ha samethivi , hune ha nga dzhia tshivhumbeo tsha thesite kana mulingo , mafheleloni a themo iṅwe na iṅwe . 
Zwiimiswa , mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi ḓo lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na , sa tshipiḓa tsha u lavhelesa , aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone  . 
Mugudisi u tea u ṋanga thero yo fanelaho a tshi tevhedzela ngudo ya ḓuvha na tshumiswa dzi re hone . 
Mulayo u bula ndifho , arali muthu o wanala e na mulandu kha vhukhakhi ho itiwaho nga iyi nila  . 
Ndi ngazwo ho bveledzwa ngeletshedzo iyi . 
Ndivho ya phurothokhoḽo ndi u alusa u iswa phanḓa na u shumiswa na ndango ya nnḓa ha mikano ya mupo , zwine zwa takadza miraḓo ya mashango a SADC . 
Madzhendedzi a muvhuso na a sia muvhuso a a dzhenelela na u ṋea thikhedzo vhathu , zwi vulaho zwikhala zwa mvusuludzo . 
Mudededzi vha ṋea ndaela . 
Zwi do vha zwa ndeme uri ri shumise vhasedzulusi kha tshakha dza mbekanyamushumo dzashu dza saintsi ( izwi zwi itea kha hunzhi ha mashango a Nordic )  . 
Naho zwo ralo , u ṋewa ha thaidzo dza masheleni a dzhenaho na ndangulo ya ḓoroboni kha vhudzulo vhunzhi , zwi nga vha zwa ndeme u thoma mimaraga wa ḓoroboni na vhubveledzi ha themamveledziso nga nḓila ya nyito dza tshitshavha dzo dzhielwaho nṱha  . 
Nḓivhadzo ya tsheo malugana na khumbelo ya tswikelelo Vha ḓo ḓivhadzwa nga ḽiṅwalo uri khumbelo yavho yo themendelwa kana yo haniwa naa  . 
Kha vha sumbedze arali vho ṱangana na dziṅwe dza thaidzo dzitevhelaho nga murahu ha u vhofholowa . 
Iyi ndi tsedzuluso nga u angaredza ya uri pfunzo ya pfanelo dza vhathu yo dzhenelela hani kha la Afrika Tshipembe  . 
Kha vha wane zwine vhafumakadzi avha vha mafulufulu vha vha na u vhala nga vhuḓifhinduleli havho kha muhasho  . 
Kha vha diimisele u dzula vha tshi khou shela mulenzhe lwa tshifhinga tshilapfu-fhedzi vha divhe uri ndi lini hune vha tea u litsha . 
Vhuimo ha u sa kona u diitela tshithu kha mualuwa hu tshi angaredzwa na ndila ine a tshila ngayo zwi tea u tutuwedza maitele a u tanganedzwa  . 
Naa vhathu vhane vha sa khou ita mushumo wonoyo vha vhetshelwa kule na tshiko tsha phosho ? 
Fhedziha , vhathu vhanzhi vha tenda uri maga ayo o lingana kha u fhelisa u sa kovhekana zwavhuḓi zwiko na nḓivho  . 
Mu(la u pfi wo fhindulela musi dzikhare dzo ambadzwaho kha thanda dzo no d(adza  . 
Hafha hu na zwa u vhalela zwa 200 . 
Nyito dza u vhala dzi ḓo vha thusa u sengulusa mbonalo dza luambo na tshivhumbeo nga vhuḓalo . 
Nga ntha ha u dzhielwa ntha ha mvelele dzo buliwaHo kha atikili ya 27 ya Muano wa Lifhasi wa Pfanelo dza Vhathu nga 1948 , muano wa Lifhasi nga ha Pfanelo dza Ikonomi , Kutshilele na Mvelele wa 1996  . 
CIS yo ḓiimisela u thusa uri tshumisano dzi aluwe dzi vhe khulwane , dzi shume zwavhuḓi u fana na mabindu . 
MBUDZISO 3 Kha vha topole nḓila dza u vhiga thaidzo na mvelaphanḓa kha vhadzheneleli vho teaho  . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓḓu i tshi kundelwa kana i sa shumisi maanḓḓa ayo kana i sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 4 kana 5 nga nḓḓila yo teaho , khorotshitumbe ya lushaka i fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 4 kana 5 madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓḓu yo teaho  . 
Kha miṅwedzi miṋa ndi ofisini , ndo fara nyambedzano u mona na masia oṱhe a vhushumisani hashu  . 
Henefha ndi hune muṱali a ṋea vhuḓi na vhuvhi nga nḓila ine ya eḓana  . 
Vha tea u thoma vha dzhenisa uyo muhumbulo kha bugu , garaṱa , CD , tshioliwa , tshifanyiso , kana fiḽimu . 
Khomishini i dzhia zwa u vhulaya muthu a bviswa miraḓo yawe hu u ṱoḓa mushonga zwi na thaidzo khulu tshitshavhani  . 
Vhurengisi , Zwa Vhoramafhungo na Mbekanyamushumo dza Khasho ; Risetshe ya zwa Midia Vhugudisi ha zwa Midia , Ḽitheresi na Pfunzo ; Mulayo wa Midia ; Phoḽisi ya Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani ; kana vhuṅwe vhukoni na ndalukano hu elanaho na izwo . 
Zwa vhuṅanga ha sialala ndi kale zwi si na ndangulo , izwi zwi ita uri zwa vhuṅanga ha sialala zwi fhambane na zwa madokotela a tshikhuwa ane a vha fhasi ha ndango . 
Madzangalelo a miraḓo yashu a tsireledzwa misi yoṱhe nahone ro ḓikumedzela u dzudza maga ashu a vhuvhusi ha tshiofisi a nṱhesa  . 
Khabinethe i ṱangedza nyambedzano ine ya khou itea vhukati ha Muhasho wa Vhuendi na vhurangaphanḓa ha nḓowetshumo ya thekhisi kha u wana thandululo dza tshifhinga tshilapfu . 
U bva zwenezwo , nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa  . 
Vhakhantselera ndi vhathu vho khethiwaho nga vhakhethi nahone vha imela vhakhethi avha kha khansele ya masipala  . 
Ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo yo thewaho kha tshitshavha ( CBNRM ) ndi ndila ya u bvela phanda ine ya kombetshedza u shumiswa zwavhudi ha zwishumiswa zwa mupo  . 
Ri a vha tikedza , Minista , kha u ita zwone zwezwo : u dzhia tsheo kha fhungo iḽi nga luvhilo luhulu  . 
Vha ḓ o kona fhedzi u shandula zwidodombedzwa musi thendelo yo no waniwa  . 
Kanzhi vhalanguli vha thandela vha ita vhukhakhi ha u dzhiela fhasi vhudavhidzani  . 
Hu tshi shumiswa mulayo wa tshirema , vhana vha na pfanelo dza u undelwa ngeno vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfenelo fhasi ha Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi ( 27 wa 1990 )  . 
Zwino nnḓu yavho yo no vha yanga na yone . 
Ri na , kha nyambedzano dzashu ro vha na therisano dzi takadzaho vhukuma nga ha vhumatshelo ha tshumisano yashu  . 
U vhala u itela manweledzo . 
I Ndi rapolotiki o tou khethwaho  . 
U swika nga tshenetsho tshifhinga ho vha hu si na nḓila ya u lulamisa yo ḓiimisaho ya vhatheli vhe vha vha vho shumisa nḓila dzoṱhe dzo ḓoweleaho dza mbilaelo dza SARS . 
Kha zwa mutakalo , ndavhelelo ya vhutshilo ha muthu kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi yo khwinifhala na uri i kha minwaha ya 62 kha mbeu dzoṱhe , ine ya vha nyengedzeo ya miṅwaha ya malo na hafu u bva 2005  . 
Kha vha pendele nga u nweledza maga a u tandulula thaidzo mahulwane  . 
U bvelela uhu hu sumbedzisa ndeme ya muvhuso na maAfurika Tshipembe kha u ḓikwamanya na pfunzo sa tshipiḓa tsha mveledziso ya lushaka . 
Vhalulani phara ya Tshaka dzo fhambananaho dza mivhuḓa . 
Ri kha ḓi kundelwa u u vhona uri mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vhaaluwa i itwa nga ngona . 
U ṅwala maḽedere danzi na maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone a tshi ṅwala nga nthihi nga nthihi nga vhuḓifulufheli . 
Vhathu vhane vha wanala vhe na mulandu wa vhumbulu vha livhana na mulifho muhulwane vhukuma kana zwigwevho zwilapfu zwa dzhele  . 
Naṅwaha hu ḓo lingiwa vhagudi vha swkaho 801 688 wa vho ḓiṅwalisaho u dzulela milingo iyi vhane khavho 674 232 ndi vhane vha ya tshikoloni misi yoṱhe na 127 456 vhane vha tou ḓivhalela . 
U vhona uri u senguluswa hu itwa nga tshifhinga tsho teaho  . 
Khamphani idzi dzi a lingedza u swika kha gumofulu ḽa zwi bindulwaho , ho sedzwa vhukonḓi vhune dza livhana naho  . 
Khabinethe i tikedza tshoṱhe pfanelo dza u guda dzine dzo katelwa ngomu ha Thendelanomviswa ya Mbofholowo na Ndayotewa , na u vhewa phanḓa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka  . 
Vha ite mutevhe wa pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia  . 
Tshiimo tsha vhathu vhane vha litsha mishumo tshi sumbedza sia ( trends ) kha phurofaili ya kutholele ya muhasho  . 
Khothe i fanela u ṋea muhwelelwa tshikhala tsha u shumisa pfanelo iyi  . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu  . 
Kha vha femele ngomu nga dziningo vha dovhe vha femele nnḓa nga mulomo musi vha tshi pfa vha na siṱiresi kana u vhilaela . 
Afurika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango o sainaho Milayo ya Ṱhunḓu ngei Geneva nahone ḽo ḓiimisela u tsireledza tshaka dza vhatsinda shangoni ḽino . 
Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani  . 
Vharumiwa vha tshoṱhe kha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha nga dzhenela na u amba kha vhusimamilayo ha vunḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi  . 
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i tshi tenda , Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo  . 
Vhusimamilayo ha Lushaka vhu tea u shumiswa kha u thivhela kana u lwa na tshitalula tshi si tshavhudi  . 
Huna tshakha dzo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala  . 
Vhutumbuli uvhu ndi luswayo lwa mabebo a zwithu zwiswa zwa astrophysics , tshiitei tsha u thoma tsha khosmiki tshe tsha lavheleswa kha zwoṱhe tshedza na gravitational waves  . 
Yo anḓadzwa nga : Muhasho wa Pfunzo tsireledza pfanelo dzatsho  . 
Nda swika nda dzula Alexandra ( ri tshi i vhidza Alex , nga u tou khauledza )  . 
Mbekanyamushumo yo no bveledza vhutala ha vhudi na uri hu ngea khwathisedza u engedza hue ya tea u shuma  . 
U shuma sa vhaṱanganyi vha CBP kha mihasho yo fhambanaho ya masipala  . 
Ha Vho Van Zyl , Ri a livhuwa mbudziso yavho  . 
Kha zwenezwi , ri tama u khoḓa Competition Commission kha u khwaṱhisa tshanḓa u itela uri avho vhane vha vha na mulandu vha ḓiswe mulayoni  . 
Khabinethe iya zwi ḓivha uri nyimele ya Eldorado Park i hone na kha zwiṅwe zwitshavha zwinzhi u mona na shango na uri i khou tsivhudza zwitshavha zwoṱhe u mona na shango uri zwi range phanḓa kha u lwa na uri Afurika Tshipembe ḽi sa vhe na zwidzidzivhadzi kha vhupo hoṱhe . 
Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha Lambamai 1997 na zwe zwa itea ha fhela ṅwaha zwi saathu u vhigwa kha ICD , nga nnḓa ha musi huna zwiitisi zwi pfadzaho zwo itisaho uri zwi sa vhigwe nga tshifhinga  . 
Ramaremisa o vhusa min(waha ya mahumi mararu a dzama nga d(uvha ( la vhufumbili t ( hanu nga Luhuhi nga n(waha wa gidi d(a t ( ahe furaru ( 25 February 1930 )  . 
Nga u ralo tshitatamende tshiṅwe na tshiṅwe tshine ra ita sa muvhuso tshi nga khakhisa nyambedzano idzo  . 
Sedzani kha tshifanyiso tsha kutukana  . 
MBUDZISO 2 Zwipiḓa zwa ndeme zwine PMS ya tea u vha nazwo nsdimini ? 
A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho  . 
Kha vha ṅwale thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine vha tama luswayo lu tshi bva khadzo kha tshipi ḓa 57 tsha fomo TM1 . 
Khumbelo i fhela nga ḓuvha ḽeneḽo . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka  . 
Mashumele azwo a toda u bveledzwa nga khoso dza vhugudisi , nga u zwi tumekanya na vhaeletshedzi na vhashumisani vhamabindu  . 
U kovhekana hu livhisaho kha furakisheni . 
Ndi ngazwo vhabveledzi vha nila ntswa dza vhulimi vha tshi khou vhea saintsi na thekhinoodzhi phana  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhoṱhe vha re na dzangalelo uri vha dzike na u ḓibvisa , nahone vha ṋee mafhungo aya tshikhala uri a tandululee vha tshi shumisa nḓila dzo teaho . 
Masipala itea u dzhia vhuḓifhinduleli ha u dzhenelela kha mveledziso ya ikonomi yapo , u sika mishumo na u fhungudza vhushai nga u dzhenelela kha zwine zwa khou itwa  . 
AU ḽo ḓisa dzhango ḽa Afurika huthihi , shuma na vhunzhi ha khaedu dzaḽo u fana na khuḓano dza u ḓiṱama nga zwiṱhavhane , tshanduko dza kilima , na vhushai . 
Ni songo hangwa u amba uri tshikoro tsho vha vhugai . 
U thoma u vhona maṅwe a maipfi o ṅwalwaho kha LEV kha nyito ya u vhala na vhana . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu  . 
Ndi zwa ndeme u humbula zwauri vha nga shela mulenzhe tshohe kana nga nha kha u lafha ha u lingedza nga u tenda uri hu shumiswe mafhungo a u lafha ane a wanala kha muvhigo wa dzilafho avho wa kale kana wa zwino une wa wanala kha muthu ane a khou vha fha dzilafho io  . 
Muvhuso u nga ita zwiṅwe u vhulunga na u tsireledza murafho we wa thoma mvelaphanḓa iyi  . 
U fhata vhukoni  . 
Arali Murado wa Phalamennde a ita khumbelo ya vhutanzi malugana na fhungo li so ngo ladzwaho Phalamenndeni , u kundelwa ha Muhasho u netshedza thodea dzo teaho nahone dzo khwiniswaho nga tshifhinga zwi nga sia luvhadzi kha matshimbidzele a zwa Democracy  . 
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi , vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso  . 
Ndi zwa ndeme uri khasitama dzi tevhedzele milayo yo vhewaho nga munetshedzi malugana na u netshedza mafhungo na u dadza linwalo linwe na linwe line la todea , khathihi na u badela tshelede yo tiwaho  . 
Mubebi we a ṋea thendelo nahone a tamaho u khantsela thendelo ya muṅwe mubebi u tea u ḓivhadza khomishinari nga musi hu tshi khwaṱhisedzwa thendelo yawe . 
Ndi a kona u livhanya ṋefhungo na nyito fhungoni . 
Mushumo munzhi wa zwivhumbeo kha Gireidi ya 3 u itwa hu na zwithu zwi no farea . 
Vhudzivha ha u shona hashu nga nṱhani ha u hulela ha dzinndwa dza zwenezwino na u lozwea ha matshilo manzhi , nga maanḓa vhadzulapo - hu tshi katelwa vhana , vhafumakadzi na vhaaluwa - ndi zwithu zwine ra shaya maipfi a u zwi ṱalutshedza  . 
U khwaṱhisedza uri zwigwada zwa madzangalelo zwoṱhe zwo kwamiwa , vha ite databeisi yazwo kha tshitshavha ine ya vha na madzina a vhathu vha re na vhuḓifhinduleli na zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani na fhethu ha madzangalelo avho  . 
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso . 
Lushaka ḽa vha nao hu tshi vhambedzwa na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a zhenelelaho . 
Ri tshi tou swika , nnḓu hu no khou ambiwa ngayo yo mbo ḓi setshiwa , fhedzi ha sa wanale tshithu  . 
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u yelana na miṅwaha ya vhagudi na maimo a nyaluwo . 
Hezwi zwi nga itwa nga tshifhinga tsha u funza kiḽasi yoṱhe kana nga tshifhinga tsha u funza ho ḽivhiwaho kha tshigwada . 
Vhagudi vha ola zwifanyiso na u shumisa zwithu zwi fareaho u tandulula thaidzo . 
Hu na ndavhelelo ya uri vhashumi vha tea u shumisana na mutholi u vhona uri ṱhoḓea dza Mulayo uyu dzi a swikelelwa . 
Naho zwo ralo tsheo nga ha nḓisedzo dzi ḓo khwinifhadzwa ho sedzwa mbuelo dza muano wa Batho Pele  . 
Mvusuludzo dzi itwa musi ho badelwa . 
Hafhu , lo sumbedza u shumiswa nga u tou ita ha muhumbulo wa Mbumbano ya Dzitshaka nga ha mulanga  . 
Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwine zwa khou shuma musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo U ṅwalulula maṅwalo u bva kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi . 
U langa tshileme tshi re na mutakalo ndi zwa ndeme kha u langa ḽeveḽe dza swigiri malofhani  . 
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso . 
Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 Zwikolo 2 . 
U thetshelesa tshiṱori tsho anetshelwaho hu tshi sedzwa na tshifanyiso hu tshi tevhedzelwa mudededzi . 
U shumisa nyimeie u wana ṱhalutshedzo ya maipfi a sa ḓivhei hune zwa konadzea ; honeha hune zwi si konadzee hu shumiswe ṱhalusamaipfi . 
Kha vha dovhe vha fhungudze luvhilo lwavho musi vha khou enda kha vhupo vhu ne phukha dza nga pfuka hone bada tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Nga muya uyu wa vhuthihi , ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu  . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe  . 
Phresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa ino Ndima kana , arali Phresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Ndayotewa , u ḓo u rumela murahu kha Buthano ḽa Lushaka uri u sedzuluswe hafhu . 
Gumofulu ḽa mbadelo ine vhorakhemisi kana madokotela a phaḓaladzaho a nga badelisa u itela tshumelo yavho sa zwe zwa tiwa u ya nga mulayo wa Afrika Tshipembe . 
Ndi mushumo wa vhadzulapo vhoṱhe , hu si muvhuso fhedzi , wa u ṱhogomela vhaaluwa vhashu na zwigwada zwi shayaho tsireledzo . 
Nga tshifhinga itshi tsha holodei , muvhuso u khou ranga phanḓa mafulo o fhambanaho u tshi khou farisana na sekithathara dzoṱhe dza tshitshavha u itela vhuḓifhinduleli na vhuḓifari ho tsireledzeaho . 
Mbambe ya u namela gungwa . 
Khabinethe i vhidzelela vhakwamei vhoṱhe u tikedza vhurangeli ha u shandukisa sekithara ya vhuendelamashango sa izwi i tshi vhuedza ikonomi nga huhulu nga u manḓafhadza zwitshavha zwa mahayani khathihi na u ṱuṱuwedza nyaluwo ya mishumo . 
Musi vha tshi dzhena kha tshifhaṱo tsha muvhuso , vhadzulapo vha tea u kona u vhona uri ndi tshumelo ifhio ine vha nga i lavhelela , na uri vha tea u ya ngafhi na uri vha tea u amba na nnyi musi vha songo fushea  . 
Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓu o vhewa kha Mulangavunḓu wa Vunḓu ḽeneḽo  . 
U kona u swikela izwi , masipala i fanela u dzudzanya na u laula ndaulo ya mushumo yayo , u gaganya gwama na u pulana u itela uri vhadzulapo vhoṱhe vha vhe na vhutshilo havhuḓi khathihi na u lwela u swikela ṱhoḓea dza tshitshavha dza zwa u tshilisana , na ikonomi na zwithu  . 
Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma hune ha vha na phosho khulwane u ṱoliwe ? 
Dziṅwe ṅanga dza sialala na vhaḓivhi vha sialala vha ombedzela uri hu na vhushaka vhukati ha vhuloi na ukuthakatha , na uri hezwo zwa u fhedzisela zwi kwama vhuvhi . 
U tandulula thaidzo dza tshelededzi i katelaho ṱhanganyelo na tshintshi u swika kha R20 na nga dzisenthe u swika kha 50c . 
U ya nga Ndaulo ya 78 miraḓo ya mashango i kombetshedzea u ṋetshedza zwileludzi zwa u ṱanganedza mashika vhuimangalavha na vhukavhamabufho  . 
Komiti iyi i khwaṱhisedza uri khombo kha bindu ḽa Tshikimu dzi topolwa na u langiwa nga nḓila yone na uri madzangalelo a vhafaramikovhe o tsireledzwa nga nḓila yone . 
Khonadzeo ya u dzhenelela thwii kha thandela dza mveledzo dzo vha dzi si ho u thomani  . 
Kha mbingano ya sialala ri ṱoḓa afidevithi i bvaho ka muraḓo muhulwane u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha munna kana mufumakadzi uyo . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u fanyisa tshiga tsha nomboro na dzina ḽa nomboro kha zwo kuvhanganywaho zwine vha vhala ngazwo . 
A hu na milayo yo vhewaho malugana na u ḓivhadza vhadzheneli vha muṱangano nga ha muṱangano , fhedzi muthu u fanela u shumisa ṱhoho ene muṋe  . 
Ha vha hu uri i sa vhonali ndi nthihi fhedzi , ndi Matsangaluwa  . 
Paka ya Bugu IDP i sumbedzisa milayo ya vhudzheneleli  . 
U kovha mbaba dza tshokoleithi dza 11 vhukati ha khonani nṋa u itela uri vhoṱhe vha wane mbaba dza u lingana hu sa sale hu si na tshithu . 
Kha vha vhone zwa uri muṱanganoni hu a langea - hezwi zwi amba u vhona uri vhaambi vha a ṱhonifhiwa , u vhona zwauri vhathu a vho ngo tea u amba na u sea musi muṱangano u kati kana u ita nyambedzano nga tshavho flalela na u sengulusa zwibveledzwa u itela u pfesesa u ri zwi bveledzwa hani na u ri zwi thusa kha mini  . 
Ri fhululedza ngweṋa dza Afurika zwi tshi bva mbiluni , Rephabuḽiki ya Federal ya Nigeria na thimu dzoṱhe dzo dzhenelelaho kha u shela mulenzhe hu u sumbedzisa tshiimo tsha bola ya milenzhe ya Afurika . 
Ho sedzwa kha izwi zwa fulufhelo vhuṱanzi ha u tambula ho khwaṱha nahone hu ḓo aṋwa mitshelo  . 
Kha vha vhe na pfanelo dza vhupo dzi re khagala na vhudifhinduleli . 
U gavhagavha nga ha zwi no ḓo ambiwa muṱanganoni . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi hone , muṋe wa mavu u fanela u kwama ofisi ya Muhasho wa zwa Mavu u wana thuso arali ṱho ḓea yo itaho uri hu vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana mavu a ndimo  . 
Sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe , ri na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa lushaka lune lwa ṱhonifha mulayo , u ṱhonifhana na u ṱhonifha vhutshilo na ndaka . 
Naho zwo ralo , vhadededzi vho fhedzaho khoso yavho ya thangelatshumelo zwenezwino , vho bula mihumbulo yavho ya uri a vho ngo vhuelwa u bva kha phurogireme ya ACE u ya nga ha nḓivho ya thero , hu tshi katelwa dzinyambo  . 
Mulayo une wa khou lavheleswa ( ṱolwa ) u ngomu kha mutheo une wa laela uri Ndayotewa ndi wone mulayo muhulwanesa kha shango , na uri mulayo une wa kuḓana na Ndayotewa u dzhiiwa u si wa vhukuma ( a u tei u shumiswa )  . 
Mushumo wa ḓorobo khulwane kha sisiṱeme ya masheleni a muvhuso kha lushaka ndi zwithu zwa ndeme  . 
U thoma u shuma ha WRCS , sa yo buletshedzwaho nga Vhulanguli u sima Sisiteme ya Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi , i ḓo tevhela nḓila yo vhewaho na u thoma u shuma ha sisiteme ya Olifants , Olifants-Doorn na sisiteme ya Vaal nga 2010 . 
Therisano , khanedzano na mihumbulo ya fhambanaho i tendela mvelelo dzo pfumaho sa musi mihumbulo miswa i tshi nga vhewa ṱafulani zwine zwa bveledza thandululo ine ya nga vha na mbuelo khulwane  . 
Mbekanyo dza Ndayotewa u fana na u di dzhenisa na u thivhela zwothe zwa tshimbevha kha ndisedzo dza tshumelo dza vhathu zwi tea u salwa murahu hu tshi itelwa thikhedzo ya milayo i sikwaho  . 
Khabinethe i kwaṱhisedza u sasaladza hayo nyito dziṅwe na dziṅwe dza pfudzungule dzi ṱuṱuwedzwaho nga luvhengelambiluni  . 
U pfana na u ya baisikoponi e na khonani dzawe , fhedzi uri o sedzesa buḓo ḽe a ḓinangela ḽa dzhiminasitiki , hune a ṱhireina awara nnzhinnzhi kha ḓuvha . 
Vhabebi na vhaunḓi vha ṱuṱuwedziwa u dzula vha tshi ṋea thikhedzo yo teaho vhagudi nga zwifhinga hezwi . 
Pfanelo na vhud(ifhinduleli zwi re kha ndayotewa ndi zwa muthu mun(we na mun(we na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe  . 
Thendelo ya tshifhinganyana ya tshumelo dza phukha kana u diana ha bere u itela nzwaliso i tea u waniwa kha dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso ya phukha  . 
Vho ri naho mpfu dza TB dzo tsa u bva kha 70 000 nga 2009 u ya kha dza fhasi ha 40 000 nga 2014 , i dzula i tshi vhiledzisa ngauri ndi yone tshivhulai tshihulwanesa kha malwadze oṱhe a phirela kha shango ḽashu na ḽifhasi ḽoṱhe . 
KHETHEKANYO YA A : VHURENDI ZWIRENDO ZWO RANDELWAHO : Fhindulani mbudziso MBILI TSHIRENDO TSHI SONGO RANDELWAHO : Fhindulani mbudziso NTHIHI  . 
TFM na VWFM ndi tshithu tshithihi ? 
Vho Jabu Ndlovu , muimeleli wa kale wa Mbumbano ya Lushaka ya Vhashumi vha Mugodini ( NUMSA ) , vho thuntshwa vha lovha nga 1988 ngei Pietermaritzburg na mukalaha wavho na ṅwana wavho wa mutukana . 
Kanzhi , nḓivho i ḓo vha i tshi ḓivhiwa nga zwitshavha zwenezwo ( sa tsumbo Vhasan ) vhane vha kovhekana mvelele ngeno vha tshi dzula kha madzingu o fhambanaho  . 
Mikhwa : U shuma mishumo ya bindu ḽa Tshikimu na u ḓikumedzela kha u tevhedza vhuḓifari vhu dzhielwaho nṱha sa vhu ṱanganedzwaho na u tea shangoni  . 
Ndangulo ya phurogireme dza themamveledziso ya masipala , tshumisano , u ṱoḓa thikhedzo na u ṱola dzangano ḽa vhulondo hu tshi itelwa tshikimu  . 
Arali Mulangi wa Dzingu a sa tendela khumbelo , u ḓo vha ṅwalela luṅwalo lwa u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 a vha rumela murahu khumbelo yavho  . 
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi , ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni  . 
Tshi si tshavhuḓi tshe tsha itea nga tshifhinga tshanga ho vha u lengisa u dzudzanya nga huswa nga miṅwedzi ya rathi uri ṱhoḓisiso dza mvelelo dzi itiwe sa izwi vhumatshelo havho hoṱhe ho vha ho imisiwa lwa miṅwedzi ya rathi , vho vha vha tshi ṱoḓa phulufhedziso uri vha kone u dzudzanyela vhumatshelo  . 
Zwiṅwe hafhu , kha tshitshavha tsha mafhungo , mushumo woṱhe wa muhumbulo wa misi nga misi wo ṋekedzwa mitshini  . 
Zwi tendela vhagudi u vha na rikhodo ya tshivhumbeo tshine vha nga kona u tshi shumisa u ṱalutshedza uri vha nga tandulula hani thaidzo . 
CBNRM i anzela u kwama tshanduko khulwane kha politiki na mvelele-hezwi zwi dzhia tshifhinga  . 
U ḓisedza tswikelelo ya khaṱhulo kwayo , ndi zwa ndeme u saukanya fhethu hoṱhe ha mulayo wa khothe dzoṱhe dzo itwaho nga mulayo wa kale wa tshiṱalula , zwi tshi katela tshivhumbeo na nzudzanyo dzadzo . 
Muvhigo u ṱalutshedza vhuleme ha vhuhulwane vhune mbekanyamaitele ntswa dza fanela u dzi dzhiela nṱha  . 
Nahone ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa kushumele ukwu  . 
Naho zwo ralo , fhethu hothe hune ha dzuliwa hone hu tea u bveledza phanḓa dzimbekanyamishumo dza u thusa zwitshavha dzi tshi ya kha vhupo vhunzhi , nga maanda mashangoni a songo bvelaho phanda ane a ṱoḓa u tikedzwa  . 
Munango wa u thoma muhulwane wa Stalplein , ḽe ḽa vha ḽi dzina ḽa zwitale zwa Muluvhisi wa Kapa , wo vha u kha sia ḽa Company Gardens ḽa Tuynhuys , we wa thoma vhutshilo sa tshishumiswa tsha shede tsha VOC ye ya vha i tshi ḓihwa nga ḽa Dutch East India Company nahone nga murahu yo ḓo shumiswa nga Vhaluvhisi vhoṱhe vha Kapa  . 
Khabinethe i humbela vhabebi na tshitshavha uri vha tikedze vhudzheneleli ha muhasho kha u vhona uri vhagudiswa vha humela kiḽasini na u sedzana na u guda na u vala he vha salela murahu nga kha vhudzheneleli vhune ha khou iswa zwikoloni . 
Ri khou dzudzanya nga u ṱavhanya zwigwada zwa khakhululo ya zwithu zwa ndeme u khwinisa vhuleme ha u ita bindu nga u khwaṱhisa na u dzudzanya zwavhuḓi maitele a u langa phemithi dza othometiki na miṅwe mishumo , na u fhungudza mbadelo dza vhutevhedzeli  . 
Mit ( angano ( Maambiwa nz  . 
Musi hu tshi khou khwiniswa nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe ya zwa seikithara ya vhubveledzi ha vhulimi , u shela mulenzhe ha khamphani idzi u bva kha sekithara ya vhulimi , zwi khwatṱisa na u simula mbonalo ya maraga wa Afrika Tshipembe ngei Russia . 
SARS i ḓo vha ṋekedza nḓivhadzo nga ḽunwalo lwa u thuthiwa ha u ṅwaliswa kana u haniwa ha u thuthisa u ḓi ṅwalisa  . 
Kha puḽenari vhadzheneli vha kovhelana dziphindulo  . 
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa thanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo nwaliwa , maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe  . 
He vha ri sumbedza zwithu zwine zwi ṱoḓaho uri ri zwi sedze , ri a ita  . 
Musi hu tshi fhungudzwa tshigwevho tsho mbho vha miṅwaha miṋa dzhele , Khothe kha aphiḽi yo ṱanganedza uri zwi a pfala uri muhwelelwa o vha na lutendo kha zwa vhuloi , musi a tshi rema muhura wawe nga mbaḓo-we a mu rema a khou ri u khou rema mulemalema  . 
Muhumbeli u tea u badela mbadelo ya khumbelo yo tiwaho arali o humbelwa u ita ngauralo nga u diphositha kha nomboro ya akhaunthu yo ṋetshedzwaho afho fhasi  . 
Tswayo dza vhuṱalusi dza tshoṱhe dzi nga vhewa kha phukha nga u tou ṅwala , u fhisedzela kana u ita thathuu . 
Ndi u konḓiselwa na u kundelwa hufhio he vha hu tshenzhela kha u ṋetshedza tshumelo kha uvhu vhupo ? 
Nzudzanyo iyi i ḓo thusa kha ndangulo ya khwine ya vhadzulapo vha Lesotho vha ḓaho u shuma Afrika Tshipembe vha sa khou tevhlela maitele kwao a zwino a ṱhunḓu . 
Naho zwo ralo , hei bugupfarwa ine ya vha ya u thoma i d(o gandiswa fhedzi nga Tshizulu , Tshitswana , Tshivend(a na Tshisuthu tsha Devhula  . 
U thetshelesa tshiṱori na u kona u tevhedzela nyito dzi elanaho na tshiṱori . 
Deputy Information Officer u ḓo vha fhindula hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha u wana khumbelo yavho . 
Vhupo hune mupondiwa a ḓi wana khaho vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo  . 
Miroho i naka yo tsitsikana . 
Kha vha shume na vhathu zwavhudi  . 
Tshitatamennde tshiṅwe na tshiṅwe tsha u guda tshi katela tshipiḓa tsho dodombedzwaho kha asesimennde . 
Thikhedzo ya Vhugudisi  . 
I mulayoni lwa miṅwedzi ya ṱahe u bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa . 
Ri khou ṱoḓa u vhona uri nga ḽiṅwe ḽa ḓuvha , musi vhaṅwali vha ḓivhazwakale vha humbule nga ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 sa tshifhinga tshe Afrika ya bva phanḓa na u monisa linga ḽa vhushai na dzipfudzungule  . 
Ndi ngazwo ho sedzeswa kufunzele kha Gireidi R. 
U baḓekanya lushaka lwa vhathetshelesivhaṱaleli na tshitaela na maipfi a no ḓo shumiswa . 
Kha milandu ya u vhulaya ho itiswaho nga vhuloi , muhwelelwa o vhonwa mulandu wa vhugevhenga ha u vhulaya hu tshi khou tevhedzwa ndaulo ya khethekanyo ya 47 ya the Codification and Reform Act . 
Muelela wavhuḓi kha vhupo ho ṋukalaho u fana na vhupo ha u ṱanzwela miroho kana ḓeri mbilaelo dzawe kana u dzi rumela ho teaho  . 
Vhatikedzi vha mbambadzo yo vhofholowaho vha sasaladza zwihulwane khanedzano dzo vhudziswaho dzi tshi ima na zwithivhela mbambadzo ( tsireledzo )  . 
Thimu ya thandela i tea u vhekanya ndeme u itela uri zwithu izwo zwa ndeme zwine zwa ṱoḓa u swikelelwa zwi swikelelwe nga tshifhinga  . 
Tshigwada tshithihi tshi shuma na mudededzi luvhili kha vhege . 
Mulagalu uyu hu vha hu danda ( la muri mulapfu une wa ren(wa nga fhasi tsindeni  . 
Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni , zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea . 
Tshelede I nga bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka fhedzi- ( a ) hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde ; kana ( b ) sa ine ya ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde  . 
Zwisumbi zwa pfanelo dza poḽotiki na pfanelo dza vhadzulapo zwi vhea milandu yoṱhe kha sia ḽa dimokirasi  . 
Mbuelo dza mbadelo - iyi thandela i nga khunyelela nga mutengo u fareaho , mbuelo dzi ḓo fhira mbadelo ? 
Kha vha tshimbidze vhadzheneli kha mafhungo a notsi dza khoso  . 
Motheo na kha Zwiṱiriki zwa Mangaung  . 
Dziminisiṱa dza sumbe dzo ṱangana na vhashumisani na riṋe kha zwa matshilisano nga Ḽavhuvhili u amba nga ha hovhu vhushaka na u dzula ri na fulufhelo ḽa uri ro lugela u bvelela . 
U temdela vhagudi u ita modele wa watshi , zwine vha nga kona u zwi shumisa u amba tshifhinga na u rekanya phambano ya tshifhinga . 
Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele u fhela ha pfulo ngauri zwi vhulaha ḓaka  . 
Information Officer wa dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha hu saathu u fhela maḓuvha a 14 . 
Ndi vhana vhangana vha no takalela netibolo ? 
Kha ri dzhie , sa tsumbo , koporasi khulwane ine ya rengisa khemikhala dzine dza shumiswa nga rabulasi mut ( uku kana muhulwane  . 
Vhupfumbudzi vhu fanela u sedza kha maitele o shumiswaho kha u thivhela u rengisa kana u renga vhathu , u tshutshisa vharengisi kana vharengi vha vhathu na u tsireledza vhapondwa kha vharengi kana vharengisi vha vhathu  . 
Miṱangano ya u haseledza malugana na kushumisele ku si kwavhuḓi kwa masheleni wo fariwa nga PSC nga Luhuhi 2013 Tshumelo dza vhuṅwaleli dzo ṋetshedzwa NACF  . 
Tshigwada tshihulwane tsha tshitshavha tshi ṱangana awara mbili , arali zwi tshi konadzea nga madekwana a mugivhela , kana musi zwo tea vhadheneleli  . 
Mitambo ndi yone tshiga tshihulwanesa tsha u fhaṱa lushaka . 
Zwikili zwa u thetshelesa , zwa u amba na zwa u ṅwala zwi nga si shumiswe zwavhuḓi musi muthu a si na nḓivho ya milayo ya zwivhumbeo zwa luambo . 
Wanani na Kani afha vha khou amba nga ha nnyi , vhe ngafhi , nahone hu tshi khou itwa mini ? 
Kha hu humbudzwe vhagudi nga ha mbonalo dza ndeme dza girafu ya zwifanyiso ( u sedza kha Themo ya 1 )  . 
Minisiṱa , kha luṅwalo lwavho , vho isa phanḓa vha sumbedza uri muvhigo we vha ṋetshedza wo ima vhudzulo ha muvhigo wa u thoma  . 
Vhurumelwa vhu rangwa phanḓa nga Mulangavunḓu wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , ane a vha muṅwe wa vhurumelwa ho kheaho  . 
U shumisa milayo ya Maele a u Ḓiṱunḓela hu sa Nyeṱhi zwo Sumbedziswa khais Ndima ya 2  . 
Naho zwo ralo , khophorethivi i nga dzhia konṱiraka hu saathu u fhela ṅwedzi muthihi musi yo redzhisiṱariswa nga nyanḓano yo itiwaho kha muṱangano wa vhathu vhoṱhe  . 
Tshiwo tsho bvelela lini ? 
Vha ime lwa mithethe ya 15 u swika 30 vha sa athu u fembedza hafhu . 
Fhethu he ano a farelwa hone , Muziamu wa Pietersburg ( The Irish House ) , na hone ndi fhethu ha ndeme  . 
Ndaka i fanela u vha kha na u ṅwaliswa nga dzina ḽa muhumbeli , na u fusha ṱhoḓea dza sabusidi ya ṱhanganelano  . 
Ri livhuwa madzangano a vhadededzi kha u tikedza iḽi fulo . 
Na kha u ṋetshedza ndavheleso mbekanyamaitele u itela u sika zwikhala na u fhungudza khombo kha vhathu vha mahayani sa vhashumi na vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Phanḓa ha 1994 , zwitshavha zwi sa kwamiwi nga ha mafhungo a no zwi kwama  . 
U tevhela tshiteṅwa 34 tsha Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha , wa 1999 na u khwaṱhisa themendelo ya Komiti ya Buthano ḽa Lushaka nga ha Akhaundu dza Tshitshavha . 
Tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede ine ya khou kolodwa vunḓu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 214 b I nga dzhiiwa fhedzi kha nyimele dzo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 nahone- a a I nga imisi u dzheniswa ha tshelede lwa tshifhinga tshi fhiraho maḓuvha a 120 ; na uri b i nga itiwa nga u ṱavhanya , fhedzi I ḓo fhela nga yoṱhe u bva murahu , nga nnḓa ha musi zwo tendelwaho nga Phalamennde , I tshi tevhela maitele a fanaho na o thomiwaho nga khethekanyo ya 76 1 , na u randelwa nga milayo na ndaela yo ṱanganelaho ya Phalamennde . 
Naho zwo ralo , vhagwalabi vhane vha vha na zwihali kana vha wanala va tshi khou fhisa tshomedzo dza tshitshavha kana u vhea matshilo a vhanwe vhathu khomboni vha ḓo livhana na maanḓa a mulayo . 
Nṋe na vha hashu a ri dzuli Makhado . 
Vha zwi dzhiele nzhele uri muvhala wa buraweni u shumiswa kha u ṱalula mishumoitwa ngeno wa vhudala ha oḽivi u wa mishumoitwa ya CBP  . 
Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela , zwigwada zwi ḓo ṋewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo i tshi ṋewa . 
Vhuimo na mihumbulo Vhambedzani mihumbulo yo fhambanaho ya zwithu zwi fanaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndivhanele ya mbeu muofisiri wa muhasho  . 
Ri ḓo isa phanḓa na gese ya mupo kha muhanga wa milayo ya mupo washu wavhuḓi . 
Ri khou ita khwaṱhisedzo iyi nga tshifhinga tsha musi mbonalo ya ikonomi i songo khwaṱha na luthihi  . 
Kutukana kwo amba mini malugana na muvhala wa kuṱari ? 
Muminisiṱa na Muthusa Muminisiṱa vha ḓi nga murahu ha u khakhela mulayo . 
Hu vhonala hu si na mbetshelwa ya vhusimulayo ine ya fha maanda khothe ya madzhisitirata uri i sedzuluse tsedzuluso dza milandu i bvaho kha Khothe dza Tshirema  . 
Ndi nga nḓila i fhio ine zwiko izwi zwa ḓo ri thusa u vhea dzhango kha nḓila ya mvusuludzo , lupfumo na mulalo  . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe yo itwaho kha Mufarisamuofisiri wa Mafhungo kana Yunithi ya PAIA kha nomboro dza Luṱingo dzo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa dzi ḓo dzhielwa nṱha  . 
Mbuyelo dza u fhedzisela dza matshimbidzele a nzudzanyululo ndi dzi fhio ? 
U amba nga ha kufarele kwa bugu na u londota . 
Zwitshili zwi fanaho na bakitheria , vairasi , nzulatshinya na lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa , u milwa kana zwa dzhena kha lukanda  . 
Vhana vha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kana avho vhare na phemithi ya vhudzulapo ha tshoṱhe vha nga ita khumbelo . 
Gumofulu ḽa mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ḽanga ḽo swika ? 
Vhaṋetshedzathuso vho ita themendelo kha maga aya o thomiwaho a vusaho mafhungo a mutheo manzhi  . 
Khabinethe yo tendela Maano a Nyengedzo ya Vhupholisa ha Vhudziki ha Tshitshavha ha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe . 
Zwiimiswa na madzangano ane a ṋetshedza na u phaḓaladza zwiko zwa maḓi zwi sumbedza ndeme ya tshitshavha kha ndinganyelo , mbofholowo na vhulamukanyi  . 
Vha nga vhala hafhu uri zwitshavha zwi nga kona hani u swikelela kha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa ditika ngazwo , hu si na u fhelisa zwishumiswa izwi . 
Izwi zwi tevhelwa nga u lugiswa ha makumedzwa a u fhedzisela na matheriaḽa a bugutshumiswa  . 
Tshumelo ya ndeme ndi tshumelo ine arali ya nga thithisea , vhutshilo kana kulelutshele kwa vhutshilo kana mutakalo zwi nga vha khomboni  . 
Kha vhaḓadze fomo yo teaho  . 
Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa . 
Zwivhumbeo ezwi zwiraru zwa mbadelo nga muraḓo zwi nga engedzwa kha mbadelo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ita mbadelo nga muraḓo i ṱoḓeaho u bva kha mubadeli  . 
Vhanna ndi vhone vhane vha bwa vhid(a kana vhulalo  . 
Ri ḓo ṱuwa nga ngoho na nḓivho ntswa , mafhungo na ṱhuṱhuwedzo  . 
Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho u ya nga Ndayotewa , madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa u ya nga mulayo wa lushaka  . 
Zwibveledzwa izwi zwi dzula zwi kha ṱhoho iyi naho musi zwo ṱanganyiswa vhukati hazwo hu si na u engedzwa ha maṅwe matheriaḽa , kana musi , sa zwine zwa anzela u vha zwone , zwi vhewa sa bindu ḽa u bveledza phefumu kana sa mushonga wa dzilafho  . 
Ri ḓo ṱangana na zwi konḓaho lwa tshifhinga nyana , fhedzi ikonomi itshi vhuelela ngonani , ri ḓo ḓihudza riṋe vhaṋe nge ra ita zwo fanelaho . 
Tshithu tshithihi tshine tsha fana vhukati ha zwitshavha zwa Vhukovhela na zwitshavha zwa Afrika ndi tsha uri naa musalauno lutendo na maitele a vhuloi zwi kha ḓi vha hone naa  . 
Nḓivho nnzhi ya ḓivhaipfi ndi ya ndemekha zwikili zwoṱhe zwa luambo , zwihuluhulu kha zwikili zwa u vhala na u ṅwala . 
Vho Mewa Ramgobin vho vha vhe Muphuresidennde wa kale wa Natal Indian Congress na Mudzulatshidulo wa Phoenix Settlement Trust , yo tumbulwaho nga Vho Mahatma Gandhi nga 1904  . 
Kha vha kwame SARS u ḓivha zwinzhi malugana na u vhila zwa muthelo . 
Mutsho u thoma u rothelela . 
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane  . 
U ṱalutshedza uri miḽiḽitha ndi muelo muṱuku kha ḽithara . 
Komiti ṱhukhu ya QLTC ya Tshikolo i nga dzudzanya hani zwitshavha ? 
Fhedzi zwi nga si tsha konadzea uri munna a malane na muṅwe mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano dza tshirema . 
Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tshi takadzaho tsha u swikelela nyaluwo yo khwaṱhaho ya ikonomi ya Afrika Tshipembe ! 
Nga nnḓa ha zwi si gathi , vhunzhi ha mihasho yo vha i songo imelwa nga vhaofisiri vho dzhenelaho muṱangano phanḓa ha wekishopho  . 
ICD i ḓo ṱo ḓisisa mulandu nga u ya he vhukhakhi ha itea hone na u wana zwitatamennde kha ṱhanzi dze dza vha dzi hone  . 
Pfanelo u ya thendelela u valelwa nga ndaulo ya dzingu kha Transkei ḽa kale yo wanala i si yavhuḓi ho sedza maitele . 
Hezwi zwo kuvhanganyiwa , u dubekanyiwa u ya nga ndeme yazwo kha mutevhe wa maano a thandela dzo ṱanganyiswaho . 
Pfanani kha matshimbidzele , a tikedzwaho nga vhothe vhashelaho mulenzhe , u shuma vha tshi khou lwela u swikelela mbono  . 
U ya nga milayo na ndaela , vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo  . 
Swina- A hu na muthu a si na swina  . 
Kha Themo ya 4 vhagudi vha tea u khwaṱhisedza zwikili zwavho kha u vhala zwikalo zwa bafurumu na zwifanyiso zwa zwikalo zwa bafurumu u swika kha khiḽogireme yoṱhe ya tsinisa . 
U ṱolwa ha vhuvha ha hatsi hune ha ṱo ḓea u thendelo ya muhumbeli  . 
Khabinethe yo tikedza themendelo idzi nahone i fulufhela uri izwi zwi ḓo tandulula masiandoitwa a so ngo lavhelelwaho e a ṱahiswa nahone hafhu tsireledzo ya vhana a i nga vhi i khomboni . 
Khanedzano vhukati ha khamphani nga nthihi a dzo ngo tea u livha kha mavharivhari a tshinyadzaho a vhukhakhi musi mavharivhari ayo a si na mutheo zwavhuḓivhuḓi  . 
Ri ḓo dzhia vhukando kha nyimele ine tshumelo dzi sa ṱanganedzeiho dza vha dzi tshi khou ṋetshedzwa nga vhashumi vhashu kana vhorakhonṱhiraka  . 
Kha khethekanyo i tevhelaho , mbetshelo iṅwe na iṅwe kha Mulayo i ḓo saukanywa u itela u vhona uri naa phungudzelo dza ndayotewa dzi a pfala naa . 
U ṋekedza tshibveledzwa tsha u fhedzisa nga u ṱoḓou pfa mihumbulo ya thanga dzawe , vhadededzi , vhabebi na vhaṅwe vha re na dzangalelo . 
Kha vha edzise u vhona zwauri zwipida zwo bvelelaho zwi bvele phanda musi vha tshi khou tandula thaidzo . 
U davhidzana tsheo dzoṱhe dza u pfuluwa dzo dzhiwaho nga phanele kana DG kana nga vhurumelwa kha vhashumi vha kwameaho  . 
Avha ḓivhe hezwi : Mabindu ane a vha na sethe dza TV dzine dza paḓa fumi a nga swikela u tsitselwa mutengo , zwine zwa vhaleliwa nga tshikaiḽi zwi tshibva kha tshivhalo tsha sethe nahone zwo ḓi baḓekana na dzi nyimele . 
Tshitatamennde itshi tshi vha thusa u sedza mbadelo dzavho nga misi yoṱhe uri dzo badelwa . 
Ndi phambano ifhio u bva kha Themo ya 3 ? 
Luṱa lwa vhuvhili lwa phurosese lu ḓo sedza kha mafhungo a zwi re gomu mayelana na kushumele kwa komiti dza wadi  . 
Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza mulangadzulo , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo  . 
U rumelwa kha vhaṅwe ha mbilo idzi dza mutendelo wa zwivhaswa kha Muṋetshedzi wa Ndondolo na zwone ndi vhuḓifhinduleli ha vhaofisiri vha vhuendi  . 
Ndondolo na vhubveledzi ha zwiḽiwa , naho zwo ralo , zwi nga bvelela zwo ṱangana na u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili lwo itelwa vhagudi vha tamaho u guda nyambo tharu  . 
Tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dza vhubveledzi na mbekanyamushumo dzi ngaho sa mbekanyamushumo ya Vhuimana , Maḓuvha a Tsedzuluso ya mutakalo mushumoni na zwiṅwe kha tshumelo nnzhi dzi bvelahophanḓa na u aluwa . 
Izwi zwi nga itwa kha nyimele ya ndowendwe sa nga u tamba mutambo wa vhengele . 
U vhea nzhielwanṱha u ya nga tshiimo tsha mvelaphanḓa na zwa ṱhoḓea dza matshilele a vhadzulapo  . 
Afrika Tshipembe ḽi na iṅwe ya milayotewa ine ya khou bvelaphanḓa kha ḽifhasi . 
Ri tea u ṱanganisa vhuimo hashu ha ḽifhasi na u isa phanḓa na u sendamela kha ndinganyiso ya maanḓa a tshi ima na riṋe  . 
Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe . 
U fhambana na mufuvha nga uri mufuvha u na thoga nnzhi na madindi manzhi  . 
U sikena bugu ya mishumo hu u itela u wana mafhungomatsivhudzi . 
Nga huṅwe thero i a bulwa , nga huṅwe i tou faedzwa  . 
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 U ṅwala U ola tshifanyiso tshine tsha pfukisa mulaedza , nga ha tshenzhemo ya ene muṋe . 
Phambano vhukati ha mivhuso dzi fanela u tandululwa nga nyambedzano , vhukwamani kana dziṅwe nḓila dza mulalo , madzuloni a maanḓa , kana tshutshedzo dza maanḓa , dzi katelaho tshutshedzo dza nyukiḽia  . 
U lugisela vhupfiwa ha u tou amba - Sa vhunga miṱangano ya komiti i ya nnyi na nnyi na midia nga u angaredza , vha nga takalela u dzhenela muṅwe wa miṱangano iyi musi vha sa athu ṋetshedza vhupfiwa havho ha u tou amba  . 
Vhagudi vha nga kona u shumisa zwithu zwi fareaho u vhala zwoṱhe na u vhala vha tshi ya phanḓa . 
Mukhanselara ndi ene mudzulatshidulo wa Wadi ya Komiti  . 
Ri tenda uri dimokirasi i fhira u khetha vhaimeleli uri vha vhe na maanḓa luthihi kha miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho , kha ndaka yawo , u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana  . 
Mvelaphanḓa - Nyolo ya mulayo muhulwane wa Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 tshine tsha konisa mugudi u aluwa hu tevhekanaho u ya kha zwi konḓaho , u wana vhudzivha na vhuṱandavhuwi ha nḓivho , vhutsila na u pfesesa kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Arali khophorethivi ya nga dzhia konṱiraka nga nḓila iyi , khophorethivi i a vhofhea ngayo nahone muthu we a i saina ha tsha vhofhea ngayo e eṱhe . 
Izwi zwi thithisa matshimbidzele kwao a ndangulo ya dzangano  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , khathihi na madzangano a vhadededzi , khorombusi dza zwikolo na vhagudi vha ḓigana u ita nga hune vha kona ngaho u tevhedza mulanga na u lwisa uri hu vha na u guda na u gudisa ha vhunzani kwaho kha vhoṱhe  . 
Mufumakadzi u khou tshina  . 
Muofisiri wa zwa miri u ḓo vha fha ṱhanziela ya u ṱola miri ine vha tea u i paṱekanya na khumbelo yavho . 
Lavhelesani tshitendeledzi tsha vhutshilo ha tshiḓula na tsha tshisusu ni ambe nga maga o fhambananaho . 
Nambatedzani zwiṱikara ni ambe nga zwine avha vhana vha khou ita . 
U tshekiwa ha misi hu nga ṱoḓea dzi tshi bva kha zwivhangi zwa khombo na themendelo dza muṋetshedza tshumnelo ya ndondolo ya mutakalo . 
Mbadelo dzi ya nga vhuvha ha thundu kana zwibveledzwa zwine zwa khou ṱun ḓwa  . 
U ya nga Mulayo , vhugevhenga uvhu vhu na tshigwevho tsha u valela muthu dzhele miṅwaha i sa fhiriho ya fumi . 
Tshiṅwe tsha tshithivheli tsha u ḓisa sofuthiwee ya Britain kana Amerika ndi mvelele ya dzhia sia ḽithihi ine vha vha nayo kha mashango a devhula  . 
Bugu iyi yo itelwa vhathu vhothe vhane vha kwamea kha tshumelo u bva kha tshumelo dzo thewaho kha tshitshavha u ya kha tshumelo dza fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Kha ri honifhe vhathu vho he vhane vha dalela kana u dzula Afurika Tshipembe  . 
Muhweleli o dovha hafhu a ṱanziela khothe malugana na izwi  . 
Vha dovha hafhu vha ri ea MD wa Agri-SA , Vho- Jack Raath na MD wa NAFU , Vho- Mocks Mothabela uri vha ianganye na Mulanguli Muhulwane , Vho-Bongiwe Njobe uri vha vhe vhone vhane vha sedza mushumo wohe wa tshigwada tsha u shuma  . 
Ho shumiswa nomboro ya luṱingothendeleki i si yone kha khumbelo iyi . 
Ndi zwavhukuma , tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela , Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo , naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi . 
Miraḓo ya komiti i fanela u ita miṅwe mishumo ine ya vha yo bulwa kha ndaulo  . 
Bola dzo fhambanaho , zwitanda zwi ngaho maboḓelo , saga ya ṋawa Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa kha themo 2 . 
Kha vha ṱalutshedze uri thulusi idzi dzi shuma nga nḓila-ḓe kha ndangulo ya thandela i no pfumba  . 
Dokotela Vho Andre Mark ( Andre ) Ferreira ( a vha tsha tea u khethiwa hafhu )  . 
Khothe dzi ḓo vha na vhuḓilangi , nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu  . 
Zwidodombedzwa zwo waniwaho nga khoro yo tshipentshela yo tiwaho nga fhasi ha mulayo . 
Kha muvhigo uyu wa tshifhinganyana , maṅwe masia o khetheaho a re na thaidzo o topolwa hu na ndaedzi yo khetheaho kha vhashumi vha dzilafho na vhalanguli  . 
Izwi zwi kwama nga maanḓa vhathu vhane vha si kone u fha thendelo nga ṅwambo wa vhuholefhali ha muhumbulo  . 
Khothe dza Tshirema dzi nga di ita zwa u lamukanya kha phambano dza mbingano phanda ha musi hu tshi vha na u talana  . 
Musi vha tshi kona u ṱanganya thalutshedzo ndi hone vha tshi ḓo kona u shumisa Mulayo , nahone vha do kona u nekedza tshumelo yavhudi  . 
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga vhathu vha sa fhiri 10  . 
U kona u ṱalusa na u vhala maipfi o ḓoweleaho a luambo lwo engedzedzwaho lwa vhuvhili lwo gandiswaho kiḽasini lwa andadzwa kha luvhondo . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : Muṅwalo U kona u pomba maḽeḓere maṱuku na madanzi zwavhuḓi zwo to leluwa . 
U rumela vhupfiwa havho - Vhupfiwa havho vhu tea u swika kha komiti nga kana hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u vala ḽa vhupfiwa , nahone vhu tea u rumelwa kha Muṅwaleli wa Komiti o teaho . 
A Zwibveledzwa na Puḽatifomo vhu shumana na puḽatifomo dzo vhalaho dza vhudavhidzani dzo thomiwaho na dzi shuṅwaho nga ( GCIS )  . 
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a 6 . 
Phanelo ya mveledziso yo ṱanganedzwa sa pfanelo kha mulayo wa dzitshakatshaka nahone yo katelwa kha milayo ya Afrika Tshipembe  . 
Kha vha diimisele u fha maanda manzhi na ndangulo kha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa . 
Hezwi zwi katela dzikhetho , vhudavhidzani ha 2010 na zwiṅwe zwa ndeme zwihulwane zwa muvhuso  . 
Vha nga si d(ivhe uri vha d(o t ( angana na nnyi na uri vha d(o d(ipfa hani  . 
Maga a u dzhiela vhukando a do dzhielwa vhaofisi vha mapholisa  . 
Dokhumenthe ya u enda i ṋewa vhathu vhane vha ndangulo dza u tendela khontheina ntswa nga lushaka lwa a hu khou dzhia sia maligana na munwe murado kana tshigwada  . 
Thendelo u thoma zwi amba uri vha tea u wana thendelo ya Tshikimu u shumisa miṅwe mishonga kana u ita maṅwe maitele awara dza 48 vha saathu u zwi ita  . 
Mamelodi Sundowns ine ya vha ngwena ntswa ya bola ya milenzhe ya Afrika nga murahu ha u wina Federasi ya Ḽigi ya Dzingwena dza Bola ya Milenzhe ya Afrika  . 
U sudzuluswa ha mikovhe ndi phindulo kha mbilaelo dzo ṱahiswaho nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi(WHO) na Tshikwama tsha Vhana tsha Mbumbano ya Dzitshaka ( UNICEF ) ya uri Muhasho wa Mutakalo kha nzudzanyo dza zwino u nga lwiswa vhunga wo vha wo ima sa mufaramukovhe wa dovha wa vha murengi . 
Mugaganyagwama wa thengiso u tea u fulufhedzea na u bvumbea nga nḓila ya u tou kokotolo ngauri u vhumba , kha madzangano manzhi , mutheo wa migaganyagwama yoṱhe  . 
Athikili i tea u ṱuṱula dzangalelo na u fara muvhali a tou fombe . 
SDI i khou kunakisa nḓila u itela uri vhubindudzi uhu vho bvele phanḓa  . 
Tshaka dzo fhambanaho dza u linga ( u esdza , u amba,u ita na u ṅwala ) hu tea u shumisiwa u ṋea mugudi tshifhinga tsha u sumbedza zwine a zwi kona u ita . 
Thikhedzo ya GEP ya u dzhenelela hu no shumisa kuitele kwa thekhinikhaḽa i ḓo vha thusa uri vha kone u humbulela phanḓa zwi tshi ḓa kha vhumatshelo ha bindu ḽavho  . 
Arali vha tshi khou tea u shumisa tshithusedzi tshavho lune lwa fhira u fembedza luvhili kha awara nṋa dziṅwe na dziṅwe , kha vha wane thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya . 
Arala vha na tshitolo tshi no rengisa sethe dza TV , vha tea u vhudza vharengi vha vho uri vha nga si kone u renga sethe ya TV vhuṱanzi ha ḽaisentsi ya TV yo badeliwaho nahone ine ya shuma . 
Fhedzi vhathu avho vha nga vha vho shela mulenzhe nga maanda kha zwa saintsi miṅwaha minzhi , nahone vha nga kha ḓi isa phanḓa miṅwahani minzhi i ḓaho . 
U itela u thusedza aya maitele , Muhasho wa Pfunzo u ḓo ṋekedza nyendedzi ya mbekanyamaitele yo tikwaho kha Tshitatamennde tshiṅwe na tshiṅwe tsha u guda . 
U ṅwala tsenguluso nga fhasi ha ṱhohwana dze dza ṋewa . 
Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo , arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa  . 
Muthu a nga kha ḓi vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a ḓivhea , o valelwa , o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa . 
Vhadzulapo vha nnḓu ino vha sumbedziswa vhe vhathu vha si na vhuḓifhinduleli , vha songo dzudzanyea nahone vha si na mikhwa na kathihi  . 
Hu na zwithu zwinzhi zwo no ṅwalwaho nga ha nzudzanyo dza mulayo na mbekanyamaitele mayelana na u dzhenela ha vhadzulapo mashangoni o fhambanaho u mona na ḽifhasi  . 
U dzhenelela hune ha nga amba nga ha masia a mveledziso idzi hu ḓo dzhielwa nṱha nga maanḓa miṅwahani miraru i ḓaho  . 
Ndi vhunese  . 
Zwikoro : phoindi dza 0-4  . 
Therisano i ḓo ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya polotiki , ya ikonomi na ya masheleni  . 
Ndi vhonnyi vhane vha fanela u shumisa tshomedzo dza Komiti ya Wadi , tsumbo , Zwiendedzi ? 
Itani thiki kha mishumo yo teaho vhana . 
Zwenezwoha , tshiṱereke itshi a si tsha u ḓureleswa nga zwithu fhedzi , tshi dovha tsha vha tsha ndinganyiso ya miholo  . 
Tsumbo ya 1 : Mushumeli wa muvhuso a nga humbulela u ri munwe wa mirado ya tshitshavha ane a khou tea u thuswa , ndi avho vhane vha takalela zwa vhudzekani na vha mbeu nthihi navho  . 
NDIVHO ya uno Mulayo ya uri hu konwe u tsireledzwa vhapondwa vha khakhathi dza miṱani kha thambulo ya miṱani zwine izwi zwa ḓo itwa nga wone mulayo ; nahone na u thoma maga ane a ṱoḓa u vhona uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi ita uri Mbetshelo dza uno Mulayo dzi shume lwo fhelelaho , na u kona u pfukisa ḽa uri Muvhuso wo ḓiimisela kha u fhelisa khakhathi dza miṱani . 
Mugudisi u tea u ranga u vhala bugu phanḓa ha musi i tshi ḓa kiḽasini u itela u vhona kuṅwe kuvhumbelwe kwa maipfi , ḓivhaipfi kana ḓivhafhungo , na kudzudzanyele kwa mafhungo ane a nga ṋea khaedu vhagudi . 
Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea . 
Hu tea u sainiwa musi zwiputo izwi zwi tshi ṱanganedziwa khathihi na u vha na mabammbiri a u sumbedza miḓi ye ya dalelwa nga vhalondotavhathu  . 
Hu na vhushaka-ḓe vhukati ha Maemu na Ndiafhi ? 
Ndi ṅwananyana we a bebwa o ḓinakela zwithu zwawe . 
O tea sia ḽifhio ḽa masipala ? 
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe , kana fish processing establishment ndi goloi , tshikwekwete , kana fhethu hune tshibveledzwa tsha bveledzwa u bva ha khovhe  . 
Madzina na tshifani nga vhuḓalo ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma na ngoho  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza sekithara dzoṱhe dza zwitshavha uri dzi ise phanḓa na u fhaṱa zwi isaho kha u bveledza shango ḽashu u bva tshe dimokirasi ya vha hone . 
Masia oṱhe a ḓo tendelwa u vhidza dziṱhanzi u ṋetshedza vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṱanziela milandu yavho , sa tsumbo , ṱhanziela dza dzilafho , rekhodo dza sibadela , zwinepe , maṅwalo nz  . 
U fhaṱa bannga yawe ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya ene muṋe . 
Naho zwo ralo , u bvelela kha sia iḽi ho ḓisendeka nga u dzivhuluwa ha tshitshavha na tshumisano vhukati ha vhashumisani vha zwa matshilisano vha ndeme  . 
Ro fara vhafumakadzi vhavhili vhe vha pomoka muṅwe vhuloi hu sina mbuno dzine dza pfala  . 
U rera nga zwine zwa fanela u itwa u isa pulane phanḓa miṅwedzi mivhili i tevhelaho  . 
Zwikimu zwa dzilafho zwi nga vha na milayo ine ya bula uri ndi dzilafho ḽifhio na mishonga ifhio ine zwa ḓo i badelela na uri ndi zwifhio zwine zwa sa ḓo zwi badelela  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Zwi nga ha u bveledza mishumo i sa fheli nahone ASI i takalela u tikedza u dzudzanywa nga huswa ha Muvhuso wa Afrika Tshipembe vhunga nga tshenzhemo yashu ndi tshiṱaluli tsha ndeme tsha mbekanyamaitele dza zwa u tshilisana dzi no nga sa u ṋea maanḓa , u fhelisa vhushai nga u bveledza mishumo ya tshoṱhe ine ya holela zwavhuḓi ya vhathu zwavho  . 
Mutengo u na mushumo ? 
U ya nga muhumbulo washu sa muvhuso vhupulani ha pfunzo yashu vhu ṱahela mveledziso ya zwikili zwa thekhinikhala  . 
Ro ḓiimisela u bvisa zwigevhenga kha zwitshavha zwashu na uri ri ḓo isa phanḓa na u shuma kha uri Afrika Tshipembe ḽi tsireledzee hune vhadzulapo vhoṱhe vha vha , vha dovha vhapfa vho tsireledzea . 
Sumbedzani kutshilele ku sa fani kha vhutshilo ha avha vhavhili  . 
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo , vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho  . 
Ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi ḓo fhela nga nḓilaḓe ? 
U bveledza nḓivho ya u kona u vhona kutevhekanele kwa nomboro tsumbo : ya u thoma , ya vhuvhili , ya vhuraru u swika kha ya vhurathi na ya u fhedza . 
Hu tea u vha na maga ane vha tea u a dzhia uri vha kone u tshila naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya  . 
Mulayo wa lushaka kana milayo ya Khothe ya zwa Ndayotewa I tea u tendela muthu , musi zwi zwa lutamo Iwa khaṱhululo kwayo na thendelo ya Khothe ya Ndayotewa , uri a- a ḓise mafhungo thwii kha Khothe ya zwa Ndayotewa ; kana a b ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Ndayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe . 
U vhonala ha NDP zwi ḓo ṱanganyisa na u vhekanya zwavhuḓi zwo no swikelwaho kha vhudavhidzani ha muvhuso hu tshi khou shumisiwaNDP nga kha vhuṋe ha pfungavhuṋe hu vhonalaho . 
Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze dza itwa u tou bva nga 1 Nyendavhusiku 1988  . 
Yunivesithi ya Fort Hare i khou pembelela miṅwaha ya ḓana , zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha ḓivhazwakale ya mbofholowo ine ya si vhe ya shango ḽashu fhedzi ya dovha ya vha ya dzhango  . 
A hu na Muraḓḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala  . 
Sa tsumbo , arali vhadzulapo vha dzhia tsheo ya u sa dzhenelela kha zwine khoro dzapo dzavho dza shumisa zwone zwenezwo tsheo dzi kwamaho matshilo avho a ḓuvha na ḓuvha dzi ḓo dzhiiwa hu songo rangwa u thetsheleswa mihumbulo yavho  . 
U vhekanya zwivhumbeo hu tshi tevhelwa uri zwi na masia a tswititi kana a tshipulumbu . 
U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima , mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 1 . 
NER NDI NNYI ? 
Hezwi zwi ita uri hu vhe na mutevheṱhanḓu wa vhushai kha zwitshavha , nga maanḓa zwa mahayani , hune ha vha ho ḓalesa maitele a Ukuthwala . 
Khakhathi dzi itelwaho vhana , u dzhia vhana zwi siho mulayoni u tshi itela uri vha shume kana u vha shumisa kha zwa vhudzekani shangoni ḽiṅwe , u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone , u shumisa vhana u bveledza matheriala a zwa vhudzekani , u ṱalulwa ha vhana vha re na vhuholefhali , maitele a sialala na u rwa zwo vha maṅwe a mafhungo e a bulwa musi hu tshi swikiswa makumedzwa  . 
Khophorethivi ya tshumelo ndi khophorethivi ine ya ṋekedza dzinnḓu , thuso ya zwa mutakalo , u ṱhogomela vhana , vhuendisi , vhudavhidzano kana dziṅwe tshumelo . 
Hu fanela u phasiswa Mulayo wa lushaka wa u thivhela na u kaidza u khethulula hu songo teaho . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u khwaṱhisedza uri zwigevhenga zwi tea u vha kha vhuimo vhune zwa kona u fusha ṱhoḓea dzo bveledzwaho nga vhukhakhi nga hune zwa konadzea . 
Khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho  . 
Kha sisiṱeme ya khetho yashu ya zwino , vhakhethi a vha khethi Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) thwii . 
Naho maraga dza phesente dzi tshi vha dzi shumiseaho kha u rekhoda , tshiṅwe tshifhinga dzi a vha dzi si dzavhuḓi kha muvhigo . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha shumise zwithu zwo fhambanaho zwe zwa tou nangwa hu na vhusedzi u thusa mvelaphanḓa ya khontseputi ine ya khou gudiswa . 
Kha mbuno idzi mbili , vhuimo vhu fanaho a vhu ambi tshithu  . 
Maambiwa a muṱangano a fanela u vha na tsheo dzo dzhiwaho lwa fomaḽa dza rekhodiwa . 
GEMS a i nga badeli mbilo dzi re dza kale u fhira miṅwedzi miṋa  . 
Phambuwi idzi dzo pimiwa fhedzi kha thekhinoḽodzhi dza tshiṱirathedzhi idzo na vhukoni vhune ha vha ha ndeme kha dzangalelo ḽa vhupileli ḽa lushaka  . 
Ri dzhielwa nṱha tshivhumbeo tsha dzangano tsha ḽevele ya nṱha dzo dzinginywaho na u ṋekedzwa kha riṋe matsheloni ano  . 
Nyito dza ulwu lushaka dzi tea u ḓi engedzwa dza shuṅwa nga vhunzhi musi vhagudi vha tshi ralo u pfukela phanḓa u bva kha gireidi ya 4 u ya kha ya 6 . 
Hafhu zwi a kond(a u imisa t ( hirakha yavho masiari vha I litsha tshifhinga tshilapfu  . 
Tshishumiswa itshi tshi shumiswa nga tshifhinga tsha u dizaina kana kha ḽiga ḽa u pulana  . 
Ro ṱanganedza mulaedza vhege yo fhiraho u bva Soshanguve uri vhutshinyi ho kalula ngei Block L na uri u hombokwa ha dzigoloi na vhufhura zwo kalula  . 
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa , u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa  . 
Vhubindudzi ha R500-miḽioni ya senthara ya vhutumbuli ngei Johannesburg nga khamphani khulu ya United States , General Electric ( GE ) , ho ṱanganedzwa nahone ndi tsumbo ya uri Afrika Tshipembe na dzhango ḽashu ndi fhethu hune mashango a nga bindudza . 
Muthusa-Phresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Muthusa-Phresidennde nga Ndayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Phresidennde . 
Zwigwada zwi re na dzangalelo na zwivhumbeo zwa pfano zwi lwelaho zwipikwa zwa mbekanyamaitele zwo imaho ngauri  . 
U vhekanya mawanwa nga nḓila ya girafu . 
Ndangulo ya zwa makwevho . 
Mulayo wa 5 Hu na pholisi dzavhudi na milayo nahone zwi khou shumiswa , hune zwa konadzea , nga madzangano a vhadzulapo a vhukuma na vhaimeleli . 
Vhulauli ho dovha hafhu ha wanulula uri dzikhasitama na dzone dzi tea u shela mulenzhe kha ili sia la vhulauli  . 
Kha khavara yayo , humbulela uri maṅwalwa aya a amba nga mini . 
Vhadededzi vha nga takalela u vha na rekhodo dzavho dza mushumo u si wa fomaḽa u sumbedzaho uri mugudi muṅwe na muṅwe u khou bvelela hani kha zwikili na u pfesesa . 
Hezwi i zwi ita nga u vhekanya mvelelo dzine dza tea u bveledzwa mafheloni a maitele ayo . 
Ngauralo a tea u vha a ngoho kana a vhukuma na u sumbedza zwavhuḓi zwe zwa bvelela kha muṱangano  . 
Hu na vhushaka vhufhio vhukati ha vhudzulapo na ndinganyiso ya mbeu ? 
VHULIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO ? 
Ro guda nga vhuṅwe ha vhukonḓi na ṱhoḓea ya u litsha zwa u pulana nga zwipiḓa zwipiḓa , ro dzhia tsheo nga 2009 u thoma Khomishini ya zwa Vhupulani ya Lushaka na u vha humbela u ita pulane ya mveledziso ya lushaka ya shango , ro ḓisendeka nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki  . 
Mitambo ya luambo sa Simoni uri , ndi a vumba Simon says , I spy etc i tea u shumiswa u funza luambo lwa u dovhololwa na ḓivhaipfi ya ndeme . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i shumisa minetse ya khoro u sedza tsheo dzo dzhiiwaho na uri dzo tevhedzwa  . 
Miraḓo ya vhashumi vha GCIS vhone vhaṋe nga tshavho vha nga kha ḓi amba , u ṅwala , kana u rumela vhudavhidzani nga kha eḽekiṱhironiki nga luambo lune vha funa , fhedzi ho sedzwa uri vhoṱhe vhane vha vha tshipiḓa tsha vhudavhidzani uvho vha a pfa luambo kana nyambo dzine dza khou shumisiwa  . 
Kha vha dzhiele nṱha uri arali rekhodo i sa wanali nga luambo lune vha lu takalela , vha nga kha ḓi i wana i nga luambo lwonolo lune lwa vha hone . 
A zwi konadzei u bveledza minerala dza shango ḽoṱhe nahone a zwo ngo tea malugana na u bveledza sekithara khulwane ya u bveledza  . 
U ṅwala zwi ṅwaliwaho kha dayari hu tshi shumiswa madzina a ngelekanyo . 
Arali tsipikiṱere a na muhumbulo wa uri u vhona nomboro dza dzikomiti mishumoni dzi songo lingana , a nga ita uri hu thomiwe komiti dza nyengedzedzo  . 
Kha vha humbudze vhashelamulenzhe uri zwavhuḓivhuḓi fureme ya ḽogo ndi thebuḽu ine ya tea u vha thusa hu si u vha kanganyisa  . 
Mbetshelo i iledza zwa u vhidza muṅwe muthu uri ndi muloi kana u sumba muṅwe uri o lowa muṅwe  . 
Naho vhagudi vha tshi khou shumisa zwithu zwi fareaho na zwifanyiso u tikedza u rekanya havho musi hu tshi ḓa kha u shuma na nomboro , vha tea u kona u rekanya nga u shumisa mihumbulohu . 
Tshipikwa tshe tsha vha tshi tshi nga tshi konḓa u wanala , mafheleloni ro swikelelwa , hu si kha miṅwaha miṱanu , fhedzi miṅwaha miṋa  . 
Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓo wa Khabinethe  . 
Maitele a tshanduko a ḓo kwana thwii kha kushumele kwa tshifhinga tshi ḓaho tsha sekhithara iyi , na hone a na vhukoni ha u shela mulenzhe zwihulwane kha u khwinisa vhuimo ha nṱha ha muṱaṱisano na kushumele kwa ikonomi kwoṱhe  . 
Ha lugiswa ofisi dzafumbili dzo raloho dza dzheniswa zwoṱhe nga R300 000  . 
Vhakhantseḽara vha Komiti dza Wadi vha tea u vha na vhuṱanzi uri thandela dza khephithala dzi itwaho dzo sedzesa madzangalelo a tshitshavha , nahone dzi a elana na pulane dza tshiṱiriki na dza vundu  . 
Hezwi zwi thusa muṱo ḓisisi uri a ambedzane na muḓivhadzi . 
Arali tshitshavha tshothe tshi tshi do dzhenelela , tshitshavha tshothe tshi tea u vhuelwa  . 
Nga nnḓa ha mvelaphanḓa ine ra khou i ita kha phungudzo ya tsiku , ri khou dovha ra isa phanḓa na u shumana na zwinzhi zwi sa tshimbili zwavhuḓi , hu tshi katelwa kushumelwe kwa Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu , khunyeledzo ya mbilo dza mavu dzi saathu u fhela , mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhane vha wana mavu , na mvelaphanḓa ya na u itwa ha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani . 
U thomiwa ha komiti ine ya o vhona uri hu vhe na mulalo na tsireledzo ine ya katela zwipia zwinzhi zwa vhathu  . 
Tsheo ya u ea khumbelo uri i wanale  . 
Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC  . 
Ri ṱanganyela na vhashumi nga riṋe kha maṅwe mashango , u ṱoḓa ngeletshedzo  . 
Dzimbudziso dza u haseledza u sa laedza muhwelelwa uri a ṱahe khothe  . 
Shango ḽashu , vhathu vhashu , vha tea u ḓa nga vhukale ho fhambanaho musi ri tshi vouthela ndayotewa iyi  . 
Dokotela a shumaho na vhulwadze havho u ḓo dzhia tsheo ya uri vha dzula tshifhinga tshingafhani  . 
Musidzana a re kha tshifanyiso o dzula kha mini ? 
Nga kha vhuḓidini ho ṱanganelaho ri nga ita nyito kha u thivhela u tambudzwa ngeno ri tshi khou vhona uri vhana na vhafumakadzi vho tsireledzea . 
Ni tea u dzhenisa maḽeḓeredanzi , zwiga tsha u awela kana zwigambudziso . 
Tshipiḓa tsha ndeme tshine nda khou ṱoḓa u tshi sumbedzisa kha nyimele iyi ndi khwaṱhisedzo ye ya vheiwa kha zwa tshenzhelo  . 
U dzhielani nṱha tshikhala tsha nomboro dzo teaho themo ; khathihi na tshikhala tsha tshakha dza thaidzo dzo teaho kha themo . 
Musi ri tshi sedza zwa vhutshinyi mahoḽa kha Dzulo ḽa Nnḓu Mbilin dza Phaḽamennde , roṱhe ro sumbedzisa u vhilahedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi , na nga uri zwithu zwo sumbedza u vha zwi tshi khou vhifha zwi tshi ya nga maanḓa siani ḽa mabulayo - zwa tshinya zwivhuya zwe zwa vha zwo no itwa u bva tshe ra wana dimokhirasi  . 
Kha shango ḽi re na nyambo nnzhi ḽi fanaho na ḽa Afrika Tshipembe ndi zwa ndeme uri vhagudi vha swikelele vhukoni ha nṱhesa kha nyambo mbili , na uri vha kone u davhidzana nga dziṅwe nyambo  . 
Vha vhone uri vha t ( hogomela t ( hirakha yavho  . 
Nga D D M M Y Y Y Y phindulo yo tou ṅwalwaho i tshi khou ya kha muḓisi wa mbilaelo i tshi khou amba nga ha mbilaelo iyi yo ṱanganedzwa i tshi bva kha Muofisiri Muhulwane wa GEMS , ye ya sumbedza mawanwa a GEMS na zwiitisi zwa hone . 
A vho ngo fanela u ṋetshedza Muhwelelwa Ndaela nga tshavhukoma ngauri hezwi a zwi nga iti uri hu vhe na tshumelo yo teaho . 
Pulane ya themo ya tshifhinga tshilapfu i katela u khunyeledzwa ha pulane yashu khulwane ya tsireledzo ya muḓagasi ya tshifhinga tshilapfu . 
U ṅwala tshiṱori tsho ḓisendekaho nga mepe wa mihumbulo . 
Mihasho yoṱhe ya muvhuso , ya lushaka na ya vundu , i ṱoḓea nga Thangelamulayotibe nga ha Tshandukiso ya Tshumelo ya Muvhuso , 1995 u dzhiela nṱha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Izwi zwi sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha fhethu ha muṱaṱisano wa vhubindudzi na musi ikonomi ya ḽifhasi i khou thengathenga , nahone zwi ḓo ita uri hu vhe na zwikhala zwa mishumo na mveledziso ya zwikili kha maAfrika Tshipembe . 
Mulayo u na khethekanyo nṋa nahone mbili dza idzi khethekanyo hu dzone dzi re na vhushaka na iyi ṱhoḓisiso . 
Murendi u amba nga ha vhuhali zwidodombedzwa zwa malugana na nyimelo yapo na kuitele kwa zwa dzimpfu  . 
Fhedzi arali vha tshi khou vhiga vhutshinyi nga tshumiso ya website ya SAPS , kha vha ḓadze fomo ya feedback ya ḽekhi ṱhironoki . 
Mafhungo o ḓivhadzwaho a rumelwa kha mafogisi a ṱo ḓisisaho . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa  . 
Mbekanyamaitele ya masheleni i tshi tshimbilelana na mushumo wa ṱho ḓisiso kha tshifhinga itshi  . 
Zwikolodo zwi thuthiwa arali ho wanala uri a zwi vhilei  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha u thomiwa ha luṱa lwa u thoma lwa u sudzulusa mishumo ya vhulanguli na vhashumi zwi elanaho na Khothe Khulwane u bva kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa uya kha Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi . 
Ndivho khulwane ya Khwinisedzo yo kumedzwaho ndi u ita uri vhuraḓo ha Khoro Ndangi ya Dzangano ḽa Mishumo ḽa Dzitshaka ḽi imelelee nga u ṋetshedza tshikonisi tsha vhutholi tshi dzhielaho nṱha zwigwada zwo fhambanaho zwa ḓivhashango , ikonomi na madzangalelo a matshilisano ayo . 
Hezwi zwi amba uri Komiti ya Wadi i tea u kwamana na tshitshavha nga ha mveledziso na pulane dza tshumelo  . 
U tevhela ndaela u vhea tshithu tshithihi tshi na vhushaka na tshiṅwe , tsumbo , vheani penisela nga ngomu ha bogisi . 
VHA NGA THUSA HANI ? 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U ṅwala U ṅwala tshiṱori tsha ene muṋe tshi no hovhelela pharagirafu nthihi ( ya mitala miṱanu ) a tshi tevhedza fureme ya kuṅwalele . 
Ndi ṅwedzi muthihi fhedzi hune ha sa vhe na mugudi ane a vha na ḓuvha ḽa mabebo . 
Nga ḓuvha ḽiṅwe vho dzhenisa luhura u mona na bommbi vha ri vhadzuli vha nga i shumisa fhedzi arali vhone vho vha tendela  . 
Mabindu a nga vhulunga u kona hao u aasana nga u thoma vhukwamani ha tsinisa na dzikhasiama dzao na vhawe vhashumisi vha zwi rengiswa tshifhinga tshiwe na tshiwe kha Inthanethe nga u nekedza mafhungo maswa a zwibveledzwa na tshumelo tshifhinga tshohe  . 
Ndayotewa i dovha hafhu ya kombetshedza shango uri ḽi lulamise khethululo dza tshifhinga tsho fhelaho , na u ṱanganedza uri Afurika Tshipembe ḽi bva kha muvhuso we vhunzhi ha vhadzulapo vha vha vho fhuriwa zwikhala  . 
Kha zwenezwi zwe zwa vhulungwa ndi zwifhio zwine zwi nga shumiswa hafhu kha u khwinifhadza tshumelo  . 
Kha Lushaka lwa Vhavend(a , vhaaluwa vha a d(ivha uri musi mvula yo na nga n(wedzi wa Tshimedzi zwi vha zwi tshi khou amba uri vha fanela u vha vha khou lugisa mbeu dzavho  . 
U vhala nga vhavhili-vhavhili zwi nga itwa sa nyito ya u vhala ya kiḽasi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , fhethu huṅwe na huṅwe . 
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano  . 
Tshigwada tsha Ndamulelo tsho vhuya nga bisi . 
U ṱanganya na u ṱusa kha Gireidi ya 1 hu sedza kha u vhona vhagudi vha tshi humbula nga ha nomboro sa dzo vhumbwaho nga nomboro dziṅwe . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi  . 
Tshavhuyo o gaganya ḽa 12 Nyendavhusiku sa ḓuvha ḽa u guma u dzudzanya vhuṱambo uhu . 
Vhashumisani vhothe vha a pfana uri vha tevhedze milayo i fanaho nahone arali hu na thaidzo kha thandela , vhashumisani vha thandulula thaidzo idzo vhothe u itela uri thandela i bvelele . 
Zwa tshikhuwa zwone zwi kha d(i ambariwa  . 
U oiwa ha vhathu vhane vha takalela u shela mulenzhe  . 
Izwi ndi zwa ndeme sa izwo zwi tshi ṱanganya nḓivho ya mugudi ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na u pfesesa ḓivhaipfi na khontseputi dzi re na vhushaka na ṱhoho dza mafhungo . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ina maanḓa a u ṱoḓisisa na u vhiga nga ha pfanelo dza vhathu , u dzhia maga a u lulamisa u pfukwa ha pfanelo dza vhathu , u ṱoḓisisa na u funza nga ha pfanelo dza vhathu  . 
Zwimebi zwi ṱhogomela Miraḓo ya mahoro azwo  . 
Ho ḓo ( ruma ) foromane u ya ṅangani ya tsini . 
Ndayotewa na muvhuso wa ndayotewa zwi tshimbila na pfanelo dza vhathu . 
Arali tshivhalo tsho nangiwaho u bva kha phurofesheni ya maadivokhethi kana maaxende hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 1 e kana f , tshi tshi eḓana na tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa , Muphuresidennde u tea u vha vhea arali tshivhalo tsha vhathu vho nangiwaho tshi tshi fhira tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa , Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na phurofesheni yo livhanaho nazwo , u tea u vhea vhanangiwa vho eḓanaho u ḓadza zwikhala , hu tshi dzhielwa nṱha nḓivho ya uri , avho vhane vha ḓo vhewa vha vhe vho imelela phurofesheni nga vhuḓalo . 
Ho no fheliswa ṱhanganyelo ya mabakete a 25 091 u swika zwino na uri ho sala mabakete a 27 147 ane a khou tea u fhedziswa  . 
Iḽi shango ḽi re Vhubvaḓuvha ha Afrika na ḽone ḽo ḓala lutendo lu kwamaho vhuloi . 
Ro ṱuṱuwedzwa nga mveledziso dzire vhukati ha Sudan na Tshipembe ha Sudan . 
Ho sedzwa kha na u ombedzela kha pfunzo zwi vhonala musi Pfunzo ya Mutheo na Pfunzo ya Nṱha dzi na Minisiṱa dzo fhambanaho , u vhona uri mihasho yavho i a ṱhogomelwa  . 
Ri ḓo shumisana roṱhe u fhungudza masiandoitwa a idzwi kha indasiṱeri ya migodi . 
Ndaela ya u fara kana u fara thundu ndi zwa vhuṱhogwa zwihulwane kha u wana ndaulo ya mulayo  . 
Zwisumbi na Vhubvo ha Vhuṱanzi zwi ṋea Pulane ya U monithara na U ela yo dodombedzwaho ine ya sikiwa na u shumiswa nga vhalanguli vha thandela  . 
Tshumiso kwayo ya muḓagasi i bvula zwikhala  . 
Nga u tou ongolowa na vhulenda arali vho vha vha sa iti nyonyoloso lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Pfanelo ya u gwa mugodi ndi thendelo i ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u gwa minerala vhuponi ho sumbedzwaho  . 
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga vhuḓifulufheli na u leluwa , ( tsumbo : khirayoni na penisela )  . 
Zwi a pfala kha mawe masia a vhutshilo u fana na mutakalo ; Pfunzo ; Ikonomi ; u lwa na Vhuifari ha Matshilele a si a vhui ; u fhaa lushaka na Vhushaka ha ifhasi  . 
URI hu DZHIELWE NṰHA uri Setplan i ḓo vhidza muṱangano na Komiti ya u Tshimbidza u fara nyambedzano nga ha mvelaphanḓa ya Mutheo wa Mveledziso ya Fhethu  . 
U pfesesa mulayo une wa vha hone mvusuludzo na fomo dza khumbelo  . 
I ṱoḓa muvhigo u bvaho kha zwitshavha na zwiṱirathedzhi zwa u khwiniswa ha misi yoṱhe na ndovhololo musi tshumelo i tshi vha i pfadzaho vhukuma  . 
ICASA i vhumba milayo na maitele a u laula vhuhashi na vhudavhidzani ha ṱhingo u itela dzangalelo ḽa vhathu , u vhona uri hu na vhuḓi na u fhambana ha mavhonele , na u ṱola vhupo na u ita uri hu vhe na vhutevhedzi ha milayo na maitele , u thetshelesa na u dzhia tsheo nga ha phambano na mbilaelo dza nḓowetshumo , u pulana na u langa u anzela u itea ha zwithu na u tsireledza vhashumisi kha maitele a vhubindudzi a si avhuḓi , tshumelo dza ndeme ya fhasi na zwibveledzwa zwi vhaisaho kana zwa tshiimo tsha fhasi . 
Sambulu i tea u swika ofisini dza Zwibveledzwa zwa Halwa hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhuvhili u itela ndingo ya Ḽavhu ṋa , kana hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhu ṋa u itela ndingo ya Ḽavhuvhili ḽi tevhelaho . 
Vhalani mafhungo aya ni na khonani yaṋu . 
Ndi ngani ndi tshi tea u wanathendelo kha mushonga wavhulwadze vhu sa fholi ? 
Mulayosiṅwa wa lushaka u nga dzhiela nṱha nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzi re kha thendelanoguṱe . 
Zwitshavha zwa hashu zwi ḓo tsireledzea arali muṅwe na muṅwe o dzhenela kha uri zwi tsireledzee  . 
Vha bveledza zwikili zwa muṅwalo , u kona u rekhoda mihumbulo yavho na u itela uri vhone na vhaṅwe vha ḓo kona u zwi vhala . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u sedzana na maga maswa ane a ḓo khwinisa ndambedzo  . 
Ndi zwifhio zwine vha nga ita ? 
I na lactoferrin na immunoglobin dzine dza thusa kha u thivhela malwadze  . 
Muthu uyo u lavhelela u n(etshedzwa tshumelo phand(a ha vhe a vha wana  . 
DZIPHAMBANO DZI VHONALAHO NA DZI SA VHONALIHO HU TSHI KATELWA ZWI FANAHO NA ḼIBULAMBEU , VHUKALE , VHUBVAMURAHU , MUVHALA , VHUHOLEFHALI , KUTSHILELE NA TSHITAILA TSHA MUSHUMO  . 
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ( DLTC ) ya tsini uri vha buke ḓuvha ḽa u lingwa . 
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo nga nḓila yo teaho  . 
Komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dzi ita mini ? 
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u vhona uri thundu dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwaho a dzi tshinyadzi nḓowethsumo ya Southern African Customs Union ( SACU )  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo na u ṋetshedza kha DME u wana thendelo , khathihi na khophi ya ṱhanziela ya u ḓinwalisa ya VAT ya Khamphani . 
Iyi ndi nd(ila ine vhanna vha d(imvumvusa ngayo  . 
Mishumo yavho ndi ya u thusa tshitshavha u thoma na u tshimbidza dzithandela dzavho dza CBNRM . 
Maitele a u itulula nga ha zwimela na u langa vhunzani hazwo na tshumelo dza anga ya zwifuwo ndi ome maga a u thoma ane a fanela u ambiwa nga hao  . 
Milevho , ndaulo na zwiṅwe zwishumiswa zwa mulayo muṱuku wa vunḓu zwi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi  . 
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe , a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947  . 
U edzisa tshiṱori nga u ita mudzinginyo tshinisa kana nga u tamba ḓirama kana danga . 
U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 65 ya Ndayotewa ntswa u tshi phasiswa , vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓalanga a ṋewa vhurumiwa haho u voutha vhuimoni haho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Bulani ZWIRARU zwe Mudzimu a ri ṋea zwone . 
Kutambele kwavho kwa u ṱhasela na u konḓisa zwi ita uri vha ḓivhidze dzingweṋa dza Asia  . 
Hu shumiswe mutevhe wa u sedzulusa na rubiriki yo fhelelaho kha u linga ha luambo . 
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓalanga a zwa vhutshutshisi . 
U pfukiselwa ha data vhukati ha tshishumiswa a si ha ndeme khulwane , fhedzi hu tea u shuma kha tshishumiswa tshone tshiṋe  . 
Dibeithi yo tevhelaho yo sedza kha mushumo wa phalamennde nga u angaredza kha u lwa na khakhathi dza vhafumakadzi  . 
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu , na vharumiwa vha vunḓu vha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka- ( a ) vha na mbofholowo ya u amba kha vhusimamilayo na kha komiti dzayo , hu tshi tevhedzwa milayo na ndaela dzayo ; na uri ( b ) a I nga iswi khothe ya vhulamukanyi malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u hoṋelwa dzhele kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwa tshinyalelo dza- ( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa phanḓa kana u zwi ṋea vhusimamilayo ha vunḓu kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana ( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea vhusimamilayo kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo  . 
U ḓadzisa kha izwo , yunithi ya tshipentshele ya DPME na vhashumisani navho vha khou phaḓaladza mbekanyamushumo ya u tikedza zwe zwa sedziwa khazwo u itela u vhona mihasho ine ya khou kundelwa u itela uri vha pfe na u tandulula khaedu dzine dza khou swikisa kha u lenga kana u sa badela vhaṋetshedzi vha tshumelo kana tshomedzo . 
Mania - Vhuḓipfi ha dakalo ḽihulu ḽo kalulaho kana u dinalea na u sinyuwa . 
Lushaka lwa Vhavend(a lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo  . 
Nndinde i linda muṱa wa hashu vhusiku ro eḓela . 
Vhaḓisedzi vha tsumelo vha Komiti ya wadi u ṱalutshedza khonḓelo ya u shanduka malugana na mbeu  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , une wa khou shuma tshoṱhe na nḓowetshumo , u khou thoma maano a thekhinoḽodzhi yapo  . 
Ndi ḓo ramba muṱangano wa themamveledziso ya Muphuresidennde u amba nga ha u thomiwa ha pulane hu na khonadzeo ya vhabindudzi na tshumisano ya zwa matshilisano . 
Kha vha vha vhudze vha sedze arali u fara ( u fhungudza ) hu tshi khou elana khethekanyo ya 36 ya Mulayotewa  . 
Kushumele kwo bveledzwa nga kha thandela ya mashango maṋa hu na Afrika Tshipembe , Uganda , Zimbabwe na Ghana nahone kwo khwiniswa kha ḽiga ḽa vhuvhili fhano Afrika Tshipembe hune kwa khou shumiswa kha lushaka  . 
Ri tama u vhona vharema vho dzhenelela thwii kha mabindu na u vha vhaṋe vha dzifeme  . 
Fhedzi ha , arali vhagudi vha nga u shumisa thekhiniki dzi sa shumi vha tea u thusiwa u shumisa maitele a shumaho vhukuma . 
Tshutshedzo dza dimokirasi kha dzitshaka i vhonalesa nga maanḓa vhukati ha vhashai na vho thudzelwaho kule  . 
U vhumba na u fhandekanya madungo a maipfi o ambiwaho na u kona u dovha u vhumba mafhungo . 
U bveledza bammbiri ḽa ṱhalukanya kha thandela dzine dza ṱoḓa thikhedzo ya nnḓa vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini , vhuponi havho kana vunḓuni , fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho  . 
Tsha vhuvhili , vha dzinginya uri hu vhe na thandululo i sa kwamiho mulayo , u tou fana na mbekanyamushumo dza pfunzo dzo livhaho kha u bonyolosa tshitshavha nga ha masia a vhuloi . 
Nḓila yo ḓisendekaho nga maanḓa - afha ndi musi muṅwe a tshi shumisa vhuimo hawe ha maanḓa u kombetshedza a mu hanedzaho u fhindula nga iṅwe nḓila  . 
GEMS i katela malwadze aya nga nṱha ha malwadze a 26 ane ya tea u a katela lwa mulayo ( aya a 26 a kha mutevhe a Malwadze a sa fholi )  . 
U tshimbidza kuitele kwa u pulana hu itwa nga Vhatshimbidzi vha Komiti ya wadi na Masipala vho gudelaho  . 
Vhalani khaḽenda Vhudzisani khonani dzaṋu uri maḓuvha avho a mabebo ndi a lini ni ṅwale deithi idzo tsini na ṅwedzi wo teaho afho kha khaḽenda . 
Masipala a nga ita na u shumisa milayo-yapo by-laws kha uri hu vhe na ndangulo yo dziaho ya mafhungo ane wa vha na pfanelo ya u a langa . 
Sa izwi Khomishini yo zwi amba , mulayo u nga dzhenelela kha u iledza u shumiswa ha vhuloi vhune ha vhaisa vhaṅwe mihumbuloni . 
Nyaluwo ya vhukoni ha vhulimi na vhufuwi  . 
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza komiti ya Khabinethe  . 
Kha dziṅwe nyimele nḓivho iyi i nga kha ḓivha yo no vha hone tshitshavhani nga kha dzibugu kana dzidzhenaḽa fhedzi izwi a zwi ambi uri vhane nḓivho iyo vho thomaho nayo vha fanela u siiwa nnḓa  . 
Phindulo dzi fanela u katela muvhuso , NGOs , sekithara dza phuraivethe , CBOs na masipala  . 
Tshidzulo tsho farwaho nga mukhantseḽara o bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 a tshi fanela u dzhiwa sa tsho ṋewaho ḽihoro ḽiswa ḽine mukhantseḽara a vha muraḓo waḽo  . 
Hu nga ḓi vha na vhagudi vhane vha nga kona u sumbedza rekanya havho nga u ola na u sa shumisa zwithu zwi fareaho . 
Thendelo ya nzudzanyo ya zwino ya u tikedza vhalimi vho wanaho zwiwe u bva kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea shangoni , u pfumedzana , u vhuisedza murahu shango na khakhululo ya vhue  . 
DMP : Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Sibadela . 
Ri khou dzudzanya u vula tshikolo tsha zwa mutakalo kha Sibadela tsha zwa Pfunzo ya Mutakalo Limpopo u pfumbudza madokotela manzhi . 
Ngauralo , u bvela phanḓa hu ḓo vha tshipiḓa tsha nzudzanyo ya mbekanyamushumo ya u guda . 
Heḽi ndi bono ḽashu ḽa Tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi . 
Ndi mitaladzi i si gathi ya u thoma ya tshirendo tshi no amba nga vhuria . 
Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga fhisa tshitumbu  . 
Tshomedzo dza vhudzulo , u londola na u vhulunga phukha . 
Dzangalelo ḽa muvhali ḽi tea u dzula ḽo fariwa u swika magumoni . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nmaitele a u khwinisa Milayotibe ya zwa Masheleni phanḓa ha Phalamennde . 
Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma , na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri Miraḓo yadzo i shume nga nḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo , zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki  . 
Hezwi zwi katela ipfi ḽavho , kuimele kwavho kana kudzulele vha khou mu thetshelesa na u ita ngafhadzo dzi shushedzaho  . 
Tshitaila tshi tea u buleyshedza na u shumisa luambo lwo dzumbamaho u itela u takadza kuhumbulele kwa muvhali Madzina , fhethu , zwifhinga , vhuimo na zwiṅwevho zwidodombedzwa zwi tea u dzheniswa kha atikili . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-175 na BI-529  . 
Miraḓo ya tshitshavha ine ya imela zwigwada zwa madzangalelo o fhambanaho vha khethwa muṱanganoni wa tshitshavha ( hu imisa zwanḓa kana bammbiri ḽa baloto ) uri vha shume kha Komiti ya Wadi  . 
U nwala ndila ya vhudifari ; u vhea ndila ya kushumele kwa Khoro u ya nga zwivhumbeo zwa kha vundu na zwa kha muvhuso wapo ; na u sedzulusa ndaela na milayo ya u tendelwa ha madzina a divhavhupo  . 
Ndi muambi wa hani ? 
U ṋetshedza iyo khaṱhululo ya nga ngomu nga kha DIO nga kha zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa uyu . 
Khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe mashang ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976  . 
Nga zwiṱuku nga zwiṱuku zwi ḓo vhuya zwa luga , sa zwine ḽiambele ḽa bula vhafunashango ḽashu , panḓa i thoma nga ṱhoṱha . 
U shumisa pulane yashu ( maṅwelezo a uri ndi nnyi ane a tea u shuma zwifhio kha thandela na mishumo )  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhulunga nga u bveledza vhadededzi vhanzhi vhane vha nga funza Mbalo , Saintsi na Nyambo dza Afurika . 
U itela u kona u wana thikhedzo , mabindu a zwa vhulimivhufuwi a fanela u vha na mbuelo ine ya nga swika kana u fhira R300 000 nga ṅwaha  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya kha zwa khetho dza nga misi dzo vhofholowaho , dzi pfadzaho dza tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhusimamilayo tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Ndayotewa . 
Thaidzo dzi kwama vhathu vho fhambanaho nga nḓila dzo fhambananaho , kha hu kwamiwe vhathu vha mifuda yo fhambananaho  . 
Tshikeiḽi tshi bviswa tswayo dza eḽekiṱhiriki nga kha muvhili wavho , dzine dza nga itwa nga kha misipha na thishu , fhedzi dzi haniwa nga mapfura . 
Vhathu vha khou lila nga mitengo ya zwiḽiwa , yo gonya lwo kalulaho . 
Kha ri ṅwale afho fhasi ni kone u ṅwala phara i no pfala . 
Kha uno ṅwaha wa u pembelela miṅwaha ya 60 ya Vhuthihi ha Madokotela a vharangaphanḓa vha MaAfrika na Maindia ( Vho-AB Xuma , Vho-GM Naicker na Vho-Yusuf Dadoo ) , u pembelela miṅwaha ya 30 ya u vhulahwa ha Vho-Steve Biko , na u pembelela miṅwaha ya 20 ya madalo a uya Dakar nga vhaḓivhi vha manwalo vha Mavhuru u ṱangana na ANC , vhuvha hashu vhune ha vha vhuvha ha vhathu vho fhambananaho , na vhuḓipfi ha u vha muthu wa Afrika Tshipembe , vhu tea u ambiwa tshitshavhani tshoṱhe nga nḓila ine ya khwaṱhisa vhuthihi hashu sa lushaka  . 
Vhuḓifari uvho vhu si havhu ḓi vhu tea u vha ho itea musi muthu o farwa a nga fhasi ha mapholisa . 
Ano maḓuvha a huna mbuno ya u sa dzhiela nṱha na u ṱanganedza zwauri muṅwe na muṅwe u wo dzhenelela na u khwaṱhisa muṅwe . 
Mivhigo yo ganḓiswaho ya dzikomiti dza vhakoni yo ṋetshedza kharusi na nyendedzi ya mvelaphanḓa khulwane kha mutakalo wa tshitshavha , wa lushaka na wa dzitshaka  . 
U humbudza vhagudi uri hu na miniti ya 60 kha awara ; hu na miniti ya 30 kha hafu ya awara na miniti ya15 kha kotara ya awara . 
Vhathu kha dzangano vha tea u fhulufhedzea , nahone vha vhe vhathu vhane vha shuma nga maanda  . 
U lontshiwa hu songo tendelwaho , u fhufha kana u kavha ha mabupo , dzihelikhophutha , vhatambi vha mutambo wa u fhufha wo farelela tshithu tshi no nga khaithi ( hang gliders ) , dzibaluni na dzipharashuthi zwo iledzwa fhethu ha Madaka a Muvhuso  . 
Thekhinoḽodzhi iyi i shela mulenzhe u ya kha u swikelela zwipikwa zwa NDP nga u engedza u kona ha muvhuso u wana thandululo dza vhutumbuli kha khaedu dzo ṱanḓekanaho . 
Ngauralo , Miraḓo i Ṱhonifheaho , ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka , ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani . 
Vho ri u vhona tshinyalelo vha ri zwi siwa zwi tshi vhonwa  . 
Vhege ya Maḓi ya Lushaka i ḓo rwelwaṱari ngei Bushbuckridge nga dzi 14 Ṱhafamuhwe ha bvelwa phanḓa na mishumo yo vhalaho u swika nga dzi 23 Ṱhafamuhwe 2014 . 
Ro bula pfunzo sa tshone tshithu tsha ndeme nga 2009 . 
Hu na zwipiḓa zwivhili zwine zwa shumana na mishumo ya vhashumi kha Muhasho zwine zwa vha Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa Masheleni na Ndaulo ya Ndaka ya Vhashumi  . 
U fara khonfarentse iyi zwi ḓo khwaṱhisedza maanḓa a vhulanguli ha mishonga ya lushaka , Khoro ya Vhulangi ha Mishonga na sisiṱeme dza zwibveledzwa zwa mishonga  . 
Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya zwi tshimbilelanaho na masheleni  . 
Tsheo i amba uri a hu tsha ḓo vha na dziṅwe mbilo ntswa dzine dza ḓo dovha dza dzhenisiwa u swika Mulayo Muswa u tshi ḓo phasisiwa wa ḓo kona u vulela mbilo ntswa  . 
U ḓivha uri ndi nomboro ifhio ine ya vha khulwane nga 10 kana ṱhukhu nga 10 . 
Zwa kilima na mutsho zwi kwama thwii nahone nga u ṱavhanya zwitshavha zwashu  . 
Musi vha tshi wana thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 , kana ya ya Ndima 21 ya Mulayo 101 wa 1965 , kha vha ise khophi yayo na khumbelo yavho kana application for a veterinary import permit kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha  . 
Vhunzhi ha dzisete dza zwivhumbeo zwo U swika u rengwaho dzi sumbedza tsumbo nthihi ya ṱhofunḓeraru . 
U ḓo isa phanḓa na u ḓisa mbuelo nga kha u rengisa vhuima zwikepe ha muvhuso na ndaka ya kha phendelashango , zwine zwa ḓo vhuedza dziSMME dza vharema . 
Zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u khwiniswa kana u shandukiswa nga uyu Mulayo ndi u swikelelea , vhuimeleli na u katelwa  . 
Kha muṅwe mulandu , tshitatamende tsha tshiimiswa tsha tshikolo tsho tshi ṋea maanḓa  . 
Rot ( he ri lwela u khwinifhala ha ndeme ya vhutshilo hashu- zwino na matshelo  . 
Ndinganoya vhuṱhogwa , na u vhatsini na hayani , ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC , nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso . 
Ri ḓi dzula ri kha therisano , huṅwe u fhira na u rerisana na vha maṅwe mashango  . 
U isa phanḓa na u shuma ha milayo I no shuma zwino 2 . 
Shango ḽi nga shumisa mbekanyamaitele ya u vhumbela nga u ṱunḓa u bveledza vhuḓilangi ha lushaka  . 
Hezwi zwi ḓo alusa u shumisana vhukati ha masia oṱhe a vha shumaho na mulayo u itela u fhungudza vhugevhenga . 
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu . 
Ndivho dza Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Ḽothari ndi dzifhio ? 
Miṅwe miraḓo ya muvhuso , nga kha vhukando kana maga a mulayo kana maṅwe vho I fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u khwaṱhisedza vhuḓilangi kana vhuḓiimisi hayo , u sa dzhia sia , tshirunzi na vhukoni ha Khomishini . 
Ngamurahu ha musi muofisiri wa mafhungo o no dzhia tsheo ya khumbelo , muiti wa khumbelo u tea u ḓivhadzwa ngaha tsheo iyo nga nḓila ye muiti wa khumbelo a humbelwa u ḓivhadzwa ngayo  . 
Fomo ya Khumbelo ya thendelo iyi i nga wanala kha Ṱhumetshedzo ya 3 ya ndaulo dza BABS  . 
U vhala zwifanyiso sa , phosiṱara kana nḓivhadzo kana phamfulete Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) U rangela u vhala : u ita nyambedzano nga ha zwifanyiso U ita nyambedzano nga ha zwine tshibveledzwa tsha vha zwone U sumbedza mfhungo o khetheaho U ṱalutshedzela mafhungo U ita nyambedzano nga ha ndivho na vhavhali vha tshibveledzwa . 
Khethekanyo kha pulane ya wadi yo khethekanywa nga zwipiḓa zwiraru  . 
Kha hu nangiwe tshishumiswa tsha u linga tsho teaho tsha lushaka lwa mushumo wo tewaho . 
Kha vha wane khethekanyo ṱhukhu dza zwipiḓa vha dzi ṱalutshedze dzi tshi tou tevhekana  . 
U ḓadzisa kha izwo , ndi maga ane a khou dzhiiwa nga Mulangavundu wa Gauteng , Vho David Makhura,vho ḓisendeka kha muvhigo wo ṱanganedzwa wa Ambadzifhele wa Mutakalo . 
Nga u pfufhifhadza malombo o dzhena Vend(a a tshi bva kha Vhalembethu vha Vhukalanga a d(a kha Vhalembethu vha Ha-Mutele na vha Ha-Makahane fhano Vend(a  . 
U khwathisedzwa ha tsireledzo u ri hu si vhe na vhane vha nga kona u vhanyuludza vha swikelela tshiphiri zwi tea u vha zwone zwithu zwihulwane tshifhinga tshothe nahone zwo divhadzwaho vhothe vhashumisani  . 
Sisiṱeme ya Ndaulo ya Kushumele ndi iṅwe nḓila ya u vhona uri vhaimeleli na vhaofisiri kha ḽeveḽe yapo vha shuma mishumo yavho sa musi vho ṋewa maanḓa a u shuma nga u ralo  . 
Ri ḓo isa phanḓa na nyambedzano na vhahura vhashu na European Union , nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha African Union , u vhona uri nyambedzano dza Economic Partnership Agreement dzi a khunyeledzwa nga u ṱavhanya , nahone dzo ḓisendeka nga ṱhavhanyiso ya mvelaphanḓa ya dzingu ḽashu . 
Izwi zwi so ngo fhira vhege mbili . 
Vho-Makone  . 
Hu na maitele a u khethekanya kha maṅwe masia na ṱhuṱhuwedzo ya u bvelela na ṱhuṱhuwedzo ya u dzhenelela ha phuraivete  . 
Sa tsumbo , rabulasi ane a maketa khophorethivi u tea u maketa fhedzi zwiliṅwa kana zwifuwo zwo bveledzwaho nga miraḓo yayo , hu si nga muthu a re nga nnḓa ha khophorethivi . 
Nzudzanyo dzo dodombedzwaho vhukuma dzi a vhewa fhasi u itela mafhungo a zwa masheleni o angaredzaho  . 
Zwifuwo zwi khou fa na sekithara ya zwa vhulimi i khou konḓelwa vhukuma  . 
Ri themendela ndunzhendunzhe dzi pfeseseaho dza vhuḓifhinduleli nga u bveledza ndaela dza madzangalelo a tshitshavha dzine dza ṱalutshedza uri bindu ḽa muvhuso ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea u ṋetshedza hani tshumelo malugana na madzangalelo a tshitshavha , hu tshi khou khwaṱhisedzwa maitele a u thola u ya nga vhukoni nahone ane a vha khagala , na u khwinisa vhukonanyi vhukati ha mbekanyamaitele na mihasho ine ya vha na dzangalelo  . 
Uri izwo zwi bvelele ḽi tea u khwinisa themamveledziso dza maḓi , vhuendi na fulufulu na u ṋetshedza mbekanyamaitele dzavhuḓi na phulufhedziso ya ndaulo kha vhabindudzi  . 
Hedzi KPI dzi nga shumiswa u ela uri masipala na khoro vho kona hani u ḓisa tshumelo u ya nga ha pulane dzo sumbedzwaho kha IDP na u vha ṋea vhuḓifhinduleli  . 
Muredzhisiṱarisi wa Dzikhamphani u fanela u bvisa idzo ndaela na u tendela u pambuwa kha milawana ine ya khou shumiswa u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani na maṅwalo o randelwaho u ya ngawo arali a tshi vhona zwo tea u shumisa iyi khethekanyo  . 
Fhedzi , havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa , ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga , u luga , vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu  . 
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea . 
Izwi zwi ṱuṱuwedza nambi dzoṱhe dzi re na vhukoni dza Afrika Tshipembe . 
Kha iwe sia , mafhungo a nga khwiniswa tshifhinga tshiwe na tshiwe , hu tshi khou fhungudzwa thaidzo ya mafhungo o fhelelaho nga mushumo  . 
U shumiswa ha maano aya hu ḓo shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi yapo na ya vundu nga u khwinisa tswikelelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Khabinethe yo khoḓa Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi na Yunivesithi ya Peninsula ya Thekhinoḽodzhi kha u ita ḓivhazwakale ya u rwela ṱari CubeSat ya u thoma ya shango , nga dzi 21 Ḽara 2013 , ngei Russia . 
Musi vha tshi khou vhalela , nomboro zwithu a i swiki hune ya kwamea nga nṱhani ha muelo , kana vhuimo , kana uri ndi zwa lushaka luthihi . 
Afrika Tshipembe ḽo shuma sa Mufarisa Mudzulatshidulo u bva nga 2015 u swika mathomoni a 2017 , na uri ḽi ḓo shuma sa Mudzulatshidulo u bva nga 2017 u swika 2019 . 
Phindulo dzot ( he dzi fanela u fhindulwa nga mbuno dza vhukuma , nga vhulenda nahone nga tshivhumbeo tsha vhukuma  . 
Shangoni hu na vhathu vhane vha ṱoḓa hu tshi naka zwavho fhedzi . 
Zwi khagala , nyengedzedzo yo pulaniwaho kha vhubindudzi i tea u lambedzwa kha ṱhanganyelo u bva kha zwiko zwa fhano hayani , u fana na masheleni ane o no vha nṱha nga nḓila i vhavhaho  . 
Vha tea u ita khumbelo maḓuvha a 30 phanḓa ha musi vha tshi renga u bva nnḓa . 
Mveledziso ya vhathu : Hoṱhe hune ha vha na u vhingwa ha ṅwana , ṅwana u litshiswa tshikolo  . 
U sedza kha u khwinisa fhulufhelo ḽa mubindudzi na murengi nga u ṱavhanyisa u thomiwa ha tshanduko dza vhuvhumbi u itela nyaluwo ya ikonomi  . 
Kha ri ṅwale ḓo vha wo ima nga nḓilaḓe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ino vhege . 
Itshi tsho vha tshone tshikolo tsho ḓoweleswaho kha ngudo dza kale nga ha vhuloi , zwihulwanesa nga tshifhinga tsha vhukoḽoni , sa izwi vhagudamvelele ( anthropologists ) vha bvaho Britain na kha maṅwe mashango a re na maanḓa a vhukoḽoni sa Europe o shuma kha zwitshavha zwa mvelele zwa fhano Afrika . 
Ndivho : Zwidodombedzwa zwi shumiswa u kala mupfuluwo wa vhathu u bva kha vhurwe vhupo u ya kha vhurwe u itela u pfesesa zwavhugi vhathu na u itela ndivho dza u ita nzudzanyo  . 
Mbudziso ya uri naa khothe dza madzhisitirata dzi na maanda a u ita tsedzuluso kha khothe dza tshirema i kha di toda u wana phindulo  . 
Khabinethe yo takala uri matshudeni manzhi kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha shangoni ḽoṱhe vho tevhela khuwelelo ya u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 nahone i fhululedza zwigidigidi zwa matshudeni vhe vha ṅwala milingo yavho ya mafhelelo a ṅwaha . 
Nga nnḓa ha sialala iḽi , zwitshavha zwa madzinganḓevhe vho ḓisikela nyambo dza vhone vhaṋe , ḽine ḽi nga vha ḽa dzingu kana u shumiswa , u fana na , u mona na UK  . 
Khoniferentsi yo sumbedzisa uri arali sisiteme ya zwa khetho ya zwino i tshi tea u khwiniswa , vhaimeli vho khethiwaho vha fanela u dzhia vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha vhakhethi na vhuḓifhinduleli vhuṱuku kha vharangaphanḓa ha ḽihoro na zwiṱirakitsha zwa dzangano  . 
Dziṅwe nyito U tevhekanya nomboro Vhagudi vha tevhekanya magaraṱa a nomboro u bva kha 1 u swika kha 13 , u bva kha ṱhukhusa u ya kha khulwanesa . 
Ri ḓo thoma thendelano dzi itwaho nga mubveledzi na murengi kha u vhambadzela ṋawa nnḓa , manngo na nguluvhe zwi yaho India . 
Hu tshi khou dzhielwa nha huhuwedzo ya zwipotso na u imvumvusa kha zwithu zwohe zwa tshitshavha , Muhasho wa Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe na Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe yo tendelana kha zwithu zwa ndeme zwa malo zwi tevhelaho , zwine zwa vhumba mutheo wa ii iwalo itshena  . 
Ndayotewa zwine vha nga kona u zwi swikelela ? 
Khabinethe yo laela Tshigwada tsha Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhugevhenga na Vhutsireledzi u ita tsedzuluso ya u punḓuwa ha mafhungo o tsireledzeaho na u ita mbidzo ya uri maga a ndaṱiso a shume kha avho vho pfukaho mulayo  . 
Muhasho u khou shuma na khamphani dza migodi na uri vho no vala migodi i fhiraho 200 ye ya vha i si tsha shuma fhedzi ye ya vha i tshi vho shumiswa nga vhaeba migodi zwi siho mulayoni . 
Ndi ḓoroboni kana miḓini ya mahayani ? 
Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso . 
Mvetomveto ya milayo yo anḓadzwa u itela mihumbulo ya tshitshavha  . 
Ri muvhuso une wa ṱhogomela , na uri ṱhoḓea dza vhashu ri dzi dzhiela nṱha . 
Ndi foramu dzifhio dza komiti , sa tsumbo , Madzangano a zwa mutakalo kana madzangano a tshitshavha , dzine komiti ya wadi ya ṱoḓa u imelwa khadzo ? 
Kha nyimele dzi swikaho mbili zwo bveledzwa u gwevhiwa ha zwifheṱashango zwi rangaho phanḓa ha tevhelwa nga tshigwevho tshilapfu  . 
Dziṅwe nganeavhutshilo dzi kwamaho vhutshilo ha mufu dzi dzhia tshivhumbeo tsha tshirendo tsha lufuno . 
Sumbedzani uri no shumisa hani  . 
Nga u shumisana na khamphani dza migodini ri nga vhona uri matshilo o tsireledzea tshifhinga tshoṱhe  . 
Khetho dza u ḓḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓḓuvha a 30 u bva nga ḓḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa  . 
Minisiṱa , nga themendelo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso , u tea u bvela phanḓa na u asesa u tea ha nyito dzine dza wanala kha Shedulu hu tshi itelwa u ṱanḓavhudza , u shandukisa , u fhambanya kana u shandukisa mutevhe wa nyito kha Shedulu . 
Vha nga shumisa tshumelo ya luṱingo ya othomethiki . 
Itani na u ṅwala zwipiḓa zwa tshiṱori zwi no khou ṱahela afho kha mitaladzi i si na tshithu . 
A huna vhuleme na vhuthihi ha ikonomi na u sa fushea hune hu nga imelela nyito dza vhugevhenga dzi elanaho na ṱhaselo idzi . 
Hu ḓo vha na Tsengo ? 
Arali vhagudi vha vha na u pfesesa ha saizi ya nomboro , u shuma na tswayo zwi ḓo vha lelutshela . 
Ndunzhendunzhe i na mavhaka  . 
Khumbelo i dzhia miṅwedzi miṋa uya kha ya fumimbili uri i shumiwe nayo  . 
Ri a zwi ḓivha uri hetshi ndi tshifhinga tshi konḓaho , fhedzi zwi ḓo pfuka ngauri ri na pulane dzine ra ḓo dzi shumisa kha u tandulula hezwi . 
Ndi zwa ndeme u khwinisa mbadelo kana miholo na maimo a vhubindudzi vhuponi uvhu  . 
Musi Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tshi voutha kha mafhungo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ino , khethekanyo ya 65 a I nga shumi ; vhudzuloni hazwo- ( a ) murumiwa muṅwe na muṅwe kha vhurumiwa ha vunḓu u na vouthu nthihi ; ( b ) mbili tshararu tsha vhurumiwa tshi fanela u vha hone phanḓa ha musi vouthu I tshi nga dzhiiwa kha mafhungo ayo ; na ( c ) mafhungo ayo a tshi ḓo tshewa nga vhunzhi ha vouthu dzo dzhiiwaho , fhedzi arali hu na thai kha masia oṱhe a mafhungo , murumiwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo . 
Dzangalelo ḽa muvhali ḽi tea u dzula ḽo fariwa u swika magumoni . 
Musi a nga ḓivha fhedzi zwine a vha na tshenzhemo nazwo na u zwi sedzulusa  . 
Nḓivho ya zwiga zwa nomboro i ya ombedzelwa musi hu tshi vhaliwa zwithu na musi vha tshi vhala vha tshi ya phanḓa na murahu . 
Mugaganyagwama wa miṅwaha minzhi vha ya na dziyunivesithi ni tshi khou tou khwakhwarudzha  . 
Dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzi tea u fha mutheo wa milayo yapo  . 
Vha humbule uri zwi a leluwa u thivhela malasha uri a sa thathabe u fhirisa u tsima mulilo une wa khou nzhangama  . 
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka yo kwamiwa nga UNESCO uri i shele mulenzhe kha thodisiso ya u kuvhanganya mafhungo a muvhigo wa nyambo dzothe dza tshiofisi hu tshi katelwa na nyambo dza Khoi , San na Nama dza Afurika Tshipembe  . 
Kha vha femele ngomu nga dziningo vha dovhe vha femele nnḓa nga mulomo musi vha tshi pfa vha na siṱiresi kana u vhilaela  . 
Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho , zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea  . 
Vhathu vha Kapa Vhubvaḓuvha vha tea u ambara zwiambaroḓe kha mutsho wo raliho ? 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na vhukoni nga luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo : Mugudi u ḓo amba e na vhuḓifulufheli vhathuni , na u davhidzana zwavhuḓi nga vhukoni na vhaṅwe  . 
Vha tshi khou tikedzwa nga dokotela wavho na miṅwe miraḓo ya tshigwada tsha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri , tshipikwa ndi tsha uri vhone vha ḓipfe vha na mutakalo vha tshi nga muthu a si na vhulwadze ha swigiri . 
Avho vhane vha ḓo wanala vho kandekanya na u nyadza zwidayo vha tea u lavhelesana na maanḓa oṱhe a mulayo . 
U katela vha SAPS na vha SANDF khathi na vhawe vhashumi ngavho vha re na tshenzhemo kha zwithu zwa vhupileli uri vha thuse hu vhe na mulalo na u tsireledzea  . 
Ri ḓo shumisa vhukoni ha vhulangi ha thandela he ra vhu wana kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 u ita uri hei thandela i bvele phanḓa  . 
Milayo yo tiwaho ya u shuma na khuḓano dza dzangalelo . 
Maanḓa na mishumo i itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe  . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe . 
U wana na u ṱalutshedza mishumo ya ndeme ya thandela  . 
Musi mushumi a tshi imiswa u shuma , u na pfanelo dza u newa t ( hanziela dza tshumelo  . 
Afha vho guda , uri thevhekano ya zwiḽiwa i thoma nga zwimela ngauri zwimela zwi na fulufulu ḽa khemikhaḽa ḽa khonadzeo nga kha tshivhumbeo tsha tshiṱatshi , na zwiṅwe  . 
Muvhuso wapo u kwama roṱhe . 
Vhadzheneli vha fhindula mbudziso na vhashumisani kha mbudziso iṅwe na iṅwe mutshimbidzi a dzhia dziphindulo kha vhoṱhe  . 
Mawanwa a odithi dza lushaka o sumbedzisa ho vha na khwiniso yo katelaho nga phesenthe dza malo ; 30 phesenthe ya dzo odithwaho dzo wanala dzi dza vhuḓi ngeno 14 phesenthe yo vha ya dzo salelaho , dzo haniwaho kana ho ṋewa ngeletshedzo ngauri dzi songo fhelela  . 
A thi na tshelede yo linganaho . 
Ni songo ṋuṋedza kana u dzhia sia  . 
U leludza mahumbulwakha u dzhenelela ha tshitshavha kha masipala , na zwiimiswa zwo thomiwaho u itela uri tshitshavha tshi dzhenelele  . 
Khabinethe i tikedza tshoṱhe mawanwa-thangeli kha u kavha hu songo tendelwaho ha bupo ḽa vhathu Beizini ya Mmbi ya Muyani ya Waterkloof . 
Vho Mahomed Iftekhar Chowan sa CFO wa Tshumelo ya Yunivesala na Zhendedzi ḽa Vhuswikeleli ḽa Afrika Tshipembe  . 
Fhungo ḽine ḽa tea u sedzwa ndi ḽa uri hu na vhathu vhane vha tenda na u ṱanziela uri vhone vha a kona u lowa vhaṅwe  . 
Vha humbeleni uri vha ni vhudze uri iḽo ipfi ḽi buliwa hani na uri ḽi amba mini . 
Phambano dzo shumanwa nadzo nga maitele a re khagala , u dzhiela nṱha na nga nḓila i pfadzaho  . 
Vhagudi vha tea u pfumbudziwa kha zwine vha tea u zwi sedza na uri vha buletshedza hani phetheni . 
Khabinethe yo tendelau anḓadziwa ha Muvhigo wa nga ha Vhulavhelesi ha Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Pfushi dza Tshikolo . 
Kha vha khwathisedze mbuelo dzine dzi si vhe dza tshelede . 
Mashuvhuru vhane vha vha vho shavhela mu(lani kana vhane vha si vhe na mudabe vha ( la gavhelo  . 
Shangoni hu vhonala zwiṋoni na ṋotshi na maluvha manzhi na maṱari maswa . 
Kha miṅwaha miraru i ḓaho , ri ḓo shumisa R847 biḽiyoni kha themamveledziso na uri hu ḓo thomiwa na u khunyeledzwa thandela dzo vhalaho . 
Nnḓu dza ṱhanganyelo ya 200 dzo ṋetshedzwa mazhakanḓila a nndwa . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , kana zwa muthu a kwameaho o Kha zwoṱhe zwi kwamaho vhufhura , Interpol i ḓo shumisana na Commercial Crime Unit ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwo sedzeswaho khazwo ndi u fhelisa khakhathi dza vhana na vhafumakadzi . 
Kha tshiṅwe tshipiḓa tsha ḓorobo vhathu vha dzula kha nnḓu dzo fhaṱiwaho zwavhuḓi kha dzipulotoni  . 
Vha anzela , sa tsumbo , u dzhenelela kha vhuendelamashango kana maitele a miri ya u ilafha  . 
Dziṅwe thaidzo dzi ḓiswaho nga maraga ndi dzauri dzi a konavho u engedzwa na u shumiswa nahone dzi dzumba zwinzhi nga ha mvelelo na mvelaphanḓa ya mugudi . 
Musi mbekanyamaitele dzo luga , vho dovha vha amba uri muhasho wavho u ḓo ṱola kushumiselwe  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo vhuelwa kha ikonomi na kha poḽotiki nga kha u shela mulenzhe kha Smart Africa . 
U shuma na maipfi U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi U fhaṱa kha nḓivho ya mibvumo u konou peleṱa maipfi tsumbo : u fhaṱa miṱa ya maipfi zwi tshi bva kha mibvumo kana mbonalo . 
Phimo ya vhubindudzi ho khwaṱhaho ha phuraivethe na ha muvhuso ho thoma u sumbedza uho u ṱumana ha muvhuso na ha phuraivethe  . 
Fhedziha , tsivhudzo dzi tevhelaho dzo itwa kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
U khwiniswa ha tswikelelo ya vhulamukanyi ho ṋewa ṱhaluso ntswa mahoḽa musi hu tshi vulwa Davhi ḽa Khothe Khulwane ngei Limpopo . 
Musi hu sa athu u vha na luambo lu no pfi Tshivend(a hovha hu tshi ambiwa tshingona  . 
Kubugwana uku kwo fara mafhungo nga u angaredza a u lafha ha u lingedza ( clinical trials )  . 
Sisiteme ya ndangulo ya kushumele i ita uri zwipikwa zwa mushumo zwi vhe khagala uri vhadzhiamikovhe na vhadzulapo vha kone u vhea iṱo zwavhuḓi kha mvelaphanḓa na u kona u wana dzithaidzo  . 
Zwenezwo-ha , hu ḓo tea uri hu vhe na nzudzanyo dza u pulana dzo fhambanaho zwi bva kha lushaka lwa wadi  . 
Iyi puḽane i ṋea manweledzo a nḓila ntswa ya mveledziso ine ya katela zwitshavha , vhaswa , vhashumi , vha sa shumi na mabindu ane a shumisana na muvhuso u re na vhukoni  . 
Vhafumakadzi vho malwaho kana vha tamaho u shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale  . 
Vhareili vho kulea nungo vhukuma  . 
Ri tsivhudza vhashumisi vhoṱhe vha bada uri vha tevhedze phimo dza luvhilo ; vha vhe na vhuṱanzi ha uri goloi yavho yo lugela u tshimbila badani ; u sa reila vho kambiwa na u vhofha mabannda a zwidulo . 
Nga u ṋea pfanelo vhathu vha koloni uri vha ḓi vhuse vhone vhane , vha khou thithisa tshipikwa itsho  . 
U ṅwalisela mabebo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelomuvhigo wa tshikolo  . 
U lwa na vhuaḓa zwi dzula zwi zwiṅwe zwa nṱhesa kha zwi re na ndeme zwa muvhuso . 
Fhedzi-ha , mithelo yo engedzwaho tshiṅwe tshifhinga i a dzheniswa kha thundu dza maimo  . 
Kha vha dzungudze tsha u fembedza ( MDI ) zwavhuḓi . 
Muhumbulo muhulwane wa uri izwi zwi dzhiiwe sa mvelelo dzo fhambanyiswaho na dziṅwe ndi u itela u sumbedza zwa ndeme kha u bveledza luambo u buḓekanya na Kharikhuḽamu yoṱhe  . 
Mihasho ya Muvhuso ya Lushaka khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone  . 
Foramu ya Ikonomi ya Afurika ndi dzangano ḽi ḓilangaho ḽa dzitshakhatshakha ḽo ḓiimiselaho u khwinisa tshiimo tsha ḽifhasi nga u shumisa vharangaphanḓa vha mabindu , poḽitiki , akhademi na vhaṅwe vha tshitshavha u nea tshivhumbeo tshiswa tsha mbekanyamushumo dza ḽifhasi , dzingu na nḓowetshumo  . 
Vha humbelwa u dzhia tshifhinga u vhala Maga a Kushumiselwe ashu  . 
Ri do lingedza nga ndila dzothe u sa ita zwithu zwine zwa do ri sia ri vhapfuki vha mulayo  . 
Mbekanyamushumo ya u ṋetshedza zwiḽiwa i khou tshimbila zwavhuḓi ? 
Ri khou ṱuṱuwedza itshi tshiimiswa uri tshi ite uri fulo iḽi ḽa u lwa na khakhathi dza vhafumakadzi ḽi vhe ḽa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Hezwi zwi nga konadzea nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe kana u shuma na tshigwada . 
Ni nga vhona na lifhasi nga ngilasi dzo sedzaho kha mufunwa wanu ; ndi zwi vhona kha sia la tshelede zwi tshi kwama ikonomi  . 
Mbadelo dza vhuṱun ḓi ndi mbadelo dzine vha dzi badela musi vha tshi ṱun ḓa thundu u dzi ḓisa Afrika Tshipembe  . 
Tsha vhuraru , u sumbedza u ḓisola kha zwe vha ita kana zwe vha sa ite  . 
IDC i nga vha thusa kha u bveledza thandela kana muhumbulo na u vha fha masheleni ane a kona u shumisea kha mabindu  . 
Hu si kale hu ḓo vha hu na vhathu vhavhili fhedzi kana vhathu vha si gathi vha shumaho kha muthu o nothaho muṅwe na muṅwe  . 
Mitambo iyi kanzhi i tambiwa masiari , vhasidzana vho no fhedza u thusa nga mishumo ya hayani kana vho no vhuya zwikoloni,vhatukana vhe malisoni  . 
Vha ita izwi u swika kha 500 . 
U peleṱa maipfi o ḓowelwaho nga ngona . 
Vharangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Muhanga wa Kuvhusele vha sedza kha muvhuso uri u vha ṋetshedze zwiko zwo teaho zwi konisaho Vharangaphanḓa vha sialala u shuma mishumo yavho . 
Maitele oṱhe a nḓisedzo ya tshumelo a vha Khagala , tenda ha vha hu na vhulavhelesi ho kwaṱhaho nga tshitshavha , tshine tsha ḓo shuma sa vhalindi , vhane vha ḓo ṱoḓa Dzilafho kha tshumelo i si yavhuḓi na u kombetshedza zwauri vha wane Ndeme ya tshelede  . 
Uri vha vha kone u swikelela mitengo ya zwiḽiwa kha vha renge zwiḽiwa zwi si na madzina sa izwi zwi tshi vha zwi sa ḓuri u fana na zwa madzina , ngeno vha tshi ḓo ḓi ri vha tshi zwi ḽa zwa ḓi fana na izwo zwa madzina . 
Nyendedzi dza Lushaka dza Kuthomele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala ya 2005 , i topola kiḽoso dza khoudu dza vhuḓifari dzo vhalaho dza Komit ya Wadi nga ha vhudavhidzani na vhadzhiamikovhe vho fhambanaho  . 
Kha vha ite khumbelo nga u ṅwala . 
Ro vha ro yela u vha thusa fhedzi kha mafhungo a tsireledzo na a zwithuthubi  . 
Zwitshavha ezwi zwa ikonomi ya dzingu zwiraru zwi khou ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo dza u vhuedzanya nzudzanyo dzavho dza vhuvhambadzi , u vhofholowa ha musudzuluwo wa vhathu vha re na mabindu , na u thoma u shumisa ho ṱanganelaho ha mbekanyamushumo dza themamveledziso ya mikaṋoni ya dzingu  . 
Mula uyu wo vha u na vhathu vhararu nga vhusiku ha mbalavhathu  . 
U sumbedza uri hezwi zwithu zwi dzhiwa sa zwithu zwihulu , ri wana uri musi mufumakadzi o malwa ; a tshi vhifha muvhilini ( u gonya miri ) u a vhudza mazwale wawe uri o pfukiwa  . 
Minista vha do vhona uri tshigwada itsho tsha vhalamukanyi tshi khou newa thikhedzo ya vhunwaleli na ya ndaulo yo teaho u tshi konisa u ita mishumo yatsho  . 
U khoutha tsheo ipfi nga ipfi U ṋea manweledzo nga zwo kumedzwaho na zwe zwa swikelelwa U ṅwala nga tshifhinga tsho fhiraho . 
Kha vhuvhili a iyi milandu , khothe a yo ngo ṱanganedza uri vhuloi vhu a itwa sa tshipiḓa tsha mvelele  . 
U engedzea ha u shela mulenzhe na tshivhalo tsha vho vuledzaho pfunzo dzavho , hu na khetho ya digirii ya yunivesithi ya miṅwaha miṋa , i na khoso dzo itelwaho vha songo fushaho ṱhoḓea dza yunivesithi na thikhedzo nnzhi ya dziyunivesithi u itela u thusa matshudeni a vharema vhane vha bva kha miṱa i shayaho , zwi ḓo ita uri hu vhe na mbuelo dzavhuḓi  . 
Zwi ḓo konḓa arali hu si uri zwi tou vha zwi sa konadzei , uri ri swikelele vhupfumedzani ha vhukuma u swika fhungo ḽa mavu ḽi tshi tandululwa  . 
U linga hoṱhe hu tea u vhona uri u guda luambo ndi maitele nahone vhagudi vha nga si bveledze tshibveledzwa tshi re tshone tshoṱhe nga luthihi . 
Vha ḓo ḓivhadzwa arali khumbelo yavho yo fheliswa . 
Sa tsumbo , mbadelo dza u shumisa ndaka dzi no ḓo bva kha u ṱanganelana ha ndangulo ya pfanelo ya ndaka ya muhumbulo zwi nga ḓisa mbuelo khulwane nga murahu ha tshifhinga tshilapfu fhedzi arali vhushumisamupo yo bveledza tshibveledzwa tshine tsha vhambadzea  . 
Ndambedzo iyi i dovha ya thusa vhathu vha tamaho vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi  . 
U dzudzanya tshiṱori tshau na tsha khonani . 
Komiti dza Wadi dzi nga shumisa tsumbo iyi u ela kushumele kwa masipala wavho  . 
Hu tea u vha na maga ane vha tea u a dzhia uri vha kone u tshila naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya . 
Kha vha tende vhagudi vha tshi vhala navho tshiṱori tsha kiḽasi . 
B Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo i ranga na u tshimbidza ṱhanganelano na vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na nyanḓadzamafhungo . 
Kha vha pulane uri vha humisela murahu mbuelo dzi bvaho kha dzithandela dza CBNRM kha u thogomela zwishumiswa zwa mupo  . 
Vha ḓo humbelwa u ita ndingo dza maṱo . 
Avha vhana vha khou ita mini zwine zwa vha zwavhuḓi kha mivhili yavho ? 
Uno ṅwaha , ri ḓo thoma u kuvhanganya fulufulu u bva kha vhabveledzi vha fulufulu ḽi vusuludzwaho , zwine zwa ḓo sumbedza vhuḓiimiseli hashu kha fuluful ḽi vusuludzeaho . 
Madzinginywa a nga si ṋetshedzwe u swikela masia oṱhe a ṱoḓwaho o no khunyeledzwa  . 
Vha songo vhuya vha vuwa vho thoma u daha . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u dzhena , a dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki  . 
Vhavhili vha malanaho , ṱhanzi mbili na muofisiri wa mbingano vha tea u saina Redzhisita ya Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana . 
Mbu : Hu na zwi sa katelwi naa ? 
Mulayotibe wa Pfanelo u vha tshipida tsha mulayotewa , ngeno khothe dzi na maanda a u kombetshedza pfanelo idzi  . 
Muhasho wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala wo fhindula zwililo zwa masipala na miraḓo ya Komiti dza Wadi uri moduḽu uyu u wanale nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe  . 
Nga murahu ha u vhala bugu lwa vhuvhili , ndo ḓiwana ndi khou vhala ndi tshi dovha tshiṱori , ndi tshi takadzwa nga nḓila ine matshilo a vhabvumbedzwa a vha a tshi khou vhambedzwa na a vhaṅwe , na nga nḓila ine a khou ṱumanywa ngayo na u elela na mudzedze wa tshiṱori  . 
Malwadze manzhi ano livhanyiswa na vhuloi ndi haya : tshifula , tshipengo , u shaya mbebo na man(we-vho ane a nga sa tshi(liso na u t ( atshilelwa na man(we-vho  . 
Muhasho wa Ofisi ya Muphuresidennde ( DMPE ) , u tshi khou tevhedza Mulayo wa u Ṱuṱuwedzwa ha u Swikelela Mafhungo ( PAIA ) wa 2000 ( Mulayo wa vhvhili 2 wa 2000 ) , wo dzudzanya tshibugwana u itela u leludza u swikelelwa ha mafhungo ane a vha kha DPME nga lushaka . 
Ndi tshi lavhelesa kha khumbelo iyi ya ḽaisentsi nga mbalotshikati henefha kha mabambiri a vhuṱoḓesi a fumisumbe , zwenezwo vha kha muvhuso wo fhambanaho tshoṱhe u ya nga vhuṱumetshedzi vhukati ha vhuṱoḓesi na vhubveledzi  . 
Tshitshavha tshi do wana mbuelo nga u ita hezwi  . 
Thandela ṱhukhu dza tshitshavha dzi no nga sa u khwiṋisa kutambele kwa kiḽabu yapo ya bola kana u thusa thandela ya ngade ine vhathu vha tshila ngayo , zwi dovha hafhu zwa ṱoḓa ndayo dza ndangulo ya thandela hu u itela u khwaṱhisedza uri ndivho dzadzo dzi swikelwe  . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga u dovha u vuwa ha migwalabo ya dzikhakhathi kha zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha . 
Ndo amba fhedzi ndi nnyi ane a ḓo vha tshipiḓa tsha vha 23 vha u fhedzisela ? 
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo  . 
Milayo iyi na yone yo ita mutheo wa PMS u itela muvhuso wapo  . 
Hu ḓo waniwa uri aya maitele a tea u khwaṱhisedzwa na u bveledzwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi uri a kone u pfeseswa nga vhashumi vhoṱhe  . 
Mbuno a si u phaḓaladza ndeme ya saintsi ya dzilafho ya zwino ye ya ri ḓisela u bvisa na nyeluli  . 
Ri pfa ri tshi takala vhukuma uri , mulovha , Phalamennde ya Zimbabwe yo phasisa Mulayo wa u khwinisa Mulatewa wa vhu 19 , ha vha u vhea mutheo wa u dzhenia muvhuso une wa katela vhoṱhe  . 
U ya nga mapholisa , pulane ya tsireledzo i ḓo sedzana hafhu na zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwa vhutherorisi  . 
Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa , vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa  . 
U oa u kona u swikela rekhodo dzine dza vha na mafhungo a muhumbeli ene mue na u pandelwa ha vhashumi  . 
U bula vhuḓipfi hawe siani ḽa zwe zwa ṅwalwa a bula uri ndi nga mini a tshi ralo , tsumbo , Ndi pfa uri muṅwali o vha a tshi nga vha o fha mafhelelo a takadzaho a tshiṱori . 
A nga si langulwe nga muthu ane a vha nga nnḓa hao  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Mutakalo wa Zwimela ( Phytosanitary ) wa 2015 Phalamenndeni . 
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela . 
Akhaunthu dza Pre-paid  . 
Thikhedzo u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo yo kokodza R4 biḽioni ya vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe hu na khonadzeo ya u vhulunga na u sika mishumo i ṱoḓaho u swika 3 614 kha kotara ya Khubvumedzi-Nyendavhusiku 2017  . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 2 a tshi thivheli Minisiṱa we a vha e sinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , u isa phanḓḓa sa minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 911a ya Mulayotewa muswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B. 
U kala hoṱhe hu itwaho kha Gireidi 1 ndi ha inifomaḽa . 
Khethekanyo 12(4) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na Khethekanyo 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata u fha maanda khothe uri i sedzuluse dziaphili dzi bvaho kha khothe dza tshirema fhedzi zwipida zwothe a zwi ambi nga ha tsedzuluso  . 
U dzhenelela ha tshitshavha ho itelwa u bveledza ndeme dza vhuvhusi havhuḓi na pfanelo dza vhathu  . 
U rangela u thetshelesa : Hezwi zwi lugsela vhagudi u thetshelesa tshibveledzwa tsho Nwalwaho nga Luambo lwa u Engedza . 
Mushumisi a nga dalela website iyi a songo ṋekana nga zwidodombedzwa zwawe . 
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme , zwanḓani zwa Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo Commission for Concilliation , Mediation and Arbitration CCMA . 
U bveledza vhushelamulenzhe ha tshitshavha  . 
Muvhuso washu nga kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo wo thoma ṱhuṱhuwedzo dzi na tshivhalo miṅwahani i si gathi yo fhiraho hu u itela u engedza vhubindudzi kha sekithara ya vhubveledzi nga mannḓa kha zwa malabi , mikumba na sekithara ya dzigoloi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe  . 
Iwe nkukuwe tshinoni tsha nkuku ? 
Zwi konḓa nga maanḓa u ṱalusa tshithu muthu a si na nḓivho ye a tou tshenzhela ene muṋe . 
Musi wa dzinndwa Vhavend(a vho vha vha tshi fulufhela iyi ngoma kha u d(ipilela  . 
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni  . 
Khabinethe yo tendela u ḓavhadziwa ha Mulayotibe wa Overvaal Resorts Limited wa 2017 Phalamenndeni  . 
Vhathu vho Farwaho , vho Valelwaho na vho Pomokwaho Heyi pfanelo I tsireledza vhathu vho farwaho , vho valelwaho na vho pomokwaho . 
Pfano kana thendelano ya u lamukanya i nga vha hone musi phambano i tshi bvelela , kana hune ha khou humbulelwa uri hu nga vha na phambano vhukati ha avho vha kwameaho , hune vha khou tenda uri phambano idzo dzi nga tandululwa nga ndila ya vhulamukanyi  . 
Asesimennde i fanela-vho u thusa vhagudi u kona u haṱula nga ha vhukoni havho , vha ḓivhetshele nḓivho ya mvelaphanḓa na u ṱunga u guda hu yaho phanḓa  . 
Dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u sima milayo . 
Heḽi ḽiga ḽa mveledziso ya pulane ya wadi ḽi topola mvelelo khulwane dzine tshitshavha tsha ṱoḓa nauri idzi mvelelo ndi dza vhukuma u swika ngafhi zwi tshi ya nga u vha hone ha zwiko  . 
Ngoho ndi ya uri u sa lingana ha mirafho na nga mbeu a zwi vhangiwi fhedzi kana kanzhi nga khethululo mishumoni  . 
Zwa mabindu maswa a vhafumakadzi ane a khou aluwa ndi , ngauralo , zwi a pfala zwi zwa vhuṱhogwa kha u ṱanḓavhudza vhudzheneli na u khwaṱhisedza uri ikonomi i vha yo katelaho vhukuma  . 
Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela-Phresidennde a vha o no ana kana u khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ha ngo fanela u dovha a ana na u khwaṱhisedza musi a tshi khou dovha u shuma sa Mufarela-Muphresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa saPhresidennde a tshi thoma u shuma . 
Ndi nga mini phukha dzo vha dzi tshi kakamela musi dzi tshi amba na Vho Ndau ? 
Kha vha ḓadze Fomo 11 : Application for the adoption of a child ( Khumbelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo )  . 
Thuso ya thekhinkhala i bvaho nnda i tea u nekedzwa u itela zwauri zwitshavha zwi nga tevhedza nyimele idzi  . 
Arali mvelelo dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzo vhetshelwa thungo nga khothe , Phresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza kana u dzudzanya maḓuvha maṅwe a khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo . 
MaAfurika Tshipembe zwazwino vha khou tshila lwa tshifhinga tshilapfu . 
Hezwi zwi nga bvelela nga u ita uri hu vhe na vhut ( anzi ha u tou thetshelesa ha nyengedzedzo kana vhut ( anzi vhune vhu nga d(iswa phand(a ha khothe nga afidavithi kana hezwi zwot ( he zwi tshi khou itelwa u tikedza khat ( hululo  . 
Musimamilayo ha ngo tama u thoma u shumisa sisteme iyi i tshi humela murahu , sa afha ho dzhiwa muhumbulo wa uri vhamalani vho saina khonṱhiraka ya khumbelo ya masiandaitwa o ḓoweleaho a mbingano dzavho  . 
Mutumbu wa atikili u fhindula mbudziso dzi no ri hani na ngani . 
U tshinyadza thundu kana ndaka na zwone zwo angaredzwa kha dzikhakhathi  . 
VHUBVO PSC yo thomiwa zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha 196 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996  . 
Kushumele kwo ḓisendekaho nga zwigwada ku ṋetshedza sekithara kana zwigwada zwo fhambanaho tshikhala tsha u ṱangana vha shuma vho sedza tshipikwa tshithihi  . 
Mushumo wa khamphani iyi hu ḓo vha u dzhena kha vhushumisani ha thandela dza phaiphi dza u fhirisela gese  . 
Naho zwi tshi konḓa na u ḓura u kala masiandaitwa kha tshiimo itshi tsha mafhedziseloni , pfunzo dzi dovhololaho thero dzi nga kona u wana dziṅwe dza mveledzwa , sa zwine musaukanyo wa masiandaitwa a u ṱanganyisa a nga vha hone  . 
Thaidzo idzi , dzi tshi khou tshimbilelana na thaidzo khulwane vhukuma dza ndangulo , a zwi timatimisi uri zwi ḓo vhea khovhakhombo khulu vhukuma kha dziyunivesithi  . 
Vhulamukanyi vhu amba ndondolo yo teaho ya vhalwadze vha dzhielaho nzhele zwiko zwi re hone  . 
Vhathu vha si na thaidzo ya inisuḽini , na vhathu vha re na Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri vha nga vha khomboni ya u vha na vhukonḓi ha swigiri ya malofha nga kha kuḽele na nyonyoloso . 
Ndima 3 i sedza kha ṱhoḓisiso ya mbambedzo ya sisiteme ya vhulamukanyi ya vhongwaniwapo kha mashango o khetheaho a Afurika na maṅwe mashango a vhukovhela na zwiṱaluli nyangaredzi zwine zwa fana na sisiṱeme ya vhongwaniwapo ya Afurika Tshipembe . 
Vha songo tendela vhathu vha tshi shumisa thandela kha u divhuedza  . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe sa : u amba mafhungo nga u tou tevhekanya zwavhuḓi . 
Mulayo tshi sa fhiri miṅwaha ya fumi . 
Masheleni o badeliwaho kha u anḓadzwa ha khungedzelo kha gurannḓa u ḓivhadza tshitshavha nga ha zwi re kha tshipitshi tsha MEC , zwi nga si dzhiiwe sa zwi songo tendelwaho kana zwi songo ḓoweleaho . 
Tshavhuvhili , ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamushumo dza sekithara ya tshitshavha dza u thola  . 
Thetshelesani tshiṱori tshi ne mugudisi vha ḓo ni vhalela . 
Tshiṅwe tshifhinga hu nga ṱoḓea muvhigo wa phothifoḽio ya vhupo , arali mufari wa phothifoḽio a tshi ḓivha izwi , a nga davhidzana na tshitshavha malugana na fhungo iḽi na u ḽi ḓivhadza kha komiti zwavhuḓi  . 
Hezwi zwi ḓo sia vhagudi vha na mutheo wa lupfumo lwa mvelele ya Tshivenḓa ine ya ṱuṱuwedza mikhwa mivhuya . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri tshumelo a i tseli fhasi , na kha tshumiso ya zwiko zwinzhi zwa muvhuso zwine zwa ḓo ḓisa tshumelo dza ikonomi u itela u sika mishumo na zwikhala zwa vhubindudzi . 
Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku wo thusa mabindu a 149 kha kotara ine ya khou sedzuluswa  . 
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC u wana thendelo kana u haniwa . 
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa ya thendelo ya u ḓiraiva yo no lugela uri vha i tevhele  . 
U khwathisa uri vhagudi vha fhedza thero dzoṱhe dza ngudo na masia a zwikili zwine vha tea u zwi fhedza kha nwaha une vha vha khawo wa tshikolo . 
U sedzulusa phindulo ya sars na u dovha u ṱoḓisisa nga ha mbilaelo yavho , hune zwa vha zwo tea . 
Afha fhasi hu tevhela zwiṅwe zwine zwi nga thusa hu tshi itwa ndugiselo dza u pulana  . 
Hu tea u vha na maitele a u vhigela vhashumisi nga ha mbilaelo dzo hwelelwaho  . 
Vha tshi khou shumisa khontheina kana midzio ya mielo yo fhambanaho vha ṱuṱuwedze vhana vhavho u ela uri ndi ifhio mihulwane kana miṱuku vha tshi khou shumisa maḓi kana muṱavha . 
Vha khwaṱhisedze uri fomo yavho yo ḓadziwa nga vhuḓalo . 
Vho swika he vha iswa vhuongeloni vha lovhelahone  . 
Vhaṋetshedzi vha nḓivho ya sialala : zwifhinga zwinzhi tshitshavha tshapo tshi ḓo vha tshone muṋetshedzi wa nḓivho ya sialala fhedzi Mulayo wa Zwitshilaho zwo fhambanaho u dovha wa sumbedza uri muthu muthihi a nga vha muṋetshedzi wa nḓivho ya sialala  . 
Tshimebi tsha ANC kha Komiti ya Vhulamukanyi  . 
Izwi zwi katela u linganyiswa ha mbekanyamaitele hu u itela u sedzulusa na u khwaṱhisa Mulayo wa Mutheo wa Mbekanyamaithele ya Ndeme ya nṱha wa Thengiso , na u engedza Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Ndisedzo i re na Ndeme kha vhoṱhe vha pulane dza Khamphani dzi Langulwaho nga Muvhuso khathihi na u khwaṱhisandangulo dza mihasho ( zwihulwanesa kha thendelano dza migodini ) hu itela u swikelela mbambadzo yapo . 
Ni vhona u nga tshiṱori tsha kholekhole ndi mini ? 
DPSA yo vhumbiwa u itela u swikelela vhuḓifhinduleli ho sumbedziwaho afho nṱha . 
Vha rumela nḓivhadzo maḓuvha mararu phanḓa ha muṱangano  . 
Kha ri tsukunyee Ndi a kona u ita masongesonge . 
Arali vha na mbilaelo vha nga ṅwala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo  . 
Fomo4 dzo tiwaho kha Ndaulo ya BABS dzo oliwa u itela u shumisa ṱhoḓea dza mulayo nahone ndi zwa ndeme uri thendelano dzi tevhedzele tshivhumbeo tsho tiwaho na u vhona uri ho fhindulwa zwo fhelelaho nahone ho fanelaho kha tshipiḓa tshiṅwe tshiṅwe tsha fomo  . 
Sa tsumbo , hu nga ṱanganywa na vhulimi ho ḓoweleaho , vhashumi , muḓagasi na khonadzeo ya vhuendelamashango hu itelwaho u tsireledza mupo  . 
Izwi zwi ḓo dovha zwa asesa vhukoni ha muthu nga eṱhe u shandukisa lutendo lwawe , luvhengelambiluni na u vha na muhumbulo wa sia ḽithihi  . 
U vhulawa ha mudededzi phanḓa ha vhagudiswa tshikoloni zwa zwenezwino nga mufarisi wawe zwi ri humbudza khaedu dzine ri tshe ro livhana nadzo dza u tambudzwa ha vhafumakadzi . 
U amba uri kha zwigwada zwivhili zwa zwithu zwo ṋewaho ndi tshifhio tshi re na zwinzhi kana zwiṱuku hune kha zwoṱhe zwigwada ha vha na 15 kana zwiṱuku . 
Modaresheni a i tei u tou vha ya u sedzulusa uri nomboro ya mishumo ya vhagudi yo swikelelwa fhedzi , kana uri memorandamu wo shumiswa nga nḓila yone . 
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho nga iṅwe tshumelo i lingaho mbeu . 
Vouthu ya Mugaganyagwama  . 
Ro zwi amba uri hezwi zwo luga vhathu kha vha litshwe vha ḓe na fomo dzavho naho vho vha vha sa athu ganḓisa magunwe avho  . 
Zwi re ngomu zwi gudwa zwavhuḓi , fhedzi hu si maipfi o bva o tou ralo  . 
Thebuḽu ire kha siaṱari ḽo fhiraho ndi themphuḽeithi ine ya nga shumiswa u sumbedza fhethu ha kushumele ha ndeme kha pulane ya kushumele  . 
Muhasho wa Vhulimi u fara mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vhulimi , miroho na mitshelo . 
Musi zwi tshi konadzea , u itela khaedu kuvhonele kwa vhaṅwe na u ṱoḓisisa uri maime na maanḓa zwi sumbedzwa hani nga u tou amba . 
RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU  . 
Vha nga kona hafhu u vha na vhupfiwa nga vhupfiwa ha u tou amba kana ha u tou ṅwala  . 
U ṱumanya CBP na IDP zwi sika tshikhala tsha u khwaṱhisedza IDP kha vhupo hapo na u ḓisa ṱhalutshedzo ya ṱhoḓea dza u shela mulenzhe kha Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala  . 
U maanḓafhadza vhathu Miṱa ya mahayani ine kha vhupo ha mahayani u ya hola miholo ya itela u kona u engedza fhasi . 
Vha tea u vha na ha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . 
U humbula nga ha maambiwa mahulwane kana u aravha nga nḓila yo fanelaho . 
A vha tei u vha na tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi . 
Hezwo ndi zwone zwithu zwiraru zwine ra ḓo tou livhana nazwo , kha uno ṅwaha ngaṅwaha u ḓaho  . 
Zwa uri vhana vha wana dziṅwe pfanelo dzo engedzwaho zwi bva kha tshiimo tsha mulayo tshavho  . 
Tsho ḓo ṋewa dzina ḽa Africa House nahone zwa zwino tshi khou shumisiwa nga Ofisi ya Matshimbidzele a Phalamennde na komitiṱhanganelo kha zwa Vhuṱoli . 
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khethiwa hu tshi tevhedzwa maitele a vhidzwaho u pfi vhuimeli ha ndivhanele  . 
Mafhungo a zwa tsireledzo na mutakalo mushumoni . 
Tshiimiswa tsho Khetheaho tsha u Lwa na Vhuaḓa tsho thomiwa kha Muhasho wa zwa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo u shuma na zwa vhuaḓa na milandu ya u kaidza hu kwamaho vhashumeli vha tshitshavha . 
Hu pfi tshavhi dza Angola dzi tea u kona u dovha dza vha na vhudzulapo ha shango ḽadzo ḽine dza bva khaḽo , vhunga nyimele dzine dza ṱalusa uri muthu a vhe tshavhi dzi si tsheho . 
Ngoma iyi yo vha i tshi dzhiiwa sa ngoma i re na madambi  . 
Vho-Mbilummbi na ṅwana wavho Malindi na mufumakadzi wawe Maria vho ḓo lilelwa nga tsimbi , vha fhedza vho no dzhena thumbuni ya lukhohe . 
Muvhuso u ḓo shela mulenzhe u vhona uri tshumisano iyi i a shuma , na u vhona uri roṱhe ri a shumisana kha vhuḓifhinduleli hashu ha u tsireledza vhadzulapo vha shango ḽashu . 
Zwi ḓo dovha zwa khwinisa u fhindula na u shuma ha vhuṱoḓisisi , mveledziso na ṋetshedzo ya u bveledza zwiswa kha ndeme ya vhutshilo ha maAfrika Tshipembe , nga kha mbambedzo dza khwine na vhuvhekanyandeme ha muvhuso . 
Shango ḽo dzhia buḓo ḽine ḽa khwaṱhisedza vhuthu hashu . 
Dokotela wanga kana rakhemisi wanga u a nṱuṱuwedza u shumisa mushonga wa dzheneriki ? 
Miraḓo ya tshumelo ya khophorethivi i nga ṱoḓa u rengisa zwibveledzwa zwavho nga mutengo wavhuḓi ; vha nga ṱoḓa u renga thundu nga mutengo wa fhasi , kana vha nga ṱoḓa u wana ḽounu ine ya vha na nzwalelo ya fhasi . 
Mvelele dza malofha- zwi dzhia iri dzi si gathi kana maḓuvha . 
Hedzi ndingo a dzi tou vha makone kha u vhona kuphurotheini kuṱukuṱuku ; zwo ralo , hu tea u vha na sambula ine ya rumelwa ḽaborothari u itela dziṅwe ndingo . 
Muvhuso u a zwi ḓivha uri vhubindudzi kha pfunzo ya vhana vhashu vhu ḓo thusedza zwihulwane kha gondo ḽashu ḽa nyaluso ya ikonomi , zwine zwa khou ṱoḓea u itela u tandulula khaedu tharu dza tshaeo ya mishumo , vhushai na u sa eḓana . 
Kha vhaswa hu vha ho vuwa gad(agad(a ( la u ita dzingade na zwiraba  . 
Vha ṱuṱuwedze ṅwana wavho u ya ḽaiburari nahone vha vha fhelekedze . 
U isa mihumbulo ya vhagudi kha nomboro ya miduba na nomboro ya khoḽumu kha miduba . 
Ri kha ḓi saukanya phindulo dzo ṱanganedzwaho na uri musi ro khunyeledza maitele aya , ri ḓo ḓivhadza miraḓo ya midia nga ha kuvhonele kwashu nga ha maitele aya  . 
Nga murahu ha ṱhoḓisiso , ndo themendela uri SAPS i badele muhweleli mbadelo nga vhuḓalo sa zwe zwa fhulufhedziswa na uri tshifhingani tshi ḓaho , SAPS i vhone uri i badela mbadelo hune phulufhedziso dza vha dzo itiwa  . 
Ndayotewa i vhea ṱhoḓea mbili dza ndeme dza u ita milayo ya masipala  . 
Hu pfala u pfi ho vha hu na khosi khulwane ya Vhangona ye ya vha i tshi dzula Mbilwi i tshi pfi Khurukhuru na in(we khosi i no pfi Tshamanyatsha ye ya vha i Mukumbani  . 
Ni a kona u zwi vhona uri ri a dovha ra fana roṱhe . 
Arali no vha ni na thaidzo ya shishi , no vha ni tshi nga ya kha nnyi u wana thuso ? 
Tsumbo ndi ya Kilabu ya Tshiswiṱulo ( Luncheon Club ) ine ya kha di shumiswa nga maanda kha sia ḽa tshumelo dza Vhaaluwa  . 
Sa musi ro no di amba , hezwi na vhuṅwe vhukando zwi ḓo konadzea fhedzi arali ra fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho zwitshavhani zwashu na vhukati ha zwitshavha na mapholisa u itela uri zwigevhenga zwi konḓelwe u ita mushumo wadzwo . 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere au ranga a maipfi , tsumbo , goloi , vothi , bodo . 
Ikonomi ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwe na muṅwe . 
Miṅwedzi miraru yo fhelaho ho vha hu na ḽiṅwe fulufhelo ḽa uri vhasiki vha mbekanyamaitele vha ḓo wana nḓila dza u langa ikonomi dzo bvelelaho kha u tsa ha ikonomi lwa tshifhinganyana  . 
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze nyimele ya mbuno dzavho nga u tevhekana  . 
Ho farwa miṱangano ya 5 yo katela mafhungo a tevhelaho hu ḓo bvelela mini musi vha tshi vhiga mulandu wa zwa vhudzekani mapholisani ? 
Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha , vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana , u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa  . 
Kha vha ṅwale mbudziso kha filipitshati  . 
Muvhuso washu u tenda kha zwikhala zwa vhoṱhe , nga maanḓa nga pfunzo , ho sedzwa maanḓa a pfunzo a u shandukisa zwikhala zwa vhutshilo ha vhathu vhashayaho  . 
Adzhenda yo lugiswa vhulungeaho vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe  . 
DFO u ḓo vha nea invoice nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho . 
Khoro ya Vhuendelamashango na Vhuendi ha Ḽifhasi i anganyela uri vhuendelamashango vhu ḓo ḓisa R560 biḽioni kha GDP yashu nga 2025 nahone vhu ḓo tikedza mishumo i fhiraho miḽioni mbili . 
Vhufaragwama ha Lushaka ho bveledza ḽidzinginywa ḽa maanḓa a u ta na u sedza mitengo ya mveledziso ya mabindu a muvhuso , u ḓivhadzwa ha madzhenele a mashumele aya zwi ḓo thusa u dzudzanya makwevho na nyito dzi si dza makwevho dza dziSOC . 
Vhadededzi vha tea u vhiga mafheloni a kotara iṅwe na iṅwe ya u guda , honeha , dziripoto dzi tea u ṋea mafhungo nga ha mveledzwa kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe kana mbekanyamushumo . 
Vha tea u vha vho di netshedzaho kha mishumo yavho nahone vha tea u dovha vha vhona u ri mbekanya mushumo idzi dzi khou tshimbidzwa nga ndila yo teaho nahone ya vhuronwane nahone ngazwifhinga zwo teaho sa zwe zwa dzudzanywa ngaho  . 
Mulayo wa lushaka u fanela u ita mbetshelo ya u kona u wana , u dzhielwa na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo  . 
Fhedzi khothe yone ine i ḓo dzhia tsheo uri mbadelo idzo dzi ḓo tea u badelwa nga muthu we a bviselwa ndaela naa  . 
Kha vha dzudze kamara dzi na muya nahone dzo oma  . 
Vha tshi ya phanḓa vho dzinginya uri hu songo vha na mulayosiṅwa une wa tea u langula zwa vhuloi , na uri u shumisa vhuloi nga nḓila i si yavhuḓi zwi shumiwe nazwo u ya nga mulayo wo ḓoweleaho . 
Khonadzeo dza thasululo na themendelo- kha vha dodombedze nga u tevhekana ha nomboro  . 
Tsha u fhedzisela , mushumo washu wa themamveledziso u ya kule nnḓa ha mikano yashu  . 
Muelo une muvhuso wa kona u fara tsiko ya mushumo u bva kha kushumisele kwa masheleni nga tshitshavha na ṋetshedzo zwi ḓo dzula zwi zwa vhuṱhogwa  . 
Ri kha ḓi vha lushaka lwonolwo  . 
Vhathu vha Afurika Tshipembe vho shela mulenzhe kha nyelelo ya demokhrasi ya u khetha Muphuresidennde muswa wa shango , nga u tou voutha  . 
Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso i na mushumo wa u ṱuṱuwedza maga ane a ḓo ita uri hu vhe na kushumele kwavhuḓi kha Muvhuso na u ṱuṱuwedza mvumbo na milayo ya ndaulo ya muvhuso sa zwe zwa sumbedzwa kha Ndayotewa , kha tshumelo yoṱhe ya Muvhuso  . 
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba  . 
U rekanya zwi wela kha nyimele ya u tandulula thaidzo . 
Kha shango ḽanga ro ṋanga kuitele kuḽa nga kha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha  . 
A zwi konadzei uri muvhuso u wohe u swikelele hoea dzohe dza zwipotso na u imvumvusa  . 
U ita uri ikonomi i ye nha kana i aluwe  . 
Sa tsumbo , dziṅwe data dzi nga sumbedza muelo wa baofisikhaḽa , ngeno dziṅwe data dzi tshi elana na muelo wa matshilisano  . 
U tevhedza ilayo iyi zwi zwi khou lavhelelwa u ri zwi do khwathisedza tshiimo tshavho na disa thompho kha zwa Tshumelo ya Tshitshavha  . 
A ri athu u swika  . 
Muofisiri wa pholisa a dzhiaho tshitatamennde tshavho u ḓo ḓadza fomo  . 
Nga u thetshelesesa na u ambesa , vhagudi vha kuvhanganya na u ita mafhungo , u fhaṱa nḓivho , u tandulula thaidzo , na u ṋekedza mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu . 
Arali u tshi ḓo ṱoḓa u dovha wa humbula mafhungo o khetheaho , u ita nzudzanyo ya girafu kana u ṅwala manweledzo a mbuno dza ndeme na mihumbulo miṱukunyana i tikedzaho . 
Madzinginywa na mihumbulo yo ṱahiswaho zwi tea u ṅwalwa zwo vhambela na zwisumbi zwine zwa khou sumbedza mvelelo dze dza vha dzi songo lavhelelwa kha khoḽomo ya madzinginywa na mihumbulo ye ya ṱahiswa  . 
U fhaṱa na u ṱhukhukanya maipfi a sa konḓi a tshi thoma nga themba nthihi ya mubvumothangeli wa u thoma kha ipfi a konou ita pfalandoṱhe ya mubvumoṱhaphudzi tshipiḓa tsha u fhedza tsha dungo , tsumbo , ḓ-a-l-a , b-i-b-i , U sika maipfi mapfufhi a tshi shumisa mibvumo ye a i guda . 
Vhagudi vha ḓivhadzwa u ela area lwa u thoma kha Gireidi ya 3 . 
Nga 1975 , Khoro dza Zwikolo dza zwikolo zwa sumbe dzo laedza vhagudisi uri vha so ngo funza nga Tshivhuru , zwe zwa ita uri vhadzulatshidulo vhaṱanu vha Khoro vha pandelwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Vharema . 
U shumisa milayo fhindula mbudziso dzi no tevhela  . 
Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli , u tea u vhea Mulangammbi wa vhupileli . 
Musi lushaka lu tshi khou ḓilugisela u ya u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo , maAfurika Tshipembe vha tea u ḓihudza uri vhutshilo ho no vha khwiṋe u bva nga 1994 . 
Maga a katela u sedzulusiwa ha vhathu vhane vha shuma kha mihasho ya muvhuso kha mutevhe wa nḓisedzo . 
Hu khou puḽanwa vhuṱambo ho vhalaho kha ṅwaha woṱhe ha u swaya vhuṱambo u vho vhuraru , hu u itela u swikelela u elelwa ha lushaka nga dzi 11 dza Fulwana . 
U linga ha u guda ndi maitele a u kuvhanganya vhuṱanzi ha vhukoni ha mugudi tshifhinga tshoṱhe . 
Dzangano ḽa Tsireledzo ya Zwimela ḽa Lushaka ( NPPO ) ḽa shango ḽine ḽa khou vhambadzela nnḓa ḽi fanela u sedzulusa u vhona arali zwibveledzwa zwi tshi fusha ṱhoḓea dza u ṱunḓa dza Afrika Tshipembe . 
Miano kana u khwaṱhisedza 48 . 
Maano a lingedza u ṋetshedza u maga o ḓiimisela o sedzesaho kha u tandulula tshikafhadzo yo hulelaho kha vhuṅwe vhupo ha zwitshavha zwo ḓalesaho vhathu vha mbuelo ya fhasi . 
Vhaṅwali vha ḽitheretsha vha ṅwala nge vha vha vhe na zwine vha ṱoḓa u amba , zwiṅwe zwine vha humbula uri zwi ḓo takadza kanzhi zwine vha humbula uri ndi zwa ndeme kha mvelele ya tshitshavha tshine vha khou ṅwalela tshone . 
Vhathu vhanzhi vho no pfa nga ha VAT , na uri dziṅwe thundu dza mutheo a dzi dzheniswi muthelo . 
Khephusheni ya kha itsho tshifanyiso ndi ifhio ? 
Vhagudi vha rekanya vhulapfu ha tshifhinga kha maḓuvha kana dzivhege musi vho sedza kha khalenda . 
Fhungo : Vhulangi ha tshikolo kha vhu wane dziṅwe nḓila dza u khwaṱhisa tsireledzo tshikoloni thundu I tsireledzee  . 
Kha mulaedza , Muphuresidennde vha dzhiela nṱha zwo swikelwaho na khaedu dze ha ṱanganiwa nadzo kha ṅwaha wo fhiraho khathihi na u bvisela khagala zwa ṅwaha u ḓaho  . 
Hu tshi tou ṋetshedzwa ndaela ya tsireledzo , kiḽaka wa khothe nga nḓila yo randelwaho u tea u mbo itisa uri - a ndaela ya vhukuma yeneyo i iswe kha muhwelelwa ; nahone b khophi yo khwaṱhisedzwaho ya iyo ndaela , na khaṱhisedzo ya vhukuma ya u fara sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 81a , zwi iswe kha muhweleli . 
U shumisa khalenda u rekanya na u buletshedza vhulapfu ha tshifhinga nga maḓuvha kana nga dzivhege . 
U ya nga mulayo , mbudziso yavho i ḓo fhindulwa nga u tou ṅwala  . 
Muvhuso u tea u vhona uri vhathu vha kona u swikelela dzi nnḓu . 
U daha , u la kana u nwa phanda ha dzikhasitama a zwo nga tendelwa fhethu hunwe na hunwe kha davhi la bannga  . 
U shela khonkhrithi hu ḓo iswa phanḓa kha zwiṱepisi zwi songo linganyiswaho , zwine zwa amba uri , ḽeyara nthihi a i nga ḓo khunyeledzwa kha khethekanyo yoṱhe hu sa athu thomiwa ḽeyara i tevhelaho  . 
Lwendo lu tshe lulapfu u swika nyimele i tshi vhuelela ngonani . 
U bva kha vhuṱanzi ha ngomu ha zwigwada zwi dovha hafhu zwa konadzea u thoma ndeme ya ngomu ya tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Nyendedzi dza ndango nga iwe muṋe mitha , kha vha dzudze minwe yavho i kule na sikeiḽi . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa u Fhelisa Rizotho dza Overvaal , 2017 uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
Nga u shuma fhasi ha mulayo , ri nga ita uri zwitshavha zwashu zwi tsireledzee na u vha na vhutsireledzi . 
Hu na u shanduka kha maanḓa a poḽotiki kha vundu ḽino , vhathu vha na ndavhelelo khulwane na fulufhelo ḽiswa ḽa vhumatshelo  . 
U vhala u tshi pfuka zwi ṱoḓou u ṱumekanywa na thebuḽu ya u andisa . 
Tsumbo 2 : Mulanguli wa mbekanyamushumo ya mugaganyagwama kana mulanguli ane a vha na vhud(ifhinduleli u fanela u dzhiela nzhele uri u shumisa tshelede ya muvhuso ye ya avhelwa kha khethekanyo yawe u swikelela ndivho dza mbekanyamushumo yawe  . 
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa ndeme u ṱuṱuwedza vhagudi u thoma u vhala u bva kha nomboro inwe na inwe . 
Ngudo dza Vhudavhidzani na luambo  . 
Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo , kana ine ya vha dzikusa  . 
Vhunzhi ha zwilidzo zwine vha lidza vha vha vho tou d(ivhad(ela  . 
Sa zwine ndo no ḓi zwi amba , vha khou vhilaedzwa nga maanḓa nga ha ngona dza u funza dzo ḓoweleaho na khumbudzo dzine vha nga dzi shumisa  . 
Maitele a ndangulo a itwaho nga iyi tshumelo a khwaṱhisa ndangulo u itela mutakalo na tsireledzo ya mupo , na tsireledzo na vhuḓi a zwibveledzwa . 
Zwenezwo ndi kumedza miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga zwanḓani zwaṋu . 
U bvele phanḓa na u tou fombe kha u bveledza luambo lune vha lu ṱoḓa kha u buletshedza phetheni . 
Thesite na milingo zwa Gireidi ya 9 zwi tea u modareithiwa kha tshiṱiriki na kha vunḓu . 
Vha nga vhiga muthu o xelaho tshiṱisthini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa . 
U daha hu khombo kha muvhili wavho woṱhe . 
Mathomo a fanela u kunga  . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi a ḓivhe zwidodombedzwa zwavho zwa vhukuma . 
Masiandaitwa a ikonomi na a matshilisano kha khoro na one a ṱoḓa u dzhielwa nṱha nahone khoro i nga thoma Foramu ya u dzudzanya tshiṱirathedzhi tshi katelaho tshitshavha tshoṱhe  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mbekanyamaitele ya Vhuthathatshili ya Lushaka u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Nḓivhadzo ine ya itwa nga murahu ha maḓuvha a 30 fhedzi hu saathu u fhela ṅwaha , i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani nḓivhadzo i songo itwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 uya nga mulayo . 
Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Zwidimela a si ya u renga zwidimela fhedzi lini , honeha i kwama thikho tharu dzine dza ḓo ita uri nḓowetshumo ya zwidimela i vuwe u nga kale , i vusuludze sekhithara ya inzhiniarini ya zwidimela na u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi na u shumiswa ha zwibveledzwa zwa shango ḽino ḽa Afurika Tshipembe . 
Vha Flanders vha ḓo dovha vha farisana na vha Muhasho wa zwa Mafhungo a Mupo kha thandela ya tshanduko ya kilima na ikonomi yo kunaho , zwine ha ḓo sedzeswa kha u ṱanganedza zwiṱirathedzhi zwiṅwe . 
Vha fanela u sedzesa kha vhuḓifari ho fhambanaho , hu si ni phambano ya mivhilini  . 
Kuvhonele kwa zwithu kwo fhambanaho ku bveledza mafhungo a ḓivhazwakale o fhambanaho  . 
Kha zwiṅwe zwiwo , vhalanguli vha nga nanga u shumisa ḽiga ḽa nḓivhadzo na mihumbulo na ḽa u vhudzisa tshitshavha vhuvhili hao . 
U tholiwa ha tshitafu  . 
Ndi ngani vha sa ṱoli na u dzhiela nzhele phambano ifhio na ifhio khulwane ine vha nga vha vha nayo riṋe  . 
Kha vhuimo ho raliho maitele o ṱalutshedzwaho afho nṱha a nga si shume  . 
Mbadelo ya R120 yo katelaho zwoṱhe . 
U dzhenelela kha ngudo ya zwiṱori nga fhindula mbudziso dzo leluwaho dza oraḽa . 
Vha na pfanelo ya u humbula , u tenda na u rerela nga nḓila ine vha ṱoḓa  . 
Ndi nga kha heneyo milayo na u ḓiimisela kha tshumelo ya vhathu uri ri dzule ri tshi ṱuṱuwedzea kha u vha lushaka lu bvelelaho nahone lwo faranaho . 
Heyi ndi nndwa-yo-shoma  . 
Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona  . 
Musi u haseledza hu tshi kwama vhatsinda tshitaela tsha vhudavhidzani tshi sumbedza pfano na u pfesesana zwi shumuswaho kha khumbelo , budziso , ndaela na ndivhuwo . 
Kha ḽiṅwe sia , u itela tshumelo iṅwe na iṅwe yo ṋekedzwaho , hu na ngona dzo fhambanaho kana fomuḽa dza murekanyo wa mbadelo sa zwe zwa sedzwa u bva kha anekitsha yo nambatedzwaho afho nṱha  . 
Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓu , na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde , a zwi yelani na Mulayotewa , nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓa . 
Arali vha sa koni u ṅekana nga khophi nga ṅwambo wa uri a i athu u kandiswa , khophi iyo itea u khwaṱhisedzwa . 
Tsenguluso yo dziaho ya zwibveledzwa ndi mushumo wo tetshelwaho maimo a yunivesithi , zwo ralo vhagudi kha vhuno vhuimo a vha tei u guda tsenguluso ya zwibveledzwa zwi kha maimo o angalalesaho lini . 
Hezwi zwi elana na khaedu dzo ḓoweleaho kha maḓi , tsireledzo ya zwiḽiwa , tshampungane , tshanduko ya kilima na tshanduko dza ḽifhasi kha masia aya  . 
Hune ha vhonala tshiga ( ) , kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho  . 
Tshipembe )  . 
Mulayotibe u dzinginya u tandulula vhukhakhi ho tiwaho nga Khothe ya Ndayotewa nga u sudzulusa mishumo ya u bviswa ha ḽaisentsi dza u langula zwipuka u bva khothe u ya kha Vhulanguli vhuhulwane . 
Vhuyo hashu ndi u tshila nga vhuḓifhinduleli kha mupo na u tshilisana zwavhuḓi na vhaṅwe vhathu  . 
U fhirisa u gidimela u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo ndi zwa ndeme uri vha thome vha ite ṱhoḓisiso nga vhuronwane  . 
Tshiṅwe hafhu TCF i ḓo ṋanga Muthusamudzulatshidulo  . 
Musi mutsho u na ḓuvha kha vha ambare zwiambaro zwi leluwaho na muṅadzi wa website ya Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi  . 
Nga maanḓa , nyendedzi dzi tea u leludzwa na u fhungudzwa  . 
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo , masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu  . 
Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi , Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi . 
Vhanna na vhafumakadzi , u sedzesa hashu kha mishumo ya u bveledza vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe ho aluwa na miṅwaha  . 
Dzi dzeula milangano na thendelano zwa dzitshaka  . 
Madalo aya a u ṱola a ḓo sedza kha vhurangeli ho itelwaho u khwinisa matshilo a vhaswa vhashu na u vha manḓafhadza uri vha shele mulenzhe nga nḓila ya khwine kha ikonomi ya shango ḽashu . 
Na zwifhiwa ri a zwi funa . 
Vhupfiwa nga vhathu nga ha Mulayotibe vhu ḓo farelwa ngafhi nahone lini ? 
Vharangaphanda vha tea u vha vhafhenyi-vhathu vhane vha vha na nungo , mafulufulu , tshifhinga na zwikili zwa u isa mbekanyamushumo phanda  . 
Arali muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana , a tenda u badela tshelede yo vhilwaho , madzhisitirata u ḓo sedza dokhumenthe dzo teaho . 
Vha humbule : A vho ngo tendelwa u vha muraḓo kana u ṅwalisa muunḓiwa kha tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga luthihi  . 
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa , i sainwe , i ṱempiwe nahone vha i ṋewe  . 
Mbekanyamushumo yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha u khwaṱhisedza uri mishumo ya sekhithara iyo i ya londotwa  . 
Ri nga si shandukise nyimele dza ikonomi ya ḽifhasi , fhedzi ri nga ita zwinzhi u shandukisa nyimele dzapo . 
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili , fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho . 
Fhedzi hu na vhathu vho fhambanaho vha tikedzaho mushumo wa dzi MP  . 
Masiandaitwa a pfunzo nga luambo lwa ḓamuni a ṱoḓa u ṱanḓavhudzwa hafhu zwi tshi tevhedza vhungoho ha nyambedzano dza khuḓano dza zwino kha tshiimo tsha dziḓoroboni  . 
Mulayosiṅwa wa lushaka u nga itiwa u itela u langula thendelanoguṱe . 
Zwavhuḓivhuḓi , vhukavhamabufho hoṱhe hu tea u livhana na ndaulo dza vhutsireledzi ha vhufhufhi , nga maanḓa vhukavhamabufho vhu ṋekedzaho tshumelo kha vhuendi ha mashangoḓavha  . 
U tamba mitambo ya maipfi ine ya ṱoḓa zwikili zwa u shumisa nḓivho ya u vhala na ya maipfi . 
Lulu a pfa o ṱungufhala na u khethululwa . 
DHS i tea u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali ha ṱoḓea u engedzedzwa ha tshifhinga . 
Vha fhedza vho farwa vha valelwa khothoni . 
Mivhigo ya zwirathisi , sa zwo sumbedzwaho kha ino bammbiri , yo ya phanḓa na u vhiga nga ha mafhungo a shushaho ane a kwama khakhathi dza zwa vhuloi kha zwitshavha . 
Rugby ya Ḽifhasi i ḓo ḓivhadza tsheo yo fhelelaho nga ḽa 15 Lara 2017 . 
Hu ḓivhadziwe ṱhalusamaipfi ya vhuṋe . 
Ahuna tshileme tsha nḓaḓo kana u dinalea zwine zwa nga dzikisa u ṱhaselwa uhu na u tshinyadzwa ha mavhengele . 
Izwi zwi nga sielisanana na u anetshela zwiṱori . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 2 : U vhala wo tou fombe . 
Mafhungo oṱhe maṅwe na maṅwe a kwamaho maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a fanela u tiwa nga mulayo wa lushaka . 
Mvetamveto ya mbekanyamaitele ya u pfuluwa i ḓo ṋetshedzwa kha Khabinethe nga ṅwaha wa 2016 . 
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu . 
Vha do divhadzwa hani nahone nga tshifhinga-de ? 
Vha SAPC vha na muhumbulo wa uri u shandukiswa ha mulayo zwi ḓo ita uri hu langulwe zwithu zwi sa koni u vha na tsumbo ( kana zwi sa vhonali ) , hu na uri nga khathihi hu ḓo vha hu khou tendelwa maitele ayo oṱhe  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha mushumisi u ita a tshi sedza maga na milayo iyi ya tshumiso kha webusaithi iyi u itela tshanduko na u khwiṋiswa  . 
Mutevhe wonoyo wa u phaḓaladza u nga shumiswa u ḓivhadza vhadzheneli vha muṱangano u tevhelaho  . 
Vhagudi vha shumisa kuitele kwa u ṅwala na fureme kha u dzudzanya tshiṱori tshavho . 
Nga u vhala kiḽasini na musi nugudi e eṱhe , vhagudi vha vha vhahumbuli vha ndeme na vha re na vhusiki . 
U dzhenelela ha tshitshavha tshapo kha kushumele kwa masipala ho khwaṱhisedzwaho nga kha Komiti dza Wadi nahone hu na ṱhoḓea ya mulayo ya uri masipala a katele zwitshavha zwapo , nga kha Komiti dza Wadi , kha u ita KPI na thagethe dza kushumele na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha kha u ṱola na u sedzulusa izwi  . 
Kha mulandu wa zwino tshipikwa tsha khuvhanganyo iyi ya ifa ḽo ṱanganelaho ḽi ṱanganedzwaho tsho lingana  . 
Maitele a u dzhenelela havho hu vhonalaho hu bvelaho phanḓa a u ḓisa dimokirasi , u fhaṱulula na mveledzo zwi tea u ṱuṱuwedzwa u lingana  . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa vhudiimiseli ha mutholi ha u badela mbadelo ya phesenthe mbili dza vhugudisi  . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a tshi shumisa ndivho yawe ya foniki kha milingo isi ya fomaḽa ; kha u dikitheitha na kha mishumo yoṱhe ine ya tou ṅwaliwa . 
Khamphani khulwane dza midia dza gurannḓa na dza eḽekiṱhuroniki dzapo na dza nnḓa dzi na ofosi kha vhupo  . 
Vha fhaṱa ḓivhaipfi nga u shumisa zwa u pfesesa na u shumisa tshenzhemo . 
Hoyu mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Mutheo wa Nyimele dza Mushumo,1997 ( Mulayo 75 wa 1997)u itela u vha na vhuṱanzi ha uri u tendelana na Mulayotibe wa Muholo wa Fhasisa . 
Vhutsi na mililo i no vhaswa nga zwivhaswa zwa u tou babaḓedza zwi khou ṋaṋisa tshikafhadzo  . 
U ya nga ha zwine tshumelo ya muvhuso ya vha zwone , khasit ( ama dzot ( he dzi fanela u n(etshedzwa tshumelo nga nd(ila i ed(anaho , u ya nga ha pho(lisi dza Muvhuso wa tshino tshifhinga  . 
A si zwoṱhe zwiimiswa zwine zwa ḓo eliwa . 
A rali u sa shuma ha bvela phanḓa hu nga shumiswa ḽiga ḽi fanaho na u imiswa ofisini , maitele a ndaṱiso na u fhelisa khonṱiraka  . 
U itela rekhodo , muhasho wo vha u khou ḓi londota vhudavhidzano vhu bvelaho phanḓa kha mvelaphanḓa hu si nga kha vhoramafhungo fhedzi , fhedzi na nga nyito dzi dzhenisaho na zwiimiswa zwa ndango ya zwigidi zwo fhambanaho  . 
Vhagudi vha ḓivha nḓila ine tshaka dza ḽitheretsha na ridzhisiṱara zwa sumbedza ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele kha zwibveledzwa . 
Mulayo wa sialala wo vha hone u bva kale nahone u a dzhielwa nṱha kha sisiṱeme mulayo ya Afurika Tshipembe . 
Muvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 sa nḓila ya u engedza u pfuluwa ha Afrika Tshipembe u ya kha thekhinoḽodzhi ntswa ya theḽevishini na khasho , khathihi na u engedza dzinetiweke dzo ṱanḓavhuwaho dza vhudavhidzani na satheḽaithi . 
Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma , na u gudisa khathihi na u ṱoḓḓa uri Miraḓḓo yadzo i shume nga nḓḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo , zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki  . 
Hei khaedu i ivhonadza nga nila dzo fhambanaho , nila iwe na iwe i a na thandululo yayo  . 
Thendelano i dovha hafhu ya ṋetshedza tsireledzo ya zwisumbi zwa ḓivhavhupo ya Afrika Tshipembe ine ya katela zwihulusa madzina a veine ya Afrika Tshipembe , Rooibos , Honeybush na nngu dza Karoo . 
Nga u vhona zwauri vhudzheneleli kha maitele a CBP ho imelelwa kha zwiwo zwo teaho zwa IDP nga kha zwivhumbeo na maitele o ṋetshedzwaho zwa zwino kha maitele a IDP ane a vha kha Paka ya Tsumbanḓila ya IDP ( nga maanḓa Foramu ya Vhuimeleli ha IDP na Thimu dza Thasiki ya Thandela )  . 
Zwipiḓapiḓa na u edzisa hu iteaho nga zwifhinga zwo fhambanaho a zwi ḓisi tshileme tsha zwithu zwa saintsi zwa ndeme , thekinoḽodzhi , u vhulungwa ha tshelede na zwikili zwa u ṱaṱisana na dziṅwe ikonomi dzi no khou dzudzanya nungo dzadzo . 
A li ambi uri aisikhirimu i fana na u takala ha mbilu , li ri ndi matakadzambilu  . 
Phindulo : Komiti ya Wadi i dzhia tsheo ya u isa mafhungo khothe  . 
Foniki ndi tshishumiswa tsha ndeme kha u vhala na u ṅwala . 
Tshikwekwete tshapo tsha u rea khovhe ndi tshikwekwete tsho ṅwaliswaho Afrika Tshipembe nahone tsho ṋewaho Ṱhanziela ya Tsireledzo ya South African Maritime Safety Authority na Ḽaisentsi ya Tshikwekwete yo bviswaho nga Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea u bva kha Muhasho wa Mbammbadzo na Nḓowetshumo  . 
Izwi ndi u ela volumu ya zwithu kha tshifaredzi . 
Masheleni ane vha a hola a tea u vha e fhasi ha R26 928 nga ṅwaha  . 
Arali zwo bulwaho afho nṱ ha zwi sa konadzei u shumiswa , zwo salaho zwone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa  . 
Zwo ḓisendeka nga vhukwamani uvhu , ri ḓo rumela tshanduko dzashu dzo dzinginywaho kha Khabinethe uri dzi dzhielwe nṱha  . 
Nga vhuya vhusiku , a tshi khou ya bafurumu a pfa muungo u no hwasa u tshi ri , sssss , shelefu ya bugu . 
Vhaṅwe vhathu vhe vha ṋetshedza tshumelo dzavho nga u tou funa kha khothe dza sialala a vho ngo kona u tholwa muvhusoni nga mulandu wa u shaya ndalukanyo dzo teaho . 
Kha vha wane phindulo  . 
Izwi zwi nga d(i amba uri dzangalelo ( likene ( la mutholiwa wa muvhuso a ( li koni u sumbedziswa nga mvelelo dza khetho  . 
Fhedziha , vhunzhi ha vhomasipala vho dzhia modele uyu u khwinisa u shela mulenzhe havho tshitshavhani  . 
Vhubveledzi vhu shela mulenzhe kha vhupikisani , vhupikisani vhu shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi , na uri nyaluwo ya vhukuma i tshimbila na u sika mishumo  . 
Mishumo yayo i khou uuwedzwa nga u avhanya ha mvelaphana ya thekhinolodzhi ine ya shumiswa poswoni , kha vhudavhidzano ha hingo na kha tshumelo ya khasho  . 
Arali khophorethivi ya sa tevhedza ndaela idzo hu saathu u fhela maḓuvha a 60 , Muredzhisiṱarisi a nga bvisa ṱhanziela ya u shandukisa ine ya fha dzina ḽiswa khophorethivi na u shandukisa mulayotewa wayo u sumbedza tshanduko iyi . 
Muṅwe na muṅwe o bulwaho kha ino khethekanyo u na pfanelo dza u kwama khothe i re na vhukoni , a sumbedza uri Mulayotibe wa Pfanelo wo pfukiwa kana u khomboni , nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho , hu tshi katelwa na u bulwa ha dzenedzo pfanelo . 
Vhalanguli vha lavhelelwa u langa mafhungo nga nḓila yone kha masia avho a tsini a vhuḓifhinduleli  . 
Mbumbano ya Zwibadela zwa Dzitshakha ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽo ḓiimelaho , ḽi sa iti mbuelo , ḽi si dzangano ḽa muvhuso u itela madzangano a zwibadela na ndondola mutakalo . 
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho , ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa . 
U vhea zwiteṅwa u itela u kuvhanganya mafhungo . 
Zwazwino ri khou bveledza pulane ya u swikelela ine ya tshila ine ya kunga vhana vha tshikolo na vhathu vho litshaho tshikolo uri vha dzhenele phurofesheni ya akhaivi  . 
Vhana vha muṅwe mubebi a vha na hune vha kwamana hone na ndondolo  . 
Nga u ṱavhanya i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama  . 
Zwi ita uri mushumo wa u dzhilula u sa ye phanḓa . 
Kha vha wane na u ita zwauri vha shumise ndila dzo teaho dza u lambedza vhugudisi uri vhugudisi kha zwikili zwi todeaho vhu kone u nekedzwa kha vhashumisi vha kha vhupo kha u langula zwishumiswa zwavho . 
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi , na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo , vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana , husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa . 
Kha vhubvanyelelo vhunzhi maḓi oṱhe a wanalaho o no ḓi avhelwa hu songo dzhielwa nzhele tshoṱhe ṱhoḓea idzi  . 
Fhedziha , u swikelela u vha hone misi yoṱhe , thendelano ine ya ḓo ṱoḓea nga maAfurika Tshipembe vhoṱhe - hu tshi katelwa mabindu , vhashumi , mimasipala , zwitshavha na vhashumisi vhoṱhe na vhaṋetshedzi  . 
Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde . 
Vha dzhiele nzhele : Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u vhali vhudavhidzani ha kha lubuvhisia ha phuraivethe na vhuthihi  . 
U ṅwala phara i no ṋea nḓivho . 
Izwi zwo vha zwi khou itwa ngauri ho vha na u vhovhola malugana na uri vhuloi vhu kwama hani vhafumakadzi , vhana , vhaholefhali , na vhaaluwa . 
Komiti ya wadi i tea , nga u angaredza , u vha tshanele ya tshitshavha tshoṱhe tshi dzulaho kha wadi iyo  . 
Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa , u ṱangulwa mabinduni na miḓini , khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha , u binya na u rwa , sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane . 
Tshivhalo tshe ra ḓivhetshela tshone tsha 152 000 tsha mapholisa o tholwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) tsho no swikelelwa nahone vhugudisi ho khwinifhadzwa - fhedzi hezwi a zwi athu u ḓisumbedza lune zwa nga sia vhathu vhoṱhe vha tshi ḓipfa vho tsireledzea na u vhavhalea . 
Miṅwedzi miraru ya u lindela ndi mina . 
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana milayo zwo fhambanahozwa maipfi maswa basa kana phasipoto zwinepe zwivhili zwa muvhala mutsu na mutshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho , hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze , nahone vha na zwikhala zwi linganaho  . 
Kha vhalanguli zwi amba u hwesa vhuḓifhinduleli havho kha vhaṅwe uri vha kone u shuma vho ḓiimisa nga vhoṱhe u bva kha , fhedzi vhuḓifhinduleli arali hu na thaidzo vhudzula vhu ha mulanguli  . 
U kona u ṅwala maipfi mapfufhi nga u pomba . 
Khabinethe i fhethu huthihi na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u tamela mashudu Vho Winnie Madikizela-Mandela uri vha ṱavhanye vha fhole na uri i humbela uri hu ṱhonifhiwe zwine vhathu vha muṱa uyu vha ṱoḓa zwone nga tshifhinga itshi tshivhi . 
Murendi u dovha a ita zwifanaho na zwenezwi munangoni wa u dzhena kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka musi Muphuresidennde vha tshi dzhena Nnḓuni  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u sedzana na khumbelo siho Afrika Tshipembe tshifhinga tshi linganaho vhafumakadzi vho imelwa hani kha phalamennde ? 
U bveledzwa hafhu ha ṱhanziela nga murahu ha minwedzi ya rathi a huna mbadelo  . 
Arali muthu ane a khou humbulelwa u lowa a lwala kana a lovha , khonadzeo ndi ya uri shaka ḽa mufu ḽi ḓo pomoka ṅanga ya sialala , khathihi na uyo we a dalela ṅanga uri a wane thuso , uri ndi vhone vhaloi vho vhulayaho mufu . 
Mulayotewa wa vunḓu wo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa  . 
U phaḓaladzwa ha tshivhalo na phesenthe musi ho sedzwa u shela mulenzhe ha vhathu u ya nga phurovintsi musi zwi kwamaho khothe zwo no thoma , hune zwo waniwaho zwi nga si kone u shumiswa khothe , nga maanḓa arali khothe i tshi humbula uri u shumiswa ha zwidodombedzwa idzwo zwi ḓo vha zwi songo lugela vhulamukanyi  . 
Kha vha ite khumbelo ya phemithi kha Muṅwalisi wa Khwiniso ya phukha uri vha ṱunḓa phukha kana zwithu zwa dzhenethikhi vha zwi ṱunḓe Afrika Tshipembe . 
Muhumbeli muṅwe na muṅwe u fanela u badela mbadelo dza khumbelo dza R35 ( ine ya badelwa kha zwiimiswa zwa muvhuso )  . 
Vha tea u rumela mvelelo dza u kwamiwa ha vhathu kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maduvha a 30 . 
Naho zwo ralo , na kha vhulavhelesi ri tea u ṱanganedza zwivhumbeo zwa dimokirasi zwa vhuvhusi  . 
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea u itela u vhona uri thundu dzo ṱun ḓwaho ngeno dzo no shumiswa a dzi tshinyadzi nḓowetshumo ya South African Customs Union  . 
Mbidzo ya Nyito ya Ndeme fhambanaho kha ndivho na kushumisele kwa mufhindulano na nyito na vhukati ha khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi i kha ḓi isa phanḓa na u vha khaedu i ṱoḓaho vhuḓikumedzeli ha vhashumeli vha muvhuso vhoṱhe kha u shuma vho sedza , u sa swikelela fhedzi zwipikwa zwa muvhuso fhedzi na u fusha madzangalelo a miraḓo ya tshitshavha u itela u swikelela tshumelo ya ndeme na vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe  . 
Kha ri ṅwale Elekanyani nga mbudziso idzi ni kone u ṅwala phindulo dzaṋu . 
Kha vha ite khumbelo ya thikedzo ya masheleni a kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa  . 
Kha vha ite mutevhe wa thandela khulwane na mishumo ine ya ḓo thusa u swikelela izwi zwiṱirathedzhi  . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , 18 Tshimedzi 2017,Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa  . 
Ndi nga nḓila ifhio ine mbudziso idzi dza konḓa zwihulwane u dzi fhindula u fhira mbudziso dzine dza sethwa kha vhuimo ha nḓivho ? 
Naho zwi tshi dzhia miṅwedzi ya 18 u ṅwalisa luswayo , vha nga thoma u lu shumisa musi vho no wana ṋomboro ya khumbelo  . 
Gerani zwikhokhonono zwi re kha siaṱari ḽa zwigeriwa nga murahu ha bugu . 
Madzangano o thomelwaho u ṋekedza zwiko ḽashipi , bazari na pfuvho dza u gudela , ṱho ḓisiso na u funza , a tea u inga nga nṱha ha ṱho ḓea dzo sumbedziswaho afho nṱha u ḓadza EI 3 ( Luṅwalo lwa u ḓiimisela )  . 
Saveyi i ḓo itwa nga Lambamai nahone mvelelo dzi ḓo vha hone mafheleloni a ṅwedzi wa Fulwi 2016 . 
Maitele o ḓisendekaho nga khwaṱhisedzo-a no bva kha u pulana ho ḓisendekaho nga thaidzo , ho sedzaho kha zwithithisi , u yak ha maitele o ḓalaho bono ho sedzwa hune tshitshavha tsha khou lavhelela u vha hone na uri tshi swikisa hani  . 
Uri muṅwe na muṅwe wa afho tshikoloni a tende u vhulunga muḓagasi . 
Zwino khethekanyani maṱaluli e na a talela ni a vhee kha magaraṱa haya . 
Vha nga ita khumbelo online  . 
Vhunzhi ha mushumo wa vhusimamilayo hu itwa kha komiti , fhedzi Milayotibe yothe i tea u livhiswa kha dzulo ḽa NCOP u itela khanedzano kana u vouta uri Mulayotibe u a ṱanganedzwa kana a u ṱanganedzwi . 
Thendelano ya SADC SPS kha Matshimbidezele a SADC kha zwa Makwevho i ṋetshedza maitele a konisaho kha tshumisano ya SPS . 
Ndo i wana henefhaḽa he na vha no i sia hone . 
U lingedza u ṱuṱuwedza tshumisano na vhuḓifhinduleli ha nzudzanyo ya vhuvhusi ha maḓanzhe . 
U shumisa nḓivho ya tswayo dza nomboro na nomboro dzi elanaho dza khanedza , dzo katela u davhula na u hafula , u swika kha u anganyela na u sedzulusa u rekanya . 
Vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa muhaelo u tevhelaho  . 
Mupondwa u dzhenelela kha aya maitele nga ene muṋe u bva mathomoni u swika magumoni a VOM . 
U dzhenelela ha vhathu zwavho , kha u themendela zwi nga itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ya 59 1a . 
Tshituhu tshe vhathu vha tambula ngatsho nga tshifhinga tsha Nndwa ya Lifhasi ya Vhuvhili tsho ita zwauri Mbumbano ya Dzitshaka i dzhie tsheo ya u sumbedza u kwamea halo kha u dzhiela ntha na u tsireledza pfanelo dza vhathu  . 
Mitengo yashu I tou kokovha fhasi . 
Nangani nyito yo teaho ṋefhungo wa fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe i tshi bva Kha ri ṅwale zwitangeni . 
Ndi nga zwenezwi hune ro dzhia ḽiga ḽa u sedza kha masia a ndeme a si gathi o angaredzwaho sa Pulane ya Ndila dza Ṱahe uri ri vusuludze nyaluwo u itela uri ikonomi i kone u sika mishumo heyo ine ya khou ṱoḓea . 
Vhabebi kana mashaka vhane vha ḓidzhenisa kha tshimbevha kana u thusa na u tikedza Ukuthwala kha vhana vha vhasidzana vha vha vha tshi khou ita vhukhakhi ha u tambudza vhana lwa vhudzekani  . 
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela , ( hune a vha a siho ) hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo , hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho  . 
Naa phosho i nga fhungudzwa nga u shumisa dziṅwe nḓila dzo fhambanaho dza u shuma kana u nanga miṅwe mitshini kana zwishumiswa zwi si na phosho , tsumbo , kana nga u shumisa zwishumiswa zwa u pwasha matombo kana zwiṅwe na zwiṅwe zwishumiswa kana mitshini ya u ita uri phosho i songo pfala ? 
Tshiṱaluli tsho ḓoweleaho tsha zwikolo zwine zwa tshimbidzwa zwavhuḓi ndi vhurangaphanḓa  . 
Musi vha tshi founela Senthara ya Ṱhingo kha a zwa masheleni . 
Musi ro ṱanganedza fomo yavho , Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u ḓo ṱoḓisisa mbilaelo na u dzhia tsheo ya uri u ḓo i tshimbidza hani arali ha vha hu vhuḓifhinduleli hawe , nga nnḓa ha izwo ri ḓo vha eletshedza nga ha dziṅwe thandululo  . 
Tsheo nga khothe ya uri mulayo wa vhusimamilayo u ḓḓo langa nṱha ha miṅwe milayo a zwi nga iti uri iyo miṅwe milayo i si shume , fhedzi i ḓḓo ita uri iyo miṅwe i vhe yo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa  . 
U shumisa mihumbulo iyi kha kupfesesele kwa ḓivhazwakale na matshilisano a vhurereli  . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha humbudza ( nga u tou ṅwala na nga SMS kana nga luṱingo ) uri vha ḓise mushonga muswa wo randelwaho u bva kha dokotela wavho musi vha saathu u rumelwa ndovhololo yavho ya u fhedzisela na nga murahu ha ṅwedzi . 
Hedzi a si philisi dza inisuḽini , fhedzi dzi a kona u ita uri muvhili u shumise inisuḽini yawo zwavhuḓi  . 
Kha thero khulwane idzi tharu ri ḓo lavhesa kha masia mararu a ndeme , ane a vha zwine zwa bveledzwa nga u langa sekhithara ya bannga , kha mimakete ine ya khou thoma u bvelela na mbekanyamaitele ya dzitshelede  . 
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa ndeme uri vhathu vhane vha fhelelwa nga mushumo vha kone u wana mishumo kha mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha kana zwikimu zwa mishumo ya tshitshavha  . 
U funza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u vha nḓila ya u ita uri zwithu zwi itee nga ngona . 
Vha ḓo ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha mvelelo  . 
Mveledziso ya zwishumiswa zwo ṱanganelaho zwa maḓi i khou shela mulenzhe nga huhulu kha mulalo na u bvelela ha dzingu ḽa Tshipembe ha Afurika na vhuvha havhuḓi ha vhathu . 
Nyimele yo shandukaho i ṋea tshikhala tsha u guda nga nḓila ine izwi zwa livhanywa nazwo zwi langulwa nga nyimele  . 
Tshithu tshihulwane tsha tsedzuluso iyi hu ḓo vha mushumo wa u lugisa zwo khakheaho zwe zwa bulwa kha Muvhigo wa 2002 Komiti ya Ṱhoḓisiso kha Sisiteme ya Vhulondo Afrika Tshipembe . 
Mutalo muṅwe na muṅwe kha u re kha boḓelo u lingana na lebula yo ḓala nga mafhi . 
Ro pfa nga ha mbonadzo dzine vhathu vha vha nadzo nga vhone malugana na u shumiswa nga nḓila i si yone ha pfanelo dza vhathu  . 
U topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere . 
Vha vhudze muongi uri ṅwana u na miṅwaha mingana nahone vha ambe uri o haelwa lini nahone mihaelo ifhio . 
DPSA yo kwamiwa nga u tou ṅwala , nga luṱingo na eḽekiṱhironiki malugana na u ṱalutshedza milayo ine ya vha hone musi zwi tshi ṱoḓea . 
Arali phethishini yo tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe , i ḓo swikiswa ṱafulani kha Phalamennde  . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u kona u langula uri zwi itee ? 
Kha vha vha ṱalutshedze uri vha khou ya u ṋea muthu wa u thoma mutaladzi une a fanela u dovholola a tshi khou vhudza muthu a re nga murahu hawe , uyu na ene ḓo fhirisela kha muṅwe , ngauralo ngauralo  . 
Zwino tangedzelani mapfanisi a re kha vhuthihi . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana . 
Vhagudi vha nga kona u vhala muelo wa tshikalo tsha bafurumu tsha vhukuma na kha tshifanyiso tsha tshikalo tsha batirumu . 
Ambani nga mutsho wa mavunḓu maṅwe . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva  . 
Kha vha ambedzane nga ha uri ndi ngani u inthaviwa zwi tshishumiswa tsha ndeme na uri tshi nga shumiswa ngafho kha mutevheṱhanḓu wa u pulana  . 
Mvelelo dza u setsha hu si mulayoni ndi dzifhio ? 
Ri ḓo ṱangana na zwi konḓaho lwa tshifhinga nyana , fhedzi ikonomi itshi vhuelela ngonani , ri ḓo ḓihudza riṋe vhaṋe nge ra ita zwo fanelaho  . 
Mthatha yo bulwa sa Noudu ya Vhudzheneleli ha Vhuphuresidennde ha Nṱha vhu Ṱavhanyaho nga 2009 na uri vhudzheneleli uvho vhu ḓo sumbedzisa u salela murahu ha themamveledziso na khaedu dza nḓisedzo ya tshumelo , uri Mthatha i vusuludzwe lwa tshoṱhe . 
Maḓi ndi tshithu tshihulwane , ri songo a tambisa . 
U lavhelesa ṱhalutshedzo kha tshipiḓa tsha u tandulula thaidzo tsha Themo ya 2 . 
Shumisani mafhungomatsivhudzi a re afho fhasi kha u ṅwala phara ya mafhungo a vhukuma a no kwama khangaru . 
U fhambana - zwitshavha zwi fhambana nga madzangalelo o fhambanaho , ngelekanyo na kuhumbulele  . 
Tshivhalo tsha mbekanyamushumo tsho vha hone , tshi khou tshimbidzwa nga madilonga vho dinekedzelaho , zwo sumbedza mvelelo dzavhudi  . 
Nga tshiitisi tshenetshi thendelano guṱe iṅwe na iṅwe i tea u vha na matshimbidzele , na u dovha zwa konadzea uri thendelano guṱe dzi kone u ṋetshedza matshimbidzele a tshidzumbe  . 
Miraḓo ya Bodo i ḓo badelelwa fhedzi zwiḽiwa na vhudzulo na lwendo na zwiṅwe zwo teaho musi vha tshi ya miṱanganoni ya Bodo . 
Mulayotibe wa Pfanelo u tikedza pfanelo dza vhadzulapo vhoṱhe u farwa nga nḓila i linganaho na u ṱhonifhiwa zwi sina ndavha na murafho , tshiimo tsha zwa mbeu  . 
Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓa uri muthu a ṋewe mafhungo , mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa . 
Vhaswa vha ṋamusi vha na khaedu nnzhi dzi katelaho tshivhalo tsha nṱha tsha u shaya mushumo , vhushai na vhugevhenga . 
Kha vha ḓadze , vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu  . 
Khabinethe i lila na vhagudi musi yo sedza mbilaelo dza vhagudi vhane vha wana mbadelo dza pfunzo ya nṱha dzi tshi khou ḓuresa nahone dzi sa swikelelei nga vhagudi vha bvaho miṱani i shayaho . 
Vhiga u pfukiwa na u lavhelesa u tevhedzwa ha milayo u itela u fhelisa u sa laṱiswa ha vhathu . 
Muhadzimi u ḓo tsireledza , a linda ndozwo na u thivhela uri Muhadzimisi , vhaofisiri vhawe vho tou khethiwaho na vho tou tholiwaho , dziadzhente na vhashumi , vha si vhe na vhuḓifhinduleli kha ndozwo , tshinyalelo na mafuvhalo ane a nga bvelela kha muthu kana ndakavhudzulo ( phurophathi ) , hu tshi katelwa na mbadelo dzine Muhadzimi a ḓo ita dzi no yelana na Thendelano iyi , hu tshi katelwa na , fhedzi zwi sa gumi fhedzi henefho , tshinyalelo , ine u anda hayo ha tendelwa nga mulayo  . 
Naa hu na lumeme lune lwa thivhela vhathu kana matheriala u wa ? 
Tsumbo : tshikalo tsha u pima tsha 3 tsho ṋewaho nga muṅwe mudededzi tshi tea u imela vhuimo vhu fanaho ha zwikili na nḓivho sa zwe zwa neiswa zwone nga muṅwe mudededzi . 
Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela wa 1976 , a vha vhuimo ha Luambo lwa Hayani  . 
Kha ri vhale Maipfi a dikishinari o vhekanywa a tshi tevhekana nga ngona ya aḽifabethe . 
Huna tshaka dzo fhambanaho dza vhudzheneleli sa zwo sumbedziswaho kha thebuḽu i re afho fhasi  . 
Tshitshavha tshi tea u divha zwine tsha tea u ita zwone uri tshi fhiwe maanda a u langula zwishumiswa zwa mupo  . 
Khothe yo tshea ḽa uri mbingano yo pwashea tshoṱhe lune a hu tshe na u pfumedzana , na uri izwo zwa vhuya zwa wanala , khothe a i na maanḓa a u hana u ṋea ndaela ya ṱhalano  . 
Tshifhinga tshoṱhe vha thivhele u fhela ha pfulo ngauri zwi vhulaha ḓaka  . 
U shuma tshigwadani . 
Zwifanyiso zwa zwiendedzi zwiraru zwo fhambanaho . 
U kona u topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere kha vhunzhi ha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi aḽifabethe . 
Ri isa phanḓa ri tshi khou ḓi bvelela nga zwiṱuku ri tshi livha kha u vha tshitshavha tshi bvelelaho . 
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo  . 
Khabinethe i livhuwa mudzimamulilo vho ḓinekedzelaho vhane vha vha Vho Bradley Richards na mureili wa ṱhiraka Vho John Blaaw vho thusaho vhadzimamulilo kha u hwalela maḓi vhane vho badela izwo nga matshilo avho vha tshi khou tshidza tshitshavha . 
Maṱodzi u na 9 . 
Mishumo yo ḓo khakhisea nga u tsela fhasi ha ikonomi nga 2009  . 
Khabinethe yo tendelaMvetamveto ya Mulayotibe wa u Manḓafhadzwa ha Vhafumakadzi na Ndinganyiso ya Mbeu , wa 2013 u ri i kumedzwe Phalamenndeni . 
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓḓo wa Khabinethe  . 
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vhane vha sa wane maḓi u bva kha muisedzi wa maḓi , muvhusowapo , bodo ya maḓi , bodo ya tsheledzo , tshikimu tsha maḓi tsha muvhuso kana muṅwe muisedzi wa maḓi manzhi , vha tea u ṅwalisa tshumiso yavho ya maḓi na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka  . 
Muvhuso Wapo na Masipala wa Tshitiriki- Iyi ndi mirado ya muvhuso ine ya vha tsinisa na tshitshavha nahone i na vhudifhinduleli ha u tevhedza dzipholisi dza muvhuso dza zwishumiswa zwa mupo , kha mvelaphanda ya ikonomi ya henefho na kha u fhungudza vhushai mahayani . 
Afrika Tshipembe ḽi shumisa Mbebuluwo ya Afrika na Tshikwama tsha Nyanḓano ya Dzitshakatshaka , vhukati ha zwiṅwe , u engedza ṱhuṱhuwedzo ya demokirasi , vhuvhusi havhuḓi na u thivhela na thandululo ya khuḓano . 
Vha ḓo tea u davhidzana na Ofisi ya Tshipikara kha masipala wavho u wanulusa nga ha thoḓea dza u vhiga , hu tshi katelwa tshifhinga tshine mivhigo ya fanela u ṋetshedzwa ngatsho  . 
Zwi tou vha khagala uri u itela uri vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha ḓifhelwa nga dakalo ḽi ḓiswaho nga ikonomi i aluwaho , hezwi na maṅwe maga , zwi ḓo tea u fhelekedzwa nga mbekanyamushumo yo khwaṱhaho u shumana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili . 
BMA i ḓo langa mupfuluwo , mukhwa wa kuitele na tshumelo dza mukano wa mavu na u tshimbidza tshumelo dza mihasho yoṱhe kha vhuimazwikepe ha u dzhena ngaho . 
Nga zwiṱuku nga zwiṱuku zwi ḓo vhuya zwa luga , sa zwine ḽiambele ḽa bula vhafunashango ḽashu , panḓa i thoma nga ṱhoṱha  . 
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe ( muka ṋoni , vhukavhamabufho kana vhuimangalavha )  . 
Maambiwa a muṱangano wo fhiraho o vhalwa a ṱanganedzwa sa a re one a sainiwa  . 
Nga nhani ha u vhonala , zwipotso zwi nga ita mushumo wa ndeme kha u tandulula u sa eana ha mbeu dza vhathu na u alula vhathu vho holefhalaho na vhathu vha tshivhalo tshiuku  . 
D(umbu ( lo fud(a tshisiku tsha mud(agasi afho sibadela lune tshumelo ya mud(agasi ya vha yo thithisea  . 
Vha vhea zwivhumbeo kana zwithu hu si na u sia zwikhala vhukati ha zwivhumbeo kana zwithu . 
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa pfano kana thendelano ( kontiraka )  . 
Nga nnḓa ha vhuṱudzeṱudze vhune ra vhu ṱanganedza na thaidzo dzine ra kovhelana na vhunzhi ha ḽifhasi , u fana na vhugevhenga , zwiito zwa vhuaḓa , vhushayamushumo na AIDS , fulufhelo ḽine vha kovhelana na riṋe ḽi khou vha ngoho  . 
Tsumbamushumo i tenda zwoṱhe , tsumbo , tshifhinga tsha u ya bungani tshi nga sudzuluswa tsha vhewa kha tshiṅwe tshifhinga zwi tshi ya nga zwiitisi zwa nyimele ya tshikolo . 
Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga ḽihoro nga u angaredza , I ḓo vha na madzina ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka , nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓo sumbedza madzina nga nḓila I tevhekanaho ine ya takalelwa sa zwe zwa tiwa nga ḽihoro  . 
U fhedzisa fomo ya khombo nga u dzhenisa mafhungomatsivhudzi . 
Mishumo ya oraḽa yo itwaho vhukati ha ṅwaha i vhumba u lingwa ha ngomu tshikoloni ha mafheloni a ṅwaha . 
Kha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , Dr Wallace u sumbedza uri khaedu ndi ya u kona u fha ṱhalutshedzo ya kuitele ku re na ṱhalutshedzo dzo fhambanaho kha zwitshavha zwo fhambanaho . 
Ri ḓo bvela phanḓa na nyambedzano nga murahu  . 
Ndo takala nga uri vesele mbili dza u hwala zwithu nga vhunzhi dzo ṅwaliswa ngei Port Elizabeth , na thannge ḽa vhuraru ngei Doroboni ya Kapa fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe  . 
Vhaimeleli vha vhafumakadzi kha mivhuso yapo na ya mavunḓu vho engedzea  . 
Masheleni ane a fanela u badelwa vhafaramikovhe a fanela u badelwa kha Tshikwama tsha Vhushumisamupo  . 
Bulani uri tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe ndi mini . 
Hezwi zwi dovha zwa ita uri u tholwa hu vhe khagala hu si na tshidzumbe . 
Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi , ri ḓitika nga tshelede ine ya vha i tshi khou dzhena zwezwo , ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi  . 
Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea , zwine zwa ambiwa kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele kha- a Khothe ya zwa Ndayotewa nga fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho , zwi tea u dzhiiwa sa u musi zwi tshi amba Khothe ya Ndayotewa nga fhasi ha Ndayotewa ntswa ; b Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ya Afrika Tshipembe , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ; na c tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe kana khothe khulwane ya shangohaya kana tshipiḓa nga u angaredza tsha khothe yeneyo , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Khothe Khulwane  . 
Ngauralo ri ḓo vala muvhigo nga themendelo dzo livhiswaho kha dzidona  . 
Hu itea mini musi ni tshi lingedza u thivhela vhusunzi nḓila ya u ya zwiḽiwani ? 
Hezwi zwi na pfushi nnzhi musi zwi songo bikwa  . 
U balelwa havho u vha na vhana ndi tshone tshithu tsho itaho uri vha ṱalane na mufumakadzi wavho wa u thoma  . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 10 . 
Ro vhidza uyu muṱangano u vha vhudza nga ha holo ntswa ya vhuḓimvumvusi ine ra khou i pulana  . 
Vhashumisi vha ḓ o kona u swikelela zwidodombedzwa zwavho , vha zwi khakhulule na u zwi shandukisa , kana vha ḓ ibvise kha u vha mushumisi wa nga misi . 
Vhaimeleli vhoṱhe vha madzangano a vhashumi swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho  . 
Nila hedzi ndi dza ndeme ngauri dzi ea mutheo vhukuma une khawo ndivho ya nila idzi wa muaisano , wo katela na vhulimi ho vhulungeaho zwi sa o vhonala  . 
Ri khou ṱoḓa u sumbedza uri tshifhinga tsha Afrika tsho swika  . 
Mulayo wa lushaka u tea u randela mutheo une khawo mbekanyamaitele yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 ya tea u shumiswa  . 
Mugudi u isa phanḓa na u fhaṱa ḓivhaipfi a tshi bva kha nzudzanyo ya zwo ṱaniwaho luvhondoni u itela u vhala zwi so ngo lavhelelwa , na u bva kha bugu dza u vhala dzo randelwaho gireidi yeneyo na kha mutevhe wa maipfi o itwaho a tshi bva kha maipfi o ḓoweleaho . 
U kona u vhambedza zwe wa vhala na tshenzhemo ya ene muṋe musi e na mugudisi . 
SMS idzi dzi khwaṱhisedza u wanala ha mbilo dzavho fhedzi a si themendelo ya uri dzo badelwa  . 
Vhukoni kha ṱhalusamagudwa zwi ḓo ṋea mugudi zwikili zwine zwa ṱoḓiwa kha u ita mushumo wa ndeme kha mveledziso ya tshitshavha na uri zwi ḓo engedza khonadzeo ya uri mugudi a wane mushumo kha masia aya mavhili e a thomiwa a mveledziso ya tshitshavha  . 
Muhumbulo wavho ndi wa uri vhugevhenga vhu kwamaho zwa vhuloi vhu tea u sedzuluswa nga vha manḓalanga o teaho nahone vhu shumaniwe naho u ya nga mulayo wa shango  . 
U thetshelesa na u fhindula nḓivhadzo na ndaela dzi re kha radio kana inthakhomo . 
Ho vha na mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shumisa pulane idzi  . 
Vhavend(a ndi vhathu vha d(ivheaho nga u imba  . 
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya vhathu vha sumbe vhe vha lovha kha khombo dza goloi dzo vhalaho kha R34 vhukati ha Vryheid na Dundee musi ṱhiraka na goloi mbili zwi tshi kuḓana . 
Musi iyi ndaela yo itwa , mushumelavhapo u thusa muṱa une wa ḓo alusa ṅwana u ita khumbelo ya mundende wa u alusa ṅwana  . 
Mishumo , vhutumbuli na mvelele , dzi dovha dza vha vharengi vhahulwane vha zwiko zwa mupo  . 
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho  . 
Khoro na mukhantseḽara wa wadi vha livhanyiswa hani na vhuḓifhinduleli ? 
Kha vha vhetshele thungo tshelede ya vhugudisi ha CBRM , uri vha dzule vha tshi khou alusa vhutsila kha vhathu vha kha vhupo ha u langula zwishumiswa zwavho . 
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho ya mushumo na ṱho ḓisiso dzi yelanaho na Saintsi ya Forensikhi . 
U thoma akademi kha Vunu iwe na iwe , hu na dzisathelaithi kha dzingu  . 
L(igegise o d(o dzhiulula mashango ot ( he e a vha o thubwa nga vha Ha-Mphaphuli a dzhia na Makonde musi Ravhura o no dzama  . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku nga nḓila yo teaho , hu tshi thomiwa na u fhedzisela ho teaho . 
Phaka dza Lushaka dza Afrika Tshipembe ( SANParks ) dzi ḓo vha na Samithi ya Vhubindudzi ha Vhuendelamashango nga ḽa 4 Lambamai 2017 , yo sedza kha zwikhala zwiswa zwa vhubindudzi zwa 55  . 
Nga u shuma roṱhe , ri nga ita zwinzhi  . 
Vhaṅwe vho vhorisa maḓi kha dzipiloto idzi , vhaṅwe vhavho vha na miroho i si minzhi na mitshelo  . 
Khabinethe i khou khoḓa mishumo ya avho vhe vha si fhele nungo kha u ḓizhenisa kha mushumo wa u vhuiswa ha zwitumbu ya dovha hafhu ya khoḓa na tshumisano yo ṱanganedzwaho u bva kha vhaofisiri vha ngei Nigeria kha u bvela phanḓa na mushumo une wo vha u songo leluwa . 
Malugana na ṅanga dza sialala , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i amba uri hu tea u vha na ndaulo . 
Dzilafho ḽavho ḽi ḓo sedzuluswa nahone arali zwo tea , muraḓo wa tshigwada tsha kiḽinikhala u ḓo kwama dokotela wavho u ambedzana nga ha maṅwe madzilafho o teaho nahone a sa ḓuresi . 
Thandela idzi dzi sumbedzisa ḓivhazwakale ya mbofholowo na u khwaṱhisedza uri vhufa ho khwaṱhaho uhu vhu a vhulungiwa na u swikelelea nga vhoṱhe  . 
U shumisa zwidade na nyimbo Nga tshifhinga tsha Vhutsila ha u zwi re tsini na tsini na zwi re kule u ya nga u vhekanya nyito , u vhambedza na u vheya nyito nga zwigwada na u dzulela u kunakisa . 
Mbuno dzi afho fhasi  . 
Vhulanguli ho fanelaho vhu fanela u dzihela nṱha na u dzhia tsheo nga ha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo ya khaṱhululo ya nga ngomu yo ṱanganedzwa . 
Ndi ngani u litsha zwi tshi konḓa ? 
Kha u ḓisa tshumelo ya u thivhela vhugevhenga tsini ha vhathu , Khabinethe yo ṱanganedza tshiṱitshi tshiswa tsha mapholisa tsha Keimos ngei Devhula Vhukovhela , tshine tsha ḓo thusa vhadzulapo vha anganyelwaho kha 23 000  . 
Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili Mbalo Ngudo ya Vhutshilo Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha . 
Muṅwe na muṅwe u tea u tenda kha ḽa uri maambiwa ndi a vhukuma samusi maambiwa e rekhodo ya mulayo ya miṱangano  . 
Musi pulane yo no ṱhaphudzwa i ṋetshedzwa mulanguli wa CBP uri a themenndele mugaganyafwama wa masheleni ane a langwa nzulele  . 
Muano wa Batho Pele u ṱoḓa uri vhuḓifari ha vhashumeli vha tshumelo ya nnyi na nnyi vhu vhe ha nṱhesa  . 
Vha tea u founela DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi kha 0860 00 4367 u vha ḓivhadza nga ha tshanduko iyi ya shishi kha mushonga . 
Khumbelo i tea u itwa nga dzina ḽa senthara yo ṅwaliswaho ya hune phukha ya ḓo vhewa hone  . 
Muholo muṅwe na muṅwe dzi sumbedziswaho kha ṱhanziela ya IRP5  . 
Kha vha ḓise muvhigo u ṱalutshedzaho vhuvha ha zwino , siani ḽa zwa mbeu , ha muiti wa khumbelo  . 
Arali vha tshi ḓivha vhufhura vhune ha khou itea kana vhu no khou pulaniwa , kha vha vhu fhelise na zwenezwo nga u founela luṱingo lwa vhufhura lwa GEMs lwa awara dza 24 kha 0800 21 22 02 . 
Thandela dza u engedzedza dzi katela u thomiwa ha Dube Tradeport na u tibulwa ha tshiga tsha tshihumbudzi tsha Vho John Dube ngei Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha King Shaka ṅwedzi u ḓaho na u ira dzina nga vhuswa Nnḓu ya Mahosi ya vhudzulo ha muphuresidennde ngei Durban nga murahu ha Vho Dokotela Dube . 
Musi khana yavho yo vuleesa , vha nga bvisa muya mafhafhuni nga maanḓa nahone nga u ṱavhanya . 
Tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane tsha tshiwo ho vha u kundelwa zwi tshi elana na u konanya ho khwaṱhaho vhukati ha vhalanguli vha shango vho fhambanaho musi hu tshi khou lavheleswa zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka  . 
Nga ṋdila iyi , miraḓo vha vha na mushumo u re khagala une vha fanela u ita kha wadi nahone vha wana tshenzhemo na u pfesesa zwithu zwi tshimbilelanaho na photifoḽio dzavho  . 
Tangedzelani maipfi ane a pfala a tshi fana na a u thoma nga mibvumo  . 
CBP ndi kuitele kwa u tikedza Komiti dza Wadi kha u thusa Zwitshavha zwavho kha uku kuitele  . 
Nnḓu ya Buthano ḽa Kale yo shumiswa nga Phalamennde u bva hu tshi vhumbiwa muvhuso wa Yuniyoni nga 1910 , u swika musi muvhuso wa dimokirasi wa u thoma u tshi khethiwa nga 1994 . 
A dzheniseni zwikhalani zwo teaho  . 
Kha vho , ndi tama u engedza Vho Helen Suzman , Mu-Afurika Tshipembe o khetheaho tshoṱhe , we a imela mikhwa ya Phalamennde yashu ntswa kha nnḓu dza kale  . 
Hu na vhuṱudzeṱudze ho vhalaho kha ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli , malugana na mvelele nga u angaredza ya u pomokana  . 
NGO dzapo dzi nga dovha dza kona u vha thusa kha u wana vhafari vha nḓivho ya sialala  . 
Izwi zwo itea vhukati ha Vhasan na Vhanama musi hu tshi khou ṱoḓwa u swikelelwa Hoodia na Sceletium  . 
Tsho vha tshi tshi dzulela u kolela tshibode ngauri tsho vha tshi tshi tshimbila nga u ongolowa . 
Uri vha pfesese uri ndi nnyi a re na maanda kha tshitshavha , na dzipolotiki dza tshitshavha , kha vha gude divhazwakale ya tshitshavha  . 
Kha vhuimo uvhu vha guda u shumisa Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , English , nahone vha tea u ḓiwanesa vha fhethu hune lwa ambiwa hone . 
Ri tea u dzhenelela roṱhe nga nḓila i fanaho kha zwiteṅwa zwoṱhe zwa ndeme zwo livhanaho zwi fanaho na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u khwaṱhisa muvhuso wapo , ho katelwa na Komiti dza Wadi  . 
Iyi bugwana i na mafhungo a murahu nga ha Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma . 
Naho izwi zwi tshi ḽa tshifhinga mathomoni , zwi ḓo vha vhuedza nga murahu ha tshifhinga tshilapfu nahone zwi ḓo thusa u thivhela thaidzo dzi ḓaho  . 
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi , na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani  . 
Satheḽaithi , ine ya ḓo ḓisa datha ya mutsho wa tshikhalani , i sumbedza vhukoni ha Afurika Tshipembe kha sia ḽa saintsi na thekhinoḽodzhi ya tshikhalani . 
Musi zwigwada zwi tshi vha zwone zwi no tshea mafhungo apo khathihi na u ta uri zwiko zwi re hone zwi shumiswa nga nḓila-ḓe , ndi hone-ha vhathu vha tshi vha na mukovhe kha u londota zwiimiswa kana kuitele  . 
Kha dzin(we nyimele , muvhilaeli a nga tou tama u kwama Mutsireledzi wa nnyi na nnyi thwii  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : A vha nga ḓo ita ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva . 
U sa ḓisa tshinepe musi hu tshi ya u ganḓiswa bammbiri ḽa u vouthela zwi ḓo ita uri nkhetheni a ganḓiswe hu si na tshinepe , hu bviswe CV fhedzi kha Tshibugwana . 
Vhaimeleli vha vhatheli vha tea u khwaṱhisedza thendelo yavho ya u imelela kilaente dzavho nga kha maanḓa a thendelo  . 
U kona u ṱalutshedza kuhumbulele kwawe na kwa vhaṅwe nga nḓila i fushaho . 
Khethekanyo ṱhukhu ya i khou imelwa nga khethekanyo ya 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Khabinethe yo tendela ndivho ya Afrika Tshipembe ya uri shango ḽi imele u khethwa hafhu kha dzangano ḽa Vhuvhusi ha UPU , u ya nga zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya dzitshakha ya mvusuludzo ya vhuvhusi ha zwiimiswa zwa ḽifhasi na u vha phangami ya adzhenda ya mveledziso . 
Khonadzeo dza mibvumbi na mikumbela ndi khulwane . 
Nḓila ine vhavhali vha vhea zwine zwa ambwa u bva kha mafhungo , nḓila ine vha ḓisa ngayo tshenzhemo na ndeme kha ḽiṅwalwa . 
Na hanefha , minista vha ḓo tshimbidza zwithu vhukati ha khomishini na tshitshavha nga u angaredza  . 
Tshikwama tsha Ndiliso tshi ḓo badela mutholi tshelede yawe murahu . 
Ro fhedza u tholwa ha vhaṅwaleli vha vhulangi ha dzingu na u dzheniswa havho kha sekhithara ya tshitshavha , i ḓaho na mbuelo dzoṱhe  . 
MFMA i sumbedza hafhu Tshumelo ya Mvusuludzo ya Masheleni ya Masipala i tendelaho Gwama ḽa Lushaka ( NT ) u dzhenelela arali masipala wo livhana na tshiimo tsha shishi tsha masheleni  . 
Iḽi ndi dzangano ḽa mulayo ḽo thomiwaho u ya nga Mulayo wa Muhanga wa Vhushaka ha Mihasho ya Muvhuso , 2005 ( Mulayo 13 wa 2005 ) , une wa ṱanganyisa masia mararu a muvhuso kha mafhungo a dzangalelo ḽa vhoṱhe na a ndeme kha lushaka hu u itela u khwaṱhisa vhuvhusi ha nyanḓano . 
Musi mbalo idzi dzo khwinisea , vha kha ḓi shaya nahone vha ṱoḓa tshenzhemo  . 
Ndango yavhuḓi ya tshiimo tsha mutsiko wa malofha . 
U bveledza na u thoma u shumisa pulane dza mushumo na thendelano dza pulane ya mushumo hu tshi tevhedzwa nyendedzi dza lushaka  . 
Zwikhala zwa mishumo zwine zwa khou bveledzwa u itela Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 zwo no ḓi thoma u vhuyedza Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe . 
Vha wana mundende wa tshifhi tshoṱhe arali vhuholefhali havho vhu tshi bvelaphanḓalwa u fhira ṅwaha , vha wana mundende wa vhuholefhali wa tshifhinganyana arali vhuholefhali havho vhu tshi anzelaubvelaphanḓa lwa tshikala tshisiho fhasi ha miṅwedzi ya rathi nahone lusa fhiri miṅwedzi ya fumimbili . 
Mishumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe i vha ṋea khonadzeo kana tshikhala tshavhuḓi tshi so ngo lavhelelwaho tsha u ṱuṱuwedza u bveledza zwikili zwo fhambanaho zwa u guda u vhala na u ṅwala . 
Matshudeni vha ṱoḓa thuso nnzhi u ita khoso , sa tsumbo nga kha tshifhinga tsha u wela u shuma  . 
Mutukana ndi mutambi wa bola wa biko . 
Muhasho wa zwa Vhulavhelesi ha Mashumele u ḓo fha muvhigo hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi . 
Tshifhinga tshoṱhe nyanḓadzamafhungo i na dzema ḽa u fhungudza nyangaredzo ya mishumo ya dzangalelo ḽa vhafumakadzi  . 
Bugu dza u shumela idzi dzi vanganya u funzwa luambo ( ngudaluambo ) , mbalo na zwikili zwa vhutshilo kha thero dza 20 , hu tshi shumiswa nḓila dzi no mvumvusa na u kunga vhagudi vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku . 
Ri tenda uri pulane yashu ya vhudzheneleli ha ikonomi ha maga a ṱahe i ḓo khwaṱhisa zwo swikelelwaho ya engedza nyaluwo ine ya khou ṱoḓea . 
Vhadzulapo vha khou ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza zwililo zwavho nga u shumisa zwiimiswa zwi re hone nahone vha sa khou pfuka mulayo . 
Miṱa ya vhatshena i wana miholo i fhiraho ya vharema kaṱanu , u ya nga Mbalombalo ya Afrika Tshipembe . 
Vhukwamani havhuḓi na Komiti dza Wadi vhu khwaṱhisedza vhuṋe nga tshitshavha ha mugaganyagwama vhu khwaṱhisedzaho uri vhadzulapo vhu vhudzwa na u pfesesa khethekanyo dzoṱhe dza mugaganyagwama , nahone vha a ḓivha tshoṱhe nga ha masandaitwa a nḓisedzo ya tshumelo kha vhupo ha havho  . 
Kha vha aphiḽe hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha u wana tsheo yo dzhiwaho malugana na khumbelo yavho . 
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso  . 
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u khwinifhadza miholo ya tshitshavha  . 
Mbekanyamushumo ya u tikedza Vhathu kha zwa masheleni Finance Linked Individual Subsidy Programme Mbekanyamaitele ya FLISP . 
Kha vha ṱhogomele : Vha nga kha ḓi renga khithi ya u ita ndingo dza vhuimana hayani u bva kha mavhengele a mishonga . 
Vha fanela u humbula vhadzheneli vha muṱangano musi vha tshi vha rumela nḓivhadzo ya muṱangano  . 
Ri a ḓihudza nga demokirasi yashu na zwe ra swikelela nga tshifhinga tshiṱukuṱuku  . 
Mbekanyamushumo ya PMB musi vha tshi wanala vhe na nyimele iyi  . 
Arali zwa ralo , mihasho , zwiimiswa na mazhendedzi zwi ṱoḓa u ḓivha uri ho bvelela mini . 
Kha vha vhone zwauri CBNRM i khou bveledza mbuelo dza vhukuma , zwa zwino na tshifhinga tshidaho , kha vhadzulapo  . 
Shumisani mepe waṋu wa mihumbulo kha u luka kuhumbulele kune kwa ḓo shandula mihumbulo ya vhathu . 
U thoma ha iḽi fulo zwo itiswa nga muhumbulo wa uri mutakalo na pfunzo zwi tea u vha zwone zwa ndeme kha mbekanyamushumo ya tshandukiso ya matshilisano kha miṅwaha miṱanu i tevhelaho . 
Tshiimo tsha vhupileli ha lushaka 203 . 
Vhukati ha vhuvhekanyandeme vhuhulwane ṋaṅwaha , muvhuso u ḓo shumana na u salela murahu hune ha khou engedzea kha u ṅwalisa na u ṋetshedzwa ha vhuṋe ha ndaka kha vho vhuelwaho kha thandela dza nnḓu dze dza lambedzwa nga masheleni a mutikedzo  . 
U itwa ha mutevhe wa miri yo tsireledzeaho a zwo ngo livhiswa fhedzi kha u tsireledza kushumisele kwa miri yeneyo , fhedzi na kha u khwaṱhisedza kushumisele kwo khwaṱhaho nga kha maga a ndaulo ya zwa ḽaisentsi  . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṱo Mbekanyamushumo ya ndangulo ya zwa maṱo i ṋetshedza vhone mbuelo dza ndeme dza kiḽinikhala kha zwa maṱo  . 
Fhedzi ndi tshipida tsha ndeme tsha u fhata tshitshavha tshi na vhumatshelo havhudi , ho ditikaho nga u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi . 
Musi ṱhoḓea dzoṱhe dzo fushwa , Muhasho wa Mutakalo u ḓo bvisa Thendelo ya u Vhuisa tshitumbu haya , nahone thendelo iyo i tea u fhelekedza tshitumbu u ḓa Afrika Tshipembe  . 
Huna huṅwe hune mushumisi a nga hanelwa u dzhena kha zwiṅwe zwipida zwa website arali browser yawe ya vha yo vhekanywa uri i hane dzikhukisi  . 
Yo isa phanḓa nga u ṱanganedza mvelelo dza Nyambedzano dzi katelaho vhoṱhe dza Burundi dze dza farwa tshifhingani tsha madalo a vhurumelwa ha nṱhesa ha Vharangaphanḓa vha Mashango na Mivhuso ngei Bujumbura kha ḽa Burundi he ha vha ho rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Zuma . 
Mutshila ndi mini ? 
Dziṅwe mbudziso dzo sumbedziswa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe , u itela u bveledza nyambedzano na dibeithi  . 
Vho Alvin P Rapea sa Muṅwaleli wa Mapholisa  . 
Arali hu si na nd(ivhadzo i sumbedzaho ndivho ya u hanedza yo n(etshedzwaho , muhweleli u d(o humbela Muredzhisitarara u swikisa mafhungo aya phand(a ha Muhat ( uli Muhulwane uri a sedziwe u ya nga mulayo wa 11(4)  . 
Hezwi zwo vhonalesa nga Luhuhi 2000 , musi mialo i tshi tshinyadza zwipia zwa vunu a devhula na ngei Mpumalanga he GDP ya shango ya tsela fhasi nga phesenthe nthihi  . 
Ri ṱuṱuwedza dziyunioni u ṱanganedza ṋetshedzo ya muholo yo sedzuluswaho ya muvhuso yo ṋetshedzwaho  . 
Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa , vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo , u ṋea kushumele kwa vhuḓi , nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo ; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho , u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa . 
Ngauralo , mbudziso ya uri nyaluwo i khou kovhelwa vhathu u eḓana i tea u vha mutsetse wa u ṱhogomelwa ha ikonomi  . 
Mulayo wa The Penal Code , ngamaanḓa Atikiḽi dza vhu 251 , 278 na 279 , dzi langula vhuloi . 
Afurika Tshipembe na maṅwe Mashango a 93 o saina Thendelano nga Nyendavhusiku 2008 . 
Mushumo wanga : u dzhiela ntha zwauri rothe ri a edana sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe  . 
Naho zwo ralo mahoro ot ( he o khwat ( hisedza ndeme ya u vhona uri nangoho vhakhethi vhot ( he vha na man(walo a vhun(e a re na Baa-khoudu  . 
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u tea u ḓivhadziwa kha gurannḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓivhadzwa  . 
Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe ( ndi vhuhulu ha bege nthihi fhedzi ya ḓuvha vhune ha nga endedzwa ) kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe  . 
Mbadelo i fhambana u ya nga minerala u gwiwaho . 
Mundende wa vhaaluwa u badelwa vhafumakadzi vhane vha vha na na miṅwaha ya 60 kana u fhira na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 60 kana u fhira . 
Arali vha songo ḓiimisela u vhifha muvhilini , vha humbelwa u amba na dokotela wavho nga ha vhuteamuṱa . 
U shumana na u salela murahu ha themamveledziso a zwi timatimisi uri zwi nga alusa vhubveledzi hashu , u ṱaṱisana hashu , zwi rumelwaho nnḓa na zwenezwo , vhukoni hashu ha u sika mishumo  . 
U ṱoḓulusa zwiko zwa oiḽi na gese Afrika Tshipembe ndi zwa maano a nṱha u itela tsireledzo ya fulufulu ḽa shango . 
O vha a tshi ṱoḓou ri tshirendo tshi si ṱalukanyee . 
Nga u fara maga o thomiwaho o ḓoweleaho a thendo dzo fhambanaho , ri khou ṱuṱuwedza mvumbo yavhuḓi , u sumbedza nḓila ya u ya phanḓa kha vhaṅwe  . 
Vhathu vha tea u divha uri pfanelo kha mavu na zwishumiswa zwi tea u wanala phanda ha musi vha tshi di fha tshifhinga na tshelede ya u langula zwishumiswa zwavho  . 
Tsenguluso ya mutakalo ndi mini ? 
Senthara i nga thusa hafhu Afrika Tshipembe kha thandululo ya phambano ya milandu ya WTO . 
Vhupo ha Mahayani vhu nga vha na dziwadi khulwane na vhathu vho phaḓalalaho na mivhundu na dzibulasi  . 
Muvhuso u ḓo dzhenelela kha u tandulula khaedu dzo vhewaho khagala nga muvhigo nga kha Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , ine ndi pulane ya vhathu nga vhathu . 
Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu , ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe  . 
Afha fhasi hu tevhela mbuno dza uri ndi ngani adzhenda ya muṱangano i ya ndeme  . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a pfukisela mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS na Regisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho,musi GEMS yo no ḓivhadzwa uri maitele ayo vhuvhili hao o thoma nga tshifhinga tshithihi , GEMS i ḓo imisa Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS ya lindela Regisiṱara uri a ite tsheo kha mafhungo aneo . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vhone vhaṋe nga ṋama . 
Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni wane thuso  . 
Naho zwo ralo , a zwi konadzei u ambedzana nga ha vhakonesi vhoṱhe kana u vha fha tshenzhemo i linganaho nga vhoṱhe  . 
Nḓila dza u linga dzi tea u sedza miṅwaha na maimo a nyaluwo yo teaho . 
Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo , vha nga kwama ṱhoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu ḽeneḽo  . 
Izwi zwo ṋetshedza muhumbulo une miraḓo ya zwa mitambo fhano Afurika Tshipembe ya shunduka ngayo nga murahu ha tshikhala tsha miṅwaha mivhili yo fhiraho u bva tshe ha vhewa phimo ya tshanduko kha zwa mitambo . 
Thendelano dza u kovhekana mbuelo dzi fanela u sumbedza zwifhinga zwine mushumisi a ḓo vhiga kha muṋetshedzi wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana wa nḓivho ya sialala nga ha tshiimo tsha thandela ya vhushumisamupo na mbuelo dzi yelanaho nayo  . 
Mushumi u tea uri tshifhingani tsha vhudzadze a vhe vha a tshi wana malamba ane a vha fhasi ha malamba ane a a nzela u a wana nga ṅwedzi  . 
Phalamennde i khou dovha ya ṱola hafhu uri i nga engedza hani mushumo wayo sa tshiṅwe tsha zwiimiswa zwihulwane zwa dimokirasi  . 
Khethululo i zwala vengo na phambano  . 
Vha re vhan(we vhakololo vhone a vho ngo t ( od(a u mu thusa  . 
Arali vha bvisa muunḓiwa , GEMS i ḓo vha fha garaṱa ntswa ya vhuraḓo . 
Dokhumenthe izi dzi kha ḓi bveledziwa . 
Khethekanyo idzi dzo shandukiswa u ya nga khethekanyo 6 ya Mulayo wa Qwaqwa wa Khothe dza Dziaphili wa Mahosi na Magota wa vhu 7 wa 1988  . 
Izwi zwi katela u ḓikumedzela ho tendelanwaho nga khamphani uri i ḓo shumisa R1 biḽioni miṅwahani miṱanu i ḓaho u ṱuṱuwedza vhulimi ha vhorabulasi vhaṱuku na mveledziso ya vhabveledzi vhapo , mabindu maswa , fulufulu na thekinoḽodzhi ya tshumiso ya maḓi yavhuḓi na mveledziso ya vhaswa . 
Hu na zwiitisi zwinzhi malugana na izwi , nga maanḓa khombo ya malwadze a pfukelaho nga kha vhudzekani , ho katelwa HIV na AIDS , na mvelelo dzi si dzavhuḓi dza u vhifha muvhilini kha vhumatshelo ha vhana vha vhasidzana . 
Mbekanyamushumo dzine dza shuma na madzangano a zwiko , mabindu apo a zwa vhulimi na tshumisano zwi o thomiwa uri hu vhe na tshiuuwedzi uri hu vhe na u dzhenelela  . 
U lwa na vhugevhenga na vhuaḓa zwi kha ḓi vha vhuvhekanyandeme ha nṱhesa kha muvhuso . 
Khabinethe yo takala uri matshudeni manzhi kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha shangoni ḽoṱhe vho tevhela khuwelelo ya u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 nahone i fhululedza zwigidigidi zwa matshudeni vhe vha ṅwala milingo yavho ya mafhelelo a ṅwaha  . 
Kha vha vhambedze dandululo iḽi na tshiedzwa tsha ḓivhambalo tshe ra tshi bveledza kale  . 
Tshibodempembe tsha takutshedza hafhu zwi tshi pfisa vhuṱungu tsha vhuyelela u tamba zwanḓa hafhu . 
Mpfeleni-vho mungana wanga . 
Nga tshifhinga tsha u katela ḽifhasi musi lupfumo lunzhi na zwikhala zwa ndaka ane a vha hone vhukati ha vhathu , madzingu , na dzitshaka , nndwa i itelwaho vhuaḓa i tea u vha yo ima kha u pfesesa ha vhoṱhe u ya nga mikano  . 
U shandula muhumbulo zwi tea u itwa nga luṅwalo . 
Mme awe vho mu vhudza uri u ḓo gabulelwa hemmbe ya Dakalo , musi i tshi vho vha ṱhukhu . 
Tshitirathedzhi tshi tea u shumana na mudzi wa vhushai na masiandaitwa a vhushai kha vhufumakadzi na tshitshavha sa izwi tshi hwala muhulwane  . 
Nṱha ha izwo , vhukoni , kha u funza na kha u guda , vhu kha ḓi sumba u vhilaela hu sa gumi ha dziphambano dza matshilisano dza kale . 
Kha Gireidi ya 2 vhagudi vha livha kha u ela hu si ha fomala nga mielo i so ngo ndinganelo ya tshileme . 
U ola u yela nṱha na fhasi . 
Vhana vha kiḽasini yashu vha pfana na mitambo . 
Afrika Tshipembe ḽo vhuya ḽa fara c Mbadelo ya tswikelelo ya rekhodo , arali i hone , i ḓo ya nga tshivhumbeo tshine tswikelelo ya khou humbelwa i khatsho  . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Tshiimiswa tsha Masheleni tsha u thoma tsha Koporasi ya Vhafumakadzi vha Mahayani vha Vhutsila na Zwivhaḓwa nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu Vho Gugile Nkwinti . 
Zwigwada izwo zwo wela kha u fariwa nga ndila ya fhasisa na kha tshifhinga tsha dimokirasi  . 
Nga kha u lwisa u takula vhuimo ha vhuḓifulufheli , nga kha Invest SA Muvhuso wo topola thandela dza 40 dzine dza vha na mutsindo muhulwane dzo lugelaho u thoma u shuma kha miṅwaha mivhili iḓaho . 
Ri ḓi livhuwa zwihulwane thuso yavho kha u fhindula inthaviwu iyi  . 
Musi mbilaelo yo no shumiwa , Muḓisi wa mbilaelo u ḓo ṅwalelwa a ḓivhadzwa nga ha mawanwa a GEMS . 
Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓiana , u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa  . 
U ita uri hu vhe na fhethu henefho vhuponi na thondo dza zwa masheleni dzine dza o katela tshumelo dza zwa masheleni na dzibannga dza mivhunduni , na zwone zwi o aluswa  . 
Khophi yo khwaṱhisedzwaho ya siaṱari ḽa u thoma ḽa ḽiṅwalo ḽa vhuṋe . 
Kanzhi nḓivho ya uri hu na vhupo ho tsireledzeaho vhune wa nga bvisela vhuḓipfi hau i konisa vhathu u bvisela khagala vhuḓipfi ho vha dzulaho uri vha kone u ambedzaniwa navho nga nḓila yo vhibvaho nga murahu  . 
Kha vha ṋekane nga khophi ya Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe . 
Naho zwo ralo , hu kha ḓi vha na khaedu nnzhi dzine dza ṱoḓa u dzhielwa nzhele nga maanḓa hu u itela u dzi tandulula nga nḓila i fushaho . 
Hune zwo fanela , ri ḓo shumisa vhaofisiri vha tsireledzo vhashu u linda zwifhaṱo zwa muvhuso  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo , kana Invitation to Apply ( ITA ) , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi . 
Samithi ya vhuṱahe ya Brazil , Russia , India , Chinana Afrika Tshipembe na ( BRICS ) i ḓo farelwa Xiamen , China u bva nga ḽa 4 u swika ḽa 5 Khubvumedzi 2017  . 
Muṅwe na muṅwe u khou ṱoḓa u vha tshipiḓa tsha mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi nahone thikhithi dza mitambo ine ya ḓo tambiwa sa tshipiḓa tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha FIFA dzi ḓo rengiswa hu tshe ho sala tshifhinga tshilapfu phanḓa ha musi mutambo wa thoma u tshi tambiwa  . 
Vha fanela u ita khumbelo ya ṱhanziela ya tsireledzo kha South African Maritime Safety Authority na ḽaisentsi ya Tshikepe tsha u rea khovhe kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe wa Kapa . 
Ndo ṱanganedza memorandumu u bva kha Dzangano ḽa Vhorabulasi vha Afrika Tshipembe u ambaho uri ṅwaha wa 2017 kha u vhe ṅwaha wa mbambadzo kha vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho . 
A huna vhukwamani vhune ha ḓo itwa na vhaṅwe vhathu , kana ha ṋekedzwa zwidodombedzwa nga nnḓa ha thendelo ya mufarwa  . 
Nahone ri fulufhela uri kuhumbulele kwo ḓoweleaho ku ḓo shuma na uri zwiko izwo zwa ole a zwi vho tshiṅwe tshiitisi tsha u bvelaphanḓa na khakhathi  . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ( CBP ) ndi lushaka lwa u pulana ha u dzhenelela lwo sikwaho u itela u ṱuṱuwedza nyito ya tshitshavha  . 
Dziṅwe nḓila dza u Vhilaela : 20 Arali vha vha vha kha ḓi vha vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya thasululwa ngayo nga vhashelamulenzhe kana vhaṋetshedzi vha tshumelo kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi , vha nga shumisa dziṅwe nḓila kha tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga madzangano a no nga sa : a . 
Khabinethe i ṱanganedza thendelano ya u thomiwa ha Bannga Ntswa ya Mveledziso ( NDB ) kha Samithi ya Vhurathi ngei Brazil na u thoma ofisi dzayo dza dzingu ngei Johannesburg . 
Vha hashu , ro vha ri tshi khou vhilaedzwa nga uri Afrika Tshipembe a ḽi ngo langa dzivesele musi ro tingwa nga phendelashango dzi swikaho 3000  . 
Zwikili zwau Humbula na u Elekanyana Kushumisele na Zwivhumbeo zwa Luambo zwe zwa ṱanganywa na u thetshelesa na u amba na mveledziso ya zwikili zwa ḽitheresi . 
Fhedzi ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . 
Uri zwa dzikhetho zwo vhofholowa nahone a zwi dzhii sia  . 
Kha vha phadaladze vhudifhinduleli vha ite uri hu vhe na tshikhala tsha vharangaphanda vhaswa uri vha di vhonadze . 
Musi vha tshi ela nga senthimithara,a vha tei u ita miduba ya ruḽa mathomoni ayo na hune tsha khou elwa tsha thoma hone , hu itwa miduba ya tshine tsha khou elwa u bva kha zero kha ruḽa . 
U linga zwikili zwo fhambanaho zwa luambo zwi so ngo vhonwa sa nyito i re thungo , hone sa nyito nthihi yo vanganaho . 
Hezwi zwi katela zwiwo kha maini , nḓowetshumo ya zwa u fhaṱa , vhashumi vho farwaho nga malwadze a elanaho na u shuma fhethu hu songo tsireledzeaho u fana dzikhwari na kushumisele kwa mushonga wa u vhulaha zwikhokhonono kha Sekhithara ya zwa Vhulimi  . 
Khoro i tea u sedza uri IDP i a topola zwithu ( thaidzo ) dzine dza kwama fhethu u swikelela hune zwiṱirathedzhi na thandela zwa ḓo shela mulenzhe kha u fhindula thaidzo idzi  . 
Mbadelo dza khumbelo na tswikelelo a dzi shumi kha rekhodo dzine dza vha dzo humbelwa nga muofisiri wa u unḓa u itela ṱhoḓisiso dza zwa u unḓa zwi tshi ya nga mbetshelo dza Mulayo wa zwa u unḓa wa 1998 ( Mulayo wa vhu 99 wa 1998 ) , kana tshipiḓa tsha vhu 44 tsha ndaulo dzawo  . 
Khaladzi ashu o ri vhuela na malegere  . 
Ndi pfa ndo hulisea zwihulu musi ndi tshi vha ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka wa u thoma wa vhuvhusi ha demokirasi ya vhuṱanu . 
Tshisikwa itsho tshi tea u vha tshi tshibveledzwa kana kushumele kune kwa ḓ o ḓ isa n ḓ ila ntswa ya kuitele , kana kune kwa ḓ isa thandululo ntswa ya thaidzo . 
Izwi a zwi anzeli u konadzea tshifhinga tshoṱhe kha wadi dzo phaḓalalaho nga maanḓa  . 
Muthumukhulu ndi mutambi dendele kha bugu ya Findinkodo  . 
Tshitshavhatshapo tsha zwitshavha zwihulwane zwi re kha zwiṱangadzime tsho ṱanganelana na tshitshavha tsha mashangoḓavha kha u hanedzana na u dzhavhulwa  . 
Thekhinoḽodzhi  . 
Hei bono i sumbedza u dzhenelelwa ha tshohe kha zwa vhulimi nga vhathu vhohe zwine zwa o ita uri hu vhe na mvelaphana na u bindudza kha vhohe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe hu tshi khou dzhielwa nha u bindudza khathihi na ifa na u khethulula kana u dzhia sia zwine zwa ita uri hu vhe na u swikelela na u imela hu sa linganiho  . 
Khabinethe i vhidza vhavouthi vhoṱhe uri vha vhone uri khetho dza 2014 dzi vhe na tshivhalo tshihulwane tsha u voutha , sa zwe ra vhona kha khetho dzoṱhe u bva 1994 . 
Vhagudi vha tea u vha vha tshi vho ṅwala mafhungo nomboro kha heino themo . 
Hune zwa konadzea , kha vha fhate vharangaphanda vha vhupo-kha vha fhe vhathu vha si na tshenzhemo vhudifhinduleli na vhugudisi na u vha tikedza . 
Kha vha badele masheleni o tiwaho . 
Mushumo uyu u ḓo ya phanḓa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho . 
Nga thikhedzo ya vhalambedzi vha dzitshaka vhorakhonṱhiraka , mbekanyamushumo dzi khou bvelela nga phimo i dzulelaho u aluwa  . 
Nga mulandu wa zwenezwo , vhane vha ḓo vha vho telwa digirii sa madokotela , dziinzhiniya , vhavhalelani , vhagudisi na mabuḓo o fhambanaho a vha nga koni u dzhena kha ikonomi . 
Kha zwe zwa thoma , zwi tshi vhonala nga nnḓa , sa vilili kha zwiimiswa zwi si gathi zwi hadzimisaho masheleni zwo mbo ḓi thuthuba zwa ḓisa thaidzo dza zwikolodo ḽifhasini ḽoṱhe , zwe zwa ḓisa masiandaitwa a si avhuḓi kha zwi kwamaho vhubveledzisi na zwa mbambadzo  . 
U pwashekanya namboro ya didzhithi mbili u swika kha 99 kha murekanyo wa mahumi na vhuthihi . 
Mavhala a mbiḓi a ita uri zwi konḓe u dzi vhona dzi ḓakani . 
Onoyo o ḓo thoma u funza vhana nga ha mabambelele . 
Ndeme ya masheleni : Tshumelo ya muvhuso i tea u ṋetshedzwa nga nḓila yo teaho i vhulungaho masheleni u itela u ṋetshedza vhadzulapo ndeme ya masheleni ya khwiṋesa  . 
Mveledziso ya Mulayotewa Vho-Jeffrey Radebe vho amba na vhashumi , kha tshipitshi tshavho tsha u thoma vha tshi amba na vhashumi Ofisini ya Lushaka . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala U vhalela kiḽasi zwe a ṅwala . 
Izwi zwi tsitsela fhasi muya wa u di netshedza nahone zwa vha vhuvhava ha tshifhinga tsha mushumo zwine zwa amba ndozwo ya masheleni kha avho vho mu hiraho  . 
Ri na vhufarani kana vhushumisani vhu vhonalaho na Mbumbano ya Yuropa vhukati ha zwiṅwe , Mbekanyamushumo ya Vhubindudzi ha themamveledziso ha Afurika Tshipembe i kha R1,5 biḽioni . 
Vhathu vha toda u divha he vha ima hone na zwine vha nga wana zwone phanda ha musi vha tshi bindudza tshifhinga tshavho na masheleni kha ndangulo ya zwishumiswa  . 
Vhunzhi havho a vha shumisi na maṱaluli zwao u bveledza mbuletshedzo dzine dza nga shuma zwavhuḓi . 
Tshanduko ya vhupholisa yo sedzesa kha zwithu zwivhili zwine zwa ṱoḓea u itela u pholisa nga nḓila bveledzaho , zwine ha vha u thoma u tevhedza mulayo nga mapholisa , na u bveledza zwikili zwa u pholisa na zwivhumbeo zwo teaho kha dimokirasi  . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme uri , hune zwa konadzea , vhana vha gude nyambo nyengedzedzwa vha tshe vhaṱuku . 
Miṱa ya vhashumi nga ngoho i tshenzhela vhupfiwa ha tsireledzo khulwane  . 
Khabinethe yo livhuha maAfrika Tshipembe kha u shela mulenzhe havho , u ḓiimisela na u shumesa kha u vhona uri tshirunzi tsha maAfrika Tshipembe vhane vha khou shaya tsho vhuiswa hafhu nga kha madzulo a vhathu . 
Vho - M. 
Ndi u ḓi ṱanganywa ha vhathu hu langwaho nga Ndayotewa  . 
Zwino arali mushonga wanga wo themendelwaho wa shanduka ? 
Ni vhona u nga maṅwalwa aya a bva ngafhi ? 
Kha nyimele ya zwino ya vhuleme ha zwiko , zwikhala zwa vhubveledzi ha khwanthamu ndi zwiṱuku  . 
Izwi zwo ṱuṱuwedza uri Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali vha ite khumbelo ya uri Khomishini i ite ṱhoḓisiso nga ayo mabulayo . 
Vhufhura ndi vhugevhenga vhune ha ṱoḓa vhakhakhi vha tshi pandelwa na zwenezwo  . 
Khabinethe i ṱanganedza muano wa Phanele ya Nṱha ya Maḓi wa u shuma tsinisa na vhakwameaho u vhona uri magemo a elanaho na zwa maḓi a Adzhenda ya 2030 u ya phanḓa wo swikelelwa  . 
Hu na hafu nngana dzi linganaho na tsho fhelelaho ? 
Planact,Kuvhusele Kwapo kwa u Dzhenelela , Bugwana ya Tshiko tsha Vhaofisiri vha Masipala , Vhakhantseḽara vha Wadi , Miraḓo ya Komiti ya Wadi na vhaṅwe Vharangaphanḓa vha Tshitshavha  . 
Mudededzi u vhala Bugu khulu , i re na zwifanyiso zwihulwane yo ṅwalwaho nga maḽeḓere mahulwane uri vhagudi vha kone u vhona musi a tshi khou vhala . 
Musi ro sedza kha vhana vha Afrika Tshipembe ( vhane vha khou enda ) IMC yo tendela u thomiwa ha ṱhoḓea dza vhana dza u enda dza zwino , hu tshi katelwa na maṅwalo a khwaṱhisaho thendelo ya mubebi izwi zwi tshi khou itelwa u tsireledza vhana . 
Tshitshavha a shuma hone  . 
Ditika nga thikedzo ya ndambedzo ya tshifhinga tshilapfu kha u lugisa dzibugu  . 
Huna thodea ya u phuromotha saintsi kha vhagudiswa nga mbekanyamushumo khulwane kha tshitshavha  . 
Tsha vhusumbe , ro tou humbela zwavhuḓi uri muvhigo wavho u fanela u sa dzhia sia na u ḓisiwa  . 
Kha vha sedze pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u topola mifuda yo fhambanaho ya tshumelo dzo rekhodiwaho kha pulane dza wadi  . 
Naho zwo ralo , mbudziso ndi ya uri : ndi vhakhantseḽara vha si gathi vhane vha ḓo ita uri muvhuso wapo u vhe na vhukoni , u vhe na dimokirasi khulwane na u tshipa ? 
Sa nḓila ya u khwaṱhisa hezwi zwo swikelwaho , Khabinethe yo tendela zwikhala zwiraru zwe zwa topolwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi uri zwi tikedze kha thekhinoḽodzhi dza zwa mutakalo , tsireledzo na vhutsireledzi vhu elanaho na thekhinoḽodzhi na themamveledziso dza matshilisano u ya nga thekhinoḽodzhi . 
Naho vhafumakadzi vha tshi ḓilanga kha sia ḽapo , maanḓa a u bveledza o vha e kha sia ḽa tshitshavha ḽi langwaho nga vhanna , ane a nga si tou lavhelesa nga nḓila i fushaho kha zwine zwa khou itea kha sia ḽapo  . 
Mashudu mavhuya , Muvhuso wo dzhena kha u tsela fhasi ha ikonomi ha 2008 -2009 u kha nyimele ya vhuḓi ya masheleni , na zwikolodo zwiṱuku  . 
Muhweleli a bvela phanda a bula zwauri u khou vhiga munna ngauri u khou hana u bva nduni  . 
Kha vha bvele khagala nga ha zwine thandela ya do ita zwone kha tshitshavha . 
Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi . 
Tshelede iyi a i lifhelwi murahu . 
U shumisa , u vhala na u ṅwala nomboro thevhekano ho katelwa na , zwivhumbeo zwo pfufhifhadzwa ho u swika kha 31 . 
Honeha , ndi zwa ndeme u vhona uri zwibveledzwa zwa oraḽa , zwo ṅwaliwaho na zwi vhonalaho zwi kha vhuimo ho eḓanaho vhagudi . 
Kha ndaela ya ndayotewa ya Afrika Tshipembe , u kandekanywa ha pfanelo a zwi fheleli vhudzisa zwi kwamaho ndayotewa fhedzi . 
Izwi zwi nga katela mushumo wa u tikedza mupondwa une wa itwa phanḓa ha musi hu tshi vha na u dzhenelela ha fomala . 
Bembela ḽi ita nungo dza tshiṱirathedzhi dza u thagetha zwigwada zwi re khomboni , hu tshi katelwa madzinganḓevhe na mabofu  . 
Vhagudiswa vho lugela u ḓimodela vhone vhane kha nyelulo dza vhadededzi vhavho , vha sa khou kona u saukanya zwavhuḓi zwe zwa ita uri ngona dzavho dzi bvelele  . 
Kha vha dzhie hetshi tshibugwana vha ṱuwe natsho musi vha tshi ya kha dokotela wavho u itela uri vha lavhelese mvelelo vha vhone uri zwi khou tshimbila hani  . 
Mashango a fhiraho 45 o shela mulenzhe kha nyambedzano nga ha vhuṱumani vhure hone vhukati ha saintsi , thekinoḽodzhi na vhutumbuli na tshitshavha , zwihulusa kha vhungomu ha mveledziso . 
Muvhuso u khou ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe uri vha shumisane nahone vho khwaṱhisa uri Afurika Tshipembe ḽi bvelele na uri vha ṱanganye nungo dzavho na nyambedzano dzavho kha mafhungo aya . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 15 . 
Netiweke kana Khemisi ya Khoria u khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga nḓila i leluwesaho khavho  . 
Ri khagala kha uri izwi zwi katela mini nahone ndi ḓo zwi dodombedza  . 
Ndindakhombo ya ndeme ya nṱhesa ya zwa mutakalo ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme vhukuma zwa masheleni avho na zwa mutakalo wavho . 
Khamphani : kha vha katele khophi ya Memorandamu u kona u vhona uri mupeleṱo muthihi u nga imela mibvumo yo fhambanaho  . 
Ri dzulela u vhala ri tshi bva kha tshamonde ri tshi ya kha tshauḽa , fhedzi musi vhagudi vha tshi vhala girafu vha tea u vhala u bva kha tshamonde vha tshi ya kha tshauḽa na u bva fhasi u ya nṱha . 
Ri vha ri tshi khou amba nga ha tshanduko ya ndeme kha zwivhumbeo , dzisisiṱeme , zwiimiswa na phetheni ya vhuṋe , vhulangi na ndango ya ikonomi zwine zwa vhuedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe , nga maanḓa vha shayaho , vhane vhunzhi havho ndi Vharema vha vhafumakadzi , sa zwo ambiwaho nga ḽihoro ḽivhusi , ḽi itaho mbekanyamaitele dza muvhuso wa demokirasi  . 
Mabammbiri a dzipholisi a tea u leluwa u a pfesesa na u leluwa u a wana  . 
Tsumbo ya 1 : Mushumi u tanganedza lutingo lu bvaho kha murado wa tshitshavha nahone kha nyambedzano dzavho zwa mbo di tou vha khagala u ri thuso ine a khou lila yone i nga wanala kha tshinwe tshipida tsha muhasho  . 
U swika ha zwikepe zwa lwendo zwi nga ḓisa tshanduko dza ndeme dza matshilisano na dza mvelele  . 
Tsaukanyo ya mugaganyagwama wo sedzaho zwa mbeu i thusa hani vhafumakadzi ? 
Mbetshelo dza khethekanyo ya 91 10 u swika 12 dzi a shuma , dzi na tshanduko dzo teaho , ho sedzwa Vhathusa-Minisṱa , nahone kha u shuma honoho Minisṱa kha khethekanyo yeneyo kana ofisi zwi tea u vhaliwa sa zwine zwa amba Muthusa-Minisṱa kana poso ya muthusaminisṱa onoyo . 
Naho vhunzhi ha mishumo isa sikwi thwii kha feme dza u ṱunḓela nnḓa , sekithara dzine dza vhambadzela ḽifhasi ḽoṱhe dzi na khonadzeo nnzhi ya u ṱuṱuwedza khamphani dzayo ṱhukhu dza hayani  . 
Arali vha ṋetshedza zwidodombedzwa zwavho zwa Vhukwamani , mutevhe u nga rumelwa khavho nga poso , fekisi kana imeiḽi . 
Ndingo ya maṱo iḓo itwa henefho musi u shandukiswa hu saathu vuledzwa . 
U rumelwa ha milaedza minzhi zwino hu nṱha kamalo mashangoni o bvelelaho u fhira ane a khou bvelela  . 
Nga hetshi tshifhinga o vha a sa khou shuma zwavhuḓi tshikoloni . 
U engedza kha izwo , bambiri ḽa zwa pfunzo ḽo dzudzanywa nga ha ḽiṅwalo , u itela u ṱhaḓula avho vha songo ḓoweleaho mihumbulo wa u fhambana ha zwimela na zwipuka  . 
Arali vha khou ṱoḓa thuso nga ha u badela mbadelo dzine vha koloda , vha humbelwa u kwama Tshikimu kana u humbela muhasho wa HR uri u vha thuse nga kubadelele  . 
Ri a tendelana na vhaambi vhanzhi vhe vha amba ri sa athu amba na vhone , Minista , uri havho vhe vha shela mulenzhe kha tshiwo itshi vha tea u vhonwa mulandu wa u thusa na u ṱhaḓula vhafariwa vho lindelaho u sengiswa uri vha shavhe  . 
U bveledza nḓila ya phambano ya muhumbulo yoneyone , yo linganyiswaho zwavhuḓi na u ḓiimisa nga yoṱhe nga u shumisa vhuṱanzi , ro dzudza na u tsireledza phambano u swikela  . 
Kha DPME , ndi Mulanguli Dzheneraḽa ( DG )  . 
Muvhuso u shumisa IDP u amba nga u sa lingana na u vhona zwauri mveledziso i khou fhindula ṱhoḓea ya tshitshavha  . 
Ri khou rembulusa muhumbulo washu kha u khavhanga lwa sisteme na nḓila dzo ḓoweleaho dza u linga arali mushumo washu u tshi khou ita masiandaitwa , na uri nga nḓila i sa tendelani , uri avho vhane khavho ra ṋetshedza tshumelo vha dzi dzhia hani  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi wana zwibuloko zwa u fhaṱa zwa tshivhumbeo tsha ṱhofundeins zwa saizi dzo fhambanaho zwa 9 . 
Nga u ralo o ri ṋea ndaela nga tshifhinga tsho fhambanaho tsha u vhulaha vhathu avho  . 
Vhadededzi vha Gireidi ya dzoṱhe vha vhiga nga phesenthedzhi u ya nga thero . 
Hone-ha , arali zwo pfeseswa na u shumiswa zwavhuḓi , ho vha hu si na tshine tsha thivhela u shumiswa ha zwidodombedzwa izwi zwoṱhe nga nḓila ine ya tsireledza madzangalelo a ṅwana . 
Kha u tikedza ṋetshedzo idzi na u itela u khwinisa tshumisano vhukati ha muvhuso na zwitshavha , Muhasho u khou pindulela zwibugwana u ya kha dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza shango , sa u shela mulenzhe kha u phaḓaladza hone-hone ha mafhungo manzhi ane a ṱoḓea kha miraḓo ya komiti ya wadi na tshitshavha nga u angaredza  . 
Ndi nḓila ya khwine ya u vhulunga na u bvisa tshelede kana u ita mbadelo  . 
Ndima ya Vhuvhili fhulufhelo kha dzikhothe nga vhashumisi vha dzikhothe hu khou vhonala  . 
Nga themo iyi tshikhala tsha nomboro tshine vhagudi vha ḓo shuma ngatsho tsho engedzea u swika kha 99 . 
Muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana a nga tenda u badela tshelede yo vhilwaho kana a ḓiambela khothe  . 
Tshiimiswa tsho tewa nga pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine zwa ṱoḓwa nga vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha tshiimiswa . 
Hezwi zwi kwama milayo yo fhambanaho yo sikiwaho u vhumba zwiimiswa zwo imelaho demokirasi kana komiti dza wadi , u thusa izwo zwiimiswa u pulana kha ḽeveḽe yapo , u shumisa na u ṱoḽa idzo pulane hu tshi khou shumiswa zwigwada zwa u shuma zwo fhambanaho na dzi CBO , u tikedza tshumelo dzo ḓisendekaho nga tshitshavha , na u tikedza izwi zwiimiswa zwapo nga kha cadre nga kha mveledziso ya vhashumi vha tshitshavha  . 
Kha hu thanyelwe : s Phurofaili ya mugudi i imela mabammbiri oṱhe a zwifhinga zwo fhelaho e a vha a tshi shumiswa nga zwikolo sa garaṱa dza rekhodo , garaṱa dza mugudisi na garaṱa dza Edlab . 
Khabinethe yo dzhiela nzhele u rwelwa ṱari ha Tshigwada tsha Vhudzulo ha Vhathu nga dzi 1 u swika nga dzi 2 dza Nyendavhusiku 2014 nga Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu , Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , na Zhendedzi la Mveledziso ya Vhaswa kha Guvhangano ḽa Vhaswa ḽa Madzulo a Lushaka . 
Tsedzuluso iyi , ine ya vha khulwanesa kha ḽifhasi , i ṋetshedza maga a tshanduko nahone a konadzeaho na dzimbekanyamushumo kha u ṱalulwa ha vhulwadze na vhathu vhane vha vha na HIV na TB . 
Fureme dza ḽogo ndi thebulu dzine dza vha dzo ḓadziwa nga vhaḽa vhane vha khou langula thandela  . 
CNS yo vha maanḓalanga a langaho o ḓiimisaho i re na ndango yo fhelelaho ya u tshimbidzwa ha tsireledzo kha u dzheniswa ha ṋuklia na miṅwe mishumo i katelaho matheriala a radioekthivi  . 
U vhala bugu e eṱhe lwa u ḓimvumvusa ḽaiburari kana kiḽasini kha khuḓa ya u vhala Nḓivho ya mibvumo Nyito ya minethe ya 15 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe Vhunzhi ha nyito dza mibvumo dzi nga ḓivhadzwa nga tshifhinga tsha mitambo kana dangani . 
Zwipikwa izwi zwo vhetshelwa zwikolo na kiḽiniki na u itela vhuṱumanyi uho kha sekithara zwayo ya nnyi na nnyi . 
Ee , hu na mikano ine ya tou vha khagala malugana na tshakha dza mbilaelo dzine Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a nga kana a nga si kone u dzi sedzulusa . 
Khiubu ndi phirizimu ine vhurumbu hayo hohe ha lingana nga saizi  . 
U dzulela u daha mutsi zwi vhanga asima , vhulwadze ha mbilu , khentsa ya mafhafhu , u siṋa maṋo . 
Maitele a nga vha a u pikisana kana a u tou vhudzisa dzimbudziso  . 
Zwi sa katelwi ndi thendelano dza lushaka lwa thekhinikaḽa , vhulanguli kana Khorondanguli , kana edzo dzine a dzi ṱoḓi u tendelana kana u tevhedzwa . 
Vhukoni ha sisiteme ya mivhuso ndi thero ine ha khou ambeswa nga hayo  . 
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa  . 
Kha hu dzhielwe nzhele phambano ya vhuvhili ha aya maipfi . 
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri . 
Mbuelo idzo dzi nga vha nga u tou livhuwa vhathu , u fana na u thoma mishumo yapo na thikhedzo ya dziṅwe themamveledziso  . 
Zwa zwino vhusimamilayo vhu khou amba nga mulayotibe u shumaho na fhungo iḽi na uri vhu khou ṱanganedza makumedzwa a tshitshavha  . 
Zwifhinga zwo shanduka  . 
Ngauralo , edishini iyi ya vhuvhili zwino i khou wanala kha nyambo dzoṱhe dza 11 dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe  . 
Muholo wonoyo u ya nga lushaka lwa mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo  . 
Khabinethe i na fulufhelo uri MaAfrika Tshipembe vha ḓo ima sa lushaka lwo khwaṱhaho lune lwa ḓivha ndeme ya u shumisana nga mulalo na vhudziki . 
Ndi khou livhuwa tshikhala tsha u amba na Phalamennde na lushaka . 
Pulane ndi tshishumiswa tsha u ṱalutshedza hune tshitshavha tsha ṱoḓa u ḽivha hone , u ita midzinginyo kha IDP , u monithara mvelaphanḓa kha u shumisa pulane , na u vhewa tshifhingani ṅwaha nga ṅwaha musi thandela dzi tshi khou ya phanḓa , zwithu zwiswa zwa ndeme zwi a ḓivhea  . 
Khabinethe i ṱanganedza muano wa Phanele ya Nṱha ya Maḓi wa u shuma tsinisa na vhakwameaho u vhona uri magemo a elanaho na zwa maḓi a Adzhenda ya 2030 u ya phanḓa wo swikelelwa . 
Kha milandu yo fhambanaho pfanelo iyi yo ṱalutshedza zwi tshi elana na mafhungo a kupulanele  . 
Ndi a tenda uri South African Football Association , vhagudisi vhashu vho rangwahophanḓa nga Vho Carlos Alberto Parreira , na vhatambi vhone vhaṋe vha a zwi ḓivha uri vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lugisela thimu ya lushaka ine riṋe na Afrika ra tea u ḓihudza ngayo . 
Uyu ndi Pele e na miṅwaha ya 17 , u khou tamba mutambo wawe wa u thoma wa fainaḽa wa Tshiphuga tsha Bola tsha Ḽifhasi . 
CBNRM ndi ndila ya uri zwitshavha zwi shume zwothe kha u tsireledza zwishumiswa zwavho zwa mupo , na u ita uri hu vhe na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha . 
Tshiṱirathedzhi tshi dzinginya vhudzheneleli u itela u ṱavhanyiswa ha mveledziso na nyaluwo ya mabindu maṱuku kha sekithara ya ICT , ngeno tshi tshi khou tshimbidza u aluswa ha tshikalo tsha vha dzhiiwaho na vha shumisaho dziICT nga sekithara ya mabindu maṱuku zwao . 
SRSA na SASC a o vhona uri hu vhe na mvelaphana ya mbekanyamishumo  . 
Kha ulu lwendo lwa vhuthu , mvelele ntswa ya ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na ṱhonifho ya muya wa muthu , ndi zwone mitheo ya Afrika Tshipembe . 
Mbekanyamushumo yashu ya tshanduko ya ikonomi ya matshilisano i ḓo iswa phanḓa kha u shumiswa ha Puḽane ya Vhuitwa ha Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo . 
KhavhadzhiendangoyandindakhomboyavhoyandondoloyamutakalongaudzhoinaGEMSzwino  . 
U fhungudzwa ha mihwalo ya vhulanguli ha mabindu maṱuku ( mithelo ya mbuelo ho sedzwa kuitele kwa muvhalelano wo leludzwaho , a hu na muvhalelano u ṱoḓeaho na khathihi kha mabindu maṱukusa )  . 
Muvhuso u ḓo pfukisela zwa u lambedza mbekanyamushumo ya u dzhenisa muḓagasi u bva kha thikhedzo i pfeseseaho kha mutengo wa muḓagasi u ya kha mugaganyagwama  . 
Ndi kha ḽiga ḽeneḽi hune zwithu zwo sedzwaho kha sekithara dza masipala zwa tea u dzheniswa kha IDP  . 
U kopa maipfi o ḓoweleaho kha madzina avho u itela u sumbedza muṅwalo . 
Hone nga nhani ha u vhona tshifhinga tshine tsha khou a tsha zwa mbambadzo yo vhofholowaho kha dzingu a SADC , Afrika Tshipembe ndi one o no o rangaphana kha u alusa mafhungo a SPS ( maitele , mpimo wa maimo , u linganisa khathihi na u fhaa vhulingani , etc )  . 
Mulayo uyu muswa u vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha Phalamennde . 
Learning about Local Government - A first step toward active engagement ( U guda nga ha Muvhuso Wapo - Ḽiga ḽa u thoma kha u dzhenela nga mafulufulu )  . 
Vha ambe na ṅwana wavho nga ha zwiitei zwa ḓuvha . 
Muhumbulo muhulwane u katela ṋefhungo wa fhungo na nyito ( ḽiiti )  . 
U bva kha mafhungo a u kwamana ha rathelwa kha u ṋea vhathu maanḓa na nḓivho zwi ṱuṱuwedza vhuṋe ha mveledziso yapo na u kunda nḓowelo ya u tshila nga u unḓiwa  . 
U sika tshigwada tsha u shuma tsha vhathu vho teaho u shuma na tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Ro ṱanganedza muvhigo wa Phaneḽe ya Vhueletshedzi ya Muphuresidennde nga ha Khakhululo ya Mavu na Vhulimi , ye ya rangiwa phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde , ine zwa zwino i ḓo ṋetshedzwa Khabinethe uri i ṱanganedzwe  . 
Samithi i ḓo tendela vhadzheneleli vha tshi sumbedzisa nḓila dzine saintsi , thekhinoḽodzhi na tshanduko ( STI ) zwa nga shela ngayo mulenzhe kha lwendo lwashu lwa u ya kha ikonomi yo thewaho kha nḓivho na u limuwa Bono ḽa 2013 . 
Thangana ya murole i tea u kona u sedzulusa mushumo wa muṅwe ngae sa izwi tshi tshipiḓa tsha ndeme kha maitele a u ṅwala . 
Bugu tshumiswa ! 
Khabinethe yo dovha ya gaganyelwa nga ha muṱangano we Minisiṱa Vho Gigaba vha u fara na mazhendedzi a nnḓa a vhupima khadzimo kathihi na vhabindudzi u khwaṱhisedza mbekanyamaitele dza zwino dza Afrika Tshipembe na madzhenele kha sia ḽa kufarele kwa zwa masheleni  . 
Muthu mun(we na mun(we u na pfanelo dzawe u ya nga ha Ndayotewa dza u farwa nga nd(ila yavhud(i nahone dza u n(ewa tshirunzi tsho teaho  . 
Uya kha muvhuso ure khagala nahone u vhonadzaho : - Promotion of Access to Information Act , 2000 u ṋeya vhadzulapo tswikelelo ya zwidodombedzwa zwihulusa kha vhulangi ha muvhuso  . 
Ho vha hu tshi khou bvelela mini ? 
Khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi ndi iṅwe ya khaedu dzo ṱanganelaho ḽa Afurika Tshipembe . 
Afrika Tshipembe ḽo vhuya ḽa fara mishumo ya maimo a nṱha i ngaho sa Mitambo ya Afrika Ḽoṱhe , Khaphu ya Ḽifhasi ya Khirikhethe , 2010 FIFA World CupTMna vhunzhi ha khonferentsi dza ḽifhasi . 
Dzhenisani masala o teaho mafhungoni aya  . 
Naa u mbekanyamushumo dza u Thivhela na u Alusa dzi nga itiwa ngafhi ? 
Izwi zwi itea kha nyambo dzoflhe dza tshiofisi  . 
Ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I a kombetshedza nahone I thoma u shuma u bva tshenetsho tshifhinga I tshi tou ṋekedzwa nga khothe nahone ha itwa uri muhwelelwa a zwi ḓivhe kana a fhiwe heyo ndaela  . 
Vhagudisi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha shithi ya u rekhodela ; vha vhiga phesenthedzhi u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi . 
Dzi ṅwaleni kha nyolo ya fuḽou dzi tshi tevhekana nga ngona . 
Tshivhalo tsha Miraḓo , tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo . 
Tshifhinga tshi ṱukusa tsha ephisodo iyi uri i ye phanḓa ndi vhege mbili  . 
U ita nga nḓila dzoṱhe u vhona uri bugu dza ḽitheretsha dzi vhalesiwe kiḽasini hu si khou awelwa ha itwa muṅwe mushumo na khathihi . 
Miṱa yavho i khou hanedzana tshoṱhe na vhuthihi havho , nahone vha na adzhenda dza vhone vhaṋe dza vhaswa  . 
A vha ḓivhi uri vho ntsia khakhathini  . 
Tshipot ( olio tsho vha tshi tshi lidziwa nga vhatukana  . 
Maphapha a tsho o imaho ndi luswayo lwa nyaluwo ya lushaka lwashu , nga tshifhinga tshithihi lu tshi khou ri tsireledza . 
Vha humbudze vhadzheneleli uri maga a tshumelo a sumbedza vhadzulapo uri ndi tshumelo ifhio ine vha nga i lavhelela  . 
CBP ndi tshitendeledzi ( mutevheṱhanḓu ) tsha mishumoitwa vhunga zwo sumbedzwa kha Nyolo ya 1 , hune maḓuvha e a ṋewa a ṱumana na tshitendeledzi tsha mugagayagama wa IDP na wa ha masipala  . 
Kha ri vhale Vhalani mafhungo aya ni tangedzele maipfi a re na mubvumo nzh . 
U ṅwala o no vha na luvhilo . 
Ndivhuwo dzashu dzi livhiswa kha muhasho muṅwe na muṅwe na vhathu vho shelaho mulenzhe , nga maanḓa tshitshavha , tshe thikhedzo yatsho ya vha yavhuḓi nga maanḓa  . 
Zwa u fembedza zwi randelwa kha zwivhumbeo zwinzhi zwa mushonga wa asima . 
Khethekanyo ya 1 na ino khethekanyo ṱhukhu zwi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga- ( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha phesenthe dza 75 dza miraḓo yaḽo ; na ( b ) Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi . 
A tho ngo kona u vhona mabammbiri phanḓa ha ṋamusi fhedzi ndi mabammbiri mararu avhuḓi  . 
Tsedzuluso dzo dzumbulula uri milandu iyi yo vha hone u thoma mathomoni a Phando 2007  . 
Naho ḽiṅwalwa iḽi ḽi mvetomveto ( ḽi tshi ḓo fhedziswa nga Nyendavhusiku 2007 ) ḽi ḓo ṋea Miraḓo ya Komiti ya Wadi tsumbo ya u ri vha nga khwaṱhisedza hani uri tshitshavha tshi dzhenelele kha u vha thusa u shuma mishumo yavho sa vhaimeleli vha tshitshavha  . 
Nga ndingano , a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo . 
Nga maṅwe maipfi , bugu ya Gireidi ya 1 a i tei u fana na ya Gireidi ya ya 2 kana ya 3 , dzi tea u fhambana . 
Tshitaela tsho tshithihi arali vha sa koni u lindela  . 
Vha tea u ita khumbelo kha Muhasho wa Fulufulu malugana na u wana fhethu khathihi na thanziela ya u rengisaarali vha tshi toda u renga kana u rengisa zwibveledzwa zwa zwivhaswa kha tshitshavha . 
Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa wa u vhea iṱo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso  . 
U kombetshedza muthu uri a u ṋee tshelede nga u mu shushedza khathihi tsha mbonalo i kungaho  . 
Tshumisano na komiti dza wadi i sumbedza uri avho vha ṋeiwaho dziphothifolio hu songo sedza madzangano ane vha vha khao tshitshavhani , a vha dzhenelelesi kha mishumo ya masipala  . 
Sa mudzulapo wa demokirasi ya ndayotewa , vha na pfanelo na vhuḓifhinduleli musi vha tshi shumisana na ndaulo ya tshitshavha ya Afrika Tshipembe . 
Khabinethe i fhululedza Khamphani ya Vhukavhamabufho ya Afrika Tshipembe kha u vhaliwa ngomu kha dza fumi dza nṱha dzine dza langa vhukavhamabufho vhu faresaho tshifhinga ḽifhasini , u ya nga OAG Aviation Worldwide . 
Izwi zwi khwaṱhisa ṱhumano ya zwiimiswa i isaho kha nyanḓano ya khwine ya dzitshaka vhukati hamiraḓo iyi . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri ri na zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani zwa zwinozwino uri vha kone u shumisa tshumelo iyi i leludzaho zwithu  . 
Hezwi zwi vhidzwa Mbilahelo ya Kilasi I  . 
Ri khou ḓo ṱanḓavhudza nga nḓila yo khwaṱhaho sekithara ya zwa vhulimi nga u tikedza kutshimbidzele kuhulwane kwa zwibveledzwa , u bveledzise mimakete miswa na u fhungudza u ḓitika hashu kha zwiṱundwa zwa vhulimi  . 
U khethekanya magungo a maipfi u ya nga mibvumo yo diimisaho nga yoṱhe na u kona u dovha u fhaṱa mafhungo u bva kha mibvumo . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha UK , nga maanḓa miṱa na vhafunwa vha vho lovhaho , na u tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola  . 
Ri ima roṱhe afha ṅwaha muṅwe na muṅwe na u vhuelwa kha u kovhelana tshenzhelo dzashu  . 
I nga vha ifhio na ifhio khoudu yo shumiswaho , mivhigo ndi yone ine ya pfalesa musi yo ṱanganywa na mahumbulwa  . 
Ri fanela u vha shango ḽine ḽa kona u ḓifusha na u kona u shumisa zwibveledziswa zwiswa zwa vhuṱali zwa u shumisa kha vhulimi  . 
Vhuvhambedzanyi ha fhethu ya nyito ya vhuongi ho ṱanḓavhudzwa , na u hula a hu u bvisela khagala huhulwane ha tshipikwa ho swikelwa  . 
U manḓafhadzwa ha vhaswa hu ḓo dzhielwa nṱha kha mbekanyamushumo yashu ya tshanduko ya ikonomi . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho rwelwaṱari lwa tshiofisi InvestSA One Stop Shop ngei Kapa Vhukovhela vha khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli ha muvhuso kha u khwinisa kilima ya vhubindudzi Afrika Tshipembe , hune ha vha fhethu hu kungaho kha vhabindudzi  . 
Pfanelo dza Vhathu dzi langula Mulayo zwi ḓo ya nga vhukule , milayoyapo na zwiṅwe  . 
Mufumakadzi Vho- Mali ndi muraḓo wa Komiti ya Wadi ine ya khou thoma phurogiremu yo khetheaho ya vhupfumbudzi ha miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Kha vha wane tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso  . 
Zwikhala zwa mbambadzo na tshenzhelo zwo ṋetshedzwaho nga nyangaredzo ya theḽevishini ya ḽifhasi nga vhuphara zwi ḓo dovha zwa bveledza nyengedzedzo ya vhuendelamashango na vhubindudzi  . 
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa . 
U vha na mafulufulu uri u dzule wo takala tea u ḓa ngaḽo khothe  . 
Luambo ndi tshishumiswa tshi shumiswaho kha u humbula na vhudavhidzani . 
Ndayotewa yo thoma mutheo wa demokirasi na tshitshavha tsho vhofholowaho tshine muvhuso wo ḓisendeka kha lutamo lwa vhathu  . 
Kha vha ḓivhe uri : Madzangano oṱhe ṱhogomelo ya tshitshavha na thikhedzo ya tshumelo dzi langulwa na u sedzuluswa nga ṅwaha na ṅwaha u itela urihuvhe na u swikelela maitele na nyimela dza lushaka . 
Uyu ndi Mulaedza wa Lushaka wa u thoma u itwa ri si na Muphuresidennde mutumbuli washu , Muhulisei Vho Nelson Rolihlahla Mandela . 
Khonadzeo ya thandela ya u bveledza hafhu fulufulu ḽi vusuludzwaho u itela ṋetshedza buloko ya nḓisedzo ya fulufulu ḽi vusuludzwaho  . 
Masia ane u gudiswa ha tea u itwa a katela : s Nḓila ya u shumisa mielo ; s U wana u tendelana vhukati ha vhadededzi kha gireidi nthhi nga ha uri ndi zwifhio zwine zwa sedzwa sa zwa ndeme u fusha mvelelo dza u guda ; s Nḓila dza u ṅwala mahumbulwa a mishumo ya asesimennde , mvelelo na mivhigo ; s U swikelela u pfesesana havhuḓi ha mbekanyamushumo ya asesimennde ya tshikolo . 
Mulayo wa lushaka u tea u randela mutheo une khawo mbekanyamaitele yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 ya tea u shumiswa . 
U vhala tshiṱori Therisano nga vhaanewa , fhethuvhupo na puloto . 
Nyolo ya 10 i sumbedza munavho wo fhelelaho ( hu tshi katelwa miṅwaha 1 , 2 na 3 ) ya zwikhala zwa CBP zwa miṅwaha miraru  . 
Ri shango ḽa demokirasi na uri ri a ḓivha ngaha pfanelo dza u gwalaba ha tshitshavha . 
Riṋe vhaṋe ri na tshenzhemo ya nndwa na khuḓano dza khakhathi nahone nga u ralo ri kovhelana fulufhelo ḽi bvaho mbiluni ḽa vhathu vha Europe uri nḓila i nga wanala ya u thoma vhushaka vhuswa vhukati ha vhathu hu si na u shumisa mmbi  . 
Vho vha vha tshi mu rwa  . 
Tshi vhaleleni nṱha ni vhandele muthivhitho zwanḓa . 
Lwa u tou thoma , FIFA i ḓo shumisa vhudzulo vhune ha sa vhe hodela , u itela u vulela zwikhala mabindu maswa maṱuku  . 
Vhathu vhoṱhe vha tea u ṱhonifha na u tevhedzela tsivhudzo dza mitsho i si yavhuḓi . 
Mabulasi a ṱahe a zwibveledzwa izwo ono thoma u bveledza  . 
Afrika Tshipembe na ḽone ḽo no swikela zwi vhonalaho kha u dzhiela nṱha ndeme ya nyambo dzapo kha mbekanyamaitele na mulayo . 
Tshivhumbeo tsha zwibuḽoko tshi anzela u ṱumanywa na madzangalelo a ikonomi ya masia oṱhe  . 
U vhala nga zwigwada ha u sumbiwa nḓila Ngudo dza zwigwada vhe na mudededzi - luvhili nga vhege u ya nga tshigwada- minethe ya 15 tshigwada . 
Tshibveledzwa tsha ḽitharetsha : Marangaphanḓa a ḽitheretsha Marangaphanḓa a mbonalo dza ḽitharetsha . 
Miraḓo yo imiswaho na iyo yo ḓiṅwalisaho fhedzi ine vhuraḓo hayo ha sa tsha shuma a vha tei u dzhenelela dzikhetho  . 
U avhelwa ha tshifhinga kha vhege iṅwe ya tshikolo , vhadededzi kha vha vhe tshikoloni iri dza 35 . 
Tshenzhemo i ri sumbedza uri ri bvelaphanḓa musi ri shi shumisana  . 
Mbadelo dzi nga itwa nga Internet kana banngani  . 
Ndangulo dzo dzudzanywaho dza zwisiṱirimu zwa malaṱwa aya ndi zwine zwa zwi vhilaedzaho vhukuma nahone zwi ḓo ṱoḓa u dzhielwa nṱha ho ḓalaho , nga maanḓa zwi tshi elana na zwithu zwa zwiimiswa  . 
Khoro ya ndango i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ho ḓalaho u tikedza khumbelo  . 
Sisiteme iyi i tea u ṱanganedza u fhambana ha zwitaela zwa u shela mulenzhe na mvelele  . 
Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe . 
Vha tea u vha vhe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code kana ṱhanziela ya mabebo musi vha tshi ita khumbelo  . 
Zwi khou lavhelelwa uri Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi ḓo funzwa kha nyimele ine zwiṅwe zwikili zwa luambo zwa funzwa na u bveledzwa . 
Mafheloni a Phando 2017 , ṱhanganyelo ya ndalukanyo dza 1 276 ( ndalukanyo dza 444 dza fhano na dza 832 dza nnḓa ) dzo rekhodiwa kha mutevhe wa SAQA sa ndalukanyo dzi si dza vhukuma - dza ṋetshedzwa na afidavithi dza 78 kha dzi Hawks uri vha gwevhiwe  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa tshipholisa 208 . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30 . 
Vhagudi vha nga kona u ḓiitela mimodele ya watshi . 
U vhulunga na u vhambadza kha mashango a Afrika - Afrika zwa zwino ndi shango ḽashu ḽa vhuṋa kha zwa u rengisela mashanga a nnḓa  . 
Ino vhege , ye ya thoma u ḓivhadzwa kha Foramu ya Ḽifhasi ya u ṰANZWA yo farelwaho Dakar , ngei Senegal nga 2004 , ndivho yayo ndi ya u ḓivhadza ndeme ya vhuthathatshili na u khwinisa maitele a khwine a vhuthathatshili . 
Muṅwalisi ha nga ṱanganedzi khumbelo yavho arali I si na ṱhanziela ya u saukanya ya ḽaborothari yo tendelwaho u shuma . 
Vhatshimbidzi vha kovhekana ndivho na vhutsila . 
Nga ha izwi vha amba uri zwi ḓo ita uri maitele avho a kone u lavheleswa nahone vha sa tendelwe u shumisa miṱuvha ya vhathu sa mushonga wa sialala . 
Mugaganyagwama wa khephithala u shuma na tshinyalelo khulwane dzine dza si badelwe ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Arali Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya I fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo dzhia tsheo , I rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo khayo  . 
MFMA , 2003 i ṱoḓa uri masipala a bvise mivhigo kha mvelaphanḓa ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhupo havho  . 
Arali , kha u ḓadziswa ha phindulo yo tou ṅwaliwaho , muhumbeli a tshi ṱoḓa u vhudzwa nga ha tsheo nga nḓila iṅwe na iṅwe , sa tsumbo , luṱingo , izwi zwi fanela u sumbedziswa . 
Ro vha farela zwone-zwone  . 
Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano yo imela Muhasho I fanela u vhona uri hu vha na zwishumiswa zwine zwa do shumiswa malugana na u divhadza vhathu nga ha u vha hone ha dziphanele , tshifhinga na fhethu hune dziphanele dza u sengulusa dza wanala hone  . 
Ndi tshini tshine na sola kha vhutshilo ha vhamusanda ? 
Khethekanyo ya A : Masipala a re na maanḓa a u vhusa na vhusimamilayo kha vhupo hawe  . 
Ndi kha nnḓu yeneyi he nga tshifhinga tsha Tshiṱalula , Muphuresidennde wa kale Vho FW de Klerk vha ḓivhadza u sa iledzwa ha ANC na zwiṅwe zwivhumbiwa zwa poḽitiki  . 
Muhasho wa Fulufulu u ḓo bvela phanḓa u ita vhurumelwa hawo sa muhasho u taho mbekanyamaitele na u pfananya ha Mbekanyamaitele ya u Fhaṱa Nyukuḽia . 
Zwenezwo , u bvela phanḓa ho vha , vha na netiweke yavhuḓi ya vhathu vho pfumaho kha shango nga u shumisa Telkom  . 
Zwipikwa zwifanela u vha khagala , u elea , u tea , u vha zwa vhukuma na u vhoxwa nga tshifhinga ( SMART )  . 
U isa phanḓa na tshiṱori . 
Muphuresidennde , Dziminisiṱa , Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe . 
Maano aya a endedza tshanduko ya didzhithaḽaya tshumelo ya muvhuso kha tshitshavha tsha didzhithaḽa i katelaho , uri vhadzulapo vha kone u vhuelwa nga zwikhala zwi ṋetshedzwaho nga thekhinoḽodzhi ya didzhithaḽa u itela u khwinisa ndeme ya vhutshilo . 
Vhashela mulenzhe vha tea u di pfa vho vhofholowa kha u bvisela nnda mihumbulo yavho nga kuambele kwavho , nahone fhethu hunzhi izwi zwi do toda uri hu vhe na u pindulela  . 
Mbekanyamaitele ya ndangulo ya mveledzo na thengiso yo pikiswa khothe ṅwaha wo fhiraho  . 
Kha vha vhudzise dokotela wavho nga ha zwipeisa zwa tshaka dzo fhambanaho zwa dzitshetshe , vhana na vhaaluwa . 
Na u shandukisa phathenthi ya vha tshibveledzwa zwi nga dzhia miṅwaha minzhi , zwine zwa amba uri mbuelo dzi nga lengiswa nga maanḓa  . 
U bva nga 1 Ṱhafamuhwe , Vhufaragwama ha Lushaka , hu tshi tikedzwa nga Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo ( DPSA ) , zwi ḓo ṱola u ṅwaliswa hoṱhe hu itwaho kha inthanethe kha Central Supplier Database ( CSD ) i tshi vhambedzwa na Sisiṱeme ya Persal . 
Mushumo wa vhubindudzi wo vha wo tea u itela u zwikhala zwa mabindu zwi vhuedzaho vhoṱhe u itela mashango vhuvhili hao  . 
Kuhumbulele nga murahu ha u shumiswa ha masheleni kha zwa Vhulimi ndi u bveledza ṱhoḓisiso hafhu kha u khwaṱhisedza vhukoni hashu kha maraga ya mashangoḓavha nahone zwa takula zwibviswa na tsha vhuvhili zwa bveledza hafhu vhudzulo ha vhorabulasi vhaṱuku  . 
Hu tea u vha na u dzulela u sedzulusa ḓivhaipfi na mupeleṱo nga maitele a thesite na khwizi . 
Doketela wa Zwifuwo wa Muvhuso Vunḓuni ḽa havho arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha  . 
Tshanduko dza kuitele kha mulayo wa musalauno ndi u itela uri kha milandu yo teaho hu vha na u tevhedza ho teaho nga ṱhoḓea dza khombekhombe musi hu si na u tevhedza hone hone hu eḓanaho  . 
Phemithi a i tendeli mbambadzo ya nnḓa ya mananga a Tshugulu . 
U fara Foramu iyi zwi ḓisa tshikhala tsha u sedza kha ndeme ya u dzhiela nzhele vhafumakadzi , dzitshetshe na mutakalo wa vhana vha Afurika Tshipembe na u ḓivhadza sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri dzi shele mulenzhe kha vhuḓidini uvhu . 
Vha bule na khophi dza maṅwalwa a u tikedza dzine dza tea u failiwa na maambiwa  . 
Hezwi zwi tshi angana na u shanduka ha miwe milayo ya nga ha mai , ya u laula vhashumi , ya u laula mavu , zwi ita uri vhathu vha kwameaho nga hedzi tshanduko vha vhe na nyofho , hezwi zwi fhungudza mbalo ya vhashumi vha tshohe vha dzibulasini  . 
Ndaela iyi i ṋekedzwa musi ho itwa khumbelo ya u kokodzwa ha mbadelo yo tiwaho kha muholo wa mutheli . 
Nila ine ya anganya tshipia tsha fhasi tsha tshikurolo ( scroll ) , nga mitalo ya misingo , ine ya vha na uvha ine a khou bva nga nha , i vhumba tshivhumbeo tsha gumba e hame ya bva khao  . 
Khophorethivi dzi thivhela tshelede iyi kha u bva kha tshitshavha ngauri vhashumi vha kovhekana mbuelo nga u eḓana . 
Zwi nga dzhia vhege mbili u ṅwalisa luswayo mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu , kana mbadelo dza u shumisa tshisikwa , tshiolwa , luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i kwamanaho na kushumisele kwa zwisikwa Afrika Tshipembe  . 
Miṅwe miraḓo ya tshitshavha i nga kundelwa u vha home miṱanganoni ya tshitshavha nga masiari  . 
Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓḓiana , u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa  . 
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa ḓo itwa ndi zwi tevhelaho : u engedza mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha , ndambedzo dza mishumo u nitela tsiko ya mishumo , u khwinisa u ṱoḓwa ha mishumo , u khwinisa pfunzo na vhugudisi , u khwinisa tshumelo na thundu zwitshavhani zwi shayaho , u thusa miṱa i shayaho , na u vhona uri zwivhumbiwa zwi thusaho vhafumakadzi na dziṅwe sekhithara zwi shuma nga ngona  . 
Kha vha ḓise ṱhanziela yavho ya mabebo . 
Bvisela Mafhungo Khagala wa 2000 ( Mulayo wa vhu 26 wa 2000 )  . 
Kha zwiṱirathedzhi zwoṱhe zwa thasululo ya khuḓano , fhungo ḽa fulufhelo ḽi bvelela nga huhulu  . 
U nyanyuwa ha maraga ya tshelede kha tsheo idzi zwo ri fusha vhukuma  . 
U ṱutuwedza dziPLWA uri dzi vhe na bugu ya u u ṱo ḓisisa mulilo c Khoro i tea u vha na Senthara ya Thikhedzo ya Ndaulo na Polotiki i shumanaho na u vha na zwiko zwavhuḓi kha Ofisi ya Tshipikara u khwaṱhisedza uri hu na u tshimbidza zwithu zwavhuḓi  . 
Ri fhedza awara dzi swikaho tharu ri tshi khou amba na vhadzuli , vhoṱhe ndi vhashai nahone vhunzhi havho ndi vhafumakadzi  . 
Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo , a ḓo nanga vhonkhetheni vha vhusimamilayo honoho ha ṰHUMETSHEDZO YA A vunḓu ḽeneḽo vhane vha vha kha mutevhe wa vunḓu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa ino Sheduḽu na mulayo wa lushaka  . 
Tshelede ine ya shumiswa u badela khadzimiso kha bannga dza mbambadzo na Bannga ya Mveledziso  . 
Mafhungo a yelanaho na nyanḓadzamafhungo . 
Ri na zwiimiswa zwo imaho zwavhuḓi zwine zwa tikedza demokirasi na u tsireledza pfanenelo dza vhadzulapo vhashu , zwine zwa nga , Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha , Khomishini ya Afurika Tshipembe ya Tsireledzo ya Pfanelo dza Vhuthu , Ofisi ya Muoditha Dzhenerala , Khomishini ya tsireledzo ya Pfanelo dza Mvelele , Vhurereli na Nyambo dza Zwitshavha na Khomishini ya zwa Mbeu . 
Musi ndi tshi hoṱola kana u atsamula , ndi vhea tshanḓa kha mulomo . 
Kuitele kwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ku ṱoḓa u ṱhogomela na u pulana ha sisiṱemethiki u khwaṱhisedza nvelaphanḓa yaho  . 
Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u ṱoḓuluswa nga vhuronwane  . 
Thandela ya CBNRM i tea u disa mishumo miswa kha vhathu  . 
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi . 
Mawanwa a lavhelelwaho a ṱoḓa u shandukisa kiḽiniki na Senthara dza tshitshavha dza Mutakalo dzi re hone kha senthara dza maimo , dzine dza ḓo shumiswa nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , zwo ḓiswa nga u engedzwa ha ndeme ya tshumelo ine vha i ṋetshedza . 
U shumisa pulane ya nyito u sedza hafhu mvelaphanḓa kha pulane na masheleni o shumiswaho  . 
Maanḓalanga a nyanganyelo ya GDP zwino o no vha fhasi ha Stats SA . 
Milayo ya Tshikimu i ḓo shumiswa na zwenezwo , lune vha ḓo kona u zwi wana uri GEMS i ḓo mbadelo mbilo na zwenezwo naa . 
Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi munwe na munwe a kone u vhona zwine zwa khou vhaliwa . 
U topola maedzamuthu . 
Vhagudi vha nga thetshelesa u itela u engedza nḓivho ya luambo lwavho na ya dziṅwe nyambo khathihi na mvelele . 
Zwivhumbwa zwo sedzana nahone zwi khou lumelisana u sumbedza vhuthihi . 
Tshiimo tsha shishi 37 . 
Zwienda na mabutswu zwa u vha tsireledza zwo tendelwaho endela mashango a nnḓa  . 
U guda nga u tou ita -- Tshimbilani u mona na lnnḓu . 
Nga u ṋetshedza vhupfiwa , vha vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa Miraḓo ya Komiti vhane vha khou amba nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mvetamveto ya mulayo musi tshi sa athu vha mulayo . 
Ho farwa muṱangano wa u tou thoma wa Foramu nga ḽa 20 -21 Fulwi ngei Muldersdrift , vhukovhela ha Johannesburg . 
GCIS i na zwitandadi zwa thekhino ḽ odzhi zwi pfadzaho na kushumele kwa tsireledzo u itela u tsireledza mafhungo oṱ he a ḓ iswaho nga mushumisi uri a sa lodzwee , kana a sa shumiswe nga nḓ ila i si yone , kana a sa shandukiswe kana u tshinywa  . 
Nndu yavho a i katelwi kha uyu mutengo  . 
Vhuḓipfi na u nyanyuwa zwi tamba tshipiḓa tshihulwane . 
Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓu , uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma  . 
Tshimvumvusi tsho d(ineaho maand(a maduvha ano ndi the(levishini na inthanethe  . 
Ndangulo ya Mutevhethandu wa Thandela ndi modele une wa shumiseswa nahone wo ṱalutshedzwa afha fhasi  . 
Khabinethe yo themendela u bviswa ha Mvetamveto ya Mbekanyamaitele kha Maitele a Kale a Ngoma dza Siala uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Vhupfiwa vhu re na vhukhakhi vhunzhi vhu tsitsa tshileme tshaho . 
Kha Themo ya 3 vhagudi vha kona u thoma na u ela nga dzi senthimithara vha tshi shumisa ruḽa,Hetshi ndi tshone tsha u ela tsha u thoma tshine vhagudi vha tea u kona u vhala muelo kha mutalo wa tshanduko . 
Mudededzi vha ṋea vhagudi zwipiḓa zwa Ulu kana muḓali . 
Kha muṅwe wa milandu ya u binya , muhumbulelwa ndi muhwelelwa wa vhuvhili  . 
Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 b u tea u thoma u wana nḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo o sumbedzwaho nga Khoro ya Masipala kha u ta uri a imelelwe zwavhuḓi . 
Kha vha livhe kha u do fhirisela maanda kha vhashumisi vha zwishumiswa vhone vhane . 
Ro vhea zwipikwa izwi u itela uri tsheo dzine ra dzi dzhia zwino ndi dzo khwaṱhaho nahone ri ḓo dzi ita nga u ṱavhanyedza  . 
Webusaithi i fanela u ita uri zwi leluwe u wana dzifomo , dzine dzi nga rumelwa nga eḽekiṱhironiki  . 
U tevhelela mafhungo kha mihasho ya sekhitha siani ḽa mafhungo a zwa thekiniki a re kha pulane dza wadi hune ha ṱoḓea u bvisela zwithu khagala  . 
Ndi ṱafuna zwiḽiwa zwanga nga ngona . 
Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhurendi ndi maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300  . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya amba uri vhukati ha zwino na 2030 Afrika Tshipembe ḽi fanela u vha ḽo thoma muvhuso u konaho , wa phurofeshinaḽa nahone u fhindulaho ṱhoḓea dza vhadzulapo . 
Vho Nkosinathi Maphumulo , vhane vha ḓivhiwa sa Black Coffee , kha u vha muAfrika Tshipembe wa u thoma u wina maimo a nṱha a Thelevishini ya Vhuḓimvumvusi ha Vharema ( BET ) Mutambi wa Dzitshakha wa Khwine : Pfufho ya Afrika  . 
Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha  . 
Arali vha na ndalukanyo dza mashango a nnḓa , vha nga isa khophi ya ṱhanziela ya ndalukanyo na rekhodo ya akhademiki ine ya sumbedza thero dzoṱhe dze vha ita miṅwaha ya musi vha tshi khou guda . 
Muvhuso u fhululedza zwitshavha zwe zwa dzenela kha izimbizo idzi na vhashumeli vha muvhuso shango ḽoṱhe , hu na ndavhelelo ya u dzhia maga a u tandulula khaedu dza tshumelo ya tshitshavha na u ṋetshedza vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
Wanani uri ni nga kona u wana naa uri khethe idzi dzi itiswa hani . 
Miṅwe mishumo miswa ya 80 000 yo no sikwa kha indasiṱeri ya mafunda na ya 40 000 kha indasiṱeri ya vhufhaṱi  . 
Thendelo i ḓo ḓi ṱoḓea u bva kha vhalanguli vha vunḓu vho fanelaho kana vhalanguli vhare na maanḓa musi hu sa athu tendelwa u kaṋiwa kana u kuvhanganywa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u swikelela manweledzo a malwadze a phukha o ṱahaho Afrika Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 5 : Ndi une wa tea u shumiswa kha miṅwaha ya 1 , 2 na 3 nahone wo no bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi madzangano asi a muvhuso na vhaṋetshedzi vha s Khetha matheriala wa u vhala wo teaho na u shumisa vhutsila ha u ita ṱhoḓisiso kha u wana mafhungo kha ṱhalusamaipfi , bugu dza ḽaiburari dzine ha nga wanala mafhungo khadzo na zwiko zwa tshitshavha kana midia dza elekitironiki ( Hune dza wanala )  . 
Zwiga zwa u vhala na mupeleṱo U shumisa madanzi , khoma , zwiḓevhe , khoḽoni , u talela nga fhasi , tsendamiso , tshiawelonyana , aphosiṱirofi , tshifhandi , deshe , zwitangi . 
Khonfarentsi ya Mbumbano ya Dzitshaka kha Mbambadzo na Mveledziso i sumbedzisa uri ḽiḓafulu ḽa Vhubindunzi ho Livhanaho na Mashango a nnḓa ḽo engedzea kavhili Afurika Tshipembe nga R88 biḽioni ya 2013 ngeno mbonalo dza 2014 dzi tshi khou vhonala dzi dzavhuḓi . 
Musi ni tshi khou tshi vhala , thetshelesani mudivhitho kana mutevhetsindo watsho , na phetheni ya maipfi ane a vha na pfanapheledzo . 
Zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u zwi vhona . 
Kha pfunzo iyi ntswa hu vho nangwa kha thero dza tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo , e,g  . 
Vhurumelwa zwi amba uri vhaṅwe vhathu vha ita miṅwe mishumo , fhedzi vhuḓifhinduleli vhu dzula vhu havho  . 
U shumisiwa ha Vhulanguli ha Thengo ya Tshipentshele mafheloni a Ṱhangule 2016 sa tshikalo tsha tshifhinga nyana tsha hohu u ṱhaḓula ha ndeme . 
Vha tea u ḓivhadza Muhasho , nga u ḓadza fomo TM2 ya khumbelo ya tshanduko ya aḓirese arali aḓirese yo shanduka  . 
Thendelonzwiwa ya Migodi zwazwino i khou senguluswa hafhu . 
Mutengo wa nṱhesa wa R100 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa nṱhesa zwa R400 000  . 
Milayotibe ya Khethekanyo 74 - i shuma na khwiniso kha Ndayotewa nahone hu ṱoḓea voutu nnzhi dza mbili tsha raru  . 
Khomishini ya zwa Khetho I tea u vhumbiwa nga vhathu vha si ho fhasi ha vhararu  . 
Kha vha ṱume tshithu itsho tsha u vhea mulomoni kha mitha . 
Ndayotewa , ine mutheo wayo wa vha kha Thendelonzwiwa , i sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vhadzulaho khaḽo  . 
U ita tsheo dzo teaho nga ha nyito dzine dza nga kwama mutakalo wavho wa matshelo na zwivhuya zwa pfunzo  . 
Tshumisano yo thomiwaho mahoḽa vhukati ha muvhuso , mabindu na vhashumi , i ḓivhiwaho sa Vhurangeli ha CEO , yo thusa vhukuma . 
ISS i thusa vhathu na miṱa ine ya vha na thaidzo dzine dza ṱo ḓa tshumisano vhukati ha mashango o fhambanaho  . 
Tshumelo iṅwe na iṅwe ine ya nekedzwa nga khophorethivi i tea u ṋekedzwa fhedzi kha miraḓo yayo . 
Ndima ya 4 ya mulayo wa Sisiṱeme dza masipala i tendela masipala u tshi dzhia vhuḓifhinduleli ha khetho dza nyambo na tshumiso yadzo kha masia o fhambanaho  . 
Dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha ḓi anḓadzwa  . 
Khomishini yo ḓiimisa nahone I tea fhedzi u tevhedzela Ndayotewa na mulayo , nahone I tea u sa dzhia masia . 
Izwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi tendela vhagudi u guda na u vhuisa mihumbulo nga ha kushumele kwavho . 
Rekhodo dzine dza elana na kushumele kwa vhulamukanyi kwa khothe  . 
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe kha pfananyo ya tshitshavha nga u swaswara ṱhoḓea dza maAfrika Tshipembe dza u ṱanganedza vhabvannḓa vha na bambiri dza u vha vhadzulapo . 
Sa izwi ndo amba mathomoni , hu na muhumbulo muhulwane wa uri ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe ya zwino na ḓivhazwakale ya zwino ya ikonomi ya ḽifhasi ndi kuitele kuthihi  . 
Kha vha vhone zwauri vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ho teaho musi vha tshi thoma mbekanyamushumo yavho ( kha vha shumise thuso ya nnda arali zwo tea ) na u pulana u nekedza vhugudisi ha zwikili zwa mabindu kha vhathu vha henefho sa tshipida tsha mbekanyamushumo yavho . 
Ndingo dza goloi dzi nga itwa kha zwiṱitshi zwa phuraivethe kana zwa nnyi na nnyi  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga ta ḽone ḽine tshifhinga na madzulo aḽo maṅwe khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela  . 
Kha vha ṋekane nga afidaviti yo sainiwaho na u ṱempiwa nga Khomishinari wa Miano . 
Musi i tshi khou shumisa hei Bugupfarwa , mihasho i fanela u engedzedza tsumbo dzine dza tea vhupo hayo  . 
Arali moḓoro wa phasa ndingo , hu ḓo ṋetshedzwa ṱhanziela ya u lugela u tshimbila badani . 
Kha Afrika Tshipembe ḽa zwino hu na khethekanyo dza tshitshavha , u fana na vhathu vha Pagans na madokotela vha vhaloi ( vhane zwino vha ḓivhiwa nga ḽa uri ndi ṅanga dza sialala ) , vhane vha ṱoḓa u ita vhuloi sa vhurereli havho kana mvelele yavho- sa pfanelo dzavho dzo tsireledzwaho nga Ndayotewa  . 
Musi wa u fhedzisela he ṱhanzi dza ima fhasi na mbudziso idzi dza vhudziswa , ro ita mbuno yo khetheaho ya uri musi ri khou bvisa nḓivhadzamulandu ro ṱangana na ṱhanzi iyi  . 
Khabinethe yo toololelwa nga ha Minisiṱa wa Gwama , Vho Nhlanhla Nene , vhane vha khou thoma mushumo wa u vha Muphuresidennde wa Khoro ya Dziminisiṱa dza Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afrika ya Tshigwada tshi lwaho na Tshelede yo wanalaho nga nḓila i si yavhuḓi , lwa ṅwaha muthihi . 
Zwikhoḓo zwa tshipentshela zwi ya kha thimu yashu ya khirikhethe , ye ya gonya ya ya maṱhakheni hune ya vhaliwa sa ine ya vha nṱha ḽifhasini  . 
U vha na vhuḓifhinduleli tshitshavhani : U vha na nḓivho na u fhindula kha zwa matshilisano  . 
Ri ṱuṱuwedza mabindu mahulwane uri a shumisane na vhabveledzi vhaswa hu tshi katelwa mabindu a langwaho nga vhafumakadzi na vhaswa , sa tshipiḓa tsha u engedza vhuṋe na ndango ya ikonomi  . 
Ni khou ya u vhala lungano lune makhulu wa Ntakadzeni vha pfana na u lu anetshela . 
Vha na maswiri a 40 . 
A hu na muthu ane a ḓḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓḓu , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi  . 
WEF-Africa ndi foramu ya dzingu yo sedzesaho kha ikonomi ine ya ṋetshedza mabindu na vhabindudzi vhapo na vha dzingu na vhane vha vha na dzangalelo kha dzingu tshikhala tsha u rengiselana na u shumisana na mivhuso . 
U tsireledza tshidzumbe tsha mafhungo a miraḓo  . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha siho mulayoni a vhongo tea u thoma vhugudisi  . 
U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo . 
Vhagudi vha tea u ṋewa zwivhumbeo zwi vhonalaho zwa nomboro nga u tevhekana . 
Hezwi zwi ḓo amba uri Ndaela ya Tsireledzo i ḓo dzhiiwa sa i sa tsha shuma , kana sa yo faho . 
Finland ḽo rwela ṱari mushumo nga ha zwishumiswa zwiswa zwo vhalaho zwine zwa khou ḓo thoma u shuma kha miṅwaha ya fumi i ḓaho  . 
Vhaṅwe vha ḓo ṱanganedza vhaeni na u vha thusa kha u vha sumbedza matshimbilele vha tshi ya ho fhambanaho na u vha thusa kha masia a fanaho na vhuendi , mafhungo a zwitshavha na mafunda  . 
Kha vha vhone zwauri thandela dza CBNRM dzi na pulane yo teaho ya bindu na khonadzeo i vhonalaho ya u bvela phanda  . 
Vhabebi vha u alusa vha nga ita khumbelo ya mundende wa u ṱhogomela ṅwana a si wavho u no bva kha Muvhuso nga fhasi ha Mulayo wa Thuso ya zwa Matshilisano wa vhu 59 wa 1992 u itela u ṱhogomela ṅwana  . 
Tshifhinga tsho tsho avhelwaho kha Pfunzo ya Nyonyoloso na Vhutsila tshi nga ḓi shumiswa kha tshifhinga tsha u tamba ho vhofholowaho ngauri vhukoni ha nyonyoloso ho gudiwaho ha dovha ha itelwa nḓowenḓowe nga tshifhinga tsha u tamba ho vhofholowaho , vhu tikedza u guda kha masia aya mavhili a u guda . 
Miraḓo ine ya sa ḓo khetha i ḓo dzhiiwa miraḓo i sa khethi  . 
Naho shango ḽi khou swikelela ṱhoḓea , vhashumisi vha muḓagasi vhoṱhe vha humbelwa u dzhia maitele a u vhulunga muḓagasi sa nḓila ya kutshilele . 
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo dzhia tshitatamennde tshavho , tshine vha nga tshi ṋetshedza nga luambo lwavho , nazwenezwo pholisa ḽi ḓo ita nzudzanyo ya mupinduleli kana ḓologi  . 
U vhona uri hu vha na vhugudisi ha mirado ya phanele  . 
Phindulo idzi dzi nga vha dza ndeme huṅwe fhethu nga tshiṅwe tshifhinga  . 
Tshitshavha ndi tshone vhane vha mbekanyamushumo ya CBNRM . 
U dzulela u amba kana u humbula nga ha lufu  . 
Idzwi zwi ḓo itwa nga ṱhuṱhuwedzo ya dzangalelo ḽa vhathu vha dzhango kha ndingo dza mulalo wa dzhango masiani oṱhe  . 
Misumbedzo i nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hu ne tshitshavha tsha kona u hu swikelela , fhedzi nnḓa ha dzhara ṱa ya mutholi kana arali mutholi o ṋea thendelo , nga ngomu ha dzhara ṱa ya mutholi . 
Ra dzhena thekhisini ri tshi vhuya hayani . 
Dzindaulo dzi do bula nga vhudalo nga ha redzhisitara  . 
U vhea maga a u langula kha u nekedzwa ha tshumelo kha vhaaluwa  . 
Vha tea u humbula nga ha vhathetshelesi na ndivho musi vhe kati na maitele haya . 
Ndi ni tamela mashudu kha mushumo waṋu  . 
Nga nnḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu , u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma  . 
Siatari la 49  . 
Ratshimphi o dzama nga 1952  . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho u bva nga 2013 , IDC yo ḓivhofha R68 biḽioni ya ndambedzo ya vhubindudzi ha dzithandela  . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ho teaho ndi tshumisano vhukati ha vha re na dzangalelo vhoṱhe  . 
Ri tama hafhu u ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe u tshila vhutshilo ha u londa mutakalo u itela u fhungudza vhukwamani ha malwadze a si a phirela ane a nga sa swigiri , malwadze a mbilu na mutsiko wa malofha . 
Kha haya mafhungo , ro ṋetshedza tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi tshashu tsho bulwaho afho nṱha , Ndo ḓiimisela u ṱanganedza uri muvhuso wo vha wo tea u shumisa zwiga zwa lushaka nga maanḓa nga nḓila yo teaho u fhirisa zwine wa khou zwi ita u swika zwino kha u vhumba ṱhanganelo ya matshilisano kha u luka sila iḽi ḽa vhuthihi ha matshilisano  . 
Thendelo ya thengiselonn ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga rumela phukha nnḓa kana zwithu zwi fanaho na zwibebwa zwi saathu u dzwalwa , makumba a mbebo kana vhunna u bva Afrika Tshipembe  . 
Arali u hana u vhewa kha itsho tshikhala ha uyo mushumi hu sa pfesesei , DHA i ḓo shumisa milayo yo fanelaho ine ya vha nayo u swikelela thandululo yo faelaho  . 
Zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha zwohe zwi a tshintshea na iwalo ii i tandulula zwavhui mushumo we a livhana nawo , ngeno i tshi khou vhekanya mishumo nga fhasi ha mbekanyamushumo yohe ya muvhuso  . 
Ho vha hu si na vhomalogwane ( dzirefuri ) , hu si na ofusaidi , hu si na u posa hu si na uri metshe u thoma nga tshifhingaḓe , hu si na khona , hu si na u raha u bva mapalani , hu si na u ṱhirepa , nahone hu si na vhuimo ha vhatambi . 
Tsumbo , vhagudi vha konou ṅwala dayari i re na nyito dzo lugiselwaho u itwa kha vhege i tevhelaho . 
Ndaulo ya Kushumele tevhekana ngayo , ri vha ri tshi khou vhona nyelelo ya mafhungo  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u ḓo khunyeledza tshikwama Tshihulwane tsha Tshanduko ya Mveledziso , vhuḽedzani ha tshitshavha na phuraivethe vhu ḓo sedza kha mbuelo dza tshanduko ya mveledziso zwi bvaho kha mihumbulo ya sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe . 
Imbizo sa tshipiḓa tsha u ya phanḓa na u lwa na vhutshinyiMuphuresidennde Vho Zuma vha ḓo tshimbidza madalo a Mbekanyamushumo ya Vhuṱoli ya Muphuresidennde ya Siyahlola ngei Lusikisiki , Kapa Vhubvaḓuvha nga Mugivhela wa ḽa 24 Fulwi 2017  . 
Hezwi zwi amba uri ndondolo iṅwe na iṅwe ya maṋo ine ya badeliswa masheleni ane a fhira mutengo wa Tshikimu kana nnḓa ha sheduḽu ya mbuelo kana ya fhira gumofulu ḽo tiwaho nga ṅwaha nga muunḓiwa i ḓo badelwa nga muraḓo . 
Fhedzi muhumbulo wa uri mbofholowo na u fara vhathu nga nḓila i linganaho ndi vhunzani ha tshoṱhe ha mulayo vhu hone na uri arali u songo sumbedzwa kha tsheo dzoṱhe fhedzi wa ḓi ṱanganedzwa na u khwaṱhisedzwa kha khaṱhulo dzo vhalaho dza dzikhothe  . 
Magumo Hafha mudzudzanyi u ombedzela nga fhungo ḽihulwane  . 
Muṱanganoni muya wa gonyo , zwigwada zwoṱhe zwa iama kha thandela dzazwo uri dzi tea u sedzwa sa dza ndeme  . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhala maṅwalo o fhambanaho ( tsumbo , ḽiṅwalo ḽa ḽitambwa )  . 
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo  . 
Phimo ya maitele ndi tshivhalo , ine ya ṅwalwa sa , hu na khumbulelo ine ya nga sokou ḓiswa tsini kha vhoṱhe vho nangiwaho lune ya nga vha tsini na , fhedzi ya sa lingane na  . 
Mamudi a a khwinisea nahone a si kanzhi vha tshi vha na mutsiko na nyofho . 
Musi ri tshi khou shuma na miṱa , miraḓo ya miṱa vha anzela u ḓa na thaidzo dzo tiwaho , dzine dza vha fhethu ha u thoma u shuma nga madokotela  . 
Zwa vhuvhambadzi . 
Ro sika iyi saithi uri vha kone u swikelela tshikimu tshavho tsha dzilafho vhe huṅwe na huṅwe hune vha vha hone , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , nga u puṱedza luṱingothendeleki lwavho lu si gathi . 
Ro no ambedzana na vharangaphanḓa vha zwa poḽitiki vha vhukovhela nahone ri pfa ri na fulufhelo ḽine ḽa vha lufuno na vhuḓikumedzeli vhuhulwane kha mbekanyamushumo dzashu  . 
Kanzhi Masingo vha dzhiwa vha vhathu vha vhuhosini  . 
Naa ndi nga dzi dalela lini ? 
U enganyela vha sa athu u kala ndi zwa ndeme , fhedzi zwi nga itwa musi vhagudi vho no ita zwa u kala nga zwenezwo zwithu . 
Vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Afho fahsi hu ṋewa tsedzuluso nga u angaredza ya nḓila nngede dzi re na vhushaka na khathegori tharu dza thandela  . 
Hu na phakhethe nngana dzine vha vha nadzo ? 
U thetshelesa : nḓowenḓowe ya u dzhia notsi dza kuitele kwa zwithu . 
Tshelede ya u redzhisiṱara , kana vhuṱanzi ha u sumbedza uri tshelede ya u redzhisiṱara yo badelwa  . 
Zwigwada tshitshavhani zwi na ṱhodea dzo fhambanaho , u wana zwiko nga nḓila dzo fhambanaho na ndavhelelo dzo fhambanaho  . 
Ri dovha ra ṱanganedza Vho-Arthur Margeman , vho imelaho vhahali vha katelaho Vho-Nelson Mandela , vhe vha rangaphanḓa fulo ḽa Alexandra bus boycott miṅwahani ya fuṱhanu yo fhiraho . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe uri ni vhona u nga tshiṱori tshi khou amba nga mini . 
Hu nga shumiswa tshifhinga tsha zwino kana tshi ḓaho . 
Mihasho i nga ṱoḓa u thoma nga zwi re zwiṱuku , maga nga oṱhe na u bvela phanḓa musi hu tshi bveledzwa tshenzhemo naho hu uri miṅwe mihasho i tshi nga bveledza phurogireme yo ṱanḓavhuwaho u tou bva mathomoni  . 
Muthu u fanela u ḓinea tshifhinga tsha u mona na mavhengele uri a vhone zwiḽiwa zwo tsitswaho mitengo  . 
Vhagudisi kha maimo oṱhe ndi vhone vhasheli vha mulenzhe vhahulwane kha tshanduko dzoṱhe dza fhano Afrika Tshipembe  . 
Nṱhani ha izwo vhuendi ha muyani kha dzingu ho no lingana u thusa mabindu na u ita holodei  . 
Kha muṱangano na Mudzulatshidulo wa General Electric vhege yo fhiraho , General Electric yo ḓikumedza u thusa kha u waniwa na u rengiwa ha mutshini u konḓaho u wanala wa turbine . 
Mbudziso idzi dzi ṋetshedza muḓivhazwakale tshiṅwe tshikhala tsha u wanulusa zwithu zwa kale  . 
U vhea nga zwigwada zwithu zwi si fhasi ha 700 ha anganywa na u vhala nga u fulufhedzea . 
I nga thusa hafhu vhathu uri vha wane zwikili zwa u wana mimakete ya zwibveledzwa zwavho na tshumelo . 
Mitshelo na miroho ndi zwithu zwa ndeme zwine vha tea u vha nazwo nga zwifhinga zwa mitsiko mihulwane  . 
Zwikolo , ḽaiburari , dzikiliniki , mavhengele na madzangano apo ane a nga NGO na CBO ndi a ndeme kha u phaḓaladza mafhungo ; nḓivhadzo dzine dza vhewa kha miri kana matsinde a miri fhethu ha mahayani na luṱingo lwa thuso lu sa badelelwi nga nyambo dzo fhambanaho hune zwa ṱoḓea zwi nga thusa nga maanḓa  . 
Arali miraḓo mivhili ya muṱa i tshi ṱoḓa mangilasi a swikaho R3 100 yo fhelela , zwi amba uri ho sala R236 kha muṱa woṱhe  . 
B Ndangulo kha zwa vhuloi ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho  . 
Khumbelo i tea u iswa kha muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho . 
Figara dza muambo dzi nga shumiswa nga nḓila ya mvelo . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽinwe na ḽinwe u swika kha 6 . 
Arali vha ita khumbelo vha tshi khou itela muṅwe muthu , kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina ḽa uyo muthu  . 
Khaṱhululo malugana na tsheo ya u hanela tswikelelo ya mafhungo , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu Zwidodombedzwa zwa vhuṋe Muhumbeli ane a vha muṋe tsha PAIA  . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi  . 
Iṅwe mbuelo yo livhanaho ndi ya uri mutakalo wa milambo wo khwinisea nga maanḓa  . 
Musi vhagudi vho shumisa zwa u ela zwi si zwa fomala , vha ita miduba ya tshithu tshine vha khou tshi shumisa sa tsha u ela u thoma he tshine tsha khou elwa tsha thoma hone . 
Ndaulo ya rekhodo ( nzudzanyo dza faela , sheduḽu ya rekhodo hu sa katelwi faela dza vhudavhidzani , u fhirisela , u laṱa , mivhigo na redzhisiṱara dza ofisi ya rekhodo . 
Murangaphanḓa - mutshimbidzi u langa na u endedza maitele , u ṋetshedza tshivhumbeo tsha muṱangano kana maitele na u dzhia vhuḓifhinduleli ha mvelelo  . 
Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha . 
Musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano , vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Hu sa athu swika 1994 , Bannga ya Mavu yo vha i tshi ṋea magavhelo hu si khadzimiso lini kha vhorabulasi vha vhatshena , zwenezwo , ha vha u khwaṱhisedza uri vha a bvelela nga maanḓa mimaragani , na nga zwifhinga zwi konḓaho vhukuma  . 
Vhulwadze ha lukanda vhu fara vhashumi vhane vha shuma nga nama , khovhe , nama ya khuhu , mitshelo na miroho , khathihi na vhabaki , vhathu vhane vha shuma bekharini , vhabiki , vhakulumagi na vhaṅwe vhashumi vhanzhi  . 
Kha tsenguluso ya vhunzhi hu shumisa zwitatisitiki u nweledza data na u sedzulusa vhushaka vhune ha vha hone khayo,nahone nḓila iyi i shumisa kuhumbulele kwa lushaka lwa didakithivi  . 
Vha nyanḓadzamafhungo Afrika Tshipembe vha khou rambiwa u ḓiṅwalisa u dzhenelela havho kha Muṱaṱisano wa Zwiphuga zwa SADC zwa Nyanḓadzamafhungo zwa 2017 , musi hu sa athu vala nga ḽa 20 Ṱhafamuhwe 2017  . 
Khoro i tea u sedzulusa hafhu na mugaganyagwama nga tshenetsho tshifhinga  . 
Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo , tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi  . 
Ri khou ṱoḓa u rabela zwavhuḓi u fhira tshitshavha tshashu na u rabelela zwiṅwe zwitshavha zwi tambudzwaho nga khakhathi nnzhi na vhugevhenga vhunzhi sa zwine ra zwi ḓivhisa zwone u fana na tshitshavha tshashu  . 
Vha na swili vhuvhili havho  . 
Ri vhilahedzwa nga pfudzungule dzi sina mudzio na mabulayo ane a khou itea Kenya na Chad . 
U xela ha dzidokhumenthe hu nga khakhisa kushumele . 
U dzhenela kana u shela mulenzhe kha maitele a mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwi tea u bva kha zwigwada zwone zwine , hu tshi katelwa na mupondwa  . 
U ṱalutshedza mushumo wa thimu yo khethiwaho ya u thusa kana khethekanyo kha thimu ya thandela na u shela hayo mulenzhe kha kushumele kwavhuḓi kwa thimu ya thandela  . 
Khabinethe i vulela muṅadzi na u fhirisela mashudu mavhuya kha Muthusa Mulamukanyi Muhulwane wa kale Vho Dikgang Moseneke vhe vha ḓirula mushumo u bva kha Bannga nga murahu ha u dzhena Khothe ya Ndayotewa nga 2002 . 
U humbula nga ha khumbelo iṅwe na iṅwe ya pfarelo tsha isa themendelo kha Phuresidennde  . 
U vhambadzela nnḓa zwi fanela u itwa hu na dzanganelelo ḽa tshitshavha  . 
Mishumo ya masipala dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune bindu ḽa vha hone fhethu hune bindu ḽa wanala hone dzina ḽa ḓorobo hune bindu ḽa vha hone khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone  . 
Muvhigo u dovha wa dzhiela nṱha u lwisa huhu khou bvelaho phanḓa u itela u kwaṱhisa u thomiwa ha mbekanyamushumo na thandela dza u ṱuṱuwedza pfanelo dza vhana . 
Nyito dzo khwaṱhaho dzine vhuthu hoṱhe ho dzi dzhia u itela u ri thusa u tshinyadza sisiṱeme ya tshiṱalula , dzo amba hafhu nga mbudziso ya uri ndi tshifhio tshine tsha ḓo imela sisiṱeme iyo ya maanḓa a u langa ya vhatshena vha si vhanzhi  . 
Aya mafhungo o thoma a ḓivhadzwa OPP nga Mukhantseḽara wapo , Vho Frans Letwaba , vho imela vhadzulapo  . 
U ṋea u anganya hu pfalaho ha nomboro ya zwithu ine ya nga sedzuluswa nga u vhala Tshiṱirathedzhi tsha u vhea nga zwigwada tshi a ṱuṱuwedzwa . 
Mutheo wa u nekedza tshumelo kha vhaaluwa ho tandavhudzwa na tshumelo ndi dzine dza angaredza na u swikelelea  . 
Tsumbo , madzuloni a uri vhagudi vha ime mudubani vha tshi lindela u ya nḓuni ṱhukhu , mugudisi a nga shumisa hetshi tshifhinga u ṱuṱuwedza nḓivho ya mibvumo . 
Vha ḓo wana ngeletshedzo na maga ane vha tea u a dzhia u khwinisa mutakalo wavho . 
Vha tea u ṱalutshedza phindulo dzavho . 
Tshikolo tsha zwa shishi  . 
Zwithu zwi nga ho izwi zwo fhedzisela zwi khou wana tshenzhemo ṱhukhu kha miṅwaha iyi  . 
Khomishini yo ḓiimisela u kwama vhafaramikovhe vhoṱhe vho teaho  . 
Ri a zwi ḓivha uri tshithu tsha ndeme kha ndugiselo dzashu hu tea u vha u fhaṱwa ha thimu yo khwaṱhaho ya Afrika Tshipembe ine roṱhe ra ḓo ḓihudza ngayo  . 
Mvelelo dza u fhedza ndi zwiimo zwa nṱha zwa u shaea ha mushumo na u sa lingana , na zwiimo zwa fhasi zwa vhubindudzi  . 
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba , vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango , na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki , vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo  . 
Ku fhungudza khohakhombo dza u ḓa ha miḽoro ya u ḓisela vhathu mutapatila wa thandela dza themamveledziso dzine dzi si vhe na sia , ine ya fhedza i songo wedza , zwo vhangwa nge ha si vhe na ndugiselo dzo dzudzanywaho zwa ṋanisa lutendo kha u tshila nga u unḓiwa ( nge mveledziso ya fhethu ya bva nnḓa )  . 
Kha miṅwaha ya 22 ya mbofholowo na demokirasi yashu , vhunzhi ha vharema a vha athu vha na ndango ya ikonomi  . 
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057  . 
Mulayo wo khetheaho une wa ḓo tsireledza vhafarakani vha madzangano o raliho a u tou vha wa ndeme , fhedzi , u bva tshe u vhea tsumbo ya khaṱhulo ha vha ho no thoma uri a hu na dzangano ḽo tou kombetshedzwaho ḽine ḽa ḓo ṱanganedzwa  . 
Luswayo lwa u ṱalusa phukha lu sumbedza uri phukha ndi ya nnyi . 
Hu fanela u ombedzelwa uri NER i do shela mulenzhe fhedzi arali nyambedzano dzo kundwa u thasulula iyi phambano  . 
U ṱalutshedza vhagudi uri ndi ngani vha sa tei u lavhelesa ḓuvha vho livhana naḽo . 
Kha nyimele ya inthaviwu phanele i lingedza u wana uri naa nkhetheni o ṱangana dziṅwe nyimele , nkhetheni o ḓifara hani kha nyimele dzenedzo na uri mvelelo dzo vha dzifhio  . 
R212 miḽiyoni i khou vhulungwa kha mveledziso ya mitambo ya zwikolo na zwitshavha lwa tshifhinga tshilapfu u swikela 2010  . 
Kha miṅwaha ya 25 ya dimokirasi ro ita mvelaphanḓa khulwane i vhonalaho vhukuma kha u fhaṱa lushaka luswa hune MaAfrika Tshipembe vhoṱhe vha vha na pfanelo dzi linganaho na zwikhala zwo ṱanḓavhuwaho  . 
Muhumbeli u fanela u saina mabammbiri oṱhe o engedzwaho . 
Sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa magudiswa ḽi shela mulenzhe kha u bveledza vhukoni ha zwikili zwo lavhelelwaho . 
Madzangano a shumaho ndi maṱuku  . 
Dzingu u ḓo u rumela khumbelo kha Minista  . 
Vhathu vha songo reila goloi dzi tshi khou dubisa vhutsi vhunzhi  . 
Vhafumakadzi vhararu vha swikelelaho zwa nṱhesa kha Sekhithara ya zwa Vhulamukanyi ndi vhone vha ṱaluswaho kha nzudzanyo iyi  . 
Kha vha dzinginye nḓila dza u dzhenisa vha re na dzangalelo vho fhambanhao kha zwitshavha  . 
Tshikha kana zwithu zwi si na tshithu a zwo ngo fanela u siiwa , kana zwa latiwa fhasi fhethu ha Madaka a Muvhuso , nga nnda ha kha magokoko o itelwaho zwenezwo  . 
Kha vha sumbedze vhea kha muduba . 
Vha ḓo ṋewa rasiti ine vha ḓo i shumiswa sa vhuṱanzi ha khumbelo  . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Tsha vhuṋa , muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka , ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60  . 
Ndi ngazwo ro amba hafha uri mulangi u na vhuḓifhinduleli kha vhuimo hawe , sa maanḓalanga a u ṋea ndaela dza uri hu itwe mishumo yeneyo  . 
Ndi ngazwo Khabinethe i tshi dzhiela nṱha vhubindudzi ha R24 miḽioni nga vha Muhasho wa Dzibada na Vhuendi vha Gauteng u lugisa bada ya D904 , ine ya ḓivhiwa hafhu nga ḽa Evaton Road  . 
Tshitshavha tshi nga dovha tsha shela mulenzhe na kha u ita mvetamveto ya puḽane dzapo dza muvhuso  . 
Kha tshiṱangu hu na zwifanyiso zwa vhathu vha Khoisan , vhadzuli vha u ranga kha shango  . 
Vha nga ita khumbelo ya u vhetshela Ndaela thungo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U ita mutevhe wa vhukhakhi ho ḓowelealo . 
Carnell o no vha muṅwe wa vhatambi vha ndemesa vha Afrika Tshipembe . 
Hu na nḓila nnzhi dza u langa tshiimo tsha hune ha vha na khuḓano  . 
Puloto ndi mudzedze wa zwine zwa bvelela tshiṱorini . 
Ndi nḓila ine muthu a ṋea mihumbulo yawe nga ha tshithu tshine a khou sengulusa  . 
Tumanyani dzipholisi dza vhupo honoho na matshimbidzele a IDP na u dzhenisa vhavhusi vha henefho  . 
Ndingedzo dzavho vha tshi khou tikedzwa nga Dokotela wavho malugana na u bvela phanḓa na dzilafho ḽavho dzo haniwa nga tshikimu , ngauralo Vho - X vha dzhia tsheo ya u vhiga mbilaelo yavho kha Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Thendelo i a vusuludzwa nga ṅwaha nahone u kundelwa u tevhedza thendelo hu nga ita uri thendelo i fhahehwe , u khantselwa kana u fheliswa . 
Hutshiitelwatshipiḓatshavhu542 tsha Mulayo zwi tevhelaho zwi a shuma a Awara dza rathi sa awara dzo fhiraho phanḓa ha musi diphosithi i tshi badelwa ; na b Nthihi tshararu tsha mbadelo ya tswikelelo i badelwa sa diphosithi nga muhumbeli . 
U ṋea vhapondwa maanḓa Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga ṱuṱuwedza tswikelelo ya vhulamukanyi ya vhapondwa na tshenzhemo ya u ṋea maanḓa ya vhapondwa . 
Musi SASC i na vhuifhinduleli hohe ha u tshimbidza na u lavhelesa musudzuluwo wa vhathu vhane vha shela mulenzhe , nga mbekanyamushumo dza u bveledza phana zwipotso , i na mushumo wo teaho wa u anganya vhathu vha sa sheli mulenzhe , nga mbekanyamishumo dza u imvumvusa  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha Hune zwa vhonala hu tshi nga a ho ngo vha na ndaulo yavhuḓi ( sa tsumbo , arali zwi tshi vhonala u nga hu na muṅwe o itaho tshanḓanguvhoni uri a dzhie tsheo kana o dzhia sia kana ho vha na vhuṅwe vhuaḓa ) , vhathu vha nga kwama Mutsireledzi wa Tshitshavha uri a vha thuse . 
Vhushumisani - tshitshavha na khoro zwi shuma zwoṱhe vha dovha vha shela mulenzhe na u pulana na u dzhia tsheo vhoṱhe  . 
Vhusimamilayo ha mavunḓu 10 . 
A vha kombetshedzei uri vha saine konṱiraka ntswa na vhashumi vhavho  . 
Nga u dzulela u vusuludza zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani kha tshikimu ( nomboro dza ṱhingothendeleki , poswo na ḓiresi dza imeiḽi ) na vhone vha ḓo dzulela u ḓivhadzwa mafhungo a ndeme sa nomboro dza thendelo u thoma kana ḓiresi dza poswo , mafhungo nga vhuḓalo nga ha mbuelo kha thendelo iṅwe na iṅwe  . 
Vha ita izwi nga u u ṱola zwitatamennde zwa masheleni zwi re hone  . 
Naa Pulane ( Blueprint ) ya Tshumelo ya Bannga ya zwa Mavu ndi mini ? 
Mushumo washu muhulwane ndi u tikedza tshumelo kha vhathu vhashu , na u dzulela u kwamana na zwitshavha zwoṱhe hu si u humbula vhakhethi musi khetho dzo na sendela u vha hone  . 
Vha tea u fhufhela ngomu na nnḓa ha huḽahupu vha tshi tevhedza ndaela dza mudededzi . 
Hu ṅwaliwa fhedzi mbuno dza ndeme dzo ambiwaho na mihumbulo yo dzhiwaho . 
Fhethu ya u vhulaha malwadze i shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha  . 
Zwine ra tea u zwi ḓivha ndi zwa uri musi ri tshi khunyeledza sisteme ntswa ya vhulondo , muvhuso u ḓo dzhia maga a vhonalaho a u ambedzana na vhoṱhe vhashumisani vha tshitshavha vhane vha ḓo ambedzanwa navho ho sedzanwa maṱoni na nga tshumiso ya NEDLAC  . 
Vhunzhi ha khaedu dzine dza vha hone mishumoni yashu dze ra kona u dzi vhonolola ndi khaedu dzine dza tshimbilelana na zwo khakheaho zwa vhudzudzanyi hashu . 
Ri dzhiela nṱha pfanelo yavho ya tshidzumbe nahone ri ṱoḓa vha tshi pfa vho ḓigeḓa musi vha khou shumisa webusaithi yashu  . 
Komiti ya Wadi i nga ḓiwana i tshi khou lwa na CDWs mutakalo wa tshitshavha ho no fhola  . 
I kwama nnyi ? 
U fhaṱiwa ha Sitediamu tsha Greenpoint ngei Kapa zwi khou lavhelelwa u bveledza mishumo ya 45 200 nga ṅwaha nga ṅwaha . 
Nga Ṱhafamuhwe a hu na ḓuvha ha mabebo . 
Nga u shuma roṱhe ri ḓo phulusa vhaswa vhashu kha zwidzidzivhadzi . 
Malugana na khethekanyo ṱhukhu na tsireledzo ya dza ( d ) na ( e ) na ( c )  . 
Hu itea mini arali zwitshavha zwi no fhira tshithihi zwi na nḓivho ya sialala i no kwama tshiko tshigede ? 
Mirad(o yeneyo i d(o shuma u bva nga ( la 1 T(hangule 2004 u swika nga ( la 31 Fulwana 2007  . 
Mishumo yo ḓoweleaho ya asesimennde i nga sikwa kha lushaka , vunḓu kana kha zwiṱiriki , zwa shuṅwa zwikoloni zwa leludzwa nga nnḓa  . 
Hune u dzhenelela ha vha hone hu tshi tikedzwa nga thodea kha khethekanyo ya vhu 36 hu do vha hu tshi tendelana na mulayotewa  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri mihumbulo ine vha ṱoḓa ndi vhudzheneleli ha vhukuma kana ḽi tou vha dzulo ḽa u vhiga murahu  . 
Ho vhambedzwa kushumele kwa khamphani iyi na kwa ya vhahura  . 
Tshipikwa tsha website ya Tshumelo dza Afrika Tshipembe ndi u nekana nga tshiko tshithihi tsha mafhungo a kwamaho tshumelo dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Afrika Tshipembe  . 
Ndivho ya u vhea maanḓalanga a zwidodombedzwa zwa vhaṋetshedzi vha tshumelo fhethu huthihi nga muvhuso ndi u itela u fhungudza ndovhololo na mutengo kha muvhuso na kha vhaṋetshedzi vha tshumelo ngeno hu tshi khou khwiniswa maitele a kurengele a eḽekiṱhironiki . 
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe , ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza . 
Yo ḓoweleesaho ndi ine khayo fhungo ḽithihi kana manzhi a tshimbila oṱhe hu si na tshiga tsha u vhala vhukati hao  . 
Khabinethe yo tendelau anḓaziwa ha mvetomveto ya muhanga na mashumele ane a ḓo shumiswa u dzudzanya Vhuḓiimiseli ha u Shela Mulenzhe ha Lushaka vhu Ṱoḓaho u itwa nga Afrika Tshipembe u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi kana vhukwamani na vhakwameaho phanḓa ha musi ḽikumedzwa ḽi tshi ṋetshedzwa kha Muhanga wa Yuno wa Thendelano ya Tshanduko ya Kilima ( UNFCC )  . 
Hezwi zwi khou ḓa nga murahu ha maḓuvha maṋa musi tshiṅwe sibadela tshiswa tsha Natalpruit Gauteng tsho vulwa nga Minisiṱa wa Mutakalo Vho Dokotela Aaron Motsoaledi . 
U vhulunga na u alusa tshiimo , mutakalo , u vhulungea na tsireledzo ya Vhaaluwa  . 
Ndi a ṱoḓa u ita miṱangano ya misi yoṱhe na zwigwada zwa madzangalelo nga tshithihi ? 
Zwithu zwa ndeme zwa mbekanyamaitele iyi yo ḓoweleaho zwo nweledzwa nga u sa khethekanyea ha vhutsireledzi ha dzhango  . 
Lushaka lwa vhathu vha re na tshivhindi  . 
Zwihulwane , mbigelamurahu i a ṱoḓea nga ha ri makumedzwa aya o lugisa hani nyimele nkene dzavho na vhuḓifhinduleli  . 
Vha na muhumbulo wa uri mulayo wo ḓoweleaho u tea u shumiswa kha u shumana na vhugevhenga he vhathu vha wanwa mulandu khaho  . 
U ṋetshedzwa ha tshiofisi ha tshidulo tsha murangaphanḓa ha Vhufarisani ha Muvhuso vhu Ḓivheaho ( OGP ) kha France zwo itwa nga Muphuresidennde Vho Zuma nga tshifhinga tsha mushumo wa anivesari ya miṅwaha miṱanu nga ha zwe zwa swikelelwa nga UNGA  . 
U tandulula thaidzo dza maipfi kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo dzavho hu tshi katelwa u ṱanganya na u ṱusa zwi livhisaho kha phindulo u swika kha 99 U tandulula thaidzo dza mbalo dza maipfi kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo dzavho dza thaidzo hu tshi katelwa na u ṱanganya ha u dovholola na u andisa na phindulo i swikaho kha 50 . 
U ṱola notsi dza Themo ya 1 fhedzi hu shumiwe nga nomboro u swika kha 15 . 
U linga hu si ha fomaḽa hu nga leluwa u fana na u ima u isa phanda na u funza nga tshifhinga tsha ngudo a lavhelesa kushumele kwa vhagudi kana u amba na vhagudi uri u guda hu khou bvela hani phanḓa . 
Tsenguluso ya u ṱalutshedza uri zwi a pfala kana zwo tea i a fana  . 
U vha na zwipikwa zwa vhuṱhogwa zwa u gwevha muhumbuloni , tshigwevho tsho teaho tshi tea u phasiswa  . 
Vhana vha malofha , vho adoputhiwaho , vha mufarisi wavho kana vhane wa khou vha unḓa vha re fhasi ha miṅwaha ya 21 . 
U vhona zwauri hu na pfanelo dzo fhelelaho dza mudzulapo na u shela mulenzhe ha vhaaluwa sa zwe dza tsireledzwa kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
U kona u shumisa mibvumo yo gudwaho hu tshi sikwa maipfi . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu I na maanḓa , sa vhunga I tshi laulwa nga mulayo wa lushaka , wo teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a u monithara , u ita ṱhoḓisiso , u funza , u ṱuṱuwedza , u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu . 
Mulayo u dzhiela nṱha lwa mulayo u tandulula ha dziphambano nga kha u ambedzana na u dzudzanya kha Lok Adalat . 
Vha humbelwa uri kwama kha 0860 00 4367 u wana uri Ofisi dza Dzingu dza tsinisa dzi ngafhi . 
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo . 
Ma ḓi : ḽithara dza 6 000 dzi sa badelwi nga muḓi muṅwe na muṅwe nga ṅwedzi , ḽithara dzi fhiraho idzi dzi badelwa uya nga reithi dza masipala . 
Miraḓo miṋa yo vha i tshi khou koloda mbadelo dzayo dza vhuraḓo nga ḽa 1 Phando 2000  . 
Tshikalo tshi re na lutanda lune lwa sumba kha mutalo wa giradesheni . 
U ṋetshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina . 
Madzina a khamphani dza vhukuma na zwibveledzwa zwo bulwaho afha zwi nga vha pfungavhuṋe dza vhaṋe vhadzo vho fhambanaho  . 
Izwi zwo sumbedzwa kha nyolo ya 2  . 
Vhurendi vhu tea u gudiswa , hu si zwirendo . 
Mukovhe wa vunḓḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka , u ḓḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka  . 
Nga murahu ha miṅwaha ya ḓana na mahumi mararu , ri nga kona u akhamadzwa kha fulufhelo na u vutsheledza zwo dzhenaho kha mbilu idzo dza mafulufulu . 
Vhufhura ndi u ṱalutshedza nga nḓila isi yone zwi si ho mulayoni zwine zwa ḓisa khonadzeo kana u vha na vhukhakhi ho itelwaho Tshikimu . 
Hu ḓo vha na u ṱola na vhusedzulusi ho fanelaho . 
Shumisani maṱanganyi a re afho fhasi kha u Kha ri ṅwale ṱuma mafhungo aya . 
I ṋetshedza thikhedzo na tshumelo thwii kha vhoramabindu u mona na Afrika khathihi na tswikelelo kha nethiweke ya dzitshakatshaka ya dzimentho , vhabindudzi na madzangano a thikhedzo ya mabindu . 
Afrika Tshipembe ḽi dzhena hani kha khasho ya shango nga vhuphara ? 
Maḓuvha a uri mushumo u vhe wo fhela ndi afhio ? 
Tshivhumbeo na kuitele zwa kushumele hune ndaulo idzi dza tea u shumiswa  . 
Muṱa na khonani dza Mulwela mbofholowo na mufariwa wa kale wa Robben Island , Vho Eddie Daniels , vho ri sia zwenezwino . 
I vhea bono ḽa maimo a mvelephanḓa ya muvhuso wapo phanḓa  . 
Zwi tshi khou tevhela u tshimbila zwavhuḓi he ha vha hone ha Vhege ya Ndavheleso ya Imbizo ya Lushaka yo farwaho nga Fulwi 2013 , Vhege ya Ndavheleso ya vhuvhili i ḓo ṋetshedza luvhanḓe Ṱhoho dza zwa Polotiki uri vha bvele phanḓa na u amba na lushaka . 
I na vhatshini na vhoramuzika vha 600 na kha khethekanyo dzo fhelelaho dza 28  . 
Mirado ya phanele I nga kha di nangiwa nga Thoho ya Muhasho I na themendelo u bva kha madzangano a tshitshavha , vharangaphanda vha tshitshavha na vhathu vha re na dzangalelo  . 
Ni a kona u vhona uri tshi lavhelesea hani u bva nga murahu na nga fhasi . 
Tshipembe ine ya vha mulayoni . 
Mbadelo idzi dziṅwe dzi vhidzwa uri mbadelonyengedzedzwa kana dzibviswaho . 
Khabinethe i humbela tshitshavha uri tshi ḓise vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga thusa vha manḓalanga a mulayo na u ita khuwelelo ya uri tshanḓa tsha mulayo tshi shumiswe tsho fhelela kha avho vhane vha ḓo waniwa mulandu . 
Vhuendedzi : Vhunzhi ha wadi dza ha masipala ano maḓuvha hu navha na mivhundu mihulwane vhukuma  . 
Kha vha ambe na mufarisi wavho ( kana vhafarisi vhavho ) nga ha thaidzo yavho vha sa dzumbi tshithu vha dovhe vha vha t ( ut ( uwedze na vhone uri vha ambe nga hayo  . 
U engedza tshivhalo tsha vhana vhane vha khou ita murole wa fumi , nga maanda tshivhalo tsha vha vharema vha vhasadzi vho phasaho mbalo na saintsi  . 
Ndo guda zwinzhi kha ngano dzavho  . 
Sa zwe ra amba , nga nnḓa ha uri ri shumise zwiko zwine zwa vha hone zwavhuḓi , a ri nga ḓo wina nnda iyi kha vhupo ha mahayani  . 
Mufarela-Phresidennde u na vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Phresidennde . 
Milayo yoṱhe ine ya sedza kha zwa vhuloi i na zwigwevho zwi vhavhaho kha avho vhathu vhane vha wanwa milandu i kwamaho zwa vhuloi  . 
Nga u angaredza hu tea u shumiswa ndangulo ya zwikhokhonono yo ṱanganyiswaho kha tshifhinga tshoṱhe tsha u lima zwiliṅwa . 
Tsumbo ; Ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha sisiṱeme ya komiti ya wadi yavho ? 
Vhashumi kha iḽi ḽimaga vha ṱangana na khombo nnzhi dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u thulana ha vhuendi kana tshiendisi tsha nga ngomu u fana na dzifokiḽifithi na dzikhontheina  . 
U sumbedza u pfesesa furemiweke ya mbekanyamaitele na zwa mulayo zwine zwa katela muvhuso wapo Afrika Tshipembe  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho  . 
Muraḓo muthihi o tholiwa u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavundu a ṱahe , nga murahu ha musi vho tiwa nga Muphirimia wa Vundu zwo themendelwa nga komiti ya Vhusimamilayo ya Vundu . 
Hu ḓ o itwa ndingo nga murahu ha mi ṅ wedzi ya rathi nahone u ṅ waliswa ha tshiolwa hu anzelwa u itwa nga ṅ wedzi wa vhusumbe  . 
Phetheni i nga itiwa nga zwi zwigwada zwi fanaho zwine zwa dovhololaho hune tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha lushaka luthihi lwa zwithu fhedzi vhuimo ha tshithu kha tshigwada vhu tshi shanduka . 
U dzhenisa vhoṱhe vhasheli vha muledzhe vho teaho , na u shumisa maga haya na sisṱeme dzi re hone na madzangano  . 
Ro ita vhusevhi ha lushaka nga iṅwe nḓila na vhathu vhe khavho vho vha na dzangalelo  . 
DPME i khou pulana u anḓadza tshibugwana nga Nyambo dzoṱhe dza Tshiofisi dza 11 . 
Khabinethe yo tendela maga o sedzaho kha u dza u pfulutshne ya khou lemeleswa nga zwikolodo khathihi na u i khwawaodo khathihi na u i khwahela kha didz Minisiṱa vha zwa Gwama na vha Mbambadzo na Nḓowetshumo vho tendelwa u shumisa maga a u thivhela u fhungudza tshutshedzo ya u lemeleswa nga zwikolodo nga khadzimo ya masheleni kha zwifhinga zwi ḓaho . 
U ḓivhadzwa ha Krugerrands ntswa kha khuvhanganyo ya 2017  . 
Nda sinyuwa ndi tshi vhona kukaladzi kwanga ku tshi khou shulula swobo . 
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓivhadzo . 
Kha vha ntendele zwino ndi ambe nga ha izwi zwiṅwe zwiṋa zwa ndeme na dziṅwe mbekanyamushumo  . 
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe , vhashumi vhayo na vhaṅwe vhathu vho ṱumanaho na Webusaithi iyi , vha hanedza waranthii dzoṱhe , dzo ambiwa kana u dzinginywa , malugana na Webusaithi iyi na Webusaithi iṅwe na iṅwe ye ya ḽinkiwa nayo  . 
Ramulayo wa zwa Miṱani u thusa vha kwameaho uri vha swike kha thendelano kana thasululo nga u vha konanya a tshi khou shumisa ndivho ya mulayo na vhukoni ha u tandulula phambano kha fhungo ḽi re na thaidzo . 
Vhagudi vha nga ita zwivhumbeo zwa 2-D nga u gera mabambiri kana garaṱa kana vha nga kona u tou zwi ola . 
U swika afha mihasho ya muvhuso a i athu u shuma mushumo mihulwane kha IDPs , ine vha I vhona sa pulane dza masipala  . 
Tshanduko dza mulayo dzo shumiswa kha zwishumiswa zwoṱhe zwi shumaho na zwine zwa kha ḓi fhaṱiwa  . 
Tsha u fhedzisela , vhabveledzi vha khoso vhone vhaṋe vha fanela u thoma u shumisana zwihulwane u itela uri u tambiswa ha ndingedzo dza u dovholola hu fhungudzwe ee na zwiko zwo pimiwaho zwi shumiswe nga nḓila yo teaho  . 
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela , vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo . 
Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa afha kha iyi khungedzelo ? 
Muphuresidennde vho dovha vha ḓivhadza maga o dzhiiwaho nga Mmbi ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe kha uri mikano yashu i kone u langea . 
Nga nnḓa ha u vha muraḓo wa Buthano ḽa Madzangano a Mashango kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka , Afrika Tshipembe ḽi fanela u linganya zwipikwa zwaḽo kha ICC na zwipikwa zwaḽo kha Mbumbano ya Afrika na zwipikwa zwayo kha mashango nga oṱhe , hu tshi katelwa na Afrika , u ya nga thendelano ya dzitshakhatshakha ye ḽa saina . 
A huna mbadelo arali mbilahelo i na mudzio  . 
Fomo kha dzi fhelekedzwe nga tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ine ya vha R500  . 
U ṅwala fhungo ḽithihi ḽa mafhungomaitei awe kana a bvaho kha u ṅwala na vhagudi . 
Luvhilo lu tea u fhungudzwa zwi tshi tou vhonala  . 
Mushumo na tshipikwa tsha ndeme tsha Phalamennde ndi u imela vhathu na u vhona uri hu na muvhuso wa vhathu fhasi ha Ndayotewa  . 
Thendelano i iledza u shumisa , u bveledza , u kuvhanganya tshiṱoko na u fhirisela phanḓa ha dziṅwe kiḽasiṱa dza zwiṱhavhane . 
Vho eletshedza uri vhana vha fanela u vha na vhalindi  . 
Mafhungo a thandela dza u gudisa vhalanguli ; kana Khophi dza iṅwe na iṅwe ya nyanḓadzo dzo bulwaho . 
Vha ḓo kona u ḓivhana uri vha kone u fhaṱa thimu i bvelelaho  . 
Vhuṱambo ha Pan-African ndi ha ndeme kha u alusa zwibveledzwa zwashu zwa vhuendelamashango kha maraga wa dzitshaka . 
Maṱo a muvhuḓa a nga matungo a ṱhoho . 
Arali vha khwiṋisa ndango yavho zwi ḓo ita uri vha vhe na vhutshilo ha maṱhakheni vhukuma . 
Kha vha dzudze mitalo i misekene nga maanḓa na zwigwada zwa mitalo zwi zwiṱuku nga maanḓa  . 
Talani mutalo u tshi bva kha ipfi u tshi ya ṱhalutshedzo . 
Zwi tea u dzhielwa ntha uri vhusimamulayo vhune ha langula kushumele kwa khothe dza tshirema kha mivhuso iyo i na zwine zwa fana na kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema , hu dovha hafhu ha vha na dziphambano  . 
Ro sia murahu mvelo ya maitele nga ngomu kha ngona ya matshilisano ashu lwa maḓaṅwaha marahu na u fhira , a thandululo ya madzangalelo a u ṱaṱisana nga u dzhia tsheo ya tsikeledzo hafhu , khakhathi na nndwa  . 
Munwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhudi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshothe  . 
Tshenzhemo i ri sumbedza uri ri bvelaphanḓa musi ri shi shumisana . 
Thalutshedzo ya vhulwadze , tenda mulwadze a vha o netshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo eneo  . 
Hezwi zwi amba uri pulane dzi bveledzwa dzo ḓisendeka nga mvelelo dza ndeme dza tshitshavha , hu si thaidzo dzavho dza ndeme  . 
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela  . 
U bvelela kha zwi tshilaho naho zwo ralo , zwi tou amba uri zwo fhambanaho zwo itea  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano , a tshi vhudzisa na u fhindula mbudziso na u ṱahisa mihumbulo yawe . 
Vhukati ha mihasho iyi ndi wa Mveledziso na Matshilisano , Muhasho wa zwa Muno , Muhasho wa Mutakalo , Muhasho wa Vhulamukanyi , Muhasho wa Mivhuso Yapo , Muhasho wa zwa Mavu , Muhasho wa zwa Gwama , Muhasho wa Vhuendi , Muhasho wa Vhulimi  . 
Vhusiki na vhubveledzi ndi zwithu zwa ndeme zwi tshimbidzaho ikonomi ya shango . 
NHBRC ndi tshiimiswa tsha muvhuso tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Mulayo wa Maga a u Tsireledza Vharengi vha Dzinnḓu , Mulayo wa vhu 95 wa 1998  . 
Kha ri ṅwale Fhedzisani maipfi ni a livhanye na zwifanyiso zwo teaho . 
Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde , u ḓo guma u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone , hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu , u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 . 
Tandululani khudano nga u tavhanya  . 
Mutevhe wa magudedzi o ṅwaliswaho u wanala kha website ya SAPS kana vha founele Senthara ya SAPS ya Zwigidi kha ṋomboro ya luṱingo ya 012 353 6111 kana vha rumele fax kha : 012 353 6036 u wana vhuṱanzi ho ḓalaho . 
Khabinethe i ombedzela uri masheleni na zwiko zwe zwa shumiswa u vhuedzedza zwikolo zwo tshinyadzwaho o vha o telwa dzhiṅwe mbekanyamushumo . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muṋameli o lovhaho musi hu tshi kuḓana zwidimela zwivhili zwa Metrorail tsini na tshiṱitshi tsha Elandsfontein ngei Ekurhuleni na u tamela mashudu avho vho huvhalaho kha khombo iyo uri vha ṱavhanye u fhola  . 
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma ( LET ) zwi amba luambo lune lu si vhe lwa ḓamuni , fhedzi lune lwa shumiswa kha nyambedzano kha tshitshavha , zwi amba uri ndi luambo lwa u guda na u funza kha pfunzo . 
Izwi zwi ḓa nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tsha vhukwamani u itela vhupfiwa  . 
Kha vha rumele sambulu i fanaho na iyo ofisini ya Division Liquor Products ine ya vha Stellenbosch . 
Mudededzi vha vhofhelela tshipiḓa tsha wuḽu tswuku kha tshanḓa tshauḽa tsha mugudi muṅwe na muṅwe . 
Mulayo wa u fhedza une nda ṱoḓa u dzhiela nṱha afha ndi vhurangaphanḓa na nḓila ya sitirathedzhi  . 
Dzi shuma na mukhentseḽara , vha tshi konanya na u langula kupulanele wadini khathihi na u shumiswa ha pulane wadini  . 
Zwine zwa fanela u vha khagala ndi zwauri vhalanguli a vha lavhelelwi uri vha vhe vhaḓivhi vha mveledziso ya zwipiḓa zwa tshibveledzwa tsha mupo  . 
Hu na maapula a 18 bogisini . 
Tshanduko kha khovhelo ya mugaganyagwama i nga sumbedzisa vhuḓikumedzeli ha zwa poḽotiki kha mafhungo a zwa mupo nga u angaredza  . 
Munthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi ya radio u tea u vha a na ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi . 
Sa tsumbo , arali ngilasi i ḓala nga thisipuni 20 dza maḓi na khaphu i tshi ḓala nga lebula dza 10 dza maḓi , u nga si kone u amba uri ngilasi i fara maḓi manzhi . 
Hezwi zwi kha zwiṱitshi zwa radio zwoṱhe zwa SABC , luthihi kha vhege  . 
Kha ḽiṅwalwa ḽe vha isa , vha SAPRA vha amba nga ha ḽiṅwalwa ḽo bveledzwaho nga vha SAPC ḽo ṅwalwaho nga Dr Dale Wallace , raakademi kana Mbambedzo ya Vhurereli . 
Kha mulandu wa S v Alam,86 muhwelelwa o dalela ṅanga ya sialala , ye ya fhulufhedzisa masheleni a u renga malofha a muthu ane a khou ṱoḓea . 
U ya phanḓa , ri ṱoḓa tshumisano i bvelaho phanḓa na nyitombumbano u langa u lengisa u sa lingana ha ikonomi kha ḽifhasi  . 
Mutevhe wa malwadze a sa fholi  . 
Thomani nga u ṅwala maipfi oṱhe ane a ḓa muhumbuloni waṋu ane a ṱalutshedza mutsho wa tshilimo . 
U swika tshikoloni nga tshifhinga ha vhagudisi hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ? 
Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi ( ACDL ) : Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi ane Tshikimu tsha ṋetshedza mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi khao  . 
Vhatikedzi vha vhuimo vhuno vha ṱoḓa mbuelo khulwanesa vha tshi itela vhathu vhanzhisa  . 
U sumba kha tshithu tshiṅwe na tshiṅwe musi vha tshi vhala tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru . 
Dzi sumbedza mifhiso ya Fulwana na ya Phando  . 
Kha u tshanduko ya zwa ikonomi , ri khou khwiṋisa Mulayo wo Ṱanḓavhuwaho wa u Manḓafhadza Ikonomi ya Vharema  . 
Tswikelelo idzi dzi swika u fhira na kha phimo dza mushumo u ya kha masia a mitambo na thuso ya vhathu  . 
Tshipiḓa tsha VI tshi sumbedza uri lutendo kha zwa vhuloi a zwi iti uri muthu a pfuke mulayo a ḓiimelele nga vhurereli . 
Tshishumiswa tsha mbekanyamaitele ya u Maanḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vharema i tou vha tshiṱirathedzhi tsha nyaluwo tshi sedzaho kha u alusa thikho ya ikonomi ya shango nga u sedza nga maanḓa kha u sa lingana hune hu dzula hu hone vhuṱudzani vhuhulwane ha ikonomi ya Afurika Tshipembe . 
Izwi zwi mu ita u ri a vhe o neta masiari othe zwine zwa vho thithisa mashumele awe sa izwi a si tsha shuma nga ndila yo lavhelelwaho kana u sumbedza vhukoni hawe  . 
Thalutshedzo : Tshifhinga tshothe ri do vhona uri ri ita mishumo yashu zwavhudi nga hune ri nga kona  . 
Ni songo pomba he ha swa ni vhe na vhuṱanzi uri a hu rungunyi . 
Ngoho ndi ya uri u tevhela mihumbulo nga mirafho na mbeu hu hone , mihumbuloni yashu , yo itiswa nga u tevhedza kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo dowelwaho na midia  . 
A hu na tshipid(a na tshithihi tsha nyand(adzo iyi tshine tsha nga bveledziswa nga in(we nd(ila kana nga tshin(we tshivhumbeo - nd(ila ya mekhenikha(la kana ya e(lekithironiki , nga nnd(a ha u wana thendelo ine ya bva kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso  . 
Tshelede ine a ḓo i badela i nga vha tshelede ye ya vha i ṱshi ḓo sala musi hu tshi ṱuswa tshelede ye ya vha i tshi ḓo vha yo badelwa nga tshikimu kha mutengo woṱhe kana wa vhukuma arali muraḓo wo vha wo shumisa DPS yatsho , kana phesenthe ya tshelede yo badeliwaho phanḓa sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha milayo ya tshikimu  . 
Nḓivho ya sialala nga fhasi ha Mulayo wa Zwitshilaho zwo Fhambanaho na Ndaulo dza BABS i amba nga ha u tumbulwa na u shumiswa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Zwi tou vha khagala , arali sekhithara dza ikonomi dzashu dzi nga si kone u ponya kha maraga wa ḽifhasi wo ḓalaho mupikisano ri na tshikhala tshiṱuku tsha u tandulula khaedu dzashu dzoṱhe kha matshilisano , ekhoḽodzhi na thangela mvelelo  . 
U ṱanganya nga u vhala dzoṱhe . 
Nyolo ya 2 yo sumbedza Zwiwo zwa CBP  . 
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka , u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano . 
Kha dziṅwe nzulele , phetheni dza vhuḓifari dza phathoḽodzhi u fana vhugevhenga , u rengisa muvhili , malwadze a no fhedza tshifhinga tshilapfu na vhushayamushumo kana u lova mushumo , u vhanga nyimele dza vhushai , hu nga vha zwithu zwo ḓoweleaho  . 
U fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa u ḓadzisa zwa ndeme kha maimo a vhutshilo nahone zwi ṱuṱuwedza vhubindudzi ; zwi ḓo dovha zwa thusa kha u ita uri hu vhe na tsedzuluso ya miholo kha vhuimo ha vhukati na ha u fhedza kha tshikalo tsha mbuelo kana miholo  . 
Ri fulufhela uri mufhindulano nga u ḓo bveledza mvelelo dzi fareaho nga murahu ha tshifhinga  . 
Hezwi a zwi ambi u ṅwalisa nga huvhili . 
Theshano : Afha ndi hune muambi a resha vhathu vha re hone u ya nga u sielisana  . 
Milayo ya Ndayotewa ine ya nga u shela mulenzhe na u sa vha na tshidzumbe kha u n(etshedza tshumelo hu fanela u t ( ut ( uwedzwa nga nd(ila dzot ( he kha kuitele kwa u bveledza pho(lisi  . 
Arali mbilaelo yavho hu vhuḓifhinduleli hashu , ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u wana thandululo ya thaidzo yavho  . 
U nekedza tshumelo yavhudi ya vhuimo ha ntha  . 
Mania : U pfa wo takalesa kana wo dinalea kana wo sinyuwa  . 
Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi  . 
Ndi a vha livhuwa Muṱhonifhei Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa NCOP , tshifhinga itshi tsha u kovhelana na maAfurika Tshipembe sa nṋe na vhaeni vha dzitshakatshaka kha mvusuludzo yashu na Mbekanyamushumo ya u Shuma ya uno ṅwaha . 
Zwi dovha hafhu zwa tendela vhagudi u vha na tshifanyiso tsha marekhodele ane vha nga kona u a shumisa u ṱalutshedza uri vho tandulula hani thaidzo . 
Nila iyi i sumbedza nga ha ivhazwakale yo bvelelaho lwo vhalaho na maitele a khethano , i uuwedza u dzhenelela hu sa gumi kha avho vhane vho no vha mirao ya sekithara yeneyo  . 
Ngoho ndi yauri bola ya milenzhe ndi wone mutambo u no funeswa ḽifhasini . 
Musi Indra a tshi khou amba , phikhokho ya mbo ḓi shanduka . 
U humbulela zwine zwa ḓo itea kha tshiṱori nga u lavhelesa zwifanyiso . 
Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , ḓiresi ya vhudzulo na ya mushumoni zwa muhweleli kana muthu a kwameaho a zwi tei u dzheniswa kha ndaela , nga nnḓa ha musi Department of Justice and Constitutional Development J37 vhuvha ha ndaela ya tsireledzo vhu tshi kombetshedza uri ḓiresi dzi dzheniswe , nahone khothe I nga fha ndaela dza u vhona uri hu tevhedzwe ino mbetshelo ya Mulayo  . 
Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela-Phresidennde a vha o no ana kana u khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ha ngo fanela u dovha a ana na u khwaṱhisedza musi a tshi khou dovha u shuma sa Mufarela-Muphresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa saPhresidennde a tshi thoma u shuma  . 
Mushumisi u dzhia vhuḓifhinduleli hoṱhe na khonadzeo ya khombo ya ndozwo zwi tshi bva kha u shumisa zwi re ngomu kha saithi iyi  . 
U ṱalukanya ṱhangano dza themba dza maḽeḓere mavhili ( consonant digraphs ) dzo ḓoweleaho sh , th , vh mathomoni a ipfi tsumbo : sh-ela , th-oma , vh-ona . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ḓivha nga ha phoḽisi ya u ṱun ḓwa na u rengiswa ha thundu vha tea u kwama ofisi ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa ine ya vha tshipi ḓa tsha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa thundu dzine vha tama u dzi ṱun ḓa kana u dzi rengisela nnḓa . 
Kanzhi hu vha hu na nḓila mbili fhedzi dza u bula zwiitisi zwa kuitele uku  . 
U pfiwa ha mugaganyagwama wa masipala hu tendela Komiti dza Wadi uri dzi dzhenelele kha mveledziso dza mugaganyagwama wa masipala  . 
U ya nga nḓisedzo ya tshumelo , ndeme yadzo yo ḓitika ngauri hu vhe na fhulufhelo vhukati ha sekhithara ya nnyi na nnyi na tshitshavha tshine vha tshi shumela  . 
Ndima ya Mbumbano ya Dzitshaka i dzhiela ntha pfanelo dza ikomoni ya kutshilele na mvelele sa pfanelo dza murafho wa vhuvhili nga 1945  . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyu Mulayo u tshi bva u ḓivhadziwa kha Khorotshitumbe dza Vunḓu . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓila ya khwine , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu . 
ICD i ḓo rumela muvhigo na themendelo kha Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha  . 
Nila ine Muvhuso wa i shumisa u isa nisedzo i o vha ya ndeme vhukuma kha uri hu kone u swikelelwa ndivho ine ya ya vha zwihulwane yo imela madzangano a zwa vhulimi  . 
Maiiti a no shuma na zwiitwa na a sa shumi na zwiitwa ndi mini ? 
Tsumbo , musi vhagudi vha tshi khou thetshelesa kha ṱhalutshedzo yo rekhodiwaho vha nga tea u ita nyito ya u vhala sa nyito ya u rangela u thetshelesa ine ya vha tsivhudza kha ṱhoḓea ya u thetshelesa nahone zwa vha thusa u zwi ṱumanya na tshenzhemo dzavho . 
Hezwi zwi nga bveledzwa nga tshenzhemo yo fhiraho kana u shaya mafhungo  . 
Pfanelo na vhuḓifhinduleli a zwi koni u khethekanywa zwi dovha zwa lingana , kha zwavhuḓi na zwi si zwavhuḓi  . 
Kha miṅwaha ya fumi i tevhelaho muvhigo uḽa , ho livhiswa nungo dza ndeme dza mashangoḓavha kha u bveledza mveledziso ine ya bveledza mathukhwi na tshikafhadzo ṱhukhu  . 
Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha ( CDWs ) ndi vhashumeli vha muvhuso vhane vha vha na vhukoni vhunzhi vha tholiwaho kha ḽeveḽe ya tshitshavha u fhungudza tshikhala vhukati ha nḓisedzo ya tshumelo nga muvhuso na u swikelela tshumelo idzo nga zwitshavha  . 
Komiti yo ḓiimisela u wana mahumbulwa a vhathu kha mafhungo aya a ndeme  . 
Fhedzisani tshati ya mutsho ya ṋamusi . 
Ri ḓo shumisana na Phaḽamennde mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha u ḓa na mulayo na vhuṅwe vhukando vhune ha ḓo khwaṱhisa vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi ho dzudzwanywaho . 
Arali vho vhuya vha tholwa kha tshumelo dza lushaka kha vha sumbedze arali hu na hu na zwine zwa ita uri vha si tholwe hafhu  . 
Kutshimbidzele kwa dibeithi : Zwigwada zwivhili zwa vhaambi , hunzhi vhararu kha tshigwada , vha ṱaṱa vha tshi khou ima na ṱhoho kana u hanedza madzinginywa . 
Asesimennde ya Mveledziso - Hu tshi katelwa na Mvelelo dza vhutshilo hoṱhe , hedzi ndi dzone mvelelo khulwane dza Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) tsho ṱuṱuwedzwaho nga Ndayotewa , tshi katela u konisa vhagudi u guda zwavhuḓi na u vha vhadzulapo vha re na vhuḓifhinduleli , vha vhupfiwa na mveledziso  . 
U shumiswa : Nḓowetshumo ya khungedzelo , yo pikwaho kha u ḓisa zwibveledzwa uri zwi dzhielwe nṱha nga vhathu , hu shumisa mulayo ya phambano nga nḓila yo teaho nga u vha wo fhambana , nga tshanduko kana nga kha dzangano  . 
Khakhululo ya thengiselano na mbekanyamitele ya nḓowetshumo zwi ṱoḓa mushumo - na sisiteme yashu ya u thusa dzifeme na vhashumi u ḓowela tshanduko ya ikonomi  . 
Musi ri tshi khou elelwa avha murangaphanḓa muhulwane wa shango ḽashu , mushumo wa tshihumbudzi wa munnawavhaṋe Vhafunzi Vho Stofile u khou farwa ṋamusi nga 11am ngei Abbotsford Christian Centre hube ha vha East London . 
Sisiṱeme ya u ḓibula khomphyuthani i khou vhekanyiwa u itela uri zwiṅwe zwigwada zwa vhashumi vha kone u ḓibula nga ha madzangalelo avho a zwa masheleni khomphyuthani na u itela uri maitele a u sedza arali zwi zwone a kone u itwa kha muhasho . 
CBNRM ndi nga ha vhathu na vhupo honoho vhane vha vha kuvhangana uri vha tsireledze vhupo havho , madi , zwipuka na zwimela , u itela uri vha kone u shumisa zwishumiswa izwi zwa mupo kha u khwinisa vhutshilo havho na vhutshilo ha vhana vhavho na ha vhaduhulu  . 
Khaphu ya Ḽifhasi ya 2010 khathihi na vhuḓifhinduleli havho ho livhiwa kha vhuṱambo uvhu ha bola  . 
Naa vhareili vho wana vhugudisi ho teaho na ṱhanziela dzo teaho malugana na u tshimbidza kana u reila luṅwe lushaka lwa zwiendisi zwa u hwala kana u takula kana mutshini une vha khou shumisa ? 
Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi  . 
VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha , kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho  . 
Mulayotibe u ṱoḓa u tsireledza u alusa na u langa maitele a mirundu ya sialala . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na Bodo i kha ḓi bvaho u tholwa uri vha vha ṋetshedze sia ḽa kushumile nga nḓila ine vhafaramikovhe vha zwi vhonisa zwone . 
Hezwi na zwone zwo kula nungo na u fhunga mushumo wa khothe dza sialala sa vhafari vha mikhwa mivhuya na mvelele . 
Muofisiri muhulwane muṅwe na muṅwe u fanela u vhona uri mishumo ya mutholi wawe yo sumbedzwa kha uyu Mulayo nga nḓila yo teaho  . 
Phalamennde i ita izwi nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso . 
Thuthuthu nngana ? 
Ro vha na therisano dzavhuḓi vhukuma nga ngoho fhedzi ndi ṋea vhashumisani nga nṋe tshikhala tsha u amba nga vhuḓalo  . 
Kha mulandu wa S v Phama,84 muhwelelwa o vhulaya mufu nga murahu ha u eletshedzwa nga dokotela wa muloi ( ṅanga ) uri mukene ndi ene o lowaho shaka ḽawe ( muhwelelwa )  . 
Pfanelo ya mufumakadzi ya u fariwa zwavhudi na nga ndila ya u sumbedza tshirunzi , na pfanelo ya u wana mbofholowo na u tsireledzea ha muthu ( uri a vhofholowe kha zwivhumbeo zwothe zwa dzikhakhathi )  . 
Mupo wa kha maraga wa zwa vhashumi nawo u khou sumbedza zwiga zwa vhudziki , zwi tshi khou vhangwa nga tshumisano ya vhafarisani . 
U kuvhanganya sekithara dzoṱhe ndi zwa ndeme kha thangelaphanḓa ya AIDS 2016 . 
Mveledziso ya WRCS yo ita uri hu vhe na Vhulanguli hu u itela u simiwa Sisiteme ya Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi . 
U oa na u uuwedza vhaswa na vhaaluwa uri vha shele mulenzhe kha u onyolosa muvhili  . 
U ṋekana mihumbulo , kuvhonele na vhuimo hau musi u na vhaṅwe kha zwigwada U ṱokonya wa dovha wa ia uri u haseledza hu bvele phanḓa U shumisa milayo ya u sielisana U imelela vhuimo hau U ambedzana U ḓadza kha magake na ṱuṱuwedza muambi U kovhekana mihumbulo na tshenzhemo u sumbedza u pfesesa dzikhontseputi . 
Fhethu dzoṱhe dza u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947  . 
Vha rekhode izwi zwithu kha fiḽipitshati nga fhasi ha khoḽomu mbili dzi re ZWIBVISWA na MBUELO  . 
U ita nyonyoloso hu tea u vha tshipiḓa tsha vhutshilo havho tshi takadzaho , nga nḓowelo vha tea u ita nyonyoloso minete ya 30 nga ḓuvha , luraru u swika kha luṱanu nga vhege . 
Ro lima khavhishi , kherotsi , maḓabula , mutshaini na maṱamaṱisi . 
Nga maanḓa vhuimo ha u shaya nungo vhune vhafumakadzi vha anzela u ḓi wana vhe khaho ho no khwiṋiswa vhukuma  . 
Miraḓo i fanela u tevhedza maitele a tevhelaho a vhuḓifari hoṱhe kha maitele oṱhe a u vhea vhashumi kha zwikhala na tshandukiso  . 
Zwidodombedzwa zwa rekhodo a Vha ṋetshedze zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa rekhodo ine vha khou ṱoḓa u i swikelela , hu tshi katelwa nomboro ya referentsi arali vha tshi i ḓivha , uri rekhodo i kone u waniwa  . 
Fhethu - u nangiwa ha fhethu hune muṱangano wa ḓo farelwa hone zwi ḓo kwama vhane vha ḓo dzhenela muṱangano , ngauralo hu tea u vha hu tshi swikelea , huhulwane u itela u lingana tshivhalo tsha vhathu vhane vha ḓo dzhenela muṱangano nahone hu tea u vha hu na zwishumiswa zwo linganaho , tsumbo , zwidulo na dziṱafula  . 
Tshumelo ya khophorethivi ya zwa masheleni ndi khophorethivi ine ya vha na ndivho ya u nekedza tshumelo ya masheleni kha miraḓo yayo , kana khophorethivi ine ya ṋekedza tshumelo ya masheleni kha khophorethivi . 
Minisiṱa wa Vhudavhidzani Vho Ayanda Dlodlo vha ḓo imela muvhuso wa Afrika Tshipembe kha mbulungo ine ya ḓo vha hone nga Mugivhela wa ḽa 24 Fulwi 2017 . 
Vhudzheneleli ho aluwaho ndi mazhendedzi a muvhuso , madzangano a mashangoḓavha , dziyunivesithi na zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwi tea u khwaṱhisedzwa nga u dzhenelela ho fhelelaho ha vhafumakadzi kha zwa vhupulani , vhupfumbudzi , vhuḓifari na ndingo dza nyito idzo  . 
Henefho Vhavend(a Vha tshikhuwani na vha no bva Vend(a vho vha vho d(it ( ama nga min(wenda  . 
Mbekanyamaitele ya zwipotso na u imvumvusa ya Afurika Tshipembe i fanela u bveledzwa nga fhasi ha muhumbulo uyu  . 
Dzhenisani zwiga zwa u vhala mafhungoni aya . 
Phalamennde i na Nnḓu mbili , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Tshikhafula tshi vha tshi songo nambatedzwa na tshifhaṱo nahone hu vha hu si na zwiambaro zwa tsireledo zwo ambariwaho  . 
Mbonelaphanḓa ya mutandululi wa mbilaelo dza zwa Muthelo ndi u khwaṱhisa fhulufhelo ḽa vhatheli kha ndaulo ya muthelo . 
OFISI YA MUTSIRELEDZI WA TSHITSHAVHA I SHUMA HANI ? 
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana , mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo  . 
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738  . 
Hoyu Mutambi we a vha Mutambi Makone wa Bola ya Milenzhe kararu , o zwi kona u ita zwi songo ḓoweleaho musi a tshi kora zwikoro zwa 50 kha khalaṅwaha mbili kha Barcelona . 
Ni vhona u nga ndi ngani ṱhoho khulwane i re kha ḽeibuḽu i ndenya kha ṱhoho dzi re kha mutumbu ? 
Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Mutshutshisi u ḓo dzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u ṱanganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku . 
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani . 
Khabinethe i khou humbela uri vhathu vha si fhele mbilu musi ṱhoḓisiso idzi dzi tshi khou bvela phanḓa . 
Ndi mafhungo mahulwane uri hu tshi ingwa kha vhatshimbidzi vha wadi , hu tea u vha na vhatshimbidzi vha ha masipala vhe vha waniwa kha sekhitha dza mifuda yo fhambanaho henefho ha masipala  . 
Fomo ya thungo itea u ḓadziwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa ane a ṱoḓa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Shumisani maṅwe a maipfi a no bva kha nyito yo fhiraho kha u ṅwala phara i no khou ṱalutshedza muthihi wa vhaanewa avha vhavhili . 
U fhungudzea na hone ho vha hu linganelaho zwavhuḓi nga phimo ya tshikati ya henefha kha phoindi nthihi nga ṅwaha  . 
Mahoḽa ndo saina uri zwi vhe mulayo , ṋetshedzo i khwaṱhisedzaho uri zwa dzigennge na zwiito zwa zwidzumbe zwine vha pfana mitengo , ndi vhutshinyi , une wo thoma u shuma nga ḽa 1 Shundunthule  . 
Mbekanyamushumo ya kubadelele yo tendelwaho  . 
Luambo lu shumiswaho kha muvhigo . 
Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho , u fana na mulanguli wa mavhi ḓa , Masipala wa Tshiṱiriki  . 
Khabinethe yo tendela u engedzedzwa ha khonṱhiraka ya mushumo ya Vho TE Radebe sa Muofisiri Muhulwane wa Senthara ya Inovesheni ya Tshumelo ya Tshitshavha ( CPSI )  . 
Tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine vha si dzi pfesese dzi ṱoḓa u dzhielwa nṱha na u dzhielwa vhukando ho teaho . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha na ndivho dzi pfeseseaho dzo ḓivhadzwaho zwavhuḓi  . 
Mushumi wa DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u ṱalutshedza nḓisedzo ya Shedulu 6 kana 7 musi vho no themendelwa u wana mushonga uyo kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Fhedzi vha nga ita khumbelo ya u shandukiswa ha ndaela arali vhone sa muthu kana sa munna na mufumakadzi vhe vha dzhia ṅwana a si wavho nga mbebo , vho vha vha songo vhudzwa uri ha ngo takala muhumbuloni , kana u na zwo khakheaho ngae kana o vhaisala tshifhingani tsha khumbelo , naho hu uri o ṱolwa nga tshifhinga tshenetsho . 
Khonsalithenthi u ḓo ṱoḓisisa mbuno dza u haniwa , a vha vhudza thaidzo na u lwa nga nungo dzoṱhe u vha thusa u tandulula thaidzo . 
Kha vha wane tsivhudzo ntswa ya mbadelo kha SARS kana vha i wane kha website , vha i ḓadze vha i rumele khathihi na mbadelo  . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele ya uri thendelo yo tou ṅwalwaho ya vhukuma kana khophi i bvaho kha Muhulwane wa dzangano yo ṅwalelwaho Muḓisi wa mbilaelo , uri a tshimbidze heyi khanedzano o imela dzangano i tea u nambatedzwa kha heyi Fomo  . 
Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English mafheloni a Gireidi ya 3 , vha dovha vha tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English . 
Gumofulu ḽa mbadelo ine vhorakhemisi kana madokotela a phaḓaladzaho a nga badelisa u itela tshumelo yavho sa zwe zwa tiwa u ya nga mulayo wa Afrika Tshipembe  . 
Vha dzhiele nzhele uri ndi mutholi a itelaho mushumi khumbelo iyi . 
Naho madzangano a polotiki a sa ṱuṱuwedzi uri komiti ya wadi i khethwa hani kana u tiwa sa zwe zwa sumbedziswa kha mbetshelwa ya mbekanyamaitele , ho vha na nyimele dza ṱhuṱhuwedzo ya madzangano a polotiki he a shuma mushumo muhulwane kha u nangwa ha komiti  . 
Ino bammbiri ya u amba nga hayo yo dzudzanyelwa uri i vhe yone mutheo wa mihumbulo ya Khomishini , u itela u wana phindulo na madzinginywa a bvaho kha vhafaramikovhe vho teaho , na u phaḓaladza mafhungo nga ha u lavheleswa ha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi kha tshitshavha tshoṱhe  . 
Zwe a ḓisa zwi fhindula mbudziso dzo vhudziswaho kha bammbirimviswa , na uri zwi ḓo shuṅwa u ya nga he a zwi tevhekanyisa zwone  . 
U shumisana na zwitshavha , mahosi , vhakhantseḽara na magota ri ḓo kona u ṱavhanyisa mushumo uyu . 
Muhumbeli ane a ṱoḓa tswikelelo kha rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa muhumbeli onoyo ha ṱoḓei uri a bvise mbadelo dza khumbelo . 
Kha iyi ndima vhagudi vha ṱanganya zwe vha guda kha gireidi dza murahu , vha ḓilugisela ndima ya u guda i ḓaho na zwa ḽifhasi ḽa mishumo  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( b ) i iledza muthu muṅwe na muṅwe uri a songo ṱanziela kana u ita khole uri ene u shumisa vhuloi , ha u vhanga lufu kha , u vhaisa kana u ṱungufhadza vhaṅwe , u lwadza , u tshinyadza kana u ngalangadza muthu muṅwe na muṅwe kana tshithu kha vhaṅwe vhathu  . 
Sa tsumbo , hu si kale nga murahu ha u thomiwa ha dimokirasi yashu muṅwe na muṅwe o amba uri mavundu a khou ya u wa  . 
Ri ḓo isa phanḓa na nyambedzano na vhahura vhashu na European Union , nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha African Union , u vhona uri nyambedzano dza Economic Partnership Agreement dzi a khunyeledzwa nga u ṱavhanya , nahone dzo ḓisendeka nga ṱhavhanyiso ya mvelaphanḓa ya dzingu ḽashu  . 
Vha ṱuwe na tshinepe tsha muthu uyo o ngalangalaho tsha zwenezwo uri tshi vheiwe kha dathabeizi ya Vhathu vho Ngalangalaho ya i shumiswaho nga mapholisa u mona na shango . 
Tsumbo dza hune hu nga vha na khonadzeo ya ṱhoḓea ya u ṱola mutakalo dzi katela hune ha vha na khombo ya u vha na asima yo wanalaho mushumoni ( u shuma hune ha vha na buse ḽa thoro , buse ḽa bekhari , phurotheini ya khovhe kana makumba kana dzikhanakhana )  . 
Ndaulo ya ndaka u avhelwa , ndondolo , u laṱiwa , u ṱola na mivhigo , mabammbiri a u laula u vhala tshiṱoko , ndaka na mutevhe wa ndaka kana zwithu zwi re hone . 
Hu ḓo bveledzwa nḓila dza u khwaṱhisedza tshumelo dza ndeme dzi no nga sa vhuendi ha u bindudza , fulufulu , vhudavhidzani na maḓi , hu tshi khou khwaṱhisedzwa u swikelelea hadzo na u bvela phanḓa na u shuma  . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu  . 
U ita nḓowenḓowe ya mafhungo a mbudziso na phindulo kha thero yo nangiwaho . 
United Nations Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners i shumiswa sa tsumban ḓila ya kufarelwe kwa vhadzulapo vha mashango ḓavha . 
Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli . 
U ḓigana ha Vhakhantseḽara vha Wadi uri vha ḓo shela mulenzhe na u shuma vho ḓivhofha na komiti dza wadi ( dzi tshi ṱalukanya uri hu anzela u vha na u kuḓana vhukati ha masia aya mavhili ) hu vhe na u muamo wa vhuṋe sainiwaho nga vhakhantseḽara vha dziwadi vhe vha nangiwa kha Ḽiga ḽa 1  . 
Zwine vhaswa vha nga ita uri vha wane mishumo  . 
Vha ḓivhadza Nedlac nga ha muhumbulo wa dzangano wa u ya phanḓa na mugwalabo . 
Maitele haya oṱhe a u ela vhulapfu a nga kona u itwa nḓowenḓwe nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe themo yoṱhe . 
Ndila dzo fhambaho dza u kona u tshila dzi a tevhedzwa , u fhungudza khonadzeo ya u tshinyadzwa ha mupo na ikonomi nyimele dzi fhambanaho  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓḓila yo teaho phanḓḓa ha khothe kana , hune zwa vha zwo tea , iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia  . 
Hu nga dzudzanywa muṱangano kha ḽi ṅwe shango , u thivhela na u hanela mafhungo a vengo  . 
Arali ni ṅwana , ḓadzani Fomo 13A phanḓa ha khomishinari phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana  . 
Kha u dzudzanyulula mulayo uri u tshimbilelane na zwiitei zwa pfunzo zwa zwino , Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Milayo ya Pfunzo ya Mutheo wa 2017 kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi  . 
Ho sedzwa pfanelo dzo ṋewaho mushumisi afha , dziṅwe pfanelo dzothe dza vhuṋe ha mahumbulwa kha ino website dzi nga fhasi ha muṋe wadzo , nahone u shumisa website a zwi ambi uri mushumisi o ṋewa ḽ aisentsi ya vhuṋe ha pfanelo  . 
Kha miṅwaha ya zwinozwino , vhaṅwe vho thoma u vhumbekanya maitele a muhumbulo kha ṱhalutshedzo dzavho dza theori  . 
Ndowelo ya u dzhia tshigwada tsha ngomu tshi tsho fhambanesa na tshigwada tsha nga nnda mashango a dzitshakatshaka , hu sa katelwi dzikhontheina dze dza itelwa vhuendi ha muyani lwa tshipentshela  . 
Zwi nga si tsha vhuya zwa tea uri hu rengiwe tshiṅwe tshiṱoko  . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽo khwaṱhisedza ndeme ya ṱhanganelano na nḓila dzo katelwaho dza u tshimbidzwa ha vhubindudzi ha WTO sa hone ha khwinesa kha u eḓanywa , na kha mawanwa a pfalaho a swikelelaho mbilahelo dza muraḓo muṅwe na muṅwe . 
Hedzi notsi dzi tea u katela u pulanela u funza , na u katela u linga ha tshifhinga tshi ḓaho . 
Vha tea u badela courier uri i vhuise dokhumenthe dzavho  . 
Dzind(ou na vhone vha na nd(ila ine vha d(i khod(a ngayo  . 
Vha ḓo ṋewa na password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu . 
Tshifhinga a tshi tei u shumiselwa thero dza u engedzedza dzo engedzwaho kha mutevhe wa thero dza tshivhalo tsha fhasisa . 
Zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme zwo bviselwa khagala kha vhafaramikovhe ? 
Mulayo wa ndavhuko na mulayo wa mvelele hu tshi tevhedzwa ndima ya vhu 12 ya Ndayotewa arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe  . 
Nḓila dza u tshimbidza zwa mbambadzo na dzone dzo fhambana vhukuma  . 
DEA , sa tsumbo , i dzhenelela sa vhalanguli vha u ṋetshedza thendelo ya vhushumisamupo , ngeno mihasho ya vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza na thendelo ya u kuvhanganya na ṱhoḓisiso u itela u vhambadzela nnḓa  . 
Khumbelo ya pfanelo dza u oisisa zwa migodi vhukale ha miṅwaha ya fhasi ha 18  . 
Naho zwo ralo , u katelwa uhu hu nga fhungudzwa nga u shumisa bindu na miṅwe mitengo ya mubveledzi yo wanwaho nga vhashumi  . 
Izwi zwi shuma sa mutheo wa u thoma Thero 10 ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka 2030  . 
Khoro ya sialala yo salaho i ḓo vhumbwa hafhu musi mafhungo oṱhe a sa athu u ambiwa o no ambiwa ngao  . 
Nyendedzi dzo itelwa u endedza , hu si u langa ! 
Sa shango , ri fanela u khwaṱhisedza mulayo wa uri avho vhane vha shumisa muḓagasi vha fanela u u badela  . 
U thetshelesa zwiṱori zwipfufhi hu na u ḓiphina na u ḓidzhenisa kha khorasi nga tshifhinga tsho teaho . 
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo kha u vhala zwithu zwa girafiki , u thoma nga u zwi saukanya a tshi ṱoḓou vhona uri ndi zwifhio zwivhuya zwi no wanala kha kutshilele kwa vhathu na kha mvelele na khumbulelo dzine vhathu vha ita , tsumbo , uri khungedzelo nngede yo itelwa u kunga maṱo a vhathu vhafhio ? 
Senthara ya mveledziso ya vhana kana khireshe ndi fhethu ha ndondolo ha vhana vha sa athu thomaho tshikolo vha hune vha londotwa lwa ḓuvha kana vhusiku . 
Mulayo u elanaho na madzina a fhethu wo phasiswa nga phalamennde kale nga 1998  . 
Ri tea u farisana na vhakomana vhashu kha khonthinente kana vhuyo vhu fanaho u itela u bveledza mveledzi dza dimokirasi na u maanḓafhadza vhafumakadzi  . 
Ndi zwa ndeme u vhumba tshikalo tsha ikonomi nga u netiweka na vhathu na madzangano a sekitha dza phuraivete , u vhona uri hu vhe na u nekedzwa havhui ha mbekanyamishumo  . 
Musi Mbekanyamushmo dza u Thola Tshitshavha dzi kha ḓi bvisa mvelelo dzavhuḓi , Khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumisani nayo uri vha ise phanḓa na u shumisana na muvhuso , u khwaṱhisa vhuḓidini ha u sika mishumo na u wana thandululo dza tshifhinga tshiṱuku na tshilapfu kha khaedu dza vhushaya mushumo . 
Ndi pfa hu na phambano musi ndi tshi khou lidza muzika . 
Muvhuso u sumbedzisa hune wa vha na khaedu na u ṋetshedza mutheo wa u shumisa luṱa lwa vhuvhili lwa Mbekanyamushumo ya B2B . 
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale . 
Ro dzhia vhuimo hune ra vha naho , hu si u itela u hanedza kana u tikedza ḽiṅwe shango , kana u ṱoḓa vhugala  . 
U ṱhaselwa ha zwinozwino kha Syria na huṅwe hune mikano ya lushaka ya mivhuso ya vhuḓivhusi tshoṱhe ya pfukekanywa nahone vhadzulapo vha si na mulandu vha vhulawa kha u pfukwa ha mulayo wa mashangoḓavha zwenezwo ndi tshiteṅwa tshi vhilaedzaho  . 
U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1992  . 
Sa tsumbo , thaidzi ya u kovha I nga kha ḓi tandululwa nga u ṱusa ha u dovholola,u ṱanganya kana u andisa . 
Buthano ḽa u Fhelisa maitele oṱhe a Khethululo ya Vhafumakadzi nyimele dza ndeme wanala kha website uri vhone vha kone u vhona vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha  . 
Kha vha vhudze tshigwada uri tshi khou ḓo vhona ḽitambwa  . 
Zwe ra vha ri tshi khou zwi lila zwo sendela . 
Vhathu vha wana mishumo ya u ṱhogomela bada , mitambo , mbekanyamushumo dza u gudisa vhaaluwa u vhala na u ṅwala na u kunakisa dzibada . 
Muphuresidennde Vho Zuma ya uri mazhendedzi a u vhona uri mulayo u tevhedzwe a tea u sedzulusa nga u ṱavhanya u wana tshivhangi tsha khombo  . 
Ro ombedzela nga maanḓa kha sia iḽi zwi tshi elana na zwine Ofisi ya Muphuresidennde na Khabinete ya vunḓu dza khou ita  . 
Hezwi zwi amba u vha na vhusedzesi ha urii ḽitheretsha i sikwa hani , ya shumiswa hani , na u dzudzanyululwa hafhu u itela u bvisela khagala na u khwaṱhisedza zwine zwa khou ambiwa . 
Arali vha tshi dzula na vhabebi , kha vha ḓe na afidaviti i ṱanzielaho uri vha dzula na vhabebi  . 
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30  . 
Muthu u tea u ita tshithihi kha u ( a ) eletshedza muṅwe na muṅwe uri hu lowiswa hani kana u vhaisa muṅwe muthu ; kana ( b ) u fha muthu zwithu zwine zwa nga zwa vhuloi ngeno zwi si zwone  . 
U tzhipa ndi vhutshinyi,nahone ndi mutshinyi fhedzi ane a tea u hweswa mulandu  . 
Mbuelo a dzi athu badelwa naho hu uri vho rumela maṅwalo oṱhe e a vha a tshi ṱoḓea sa zwe zwa vha zwo randeliswa zwone nga Mulayo wa Phensheni ya Vhashumi vha Muvhuso na Milayo ya GEPF na kha Tshikwama tsha Ndiliso  . 
Vha na pfanelo ya u dzula kha mupo wo tsireledzwaho ure na mutakalo . 
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani , mvetomveto a zwi fushi  . 
Pholisa ḽi ḓo mbo ḓi ṱavhanya ḽa fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani , wa vhu 116 wa 1998  . 
Khothe i tea , uri nga murahu ha u thetshelesa sa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya vhu 2 , i ṋetshedze ndaela ya khothe nga nḓila yo randelwaho arali i tshi vhona , hu na khonadzeo dzine dza lingana , uri muhwelelwa o ita kana u khou ita khakhathi dza miṱani . 
Zwino gerani ṱhoho ni dzi ṱome ṱhodzini dza zwikanda . 
Idzi khasitama a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 60 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 200 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Dairekhithoreithi ya Ndangulo ya Zwiwo na Khombo ya Vhulimi i ṱoḓou livhuwa dairekhithoreithi dzi tevhelaho : Sisiṱeme ya u bveledza zwimela , Mveledziso ya Zwifuwo na Maḓi , Mveledziso ya Tshumiso ya Maḓi na Tsheledzo , Mutakalo wa Zwifuwo , Mutakalo wa Zwimela khathihi na Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Vhulimi na Tshumelo ya Mutsho ya Afrika Tshipembe malugana na thuso ye ya ṋetshedzwa kha u ṅwala iyi bugu . 
Vhathu vhane vha vha vha tshi khou fumba ngomani iyi vha vhidzwa mashuvhuru huno vhalidi kana vhathu vhane vha vha t ( hogomela vha tshi vhidzwa vhadabe  . 
Kha ṅwaha uno wa vhu23 wa mbofholowo , ri kha ḓi vha ro ima kha u vha Afrika Tshipembe ḽa vhuthihi , ḽa demokirasi , ḽi sa ṱaluli mbeu , ḽi sa ṱaluli nga muvhala nahone ḽi bvelelaho  . 
Ndi vhafhio vhane vha tea u dzhenelela ? 
U pfesesa zwine u tambudza zwa amba zwone ndi zwa ndeme  . 
Hezwi zwi amba uri vha ḓo ṋetshedzwa mushonga na zwenezwo , arali vhana mbuelo dzi re hone , GEMS i ḓo badela mushonga vhone vha sa tee u badela kheshe . 
Khabinethe u bva zwenezwo yo themendela Mbekanyamaitele ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya vhupo ha Ḓoroboni yo ḓivhadzwaho kha SoNA ya ṅwedzi wa Fulwi 2014 . 
Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho . 
CBP i nga thusa kha u fhindula zwithu zwo sumbedziswaho kha sinario  . 
Vho no thoma u ita mbilo kha khamphani ya ndindakhombo kana Tshikwama tsha Ndiliso kha mafhungo ane Ex Gratia ya ṱoḓea naa ? 
U thetshelesa zwiṱori e na dzangalelo na u ḓiphina ngatsho , a tshi ola tshifanyiso na u ṅwala zwifaredzi zwa maipfi a si gathi nga hatsho . 
Dziselefounu dzi na zwine dza thusa ngazwo  . 
Mashudu mavhuya , mitengo ya u ṋetshedza tshumelo ya vhudavhidzani nga ṱhingo i khou fhungudziwa musi thekhinoḽodzhi ntswa dzi tshi ita ṱhingothendeleki dzi sa ḓure na u kona u wana nga vhunzhi  . 
Hu na todea ya u thoma u disedzwa kha mita ha fulu-fulu nga zwi tukutuku zwi tshi swikelea  . 
Vhagudi vha vhala nga 100 lwa u thoma . 
Naa tshishumiswa tshi na muvhigo wa zwino kana tsho ṱoliwa nga vhuḓalo na rekhodo ya u ṱola ? 
Ikonomi ya maḓanzhe na vhuendelamashango zwi ṋea zwikhala zwavhuḓi zwa nyaluwo ya ikonomi na tsiko ya mishumo . 
Na uri ro dovha hafhu ra bveledza dziṅwe mvelele na uri ndo shumisa tshiṅwe tsha ezwi u bveledza mvelele idzi dzo tiwaho  . 
Nga ngomu ha tshiṱirathedzhi tsha mushumo tshoṱhe , maga a fanela u pikwa kha u lwa na vhushayamushumo  . 
Ni vhona u nga ndi ngani ho nangwa ṋotshi . 
Sisiteme ya kutshimbidzele kwa mbilaelo i nga nḓila nnzhi u fana na vhathu vhe vha vha vho sedzana zwifhaṱuwo kana u tou amba nga luṱingo nahone dzone hedzi sisiteme dzi fanela u ṱanganedzwa  . 
Nga uri ikonomi yashu ndi ṱhukhu na uri yo vulea , iya kwamea kha mveledziso hedzi dzoṱhe . 
Muhanga wa ndaulo wo teaho u tshimbidza u dzhena ha gese ire kha phaiphi nga ngomu kha maraga  . 
Ro amba uri vha tou fhira zwigidi zwiraru fhedzi vho valelwaho  . 
Vha ḓo ṅwaliswa uri vha thome na dzilafho . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri vhaunḓiwa vhavho vhoṱhe vho ṅwaliswaho vha a ḓivha nga ha tshumelo iyi  . 
Ni vhe na vhuṱanzi uri muṅwe na muṅwe u a pfesesa maga ane na khou a tevhela a u ita swobo iyi . 
Nga maṅwe maipfi , maga a ṱoḓeaho kha khwinifhadzo ya vhuthihi ha tshitshavha a si ane a nga itwa nga muvhuso fhedzi  . 
U ṋea phindulo nga mulomo na nga u tou ṅwala dzi tshi fhindula mbudziso dzi no kwama zwa u tou vhonwa . 
Musi wa tshifhinga tsha u dzhenelela u bva zwenezwo , ro livhana na u kunda khaedu dzo vhalaho  . 
Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vha Phalamennde vha tshimbidza miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka . 
Vhunzhi ha vhad(ivhi vha man(walo vha tendelana uri vha t ( anganedza vhubvo ha vhavend(a ndi Afrika vhukati ngei Congo  . 
Kha vha ite uri hu vhe na nyimele ya u thetshelesana ho vhofholowaho hu si na u khakhisana , hune vhathu vha thetshelesa vho tou pangula nḓevhe  . 
Luambo lu funzwa u ya nga sekele ya vhege mbili ya awara dza 8 . 
Zwi dovha zwa vha khagala uri ri nga kona u shuma khwine u fhira zwe ra ita siani ḽa tsiko ya mishumo ine muthu a ḓithola ene muṋe kha mabindu maṱuku na maṱukusa  . 
U swikelela dzi Khothe - Vha nga vha na thaidzo ya zwa mulayo I tshewaho nga khothe kana nga tshiimiswa tshi linganaho nayo  . 
Ndi ngani ndo ima tshifhinga tshilapfu ngaurali ? 
U pfumbudzwa ha vhakhantseḽara ( vha wadi na vha PR ) nga Vhaḓivhimakone vha CBP malugana na mishumo na vhuḓifhinduleli havho kha sekele ya CBP ( tsumbo , wekishopho ya maḓuvha mavhili )  . 
Ri khou thoma mbekenyamushumo dzashu dza u ita uri maAfurika Tshipembe vha pfe vho vhofholowa na u tsireledzea  . 
U nga shumiswa kha u pfukisa ṋdivhadzo , u humbudza , u ṱahisa khumbelo , u ṱahisa mbilaelo , u ṱuṱuwedza na u fhembeledza vhashumi kana miraḓo ya dzangano kana tshiimiswa . 
Maimo a vhuswikeleli ho fhambanaho na bennde dza phesentheidzhi dzo livhanaho nadzo dzi sumbedzwa dzo tsa nga matungo . 
Arali muṅwalisi a hana u tendela khumbelo , muiti wa khumbelo u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo na uri ndi ngani khumbelo i songo tendelwa  . 
Mishumo yoṱhe ya u Linga ha Fomaḽa i tea u modarethiwa ndivho i ya u vhuṱanzi ha uri mushumo u kha vhuimo ho teaho na uri zwitandadi zwo teaho zwi a tevhelwa . 
U bvelela hu tea u sumbedzwa kana u bviselwa khagala na u pembelelwa u itela u ṱuṱuwedza tshanduko ya kutshilele kwavhuḓi kha vhagudiswa  . 
Phara iṅwe na iṅwe i vha i na muhumbulo wayo  . 
Mivhuso i tea u vala mavhala vhukati ha zwilinganyo zwa mashangoḓavha na milayo ya lushaka , mbekanyamaitele na nḓowelo  . 
Fhedziha , maitele aya a shumiswa u bveledza zwibveledzwa zwa khemikhala u fhira zwivhaswa zwa luḓi  . 
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi zwavhuḓi . 
Ri khou ṱoḓa dziinzhiniara , vha shumanaho na muḓagasi , vha dziphaiphi , madokotela , vhadededzi na vhaṅwe vho gudelaho uri vha fhaṱe ikonomi ya shango ḽashu . 
U ḓadzisa izwo , mabulasi maṅwe hafhu a 36 a khou tikedzwa nga fhasi ha Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Dzudzanyululwa . 
Zwi tou vha khagala , phimo ya vhugevhenga ho fhelela , yo vha yo gonya nga 2002 , yo no tsela fhasi zwino  . 
Muṋetshedzatshumelo u tea u vhulunga tshelede nnzhi u itela u ṱanḓavhudza na u khwiṋisa tshumelo  . 
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi wavho a badela kha mutengo wa GEMS  . 
Zwi ḓo pwasha mbilu dza vho salaho tea u thusa Mokoena murahu . 
Na henefha muthu wa hone u tea u tholwa lwa tshiofisi nga vhurifhi  . 
Maanea a u anetshela kanzhi a ṅwaliwa kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Miṱangano ya Khoro i fariwa nga kotara nga nnḓa ha musi ho vhidzwa muṱangano wo khetheaho malugana na zwiṅwe  . 
Nazwino nyambo dza maḓana dzine dza khou shumiswa lu vhonalaho a dzi athu u vhuya dza ṅwalwa na luthihi  . 
Mulayo wa 5 Hu na pholisi dzavhudi na milayo nahone zwi khou shumiswa , hune zwa konadzea , nga madzangano a vhadzulapo a vhukuma na vhaimeleli  . 
Nndwa dza Makhado davhidzana nga ha nḓivhadzo dza miṱangano ya tshitshavha nga nḓila ine ya ṱuṱuwedza u dzhenela ho fhelelaho ha tshitshavha  . 
Mivhigo iyi rumelwa shangoni ḽothe na ḽifhasini ḽothe kha vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo . 
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo kha Muhasho  . 
Fhedzi u ya nga ndeme ya tshelede , mbekanyamaitele yo sumbedza u ḓura vhukuma  . 
U kovhelana maḽegere a 14 vhukati ha khonani 3 uri vhoṱhe vha wane nomboro i fanaho ya maḽegere . 
U thoma miṱangano ya vhueletshedzi ine ya bveledza nyimele dza mutakalo na dzo teaho dza u gudisa na u guda . 
Hedzwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo zwi sedzesa ṋaṅwaha , nahone ra dovha vhona uri ri swikelela zwe ḓitela zwone  . 
U rwelwa ṱari ha TFTA ndi tswikelelo ya ndeme kha dzhango ḽa Afrika na uri yo simulwa kha Pulane ya Kushumele ya Lagos ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) na Thendelano ya Abuja ine ndivho yayo ya vha ya u thoma Tshitshavha tsha Ikonomi ya Afrika . 
Grade R ndi ṅwaha wa u thoma wa midzi ya pfunzo dza outcomes-based zwikoloni zwa phuraimari . 
Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune ra tea u shumisana kha u wana thandululo . 
Ndivho khulwane ya Vhutsila ndi u bveledza vhagudi uri vha vhe na vhusiki , vhathu vha konaho u humbula , vhane vha takalela vhutsila . 
Muṅwalisi u ṋetshedza khophi yo sethifaiwaho ya magavhelo naho e afhio na zwiimo zwe ha itwa eneo magavhelo khazwo , arali zwi hone  . 
Ndi mini tsho itaho uri kuṱari ku we murini ? 
Ro laedza Tshiimiswa tsho Khetheaho tsha Ṱhiḓisiso u ṱoḓisisa nga ha vhulanguli vhu si ha vhuḓi kan vhuaḓa kha mihasho yo fhambanaho , mimasipala na zwiimiswa  . 
U dovholola u thithisa tshiphiri tsha vhaluwa , u vhofholowa , vhukoni na u tsireledzea  . 
Ene ha o ri u dzama ha dzhena Tshikosi we na ene ho ngo fhedza tshifhinga tshilapfu a songo dzama  . 
Arali thendelo yo ṋewa vha tea u ita khumbelo ya ID smart card ya tshavhi kha RRO hu saathu u fhela maḓuvha a 15 . 
Mathomo maswa ndi ḽone fulufhelo ḽashu ḽa u ḓisa tshanduko yavhuḓi ya vhukuma  . 
U ya nga ha u engedza nyito dzine zwa zwino dzi khou bvelela , ri ḓo tea u sedza kha nḓila mbili dza ndangulo ya data ya ndambedzo na u fhaṱa thendelano dza data dza zwilinganyo , kathihi na u ḓivhadza mbetshelwa nga hau swikelela data ya ṱhoḓisiso kha thendelano dza ndambedzo  . 
Batho Pele : i katela ndeme dzo tsireledzwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo , dzi re , muthu muṅwe na muṅwe a nga si dzhielwe pfanelo ya u ṱhonifhiwa sa muthu  . 
Maḓuvha aya a 6 a katela na a 2 a u saukanya nzulele ya zwithu , ḓuvha ḽithihi ndi ḽa u kuvhanganya mafhungotsivhudzi , mavhili ndi a u pulana , ngeno ḽithihi ḽi ḽa u pulanela u thoma mushumo  . 
Ndaulo ya muvhuso na tshumelo ya tsireledzo vhunzhi ha mishonga dzina ḽa Tshibveledzwa zwine zwa vha ngomu ha mushonga na vhuhali hazwo shango ḽa hune mushonga wa bva hone muiti nomboro ya zwinwe zwa ḓo ṱun ḓwa leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone hune tshibveledzwa tsha ḓo swikela hone Afrika Tshipembe uri tshibveledzwa tshi do ṱo ḓea lini uri tshi ḓo shumiswa kha ndingo tshiimo tsha u ṅwaliswa ha tshibveledzwa huṅwe fhethu thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo ( uya nga ṱho ḓea dza VICH GCP ) , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa ; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi  . 
Nahone arali bola i siho kha maimo o tendelwaho , na mutambo u nga si vhe wa maimo a nṱha  . 
Naa muṅwe na muṅwe u a kona u swika fhethu ha u shumela o tsireledzea - na u shuma henefho o tsireledzea tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u wana a tshi vho thoma u tetemela  . 
Avho vhane vha ita zwa vhuloi , hu nga vha vhuloi ha vhurereli kana mvelele , a si vhanzhi hone vha ṱoḓa u tsireledzwa nga Ndayotewa . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u ṋetshedza muḓologi o gudiswaho , hune zwa vha zwo tea . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-947 na BI-29 . 
Vha nga tea u badela muthelo wo engedzwaho arali sa vhonadzi zwa fhasi  . 
Kha luṱa lwa vhuvhili lwa u shuma , muvhuso wa vhukati u ḓo shuma vhukuma kha maga a vhuṱoli na vhuḓifhinduleli huna mutsindo . 
Nahone ndi nga mini ni tshi ralo ? 
Tsenguluso ya u ṱalutshedza uri zwi a pfala kana zwo tea i a fana . 
Nḓivhadzo ya u khwinisa lwa vhudzivha ndeme ya luambo  . 
Khabinethe i tamela mashudu vhe vha si lovhe uri vha ṱavhanye vha fhole . 
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza uri vha nga badela vhugai kha iṅwe na iṅwe ya khetho ṱhanu dza mbuelo zwi tshi bva kha ḽeveḽe yavho ya muholo . 
Hu tshi tevhelwa Khethekanyo ya 151 , mulayo wapo une wa fhambana na mulayo wa lushaka na wa vunḓu a u shumi . 
Ndamulelo ha pfani na u thusa vhaṅwe . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe uri vha shumisane kha u vhona uri themamveledziso ya vhuendi ha shango i vhuedza vhathu vhoṱhe na u ṱuṱuwedza vhashumisi vha bada uri vha vhe na vhuḓifhinduleli khathihi na u shumisa tsireledzo ya badani sa tshipiḓa tsha vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha . 
Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi . 
Mbebo ngangoho ndi tsumbo ya zwithu zwoṱhe zwine zwa vha zwiswa , mveledziso na u imela vhumatshelo  . 
Phosho ine ya vhanga u si tsha pfa  . 
Zwi tea hafhu u dzhielwa ntha uri nyito ya vhukhakhi i nga vha i na zwothe vhugevhenga na u pfukiwa ha mulayo  . 
U dovha wa vha tendela uri vha pfiwe phanḓa ha musi tsheo iṅwe na iṅwe i tshi dzhiwa . 
Vho Sisa Neil Ntshona sa CEO wa Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe  . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na ṋomboro dza 13 dzabar-code . 
Arali vha bvela phanda na u ita vhunwe vhukhakhi , zwi do ita uri vha dzhielwe vhukando ha mulayo malugana na vhukhakhi honoho  . 
Zwi ḓo lebuliwa zwoṱhe u sumbedza uri zwi shuma hani zwi tshi vhambedzwa na Zwitandadi zwa Mashumele a Fulufulu o Teaho . 
Manweledzo a gwama a ḓo sedzuluswa hu na themendelo dza khonṱhiraka iṅwe na iṅwe i tevhelaho arali hu na khonṱhiraka i fhiraho nthihi  . 
Koporasi ya Mveledziso ya Masincedane yo thomiwa sa khamphani ya Khethekanyo 21  . 
Ndi nga si pfuluwe hune nda dzula hone uri ndi kone u wana gese kana maḓi kha muṋetshedzi muṅwe wa thungo  . 
Nga ḽa 8 Ṱhafamuhwe , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo fara lwendo lwa Tshiofisi u ya Indonesia . 
Vha fanela u vha vha tshigwada tsha vhathu vhane vha wela khamkhethekanyo yo bulwaho afho nṱha , vha tshi dzula kha vhupo vhuthihi . 
Maṅwe mafhungo ri tshi ya phanḓa a ḓo ḓivhadzwa nga Minisiṱa wa Gwama kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama . 
Muvhuso nga kha Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo dza Poso u khou shumana na u tandulula thaidzo dza Poswo uri hu vhe na vhudziki nyimelo i shanduke . 
Fhedziha , muthu a nga shumisa a nga shumisa a u ṱhaṱhuvha nga vhuronwane hu re na nzhele  . 
Vhuṱanzi vhunzhi nga ha miholo ya matshilisano vhu vhonala nga u khwiniswa nga maanḓa ha vhuswikeli kha zwiimiswa zwa ndondolothangeli ya mutakalo . 
Outsu - dzi na vithamini E na B , minerala dzo vhalaho na dzi betaglutans  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha lushaka , muthu nga eṱhe kana roṱhe , u fhelisa u phaḓalala ha tshitzhili nga u londola mitakalo yashu na ya vhaṅwe . 
Vhut ( anzi hot ( he vhune vhu nga vha ho ita uri hu vhe na matshimbidzele e a tevhelelwa afha khothe , vhu fanela u vha vhut ( anzi ho teaho vhune vhu nga kona u bvisela ngoho khagala  . 
Ndi tshi shanda fhungo , hune pfunzo ya ṱoḓea hone nga maanḓa u vunḓa mutevheṱhandu wa vhushai , ndi hune themamveledziso , vhulanguli na vhukoni na tshivhalo zwa vhadededzi zwa vha zwi sa fushi  . 
Hone mmbwa yeneyo yo vha yo dzhena hani giratshini ? 
Uvhu vhutshinyi vhu ita uri muthu a lifhe tshelede i sa fhiriho rannda dza maḓana maṱanu,109kana u valelwa dzhele miṅwaha miṱanu . 
Arali vha tshi thola vhareili vha dzit ( hirakha , vha na vhud(ifhinduleli khavho  . 
Vhudziki ha mitengo ho tea , fhedzi a si nyimele yo linganaho kha nyaluwo ya ikonomi  . 
Tsumbo , kha Gireidi ya 8 , thesite i kwamaho nḓivho ya luambo i nga sethwa ya vha maraga dza 50 kana u fhira , tenda tshileme tsha u fhedzisela tshi si fhire tshileme tsho sumbedzwaho kha mbekanyamushumo ya u linga . 
U wanwa ha pfanelo dza ikonomi ya matshilisano zwi ḓisa tshipiḓa tsha ndeme kha Ndayotewa na NDP  . 
Kha sia ḽa zwa poḽitiki , demokirasi yo ḓisa mveledziso dzo fhambanaho  . 
Zwiṅwe hafhu , muthu o itaho khumbelo ya musumo ha faneli u hana mushumo une a vha na vhukoni khawo , kana u wana dzilafho , ḽine dzi nga khwinisa tshiimo tshawe  . 
Vhagudi vha guda nga tshenzhemo uri u tanganelana ha dzinyambo hu pfumisa vhuṋe na matshilisano  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ndi tshiimiswa tshine tsha tikedza Muofisiri wa zwa Muthelo kha u ita mushumo wawe  . 
Maḓuvha a u ṱhaṱhuvha mutakalo Zwazwino vha nga vhuelwa kha tshikhala tsha u sedzuluswa lwa phurofeshinala kha khombo dzine vha nga vha vhe nadzo dza mutakalo henefho hune vha shuma hone  . 
U shumiswa ha tshelede kha ṱhoḓisiso ya fulufulu nga muvhuso ho fhungudzea nyana u bva nga 1990 , nga maanḓa kha fulufulu ḽa ṋuklia  . 
Ambani na khonani yaṋu nga zwifhinga zwo fhambananaho zwa ḓivhazwakale ya bola ya milenzhe . 
Vhagudi vha tea u buletshedza zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u amba uri kana tshivhumbeo tsha tsho tshi fana na tsha bola kana tsha bogisi , tsumbo , tshidina tshi na tshivhumbeo tshi no fana na tsha bogisi kana heḽi swiri ḽi na tshivhumbeo tshi no nga tsha bola . 
Khethekanyo ya vhuvhili i katela u vhulaya muhumbulo muhulwane u wa u ḓitsireledza kha vhuloi , kana hune ha vha ho tou huvhadzwa muhweleli ( vhahweleli )  . 
Ngauralo , ngona dzi fanela u katela mishumo na zwithusi kha levhele dzoṱhe u khwaṱhisedza tshanduko yo livhanywaho ya sisiteme yo fhelelaho  . 
Izwi zwi katela vhuḓifhinduleli ha nzudzanyo dza mveledziso ya dzinnḓu nga ṅwaha u mona na mbofho ḽevheḽe dzoṱhe tharu dza muvhuso  . 
Hezwi zwi thusa vhagudi u shumisa vhulapfu , kana vhuphara vhune vha kona u vhu vhona u anganya vhulapfu ha zwiṅwe zwithu zwine vha ela . 
Nyolo iyi ndi yone i yohe kha fulaga dza ifhasi  . 
Nda mbo dzhena nḓilani , naho ndi sa koni u vhona vhumatshelo hanga hu khagala . 
Zwi amba mini u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo nahone ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa fanela u bviselwa khagala ? 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Vhulangi ha Ndaulo ya Tshitshavha , wa 2013 kha Phalamennde . 
Kha u ṋetshedza khumbelo ya pfarelo yawe kha tshanduko dza murafho , minista vho ri dzangano ḽo katelaho vhoṱhe ḽo ṱanganelaho kha vhuimo ha nṱha a zwi nga ḓo konḓelelwa  . 
U fhaṱa na u pwashekanya nomboro U davhulai na u hafula Mutalombalo Nyolo kana zwithu zwi fareaho Vhagudi vha ḓo bvela phanḓa na u ola zwifanyiso na u shumisa zwithu zwi fareaho u tandulula thaidzo . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu kha muhumbeli nahone a huna vhuḓifhinduleli vhune ha ḓo ṱanganedzwa siani ḽa u sa tshimbila zwavhu ḓi ha zwithu kha khethekanyo ya thero dza saintsi dza mupo  . 
Ndi tama u amba nga ha zwa ndeme zwine ra ḓo sedza khazwo ri tshi ya phanḓa na ṅwaha  . 
Afrika Tshipembe ḽo dovha hafhu u shela mulenzhe kha u shumisana naInterpol , nga maanḓa kha Komiti ya Vhueletshedzi na Vhutevhela milayo ya Mupo na Bodo ya Ndangulo , na kha zwigwada zwiraru zwi shumaho na vhugevhenga zwa Interpol zwine zwa vha,tshigwada tshi shumaho na zwa vhugevhenga ha Phukha , tshigwada tshi shumaho na zwa vhugevhenga ha vhureakhovhe na tshigwada tshi shumaho na zwa vhugevhenga ha tshikafhadzo . 
A vhathu vha khou ḓiphiṋa nga u ḽa . 
Vhuimo ha tswikelelo na bennde dza phesenthedzhi dza hone zwo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi . 
Kha vha ḓadze fomo MVL1 , Application for motor vehicle licence ofisini ya tsini ya zwa badani . 
Kha milandu ye vhaofisiri vha muvhuso vha ita vhufhura na miṅwe milandu i elanaho na izwo ho vhuedzedzwa masheleni a linganaho R13 miḽioni mahoḽa . 
Roṱhe ri isa Afrika Tshipembe phanḓa ! 
Vhagudi vha nga kona u i thivha , ( nga zwa u vhalela ) kana vha khiraya kana vha tingeledza nomboro kha mutalombalo , giridi ya nomboro kana mutevhe wa nomboro dzo ṅwalwaho . 
Roṱhe ri tea u ela uri mbekanyamaitele dza ikonomi na dza masheleni dzi tikedza u swika ngafho milayo yo tendelaniwaho ya mashangoḓavha  . 
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa . 
Vhapondwa na zwigevhenga vha tea u tendelwa u ḓa na vhathu vhane vha vha tikedza muṱanganoni tenda izwi zwa vha zwi sa thithisi dzipfanelo na tsireledzo zwa tshiṅwe tshigwada  . 
Tsumbo 1 : U n(etshedza vhathu mafhungo nga tshifhinga tsho teaho ndi zwa ndeme vhukuma  . 
Ndivho khulwane ndi u shuma u ya kha ndango ya mupo wo khwaṱhaho wa khemikhaḽa na malaṱwa u itela u katela u ya phanḓa ha mutakalo wa vhathu na mupo  . 
Fhedziha , phanele ya u sedzulusa i ḓo mihumbulo ya maitele a zwitandadi na hone hezwi a zwi tei u vha nga vhuḓalo  . 
Zwiko zwa lushaka zwa tshikwama tsha vunḓu na tsha muvhuso wapo 227  . 
Arali i tshi dzinginyisa muvhili nga u ṱavhanya , zwi amba uri zwiḽiwa zwi kule vhukuma . 
Muvhuso u ṱoḓa u fhelisa zwivhumbeo zwoṱhe zwa maitele a u tambudza e a wanala e hone kha zwa vhuṱoḓela mishumo , u itela u khwaṱhisedza na u tsireledza vhashumi vha re khomboni Ri fanela u tenda uri ri ḓo wana zwi fanaho uno ṅwaha kha heḽi fhungo  . 
Kha vha fhe muvhigo wa mvelaphanḓa i re hone , yo vhambela na tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Khabinethe yo tendela Ndangulo Ntswa ya Kushumele na Mveledziso ya Sisiṱeme kha Ṱhoho dza Mihasho , zwine zwa tou sumbedzisa zwavhuḓi vhuṱumani vhukati ha kushumele kwa muthu na dzangano . 
Tshelede i nga shumiswa u swikela ṱhoḓea dza IDP nahone IDP i a tenndela zwitshavha u vhea maṱo u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso zwi khou tshimbila nga ngona  . 
Malaṱwa a khombo : malaṱwa ane a vhanga khonadzeo kana tshutshedzo khulwane kha mutakalo wa vhathu kana mupo  . 
Bodo i ḓo ṱangana luna nga ṅwaha ngei Grahamstown kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha  . 
U ḓivhadza minisṱa nga fomo yo tiwaho arali mufu a songo sia wili kana arali wili i sa talutshedzi uri mutshimbidzaifa ndi nnyi kana arali mutshimbidzaifa o bulwaho o lovha kana o hana u tshimbidza ifa  . 
Komiti yo amba na u tendelana kha mafhungo o vhalaho ane a ḓo thusa kha u wana thandululo ya khaedu dza tshifhinga tshilapfu dzo livhanaho na vhathu vha Libya  . 
Uri ri nga langa hani tshanduko arali i khaedu  . 
Vhuvhili hayo heyi milayo , mulayo zwawo na mulayo wa tshirema , i a tendela muaifa uri a khethe uri mufu u o vhulungwa ngafhi khathihi na kuvhulungelwe kwawe  . 
Kha zwa u sika hashu mishumo zwi fanelavho u alusa mveledziso ya vhaswa . 
Ndingedzo dzashu dza mbueledzo dzi ḓo vha dzi si na mushumo tshoṱhe arali vhafariwa vha kale vha isa phanḓa na u khethululwa nga na u sa ṱanganedzwa murahu kha tshitshavha  . 
Khabinethe yo dzhiela nzhele metamveto dza Nḓivhadza Mulayotibe kha mapholisa . 
Vho ri milandu i ṱoḓaho u lingana 30 i kha ḓi ṱoḓa iṅwe ṱoḓisiso  . 
Vhagudi kha vhuimo uvhu a vha tei u guda maimo a nṱha a u ṱalutshedzela . 
Pulanelani tshiṱori tsha muthu a no nga Lulu ane a shandula kutshilele kwawe musi tshiṱori tshi tshi aluwa . 
Ri khou tea u dovha ra khwaṱhisa foramu dzire hone dza vhudzheneleli ha vhathu na u ita uri vhathu vhashu vha kone u shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha mveledziso . 
Ri elelwa madzangano aya na vharangaphanḓa u ombedzela muya wa fulufhelo na u vutsheledza zwe zwa vha hone kha nndwa ya dimokirasi naho tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhonala tshi si na vhuyo ; u ombedzela vhuḓifhinduleli ro vhu hwalaho mahaḓani ashu na u isa phanḓa mihumbulo ye vhunzhi vha ḓinetshedzela khayo , ri si tende u thithiswa nga zwikhakhisi na zwikonḓaho . 
Buthano ḽo amba nga maanḓa nga mafhungo a ḽifhasi a gomelelo , vhutsini na gomelelo na muya wo omaho kha vhupo . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo . 
NDEME Tshifhinga tshoṱhe ri ḓo vha tsumbo kha zwitenwa zwoṱhe . 
Olani tshifanyiso ni ṅwale mulaedza . 
Zwo ralo , tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha tshi ḓivha , tshi fanela u shumiswa kha u bveledza luambo . 
MaAfrika Tshipembe vha ṱuṱuwedziwa uri vha takutshedze kha u lwa na u thivhela u tshoṱhelwa uhu nga u pota avho vhane vha khou vhulaha vhaofisiri vha mapholisa sa izwi vha tshi dzula zwitshavhani . 
Oraḽa : U vhala zwithu zwoṱhe ḓuvha na ḓuvha u swika kha 2 . 
Mihasho ya mavunḓu kana phurovintsi i nga kona u vhea maimo adzo a u tou engedzedza kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa tshumelo zwi songo katelwaho kha zwa lushaka  . 
Kha ḽa Afrika Tshipembe maipfi aya vhuvhili hao a shumiswa kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mulayo fhedzi zwine a amba zwone a zwi tshimbilelani  . 
Arali vha khou ṱoḓa thuso nga ha u badela mbadelo dzine vha koloda , vha humbelwa u kwama Tshikimu kana u humbela muhasho wa HR uri u vha thuse nga kubadelele . 
Izwi zwi amba uri matshudeni aya a vha nga thivhelwi u isa phanḓa pfunzo dzavho nga mulandu wa u koloda mbadelo da dziyunivesithi . 
Mishini yo fhambanaho ina zwine ya tea swikela uri i kone u swikela ndivho yayo  . 
Zwino hu na mafhungo ane a khou bvela phanḓa a ndangulo ya tshelede na khonanyo ya zwa ikonomi khulwane  . 
Khathihi na Mulayotewa ( nga maanḓa Khethekanyo ya 33 - pfanelo ya u wana ndaulo kwayo ) na Ndangulo dza Batho Pele , PAJA i vha tshipiḓa tsha maele maswa , o ḓiimiselaho u vhona uri hu vhe na ndaulo ine ya shuma zwavhuḓi yo sedzaho kha u thusa vhathu . 
Vhaeni na Miraḓo ya Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka . 
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho na Mudzulatshidulo wa NCOP kha vha ntendele ndi tsivhudze vhathu vhoṱhe uri vha vhulunge maḓi . 
Afurika Tshipembe ḽi khou ṱoda u shumisa hovhu vhushaka u itela u swikela zwipikwa zwiraru zwa ndeme ; i nyaluwo ya ikonomi ya nṱha i katelaho , ṱhoḓea ya u rangela thandululo ya u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana , ii vhashumi vha re na zwikili na vhukoni , u itela u tikedza nḓisedzo dza zwipikwa zwa mveledziso ya lushaka ; na iii U alusela phanḓa adzhenda ya Afurika , hune Afurika Tshipembe ḽi ḓo lwisa u vha ḽone ḽine ḽa ḓisa ṱhuṱhuwedzo khulwane ya adzhenda ya ikonomi dzine Afurika ḽi nga vhuelwa khadzo . 
Hezwi zwi itwa ngauri mulayo wa sialala a u ngo alwa nahone wo fhambana u ya nga zwitshavha . 
Netiweke ya EMS ya GEMS yo vulea kha vhoṱhe vhaṋetshedzatshumelo dza EMS ( tshumelo dza ambuḽentsi ) vhane vha swikelela maga a mutheo . 
U kovha hu so ngo vha hu katelaho zwipiḓa zwa mbalo fhedzi , hu teavho u vha na u wana zwipiḓa zwa zwithu zwo kuvhanganywaho . 
U daha guḽuu , nga maanḓa nga vhana , zwi a vhilaedza nahone a hu na zwine zwa khou itwa zwino nga hazwo  . 
Vha nḓilani ya u ya u tamba metshe wa fainaḽa wa ṅwaha uyo . 
Hu ḓo itwa ndingedzo nga murahu dza u vha na vhuṱanzi uri vhagudi vha ḓi isa phanḓa na u guda u amba , u vhala na u ṅwala nyambo dzavho dza mahayani ( Tshibeli , Tshithosa , Tshizulu na Afrikaans )  . 
U bvelela ha mbekanyamushumo dza Eskom dza u Fhaṱa na u Lugisa zwo thusa kha u vhona uri hu vhe na vhudziki na u fhelisa u khauwa ha muḓagasi . 
Madzhenele a ndaulo ya matshilisano o , zwenezwo ṱumana nga nḓila i sa fhandekanywi na tshiimo tsha mutakalo wa musalauno  . 
Zwi khagala uri mbetshelo dza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi dzi lwa na pfanelo dza vhathu u tou fana na vhathu vha Pagans na dziṅanga dza sialala , sa izwi avha vhathu vha tshi sumbedza uri vhuloi ndi tshipiḓa tsha vhurereli havho na lutendo lwavho lwa mvelele . 
Mashango o bvelaho phanḓa na tshitshavha tsha dzitshaka nga u angaredza a tea u ita uri hu vhe na thuso ya mveledziso nnzhi ya u lwa na nḓala  . 
Vha ṱalusa uri nomboro dza zwithu zwo salaho ndi yone phindulo kha u rekanya . 
O vhona Ndi musi itsho tshithu tshi tshi khou ita mini ? 
Ee , thendelo ya bayoprospectingi i a ṱoḓea , naho thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na dza u kovhekana mbuelo dzi tshi khou tikedza khumbelo ya thendelo  . 
Hamulima hu na mbudzi tshena  . 
Hu tshi ṱumekanywa na maanḓa o ṋetshedzwaho afho nṱha , PSC i kombetshedzea u ṱuṱuwedza maga a u vhona uri hu na kushumele kwavhuḓi kwo lelulaho kha Tshumelo ya Muvhuso na u ṱuṱuwedza mikhwa na milayo ya ndaulo ya muvhuso sa zwo sumbedzwaho kha Tshumelo ya Muvhuso yoṱhe  . 
Ndima 18(3) ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965  . 
Vhadzulapo vha ita mushumo wa ndeme kha tsheo dzi kwamaho matshilo avho na u vhona uri vharangaphanḓa vhavho vho khethwaho vha ita mishumo yavho  . 
Luṱa lwa 4 ḽi shumana na u khwaṱhisedz au vhona zwauei mishumo yo pulanwaho i vha ngoho  . 
Vhagudi vha tevhedza na u ṋea masia . 
Ndaka I nga dzhiiwa fhedzi zwi tshi ya nga mulayo une wa shumiswa lwa u angaredza- ( a ) hu tshi itelwa ndivho dza tshitshavha kana dzangalelo ḽa tshitsshavha nahone ( b ) hu tshi ḓo vha na ndiliso , mutengo wa hone na tshifhinga na nḓila ya kubadelelwe zwi ḓo tou tendelanwa na vha kwameaho kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe  . 
Lwa Tshifhinga tshilapfu , ḽifhasi ḽi dzulela u sumbedza zwifanyiso zwa vhana vha faho nga nḓala vha na thunzi dzo ḓala zwifhaṱuwoni zwavho vha tshi khou lovha nga nḓala  . 
Sa tsumbo , zwitshavha zwi re na tshivhalo zwi nga vha zwi na mvelele nthihi fhedzi zwi tshi wananala kha madzingu o fhambanaho  . 
Afrika Tshipembe ndi muraḓo wa mashango a BRICS ane a khou shumisa Pulane ya Nyito ya Mbuno dza Sumbe o sedza kha u engedza tshumisano ya nḓowetshumo , kha muṱangano wa Minisita dza Nḓowetshumo ya BRICS wo farelwaho ngei Hangzhou , kha ḽa China  . 
Nga tshifhinga tsha musi Afrika Tshipembe ḽi ḽone ḽi Rangaho Tshidulo ḽi ḓo takusa phurofaili ya polotiki ya OGP u itela u shela mulenzhe na vhuḓifhinduleli kha maimo a Ṱhoho dza Mivhuso . 
Zwikalo zwa midia zwa Dzheremane zwi ḓo ri sumba nḓila musi ri tshi lugisela themamveledziso na kushumele kwashu  . 
Iyi bammbiri , musi Mulayo u re hone zwino wo saukanywa u ya nga Ndayotewa , yo sumbedza uri hu na vhuḓifari vhune ha tea u iledzwa u itela u lwa na vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi . 
Kha mulandu muṅwe na muṅwe , muthu o fariwaho ha nangi fhedzi u thetshelesa ṱhoḓea , na ngeletshedzo ya zwa mulayo i nga khwaṱhisedza fhedzi mushumo wa u thetshelesa  . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa I ite mishumo yayo nga vhukoni , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu . 
Muhasho u ḓo sedzulusa ndambedzo yavho . 
U rera nga tshaka dza mbudziso dzine dza nga shumiswa kha inthaviwu . 
Maanḓa : U vha na maanḓa zwi amba uri mbilu yavho i rwa nga u ongolowa nahone nga nḓila ya maanḓa , hezwi zwi vha thusa u konḓelela nyonyoloso dza maanḓa dza tshifhinga tshilapfu . 
U ita nyambedzano na kiḽasi vha tshi fha na mihumbulo uri vha kone u ṅwala . 
U shela mulenzhe kha nyito dze vha tou nanga vhone vhane  . 
Kha vha fhate dzangano lapo  . 
Arali lu lwa u thoma vha tshi shumisa PIT kha mbonalo i kungaho  . 
Ndi lwa Vhaisiraele  . 
Vhabindudzi vha sika mishumo , vha tshimbidza mveledziso , hu si na ndavha uri ndi vhabindudzi vha sili kana vhapo  . 
Khemisi ya khoria u khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
Nyambedzano dzi kati na Dziminisita vhane Phothifoḽio dzavho dzi a kwamea nga muvhigo wa Marikana , sa Mapholisa , Vhashumi , Zwiko zwa Minerala Tshumelo dza Vhulamukanyi na Ndulamiso . 
Zwine zwa khou iledzwa ndi nyimele ine muthu , musi o eletshedzwa nga dokotela wa muloi , musumbavhaloi kana muṅwe muthu , kana muthu a ita u nga u ḓivha nga ha vhuloi , a shumisa kana u vhanga zwa u shumisa nḓila ifhio na ifhio ine zwi tshi ya nga iyo ngeletshedzo kana lutendo lwa ene muṋe , zwa vhonala zwi tshi vhaisa muthu kana u tshinyekanya muthu kana tshithu  . 
Kha vha ḓadze fomo yo teaho nga vhuḓalo kha zwikhala zwo ṋetshedzwaho vha dovhe vha sumbedze zwavhuḓi rekhodo dzine vha khou dzi humbela na u saina fomo ya khumbelo kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho  . 
U sedza kha notsi dza phetheni Themo ya 1 na notsi dza Tshikhala na Tshivhumbeo Themo ya 2 . 
Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi , hu fanela u vhekanywa nḓḓila ine ya ḓḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo , na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
Vha wane software ya data encryption na kudzhenisele kwayo kha SARS . 
NAA HU NA TSHAKHA DZO FHAMBANAHO DZA ARTHRITIS ? 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ndi mini ? 
Zwiḽiwa zwa bulasini a zwi kateli hatsi , furu , kana zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine mulimi a ḓiitela u shumisa bulasini yawe  . 
Tshilimo vhalimi vha fula mitshelo . 
Hezwi zwi na masiandaitwa muhulwane kha vhutshilo , ikonomi na sisiteme dza ndondolo ya mutakalo  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedzwa nga nyaluwo ya ikonomi yavhuḓi yo rekhodiwaho kha kotara ya vhuvhili ya ṅwaha zwi si na ndavha na u konḓelwa ha nyimele ya ikonomi kha shango ḽashu na nnḓa . 
Komiti dza Wadi dzi nga ita themendelo malugana na zwi kwamaho wadi kha mukhantselara wa wadi , kana nga u shumisa mukhantselara wa wadi u ya kha khoro ya ḓorobo khulwane kana khoro yapo kana komiti dza khoro  . 
Nga nnḓa ha ndingedzo dza u shumisa mulayo u shumana na milandu ya vhuloi , a huna-vho dziṅwe mvelaphanḓa nnzhi  . 
Ni vhe na vhuṱanzi uri muṅwe na muṅwe wa vhabvumbedzwa avha u na zwine a amba nahone vhoṱhe v ha a shela mulenzhe kha u bika iyi swobo . 
Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwi tea u shumiswa , tsumbo , u kuvhanganya maḓi a mvula mahayani  . 
Zwi songo tou angaredza , fhedzi nga ha thambulo yo vhangiwaho nga shango iḽi u ḓibvisa kha tshiṱalula  . 
Vho mu funza uri u daha na u nwa a zwo ngo luga . 
Arali hu muano : Mudzimu a nthuse . 
Hetshi Sitediamu tshi ḓo fhaṱiwa sa vhupo ha ndivho-nnzhi , vhuḓimvumvusi na u ḓana . 
Kha masia maṅwe oṱhe , Dzhendedzi Ḽihulwane ḽi ḓo amba navho  . 
U nweledza tshiṱori hu tshi tevhedzwa thevhekano ya zwiitei . 
ZWITHITHISI zwo vhalaho kana zwigwada zwi hanaho Mbekanyamishumo dza u Tsivhudza nga ha Muhumbulo wa Kutshilele zwo bviselwa khagala  . 
U funza mbonalo dza pharagirafu ya ṱhaluso na ya nganetshelo . 
Arali vha si na vhuṱanzi , vha humbele muṱangano u vha ṱalutshedze  . 
GEMS , saizwi izwi hu u shumisa mbuelo dza Tshikimu lwa vhufhura  . 
Heyi ngoma hu pfala uri yo d(a na Vhalemba kana Vhashavhi u bva ngei kha ( la Isiraele  . 
Hoyu mulayo u khou khwiṋisa Mulayo wa Ndindakhombo wa vha sa Shumi , wa vhu 63 wa 2001 . 
Tshishumiswa tsha Mafhungo tshi lavhelelwaho mbekanyamushumo dza u thusedza kana ndambedzo dza vhalambedzi  . 
Zwitshavha zwi khou ṱuṱuwedzwa u shumisana na muvhuso nga u vhiga vhutshinyi uhu kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe . 
Tshigwevho a , fhedzi , tsho ngo guma kha u vhewa kha tshigwada tsha murafho kana mvelele , na uri tshi nga katela muthu ufhio na ufhio kana tshitshavha tshifhio na tshifhio  . 
Naa Muvhuso u vhekanya hani Mugaganyagwama wawo ? 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya South African Post Office  . 
Nḓila i pfukekanyaho nga kha mbambedzo ya mvelele yo sendeka kha u sumbedza na u ṱalutshedza kufanele na phambano malugana na lutendo na maitele a vhuloi vhukati ha zwitshavha zwo fhambanaho na mvelele dzo fhambanaho . 
Khomishini i khou ṱanganedza uri hu na vhukonḓi ho vhonalaho ha u fha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi . 
Kha vha shumise mvelelo dzo bulwaho nga zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho u fhaṱa tshipikwa  . 
Abuse kha 0800 150 150  . 
Nga u muhumbulo uyu , muthu a nga vhekanya milayo ya u tshintsha vhaambi kha nyambedzano ine ya khou bvela phanḓa nga u ṱanganedza vhaambi  . 
Kuvhumbelwe na khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu 105 . 
Bodo dza Dzithirasitii vha na vhuḓifhinduleli ha ndeme ha u lavhelesa zwa ndaulo na zwa masheleni zwa Tshikimu na u ita izwo vho lavhelesa madzangalelo a vhaunḓiwa vha Tshikimu  . 
Khabinethe yo dzhiela nzhele u bvisiwa nga Musumbuluwo , wa ḽa 13 Lara 2017 , ha Muvhigo wa Khomishini ya Vhuṱoḓisi ha Khonadzeo dza u ita uri Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi zwi vhe zwa mahala Afrika Tshipembe . 
Nga u swikelela ho khwiniswaho , ri khou lavhelela khonadzeo ya ikonomi yo khwiniseaho na tshikhala  . 
Senthara yo vuliwa lwa tshiofisi nga Musumbuluwo vhege ino , na zwino ndi khou amba , khomphyutha dzi na inthanethe dzi khou dzheniswa  . 
Ndivho ndi ya uri vhomaḓilonga vha kone u wana ndalukanyo dza fomala dza vhumaḓilonga - hune ha ḓo vha na vhumaḓilonga ha u angaredza khathihi na ha vhukoni vhuthihi ha masia a fanaho na zwa media , maga a kushumele , vhuendi , mafunda , vhuendelamashango , tsireledzo na vhutsireledzi , mutakalo kana vhudavhidzani . 
Khabinethe i hanedzana na u khuthuzwa ha vhaendelamashango vha bvaho Netherlands zwenezwino vhe vha tevhelwa u bva Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha OR Tambo . 
Vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo kana matshilisano sa zwi flufluwedzwaho kha Ndayotewa  . 
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U ṅwala U ṅwala mitaladzi miraru ya mafhungo a si fhasi ha miraru a ene muṋe kana tshiṱori tsho sikwaho hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , maḽeḓere danzi na tshitopo . 
Vha fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri vhadededzi na vhalanguli vho gudiswa u shumana na khaedu nnzhi dza malugana na u vhifha muvhilini ha mugudiswa  . 
Sa tsumbo , masipala a nga ṋetshedza mafhungo nga ha tshivhalo tsha miḓi kha vhupo , kana Tshipholisa tsha Afrika Tshipembe tsha ṋetshedza mafhungo nga tshitatisitiki tsha vhutshinyi  . 
Kha nyimele ya mupo , u sa vha hone mbekanyamaitele zwi nga swikisa kha u tambiswa ha zwiko , u sa lingana na u tsitselwa fhasi ha sisiteme  . 
Vha tea u ṱalukanya vhushaka vhukati ha maipfi na zwifanyiso zwi re buguni khathihi na u ṱalukanya uri matsina maipfi a re kha siaṱari o vhumbwa nga mibvumo nahone a na zwine a amba . 
Na ngauri mafhungo a u ṱanganelana ha dzingu ndi mafhungo a poḽotiki nga maanḓa , na uri vho pfesesa uri tshenzhemo yanga ya poḽotiki i ḓo thusa nga u engedza u ṱanganelana ha masheleni  . 
Vhadzulapo vho isa mbilaelo nga muraḓo wa Komiti ya Wadi yapo we a ḓisa mafhungo kha Komiti ya Wadi muṱanganoni wayo wa u fhedzisela  . 
Seli : O wela seli nga matsheloni  . 
Sa zwe nda amba ndi tenda uri thekhinoḽodzhi dzi hone nahone dzi a kona u konisa zwiṱitshi zwa tshumelo , zwa peṱirolo u rengisa thikhithi kha mitambo  . 
Zwi ḓi dovha-vho zwa vha matshilele a u asesa vhagudi , nahone ndi zwa ndeme kha u isa phanḓa pfunzo na mishumo  . 
U renga kha vhupo : Tshelede i shumiswa tshitshavhani ngauralo ha sikea mishumo yapo na maanḓa a u renga zwa hanefho  . 
U sumba tshithu tshiṅwe na tshiṅwe musi a tshi vhala tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsha vhuṋa , tsha vhuṱanu , tsha vhurathi . 
U tshimbilelana - Kha vha ime kha fhungo . 
Musi hu tshi vhalwa , mbalo ya zwithu a i thithisei nga saizi kana vhuimo kana zwithu zwa lushaka luthihi . 
Mbalombalo dzi sumbedzisa uri vhafumakadzi vha shela mulenzhe zwiṱuku u hu tshi vhambedzwa na vhanna , uri vhafumakadzi vha si gathi vho dzhena kha zwa ikonomi na uri vhafumakadzi vhanzhi a vha shumi  . 
Kha vhu shumisani ha Devhula-Tshipembe , ro isa phanḓa na u shumisana na Mbumbanno ya Yuropa na ine ya vha muḽedzani na riṋe muhulwanesa wa mbambadzo na mubindudzi kha mashango a nnḓa . 
A vha ḓadze fomo ya khumbelo huna muofisiri wa SASSA ( a vha ḓivhe zwauri ndi vhone fhedzi sa muiti wa khumbelo kana muofisiri wa SASSA ane a nga ḓadza fomo ya khumbelo )  . 
Zhendedzi enei hu o itwa uri i wanale nga nyambo dza tshiofisi dzohe na uri i wanale ui tshi bva kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe hu saathu u swika wedzi wa hangule wa 2003  . 
Phosiṱara ndi nḓila ya khwinesa ya u vhambedza zwithu zwa ndeme nga nḓila ya u zwi ṅwala kana u zwi gandisa kha mabambiri mahulwane ane a nga tou nambatedziwa fhethu ha nnyi na nnyi . 
Holo dza Tshitshavha dziphambano dzenedzo  . 
Mushumo wo itiwaho nga Minisiṱa wa Vhashumi musi vha tshi ranga phanḓa u thusa u fhedza tshiṱereke kha sekhithara iyi ya ndeme kha ikonomi yashu ro hu vhona . 
Kha vha topole uri ndi zwifhio zwitetimennde zwine zwo bvaho kha mithyi na uri ndi zwifhio zwo bvaho kha ngoho ? 
Kutshimbidzele kwa kushumele - ku katela mushumo wa u bveledza pulane nga u ita mishumo yo fhambanaho i re kha pulane  . 
Nga tshifhinga itshi vhagudi vha ḓivha , u vhala na u ṅwala zwiga zwa nomboro u swika kha . 
Ndi ngani zwi zwa ndeme uri Dzikomiti dza Wadi dzi pfesese na u shumisa kupfesesele ukwu ? 
Khaṱhululo ya nga Khaṱhululo ya tsheo ya u hanelwa u wana mafhungo , sa zwo ngomu sumbedzwaho nga tshipiḓa tsha vhu 74 tsha PAIA  . 
U ita khungedzelo -zwi tshi katela zwishumiswa zwi vhonalaho . 
Hu si yone Phalaphala FM  . 
Hezwi zwi ḓo katela , vhukati ha zwiṅwe zwithu , mindende ya kheshe , nahone i ḓo shuma kha sekhithara dzi fhiraho zwa u maga  . 
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo ḽa tshitshavha , a dzhia tsheo ya u thutha mulandu  . 
Thetshelesa kha khasho ya khanedzano dzo khethiwaho na zwitatamennde kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Kha vha vhee milayo i pfalaho ya u fhela ha u tshimbidza-ndivho ndi ya u nekedza tshitshavha hu si u tshimbidza u swika magumoni a tshifhinga  . 
Khabinethe yo khoḓa mazhendedzi a mulayo kha maga e vha dzhia . 
Kha mabammbiri a u gannḓisa mafhungo vha ite mutevhe wa zwigwada zwa zwitshavha zwo fhambanaho zwine zwa tea u sedziwa , nga maanḓa avho vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha u bva kale  . 
Zwenezwo , musi vhunzhi ha mivhuso ya musalauno i tshi amba nga ha u langa zwikambi i zwi ita hu na u dzhiela nṱha tshoṱhe u fheliswa a hu khou lavheleswa  . 
Miṱa ya tshivhalo tsha tsini na 200000 yo ṱumanywa na giridi ya muḓagasi wa lushaka nga 2012 . 
Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei , zwi amba uri vhagudi vha nga kha ḓi vha na nyambo dza hayani dzi fhiraho luthihi . 
Nga fhasi ha Thendelano ya Vienna Siani la Vhushaka ha Vhuimeli ha Mashango ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho . 
Hezwi zwi amba uri maimo a asesimennde a fanaho a gireidi iṅwe na iṅwe o imiswa na maṅwe u itela uri mudededzi a kone u vhambedza mvelaphanḓa u ya nga miṅwaha  . 
URI maambiwa a muṱangano wa Tshigwada tsha Mushumo wo fariwaho nga ḽa 16 Khubvumedzi 2004 a DZHIELWE NṰHA  . 
U ita nyambedzano na u ṋea muvhigo nga ha zwithu zwo kuvhanganywaho zwa vhekanywa muvhigo nga U ṋea vhuṱanzi ha uri zwo kuvhanganywaho kuvhanganywaho zwo vhekanywa hani . 
Mvelelo dzi sumbedza uri u dzhenelela nga u shumisa mbekanyamaitele ho vhekanywaho nga ndaulo ya Muphuresidennde Vho Zuma hu khou aṋwa mvelelo mbuya . 
Masana a thusa mivhili yashu kha u sika Vithamini D. 
Uyu ndi ane a hanedza zwi itwaho nga mutambidendele  . 
Komiti dza Wadi ndi tshiimiswa tshine tsha dzhielwa nṱha tshine tsha shuma sa tshirathisi tsha u ita uri ipfi ḽa tshitshavha ḽi pfale  . 
Ndinganyiso ya mbeu : U vhingwa u tshe muṱuku ndi tsumbo dza u sa lingana ha mbeu na hone zwi dovha zwa ṱuṱuwedza ndinganyiso ya mbeu na u tambudzwa ha vhana , ukuthwala a zwi faneli u vha hone kha tshitshavha tshashu  . 
U bva 1994 tsho shumiswa kha miṱangano ya komiti na miṱangano ya tsivhudzo ya Miraḓo ya Phalamennde ya African National Congress  . 
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014  . 
Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala wo fhindula kha ṱhoḓea ya mimasipala na Miraḓo ya Komiti dza Wadi uri uyu modulu u vhe hone nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe  . 
Ndi ngani Maria o funana na Mpho ? 
Ngeletshedzo dzine dza fhaṱa hu tshi itelwa u khwiniswa dzi fanela u itwa,hune zwa konadzea , tshitshavha tshi fanela u ḓiṅwalisa kha u tandulula thaidzo  . 
Khabinethe i dovha ya tamela ḽizhakanḓila mulwa na tshiṱalula Vho Winnie Madikizela-Mandela u fhola musi vho valelwa vhuongeloni , na u ṱuṱuwedza lushaka u vha elelwa na u vha vhea dzithabeloni khathihi na muṱa wavho nga zwifhinga hezwi . 
Mulayo wa u sedzulusa tshifhinga tshoṱhe na u vhigela murahu kushumele a u dzhielwi nṱha nga nḓila iyi  . 
Khethekanyo C - Tshumelo ya tshipholisa yo tshifani tshavho , madzina a vho na ḓuvha ḽe vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u na tshanduko kha mupo  . 
Muthu a re na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha ha sumbedzi tsumbadwadze kana thaidzo na nthihi . 
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru ( tshi sa vhofhiho ) i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho , sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo  . 
Vhusha ndi ngoma ine ya tshinwa nga musidzana o welaho fhasi ( o no thomaho u vhona mad(uvha)  . 
Phuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ri funza uri muthu muṅwe na muṅwe a nga ḓisa tshanduko tshitshavhani tsha hawe . 
Komiti ya Khanedzano ya GEMS o imela dzangano  . 
Ngavhe vha tshi wana ṋungo dza u kona u hwala uvhu vhuṱungu vhu vhavhaho ha dovha ha dzula khavho vhune ha ḓiswa nga u lovha ha mme muṱani  . 
Vhalani phara ya u thoma na ya u fhedza mafhungoni aya . 
I katela mafhungo nga u angaredza nga ha tshumisano na mimaini  . 
Vha songo dzhenelela , kha vha litshe muthu a bule mihumbulo yawe i fhelele  . 
U rengiswa ha tshiṱoko nga u ṱavhanya kana mathomoni a gomelelo zwi ḓo ḓisa tshelede ya u ṱhogomela bulasi kana dzinzwalelo , dzine dza ḓo thusa uri bindu ḽi bvele phanḓa tshifhinga tshilapfu  . 
Mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo u vhofha muthu zwawe kana muthu wa zwa mulayo arali , nahone nga nḓila ine , yo tea , I tshi dzhiela nṱha vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha mushumo muṅwe na muṅwe u randelwaho nga pfanelo . 
Ro ṋetshedza khumbelo yavho u wana murahu thikhedzo ya zwa masheleni kha tshikwama tsha tshinyalelo  . 
Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi pfi ndi zwivhumbeo zwa muvhuso sa izwi dzo vhumbiwa u ya nga Mulayo wa phalamennde na u wana maanda kha zwivhumbeo izwo  . 
Nṋeeni vhuṱanzi ha uri ndi nga kona u vhidza zwivhumbeo izwi zwivhili nga dzina ḽa nomboro kotara nthihi . 
U bva vhuimazwikepe , khuhu na makmba zwi ḓo vha fhasi ha muingameli wa ṅanga ya vhulafhazwifuwo kana nga goloi yo valwaho ya khwaṱha nga mulafhazwifuwo wa muvhuso . 
Vha ḓo humbulwa nga u shela havho mulenzhe kha mulalo na demokirasi . 
Vhupo vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kona fhedzi u ṅwalisa Dzangano ḽithihi fhedzi ḽa Tsireledzo ya Mulilo  . 
Kha vha ḓ ivhe hezwio : Fomo a dzi wanalei online  . 
I ṋetshedza sisiṱeme ya nzudzanyo yo ṱanganelanaho na tshiimo tsha ndangulo tshi fanaho . 
Mabengele a mivhalavhala o pomba zwanḓa na milenzhe . 
Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 426 u tea u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o ṋewaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 , nga nnḓa ha uri- a musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi vouthela Mulayotibe , mbetshelo dza khethekanyo ya 531 a dzi shumi , vhudzuloni hazwo , Mulayotibe u nga phasisiwa fhedzi arali vhunzhi ha miraḓo ya Buthano vha tshi vouthela u phasiswa ha mulayo uyo , na b Musi Mulayotibe wo fhiriselwa kha Komiti ya Vhukonanyi , milayo I tevhelaho I a shuma- i Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi dzhiela nṱha Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 g kana h , Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali vhunzhi ha miraḓo ya Buthano vha tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo . 
Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana  . 
Khothe dzo diimisa  . 
Mushumo wa u ranga wo no thomiwa kha u engedza Phuphu ya vhuvhili kha vhuimazwikepe ha Durban . 
Khabinethe yo dzhia zwinepe sa tshiga tsha khuwelelo ya nyito ine ya vhona uri sekithara dzoṱhe dza tshitshavha dzi shumisaho NDP dzi fane  . 
Mulayotibe u khou lwisa u fhungudza u vhaisala hu ḓiswaho nga zwi tshimbilelanaho na zwikambi nga u langa u maketiwa ha zwinwiwa zwa zwikambi . 
Mbekanyamaitele dzashu dzo vha dzo tea khaedu dzashu dza ikonominyangaredzwa kha ino miṅwaha  . 
Thevhula dzo fhambana  . 
Kha thikhithi dza miḽioni tharu dzine dza ḓo rengiswa kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 , ndi dza miḽioni nthihi fhedzi dzine dza ḓo rengiselwa nnyi na nnyi - dziṅwe miḽioni mmbili dzi ḓo vhetshelwa vhaṱaleli vha mashango ane a khou ḓa u dala na vhalambedzi vha Tshiphuga tsha Ḽifhasi  . 
Tshigwada tshe tsha vha tshi khou shumesa tsho vha tshi na vhagudi vha dzhenaho zwikolo zwa phuraivethe , fhethu hu re na nyaluwo i vhonalaho kha miṅwaha iyi ya zwinozwino  . 
Kha Ḽiga ḽa u nanga miraḓo i ḓo vha na tshikhala tsha u nanga miraḓo mihulwanwe ine ya ḓo ima sa Vhonkhetheni kha dzikhetho  . 
U vusuludza mudzedze wa vhulimi na zwa zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Dzangano ḽa vhashumi ndi dzangano ḽa vhashumi ḽi vheaho phanḓa na u tsireledza pfanelo dza miraḓo yaḽo kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni , nga maanḓa nga u ambedzana na vhatholi . 
Maḓuvha a 16 ndi fulo ḽa dzitshakha ḽine ḽa vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga ḽa 25 Lara u ya 10 Nyendavhusiku  . 
Hezwi zwi thusedza kha bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka kha u vusuludza mahayani , nyaluwo ya ikonomi i katelaho na u fhungudza vhushai zwine zwoṱhe zwi livhisa kha u sika zwikhala zwa tswikelo ya mavu zwi linganho , khathihi na vhutsireledzi ha mavu u itela maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
U wana zwine maipfi a amba zwone na vhuṱumani hao na lushaka lwa maipfi hu tshi shumiswa nḓivho ya midzi , mitshila na dzithangi zwo ḓoweleaho . 
Izwi zwi ṱavhanyisa vhubindudzi ha Afrika Tshipembe ha zwenezwino kha sekitara ya vhanameli na zwiporo , zwo itaho uri shango ḽi vhe ḽi kungaho kha vhubindudzi . 
Hu itea mini musi ri tshi ṱuma thangi kha tsinde ḽa ipfi ? 
Nga nnḓa ha Bodo ya Dzithirasitii ya Tshikimu na Tshigwada tsha ndangulo , hu na Komiti dza rathi dza Bodo dzi lavhelelsaho mushumo u itwaho kha masia o fhambanaho . 
Khaedu khulwane ndi ya u kona u bvisela khagala vhukoni vhu re hone kha vhathu na u shumisa mavu o sokou dzulaho a sa shumisiwi , zwine zwa ita uri vhathu vha si dzhenelele kha zwa vhulimi  . 
Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa , nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa  . 
U amba uri miṅwaha ine muthu a kona u dzhia tsheo ndi 18 . 
Vhuvhava a vhu badeli  . 
Kha vha ri zwino ndi ambe nga Zwa Ndeme zwe nda amba ngadzwo . 
Arali khothe I sa fushei uri ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya 3 yo fushwa , I nga humisela phambano murahu kha zwiimiswa zwi kwameaho . 
Ho vhudziswa na vhaṅwe vha vhashumi vho salaho  . 
Musi a tshi tou fhiwa kana a tshi tou ṱanganedza ndaela ya khothe ya tshifhinga nyana , kiḽaka ya khothe i ḓo thoma nga u itisa uri- ( a ) khophi yo khwaṱhisedzwaho ya ndaela ya tsireledzo ya tshifhinga nyana ; na ( b ) khwaṱhisedzo ya u fara muthu ya vhukuma yo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 8 ( a ) , zwi iswe kha muhweleli . 
Uyu muthu u kona u fhedza mushumo  . 
Tshikwekwete itsho tshi nga hirwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u rea khovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe . 
Wadi yo vha yo imelwa nga Democratic Alliance na u sa vha na muthu nga nṱhani ha u ḓirula mushumo ha mukhantseḽara  . 
Mbekanyamaitele ya mveledziso ya vhukoni ha sekithara Mbekanyamushumo ya thikhedzo ya thekhiniki ya Vhathu vha Cuba vha re Afrika Tshipembe  . 
Nḓila ya u thoma , nga u dzudzanya fhethu ha u tambela uri hu anane na u ṱuṱula khonadzeo dza u vhala na u ṅwala . 
Vhagudi vha tea u kona u shumisa zwikili zwavho zwa u vhala kha nyito dza u ṅwala . 
Dzina ḽo anganywaho ḽa CC ḽi tea u ṱolwa phanḓa ha musi ḽi tshi tendelwa kana u hanwa  . 
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998 . 
Ndi ngoho , mbono idzi dzi tikedzwa nga ṱhoḓisiso yashu , ine ya sumba uri vhushayi ha mbuelo , nga maanḓa kha zwitshavha zwa vharema na makhaḽadi , ho fungudzea nga ṅwambo wa phimo dza mishumo khathihi na magavhelo a matshilisano zwi re nṱha . 
Izwi zwi katela : u khwaṱhisa vhalangi , ṱhanziela na maanḓalanga a vhuṱoli , u vhona uri Afrika Tshipembe ḽi na zwikili zwo teaho ; u tikedza khamphani dzo teaho uri dzi dzhie tshikhala tsha ikonomi , u vhea maga o teaho ane a ḓo tsireledza zwiko zwa mupo , na u thoma ṱhoḓisiso . 
Mutsireledzi wa tshitshavha u na maanḓa a u ita zwi tevhelaho , sa zwine zwa langulwa nga mulayo wa lushaka- ( a ) u ita ṱhoḓisiso ya vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe kha mafhungo maṅwe na maṅwe a muvhuso , kana kha ndaulo ya muvhuso kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso zwine zwa khou humbulelwa uri a si zwa vhukuma kana zwi bveledzaho zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi kana u dzhia sia ; ( b ) u ṋea muvhigo malugana na vhuḓifari honoho ; na ( c ) u dzhia vhukando kana maga o teaho a u khakhulula . 
GEMS i vha itela mini ? 
NDI NNYI ANE A NGA SEDZULUSWA NGA MUTSIRELEDZI WA TSHITSHAVHA ? 
Nḓila i pfukekanyaho nga kha mbambedzo ya mvelele yo sendeka kha u sumbedza na u ṱalutshedza kufanele na phambano malugana na lutendo na maitele a vhuloi vhukati ha zwitshavha zwo fhambanaho na mvelele dzo fhambanaho  . 
U itela uri vhupfiwa vhu bvaho kha tshitshavha vhu vhe vhu bveledzaho , zwi re ngomu na tshivhumbeo zwi tea u sedzuluswa nga vhuronwane  . 
Zwiitisi malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo dza tshiimiswa tsha phuraivete hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru  . 
Ro humbela Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Muvhuso u bveledzisa pulane ya u engedzedza zwihulwane vhukoni ha kushumele kwavhuḓi kwa NPA , hu tshi katela na u khwaṱhisedza u dzhiululwa ha ndaka  . 
Lavhelesani maipfi o talelwaho nga fhasi . 
Kha vha ambe luambo lwavho  . 
Khophi ya tshiḽipi tsho ṅwaliswaho tshi bvaho posoni  . 
Tsumbo ya 3 : Vhalanguli vha tea u sedzesa muya wa tshumisano vhukati ha vhashumi kha zwigwada zwo vhumbwaho na u ri hu tewa u dzhenelelwa arali ha nga vhonala hu na muya wa u kokodzela thungo kana u nanisana vhukati ha vhashumi  . 
Vhana vha songo kombetshedzwa u ṱoḓa mishumo . 
Mihumbulo iyi i nga si ambedzaniwe kha nyimele yo fhelelaho kha athikili nthihi , fhedzi u kwama vhurangaphanḓa ha tshitshavha kha dzikereke hu tou vha khagala  . 
Ri do vha hafhu ra pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri , zwifhio na zwifhio zwine zwa nga vha zwi tshi khou vhonala kha u bvelela ha vhathu vha Democratic Republic of Congo musi vha tshi khou matsha vha tshi ya kha mulalo na u nakelwa nga zwithu , u bvelela honoho a hu thivhelwi nga tshithu  . 
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa mutakalo wa u thoma musi vha tshi u wana kha dokotela . 
Naho hu si na vhushaka thwii na tshipikara , miraḓo ya Komiti ya Wadi vha ḓo vha na vhukwamani nga kha miṱangano , khoro na vhuṱambo  . 
Vha dzule vha tshi kwamana na senthara ya vhashumi ya tsini na u shandukisa zwidodombedzwa musi huna tshanduko khazwo . 
NSP ya vhuṋa i ṱoḓa u takusela nṱha u bvelela ngeno hu tshi khou thomiwa maano maswa a u thivhela u kavhiwa huswa , u topola vhathu vho kavhiwaho nga u ṱavhanya uri vha alafhiwe na u londotiwa  . 
Zwa ndeme nga maanḓa , EPA i ṱuṱuwedza mveledziso ya mbambadzo ya dzingu Afrika zwenezwo ya shela mulenzhe kha u ṱanganya dzingu . 
Ndi tama u fhululedza migodi kha zwe ya zwi ita u ri thusa na ikonomi yashu kha u tandulula thaidzo ye ra ṱangana nayo nga 24 Phando . 
Kuhumbulele ndi vhupfiwa ha u konḓelela , havhuḓi kana hu si havhuḓi nga ha muthu kana zwiṅwe zwithu  . 
Vhagudi vha nga guda milayo yoṱhe na maitele a u mielo vha tshi shumisa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu wa mvetamveto une wa kwama vhuimo , zwiimiswa , maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo I fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho I saathu u isiwa Phalamenndeni kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wapo wo dzudzanywaho , masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha mvetamveto ya mulayosiṅwa  . 
Kha mulandu wa S v Zuma wa 1995(4) BCLR 401 ( SA ) ho shumiswa u dzhia muthu a si na mulandu  . 
Khabinethe i dzhiela nṱha uri mafhungo aya a ḓo pfiwa phanḓa ha Ndango ya Miṱaṱisano . 
Sheduḽu ya shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano  . 
Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓu u tea u vha muraḓo wo ḓalaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho  . 
Dzi ḓo shumisana na Minisiṱa wa Vhufaragwama ha Lushaka uri hezwi zwi kone u bvelela  . 
Mushumo woṱhe u tea u rekhodiwa . 
Muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso kana ndaulo kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka kana ḽa vundu , masipala muṅwe na muṅwe kha sia ḽapo ḽa muvhuso kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo muṅwe na muṅwe sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA . 
U vhambedza mbonalo dzo fhambanaho dza tshithu tshithihi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U itela u thusa mimasipala i songo khwaṱhaho ye ya konḓelwa nga phurosese ya u thoma , Dzangano ḽa Mivhuso Yapo ḽa Afurika Tshipembe ( SALGA ) ḽo ṋetshedza sethe ya nyendedzi dza lushaka dza komiti dza wadi  . 
Muhasho wa zwa Muno a u nga hwali vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe ha u kundelwa u fhindula  . 
Ri tea u humela hayani ṋamusi . 
Mulaedza une ra u wana hoṱhe Afrika Tshipembe na mashangoni a kule , une wa tikedzwa nga mvelaphanḓa ine ya khou itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ndugiselo dzashu , ndi muthihi une wa ri - a Zwi Fani na Zwa nga Misi : roṱhe ro ṱanganya zwanḓa u itela 2010 ! 
U bveledziswa ha zwikili zwa u ḓivha zwi itea kha u guda ha vhutshilo hoṱhe . 
Mafhungo ane a vha tshidzumbe a muvhilaeli a fanela u tsireledzwa , uri muvhilaeli a sa siedze vhuṅwe vhuṱanzi ha ndeme musi a tshi vhiga mbilaelo yawe  . 
Khomishini I tea u shuma I tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde , nahone kha u ita mishumo yayo , I tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo teaho , hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214  . 
U khwinisa u shuma ha vhashumi u itela u khwinisa kuwanele kwa zwikili kana vhukoni , u vhambedza vhaṱoḓi vha mushumo , na u fhungudza khuḓano kana khakhathi  . 
Mudededzi vha shuma na vhagudi nga nḓila ya orala na nga u ita , a tshi khou ita nyito dzi fanaho na u vhala , u anganyela , mveledziso ya kuṅwalelwe kwa nomboro na u tandulula thaidzo khathihi na nyito dzi ambaho nga ha Phetheni , Tshikhala na Tshivhumbeo , muelo na u shuma na data , zwine zwa tea u swika kha u pulanwa nga vhuronwane . 
Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a na b a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa magumo kana madzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka . 
Tshitatamennde tsho sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tshi fhaṱa mvelelo dza u guda dza Bennde ya Pfunzo na Vhugudisi Nyangaredzi ya Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) kha mvelelo dza ndeme na mveledziso dzi ṱuṱuwedzwaho nga Ndayotewa na u bveledziswa kha maitele a demokirasi  . 
Vhagudi vha : fhindula mbudziso sedzulusa notsi u ṅweledza U pfukisela mafhungo a tshi bva kha maitele a Oraḽa u ya kha u ṅwala , sa tsumbo : u shumisa mafhungo u labela daigiramu U saukanya mafhungo maswa na nḓivho ya u ranga U pendela , u ṱhaṱhuvha , u ṋea mahumbulwa awe , na u fhindula nga vhusedzi ha tsatsaladzi . 
Vhutsila vhu ita uri vhagudi vha ḓivhe zwivhumbeo zwiṋa zwa vhutsila : mutshino , ḓirama , muzika na Vhutsila ha u Vhona . 
Mutshutshisi u ḓo dzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u ṱanganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu a vho ngo tendelwa u- ( a ) shuma miṅwe mishumo I badelaho ; ( b ) shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si anane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na madzangalelo avho vhone vhaṋe ; kana ( c ) u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u vhuedza muṅwe muthu zwi songo tea . 
King III wa zwa Kuvhusele  . 
Zwiṅwe hafhu , magavhelo zwazwino a khou wanwa nga vhathu vha 17 miḽioni , nga mannḓa vhaaluwa na vhana . 
Vhukoni ha mugudi vhu nga vhigwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanho . 
Maitele ane a tea u ṱanganedzwa , hu si maitele mathihi a ḓo ṱoḓea nahone a fanela u ita uri a kone u fusha khasiṱama dzo fhambanaho  . 
Vheani zwa u vhalela zwine zwi fanaho . 
I khou hula yo khwaṱha . 
U shumisa mbonalo ya maipfi na zwifanyiso zwi re kha maṅwalo hu u itela u pfesesa . 
Pfarelo ine ya katela ṱhalutshedzo ine ya pfadza nahone ine ya nga ṋewa nga u ṱavhanya  . 
Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana i tea u ṋetshedzwa Muhwelelwa ( muthu ane a khou tambudza ) nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea . 
Mafhungo kha ṅwalwe nga vhuḓalo u itela uri vhaṅwalelwa vha pfesese mulaedza  . 
U fhindula mbudziso dza nga ha ene muṋe nga u tou dodombedza . 
Muofisi wa zwa mutakalo kana phanele ya u sedzulusa yo khwat ( hisedza uri vhuhole havho ndi ha tshifhinganyana nahone vhu d(o fhedza  . 
Ikonomi ya Vhuvhili - Expanded Public Works Programme ( EPWP ) yo sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho miḽioni nnthihi - nga ṅwaha wa phanḓa ha wo anganywaho wa 2009  . 
Komiti dza Wadi dzi shuma mshumo wa ndeme kha muvhuso wapo  . 
U wana mbuelo dzothe hedzi a zwi nga leluwi-zwi amba uri hu tea u vha na u shumesa nga maanda nga dzangano na nga tshitshavha . 
Arali ri si na maḓi o linganaho mivhilini yashu , malaṱwa a mivhilini a nga si bve . 
Ri ri sa muvhuso , a ri nga kundelwi kha mushumo washu wa u tsireledza , u londota na u funa vhaaluwa  . 
Tea u humbela pfarelo hu na mbuno i pfadzaho kha mudzulatshidulo wa komiti arali muṱangano u nga si dzhenelwe  . 
Nga u tou ita , mawanwa o ṱalutshedzelwa sa a humbudzaho uri u sedzesa na elementhe dza u phalala dza phakhethe dzo vha masia a vhuelwaho u fhira thikhedzo i yaho phanḓa nga vhabebisi  . 
Lavhelesani mirero iyi ni ambe uri ndi ufhio u no yelana na tshiṱori itshi . 
Nyito yo ḓoweleaho ya komiti dza wadi ndi u kwamiwa kha mveto mveto  . 
Mulayo ine ya wanalea yunivesithi . 
Musi hu tshi pulanwa mishumo ya Komiti ya Wadi , ndi zwa ndeme u ṱanganya tsaukanyo dza ṱhoḓea dza zwa mbeu kha ḽiga ḽa u pulana thandela  . 
Kha vha dilinge  . 
Zwa zwino , Miraḓo ya Phalamennde ya 400 vha ṱangana henefha u phasisa milayo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso . 
Zimbabwe i ṱoḓa dzithabelo dzavho vhukuma , thikhedzo na thuso u konisa uri hu vhe na muya u fanaho  . 
Ndi nga ṅwedzi ufhio he ha vha na thempheretsha dza nṱhesa ? 
Muhasho a u randeli nḓila ya u khethekanya tshifhinga tsha fhasisa u ya nga zwipiḓa zwo fhambanaho . 
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa u fhira ṅwaha muthihi . 
Hezwi ndi nyaluwo ya vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe na mveledziso ya muhanga . 
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo ndi vhafhio ? 
Tambulani a nga vha e na vhulwadze ha VWFM ? 
Wanani ni talele nga fhasi maiti a re mafhungoni aya . 
Vhafumakadzi vho shela mulenzhe hani kha mishumo ya phurogiremu ( hu tshi angaredzwa dziphurogiremu dza vhugudisi , dzisemina , na miṱangano ? 
Zwiṱediamu zwiswa zwine zwa khou fhaṱiwa ndi zwa maimo a nṱhesa kha ḽifhasi nahone zwo ṱangana zwi na madzulo ane a nga lingana vhathu vha 570 000  . 
Kha vha ite zwauri tshivhumbeo tsha bannga tshi dzule tshi tshavhudi nahone hune vha nga wana hu na tshishumiswa tsho vudeaho , vha nga dzhenisa tshinwe  . 
Phindulo i ḓo vha 11 . 
Hune tshinyalelo ya u badela mbadelo dziṅwe na dziṅwe zwi tshi vhambedzwa na u dzudzanywa ha rekhodo zwa fhira mutengo wo pimiwaho , mbadelo idzo a dzi nga shumiswi  . 
Tshiimo tsha shishi tsha malugana na u khaulwa ha muḓagasi tshi ḓisa khaedu tsha dovha tsha bvula tshikhala kha lushaka lwoṱhe uri lu humbule uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu vha na nyanḓano na vhuthihi vhune ha ḓo isa shango ḽashu kha buḓo ḽo teaho . 
Ndi ifhio mishumumo ya shishi kana ya ndeme ine ra ṱoḓa u i ita u thoma ? 
Tshikwama tsha Vhushumisamupo tsho fhambana nga maanḓa na Tshikwama tsha Tshitshavha tshine tsha nga thomiwa u itela u kovhekanya mbuelo kha tshiimo tshapo  . 
Nga u tou pfufhifhadza  . 
Maitele a muvhuso a tea u vha khagala na u pfeseswa nga vhathu  . 
Vha na pfanelo dza u langula tswikelelo kha zwiko zwi re shangoni ḽavho  . 
Izwi ndi zwine ra zwi vhidza u shumisa gondo nga u sielisana na u t ( honifha vhan(we vhashumisi vha gondo  . 
Vha ḓe na ṱhanziela ya zwa mutakalo  . 
Mveledziso ya zwikili kana vhukoni ha ndeme tshirunzi tsha vhuthu ; u swikelela ndinganyiso ; na u isa phana na pfanelo dza vhuthu na mbofholowo  . 
Mitengo ya u londota themamveledziso hu tshi katelwa muḓagasi na maḓi na u londota themamveledziso i ngaho sa zwifhaṱo na zwileludzi zwa masipala  . 
Mulanga ha ḓivhesi zwinzhi nga khirikhethe bola ya milenzhe na ragibii . 
Muṅwe na muṅwe o bulwaho kha ino khethekanyo u na pfanelo dza u kwama khothe i re na vhukoni , a sumbedza uri Mulayotibe wa Pfanelo wo pfukiwa kana u khomboni , nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho , hu tshi katelwa na u bulwa ha dzenedzo pfanelo  . 
Ndo kona hafhu nda dovha u amba na vhabvannḓa vhe vha amba uri vha fola miduba ḓuvha na ḓuvha vha tshi ita khumbelo dza maṅwalo kha Muhasho wa zwa Muno . 
Muphuresidennde wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , Vho Jacob Zuma , vho nangiwa kha Phanele ya Maimo a Nṱha ya Maḓi ya Vharangaphanḓa vha Mivhuso ; ngeno Mulanguli Guṱe wa Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili o nangwa sa Sherpa ( mushumomi wa muvhuso kana mudipulomati ane a ita mishumo ya ndugiselo phanḓa ha samithi ya muṱangano ) kha Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe sa Muraḓo wa Phanele kha Phanele ya Maimo a Nṱha nga ha Maḓi . 
U pfiwa ha mugaganyagwama hu khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza MFMA , 2003 dzi a swikelelwa u ya nga ha u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a u ita mugaganyagwama  . 
Muthu a wanaho tshelede ya muholo fhedzi  . 
Tsireledzo ya fulufulu ndi ya ndeme kha mveledziso ya ikonomi na u sika mishumo  . 
Phalamennde i nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga luthihi , hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 3 . 
Vha isa phanḓa na u tenda uri Ndayotewa yo vhulunga pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha Riphabuliki na u khwaṱhisa mikhwa ya demokirasu ya tshirunzi tsha vhathu , u lingana na mbofholowo  . 
Ndaulo i si yavhuḓi na ndangulo nga fhasi ha muvhuso wa Ciskei zwo swikisa kha u wa ha tshumelo na mishumo i ṋetshedzwaho nga ḓorobo  . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu kha Phalamennde . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelaphanḓa yo itwaho kha u tandulula mafhungo a matshudeni , ane o vha a so ngo fanela u vhanga u tshinyadza ndaka . 
Arali fomo i sa vha tendeli u ṱalutshedza mbilaelo yavho nga vhuḓalo , vha shumise ḽiṅwe bammbiri ḽine vha ḓo ḽi nambatedza kha fomo ya mbilaelo . 
Hezwi zwi nga itwa musi ho itwa khumbelo  . 
A ri imiseli zwanḓa nṱha , u poidza kana u sumba musi ri nga riṋe vhaṋe ; hu si nga , musi , nga nnḓa ha musi ro swika kha nyimele i songo ḓoweleaho ya u amba dzinginya mivhili kha riṋe vhaṋe  . 
Vha ḓiphiṋa nga u thetshelesa zwiṱori zwipfufhi zwi sa konḓi zwi anetshelwaho vha tshi imba nga u dzhenelela kha khorasi ho teaho hu na ndovhololo maipfi o ḓoweleaho nga tshifhinga tsho teaho . 
Tshitshavha tsho lavhelesa uri muvhuso wo tshi vhona sa muhanedzi , na uri u swika zwino vho ṱoḓa thuso ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Yo zwi sumbedza u vha yo khwaṱhaho nga tshifhinga tsha vilili ḽa zwa u tsela fhasi ha masheleni kha ikonomi ya shango ḽoṱhe . 
Hu na Komiti ya Wadi tshitshavhani tsha havho I no khou shuma zwavhuḓi  . 
U swikela tshifhaṱo tsha khothe ho tshivhumbeo tsha phara  . 
Hu dovha hafhu ha vha na tshipida tsha u dzhenelela kha ndeme tshine tsha kwama vhushaka vhukati ha vhathu vhane vha kwamea hune ndeme ya shuma hone  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo  . 
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono , vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe . 
Dzi wela fhasi ha dzikhothe khulwane nahone dzi na mugaganyagwama wadzo na vhashumi vhadzo  . 
Themendelo ya u thoma musielisano wa vhashumisani vha u oditha na zwone a zwo ngo ṱanganedzwa  . 
NDIMA YA 10 : NDAULO YA MUVHUSO Khomishinari u tholelwa u shuma miṅwaha miṱanu fhedzi , ine ya nga vusuludzwa hafhu themo nthihi fhedzi , nahone u fanela u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha- a mudzulapo wa Afrika Tshipembe;na b muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo , kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu  . 
Naho zwo ralo , ṱhoho dzoṱhe dzi tea u guduswa vhukati ha ṅwaha . 
Muṱaṱisano wa Khaphu ya Ḽifhasi wa u thoma wo itea nga 1930 . 
Zwipikwa zwa phurothokhoḽo ndi u tendela tshumelo ya mbambadzo yo vhofholowaho vhukati ha madzingu ho sedzwa uri zwi khou tshimbidzwa nga nḓila yone , yo linganaho na uri hu na u vhuelwa kha thendelano . 
Ndi nnyi ane a ḓo hwala muhwalo wa u badela masheleni ? 
Mulaedza kana thero ya tshiṱori ndi ifhio ? 
U vha khagala ha dziofisi dza zwa khaṱhulo kha u guda nga mvelele na nyimele dzi re nnḓa ha tshenzhemo yavho na lutamo lwavho lwa u ṱola maime a matshilisano na luvhengelambiluni zwavho  . 
Kha vha ḓivhe uri zwiṱitshi zwiṅwe zwa mapholisa zwi ṱanganedza khumbelo idzi nga awara dza mushumo ( 07:30 u swika 6:00 )  . 
U sedzulusa kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo  . 
A huna tshelede ine ya do ṱanganedzwa  . 
Dziṅwe rinngi dzi nga ho dza Mbalo , rinngi ya kuvhonele kwa zwithu nga u ita , u tshimbilatshimbila , vhuimbeleli na rinngi dza saitsi na zwone zwi nga livhiswa kha Mbalo . 
Arali dokotela wavho a sa ḓivhadza Thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi nga ha dzilafho ḽavho , GEMS i nga hana mbilo yavho kana dza badelwa u bva kha mbuelo isi yone . 
Vha tea u ṅwalisela u itela VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha , kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho  . 
B zwikolodo zwi nga fhedza zwo dzhenisa muthu khakhathini  . 
Muṱangano uyu kha u shumiswe kha u ṱalusa vhathuni uri hu ḓo vha na miṅwe miṱangano mihulwane i no ḓo farwa vhegeni yeneyo ya u pulana  . 
Naa khasiṱama zwayo i lindela tshifhinga tshingafhani kha ofisi ya nnyi na nnyi phanḓa ha musi i tshi thetsheleswa ? 
Zwo bvelela lini ? 
Khoro yo khethwaho ndi yone foramu i dzhiaho tsheo kha dzi IDP  . 
Zwa nomboro zwo leluwa u vhala ngauri tshileme tshi ṅwalwa nga nomboro . 
Sa mudzulapo wa demokirasi ya ndayotewa , vha na pfanelo na vhuḓifhinduleli musi vha tshi shumisana na ndaulo ya tshitshavha ya Afrika Tshipembe  . 
Ndavhelelo ndi ya uri vhagudi vha vhala fhedzi kha tsini na mutalo wa tshanduko wo nomboriwaho . 
Themendelo : U khwathisa tserekano na vhutumani ya todisisi na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha ( c )  . 
Kha vha rumele khumbelo nga fax kha OSTS  . 
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu kana tshikwenda . 
Mulangi muhulu vha do bvisa ndaela dza maitele ane a tea u itwa mushumoni zwi tshi ya kha zwi tevhelaho  . 
Mulayo u kombetshedza zwiimiswa zwa masheleni u bvisela khagala zwidodombedzwa maelana na mishumo yavho ya u kolodisa kha maraga wa khadzimiso ya masheleni a nnḓu  . 
Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya tshiimo tsha malamba a muṱa uyo  . 
Madzangalelo a miraḓo yashu misi yoṱhe , sa maga a nṱhesa a kuvhusele ndi themendelo  . 
Masheleni a bvaho kha mushonga u bveledzwaho muthihi a fhira mbuelo ya khamphani ya u bveledza tshisibe tsha u kuvha tshiswa tshi tshi bva kha zwithu zwi tshilaho , fhedzi khombo na tshinyalelo zwi yelanaho na ṱhoḓisio na mveledziso ya u bveledza mushonga muswa na dzone dzi nṱhesa kha dza u bveledza tshisibe tsha u kuvha tshiswa  . 
Mihasho yoṱhe i tea u vhea maimo malugana na u fariwa ha tshitshavha na u a ṱanganyisa na Khoudu dza Vhuḓifari dzayo , dzindeme na mbekanyamushumo dza vhugudisi  . 
IDP dza masiapala dzi topola thandela na ḓuvha ḽa u ṋetshedza na tsumbamvelaphanḓa  . 
Zwithu zwine zwa nga vhanga u tshoṱelwa nga asima , sa tsumbo buse nḓuni , mitsi na u itesa nyonyoloso , ndi zwi vhangi  . 
Dzo tsireledzwaho : Rekhodo dzine dza vha na mafhungo a tshiphiri nahone a dzi ṋetshedzwi tshitshavha . 
HH : Hu na muthu we a nkwama musi ndi London . 
U lwisa zwi si zwavhuḓi malugana na mutheo une wa vha tshipikwa tsha shango ḽa Afurika Tshipembe une wa vhona u tsireledzea ha vhathu zwine zwa tshimbilelana na NDP . 
Hafha vhagudi vha tea u gudiswa na maambele na mirero yo leluwaho ya ndayo naho i si mingana , vhuhulu kha Gireidi ya 3 . 
Dzoṱhe phemithi dza vhukuma dzi tea u ṋetshedzwa Muofisiri wa Zwa Zwifuwokha vhuimangalavha ha u dzhena , kathihi na Ṱhanziela ya vhukuma ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo nga shango ḽine ḽa khourengiselwa . 
Tshitshavha ndi tshone vhane vha thandela nahone ndi vhone vhane vha ita tsheo nnzhi  . 
U n(etshedza thikhedzo ya zwa masheleni , ya lodzhisitiki na ya ndaulo u itela u t ( ut ( uwedza uri hu dzule hu na u guda ha vhuimo ha nt ( ha  . 
Vho ḓo vha vhalwela mbofholowo musi vha tshi tea u vha vha tshi khou tamba kana vhe tshikoloni  . 
Gauteng na KwaZulu-Natal ndi fhethu hu re na khonadzeo khulu ya nyaluwo , saizwi hu na vhashumeli vhanzhi vha muvhuso  . 
Ndi dzifhio tshumelo dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi lavhelela kha vhaofisri vha Vhuimeli ? 
Minisiṱa wa Mabindu a Muvhuso Vho Lynne Brown na Minisiṱa wa zwa Masheleni Vho Nhlanhla Nene wa u amba nga ha mvelaphanḓa ya zwa vhufhufhi nahone vha lavhelela u dzhenelela kha u bveledza mvelelo dzo khwaṱhaho kha vhuendedzi ha lushaka na u vhu vhuisela murahu kha nḓila i livhaho kha u vhuedza na ndangulo yavhuḓi . 
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani wa vhu 116 wa 1998 u tendela mupondwa wa u tambudzwa muṱani uri a wane Ndaela ya Tsireledzo u bva kha Khothe ya Madzhisiṱaraṱa ya u ḓitsireledza kha muthu ane a khou mu tambudza  . 
Hezwi zwi nga itwa nga tshifhinga tsha mugudi tdha u shuma e eṱhe . 
MPL ndi mini ? 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i fhiwa dziphotifoḽio dzo khetheaho  . 
Zwiṅwe hafhu , ho vha hu na maṅwalwa a yaho nṱha kha miṱangano yo fhambanaho na zwigwada zwa therisano , hu si na iṅwe tsumbo ya uri ho vha na nyambedzano ye ya bvelela , ho dzhiiwa tsheo dza mbekanyamaitele dzifhio nga murahu ha therisano idzo  . 
Izwi ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi na vhuṱaṱisani u mona na dzingu ḽa SADC . 
Vha fuwe tshiṱoko tshine tsha ḓo vha lelutshela u tshi ṱhogomela nahone tshine tsha ḓo dzwala kana tsha ḓisa mbuelo nnzhi nga murahu ha gomelelo . 
Hu t ( havhiwa na kholomo  . 
Vhagudi a vha kombetshedzea u vhala maḽeḓere . 
U shumisa nyito dza u ṅwala na vhagudi , u modela ( model ) kushumisele kwone kwa zwiga zwa u vhala , girama , na zwipiḓa zwa tshipitshi . 
Hu na nanga t ( hanu na mbili dzine dza vha dzone dzine dza ita uri tshikona tshi takuwe  . 
Tshitatamende tsha mushumo tsha vhulimi tshi ṱalutshedzwa nga fhasi ha ṱhoho i tevhelaho  . 
Nḓila ine ra tshenzhela ngayo khuḓano i ṱuṱuwedza kufhindulele kwashu kha khuḓano  . 
Muhulwane wa tshumelo dza vhuongi ha phukha wa vuṋdu u tea u ṱanzilela uri huna zwiko zwo linganaho zwa u vhea iṱo kha tshiimo tsha bulasi tshifhinga tshoṱhe , na uri kutshimbilele kwa ṋari nga ngomu ha bulasi na nga nnḓa ku nga langea na na uri zwi ḓo konadzea u shumana na zwo khakheaho nga u ṱavhanya  . 
Vho dzudza mitha u kha ḽeveḽe , kha vha vale mulomo wavho u mona na tshithu itsho mulomoni . 
Murengi u fanela u ḓadza fomo ya ( RLV ) ya Khumbelo ya u ḓiṅwalisa na ḽaisentse ya tshiendisi u itela u zwi ṋetshedza . 
Khumbelo dza zwibveledzwa zwiswa dzi anzelwa u shumiwa nadzo hu saathu u fhela minwedzi ya rathi . 
MUSI HO NO TIWA THANDELA LWA U RANGA ḽiga ḽi no tevhela ndi ḽa u pulana , nga vhudodombedzi , uri thandela i ḓo shumiwa nga nḓila-ḓe  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi humbula sinaria he u dzhenelela ha tshitshavha hu si bvelele  . 
Kha tshiimo tsha shishi musi ho ṱaha vhulwadze nahone hu sina muhaelo wo ṅwaliswaho shangoni , zwi nga vha zwa ndeme u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho  . 
Heyi i khou ri vhudza uri vhana vha takalelesa mitambo ifhio . 
Ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i mbeu , u bva kha u vha munna uya kha u vha vha muhumbulelwa mashango ḓavha arali ro e Pfunzo na vhugudisi zwi dzhiiwa sa zwa ndeme nga maanda  . 
IBR i nga ṋetshedzwa nga vhaṋe vha shango na vhaṋe vha IBR , dzikhamphani na zwitshavha  . 
Tshikimu kwo vusuludzwaho  . 
Vharangaphanḓa vha zwigwada zwa thimu vha nga ṱola uri miraḓo ya thimu itisa hani na uri arali zwithu zwoṱhe zwi ngonani  . 
Naho tshanduko i sa faneli u sa shuma nga nḓila yo teaho sisiṱeme dza vhongwaniwapo a dzi tei u dzhielwa fhasi , vho ralo  . 
Zwi tou vha khagala uri ri tea u isa phanḓa na u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa vhutshinyi  . 
Kha vha ite khophi ya siaṱari iḽi uri vha rekhode mvelelo dzavho  . 
Muhasho u d(o ita uri vha wane ( lin(walo ( lavho nga min(wedzi mivhili arali khumbelo yavho ya vha i tshi pfala nahone yo d(adziwa zwavhud(i  . 
U buletshedza na u ṱalutshedza ṋetshedzo ya mulayo na tsumbanḓila dzi elenaho na kuthomele na kushumele kwa Dzikomiti dza Wadi  . 
Yo vha i tshi shumiswa sa ofisi ya Khomishinari Muhulwane wa Birithishi , hone zwino i dzula Komitiṱhanganelo ya Vhusevhi na ofisi dziṅwe dza Phalamennde . 
U ola u swika kha zwithu zwa 99 nga eṱhe a zwi muthusi tshithu na hone zwi tea u sa ṱuṱuwedzwa . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha ḓivhe zwiputelwa zwiṱuku , zwi no lemela , zwi no fana na muṋo na zwihulwane zwi no leluwa u fana na raisi khrisipisi kana khoni fulekisi . 
Vhashumela mutakalo vha ḓo khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho , sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa  . 
U dahela u funwa nga vhasidzana  . 
Arali zwi tshi konadzea kha vha wane thuso i bvaho nnda uri i ite ngudo ya u todisisa-hezwi zwi do vha vhudza uri bindu li do bvela phanda kana la feila . 
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri  . 
Naa ho vha na u ita mugaganyagwama na nzudzanyo yo ṱanḓavhuwaho ya thandela ? 
Kha nyimele ine mulingo muthihi fhedzi kha milingo mivhili ya nga ngomu wa ṅwalwa kha Gireidi ya 12 , muṅwe wa milingo u tea u imelwa nga thesite ya mafheleloni a themo ( Mushumo wa 8 na wa 10 )  . 
Muthu a nga shumisa dziṅwe thandululo dza mulayo dzi ngaho tshiimiswa tsha matshimbidzele a ṱholo ya khaṱhulo ya maga a vhulanguli u ya nga Mulayo wa Nyaluso ya Vhulanguli ha Vhulamukanyi , wa 2000 Mulayo wa vhuraru wa 2000 . 
U rwelwa ṱari ha u thoma ha mbekanyamushumo iyi ho itwa kha Ḽokhishi ya Ratanda , kha Masipala Wapo wa Lesedi ngei Gauteng nga dzi 04 Ṱhangule 2014 . 
Kha miṋwaha mina yo fhiraho tsheo dza maaṋo dzo dzhiiwa uri Afurika Tshipembe ḽi dzhene kha masia a u bveledza o khwiniseaho . 
U ṱuṱuwedza therisano nga murahu ha sinario iṅwe na iṅwe hune vhadzheneleli vha humbula nga ha nḓila dzau kunda nyimele na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Thendelano nga ha nisedzo ya tshumelo vhukati ha mihasho ya mavunu na madzangano a vhathu a lushaka  . 
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe , ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza  . 
Thendelo i tea u humbelwa nahone ya ṋewa sa thendelo ya u rea khovhe kana u ita zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe u itela thengiso  . 
Vhakhatnselara vhane vha si vhe na nḓivho iyi vha fanela u ḓitika nga mivhigo ya vhaofisiri u vha thusa uri vha kone u tshea malugana na dzipholisi  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani . 
Mishumo ya vhutsila na zwidanga zwa muzika zwi ḓo ṋea vhagudi tshikhala tsha u alusa miraḓo miṱuku na mihulwane na nḓila dza u khwinisa na u bveledza zwikili zwa mirado miṱuku . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 12 : U vhala wo tou fombe . 
Ndiliso arali mushumi a lovha vhulwadze ha misipha na marambo  . 
Ndi maluvha mangana ? 
U tendela vhagudi u fanyanyisa zwanḓa zwavho na zwa khonani dzavho u vhona uri ndi zwanḓa zwa nnyi zwi re zwihulu kana zwiṱuku . 
Kha vha haseledze nga ha zwishumiswa zwivhili zwine zwa nga thusa u katela izwi zwigwada kha mishumo ya Komiti ya Wadi yavho  . 
Kha vha dovholole nyito iyi vha tshi khou shumisa dzikhaphu . 
Ari ṱoḓi nga hetshi tshifhinga u dzhia vhukando nga ha tsheo ine miraḓo ya zwa mitambo ya tea u i dzhia  . 
Tsumbo , thandela ya vhadzulapo ya vhaswa  . 
Vhashumeli vha zwa mutakalo vha ḓo - Arali khothe ( madzhisiṱaraṱa kana mutshutshisi ) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo , vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ṋea one  . 
Vha humbule u ṋea muofisiri dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho phanḓa ha musi mbadelo dza ṅwedzi wa vhuvhili dzi tshi itwa . 
U bvisela khagala kupfesesele kwawe a zwi na ndavha uri ndi zwone kana a si zwone . 
Khophi ya muvhigo wo buliwaho afho ntha i tea u ṋewa muhwelelwa nahone u tea u fhiwa tshifhinga tsho teaho tsha u vhudzisa dzimbudziso muthu uyu ) we a ita muvhigo une wa kwama u tambudzwa he ha divhadzwa  . 
U ita zwa vhudzekani ho tsireledzeaho  . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha davhidzane na u amba zwine vha khou elekanya nga nḓila yone , sa tsumbo , u funza nga ha u ṅwalwa a zwi sedzi kha tshibveledzwa fhedzi lini , zwi ḓi sedzavho na ndivho na maitele a u ṅwala . 
Milayo yo teaho yo no ḓi tendelwa nga phaḽamennde , hu tshi katelwa na tshanduko dzo teaho . 
Ri tamelavho mashudu tshigwada tsha bola ya zwanḓa musi vha tshi kha ḓi ya u dzhenela mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Zwanḓa nga ṅwedzi wa Fulwana  . 
A dzo nga wanala Geneva kana Banjul kana Strassbong kana Vienna kana SanJose , he mirado ya lifhasi ya tangana hone na u ita khuwelelo na u vhumba vhudzulo kha zwishumiswa zwa lifhasi zwa pfanelo dza vhathu  . 
Adiresi ya poswo:P  . 
Vhatikedzi vhahulwane ndi khamphani dza ndindakhombo - a zwi mangadzi musi vha tshi humbula uri vha nga lozwa nga maanḓa u bva kha zwiwo zwi sa takadzi zwo vhangiwaho nga tshanduko ya kilima yo itwaho nga tshiliḓifulufulu tsha masalela  . 
Ndi khwine matshelo hu no ḓo vha hu si na u shoniswa hune hu nga ita uri vha tou nana u omisa ṱhoho  . 
Mbadelo ine vha i wana i ḓo lingana na ndeme ine vha dzhenisa kha mveledzo  . 
Musi ri tshi farisana kha uno mushumo , ri tea u ḓiimisela kha Zwi sa Fani na zwa Misi nahone ri khwaṱhise nyambedzano ya lushaka kha zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka  . 
Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Muengedzo uyu wa shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo . 
Mathomo a fanela u kunga . 
Izwi zwi itwa nga ndavheleso , u haseledza , tsumbedzo dza phrakhithikhala , khoniferentsi dza mudededzi na vhana , u ṱangana hu si ha fomaḽa kiḽasini , nz . 
Tsha vhuvhili , naho u fhungudzwa ha vhushai zwi zwa ndeme , hezwi zwo sikiwa nga ṅwaha wa 1990  . 
Zwa u voutha zwi ḓo itwa nga kha vouthu dza poswo , dza eḽekiṱhironiki na u vouthela kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo zwi re kha desike dza u thusa miraḓo kha madzingu  . 
Mhlekwa v Murangaphanḓa wa Ndaulo ya Dzingu ḽa Tembuland ; Feni v Murangaphanḓa wa Vhukovhela ha Ndaulo ya Dzingu ḽa Tembuland 2001 SA 574 ( Tk ) ; 2000 BCLR 979 ( Tk ) , khothe yo hanedzana na tsheo ya Khothe dza ndaulo ya Dzingu . 
Nga u sedzulusa nga vhuronwane ( ha tsatsaladzo ) , vhagudi vha bveledza vhukoni ha u ṱalusa zwibveledzwa . 
U shela mulenzhe kha u ṋea muhumbulo malugana na bugu ntswa ya kiḽasini . 
Dzi dovha dza ṱuṱuwedza khamphani dza Afrika Tshipembe u livhanya u dzhenelela hadzo na maitele a muvhuso a ṱhanganelano na zwipikwa zwa mveledziso Afrika na u fhaṱa vhuḓifulufheli ha vhoṱhe , fulufhelo na mbuelo ya dzikhamphani na zwitshavha zwine dza khou shuma khazwo . 
Mbetshelo i ṱoḓa u fhelisa uku kuitele kha ḽiga ḽa u thoma hu tshi kha ḓi sumbwa muloi . 
Kha ḽa Afrika Tshipembe ndi vhurereli vhu sa ṱanganedzwi ngauri a vhu weli kha vhurereli vhuhulwane , kana a vhu weli kha vhurereli vhu ṱanganedzeaho  . 
Hu na vhushaka vhukati ha vhulamukanyi na vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma musi vhu tshi shumiswa nga Vharema kha khothe dza tshitshavha na khothe dza sialala vhune ha shumiswa na dziḓoroboni kha foramu dzi no nga sa komiti dza zwiṱaraṱa na khothe dza vhathu  . 
Afurika Tshipembe ndi fhethu ha khwine ṋamusi u fhirisa zwe ḽa vha ḽi zwone nga 1994 , zwi tshi khou itiswa nga u engedzea ha vhathu na khamphani dzine dzo ḓiṋekedzela na u kona u shela mulenzhe kha tshikwama tsha muvhuso tshine nga khatsho ha lambedzwa tshumelo na zwishumiswa . 
Mueletshedzi , na avho vha sa swikeleli zwilinganyo zwashu vha ḓo humiswa u itela tsedzuluso  . 
Vhafari vha nḓivho ya sialala , vhane vha vha na nḓivho yo imaho ngauri nga ha tshiko tshine tsha khou sedzuluswa  . 
U rwelwa ṱari ha zwidimela zwiswa zwa Zhendedzi ḽa Zwidimela zwa Vhanameli zwa Afrika Tshipembe ( PRASA ) na tshumelo dza zwidimela , nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga ḽa 9 Shundunthule 2017 ngei Tshiṱitshini tsha Pretoria ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli ha muvhuso vhu yaho phanḓa ha u vhona uri vhuendi ha nnyi na nnyi vhu a swikelelea na u fulufhelea , na u alusa themamveledziso ya ikonomi ya shango . 
Muengedzo 5 . 
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha Miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha . 
Heyi ndi nyito ine ya dzhia maimo mararu ane a sumbedza tshiṱirathedzhi tsha u vhala ho ḓiimisaho nga hoṱhe u itela u ṱalutshedza mulaedza na u pfesesa tshibveledzwa . 
Kanzhi zwi itiswa nga u shumisa ḽiḓadzisi ḽi tshi khou ṱalula dzina ḽi ambaho zwo fhambanaho . 
Khosi iyi ya Vhangona yo d(o amba na Tshilala uri yone na man(we magota vho langana uri ene Tshilala a vhe ene ane a vha khosi yavho  . 
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe kha mutheo wa NDP , une wa amba uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha fanela u shela mulenzhe kha u fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho . 
U dzhenelela kha mbudziso dzi elanaho na nyolo ya thandela na thandela dzine dza kwama zwitshavha zwavho  . 
Khomishini ya Ṱhoḓuluso ya Seriti yo sedzulusaho mulandu wa 1999 waa rannda dza dzibiḽioni nnzhi yo wanulusa uri a huna vhuṱanzi vhu sumbedzisaho uri dzikhonṱhiraka dzo fhomiwa vhuṱanzi ha vhuaḓa , vhukwila kana zwiṅwe zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi , muvhigo uyu wo bviswa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga Lambamai 2016 . 
Milayo iyi , ya vhu ya thomiwa tshoṱhe , i ḓo tendela tshiṅwe tshipiḓa tsha mbonelaphanḓa , nga u ralo i langa mishumo ya tshifhinga tshi ḓaho  . 
Tshumisano ine ya ḓo swikisa kha vhukwamani na vhudavhidzani ho khwaṱhaho na u fhaṱa mbofho vhukati ha vhashumeli ndi tshikhala tshine khoniferentsi iyi ya ri ṋea tshone  . 
Minisita wa Zwiko zwa Minerala Vho Mosebenzi Zwane , Minisita ofisini ya Muphuresidennde Vho Susan Shabangu na Minisita wa Mveledziso ya Matshilisano Vho Bathabile Dlamini - vhe vha nangwa nga Muphuresidennde Vho Zuma uri vha ṋee thikhedzo kha mivhuso ya mavunḓu , vhane vha migodi na miṱa yo kwameaho nga murahu ha ḽikhaulambilu ngei Mugodini wa Musuku wa Lily ngei Barberton - vho toololela Khabinethe nga ha zwine zwa khou itea . 
Sialala ḽi khethekanya vhukati ha avho vha re kha thekhinoḽodzhi , avho vha re kha mafhungo na vhudavhidzani na avho vha re kha vhumvumvusi na nyanḓadzamafhungo vha thoma u sa tsha vhonala nga maanḓa  . 
Vhalani tshati ine ya khou sumbedza tshikalo tsha mvula tsha Newville kha miṅwedzi ya fumbili  . 
Vhaimeli vha zwikolo na vhagudi vha a nanguludzwa mavunḓuni kana kha lushaka u itela asesimennde ya sisitemiki . 
Tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha - khoro i fanela u vhiga kha Komiti ya Wadi na zwitshavha nga ha mugaganyagwama wavho na ndivhotiwa dza kushumele  . 
FDC ya vhana a i athu vha hone  . 
Mufaro muṅwe na muṅwe u tea u swaiwa kana u ḽeibuliwe hu bulwe ṋomboro ya lot . 
Thendelo i ṋekedzwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo teaho . 
Vhala nga mafhungo manzhi o fhambanaho o lungamaho na Phalamennde ane a nga vha takadza . 
Nḓila ya u fhedzisela yo thivhelwa kha nzudzanyo yo khetheaho na yo bulwaho ya ṱalutshedzwa , sa tsumbo , mbadelo dza pfukiselo u ya kha dziṅwe ḽevele dza muvhuso  . 
Tshumelo ya ndondolo ya mutakalo na mbekanyamushumo dzi ngaho mbekanyamushumo ya zwa vhuimana na maḓuvha a tsenguluso ya zwa mutakalo mushumoni wavho  . 
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba , vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango , na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki , vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo . 
Naa hu na nḓila dza u bva kana u shavha dzo linganaho nahone dzi khagala kana dzi a vhonala ? 
Thikhedzo i bvaho ntha ndi ya ndeme  . 
U vha tendelwe u maga na u rengisa pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi , vha fanela u ḓiṅwalisa kha Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 . 
U sedzulusa uri vhagudi vha a humbula pfufhifhadzo ya ḽithara . 
Komiti ya vhukonanyi yo tendelana na iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe kana u ita tsheo kha mafhungo , musi ṱhaluso iyo , kana tshipiḓa tshiṅwe tsha ayo mafhungo , tsho tikedzwa nga- a vhaimeleli vha re kha Buthano ḽa Lushaka vha tshivhalo tshi siho fhasi ha vhaṱanu ; na b vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu . 
Habu ya Vhaswa ndi thandela ya Ndingedzo na uri ndi ya u thoma ya lushaka ulwo , i ḓo iswa vho na kha maṅwe mavunḓu . 
Senthara ya ṱhingo ine ya kona u vha thusa nga luambo luṅwe na luṅwe lwa Afrika Tshipembe  . 
DAVHI : ZHENDEDZI ḼA TSHUMELO YA VHUDAVHIDZANI Davhi ḽa : Zhendedzi ḽa Tshumelo ya Vhudavhidzani ḽi ṋetshedza tshumelo dza thengo ya nyanḓadzamafhungo na u bveledzwa ha khunguwedzo dza nyanḓadzamafhungo dza muvhuso , u vhona uri hu na vhudavhidzani vhu vhure khagala , vhu fhindulaho nahone vhu sa ḓuri kha mbekanyamushumo dzṱhe dza muvhuso . 
Khophi ya heyi fomo yo nambatedzwa kha heḽi ḽiṅwalwa kha Ṱhumetshedzo 3 . 
Ndi mbekanyamushumo dzifhio dzine na nga wana khadzo mafhungomatsivhudzi ane a nga ni thusa ? 
Aya a fanela u vha mafhungo aṱanganedzwaho kha vhadzulapo vha no nga Portia Busisiwe Mrwetyana we a ṅwalela kha siaṱari ḽa nga ha u sa lingana ha vhathu Bekkersdal , hune ha vha mishashani , hu si na tshumelo , hu tsini na sababu henefho seli ha bada ine ya vha na zwoṱhe . 
Nyambedzano dzashu afha dzi tea u vha na masiandaitwa a vhukuma kha vhadzheneleli vhoṱhe u ya nga ha uri ri ya hani phanḓa na thandela yashu i fanaho  . 
Khungedzelo iyi i na ngoho ngomu ? 
U fhaṱa phaiphiledzi ya nga nnḓa ya u konisa u sa nyeṱha na u sikwa ha mishumo  . 
U wana dzina kana madzina a fhethu zwi toda uri hu dzhielwe ntha divhazwakale na luambo , vhudavhidzano ho teaho , vhudipfi ha tshitshavha na vhudipfi ha lushaka  . 
Muvhigo u thusa muvhuso u pfesesa maimo a nyeḓano mishumoni shangoni ḽashu na mvelephanḓa kha khwinifhadzo ya mishumoni nga ṅwaha wa 2015 . 
Tshavhuraru , hu na vhaeletshedzi vha ṱukusa u mona na shango u ita mushumo wa vhulamukanyi kha thikhedzo ya kiḽasini ya khwaḽithi yo dodombedzwaho ya vhagudisi  . 
U sa lingana hu gonyisa mitengo kana mbadelo dza u tshimbidza bindu , ha shandukisa tshivhumbeo tsha makete na u fhungudza zwikhala zwa nyaluwo  . 
Mbekanyamushumo ya malamba ine khayo vhathu vhane vha takalela u thusa vha fhiwa mpho dza tshipeshala kha tshumelo dza zwipotso na u imvumvusa  . 
Vha dza u shela mulenzhe na u tevhedza zwililo zwa vhathu shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu dza vhuthu Afrika Tshipembe  . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa vhukwamani ha tshifhinga tshoṱhe hune ha vha hu tshi khou shumisa maitele ane a ḓo ita uri mihumbulo yoṱhe ya khasiṱama hu tshi katelwa na khasiṱama dzi ḓaho uri dzi a imelelwa  . 
Ndayotewa na Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala zwi vhea muhanga wa kushumele kune ngakwo khoro ya masipala ya tea u phasisa milayo  . 
Vhana vhashu na vhone vho neta ngae  . 
U kopolola zwo ṅwaliwaho zwi tshi bva kha vhupo he a vha a tshi khou tamba hone tsumbo , ḽebuḽu dzi no bva kha khungedzelo . 
Thangelamulayotibe wa Muvhusowapo wa , 1998 ndi ḽiṅwalwa ḽa mbekanyamaitele ḽine ḽa thoma mutheo kha mveledziso ntswa ya sisiṱeme ya masipala  . 
Nga murahu ha musi yo mela , tshimela tshi ḓo bva maṱari . 
Hezwi zwi ḓo thusa mveledziso ya luambo , nḓivho nyangaredzi na nyaluwo ya vhone vhaṋe  . 
Nga ḽiṅwe sia , data yo wanwaho zwikoloni i anzela u vha na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi takadzaho zwine tshiṅwe tshifhinga zwi nga konḓa u zwi fhambanyisa na data ya Tsedzuluso ya Miṱani  . 
Muphuresidennde vho ita khuwelelo kha muvhuso ; vhashumi na mabindu uri zwi shumisane u wana thandululo ya nyaluwo ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu . 
Sa u mveledzwa ha NEPAD na vhuimo he ha ambedzanwa kha ho kha WSSD , zwo sumbedza uri thekinoldzhi i do ita mushumo muhulwane  . 
Arali muhasho wo fushea nga khumbelo , vha ḓo ṋekedzwa masheleni . 
Thendelano ya Tshikwama i thoma Tshikwama tsha dzitshaka , tshine tsha vhidzwa Tshikwama tsha Ndiliso ya Tshikafhadzo ya Oiḽi tsha Dzitshaka(IOPC)  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelele u bva kha Samithi ya Vharangaphanḓa ya G20,ye Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha i dzhenela , he madzangalelo a vha Vhukovhela a dzhielwa nṱha . 
Zwithu : Vhagudi vha nga shumisa zwa u vhalela zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe , uri zwi vha thuse u vhona uri hu itea mini musi ho dzhiwa zwithu zwa vhewa fhethu huthihi kana u zwi fhandekanya . 
Luswayo ndi tshiga , muano , kana dzina ḽine khamphani ya ḓihwa ngaḽo . 
U shumisana na vhaṅwe kha tshitshavha u khwinisa mveledziso , u tandulula thaidzo na u ṱahisa mbilaelo dza vhane vha si kone u ḓiambela na vho kandeledzwaho  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe  . 
Tsho fhaṱwa nga 1904 , Marks Building zwa zwino tshi dzula mahoro mahanedzi na vhashumi vhao . 
Hai , o tou gudiswa nga Vho-Makone  . 
Vha tea u rumela fomo ya u ṅwalisa lutshetshe yo ḓadziwa na khophi yo sethifayiwaho ya ṱhanziela ya mabebo kha Tshikimu hu saathu fhela maḓuvha a 60 u bva ḓuvha ḽa u bebwa ha ṅwana  . 
Heyi khaphu yo lapfa senthimitha dza 36 , ya itwa nga musuku wo kwaṱhaho wa 18-carat nahone i lemela 4,970 g . 
Ndivho khulwane ya Khethekanyo ya u Pulana Nyambo ( Language Planning Subdirectorate ) ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka ( National Language Services ( NLS ) ) ndi ya u alusa kana u isa phanda u shumiswa ha nyambo nnzhi na u tutuwedza uri hu vhe na u thonifhiwa ha nyambo dzothe dza Afurika Tshipembe  . 
Nga ḓuvha ḽa tsengo , Madzhisiṱaraṱa u ḓo lingedza u dzhia tsheo o ḓisendeka nga Afidaviti dze dza ṅwaliwa nga masia oṱhe . 
PRASA na Transnet zwo ṋetshedza dzirannda dza dzibiḽioni dza maḓana kha u khwinisa nethiweke yashu ya zwidimela zwa vhaendi na zwa thundu . 
A na muṋo munzhi . 
A thi ni funi na luthihi . 
PDF Mbadelo dza phurofeshinaḽa dza u ṋetshedza mushonga . 
Mafhungo a re a fha fhasi ndi manweledzo fhedzi  . 
Fhedzi ri tea u dzula ri tshi zwi ḓivha uri tshivhalo itshi tshi fhasisa  . 
Ndivho ya mbekanyamushumo ndi u thola , u pfumbudza na u ṋea mushumo vhaswa vha 15 000 vha re na ndalukanyo dza Gireidi 12 kana N3 sa pulambara , vhatsila na mazhendedzi a maḓi . 
Afurika Tshipembe ḽo sumbedza mvelaphanḓa yavhuḓi kha u shanduka u bva kha khethululo u ya kha demokirasi  . 
Masia a ndeme a katela pfunzo ya zwa vhudzekani , pfusho , nyonyoloso na u fhelisa u daha na tshumiso mmbi ya zwikambi  . 
Zwishumiswa zwine zwa tikedza kushumele kwa Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu wa lushaka na ndivho  . 
Fhedzi afha kha nzambo hu t ( okiwa thanda mbili thungo na thungo ha vhewa lutanda vhukathi kana ha a khiwa thambo ine mufhufhi a tea u fhufha  . 
Ambani uri tsho thoma hani . 
Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu , khorotshitumbe yeneyo I nga thoma maga o fanelaho u itela u bvisa kana u sudzulusa kana maga a ndaṱiso kha khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka  . 
Ngauralo Fulo ḽa u Gudisa na u Guda ha Ndeme ḽi ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe na madzangano u vha na vhuḓifhindueli kha u khwinisa pfunzo ya ndeme . 
Tshenzhemo ya mashangoni a nna yo sumbedza uri mbekanyamushumo dzo itikaho nga mimaraga ya muvhuso i sumbedza uri shango i vhuisedzwe murahu lune zwa ita uri zwi vhe zwavhui u fhira mbekanyamushumo dzine dza khou itwa thungo nga sekithara ya lushaka  . 
Ho sedzuluswa matholelwe na kushumele kwa vhareili avho vho ṱuwaho  . 
Muhumbeli u fanela u sumbedzisa arali a tshi ṱoḓa khophi ya rekhodo kana arali muhumbeli a tshi ṱoḓa u tou ḓa a sedza rekhodo idzo ofisini dza tshiimiswa tsha nnyi na nnyi . 
Mushonga a u tou ṱoḓea nga u tou ralo fhedzi u anzela u randelwa wo ṱanganyiswa na ayoni  . 
Pfunzo ine ya ḓo ḓi dzula i hone u bva kha tshenzhemo heyi ndi ya uri ri ṱoḓa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha avho vhane vha shela mulenzhe kha ikonomi fhano hayani na kha maraga wa ḽifhasi , a si mafhungo a u tou thivhela fhedzi zwivhi zwo vhangwaho nga vilili ḽa ikonomi ya ḽifhasi , zwi tshi amba u dovha hafhu ha vhewa maga ane a ḓo thivhela u dovha hafhu u itea ha thaidzo hei  . 
Ri phanḓa kha mushumo wa u fhaṱa vhuthihi ha lushaka , ngauri ro ima ro khwaṱha na u lavhelesa milayo heyi mivhili  . 
Moduḽu uyu wa Komiti dza Wadi ndi tshipiḓa tsha pulane ya dplg na SETA ya muvhuso wapo ya u ṋekedza miraḓo ya Komiti dza Wadi ṱhanziela  . 
Musi ri tshi khou pembelela tswikelelo yashu , ri fanela u dzula ri tshi ḓihumbudza nga ha khaedu dzi konḓaho dzi ḓaho  . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo  . 
Zwiko zwa bailodzhikala zwapo - tshipuka , tshimela kana tshitshili tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khou tshila kana tsho faho tshine tsha vha tshipuka kana tshimela tshapo , zwi tshi katela tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsho bviswaho kana zwishumiswa zwa dzhenethiki zwa tshithu tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Dzimiḽiyoni dza maAfurika Tshipembe vho dzhenelela kha khetho dza guṱe nga dzi 22 Lambamai 2009  . 
Muvhigo uyu u shuma sa ḽiṅwalwa ḽa mutheo u itela u ṱuṱuwedza u maanḓafhadzwa ha vhafumakadzi kha sia ḽa ikonomi , u eḓanyiswa ha mbeu na pfanelo dza vhathu . 
U ita notsi na u nweledza mihumbulo mihulwane na i tikedzaho . 
Mulayotibe u amba hafhu nga ha u d(in(walisela ha vhakhethi khathihi na u d(adziwa ha mutevhe wa u voutha  . 
Khabinethe yo dovha ya sedza zwavhuḓi nga ha mafhungo a bvaho kha Khabinethe Lekgotla yo farwaho nga dzi 13-15 Ṱhangule 2013 . 
Khumbelo ya ḽaisentsi i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira , zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa . 
Khwiniso dzo dzinginywa kha Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe , 1996(Mulayo 84 wa 1996 ) , na Mulayo wa u tholwa ha Vhagudisi , 1998 ( Mulayo 76 wa 1998 )  . 
Ndi yone i langulaho kuhumbulele kwashu na zwine ra ita zwone  . 
Ndi dovha hafhu nda themendela uri Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano , ngei Limpopo , ḽi thole tshigwada kana thimu ya mushumo u ṱoḓisisa nga ha magavhelo o imiswaho , nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri hu na u fana ha nomboro dza vhuṋe vhunga izwi hu thaidzo ine ya khou bvela phanḓa na u bvelela  . 
Vhagudi vha thoma u humbula na u amba nga ha voḽumu nga u vhambedza vhungomu ha zwithu zwivhili zwine zwa fana ( kana nyolo ya zwifaredzi zwivhili zwine zwa fana ) , hu tshi khou sedzwa kha . 
Ndivho ya u vhona tswikelelo ya zwidodombedzwa ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u sa dzumbiwa ha mafhungo nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete , na u ṱu ṱuwedza u vha hone ha tshitshavha tshine tsha vha na tswikelelo kha zwidodombedzwa u itela uri tshitshavha tshi kone u shumisa na u tsireledza pfanelo dzatsho . 
Fhethu ha saintsi hune zwa vha khagala nga ha ndivho  . 
Thambo ya u ita khumbelo ya aini ya vhuvhili ine yo bvisiswa nga 2002  . 
Arali na dzina ḽa khamphani ḽi tshi ḓo shandulwa , khophi ya fomo yo tendelwaho ya CK7 i tea u ṋekedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula . 
Arali hu tshi pfi mulandu u khou tshimbidzwa nga ndila yo teaho zwi amba u ri zwidodombedzwa zwothe zwo vhewaho tafulani zwi tea u dzhielwa ntha nahone hu si na vhumbulu musi hu sa athu u swikelelwa khathulo  . 
Kharikhuḽamu i thoma nga u bveledzisa vhukoni ha vhagudi kha u pfesesa na u amba luambo . 
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi , ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni , u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho . 
R300 miḽioni yo vhetshelwa mushumo wa ndugiselo ya u fhaṱa dziyunivesithi ntswa ngei Mpumalanga na Kapa Devhula . 
Ndi tshifhio tshi re tshilapfu , mutalo mutswuku kana mutalo mudala naa ? 
Havha vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vho tenda u badelisa miraḓo ya GEMS mitengo ya Tshikimu , vha ri a vha nga vha badelisi dziṅwe mbadelo kana mbadelonyengedzedzwa kha tshumelo dzo ṋekedzwaho  . 
Mvelelo dza vhukando uho dzi tea u vhigelwa murahu wadini kana ha masipala , nda ngona  . 
NAA WUA I LAMBEDZWA HANI ? 
Nga ṅwambo wa mishumo yo ṱandavhuwaho na maanḓa a masipala , zwigwada zwa madzangalelo zwinzhi zwi ḓo vha na dzangalelo kha zwa masipala  . 
U vhala na u fhindula mbudziso nngede dzi no kwama lungano . 
Tanzania ḽo khou ita zwavhuḓi khakhululo ya zwiṱirakitsha na zwa ikonomi , zwe zwa khwinisa kushumele kwa ikonomi na u khwaṱhisedza nyaluwo  . 
U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi  . 
Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa , tshumisano ya miraḓo ya khorondangi - ya kale na miswa - na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha . 
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) zwa ngangomu khathihi na vhuvha havhuḓi ha vhashumi , khethekanyo khulwane dza mbeu , ndango ya vhuholefhali na mbekanyamushumo dza vhaswa . 
Hezwi zwi itea nga u vhiga . 
Kha vha ṱalutshedza vhushaka vhukati ha ndango ya tshileme i pfadzaho na mutakalo wavhuḓi u lavhelelwaho  . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u swikelela ? 
Arali zwi tshi konadzea vha songo shumisa mavu o faranaho kana a magwada muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu  . 
CSI ine vha i khetha i nga wana thikhedzo ya GEMS ! 
Musi mbilaelo yo no shumiwa , Muḓisi wa mbilaelo u ḓo ṅwalelwa a ḓivhadzwa nga ha mawanwa a GEMS  . 
Thendelo ya u ita khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo musi vha tshi ita khumbelo . 
Naho vhunzhi ha mushumo wa zwithu zwa 3-D , u tshi tou itwa , mushumo I tea u khwaṱhisedzwa nga nḓowedzo dza u ṅwala . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho dokhumenthe dza masheleni a mudzulapo kana mudzuli na nḓila dza u ḓitshilisa  . 
U sedzwa ha pulane ya tshifhinganyana nahone hu ḓo vha kha u engedza tshanduko dza tshiimiswa dzine dzi kati zwazwino nahone dzine mvelelo dza hone dza ḓo tikedza nyaluwo ya ikonomi . 
Vha fanela u litsha u badela tshelede ya vhuunḓi ṅwana o no vha na miṅwaha mingana ? 
Vhuḓiimiseli he a dzhenelela ngaho ene muṋe na u sa lavhelela zwi si zwiṱuku kha thimu yawe , kha thandela iyi zwi vha vhuṱanzi ha izwi  . 
Mabulayo a si na ṱhoho ha khou tou ri lozwisa fhedzi sa shango na tshitshavha tsha vhaofisiri vha vhutsireledzi ha mulayo , miṱa na yone i khou lozwa vhokhotsi , vhomme , dzikhaladzi , vhakomana na vhabebi . 
U ita zwa makwevho , mushumo kana phrofesheni zwi nga langulwa nga mulayo . 
Vha nga ita khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi dzo vhalaho dza zwigidi  . 
Khwiniso ya Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi na Mulayo wa u Fhelisa Ndaṱiso ya u Rwa . 
U bva kha ṱhoḓisiso dzo itwaho kha madzangano a ndondolo , zwi vhonala hu tshi nga a hu na muthihi wavho o pikaho Beirut u itela tshumelo dza vhushumelavhapo u swika zwino  . 
Vhalani nomboro dzi re kha tsha monde na deithi dzi re nga fhasi . 
Munna ane a lowa hu pfi ndi tshivhimbili  . 
Maga a u ela u khwaṱhisedza , tshidzumbe , u vha hone na vhungoho ya sisiteme dza zwa mushumo na mafhungo  . 
Hu tshi tevhelwa nahone zwi tshi yelana na mulayo muṅwe na muṅwe , ndaka , pfanelo , mishumo na dziḽaibilithi dza mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 2242 dzi ḓḓo dzudzanywa ho sedzwa Mmbi ya Tsireledzo ya Lushaka u ya nga hune zwa tendelana na vhukando ha Minisiṱa wa Tsireledzo  . 
Dzikhamphani nnzhi na zwikolo zwi na dzidzhunifomo dzazwo  . 
Ndi yone i no bveledza pulane ya u shuma , ye ya thomiwa kha Ndima ya 2 , Luṱa lwa 1 , uri i vhe ḽiṅwalwa ḽi no shumiwa ngaḽo ḽine ḽa bula nga vhuḓalo uri , vhukumakuma , ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa , nga nnyi na hone nga tshifhinga tshifhio khathihi na migaganyagwama  . 
Tsumbo ya 2 : Arali mushumi a tshi tea u vuledza mushumo u todeaho nga tshihadu nga duvha lo tewaho , u tea u shuma nga ndila ine u do vha o vuledza mushumo wawenga he ha langanwa ngaho  . 
Mulayo wa vhuvhili ndi u ṱavhanyedzisa mbuedzedzo dza mbekanyamaitele na vhubindudzi kha sekhithara ya ndeme dza nṱha  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u na pfanelo , nga kha tsheo yawo , ya u fhelisa u swikelela havho kha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na tshumelo dzi elanaho kana tshiṅwe tshipiḓa tsha hone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , hu si na u ḓivhadzwa  . 
Ndi musi a tshi tuwa a vhuya nga duvha ili li tevhelaho  . 
Vha tea u ḓivhadza Khethekanyo ya u Vhea Mulayoni uri dokhumenthe i ḓo shumiswa ngafhi , u itela uri Khethekanyo i kone u dzhia tsheo ya uri ho ṱo ḓea Ṱhanziela ya Apostille kana ya Khwaṱhisezo naa . 
Minisiṱa wa Muhasho wa Muno , Phurofesa Vho Hlengiwe Mkhize , vha ḓo shela mulenzhe kha Mufhindulano wa Mupfuluwo wa Dziminisiṱa dzo fhambanaho dza Tshipembe ha Afrika une wa ḓo farwa ngei Musanda wa Swaziland u bva nga ḽa 2 u swika ḽa 4 Khubvumedzi 2017  . 
Mabindu asi a mbuyelo ndi khamphani dzo ṅwaliswaho u ṋekedza tshumelo kana u ṱu ṱuwedza ṱho ḓea dza tshitshavha . 
Mvelelo dza khumbelo ya musi hu tshi shumiswa thekhinoḽodzhi iyi dzi vhonala dzi sa gumi  . 
U ṱalutshedza uri mirando ya Batho Pele i shuma hani kha mishumo ya vhathu  . 
Zwithu izwi zwo itwaho nga vhathu zwi sumbedza vhufa ha mvelele yashu na uri ri tea u zwi ṱuṱuwedza na u fhirisa u zwi itela u wana mbuelo  . 
Arali vha nga shumisa tshiṅwe tsha izwi zwithu , kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha tshi shumisa nga nḓila yone . 
Nḓivho ya zwivhumbeo zwa luambo na milayo zwi ḓo thusa vhagudi u bveledza zwibveledzwa zwo lundwaho na u vhekanywa tshidele . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo 1 . 
Hu itea mini kha khumbelo ya thendelo musi yo no ṋetshedzwa kha DEA ? 
Vhasimamilayo vha tshifhinga tsha vhukoḽoni vho vhidzwa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na nḓivho nga ha zwa vhuloi kana manditi sa muthu ane a ita zwa vhuloi . 
Fhedzi mushumisi u tenda u shumisa mafhungo nga fhasi ha tshitatamennde tsha tshiphiri  . 
Usika mishumo , mveledziso ya zwikili , mveledziso ya ikonomi yapo na dzinnḓu ndi zwone zwine zwa khou dzhieleswa nṱha kha Masipala wa eThekwini , vho ralo Meyara Muhulwane Vho James Nxumalo kha Mulaedza wavho musi vha tshi Amba na Vhathu vha Ḓorobo iyo zwenezwino  . 
Ha ri Ndau i kha d(i vha vhukati na u ( la , Sankambe tsha vhidzelela tsha ri zwifuwo zwi khou fhela  . 
Vhathu ( HR ) wavho  . 
Luṱingo lwa misi yoṱhe lwa u badela lwa Muhasho wa zwa Mbambadzo na Nḓowetshumo ḽo ṱanganedza ṱhingo dzi swikaho kha 20 000 kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , na ndeme ya mbadelo dzo itwaho yo vha R210 miḽioni  . 
Kha vhupo ha mbambadzo ya dzitshaka kha zwibveledzwa zwa zwivhaswa zwa tshiluḓi , zwilinganyo zwa zwivhaswa na mbuletshedzo zwi ḓo vha khombekhombe  . 
CC i nga litsha u shuma nahone ya tama u balanganywa , kana ya balanganywa nga khamphani dzine dza kolodwa nga CC nahone tshelede yayo ya kovhekanywa kha idzo khamphani . 
Khemisi ya Khoria na ya nyimele ya PMB  . 
Uri mihasho ya muvhuso i khou langulwa lu bveledzaho naa  . 
A hu na thendelo ine ya toḓea fhedzi vha ḓo fanela u wana thendelo i no bva kha mufari wa nḓivho ya sialala na u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo  . 
U ḓivha uri ndi nomboro ifhio ine ya vha khulwane nga 2 kana ṱhukhu nga 2 . 
Shumani nga tshigwada tsha vhararu  . 
Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela . 
Musi wa maga aya pfutelelo na u shaya pfutelelo kha vhathu hu ḓo vha hone  . 
Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo , lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo  . 
Thero Hu tea u vha na thero ya mafhungo ine muṅwali a ḓisendeka khayo . 
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya fhira nṋa nga ṅwaha kha tshikimu  . 
Ngauralo , mulandu u nga iswa kha khothe ya sialala nga mutshutshisi mulangi kana muhulwane arali , nga kusedzele kwawe , u mulandu une wa tea u sengwa kha khothe ya sialala . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhone mutalombalo u thomaho kha nomboro dzo fhambanaho musi vha tshi khou u shumisa kha u vhala kana u tevhekanya nomboro . 
NCOP yo vhumbwa nga miraḓo ya 10 i bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe - miraḓo ya rathi ya tshoṱhe na miṋa ya vhurumelwa ho khetheaho . 
Zwimela zwi swikaho 290 zwi hone kha mutevhe nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa pfanelo dza zwimela izwo  . 
Demokirasi ya mulayotewa - zwiimiswa vhaimeleli vho khwaṱhaho na vhulamukanyi ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho thomiwa  . 
U linga u ṅwala zwi tea u dzhenisa ṱhoho dzine dza vha dza zwithu zwi no bvelela kha vhutshilo ha vhukuma . 
Sa tshipiḓa tsha izwi , zwi tou vha khagala uri maitele a vhudavhidzani ane a vha mutheo wa dimokirasi na vhudzheneli a si ṱhoḓea dza zwa poḽitiki kana vhuphuvhephuvhe  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano a tshi vhudzisa mbudziso uri a kone u pfesesa . 
Tshitshavha na ISS )  . 
Musi i tshi khou shanduka , nyanyuwo na mikhwa zwi a shanduka na zwone  . 
Mushumo wa tshifhinga tshiṱuku muhulwane nga u ralo ndi u ṱanganyisa zwo dzumbululwaho nga u wa ha ikonomi na u vhea ikonomi kha vhuimo vhu ṱavhanyisaho khonadzeo ya u pheliso ya magake a zwibveledzwa  . 
Khethekanyo ṱhulhu ya ( a ) i khou iledza muthu muṅwe na muṅwe a tshi pomoka muṅwe uri u khou shumisa vhuloi ha u vhanga vhulwadze kana fuvhalo kana tshinyalelo kha muthu kana tshithu , kana u bula dzina kana u sumbedza uri muthu ndi muloi . 
Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa , kana musi zwi tshi ṱoḓḓea uri hu ḓḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓḓo yaho  . 
Miṅwe mishumo a i nga korekwi nga mudededzi , nga nnḓa ha musi a tshi nanga u ita nga u ralo . 
Manwelwdzo mapfufhi nga ha ṱhoho khathihi na thikhedzo iṅwe na iṅwe . 
Ndi vhenga u tshimbila phephoni ndi tshi ya tshikoloni . 
Fhethu ha vhukhethelo hu ḓo tikedza ndingo dzi ṱoḓeaho u itela u swikela zwithu ezwi , hu tshi katelwa na u iswa ha zwiko zwiṅwe zwa tekeniki arali zwo tea , na u iswa phanḓa na nyambedzano dzi fhaṱaho dzi iteaho zwino na vhaṋetshedzi vha fulufulu vhahulwane  . 
Ndingano ya mbeu i amba u lingana ha kufarelwe ku linganaho kune ku si fane fhedzi zwi tshi dzhiwa uri zwi a lingana u ya nga dzipfanelo , mbuelo , mishumo na khonadzeo dza zwikhala  . 
Vho ea maamaisi o salaho mbudzi dzavho  . 
Netshedza thikhedzo ya poḽitiki na ya maano a vhuṱali kha Vhatshimbidzi  . 
Hezwi zwi a kona u bveledza musi vha tshi kona u zwi vhona uri u ima u vhala musi vha tshi swika kha tshithu tsha vhu 50 zwi amba uri vho vhala zwithu zwa 50 . 
Vha humbula nga zwe vha Muhasho wa vha Maḓi na vha Vhusimamaḓaka vha vhuya vha zwi amba uri hu tea u vha na mugudisi wa u bambela ane a vha a hone afho tivhani sa izwi vhana vha tshi fanela u bambela  . 
Tshitaila tshi tea u vha tsha vhuṋe , tshi ambaho thwii wa muvhali . 
Kha khethekanyo ya vhua hu sumbedzwa khaedu dzo livhanaho na bono ii  . 
Khumbelo yavho i tea u livhiswa kha Muṅwalisi phanḓa ha ḽa 31 ḽa Ṱhafamuhwe kha Muhasho wa zwa Vhulimi kha ṅwaha wa u fhedzisela une u ḓiṅwalisa havho ha vha hu khou fhela . 
Naho zwo ralo , izwi zwi amba uri a hu na tshikhala tshi sikelwaho vhagudiswa u shumisana kha mishumo nga zwigwada  . 
Hu nga si vhe na u shandula tshiṱeidzhi ho kalulaho vhukati ha mabono , vhupo na hone hu a elana . 
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu . 
Pfanelo dzi nga fhungudzea fhedzi u swika hune u fhungudza ha vha hune ha pfala  . 
Riferentsi ! 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea u bva kha Muhasho wa Mbammbadzo na Nḓowetshumo . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓu . 
Muvhuso wa tshiṱalula wo vha na vhuḓifhinduleli ha tshihaḓu ha u fhindula kha ṱhoḓea iyi yo khoḓwaho ya shango ḽoṱhe ngauralo zwa ita nzulele iyi  . 
Ndi Khothe Khulwane fhedzi dzine dzi nga thetshelesa dzikhumbelo  . 
Mutsiko wa u engedzea ha mbilu ( Diastolic ) ndi mutsiko wa nga ngomu ha tsinga dza mbilu musi mbilu itshi awela . 
Mafulufulu ashu zwa zwino a tea u livhiswa kha u shumiswa nga nyito na mvelelo  . 
Hone , musi hu na khetho-guṱe , hu vha na milaedza mivhili , muthihi u vha u tshi sumbedza dzulo ḽa u fhedzisa ḽa Phalamennde ine ya khou bva , ngeno muṅwe u tshi vha hone nga murahu ha khetho , musi Muphuresidennnde muswa na Phalamennde zwi tshi ṱanganedzwa  . 
Heḽi ifa ndi ḽine ḽa ḓo ṱharamuwa ḽi tshi ya kule na matungo oṱhe . 
Ni vhe na vhuṱanzi uri phara i na fhungoṱhoho na mafhungo a no tikedza ṱhoho , nauri ni shumisa maṱanganyi kha u ṱuma mafhungo . 
A huna milayo i no vhewa i no vhewa ya mbuelo dza dzilafho kha zwitatamennde zwa muhasho  . 
Hezwi zwi ḓo vha mutheo wa tshumisano vhukati ha vhashumisani vha tshitshavha nahone zwi ḓo thusa kha mvelaphanḓa ya ikonomi yapo  . 
Nga Tshivend(a khosi ya dzama hu fanela u dzhena in(we  . 
Hu sa athu fhela vhege mbili musi khumbelo yo ṱanganedzwa , Muofisiri wa Mafhungo kana Muthusa Muofisiri wa Mafhungo , nga nḓivhadzo , u ḓo humbela uri muiti wa khumbelo , nga nnḓani ha muiti wa khumbelo ya mafhungo a ene muṋe , uri a badele mutengo wo themendelwaho ( arali u hone ) khumbelo yawe i sa athu u shumiwa . 
Hei ndi ṱhoḓea ya mulayo  . 
Dziṅwe thero dzi katela mipfuluwo ya vhangwaho nga tshanduko dza kilima , mihumbulo ya tshitshavha nga ha zwivhumbwa zwine dzidzhini dzazwo dzo shandulwa , u kuvhanganya zwiḽiwa , na uri saintsi dza matshilisano dzi nga vhumba hani vhumatshelo ha Afrika . 
Ri humbela mabindu a muvhuso uri a ite mushumo muhulwane kha u bveledzisa vhukoni na u ṋetshedza vhukoni ha thekhiniki vhune ha ṱoḓiwa nga ikonomi  . 
Kha nyimele iyi ri fulufhela uri khaṱhulo iyi i ḓo thusa u tsireledza vhana kha thambulo na u dovha hafhu vha vha zwipondwa zwa maitele a khothe  . 
Vha khou ṱoḓa u ṱutshela thyeori dzi sa pfali , dzi sa vhonali dza vhulamukanyi kha sialala ḽa vhulamukanyi hu si na tshithu ( Eurocentric ) u ya kha u ṱalutshedza vhulamukanyi u ya nga ha tshenzhelo yavho ya nḓivho , sialala na zwithu zwa ndeme . 
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze u thomiwa ha thendelano iyi . 
U tenda u shanduka ndi zwa ndeme kha u konadzea ha u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Kha vha kwame Muhasho wa Vuṋdu wa Vhuendi . 
Zwi fanela u funzwa zwo ṱanganywa ho sedzwa nga maanḓa zwiito zwa u tandulula thaidzo , nahone hu vhe na ndivho ya pfunzo i re na ndeme i vhonalaho . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo TSP1 , khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ofisini ya tsini ya zwa badani kana ofisi ya u ṅwalisa  . 
Ro dzhenela kha tshivhalo tshi vhonalaho tsha thendelano kha zwa thodisiso na mveledziso na mashango manzhi na thendelano na mashango a EU ane a tutuwedza u dzhenela hashu kha mitevhe ya mbekanyamushumo dzavho  . 
Yo itelwa u khwinisa ndangulo ya khohakhombo , ndango na maitele a vhuvhusi . 
Mushumoitwa wa u thoma u vhambedza mvelelo ṱhanu dza nṱhesa dza ndeme , u vhona zwauri mafhungo oṱhe a u pulana o dzheniswa oṱhe nga nḓila yone  . 
Sa tsumbo , khophorethivi ya sekondari ine ya shuma na mafhungo a dzinnḓu i nga si ḓi vhidze uri ndi ya mbulungelo ya sekondari na khophorethivi ya khiredithi . 
Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Vhuendi ha Zwikepe yo Fhelelaho . 
Kha ṅwaha wo fhelaho ro kona u khunyeledza dzinyambedzano na European Union kha vhushaka hashu ha maano , nahone ri fulufhela uri muya we wa ri thomisa nyambedzano u ḓo di dzula u hone musi ri tshi khou khunyeledza dzinyambedzano dza Economic Partnership Agreements na mashango ane a vha kha dzingu ḽashu  . 
U ṱolwa ha mutakalo zwi a ṱoḓea nga maanḓa malugana na khombo dzine dza si vhe na maimo mushumoni u itela u dzhia tsheo arali maga a ndaulo a o linganaho  . 
U pfuluswa ha vhashumi vhoṱhe kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshiswa hu ḓo khwaṱhisedzwa nga u tou ṅwala nga DHA  . 
Ro swika kha hetshi tshiṱirathedzhi u tshi shumisa nga kha therisano dzo khwaṱhaho na ḓivhazwakale ya tshiimiswa  . 
Tshiṅwe tshifhinga mudededzi u shumisa mutevhe wa u sedzulusa kana shedulu ya u sedza sa nḓila ya u rekhoda vhukoni ha vhagudi . 
Ri ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u fhedza nndwa na khuḓano kha dzhango ḽashu , na u fhedza vhuvhusawoga na maanḓa a u langa nga vhathu vha re nṱha vha vhuaḓa  . 
Muthu ha koni u ḓisa tsheo ya tsedzuluso ya mulayo u tendela kana u hanela thendelo nga nnḓa ha musi muthu uyo o shumisa maitele a u humbela khaṱhululo o sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha 94 tsha Mulayo wa Phambano ya zwi tshilaho na Ndaulo BABS ya 14 na 15 , na ayo maitele zwo no khunyeledzwa  . 
Vhugudisi ha vhulanguli na mveledziso ya vhurangaphand(a , hu tshi katelwa na vhulanguli ha tshanduko , vhulanguli ha thandela na vhulanguli ha mushumo  . 
Arali zwigwada zwi na mbudziso dzi fanaho , kha vha ri tshithihi tshi vhige ngeno tshiṅwe tshi tshi nga tou vhudzisa dzimbudziso arali tshi tama u ḓadzisa  . 
Evans-Pritchard , sa tsumbo , o wana uri vhathu vha Azande vha a fhambanyisa vhukati ha zwine a zwi dzhia zwi tshi pfi vhuloi na manditi . 
DFO u ḓo rumela fomo ya khumbelo , na dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo , kha Central Firearms Register uri i sedzwe  . 
U isa mafhungo kha khothe ya sialala zwi vhonwa sa zwithu zwa u fhedzisela , nahone zwi itwa nga murahu ha musi ndingedzo dza u thoma dza tandulula khanedzano dzo bala . 
Musi Tshivhase a tshi swika a wana mud(i wa Dzat ( a u tshi ndi a pfumelwa hu sina vhathu  . 
Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati . 
U vhala ha musi muthu a eṱhe kana vhe vhavhili U vhala zwe a ṅwala na zwa vhaṅwe  . 
Sisteme dza vhuendi dzo vhumba thikho ya mishumo a ikonomi ya matshilisano Afrika Tshipembe nga u kona u swikela u tshimbidzwa ha vhathu na thundu  . 
Dziṅwe mbuelo dza u dzhoina Mbekanyamushumo ya Vhuimana ndi hedzi : Ri ḓo vha bugu ya GEMS ya vhuimana , u vhofholowa na ya u thoma u vha mubebi musi vha tshi ḓiṅwalisa . 
Khethekanyo ya 108 ya Ndayoyotewa yo fhiraho I ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 179 ya Ndayotewa ntswa u tshi thoma u shuma  . 
Kha vha gude u ḓivha arali u tshoṱelwa hu tshi khou ḓa u itea . 
Muhasho wa Pfunzo u a ḓikukumusa u tshi ṋekedza hetshi Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) kha nyambo dzoṱhe dza fumithihi dza Afrika Tshipembe . 
U thivhelwa u wana tshelede na kha zwishumiswa zwa masheleni hune mualuwa a nga tea u ya hone  . 
Kha vha rumele mbuyelo ofisini ya tsini ya SARS . 
Ho dovha ha topolwa khaedu dzi kwamaho u shumisa na maga a ṱoḓeaho kha u khwinisa nḓisedzo  . 
Zwiṱirathedzhi zwa u ṅwala na oraḽa zwine zwa tea u funzwa kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe zwi tea u anana na tshibveledzwa tshine tsha ḓo bveledzwa . 
Vhathu vha nga rambelwa zwithu zwo fhambanaho- vhuṱambo ha mabebo , munyanya wa mbingano , vhuṱambo wa zwa pfunzo , na zwiṅwe  . 
Honeha , Nḓivhadzamulayotibe kha Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ( NHI ) yo bva nga Nyendavhusiku hu tshi itelwa u khwinisa ndondola mutakalo kha mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe . 
Tsumbo ya inthaviyu Iyi ndi inthaviyu vhukati ha Maṱodzi na mudzulatshidulo wa khorwana ya u ṱanganedza matshudeni Yunivesithi ya Maitazwiṱoma  . 
Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Ri nga si kone u ita tshithu arali vhonkhetheni vho teaho vha shandukisa mihumbulo yavho vha ṱuwa  . 
Hei thekeniki i a konḓa , i ṱoḓa nḓivho yo khwaṱhaho ya nomboro . 
Zwinwe zwithu zwa malugana na pfunzo zwo no di talutshedzwa kha zwipida zwo fhiraho  . 
Ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha ṋewe maanḓa a u dzhenelela kha maitele a pfadzaho  . 
Fhedzi , khanedzano yo vha i nga ha ṱhalutshedzo u fhira ndaulo nga u tevhedza milayo ya bugu idzi  . 
Sa tsumbo , vhagudi vha nga humbelwa u amba tshifhinga musi tshikolo tshi tshi thoma , nga bureki na nga tshifhinga tsha musi vha hayani , kana musi vha tshi shundukisa u bva kha ngudo iṅwe vha tshi ya kha iṅwe . 
Ri shumisa nga kha u sumbedza vhukoni , khonadzeo kha na kha u humbela thendelo . 
Naa hu shumiswa zwishumiswa zwifhio kha u isedza tshumelo kha khasiṱama ? 
U amba nga ha zwine zwa thivhela vhubindudzi na u bveledza ndivho yavhui na mashango a nna khathihi na u vha na vhukonani havhui  . 
Mvelelo dzo vha dza uri u ya nga u fhungudzea ho khwathiswaho nga maitele a Muvhuso , muano u ya nga ndowelo u a dzhielwa ntha sa izwi u vhewa ha milayo hu hune ha vhofha kha mivhuso  . 
Ri tea u livhana na u shaya ndinganyiso ya zwa ikonomi na matshilisano vhukati ha vhathu phanḓa ha musi hu tshi nga vha na mbuedzano  . 
Izwi zwi tandulula khaedu na zwivhana zwo vhonalaho nga Muhasho wa Vhuendi kha u shumisa maano a kale , hu tshi katelwa Maano a Tsireledzo ya Dzibadani dza Lushaka a 2006 . 
Izwi zwi ḓo anzela u vha maitele a zwiṱepe zwivhili . 
U ya nga Ndayotewa ya 1983 Nnḓu iyi yo thomelwa vhaimeli vha tshigwada tsha vhathu vha Vhaindiya . 
Vhosedzheni vhe vha thusa Vho-Daswa ndi nnyi ? 
Ndivho khulwane a faneli u xela na u ḓiela ha tshifhinga tshoṱhe , ngauralo , ndi zwa ndeme  . 
ADZHENDA NA MAAMBIWA A MUṰANGANO Tshikoloni tsha haṋu ho vha na muṱangano nga Mugivhela wo fhiraho  . 
Kha vha vhalele vhagudi mbudziso nga u ongolowa nahone zwi tshi pfala . 
Tshumiswa dzi fareaho . 
Tevhedzelani mutaladzi uri ni wane uri avha vhana vha ita mini uri vha dzule vho kuna . 
Mutambo wa nyelelwa : Tshovani magaraṱa aya ni a pake nṱha ha ṱafula o sedza fhasi . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi hone , muṋe wa mavu u fanela u kwama ofisi ya Muhasho wa zwa Mavu u wana thuso arali ṱho ḓea yo itaho uri hu vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana mavu a ndimo . 
U vha hone mulayoni ha avho vhane vha fara maimo kha tshiimiswa hu fanela u fhirisa u sasaladzwa  . 
Naho zwo ralo , ri ḓo zwi swikelela nga vhunzhi arali vhatsila vha vha tshithu tshithihi na u ṋea muvhuso tshiimiswa tsho dzudzanyeaho u shuma natsho  . 
U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓḓani ha musi hu saathu fhela maḓḓuvha a sumbe tsho vhewa  . 
Kha vha fhe ngeletshedzo kha feme ya kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo  . 
Ri ḓo ṱuṱuwedza thandululo ya phambano dza Malagasy  . 
Thandela iyi i dovha ya vha mutheo kha u swikelela Bono ḽa 2030 ḽa NDP . 
Khabinethe na yone i khou dzhenela tshihumbudzo tsha vhutshilo na tshifhinga tsha Vho OR Tambo sa nḓila ya u sumbedza ṱhonifho na u ṱanganedza mushumo we vha ita kha u tshimbidza adzhenda ya u sa khethulula nga muvhala , u sa khethulula nga mbeu , demokirasi na Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa . 
U bveledza mbekanyamaitele ya vhushaka ha ifhasi , i elanaho na mbekanyamaitele ya muvhuso  . 
Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mvelelo dza vhulanguli ha odithi kha tshanduko ngomu ha ndingedzo dza Madzangano a Mitambo a Lushaka . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Isuzu ye ya vha i tshi khou shuma na GMSA lwa miṅwaha Afrika Tshipembe , i ḓo vha yone ine ya ḓo vha i tshi khou shuma u isa phanḓa u bva kha GMSA . 
Zwi amba uri zwikirini zwa khomphiyutha , phurodzhekhitha na radio zwi tea u dzimiwa arali zwi si khou shumiswa . 
Arali hu na dzithaidzo kha thandela , vha tea u divha nga hadzo nga u tavhanya , uri vha kone u dzhia maga a u dzi tandulula  . 
Kanzhi vhuraḓo ha muthu vhu fheliswa nga kha lufu kana u ḓirula mushumo  . 
Ndambavhuḓifhinduleli : Nga tshfhinga tshine ha ḓo vha na khuḓano vhukati ha iyi Nyendedzi na Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS o ṱanganedzwaho nga Bodo ya Dzithirasitii ya GEMS , Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS a ḓo vha one ane a ḓo dzhielwa nṱha nahone a ḓo shumiswa  . 
Khumbelo ya u ṅwalisa pfulo na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho  . 
Vha tea u badela mbadelo yo teaho  . 
Muṱangano wo dzhenelelwa na nga vharangaphanḓa vhahulwane vha mabindu u bva kha mashango a Afurika a 19 . 
Tshirendotshiseisi tshi no amba nga ṅwedzi tshine vhadededzi vha nga tshi shumisa arali vha tshi ṱoḓa . 
Bindu ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽi bindulaho nahone ḽo ṅwaliselwaho VAT fhasi ha mulayo wa Mulayo wa VAT wa 1991 - ḽo ṅwalisaho lwa khombe-khombe kana ḽo ṅwaliswaho nga u funa ha muṋe waḽo - ḽi nga ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisela u badeliwa murahu mbadelo ya diziḽi nga u ḓadza VAT 101D , Application for registration of diesel refund  . 
Vharema vhanzhi vha khou farwa nga vhulwadze vhune ha pfi VWFM  . 
Ri fanela u ṋetshedza tshumelo yavhuḓi kha vhubindudzi , vhuendelamashango na vhaṅwe vhathu vhoṱhe  . 
Khabinethe yo tendela hafhu u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa Muṋe Mushumisi na Murengi wa Mutevheṱhanḓu wa Zwivhaswa zwa Nyukuḽia na Multi-Purpose Reactor  . 
Vha ita lini khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ? 
Ambani tshifhinga tsha awara dza 12 nga awara na hafu ya awara kha watshi lutanda . 
Ndi pfanelo yavho  . 
Vhuvhusi vho songo khwaṱha na ndaulo i songo lingana ya maraga ya masheleni ya mashango o bvelelaho o vhalaho ndi hone vhubvo ha dziedzi  . 
Vhukati ha vhupo ho kwameaho ndi Masipala Wapo wa Elias Motsoaledi , Masipala Wapo wa Marblehall na Masipala Wapo wa Matatiele . 
Vho ṱanganedzwa kha Voḽomu 65 ya Gurannḓa ya Mbofholoho Ri pfa ro ḓala nyofho na ṱhonifho khulu kha Mudzimu Ramaanḓaoṱhe musi zwo bulwaho nga Vhafunzi Vho-Tshifhiwa Irene  . 
Maimo a tshumelo a fanela u vha o teaho a dovha a vha na zwine a amba kha mushumisi wa idzo tshumelo  . 
Muhwelelwa a nga si farwe nge a ṋetshedzwa Ndaela ya Tsireledzo  . 
Dokhumethe dzoṱhe dzi tea u fhelekedzwa nga Memorandamu na Atikili dza Tshumisano , dzwine zwa tea u vha zwo ṅwalwa kha bugu nahone zwo sethifaiwa kha siaṱari ḽi ṅwe na ḽi ṅwe nga Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho  . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha songo tambula musi vha tshi lingedza u pfesesa zwine zwa khou bvelela musi vha tshi khou rekhoda dzinotsi  . 
U swika polani nau ṋea zwithu madzina na mivhala yazwo . 
Khabinethe na yone i khou farisana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndivhuwo kha Miraḓo ya Mashango a SADC kha u fulufhela na u tenda u nanga Afrika Tshipembe sa ḽone ḽine ḽa ḓo vha Mudzulatshidulo wa SADC nga Ṱhangule 2017  . 
U ṱuṱuwedza milayo na mikhwa ya Tshumelo ya Muvhuso ya dimokirasi yo tsireledzwaho nga ndayotewa nga u ṱoḓisisa , u sedzulusa , u lavhelesa , u davhidzana na u vhiga zwa ndaulo ya muvhuso . 
U vulwa hafhu ha mbilo dza mavu zwi tshe zwo ima nga nṱhani ha Mulayo wa Khwaṱhisedzo ya Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu , 2014 ( Mulayo 15 wa 2014 ) wo bulwa sa u sa shumiho nga Khothe a Ndayotewa . 
Kha vhaunḓiwa vha re na miṅwaha ya 21 na u fhira uri vha ṅwaliswe a vho ngo tea u vha vha na mushumo wa tshoṱhe  . 
Muthu ane a dzhia tsheo kha phambano ndi muhatuli  . 
U itela mbilaelo idzi dza tshifhinga tshipfufhi zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu zwa khakhululo kha nḓowetshumo zwi a thoma u bvelela  . 
Muṱoḓisisi ane a khou shuma iyi thandela , ane a nga kwamiwa malugana na mafhungo nga vhuḓalo ndi , Mufumakadzana Jennifer Joni . 
Mbekanyamushumo dza u vhulunga dzi khou thomiwa u itela muvhuso wapo na vhashumisi vha hayani vha swikelele mbofho dzavho  . 
U ṱanganya tshumelo na u rumela kha vhaṅwe nga nnḓa ha musi huna muthu we ita khumbelo khothe , hu saathu fhela miṅwaha ya fumi , uri mukolodi a sa vusuludzwe , nahone khumbelo yo tendiwa  . 
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi , Vhusimamilayo na vhuhaṱuli . 
Muphuresidennde o nangwaho Vho Adama Barrow , vhe vha nangwa sa Muphuresidennde muswa wa Gambia vha na fulufhelo ḽa uri nyambedzano dzi ḓaho dzi ḓo vhuedza mashango aya mavhili . 
Bugwana ya tsumban ḓila i ḓo dumbedzisa arali huna dokhumenthe dziṅwe dzi ṱo ḓeaho  . 
Kha vha wane ngeletshedzo ya tshipentshela , fhedzi kha vha vhone zwauri pulane i khou swikelela thodea dza vhupo . 
Zwino ṅwalani tshiṱori tshine khatsho inwi na vha muhali . 
Nḓila ya kuitele a i nga ḓo vha u vhea muholo wa fhasisa muthihi u mona ikonomi yoṱhe fhedzi u wana zwitandadi zwo teaho nga sekhithara na vhupo  . 
Vhaimeleli vha ṋekedza mafhungo malugana na tsireledzo mushumoni kha mutholi kana komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana , hune ṋetshedzo dza vha dzi songo kona u swikelwa , kha tshipikiṱere  . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano , khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe  . 
Khoro i fanela u tendela migaganyagwama phanḓa ha musi ṅwaha wa muvhalelano muswa u tshi thoma , nga murahu ha nzudzanyo ya vhukuma na u davhidzana na wadi dza komiti na zwiṅwe zwigwada zwa vhane vha vha na dzangalelo kha vhupo ha havho  . 
Muelo , nyaluwo na hune makete wapo wa vha hone zwi ita zwithu zwihulwane kha u ita uri tshiko itsho tshi vhe tshine tsha nga aisana na mawe madzhango  . 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea nga maṅwalwa : U vhalela u pfesesa ndi zwithu zwa ndeme vhukuma nahone thekhiniki na maitele ane a thusa vhagudi kha u vhala nga vhuronwane zwi fanela u vhonwa sa zwi no khou tikedza ndivho iyi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo , Application for an individual housing subsidy ine ya wanalea kha Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu , banngani na ofisini dza mimasipala . 
Zwo rali , muvhuso u ḓo shumisa maano a u takusela nṱha ane a vha hone kha Muvhuso u ya nga hune wa kona ngaho  . 
Minista vho amba nga ha uri ri kokodza hani thikhedzo u itela madzangalelo ashu a lushaka nga kha mushumo wa vhushaka ha dzitshaka  . 
U shumisa luambo nga u humbulela ndi iṅwe nḓila ya u dzumbulula , u khwaṱhisa , na u ita mavhala a zwi bvaho mihumbuloni yavho . 
Ri na lungano lwavhuḓi lwa u anetshela na kha pfunzo ya nṱha . 
Kha vha vusuludze ḽaisentsi yavho Poswoni ya tsini  . 
Domba ( lone ( li tshinwa nga vhasidzana vho fhiraho vhushani na tshikandani  . 
Riṋe , sa vhurangaphanḓa ha mutakalo ha lushaka , ro dzhia tsheo ya u ya phanḓa na u vha khagala na vhuḓifhinduleli ri tshi ḓivha ṱhoḓea ya ndinganyiso ya zwibveledzwa zwa tshifhinga tshipfufhi na zwithu zwa ndeme zwo sedzwaho mbekanyamaitele dzashu dza tshifhinga tshilapfu  . 
Transnet yo fhaṱa themamveledziso ya zwiporo yo konisaho migodi ya shango ḽashu u tshimbidza maṱorokisi manzhi nga kha mikano yashu a tshi ya kha mimakete u mona na ḽifhasi . 
Kha vha dzhenise vhurifhi ha u ṱuṱuwedza na ṱhanziela u bva kha murengisi wa nnḓa . 
Masindi na Lufuno vho ya u ka maḓi mulamboni wa Mutshunduḓi , vho mbo ḓi posa tombo maḓini ḽe kumvu , ngweṋa ya mbo ḓi bvela nnḓa . 
Nanga i do sengulusa mafhungo na kana u tola muhumbeli , nga murahu ha afho ya dzhia tsheo i na ndivho malugana na vhuhole kana u thogomelwa zwa muhumbeli  . 
Kha masipala woṱhe hu na senthara mbili fhedzi dza zwa mutakalo  . 
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe , madzina a vhukwamani na nomboro dza lutingo na zwidodombedzwa zwa masheleni  . 
Izwi zwi t ( od(a u pulaniwa zwavhud(i na u lwisa u tinya u gidimela u swikelela muhumbulo muhulwane  . 
SITE I sumbedziwa mafheloni a tshifhinga tsha muthelo  . 
A si mishumo minzhi ine ya ḓo tshimbidzwa nga wadi  . 
Haya mafhungo a si a tsivhudzo ya mushonga kana dzilafho nahone a songo vhuya a ima vhuimoni ha tsivhudzo na dzilafho o ṋetshedzwaho nga dokotela wavho . 
Zwimangadzo na zwithu zwi songo lavhelelwaho ndi tshipida tsha mutambo . 
A hu na ngade fhedzi ri na mashudu ngauri ri dzula tsini na phakha . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha tshivhalo tsha zwithu zwi re na masiandotiwa kha ikonomi ya shango ḽashu . 
U dovha wa sedza kha u alusa u manḓafhadzwa ha vhafumakadzi , u imelelwa havho hu linganaho kha zwiimiswa zwi dzhiaho tsheo na tsireledzo yavho khathihi na u bvelela sa zwe zwa vheiswa zwone kha Tshiteṅwa 9 tsha Ndayotewa . 
Zwiṅwe zwa zwibveledzwa izwi a zwo nga shumiswa kha thebuḽu ya pulane ya u funza . 
Oda matheriala i no nga sa semennde dzine dzo ṱangana dza vha bege dzine dza lemela 25kg ? 
Vhathu vha vhonalaho vhe na mutakalo na mafulufulu vha tou vha tshone tshiga tsha u dzhiela nṱha NDP . 
Vha elelwe : vhadzhiamikovhe vha nga vha tshipiḓa tsha zwigwada zwi no fhira tshithihi , nahone a vha vhi fhedzi avho vhane vha simesa u ambesa ! 
Maraga dza 70 kha gireidi 5 kha maimo a asesimennde na maraga dza 70 kha maimo a asesimennde kha gireidi 6 zwi a fhura tshoṱhe mvelaphanḓa ye mugudi a ita vhukati ha ṅwaha zwine zwa nga ṱalutshedzwa kha tshitatamennde , khoudu , kana mahumbulwa . 
Naho vho vhiga zwiwo zwa vhutshinyi kha tshipholisa tshapo , nyimele i isa phanḓa na u bvelela  . 
U konanya na u langula CBP khathihi na u shumiswa hayo wadini  . 
Vhashumeli vha muvhuso , vhadededzi na vhaṅwe vha ḓo wela nga ngomu ha muhanga u fanaho sa vhaṅwe vhashumi  . 
U alusa u avhanya u anganedzwa ha e-khomese nga SSMEs na u shumiswa ho anavhuwaho nga vhadzulapo vhohe vha Afurika Tshipembe b mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma nahone u langulwaho nga muvhuso wa vunḓu  . 
U bva afho Tshivhi o d(o thoma u luvha Tshilume  . 
U tevhekana ya u ngudo dza mumono wa vhege mbili i nga tevhela nzudzanyo iṅwe na iṅwe , tsumbo , mumono u nga thoma nga u vhala , wa bvela phanḓa nga u ita nyedziselo ( u amba ) zwine zwa tevhelwa nga u ṅwala . 
U ya hashu afho sa lushaka ho vha u khwaṱhisa na u tikedza u dzhenelela ha vundu  . 
Vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani vha re kha tshiimo tshi shushaho vha nga dzula fhethu ha tsireledzo vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga tshiimo  . 
Zwipiḓa zwe zwa ombedzelwa nga muvhala ndi zwa mishumoitwa ye ya ingwa nṱha khathihi na zwishumiswa zwiine zwa nga shumiswa kha ṅwaha wa 3 , zwo ṱanganywa na mishumoitwa ya vhuṱumanyi i elelaho i tshi bva kha miṅwaha 1 na 2  . 
Maṅwalwa a tea u ṋetshedzwa hu saathu fhela ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na vhanwe vhagudi . 
Arali vha tshi ṱoḓa u vhambadzela nnḓa ha shango tshishumiswa vha ḓo ṱoḓa thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo  . 
Vhunṱhanṱha - Tshipiḓa tshi takadzesaho kana tsha ndeme tsha nganetshelo , tshi anzelaho u ḓa u fhedzani . 
Vhunzgi ha vhaofisiri a vha pfesesi uri CRNRM ndi mini kana vha na mihumbulo yo fhambanaho ya uri i nga shumiswa hani  . 
Mun(we na mun(we u na pfanelo ya u tshila fhasi ha muvhuso une wa dzhia tsheo kwao , une wa thetshelesa zwililo zwa vhathu phand(a ha musi u tshi dzhia tsheo , une wa n(ea t ( halutshedzo dzine dza pfala wa dovha wa n(ea thasululo ya dziphambano nga kha khothe yo d(iimisaho  . 
Zwino ṅwalani madzina a nyito idzi zwikhalani zwi re kha mepe wa mihumbulo . 
Kha ḽa Afrika Tshipembe ndi vhurereli vhu sa ṱanganedzwi ngauri a vhu weli kha vhurereli vhuhulwane , kana a vhu weli kha vhurereli vhu ṱanganedzeaho . 
Musi vho no dzhia vhuḓifhinduleli hovhu vha ḓo isa phanḓa na u vhulunga kha bodo  . 
Muvhuso wo ita milayo miswa ya u tsireledza vhupo  . 
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi a badela kha mutengo wa u katelwa nga GEMS . 
Musidzana a tshi fhedza u tshina tshikanda u a dzhena dombani , fhedzi- ha arali domba ( la ima , tshikanda tshi songo ima musanda wonoyo musidzana u a kona u dzhena dombani a songo tshina tshikanda ha pfi u kho u d(ubunya  . 
Mafhedziseloni , u ya nga vhushela mulenzhe ha vhurereli ngei Biritheini na Amerika zwigwada zwa vhathu vha nṱha na vhashumaho a vha anzeli u shela mulenzhe kha mishumo ya kereke  . 
Vhushelamulezhe nga vhathu kha vhuṱambo u vhu ndi ha ndeme ngauri Phalamennde i lwela u ita uri tshiimiswa tshi swikelee nga vhathu na u ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe nga vhathu kha kushumele kwayo  . 
Tshumisano yavho na u pfesesa zwi khou livhuwiwa  . 
Mulayo u talutshedza zwithu zwa ndeme kha dimokirasi na u thonifha vhutshilo ha muthu hu tshi angaredzwa na Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
Zwi davhidzaniwa hani ? 
Kha nyimele ya vhaimeli vha vhupo , u thomiwa ha komiti ṱhukhu dza wadi hu thusa vhaimeli nga u vha eletshedza kha zwithu zwi kwamaho tshitshavha  . 
Musadzi wa Mpho ndi nnyi ? 
Ndi zwifhio zwe zwa bvelela nga murahu ha musi muambi o no amba ? 
Vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa . 
Sa zwine zwa nga vha zwo sumbedzisiwa nga mvelaphanḓa dzo fhambanaho kha miṅwedzi i si gathi yo fhelaho , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa tshikhala tshaḽo tsha u vha mudzulatshidulo wa SADC u khwaṱhisa hetshi tshiimiswa tsha dzingu tsha vhuṱhogwa , nga maanḓa u khwaṱhisedza u ita zwe zwa pfaniwa khazwo kha muṱangano muhulwane na u khwaṱhisa tshoṱhe maano a dzingu . 
Musi luswayo ( dzina ḽa thengiso , muano kana tshiga ) lwo ṅwaliswa , a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho . 
Vha fanela u tevhedza maga maṅwe na maṅwe a khaṱhululo , arali a hone . 
Madzangano a vhashumi o tea u itea thendelano ya pfanelo dza vhashumi na mbuelo na u langa vhushaka ha zwa nḓowetshumo  . 
Vha ḓo takalela u ḓivhadzwa nga ha tsheo maelana na khumbelo yavho ya tswikelelo kha rekhodo ? 
Vha tshipiḓa tsha tshikimu tsha dzilafho tsho khwaṱhaho nahone tsho imaho zwavhuḓi siani ḽa masheleni tshi vha ṋetshedzaho khetho dza mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dzo fhambanaho dzo lugelaho ṱhoḓea dza vha muṱa wavho . 
Hezwi zwi ḓisa luvhanḓe lwa u tikedza tshanduko dza mbekanyamaitele , maitele a mabindu na vhuḓifari ha vharengi vha vhuendelamashango , u ya kha sekithara ya vhuendelamashango i yaho phanḓa , ine ya nga shela mulenzhe lwa vhuhali kha u wana dziSDG . 
Arali maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho sa zwe a buliswa zwone kha maṅwalo a tsedzuluso ya u tea o rumelwaho miraḓo a sa wanala hu saathu fhela ṅwedzi wa mabebo , ri ḓo bvisa muunḓiwa kha Tshikimu  . 
U rwelwa ṱari uhu ndi ha ndeme ngauri hu khou khaula u fhelisa zwa tshifhinga tsha mulovha zwa ḓomupasa Afurika Tshiphembe . 
Mulayo wa mutheo wo vha u wa uri vhuḓifari vhu bveledzaho kha dziṅwe nyimele zwi nga itea ha sa bveledze kha dziṅwe  . 
Mbueloguṱe ya muṱa ya ṅwedzi ya muhumbeli a yo ngo fanela u fhira R3 500  . 
U funza zwivhumbeo zwa luambo zwo ḓisendeka kha tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani ; zwi so ngo itwa thungo zwo ima nga zwoṱhe . 
Zwo tsireledza lwa tshidzumbe na lwa mulayo kha u shumiswa hu si na thendelo  . 
Tshipikwa nyangaredzi ndi u swikela luvhilo lwa mbalotshikati zwalwo lwa u dauniḽouda lwa 100 mbps nga 2030 . 
Tsumbo dza mbudziso : Ndi zwipiḓa zwingana zwi no lingana he tshivhumbeo tsha kovhekanywa khazwo ? 
Vha nga kona u vhea izwi kha tshikalo tsha u eḓanyisa u vhona uri naho saizi ya zwo putelwaho i tshi nga ḓi vha yo fhambana , zwi na tshileme tshine tsha ṱoḓou lingana . 
Fhedzi uri vha kone u rea khovhe vha tea u ita khumbelo ya mureiwakhovhe ane a rea uri a ḽe ene muṋe na vha muṱa wawe  . 
Tshipiḓa tsha vhu 195 tshi amba mikhwa na milayo ya u langula ndaulo ya muvhuso , zwine zwa fanela u ṱuṱuwedziwa nga PSC  . 
Dzimbeu dza dzitshaka dzo lindela , U vuswa nga vhududo vhu ḓaho ; Musi dzo no swura maḓi a mvula ; Shango ḽi ḓo ḓala vhudala . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya mugudi ( LL1 ) , ine ya wanala kha DLTC . 
Nga murahu kha Gireidi ya 3 nyito ya mveledziso ya u ṅwala i nga ṱanganyiwa na nyito dza u vhala dza u thoma . 
Uya nga muya wa khalaṅwaha na nga u tevhela muya wa Vhuthu , Khabinethe i ita khuwelela kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u thusa vhathu vha shayaho na miṱa zwitshavhani zwashu . 
Muhwelelwa a nga ita aphiḽi kha tshigwevho tshe a tshi ṋewa . 
Nga u ralo tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha khou tshi vhona kha tshipiḓa itshi tsha mulayo a tshi ngo vha afho nga phoswo  . 
Nyolo ya 1 : U bva kha u kona u ya kha mvelelo ya thodiso na mvelaphanda i do thusa hani kha nyaluwo ya ikonomi na tshiimo tsha vhutshilo  . 
Khophi ya fomo i tea u ṋekedzwa muraḓo  . 
Vha elelwe - pulane i tea u swikelea  . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo , khothe iṅwe na iṅwe I tea u takalela ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe I pfalaho ya mulayo ine ya yelana na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe kha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si anane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe . 
Themendelo na pfunzo zwo gudwaho u vhumba nḓila dza vhudavhidzani ha tshiofisi hu si na tshiṱalula na u fhaṱa vhushumisani vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Vhan(we vha ri o vhusa Lushaka lwa Vhavend(a e Dzata ngeno vhan(we vha tshi ri o vha na kholomo nnzhi Swongozwi  . 
Mafhungo a re a fha fhasi ndi manweledzo fhedzi . 
U ṱola : Zwitshavha zwi nga humbela masipala u khetha komiti ya vhaimeleli vha tshitshavha u ṱola maitele na u tsivhudza masipala nga ha zwithu zwa ndeme zwa u engedza na u khwinisa tshumelo  . 
Fhedzi vhutshilo vhu ḓo ḓi ya phanḓa na u shanduka lwa khwine . 
Nga nnḓḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu , u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma  . 
Ndi zwa ndeme uri maga a tshumelo o khethwaho a vhe a na muelo u pfadzaho wa zwine zwa khou ṋetshedzwa  . 
Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo  . 
Ambani na khonani yaṋu malugana nauri ni vhona u nga tshiṱori tsho fhela hani . 
Ndi khou tama u hadzima maipfi a vhuṱali a Vho E. 
Mbuelo dza CBNRM kha vhadzulapo dzi tea u edana na mutengo wa u tshimbidza mbekanyamushumo ya CBNRM  . 
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni ; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa  . 
Masheleni ane a nga lingana R2 biḽioni o no kuvhanganywa nga vhatholi vha linganaho 29 000 vhe vha itela mbadelo dza vhaswa vha linganaho 270 000 . 
Vhungoho na vhufhulufhedzei ha vhathu vha konḓaho , sa musi ndi khou amba , zwo humbulelwa vhukuma , u vhonala vha khombo , sa mukomunisi  . 
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo yo tiwaho ya IRP6 phanḓa ha ḓuvha kana nga ḓuvha ḽine mbadelo ya tea u itwa . 
Mugaganyagwama wa ṅwaha u tea u sumbedza zwipikwa zwa IDP  . 
Muvhuso wa lushaka , nga milayo na nga maṅwe maitele-vho , u fanela u thusa vunḓḓu u bveledza maanḓḓa a ndaulo a ṱoḓḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2  . 
Fhedzi tsireledzo yothe i wanala kha khethekanyo ya 8 ine ya amba zwauri Mulayotibe u shuma kha milayo yothe na u kombetshedza vhusimamilayo , vhulanguli na vhulamukanyi zwi tshi fhambana na mulayotewa wa kale we wa vha u tshi alusa maanda a phalamennde  . 
Zwiṅwe zwigwada zwa dzangalelo zwi katela vhoramabindu , madzangano a thengiso dza inifomala , zwigwada zwa vhupo , nz  . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndingo . 
Muhasho wo ṱuṱuwedza zwikolo u thoma dziṅwe kiḽasi nga zwone zwiṋe  . 
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi nga u tou pomba . 
Tsha vhuvhili , u shela mulenzhe ha Evangeḽikhaḽa nga khomishini na vhukhakhi ha khakhathi dza tshifhinga tsho fhiraho  . 
Thosani nga khoini . 
Mazwifhi nga ha nzudzanyululo iyi ya zwa ndaulo o phaḓaladzwa nahone ndi fulufhela uri tshitshavha a tshi nga ḓo xedzwa  . 
Arali hu na mafhungo o dzumbiwaho , ḽiga iḽi ḽi na ndivho ifhio nahone hu na u sumbedza mbuelo ya nnyi na nnyi i re khagala nga kha u dzumba ayo mafhungo ? 
Miraḓo Mihulwane i ḓo ita mishumo ya vhudzheneleli ha nyanḓadzamafhungo na vhafaramikovhe u itela u vhekanya mvelaphanḓa dzo itwaho kha mvelelo dza kotare ya vhuṋa . 
PMBs dzi ḓo katelwa u bva kha mbuelo dzi re hone , nahone musi mbuelo dzavho dzo no fhela , Tshikimu tshi ḓo isa phanḓa na u badela mbuelo idzi . 
U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe  . 
Property Trust yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe yo fariwaho kha mashango a nṋda yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe miṅwe yo farwaho vhuponi ha fhano rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho tshelede yo badelwaho u shumisa zwifha ṱo mbadelo ya u shumisa tshisikwa , tshiolwa , luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa . 
Miraḓo ya tshitshavha na Komiti dza Wadi vha tea u tshenzhela mutevheṱhanḓu uyu uri vha kone u dzhenelela nga nḓila i pfadzaho  . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe ; vhagudi vha bvela phanḓa na u tevhekanya zwiwo zwa u bva kha vhutshilo havho ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na thevhekanyo ya zwifanyiso zwa zwiwo nga u tevhekanya . 
Kha vha ṱalutshedze u tshimbilelana ha phambano na mvelelo kha nyimele yo fhambanaho ya bindu  . 
Ndeme ya thero ya tshelede i dovha ya ombedzelwa hafhu kha maitele a u renga na u rengisa  . 
Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka . 
CRC i amba uri nyito kana tsheo iṅwe na iṅwe ine ya kwama ṅwana i fanela u vha i tshi khou tsireledza ṅwana . 
Mafhungo a vhuimeli a swika hune a konḓa zwi tshi elana na uyo ane a sedzulusa zwigwada zwa madzangalelo zwine zwa nga konadzea kha tshitshavha tsha vhadzulapo vho khethwaho u itela Mafhungo a wadi dza vhuimeli hune zwa vhuya zwa tou konḓa mayelana na uri ndi nnyi a sedzulusaho zwigwada zwa madzangalelo a zwa polotiki u bva kha zwitshavha zwa vhadzulapo na uri zwi khethwa hani kha komiti dza wadi  . 
Izwi zwo ita uri hu vhe na mutakalo na vhutshilo ha tshifhinga tshilapfu kha avho vho kavhiwaho . 
Nga nnd(a ha ngoma dzo bulwaho afho nt ( ha , hu na dzi tevhelaho dzine ha pfi ndi dzone dza Vhavend(a sa vhusha , domba , tshikanda , na u tamba vhutuka  . 
Miṱani a ite tsedzuluso uri naa zwi funwaho nga ṅwana ndi zwifhio . 
Musi hu tshi nwalwa zwipiḓa zwa maitele a u pulana kana maitele oṱhe a tea u lingwa lu siho fhasi ha luthihi nga themo . 
Nga maṅwe maipfi , u sia nnḓa phimo ya thengiselano , tsumbo dza ikonomi dza ndeme dzoṱhe dzo no vha khwiṋe  . 
B Nga thekhisi  . 
U shela mulenzhe ho fhelelaho ndi mutheo wa filosofi ya demokhirasi ya Afrika Tshipembe  . 
Mulayo uyo u dovha wa langa maitele a mazhendedzi a u thola a phuraivethe na tshumelo dza vhutholi ha tshifhinganyana , hu u itela u tsireledziwa ha vhathu vhane vha khou ṱoḓa mushumo . 
Mafhungo a ndeme kha tshitshavha ? 
Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria arali vho farwa mashango ḓavha . 
Arali Mushumisi muṅwe na muṅwe a tshi shumisa matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo zwo ṋetshedzwaho kha na nga kha webusaithi ya SARS nga u pfuka mbetshelwa dzo dodombedzwaho hafha , SARS i na pfanelo ya u dzhia vhukando vhuṅwe na vhuṅwe vhune ya vhona ho tea u tsireledza vhuṋe hayo na madzangalelo maṅwe kha webusaithi yeneyo , matheriala na zwi re ngomu  . 
Ngauralo , u khwaṱhisa tshanḓa itshi tsha vhulamukanyi ha maanḓalanga a sialala zwi ḓo thusa zwi khagala kha u khwaṱhisedza uri muhwalo wa mulandu kha khothe dza tshizwinozwino u a fhungudzea zwihulwane  . 
O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala . 
Makole a rathi a si thanga ya muthu  . 
Deloitte Actuarial and Insurance Solutions vho tholwa sa vha vhaleli vha Tshikimu u bva 1 Fulwi 2007  . 
Naho ofisi dza madzhisitirata dzi fhethu ha tshumeo ha Master hune ifa la mufu la nga vhigwa hone , dzina maanda matuku nahone dzi do fhirisela zwothe zwa ifa na dziwili , na ifa line la vha ntha ha R50 000 nga mutengo , kha ofisi ya Master ya vundu . 
Uri vhathu vhane vha wana tshumelo vha tea u vha na zwine vha amba musi hu tshi dzhiiwa tsheo ine ya kwama tshumelo ine vha khou i wana  . 
Ro Ofisi ya Dzingu ya Mpumalanga na Khothe ya Madzhisiṱiraṱa ya dzudzanya na Kapuṱeni Vho JBB Mashele uri vha ambe na vhana nga Kabokweni vho shumisana kha Ḓuvha ḽa Khothe ya Nnyi na nnyi ya ha vhutshinyi na u vha tshimbidza seleni hu valelwaho vhafariwa . 
Hezwi zwi katela na u vha na vhuṱanzi ha uri zwi no khou itea khathihi na mafhungotsivhudzi na tsheo zwi tshimbile nga ngona mafhungoni a kushumele kwa IGP  . 
Fhethu , tshifhinga na ḓuvha ḽa muṱangano  . 
Hezwi zwi amba zwauri dzangano li tea u vha lo khwatha nga maanda uri li kone u ita mushumo walo , mbekanyamushumo i tea u vha ine ya nga bveledza tshelede , nahone zwishumiswa zwi do tsireledzwa na u shumiswa zwavhudi  . 
Buḓo ḽa u vhala : U vhala u bva phanḓa a tshi ya murahu , u bva kha monde u ya kha tsha u ḽa na u bva nṱha a tshi tsisa . 
Ra ri vha fanela u vha na dzisenthara dza mitambo na dza mavhengele dza khwine u nga havho vha dziḓoroboni . 
U kopa na u engedzedza phetheni dzo leluwaho dza dzhomeṱiri U kopa na u engedza u tevhekana ha dzinomboro ho leluwaho u swika kha 80 nga vhothihi , vhhombili , vhoṱhanu na vhofumi . 
Zwo sedzwaho zwino ndi nga ha uri vharangaphanḓa vha sika hani kilima ire na mikhwa  . 
Vha nambatedze maṅwalo oṱhe a u tikedza ane a tshimbilelana na mbilaelo . 
Tshiṱetshu tsha Muphuresidennde vha kale Vho Nelson Mandela , muhaga kha u lwela mbofholowo na vhupfumedzani ha shango ḽashu , tshi ḓo tibulwa Union Buildings sa tshipiḓa tsha khumbudzo . 
U wana mbuelo ya tshumelo idzi kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu , khumbelo dzi tea u itiwa dza livhiswa kha Mulanguli Muhulwane wa muhasho wonoyo  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tea u engedza mutevhe nga madzina a vhaṅwe vhathu hune Muphuresidennde a ḓo kona u vhea vhathu u bva kha uyo mutevhe muswa  . 
Khonṱhiraka yavho yo fhela nahone ntswa i saathu thoma nga tshifhinga tsha mbadelo i tevhelaho  . 
Kha vha lavhelele uri hu do vha na dzikhudano . 
Muanewa muhulwane u vha o no vha muthuḓe magumoni a tshiṱori ? 
Mulayotibe wo iswa vhathuni u itela vhukwamani nga Ṱhafamuhwe 2017  . 
RLF ( Application for Refund of Motor Vehicle Licence Fees ) ( Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi ) i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi . 
Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe i na Khethekanyo dzo tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde , u ne Mulayo uyo u ita mbetshelo kha- a u thoma Khethekanyo dzine dza vha na khethekanyo nthihi kana mbili ; na b u ṋea maanḓalanga kha Khethekanyo kana tshidzulo kha Khethekanyo . 
Maimo a u Linga o vhekanywa kha masiaflari mavhili-mavhili o adziwaho  . 
Ri humbula avho vho lovhaho nga tshifhinga tsha khakhathi dze dza vha dzo lambedzwa nga muvhuso dza 1980 na 1990 dziḓoroboni na mivhunduni yashu . 
Ndima ya 1 i tsireledza milayo ya ndemesa ya Ndayotewa nahone , ngauri ndi ya ndemesa zwi a konḓesa u i shandukisa . 
Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa milayo ya fhano hayani na u langa mbekanyamaitele ya masheleni ; fhedzi nga phanḓa ha hezwi , u lavhelesa nga nḓila yo khwaṱhaho na u dzhia vhukando ho sedzwa ḽifhasi ḽoṱhe zwo no vha zwithu zwo teaho nahone zwi sa thivheleiho  . 
Vhushumisamupo i katela zwigwada zwinzhi zwo fhambanaho  . 
Mushumo wa mudzulatshidulo ndi u sumba nḓila miraḓo kha adzhenda u itela u swikela ndivho dza komiti  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya visa , BI-84  . 
U ya nga Mulayo wa Khoro ya Lushaka ya Bophuthatswana wa vhu 29 wa 1979 Khoro dza Lushaka kha vhupo ha kale ha Bophuthatswana dzi na maanda a re thungo a u langula milandu yothe ya kutshilele ine ya kwamao mvelele na mulayo wa tshirema  . 
Vha fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri vhadededzi na vhalanguli vho gudiswa u shumana na khaedu nnzhi dza malugana na u vhifha muvhilini ha mugudiswa . 
Ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi khou anetshelwa nga huswa ? 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Mbadelo dza Ndaka ya Masipala wo thoma u shuma nga dzi 2 Fulwana 2005 . 
Ho themendelwa uri sekhithara dza zwiimiswa zwo tiwaho , zwo vhewa tsini na mihasho ine ya vha na vhudifhinduleli kha sekhithara i tshimbilelanaho  . 
Bugu dza zwiṱori zwipfufhi zwi no takadza dzi re na fhungo ḽithihi kana mavhili kha siaṱari . 
A hu na tshipida na tshithihi tsho tendelwho uri tshi gandiswe kha tshivhumbeo tshifhio na tshifhio kana ndila-de - ng ndila ya thekiniki kana mini hu si na linwalo la thendelo lo thomaho la netshedzwa nga vha Public Service Commission  . 
Ndi muthu ane a ḓo ḓisa tshenzhemo khulu nga murahu ha musi vho shuma sa Minisiṱa Muhulwane wa Portugal u bva 1995 u ya 2002 na u shuma sa Mukhomishinari Muhulwane wa Tshavhi wa UN u bva Fulwi 2005 u ya Nyendavhusiku 2015 . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u tea tea u ita khumbelo iyo nga u tou ṅwala nahone a ṋekane nga zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi  . 
Tsumbanḓila dza Milingo dza gireidi hedzi dzo dzudzanywa kha khoḽumu na dzirou tharu . 
Ngona ya kumedza kathihi na ṱhoho zwo wanala zwi zwa ndeme khulwane kha tshifhinga tsha u vhofholowa na nga murahu ha mbebo u itela zwithu zwa ndeme  . 
Ndi zwifhio zwiṅwe zwine na zwi ḓivha nga Nothembi ? 
Naho hu na thendelano ya u engedza tshifhinga tsha tsengo u itela nḓivhadzo dza ḽikumedzwa , a hu na nḓivhadzo dza ḽikumedzwa dzo ṋetshedzwaho nga miraḓo dzo vhewaho kha mbekanyamushumo u itela khanedzano nga tshifhinga itshi  . 
Matshimbidzele kha u tshintsha vhuṋe kana fhethu zwi do buliwa nga Dzindaulo  . 
U ginwalisa hu nga katela u kuvhanganya muthelo ( sa tsumbo PAYE ) , u badela UIF kana u vha na lhanziela ya bindu  . 
Vhupfiwa nga vhathu vhu ḓo vha hone Phalamenndeni u bva nga ḽa 2 - 4 Luhuhi 2010 . 
Ngudo dzo themendela u phaḓaladza nga u eḓana ha Dzisenthara na u vhekanya nga zwigwadatopolwa ha fhethu ha tshumelo hu re hone ha mihasho ya ndeme u itela u engedza tshivhalo tsha vhathu vhane vha nga swikelela tshumelo , u fhungudza vhukule na mbadelo dza u tshimbila , na u fhungudza ṱhoḓea dziṅwe dza vhubindudzi ha themamveledziso ya u ḓadzisa . 
U shuma kha vhuthihi zwo dovha hafhu zwa vhonala ino vhege musi hu tshi khunyeledziwa thendelano ya miholo ya fhasisa ya lushaka na kha maga a u dzikisa vhushaka ha vhashumi  . 
Mulayo wa Lushaka u tea u ita uri maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a shume u ita mishumo yao a si na nyofho , tshiṱalula na u dzhia sia  . 
Kha ṅwedzi wo fhiraho Afrika Tshipembe ḽo thoma na mushumo waḽo wa u vha muraḓo a si wa tshoṱhe wa Khoro ya Tsireledzo ya Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshakha ( United Nations Security Council )  . 
Hune ha tea uri hu fhatiwe theomveledziso ntswa ya maanda a mudagasi a fhasi , hu do tea uri hu vhe na nyambedzano vhukati ha munetshedzi na khasitama malugana na tshifhinga tsha u fhata theomveledziso  . 
Khaṱhululo ya nga ngomu i fanela u itwa hu sa athu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha musi Muhumbeli o ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiiwaho maelana na khumbelo  . 
Thambo i sumbedza u dzhielwa nṱha huhulwane hune shango ḽashu ḽa sedzwa ngaho nga mashango a dzitshaka  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Nga 2011 Tshikimu tsho badela mbilo dza ndeme i swikaho R15  . 
Khabinethe i ṱanganedza o fhedzwa zwavhuḓi ha Madalo a Muvhuso nga Muphuresidennde Vho Zuma kha Federal Republic of Nigeria u bva nga ḽa 8 u swika ḽa 9 Ṱhafamuhwe 2016 , e a khwaṱhisa nyambedzano dza mashango aya mavhili dzi re hone dza polotiki , ikonomi na u farana kha matshilisano . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde . 
GEP ḽi ḓo dovha ḽa ṋetshedza thikhedzo ine i si vhe ya masheleni kha SMME dzi no kwama zwa vhulimivhufuwi u itela uri dzi tshimbidzwe lwa phrofeshinaḽa sa zwiimiswa zwine zwa vha na phurofiti  . 
Ivhana na vhuṱanzi uri vhaṅwe vhathu vha songo nyadziwa kana u vhaiswa . 
Zwine ya ita ndi u vhona uri ṱhoḓea dza vhafumukadzi dzi a angaredzwa na u ṋetshedzwa  . 
Lushaka lwa vhathu vha re na vhuḓikumedzeli vhuhulwane  . 
U a nwesa , zwa ita uri a thathwe mushumoni  . 
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a mutevhe wa zwin(we zwipid(a zwa vhut ( hogwa zwa Mulayo wa Nzudzanyele ya Matholele wa 1997 , sa zwe wa khwinisiswa zwone  . 
Bugu Ndaula ya Vhudifari na Matshilele a vhothe vha shumelaho Muvhuso ndi thikho i khwathisedzaho mavhusele kwao na vhudifari ha vhothe vha shumelaho muvhuso  . 
U buletshedza na u vhambedza mbalo yo fhelelaho u swika kha 999 hu tshi shumisiwa zwiṱuku kha zwihulwane kha zwinzhi kha zwiṱuku kha na u lingana na u swika kha . 
Idzi nḓila a dzi tou vha nnzhi , fhedzi hu nga vha na khonadzeo ya thengiso . 
Fhethu ha tshumelo dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000  . 
U dzhielwa nṱha ha vharema , ngauralo , mulayo khethululano ya mushumo muthihi wo livhiswa kha dokotirini ya uri zwivhuya zwi tibedza vhuvhi he ha itwa uri zwi wanale  . 
Khabinethe yo themendela uri Mulayotibe wa Tshanduko ya Tshumelo dza Mutsho wa Afurika Tshipembe wa 2013 u anḓadzwe uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dokhethe dza mapholisa dzi elanaho na matshimbidzele a zwa beiḽi na tsireledzo ya matshimbidzele a tsireledzo ya mulayo na ya matshimbidzele a mulayo  . 
Mbilaelo yashu ndi uri ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi i ya shanduka , ri nga kha ḓi ṱuṱuwedza ḽifhasi nga vhushai na hone , vhudzuloni ha u phaḓaladza mbuelo dza lupfumo na mveledziso  . 
A vha ḓadzi fomo ya khumbelo . 
Ri ḓo vhea nḓowetshumo nga nḓila yo tsireledzeaho vhukati ha tshanduko ya vhuendi ngei Gauteng  . 
Zwidodombedzwa zwa zwa mihasho i kungedzelaho zwi a ṅwalwa kha Sikhu ḽa  . 
Vhaholefhali vha nga wana nyengedzedzo ya thungo ( ine ya ḓa i kha tshivhumbeo tsha sabusidi ) kha nnḓu dzavho u itela uri vha kone u tshila nga vhone vhaṋe kha vhupo ha u dzula ho ḓoweleaho  . 
Mbetshelwa ya thalutshedzo iyi i do nekedzwa wanala kha Dzindaulo  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri mihumbulo yoṱhe ya zwigwada zwoṱhe zwo fhambanaho zwi re na madzangalelo o fhambanaho zwi a galatshwa na u ṱanganedzwa nga afho hune zwa nga konadzea ngaho  . 
Ofisi ya zwa badani i ṋetshedza bammbiri ḽa dupuḽikheithi ya goloi ḽi ngaho sa ṱhanziela ya u ṅwalisa , ṱhanziela ya ndungelo u tshimbila badani , disiki ya ḽaisentsi kana mabammbiri o xelaho , o kheruwa , o lozwea na musi maleḓere kana maṅwalwa a si tsha vhalea . 
Khovhe dzo ṱun ḓwaho a dzo ngo tea u rengiswa . 
Vhashumisi vha nga vhona , u kopa , na u dzhenisa kha drive ya computer , u phurintha na u phaḓ aladza zwire ngomu kha ino website , kana tshipida tshiṅwe na tshiṅwe u itela ṋekano ya mafhungo kana arali ndivho hu u ḓ ivhadza vhaṅwe nga zwine zwa vha kha website na u sa rengiswa ha mafhungo . 
Fomo dzi wanala sentharani dza ndingo dza goloi . 
Nga tshifhinga tshine zwo leluwa uri tshelede endedzwe u mona na ḽifhasini , a zwi ṱanganedzwi uri ndiliso na mbadelo dza u litsha mushumo u tshi ya u awela dza sa badelwe vhashumi na vhana vhavho vha vhaunḓiwa mashangoni a sili oṱhe  . 
U vhala tsenguluso ya bugu . 
Tshithu tshihulwane tshi o katela u bveledzwa ha zhendedzi , muhanga wa vhohe na maitele a kulangulele kwa nivho ya zwa vhulimi  . 
Vhapondwa na zwigevhenga vha tea u tendelwa u wana ngeletshedzo ya mulayo kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tsengo  . 
Musi IDP yo fhedzwa , i tea u iswa kha khoro ya masipala u itela u sedzuluswa na u themendelwa  . 
Vhutshinyi ha dzikhakhathi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana - u fhelisa vhutshinyi uho zwo vha zwone zwa ndeme  . 
Mbekanyamushumo dza Madzulo a Vhathu na Sabusidi nyambo dza tshiofisi dza 11  . 
Vhashumi vhane vha shumiswa kha thandela na vhone vha nga vhaliwa sa zwibviswa zwa mutheo . 
Iṅwe na iṅwe yadzo yo dzhenisa phesenthe ya 0,3 kha nyaluwo ya GDP  . 
Mafhungo a vhuḓilisi ( hu si nga mbeu fhedzi ) a katelaho vhaofisiri vha muvhuso a dzhiwa sa a si mafhungo , ngauri nḓowelo ya kuhumbulele ndi ya uri madzema a vhuḓilisi ha phuraivethe a vharangaphanḓa ha ṱutshelani na mushumo wavho wa tshitshavha  . 
Kha vha vhone zwauri pfanelo na mishumo ya zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ndangulo zwo buliwa zwavhudi kha mulayotewa  . 
U livhanya mivhala na zwivhumbeo . 
I dovha ya ṋetshedza tshumelo dza ndango ya thandela dza phurofesheni u alusa kushumele kha nḓisedzo ya mishumo ya GCIS . 
Vhabebi vha muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano  . 
Khabinethe i vulela muṅadzi vhoṱhe vhe vha swika kha makhaulakhani na vhawini vha Pfufho dza u Funza dza Lushaka dze dza farwa nga ḽa 27 Luhuhi 2016 . 
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa  . 
Kha vha vhone uri mirado ya tshitshavha vha nga kona u wana dzipholisi musi vha tshi dzi toda  . 
Khoudu 3 : Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18 . 
Kha vha ṱalutshedze uri musi izwi zwi ntshi itwa kha tshitshavha muthu ane a zwi ṅwalwa anga shumisa dziminete dza muṅwaleli , rekhodo dza tshitshavha na notsi dza mutshimbidziu itela u wana mafhungo arali zwo tea  . 
Bongi Shabalala , mugudi wa miṅwaha ya 12 wa Gireidi ya 5 ngei Tshikoloni tsha Phuraimari tsha Fundani , o phulusa kutukana kwa tshikolo kwe kwa vha ku tshi khou nwela khothe damuni . 
Arali izwi zwa itea , Muredzhisiṱarisi u ḓo dzudzanya hafhu nḓivhadzo ya vhathu vhoṱhe ya u shandukiswa ha dzina  . 
Tshiṅwe hafhu u fhungudzwa ha u sa lingana zwi vha zwi tshi khou itelwa mabindu  . 
Kha vha ṱalutshedze muṱangano  . 
Izwi zwi d(o khwinisa kuvhusele ku si na tshidzumbe  . 
U shuma ha khothe khulwane idzi mbili zwi amba uri zwazwino ro limuwa nga ha tshipikwa tsha khothe khulwane kha vundu ḽinwe na ḽinwe kha shango ḽashu . 
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 . 
Lindiwe ha ngo ḓivha uri a ri mini . 
Maga kha mutevhethandu wa thandela katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano  . 
Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , ine ya vha na miraḓo ya 14 , vhaṱanu vha hone vho tholiwa nga Phuresidennde nga themendelo ya Buthano ḽa Lushaka . 
U ya nga Khethekanyo 165 ya Ndayotewa , ndaulo ya vhulamukanyi kha shango ḽa Afrika Tshipembe yo fhiwa dzikhothe , dzine dza vha na vhuḓivhusi nahone dzi tou vha fhasi fhedzi ha Ndayotewa na mulayo  . 
Shumani ni kha zwigwada . 
U vhiga ndi maitele a u amba vhukoni ha mugudi kha vhagudi , vhabebi , zwikolo na vhaṅwe vhafaramikovhe . 
Musi luvhomba ulu lu tshi denyefhala , dzi vha dzi khou fhungudzea nahone mbilu i wana malofha a si gathi ya thoma u ṱahelelwa nga muya mufhe , zwine zwa nga vhanga zwiṱhavhi zwa khana , na vhulwadze ha mbilu . 
Hezwi zwi nga humisela murahu mveledziso kana mvelaphanḓa kha IDP kana dziṅwe thandela  . 
Matheriaḽa u re kha modulu u bva kha matheriaḽa we wa bveledzwa nga madzangano a tevhelelaho a tshi tikedzwa nga vhe vha ita mutingati navho vha mashangoḓavha  . 
Sa tshipiḓa tsha heḽi fulo , Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala ( Cogta ) wo vhofholola vhaofisiri vha Thekhiniki vha Masipala vha 150 u ya kha mimasipala nga vhuphara uri vha vhe tshipiḓa tsha fulo heḽi ḽa u kulumaga khathihi na u tikedza mimasipala kha ṅwaha woṱhe . 
Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru  . 
Wekishopho ndi dza ndeme saizwi dzi tshi ṋetshedza mafhungo na u tshenzhedza vhathu kha zwiṅwe zwiteṅwa na u ṋetshedza tshikhala tsha mveledziso ya mbekanyamaitele na u dzhia tsheo  . 
Zwiala zwa lushaka zwo sikwa nga ṱhuṱhuwedzo ya mvusuludzo ya shango ḽashu . 
Zwo ralo-vho na kha muhulwane  . 
Nga murahu ha u amba na vhashumisani na nṋe , Ndi humbela thendelo ya u isa phanḓa na mbudziso iyo  . 
Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba  . 
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
Ndi tshi ḓadzisa , kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha , ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho . 
Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala , phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala . 
Nga fhasi ha ṱhoho iyi thendelo na u laṱwa nga fhasi ha ndeme ya maraga zwi a shumaniwa nazwo  . 
Pulane ya mveledziso ya tshumisano , u gaganya gwama na u vhea iṱo kha kushumele  . 
Ndivho yashu hu tea u vha u ṱoḓa u swikela maanḓa a vhuthihi ha u shuma roṱhe  . 
Kha tshiimo tsho ṱanḓavhuwaho , ri ḓo dzhena kha luṱa luswa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo ya Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ine ya ḓo engedza ndeme ya ndondola mutakalo kha vhashai . 
Muiti wa khumbelo u tea u rumela fomo dzo ḓadzwaho kha ofisi ya tsini ya South African Revenue Services Customs and Excise . 
U anganyela na u vhala u zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 1000 nga u fulufhedzea . 
Maḓuvha a u thoma na a u fhedza mushumo  . 
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho  . 
U amba nga tshak dzo fhambananaho dza dziatikili dzi re kha gurannḓa dzapo . 
Mbadelo dza mbuelo ya tshumiso ya ndaka Mbadelo dzine dza badelwa kha tshikwama tshine tsha khou tikedza ndondolo na u bvelaphanḓa ha u shumiswa ha zwi tshilaho zwo fhambanaho Thendelano ya u bindudza vho ṱanganelana U ṋetshedza dzikonṱiraka U langa vhoṱhe pfanelo dza ndaka ya muhumbulo uri vha humbule zwavhu ḓi nga tsheo ine vha ḓo i dzhia  . 
Mme awe vho ḓipfa hani musi a tshi vhuya hayani na milenzhe yo khakhaṱhela matope ? 
Hune zwa konadzea , u bvisa khombo ndi khwine  . 
Kha senthara dza u guda , u konḓelela ho ḓisa nndwaa nga vhathu vhanzhi nga tshifhinga tsha vhuria vhu rotholaho nga murahu ha u iledzwa ha dzangano ḽa mbofholowo na u farwa ha vhunzhi ha vharangaphanḓa vhahulwane vhaḽo  . 
I khethekanya ṱhoḓisiso dza vhanna na vhafumakadzi - dzi thaidzo dzavho , dziṱhoḓea na u swikela maanḓa a tshomedzo  . 
Mulilo  . 
Ndima iyi i o vhekanywa nga u tevhekana zwavhui kha Gazete ya Muvhuso  . 
Muvhigo u tea u ṋewa khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya mme , kana khothe ya vhana he khumbelo ya u dzhia ṅwana ya itwa hone  . 
Hu na vhadzheneli vho vhalaho vhane Komiti dza Wadi dza shumisana navho u shuma mishumo na thasiki dzavho  . 
Ndivho ndi ya u konisa vhulangi vhuvhili kha u ṋeana mafhungo , na u tikedzana kha zwa thekhiniki na u ita vhusedzulusi , u dalelana na u shumisana kha u bveledza kushumele . 
Ho vha hu shango ḽa mashika , tsiku , tshampungane tshi vuḓaho , ḽo sinaho , ḽa vhathu vhanzhi vho fhelelwaho nga maanḓa , ḽe ḽa vha ḽi na maḓagala o hasekanywaho hoṱhe , ḽa dovha ḽa vha shango ḽe ḽa dzhia buḓo ḽi itaho uri vhuṅwe vhupo vhuvhe ha zwiṱaraṱa zwo kunaho , dziḽeini dza vhuḓi , na maluvha a fhufhumaho a tshimbidzanaho na hatsi vhudala vhu lilaho zwiṋoni na zwiṅwe , nahone vhupo ha nnḓu dzo lugelaho mahosi na vhaṱanuni , nahone he ha vha huna nyimbo dza vhudi na lufuno . 
Nyimele i ṋaṋaho fhasi yo korela fhasi mikano ya zwine thuso ya mashangoḓavha ya nga swikelela , vho ralo  . 
U shuma fhethu hune ha fhisa na u rothola  . 
Phemithi nthihi i bviselwa vhuṋe ha tshiendisi tshithihi . 
Ro dzhia ḽiga ḽa u shumisa masheleni a muvhuso nga nḓila ya vhuṱali na u tumula tshinyalelo , fhedzi ri sa khou bva kha mushumo wa ndeme wa muvhuso na ṋetshedzo ya tshumelo kha vhathu vhashu  . 
Ngauralo ro khwaṱhisedza uri ri ḓiḓowedza tshoṱhe kha thendelano ye ra ita kha vhakhethi vhashu u ṋetshedza dzinnḓu dza miḽioni nthihi nga tshifhinga tsha themo ya mathomo ri ofisini  . 
Khabinethe yo tendela tshumiso ya vhashumi vha muvhuso vho ḓirulaho mishumo na vhane vha kha ḓi shuma sa dziḽekitshara kha Tshikolo tsha Lushaka tsha Muvhuso ( NSG )  . 
Naho a tshi ḓo vha a tshi khou ṱaṱisana na vhaṅwe miṱaṱisanoni ya ḽifhasi , ndivho yawe khulwane zwa zwino ndi u tamba miṱaṱisanoni ya mitambo ya Olympic . 
Minisiṱa wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo vha ḓo dovha vha livhanya muhanga uyu na Mbekanyamushumo ya Tshumelo dza Mishumo ya Vhaswa . 
Tsumbo , u sanda , u khethulula kana u kwanyeledza , u sa londola , u sema na u nyefula , u pomoka na u lavhelela zwithu kha mulala  . 
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri zwiṅwe zwa zwo bulwaho zwo no ḓi thoṅwa ; fhedzi ri a tenda uri arali zwa itwa nga tshumisano zwi ḓo kona u vha na vhuleme nahone zwa thusa kha u lwisa vhutshinyi  . 
Masheleni avho a ḓo ṱanganyelwa nga tshithihi tsha fumimbili tsha mbadelo dza muthelo wa ya goloi yavho yo badelwaho zwi tshi ya nga goloi yavho nga ṅwedzi muṅwe na muṅwe we muthelo wa goloi yavho wa vha u tshi kha ḓi shuma . 
Phungudzo ya fulufulu tshi nga engedza lutamo lwa u bvelela u fhira vhaṅwe kha ikonomi yashu , ngeno ri tshi khou thusa u fhungudza vhushai ha fulufulu musi fulufulu ḽi tsha vho vha hone  . 
Vhuloi ho thoma u dzhiiwa sa maitele a vhathu vha songo bvelelaho na uri zwiito zwa vhuloi zwi dziiwa zwi tshi lwa na tshanduko ya tshizwino-zwino na mvelaphanḓa . 
Vha ṋee muthu o itaho mbilo tshandani  . 
Hu si kale muvhuso u ḓo bvisa liṅwalo ḽa mbekanyamaitele uri tshitshavha tshi ḽi vhone  . 
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha phiriselo ya mikovhe . 
Muambi wa vhuvhili a no hanedzana na ṱhoho u tikedza mihumbulo o imelela thimu yawe . 
Mashango a tea u bva kha maipfi a ḓa kha nyito maelana na mukatelo wa mbeu kha mbekanyamaitele dzine vha dzi ṱanganedza  . 
Khumbelo i yoṱhe ine ra vha nayo ndi ya uri na riṋe ri nga tendelwa ra sa tsha vha hone masiari a ṋamusi  . 
Thanga ya Murole ndi vhathu vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 vha saathu u vhuya vha mala  . 
Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mufarisa Mudzulatshidulo wa NCOP , khophi yo sethifaiwaho ya bugu yavho ya vhuṋe khophi yo sethifaiwaho ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva , arali vha na yo khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho  . 
Itani zwithomathoma zwa mivhala yo fhambananaho kha tshifhaṱuwo tsha tshimange . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Milayo ya Vhulangi ha Mupo wa 2016 Phalamenndeni . 
Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde , kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo , nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓḓa ha musi ṱhoḓḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓḓa nga iṅwe nḓḓila  . 
Muṱangano u rera nga ha phurosese dza u pulana dza IDP  . 
U sasaladzwa ha vharangaphanḓa na vhaofisiri hu nga ḓisa u engedzea ha mutsiko na khuḓano kha masia oṱhe na u ita uri u vhupfumedzanyi vhu konḓe  . 
Hu tshi ri zwiḽiwa zwavhuḓi , muzika na khonani dzi funeaho , zwoṱhe zwi hone . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha muṱa wa haṋu . 
U fhulufhedzea ndi mutheo wa QLTC , uri vhathu vhoṱhe vha ḓo fariwa nga u lingana na uri vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe kha pfunzo vha ḓo shuma u ya nga mitheo ya mulayo na mbekanyamaitele . 
U ya nga havho Yesu ha ngo vhuya a vuwa vhafuni  . 
Sa izwi u muṱangano wa u fhedza wa Khabinethe wa 2013 , miraḓo ya Khorondangi i tamela maAfurika Tshipembe Maḓuvha a Madakalo o fhumulaho , a mulalo nahone o tsireledzeaho . 
Naho thaidzo idzi dzi khulwane , riṋe ri tendelana khathihi na u tikedza zwitevhelwa zwe zwa bulwa nga mawanwa a ṱhoḓisiso  . 
Nahone ri fulufhela uri , nga tshino tshifhinga , u vusuludzwa hafhu ha ndingedzo dza tshitshavha tsha ḽifhasi dza uri hu wanale thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha nndwa hedzi zwi ḓo anwa mitshelo , u itela uri vha Israel na vha Palestine vha kone u ḓifhelwa nga mulalo na tsireledzo sa vhahura vhane vha dzula kha mashango avho a ḓi langaho  . 
Musi vha tshi founela Senthara ya Ṱhingo kha a zwa masheleni  . 
U thetshelesa , hu si u tou pfa muungo wa zwine zwa khou ambiwa , ndi zwone zwa ndeme kha u ṋea phindulo ya vhuṱali kha ḽifhasi ḽo ri tangaho . 
U ya nga Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma tshigevhenga na tshone tshi ṱoḓa thuso na u kona u wana uri ndi zwifhio zwine zwa tea u shanduka u itela u thivhela u khakha hafhu tshifhingani tshi ḓaho  . 
Nga fhasi ha tshipiḓa tsha 4 tsha PAJA mulanguli a nga ṱoḓa u ita tsedzuluso kana u ita nḓivhadzo na u dzinginya maitele musi hu sa athu dzhiiwa tsheo  . 
Kha vha lwise vhuvhava malugana na nzivhanyedziso , kha vha vhe na vhut ( anzi ha mafhungo ane vha vha nao , vha khwat ( hise na vhubvo hao  . 
Sa i zwi ri nga si kone u tshila ri si na zwiḽiwa , zwi ḓo vha zwo tea u katela zwiḽiwa kha ṱhalutshedzo iyi  . 
Ndi vhiḓifhinduleli havho sa murenga nnḓa u vhala vha dovha vha tevhedza maitele a tshimbilelanaho na ṱhoḓea dza phemithi ya zwa u renga zwa zwifuwo . 
Tshipiḓa tsha 88(3) tsha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho tshi sumbedza uri tsheo nga mulanguli wa thendelo u ṋetshedza kana u hanela thendelo dzi fanela u tshimbilelana na PAJA  . 
Thesite na milingo ya Gireidi ya12 i modereithiwa kha Vunḓu . 
Vha ḓo ṅwaliswa sa u vha muswayi wa phukha musi vho no khunyeledza khoso . 
Tsumbo ya 3 : U netshedza vhutanzi hune hu si vhe hone na zwone zwi na thaidzo  . 
Vho Ali vho amba uri vhone na Pele ndi vhone vhatambi vhavhili vhane vha vha vhone vhomakone vha vhukumakuma kha pulanete yoṱhe . 
Mulayo ine ya wanalea yunivesithi  . 
U engedzea ha muhwalo wa vhalwadze zwi vhea muvhilo kha zwiko zwa masheleni , naho hu si na maitele a u dzudzanya hafhu  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo SASSA . 
Tshialameli tshine tsha u edzisa tshi ḓo sedza kha dziSMME dza 50 kha Tshiṱiriki tsha Bojanala nahone tsha dzi tikedza lwa miṅwaha miraru u itela uri dzi kone u ḓiimela lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndi tshi engedza a ri tou vha ikonomi i yoṱhe ine ya khou vhulunga nga maanḓa kha sekhithara ya fulufulu . 
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu . 
Zwine zwa ḓo isa phanḓa na uri dededza musi ri tshi ḓikumedza u lwisa vhutshinyi ho dzudzanywaho na u khwinisa vhulanguli , vhukoni na kudzudzanyele kwa madzhendedzi ashu a thevhedzo ya mulayo . 
Bada dza thologeithi dzo sumbedzisa uri muhumbulo uyu u vhonala u tshi shuma zwavhuḓi  . 
U dzhenelelana ha mvelelo U thetshelesa na u amba , u vhala na u sedzulusa , u ṅwala , u humbula na u ṋea muhumbulo , ndivho ya mibvumo , maipfi na girama , naho zwo ṋekedzwa sa mvelelo dzo fhambanaho , dzo tea u ṱanganywa musi hu tshi funzwa na u asesa . 
Namusi i ḓivhea sa Committee Room E249 na uri i shumiselwa miṱangano ya komiti  . 
Ni pfuke zwiṱaraṱa zwiraru ni ḓo kona u wana giratshi , ni tshi tou i fhira ni ḓo wana kereke i kha tshanḓa tshauḽa . 
Humbelani mudededzi vhaṋu vha ni sumbedze kutambelwe kwa founu i sa shumi . 
Pfufho dza Lushaka ndi pfufho dza nṱhesa dzine shango , nga kha Muphuresidennde , ḽa ṱhonifha vhadzulapo vhaḽo na vhabvannḓa vho khetheaho . 
Nd(ala iyo yo swika na kha phukha dza d(aka  . 
Mashudumavhi , naho zwo ralo , hoyu muvhigo u ri isa tshoṱhe kha sia ḽia  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma hu tea u ṱuṱuwedza tshirunzi tsha vhapondwa na zwigevhenga , na u khwaṱhisedza uri a hu na ane a amba u fhira muṅwe kana tshiṱalula  . 
Humbulani nga Mutsireledzi wa Tshitshavha sa mulauli ane a nga kona u sedza kha masia othe a thaidzo  . 
Nyambedzano vhukati ha madzangano a polotiki u itela u dzhielwa nṱha ha zwigwada zwa vhadzulapo zwo xedza nyito na u kanganyisa phambano vhukati ha vhuḓifhunduleli ha tshitshavha na vhuḓifhinduleli ha dzangano  . 
Khabinethe i tamela tshigwada tsha Proteas mashudu kha lwendo lwa mitambo yavho ya Khirikhethe ngei India u bva nga ḽa 29 Khubvumedzi u swika 7 Nyendavhusiku 2015 , na u tamela mashudu dziSpringboks phanḓa ha mutambo wavho wan deme wa Ndevhe ya Ḽifhasi ṋamusi ( Mugivhela )  . 
Ndi nnyi ane a nga wana thuso ya phungudzo ya tsiku ? 
U amba nga hazwo . 
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa phukha na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho . 
TSHIPIDA TSHA 5 tshi na Ngeletshedzo dza fumithihi dza u shuma kha zwitshavha . 
Tshanḓanguvhoni tshi khou tandululwa nga maitele o fhambanaho , ane a katela : Milayo ya Vhuḓifari ha Vhashumi vha Muvhuso ; u thomiwa ha yuniti yo khetheaho ya nndwa ya u lwa na tshanḓanguvhoni u fana na Yuniti ya Vhugevhenga ho Dzudzanywaho ya Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe ( SAPS ) , Mutshimbidzi wa Ṱhoḓuluso ya Vhugevhenga ha Ndeme ; Yuniti ya Vhugevhenga ha Makwevho yo Khetheaho ya Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka ; Yuniti ya U dzhiela Ndaka na Senthara ya Vhusevhi ha Masheleni . 
Khakhathi dza poḽitiki - khakhathi dza poḽitiki dzo fhungudzea nga kha miṅwaha ya u thoma ya demokirasi  . 
Mutholiwa a songo fhela mbilu , fhedzi u fanela u dzika , a dodombedza zwiitisi izwo  . 
Khana yavho a i nga anzeli u pfa yo thivhea  . 
Pfanelo dza Mulayotibe wa Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi u ya nga mulayo une wa shumiswa nga nḓila-nyangaredzi u ya nga nḓila ine uho u fhungudzwa zwa pfala nahone zwi khagala kha tshitshavha tsha demokirasi ho sedzwa ndeme ya muthu , u eḓana ha vhathu na mbofholowo , hu tshi khou dzhielwa nṱha zwithu zwo teaho , zwine zwa katela zwi tevhalaho a Lushaka lwa pfanelo ; b Ndeme ya ndivho ya phungudzelo ; c Lushaka na vhuhulu ha phungudzelo ; d Vhushaka vhukati ha phungudzelo na ndivho ya hone ; na e U sa konḓisesa zwi amba u swikelela ndivho . 
Ri vhidza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe uri vha ṱhomphane vha dovhe vha farane kha u lwa na zwa khethululo nga lukanda kha lushaka lwashu  . 
Pherimithara i elwa lu si lwa fomala kha Gireidi ya 3 . 
Zwiṅwe hu u itela u tikedza vhufa hashu ha mvelo nga u dalela phakha dzashu dza lushaka nga mahala u bva nga dzi 9 u swika dzi 13 Khubvumedzi 2013 sa tshipiḓa tsha vhumalo tsha vhege ya zwa Phaka dza Lushaka dza Afurika Tshipembe ( SANParks ) zwi itwaho ṅwaha nga ṅwaha . 
Vhathu vhaṱuku vha isa phanḓa na u ita mushumo muhulwane kha tshitshavha nahone muvhuso wa dimokirasi wo ḓiimisela u bveledza vhaswa , vhane vha vha vharangaphanḓa vha matshelo na u vha vhathu vha tsireledzaho mbofholowo yashu yo waniwaho nga nḓila i vhavhaho vhukuma  . 
Thuso ya muvhuso yo khwahaho i a oea nga maana uri hoyu muhasho u kone u bvelela kha zwohe zwine wa vha u tshi khou oa u ita  . 
Hu tshi dzhielwa nṱha pfanelo dza luambo , Khomishini ya Pfanelo ya CRL i vhona mushumo wayo u wa u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dza zwitshavha kha luambo kana nyambo dzazwo - pfanelo kha luambo  . 
U sa londiwa na u tambudzwa ha vhathu vha vhaaluwa nga u tou binyiwa zwi khou engedzea ngomu dzind(uni , zwit ( irat ( ani zwa dzid(oboni na d(oroboni khulwane ( Muvhigo wa Minisita wa u tambudza , u sa londa na u sa fara zwavhud(i vhaaluwa : Vo(lumu ya 1 )  . 
Bugu ye nda vhala ya ntakadza  . 
Nyendedzi i na mafhungo ane a nga ḓi ṱoḓiwa nga muthu ane a khou tama u shumisa pfanelo dzo sumbedzaho kha Mulayo . 
Maipfi 1 . 
I ṱoḓa u ita zwenezwo nga u ṋetshedza vhupo vhu tikedzaho ha nyaluwo na mveledziso , hu tshi khou ṱuṱuwedzwa ikonomi ine ya vha na mishumo minzhi  . 
Luafhulelo lwa tshikimu tsha mbuelo c Thendelo nga muthu ane a si vhe mualuwa i nga fhiwa fhedzi arali dokotela o khwathisedza zwauri u lenga u tanganedzwa ha muthu uyu fhethu hune ha dzuliwa hone zwi nga fhedza zwo ita zwauri a lovhe kana hu vhe na u vhaisala kha mutakalo wawe hune ha nga si tsha kona u fheliswa  . 
Ndi zwa ndeme uri vhupfiwa vhu vhalee na u pfesesiwa nga Miraḓo ya Komiti . 
Ndivho yayo ndi ya u alusa vhudifari havhudi ha mapholisa  . 
Ngeno vha tshi khou dzhiela ntha dzipholisi dza lushaka , vundu na dza vhupo dza matshimbidzele na u dzi shumisa nga ndila i vhuedzaho . 
Ndi tama u ḓivhadza maṅwe a maga ayo madekwana a namusi  . 
Musi ya tshifhinga itshi , ro dzudzanya vhuṱolamuvhalelano ha pfanelo dzoṱhe dza u ṱoḓa sa tshipiḓa tsha , maitele a u kunakisa data , na zwiṅwe  . 
Tshiendedzi - u badelwa murahu ha miraḓo ya tshitshavha na vhatshimbidzi  . 
A hu na zwine kha ino khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo ino vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na maanḓa kha zwa masheleni na mishumo fhethu huthihi  . 
Thendelonzwiwa yo livhanywa na Nḓila Ntswa ya Nyaluwo , Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka , Nḓivhadzamulayotibe kha vhutsila , Mvelele na Vhufa na Tshiṱirathedzhi tsha Ikonomi ya Musuku ya Mzanzi . 
Nga u khakhulula afha , hu si musi mushumo wo no ṋekedzwa u itela u koreka , vhadededzi vha ḓo wana uri a vha tshena mushumo munzhi wa u koreka nahone vhagudi vha sumbedziwa vhukhakhi musi vha sa athu u fhedza u ṅwala mushumo na uri vha khwinisa ngafhi . 
Matshimbidzele  . 
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa hune muhweleli a nga kona u vhiga u pfukhwa ha ndaela ya tsireledzo  . 
Minisṱa o amba uri o pfana na muṅwe musadzi ngauri nga murahu ha miṅwaha ya ṱahe vho malana mufumakadzi wawe o mbo thoma u ita zwa vhuloi na u ita uri zwa vhurereli ha vhuloi zwi itwe nga ngomu hayani . 
U nangiwa ha muthu wa u ḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala . 
Tsaino i ḓi fana na tshigannḓo tsha gunwe ḽau , ndi ngazwo ri tshi ri muvhigo u ofishiaḽa zwihulusa u swika na hanengei khoroni ya mulayo . 
C vhathu vha khou tambula  . 
Mufumakadzi wa munna wa vhaṋe vhe vha vha vha tshi shuma kha Tshikwama tsha Ndiliso vho wana mbuelo dzoṱhe dza phensheni dza munna wavho nga murahu ha ṅwedzi musi Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho dzhenelela  . 
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu ndi ndambedzo ya muvhuso ine ya thusa miṱa ine ya tama u khwinisa ndambedzo dzayo nga u ḓifha ṱela miḓi yayo kana u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe  . 
Tsireledzo ya tshifhinganyana i a themendelwa kha zwimela zwine ndingo dza dzhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha u itwa . 
Zwi sa fholi : Nyimele i sa fholi ndi nyimele iṅwe na iṅwe i ṱoḓaho dzilafho ḽi sa gumi , kana dzilafho lwa miṅwedzi miraru . 
Vhatholiwa a vho ngo tendelwa u vha fhasi ha zwikambi kana zwidzidzivhadzi zwine zwa kamba musi e mushumoni  . 
Maga a u lafha ha u lingedza kha a Afurika Tshipembe a oa zwauri nila ya u tshimbidza mafhungo na mawe mawalo a ndeme a u kumedzwa ha u lafha ha u lingedza a tea u sedzuluswa nga khoro ya kushumele ine ya tevhela vhuimo ho vhewaho nga Khoro ya Lushaka ya Maitele kwa hoisiso dza Mutakalo ( National Health Research Ethics Council )  . 
Mutevhe wo imaho afho nṱha wa zwiṱaluli u kha ḓivha nga ngoho wo itwa u katela zwithu zwoṱhe  . 
I Phoḽisi dza muvhuso  . 
Kha mashango ashu mararu ri na zwiko zwi ṱunḓaho zwiraru zwi re hone nga zwifhinga zwo fhambanaho zwa ṅwaha  . 
Luambo lwa Hayani ndi luambo lwa u thoma u waṅwa nga vhagudi . 
Nga u bvisela khagala ḽiṅwalwa , khethekanyo yo khwaṱhaho i gudisa vhathu zwine zwa khou lavhelelwa na zwo teaho  . 
Muthu u tea u ita tshithihi kha u ( a ) eletshedza muṅwe na muṅwe uri hu lowiswa hani kana u vhaisa muṅwe muthu ; kana ( b ) u fha muthu zwithu zwine zwa nga zwa vhuloi ngeno zwi si zwone . 
Hu nga itwa mini arali hu na khanedzano ? 
Mbekanyamushumo ya nyengedzo ya fulufulu ḽa nyukiḽia i kha ḓi vha tshipiḓa tsha ṱhanganyelo ya fulufulu ḽa matshelo . 
Vhupo uhu ho khethekanywa nga madavhi a mishumo a tevhelaho , hu tshi katelwa na Tshumelo dzo Ṱanganelanwaho a . 
Ndi zwenezwi , nahone ndi zwenezwi fhedzi , zwe zwa ṱuṱuwedza u konḓelela hashu kha u thusa vhathu vha Zimbabwe uri vha wane thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya thaidzo kha shango ḽenelo  . 
Izwi zwi itwa nḓowenḓowe nga tshifhinga tsha murekanyo wa Mathematiki . 
U ita mbetshelwa ya thikhedzo ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u thusa zwitshavha u thoma hezwi  . 
Mufarisamuofisiri Muthu o tholiwaho nga Mulangidzhenerala u vhona uri tshiimiswa wa Mafhungo tsha nnyi na nnyi tshi a swikelelea nga hune zwa konadzea ngaho kha vhahumbeli vha rekhodo dzatsho sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 17 tsha PAIA  . 
Thangeladzina . 
Vhathu vha shela mulenzhe nge vha thoma vha kwamiwa na u fhindula mbudziso  . 
GEMS na zwenezwo i ḓo mbo ḓi fhindula nga SMS i na mafhungo a zwa vhukwamani a madokotela a maṋo a no swika mararu ane a vha kha vhupo ha Pretoria North ane a vha Friends of GEMS . 
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili . 
Vhoṱhe vha anzelaho u ita vhukwamani na Muṅwalisi wa Dzikhamphani na Close Corporations vha tea u ḓi ṅwalisa sa madzhendedzi a CIPRO . 
Hone masia a u guda a tshi ombedzela zwiteṅwa , vhutsila na ndeme zwine zwa tea u bveledzwa kha gireidi nga gireidi , mbekanyamushumo dza u guda dzi buledza tshikoupu tsha u guda na nyito dza asesimennde kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe . 
I vhonala i tshi nga i khou kandekanya khethekanyo ya 15 ya Ndayotewa I kwamaho pfanelo ya mbofholowo kha zwa luvalo , vhurereli , muhumbulo , lutendo na kuhumbulele  . 
Ndi zwifhio zwo shumaho zwavhuḓi ? 
Thaidzo dzo no thoma u bvelela fhasi nahone tshitshavha tshi pfa uri Komiti ya Wadi i tea u ita zwiṅwe zwithu nga ha thaidzo iyi  . 
Ri a zwi ḓivha uri vhuthihi ndi ha ndeme arali Ḽihoro ḽashu ḽi tshi ḓo kwama zwiwo zwa ḽifhasi  . 
Hu ḓo vha na ṱhoḓea ya u dzhiela nṱha tshanduko kha mutengo wa fulufulu na u tsireledza vhupo  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya ( d ) i iledza nyimele dzine muthu a ṱanziela uri ene u na nḓivho nga ha vhuloi kana u shumisa ṱhangu dza u tsivhudza vhathu uri hu lowiswa hani kana hu vhaisiswa hani vhaṅwe , kana tshithu tshi tshinyadzwa hani , kana maitakhole a zwa vhuloi . 
U bva ḽeneḽo ḓuvha , phukha dzo vha dzi tshi dzula dzo tshuwa . 
I tea u vha na sisiteme ya u sedza tshifhinga tshothe uri vha kha ndila yone . 
KHWINISO NA TSEDZULUSO YA MANYUAḼA Uyu manyuaḽa u ḓo sedzuluswa nga Muhasho ṅwaha muṅwe na muṅwe arali zwo tea nahone u nga khwiniswa na u anḓadzwa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha PAIA . 
Mihasho i re na mishumomitholelwa yo teaho ha masipala i shuma thandela sa thandela dza IDP khathihi na u vha na vhuṱanzi ha uri hu na u shela mulenzhe ha vhaimeli vha wadi vho teaho  . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa manakanaka nahone roṱhe ri nga thusa kha u ita uri ḽi tshilee khaḽo . 
Kilabu ndi tshone tshivhumbeo tsha mutheo wa mbetshelwa ya zwipotso na u imvumvusa  . 
Ho vha hu na phakhethe nngana dza mugayo mathomoni ? 
Ri khou tea u shumisana na sekithara dza phuraivethe kha u bvisa zwithivheli kana zwithithisi zwa vhubindudzi . 
Khabinethe yo tendela U khwinifhadza Muhanga wa Maano u itela Mimasipala Yapo na wa Zwiṱirikihu tshi tikedzwa Mbekanyamushumo ya Agri-parks . 
U bvela phanḓa na u ṋea vhagudi tshikhala tshi no fana tsha phetheni sa Themo ya 1 , fhedzi hu dzheniswe zwivhumbeo na zwithu zwiswa zwoṱhe kha phetheni sa musi vho shuma nazwo kha Tshivhumbeo na Tshikhala . 
Vhuvhili havho vha ṋea phindulo dza vhone vhane malugana na bugu yeneyo . 
Kha vha zwi divhe zwauri thuso i bvaho nnda i yothe i nga si ite zwauri hu vhe na dzithandela dza CNBRM dzine dza bvela phanda kana u bvela phanda ha dzithandela idzo  . 
Vhagudi vha lavhelelwa u tandulula thaidzo dza u rekanya dzi siho kha nyimelee vha tshi shumisa maitele a tevhelaho : U fhaṱa na u pwashekanya nomboro U davhula na u hafula mutalombalo U ṱola notsi dza Themo ya 2 . 
U swikelela pfunzo i re na vhuzani kwaho ya vhoṱhe zwi bva kha nyito dza miraḓo ya phalamennde , muhasho wa pfunzo ya mutheo , miraḓo ya khorondanguli ya mavunḓu , vhaofisiri vha muhasho , ṱhoho dza zwikolo , vhadededzi , matshudeni , vhabebi , khorombusi dza zwikolo na miraḓo ya tshitshavha  . 
Mutholi u fanela u thola muimeli , ane arali zwi tshi konadzea a do vha e mulangi wa mushumi , uri a thome u ita dzithodisiso  . 
Bola heyi i na lutambo na luhuka lwo ṱumiwaho khayo . 
U ṱavhanya u faedza nyimele zwi nga isa kha dzilafho ḽi shumaho  . 
U ita zwi fareaho hu tshi shumiswa zwithu zwa 3-D Tsumbo : 1 . 
U livhana na khaedu iyi , muvhuso wa vhukati u ḓo isa vhainzhiniara na vhaṅwe vhomakone nga kha phurogireme dzi re hone  . 
Hune Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho kana Ndaulo dza BABS dza sumbedza zwiitisi zwi fanela u ṋetshedzwa , mbetshelo idzo nga nnḓa ha mbetshelo dza PAJA dzi fanela u tevhedzwa  . 
A thi ṱoḓi u ya tshikoloni ! 
Izwi zwi bva nga murahu ha musi Khabinethe yo khwaṱhisedza themendelo u bva kha Khomishini ya Tsedzuluso ya Muphuresidennde ya 2010 nga ha dziSOC . 
MaAfrika Tshipembe vhoṱhe vha tea u lwisana na vhutshinyi vhu ngaho uvhu vhu shushedzaho sekithara ya vhuendelamashango yashu ine ya dzulela u aluwa . 
Izwi ndi zwa ndeme ngauri DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ha ngo tea u phaḓaladza mushonga u welaho nga nnḓa ha tshikhala tshavho tsha u ḓiṅwalisa . 
Ri khou engedza dziṅwe tshumelo na mbekanyamushumo misi yoṱhe ngauri ri khou toḓa uri u dzula vho takala zwi vha lelutshele  . 
Hedzi komiti dzi tea u thomiwa nga Muhasho wa Vundu une wa shuma na zwa Vhutsila na Mvelele , nga murahu ha musi ho vha na u kwamana na Khoro  . 
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza mvula ṱhukhusa u bva 1904 ( miṅwaha ya 114 ) na thempheretsha dza nṱhesa dze dza tshenzhelwa nga Tshimedzi na Lara 2015  . 
Kha vha ole nyolo ine ya sumbedza maga o fhambanaho a maitele a u pulana  . 
Muṅwali u dzhia maimo a vhea vhavhali uri vha kone u ṋea zwine zwa ambwa nga nḓila iṅwe . 
Ndi ngani ni tshi humbula . 
Thandela i na tshifhinga tshiṱuku madzuloni a u vha mushumo wa tshoṱhe , na hone i na mugaganyagwama wo tou tetshelwaho wonoyu mushumo , nahoine i bva luthihi  . 
Nga ḽa 6 Fulwi , WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei  . 
Zwine zwa vha zwa ndeme ndi zwauri mishumo yoṱhe miswa i kha sekithara dza ikonomi ya fomaḽa , kha sekithara dzine dza nga dza migodi , vhuendi , tshumelo dza tshitshavha na zwa mbambadzo u tou amba zwi si zwinzhi . 
Tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi zwi tshi ya nga kuvhalele kwo linganaho tshigwada itsho . 
U alusa ikonomi na u bveledza mukatelo wa matshilisano na wa ikonomi zwo vha zwa ndeme vhukuma  . 
Yuniti ya ndaulo ya vhulangulo hapo ine ya shuma mishumo yo tiwaho , sa tsumbo , maḓi , mutakalo na u pulana ḓorobo  . 
U tholiwa ha vhaḓivhi vha zwa mulayo  . 
Milevho , ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi  . 
Ndi kha vhuimo hapo ngomu kha dziwadi hune zwiteṅwa zwoṱhe zwa mveledziso zwa thoma  . 
Nyimele dza tshumelo ya vhashumi vha muvhuso : Nyimele ya tshumelo na maṅwe mafhungo ane vhashumi vha muvhuso vha vha na dzangalelo ḽi fanaho zwi rerwa kha khoro dza nyambedzano dzo vhumbiwaho zwi tshi ya nga Mulayo wa Vhushaka ha vhashumi wa 1995 ( Mulayo wa vhu 66 wa 1995 )  . 
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo . 
Mufuvha uyu u vha wo tou bwiwa fhasi mavuni nahone u vha wo lapfa vhukuma  . 
Muṋe wa tshikwekwete u ḓo tea u badelela ndingo  . 
Vha nga ṅwala 3004 . 
U bva kha kuvhonele kwa mulayo wa tshirema , muhumbulo wa maanda u wanala kha vhunzhi ha milayo  . 
Khanedzano ya GEMS ( u ḓadza Khethekanyo E , G , H na I ya Fomo ) ; na i . 
Ho no fhela tshifhinga vha pfukela kha u ṅwala kha bugu dza mitalo ya 17mm vha tshi shumisa penisela kha ngudo dza muṅwalo wa fomaḽa ( tshiofisi )  . 
Ro tea u vha vhudza uri vha songo shavha vhukhakhi  . 
Mulingoni zwifanyiso zwi ḓo vha zwo tiwaho , fhedzi u kha ḓi tea u dzhiela nzhele tshithu tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U topola mitshila ya maiti yone ye ya shumiswa . 
U shumana na khumbelo yavho zwi thoma nga ḓuvha ḽine vha rumela khumbelo ya thuso  . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u fulufhedzea zwi si fhasi ha 1 000 . 
U shumiswa ha khuvhanganyo dza sete dza dzifomo hu tikedza mushumo , ngeno hu na uri nḓila dza kuvhanganya data na u linga mvelelo ( kiḽiniki , ikonomi na vhathu ) vha tea u vha hone  . 
Khombo dzi ngaho idzo dzo sia miṅwe miṱa yo hanganea na uri dzi na masiandoitwa a si avhuḓi kha ikonomi . 
Musi QLTC i tshi khou lingedza nga nḓila dzoṱhe u ita uri pfunzo i vhe vhuḓifhinduleli ha tshitshavha , vhuimo hoṱhe ha zwivhumbeo zwa QLTC vhu tea u katela zwinzhi nga hune zwi nga kona . 
I dovha ya shuma u sedza kha u linga , zwi amba uri , nḓila ine mishumo ya tea u sedzwa ngayo . 
Milayo yo shandukiswa kha Mulayo wa Vhashumi wa 1995  . 
Hezwi zwi amba uri munna na mufumakadzi vha na mukovhe u linganaho kha lupfumo , tshelede na thundu na uri vha na mukovhe u fanaho kha zwikolodo  . 
Hu na zwa u vhalela zwi ngana kha muduba ? 
Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma , i nga isa phanḓḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓḓowelo  . 
U dzhiela nzhele havhuḓi hu tea u ṋewa kha lushaka lwa zwithu zwine zwa khou shumiswaho u ṱuṱuwedza vhagudi u vhala nga zwigwada . 
U itela u thivhela tekiniki na nḓila nnzhi , hune ndaela yo ṋetshedzwaho ya vha ndaela ya ndondolo ya tshifhinganyana , a i faneli u itelwa khaṱhululo i hanedzaho nga nnḓani ha musi hu na mbuno dzo khwaṱhisaho dzi re hone  . 
Vhege yeneyi , ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende , ya ndeme ya R180 miḽiyoni  . 
U swika zwino vhe kha Gireidi ya 10 , vhagudi vha tea u vha na vhuḓifulufheli , vhavhali vho ḓiimisaho kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , u nanga zwibveledzwa zwi yelanaho na lutamo lwawe . 
A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nḓila ya luvhengelambiluni , nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki  . 
U bva tsha khoniferentsi mbili dzo fhiraho vhakwameaho vhoṱhe vho pfumbisa mbekanyamaitele dza mveledziso ya mahayani na u thoma u shumisa nga maanḓa zwiṱirathedzhi zwa mveledziso  . 
Miraḓo ya dzangano i sola ṱhoḓea ya u zwiito zwa u gwalaba , fhedzi vha sedza uri a vha na iṅwe nḓila  . 
Vhorafiḽosofi vho sedza mbudziso dzi livhanaho na vhathu vhoṱhe misi yoṱhe  . 
Muṅwali a nga ṋea tsumbo ya kuvhonele kwawe magumoni a maanea awe , fhedzi hezwi zwi fanela u itwa kha magumo fhedzi . 
U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa . 
Muṱangano wa tshigwada tshihulwane na tshigwada tsha tshitshavha nga u angaredza hune mvelelo dza mushumo wa vhege une wa katela Mapa wa nḓila , mvelelo dzo ṱanganyisiwaho na mafhungo a mvelelo iṅwe na iṅwe i rerwa nga hayo zwithu zwa ndeme zwa tendelaniwa khazwo kha tshitshavha  . 
Ene o vha o dinalea nge a dzhielwa vhuhosi nga murathu  . 
Mulayo u ṋetshedza vhadzulapo nḓila nnzhi dza u shela mulenzhe kha vhulangi nga nnḓa ha dzikhetho  . 
Hu tea u vha na ndunzhendunzhe ya mafhungo u bva mathomoni u swika magumoni  . 
Musi zwiṱuṱuwedzi zwa kale zwo sedza kha u aluwa ha sekithara dza vhubveledzi , zwiṱuṱuwedzi na zwone zwi katela dziṅwe sekithara  . 
Vha lengise zwifhinga zwa vhudzekani ha zwifuwo nga zwifhinga zwa gomelelo  . 
Hezwi zwi konwa nga u kona u tshimbila ha dziporofeshinala dza vharema Afurika Tshipembe  . 
Ri khou ṱanganedza uri thandela dzi fanaho na idzi dzi ṱoḓa vhushumisani uri dzi bvelele  . 
Muvhuso wo ita vhuḓikumedzeli ha u swikelela ṱhoḓea dza ndeme dza vhadzulapo vhoṱhe  . 
Khakhathi dze dza vha hone zwenezwino dza dovha dza tevhelwa nga migwalabo ya zwitshavha ngei Tshwane a dzi ṱanganedzei na uri a dzi na vhudzulo kha dimokirasi yashu . 
Khetho dzashu dza mbuelo dzi ṋetshedza mbuelo dzi fanaho kana nnzhi kha dza vhunzhi ha zwikimu zwa dzilafho . 
Fhungo ḽithihi ḽi pfalaho ḽi ne ḽa nga na ḽiiti . 
Ndi vhuḓifhinduleli havho u khwaṱhisedza uri tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha adzhenda tshi tshimbilelana thwii na ndivho dza muṱangano wonoyo  . 
U fana na maga maṅwe na maṅwe a khothe , zwi a ḓuresa u isa mafhungo uri a sedzuluswe . 
Fhedzi-ha , nyimele ya u sa lingana ( u sa vha na miholo kana ndaka i re kha dzina ḽavho ) zwi ita uri zwi si konadzee na luthihi uri vhafumakadzi vha vhuelwe nga phurogiremu dzo raliho  . 
BONO Lushaka lu dzulaho kha dzinnḓu dzi re na tshirunzi  . 
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa , fhedzi kha vha sumbedzise shango ḽa hune vha ṱo ḓa u shumisa hone dokhumenthe  . 
U bembwani hawe ho ḓi vha na phungo mmbi ya uri vho lingedza nga nḓila dzoṱhe uri vha mu vhulahe nga u tou mu posa bungani fhedzi zwa ḓi sea zwi tshi ṱanama . 
Ri ḓo vha elelwa sa muṅwali wa ndeme wa Afrikaans we a shumisa vhukoni hawe ha maṅwalwa u amba nga ha muvhuso wa tshiṱalula . 
Zwo ḓi rali , fhedzi , ndi khontsephuti khulwane mbili fhedzi dzine dza shumiswa , dzine dza vha mushumo wa tshitshavha na mveledziso ya tshitshavha  . 
Maitele aya a vhidzwa u pfi ndi u shumisana  . 
Zwazwino , mashango a ṱanganedzaho tshavhi dzi ponyaho , vhukatini ha zwinzhi , nndwa ya u tambudzwa lwa poḽotiki na u tovholelwa vhurereli u linganyisa u vhofhiwa nga milayo ya dzitshaka ine o i ṱanganedza u lwa na ṱhoḓea dza vhadzulapo vhao  . 
Ni songo ṱuṱuwedza mazwifhi na vengo . 
U ela thandela - u monithara na u sedzulusa hu tshi shumiswa zwisumbi ( dziindikheitha ) zwe zwa dzula zwo vhewa musi hu tshi pimiwa uri thandela i khou tshimbila nga nḓila-ḓe , uri hu na khaedu dzifhio ntswa na uri kushumisele ku nga lugiswa nga nḓila-ḓe  . 
Dzikhoudu dzi shumiswaho dzo tea u vha khagala uri dzi pfeseswe nga vhagudi na vhabebi . 
Ri khou ita khuwelelo kha nḓowetshumo ya zwa vhudavhidzani nga ṱhingo u dovha vha fhungudza mitengo ya data u itela uri i tshimbilelane na mitengo ya maṅwe mashango ḽifhasini  . 
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona u bindula R20 000 kana u fhira kha miṅwedzi ya 12 kana o lavhelelaho u fhirisa R20 000 . 
Mulangi wa Dzinguu ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa , zwi ambaho uri vho fusha ṱho ḓea dzoṱhe  . 
Ndi vhuṱanzi ha u vha muṋe , na uri ḽi fanela u vhewa kha vhupo ho vhulungeaho , kana ḽa vhewa banngani u itela uri ḽi vhe ḽo vhulungeaho  . 
Madzhasi a vhanna a fhiraho 800 miḽioni na a vhafumakadzi a fhiraho 20 miḽioni o phaḓaladzwa ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho . 
Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwo elwa , ṱhoḓea dza tshitshavha tsha ḓoroboni , ikonomi na maḓi dzi khou hulela na gomelelo ḽi kha ḓi ḓa  . 
Sankambe na tshibode vho vha vha tshi dzula ḓakani . 
Hu sedzwa nga maand(a maitele a zwa vhudzekani  . 
Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphiḽi kha tshigwevho kha khothe ine i nga thetshelesa dziaphiḽi  . 
Kha vha khwathisedze mbuelo dzine dzi si vhe dza tshelede  . 
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Asima a i ho fhasi ha ndango nahone vha tea u humbela tsivhudzo ya dokotela wavho nga ha u engedza mushonga wavho wa u thivhela . 
Nga u angaredza , iḽi shango ḽo oma , fhedzi a ḽo ngo tou oma tshoṱhe vhunga ḽi tshi wana mvula ya 500mm nga ṅwaha ḽi tshi vhambedzwa na ine ya waniwa kha dzhango ḽoṱhe nga ṅwaha ya 800mm  . 
U thomiwa , kuvhumbelwe , na vhuḓifari ha tshumelo dza tsireledzo 199 . 
Tshitshavha tsho vhudzisa mbudziso arali mbetshelwa iyi i nga si ṋee vhathu maanḓa e a vha a songo lavhelelwa uri vha ḓo vha nao  . 
Hezwi ndi u itela uri vhagudisi vha kone u wana tshikhala tsha u sumbedza vhagudi vhukhakhi havho malugana na girama musi vha tshi ṅwala . 
Vhagudi vha tea u pfesesa ndivho ya u ṅwala na u dzhiela nṱha vha ṱanganedzaho mafhungo . 
Mulayo une wa vha kha tshiimo tsha u vha Mulayombisi , wonoyu u vhidzwa White Paper  . 
Arali dokotela o randela mushonga une vha tea u u shumisa kha nyimele iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzaho afho nṱha , vha tea u ita khumbelo ya u ṅwaliswa kha Mbekanyamushumo ya Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS . 
Shumisa matheriala une wa si vhe khombo nga maanḓa ? 
Zwino wanani ni talele nga fhasi maiti a re kha phara iyi . 
U edzisela nyimele dzi tendiseaho kana tshenzhemo ya ene muṋe kha vhutshilo a tshi tou tshimbidza muvhili na luimbo . 
Hezwi zwi thusa u khwaṱhisa mushumo wa khophorethivi . 
He ha vhuya ha vha na u tsikeledzwa na u tambudzwa , zwa zwino hu na tshanduko , ri khou bva kha khuḓano u ya kha vhushumisani  . 
Hu khou lavhelelwa zwauri hu do pfiwa mihumbulo ya vhathu uri hu kone u lulamiswa u sa elana uhu  . 
Muvhuso u fanela u tevhedza pfanelo dzi re kha ndayotewa u itela u tsireledza vhupo nga u dzhia maga ane a tsireledza  . 
Zwivhumbeo zwa muvhuso , nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓḓilangi hazwo , u sa dzhia masia , tshirunzi na u ita mishumo nga nḓḓila i fushaho  . 
Pulane ya wadi ndi mutheo wa kuitele kwa CBP kwa u vhona uri tshitshavha tshi a shela mulenzhe kha IDP  . 
Mushumelavhapo u ḓo ramba vhaṅwe vhashumeli vha zwa mutakalo wa mupo na muofisiri wa zwa mutakalou sedzulusa na u vhona fhethu ha vhudzulo . 
Vhadzheneleli vha sedza tshipiḓa tshenetsho tsha mulayo tsho teaho vhudzheneleli ha tshitshavha vha tshi kumedza kha puḽenari u ḓo khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho  . 
Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya 4 c , miraḓḓo ine zwa i kwama i fanela u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa , hune zwa shuma , u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho  . 
Khoudu 1 u swika kha 5 dzi nga rwaliwa kha zwibogisi zwo letshedzwaho  . 
Ri ṱuṱuwedza vhashumisani na riṋe vhoṱhe uri vha tevhedzele na u pfa Khomishini kha u thusa uri hu vhe na mvelaphanḓa . 
Hezwi zwi nga vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya digirii kana nga khoso pfufhi dzo rwelwaho ṱari . 
Khothe ya Vhulamukanyi ya Yuropa yo wana uri ṱhoḓea iyi i pfuka pfanelo ya u vha na tshiphiri , hu si na ndavha uri hu na thendelo  . 
Pfanelo dza vhuṋe ha nḓivho ya vhusiki dzoṱhe nga ngomu na kha webusaithi ya SARS na thekhinoḽodzhi yoṱhe , matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo zwo ṋetshedzwaho kha na nga kha saithi ndi ndaka ya kana zwi na ḽaisentsi kha SARS zwine nga u ralo zwo tsireledzwa kha u kandekanywa nga mulayo wapo na wa dzitshaka  . 
Vhagudi vha tea u ela zwithu zwo fhambanaho hu tshi khou shumiswa zwithu zwinzhi zwa u ela zwi si zwa fomaḽa . 
Vhunga zwi tshi ḓo ambiwa kha notsi dzi no ḓo tevhela , thandela a dzi shumiwi nga nḓila ine zwithu zwa vha zwo tou tswititi sa mutalo  . 
Khakhululo zwi amba uri ndifho ya tshivhambadzwaseli kha sekhithara ya mafhi dzi khou phumuliwa na mitengo ya fhano hayani i khou ḓiswa kha mutevhe wa mitengo ya ḽifhasi  . 
Mudededzi vha ḓo vhanda u swika 5 . 
Vho vhudzwa uri kha vha livhuwe ngauri vha na nnḓu  . 
Ndi zwa ndeme u ṱanganedza ṋetshedzo dza mulayo washu malugana na vhudavhidzani hone-hone  . 
Komiti ya wadi ndi yone tshanele yo teaho ine nga khayo zwitshavha zwa kona u vhiga mbilaelo dzazwo nahone i a kombetshedzea u pfukisa mbilaelo iyo dza ya kha khoro nga nḓila i pfadzaho  . 
O ri u takuwa kha ( la Dzat ( a a wetshela seli ha Luvuvhu a swika shangoni ( la khosi Netshitomboni , he a wana Netshitomboni a khou vhusa  . 
Hu nga kha ḓi vha na zwiṱuṱuwedzi zwi re nṱha ha ndango yashu zwine zwa nga swikisa kha u bvisela khagala data  . 
Masipala i tshimbila i tshi vhala mithara ya maḓi na muḓagasi nga ṅwedzi nga ṅwedzi ya badelisa tshumelo idzi nga nḓila yone  . 
Hune mvelaphanḓa ya fhelisa zwo salelaho murahu ho vha na u ongolowa nga maanḓa , ri tea u engedza luvhilo lwa nyito yashu na vhushumisani  . 
Vhagudisi vhoṱhe vho fhiwa thero dze vha dzi gudela ? 
SGB dzi shela mulenzhe kha mveledziso ya muya wa vhune ha tshitshavha ho khwaṱhaho zwikoloni zwashu . 
Sielisanani ni vhone uri ndi mirunzi mingana ine na nga i kanda . 
Vhabvann ḓa vhane vha vha na thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni  . 
Vho isa mbilaelo kha masipala nga ha u shayea ha nḓisedzo ya tshumelo malugana na u hwala ha mashika  . 
Shango ḽi ṱoḓa u vhuedzedza zwiṱunḓwa nga u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi yapo  . 
Dzimbekanyamaitele , khoudu dza vhuḓifari kha zwa midia , milayo ya mikhwa , ndaulo dza phurofeshinala na ndeme dza ndaulo ya mupo ( vhukoni na themamveledziso zwi khou shayea ) , pfunzo , i nga vha i yone yo teaho kha tshiimo itshi  . 
NAA ARTHRITIS I NGA ALAFHIWA HANI ? 
Glycemic Index ( GI ) ndi indekisi ine ya sumbedza vhukoni ha zwiḽiwa zwo pfumaho khabohaiḓireithi ha u bvisa guḽukhousu . 
Muhasho wa thekhinikhala ( sa maḓi , bada nz  . 
Ndi zwikili zwifhio zwivhili zwe Bongi a vha e nazwo zwe zwa tshidza Michael ? 
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ita khumbelo ya u gwa mugodi u tea u ita khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe . 
Khethekanyo ya 27 i bula maitele na matshimbidzele a u divhadza mutambudzi wa muthu muhulwane  . 
Maḓi arali a tshi khou lozwea ahuna uri ndi maṱuku . 
Ndivho ya vhathu vha henefho na tshenzhemo zwi a thonifhiwa  . 
DZHIELANI NZHELE : Arali tshifhinga tsha u oa na u dzudzanya tsha nga fhira awara dza rathi , diphosithi ya tshararu ya tswikelelo i fanela u badelwa nga muhumbeli , ho bviswa khumbelo ya iwe mue  . 
Vho vha muthu we a tumbula Foramu ya Ndangulo ya Vharema . 
Kholomu ya muraḓo : Hei kholomu i sumbedza uri muraḓo muhulwane , a re mushumeli wa muvhuso o ḓiṅwalisaho kha GEMS , u badela vhugai  . 
Avho vhane vha kona , vho ḓa vha ṱuwa u ṱavhanya , ngeno vhaṅwe vha sa koni u ḓa saizwi ho vha hu kulesa u itela zwitshavha na madzangano e a vha a khou ṋewa luafhulelo kana a no ṱoḓa u lambedzwa  . 
MaAfrika Tshipembe vha ṱuṱuwedziwa uri vha ḓihudze nga vhufa hashu vhu tshilaho na uri vha shele mulenzhe zwi tshi vhonala kha u khwaṱhisedza , u alusa na u vhulunga vhufa hashu  . 
Vhatshimbidzi vha tea u ḓilugisela u shuma na u vhiga murahu nga ha mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele i re kha khoro  . 
Zwi ḓo konḓa arali hu si uri zwi tou vha zwi sa konadzei , uri ri swikelele vhupfumedzani ha vhukuma u swika fhungo ḽa mavu ḽi tshi tandululwa . 
Izwi zwi ṋea vhanna maannḓa a u langa nahone zwo khwathisedzwa nga zwiimiswa zwa mulayo , vhurereli , pfunzo , mvelele,ikonomi , polotiki na zwa vhuswole tshitshavhani  . 
Uri , vhudzuloni ha zwithu zwe ra vha ri khou zwi pfa mulovha , hu na u ṱanganedza khagala ha zwezwo , u tenda vhathuni na u humbela pfarelo vhathuni nga ha zwezwo  . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u tikedza tswikelelo ya mulalo Afurika nga kha nyambedzano , u dzhenelela ha zwigwada zwa u ḓisa mulalo , na u ṋetshedza zwishumiswa na thikhedzo ya masheleni . 
Ni songo shumisa maga nga ndila ine a vha ngayo  . 
Ndi vhafhio vhatambimakone vha mitambo ya Afrika Tshipembe vhane na vhona vha tshi kona ? 
Vhadzulapo vha Yuniti R na S vha tshikolobulasi tsha Lebowakgomo ngei Limpopo , vhane vhaṅwe vhavho vha vha vho lindela nnḓu dza Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Fhaṱulula nga Vhuswa u bva 1996 , vha nga vha vho swika magumoni a u lindela dzinnḓu  . 
U ya nga ha mupo wo itwaho nga muthu , ndeme ya fhethu i dzhiela nṱha uri hu na hune zwiteṅwa zwa tshiimiswa tsha vhudzulo , nga maanḓa sisiṱeme ya mutsukunyeo , zwa ṱangana u itela u sika fhethu hu re na u swikelela hu hulwane na ndeme yo khetheaho  . 
Mivhuso yapo i kwamana na fhethu hune ha tea u nekedzwa zwipotso na u imvumvusa  . 
Tsha u ranga , vha amba uri u dzhia vhuloi hu nyito ya vhugevhenga , zwi nga ita uri hu vhe na khaedu , dzi ngaho sa uri zwiito zwa vhugevhenga hu ḓo pfi ndi zwifhio kha iyi nyimele  . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa nga ṱaha . 
Hu na thaidzo ine makete wa sa ḓo i thasulula nahone ine Muvhuso wa Gauteng wa khou lingedza u i thasulula nahone zwi a konḓa vhukuma u humbula nga ha muthu ane a nga thasulula thaidzo ya ulu lushaka  . 
U gidima vha tshi ya kha masia o fhambanaho vha tshi khou fhiwa ndaela nga mudededzi vha tshi shumisa tshikhala tshoṱhe tshi re hone . 
Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso . 
Sa tsumbo , i nga , bvela phanḓa na u vha hone naho hu uri miraḓo yayo yo no shanduka . 
Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea  . 
Vhana pfanelo ya u swikelela nnḓu ya khwine  . 
U setsha na u dzhia ndi maitele a ndeme a u dzhenelela kha pfanelo dza muthu  . 
Nyaluwo ya vhane vha khou dzhenelela kha zwa vhulimi i o tikedziwa nga mbekanyamushumo dzi thusaho vha dzhenaho vhaswa kha zwa vhulimi  . 
Thandululo na mafhedzele : Ḽiṅwe ḓuvha Dokoloshi a vhuya na musuku wa Ḽidjavhathu . 
Mugudi muṅwe na muṅwe u na bugu ya u guda ya thero iṅwe na iṅwe ? 
Khumbelo dzi dzhia vhege nṋa uya kha dza rathi  . 
Lushaka 1 lwa vhulwadze ha swigiri lu wanala musi muvhili u sa koni u bvisa phurotheini ya inisuḽini ( insulin ) nahone muthu u ṱoḓa heyi phurotheini nga misi kana mushonga u ngaho yone u thusedza  . 
Tshipiḓa tsha u thoma tshi vhonala tshi tshi khou iledza muthu kha zwa u ita u nga u ḓivha nga ha vhuloi kana u shumiswa ha ṱhangu . 
Vhathu vhane vha vha na phungombuya mugaganyagwama ndi tshifhio na uri uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio  . 
Mugaganyagwama wa lushaka u ṋekedza nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo yo lavhelelwaho ya Muvhuso kha ṅwaha wa muvhalelano , u bva nga ḽa 1 Lambamai kha ṅwaha uno u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe kha ṅwaha u tevheleho  . 
Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C , ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B. 
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i nga shela mulenzhe kha maitele o teaho a pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho  . 
Ndaulo ya tsireledzo Mafhungo a ndaulo na nzudzanyo dza mishumo  . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽedere nga nḓila yo teaho a tshi tevhedzela saizi na vhuimo hao zwi amba uri a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho . 
Izwi zwi katela thandela dza mbetshelo ya maḓi , muḓagasi na dzinnḓu  . 
Maḓuvhani mavhili o fhiraho vhashumi vha 6 000 u bva kha Statistics South Africa vho phaḓalala na shango ḽothe u kuvhanganya zwidodombedzwa u bva miṱani ya 280 000 yo khethwaho uri i shele mulenzhe kha Ṱhoḓisiso ya Tshitshavha ine ya ḓo ṋea muvhuso zwidodombedzwa zwo teaho zwa kutshilele kwa vhathu vhuponi hoṱhe ha shango  . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo yo ambiwa nga hayo vhukati ha khamphani yapo na Khoro ya Vhasan ya Afrika Tshipembe ( yo imelaho Vhasan kha ḽa Afrika Tshipembe ) , vhe vha nanga u dzhenisa zwitshavha zwa Paulshoek na Nourivier  . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , mbekanyamaitele i tea u bveledza muṱalukanyo u ṱanganedzeaho wa mveledzopfareledzwa  . 
Afrika Tshipembe ḓo bveledza vhahali vha fanaho na Vho-Nelson Mandela na Vho-Albert Luthuli , tna vhaṅwe vhanzhi . 
Zwi teaho u dzhieleswa nṱha nga miraḓo ya komiti dza wadi na vhashumi vha masipala kha u dzhia tsheo ya vhurumelwa kha komiti dza wadi hu tea u tsireledza vhuḓilvhusi ha komiti dza wadi  . 
Mapholisa na mutshutshisi wa muvhuso vha nga si ambe na ṱhanzi dza muhwelelwa nahone vha nga si dzhie zwiṱaṱamennde khavho  . 
Nomboro ya vhathu vhane vha khou vhuelwa nga thandela ya khishi ya swobo i khou aluwa na uri ḓorobo yo engedza thandela u itela u swikela ṱhoḓea  . 
Musi ri khou aluwa na u khwaṱha kha nungo , zwipikwa zwashu zwi dzula zwi tshi fana : U itela u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vha Muvhuso vha a kona u swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme  . 
Tshutshedzo idzi kha vhutsireledzi ha mutakalo dzi bva kha khuḓano na zwiwo zwa mupo  . 
Muhasho wa DPSA ndi wone u re na vhuḓifhinduleli ha phoḽisi ya khwinifhadzo kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi hu u itela u khwinifhadzwa ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Mishumo ya mbeu i kwama vhukale , vhuimo , muvhala , murafho na vhureleli , na nga fhethu ha vhudzulo , ikonomi na nyimele ya polotiki  . 
Ndi zwikili zwenezwi zwine idzi bugu dza u shumela dza lila u alusa kha vhana . 
Khaedu yo livhanaho na riṋe ṋamusi ndi u shandukisa vhufa hashu sa ndaka ya ikonomi ine ya sa khou shuma nga nḓila ye ya lavhelelwa , u ya kha ine ya shela mulenzhe kha mvelaphanḓa na vhudziki kha dzhango ḽashu  . 
Nzudzanyo dza pulane dza u funza dzi tea u vha nga nḓila ine zwivhumbeo zwa luambo zwa dzheniswa na u ṱanganywa na u gudiswa ha zwiṅwe zwikili . 
U engedza mukovhe wa thikhedzo ya nnḓa u fhirisa zwine zwo lavhelelwa zwino nga tshiedza tsha ndavhelelo ya zwa masheleni zwi ḓisa mbudziso dza ndeme  . 
Vha nga aphiḽa kha Minister of Social Development kana Member of Executive Council arali khumbelo yavho yo haniwa , nahone vha tea u aphiḽa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe tsheo ya dzhiwa ngaḽo  . 
Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwiṋa  . 
Nganeavhutshilo ya vho Mametja i na mutevhe wa zwinzhi zwe vha zwi swikela u tou bva tshe vha ṱuwa Technikon Witwatersrand . 
A hu na ane a nga dzhielwa thundu nga nnḓani ha musi ho shumiswa mulayo u shumaho nga u angaredza  . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 9 : U vhala wo tou fombe . 
Ni bule na uri vha fhambana nga mini . 
Mashuvhuru vha a gonya mu(lagalu u sumbedza uri vho no luga  . 
Tsumbo , u fanyisa madzina na zwishumiswa zwo ṋewaho madzina kha ṱafula ya dzangalela . 
Vhagudi vha tea u dzhiela nzhele zwithu zwivhili zwa zwipiḓa zwa furakisheni . 
Tshelede i tea u dzheniswa kha akhaunthu ya muvhulungi  . 
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai  . 
Livhanyani zwifanyiso na maipfi  . 
Mulayotewa u khagala hune wa amba uri pfanelo dza mvelele ndi tshiteṅwa tshine tsha tsireledzwa kha Mulayotewa  . 
U ṱalusa a zwi na ndavha uri ndi zwone kana a si zwone . 
Fhedziha nga murahu , ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika - u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi  . 
Ho salaho zwikhala dzhenisani maipfi o teaho  . 
Madzhenele a heḽi fhungo a ṋetshedza mihasho ya muvhuso mutheo wa u langa vhuḓidzhenisi hayo na OECD u ya nga u fhambana . 
Arali Vhusimamilayo ha vunḓu , nga vouthu ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yaḽo , vhu tshi phasisa ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu , Mulangavunḓu na miṅwe miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo . 
Zwigwada zwa mishumo zwi kati masiani o fhambananaho  . 
Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi , zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho . 
Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana nga zwidodombedzwa zwinzhi kha Mulaedza wa Muvhalelano , malugana na thikhedzo ine muvhuso wa ḓo ṋekana ngayo kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na kha Eskom siani ḽa thandela dza mveledziso ya muḓagasi . 
Vha nga tea u femela ngomu lu no fhira luthihi uri mushonga woṱhe u dzhene mafhafhuni avho . 
Mudzimu o ri ḓisela tshifhinga tshiswa tsha mbekanyamushumo ya u vhuedzedza shango ngonani  . 
Vhumbani dzipholisi dzo tandavhuwaho , dzine dza angaredza dza muvhuso wa lushaka na wa vundu dzine dza vhumba mutheo une khawo ha nga fhatiwa milayo yapo  . 
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela  . 
U shumana na khumbelo dza zwidodombedzwa kana u rumela muvhudzisi kha tshiko tsho teaho  . 
Hunzhi zwi re ngomu na mihumbulo zwo farana  . 
Ndayotewa ndi yone mutheo wa Vhutshilo ha tshitshavha kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Vhagudi vha tea u ṅwala marifhi a vhukuma , nahone , hune zwa konadzea , vha a rumele vha lindele phindulo . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u ita mushumo wa vhupholisa kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) nga u tou ḓiṋetshedzela vha sa badelwi , vha tea u ita khumbelo ya u vha pholisa ḽa ḽiriseve . 
Ndi a vha livhuwa Muṱhonifhei Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa NCOP , tshifhinga itshi tsha u kovhelana na maAfurika Tshipembe sa nṋe na vhaeni vha dzitshakatshaka kha mvusuludzo yashu na Mbekanyamushumo ya u Shuma ya uno ṅwaha  . 
Ri ḓo dovha hafhu ra khwaṱhisedza uvhu vhuṱumani na vhashumisani vhashu vha dzingu kha tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe tshine ra tshi wana  . 
Ri khou ḓi tendela u bviswa nḓilani nga vhudugambilu hashu ha hune tshitediamu tsha vha tsho tea u vha hone  . 
Bulani zwau ela zwi si zwa fomaḽa . 
Nga ino themo vhagudi vha vhala vha tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 200 . 
Mutevhe wa vhonkhetheni vha ḽihoro wo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 16 u nga engedzwa luthihi fhedzi nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhira miṅwedzi ṰHUMETSHEDZO YA A ya 12 u bva tshe ha nangiwa vhaimeleli hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 16 ha itiwa , u itela u ḓadza zwikhala zwi si na vhathu : Tenda u engedzwa uho ha itwa mafheloni a mutevhe wonoyo  . 
Ndi zwa ndeme u t ( alukanya uri arali zwipentsisi zwa Muvhuso zwa vha fhasi , zwi engedzedza tshumelo ya nt ( ha kha shango sa izwo zwiko zwa zwishumiswa zwi sa nga xi  . 
Phanḓa ha musi vha tshi shuma kha iḽi ḽiga , Vhatshimbidzi vha tea u vha na khophi ya IDP uri vha kone u topola zwithu zwa ndeme nga u angaredza zwa IDP  . 
Vhagudisi vha ṱuṱuwedziwa u shandukisa idzi ṱhoho nga nḓila ine dza tea fhethuvhupo ha zwikolo zwavho . 
Nga murahu ha u ḓiswa ha mbilaelo dza nga ha kulangele kuswa kwa Visa , muvhuso wo ta Komiti yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa dzo fhambanaho(IMC) nga ha Kulangele kwa Ṱhunḓu . 
Mudzulatshidulo u nga sa malogwane wa bennde , hu si muthu ane a khou shuma e eṱhe  . 
Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe , kana South African Broadcasting Services ( SABC ) , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe . 
Vho Madiba vho vha vha tshi tenda kha mikhwa ya Ndayotewa na bono ḽa lushaka lwo vhofholowaho , lwo vhumbanaho fhasi ha mulayo lune lwa tikedza tshitshavha tshine ra fanela u shuma ro sedza tshone . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha zwoṱhe , madzangano na vhathu uri vha farane zwanḓa kha u lwa na khakhathi idzi . 
URI Mulangi : Tshumelo dza Thekhinikhala na Themamveledziso na miraḓo ya Komiti ya Phothifoḽio ya Mveledziso ya Themamveledziso na dzinnḓu na Mavu a dzhiele nṱha mbetshelo ya ṋetshedzo ya dziṅwe dzinnḓu kha dzoṱhe nnḓu dzine dza vha fhasi ha mutalo wa muḓalo wa 1:50  . 
Khabinethe i fhululedza Vhathu vha Lwaho na u Tambudziwa ha Vhafumakadzi ( POWA ) , vhe vha thoma App i thusaho vho ponyaho khakhathi dzo livhanaho na mbeu , kha mitsiko kana khombo dzine dza ḓo itea , uri vha swikelela tshumelo dzo ṱanganelaho na dzo dzudzanyeaho  . 
U shumisa mvetamveto kha u ṅwala sethe ya ndaela . 
Hu na tshikalo tsha tshumelo na thundu tshine ha sa tshadzwiwe tshithu kana zwine a zwo ngo tewa u tshadzhiwa VAT . 
Hu na vhusedzi , ri fanela hafhu u dovha ra tsireledza tshiimo tshavhuḓi tsha mashumele a makete wa ḽifhasi , ri fhedze dzinyambedzano dza Doha Round dzine dza vha hone zwino dzine dza vha dza mbambadzo ya ḽifhasi , nahone ri fanela u dovha hafhu ra vhona uri mvelaphanḓa ya thuso a i khou tsitselwa fhasi  . 
Hu sumbedzwa vhukoni ha mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Kharikhuḽamu na Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha U linga . 
Shango ḽo dzinginywa ṅwedzini wo fhiraho musi khethululo na tshiṱalula zwo sinyusa vhanzhi kha nyanḓadzamafhungo ya eḽekithroniki , zwo itaho uri hu vhe na upfa vhuṱungu na u sinyuwa hu sa ṱalutshedzei  . 
Afrika Tshipembe ḽi na iṅwe ya milayotewa ine ya khou bvelaphanḓa kha ḽifhasi  . 
Muṅwali , mubveledzi na musaukanyi vha lavhelelwa u bvisela u sa fhelela na u kundelwa uhu vhathuni vha zwi vhone ; fhedzi nga maanḓa vha vhone zwine zwa vha khazwo  . 
Ndi nga rengisa nnḓu ye nda ṋetshedzwa sabusidi khayo ? 
Mbekanyamaitele yo sedza kha u engedza ndunzhendunzhe , vhuvhuḓi , u vha khagala na tswikelelo ya ndinganyo kha vhathu vhe vha tsikeleldzwa kale nga khethululo isi yavhuḓi . 
Musi vho fhedza u ita dzikhophi , kha vha ye kha muofisi  . 
Nga 2016 , muvhuso u ḓo nanga vho rankhonṱhiraka vho teaho vha vhubveledzi ha muḓagasi wo ḓiimisaho wa malasha  . 
Ngauralo , pfanelo dza ikomoni ya kutshilele dzo vha dza u nekedza vhathu uri vha wane thodea dza ndeme kha vhutshilo , ndi ngazwo ndivho ya u thoma ya mbekanyamushumo iyi nga 1998 yo vha yo fhambanya thodea na zwine muthu a funa zwone  . 
Maitelendavhelelwa a Phurofesheni  . 
Phambano idzi dzo shela mulenzhe kha kwashekana na u sa shuma na , nṱha ha zwoṱhe , u sa vha na u lingana  . 
Zwauri dziṅwe kana dzoṱhe haiphaḽinki dzi nga vha dzi sa khou shuma a zwi nga ḓo ita tshithu kha u wana ngoho kana u kwama kupfesesele kwa thendelano  . 
Vhagudi vha tea : u ita zwigwada zwa zwithu zwi linganaho ; u buletshedza , nzudzanyo ; na u vhala ṱhanganyelo ya nomboro ya zwithu . 
Mulayo wa Muhanga wa kushumele wa u dzhenelela ha tshitshavha u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓani ha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli kha u dzhia tsheo  . 
Zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe . 
Nḓowetshumo Kha vha sedze Fomo dzi teaho u khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi  . 
Arali MEC o fushea nga tsedzuluso , a nga ṋea senthara ya ḽaisentse ya u ḓiraiva khethekanyo  . 
Afrika tshipembe ḽo ḓilugisela ! 
Naa mufarisi wanga na ene u a bvisa tshika dzi no nukha kha vhudzimu ? 
Arali tshigwada tsha tshumisano , close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo  . 
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe  . 
Khorombusi dza zwikolo ( SGBs ) dzi ḓo wana muvhigo wa ANA wa tshiṱiriki , une wa ḓo kovhekanwa na vhaṅwe vhabebi tshikoloni , u itela uri vha kone u vhambedza mvelelo dzavho dza ANA na dza zwiṅwe zwikolo kha tshiṱiriki . 
A ri athu vhona kha zwibveledzwa zwa Afrikaans , uri ndi tshifhio tshine tsha nga vha tsho ṱuṱuwedza muhumbulo washu  . 
Thasiki 1 Komiti dza Wadi dzi nga ṱuṱuwedza hani Vhupulani ha Mveledziso ya Tshifhinganyana ya Lushaka ? 
Vhagudi vha tea u ṋewa nḓowenḓowe yo ḓalaho ya u ṅwala idzi nomboro . 
Vha songo tumula khontsi nga vhone vhaṋe  . 
Arali mutambi a wisela gat ( e fhasi u pfi o kat ( a  . 
U kona u ṱalutshedza . 
Ndivho ndi ya u vusuludza phakha dza nḓowetshumo dza muvhuso shangoni ḽoṱhe u itela u ṱuṱuwedza nḓowetshumo na u engedza u shela mulenzhe hadzo kha u sika mishumo na nyaluwo ya ikonomi ya shango . 
Mma vha ṱoḓa u baga khekhe dza 12 . 
Kha mbekanyamushumo ya fhaṱa fhethu ho teaho ha vhudzulo ha vhathu , ro no swika kha tshiimo tshine ra kona u fhaṱa nnḓu dza 260 000 nga ṅwaha , nahone ho no swikelwa thendelano na SALGA ya u imisa u rengiswa ha mavu ane a nga shumiswa kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu . 
Vhulanguli ho fanelaho mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa isi ya vhuḓi kana vho khethululwa , kha vha corporation kana khamphani i sa koni kana i sa fhiri miṅwedzi miraru  . 
Maṅwalwa ayo o bveledzwa nga muthu , nahone nga muthu a re na ndivho na mihumbulo yashu na uri i nga vha yo khakhea huṅwe na musadzi  . 
Thuso ya Phungudzo ya Tsiku i nga vha nga nḓila ya phasela dza zwiḽiwa kana vautshara ya u renga zwiḽiwa  . 
Vhupfiwa vhulapfu vhu nga leludza mihumbulo mihulwane ine vha khou ṱoḓou i swikisa  . 
Minisiṱa vha nga , nga nḓivhadzo kha Gazethe ya Muvhuso , ita milawana malugana na ndaulo ya u thusedza kana u tikedza kana zwa u tshimbidza zwo teaho u itela u randela tshumiso yo teaho kana mulawana wa uyu Mulayo  . 
Izwi zwi tshimbilelana na zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka zwa u bveledza phindulo dza mbekanyamaitele dzo teaho kha vhupo ha ḽifhasi vhu shandukaho  . 
Muṅwalisi u sedza uri khumbelo i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa naa  . 
Musi ri tshi khou ita bada dza tshizwinozwino kha shango ḽothe , Khabinethe i vhidzelela vhashumisi vhoṱhe uri vha shumise bada idzi nga u ṱhogomela . 
Ho fhaṱwa nga Dutch East India Company nga 1679  . 
Ngeno hu na uri mulayo wa Devhula ha Amerika u vhonala u tshi ṱoḓa u swikela nga nḓila yo tou kokotolo baḽantsi yo teaho vhukati ha tsireledzo na thikedzo ya miṱa na nḓila dza ndondolo , hu na khanedzano dzi konḓaho vhukati ha zwigwada zwine zwa ombedzela tshithihi kana tshiṅwe  . 
Kha vha ye Poswoni ya tsini ya Afrika Tshipembe vha humbele muthusi uri a vha ṋee fomo ya khumbelo  . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 wo itelwa u bveledza mvelele ya u dzhenelela ha tshitshavha na u bveledza nḓila , mashumele na kuitele kwa u khwaṱhisedza izwi  . 
Ni vhona u nga u shuma nga tshigwada zwi vhuedza mini ? 
Huṅwe u thusa hu katela thikhedzo ya masheleni ya mamaga are kha mutsiko , zwe zwa tsireledza mishumo ya 7000 . 
Zwithu zwa hone zwi a konḓa u vhonala lune na tea u ita ḽiedza iḽi nṱha ha ṱafula lufherani lu re na swiswi ḽitswu . 
Lwa tama u ya u bambela . 
Khothe Khulwane yone iṋe  . 
Mabindu , vhashumi na tshitshavha tshapo ndi zwigwada zwo fhambanaho nahone a si kanzhi vha tshi amba tshithu tshithihi  . 
Uya nga uyu Mulayo , u rathela kha u tumukanya tshikwama tsha mbuelo tsha phurofidennde tshi ḓo thoma nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2016 . 
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo , u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo . 
Kha u isa phanḓa na u khwinisa tswikelelo ya maṅwalo a vhuṋe , u bva ṋaṅwaha vhadzulapo vha ḓo kona u ita khumbelo ya basa ntswa dza Garaṱa ya Smart ID kha bannga dza vhupo hapo zwi tshi bva kha vhushaka vhu re hone vhukati ha Muhasho wa zwa Muno na dziṅwe dza dzibannga dzire shangoni ḽashu . 
Nga bono , mushumo na u ḓikumedzela zwavho vho ṋanisa nndwa yo livhiswaho kha muvhuso wa u tsikeledza , zwe mafheleloni zwa ḓisa dimokirasi  . 
Nyimele dzi sa fholi - Kholesiṱirolo ya nṱha , vhulwadze ha swigiri , vhulwadze ha tswio , u kundelwa u fema wo eḓela na zwone zwi engedza khombo ya u nga vha na mutsiko wa nṱha wa malofha  . 
Ngauralo , ro amba nga ha miṱa na vhukwamani nga ngomu ha miṱa nahone ri ṱoḓa hafhu u lwa na zwo bvelelaho kha vhaponyi musi vha tshi aluwa  . 
Phindulo yo tou ṅwaliwaho i bvaho kha muthu o tiwaho i sumbedzaho uri u khou tendelana nazwo i kha fomo yo randelwaho ya u ta ( ine ya wanala arali yo humbelwa )  . 
Ngeno vhaṅwe vha tshi ri u ya havho miṱanganoni zwi vusa khakhathi hayani nga vhanna vhavho vhane vha kwatela uri vhafumakadzi a dzuli mahayani  . 
Naho hu na uri vhunzhi hashu a ri dzifiḽosofa nga mushumo , zwavhuḓivhuḓi ri dzifiḽosofa sa afha lushaka lwa mbudziso dzine fiḽosofi ya lingedza u wana phindulo a si dzi sa ḓivhei kha riṋe sa vhathu zwavho  . 
Mazhendedzi a u tevhedza mulayo ndi tshishumiswa tshihulwane tshine tsha tea u ṱoḓisisa vhugevhenga na u fara zwigevhenga  . 
Sa shango ḽine ḽa vha na tshiimo tshavhuḓi tsha ikonomi , ḽi tea u pikisana na maṅwe mashango nga zwibveledzwa zwavhuḓi na dziburende , na u shumisa zwavhuḓi nḓila dza nḓisedzo ya zwibveledzwa zwa ḽifhasi  . 
Dziṅwe ṅanga dzi ri sa izwi dzone dzi tshi fhodza , a dzi ḓivhi tshithu nga ha mushonga wa u vhulaya kana thengiso ya miṱuvha ya muthu  . 
Dzikhoudu dzi shumiswaho dzo tea u vha khagala uri dzi pfeseswe nga vhagudi na vhabebi  . 
Haya mafhungo a nga konwa nga Thandela ya Khomishini ya Milayo i no pfi Administration of Deceased Estates  . 
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza khothe ya tshipentshala a Madokotela vho haela vhana vha vhatukana vha 345 na vhana vha vhasidzana vha 336  . 
Tshipikiṱere a nga humbela uri tsedzuluso i dzhenelewe nga vhathu vhane vha nga mu thusa nga tsedzuluso  . 
Zwa ndeme : Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri mbadelo dzi a itwa kha DSP wa vhulwadze vhu sa fholi phanḓa ha ḓuvha ḽa u ḓiswa ha tshiputelo tshi tevhelaho tsha mushonga . 
Vhathu vho no d(i dzhenisa kha khoro yeneyo a si vhathu avho vho bulwaho afho nt ( ha fhedzi , na vhaswa vha a dzhenelela sa izwi vha vhone lushaka lwa matshelo  . 
Naho zwo ralo tshifhinga , zwikhala na zwiko zwa vhudavhidzani ha ngomu kha sekhithara ya zwa maḓi , nga maanḓa mihumbulo ya dza tekeniki na ya mulayo , dzo vha dzo pimea nga tshifhinga tsha luṱa lwa mveledziso ya mbekanyamaitele  . 
Vha tea hafhu u ṋewa mushumo wa u ṱumekanya CBP vhe kha mishumo mikene mihulwane ya tshiimiswa ye vha tholelwa yone , hezwi zwi ḓo thusa kha uri mafhungo e a vukululwa musi hu tshi khou pulanelwa wadi khathihi na musi pulane i tshi khou shumiswa , zwine zwa kwama mishumo mikene mihulwane ye vha tholelwa , vha kone u zwi hwedza kha sekhitha yo teaho zwi tshee zwiṋu  . 
U rwelwa ṱari ha Tshikimu tsha Nḓisedzo ya Maḓi ya Vaal Gamagara tsha R18 biḽioni ine ya vha thandela ya mvusuludzo na khwiniso ngei Kapa Devhula nga Minisita wa Maḓi na Vhuthathatshili , Vho Nomvula Mokonyane i ḓo thusa vhathu vhane vha nga eḓana 150 000 kha ḓorobo tharu na mivhundu ya 23 musi yo fhela . 
Mmapa wa website wo fara tshivhumbeo tsha website  . 
Mushumo wa khothe ndi u tevhedza mulayo na Mulayotewa , zwine zwa tea u shumiswa zwavhudi , hu si na u kondisa , u itelana zwithu zwi songo teaho kana u kombetshedza  . 
Itani uri mipopi i fhambane u itela u ri humbudza uri roṱhe ri vha tshipentshela . 
Mafhungo aya a khou bvelela ngafhi ? 
Zwenezwoha , nga madzina uri Luambo lwa Hayani na uri Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma na hu hu tou ambiwa fhedzi maimo a vhukoni ha u funza luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza u Engedza ) lini . 
Khwiniso dzi engedza mashumele avhuḓi na a khwine a maitele a u ita khumbelo a sisiteme ya tsireledzo ya vhathu vho shavhaho mashangoni avho , nahone ndi tshipiḓa tsha tsedzuluso yo ṱanḓavhuwaho ya Mbekanyamaitele ya Mipfuluwo ine ya vha nḓilani . 
T(hanziela ya vhun(e ya tshifhinganyana i shuma lwa min(wedzi ya 12 fhedzi nahone i a tendelwa kha u d(in(walisela u voutha , musi vha Muhasho wa zwa Muno vha tshi kha d(i dzudzanya L(in(walo ( la Vhun(e ( ID )  . 
Tshumisano i fanela u fhaṱa tshumisano , netiweke ya zwiimiswa na maitele u itela u wana mafhungo manzhi , nḓivho na vhukoni ha u tandulula mafhungo a kwama vhoṱhe  . 
Musi SARS yo no ṋekedza thendelo , vha ḓo ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a si gathi . 
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma nga murahu ha u khethiwa , kana musi zwo tea uri hu ḓadziwe tshikhala , vhusimamilayo ha vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na MuthusaMulangadzulo u bva kha miraḓo yaho  . 
Phindulo dzoṱhe ndi madzina vhukuma , zwino oṱhe a tea u thoma nga ḽeḓeredanzi . 
Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu , ine ya vusuludzwa nga ṅwaha muthihi fhedzi  . 
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya dza vhupo honoho , hu si uri tshikolokolo zwo bulwaho afha , hone-ha dzo teaho tshenzhemo ya mugudi  . 
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho mafhungo a kwamaho u ḓi ṅwalisela u lifhelwa murahu muthelo na South African Revenue Service  . 
Hu tea u ḽiwa tshikalo tsho imaho ngauri u bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri muvhili wavho u dzule u na mutakalo u tshi shuma zwavhuḓi . 
U fhedzisa tholokanyonḓivho yo ḓisendekaho nga tshiṱori . 
Khabinethe i ṱanganedza u ṋangiwa ha tshigwada tsho tou ḓiimisaho tshi re na vhaofisiri vhane vha kha ḓi shuma na vhe vha vha vha tshi shuma kha Tshumelo dza Mbuelo ya Afurika Tshipembe kha u ṱoḓulusa zwiito zwa vhutshinyi zwine zwa khou humbulelwa na uri hu humbelwa miraḓo ya tshitshavha uri i fhe tshigwada itsho tshikhala tsha u khunyelesza ṱhoḓuluso dzatsho . 
Manḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka na Yunithi ya Ndozwo ya Ndaka dzo khunyeledza milandu ya 389 ya zwa ndozwo ine ya vha na ndeme ya R349 miḽioni  . 
Kha ḽiṅwe sia ḽa izwi , naho , ndi uri zwi tou vha zwone zwone zwavho zwa tsinitsini kha zwitshavha zwi vha vheaho kha vhuimo havhuḓi u vhona na u khwaṱhisa vhukoni hapo  . 
Kha Gireidi ya 2 vhagudi vho ḓivhadzwa furakisheni . 
Wekishopho ya ṋamusi zwenezwo yo tou tea vhukuma , nahone ndi a tenda uri nyambedzano dzavho dzi ḓo tshimbila zwavhuḓi masiari ano  . 
Milayo iyi ndi yone khono ya u fhata mbekanyamushumo yavhudi ya CBNRM . 
Khabinethe i fhululedza madzangano a vhashumi na nnḓu dza vhupo ha migodini kha u shumisana na muvhuso u vusuludza sekhithara ya migodini , ine ya vha ṅwongo wa ikonomi yashu nahone i humbela madzangano oṱhe u thoma zwe a fulufhedzisa . 
Ro humbela thendelo u bva kha matshudeni u amba zwi tshi bva mabambiri avho u itela ndivho dza ṱhoḓisiso  . 
Zwine nda ḓo zwi dzhia sa vhukhakhi ndi na vhuṱanzi uri muvhuso a u nga ḓo zwi vhona ngauralo , zwine vhukhakhi ha hone ho vha u rengisa feme u fana na SBC mushuma nga luṱingo wa Amerika ane a khou langa khamphani khulwanesa US nahone vha kona u tsireledza khamphani khulwane nahone vha kona u ṱuṱuwedza vhalangi mivhusoni  . 
Mudededzi vha sumbedza u ri tshifhinga tshoṱhe hu tshi imbiwa ha milwa maṅwe maipfi u swikela hu si tshena ipfi maipfi a i mbiwaho . 
Ramaremisa o d(o vha na vhathu vhe vha mu vhangisa kha vhukoma hawe  . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u shumiswa u khwaṱhisedza mvelaphanḓa yo itwaho nga mudededzi na mugudi kha maitele a u funza na u guda . 
Zwiṅwe hafhu , ri nga si ḓitike nga vhukoni ha vhathu ha u humbula na u ṱalutshedza uri ri kone u tsireledzwa kha vhuvhi  . 
Vhatholiwa vha hwala mbadelo dzoṱhe maelana na fulufulu fhedzi mutholi u hwala mbadelo dzoṱhe maelana na ndondolo  . 
Sa tsumbo , hu nga si vhe na vhashumi vha muṱa vha shelaho mulenzhe kha yuniti dza vhubveledzi dzi si dza maraga wa muṱa  . 
Vha guda uri u ṅwala ndi maitele ane a katela u ṅwala ha u ranga , u vetaveta , u vusuludza , u vhalulula na u anḓadza  . 
Mushumo muhulwane wa mudededzi ndi u vhona uri zwibveledzwa zwe a nangela vhagudi zwi yelane na murole wavho . 
Nga themo iyi vhagudi vha bvela phanḓa na u rekanya nga nomboro dza didzhithi tharu u swika kha 800 . 
Fomo J243 : Fomo ya thundu dzine dza vha hone thendelo ya vhabebi kana muunḓi arali ni fhasi ha miṅwaha ya 21  . 
Mafhungo aya o no vha na mutsiko lu ne dza disa todea dza uri hu engedzwe mbekanyamushumo dza nnda ha tshikolo dzitikedzaho mbalo , saintsi , na pfunzo ya khomputha  . 
Hu tou vha na mbudziso dza ndeme mbili dzine mugudi a tea u dzi vhudzisa nga ha tshirendo : Hu pfi mini ? 
Maanḓalanga a Khorotshitumbe dza vunḓu 125 . 
Kha mulayo wa tshirema wa u thoma u shuma ha khathulo hu na matshimbidzele ane a tea u tevhedzwa  . 
U tshimbidza thimu na tshiṅwe tshitshavha ro ḓikumedzela u bveledza pfanelo ya mveledziso uri i vhe ya vhukuma kha muṅwe na muṅwe , na u vhofholola murafho muṅwe na muṅwe kha ṱhoḓea  . 
SAQA uri i dzhie tsheo ya amba dzi fhele  . 
U sa funzea na u sa bvelaphanḓa nga mulandu wa Ukuthwala zwi tou nanisa vhushai na u engedza mutevheṱhanḓu wa vhushai . 
Migwalabo ine ya vhea matshilo khomboni , ndaka na u tshinyadza themamveledziso dzo vhetshelwaho u thusa tshitshavha , i dzhiela fhasi demokirasi ine ya tikedza pfanelo dza u gwalaba . 
Khothe yo takusa ṋetshedzo dza Muvhuso dza mbambadzelannḓa ya tsimbi dza zwikerepe dzi ḓivhiwaho sa mitengo thendamutengo ya nḓowetshumo ya mveledza zwapo , zwigayo zwiṱuku na tsimbi dza zwikirepe dzo nokiswaho  . 
Muṱangano kana miṱangano ya u rwela ṱari , hune nnyi na nnyi a vhudzwa nga kutshimbidzele kwa u pulanela wadi , u farwa ha miṱangano hu a khwaṱhisedzwa , na uri ndi ngafhi hune ha tea u vha na u pulana ho teaho  . 
Ri tea u ḓidzhenisa nga u ṱavhanya na vhukone kha mbekanyamushumo dza u thivhela tshinyalelo ine vhathu vha khou ita kha dzhango ḽashu  . 
U tendela vhagudi u tevhekanya zwishumiswa zwa 3-D na zwivhumbeo zwa 2-D u ya nga magaraṱa o fhambanaho o sumbedzwaho . 
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo , nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse . 
Tshishumiswa tsho sumbedzwa tshi na tsumbo dzi re kha ithaḽiki  . 
Zwino tshi anetsheleni nga maipfi a zwipuka . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea Poswoni dzoṱhe Afrika Tshipembe  . 
Hu dovha hafhu ha uuwedziwa uri muvhuso u thuse kha zwithu zwinzhi , zwi ngaho sa milayo , dzipholisi , zwifhao zwine zwa shumisiwa nga muvhuso na dziwe tshumelo-vho  . 
Nga nḓila heyi , vhadededzi na vhagudi vha ḓo : s Bveledza Mvelelo dza u guda dza vhutshilo hoṱhe na dza mveledziso dza fumimbili s Lugisela mishumo i konḓaho na Maimo a Asesimennde a konḓaho kha Vhuimo ha Nṱha  . 
Ndi tama u vha livhuwa kha u dzhia tshifhinga tsha u vhala uvhu mulaedza , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa  . 
Ri ḓo tikedza nungo dza dzingu ḽa SADC kha u thandulula nyimele ya Madagascar . 
Vhudzuloni , maitele a u sika mulayo a khwinesa ndi mbadelo dza zwa ikonomi dza vhuvhili kha itshi  . 
Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu , tsireledzo , ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano  . 
Hezwi zwi ita uri hu vhe na mutevheṱhanḓu wa vhushai kha zwitshavha , nga maanḓa zwa mahayani , hune ha vha ho ḓalesa maitele a Ukuthwala  . 
I nga vha nga tshivhumbeo tsha muvhilo , khumbelo ya u itelwa vhuhwavho kana u tandululelwa mbilaelo . 
Vhurangaphanḓa ha sialala vhu na mushumo muhulwane na hone wa ndeme kha zwitshavha zwa sialala u elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi . 
Mafheloni a themo ino vhagudi vha tea u vha vho no vhona , u fara na u tshimbidza zwithu zwa 1 000 . 
Ndivho ya Mulayo , sa zwi re kha khethekanyo ya 2 , ndi u : b ita mbetshelo ya uri hu na u ṅwalisa , vhugudisi na mashumele a vhashumi vha mutakalo vha sialala kha Riphabuḽiki ; na c shumela na u tsireledza madzangalelo a miraḓo ya tshitshavha ine ya shumisa tshumelo dza dziṅanga dza sialala  . 
Tshakha dza mitambo minzhi na matambwa zwi nga anganyela masia a nyumeresi , tsumbo u ela musi hu tshi bikiwa kana u vhala musi vha tshi renga . 
Maitele aya a u ṅwala a ṱumana na u amba , nahone ha tei u tou shumiwa sa nḓowenḓowe dza u ṅwala fhedzi lini . 
Hu fanela u dzhielwa nzhele uri u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza kha khethekanyo ya u fhedza ya dzikhasitama hu nthesa u fhira kha inwe khethekanyo vhunga hu tshi shumiswa thambo dza mudagasi dzine dza tshimbila muyani dzine dza thithiswa nga maimo a mutsho a si avhudi na tserekano ya mudagasi i songo tumiwaho kha zwinwe zwiko zwa netshedzo zwine zwa vha hone  . 
Khamphani na dziclose corporation dzi saathu ḓi ṅwaliswaho u itela muthelo wa vhashumi vho teaho dzi tea u ṅwaliswa hu saathu u fhela tshifhinga . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u tea u ḓivhadza muhumbeli nga ha mvelelo dza tsedzuluso kana maga afhio na afhio o dzhiiwaho malugana na khumbelo nga tshifhinga nahone nga nḓila ine ya vha yo nangiwa nga Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo  . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe , vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002  . 
Muthu nga si kone u ṱalutshedza vhungomu ha inthaviwu , nga nnḓani ha musi vha tshi ṱoḓa u zwi shumisa  . 
Giridi ya nomboro i thusa u bveledza vhukoni ha vhagudi ha u vhala zwo ṅwalwaho kha thebulu . 
U ṋetshedza vhupfiwa kha komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya uri u pfiwe kha Phalamennde . 
Ri na muano wa u sa vha hone ha khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi vha re na riṋe hafha nahone ndi humbela muṅwe na muṅwe waṋu hafha uri a saine muano uyu na uri tsha ndeme nga maanḓa ri tevhedze muano uyu  . 
U ḓivha na u amba nga ha mulaedza na u shumisea ha zwiteṅwa zwa u vhona zwa khungedzelo khathihi na vhushaka vhukati ha zwiteṅwa zwi vhonalaho na zwo tou ṅwalwaho . 
Nga u ita izwi , mudededzi u khou thusa vhagudi uri vha bveledze zwiṱirathedzhi zwa u vhala . 
Itani uri vhaimeleli vha tshitshavha vha vhe vha vhukuma nahone a si vhe vha tou vhewa  . 
U khwathiswa ha ndeme dza mvelele na dza zwa vhurereli  . 
Mugaganyagwama ndi pulane ine ya sumbedza uri mbuelo yo ṱanganedzwaho ndi vhugai na uri i ḓo shumiswa nga nḓila-ḓe kha tshifhinga tsho tiwaho  . 
Zwino ṱalutshedzani mvumbo ya khonani yaṋu ya mbiluni . 
Mulayo wa ndunzhendunzhe u ṱoḓa uri zwitatamennde zwa sainthifiki zwi vhe zwo vhofholowa kha u hanedzana hoṱhe , u vha zwone na u vha khagala  . 
Kha akhaunthu ya bannga ya muthu o itaho mbilo . 
Ndi zwa ndeme u vhona uri tshikolo tshi khou thusa tshitshavha . 
Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano  . 
Fomo ya khumbelo ya u ganḓisa , ndambedzo ya vhaṅwali , na Dzifesitivala , Mbekanyamishumo dza Vhudzulo , Bugu dza Dzikilabu na Dzikhoniferentsi dzi thungo kha hedzi  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela kha u khwinisa mupo wa vhulanguli , u fhungudza ṱhahelelo ya zwikili na u engedza mbekanyamushumo dza vhubindudzi ha themamveledziso sa tshipiḓa tsha u bvisa zwithivheli zwa nyaluwo . 
Nṱhani ha izwo i tea u ṱuṱuwedza u dzhenela ha tshitshavha kha u ṱola , u ela na u sedzulusa kushumele kwa masipala  . 
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhusowahpo a katela zwiṱara ṱa , zwifha ṱo zwa masipala na dzisquares , phakha dza vhuponi na mavhi ḓa , na zwifha ṱo zwa phuraivethe . 
Murumelwa uyo hango tea u vhala , u bvisela khagala kana u shumisa zwi re ngomu nga nḓila iṅwe na iṅwe  . 
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa , hani , nga nnyi , lwa tshifhinga tshingafhani , nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga kona u kwama MP kha ofisi dza vhukhethelo u mona na shango kana Phalamenndeni arali vha tshi ṱoḓa u wana thikhedzo kha fhungo ḽine vha vhona ḽi ḽa ndeme kana musi vha tshi ṱoḓa thuso kha iṅwe thaidzo . 
NCOP i nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe , kana muofisiri wa muvhuso wa lushaka kana Muraḓo wa Khorotshitumbe wa muvhuso wa vunḓu a tshi dzhenela muṱangano wa Khoro kana komiti  . 
A hu na thendelo ine ya vha ya ndeme kha ḽiga ḽa u tumbula , fhedzi maitele a u ḓivhadza a fanela u tevhedzwa  . 
Kha zwiṅwe zwigwada , vha nga rera nga ha vhaedziswa vhavho nga tshavho , vha tshi vhambedza zwiṱaluli zwine vha zwi dzhia sa zwa ndeme  . 
Khumbelo ya u vha muraḓo wa Sisiṱeme ya Mafhungo ya Vhuḓi ṅwalisi ya Inthanethe ya kha ofisi iṅwe na iṅwe ya maṅwalo a vhuṋe ha ndaka deeds registry vhaṅwalisi vha maṅwalo a vhuṋe ha ndaka vha nga si vha ṋee mafhungo nga u tou rumela luṅwalo kana u rwela luṱingo kha vha ye kha desike ya mafhungo hune muofisi a ḓo vha thusa kha u ḓadza fomo yo randelwaho na u vha ṱalutshedza maitele kha vha humbele muthaiphi wa data uri a vha itele thoḓiseso kha ndaka yeneyo Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo  . 
Nga tshifhinga tsha muṱangano uyu vharangaphanḓa vha ḽifhasi vho ṱanganedza Thendelano ya New York ine ya ṱahisa lutamo lwa polotiki na u ḓikumedzela u tsireledza pfanelo dza tshavhi na vha mipfuluwo  . 
Masiandaitwa a si avhuḓi a nyimele ya ikonomi ya zwino ane shango na ḽifhasi zwa khou ṱangana nao a a ofhisa  . 
Mudzulatshidulo , tshumisano vhukati ha tshanduko ya kilima na bayodaivesithi i khagala  . 
U tshimbila dakani na u reila dzibaisigila , u gammba , ndila dza 4x4 , u zwima , nyendo dza zwa mvelele na zwa muya na zwigwada zwi re na vhathu vha no khou talutshedza  . 
Vha tea u ita ndingo hu sa athu fela maduvha a 30 tshe tshifuwo tsha swika . 
U thetshelesa tshibveledzwa tsha mafhungo , sa ṱhoho dza mafhungo dzi sa konḓi sa . 
U ṱuṱuwedza u simiwa ha thandela ya IDP hu tshi tevhelwa tshiṱirathedzhi nge kutshimbidzele kwa lumbiswa kha thandela dzo teaho dze dza wanwa kha pulane dza wadi dzine dza kwama zwiṱirathedzhi zwa IDP zwigede zwo bulwaho  . 
Musi vhashumisani vha nnda vha tshi kwamea kha zwipida zwihulwane zwa thandela , u fana na u kana zwishumiswa , kha vha shumisane nazwo kha u langula mishumo yazwo na u sumbedza zwitshavha uri zwi nga shumisana hani na vhashumisani nazwo  . 
Kha vha vhetshele thungo tshelede ya vhugudisi ha CBRM , uri vha dzule vha tshi khou alusa vhutsila kha vhathu vha kha vhupo ha u langula zwishumiswa zwavho  . 
Arali mubebi o ṋewaho ṅwana o vha a songo fanela u ṋewa ndaela ya u vha mubebi wa ṋwana a si wawe nga mbebo , tshifhingano tsha musi a tshi ita khumbelo  . 
Kha vha ḓivhe uri mbingano idzi dzo no tendelwa nga fhasi ha mulayo wa mbingano ya tshirema  . 
Ri khou tea u manḓafhadza dziSMM u itela u engedza nyaluwo dzayo  . 
Nyendo dza seli dzi ḓo fhungudzwa na uri a vho vhane vha ḓo humbela thendelo vha ḓo tea u khwaṱhisedza vhukuma na u sumbedzisa mbuelo ya shango kha nyendo idzo . 
Khabinethe i fhululedza Vhathu vha Lwaho na u Tambudziwa ha Vhafumakadzi ( POWA ) , vhe vha thoma App i thusaho vho ponyaho khakhathi dzo livhanaho na mbeu , kha mitsiko kana khombo dzine dza ḓo itea , uri vha swikelela tshumelo dzo ṱanganelaho na dzo dzudzanyeaho . 
Ndi ngani mafhafhu a muthu ane a vha na asima a tshi ita nga iyi nḓila ? 
Zwiteṅwa zwi vhilaedzaho kha vhashumi na maga a kushumele zwi dzulela u sedzuluswa kha miṱangano iyi  . 
Tshifhinga tsho fhelaho tshine tsha khou ya phanḓa tsumbo : Vho ḓo tea u lindela ngauri moḓoro wo vha u kha ḓi kuniswa . 
Tsumbo : magazini na khomiki , bugu zwadzo dza nganea khumbulelwa na dza vhukuma . 
Arali u tiwa hufhio kana hufhio ha u avha dziofisi ha vha hu ho fhambanaho nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya 10 c , Minisṱa vha kwameaho vha tea u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa , hune zwa vha zwo tea , nga u tholiwa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho u ya nga u tiwa ho fhambanaho  . 
Fhedziha , tshiimo itshi a tshi nga ḓo bvelela u ya hoya nahone tshanduko i nga kha ḓi vha i si kule musi vhathu vha tshi tenda  . 
Tshivhalo tsha vhuimeli ha vhafumakadzi kha zwa u tshea mafhungo ndi tshingafhani ? 
Ri na nungo nnzhi nga maanḓa dzine ngadzo ri nga fhaṱa zwileludzi zwa vhuṱoḓesi havhuḓi na zwiko zwa yunivesithi zwa vhuḓivhuḓi , milayo ya mupo i pfalaho , sa tsumbo  . 
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi havho kana vha founele STOP Women Abuse kha 0800 150 150  . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha rekanya nga nomboro dza didzhithi tharu lwa u thoma . 
Tshiṅwe tshigwada tsha vhadzulapo tshi ṱoḓa IDP i tshi katela khwiṋiswo ya rinngi ya dzithekhisi ngauri a huna mabunga kana fhethu ha vha zwimauswu  . 
Khetho dza lushaka dzi ṋea vhathu vhoṱhe vha miṅwaha ya u fhira 18 u voutela ḽihoro ḽine vha ḽi funa . 
U shumisa luambo nga nḓila ya khumbulelwa ndi ḽiṅwe ḽa u dzumbulula , u khwaṱhisa na u ṋea mavhala a zwi bvaho mihumbuloni yavho . 
Zwi a thusa u ita zwauri hu vhe na vhudavhidzano havhudi nahone hu si na tshiphiri , na u tendela vhathu vha tshi amba mihumbulo yavho na dzimbilalelo  . 
Mavu haya a wanala vhuponi ha mahayani nahone a nga fhasi ha ndaulo ya mahosi apo  . 
Nga murahu ha ezwo vhana avha vha re afha vho ambaraho yunifomo vha ḓo ḓa vha ri ṋetshedza luṅwe luimbo hafhu  . 
Hu tshi yiwa phanḓa , muvhuso u ḓo isa phanḓa na u shumisa mbekanyamushumo dziṅwe dzi ngaho mbekanyamushumo ya u Khwaṱhisedza Pfanelo dza Vhushaka dza Vhathu vha Shumaho kha zwa Mavu , i ḓivhiwaho sa mbekanyamushumo ya 50-50 . 
Arali zwo bulwaho afho nṱha zwi sa kwami mulala , kha vha ḓivhe uri lutamo lwa mulala uyo ndi lufhio . 
Hu na vhathu vhane vha tenda na u ṱanziela uri vha shumisa vhuloi kha u vhaisa vhaṅwe . 
Idzi ṱhoḓea dza tshiphiri dzo ṱalutshedzwa kha Tshipiḓa tsha vhu 21 tsha Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo  . 
GCIS a i na vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu kana u fulufhedzea ha webusaithi dzi re na vhuṱumani nahone a i khwaṱhisedzi mihumbulo yo bulwaho ngomu khadzo  . 
U ita zwauri hu vhe na u swikelela mafhungo nga pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa  . 
Tshipikwa tshihulwane tsha u pindula pulane dza tshiṱirathedzhi dza vha tshumiswa ndi u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo nga u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa dzangano  . 
Naa SAHRC i nga vha thusa hani ? 
Vhabebi vhoṱhe , vhaunḓi na tshitshavha vha khou ṱuṱuwedzwa u tikedza vhagudi musi vha tshi khou ḓilugisela milingo yavho . 
Ndi ngazwo ri tshi hanedza ndingedzo dza u fhedzisa ḽiṅwalwa iḽi hu si na vhukwamani ho fhelelaho  . 
Ro sika zwikhala zwiswa zwa mbambadzo zwine ndivho yazwo ndi u vula tswikelelo ya mimaraga na u kwaṱhisa vhushaka ha ikonomi vhu re hone . 
Zwiko zwashu zwa vhathu zwa saintsi na thekinolondzhi a zwi khou vusuluswa nga ndila yo teaho  . 
Thendelo iyi i tea u waniwa hanefho he zwimela zwa swikela hone  . 
Kha vha ṱuṱuwedze vhagudi u amba zwidade zwa nomboro na u tamba mitambo ine ya ombedzela u vhala lwa orala . 
Fhungo ḽa tsireledzo ya zwipondwa nga mapholisa ḽi ṱoḓa u humbulwa zwavhuḓi  . 
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miraru  . 
Izwi zwi a konḓa zwi tshi itiswa ngauri ndeme ya tshibveledzwa , thekhiniḽodzhi , kana tshumelo kanzhisa a i ḓevhei nahone zwi a konḓa nga maanḓa u zwi vhalela  . 
Ndi a kona u vhala atikili ya gurannḓa . 
Hezwi zwo kuvhanganyiwa , u dubekanyiwa u ya nga ndeme yazwo kha mutevhe wa maano a thandela dzo ṱanganyiswaho  . 
Musi khumbelo I tshi itiwa , Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha tea u itelwa khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 a tshi shumi u swikela Khothe I tshi tshea kha khumbelo arali- a dzangalelo ḽa zwa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itiwe ngauralo;-na b khumbelo I na khonadzeo khulwane ya u bvelela . 
Nga murahu mudededzi vha balanganya magaraṱa a tshiga tsha nomboro vha dovha vha ṋea ndaela dzi fanaho na dzi re afho nṱha . 
U tevhedza ndaela . 
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha  . 
Hu tea u ṱalutshedzwa nḓila ine mafhungo a vhumbwa ngayo u fhaṱa zwibveledzwa zwo fhelelaho sa zwiṱori , maanea , maṅwalo na mivhigo ine vhagudi vha guda u i vhala na u i ṅwala tshikoloni . 
Muphuresidennde vha ḓo shumisa hafhu madalo aya u dovha vha fhindula khaedu dzine vhadzulapo vha khou ṱangana nadzo fhasi ha Masipala Wapo wa Thembisile Hani . 
U engedzwa ho itiwaho kha khethekanyo ya 50 na ya 51 dza Mulayo dzi ḓiimisela u fha mawanwa kha milayo ine ya vha kha tsireledzo ya vhana ya vhuṱhogwa kha mafhungo oṱhe ane a vha kwama . 
Ngomu kiḽasini , nyito dza u vhala tshifhinga tshinzhi dzi bveledza zwikili zwinzhi zwo fhambanaho . 
Kutshilele kwa vhaambi vha aya mafhungo ku fana ngafhi ? 
Kha vha dzhiele nzhele u dzhena kha tshigwada tsha thikhedzo . 
Pulana ya Lushaka . 
Vha thomavho u shuma na khilogireme . 
Phalamennde ntswa yo ṱoḓa u ṋetshedza tsumbanḓila ya nḓila i ne dzi MP vha tea u ḓifara ngayo kha mafhungo a vhone vhane . 
Hezwi a zwo ngo tea u vha bvisa kha uri komiti dza wadi dzi hone sa tshiendedzi tsha mutheo tsha u dzhenela ha tshitshavha  . 
Nga maanḓa , vhadzulapo vha nyingaḓorobo dza vharema vho vha vha khou langiwa nga mmbi na mapholisa  . 
Phurofaili dza vhadzulapo  . 
Mithelo i konisa muvhuso u lambedza puḽane dza mveledziso dza shango . 
Hu vhigwa zwithu zwo tumbulwaho zwine muthu a nga zwi ṱanziela na musi e bogisini ḽa khothe . 
Kha vha ḓadze na u humisa fomo ya nḓivhadzo . 
Hekithara ya mavu ikumedzwa uri vha thome nga u badela mbadelo dza vhukwamani  . 
Kha vha humbule uri hoyu muvhili une ra khou amba ngawo ndi muvhili wavho  . 
Naho zwo ralo , vhuḓifhinduleli ha u thoma vhu zwanḓani zwa vharangaphanḓa kana ṱhoho dza mihasho dzi re na maanḓa a polotiki na vhulanguli  . 
Phukha idzi mbili dza lwa masiari oṱhe na vhusiku hoṱhe . 
Yo vha i dzhia wo lala . 
U thomiwa ha thandela dzo fhambanaho miṅwahani miṱanu iḓaho hu khou lavhelelwa u sika mishumo i fhiraho 21 000 . 
Mbuno dzi sedzwaho : Nyito vhukuma i tshi vhambedzwa na mbekanyamaitele na theo ya mulayo vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani na ya poswo , na ṋomboro dza luṱingo  . 
Fhedzi-ha u sumbedza uri Vhavend(a vha dzhia lufu tshi tshithu tshihulusa , tshine tsha t ( thonifhiwa na u ofhiwa , hu na lufu vhahulwane a vha ( li tshithu u swikela d(uvha line hoyo muthu a vhulungwa nga(lo  . 
Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu kha mushumo uyu  . 
Ri ḓo thusa Masipala Wapo wa Moqhaka ngei Free State kha u fhelisa khaedu ya u shumisa mabakete sa mabunga na mabunga o vuleaho . 
U ṱhiraisela , u kopolola na u ṅwala dzina ḽawe u bva he ha sumbedziswa uri hu tea u thomiwa hone . 
U shumisa ḽipfanisi nga nḓila yo teaho . 
Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo na mbekanyamushumo nnzhi dzine dza khou shuma dza u ṱuṱuwedza u thomiwa na u bveledziswa ha mabindu maṱuku , ane a ḓo shumiswa kha u tikedza mabindu kha zwi tshimbilelanaho na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010  . 
Nga zwa u sedza mbuelo nga SMS , vhone sa muraḓo muhulwane vha nga wana nga ha mbuelo dzine dza vha hone kha tshaka dzo ṅwalwaho kha tshanḓa tsha u ḽa tsha khoḽomu kha thebuḽu ine ya vha kha tsha u ḽa  . 
Tshifhinga tshine Buthano ḽa Lushaka ḽa ḓo tshi fhedza 49  . 
Khoudu dzoṱhe dzine dza khou khwinisiwa dzi ḓo gazethiwa . 
Mvelephaṋda yavhuḓi yo itwa kha u ḓiselwa madi na muḓagasi  . 
H ezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri vha vhe vho tsireledzea sa ṱhanzi nahone vhuṱanzi havho vhu ḓo vhulungea , na u vha tsireledza kha u ḓibvisa sa ṱhanzi nga mulandu wa ṱhuṱhuwedzo dzi songo teaho . 
Mugaganyagwama u shuma nga nḓila ifhio ? 
Afrika Tshipembe ḽo sumbedza vhukoni haḽo ha ṱhoḓisiso ya saintsi na thekinoḽodzhi , nahone ḽi khou ṱanganedzwa sa haya ha tsiko ha dziṅwe dza ṱhoḓisiso dza ḽifhasi dza ndeme dza themamveledziso  . 
Ni vhona u nga mutukana u takalela zwifhio ? 
Mme anga vho ntsevhedza ṋama ṱhukhu kha ya maḓuvha . 
Kha Gireidi ya 1 , 2 na 3 , ngudo tharu kha vhege dzi tea u vha dza Nomboro , Tswayo na Vhushaka ( hezwi zwi amba iri dza vhukati ha 4 na 412 )  . 
Kha vha tende mugudi muṅwe na muṅwe a tshi anetshela khonani yawe tshiṱori tsha kiḽasi . 
Khothe dza sialala dzi wela nga fhasi ha tshigwada hetshi  . 
Close corporation ( CC ) ndi mukhwa u leluwaho wa u ita bindu u fhira u vha na khamphani . 
Themendelo  . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma u bva musi ḽi tshi khethiwa , kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Buthano ḽa Lushaka ḽi a tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaḽo . 
Khonfarentse iyo yo tshimbidzwa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo Vho Dokotela Siyabonga Cwele na uri yo vha na zwiambi zwi fhiraho 350  . 
Kha maitele oṱhe , a ri dzhii sia , ri sedza masia oṱhe a thaidzo  . 
Kha mulandu wa S v Maluleke,82 muhwelelwa o vhonwa mulandu u ya nga khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo , sa izwi o pomoka muhwelelli vhuloi nga murahu ha musi o livha muhweleli uri o doba mulenzhe wa ṅwana wa muhwelelwa  . 
Naho zwo ralo , hezwi zwi tea u sedzwa fhedzi sa tshishumiswa tshithihi tsha u bveledza ndangulopfareledzwa ya ḓaka  . 
U pulana : U shumisana na mukhantseḽara na maṅwe madzangano a tshitshavha , u topola ṱhoḓea dza ndeme na u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea idzi dzo katelwa kha makumedzwa a mugaganyagwana na pulane dza hone  . 
Tshipembe ine ya vha mulayoni  . 
Vhathu vha lila masana u itela uri vha dzule vhe na mutakalo wavhuḓi . 
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho ri ḓo isa phanḓa na u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa vhuḓi . 
Fonto khulwane i shuma u kunga  . 
Ndi zwifhio ? 
Havha ndi vharengi vhane vha nga vha vho no badela tshikolodo tshavho tsha fhela na uri vha kha tshiimo tshine vha nga swikela u kolodiswa fhedzi zwazwino vha imiwa phanḓa nga vhuṱanzi vhu si havhuḓi ha tshikolodo vhune vhu hone kha rekhodo dzavho . 
Hu na vhupo ha mahayani , hune ṱhumano dza vhuendi dza vha dzavhuḓi na hune ḓorobo dza kunga vhathu vhanzhi hune ha si vhe na ndangulo ya tshumiso yavhuḓi ya mavu na ndangulo ya dziḓorobo  . 
Sa muraḓo , vha tea u khwaṱhisedza uri vha tevhedza Milayo ya Tshikimu na maitele atsho uri vha kone u wana zwinzhi kha vhuraḓo havho . 
Matshudeni vha thengiselano u bva Dzheremane a lavhelelwa u dzhoina Eskom uno ṅwaha  . 
U daha hu nga vhanga tshihoṱola . 
Vundu ḽa Gauteng ḽi khou thoma Senthara ya Mashumele o Ṱanganelanaho ( JOC ) u itela vhuṱoli na u vhona uri hu khou tevhelwa mulayo . 
Ri fhulufhedzisa u hwala vhuḓifhinduleli uhu u itela u khwaṱhisa pfunzo ya vhunzani kwaho kha vhoṱhe  . 
Nyimele i ḓisa mveledzwa i si yavhuḓi ine ya hanedzana na tshipikwa tsha mveledziso ya maitele a pfumedzano  . 
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa u ḓadza fomo dzo teaho a vha isa ha Madzhisiṱaraṱa hune a ḓo dzhia tsheo ya uri u a vha ṋea Ndaela kana hai  . 
U guda sialala ya vhathu uri u kone u vha thusa  . 
Ndeme dza mvelele , dzi bvaho kha mulayo wa sialala na maitele o khetheaho kha zwitshavha zwa sialala . 
Rekhodo dzine dzi nga swikelelwa hu songo thoma ha itwa khumbelo u ya nga Mulayo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA  . 
Khethululo ya lushaka luṅwe na luṅwe i ḓo vula zwiimiswa zwa mitambo uri zwi livhane na mbilo dzi ḓuraho dzi songo tea  . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u dzhia maga a u vhona uri hu dzula hu na masheleni kha NSFAS u itela matshudeni vhoṱhe vhane vho tea uri vha badetshelwe mbadelo dzoṱhe dza u guda dziyunivesithi na magudedzi a TVET lwa tshifhinga tshilapfu . 
Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso , na u ita mishumo miṅwe na miṅwe yo teaho yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga . 
Kha nzulele nnzhi , tshibveledzwa tshi tea u thetsheleswa , tsumbo : tshiṱori kana muvhigo wa mafhungo u ḓo vha wo vha wa vhuimo ha nṱha u fhira une vhagudi vha ḓo u vhala . 
Nyambedzano dzo livhisa kha nyambedzano dziṅwe dza thikhedzo ya ridzhini malugana na tshiwodwadze  . 
Olani zwiambaro zwine na tea u ambara ṋamusi . 
Kha vha bveledze ndangulo i pfalaho ya zwishumiswa . 
Mulayo wa lushaka wo lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2a u tea u vhona uri hu vhe na u dzhenelela ha mahoro maṱuku kha vhurumelwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila I ananaho na demokirasi . 
Zwi nga vha zwone uri sisiṱeme dza u thivhela na u kaidza vhuaḓa a dzo ngo lingana , fhedzi u ya nga ha kuvhonele kwa sisiṱeme dza muvhuso , ri nga vha na khuthadzo kha ngoho ya uri phesenthe dza 70 dza milandu ya vhuaḓa yo vhigwaho kha midia i vha ya nnyi na nnyi ngauri muvhuso wo vhona kuitele ku si kwa vhuḓi nahone u khou lwa nazwo . 
U bula na u vhea zwivhumbeo nga zwigwada . 
Phindulo yavhuḓi kha u khwaṱhisedza ndingano ya mbeu zwi amba uri vhukando ho khetheaho vhu fanela u dzhiwa  . 
Khabinethe i ombedzela kha uri vhaofisiri vha vhulangavhuendi uri vha ḓo shumisa maitele o khwaṱhaho kha u sa tevhedzwa ha milayo badani dzashu nga holodei dza khushumusi . 
Kha hei themo vhagudi vha bvela phanḓa na u tevhekanya na u vhambedza zwithu . 
U khwaṱhisedza uri hu na vhudavhidzani vhu re khagala vhukati ha khoro na komiti ya wadi nga kha mukhantseḽara wa wadi  . 
U fhungudza mutengo wa zwibveledzwa , ho katelwa u fhungudziwa ha muthelo na zwishumiswa zwi nga ho sa zwivhaswa , na zwiwe zwishumiswa  . 
U rera arali hu na iṅwe pulane ine ya kwama kushumele  . 
Na u toda u ita mushumo wavhudi tshifhinga tshinwe na tshinwe  . 
Zwenezwo , zwipiḓa zwoṱhe zwa mulayotewa zwine zwa dzhiela fhasi mulayo wa bivhilini a si zwone kana ngoho na uri zwi ḓo mbo ḓi haniwa nga Vhakhiresite vhoṱhe vho ḓiimiselaho  . 
Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli , u tea u vhea Mulangammbi wa vhupileli  . 
Fhedzi arali muthu o tou tholwa nga vhaṅwe u ita izwo nahone a badelwa u ita mushumo uyo , pfanelo ya vhuṋe ndi ya mutholi . 
Mutshimbidzi u thusa kha kushumele kwavhuḓi kwa muṱangano kana wekishopho nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Hezwi zwi angaredza vharangaphanda vha sialala kha vhupo he khaho vha vha na vhupfiwa  . 
Vha tenda uri khakhathi dzi kwamaho vhuloi dzi tea u shumaniwa nadzo hu tshi khou shumiswa mulayo u re hone , kha iyi nyimele hu na mulayosiṅwa na mulayo-zwawo  . 
Hu khou dovha ha sedziwa puḽanthi dza u kunakisa maḓi dza khamphani dza migodi u itela u vhona arali hu na khonadzeo ya vhufarisani kha themamveledziso . 
Kha vha vhone zwauri ndivho dzi a konadzea-vha songo edzisa u ita zwithu zwine zwa sa konadzee  . 
Komiti Ngeletshedzi sedzulusa data ya tshisaintsi yo rumelwaho na khumbelo ya fha themendelo dza tsireledzo malugana na mushumo wo humbulwaho kha Khoro Tshitumbe . 
Hezwi zwi katela tsedzuluso ya Nyendedzi dza Lushaka dza Komiti dza Wadi  . 
Masipala wa vhuponi havho u ḓo vha rumels tshitatamennde tsha ṅwedzi tshi sumbedzaho muḓagasi kana maḓi o shumiswaho na tshelede ine vha tea u i badela  . 
Kha vha engedze , vha fhungudze kana u shandula zwipikwa arali zwo tea  . 
U thusa vhagudi u swikela vhukoni havho ho fhelelaho , asesimennde i fanela u vha : s khagala nahone yo ombedzelwaho ; s yo ṱanganelaho na u funza na u funzwa ; s yo ḓitika nga maimo na ṱhoḓea dzo dzulaho dzo vhewa ; s yo fhambanaho zwi tshi ya nga ngona ; s ya ndeme , fulufhedzeaho , vhekanyelwaho mugudi na u petekana ho teaho u tendela nyaluwo . 
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni . 
Tshumelo iyi ndi ya vhathu kana madzangano ane a tama u ṅwalisa haya ha vhalala  . 
U khwahisa zwikolodo zwa vhudzulo a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu  . 
Udaha - u daha hu gonyisa mutsiko wa malofha lwa tshifhinganyana , nga murahu ha tshifhinga khemikhaḽa dzi re kha sigareṱe dzi tshinya dzi tsinga dza ita uri dzi sekene zwine zwa engedza mutsiko wa malofha . 
Zwi katela u thetshelesa hu na u sedza khazwo tshoṱhe na u pfa vhuḓipfi vhu ḓaho na maipfi  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha ṱholo na vhusedzulusi ho ṱanḓavhuwaho ha Mbekanyamushumo ya Nyito u bva kha Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati ( MTSF ) 2014 u swika 2019 . 
Fhedzi arali muṅwe a sa ṱo ḓi , a ṱo ḓaho a nga ṅwalisa nga ene muṋe , a ḓa na vhuṱanzi ho teaho  . 
U haelwa u itela u thivhela khentsa ya mbumbelo zwi ḓo itwa kha vhasidzana vha miṅwaha ine ya vha vhukati ha 9 na 10 . 
Theo ya milayo yo sikwa u khwaṱhisedza uri u dzhenelela ha tshitshavha hu ḓo vha ha ngoho na u ṱuṱuwedzwa  . 
Muhumbeli a nga badela mutengo wa khumbelo wo tiwaho nga u diphositha kha nomboro ya akhaunthu yo ṋetshedzwaho afho fhasi , arali tshifhinga tsho swika nahone o humbelwa u ita ngauralo . 
Matshimbidzele aya a do buliwa kha Dzindaulo  . 
Ro vha vhudzisa vhoṱhe , ri khou ṱoḓa ngeletshedzo , kha vhone ri khou ṱoḓa zwithu zwivhili  . 
Lavhelesani zwifanyiso zwi re kha siaṱari ḽa seli . 
Kha vha dzhie tsheo yo khwaṱhaho ya u litsha . 
Arali zwo khakhea , kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS . 
Zwine zwa vhanga vhusai Afurika Tshipembe ? 
Sankambe tsho humbela uri Vho Vhimbi na Muzhou vha tshi thuse nga mini ? 
Khabinethe yo livhuwa maAfurika Tshipembe vhoṱhe kha u tikedza Ḓuvha ḽa Mitambo na Mvelele ḽa Nelson Mandela ḽo fariwaho hu u itela u thusa thandela ya Sibadela tsha Vhana tsha Nelson Mandela . 
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo , nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse  . 
Ndi honovhu vhuhoṱa vhu ḓisaho tshikolodo tshihulwane musi zwi rengwaho kha mashango a nnḓa zwi tshi fhira zwi rengiselwaho mashango a nnḓa , nga maanḓa musi ri tshi dzhena kha vhupimakone ha nyalulo khulwane  . 
Ri zwi ḓivha nga mini uri Mandu ha tendi u kundwa ? 
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe u shumisa heḽi ḓuvha u sedza maga a sa tendisei e ra a dzhia sa lushaka u itela uri ri dzule na u shuma roṱhe . 
Sa tsumbo , khophorethivi i anzela u pulana u vha na dziṅwe sapulasi kana nyengedzedzo dzine i nga dzi shumisa kha u alusa na u bveledza bindu ḽa khophorethivi kana tshumelo ine ya ṋekedzwa kha miraḓo yayo . 
Kha vha humbele thuso i bvaho kha vhathu vhane vha khou shela mulenzhe  . 
Kha u dzhenelela havho , u bva kha ndinganyiso u ya kha zwiteṅwa zwa luambo , vhurereli , zwikolo na vhugevhenga , nga maanḓa ro livhana na vhorabulasi vha vhatshena  . 
Nḓila yo khwaṱhaho nahone yo dziaho ya u takusa mithelo , mbadelo na mishumo  . 
Vha dzhiele nzhele : A zwi mulayoni u ḓidzhenisa kha u vhufuwakhovhe na vhureakhovhe huṱuku vha si na phemithi . 
Tshe ha vha na IRP 2010-30 hu na tshivhalo tsha zwine zwa khou bvelela zwine zwa kwama sekithara ya fufufulu  . 
Arali zwi tshi konadzea vhubindudzi vhu fanela u vha na vhashumi vhanzhi u itela u sika zwikhala zwo engedzwaho kha zwitshavha zwa mahayani  . 
Na musi luambo lu nyanyulaho lu tshi nga vha hone , u ṱaṱa havhuḓi hu no wina ndi hu re na mbuno dzo dziaho . 
Miṱa ine ya rangiwa phanḓa nga vhatshena ndi yone ye ya vha i na mbuelo dza nṱha , kha miṅwaha yoṱhe , u mona na masia oṱhe  . 
Zwivhangi izwi zwi shuma sa ndaela , dza u davhidzana nga ha ṱhoḓea dza vharengi  . 
Muvhuso wo ṱanganedza makumedzwa o fhambanaho e a ḓiswa nga fhethu ha vhukhethelo ho fhambanaho na vhakwameaho . 
A femuluwa , a huma nga tshamurahu nga maga a no vhonala sa zwe a vha o no zwi ita lwa maḓana na maḓana phurakhithisi . 
Tsumbo nthihi i vhonalesaho ya izwi u mona na luambo na khanedzano dza u bvelaphanḓa ha zwikolo zwi funzaho nga luambo luthihi na yunivesithi dza Afrikaans fhedzi  . 
Ndi a kona u ṅwala atikili . 
Vhe vha thusa na vhone vha fanela u vhonwa mulandu na hone hune vhabebi na kana mashaka vha vha vho shela mulenzhe kha u wana mbuelo , hu fanela u dovha ha vha na miṅwe milandu ya u rengiswa ha vhathu hu tshi itelwa u ṱhuphiwa lwa vhudzekani fhasi ha Mulayo wa Khwiniso wa Milandu ya Vhudzekani wa 2007 . 
Tsumbo , u anetshela mafhungo kana mafhungomaitei a tshi bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe . 
France o ( vuwa ) mushumoni o ambara dzhasi ( -lapfu )  . 
U thoma shumisa vhumbeo zwa luambo sa mafurase . 
Hezwi zwi vhangwa nga uri vhuhana ha musidzanyana na u tamba u si na dzithaidzo hu mbo ḓi kaṱudzwa . 
Izwi zwi tshimbilelana na bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) ya u sika mishumo , u alusa ikonomi na u ṱuṱuwedza mbambadzelaseli . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshikwama tsha Khombo Dzibadani , 2016 Phalamenndeni . 
Vhathu vha Afrika , Vhafumakadzi na Vhathu vho Holefhalaho vha kha ḓivha vha songo imelelwa kha masia oṱhe a Ndingano ya Vhutholi . 
Nga thikhedzo yashu , vha ḓo shuma zwavhuḓi  . 
Milandu ine ya si tou dina i nga pfuluswa hu songo thoma ha vha na tsengo fhedzi milandu ine ya kwama dzikhakhathi i nga ṱoḓa uri hu shumiswe maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma phanḓa ha khaṱhulo kana nga murahu ha khaṱhulo  . 
Hezwo a zwo ngo tea na kathihi , ri khou tou humbela kha vha ri litshe ri londote tshirunzi tsha dzulo ḽino  . 
Kha ri ṅwale Dzhenisani ipfi ḽo teaho . 
U vha vhaṅwe vha vhathu vha si vhanzhi kha nḓowetshumo ya vhuinzhiniere , matshudeni vha vhafumakadzi vha anzela u sa vha na thikhedzo  . 
Samithi yo haseledza , vhukati ha maṅwe mafhungo , maimo a polotiki na tsireledzo kha Dzingu ḽa Great Lakes hu tshi katelwa na Tshipembe ha Sudan , Burundi , Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo na Riphabuḽiki ya Vhukati ya Afrika , nahone muvhigo wo fhelelaho wa samithi ya ICGLR u ḓo kumedzwa ngei kha Samithi ya Mbumbano ya Afrika ( AU )  . 
Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho , ndi vhufhura hovhu . 
Ndi tshone Tshiṱediamu tshihulwanesa Afurika , nahone tshi dzula vhathu vhane vha nga lingana 95 000  . 
Khumbelo ya u dzhenela vhugudisi arali muthu a sa shumi topola nḓila dzine muṅwali a vhumba ngadzo u vhala maṅwalwa nga munanguludzo wavhuḓi wa maipfi  . 
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014  . 
Musi hu tshi fhungudzwa tshigwevho tsho mbho vha miṅwaha miṋa dzhele , Khothe kha aphiḽi yo ṱanganedza uri zwi a pfala uri muhwelelwa o vha na lutendo kha zwa vhuloi , musi a tshi rema muhura wawe nga mbaḓo-we a mu rema a khou ri u khou rema mulemalema . 
Khothe dzi na vhuimo vhuraru : Khothe ya Khomishinari ya Sialala , Khothe ya Khaṱhululo ya Sialala na khothe dza sialala . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe o rekhodiwaho , nga tshivhumbeo kana nḓila iṅwe na iṅwe ane a vha kha DHS sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa 1 tsha PAIA  . 
Arali vhana hu vhone vhapondwa vha u tambudzwa , Khothe i nga ṋea ndaela ya uri Muhwelelwa a songo vha na vhukwamani na vhana kana ya fhungudza vhukwamani hawe na vhana  . 
Na nga u zwi ita nga nḓila yo fhambanaho , vha ḓo thoma u sika maitele maswa ane vhaṅwe vha kona u i edzisela na u a hudza tshifhingani tshiḓaho  . 
Ndima iyi i lingedza u sumbedza na u ṋea vhubvo ha mushumo we vhurangaphanḓa ha sialala ha u shuma kha ndangulo ya vhulamukanyi hu saathu u vha na Ndayotewa . 
Ndi zwa ndeme uri vha sa pfuke u nwa tshikalo tsha inisuḽini , nga maanḓesa musi vha tshi khou lwala . 
MaAfrika Tshipembe sa nṋe  . 
Ndila nnzhi dza u kona u tshila . 
Vhathu kha thandela dza CBNRM vha anzela u wana mihumbulo i si yavhudi na u sasaladzwa , nga maanda nga vhathu vhane vha si vhe ngomu kha thandela  . 
Zwiḽiwa zwi re na GI ya fhasi zwi dzhiiwa sa zwi konaho u ṋetshedza nungo dza tshifhinga tshilapfu , nahone zwi tea u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha kuḽele kwa muthu u itela u langa ḽeveḽe dza swigiri . 
Vho-Mathada ndi munna we a mala mufumakadzi muthihi fhedzi . 
Ndi nga nḓila ine muṱaṱisano wa vha ngayo , ngauralo uri vha langula hani ndavhelelo ndi zwa ndeme nahone ndi ḓo vha fha tsumbo nda vha sia henefho vhunga tshifhinga tsho no ḓi ri sia  . 
Nga tshifhinga tsha madalo haya , maitele oṱhe ane a tevheliwa musi hu tshi khou itwa mbadelo dza tsumbathengo o lavheleswa , hune zwa ima hone ha vhonala ha kona u thuswa mihasho kha u shumisa maga a khwiniso . 
Fhedziha , ri a zwi ḓivha uri khaidzo nga u tou rwa mashudumavhi i khou shumiswa kha zwikolo zwinzhi  . 
Vho mmbudza uri vhunzhi ha vhathu vha Elandspoort vha wana nnḓu dza RDP fhedzi nṱhani ha uri vha dzule khadzo , vha ya dzirengisa kana vha hirisa vhaṅwe vhathu  . 
Hezwi zwi ḓo katela u avhelwa ha masheleni a langwaho nga nzulele ane a vha hone , nyito dzhine tshitshavha tsha fanela u dzhi dzhia u ita uri dziṅwe thandela dzhi ye phanḓa , na mishumo yapo i ngaho u dzudzanya vhuṱambo , zwiitei zwa u dobela mashika nz  . 
Theo ya mulayo yo sedza kha u ḓisa ṱhanganelo lwa tshiofisi na lwa mulayo na u fhelisa maitele u swika magumoni  . 
Ndi zwifhio zwithu kha zwo nambatedzwaho kha tshati zwine vha humbula uri ndi zwa ndeme zwine vha tea u vha nazwo ? 
U laula mbekanyamushumo dza u swikela tshiimiswa , hu na ndivho ya mvelaphanḓa , u vhea iṱo na u pfananya mbekanyamushumo dza u swikela khamphasi dzoṱhe  . 
Shumisani zwiṱikara zwa zwipuka ni nambatedze zwifhaṱuwo kha dziṱhoho u ya nga hune na funa . 
Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka , Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi , u luga na mikhwa i pfukiseaho  . 
Ndi tama hafhu u dovha nda khwinisa nyambedzano dza SADC na makhethe ya Vhubvaḓuvha ha Afurika na Tshipembe ha Afurika ( COMESA ) na Vhupo ha Vhubvaḓuvha ha Afurika ( EAC )  . 
Mbudziso idzi tsha u thoma dzi sedzana na siangane yavho dza kona u livha kha nyimele ya zwino kha vhutshilo havho  . 
Web administrator a nga shumisa zwidodombedzwa zwo fhambanaho zwa website  . 
Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha  . 
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk , miṅwahani ya 20 yo fhiraho . 
Nndwa ya u lwa na vhufhura i kha ḓi ya phanḓa  . 
Ra vhona zwikepe zwihulwane zwa mashango manzhi . 
Nzudzanyo dza vundu zwi tshi katela Nzudzanyo dza Mveledziso ya Dzinnḓu kha Mavundu dza Miṅwaha Minzhi , zwishumiswa na Mivhigo  . 
Ho bviswa ndaela ya uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi fhungudze kushumisele kwazwo kwa muḓagasi , nahone vha songo shavha u ambulula na u shonisa vhane vha sa tevhele ndaela iyi  . 
Nḓivho ya Samithi ndi u wanulusa zwiimiswa zwine zwa shelamulenzhe kha Ombud u itela ṱhanganelano ya demokirasi na kuvhusele kwavhuḓi , zwine zwa shelamulenzhe kha mulalo na vhudziki kha dzhango . 
Tshiimo tsha u tevhedzwa ha zwi teaho u itwa ngomu mihashoni , zwi tshi ḓa kha vhashumeli vha tshitshavha na milayo ya ndango ya zwa masheleni , zwo songana  . 
Tshifhinga tsha u awela tshi tshi swika , tshikhipha tsha Pele tsha nomboro ya vhufumi ya pfi tsho awedzwa ha dovha ha itwa zwipitshi zwiṅwe hafhu khathihi na u leleḓiswa ha dzifuḽaga musi metshe u tshi fhela hu u itela u khunyeledza vhuṱambo ha ḓuvha iḽo . 
Phindulo ine vha i wana u bva kha avha vhaṅwe vhanna ya u ita mushumo uyu ? 
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha vhuvhili dzi tea u rumelwa na musi nga uya nga kuṱanganyisele kwavho , ha vha hu sina mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana  . 
Yunithi ya Tshumelo dza Luambo i ḓo dzulela u ṱola na u ṱhaṱhuvha zwo no swikelwaho zwi tshi tshimbilelana na u shumisiwa ha mbekanyamaitele iyi , ya ṋetshedza muvhigo wa ṅwaha kha Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele na kha PanSALB wa nga ha u shumisa nyambo dza tshiofisi fhethu ho teaho sa zwe zwa vheiswa zwone kha Tshiteṅwa 9 tsha Mulayo  . 
Dikhiriphushini zwi amba maitele mawe na mawe a u tshintsha mafhungo a re khagala ( plaintext ) a tshi ya kha tshiphiri ( cipher-text )  . 
Minista wa tshumelo dza zwa vhusevhi vha bvisa milayo ya ndinganyiso ya zwa mishumoni vha tshi khou tevhedza zwitenwa zwa maanda e vha newa nga fhasi ha zwitenwa zwa khetekanyo ya 29(1) ya mulayo wa tshumelo dza zwa vhusevhi wa1994 ( Mulayo 38 wa 1994 )  . 
Thandela yo topolwa hani nga vhonnyi ? 
Ndi zwino hune MDC ya khou khwaṱhisedza uri nga ngoho vho rumela luṅwalo  . 
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo . 
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa U shumisa luambo u bveledza mihumbulo kha thero dzoṱhe . 
Khotsi anga vho nngudisa u vha muhali  . 
Kha vha ite u ri vha limuwe zero ine ya imela nomboroya 10 . 
Arali khuḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe , mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana mulayotewa wa vunḓu  . 
Modulu 1 : Bugupfarwa ya u Pfumbudza ya Komiti dza Wadi , Ndalukanyo dza Lushaka kha Kuvhusele kwa Komiti ya Wadi , 2007  . 
Mafhedziseloni a fomo iyi hu na tsumbo ya kuḓadzelwe kwa fomo iyi  . 
U vhala maipfi a foniki a re kha mafhungo na kha zwiṅwe . 
Murendi u khou amba na nnyi kha tshirendo hetshi ? 
Zwo livhalelwaho ndi zwa uri vhagudi vha vhala fhedzi u swika kha nomboro ya tsinisa kha mutalo wa ndinganyiso . 
Naho Afurika Tshipembe ḽi si na maḓi manzhi , mashango manzhi a vhahura a na maḓi manzhi  . 
Themamveledziso dzine dza swikelelea na u shuma zwavhuḓi  . 
U ya nga milayo miswa yo kumedzwaho , tshikalo tsha nṱhesa tsha vhuṋe ha mavu tshi khou tea u vha egere dza 12 000 . 
Hune zwa konadzea tshipitshi tshi tea u koḓelwa nga miswaswo . 
Arali zwidodombedzwa zwine vha khou zwi ṱo ḓa zwa vha zwi siho muvhusoni , fhedzi zwi hone kha dzangano ḽa tshitshavha , Deputy Information Officer u ḓo rumela khumbelo yavho kha Information Officer wa dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha hu saathu u fhela maḓuvha a 14  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya Madaloni a Muvhuso kha Riphabuliki ya Federala ya Nigeria u bva nga ḽa 8 u ya kha ḽa 9 Ṱhafamuhwe 2016 . 
Ndi dovha nda tenda uri arali nda kundelwa u ḓisa tshinepe kha maḓuvha mavhili nga murahu ha u kwamiwa nga The Elexions Agency u itela izwi , hu ḓo bvelela dzina ḽanga na CV fhedzi kha Tshibugwana tsha ndaela dza u voutha hu si na tshinepe . 
Mbudziso ine ya dzulela u vhudziswa musi ri tshi amba nga ṱhanganelo ya ikonomi ya dzingu ndi zwine ya amba kha ikonomi yashu  . 
U rinwa madzina a zwivhumbeo zwa mupo na u shandula madzina azwo ndi mushumo wa muvhuso wapo na wa lushaka  . 
Batho Pele a si maitele o khetheaho nahone o fhambanaho , hu fanela u vha mulayo wa tsumbanḓila kha nḓisedzo dza tshumelo dzoṱhe  . 
Arali zwo itea miṅwaha ya fumi phanḓa ha musi muthu a tshi vhulawa , naa muthu o vhulawa zwo itiswa nga uho u pomokwa vhuloi ha kalekale ? 
Maṅwe masia mavhili a tshumelo o sala , kana mapholisa vha tshumelo vho sala na tshumelo dzavho dza mutakalo  . 
Arali vha mualuwa ane a khou ṱoda u dzula kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa nahone a ṱoḓaho ndondolo ya awara dza 24 , vha nga ita khumbelo kha ofisi dza tsini dza vhashumela vhapo kana tshiimiswanitsha vhudzulo ha vhaaluwa . 
MBUDZISO 2 Vha nga tandulula hani thaidzo dza nḓisedzo ya tshumelo ? 
Tshifhinga tshine Buthano ḽa Lushaka ḽa ḓo tshi fhedza 49 . 
U funza milayo ya mufhindulano i tshi fhambanywa na milayo ya mafhungo a u vhigela . 
Ndi henefha hune ha tea u shumiswa ngudo dzo puḽaniwaho zwavhuḓi dzi pfalaho nahone dzo livhiswaho kha u vhala na u ṅwala . 
Topolani fhungo ḽi sumbaho uri muṅwali u na luvhengelambiluni kha vhathu vha mahayani . 
Dziṅwe thusedzo dzoṱhe - u bva kha mushumo une wa khou itwa u khwinisa pfunzo ya mutheo u ya kha mbetshelwa ya pfunzo ya nṱha ya mahala ya vhashai , u bva kha vhubindudzi kha magudedzi a Vhupfumbudzi ha Pfunzo ya Thekhinikhala na Mishumo ya Zwanḓa u ṱanḓavhudza ngudo ya mushumoni - a zwi nga ḓo bveledza mvelelo dzine ra dzi takalela nga nnḓa ha musi ri tshi nga khwaṱhisedza u thoma uri ṅwana u a kona u vhala  . 
Naho zworalo , khontseputi ya zwipiḓa zwa furakisheni ndi ya ndene lune ya tea u bveledzwa u ya phanḓa hu tshi shumiswa dziṅwe nyito . 
Ho nofheliswa ṱhanganyelo ya mabakete a 25 091 u swika zwino na uri ho sala mabakete a 27 147 ane a khou tea u fhedziswa . 
U shumisa shawara madzuloni a bavu  . 
Nyimbo dza nyito na zwirendo-vho ndi nḓila ya vhuḓivhuḓi ya u ṱanganyisa luambo na nyito dza muvhilinga nḓila ya u thusa u pfesesa na nyelelo ya luambo . 
Vhurangeli uvhu vhu a ṱoḓea vhukuma kha sia iḽi , kana ri khomboni ya u nga xelelwa nga vhashumi vha re hone  . 
Lingedzani u elelwa mafhungomatsivhudzi magede o lumbamaho zwe na vhala . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndiliso dzayo kha muṱa wa Muhaṱuli Vho Essa Moosa vhe vha vha vhe tshedza tshi penyaho tsha vhulamukanyi vha tshi shumela Afrika Tshipembe nga vhukoni phanḓa ha musi vha tshi yo awela sa muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya Kapa Vhukovhela nga 2011 . 
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza  . 
Ndambedzo i ḓo wanala na tshiedziswa tshi khwaṱhisedza u vhulunga ho vusuludzwaho kha vhathu , vhugudisi na zwishumiswa  . 
Ndi nga shandukisa Khemisi ya Netiweke lungana ? 
Honeha a si zwipiḓa zwoṱhe zwa maitele a u ṅwala zwine zwa ḓo shumiswa kha nyimele dzoṱhe . 
U itela u wana SMS dza u ḓivhadza mbilo , vha humbelwa u founela 0860 00 4367 vha khwaṱhisedze uri ri na nomboro dzavho dza luṱingo thendeleki dza zwinozwino . 
A zwiho khagala uri naa kha nyimele dzoṱhe izwi muthu a tshi ṱoḓa u ḓivha muloi u vha a khou ṱoḓa u lwa kana u huvhadza uyo muloi naa . 
Muvhuso muswa wo livhana na khaedu ya mveledzo ya mathomo  . 
U dovha u amba zwipiḓa zwa tshiṱori nga vhavhili hu na thuso ya mudededzi . 
Ngauralo , zwine nda khou amba ndi uri vhana vha vharema vhane vha dzhiwa nga vhabebi vha vhatshena vha ḓo humisela murahu nyimele ya tshifhinga tsha tshiṱalula  . 
Mbekanyamushumo ya u ṱhogomela bada , ine ya ḓivhea nga u pfi Zibambele , i ḓo aluswa ya vha ya lushaka ṅwaha uno u sika zwikhala zwa mishumo . 
Khasitama i fanela u dzhiela nzhele uri iyi thodea a i shumi musi mudagasi wo khonekhithululwa zwo itiswa nga uri khasitama yo ita zwinwe zwi si ho mulayoni uri I kone u wana mudagasi wa mahala  . 
Vha humbelwa uri kwama arali vha tshi ṱoḓa khophi ya Milayo ya Tshikimu kana arali vha na mbudziso nga ha GEMS  . 
Nga u sedzulusa nga vhuroṅwane ( ha tsatsaladzo ) , vhagudi vha bveledza vhukoni ha u ṱalusa zwibveledzwa . 
Khabinethe yo themendela khanḓiso ya mvetamveto ya vhuvhili ya Mulayotibe wa Ndangulo ya Sekhithara ya zwa Masheleni kha u ḓikumedzela hayo kha Phaḽamennde khathihi na u ḓivhadziwa ha Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Mvetamveto ya Maragani u itela vhupfiwa ha tshitshavha . 
Tshanduko dzo raliho dza phoḽisi dzi na ndeme siani ḽa u ṱuṱuwedza vhuḓifari ha vha sekhithara ya phuraivethe malugana na vhulambedzi , mihumbulo miswa na u thola vhathu  . 
Musi khombo khulwane ( dziMSD , buse , phosho , nz ) dzo waniwa , hu nga dzhiiwa maga malugana na khombo u itela u asesa kana u sedzulusa idzi thero nga nthihi na nthihi u fana na mafhungo a zwa tsireledzo  . 
Khumbelo yo ḓiswa Khothe Khulwane ya Western Cape , kha ḽa Cape Town , nga mazhendedzi a muvhuso ane a vha na vhuḓifhinduleliha zwa dzinnḓu ho sedzwa uri u pfuluswa ho humbelwa hu na ndivho ya u bveledza nnḓu dzi sa ḓuri dza vhathu vha shayaho . 
ABS a yo ngo katelwa i yoṱhe kha Mulayo , fhedzi thendelo dza vhuḓimvumvusi dzine dza vha hone dzi nga thendela tshivhalo tsho linganaho uri tshi bvisiwe lwa mulayo u itela ṱhaṱhuvho  . 
Mulayo wa Open Democracy Bill na wone u khou do kunguwedza ndila dzo teaho dzine dza do livha kha u ri izwi zwilangulwe nga vha Mihasho  . 
Ndayotewa i sumbedza maanḓa a Muvhuso-khathihi na phungudzelo dza ayo maanḓa-na u khwaṱhisa maanḓa a pfanelo dza vhathu  . 
Vho Dr Aaron Motsoaledi vhe vhe vha vha MEC ya Pfunzo ngei Limpopo a vho ngo wanwa mulandu wa vhuḓifari vhu si havhuḓi nga Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana nga murahu ha musi ho itwa ṱhoḓisiso malugana na u humbulelwa malugana na u shumisa maanḓa nga nḓila i si yavhuḓi na u sa fhulufhedzea  . 
Mutalombalo - vhagudi vha ḓo sumbedza u vhala vha tshi pfuka vha tshi shumisa mutalombalo . 
Maitele nga ha Tshumelo ya Mbambadzo ndi u ṱhonifha mbambadzo ngomu ha miraḓo ya SADC kha tshumelo ho sedzwa u sika maraga muthihi wa tshumelo kha dzingu . 
Mbekanyamushumo ya zwa Vhuimana Miraḓo ire vhaimana na vhaunḓiwa vha GEMS vha a swikelela Mbekanyamushumo ya Vhuimana . 
Tshivhumbeo tsha ngudo iṅwe na iṅwe tshi tea u vha tshine tsha dzhenisa kiḽasi yoṱhe musi vha sa athu ita nḓowenḓowe vhe kha zwigwada na u shumisa zwikili zwiswa nga muthihi nga muthihi . 
U vhona dokotela wavho zwi nga vha ḓurela fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa  . 
Zwiiti zwi langwaho , u fana na u sheledza nga maḓi ane a vha na tshikha , u bveledza muḓagasi nga maḓi , u shandukisa zwine zwa vha muyani kana u bvusuludza tombo ḽine maḓi a disendeka khaḽo  . 
Tsumbo 2 : N(end(ila a songo takalaho nga mulandu wa uri o pandelwa mushumoni zwi songo tea , a nga swikisa fhungo i(li kha t ( hoho ya muhasho , ane a d(o sedzulusa fhungo i(li a vhona arali thaidzo iyi i tshi nga tandululwa  . 
Vha wane mutevhe wa miraḓo ya komiti na adzhenda kha mudzulatshidulo  . 
Muraḓo wa komiti ya Wadi , MufumakadziVho Mofolo na mukhantseḽara wapo , Mufumakadzi Vho Smith , vho dzhenela sesheni dzoṱhe  . 
Sia ḽa nḓivho ya ngudo i shumisaho nḓivho ya saintsi u tandulula thaidzo dza saintsi ndi nḓivho ya zwiko sa zwiko  . 
Tshipitshi tshi anzela u tevhela mutevhe wo tewaho  . 
Vha tea u bveledza vhuṱanzi ha vhugudisi ha a u vha na vhuḓifhinduleli , u itwa ha zwithu zwi khagala na u sedzana na mveledziso  . 
Hezwi zwi ḓo tevhelwa nga vhugudisi vhune ha ḓo ita uri hovhu vhuḓifari ho lavhelelwaho vhu bvelele  . 
Ofisi ya Muhulwane wa Vhoramilayo vha zwa Miṱani yo topolwa uri i vhe yone i re na maanḓa oṱhe kha u shumiswa ha iyi thendelano . 
Kha vha katele zwiḽiwa zwi re na faiba nnzhi na mapfura a sukelaho sa nḓuhu , olive oiḽi , mitshelo na miroho . 
Hei mbekanyamushumo i konisa vhalwadze vha no kona u ḓitshimbilela uri vha ye vha ḓidzhiele mishonga hune ya dzhiiwa hone tsini na hayani kana mushumo wavho - zwine zwi vhulunga tshifhinga na tshelede . 
Nyanḓadzamafhungo yo shuma vhukuma kha miṅwaha yo fhiraho , hu na miengedzo ya ndeme ya nṱha nahone i dzhielwaho nṱha , vhukati ha zwiṅwe  . 
U humbela muṅwe uri a u thuse uri u pfesese tshipiḓa tshi konḓaho . 
Nga ngomu kha sekhithara ya zwa mutakalo , khwiṋiso khulwanesa kha vho mme dzo vha dza u vha tsini na u fhelisa tshifumbu  . 
Mulevho wa IFLA wa Cape Town u ḓo ṋetshedzwa Dziminisiṱa dza Mvelele dza Mbumbano ya Afurika u tendelana nayo , u i tikhedza na u shuma ngayo  . 
Muthu o humbelwaho u ita nḓivhadzo u tea u vha na luṅwalo lu mu ṋeaho maanḓa a u ita nḓivhadzo . 
Zwo vhonala uri u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni na nzudzanyo ya vhulimi-vhufuwi zwi nga si kone u bvelela muyani nahone mihasho ya mavunu ya zwa vhulimi na mivhuso yapo zwi fanela u vha zwone zwiko zwine zwa thusa zwihulwane vhane vha fanela u wana thuso  . 
Sankambe tsha mbo vukuluku , tsha gidima tshi murahu ha tshibode . 
DziSMME dzi ḓo tikedzwa nga u alusa tswikelo ya mimakete na masheleni . 
Vha a vhilahela uri ri na vhukoni ha u tsireledza pfanelo dzashu dza dimokhirasi na Ndayotewa ya dimokhirasi , zwithu zwe zwa vha hone nge ha vha na u ḓiimisela huhulu . 
Ri fulufhela uri saithi yashu ntswa i ḓo vha takadza u fana na zwe ya takadza riṋe  . 
Kha vha ḓadze IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3  . 
Muvhigo wa ṱhoḓisiso : vhunzhi ha zwo ambiwaho afho nṱha zwi livhana na muvhigo wa lushaka ulwu . 
Izwi zwi katela ; u tandulula u lenga kha nyavhelo ya ṱhoḓea ya nṱhesa kha luvhande ulwu ; u ṱtuma burodobende ; u phaḓaladza na ndambedzo ; u tandulula zwivhumbeo zwa maraga zwi sa shumi zwavhuḓi ; u ṱavhanyisa muratho wa khasho ya didzhithaḽa ; mveledziso ya maano a e-government ; u dzudzanywa ha ICT ya Mabindu a Muvhuso ; na khwaṱhisa Mulangi na u tandulula u ita mukokotolo kha vhuvhusi ha sekithara ya ICT . 
Musi khumbelo yo no shumiwa , hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone  . 
Kwamane na ofisi ya tsini ya dzingu ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka DWAF  . 
Kha vha ṅwale vhurifhi ha u ṱuṱuwedza khumbelo u ya kha Mulangi : Tshumelo ya zwa Zwifuwo . 
U tiwa ha mishumo mihulwane ya thandela hu bvelela kha Luṱa lwa U topola Thandela  . 
Saizwi zwa zwino zwi khagala uri a hu na khonṱhiraka i shumaho ine ya nga shumiswa , a zwi tevheli nyito ya khonṱhiraka ine ya nga itwa  . 
Mbekanyamushumo dza u swikelela dzo dalela zwikolo zwi re Pretoria u itela u funza vhana na vhadededzi nga ha ndeme ya dziakhaivi kha tshitshavha  . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri maga are hone a ḓo thusa shango u sika mishumo miswa ya kona u swikelela tshipikwa tsha mishumo miswa ya 5-miḽiyoni nga 2020 . 
Vhaimeli vha vhashumi vha zwigidi vha re na tshenzhemo , na vhatholi vha re na tshenzhemo ya nyambedzano ndi tshiko tsha vhuṱhogwa nga maanḓa tsha vhashumi , tshine tsha vha tsha ndeme arali ri tshi ṱoḓa u isa phanḓa shango ḽashu  . 
Nyolo i re afho fhasi i ri vhudza uri vhana vha takalela mitambo ifhio . 
U anganyisa , u kovhekana khathihi na u shumisa zwishumiswa na mbuelo vhukati ha vhashumisani  . 
Mbekanyamushumo i ṋetshedza madzulo a u rennda hu sa ḓuresi kha vha miṱa ine miholo yavho ya vha ya fhasi kana vhukati hune vhadzulelani navho nyimele dza maraga dza ḓo vha siela nnḓa kana dza ita uri vha kone u swikela madzulo a si a vhuḓi . 
Musi vho shumisa unithi dzoṱhe nahone vha tshi ṱo ḓa dzinwe , vha ḓo tea u dzi renga  . 
Afrika Tshipembe ḽo hulisea vhukuma nga u vha mudzulatshidulo wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u bva nga Ṱhangule 2017  . 
Dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru  . 
I fanela u dovha ya vhiga kha Vhusimamilayo ha vundu ḽeneḽo nga ha mishumo yayo kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
I dovha ya engedza nḓisedzo ya tshumelo nga kha mbekanyamushumo dzi fanaho na e-government na tsireledzo ya inthanethe . 
U sedzulusa thandela - u vhea iṱo na sedzulusa hu tshi khou shumiswa zwisumbi zwa ndavhelelo u vhona uri thandela i khou bvela phanḓa hani , ndi dzifhio khaedu dzine dza vha hone na uri mushumo u nga dzudzanywa hani  . 
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya zwiteṅwa zwa zwifanyiso na zwi vhonwaho u pfesesa uri zwishumiswa zwinzhi zwi tikedza hani . 
Mishumo mihulwane si tsha kona u shandukisa ndaela  . 
Mulayo wa Vunḓu u tea u ṋetshedza matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha vunḓu ha ḓo khwinisa ngaho Milayotibe ya zwa masheleni . 
Kha nyimele iyi , ri amba nga ha u ṋea vhudzuloni ha u ita khumbelo , naho nga mutheo maga a fanaho a ṱhoḓea  . 
Ho vhu ndi vhutanzi vhu sa hanedzwiho ya uri maitele aya a toda u ita mbetshelo u bva kha tshitshavha  . 
U fhindula mbudziso nngede dzi no kwama tshirendo . 
Ndima ya vhuraru ya Mulayo wa Lushaka wa Madi ( National Water Act ) , 1998 ( Mulayo wa vhu 36 wa 1998 ) , mulayo uyu wo itelwa uri hu vhe na tsireledzo ya vhudi kha zwiko zwothe zwa madi . 
U shumisa tshikili tsha u vhekanya nga ndunzhendunzhe zwifanyiso zwiraru nga nḓila ya u sika tshiṱori na u amba ngatsho . 
Hu na ṱhoḓea ine ya khou bvela phanḓa ya pfunzo , u thivhela , u ita ndingo na dzilafho  . 
Pulane dza u funza dzi na mutevhe wa zwivhumbeo zwa uambo zwine zwa tea u khunyeledzwa kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Vhunzhi ha Vhashumeli vha muvhuso vha ḓiṅwalisa kha riṋe ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ṅwambo wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme nahone dzi swikeleleaho dzine ra dzi ṋetshedza  . 
Vhege i ḓo vha i tshi khou sumbedzisa mafhungo a muvhuso , tshumelo na zwikhala zwine zwa vha hone kha Senthara dza Tshumelo dza Thusong u ya kha shango ḽothe . 
Thendelo ya u ṱun ḓa ndi ya tshifhinganyana nahone ndi ya muhwalo muthihi fhedzi  . 
Arali mbilo yavho i sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi . 
Vhaeni na Miraḓo ya Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u ṋangwa ha vhabveledzi vha fulufulu ḽi vhuedzedzeaho vha 13 kha luṱa lwa vhuṋa lwa muvhuso kha Mbekanyamushumo ya u Wana Vhabveledzi vha Muḓagasi wo Ḓiimisaho wa Fulufulu ḽi Vhuedzedzeaho . 
Mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha , u bva nga 2009 , muvhuso u ḓo vha wo fhedza masheleni a linganaho 860 biḽioni ya dzirannda kha themamveledziso . 
Arali mushonga we ra tenda uri ri ḓo u badela wa fhambana na uyo wo randelwaho nga dokotela wavho , ri ḓo nambatedza luṅwalo kha Garaṱa yavho ya u ṱanganedza mushonga lune lwa ḓo ṱalutshedza zwiitisi zwa izwi . 
Hayani Tshumelo dza madzangano Thendelo na Licence Khumbelo ya thendelo kana lasisentsi Khumbelo ya aisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhub dzula khao lwa ṅwaha muthihi kana u fhira  . 
Ndi zwifhio zwiitei zwihulwane zwo bvelelaho tshitshavhani tsha hashu miṅwahani ya 30-50 yo fhiraho ( musi tshanduko khulwane dzi sa athu bvelela ) ? 
U kona u swikelela na u dzhenelela kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi 72 . 
Khamphani ya seli a i tei u ita khumbelo ya u ṅwaliswa Afrika Tshipembe  . 
Sa zwe Dzhadzhi B. 
Zwi elana tshoṱhe na kha ḽifhasi ḽa mugudi ḽa saitsi , thekhinolodzhi na vhubindudzi , u thusa uri mugudi a ; kone u anganya nga nḓila i pfalaho ; na u vha muthu o vuleaho kha kuhumbulele kwa Muelo na mvelelo . 
Mangalani zwe a vha a tshi vho amba na u ita zwo vha zwi si tsha pfadza  . 
U ḓivha hune vhathu vhashu vha dzula , zwi amba u ḓivha zwine vha ṱoḓa  . 
Zwi amba tshithu tshithihi  . 
Hu bviswa lu ṅ walo lwa u dzhenela vhugusi ha ndingo ya mbeu na maitele kha vhothe vho yaho kha wekhishopho . 
U ombedzela zwine zwa vha muhumbuloni wawe , o dzinginya uri ndi tea u humbula maipfi a ḓivheaho e Vho-Charles Dickens vha vula ngao tswinga kha bugu yavho ya nganea i vhidzwaho A Tale of Two Cities  . 
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni , mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo  . 
Ri dovha ra humbela vhathu uri vha bvelephanḓa na u tikedza pulane ya mbuno dza fumi ye ra i ṋekedza u itela u vhulunga na vhuṅwe vhubveledzi sa khaidzo dza fulufulu  . 
I thusa kha u sa vha na vhut ( anzi malugana na uri vha nayo kana a vha nayo  . 
Izwi zwi amba uri musi Mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tshi ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni , Mugaganyagwama wa ṅwaha u ḓaho u vha wo no vha na miṅwedzi mivhili wo thomiwa u dzudzanywa  . 
Zwa mutakalo muhumbuloni zwo vhonwa sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo kha Vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa  . 
Ro dovha ra vhea phanḓa mahaya na mavhiḓa a dziphuresidennde dza ANC dza kale na vhaṅwe vhahali vha lushaka , hu tshi katelwa na VhoThomas Maphikela , Vho Lillian Ngoyi , Vho Walter na Vho Albertina Sisulu , Vho Griffiths na Vho Victoria Mxenge,Vho Robert Sobukwe na vhaṅwe  . 
Thikhedzo ya u fhaṱa vhukoni ( vhugudisi ) i ḓo ṋetshedzwa nga muṋetshedzi wa tshumelo o themendelwaho nga SETA  . 
Mutshutshisi u ḓo lingedza uri vha vhidziwe u ṋea vhuṱanzi nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona  . 
Maṅwe mafhungo vho 164 . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a si vhe fomaḽa ( U linga ha vhugudisi ) na ha fomaḽa ( U linga ha u Guda )  . 
Thandululo ya tshifhinga tshilapfu i ḓo thomiwa zwi tshi tshimbilelana na themendelo yo ṋewaho nga Komiti ya Dziminisiṱa dzo Ṱanganelanaho ( IMC )  . 
Naho zwo ralo , u itela uri dzhenelela ha mulayo hu shume , ri ṱoḓa zwitshavha zwi imaimaho nahone zwo vulaho maṱo  . 
Khethenyano kana u tea u sa ṅwalisa zwi nga dzhia vhege dza rathi  . 
Ndi lini hune nda nga vha na mbadelonyengedzedzwa ? 
Mashango aya mavhili a ḓiphina nga vhushaka ha vhuḓi ha zwa matshilisano,ikonomi na poḽotiki vhukati hao vhune ho ḓisendeka nga mbofho dza kale dzo khwaṱhaho u bva murahu hangei kha miṅwaha ya u lwela mbofholowo . 
U linga ha u guda ndi maitele a u kuvhanganya vhuṱanzi ha vhukoni ha mugudi tshifhinga tshoṱhe  . 
Muvhuso u khou engedza nungo dzawo dza u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi kone u dzhenela tshoṱhe kha kuvhusele na mveledziso ya vhupo hapo hazwo  . 
Haya mawalo o shuma vhukuma uri pulane ya nila ya kushumele i wane fhethu hune ya nga itika hone musi i tshi bveledziwa  . 
Nḓila iṅwe ine tshitshavha tshi nga i shumisa uri tshi pfiwe ndi u ṅetshedza vhupfiwa kha Komiti dza Buthano ḽa Lushaka , Komiti dza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kana kha Komitiṱhanganelo  . 
Ndivho yayo ndi u khwaṱhisedza demokirasi na kuvhusele kwa u dzhenela kha masipala ya Afurika Tshipembe  . 
Phalamennde i nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi , nga murahu ha musi yo sedzulusa thendelo ya khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 . 
Naho zwo ralo , mbuelo dzi tea u linganyiswa nga khetho dza phalamennde  . 
Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo , ya 1998 i ṱanḓavhudza nga ha bono ḽa Batho Pele  . 
Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo , vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni , mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei . 
Mivhigo iyi i dzheniswa kha database  . 
Hezwi zwoṱhe ri nga zwiita , nahone ri nga si vhonwe mulandu khazwo  . 
Vhadzulapo vha tea u ṋetshedzwa mafhungo kana zwidodombedzwa nga vhuḓalo nahone zwi fanela u tou kokotolo nga ha tshumelo dza nnyi nnyi dzine vha tea u dzi wana  . 
Zwfhaṱa zwikili zwa u kona u anganyela uri zwithu ndi zwi ngana , ngeno hu so ngo rangwa ha vhalwa zwithu izwo . 
Tsumbanḓila dza ndaulo dzi sumbedza zwine muvhuso wa ḓo sedzulusa na u ṱhaṱhuvha khumbelo dza thendelo dza vhushumisamupo  . 
Hu tshi tevhelwa ndaela ya mulanguli wa khamphani , u litsha mushumo ha vhareli vhaṋa kha khamphani ya Sudzuluwani nga nwedzi wa Lambamai ṋanwaha  . 
U ela mvelaphanḓa kha mveledziso ya Madzulo a Vhathu : ṱhoḓisiso ya u ṱola tshanduko ya khwiniso ya mbekanyamushumo ya mikhukhu kha thandela dzo nangiwaho Afrika Tshipembe  . 
Muhasho u khou ṱoḓa phaḓaladza hafhu mishumo ya ndulamiso dza tshitshavha kha ḽeveḽe yapo , ngauri vhatshinyi vhanzhi a vha koni u endela dziofisi dzi re hone  . 
Tshi vhilaedzaho nga maanḓa ndi uri zwi isaho khomboni zwo sudzuluwa nga nḓila yo engedzaho u ya kha muthu , nga maanḓa hu tshi sedzwa mbadelo dzo ṱalutshedzwaho dza tshikwama tsha u litsha mushumo nga u aluwa na zwishumiswa zwo ṱumanywaho na mimaraga  . 
Muvhigo u nga katela marangaphanḓa nga ha mafhungo ( ndi zwifhio , vha shela mulenzhe hani , ndi ngani vha tshi shela mulenzhe ) hafhu , ndi ḽiga ḽifhio ḽe ḽa dzhiwa na uri ndi zwifhio zwiṅwe zwine zwa fanela u itwa  . 
Khabinethe yo tendela uri Mulayotibe wa u Thivhela na u Lwa na Tshipitshi tsha Vengo na Vhugevhenga ha Vengo u ganḓiswe u itela vhupfiwa ha vhathu  . 
Zwino ho vha hu ṅwaha wo fhiraho , hu si kalesa , vhathu vho vha tshi kha ḓi dzula sibadela nga fhasi ha nyimele dzi songo teaho vhathu  . 
Ho ḓitikwa nga u bvelela hayo , muvhuso u ḓo kona u i phaḓaladza na shango ḽoṱhe . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe  . 
Vhupo uhu huswa hu lila uri ri elekanye nga huswa malugana na kutshilele kwashu khaho , u anana hashu naho khathihi na nga mvelelo dzine dza nga vha hone  . 
Vha nga kha di hanelwa u shuma hafhu tshifhingani tshidaho muvhusoni  . 
Luṅwalo lu dzinginya u dzheniswa ha tshelede iyo kha akhaunthu ya bannga ine ya vha kha shango ḽa hune vhafhuri vha vha hone  . 
Arali mbadelo ya ndambedzo yavho yo imiswa vha vha tea u dzhena tshikolo  . 
Khothe ya Ndayotewa ndi yone khothe khulwanesa ya Afrika Tshipembe kha mafhungo a kwamaho Ndayotewa nahone ndi tshone tshiimiswa tshine tsha vha ambadzifhele kha mafhungo a u ṱalutshedza Ndayotewa . 
A huna fomo dzine dza ḓadzwa u shumisa PIT  . 
Nga kha tshishumiswa itshi ndi zwi a konadzea u khwaṱhisa maga a vhuvhusi na u ṱavhanyisa vhukonisi ha muvhuso  . 
Ndo ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi na u ḓiṱukufhadza kha tshifhinga tshe nda vha natsho tsha u vha kha ofisi khulwane ya shango zwo vhangwa nga nyimele i sa fani na iṅwe i bvaho kha ḽihoro ḽivhusi ḽa muvhuso ḽi tshi litshisa mushumo Muphuresidennde wa kale . 
Ngauralo , phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao  . 
Vhabebi vha nga thusa vhana vhavho u kuvhanganya mafhungo nga ha mabuḓo a mishumo o fhambanaho na thero dzo teaho na u phasa gireidi ya 12 ya NSC hune vha ḓo huṱoḓa . 
Vhagudi vha guda u vhala nga u dzulela u vhala na u ṅwala nga u dzula vha tshi ṅwala . 
Luambo lwa Hayani ( LH ) ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi . 
Sa vhaimeli vha tshitshavha , ra vhuya ra vula minango , ri nga kona u imela thungo u tendela vhaṅwalisi vha sentsasi u ita mushumo wavho  . 
Oganiki , fhedzi , i ya pfuka u fhira izwi  . 
Vhuḓifhinduleli kha mabindu a muvhuso ho ṱapanyedzwa kana u thithiswa nga maitele a u thola a si avhuḓi kana a sa pfesesei na nga u dzhenelela ha zwa poḽitiki tshiṅwe tshifhinga  . 
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo  . 
U tshea mafhungo siani ḽa modeḽe wa u pfumbudza vhatshimbidzi une wa ḓo tshimbilelana na uri vhathu vha u pfumbudzwa vha hone naa , ndi vhonnyi vha no ḓo pfumbudzwa ṅwahani wa1 na kha wa 2 nahone nga nnyi  . 
U ḓisa fulufhelo kha tshifhinga tshe vhathu vha vha vho ṱovhowa , ri a vha salutha . 
Tshumisano ya Afrika na Japan ndi tshiṅwe tshikhala tsha tshumisano kha saintsi na thekhinoḽodzhi  . 
Ndi ngazwo ri tshi ralo u isa phanḓa na u ambela vhushumisani hu bveledzaho na mazhendedzi a muvhuso na zwivhumbeo zwi si zwa muvhuso  . 
Vhuṋe na nyimele dza uri o wanisa hani tshiṱhavhane , zwi khou ṱoḓisiswa  . 
Zwipiḓa zwa mulayo wa phuraivethe zwihulwane zwi nga ha khovhelo ya vhuḓifhinduleli ha vhabebi vhukati ha vhathu vha phuraivethe  . 
Iyi ndi milayo ine tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tsha nga lingedza uri i vhe hone  . 
Dziṅwe phetheni dzi na zwigwada zwi fanaho zwa zwivhumbeo kana zwithu zwo dovholola , hune muelo wa tshivhumbeo kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe wa shanduka nga nḓila yo ḓoweleaho , yo no humbulelea , tsumbo muelo wa tshivhumbeo u a hula kana wa vha muṱuku . 
Kha u livhanwa na khaedu dzo ḓiswaho nga ngoho iyi Muhasho washu u ḓo dzhenisa nzudzanyo na zwiko zwinzhi kha miṅwaha i si gathi i ḓaho kha u mbekanyamushumo dza u thivhela dzo sedzaho vhaswa na vhafumakadzi  . 
Muṱangano wo vhidzwa nga mukhantseḽara wa wadi na Komiti ya wadi wa u amba nga ha thandela dzo dzinginywaho dzine dza nga dzheniswa kha IDP i no khou pulaniwa  . 
U pfesesa maimo na milayo ndi zwa ndeme kha fhungo ili  . 
Vho-Nḓou : Maṱodzi ndi humbela uri ni ri ṋee zwi dodombedzwa nga ha inwi muṋe ngau Pfufhifhadza . 
Mudzi wa mbekanyamushumo dzashu dza ikonomi ndi , nahone u tea u dzula u , u sedza uri mvelaphanḓa ya ikonomi i khou khwinifhadza vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe naa , nahone i tshi khou shuma sa dzhendedzi ḽa ndeme kha Nndwa ya u lwisa Tsiku na u ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu ya phungudzo ya ṱhahelelo ya mishumo na mutakalo wa vhoṱhe . 
Vhagudi vha tiba magaraṱa . 
Mudzulatshidulo u tholiwa nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo tiwaho . 
Mbofholowo a i ambi tshithu arali hu si na lupfumo lu wanalaho kha shango lu tshi ya kha vhathu nga u angaredza  . 
Zwi ṋea tshikhala kha muvhuso uri u kone u amba nga Mbekanyamushumo ya Kushumele na mvelaphanḓa dzo itwaho  . 
Kha hu ṋewe mugudi muṅwe na muṅwe garaṱa nthihi ya nomboro . 
Livhanyani zwifanyiso ni tshi sumbedza zwine na ita nga matsheloni , nga masiari na nga madekwana . 
Muhumbulo wa ndeme wa thero u langa tshiitisi tshihulwane tsha nyito , phatheni khulwane ya nyito yo thomiwaho nga muṅwali wa ḽitambwa  . 
Ndi zwa vhukuma , tshipiḓa tsha ndeme tsha u bveledza adzhenda yavhuḓi ndi u kona u i tevhedza nga tshifhinga tsha muṱangano ! 
Naa ndi vhafhio vho katelwaho kha mutevhe wa u phaḓaladza ? 
U vhiga kha Tsipikiṱere Muhulwane malugana na malwadze mishumoni vha fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwi ṱoḓeaho na u isa maṅwalwa a ṱoḓeaho  . 
Vha ela hani BMI yavho ? 
Mbingano kha Athens ya sialala , sa kha zwiṅwe zwitshavha ṋamusi , yo vha i dzudzanywaho , nga maanḓa zwi tshi da siani ḽa vhathu vha tshifumakadzini  . 
Izwi zwi amba uri hu tea u vha na vhusedzesi ha uri tshibveledzwa tsho sikwa , shumiswa na u dzudzanyululwa hani u itela u bvisela khagala na u ombedzela zwine zwa khou ambiwa . 
Muhasho wa Pfunzo ya Fhasi u khou ṱuṱuwedza madzangano a mabindu a phuraivethe o fhambanaho na madzangano a si a muvhuso u tikedza fulo iḽi nga u ṋetshedza dzibugu na u thoma dziḽaiburari , vhukati ha zwiṅwe zwa zwithu . 
Vhufhura uvhu vhu thoṅwa musi mufhuri a tshi rumlea fax , lunwalo kana e-mail kha khamphani . 
Ni a vhona phetheni naa ? 
Hu na tsumbo ya uri shango ḽi khou thoma u bvelela malugana na pfunzo yavhuḓi na dzilafho  . 
Zwenezwo ro ṱoḓa u ḓitsireledza , hu nga u thivhela vhushaka ha zwa vhudzekani vhukati ha vharema na makhuwa , u vhea mikano ya hune vhathu vha dzula hone , uri afha ndi ha vharema , afha ndi ha makhuwa  . 
Ri hulisa u ḓiṋekedzela havho nahone ri a vha livhuwa kha u ima vho khwaṱha kha zwe vha tendelana khazwo zwa u tikedza zwe ra sedza zwone  . 
Hune phesenthe dza furaru dza zwikili zwa luambo dza sumbedzwa , zwi amba uri u avhelwa ha maraga dza tshikili tsha luambo hu tea u vha phesenthe dza furaru dza maraga dza gumofulu , hu si maraga dza fumaru . 
Khoso dza vhugudisi dzi anzela u ita zwauri vhathu vha lavhelele u wana mishumo  . 
Ndi phambano ifhio u bva kha Themo ya 3 : Silindara dzo engedzedzwa kha zwithu . 
Ndi maḓuvha mangana hune ha ḓo vha na makole fhaḽa na fhaḽa ? 
Kha vha founele muhasho wa Vhulimi wa vunḓu vha humbele zwidodombedzwa zwa vhudavhidzani zwa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u ṱola miri henefho vhuponi havho . 
Muholo muṅwe na muṅwe dzi sumbedziswaho kha ṱhanziela ya IRP5 . 
Ndi tshiṅwe tsha zwifhinga zwi so ngo ḓoweleaho hune masia mararu a muvhuso ane a vha , Khorondangi , i imelwaho nga Muphuresidennde , Mufarisa Phuresidennde na Dziminisiṱa ; Vhuhaṱuli , ho imelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane wa shango , Vhahaṱuli Phuresidennde ; na Vhusimamilayo , ho imelwaho nga Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) vha ṱangana fhethu huthihi . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho  . 
Vha nga wana fomo na kha webusaithi yashu . 
Hune zwa konadzea , kha vha fhate vharangaphanda vha vhupo-kha vha fhe vhathu vha si na tshenzhemo vhudifhinduleli na vhugudisi na u vha tikedza  . 
Kha vha shumise mihumbulo yavho vha ri vhagudi vha kone u vhona zwine nomboro 7 ya amba zwone khathihi na U guda nga u tou ita nga mivhili yavho . 
Ri khou hana u pfa vhuṱanzi uhu vhathuni phanḓa ha musi ri tshi vha na tshifhinga tsha u guda itshi  . 
Ngauralo milayo yo vha i siho afho , ro dzhena ngomu ra tshimbidza nahone ha vha na mulayo wo tendelaniwaho nawo na u thoma u shumiswa  . 
Kha vha bvele phanḓa na vhupfumbudzi uvhu vha songo rangaphanḓa u swikela mmbwa i tshi ḓa tshifhinga tshoṱhe musi i tshi vhidzwa , hu si na ndavha uri vha ngafhi  . 
Khemikhala dzoṱhe dzi tea u vhulungwa kha zwifaredzi zwo swaiwaho , nahone dzikhemikhala ṱhukhu dza khombo dzi tea u ṅwaliwa nga nḓila yo lulamaho . 
U andadzwa ha tshitirathedzhi ho imiswa nga tshivhalo tsha vhurangeli ha mavundu na pfulufhedziso dza ndambedzo dzi a todea zwino  . 
Kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe , khonadzeo ya zwikimu zwi si ho mulayoni zwi bvisaho zwishumiswa nga vhuaḓa i dzulela u vha tshiko tsha zwithu zwi ri kwamaho vhukuma . 
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ndi nḓila ya pulane ya u shela mulenzhe yo itelwaho u ṱuṱuwedza u shuma ha tshitshavha na u ṱumana na Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli ( IDP )  . 
Ndi a takala u amba uri ro ita zwinzhi zwe ra fulufhedzisa u zwi ita nga 2004  . 
Vhege 6-10 U shela mulenzhe kha nyambedzano a vhudzisa mbudziso a tshi sumbedza u vhavhalela vhaṅwe . 
Kha vha vhone uri vhana vhenevho vha fhelekedzwa nga vhathu vhahulwane  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mveledziso ya mutevhe muswa wa mangwende a zwihumbudzo na u phaḓaladzwa ane a ḓo imelela mvelele , mbofholowo na dimokirasi , nga Vhamagi vha Afrika Tshipembe na Bodo ya Vhalangi , vha tshi shumisana na Minisiṱa wa zwa Masheleni . 
Kiḽasi yoṱhe i na mugudisi vha vhala bugu dza fikishini na dzi si dza fikishini . 
Hu na thengiselano dza ndeme dzine dza tea u dzhielwa nṱha kha u bveledzwa ha dziminerala  . 
Vhathu na Tshikala Vhathu vhohe vha oa mia nahone mia i sumbedza uri ri vhathu-e  . 
U huvhadzwa na khombo dzi itwaho nga vhanna zwi isaho kha khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana ri tea u lwa nazwo roṱhe sa tshitshavha  . 
Muvhuso Wapo na Masipala wa Tshitiriki- Iyi ndi mirado ya muvhuso ine ya vha tsinisa na tshitshavha nahone i na vhudifhinduleli ha u tevhedza dzipholisi dza muvhuso dza zwishumiswa zwa mupo , kha mvelaphanda ya ikonomi ya henefho na kha u fhungudza vhushai mahayani  . 
Hafhu zwi ḓo ṱoḓa tshanduko kha tshivhumbeo tsha ikonomi na luvhilo lune ya aluwa ngalwo  . 
Vhathu vhanzhi vha amba uri mitengo ya zwiḽiwa i khou gonyiswa nga mutsho u si wavhuḓi na gomelelo ḽine ḽa ita ḽi tshi fara zwiṅwe zwipiḓa zwa shango . 
Kha nganeapfufhi iyi i na vhabvumbedzawa vhahulwane vhane vha vha Thathani na Humbulani  . 
Muhasho a u nga ṋetshedzi phemithi arali mashelenia songo badelwa a fhelela . 
U lingedza u fhenya izwi mashango a khou kwameaho akhou lingedza u dzhenelela nga ndila dzo fhambanaho  . 
Ndo amba zwauri ndi khou diimisela uri ndi do renga zwiambaro zwothe zwe nda zwi fhisa kana u zwi badela  . 
Dzi tea u vhuswa na u langwa nga nḓila yone . 
Thandululo idzi dzi ḓo ṱanḓavhudzwa nga vhuḓalo nga murahu ha yuniti dza ngudo  . 
Nga thikhedzo na vhuḓikumedzeli havho , na riṋevho ri ḓo zwi kunda hezwi  . 
Vho Mbilummbi vha na mbilummbi sa izwi na dzina ḽi ḽavho  . 
U swika henefho , khabinethe i vhidzelela vhalangi vha zwa vhuendi ha badani u bvela phanḓa na u ima kha ḽa u sa konḓelela na zwiṱukuṱuku ha zwiendedzi zwi songo lugelaho u tshimbila dzibadani khathihi na u reila vhathu vho kambiwa . 
Magaraṱa a nga kha ḓi shumiswa musi vha tshi khou ṱanganyisa na uri I a kona u vha iṅwe nḓila ine vha i shumisa u sedzulusa phindulo dzavho . 
Nga nnd(a ha t ( honi dzine zwa nga d(isa , izwi zwi nga d(isa u n(etshedzwa ha tshumelo i si yavhud(i na tshumisano vhukati ha vhan(we vhashumi khathihi na kha nnyi na nnyi  . 
U vangana ha mvelele dzo fhambanaho , ndi fhethu hune muthu a nga takalela u vha hone  . 
Mufumakadzi Vho Smith vho isa mbilaelo kha masipala lwo vhalaho nga ha mulindi wa u dzhena hune ha tshimbidzwa tshika tshiṱaraṱani tsha havho  . 
Tshumelo ya zwa vhulafhaphukha zwi sa kateli ndangulo ya phurofesheni  . 
Nyambo dzine dza shumisiwa dzi tea u dzhiela nṱha vhaholefhali  . 
A huna u bvela phanḓa kha ikonomi na nthihi arali vhunzhi ha vhathu vha songo katelwa nga nḓila i fanaho na iyi . 
Mudededzi kana vhadededzi vho ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo vha fanela u hwala vhuḓifhinduleli ha u shumisa na u langula maga aya , vho imela tshikolo . 
Mbekanyamushumo ya Zwikolo i ḓo ḓisa mvelele dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA ya ku tamba kwavhuḓi , matshilele avhuḓi na u ṱanganelana ha mvelele kha vhana vha zwikolo vha 12 miḽiyoni nga kha mitambo , vhutsila na mvelele  . 
U wanala ha fhethu na tshumiswa zwi ṱuṱuwedza-vho uyu muhumbulo , hone naho zwishumiswa zwi tshi fana , vhadededzi vha a fhambana na nḓila dzine vha nanga ngadzo ngona dzavho dzi a fhambana  . 
Mushumisi u d(o shumisa hei ( hedzi ) thundu nga hune a kona ngaho nga tshifhinga tsha hei Thendelano  . 
Ya wa nga mutshila ni tshimbila gamba ḽa khumba ḽithihi fhedzi ni tshi ya gungwani . 
Nyendedzi dzi ṱoḓa u thusa mivhuso ya muraḓo kha u swikelela ṱhoḓea dzavho dza u phalala na u ṱoḓa  . 
Fhethu ha saintsi hune nea zwivhuya zwa mupo ha vha khagala  . 
Themamveledziso a si dza ndeme fhedzi kha nyaluwo i ṱavhanyaho ya ikonomi na mishumo minzhi  . 
O humisela hani baisigira hayani ? 
Vhathu nga muthihi , zwigwada zwa tshitshavha , zwiimiswa na khamphani zwi nga ita khumbelo ya ndambedzo ya tshelede  . 
Naho zwo ralo , ngauri mbuelo ya tshifhingani tshi ḓaho a i ḓivhei , zwi ḓo vha zwa ndeme u vhea gwama ḽoṱhe kha u vhulunga huthihi  . 
Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u nyito dza u guda dzi iteaho kiḽasini na uri hu nga shumiswa vhunzhi ha nyito dza u funza u linga vhukoni ha vhagudi dzi si dza fomaḽa . 
Zwitshavha zwashu zwi na vhathu vha bvaho kha mvelele dzo fhambanaho , vhe vha ita zwithu nga ndila dzo fhambanaho . 
Ndi fanela u ita mini ? 
U bva nga 2002 , miraḓo ya CBD yo vha i tshi khou ita nyambedzano na ABS Protocol u itela u tandulula mbilaelo idzi  . 
Khumbelo ya ndifhelo ya mbadelo ya zwo shumiswaho kha thengiselonn ḓa ya thundu u ṋetshedza muhanga wa mushumo wa tshiimiswa une wa dzhielwa nṱha lwa mulayo  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho laela uri Fulaga ya Lushaka i fhefheḓisiwe hafu tshikhalani fhethu hoṱhe hu re na fulaga kha Riphabuliki ya Afrika Tshipembe nga ḓuvha ḽa mbulungo . 
Masipala u tea u thoma nḓila dza u ṱola na u sedzulusa sisṱeme dza ndangulo ya kushumele dzawo  . 
Vhagudi a vha tei u lemedzwa nga u ḓivha madzina a tshaka dzo fhambanaho dza thaidzo . 
Kha zwe vha ḓisa , vha SAPC vha bula uri kha khuvhangano yavho ya lushaka ( yo vhaho hone nga 2007 ) vho voutha uri hu fheliswe Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi wa 1957 , na uri vha SAPC a vha tendelani na zwe zwa sumbedzwa kha Mulayo . 
U shela mulenzhe nga mualuwa kha u lugisa zwiliwa zwi tea u tutuwedzwa  . 
U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dza u thoma nga fhasi ha Ndayotewa ntswa a tshi thoma u shuma kana vunḓu ḽi tshi phasisa Ndayotewa yaḽo , u ya ngauri hu bvelela zwifhio u thoma , khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Ndayotewa ntswa dzi tea u dzhiiwa zwi tshi vhalea sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Sheduḽu ino  . 
U shuma na maipfi U shumisa ḓivhaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba U shuma na mafhungo U shumisa maṱanganyi u sumbedza zwe a nanga ( sa : tshiḽa , itsho ) U kona u topola na u shumisa zwo ambiwaho U bveledza kushumisele kwa maambiwa . 
Kha vha avhele mulayo vhavhili vhavhili vhaṅwe na vhaṅwe ( vha nga ṋea mulayo u fanaho phere ine ya fhira nthihi tshivhalo tsha vhashelamulenzhe vhane vha vha navho ) na u dzhiela nṱha uri vha ḓo shumisa hani mulayo kha tshitshavha tshavho  . 
Rerani nga zwe na guda kha themo mbili dzo fhiraho . 
Zwi a vhavha u pfa uri muthu o lovha , nahone tshithu tsha u thoma tshine vha tshi humbula ndi u vhuisa tshitumbu haya  . 
Hune u swikelela hu re na ndinganyiso zwa amba uri miraḓo yashu i ḓiphiṋa nga u swikelela hu re na ndinganyiso kha mbuelo dzi badelwaho nga Tshikimu . 
Vhaimeleli vha tea u kwamana na u vhiga murahu kha zwigwada zwine vha khou imelela zwone . 
Afurika Tshipembe ḽi nga swikelela idzi ndivho nga u shumisa vhathu vhaḽo , u alusa ikonomi i katelaho zwoṱhe , u fhaṱa vhukoni , u khwinisa vhukoni ha muvhuso , na u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa na tshumisano kha tshitshavha tshoṱhe  . 
Mivhigo i khou sumbedza mvelaphanḓa yavhudi kha u thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso dzine dza vha na masiandoitwa o livhaho kha u khwinisa matshilo a maAfrika Tshipembe . 
Izwi zwi amba uri a vha tei u fhedza tshifhinga kha ṱhoho iyi . 
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela vhuḓinekedzeli kha Afurika ḽa mulalo , ḽo bvelaho phanḓa na u vha na vhudziki nga kha u dzhenelela na mbekanyamushumo , hu tshi katelwa ndivho dza malugana na u ita uri hu vhe na mulalo . 
Fomo dza khumbelo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha , masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa  . 
Foramu yo ḓivha vhukonḓi ha vhashumi vhune ya vha naho ya dzhenisa ngeletshedzo ya nnḓa , thikhedzo na ndambedzo  . 
DPSA i dovha ya vha kati na u tshimbidza zwa ṱhoduluso ya u bveledza muhanga wa kushumele na zwikalo , ho katelwa u thomiwa ha modele wa mavhekanyele a mavhusele une wa ḓo tendela u shumisiwa ha kushumele kwo teaho  . 
Vho Johanna Christina ( Christa ) Brink ( a vha tsha tea u khethiwa hafhu )  . 
Vhatshimbidzi vha fanela u fhulufhedzisa vhadzheneli uri asesimennde i ḓo itwa u vhona uri vhadzheneli vho pfesesa zwi re ngomu nahone vho swikela ṱhoḓea dza tshitandadi tsha yuniti  . 
Ndi nyito ifhio ya u thoma ine na tea u ita ? 
PAIA u ita uri Khethekanyo ya 32 ya Mulayotewa i shume  . 
Zwa ndeme ndi zwa uri ṱhoḓisiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo , zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe . 
Aya madalo a ḓo dovha hafhu u khwaṱhisa vhushaka ha nyambedzano dza vhavhili vhu re hone vhukati ha Afrika Tshipembe na Uganda . 
Ni nga kona u elekanya uri ndi vho nnyi ? 
Iyi ndi puḽane ya Afurika Tshipembe  . 
Khumbelo dza u bvela phanḓa dzi ḓo ṱanganedzwa fhedzi arali mushumo wonoyo wo no vhuya wa thendelwa . 
Ni vhona u nga ndi nga mini Sinkambe tsho humbula u thivhela uyo muhumbulo ? 
Ho vha na mvelaphanḓa khulwane kha pfunzo u bva nga 1994  . 
I-khomese i shuma kha tshitshavha tshi si na mukano , na uri vhunzhi ha milayo , yo itelwaho u vhambadza kha vhupo ha sialala , a yo ngo tea kha vhupo uhu vhuswa  . 
Musi vha tshi bveledza zwithu zwa ndeme na tshitshavha zwi a thusa u ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha u humbula nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho na u dzhiela nṱha , ṱhoḓea dza tshifhinga tshipufhi , tsho linganaho na tshilapfu  . 
Tshimbilelanaho na Mishonga wa 1965  . 
Ngoho ndi ya uri , kuhumbulele u ya nga murafho kana mbeu ku hone , kha mihumbulo yashu , hu tshi khou itiswa nga u langwa nga kutshilele na u tutuwedzwa nga mvelele yo doweleaho na midia  . 
Hu d(i nga na musi mutholiwa a siho mushumoni , u d(i dzula e mutholiwa wa muvhuso , zwenezwo , u fanela u d(ifara nga nd(ila ine ya sumbedza u vha na vhud(ifhinduleli u itela u sa shonisa tshumelo ya muvhuso  . 
Muthu a re na mutsiko wa nṱha wa malofha u khomboni ya u nga lwala vhulwadze ha mbilu,malwadze a tswio u oma tsinga , u tshinyala maṱo , u tshinyala maluvhi na tshiṱirouku . 
Vhagudi vha ḓaho kha Gireidi ya 3 vha tea u kona u u sumbedza u ṱanganya ha u dovholola nga u shumisa tshiga tsha u andisa . 
Muvhigi wa mulandu u ḓo ṋewa ṋomboro ya CAS i shumiswaho musi huna mbudziso dzi yelanaho na mulandu wo vhigwaho . 
U beba nga muaro  . 
Arali vha muraḓo wa khetho ya Sapphire kana Beryl , Tshikimu tshi ḓo badela fhedzi mbadelo dza u alafhiwa maṋo arali vha dalela Dokotela wa maṋo wa Netiweke ya GEMS . 
Sa nḓila ya ndulamiso ya vhatheli , ri lwela u khwaṱhisedza uri vhatheli vha wana tshumelo ya phurofeshinaḽa na u fariwa zwavhuḓi nga SARS , ine vha tea u i wana u bva kha SARS  . 
Mulayo wa vunḓu kha mutheo wa mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na nyiledzo dza Khoro dza Masipala na miraḓo yadzo . 
Dzifuloro dzi fanela u dzula dzi tshi penya nahone dzo kuna  . 
Pulane ya bindu ya PFA , ine ya katela maano a u langula mulilo wa ḓakanna milayo yayo . 
Kha pfunzo , ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo : tshivhalo tsha vhagudi ; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala , ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho . 
Miṅwahani ya mahumi mavhili yo fhiraho ro vha ṱhanzi kha u shanduka ha nḓila ya kushumele kha vhuvhambadzi ha dzitshakhatshakha ha zwiko zwa zwi tshilaho  . 
U ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi , na mulayo muṅwe na muṅwe une wa nga itwa kana nyito ine ya nga dzhiiwa zwi tshi itiswa nga honoho u ḓivhadzwa , hu thoma u shuma fhedzi- ( a ) tshifhinga tshi ḓaho ; na ( b ) lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽa u ḓivhadzwa , nga nnḓani ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽo ri hu bvelwe phanḓa  . 
Kha Bodo ya Bannga yaMveledziso ya zwa Vhulimi na Bannga ya Mavu . 
Maitele a u ṅwala U funza u ṅwala zwi ḓo dzulela u shumisa maitele a u ṅwala . 
U kopa zwifanyiso zwo itwaho nga zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri . 
Luambo lwa Vhugudi na Vhugudisi  . 
Masana ane a vha muswa  . 
Muvhuso wo rwela ṱari dziṅwe dza mbekanyamushumo ntswa dza u ḓisa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Mbekanyamushumo ya Zwikolo i ḓo ḓisa mvelele dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA ya ku tamba kwavhuḓi , matshilele avhuḓi na u ṱanganelana ha mvelele kha vhana vha zwikolo vha 12 miḽiyoni nga kha mitambo , vhutsila na mvelele  . 
Buildings nga 1956 vha tshi gwalabela milayo ya dzibasa  . 
Nyonyoloso i engedza tsukanyo , u fhungudza mutsiko wa malofha na u vha thusa u langula tshileme tshavho  . 
Mashudu khonani ya Bongi , Ann Brown , na ene o vha a tshi khou fhira henefho he tshiwo tsha bvelela hone . 
Ndima iyi i ṱanḓavhudza zwivhuya zwa u ṱanganya mirando ya zwa mbeu na ndingano kha thandela ya mveledziso  . 
Tshigwada tsho anganedziwaho tsha u tshimbidza na u langula zwipotso kha vhuimo ha pfunzo ya zwikoloni zwa nha ndi SASSU ( Mbumbano ya Zwipotso zwa Matshudeni a Afurika Tshipembe )  . 
U thoma mbekanyamishumo dza u gudisa na u bveledza phana kha vhadededzi maḓuvha a 28 phanḓa ha u pfiwa ha mulandu  . 
Naa ḽeri dzoṱhe dzo bvisiwa na zwiṱepisi zwadzo zwa valiwa nga bodo uri zwi songo shumiswa ? 
Ro fhaṱa sisiṱeme ya vhushaka ya mivhusoḽedzani kha matavhi oṱhe na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati hao  . 
Ndi a vha t ( ut ( uwedza u isa phand(a na mushumo wavho wa manakanaka na uri vha songo neta kha khaedu iyi ya u t ( ut ( uwedza kana u phuromotha vhud(ifari ha tshiphurofeshena(la kha tshumelo ya muvhuso  . 
U shela mulenzhe kha u haseledza , u sielisana hu tshi ambiwa na u ṱhonifha vhaṅwe musi vha tshi khou amba . 
Mihasho yo fhambanaho ya muvhuso i khou dzhenelela u itela u ṋetshedza thikhedzo na tshumelo zwine zwi ḓo fhungudza u lemelwa ha zwitshavha  . 
Ngoho ndi uri , ri nga kha ḓivha ro kundelwa u bvela phanḓa nga fhasi ha mutsikeledzo wa zwa muvhala na zwa vhudzekani  . 
GCIS i ḓo sedza khumbelo yo dzhiela nṱha mashumisele , khonadzeo , tshomedzo , nyimele dza vhupo honoho na ndinganyiso ya ṱhoḓea na zwine vhathu vhenevho vhane vha khou itelwa vha ṱoḓa zwone  . 
Kha vha dzhenise mafhungo kha fomethe ya pulane musi tshiitei tshi kha ḓi tou bva u fhela  . 
Kha vharumiwa vhayo , Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo  . 
Khabinethe yo themendela Mbekanyamaitele ya muvhuso wa ngangomu ya Madzulo a Vhathu kha Masipala wa Nelson Mandela Bay ine ya ḓo shumisa Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Dzinnḓu . 
U kona u wana tshumelo dza maḓi dzi no fulufhedzea na u sa vha na malwadze thusa vhathu u ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi  . 
Vhurifhi havho vhu tea u sumbedzisa uri ndi ngani vha tshi ṱoḓou renga zwa dzikhuhu na makumba nnda vha zwi vhuisa Afrika Tshipembe . 
Tshiṋoni tsha maanḓa tshine milenzhe yatsho - yo sumbedzwa nga pfumo na tshibonda - zwi a tshi shumela musi tshi tshi khou zwima ṋowa zwine zwa sumbedza tsireledzo ya lushaka kha maswina alwo . 
Ndi nga mini vhupo vhu ha ndeme kha rine ? 
Tshumelo ya khasho ya radio u ita ṱhodisiso ya tshaka dzo fhambananaho dza mishumo i no itwa nga thimu ya thandela  . 
Mafheloni a vhege na nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo thuso i itwa nga tshumisano na Operations Room ya Muhasho Pretoria  . 
Hezwi zwo itwa nga kha tshiimiswa tsha Ndango ya Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho ya Senthara ya Kushumele kwo Ṱanganelaho kwa Lushaka , tshi tshi khou shuma na Muvhuso wa Vundu wa Kapa Vhukovhela na zwigwada zwa Ndango ya Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho zwa Vundu . 
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya COP17 , Afurika Tshipembe ḽi ḓo dzhenela Samithi ya Rio plus 20 ngei Brazil , ya u sumba u pembelela ṅwaha wa vhu 10 wa Samithi ya Ḽifhasi nga ha Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu ya Ḽifhasi  . 
Na uri tshi tou kwama mbilu thwii , zwavhuḓivhuḓi tshi vha mulimo kha mbilu  . 
Zwiko zwa masipala zwi shumiswa u ṱanganya vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni na u ṋekedza thuso kha vhathu vha si na tshavho  . 
Vha nga ṱutshela u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe arali vha tshi khou ṱoḓa u wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango . 
Batho Pele i tshimbidza kuitele kwa mavhusele kwa u pulana lwa tshiṱirathedzhiki , kha maga oṱhe a Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho , ndangulo ya kushumele na ndaulo ya u lilisa  . 
U laedza nga ha sia ḽo khetheaho U sumbedza vhukule ha vhukuma U ṋea vhuṱanzi nga ha zwiimiswa zwi thusaho zwi wanalaho nḓilani . 
U vhiga na mafhungo ane a tea u salwa murahu : Kha vha kombetshedze uri hu vhe na mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe kha thandela na tshumelo dza masipala kha komiti ya wadi na kha miṱangano ya nnyi na nnyi kha wadi yavho uri vha ḓivhadze vhadzulapo nga ha mvelaphanḓa kana thaidzo  . 
Vha nga wana ngeletshedzo kha kiliniki dza u eletshedza vhaimana  . 
Arali Muhwelelwa a kundelwa u ḓivhonadza kha Tsengo ya Mulayo nahone vha na vhuṱanzi ha uri Ndaela ya Tsireledzo yo swikiswa khae ( Vhuṱanzi ha Tshumelo ) , Madzhisiṱaraṱa u ḓo khwaṱhisedza ndaela  . 
Uri muṋe wa muhumbulo uyu ndi nnyi zwi anzela u langa u pfumba ha thandela khathihi na ita uri mbuelo dzayo vhathuni dzi si nyeṱhe  . 
U thogomela ha tshifhinganyana  . 
Kha themo 2 tshikhala tsha nomboro tsho engrdzrdzea na uri vhagudi zwino vha vho vhala zwithu zwa150  . 
Khabinethe yo ṱanganedza Yuniti 6 ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi ngei Lephalale kha ḽa Limpopo,tsho kona u thoma u shuma tshoṱhe na u shela mulenzhe nga u ṋea 800 megawatts ( MW ) wa fulufulu kha giridi ya Lushaka . 
Muvhuso wa dimokirasi wo vhea madzangano a fanaho na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka ḽo ṋewaho maanḓa a u shuma na mafhungo oṱhe a vhaswa , u bva kha mbekanyamaitele u ya kha mveledziso . 
DIO u ḓo fara rekhodo u swikela muhumbeli onoyo o no badela mbadelo dzo teaho ( arali dzi hone )  . 
U vhala tsumbanḓila ya TV na u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho nga tsumbanḓila . 
Zwa sa ralo , vidio i mbo ḓi vha ambadzifhele ya ḽitambwa lune ha ḓo tou vha na zwiṱukuṱuku zwa u sumbedza u pfesesa ḽitambwa iḽo . 
Nga mvelo , vha fanela u tevhedza zwa ikonomi na vhupo zwa lushaka na vhuṅwe vhurangeli  . 
Mushumi uyu u tea u hwedzwa mulandu wa u sa thonifha mushumo wawe na u ri u khou tamba nga masheleni alushaka  . 
Mishumo ya tshigidi tshithihi yo vhulungwa na miṅwe mishumo ya tshifhinga nyana ya 1000 yo sikiwa  . 
Vho Mphephu vho dovha hafhu vha fhiwa phasela dza zwiḽiwa dza miṅwedzi miraru musi SASSA i tshi khou ralo u shumana na thaidzo yavho  . 
Malugana na mbadelo ya maḓuvha a ḽivi a so ngo shumaho , ho wanala uri Muhasho wa zwa Mishumo na wone a wo ngo tevhedzela dzindaela dza Tsheo ya Khoro ya Nyambedzano ya u Konanya ya Tshumelo ya Muvhuso ya 7 ya 2000  . 
Kha tshigwada tshavho vha dzhiele nṱha zwiteṅwa zwiraru zwi tevhelaho  . 
Ndi zwa ndeme u ombedzela kha hashumi u ri arali mashumiselwe a ndaka na masheleni a Muvhuso zwa vha nga ndila i re fhasi , hu do vha na u netshedza tshumelo yo khwathaho hu tshi itelwa shango lothe ngeno hu tshi khou shumiswa zwituku-tuku zwi re hone  . 
NCOP kana iṅwe ya komiti dzayo i nga ṱanganedza phethisheni , vhuimeleli kana makumedzwa a bvaho kha vhathu vha re na dzangalelo kana zwiimiswa . 
Mbadelo ya poso i badeliwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u rumelwa muhumbeli . 
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate ( ICD ) arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe ( SAPS ) o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998 . 
Komiti dza Wadi dzi tshimbidza u dzhenelela kha maitele a mveledziso , tsedzuluso na ndangulo ya tshumiso ya IDP  . 
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma . 
Dzi ṱuṱuwedza kuvhonele kwa zwi re tsini , mihumbulo i sa shanduki i sa tshimbilelani na bono ḽa tshumelo ya nnyi na nnyi ḽine tshipikwa tshaḽo tshihulwane ha vha u shumela vhathu  . 
Hai , a vho ngo to bvumba , sa muthu a dzulaho henefho muvhunduni ita nga Master wa Khothe ; nahone arali nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa vha a tendelana nazwo  . 
U fhindula kha mbudziso nga murahu ha u thetshelesa mibvumo i re na muungo . 
Rekhodo dzine dza nga swikelelwa nga kha maitele a PAIA a tevhelaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 11 na tsha vhu 18 ; tswikelelo kha idzi rekhodo i nga hanelwa zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha tsha vhu 45 tsha Mulayo  . 
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza murao wa Phalamennde kana Khoro ya zwa Milayo ya Vunu  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhatholi tsho themendelwaho nga Tshikimu  . 
Kha ri ite nyito Shumisani vumba kana vumba ḽa u tambisa kha u vhumba vasi kana khaphu . 
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari vhunga vhahulwane vha tshi ri zwi a ila u tamba bune vhusiku  . 
A huna thendelo i ṱo ḓeaho kha u kungwa ha khovhe . 
Vhasidzana vha khou imba nyimbo  . 
U ḓivha , u ṱalutshedza na u sengulusa ṱhalutshedzo na mishumo ya zwivhumbeo na milayo zwa luambo kha tshibveledzwa . 
Hoku kuitele ku ita uri hu dzhiwe tsheo hu songo tsha sedzwa mihumbulo ye ya vha yo tea yo sedza nyimele ya mulayo kana nzulele ya mbuno dzine dza fanela u tendisa khothe uri i bveledze mawanwa  . 
Ambani uri ndi nga mini e khonani yaṋu khulwane na uri ni mu funela mini . 
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi bva kha datha ya vhugevhenga yo rekhodiwaho zwiṱitshini . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku nga u tamba raimi dza minwe na u imba zwidade zwine zwa sumbedzea nyito nga minwe . 
Khabinethe i dovholola u amba nga ha u ḓivhofha hayo kha mbekanyamushumo dzi livhiswaho kha vhushai , nga maanḓa yo sedza kha vhana vha bvaho miṱani i shayaho . 
Ndayo idzi dzi tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo . 
Mupo - Vha na pfanelo ya mupo wa mutakalo . 
Kha vha ḓe na muvhigo u bvaho kha psychiatrist we a eletshedza muiti wa khumbelo  . 
Ndivho ya iyi mivhigo ndi ine ya bveledzwa nga siaṱari ḽithihi kana mavhili yone i fanela u vha nga luambo lu sa kanganyisi u itela u ṋetshedza tshitshavha mafhungo ane tsha tea u a ḓivha  . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa u Kuvhanganya Masheleni wa 1978 une a u tsha shuma . 
Masipala wa Blesbok wo kona u vhekanya mugaganyagwama wa R1 miḽioni u itela ṅwaha wa u thoma wa u shuma na komiti ya wadi ( WC )  . 
Phakha dza vhaṱaleli ndi vhupo vhune ha vhewa zwikirini zwihulwane uri khasho ya mitambo ya bola i ḓiswe thwii kha vhaṱaleli  . 
U fhaṱa na u pwashekanya Hei ndi iṅwe ya thekhiniki dza ndeme vhukuma kha Vhuimo ha Fhasi ( vhagudi vha ḓo dovha vha shumisa u pwashekanya kanzhi kha Vhuimo ha Vhukati )  . 
Naho vha tshi ṱhonifha pfanelo dza ḽihoro ḽivhusi dza u dzhia tsheo dzaḽo , vha a vhilahela uri ḽi tea u isa phanḓa na u shela mulenzhe sa ḽinwe ḽa vhafhaṱi vhahulu vha Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽa dimokhirasi nahone ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu . 
Kha vha shumise siatari la kha vha ri kwame u tahisa vhupfiwa havho kana u vhudzisa mbudziso malugana na website ya Tshumelo dza Muvhuso . 
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme hafhu muṅwe musi u ṱuṱuwedza kana u dzinginya vharengi u lingedza fhethu hu re na thaidzo musi vha tshi nga a vha ṱoḓi u sokou zwi ita  . 
U shuma nga zwithu zwa zwivhumbeo zwa 3-D zwi nga khwaṱhisedzwa nga mushumo wa u ṅwala . 
Une wa gwevhelwa u swika kha miṅwaha ya 10 . 
Mafhungo , mihumbulo na vhupfiwa ho bviselwaho khagala kha saithi heyi a zwi tei u dzhiwa sa ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa kana muhumbulo wa tshiofisi wa Muhasho wa zwa Muno kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo zwi tshi elana na mafhungo , mihumbulo kana vhupfiwa ho bviselwaho khagala kha webusaithi heyi  . 
Muoli ho vha hu Muhulisei vho Herbert Baker vha ḓivheaho nga maanḓa  . 
Naa tshilinganyo kana vhungafhani ha zwithu zwine zwa tea u hwaliwa kana u takuliwa zwo sumbedzwa zwavhuḓi ? 
I nga vha tshiṱuṱuwedzi tsha tshanduko na u ita uri ri humbule nga ha tshanduko na uri ri dzi ita hani  . 
Khetho dza muvhuso wapo dzi ḓo vha hone vhukati ha miṅwedzi miraru nga murahu ha dzi 18 Shundunthule , datumu ya u fhedza ya khetho  . 
Vha tea u ḓikwamanya na ramulayo wa Afrika Tshipembe sa izwo dziṅwe ṱho ḓea dza Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 , dzi tshi shuṅwa fhedzi nga vhoramilayo . 
Tsha vhuvhili , matshudeni vho sumbedzisa uri mbadelo yo fhelelaho ya pfunzo kha dziṅwe yunivesithi i nṱha u fhira masheleni a ṋetshedzwaho nga NSFAS  . 
Maanḓalanga aya a ḓo engedzwa u katela madzangano o ṅwaliswaho a mitambo . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha United Kingdom , nga maanḓa miṱa na vhafunwa vha vhafu , khathihi na u tamela mashudu dzikhuvhabvu uri vha ṱavhanye u fhola . 
Ureila nga luvhilo luhulwane , zwi ita uri tshiendisi tshi si kone u ima nahone tshi si laulee  . 
Kha vha dzhie ndango ya ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo wavho . 
Mulingo wa u shumisa ṱhaselo i songo humbulwaho zwavhuḓi wo vha u hone tshifhinga tshoṱhe : fhedzi tshifhinga tshoṱhe , nḓila yo ḓitikaho nga milayo ya tshiimiswa i ḓo dzhia shumiswa  . 
Mulayotewa u thusa u sumbedza ndila mirado ya tshiimiswa kha zwine zwa kwama kuvhumbelwe , vhudifari na vhudifhinduleli  . 
Mafhungotsivhudzi aya a waniwa kha Tshiwo tsha 14 tsha CBP ho sedzwa tsenguluso ye ya itwa wadini ya u ḓiṱunḓela ha vhadzulapo ha ṱanganywa mafhungotsivhudzi a no kwama zwivhuyedzi , vhuthengathenga , zwivhuya na zwishushedzi zwi re kha zwigwada zwo fhambanaho zwi no khethekanywa nga nzulele yazwo ya ikonomi na kutshilele hu tshi katelwa na zwigwada zwa vhathu vha songo khudaho  . 
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa vhuvhili wa themo iṅwe na iṅwe u itwa u ya henefha mafheloni a themo . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu  . 
Mbalo tshikati kana mbalo nyangaredzwa , zwi dzumba vhungoho ha uri mugudi a nga vha o kona ngudo zwavhuḓi kha tshiteṅwa tshiṅwe hone hu si kha tshiṅwe  . 
U ṱola kha notsi dza Themo ya 2 . 
Kha vha ḓadze tshipi ḓa 51 tsha fomo TM1  . 
Mulayo wa u Thivhela u Pandelwa Hu siho mulayoni na u Dzula kha Mavu Hu siho mulayoni . 
U talutshedza tshumelo ya fhasisa ine ya tea u nekedzwa vhaaluwa vhane vha dzula fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
DFO u ḓo vha nea invoice nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho  . 
Ndima ya ( livi a i kwami mushumi ane a shumela mutholi na ( livi iri dzi re fhasi ha dza 24 nga n(wedzi na ( livi yo nekedzwaho nga nnd(a ha ha ( livi yo teaho ine ya netshedzwa kha iyi ndima  . 
Jack thoma u takadzwa nga u bika e na miṅwaha ya sumbe musi we a fhedza tshifhinga tshilapfu e sibadela . 
U shumisa ṱhoho zwo ṋewa sa mahumbulwa sa nḓila ine ngayo ha ṱanganyiswa magudiswa a bvaho kha ngudo dza masia oṱhe hune zwa konadzea na ho teaho . 
U fhindula mbudziso dzi re kha vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa . 
Minisiṱa wa Mabindu a Tshitshavha o tendelana na Transnet u pfukisela vhufaramukovhe hoṱhe ha Transnet , ho katelwa na mbilo kha SAX u ya nga mulanga wa thengiso ya mikovhe . 
DziMSD ( hu tshi katelwa dziWRULD),u shuma fhethu hu re na malwadze ane a pfukhela nga kha zwitshili ( muvoni kana hune phukha dza ṱhavhiwa hone ) , khonadzeo ya u farwa nga vhulwadze ha lukanda na u shuma fhethu hu fhisaho nah u rotholaho  . 
Tsumbedzi dza Mbekanyamushumo ya u Guda  . 
U vhea nomboro vho dza luṱingo vha tshi shumisa magaraṱa a zwiga zwa nomboro mahulwane . 
Mbudzi yo dzhenisa hani tshikoloni ? 
Khabinethe i ṱanganedza nyaluwo ya mishumo kha ikonomi kha tshifhinga tsha kotara ya 2016 he mishumo ya 235 000 ya sikiwa , u ya nga ha Tsedzuluso ya Mishumo ya Kotara . 
Dzwaini na Dugudzha vho lwela mini ? 
Ndaulo ya Khonadzeo ya Khombo . 
Ro thoma therisano nga ha fhungo ḽa ndeme ḽa u vhea vhanameli , vhashumisi vha mutheo vha vhuendi ha nnyi na nnyi , kha tshithu tsha ndeme tsha u ṱuṱuwedza vhumatshelo ha vhuendi  . 
Pfunzo - vhukando ha u bveledzisa pfunzo ho engedza kudzhenelele  . 
Arali ha vha na khuḓano dza madzangalelo , dzi MP dzi tea u bvisela khagala na u ḓibvisa - nga nnḓani ha musi foramu i ne vha khou shela mulenzhe khayo ya dzhia tsheo ya uri khuḓano a si nngafhani . 
Musi vha tshi wana thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 , kana ya ya Ndima 21 ya Mulayo 101 wa 1965 , kha vha ise khophi yayo na khumbelo yavho kana application for a veterinary import permit kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha . 
Tsireledzo ya u kombetshedza kana ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe  . 
Vhadzia mvutshelano vha France sa vhaṅwe ngavho vha Amerika vho vhudzisa zwiimiswa zwi re hone na sialala vha tshi tikedza dimokirasi , mbofholowo na ndinganyiso  . 
Ndi wa u vhekanya manweledzo a mafhungotsivhudzi a no bva kha mishumoitwa ya CBP  . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u ṋetshedza kusedzele kwo ṱanḓavhuwaho kha u fheliswa ha komiti dza wadi  . 
Thendelano nga ha ṱhalutshedzo ya Tshikalo tshaMuholo wa Fhasisa wa Lushaka wo swikelwa nga Khoro ya Vhashumi na Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka  . 
Nḓisedzo ya tshumelo na thandela i shumana na ṱhoḓea khulwane dza vhadzulapo kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano , na u ḓadzisa , u sedzuluswa na u shumiswa ha Mutevhe wa madzangano kha u ḓadzwa ha zwikhala , u swikelela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
Ri na lushaka lune maduvha alwo ono tuwa  . 
Operation Phakisa kha Vhurangeli ha u Alusa Kiḽiniki dzo Teaho i na ndivho ya u engedza vhukoni , vhubveledzisi na u sumbedza vhugudeli kha vhashumi dzikiḽiniki . 
Maipfi a ndima ya u thoma o vha o waliwa nga Tshithoza sa ngosha ya kerekeni  . 
Naa hu ṋetshedzwa thusoṱhanzi yo linganaho ? 
I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala girini Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khonani ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga , ya ṱangana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu . 
I nga vha yo fhambanaho na yavho  . 
Kha vha vhalele vhagudiswa tsumbo idzi  . 
Mbekanyamaitele dzi langula u thomiwa , kutshimbidzele na kushumele kwa Komiti dza Wadi kha masipala yadzo na u ṱalutshedza sisiteme na nḓila dzine dza ḓo thusa Komiti dza Wadi u shuma zwavhuḓi  . 
Kha vha ṱhogomele zwiga zwa ngafhadzo , zwine zwa amba uri vha khou fhelelwa nga ndango . 
Muthu muṅwe na muṅwe a fhaṱaho , a shandukisaho na u ṱun ḓa dzigoloi u itela vhubindundzi kana u rengisa , u tea u ḓI ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi  . 
Zwiṱaluli izwi zwa ṱhoḓisiso ndi zwiṱaluli zwa saintsi ; ndi zwine zwa ita uri ṱhoḓisiso i vhe ya sainthifiki nga muhumbulo wa tshizwinozwino wa ipfi  . 
Ri khou ita mbekanyamaitele iyi nga kha tshumisano na sekhithara ya phuraivethe , nahone ro wana vhuḓikumedzeli kha zwiito izwi zwa ṱhonifho  . 
Nga nnda ha Khoro dza Mahosi dza Khoro dza Lushaka kha Vundu dzo vhumbiwaha hafhu u ya nga Mulayo wa Khoro dza Lushaka dza Vundu 13 wa 1982  . 
Fhedziha nga murahu , ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika - u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi . 
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa , thendelo i nga si tsha shuma , nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu  . 
Khabinethe i dovha ya tikedza u khethekanyiwa ho angalalaho ha sethe dza datha ya muvhuso u ya nga mbeu , vhuholefhali na miṅwaha . 
Kha vha dzudze kamara dzi na muya nahone dzo oma . 
Milenzhe yo sumbaho masiani oṱhe i sika tshifanyiso tsha uri tshifuwo tsho fa nga khuleanungo  . 
Wa hanga ndi nnyi ? 
U wana thasululo ya ṱhoḓea dzo topoliwaho na zwithithisi na u shumisana na zwiimiswa zwa muvhuso wapo na wa vundu  . 
Nahone nḓila ye mabono a vhewa ngayo ro sedza nzudzanyo ya tshiṱeidzhi ndi zwavhuḓi . 
U amba nga ha tshezhemo ya ene muṋe na u amba mafhungo maitei , u ṱalutshedza mafhungo a mutsho na dziṅwe ṱhoho dza zwiwo . 
Ndi ita hani khumbelo ya themendelo ya mushonga wanga wa vhulwadze vhu sa fholi ? 
Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa a dovha a katela u bveledza tshaka dza zwibveledzwa zwi sa koṋdi zwo fhambanaho u itela ndivho dzo tewaho . 
Mbekanyamushumo dza muvhuso dza u lwa na TB dzi katela ngwanuluso ya tsedzuluso ya vhukwamani , u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya GeneXpert kha u ṱavhanyisa u wanwa ha TB . 
Kha vha ḓiphiṋe nga bola ya maimo a nṱha nga u badela R70 fhedzi - kha vha bukele vhudzulo kha ḓivhazwakale vha vhe tshiphiḓa kha Vhugwena ha Dzingweṋa  . 
Nga kha khoniferentsi iyi , vho sumbedzisa vhuhulwane ha nḓivho ya mihumbulo iyi  . 
Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni , zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea  . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ṋetshedza tshitshavha uri tshi shele mulenzhe kha u sika milayo , vhulavhelesi na maṅwe maitele a Phalamennde . 
Arali vha ḓadza fomo nthihi fhedzi kha thundu kana tshumelo dza tshakha dzo fhambanaho , vha ḓo eletshedzwa u shandula zwidodombedzwa u dzhenisa fhedzi thundu kana tshumelo dzine dza vha fhasi ha kiḽasi yo teaho . 
Zwikili zwa u thetshelesa zwa ndeme zwi thusa vhagudi u ḓivha ndeme na vhuvha zwo angaredzwaho kha zwibveledzwa na u itela khaedu luambo lwa u fhuredzela na u dzhia sia . 
Zwithu zwa ndeme kha riṋe zwi tea u dzula hu u fhelisa vhushai , u kunda malwadze nahone ri lwela u swikelela zwipikwa zwa mveledzo ya miḽeniamu ya Afrika  . 
Makhado a d(i vhusa Swongozwi u swika a tshi dzama a songo thela muthelo wa Makhuwa  . 
Nṱhani ha izwo , nga u ṱuṱuwedza tshumisano kha ḽevele ire kha vhupo vhurangeli uhu hu ḓo khwaṱhisa maitele a dimokirasi  . 
Muvhuso u nga dzhia maga u vhona zwauri zwi a lelutshela zwitshavha u wana tshelede kha mbekanyamishumo dza CBNRM  . 
A mbani nga ha mivhala ya zwivhumbeo zwa kona dzudzanywa u ya nga muvhala . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzulela u vha hone nga ṅwedzi wa Luhuhi  . 
Nzudzanyo dza ḽodzhisitiki dzi no ṱoḓea hu tshi pulanelwa wadi dzi ḓo tikedzwa nga nḓila-ḓe ? 
Mushonga une vha u wana musi vha tshi tshatshiwa sibadela  . 
Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu  . 
Tsha u thoma , ri tea u lwela pfananyo ya tsini ya mbekanyamaitele dza ikonomi  . 
MBUDZISO 2 Ndi ngani u wa ndeme ? 
Arali vho tea u wana mutikedzelo , mutholi wavho u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela tshelede yo salaho  . 
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe , zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso , vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno  . 
Mivhala ya buraunu na yone i sikiwa tshifhefho  . 
Zwishumiswa zwa zwanḓa zwi tea u dzula zwi kha tshiimo tshavhuḓi uri musi zwi tshi vho ṱoḓa u shumiswa hu songo ṱoḓea maanḓa manzhi  . 
U ya nga milayo yayo na ndaela , Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo  . 
Nga maipfi a u bva kha 80 u ya kha 90 nweledzani zwine vhaswa vha dahela zwone fola  . 
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe  . 
U na vivho na u sa fulufhela mufumakadzi wawe  . 
Maṅwe a mafhungo a re vhukati afho fhasi a ṱalutshedza uri muthu a re kha tsha u ḽa ndi muthudḓe , ngeno maṅwe a tshi ṱalutshedza muthu a re kha tsha monde . 
Mushumisi a nga dalela website iyi a songo ṋekana nga zwidodombedzwa zwawe  . 
Mb : Vhone na munna wavho vha pfana uri vha ite mushumo nahone mbudzi yo vhulahwa kha mushumo uyo  . 
Mbadelo dza tswikelelo dzi badelwa kha nyimele dzoṱhe dzine khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo yo ṋetshedzwa u itela u badela tshinyalelo ya u bveledza hafhu , tshifhinga tsha u ṱoḓa na u dzudzanya , khathihi na mbadelo dza poswo . 
Ndi afho hune ngeletshedzo iyi ya dzhena hone  . 
U rekanya u swika kha 10 dzi tendela u rekhodwa . 
Sa shango ḽine ḽa kha ḓi bvelela ḽine ḽa tou vha vhukati ha ikonomi yo ṱangananaho , ri vhona mushumo washu sa u ranga phanḓa na u sumba nḓila ikonomi na u dzhenelela kha dzangalelo ḽa vhashai , ro ṋewa ḓivhazwakale ya shango ḽashu  . 
Thesite ya 1 i nga sethiwa kha 35 maraga kana arali dzi nnzhi dzi tea u iswa kha maraga dza 35 . 
Khotsi anga vha dzhia vhurukhu havho vha vhu gera kha magona . 
Zwa u swikela mishonga ya ndeme , yo tsireledzeaho nahone i fareaho , khathihi na zwishumiswa zwa mishonga ndi yone thikho ya vhuṱhogwa kha mutakalo wa lushaka na uri zwi thusa kha u swikela ndivho ya Muvhuso ya u engedza u lalama kha maAfurika Tshipembe . 
Uri ri swikelele izwi , ri ḓo sedza kha maga na vhudzheneleli ho fhambananaho uri ri takuse ikonomi . 
Ndi ngazwo ro thoma mutheo wa mbekenyamaitele ntswa , Bammbiri ḽa Mahumbulwa nga ha Mbuyedzedzo ya Mavu  . 
Kha vha ite khumbelo na muṅwaleli wa khothe ya vhana ya tshiṱiriki tshine a ṅwana a dzula khatsho . 
Tsumbo ya 2 : Vhunzhi ha vhashumi vha shumelaho Ofisini dza dzingu vho sumbedza lutamo lwa u do dzhia maduvha avho a u awela nga nwedzi wa Nyendavhusiku  . 
Ha pfi u fhenya nd(ala hu d(o tea u tou limiwa ha bwiwa na tshisima u itela u sheledza tsimu ya zwi(liwa zwi nga ho miroho na mitshelo  . 
Komiti ya Wadi i nga phuromota mveledziso ya ikonomi yapo nga u dzulela u ḓivhadza tshitshavha nga ha u thoma zwithu na mishumo  . 
Ho themendelwa uri mveledziso kha u nekedzwa ha mutakalo na pfunzo zwi tea u vha zwa ndeme kha vhutumbuli ha matshilisano hu itwe ndingo yo angaredzaho na u tanganedzwa nga zwitshavha zwi zwone zwine zwa do shela mulenzhe kha kuitele kwa vhutumbuli  . 
A kundwa u tevhedzela Mulayo kana a pfukha Mulayo , kana zwine zwa kombetshedzwa nga mulayo  . 
Komiti ya vhadzulapo na ndangulo ya fhethu hune ha dzuliwa hone zwi tea u tutuwedzwa uri zwi shumisane zwothe  . 
Luambo lwa u engedza - Luambo lu gudwaho hu tshi engedzwa lwa hayani  . 
Kushumisele kwa zwivhumbeo zwa luambo ku so ngo guma kha u sengulusa mafhungo o imaho a oṱhe . 
Eneo ndi Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe ( SABC ) , Ndangulo yo iimisaho ya Vhudavhidzano ya Afurika Tshipembe ( ICASA ) , Sentech , Poswo ya Afurika Tshipembe , Telkom SA Ltd , Zhendedzi a Tshumelo ya ifhasi ( USA ) na Ndangulo ya Midia ya Elekihironiki ya Afurika Tshipembe ( NEMISA )  . 
U itela u takadza vhomakone vha vhashumi u vha vhudza zwine a humbula uri vha ṱoḓa u zwi pfa nga ha tsheo ya vhulanguli nga ha zwibveledzwa - vhudzuloni ha zwine a zwi tenda tshoṱhe  . 
Mufumakadzi Zwo luga ! 
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling  . 
Development kana Khothe ya Vhana . 
U bula vhuḓipfi hawe nga ha tshiṱori kana tshirendo . 
Vhunzhi ha zwiimiswa zwo no thoma milingo ya mafheloni a ṅwaha  . 
Ri tea u dovha ra dzhia tshino tshifhinga u vhona uri mahaya ashu na ikonomi zwi shumisa muḓagasi nga nḓila kwayo  . 
Ndaela yo ṱanḓavhuwa vhukuma ine ya ri , zwiimiswa zwoṱhe zwi ḓo wela kha Muvhuso  . 
Kha vha ole uri dzina avho i hone naa kha mutevhe u vhekanya mafhungo nga nḓila i sa konḓiho nga tshivhumbeo tsha girafu sa tshati , mutalo wa tshifhinga na zwiṅwe  . 
Mudededzi u fanela u pulana na u isa Mbekanyamushumo ya u Linga ya fomaḽa ya ṅwaha kha Thimu ya Ndangulo ya Tshikolo ( TNT ) mathomoni a ṅwaha wa tshikolo . 
U vhala mafhungo a tshi bva kha phosiṱara , zwifanyiso na thebulu dzi sa konḓi sa khaḽenda . 
Khabinethe i dovha hafhu ya khoḓa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo malugana na maga a u ṱavhanya e ya dzhia malugana na u shumana na khethululo nga lushaka zwikoloni na u ṱuṱuwedza vhabebi , vhagudi na vhagudisi u shumisana na muvhuso malugana na u shumana na khethululo nga lushaka musi i tshi bvelela kha tshitshavha tshashu . 
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo sentharani ya tsini ya vhashumi . 
Fhedzi , musi vha kati na u ita mushumo , vha tea u vhona uri vhathu vha a dzhenela ngauri musi ri tshi fhedza tshifhinga tshinzhi ri roṱhe , ri nga kona u vha na nḓivho nnzhi  . 
Nga huṅwe , ṱhoḓea dza mafhungo a tsheo dza mashumele dzo fhambana nga maanḓa  . 
Mukhantseḽara u kumedza manweledzo a pulane ya komiti  . 
Ndi dovha nda tenda uri arali nda kundelwa u ḓisa tshinepe kha maḓuvha mavhili nga murahu ha u kwamiwa nga The Elexions Agency u itela izwi , hu ḓo bvelela dzina ḽanga na CV fhedzi kha Tshibugwana tsha ndaela dza u voutha hu si na tshinepe  . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) i thola komiti dzi re na tshivhalo kha miraḓo yayo ya tshoṱhe uri dzi lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka yo fhambanaho na u shumana na Milayotibe . 
Ndi tshi pendela mudzulatshidulo , muratho u bva kha u vhofholola u ya kha mbofholowo zwo vha zwi na uri nga ngoho ndi maitele a kha ḓi yaho phanḓa na u konḓa  . 
Arali maimo a sa khou swikelelwa , hu fanela u sumbedzwa nnyi na nnyi uri ndi nga mini zwo tou ralo  . 
Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese . 
Mutholi a nga si ite phungudzo kha muholo wa mushumi nga nṱhani ha uri Mulayo wa zwa mutakalo na tsireledzo a u tendi  . 
U fhungudzwa ha masheleni ane vhathu vha bveledza ngao zwithu  . 
Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani  . 
U tikedza na u ṱhonifha zwine vhaṅwe vhathu vha vha zwone na u sumbedza u ṱanganedza mihumbulo na maitele zwo fhambanaho zwa muthu muṅwe na muṅwe  . 
Muvhali u fanela u dzhiela nṱha , naho zwo ralo , uri ṱhalutshedzo heyo yo kombama na uri i nga si vhige mafhungo nga nḓila yone  . 
Tshiimo tsha mulayo une wa sa kone u langa 149  . 
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhathu i ṋewa mubvann ḓa a ṱo ḓaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo ya zwa mvelele , ikonomi kana zwa matshilisano , i itwaho nga dzangano la muvhuso , kana yunivesithi ya muvhuso nga u tshumisana na muvhuso wa nnḓa . 
Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , Dr Rob Davies , vho dzhenela Nyambedzano dza Vhupo ha Mbambadzo ho Vhofholowaho ha Dzhango ( CFTA ) , he ha rwelwa ṱari nga tshifhinga tsha Buthano ḽa Mbumbano ya Afrika ( AU ) ḽe ḽa farwa Afrika Tshipembe nga ḽa 15 Fulwi 2015  . 
U thomiwa na mishumo 220 . 
Vha sedze tshiimo tshavho tsha vhukhethi website ya IEC  . 
Mulangi Muhulwane wa Gwama u dzudzanya mugaganyagwama  . 
Ni kone u talela tsinde ḽa ipfi . 
Edishini ya vhuvhili ya Bugutshumiswa iyi ya Komiti ya Wadi yo ḓisendeka nga edishini ya u thoma  . 
Mavu kana fhethu hune ha vha na khonadzeo khulwane ya mukumbuluwo hu nga kwamiwa nga u fuleseswa nga zwifhinga zwa gomelelo , ngauralo vha tea u vhona uri fhethu afho hu vha ho khavariwa nga hatsi ho linganaho . 
Kupfesesele kwa vhathu vha Europe kha zwa vhuloi kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ku na masiandoitwa mavhi kha zwitshavha zwa Afrika , na kha nyaluwo ya zwine zwa pfi vhugevhenga vhu kwamaho zwa vhuloi kha shango . 
Arali ṱho ḓea dza u bindudza mashango ḓavha dzo tevhedzwa , ramabindu uyo a nga ita khumbelo ya ṱhanziela ya phytosanitary i bvaho kha NNPO ya Afrika Tshipembe . 
Izwi zwi itiswa nga u shaela ha ndila dzi vhonalaho dza u thomiwa ha mbekanyamishumo dza CBNRM vhukati ha mazhendedzi na madzangano ane a kwamea nga maitele aya  . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 13 . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo u bva kha Tshigwada tsha Mushumo tsha Vhashumi tsha Muphuresidennde , tshe tsha ṱangana nga dzi 21 Fulwi 2016 u amba nga ha ikonomi na maṅwe mafhungo a ikonomi ya matshilisano . 
Ndi humbula uri musi ri tshi shanduka na uri ri vhea adzhenda ya ṱhoḓisiso na zwiteṅwa zwo fhambanaho zwi tshi nga vha kha vhorasaintsi vha lushaka kana vhorasaintsi vha vha matshilisano  . 
Mihumbulo na dzithabelo dzashu sa lushaka dzi livha kha avho vhane vhafunwa vhavho vha kha ḓi vha vho ngalangala . 
U tiwa ha thandela , ṱhoḓisiso dza khonadzeo , tsaukanyo ya thaidzo na vhadzhiamikovhe ndi zwone zwiṱalusi zwa ḽiga ḽino  . 
Kha vha ite thabelo i re na ndaela ine vha humbela khothe uri i ite  . 
Ngauralo , ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni . 
Vhushaka ha Afrika Tshipembe na PRC vhu kha maimo a Vhuḽedzani ha Maano ho Fhelelaho vhu tikedzwaho nga Thendelano ya Beijing nga ha u Thomiwa ha Vhuḽedzani ha Maano o Fhelelaho , ane a katela vhushaka hoṱhe vhukati ha mashango aya mavhili . 
Nga ḽa 31 Nyendavhusiku , maitele a u thola Mudzulatshidulo wa Bodo na Miraḓo ya Bodo o vha a sa a thu u khunyeledzwa  . 
Kha vha ite khumbelo kha ofisini ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala Fulufulu kha dzingu ḽine mavu a wanala hone . 
U bva hayani , vhana vha ya tshikoloni , u bva afho vha ṱangana na nnyi ? 
U setsha u ya nga mulayo wa u angaredza hu tea u itiwa mune wa fhethu e hone kana muthu a dzulaho henefho  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhaswa vhoṱhe uri vha dzhenelele kha mishumo yoṱhe ine ya ḓo itwa nga Ḓuvha ḽa Vhaswa na u shumisa thikhedzo na zwishumiswa zwoṱhe zwe muvhuso wa ṋetshedza u itela u khwinisa vhudzheneleli havho kha ikonomi . 
Iyi thandela i na ndeme-ḓe kha wadi ? 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga datumu dzo tendelanwaho khadzo nga masia a kwameaho dzo fhiwaho nga khothe . 
Vhudzekani na ṅwana a re na miṅwaha ya 12 u tsa fhasi ndi u tshipa sa izwi ṅwana wa minwaha yeneyo a tshi dzhiwa sa muthu ane a nga si kone u dzhia tsheo  . 
Hu na zwa u vhalela zwingana zwi ngana kha muduba muthihi ? 
Zwenezwo , nga Fulwana 2000 , Khoro ya Minisiṱa dza Pfunzo yo bvisa tshitatamennde tshi sumbedzaho uri vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini a vho ngo tea u thathiwa zwikoloni  . 
Kha sia ḽa pfunzo , hu na u fhungudzea ha ndivhanele ya mudededzi na mugudi , ine ya ṱanganedzwa hoṱhe hoṱhe u ya nga ṱhanganedzo ya phuraimari na khwiniso kha vhana vha phasaho mbalo , u tou nea tsumbo dzi si gathi  . 
Musi vha tshi khou swikela ndaela yavho hu tea u dzhielwa nzhele kha vhushumisani , vhukoni na u ḓilugisela  . 
Vha elelwe uri mukhantseḽara wa wadi u tea u linganyisa ndavhelelo dza wadi yawe na dza ḽihoro ḽavho ḽa zwa polotiki  . 
Shumisanani nga maanda na zwivhumbeo zwine zwa tshimbidza mvelaphanda ya vhubindudzi kha tshitshavha  . 
Sa nga misi GEMS i lingedza u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzo teaho tshikwama tshavho  . 
Minisiṱa wa Zwiko zwa Minerala vha ḓo bvisa phemithi ya mugodi arali ho swikelelwa zwoṱhe zwi ṱoḓeaho . 
Kha iyi nyimele i konḓaho , u aluwa ha shango nga u ṱavhanya na u tholiwa ha vhathu vhanzhi zwi vha zwi tshi khou itelwa madzangalelo a tshifhinga tshilapfu a mabindu oṱhe  . 
Nga murahu , ni vhale dzimbudziso uri ni kone-ha u fhindula idzo dzine na funa . 
Ro vhudzwa nga vhone , na nga u kumedza havho mbekanyamaitele , zwivhumbeo , zwo swikelwaho na uri nndwa yo bulwa zwo ṱoḓaho u ita tangente zwino na zwenezwo  . 
Naa phiramidi ya hofunderaru ina vhurumbu hungana ? 
Mbadelo i thusa vhatheli uri vha kone u badela tshelede yo salaho vhukati ha muthelo wa tshifhinhanyana wo no badelwaho nga vhatholi ho vhaliwa na muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wa muthelo  . 
Hai , vho mu gudisa kulidzele kwa phiano  . 
Ndi a bvafha u ya mavhengeleni ngauri ndi a rengesa zwithu . 
Mulayo wa tshirema uri vhaaifa ndi vhone vha re na vhudifhinduleli ha zwikolodo kana milandu yohe ya mufu , naho hu uri u nnda ha milandu hu paa ifa one ie  . 
U fhaṱiwa ha fhethu ha u kunakisa maḓi na uri u dzheniswa ha dziphaiphi dza u bva Vhubvaḓuvha ha Kalahari u ya Mier ho fhela , zwa u fhaṱiwa ha Jozini Pongolapoort na Damu ḽa Gariep hu khou fhela  . 
Hu tea u dzheniswa kha u funza na u guda vhudzuloni ha u tou shumiwa naho sa tshipiḓa tshi re thungo . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa kwamei zwa 2-D -- Vhagudi vha ola tshifanyiso tshi sumbedzaho zwo iteaho nga murahu ha tshilalelo . 
U hula ha vhulwadze uhu he ha ḓo vha hapo kha tshivhumbeo tsha tshitshavha tshashu , hune ha ṱahadza vhuthihi ha matshilisano na mikhwa ya vhuḓilisi  . 
A hu na tshumelo ya tsireledzo kana muraḓo ufhio na ufhio wayo , ane a nga ita mishumo yawe nga nḓila- a ine ya vhaisa lutamo Iwa ḽihoro ḽa poḽotiki ḽi re mulayoni u ya nga Ndayotewa ; b ya u tikedza madzangalelo afhio kana afhio a ḽihoro ḽa poḽitiki . 
Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa  . 
Zwino inwi zwi ṅwalululeni nga nḓila yo teaho . 
Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinin wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
U sedzulusa vhupo nga u thaila . 
Zwo themendelwa uri ngudo dza mathematiki dzi sedza kha tshileme kha themo mbili dza ṅwaha ( Themo ya 1 na Themo ya 4 )  . 
Muṅwe na muṅwe u tea u ambara yunifomo . 
Tshumiso : U ya nga vhashumi vha SAPS , ngoho ndi tshithu tsha ndeme nga maanda  . 
Hune data ya mutheo ya vha hone kha tshenzhemo na kuhumbulele , zwipikwa zwa tshanduko ya tshivhalo zwi nga vhewa  . 
Maṅwe masia a u guda a nga farekanywa nga zwikolo hu na thendelo i bvaho kha mihasho ya Pfunzo ya mavunḓu . 
U buletshedza zwithu zwa 3-D : Muvhala . 
U tevhekanya zwibveledzwa zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwine khaphasithi ya zwo ya vha yo ṅwalwa nga dzi ḽithara khazwo . 
Vhulapfu ha samari yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70 . 
Kha nndwa ya u lwa na HIV na AIDS , ro no dzudzanya mbekanyamushumo dzashu na u ṱuṱuwedza maga o fhambanaho a tsireledzo , hu tshi katelwa na dzilafho ḽa u fumbiswa ha vhanna , u thivhelwa u pfukiselana ha mme na ṅwana na u ṱuṱuwedza u ita ndingo dza HIV  . 
Muphuresidennde vha nga rumela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u shumiwe nga maanḓa arali u sa swikeli ṱhoḓea dza Mulayotewa . 
Muthu are na mutsiko wa fhasi wa malofha kanzhi u pfa ṱhoho itshi leluwa , dzungu , kana a dzidzivhala . 
Ndi tshi vala , kha ndi dovholole vhuḓikumedzeli u bva kha muvhuso washu u khwaṱhisedza uri tshavhi , dzine dza khou ṱoḓa tsireledzo zwa vhukuma kha vhutshutshisi ha lushaka luṅwe na luṅwe , dzi ḓo vha na fulufhelo , vhuthu na u vhuedzedzwe tshirunzi  . 
Arali khumbelo yo haniwa , Muṅwalisi u ḓo vha yo garantiwaho nga bannga  . 
Mulayotibe u kwama vhoṱhe vhashumeli vha muvhuso kha matavhi oṱhe a muvhuso . 
Mulovha nga murahu ha sesheni ya huswi ya matsheloni , samithi yo fhandekana ya vha khomishini kha tshiimiswa , u shuma na u lambedzwa kha sekhithara  . 
Hu na thodea ya uri huvhe na u mba ha vhudi vhukati ha izwi zwivhili hazwo  . 
Milandu ya 398 yo khunyeledzwa  . 
Hezwi zwi ḓo sia hu tshi khou ṋetshedzwa tshampungane zwa maḓi kha zwitshavha zwa Masipala Wapo wa Nketoana , ngei Free State na Masipala Wapo wa Dawid Kruiper , Kapa Devhula sa tshipiḓa tsha u ṱavhanyisa tshumelo dza u bvisa mabunga a mabakete . 
Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga  . 
Tsedzuluso dza mabindu mbuyelo kana ndozwo kha zwe vha rengisa  . 
Ndi zwa ndeme u shumisa mutevheṱhanḓu wa CBP  . 
Nga murahu ha u vhala ha u dovholola , u dzhenelela kha u khorasi na u dovholola ha luambo lwo shumiswaho lunzhi nga vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku . 
Vhala nga mafhungo manzhi o fhambanaho o lungamaho na Phalamennde ane a nga vha takadza  . 
Musi vho no ṋetshedza DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi fomo , ire thendelo yo sainiwaho sa ṱhiransekisheni ya debithioda , DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo shumana na ṱhiransekisheni nga ḓuvha ḽe vhone vha sumbedzisa ( nga dzi 15 kana ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṅwedzi )  . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso -- Mudededzi vha sumbedza vhagudi garaṱa dzi si na zwifanyiso dzi na tshiga tsha nomboro 0 . 
Dzikhakhathi , mishushedzo , u tshinya ndaka , kana zwiito zwine zwa vhanga tshinyalelo zwikoloni kana zwine zwa kundisa vhana u ya tshikoloni a zwi na mukovhe kha dimokirasi yashu . 
Tsumbo , vhagudi vha ṅwala pharagirafu yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa tsha u vhonwa . 
Dimokirasi i dovha hafhu ya amba zwauri mulayo u tea u shumiswa nga ndila i edanaho , zwavhudi na nga ndila i fanaho  . 
Mahoḽa , ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17  . 
Haseledzani uri ni nga zwiitisa hani u tshimbila ni tshi kuvhanganya tshelede ya vhuṱambo ha u onesana ha maṱiriki . 
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mutheli kana u shandukisa zwidodombedzwa zwa muthelo wa miholo khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho  . 
Kha nyimele nnzhi , ro wana bvumo ḽavhuḓi kha nungo dzashu  . 
Musi nyito i tshi lila uri vhagudi vha tevhedzele tshithu , kha vha ri vha thome nga u tevhedzela nga minwe vha sa athu zwi ita buguni dzavho . 
Dziṅwe tshanduko kha thendelo dzi ḓo bva kha tshivhumbeo tsha thendelo , mulanguli wa u ṋetshedza thendelo na mikano ya thendelo  . 
Muhumbeli a re na mbilaelo kha tsheo ya DIO ya u hanelwa ha khumbelo yawe ya tswikelelo kha mafhungo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha Minisiṱa wa Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu kha tsheo yeneyo . 
Khotsi a Mulisa a no khou ambiwa ndi nnyi ? 
Vhufulufhedzei hashu ho sumbedziswa nahone hezwi zwi ri thusa kha u dzhielwa nṱha musi hu tshi ambiwa nga ndondolo ya zwipuka malugana na phurotokholo dza tsedzuluso  . 
Kha shango , vhukoni ha ndeme vhu katela zwiimiswa zwa mulayo na zwiṅwe , themamveledziso ( vhudavhidzani , maḓi , fulufulu na vhuendi ) , sisiṱeme ya pfunzo na vhupfumbudzi , ndangulo ya vhupo i bvelaho phanḓa , sisiṱeme ya u bveledza zwithu zwiswa na phetheni dza mveledziso ya zwikhala  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Kha vha badele mbadelo ya u ṅwalisa phanḓa ha musi vha tshi ḓisa khumbelo kana musi vha tshi i ḓisa . 
Nyimele dza malwadze a sa fholi a 25  . 
U shumisa gwati ḽa bugu na nyolo kha bugu kana ḽiṅwalo ḽoṱhe u humbulela muṱoḓo wa tshiṱori . 
Ndila dzine dza tea u tevhedzwa kha u tandulula milandu ya u tambudzwa dzo nekedzwa dzi tshi ombedzela u vhigiwa ha u tambudzwa , uri ṱhoḓisio dzi ḓo itiswa hani , ndi ngafhi nahone zwiwo izwo zwo bvelela hani nahone vhaiti vhazwo vha tea u redzhisitariswa kha u ṅwaliswa kha redzhisitara ya u tambudza na matshimbidzele a mulayo ane a tea u dzhiiwa u itiwa nga u tavhanya nahone nga ndila yo teaho kha milandu ya u tambudza  . 
Maga o thomiwaho o sedza kha u sika sisiṱeme i lwaho na vhugevhenga yo khwaṱhisa , zwi alusaho tshumisano ya sekithara dzo fhambanaho u mona na sekithara dzoṱhe . 
Kha Gireidi dza 10-12 vhagudi vha ḓo engedza kha zwikili zwa oraḽa zwo wanwaho kha gireidi dzo fhiraho nahone vhuḓifulufheli havho na kufhindulele kwa mbudziso zwa aluwa . 
Matshudeni vhane vhabebi vhavho kana vhaunḓi vha kona u badela pfunzo ya yunivesithi vha fanela u badela nahone vha ise phanḓa na u ita ngauralo , ngauri pfunzo ndi vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe hu si muvhuso fhedzi . 
Dokotela wavho u ḓo vha gudisa uri mithara u shumiswa hani , na u vha vhudza uri ndi dzi mbalo dzifhio dzo teaho kha vhone na uri ndi maga afhio ane vha tea u a dzhia arali dzimbalo idzo dzo tsa . 
Afurika Tshipembe asi shango ḽa khakhathi kana pfudzungule , zwo ralo a hu nga tendelwi vhathu vha tshivhalo tshiṱuku vha tshi tshinya shango . 
Ipfi na ḽi a kona u shuma sa ḽiṱanganyi ḽa dovha ḽa shuma sa ḽiiti  . 
Bafana Bafana kha u wina Nzudzanyo ya 2016 ya Tshiphuga tsha COSAFA . 
Nyombedzelo kha i vhe kha zwiteṅwa zwa nyito , hu si nyambedzano  . 
U ḓo isa phanḓa na u ḓisa mbuelo nga kha u rengisa vhuima zwikepe ha muvhuso na ndaka ya kha phendelashango , zwine zwa ḓo vhuedza dziSMME dza vharema  . 
Nḓivhadzo i dovha hafhu ya vala mutevhe wa vhakhethi kha u ḓiṅwalisela u shela mulenzhe kha khetho dziḓaho . 
Kha vha ite khumbelo ya thuso ya phungudzo ya tsiku ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu  . 
Tshivhumbeo : Sa zwe zwa sumbedzwa afho nt ( ha kha ( lin(walo , ho vha na dzitshanduko kha tshivhumbeo tsha dzangano  . 
Vhabvumbedzwa vha ndeme vho ṅwalwa kha mutevhe mathomoni , ha konou ḓa mutevhe wa vhaṅwe vhabvumbedzwa  . 
Khaedu khulwane ndi u shumana na idzi mbilahelo nga nḓila ine ya rumela mulaedza wo khwaṱhaho kha vhathu vhoṱhe vha shango ḽashu na miḽioni dza vhathu Afrika na ḽifhasini ḽoṱhe uri a rongo pambuwa kha buḓo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽe ḽa nea vhathu vhashu na vha maṅwe mashango fulufhelo . 
U badelela phanḓa kana u badela nga tshipiḓa zwi anga itelwa nyambedzano nga hazwo sa tshipiḓa tsha inḓila idzi nauri dzi a ṱavhanya na u kona u humbulelea , fhedzi dzi nga fhungudza mbuelo dzi ḓaho nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tsha masheleni tsha mune wa tshikepe  . 
Ndi itshi tshipiḓa tsha Ndayotewa tshine tsho kungesa dzangalelo-nahone tsho vha na ṱhuṱhuwedzo kha Vhathu vha Afrika Tshipembe - kha miṅwaha yo fhelaho . 
Mbekanyamushumo ya ndondolo yo khetheaho dza u thusa miraḓo u langa malwadze na nyimele dzi sa fholi . 
Fhedzi zwi tou vha khagala uri mbekanyamushumo iyi i tea u andiswa  . 
Mutambo uyu u tambiwa nga vhathu vhavhili kana vhano fhira vhavhili zwi tshi bva nga afho he vha d(ivheisa ngaho  . 
Musi hu masiari , vha ime fhethu hu re na tshedza vha vhee iyi garat ( a phand(a havho kha windisikirini  . 
Musi vha tshi khou lwala , vha nga ṱoḓa inisuḽini nnzhi , vha tea u ita ndingo ya guḽukhousu kha malofha avho lunzhi nahone vha tea u ṱola murundo wavho arali u na dziketone ( ketones )  . 
Kha vha rumele khumbelo yavho kha Komiti dza Ndangulo Dzapo mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe musi tshifhinga tsha thendelo tsho no vha tsini na u fhela . 
Vhokhotsimunene vha londola maitele a u tamba vhutuka kha mutukana o swikaho tshiimo itsho  . 
U nanga milayo nga vhuronwane ine ya tea u ṱalutshedzwa vhagudi na u sa zwi itesa . 
Riṋe sa vhareri vha fhungo ri fanela u rera mulaedza wa Murena o vhambiwaho nga nḓila ya u ṱhogomela , na u sa tama u ḓivhadza tshiṅwe tshithu arali hu si mulaedza uyu  . 
Muṅwali u tea u sika tshifanyiso nga maipfi  . 
Thandululo dzine dza vha hone maelana na nyito na u kundelwa u dzhia vhukando b U hana u fha mafhungo a tsedzuluso ya u tambudzwa ha mualuwa ho buliwaho kha khethekanyo thukhu ya 3  . 
Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo kha vundu i tea u vhonwa sa tshipida tsha GLPF malugana na mveledziso ya nyambo kha pfunzo  . 
Thesite na milingo zwa Gireidi ya 9 zwi tea u modareithiwa kha vhuimo ha tshiṱiriki na ha vunḓu . 
Zwo ralo , zwa zwino hu na u humbulela uri ṅanga dzoṱhe dza sialala dzo thomaho u shuma hu sa athu vha na Mulayo dzi a ḓivhea . 
Tshiimo tshire fhasi tsha vhubindudzi ndi tshone tshithivheli tshihulwane tsha nyaluwo ya ikonomi . 
Kha nyimele idzo hune ndaulo ya itwa nga zhendedzi ḽi re hone hu anzela u kwamea zwikimu zwa ndiliso zwa mushumi kana sisiṱeme dza ndindakhombo  . 
Fulo iḽi ḽi ḓo funza Maafrika Tshipembe nga ha ndeme ya maḓi na ṱhoḓea ya vhulanguli vhu bveledzeaho ha tshiko itshi tshi shaeaho . 
EPHP ndi maitele ane vhavhuelwa vha dzhenelela kha u dzhia tsheo kha maitele a nnḓu na tshibveledzwa , nahone vha shela mulenzhe kha u fhaṱa nnḓu dzavho . 
Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea u ṋetshedzwa nga nḓila I linganaho nahone I bvelaho phanḓa . 
Mihumbulo ya u fhaṱa ya u khwinisa i tea u itwa nahone hune zwa konadzea tshitshavha tshi nga dzheniswa kha u tandulula thaidzo  . 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri muthu a re na tshelede u a huliswa . 
Tshanduko iyi i ḓo ṱoḓa hu tshi shandukiswa tshivhumbeo nga nḓila ine mihasho ya muvhuso , khamphani dza muvhuso dzi kwameaho na nḓowetshumo nga u angaredza dza tandulula ngayo khaedu dza fulufulu . 
Ndivho ya khukhi ndi u vhudza seva ya Webe uri vho vhuelela kha siaṱari ḽo imaho ngauri  . 
Dzhenisani ḽeḓere afho zwikhalani u itela uri maipfi a yelane na tshifanyiso . 
U rwa nṱhaha ṱhoho . 
Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe ndi kale tshi tshi khou lwa na zwiito zwa vhuloi na masiandoitwa a vhuloi . 
Masia u bva kha tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tshi sumbedzaho ndinganyelo , vhukule nz . 
Luambo - Vha nga ṋetshedza vhupfiwa havho ha u tou amba nga luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi lwa Afurika Tshipembe  . 
Tshialameli tshine tsha u edzisa tshi ḓo sedza kha dziSMME dza 50 kha Tshiṱiriki tsha Bojanala nahone tsha dzi tikedza lwa miṅwaha miraru u itela uri dzi kone u ḓiimela lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Nga ha ndaela dzothe dzo fhelelaho malugana na u shumisa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa  . 
Heyi ndi nyito ine ya dzhia maimo mararu ane a ṱana zwiṱirathedzhi zwa u thetshelesa ho ḓiimisaho nga hoṱhe , u itela u ṱalutshedza mulaedza na u pfesesa tshipitshi na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u thetshelesa . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga isa mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo arali vha tshi fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala mbuelo dza masheleni dzavho dzoṱhe  . 
Vhuṱanzi vhu tea u vha na ṋomboro dza luṱingo dza Ṱhoho ya tshikolo nahone ṋomboro idzo dzi ṅwalwe kha luswayo lwa tshiofisi lwa tshikolo lune lwa vha na na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi . 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , u ya nga mulayo , i nga kha ḓi si ṱoḓisise tsheo dza khothe . 
U bva nga 1994 , fhethu hunzhi hune ha nekedza dzimbekanyamishumo dza u tikedza vhathu vhe vha vha vha sa dzhielwi ntha kale vhane vha toda tshumelo ho no engedzedzea  . 
Ndondolo a i ṱoḓi nungo fhedzi , fhedzi i dovha ya ṱoḓa zwishumiswa zwa u fhaṱa zwa ndeme kha u londola u fhulufhedzea na nyandiso  . 
U tshekiwa ha misi hu nga ṱoḓea dzi tshi bva kha zwivhangi zwa khombo na themendelo dza muṋetshedza tshumnelo ya ndondolo ya mutakalo  . 
I songo litshiwa i tshi kokovha fhasi kana ha nambatedzwa tshiwe tshithu nga nha hayo  . 
Khophi ya rasiti yo sainiwaho arali fomo yo ḓiswa nga tshan ḓa . 
U khwinifhadza tshumelo dzohe dzi fushaho dza vha dzo shandukiswaho , muhasho wo livhaho kha vhukoni  . 
U vhala mutevhe wo fhelelaho wa zwi sa katelwi na zwo piṅwaho , vha humbelwa u ya kha Mulayo 16 na Anekidzha E ya Milayo ya Tshikimu  . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele uri , kha kheisi dzo raloho , khanedzano i ḓo pfukiselwa fhedzi uri i pfiwe kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS arali miraḓo ya Komiti yo fushea uri ( ho lavheleswa mafhungo o ṋetshedzwaho kha Fomo iyi ) Muḓisi wa mbilaelo a nga dzhiiwa sa ane a khou imelela madzangalelo a tshitshavha , nahone vho ṋea thendelo uri khanedzano i pfukiselwe kha Komiti uri hu itwe khaṱhulo . 
Musi mufhurwa o no diphositha tshelede iyo , hu phara zwo dzudzanywa vha ḓo ṱuṱuwedzwa na u ṋewa nḓivho nga maitele aya  . 
IDP i endedza pulane ya nyito ya masipala nahone ( lwa mulayo ) i tea u bveledzwa hu na vhukwamani na tshitshavha tshapo  . 
Khamphani ya nnḓa ndi khamphani yo nwaliswaho shangoni ḽa nnḓa nahone ḽi tamaho u thoma khamphani Afrika Tshipembe  . 
Musevhetho ndi ngoma i no tshinwa nga vhasidzana na vhatukana  . 
Maitele ayo a dovha a vhonala kha vhuṱunḓi , hune China ḽa kha ḓi vha tshiko tshihulwane tsha vhuṱunḓi ha Afrika Tshipembe . 
Zwa ndeme zwine zwa tea u divhiwa : Fhethu ha u dzula hone ho itelwa vhaaluwa vhane vha si khou thogomelwa nga ndila yo vhofholowaho nahone nga ndila yavhudi kha tshitshavha  . 
Tshipembe ( SAPO )  . 
Ndi ḽone ifa ḽa vhana vha vhana vhashu . 
Vha re na vhukoni komiti ya wadi a i ṋetshedzi foramu ya vhonkhetheni vha songo winaho ya u lwa na khetho dza masipala hafhu  . 
Vho dela u rema khuni uri vha kone u dzi rengisela feme dza matanda dzine dza si vhe kule na doroboni . 
Hezwi zwi amba uri vhagudi vha tea u ḓivha nomboro nga u tevhekana uri vha kone u ḓadza afho hu re na zwikhala . 
Thendelo ya u gwa mugodi ndi bammbiri ḽi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u ita kushumele kwa mugodini . 
Themamveledziso ya Maḓi ndi tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka ya muvhuso tsha u khwinisa luvhanḓe lwashu lwa ikonomi ngeno ri tshi khou sika mishumo miswa na u kwaṱhisa nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenelela Samithi ya Asia-Africa vhukati ha dzi 22 u swika dzi 23 Lambamai ngei Jakarta , ine ya ḓo khwaṱhisedza vhushumisani ha South-South zwi tshi ya kha nyaluwo ya ikonomi ya matshilisano kha madzingu oṱhe vhuvhili hao . 
Sisiteme a i nga iti risetshe ya phuraimari , fhedzi i ḓo shumisa mafhungo o no vha ho hone  . 
Mbuedzedzo ya zwa vhulimi na ndeme ya mudzedze wa zwibveledzwa zwa vhulimi , vhureakhovhe na vhusimamiri . 
Ndi ngazwo vha tshi ṱangana na khaedu dzi sa fheli dza uri vhathu vha tende uri vhone a vha kwamei kha zwiito zwi sa ḓivhalei  . 
U sedza zwavhuḓi kha zwifanyiso na u amba nga ha tshenzhemo yo ḓoweleaho . 
IDP i tea u endedza kha u sikiwa ha KPI  . 
Tswikelelo kha muḓagasi , maḓi na tshampungane yo khwiniswa . 
Vhukoni ha tsimbi kha sia ḽa vhuendi zwi ḓo engedza vhukoni u swika kha thani dza miḽioni dza 100 nga ṅwaha  . 
Sa izwi tshumelo ya muvhuso i tshumelo ya vhathu vhot ( he , ndi vhud(ifhinduleli ha vhashumi u n(etshedza vhadzulapo vhane vha shaya nd(ivho , mafhungo ot ( he , ngeletshedzo na thuso ine vha nga i t ( od(a  . 
Ndaela i na thikho ya ndeme ya vhushaka ha dzitshaka na mashango manzhi  . 
Mulanguli muṅwe na muṅwe wa khamphani u tea u ḓadza fomo CM47  . 
U fhaṱa zwithu zwine vha tou ḓinangela hu tshi shumiswa mabuloko a u fhaṱa , khithi ya u fhaṱa kana u shumisa matheriala wa zwa u vusulusa . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru ḽa 27 Khubvumedzi 2017 , ngei Union Buildings , kha ḽa Pretoria  . 
Kha ri ṅwale Lavhelesani maṅwalwa aḽa a no amba nga mivhuḓahaya na mivhuḓaḓaka . 
U shumisa maipfi na khathihi na ṱhalutshedzo dzi no nyanyula musi a tshi amba . 
Gauteng na ḓorobo dza eThekwini na Cape Town ndi madzingu a dziḓoroboni ane a khou aluwa nga u ṱavhanya , ane a ḓo kwama kana a vha na ṱhuṱhuwedzo kha u pulana na nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme  . 
Mugudisi u tea u thusa vhagudi nga u vha ṋea mishumo i re na mihangarambo uri vha kone u wana ha u thoma hone . 
Fhedzi vha ḓi ri vha a nnḓivha Fhedzi a vha nnḓivhi Ngauri a thi khou ḓiamba Ndi khou amba murunzi wanga . 
Ri tenda uri u vhumba zwikili hu ṱoḓa u ṱumana na zwiṱirathedzhi zwa nḓowetshumo , ikonomi na zwa poḽotiki na mafhungo a dzangano ḽa mushumo , thekhinoḽodzhi , na mimakete ya zwibveledzwa  . 
Tshomedzo idzo dzo itelwa u khwaṱhisa tshikhala tsha mazhendedzi a zwa mulayo kha u lwa hashu na vhufhura . 
Phungudzelo hafha ndi ya uri zwa zwino vhuloi vhu khou dzhiiwa hu kuitele kwa vhurereli ha vhaṅwe vhathu . 
Hu nga vha hu thini yo hwalaho pennde kana tshidina  . 
Muhasho u o oa thuso ya khabinete wa kona u shumisa maitele o bulwaho kha Fureimiweke ya Muvhuso ya Maitele a tshifhinga tsha Vhukati uri a katelwe kha fureimiweke ya Masheleni o shumisiwaho a Tshifhinga tsha Vhukati  . 
Minisiṱa wa Muhasho wa Muno , Phurofesa Vho Hlengiwe Mkhize , vha ḓo shela mulenzhe kha Mufhindulano wa Mupfuluwo wa Dziminisiṱa dzo fhambanaho dza Tshipembe ha Afrika une wa ḓo farwa ngei Musanda wa Swaziland u bva nga ḽa 2 u swika ḽa 4 Khubvumedzi 2017 . 
Nga nnḓani ha musi u ita izwi zwi tshi ḓo dzhenelela kha kutshimbidzele kwa tshiimiswa tsha muvhuso nga nḓila isi yone , kana u tshinyadza rekhodo , kana u pfuka pfanelo dza nzivhanyedziso isi ya Muvhuso  . 
Ri ḓo shumisa vhuimo hashu ha u vha muraḓo kha Khoro ya Tsireledzo ya UN u bveledzisa thandululo ya mulalo kha dziphambano , zwihulwane kha dzhango ḽashu  . 
Mafhungo aya a si one na zwa u phaḓaladza mafhungo a si one zwi ita uri hu vhe na mbilaelo kha zwitshavha na u tambisa tshifhinga na zwishumiswa zwa mapholisa  . 
Khabinethe i dovholosa u amba nga ha u ḓivhofha hayo kha Mbekanyamushumo ya Thengiso nga Vhabveledzi vha Fulufulu vho Ḓiimisaho vhane vha ḓo bveledza mukovhe u vhonalaho wa muḓagasi zwine ndi tshipiḓa tsha ndeme tshine tsha tikedza mishumo na nyaluwo ya zwa ikonomi . 
Mulayotibe wa Pfanelo a u haneli u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana dzi ṋetshedzwaho nga mulayo wo ḓoweleaho , mulayo wa sialala kana mulayosiṅwa , nga nḓila ine dza anana na Mulayotibe . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i nwalwe u itela u ḓivha uri vho badela  . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo kha u sika na u ṱalutshedzela mafhungo : Vhagudi vha ḓo thoma u guda uri luambo lu shumiswa hani  . 
Nga poswo yo ṅwaliswaho kana fast mail - Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone . 
Kanzhi a hu na maimo o tou bulwaho kokotolo ane ngao hu nga kona u kalwa nḓisedzo dza tshumelo  . 
Milayo na milawana ya u thivhela vhufa ha mvelele yo ṱanganedzwa kha mashango a Yuropa na huṅwe fhethu u bva nga ṅwaha ḓana fumiṱahe  . 
U ṱalutshedza u kokodzela murahu malugana na tshanduko zwo livhanywa na mbeu  . 
Vhunzhi ha khasitama dzi a hanganea musi dzi tshi khou lingedza uri mbilaelo dzine dza vha nadzo dzi thasululwe kana musi dzi tshi khou lingedza u wana mafhungo nga ha zwinwe malugana na mudagasi  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Savei ya Mavu uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
Vhahumbeli vha phumethe dza mushumo kha khethekanyo ya phurofesheni yo raliho vha ṋewa mukovhe wa dziphumethe dza mushumo lwa tshifhinga tshi songo elwaho  . 
Vha tea u sumbedza uri vha khou tama u ḓivhadzwa nga ha tsheo ya khaṱhululo nga nḓila ḓe , vha kone u badela mutengo wo themendelwaho ( arali u hone )  . 
Zwenezwo zwiteṅwa zwenezwi zwi bveledzaho mbilaelo zwo swikisaho kha u imiswa ha khwaṱhisedzo na nga murahu u thomololwa ha u imiswa uho musi Iran i tshi ima maga ayo a u ḓithauba  . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni . 
Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele . 
Iṅwe ya mbuelo ya u dzhena kha dimokirasi yo vha u kona u shela mulenzhe ha vhathu vha kwamea nga vhunzhi kha khanedzano dza mbekanyamaitele  . 
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano . 
Mbekanyamushumo kanzhi i dzhia miṅwaha mivhili ya vhugudi ha musi u nga nnḓa uri u i fhedze  . 
Mbekanyamushumo ya gavhelo ḽa tshitshavha - iyi yovha ya ndeme khulwane kha u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhare na mbuelo ṱhukhu  . 
Nḓila khulwane ya thandela i sumbedzwa sa thevhekano tswititi ya mishumo  . 
Vha dzhiele nzhele : mishumoitwa ya vhuṱumani ya 2,3 na 4 na zwishumiswa zwayo ndi zwa u shumiswa kha ṅwaha wa 3 wa CBP zwo ṱumiwa kha IDP nahone zwi wanala kha Khethekanyo 7 ya gaidi ino  . 
Musi vha tshi nanga u sa shumisa DSP , vha nga tea u badela tshipiḓa tsha mutengo wa madalo a dzilafho u bva tshikwamani tshavho . 
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenela mushumo wa u rwelwa ṱari na u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde wa Uganda Vho Yoweri Museveni ngei Kampala nga dzi 12 Shundunthule 2016 . 
Vha fanela u badela poswo . 
Mutheo wa poḽitiki wo khwaṱha . 
U bva kha mahumbulwa , zwi tou nga vhaṅwe vhashumisi a vha khou wana uri webusaithi yashu i a shumisea zwavhuḓi  . 
EMIA i ḓo vha ḓivhadza uri khumbelo yavho yo tendiwa kana u haniwa naa , hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzhiwa ha tsheo . 
Komiti i ḓo vha na Maanḓa a u vhudzisa nga ha mvelaphanḓa ya nga ha nḓisedzo ya tshumelo na zwine zwa vha khaedu , he ha vha na migwalabo , u itela u swikisa mivhigo , ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka , i re na themendelo dzi re khagala na u swikelea khathihi na u dzhenisa pulane dzo dzinginywaho  . 
Khabinethe i ṱanganedza tswikelelo khulwane kha u aluwa huhulu ha Gireidi R ine ya khou tea u alusa ndivho yayo uri huvhe na kushumele kubvelelaho kha pfunzo . 
Vhathu vhoṱhe vha tea u ṱhonifha na u tevhedzela tsivhudzo dza mitsho i si yavhuḓi  . 
Kuitele kwa CBP kha iyi yuniti kwo ḓisendeka nga milayo ya u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi  . 
Tshifhinga tsha zwino : tsumbo , Muṋango u valiwa nga awara ya rathi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Miṅwe miraḓo ya muvhuso , nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando kana maga , i tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo , u sa dzhia masia , tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho  . 
Dziṅwe bada mbili dzo vha dzi khou fhaṱiwa , u ya nga ha minista  . 
Miraḓo yoṱhe i fanela u dzhena kha maitele aya a thendelo a konḓaho na u vha khaedu i na dzangalelo ḽa u kona u tshila na nyimele na u sedzesa kha u fhaṱa vhushaka lwa tshifhinga tshilapfu  . 
HCT ( ngeletshedzo na ndingo dza HIV )  . 
Khethekanyo ya 1991 , 2001 , 3 na 5 u swika 11 na 201 u swika 206 dza Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa . 
Ro ni itela nthihi  . 
Tshifhaṱo itshi a tshi ho kha vhupo ha Phalamennde , fhedzi ndi tshipiḓa tsha u tevhelana ha tshiofisi hune ha vha hone nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka  . 
Zwipitshi zwo rekhodiwaho tshoṱhe nga muṅwe muthu nga ṅwambo wa kone u ḓifha ṱela miḓi yavho  . 
Hune vhalangi vha tshikwama vha tea u badela tshelede , fomo ya khumbelo ya ndaela i tea u itwa  . 
Hone-ha , arali zwo pfeseswa na u shumiswa zwavhuḓi , ho vha hu si na tshine tsha thivhela u shumiswa ha zwidodombedzwa izwi zwoṱhe nga nḓila ine ya tsireledza madzangalelo a ṅwana  . 
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱodeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta  . 
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho , sa tsumbo , Phalamennde ya Vhaswa ( ine ya vha hone nga wedzi wa Vhaswa ) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi , na matshimbidzele o itelwaho vhone . 
Kha vha humbule nga ha uri zwavhuḓivhuḓi vha fhindula hani kana vha nga fhindula hani kha zwiwo izwo  . 
U hanedza hu fanela u itwa nga u tou ṅwala nahone ha vha na zwidodombedzwa zwi fushaho u konisa tshigwada u dzhia tsheo tshi na nḓivho  . 
Pulane ya themo pfufhi na ya vhukati i katela nyunḓo yo khwiniswaho ya zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Eskom , u engedza tshikhala tsha mveledziso ya muḓagasi na u langa ṱhoḓea ya muḓagasi . 
Hu na muhanga wa kushumele une wa nga shandukiswa u tea nyimele kha ḽeveḽe yapo  . 
Nga ḽa 19 Tshimedzi 1977 , muvhuso wa tshiṱalula wo ṋea ndaela ya uri khanḓiso ya The World na Weekend World i imiswe nahone izwi zwa vhanga u valelwa ha vhathu vhanzhi na u iledzwa ha vhoramafhungo  . 
Na u vha fhethu huthihi na Afrika Tshipembe kha u tamela mashudu Vho Mama Winnie Mandela kha u swikelela miṅwaha ya mabebo ya 80 . 
Sa minidzhere wa nnyi na nnyi vha tea u ḓibvisa kha nyito dza mushumo dzi dzhiaho sia misi yoṱhe  . 
Musi mugudisi a na vhagudi vhaṱuku u tea u amba a tshi sumbedzela kha nyolo dzo itwaho kha bugu kana kha ndima , a tshi sumba zwidodombedzwa zwa ndeme khathihi na u vhudzisa mbudziso nga ha zwine zwa nga vha zwi tshi khou itea kha bugu iyo . 
Maitele aya ri a vhidza uri ndi u dubekanya  . 
Tsedzuluso iyo yo sumbedzisa lushaka lwa mbilaelo dzi ṋetshedzwaho nga vhadzulapo , thero dzine dza khou tutuwa na mafhungo a kwamaho sisiṱeme ya muvhuso . 
U eletshedza na u tutuwedza vhathu uri vha wane ndila ya u ditshidza arali vha songo holefhala , u itela uri vha songo dovha vha ita dzinwe khumbelo zwine zwa do ita uri hu vhe na mushumo munzhi kha sisiteme  . 
Vhagudi vha nga shumisa u ṱusa ha u dovholosa sa u ṱhukhukanya , na u rekhoda nga nḓila ine ya fana na ye ya sumbedziswa zwone afha fhasi . 
Muhanga wa Vhukwamani ha Ndaka ya Vhuṱali ( IP ) wo tendelwa nga Khabinethe . 
Hezwi zwi ḓo konisa u fheliswa tshoṱhe ha Aventura  . 
Dziṅwe phambano 147 . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa na u ṱanganedza zwo ambiwaho nga Chief Executive ya Anglo Ameriocan , Vho Cynthia Carroll musi vha tshi amba na Mining Indaba fhano Cape Town nga Ḽavhuvhili ḽa 5 Luhuhi  . 
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili  . 
Phurofesa Vho H Cheadle sa muraḓo wa tshifhinga nyana wa Competition Tribunal  . 
Vhagudi vha Gireidi dza 7 , 8 na 9 vha fanela u vhala na u sedzulusa maṅwalwa o ṱanḓavhuwaho a Afrika Tshipembe na a dzitshakhatshakha hu tshi katelwa na o randelwaho . 
Vhana vha na pfanelo dzi no bulwa nga mulayo zwawo uri vha wane sapoto na vhafarisi vhane vha kha i hanya na vhone-vho vha na pfanelo i no laedzwa nga Mulayo wa Sapoto ya Vhafarisi ( 27 wa 1990 )  . 
Lekgotla ḽo farwa kha tshifhinga tsha musi hu na mbonelo ya ikonomi i sa takadziho ine i khou vhangwa nga zwiitisi zwo fhambanaho zwa nga ngomu fhano hayani na nnḓa , khathihi na tshutshedzo i khou dzulelaho u vha hone ya tshikalo tsha ḽifhasi tsha tshikolodo  . 
Ndi nga ṱavhanya u ya tshikoloni ṋamusi ? 
Khophorethivi ya u maketa na u thusa zwi amba khophorethivi ine ya thusa nga mihumbulo ya u bveledza kha miraḓo yayo na mimakete kana u dzudzanya zwibveledzwa zwavho . 
Avha vhana vho fhambana na inwi nga mini ? 
Ho themendelwa uri muhasho wa vhukati ( wa DACST ) u vhe na vhudifhinduleli kha u laula muhanga u kwamaho zwiimiswa zwothe nga thodisiso na mveledziso sa muthetho muhulwane , hu uri mihasho i tshi vhea ndivho na mbekanyagwama zwa zwiimiswa zwi re kha muhanga wazwo  . 
Vhagudi vha ḓivha uri tshaka dza ḽitheretsha na ridzhisiṱa zwi sumbedza ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele kha zwi bveledzwa . 
Afurika Tshipembe ḽi nga vhuelwa zwihulwane nga ṱhoḓea ya zwivhambadzwa nga Asia ine ya khou engedzea  . 
Vha tea u vhona zwauri vhathu vha bvela phanda na u vha na ndila nnzhi dzi sa gumi dza u kona u tshila . 
Tshivhalo tsha vhashumi vho tholwaho kana vhane vha ṱo ḓa u vha thola , na tshivhalo tsho fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa . 
U ḓiela ha tshumelo ya thikhedzo hu bveledza data iṅwe na mvelelo , u fana na kha nyimele ya mbekanyamushumo dza zwa akhademi  . 
Khabinethe yo ṱanganedza vhuḓikumedzeli nga Muvhuso wa Canada wa u shumisana na Afrika Tshipembe kha ndango ya mikaṋo  . 
Kha vhurangeli uhu , vhashumisi vha u fhedzisela vha nga kha ḓi vha kha ḽevele dza dzapo kana lushaka  . 
Khamphani iyi i vha i ya khoro nahone ina vhuḓifhinduleli ha kushumele kwayo  . 
Khomishinari wa Lushaka a tshi khou tendelana na khorotshitumbe ya vunḓu u tea u thola mufumakadzi kana munna uri a vhe khomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽeneḽo , fhedzi arali Khomishinari wa Lushaka na khorotshitumbe ya vunḓu vha kundelwa u tendelana nga ha uhu u thola , muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa u ḓo tea u konanya izwi zwigwada  . 
Hu na iwalwa i fanaho na enei ine a khou u walelwa vhane vha o thusiwa nga muvhuso uri vha wane mabulasi  . 
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho vhuunḓiwa ha zwa masheleni . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha hezwi : a hu na ane a nga vha ṱanganedza kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa nga nnḓa ha thendelo yavho nga nnḓa ha musi muvhigo wa dzilafho u tshi ṱanziela uri tshiimo tshavho tsha muhumbulo a tshi tendi uri vha fhe thendelo nahone ḽiṅwalo ḽa ndaela ya khothe ḽi tea u vha ḽo ṋekedzwa . 
Tshimedzi 2016 ndi Ḓuvha ḽa Dzitshakha ḽa Vhaaluwa , ḽine ḽa ḓo pembelelwa sa tshipiḓa tsha vhege ya u thoma ya Tshimedzi . 
Maitele a tshimbidzwaho nga muvhuso washu o no thoma u sedza kha fhungo iḽi  . 
Kha thandela dza CBNRM , mushumo munzhi u anzela u engedzedzwa phanda ha musi mbuelo dza vhukuma dzi tshi kaniwa  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u tshimbila zwavhuḓi ha Mining Indaba , we wa farwa ngei kha ḽa Cape Town u bva nga ḽa 8 u swika nga ḽa 11 Luhuhi . 
Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma nga zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa vha ṱoliwe , nga maanḓa arali vho shuma lwa tshifhinga tshilapfu ? 
Zwi khagala , ṱhahelelo ya u dzhielwa nṱha , tshumisano na thendelano ya kupulanele kwa thendelano zwo vhonala  . 
Vhakhantselara vha wadi vha ṱuṱuwedzwa u sedzulusa phurosese kha muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi , nahone he zwa tea hu itwe pulane dza wadi u khwinisa u tea na u ḓivhadza tshitshavha nga ha komiti ya wadi  . 
U vha na ndango yo rangaho phana kha zwa dzinnu na mafhungo a vhudzulo ha muthu shangoni na u ea nga u avhanya tshumelo ya vhukonani kha u kona u swikelela mafhungo tshifhinga tshohe  . 
Tsumbo vhafumakadzi , nga nṱhani ha mbeu yavho , ndi mushumo wavho wa u mamisa vhana  . 
U vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda ha mawanwa - gurozari ire na tshileme tsho sumbedzwaho nga khilogireme - gurozari ire na tshileme tsho sumbedzwaho kha gireme U ṱola kha notsi dza Themo ya 2 . 
U vhala na u ṱalela ndi zwa ndeme kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu , na kha u dzhenelela kha tshitshavha na kha ḽifhasi ḽa mushumo . 
Vhomalaulane avha vha ḓo thoma vha rangwa phanḓa u ya kha buḓo ḽithihi sa vhomalaulane vha re fhasi ha ndango vha ḓo kona u u gonyiselwa nṱha kha ndango u ya vhuiwa  . 
Vhukusha , madzangalelo a iwe muṋe na u sa londa zwi nga si nahone zwi songo konḓelelwa nga ṅwambo wa zwiitisi zwine zwa zwino ra zwi pfesesa  . 
Kha ndaela ya ndayotewa ya Afrika Tshipembe , u kandekanywa ha pfanelo a zwi fheleli vhudzisa zwi kwamaho ndayotewa fhedzi  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u manḓafhadza vhafumakadzi kha mbekanyamushumo dzoṱhe dza muvhuso . 
Arali vha mubebi wa ṅwana kana mulondoti wa ṅwana , kha vha ḓadze Fomo 12A , Withdrawal of consent to adoption by parent or guardian of child ( Nḓivhadzo nga mubebi kana nga mulondoti wa ṅwana ya u khantsela thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana )  . 
Kanzhi vhupfiwa vhu vha ho tou ṅwaliwa  . 
U wana phere dza nomboro dzine dza vha na phambano ya 20 . 
Khabinethe i ṱanganedza voutu dza migaganyagwama dzine dza khou kumedzwa nga mihasho yo fhambanaho dzire na mivhigo yo khwaṱhaho i gavhelaho ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha u khwinisa matshilo a maAfrika Tshipembe . 
Miraḓo iyi i wana khopi dza minetse na u kovhelana mafhungo na miṅwe miraḓo  . 
Ri ḓo vha rumela izwi nga Ḽara ṅwaha muṅwe na muṅwe uri vha kone u dzhia tsheo hu na tshifhinga u itela ṅwaha u ḓaho . 
Ho khou tendiwa uri kha mashango o bvelaho phana rannda iwe na iwe ine ya khou shumiswa kha zwipotso na u imvumvusa , muvhalelano wa mutakalo u tsitselwa fhasi nga rannda dza ana  . 
Nyimele ya zwino ya ikonomi na vhuṅwe vhuḓikumedzeli ha muvhuso zwi ri kombetshedza u dzhia maga a u khwaṱhisa zwithu kha zwibviswa na mugaganyagwama  . 
Hezwi zwi ṋea vhagudi mutheo wa u rangela u fhaṱa kuvhonele kwa u shuma nga nomboro . 
Vhashumisi vha madi vha ḓo divha hani nga ha zwine zwa khou itea ? 
Arali a shumisa masheleni a Muvhuso nga ndila I songo tendelwaho o diimisela kana zwo itiswa nga u sa londa hawe  . 
Musi ni tshi khou vhala Vhambedzani zwe na humbulela na zwe na vhala . 
Kha vha vhone zwauri vhuimeleli ha zwigwada zwi sa koni u ḓipilela zwi na zwine zwa amba kha tshigwadaEnsure the representatives of the vulnerable groups have a voice in the groups  . 
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela . 
Vhagudi vha tea u vha vhaambi vha nyambo mbili vhe na vhuḓifulufheli ( kana vhaambi vha nyambo nnzhi ) vha re tshishumiswa tshihulwane tsha u vhala ḽifhasi na mafhungo o ambwaho na u ṅwalwa . 
Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri hezwi zwi sumbedza u ḓikumedzela nga muvhuso kha ndivho ya u alusa na u vhona uri vhubindudzi vhu vhe ha tshoṱhe . 
Maitele a zwipfi zwinzhi a tea u ṱuṱuwedzwa . 
Kha vha vhale idzi ṱho ḓea nga vhuronwane uri vha ḓivha milayo na kushumele  . 
Miṅwahani isi gathi yo fhiraho , sekithara yashu ya migodi yo vha isiho kha tshiimo tshavhuḓi nga mannḓa kha puḽatinamu . 
Zwa u zwima vhaloi kana u sumba vhaloi ndi thaidzo khulwanesa , sa zwe zwa khwaṱhisedzwa kale  . 
Ndi lini hune CBNRM ya vha i songo tea ? 
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services  . 
A nga tou vhala kana a amba zwi tshi bva ṱhohoni . 
U shaea ha muaisano na vha dzitshaka zwi livhisa kha vhubindudzi ha maimo a fhasi hune ha vha fhasi ha zwine zwa vha zwo lavhelelwa nga sekithara , zwine zwa dovha hafhu zwa vha vhuifhinduleli ha u vhulunga ha maimo a fhasi kha mawe mamaga  . 
Olani mbilu u mona na buli ḽe na ita kha bammbiri ḽaṋu . 
Ee , komiti I nga nanga vhathu sa miraḓo ya tsivhudzo nga nṱhani ha nḓivho na vhukoni zwine vha vha nazwo malugana na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo  . 
Khamphani yanga i tou shela maboḓeloni fhedzi zwishumiswa fhedzi a i dzheneleli kha ndundzhendunzhe ya nḓisedzo  . 
Ayo maga ha ngo tea u tsitsela fhasi rekhodo i ḓivheaho ya SARS saizwi i tshiimiswa tshihulwane tsha tshitshavha tshine tsha vhona uri shango ḽi na masheleni hu u itela u swikelela kha u ḓinetshedzela ha ikonomi na matshilisano atsho o yaho nga u fhambana . 
Hu ḓo vha na vhudavhidzani ho khwaṱhaho kha ḽiga liṅwe na liṅwe ḽa matshimbidzele haya  . 
Ngona yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa i funza vhagudiswa uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhasedzulusi , na vhabveledzi vha re na vhukoni , vhuḓifhulufheli na vhusedzesi . 
Hu tea u vha na vhushaka vhukati ha bulayo na u pomokwa vhuloi . 
Kha vha dzhie dziphindulo  . 
Zwiimiswa zwa zwa poḽotiki  . 
Arali Khothe ya Ndayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u anana na Ndayotewa , Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina  . 
Tsengo ya ndatiso I nga si tshimbidzwe u fana na ya khothe khothe  . 
Luvhilo na zwikambi zwo t ( angana zwi a vhulaha  . 
Komithi ya Vhubindudzi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa , yo Dzulwaho Phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jaconb Zuma , i ḓo tshimbidza zwa thandela dza 40 dza vhubindudzi ha vhuṱhogwa dzine dzi khou wanala kha muvhuso woṱhe . 
Webusaithi iyi ndi yone Webusaithi ya tshiofisi ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe ( ine ya vha yone tshumelo ya mapholisa fhedzi ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe u ya nga khethekanyo ya 199 ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe )  . 
Zwibveledzwa zwa maḓini zwi khou sumbedzisa u vha sia ḽa nyaluwo ya ndeme kha khethekanyo ya Operation Phakisa ya lwanzhe  . 
Vha ndango yapo vho livhana na khaedu ntswa , thandululo ntswa kha thaidzo dzo ntswa dzi khou ṱoḓea nga u ṱavhanyedza  . 
Ndi ngani vha tshi tea u vha muraḓo wa GEMS ? 
Vha re na yunifomo ndi 3 . 
Arali vha tshi khou ṱunḓa zwikambi nga buto , vha fanela u ḓisa sambula nga boḓelo ḽo ḓoweleaho ḽa 750ml . 
Nga u phalala ha muhasho mimasipala i konḓelwaho nga u shumisa magavhelo aya , yo wana zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa thikhedzo  . 
Themamveledziso ya bada i ḓo shumiswa kha u khwinisa na u lugisa dzibada dzi sa badelwi . 
U vhiga kha Mulangadzulo lu no hovhelela luthihi nga ṅwedzi  . 
Khomishinari wa Ndondolo ya Vhana  . 
U sa vha hone ha ipfi uhu hu itea kha theminolodzhi ya mulayo , maitele a tshipentshela a mvelele na kha phambano vhukati ha sisiteme dzi fanaho dza luambo  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U ṅwala U ita mvetomveto , a ṅwala , u khwinisa na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha pharagirafu dzine dza hovhelela mbili ( mitaladzi ya fumi kana u fhira ) a tshi fha ṱhoho . 
Fomo dzoṱhe dzi a wanala kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa tshi re tsini navho . 
Zwi amba uri naho fhungo ḽine ḽa khou ambiwa ngaḽo ḽi tshi vhavha nga maanḓa u ṱuṱuwedza vhuthu zwi dzula zwi khombekhombe . 
U amba nga zwi bveledzwaho ngayo . 
Dziyunioni dza vhashumi u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhatholi  . 
Kha vha vhone zwauri pfanelo dza vhathu dzi a dzheniswa kha CBNRM . 
Madalo aya o dovha a fha mavhalaanngwe kha tshayatsireledzo ya vhafumakadzi na vhana kha tshitshavha tshashu  . 
Zwa vhutsila ha masila ha Keiskamma zwi imela khuvhangano ya vhatsila , hu si mutsila muthihi lini  . 
TPKLL i shumisa ngona ya maitele a u ṅwala . 
Kha vha putedze tshiputedzi tsha shift , vha shumise tshiputedzi tsha tshanda tsha monde kha mausu u putedza muratho wa dokhumenthe ine vha toda u i seiva  . 
Vha ya kha Komiti ya Wadi  . 
Hezwi zwi ri sendedza tsini na ndavhelelo dza Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Zwenezwo , muhasho u tea u ḓivhadza phindulo nyangaredzi kha khaedu iyi i konḓaho , ya thekhinikhala vhukuma na u bvelaphanḓa ha thekinoḽodzhi ha vhugevhenga ho dzudzanywaho ha mashangoḓavha na hapo  . 
Ngauralo ri fanela u shumisana sa vhathu vho faranaho , u itela u pfumedzana ha lushaka , u itela u fhaṱa lushaka , u itela uri hu bebiwe ḽifhasi ḽiswa . 
Mbudziso pfufhi kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS , Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu , vhukati ha 08:00 na 15:30 , hu sa kateliwi nga holodei hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu  . 
Khabinethe i fulufhedzisa vhabebi na vhaunḓi uri mishonga ine ya khou shumiswa nga Muhasho wa Mutakalo yo tsireledzea . 
U pfesesa mafhungo nga ḓivhavhupo zwi thusa vhupulani na u dzhia tsheo u itela mveledziso ya Afurika Tshipembe . 
Naho hu khou konḓa ndambedzo , akademi yo kona u gudisa na u ṱuṱuwedza vhatambi vhapo uri vha dzhenelele vhukuma kha vhugalatenga hapo  . 
Miṱangano ya u haseledza malugana na kushumisele ku si kwavhuḓi kwa masheleni wo fariwa nga PSC nga Luhuhi 2013 Tshumelo dza vhuṅwaleli dzo ṋetshedzwa NACF . 
Uyu mutambo no thoma u u takalela lini ? 
Kha ḽiṅwe siavho , ri ḓo ṱavhanyisa u thomiwa ha Mbekanyamushumo yo Ṱanḓavhuwaho ya Mishumo ya Muvhuso  . 
U anetshela tshiṱori a tshi shumisa luambo lwa u anetshela khathihi na tsumbedzo dza zwanḓa ( gestures ) dzo fhambanaho khathihi na tsumbedzo dza tshifhaṱuwo . 
Tshigwada tshi fanela u ṱalusa tshigwada tshatsho , u dzhiela nṱha tshivhalo tsha vhathu vha re kha tshigwada tshatsho , arali vha tshi shuma , vha shuma mini , arali vha sa shumi ndi vhangana vha sa shumi , mifuda ya vhathu yo vhumbaho tshigwada  . 
Maitele a tshiimiswa sa tsumbo a tea u tikedza vhukoni nahone hu fanela u dovha ha vha na zwiṱuṱuwedzi u itela u tikedza vhukoni  . 
U amba nga tshivhumbeo tsho navhaho kha phirizimu na siḽindere na u zwi buletshedza u ya nga ha uri ndi zwa tshitendeledzi , zwikwea , ṱhofundeiṋa kana ṱhofunderaru . 
Sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala i tea u ṱuṱuwedza na u vhulunga ndeme dza vhulamukanyi ha Afurika , dzo ḓisendekanho nga vhulamukanyi ha mbuelano na vhupfumedzani . 
U ṅwala tshirendo tshawe ene muṋe a tshi shumisa tshikumu tsha raimi . 
Vhalani mafhungo asia uri ni kone u fhindula mbudziso dzino a tevhela  . 
Vhanzhi a vha na muḓagasi na tshampungane  . 
Izwi zwi katela vhudavhidzani na Vhoramafhungo ha Tshigwada tsha Dziminisita dza mihasho i shumisanaho he ha farwa nga dzi 15 u swika dzi 24 Luhuhi 2015 . 
NDIMA IYI I ḒO SEDZA MAFHUNGO A URI THANDELA DZI TIWA NGA NḒILA-ḒE nga masipala kana nga Komiti ya Wadi  . 
U shumiswa ha masheleni kha zwitediamu zwi dovha hafhu zwa ṱuṱuwedza mveledziso kha vhupo ha tsini  . 
Ndi muṱoḓisisi ane a khou ṱoḓa u wanulusa nga ha nḓivho ya sialala ine ya yelana na tshiko tsha zwi tshilaho tshapo u itela ṱhoḓisiso fhedzi hu si na muhumbulo wa mbambadzo  . 
Muvhuso wa lushaka , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 44 , na muvhuso wa vunḓu u na maanḓalanga a vhusimamilayo na a khorotshitumbe u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓila I fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Sheduḽu dza 4 na vhu 5 , nga u langa u shumiswa ha maanḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 1561  . 
Nga nthani ha zwenezwo ndi vhafumakadzi vha re mahayani vhane vha tea u dzhia vhudifhinduleli  . 
Kha hu ṱolwe notsi dza Themo ya 1 u itela u vhona lushaka lwa thaidzo dzine dza nga itwa kha themo ino . 
U rekhoda khaphasithi ya zwifaredzi nga u shumisa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo tsumbo lebula na khaphu . 
Hu ḓo ṱoḓea mulambedzi wa u ḓo thusa nga miholo ya vhalondotavhathu , khathihi na u badelela mbadelo dza ḽori  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho dalela zwitshavha zwa Wit Lokasie na Knysna Heights zwe zwa kwamea vhukuma kha mililo iyi  . 
Mun(we na mun(we u na pfanelo nahone a nga kona u dzhia maga a mulayo u tsireledza pfanelo  . 
U bva kha nḓowetshumo u ya kha miṱa , ri shumisa fulufulu ḽinzhi u fhira zwo teaho u swikelela ṱhoḓea dzashu - hu tshi nga vha nga nṱhani ha tshomedzo dza kale kana dzi songo eḓanaho , kana nga nṱhani ha nḓowelo mmbi  . 
Tsumbo dzi re afho nṱha a si mutevhe wo fhelelaho wa zwi sa katelwi nga Tshikimu . 
Naho Afrika Tshipembe ḽi na zwiko zwa mvelo zwinzhi , ndi zwa ndeme u shumisa mbekanyamushumo dza mbuyelo u tikedza mbekanyamaitele yashu ya nḓowetshumo  . 
Zwigwada izwi zwi nga vha na zwiṱoḓwa zwo fhambanaho zwine zwa nga vhanga phambano vhukati ha miraḓo kha Komiti ya Wadi  . 
Mulangi muhulu a nga bvisa ndaela nga ha mashumelwe a mushumo hu na muholo nga mirado ya dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vha zwi zwone  . 
Kha tshithu tsha vhusumbe tshine tsha tea u dzhielwa nha , ri amba nga milayo ya u fhulufhedzea kha zwipotso na u nekedza maga a vhuifari ho teaho kha tshigwada tshiwe na tshiwe tshi takalelaho  . 
Vhaṱhannga na vhasidzana vha fhiraho 5 000 vho pfumbudzwa sa vhatsimaho mililo nahone vho vhewa kha beisi dza 200 u mona na shango ḽa Afrika Tshipembe . 
Afha ndi zwine zwa vha sumbedza uri vha thomisa hani  . 
Komiti hedzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhaṱuku . 
Phethisheni dzi nga kha ḓi ḓisiwa Phalamenndeni dza iswa kha Komiti yo teaho ine ya shumana na fhungo ḽo ambiwaho kha phethisheni . 
Mbekanyamaitele dzo dzudzanywaho nga vhuronwani dza u bviswa ha milayo , zwa phuraivethe , na zwa mbofholowo ya thiransikishini dza dzitshaka ndi nḓila dza vhuṱhogwa dza u khwaṱhisa muṱaṱisano  . 
Afho hune na dzula hone hu na fhethu hune ha vha na ndeme na u takadza , sa haya ha kale ha muthumuḓivhalea , tshiṱediamu , vhugalaphukha kana fhethu hu no kunga maṱo ? 
Ri zwi ḓivha nga mini uri a si mafhungo a vhukuma ? 
Lushaka ulu lwa maiti lu wanala kha zwifhinga zwo fhambananaho . 
Mushumo wo itwaho mahoḽa , nga vhafumakadzi tshumiso ya na tshumisano ya mihasho yo fhambanaho ya muvhuso , hu tshi katelwa na madalo a uya mashangoni a fanaho na Tunisia na Chile he ha itwa mvelaphanḓa khulwane siani ḽa u lwisa tsiku , u sumbedza zwinwe zwa zwithu zwo khakheaho nga sisiteme dzashu . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-193 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
U bva mathomoni kha vha ri ndi vha fhululedze kha u khethwa havho sa mudzulatshidulo wa muṱangano uyu muhulu  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu , i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi . 
Vhengele iḽi ḽi khou vula ḽina zwipeshala zwi mangadzaho . 
Gauteng Enterprise Propeller ( GEP ) ndi Zhendedzi ḽe ḽa thomiwa nga Muvhuso wa Vunḓu wa Gauteng hu na thikhedzo ya Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi , ḽi na maanḓa o tewaho a u ṋetshedza thikhedzo na mveledziso ya SMME Vunduni ḽa Gauteng hu tshi shumiswa thikhedzo ya zwa masheleni na ine i si vhe ya masheleni  . 
Ndivho ya u sumbedza zwithu nga nyolo ndi u sumbedza mafhungo ane vhadzhiamikovhe vha tama u a kunda zwine zwa fhedza zwo thusa kha u bveledza zwipikwa zwa ndeme zwa thandela  . 
Nga ngomu na kha vhone vhaṋe , zwiitisi izwi ndi zwa vhuṱhogwa kha u ṱuṱuwedza zwiṱuṱuwedzi malugana na vhutshilo ha tshitshavha , miṱa khathihi na dimogirafi ya muvhala na luambo  . 
Mvelelo na mvelelo dzo lavhelelwaho kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe dzi ḓo nweledzwa kha fiḽipitshati  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo yo thomiwa nga Tshimedzi 2013 u itela u khwinisa sisiteme ya ndaulo ya muthelo . 
Aphiḽi dzi fanela u ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho tiwaho  . 
U litsha mushumo miṅwaha i sa athu swika na u fhungudzwa ha vhashumi ṋamusi ndi maitele o ḓoweleaho kha madzangano ; na nga zwifhinga zwa u aluwa ha ikonomi  . 
Adzhenda ndi mutevhe wa mafhungo ane a tea u ambiwa nga hao kha muṱangano  . 
Gerani siaṱari ḽi tevhelaho ni ite bugu . 
Hezwi zwi nga itwa nga u tou n(wala hu sa athu fhela mad(uvha mat ( anu u bva tshee ha n(etshedzwa khumbelo  . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga zwiito zwa u ṱokonya pfudzungule na khakhathi dza mirafho nga vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha tshitshavha zwi lwaho na mbofholowo yashu ye ra i wana u vhavha . 
Thendelonzwiwa ya Migodi zwazwino i khou senguluswa hafhu  . 
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa , u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo . 
Vhuimoni ha zwenezwo , muvhuso u fanela u tevhedza zwiṱandadi zwi vhofhaho Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka wa zwa vhuthu malugana na u farwa ha onoyo muthu . 
Nga murahu vha kone u zwi vhala . 
Sheduḽu ya mbuelo : Mutevhe wa mbuelo dzi ṋekedzwaho kha khetho ya mbuelo iṅwe na iṅwe  . 
Fhedzi heyi ngoma a i tsheho  . 
U ṱoḓisisa , na u vhiga kha DG kana kha vhurumelwa kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho maitele a u pfuluwa  . 
Kha vha vha vhudze uri muzika u dovha wa vha na tshaka dzo fhambanaho dza phatheni dza noti dzine dza tevhelwa  . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukano dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu . 
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani : Mupondwa wa Ukuthwala a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo fhasi ha Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani malugana na muraḓo wa muṱani ane a khou ḓidzhenisa kha u dzhiwa nga khani hawe . 
Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Muhumbulo wa akhiredithesheni na u vhona uri IK ndi ya vhukuma a wo ngo bveledzwa nga fhasi ha sisiteme ya Vhukovhela  . 
Ngoho ya ikonomi idzo i hanedzana na u unḓa vhathu avha kha thandela dzapo dza mashangoni o bveledzaho vhukoni hao ha phurofeshinala  . 
Dzhango ḽi kha ḓi vha dzingu ḽa nyaluwo i ṱavhanyaho kha ḽifhasi na u vha fhethu hu kungaho ha vhubindudzi . 
U vha hone ha u ḓivhulaha , vhugevhenga kana vhudakwa zwi nga si zwa ndeme arali dziṅwe ndeme dzi tshi khou swikelelwa  . 
Naho khamusi mashumele ashu a tshi nga fhambana , zwipikwa zwine ra tea u sedza khazwo zwi khagala nahone zwo vhewa nga nḓila isa xedziho kha Mulayotewa washu , zwine ha vha u sika tshitshavha tshine tsha vha na vhuthihi , tshi si na zwa khethano nga muvhala , khethano nga mbeu , tsha demokirasi nahone tshine tsha khou bvelela tsha dovha hafhu tsha shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi khau fhaṱa ḽifhasi ḽa khwine . 
U ḓivha na u amba madzina a zwithu zwa 3-D ngomu kiḽasirumuni na kha zwifanyiso . 
Zwifhaṱo zwi linganaho 173 zwe zwa vha zwo no vha madumba zwo wiswa u bva 2011  . 
Phambano dzashu ndi dza uri nga muṅwe na muṅwe nga eṱhe sa vhafarisani , ro shuma zwavhuḓi kha masia a mishumo  . 
Mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i fanela u tou buletshedza zwavhuḓi uri maimo ane khasiṱama dza tea u farwa ngao a fanela u vha maimo-ḓe  . 
Kha ri vhale Ri lila mini uri ri dzule ri na mutakalo ? 
Ndayotewa ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela vhudzulo ho teaho  . 
Izwi zwi nga itiswa nga eriaḽa ya TV i sa khou shumaho zwavhuḓi kana kuṱumele kwa dzithambo dza TV kana thaidzo dza u sa fara zwavhuḓi u fana na u ṱanganelana ha siginala . 
U renda zwirendo na zwidade vha tshi khou tevhedzela nyito dza hone nga tshigwada U vhekanya zwifanyiso zwa tshiṱori nga u tevhekana . 
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki ; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa , nahone vhuḓḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa  . 
Dzangano ḽa zwa Vhufhufhi ha Vhadzulapo ḽa Mashangoḓavha ḽi ḓo fha nḓivhadzo ya mulevho muṅwe na muṅwe wo tou raloho kha vha saini vhoṱhe na mivhuso i tevhedzaho  . 
Aphili i anzela u tevhedza maitele ane a wanala kha rekhode ngeno tsedzuluso i tshi nga di wanala kha mbilaelo ine ya si vhe hone kha rekhode  . 
Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo  . 
Nyedziselo ya inthaviwu ya mushumo . 
Muhanga wa kushumele uyu u ḓo endedza mveledziso ya pulane ya maitele a IDP u itela masipala muṅwe na muṅwe  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenela Anivesari ya vhu 70 ya u Fheliswa ha Mugovhelo wa China na Nndwa ya Ḽifhasi ya Vhuvhili ngei kha Riphabuliki ya Vhathu ya China ( PRC ) u bva nga dzi 2 u ya kha dzi 4 Khubvumedzi 2015 , nahone vha ḓo vha na nyambedzano dza vhavhili na Muphuresidennde Xi Jinping . 
Arali khumbelo i songo bveledzea , nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa , Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe  . 
Ifa li tea u langwa na u kovhekanywa hu tshi tevhedzwa ndaela dza mufu dzine dza vha kha wili , kana arali mufu a songo sia wili , hu tshi tevhedzwa zwidodombedzwa zwa mulayo  . 
Tshumiso yazwo i ḓo dovha ya tendela zwifheṱashango zwa masia mavhili u ḓi tsireledza na u shavha phanḓa ha musi hu tshi wanala vhulwadze kha tshitshavha  . 
Tshitatamennde tsho sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tshi fhaṱa mvelelo dza u guda dza Bennde ya Pfunzo na Vhugudisi Nyangaredzi ya Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) kha mvelelo dza ndeme na mveledziso dzi ṱuṱuwedzwaho nga Ndayotewa na u bveledziswa kha maitele a demokirasi . 
Khophi ya konṱhiraka ya tshumelo i sumbedzaho u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso , na u dzhena kha tshiimo tshenetsho , arali o khethiwa  . 
We a vha a sa loshi o vha a tshi pfi dambaulosha  . 
Fhethu ha vhudzulo ha vhushaka ha mashumele a mugodini kha senthara dza vhubveledzi ho bvelaho phanḓa na ṱhahalelo ya themamveledziso i ṱumaho ezwo zwivhili  . 
Hu na Khomishini nthihi ya Tshumelo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki  . 
Tshikolodo tsha muvhuso tshi vha hone musi muvhuso u tshi hadzima masheleni fhano hayani kana kha mashango a nnḓa u shumisa kha tshinyalelo dzawo . 
Mulayo u ṱutuwedza vhushaka vhukati ha masia a muvuso wapo , wa vundu na wa lushaka u swikela mvelaphanḓa kha muvhuso wapo  . 
Muṱaleli u fanela u konanya kha khuḓano a tshi shumisa maga a 4 oṱhe  . 
Tshiga tsha u kovha tshi a ḓivhadzwa kha Gireidi ya 3 . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano isakonḓi hu na thikhedzo ya mudededzi a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyonesano nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Khabinethe i khou ḓisola vhukuma nga mazhuluzhulu e a dzheniselwa vhathu o ḓiswa nga u sa vha na vhuṱanzi ha uri mbadelo dza magavhelo a zwa matshilisano dzi ḓo itwa naa kha vhaholelwa . 
Vhunzhi ha zwiimiswa zwo no thoma milingo ya mafheloni a ṅwaha . 
Mushumisi una vhuḓ ifhinduleli ha tshumiso ya website nahone thaidzo dzine a nga ṱ angana nadzo u ḓ o shumana nadzo  . 
Ndi vhangana vhane vha vha kha luṅwe lurumbu ? 
Afrika Tshipembe ḽo dovha ḽa ambedzana nyambedzano dza vhavhili dza Thendelano nga ha Zwisumbi zwa Ḓivhashango na EU , nga mulandu wa nyaluwo ya dzangalelo kha u tsireledza madzina a veine na madzina a zwibveledzwa zwa vhulimi zwa tshipentshela . 
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe ha bindu phanḓa ha u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu . 
Tshitshavha tshi a eletshedzwa hafhu nga u valiwa ha zwiṱaraṱa nga tshifhinga tsha mitambo iyi mihulwane  . 
Izwi zwi khou vha hone nga kha mushumo une wa khou itwa nga mazhendezi a mulayo ane a khou shuma o khwaṱhisa vhukuma . 
Tendani o vha e na maḽegere . 
Kanzhi madzangano asi a mbuyelo a isedza tshumelo zwitshavhani zwo fhambanaho u fana na zwikimu zwa nḓisedzo ya zwiḽiwa zwa vhana , madzangano a londotaho vhana vhe vhabebi vhavho vha vhulahwa nga AIDS , madzangano a zwa vhurereli , etc . 
Khabinethe yo livhisa maipfi a ndiliso kha miṱa ya avho vho lovhaho zwenezwino kha khombo ya tshiendedzi tsha tshitshavha yo iteaho musi mabisi mavhili a tshi thulana ngei Johannesburg vhege yo fhiraho na u tshaisana ha zwidimela kha Tshiṱitshi tsha Denver hune ha vha tshipembe ha Johannesburg . 
U lambedzwa hu bvaho dti u ya kha Masipala Wapo wa Baviaans u itela themamveledziso zwo ita uri thandela i sike mishumo ya vhufhaṱi i anganyelwaho kha 238 vhuponi uhu . 
Thuso ya masheleni yo raliho i waniwa nga zwigwada zwa vhathu vho tendelwaho lwa mulayo , u wana ndaka uri vha dzule khayo na uri vha i laule  . 
Ndondolamutakalo  . 
Naho , ri nga si kone u ḓiitisa uri ri ḓo ḓisa tshumelo yo khwiniseaho kha muvhuso wapo kana themamveledziso hu si na mveledziso yo teaho ya khephithala ya vhathu  . 
Maitele o vha i itelwa uri a vhe a leluwaho , a re khagala , a shandukiseaho nahone a sa dzhii sia  . 
Madzina a miraḓo ya komiti vhane vha vha hone  . 
Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga , vhaongi vho teaho , na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi  . 
Nga murahu ha miṅwaha ya fuṱhanu , a ri a thu kona u thivhela mabulayo  . 
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tewa u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa . 
Zwivhumbeo zwa luambo zwi thusa vhagudi u pfesesa nḓila ine zwibveledzwa zwa vhumbwa ngayo . 
Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i na mushumo wo khetheaho wa u vhona uri tshelede iṅwe na iṅwe i bvaho kha voutu dza mugaganyagwama na u vha yo avhelwa kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho i shumiswa zwavhuḓi . 
U khwiniswa ha zwishumiswa zwo vhumbiwaho nga muvhuso wapo , kha zwiwo zwa lushaka na zwa vunu  . 
Dzilafho nga tshifhinga tshithihi u ya nga ha Khethekanyo 47 ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho ? 
Khabinethe i ita khuwelelo kha tshitshavha tsha dzitshakha u vusuludza ndingo dza u thusa maanḓalanga a Nigeria a uri vhasidzana vha vhofhololwe ; zwihulusa mashango oṱhe a Afrika na Mbumbano ya Afrika u tikedza na u thusa Nigeria kha u wana vhana vho ngalangalaho . 
U konanya na u tshimbidza tshumisano vhukati ha mivhuso na vhushaka ho ṱanḓavhuwaho na vhafaramikovhe hu u itela u tikedza vhupo ha u dzula ho khwiniswaho vhu re na maimo  . 
Ri ḓo vha ṋetshedza zwidodombedzwa na zwishumiswa zwa u vha funza nga ha BMD . 
Vhana vha tea u alusa u ṱhaḓulana ha zwipfi zwavho ( motor coordination ) , vha ita nḓowenḓowe dza kusikelwe kwa zwivhumbeo , vhee vho no ralo , vha ita nḓowenḓowe dza kusikelwe kwa maḽeḓere . 
Kha vha ṅwalise kha inthanethe sa mushumisi kha CIPC u itela uri vha kone u shumisa CIPC kana u ḓiṅwalisa nga kha mushumisi o no ḓiṅwalisaho sa tsumbo kha vha humbele muḓivhambalelano uri wavho a vha ṅwalise . 
Muzhou a sinyuwa nga maanḓa a kokodza nga maanḓa awe oṱhe . 
Kha vha ime vha sedze desike yavho  . 
Komiti dza wadi na vhadzulapo vha na mishumo ya ndeme ine vha i shuma kha u pulana na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala  . 
Vhunzhi ha malwadze a vhangiwa nga kutshilele kwashu kune ra tou ḓikhethela , zwi no nga sa u daha , u nwesa zwikambi , na u shumisa na u shumisa pulani ya kuḽele ku si kwavhuḓi na mvelelo dza khombo dza ultra-violet  . 
Bammbiri-mviswa i ḓo lavhelesa kha mashango a tevhelaho:Cameroon ( West Africa ) , Kenya ( East Africa ) , Malawi ( south-east Africa ) , na Zimbabwe ( southern Africa )  . 
Muvhigo u shuma lwa miṅwedzi miraru u bva ḓuvha ḽe vha itwa ngaḽo ndingo . 
Na hone hafha hu vha ho sedzwa vhana vho siwaho nga mufu na vhuimeleli arali zwo tendelwa  . 
Kha vhuṱambo hovhu ri tama u fhululedza vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia , Ghana , ri sa hangwi na vha United States of America kha dzikhetho , dzine zwine dza amba zwone , zwa fhira kule mikano i sa ambi tshithu ya mashango a vho  . 
Ahuna khaṱhululo kha ndaela ya Lok Adalat , ngeno kha khothe dza fomaḽa hu tshi dzula hu na tshikhala tsha khaṱhululo nga foramu khulwane kha tsheo ya khothe yo sengisaho mulandu , zwi lengisaho u fhela ha milandu . 
Kha phimotshikati , nga thevhekano milandu mivhili yo lavheleswaho yo vhigwa nga luṱingo luṅwe na luṅwe  . 
Zwo sedzwaho zwi re kha IDP zwi tea u vhofhekanywa na zwibviswa zwa khephithala kha mugaganyagwama wa masipala  . 
Hezwi zwi nga swikelelwa nga ndila ya u nekedzwa mafhungo a ndeme , vhugudisi na u alusa vhutshilo ha mutakalo wavhudi  . 
Muraḓo muthihi wa komiti u fanela u ḓivhadza na u thoma nyambedzano  . 
Tshitshavha tsha bindu tshashu tshi ḓisa vhuthihi ha bindu , hu na matheriala avhuḓi na vhashumi  . 
Tsha u thoma , ri sedza kha u fhungudzwa ha nḓisedzo na tsha vhuvhili kha u fhungudza ṱhoḓea  . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha tea u shela mulenzhe kha nyito dza u mvumvusa muvhili na muhumbulo  . 
Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) vhu na vhuḓifhinduleli ha u pfananya fulo iḽi nahone vhu ḓo phaḓaladza zwishumiswa zwo fhelelaho , hu tshi katelwa na mulaedza wa ndeme na pulani ya nyanḓadzamafhungo . 
Vhatholi , vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhagudiswa vha tea u saina thendelano ya vhugudisi  . 
Ri tenda uri vho ita tsheo yone nga u vha muraḓo wa GEMS . 
Nyito idzi dzi tikedzwa nga u pfesesa u ṱusa na u vha na tshipiḓa tshine tsha tea u dzumbiwa kana u sa ḓivhiwa . 
Khana yo thivheaho nga matsheloni . 
Khabinethe i sathula nga huhulu muthuthubo wa zwenezwino nnḓa ha hodela ngei Mogadishu , Somalia . 
Kha vha ite phosiṱara u ṅweledza maṅwalo a mbekanyamaitele na milayo ane a ḓivhadza vhudzheneleli ha tshitshavha  . 
Makhulu wanga vha ri ndi ambare masogisi zwanḓani uri zwi dudelwe . 
U ridzeva dzina nga u ḓadza fomo CM5 - Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Ndi mini tshi no vha kunga mutamboni uyu ? 
Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo . 
Itshi ndi tshikwama tshine mbadelo dza vhafaramikovhe dzoṱhe dza ḓo badelwa dzi tshi bva khatsho  . 
U pfumbudziwa ha vhatshimbidzi , hu itwa maḓuvhani a 12 u swika kha a 15 , nga zwigwada zwa vhathu 25 u swika kha vha 35  . 
Vho Amanda vha thoma u kwama dzikhamphani uri dzi lambedze nga zwishumiswa . 
Tsho ṱumiwaho nga nṱha ha Thonga ya vhuhosi ya vhathu ndi bugu yo vuleaho ( yo imelaho Ndayotewa ) , i re na ngoma i huwelelaho vhaimeli vha lushaka uri vha ḓe kha indaba  . 
U vhifha muvhilini ha vhaswa na kudzhenele kwa tshikolo  . 
Fhedziha , u wana na u shumisa milayo ya mupo i elanaho , arali i hone , na u sika vhutshilo fhethu hu si na vhutshilo kha ḽaborathori zwi nga si thudzelwe thungo , fhedzi zwi a zwi nga ḓo khwaṱhisedza ivolushini khulwane  . 
Vhudavhidzani hoṱhe ha nga ngomu ha tshiofisi kha GCIS , ha u tou amba nga mulomo , ho tou ṅwaliwaho kana vhu rumelwaho nga eḽekiṱhironiki memoranda , ṱari ḽa khunguwedzo , burotsha , dzibena , nḓivhadzo dza tshiofisi , maṅwalo , maṅwalo a mafhungo , phosiṱara , nḓivhadzo , miṱangano , hu tshi khou ambiwa na vhathu lwa tshiofisi na zwiṅwe vho . 
Tshivend(a tshi ri hu bebwa tshi aluwaho  . 
Kha tshenzhelo ya ayo mashango izwi zwi vhonala sa u bvelela , zwoṱhe zwi sumbedza mitengo ya u faila ha eḽekiṱhironiki yo khwiṋiswaho kha miṅwaha ya zwino  . 
Phalamennde yo vha i na maanda , ntha ha zwothe , na u phasisa milayo ya u tsikeledza , ye ya vha i tshi tevhelwa nga khothe dze dza vha dzi songo diimisa nga dzothe  . 
Mufhindulano a u tei u tou vha vhukati ha vhathu fhedzi lini . 
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , hu hanedzanwa ngawo kha Nnḓu mbili dza Phalamennde . 
Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde na Vhaofisiri vha Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u thoma u ya u fodiwa tshiṋepe tsha tshiofisi . 
Kha vha femele nnḓa vha vale mulomo wavho wo mona na tsha u fembedza  . 
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno . 
Vha founele Muṅwalisi wa Vhuṱalusi ha Zwifuwo wa Pretoria kha nomboro ya luṱingo ya 319 6000 uri vha wane mutevhe wa zwiimiswa zwine vha nga ita khazwo khoso ya u gudela . 
Ndi vha ndi tshi khou ita nyonyoloso nga bola . 
Sa tsumbo , u kundelwa u tevhedza mulayo wa audi alteram partem  . 
U ṱuṱuwedza ṱhonifho ya vhaaluwa  . 
U shumiswa ha masheleni kha zwitediamu zwi dovha hafhu zwa ṱuṱuwedza mveledziso kha vhupo ha tsini . 
Ngeno vha tshi khou dzhiela ntha dzipholisi dza lushaka , vundu na dza vhupo dza matshimbidzele na u dzi shumisa nga ndila i vhuedzaho  . 
Hu tshi dzhielwa nzhele mbidzo iyi , nga ḽa 2 Ṱhafamuhwe 2010 , mivhuso u mona na ḽifhasi yo dzhia tsheo ya ḓivhazwakale ya u engedza nyito ya u tandulula tsireledzo ya badani kha tshifhinga tsha miṅwaha ya fumi yo tevhelaho  . 
Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede  . 
URI maambiwa a Muṱangano wa Raḓorobo Muhulwane wo fariwaho nga ḽa 30 Ṱhangule 2004 a KHWAṰHISEDZWE  . 
A dzhia masia mavhili a khani  . 
Thandela dze dza thomiwa fhedzi dza sa fhedzwe nga tshikwama tsha gavhelo ḽa u dzudzanya nga huswa zwa zwino dzi khou lambedzwa u bva kha tshikwama tshadzo  . 
Vhahashu , milayo i songo ṅwaliwaho kana yapo ya vhathu vhoṱhe na tshaka vha na nḓivho ya sisteme dzavho dza lutendo , mvelele na sialala  . 
U dzudzanya - Komiti ya wadi i shuma na mukhantseḽara u topola zwithu zwa ndeme na u vhona uri zwithu izwo zwa ndeme zwo dzheniswa kha mudzinginyo wa mugaganyagwama na pulane dza thandela  . 
Mbekanyamaitele yo sumbedza pulane ya sia ḽa u ya phanḓa ha pfunzo , fhedzi hu si na B. 
Honeha , ḓuvha iḽi nga tshiofisi ḽi vhidzwa ḓuvha ḽa vhufa na uri khamusi ri fanela u ḽi dzhia ngauralo  . 
Vhukati ha tshikhala tshiḽa na zwino , maḓi manzhi o ela nga fhasi ha buroho  . 
Vhuṱhogwa vhu sa gumiho ha thero ho sumbedziswa nga vhanzhi , phodzo nnzhi na nga u pandelwa ha madimoni u bva kha ḽifhasi ḽa vhathu  . 
U amba nga muvhala wa tshivhumbeo na u zwi vhekanya u ya nga muvhala . 
Ri nga kona u shumana na khumbelo yavho nga murahu ha u wana maṅwalwa o teaho . 
Zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 25 tsha Mulayo , DHS hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 yo ṱanganedza khumbelo , i ḓo dzhia tsheo arali i tshi khou tendela kana u hanela khumbelo na u ḓivhadza nga ha mbuno dza tsheo iyo hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 ho ṱanganedzwa khumbelo  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka  . 
Miraḓo i ḓo ita vhukwamani arali hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamushumo ya mveledziso na vhugudi zwo ṱanḓavhuwaho u itela u bveledzisa vhukoni , vhutsila na kha vhashumi vha DHA  . 
Khomishini yo vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vha tevhelaho vho vhewaho nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka- ( a ) Mudzulatshidulo na muthusa-mudzulatshidulo ; ( b ) vhathu vhararu vho nangiwaho , nga murahu ha vhukwamani na Vhalangavunḓu , vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho u ya nga maitele o randelwaho nga mulayo wa lushaka , ( c ) vhathu vhavhili vho nangiwaho , nga murahu ha vhukwamani na muvhuso wapo wo dzudzanywaho vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho u ya nga maitele o randelwaho nga mulayo wa lushaka , na ( d ) vhathu vhaṅwe vhavhili  . 
Dzangalelo ḽa vhaswa zwa zwino ḽi khou tsireledzwa nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽine ḽa kha ḓi bva u vhumbiwa , ḽe ḽa dzhia tshiimo tsha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu , sa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u tandulula mafhungo a vhaswa  . 
Kha vhupo ha mahayani zwivhalo zwa vhafumakadzi na vhana vha vhasidzana zwi nṱha na u fhirisa zwa sia vha na ndeme kha mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
Kha hu rangwe u gudiswa mibvumo i no shumiseswa kha Gireidi ya 1 . 
Mulanguli wa CBP u tea u vhigela murahu kha komiti dza wadi miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe kha Foramu ya CBP na Masipala a tshi tikedza nga maṅwalwa o teaho  . 
Hu si u khwaṱhisedza kha vhabindudzi fhedzi nga ha zwikhala zwa fulufulu zwi vusuludzwaho , fhedzi u tendela mbekanyamaitele uri u bveledze u sudzulutshela kha u sa nyeṱha ha vhupo hu si na thendelano na mveledzo ya ikonomi  . 
Mbilaelo ya vhuvhili ya mupo ndi ya nga zwiputelo zwi shumiswaho u rengisa zwiḽiwa zwa bere  . 
Ngauri yo vha i tshi khou ṱoḓa u Ndi nnyi we a vhidzelela uri Nndinde i hume ? 
Khosi idzo dza vhafumakadzi dzi pfa dzi si na na thaidzo na nthihi ngauri tshi no t ( od(ea ndi tshumisano kha vhalanda  . 
Ro kona u dzudza u gonya ha mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzi tshi elana na u gonya ha mitengo ya dzilafho  . 
Madamu a u vhulunga maḓi , zwipelupelu zwa u bommba maḓi na zwikimu zwa tsheledzo zwi ḓo vusuludzwa  . 
Hedzi ndi mbudziso dze muvhuso wa vhudzisa musi u tshi ita Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu  . 
Ro vhaiswa vhukuma nga u fhira shangoni ha vhalwadze vha muhumbulo kha ḽa Gauteng  . 
Thendelano i dzhiela nṱha tshumelo na thundu dza mvelele uri zwi sumba vhuvha , ndeme na uri zwi amba mini . 
Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo , vha nga kwama ṱhoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu ḽeneḽo . 
U shela mulenzhe kana pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i maanḓafhadza zwitshavha kha u kwanana na u shela mulenzhe kha u fhungudza vhushai zwitshavhani zwavho zwi dovha zwa livhisa kha u khwiṋisa maanḓalanga apo na dziṅwe pulane dza mazhendedzi na tshumelo  . 
Vha tea u wana luṅwalo lwa thendelo arali vha tshi ṱo ḓa u renga goloi ntswa kana yo no shumiswaho u bva nnḓa , goloi ya u halwa thundu kana gariki na vha tshi ṱo ḓa u fhaṱa goloi kana u shandukisa zwiṅwe kha goloi . 
Vha ḓo rumelwa e-mail ine ya vha na zwidodombedzwa zwoṱhe zwine muṱun ḓi a tea u zwi ḓivha uri a ṅwalise sa muṱun ḓi . 
Mutshimbidzi u dovha a vha mutandululi wa khuḓano  . 
Ndima ya 4 ya uyu momulu i sumbedzisa mishumo ya vha re na dzanganlelo vho fhambanaho nga vhuḓalo  . 
Vhurifhi ha tshiofisi vhu na theshano  . 
Lekgotla ḽo farwa kha tshifhinga tsha musi hu na mbonelo ya ikonomi i sa takadziho ine i khou vhangwa nga zwiitisi zwo fhambanaho zwa nga ngomu fhano hayani na nnḓa , khathihi na tshutshedzo i khou dzulelaho u vha hone ya tshikalo tsha ḽifhasi tsha tshikolodo . 
Mulanguli u tea u renga mathaila a bisi dza 8 . 
Ni vhona zwe Mangalani a ita thoilethe na mufumakadzi wa Vho-Mathada zwi tshi anana na mushumo wawe ? 
Zwi katela khuthadzo ya phodzo , tshumelo dzi wanalaho hayani , zwigwada zwa thikhedzo , u ḓi thusa , ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo  . 
Muvhuso u khou pulana u thoma tshiimiswa tshithihi tshihulwanesa tsha vhufhaṱazwikepe Tshipembe ha Afrika  . 
Thangi dzi tevhelaho dzi amba mini ? 
U dzhenelela ha tshitshavha kha nḓisedzo ya tshumelo ndi wone mudzi wa thero ya mulayo i elanaho na muvhuso wapo na vhudavhidzani , hu nga vha ha oraḽa , u ṅwala , kana vhudavhidzani ha elekiṱhironiki  . 
Maitele a u ḓirula mushumo u bva kha khomishini o vhanga thaidzo  . 
Mu ṅwalisi kana Muthusa Muṅwalisi wa Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi katela na u shandukiswa ha ndayotewa ya Dzangano ḽene ḽo . 
Hezwi zwi na vhushaka na ḓuvha ḽa u iswa ha mbilo dza mbuisedzo , u konisa miraḓo iyo vhe vha si kone u dzhenisa dzimbilo nga datumu ya u vala ya dzi 31 Nyendavhusiku 1998 kana vhe vha vha vho siiwa nnḓa ha matshimbidzele , uri vha dzi ṋetshedze . 
Naa hu khou shumiswa thulusi kana mitshini yo teaho mushumo ? 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vha ḓisa maṅwalwa a u tikedza oṱhe o teaho  . 
U vhona uri maitele a u pfuluwa a swika magumoni nahone o sainiwa  . 
Huṅwevho ri khou badelela rennde dze dza fhela miṅwahani yo fhiraho  . 
Zwi dovha zwa katela u kovhelana maitele a vhuḓisa nga ha pfanelo dza vhathu u ya kha ḽifhasi ḽothe . 
U vhuisela murahu mavu kha vhae vhao , u thusa u rengela vhathu mavu na u ita uri vhathu vha vhe na mavu are avho  . 
Milandu yo lavheleswaho i sumbedza uri a hu na nyimele dzine muthu a pomokelwa u ita vhuloi fhedzi ; zwi vha zwo itiswa nga ukwo kuitele kwe kwa vha tshone tshiko tha milandu yoṱhe yo ḓiswaho khothe . 
Arali mufhufhi a ritha lutanda lwa wa musi atshi khou fhufha hu dzhiiwa uri o kat ( a  . 
U vhuedza mazhendedzi a vhulamukanyi ha vhugevhenga A thusa kha u fhungudza milandu na u thivhela tshinyalelo kana mbadelo dzi songo teaho na u lenga kha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga . 
Musi Tshiṱitshi tsha Muḓagasi tsha Medupi tsho no fhela , tshi ḓo ṋetshedza 4 764 MW kha giridi ya Eskom , na uri tshi ḓo vha tshiṅwe tsha zwiṱitshi zwihulwanesa tshi kuṱedzwaho nga malasha . 
Vho dzinginya nḓila dzine masipala i nga kona u swikela ṱhoḓea dza Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 na Mulayo wa Sisiteme ya Masipala wa 2000  . 
Khothe yo amba uri zwigwevho zwa mabulayo a itelwaho u wana mushonga hu tea u rumelwa mulaedza wa uri vhavhulayi a vha nga konḓelelwi  . 
Vho ḓadzisa ngauri ofisi yavho i khou shuma vhukuma u itela u fhelisa zwa madzulo a mikhukhuni na yo fhaṱiwaho murahu ha dzinnḓu nga u ṋetshedza vhathu nnḓu dzo teaho  . 
Vha dzangano ḽa bola ya zwanḓa vha na thaidzo ya uri vhathu a vha tsha tou vha na dzangalelo ḽavhuḓi ḽa u ya zwitediamu u vhona iyo mitambo  . 
Vha nga kona na u wana fomo iyi kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi  . 
Muphuresidennde Vho Oliver Reginald Tambo vho vha vhe mudededzi wa mbalo na saintsi  . 
Vhakhethi kha vhupo ho tiwaho vha khethaho mukhantseḽara wa u imela vhathu kha khoro  . 
Hu na mikhukhu yo thomaho miṅwaha miṱanu yo fhiraho  . 
Khabinethe i ṱanganedza u fhela ha tshiṱereke tsho fhedzaho miṅwedzi miṱanu khaMigodi ya Puḽatinamu . 
U ola zwithu zwivhili na hona hu tea u kona u vhambedzwa arali zwo vhewa tsini na tsini na u vhambedzwa nga nṱha na nga fhasi . 
Hu na maipfi a Tshivend(a ane a t ( od(a u t ( alusiwa uri a amba mini  . 
Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo . 
Khonivensheni i angaredza masia a ngaho u swikelelea , u vhuedzedza ngonani , u shela mulenzhe kha vhutshilo ha poḽitiki , ndingano na u sa vha hone ha tshiṱalula kha vhaholefhali  . 
Khethekanyo i tevhelaho i ṋea ṱhallutshadzo ya nḓila na tshishumiswa zwa thikhedzo ya u shuma , u monithara , u ela na u shuma nga lushaka lwa thandela ya CBP  . 
Nomboro ya rasithi i ḓo ṋewa khophi yavho ya vhuṋe . 
U sainiwa , u anḓadzwa na u vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha ndayotewa ya vunḓu 145 . 
Vhugevhenga ho dzudzanywaho  . 
Ni muṅwaleli wa khorondanguli ya vhagudi afho tshikoloni tshine na dzhena khatsho . 
Lushaka ulwu lwa thaidzo lu tea u vhudziswa fhedzi musi vhagudi vho no tandulula thaidzo nṋa kana ṱhanu dza u kovhekana , dzi livhisaho kha tshaka dza furakisheni na u ḓivha madzina a zwipiḓa zwa furakisheni . 
Muelo wa nnḓa wa khaphasithi u elana na u ḓitika ha muvhuso wa musalauno nga vhathu vha sa shumi muvhusoni na vhakwameaho  . 
Zwino shumisani zwiṱikara zwaṋu zwa zwivhumbeo kha u ita tshifanyiso tshaṋu inwi muṋe . 
Mutengo wa nṱha wa u renga a si une zwa zwino wa vha wo vhewa nga u shumisa hafhu zwifanyiso hu bveledzaho na u ṱumana , kana ndangulo yaho i bveledzaho  . 
Musi fureme ya ḽogo ya thandela i tshi bveledzwa i tevhekanya zwisumbi zwa thandela  . 
Khothe ya Mbilo dza Mavu na Khothe ya zwa Vhashumi dzi na tshiimo tshi linganaho na tsha khothe khulwane  . 
Kha vha wane fomo kha website nahone vha i ḓadze yoṱhe  . 
Khophorethivi ine ya renga zwiḽiwa nga vhunzhi ya zwi rengisela miraḓo yayo na vhathu na u fha miraḓo yayo luafhulelo lwa tshipentshele kana u badela murahu ho livhiswa kha tshelede ye vha bvisa ndi tsumbo yavhuḓi ya khophorethivi ya u rengisa . 
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe , mulangulo , vhashumisani , Muraḓo , Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano , musi hu tshi itwa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mubveledzi o khetheaho fhasi ha AGOA wa customs na excise . 
Samithi ya Dzingu yo vha samithi khulwanesa ya Vhuḽedzani ha Muvhuso ure Khagala ( OGP ) yo dzudzanywa nga OGP ya vha na mvelelo dza ndeme kha sesheni iṅwe na iṅwe kha khonfarentsi . 
Zwishumiswa zwi fanela u lugiswa na u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe nga maanḓa kha tshumelo ha mutakalo , ngauri u kundelwa u ita nga u rali zwi nga vhanga u kundelwa ha zwishumiswa kha tshiimo tsha shishi  . 
Khoro ya u Langula Mishonga ( MCC ) i na vhuifhinduleli ha u vhona zwauri u linga hohe ha u lafha ha u lingedza ha mishongo yohe i songo waliswaho na tsumbo ntswa ya mishonga yo waliswaho i tevhedze hoea dzo teaho dza u tsireledza , vhui na kushumele kwo teaho  . 
Thaidzo yo bva , honeha , musi vhulanguli ho ṋewa tshisumbi tsha mutheo u shuma vhu tshi ya khatsho , tshine ha dzulelwa u vhigwa nga hatsho  . 
Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso , na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga  . 
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u dzi saathu itwaho dza muthelo  . 
U nea mihumbulo malugana na u khwinisa maga ane a khou shumiswa malugana na u sengulusa vhuhole kana muthu ane a todou thogomelwa  . 
Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha vunḓu a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu nahone a ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a- ( a ) u phasisa ndayotewa ya vunḓu ḽeneḽo kana u khwinisa ndayotewa iṅwe na iṅwe yo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143 ; ( b ) u phasisa mulayo kha , kana wa vunḓu malugana na- ( i ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa mishumo ḽo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 ; ( ii ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa mishumo ḽa Sheduḽu ya 5 , na ( iii ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho nnḓa ha masia a mishumo ayo , na o tou ṋewaho vunḓu zwo tou buletshedzwa nga mulayo wa lushaka ; na ( iv ) mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Ndayotewa ya vhona uri hu vhe na u phasiswa ha mulayo wa vunḓu ; na ( c ) u ṋewa maanḓa maṅwe na maṅwe a vhusimamilayo hayo kha khoro ya Masipala kha vunḓu ḽeneḽo . 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea kha maṅwalwa : U vhala ndi mutheo wa u ṅwala na nḓila ya u guda ya vhutshilo ha tshoṱhe . 
U itela u vhulunga nḓivho na vhukoni vhu ṱoḓeaho kha u shuma zwavhuḓi ha komiti dza wadi , nḓila ya vhugudisi ha vhagudisi yo shumiswa kha mimasipala minzhi  . 
Hezwi i tou vha nyengedzo kha tshihumbudzi na mutevhe wa khoini dzi no khou mona dzine dza ḓo bviswa nga 2017 . 
Khoḽomu ya muholo : Hei i sumbedza tshelede ya muholo hu sa athu bviswa muthelo na dziṅwe mbuelo . 
Zwino ṅwalani ṱhalutshedzo ya khonani yaṋu ya mbiluni nga maipfi a fuiṋa . 
Muvhigo uyu u kala mvelaphanḓa ya zwithu zwa ṱahe zwa ndeme kha Thendelonzwiwa ya Mugodi . 
Miṅwe miṱa hafhu i shayaho ya mahayani ya 141 191 yo kona u wana muḓagasi wa fhedzi  . 
Khwiniso ya kushumele kha tshumelo ya tshitshavha i ḓisendeka nga vhuḓi ha vhurangaphanḓa ha vhulanguli vhuhulwane . 
Hafhu , hu na zwiteṅwa zwa vhuendi na u swikelela maraga zwine zwa tea u livhanwa nazwo  . 
Dzo itelwa u shuma na bugu dza u guda . 
Ndi lwa u tou thoma muAfrika Tshipembe a tshi khethiwa kha hovhu vhuimo na uri ndi lwa vhuṋa hei ofisi i tshi fariwa nga muAfrika . 
Vho mu langana vha mu ambisa vhe vhanzhi  . 
Mbekanyamaitele , puḽane na zwishumiswa zwi a ṱoḓea u fhungudza zwikhala zwa u tshimbila na mbadelo kana mitengo , nga maanḓa kha miṱa ya vhashai  . 
Zwavhuḓivhuḓi , maga a u thivhela a tea u shumana na nyimele ya hayani ya vhana avha vha sa athu u shavhela kule  . 
Mushumo wa iyi Nzudzanyo ndi u ḓivhadza vhafaramikovhe nga ha zwilinganyo zwa nḓisedzo ya tshumelo  . 
U kundelwa u angaredza tshakha dzo fhambanaho kha pfunzo  . 
Ni songo kopolola , ṅwalani nomboro nga nḓila ine dza tea u tevhekana ngayo . 
Naho zwo ralo , hu tea u ombedzelwa uri NER i lavhelela uri dzikhasitama na munetshedzi o teaho vha thome vha lingedze u thasulula dziphambano dzinwe na dzinwe nga vhone vhane phanda ha musi vha tshi isa mbilaelo kha NER  . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe na Mulayotibe wa Pfanelondi ḽinwalo ḽa ndeme nahone ḽitea u sedzwa khaḽo nga miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Ri fanela u shumisa zwiko izwi u itela uri vhutshilo ha vhathu nga ngoho vhu vhe na ndeme i linganaho  . 
Vhalani kutshimbilele nga vhuronwane . 
O renga zwithu zwinzhi  . 
Vha Rand Water ndi vhone vha ḓisi vha maḓi Gauteng nahone tshipikwa ndi u fhungudza nḓisedzo u bva kha vha Rand Water nga 687 miḽioni wa ḽithara nga ḓuvha . 
Zwithu zwi ngaho maboḓelo , bola , thonga dza hokhi , khadi . 
Fhedziha , hu ḓo vha u sa vha na vhuḓifhinduleli arali ra nga ita uri ndambedzo i vhe hone hu si na vhupfumbudzi , hu si na eletshedza na u sa vhea iṱo  . 
Mukhantseḽara wa PR a nga shuma na mbudziso na mbilaelo a tshi kwamana na mukhantseḽara wa wadi  . 
Mashumele a Yuniti 6 a Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi ndi zwiṅwe zwa ndeme zwo swikelelwaho kha nungo dza u fhaṱa zwiṱitshi zwiswa zwa fulufulu . 
Humbelani khonani yaṋu a dzudzanye mvetamveto yaṋu ni kone u ṅwala zwe na shandukisa afho tshikhalani tshe na ṋewa . 
Luṅwalo lu tea u dzheniswa kha vhudavhidzani hoṱhe vhu tevhelaho vhu itwaho na EMIA  . 
Ndi nḓila nngana dzo fhambanaho dza u ita R400 nga u shumisa tshelede ya mabambiri ? 
U shumisana u itela u swikelela ndivho dzo tiwaho kha puḽane zwi ḓo thusa u fhaṱa fhulufhelo nga ngomu na vhukati ha dzisekithara  . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu ho vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vho khethiwaho hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi ine ya- ( a ) vha yo randelwa nga mulayo wa lushaka ; ( b ) vha yo tewaho kha mutevhe wa vhavouthi wa lushaka kha tshipiḓa tsha mutevhe wa ḽeneḽo vunḓu ; ( c ) ta miṅwaha ya 18 sa miṅwaha ya fhasisa kha muvouthi ; na ( d ) nga bveledza nga u angaredza , vhuimeleli vhu linganaho . 
N ḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling  . 
O tea u mbona sa ndau mutukana  . 
Tshirendo Tshi sa athu u vhonwa ndi tsha KHOMBEKHOMBE  . 
Muṅwe na muṅwe o ḓiphiṋa kha shango ḽashu hu si na iṅwe thaidzo khulwane  . 
Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u ṱavhanya , zwine zwa ḓo ita uri mulandu u iswe khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea  . 
Vhalondotavhathu vha tea u ṋewa vhugudisi ha ndondolavhathu ya miḓini  . 
Ndeme na mitheo ya Batho Pele ndi zwone zwi vhumbaho Luswayo lwa Shango luswa  . 
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u yelana na vhuimo ha murole na mveledziso ya vhagudi . 
Maanea a u anetshela a anetshela nganea kana a anetshela zwo bvelelaho kale . 
Magungwa , zwikepe , dzhetisi ( jetties ) , phiasi ( piers ) , vhuimazwikepe zwi sa kateli ndangulo ya zwikepe ya dzitshaka na lushaka na mafhungo a kwamanaho nazwo  . 
Inwi na khonani yaṋu lavhelesani zwifanyiso izwi ni kone u ṅwala nomboro dzazwo dzi tshi tevhekana nga ngona . 
Nd(ila nthihi ine ya shumana na masia manzhi , ine ya shuma kha vhun(etshedzi ha vhut ( umanyi ho t ( andavhuwaho , yo lumbamaho kha Tshitirathedzhi tsha Lushaka tsha u Lwisa Vhugevhenga ( NCCS )  . 
Kha vha shumise mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa ndaka kha therisano dza u kuvhanganya mafhungo a no kwama zwa u ḓiṱunḓela ha tshigwada  . 
Khaedu khulwane yo livhanaho na shango ndi ya u ita uri vhaswa vha ṱalukanye vhuvha havho , vha vhe na nzhele ya ḓivhazwakale yavho na u vha ṱuṱuwedza uri vha vhe na vhufunashango . 
Livhanyani maipfi a re kha tsha monde na zwine a amba zwi re kha tsha u ḽa . 
Izwi ndi zwifhinga zwa u ramba vhaofisiri vha masipala kana vharangaphanḓa vha zwa polotiki uri vha ambe na vhakhethi nga ha mafhungo a tshitshavha , kana u ṋetshedza mafhungo nga ha uri masipala u shuma hani  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u dzhia vhuṅwe vhukando ha zwo bvaho kha themendelo dza Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani  . 
Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓḓu , na vhuḓḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde , a zwi yelani na Mulayotewa , nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓḓa  . 
U ṱola tsumbadzwadze dzavho c a imiswa u vha muraḓo wa dzangano ḽo taho muthu onoyo kha Buthano  . 
Vha(la Vhat ( avhatsindi vhe vha vha vho mu sia murahu hu pfi o ri u swika Vend(a vha mbo d(i mu luvha  . 
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka ha dzofha , mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo , kana vhathu vho malanaho . 
Vha humbelwa u sedza afha fhasi u itela maṅwe mafhungo . 
U thonifha na u tanganedza pfanelo dza muthu ane a khou wana tshumelo , uri a kone u swikelela zwavhudi mafhungo na u ita tsheo  . 
Fhedzi , u langa guḽukhousu malofhani avho na dziṅwe khombo zwi nga thivhela thaidzo kana zwa thivhela zwithu uri zwi songo ṋaṋa zwi tshi ya . 
Zwiṅwe hafhu , ḓorobo yo dovha ya thola vhaswa vha 5 000 kha khamphani dzo fhambanaho hune vha ḓo shuma miṅwaha mivhili vhe kha khonṱhiraka , hu u itela u lwisa fhungo ḽihulwane ḽa u shaea ha mishumo na u dovha u vha fha tshikhala tsha u guda mishumo u itela uri vha ḓo kona u tholea kha ḽa matshelo  . 
Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha miraḓo yaḽo I tshi ṋea ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe , zwi sa kateli Phresidennde , Phresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe . 
Mafhungo a zwa ikonomi na thengiselano zwa zwino a khou ṱanganyiswa kha kharikhuḽamu ya vhupfumbudzi ha zwiimiswa zwashu  . 
Nga u faedza , zwilinganyo zwo lavhelelwaho zwa vhatholiwa zwi ḓo shanduka na tshifhinga  . 
Kha mishumo yo ṅwaliwaho ya sialala ya mathomo yo vha yo ṋewa ṱhoho ya mafhungo nga maipfi maṱuku a u thoma a ḽiṅwalo  . 
GEMs lwa awara dza 24 kha 0800 21 22 02  . 
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi , ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe  . 
Vhagudi vhane vha kona u nanga u shumisa hei thekiniki ndi avho vhane vha lelutshelwa nga u shandukisa maitele ane vha a shumisa . 
Tshumelo ya u koḽeka maṅwalo nḓilani na mabogisi a aḓirese . 
Izwi zwi khwinisa maimo a dziSOC uri dzi shele mulenzhe kha u bveledza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka : u fhaṱa themamveledziso , u alusa ikonomi , u ṱanḓavhudza nḓowetshumo , u thusa u bveledza zwikili zwa nṱhesa , u sika mishumo na u isa phanḓa zwiṅwe zwipikwa zwa u khwinisa  . 
Sekhithara ya muvhuso ya mahayani i dzulela u vha vhubvo vhulauli ha masheleni a themamveledziso u mona hoṱhe kha mashango ane a khou bvelela  . 
Nḓowelo ya vhuṱhogwa vhukuma ndi iyo ine zwigwada zwinzhi zwa tshitshavha zwa kovhelana  . 
Izwi zwi amba uri vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso vha tea u n(etshedza tshumelo kha vhadzulapo vhot ( he vha shango hu si na u khethulula  . 
Mbadelo ya tswikelelo i badelwa kha nyimele dzoṱhe hune khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo ya vha yo ṋetshedzwa u itela u badela tshinyalelo dza u bveledza hafhu na , arali zwo tea , tshifhinga tsha u ṱoḓa na u dzudzanya rekhodo dzine dza tea u bviselwa khagala  . 
Muṱangano wo vhidzwa na mukhantseḽara wa wadi a ṱalutshedza uri makumedzwa a zwino a khou ambedzaniwa nga hao na uri hu ḓo itwa muṱangano wa nnyi na nnyi  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha MaAfrika Tshipembe u ṱhonifha muAfrika Tshipembe wa u thoma a funaho shango nga u ḓikumedzela kha u vhona uri ri a tshilisana nga mulalo na vhudziki , na u ṱhonifha pfanelo dza vhaṅwe na ndayotewa . 
Mafhungo nga ha pfanelo dza mushumi malugana na u imelwa nga mushumi ngae kana dzangano la vhashumi line la divhea , na u disa dzithanzi tsengoni  . 
Mme anga vha khou ḓo fara miṅwaha ya 92 maḓuvhani a malo a ḓaho  . 
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe  . 
Nḓowelo iyi ya u tsima i tou pulanelwa u itela u thivhela uri yuniti dzoṱhe vhuvhili hadzo dzi sa vhe na thaidzo nga tshifhinga tshithihi na u thivhela miṅwedzi ya vhuriha ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Ni vhona u nga ndi Nothembi kana ndi muṅwali ? 
Vha ya tendelwa u ḓibvisa kha redzhisiṱara arali vha sa tsha ṱoḓa u ita nḓowedzo ya phurofesheni yavho Afurika Tshipembe lwa tshifhinga tshikene . 
Heyi ndi yone ndeme ya u gudisa vhagudi u ṅwala inthaviyu , hu si magudiswa fhedzi lini . 
Tshikona tshi lila musi hut tshi khou vhewa khosi kana musi hu tshi vhulungwa Vhamusanda  . 
Pfanelo ya u gwalaba i tshi vhambedzwa na pfanelo dza vhathu ya u tshila kha vhupo ho vhulungeaho  . 
Fhedzi , kha dziṅwe nyimele dzo khetheaho vhudzivha uhu vhu nga vha vhu songo eḓana  . 
Thebulu ya 20 i sumbedza manweledzo ya mishumoitwa yoṱhe ya vhuṱumani na IDP na zwishumiswa zwaho zwa miṅwaha 1 na 2 zwe zwi si ombedzelwe nga muvhala  . 
U langula mbuelo ya muvhuso kha zwa mveledziso mbofholowo ya muhumbulo , zwine muthu a tenda vha vha vhe nazwo fhedzi vho lovha vha tshi khou tambula  . 
U thetshelesa na u amba ndi zwone thikho kha u guda kha thero dzoṱhe . 
Nḓivhadzo i rumelwa muṅwe na muṅwe ane a vha kha mutevhe wa Muhasho  . 
Ha fhedzisela hu na thimu mbili , vha thoma u ṱaṱisana na thimu dzi bvaho Muizenberg , Cape Flats na Khayelitsha . 
Khonadzeo ya u linda ya sisiteme dza khomphyutha dzo khwaṱhaho yo ṱuṱula ṱhoḓea dza milayo mikene i vhusaho ya khuvhanganyo na kufarele kwa mafhungo a muthu  . 
Shedulu dza mvelaphanḓa ndi bugu ya rekhodo i re na manweledzo a mafhungo nga ha mvelephanḓa ya vhagudi vhoṱhe kha gireidi tshikoloni  . 
Hu tshi katelwa vho Brian Bunting , Billy Nair , Ncumisa Kondlo , John Gomomo , Joe Nhlanhla , Cas Saloojee , John Schippers na Jan van Eck . 
Nga u ita izwo , na nga kha u zwi sasaladza , muhumbulo wo vha u si wa u sukumedzela vhuḓifhinduleli kha muthu muthihi  . 
Khothe i nga ita ndaela ya shishi ya thuso ya masheleni . 
Nga 2011 , tshivhalo tsha vhathu vha 365 000 vho tholwa  . 
Mulayo wa Ndaulo ya u dzhenelela kha Vhudavhidzani na tshiṱitshi tsha ndingo ya u ḓiraiva  . 
Vhana vhayo vhatswu vha tomowa  . 
Ro ṋekedza vhuṱanzi ho linganaho kha vhone u itela u vha sumbedza uri hu na mbudziso dzo salaho dzi songo fhindulwa  . 
EPA i ṋetshedza zwikhala zwa tswikelelo ya mimaraga yo khwinifhadzeaho kha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe , hu tshi katelwa na u khwinisea huhulu kha veini na tswikelelo ya mimaraga miswa ya swigiri na ethanol . 
Zwi tendela uri mushonga u tou ya mafhafhuni thwii , zwine zwa ita uri mushonga u shume nahone u vha na masiandoitwa a si avhuḓi maṱuku . 
Vha nga kha ḓi zwi tevhedzela kha zwipiḓa zwidenya zwa pulasitiki kana khadibogisi . 
Bugundaula yavho ire na ṋomboro dza 13 na ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana . 
DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi  . 
Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha vhona uri mukhantseḽara ha vha dzhieli nṱha saizwi a sa athu vhuya a ṱangana navho kana u fhindula mbilaelo dzavho  . 
Ndangulo dzi a amba na zwa uri vhalanguli vha fanela u ita uri hu vhe na thuso ya vhathu vha sa koni u ṅwala . 
Kha vha vhone uri mbuno dzavho ndi dzone  . 
Zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwi na mutevhe wa mishonga , madzilafho na maitele ane zwa si a badelele  . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma zwi tshi elana na zwoṱhe zwikili zwa u humbula na u elekanya na zwa u vhukwamani na vhaṅwe zwa maimo a nṱha . 
Vha dzudzanya kuvhonele kwavho ku re khagala na tshitaela nga u shumisa luambo na thounu zwi ananaho na vhaṱanganedzi na ndivho ya u ṅwala . 
Kha vha wanuluse arali hu na mbekanyamaitele dzi ṱanganedzaho miṱa , dzine dza dzhiela nṱha mbuelo dza matshilisano dza miṱa , sa tshifhinga tshi shandukiseaho kha vhanna na vhafumakadzi na nzudzanyo dza ndondolo ya vhana , dzine dza tikedza vhuḓifhinduleli ha muṱa vhu linganaho  . 
Zwi ita uri mushumo wa u dzhilula u sa ye phanḓa  . 
Kha vha fhelise mikano vhukati ha mihasho  . 
Khathihi na dziṅwe themamveledziso maga o raliho a ḓo alusa khonadzeo nnzhi dza u eḓana kha u bvelela kha zwa pfunzo u mona na zwiṱiriki zwoṱhe  . 
Bonokhumbulelwa ḽa 2 : Arali hu na u fana hunzhi malugana na kuvhetshelwe kwa maimo a mvelelo dza ndeme dza CBP kana arali vhunzhi ha mafhungo a ndeme a dziwadi a tshi tou fana vhukumakuma na mafhungo a ndeme a IDP , kha vha sedze uri mafhungo a ndeme a IDP a na zwiṱirathedzhi zwo linganaho naa na uri zwi khou sedza zwithu nga nḓila i fushaho naa afho ha masipala  . 
Khothe ya Madzhisitirata ine ya vha na maanda kha khothe ya Madzhisitirata ye ya vha i na maanda a u thetshelesa mulandu lwa u thoma  . 
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri zwithu zwoṱhe zwi khou itwa nga vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO i lingedza u bveledza khaelo  . 
Khethekanyo ya 4 i bula zwauri pfanelo dzo buliwaho kha Mulayo dzi imela dzine dza wanala kha Mulayotibe wa Pfanelo , Ndima ya Vhuvhili ya Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
Ndi zwibveledzwa zwa mafhungo , zwa nganetshelo , zwa u kwengeledza , zwa u ṋea ndaela ( maitele ) , zwa vhudavhidzani na zwibveledzwa zwa ḽitheretsha ( vhurendi , ḓirama na phurosa )  . 
Munetshedzi u do shumisa media wo teaho u divhadza khasitama nga ha duvha , tshifhinga na uri uhu u dzimiwa ho pulaniwaho hu do dzhia tshifhinga tshingafhani , fhedzi arali izwi zwi songo itwa , khasitama i do tea u vhiga izwi kha munetshedzi , i tshi khou dzhiela ntha maimo o shumiswaho nga tshifhinga tshenetsho  . 
Izwi ndi zwa ndeme nga maanḓa kha Komiti dza Wadi hune zwitshavha zwa dzulela u kwamea nga miḓalo kana mililo mikhukhuni nga maanḓa vhuria  . 
Fhedzi u fara Tshiphuga tsha ḽifhasi zwi dovha zwa amba nga ha u bveledza bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe na vhaswa , u ṱuṱuwedza matshilele a mutakalo na u ṱuṱuwedza u ḓihudza kha shango ḽashu na dzhango ḽashu . 
Khabinethe yo tenda mbekanyamushumo ya zwa u shumo ya miṅwaha miraru ya MRM na nḓila yo sedzwaho ya u tshimbidza mbekanyamushumo ya u vusulusa mbumbo kha muvhuso  . 
Minisiṱa wa Mishumo ya Tshitshavha vha ḓo nyeṱulela vhoramafhungo ngaha zwidodombedzwa zwa maitele aya . 
Arali vho humbela khophi kana rekhodo yo dzudzanyiwaho zwire afho nṱha , vha tshi tama khophi ya zwe zwa dzudzanywa i tshi tou posiwa kha vhone ? 
Muvhuso u ḓo ṱumanya dziofisi kha masipala ya zwiṱiriki zwa malo . 
Izwi ndi zwa ndeme kha u shela mulenzhe u ya kha khetho dzo vhulungeaho dzine dza khou ḓa . 
U ṱalutshedza na u ita uri vhathu vha fune tshibveledzwa . 
Vhuvha ha vhudiplomati ha dzitshaka vhu , arali hu na miṱangano ya dzitshaka hune vhathu vha ndeme vha ṱangana , hu na vhuḓifhinduleli  . 
U ita mutevhe wa maipfi hu tshi tevhedzelwa ndaela ( sa , zwiḽiwa )  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṋetshedza ṱhogomelo ya hayani kha vhaaluwa , vha tea u ḓiṅwalisa sa mulondoliofisini yavho ya tsinisa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Kha mulandu uyo muhaṱuli u ḓo ṋea mbuno dza u ṱutshela tshigwevho  . 
Vhaṅwe vhadededzi vha takalela u ṋea vhagudi mushumo wa u vhala uri vha vhale vhe mahayani avho . 
Naho tshiimo tsha ikonomi ya ḽifhasi tshi songo dzudzanyea , hu khou vhonala ri tshi nga zwazwino zwithu zwi kha nḓila ya u vhuyelela ngonani  . 
Zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa pfesesa khwinesa vhuvha ha khohakhombo zwi nga zwi langa nga nḓila ya vhuḓi  . 
Zwidodombedzwa zwa Vhukwamani - Kha vha katele ḓiresi ya vhukwamani na nomboro dza luṱingo dza tshifhinga tsha mushumo  . 
Ndi ngani zwi zwa ndeme u vha na adzhenda yo ṅwaliwaho zwavhuḓi ? 
Arali na nga fara tshiṅwe tshithu tshi no fhisa ni ḓo swa . 
U ṋetshedzwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 ya Ndayotewa yo fhiraho zwi tshi katela na u khwinisa , u shandukisa kana u fhelisa kana u phasisa hafhu mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo , zwi ḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa . 
Mbingano i tea u itwa ho vha na nyambedzano dza u malana , i pembelelwe uya nga mulayo wa tshirema  . 
U ya nga mulayo , inwe ya ndivho ya Khoro ndi ya u tshimbidza mafhungo a u thomiwa ha Dzikomiti dza Madzina a Divhavhupo kha Mavundu  . 
Fhedziha , musi mushumo u tshi nga isa phanḓa ṱhanganelano ya matshilisano na vhuthihi ha matshilisano , zwi nga isa kha u siwa nnḓa nga u pima tswikelelo kha mishumo  . 
Vhasidzana vha Vhavend(a vha lavhelelwa u tshina ngoma iyi vhunga zwi tshi dzhiiwa uri nga nnd(a ha mit ( ani hune vha nga kha d(i gudiswa milayo , afha ngomani ndi hone tshikoni tsha milayo ine ya ita uri musidzana a vhe na mikhwa yavhud(i  . 
Miraḓo ya Phalamennde sa vhaimeleli vha vhathu vha tea u vhea madzangalelo a maAfrika Tshipembe vhoṱhe phanḓa na u khwaṱhisedza vhuimo hashu kha hetshi tshiimiswa tsha ndeme . 
Vha nga thoma nga u vhala nomboro dzi tshi tevhekana , fhedzi ni tshi tsikeledza ya vhuvhili iṅwe na iṅwe . 
Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa vhabebi , vhagudiswa , vhadededzi , zwitshavha , madzangano a si a muvhuso ( NGOs ) , Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , na Muhasho wa Pfunzo , wa Mutakalo na wa Mveledziso ya Tshitshavha  . 
Tsumbo ya 1 : Mushumi a sedzanaho tsenguluso dza zwa muthelo a so ngo vhuya e musi e hayani kana nga tshifhinga tsha mushumo kana a tshi toda ndila dza u didzhenisela tshelede nga ndila ya thungo , a di dzhenise kha u thusa vhathu u ri vha nga fhura hani muvhuso siani la mbadelo dza muthelo  . 
Khoro i nga ita milayo ya nga ha nḓivhadzo ya milayo ine ya ḓo phasiswa ya ṋewa tshitshavha nga phosiṱara kana midia  . 
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa ṅwaha muthihi dzhele , nahone muhwelelwa a ita aphiḽi . 
Thuso kha iṱa nga u vhona uri masheleni a rumelwaho nga muṱa a a swika kha muthu ane a vha mashango ḓavha . 
Vhabebi vha tea u ṋekana nga vhutanzi ha miholo u itela u thusa khothe uri i kone u ṋea ndaela yo teaho  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa zwidodombedzwa zwa ṱho ḓea dza tshibveledzwa , vha nga wana tsumbo ya khophi dza Thendelo ya u Ṱun ḓa ya Mutakalo wa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha u bva kha Ofisi ya Thendelo  . 
Nga maṅwe maipfi , Athikili 98 i vhea vhuḓifhinduleli kha ICC ha u thusa mashango u tevhela ndaela dza maṅwalo a u fara . 
Naho Afrika Tshipembe ḽi si muraḓo wa Khomishini ya Venice , ndi ḽiṅwe ḽa mashango ane a vha na tshiimo tsha tshumisano tsho khetheaho . 
Arali vha tshi ṱoḓa thuso malugana na u litsha u daha , kha vha i humbele . 
Kha vha fekise fomo yo ḓadziwaho na mushonga wa vhukuma wo randelwaho nga dokotela kha 0866 51 8009 . 
Mafhambanyi - Ipfi ḽine ḽa ṋea phambano ya ḽiṅwe ipfi kha luambo luthihi , tsumbo : ndapfu , pfufhi . 
Izwi a zwi ambi uri a zwi tei u vha tshipida tsha u funza na u guda sa musi na zwone zwi tshi ḓi vha zwa ndeme . 
Nyendavhusiku 2003 3  . 
Sa mvelelo , ri tea u vhala nga maipfi u itela u khakhulula zwo khakheaho  . 
Mbekanyamushumo ya zwa madzulo a vhathu  . 
Mbekanyamushumo ya themamveledziso i isa phanḓa na u engedza nethiweke ya vhuendi na u khwinisa dzibada zwine zwa vha zwavhuḓi kha nyaluwo ya ikonomi . 
Hu na mihasho miraru ine ya nga shuma sa tsumbanḓila-Muhasho wa Mutakalo wa lushaka , Muhasho wa zwa Muno , na mihasho ya vunḓu ḽa North-West ine ya vha muhasho wapo na dzinnḓu , mutakalo na mveledziso ya matshilisano , gwama na ikonomi , vhuendi na vhufhufhi , tsiredzo  . 
Tshin(we tshine ra tshi vhona musalauno ndi hetshi : vhasidzana vha sa funi u tshina domba vha tshi dzivhiswa nga vhokhotsi avho vha tshi ri ndi vhakriste vha tou badeliswa tshelede ya u sa ya dombani ( exemption fee )  . 
Khothe i ḓo sedzana na khumbelo yavho  . 
Maanea aya a ri ṋekedza phindulo ya muṅwali nga ha tshibveledzwa tsha ḽitheretsha nga nḓila ya u ṱalutshedzela , u saukanya , u vhuisa muhumbulo , naho kha tshiṅwe tshifhinga a tshi bvisela khagala vhuḓipfhi ha vhuṋe . 
Dziṅwe phukha dza sinyuwa nga maanḓa nahone dza fa nga ḓora fhedziha hu sa vhe na we a vha muhuli kana a vha na maanḓa a u hanedza Pfeṋe - nga nnḓa ha Mbiḓi . 
Dzi dzeula makumedzwa a miraḓo zwayo , makumedzwa a vhusimamulayo ha vunḓu na phethisheni dzo khetheaho  . 
Sa tsumbo , thendelo ya vhushumisamupo i a ṱoḓea kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo arali tshi tshi khou shumiswa sa tshiḓifhelelisi kha tshinwiwa ( sa tsumbo halwa ho shelwaho tshiḓifhelelisi tsha mafula ) kana tshinwiwa tshi re na khaboni , dzhusi ya mitshelo , siriḽi , kana mugayo wo shelwaho tshiḓifhelelisi tshine tsha bva kha rooibos  . 
Hypomania - U ḓipfa u na dakalo ḽine a ḽi kwami lu si lwavhuḓi mushumo na muṱa . 
A hu na ane a fanela u khakhisa kana u shumisa zwithu zwo ṋekedzwaho ho sedzwa mutakalo na tsireledzo nga nḓila i si yone  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi u itela pheliso ya zwine zwi sa vhe zwavhuḓi nahone zwi dinaho u itela uri ri roṱhe ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswaho nga mbofholowo . 
Uyu ndi ṅwaha wa vhuvhili i tshi khou tevhekana mi muAfrika Tshipembe a tshi wina pfufho  . 
Zwiṱori dzi tea u bva kha Bugu Khulu kana kha phosiṱara hune vhana vha kona u vhona zwifanyso . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka u na rekhodo dzo vhalaho nga ha mafhungo o fhambanaho  . 
Vhadededzi , vhabebi , vhaunḓi na tshitshavha vha fanela u tsivhudza vhagudiswa uri vha ṱutshele u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani tshifhinga tshi saathu swika  . 
Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓila ya u ita maanḓa , mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala . 
Kha muṱa na khonani dza Vho Abram Thuri Phago vhe vha lovha musi zwidimela zwivhili zwi tshi thulana ngei mafhandeni a zwiporo tsini ha Tembisa kha ḽa Johannesburg nahone i tamela mashudu vhoṱhe vhe vha vhaisala uri vha ṱavhanye vha fhole . 
Tshikimu tshi na pfanelo ya u dzhia tsheo malugana na uri tshi ṱoḓa u badelela mishonga ifhio kha nyimele dzi sa fholi , tenda zwa vha zwi tshi khou shuma u ya nga maimo a dzilafho o anḓadziwaho  . 
U inga kha izwi , vhuṱanzi vhu tea u ṋekedzwa vhuyelanaho na khonferentsi ye vha ya khayo , mabambiri a saintsi na zwe zwa phaḓaladzwa . 
U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba kha dikishinari yawe . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse , miḓimuwo kana erosolo  . 
Khabinethe i fhulufhedzisa maAfurika tshipembe uri Senthara ya Ndango ya Tshinyalelo ya Lushaka - ngakha tshivhumbeo tsha Tshumelo yo Ṱanganelaho ya Lushaka na Vhusevhi ( Natjoint ) - i ḓo isa phanḓa na tsedzuluso na vhuḓidini ha u phulusa na mbofholowo ya vhuthu . 
Hu na zwithu zwinzhisa zwine zwa sumbedza mihumbulo na ṱhalutshedzo nga ha vhubvo ha vhuloi-hu na zwinzhisa zwine zwa dodombedza hafha . 
Vha fana ngauri vhuvhili havho vha tama zwithu zwa Vho-Lugisani zwi sa murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu  . 
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho i yelanaho na mushumo na ṱho ḓisiso ya saintsi ya mupo  . 
Muvhilaheli kana mupondiwa , sa zwe a ṱalutshedziswa kha Ndima 299A ya Mulayo wa Kutshimbidzele kwa zwa Vhutshinyi , wa 1977 , a nga ṱahisa vhupfiwa hawe nga u ṅwala kana nga u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune mupondi a do sedzwa uri a nga vhofhololwa nga pharou ḽu naa kana u vhewa nga vhofhololwa fhedzi e fhasi ha vhululamisi . 
Vhalani S1 wa GN R2802 wa 1967  . 
He(li ndi ( lone ( lin(walo ( li ( lot ( he ( lo tendelwaho sa zwe zwa dodombedzwa nga Mulayotibe wa Dzikhetho wa 1998  . 
Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu I tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo I tshi kwama mushumo wo ṋetshedzwaho uyo muṅwe muraḓo . 
Vhukonḓi vhuhulwane ri sedzanaho naho , musi ro ima phanḓa ha muṱangano uyu wa ndeme ndi u fhindula nga vhuṱali kha khaedu ya ndeme i bveledzwaho nga ṱhoho iyi i kungaho  . 
Mushumeli wa muvhuso , kha tshifhinga tshawe tsha mushumo , u a kombetshedzea zwi tshi ya nga khoudu ya vhuḓifari ha vhashumeli vha muvhuso u vhiga kha vha maanḓalanga vho fanelaho , vhufhura , vhuaḓa , tshiḓivhano , ndaulo i si yavhuḓi , na dziṅwe nyito dzine dza vha mulandu kana dza khakhisa dzangalelo ḽa tshitshavha  . 
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi ṱun ḓwaho arali khovhe dzine vha khou dzi ṱun ḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu . 
U itela uri vhathu vhanzhi vha kovhekane dakalo ḓa u takalela Tshiphuga tsha Ḽifhasi , Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha na phakha nnzhi dza vhaṱaleli nga 2010 . 
Kha vha rerisane nga mishumo ine ya ḓo tea u itwa u itela u vhuisa thandela ngonani  . 
Zwo di ralo-vho na kha vha zwiimiswa zwa phuraivethe vhane vha do hirwa u ri vha ite minwe mishumo muvhusoni u ri vha divhadzwe hu tshe na tshifhinga u ri vha tea u di badekanya na Milayo ya Ndayotewa i langulaho vhudifari ho teahovhukoni havho siani la mushumo  . 
U shumisa pulane mupondiwa a ṅwana mupondiwa o holefhala muhumbuloni mupondiwa o dzidzivhala arali khothe yo fushea uri mupondiwa u ḓo balelwa u ṋea thendelo i ṱo ḓeaho  . 
Manḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka na Yunithi ya Ndozwo ya Ndaka dzo khunyeledza milandu ya 389 ya zwa ndozwo ine ya vha na ndeme ya R349 miḽioni . 
Arali mushumeli wa zwa mutakalo a tshi kwamea kha mulandu vha nga lavhelela uri a - Vha ṋee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa ḓo itwa kha vhone ; Vha ṋee khophi ya rekhodo dza mutakalo wavho arali vho dzi humbela ; na ḓivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na ṱhingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone  . 
Dzi dzeula milangano na thendelano zwa dzitshaka . 
Fhedziha izwi zwi a ḓura nahone zwi fhedza tshifhinga  . 
Thendelo ya dzilafho i s Amba nga ha muṱa na dzikhonani  . 
Hei t ( hanziela ya vhun(e ya tshifhinganyana i vha i na zwidodombedzwa zwa muhumbeli : nomboro dza vhun(e khathihi na tshinepe tsha vhun(e  . 
Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓu u tea u vha muraḓo wo ḓalaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho . 
Buthano zwa zwino ḽi khou khwaṱhiswa nga phurotokholo mbili , ine ya ita zwa mbambadzo ya vhathu na ine ya ita zwa thengadzumbe ya vhathu  . 
U vhala maipfi a bvaho kha ngudo dza foniki dzo ṋwaliwaho kha mafhungo kha maṅwe maṅwalo  . 
U nangwa uhu hu sumbedza u dzhielwa nṱha ha vhurangaphanḓa vhune ha khou itwa nga Muphuresidennde washu kha luvhanḓe lwa dzitshakha . 
Kha izwi vha na muhumbulo wa uri avho vhane vha ṱoḓa zwenezwo vha tea u katelwa-vho , zwo vhetshelwaho afho ndi khethekanyo yo fanelaho , hu tshi khou dzhielwa nṱha vhurereli vhuhulwane vhu re hone na ṱhoḓea ya u ṱuṱuwedza dakalo kha tshitshavha  . 
Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana ; na i Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya f kana ya h u sa phasiswe nga Khoro , Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe  . 
Mulayo u divhadza nga ha zwithu zwa ndeme kha tshanduko kha tshumelo dza vhaaluwa u bva kha maitele a u fheliswa kale u ya kha maitele a u bveledzwa ha tshitshavha  . 
Muvhuso u khou bvela phanḓa u tandulula khaedu na u dzhenelela kha u vala magake kha u thomiwa ha PoA . 
Izwi zwi ḓo khwinisa tswikelelo ya tshumelo ya vhulamukanyi nga vhoṱhe ngeno hu na muhumbulo wa u ṱuṱuwedza mbumbano ya tshitshavha . 
Hune zwo fanela , ro ṋea maanḓa kha mbekanyamaitele iyi nga u phasisa milayo yo teaho na u fhaṱiwa ha zwiimiswa zwi ṱoḓeaho  . 
VHULANGULI HA POSWO NDI MINI ? 
Ndo vha ndi tshi tama nga maanḓa uri ndi nge vhone . 
Komiti ya Khanedzano Arali vha songo fushea nga phindulo ye vha i wana kha Tshikimu , vha nga ita khumbelo nga u tou ṅwala uri mbilaelo yavho i iswe kha Komiti ya Khanedzano ya Tshikimu ( vha nga rumela khumbelo yavho kha zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi re afho nṱha )  . 
Bannga Ntswa ya Mveledziso ya BRICS yo ita mvelaphanḓa i ṱuṱuwedzaho  . 
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽi kha nyambedzano na zwiimiswa zwa muvhuso na sekithara dza phuraivethe u itela u vhuyedzedza mbekanyamushumo dza u bveledza vhaswa kha sekithara ya tshitshavha na u ṱuṱuwedza zwa vhubindudzi kha vhaswa na zwa vhufarisani . 
Na u ri minwe mirado ya tshitshavha i nga swika hune i si faree zwavhudi arali ya nga di wana i tshi khou netshedzwa tshumelo nga mushumi a tikedzaho lihoro likene vhuponi ha nnyi na nyi ha tshitshavha  . 
Nga nḓila ine zwa vhonala ngayo dzithandela dzoṱhe na dzipulane dzoṱhe dzo no khunyelela kana dzi tsini na u khunyelela - u bva kha zwiṱediamu , themamveledziso ya zwa vhuendi , maga a tsireledzo , zwi kwamaho madzulo , u ya kha zwa mutakalo na pulane dza zwa vhathu vha bvaho nnḓa - u khwaṱhisedza fulufhelo ḽa vhaṱaleli vha bola ya milenzhe vha ḽifhasi zwauri yashu i ḓo vha thonamennde ine ya ḓo bvelela vhukuma  . 
Hu fanela u dovha u dzhiela nzhele mvelele , vhurereli na mikhwa na zwiṱaluli zwa uvhu vhuṱanganelani  . 
Hezwi zwi nga kha d(i itwa nga u tou n(wala khumbelo nga mutholi kana nga dzangano ( la vhatholi ( Tshipid(a tsha 50 )  . 
Mushumo wa NCOP ndi u vha na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo . 
Shango ḽi ḓo vha mudzulatshidulo wa SADC Tshiimiswa kha Poḽitiki , Vhupileli na Vhutsireledzi u bva nga Ṱhangule  . 
Zwi konisa na zwiṅwe zwigwada u bvisela khagala mbilaelo dzine vha vha nadzo nga ha zwiṅwe zwigwada  . 
Bugupfarwa yo itelwa u ṋetshedza vhakhantseḽara na miraḓo ya komiti dza wadi mutevhe wa maga ane vha tea u a shumisa musi vha tshi khou shuma kha komiti dza wadi dzavho  . 
Muhweleli muṅwe na muṅwe nga nḓila yo randelwaho a nga ita khumbelo ya ndaela ya khothe . 
Luambo Luambo lu shumiswaho kha u ṅwala Athikiḽi lu vhe lwo kunaho lune lwa pfala zwavhuḓi . 
Naho zwo ralo , thaidzo ndi , ya uri vhana sa vhalanda vha mulayo a zwi itei uri vha vhe vhavhilaeli nga ṅwambo wa vhuimo havho sa vhana  . 
Tshigwada tsha Vhonani tsho tshimbila nga Gautrain . 
Hezwi zwi o oa uri thaidzo dza muvhuso wa vunu na muvhuso wapo dzi ambiwe nga hadzo sa mafhungo a shishi  . 
Muṅwali u tea u saina . 
Dzhielani nzhele : iwalwa a i imeli Mulayo nahone i fanela u vhaliwa khathihi na Mulayo na Ndaulo  . 
Ndaulo ya Vhashumi i na zwipiḓa zwi tevhelaho : Ndaulo na Mveledziso ya Vhashumi na Vhushaka na Tshanduko ya Vhashumi  . 
Maipfi ane a a ṅwala u tea u a ṅwala u fana huṅwe na huṅwe - saizi ya maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi kha maipfi . 
Madzina a zwi sa vhalei ndi madzina a zwithu zwi sa vhalei , sa muṱavha , maḓi na muṋo . 
U shuma na zwitendeledzi na zwikwea zwa saizi dzo fhambanaho na ṱhofunḓeraru na ṱhofunḓeiṋa dza zwivhumbeo zwa saizi dzo fhambanaho . 
Khanedzano dza milayo i kwamaho mavunḓu na u i khunyeledza zwi itwa kha nnḓu yeneyi . 
Vha tea u dzhenisa maṅwalo afhio kha khumbelo yavho ? 
Ndivho khulwane ya khophorethivi ndi ya u ṋekedza tshumelo kha miraḓo yayo  . 
Musi vha tshi ita mbilo dza vhaunḓiwa , vha khwaṱhisedze uri vho ṅwaliswa nahone zwidodombedzwa zwi hone kha mbilo . 
Muthu a ṱo ḓaho u wana ndambedzo ya tshitshavha ye ya imiswa u tea u bula miholo miṅwe na miṅwe ine a i wana  . 
Uno ndi ṅwaha vhu 50 musi vhathu vha Palestine vho dzhielwa tshipiḓa tsha shango ḽavho  . 
Ri khou u ya u rwela ṱari fulo ḽihulwane ḽa u fhaṱa themamveledziso kha shango ḽoṱhe . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u tshimbila  . 
Hezwi ndi zwiko zwa matheriala zwa u vusuludza dziḽaiburari dzine dza vha hone kana u thoma ntswa zwikoloni , zwine zwa sa vhe na tshomedzo dza ḽaiburari  . 
Musi o fariwa , u ḓo vhonwa mulandu wa vhutshinyi a sengiswa kha Khothe ya Vhutshinyi malugana na u pfuka Ndaela ya Tsireledzo  . 
Kha vha ri founele kha 0860 00 4367 . 
SARS Service Charter i ḓo ṋekedza maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa ḓo shumiswa nga vhuḓalo nga 2007  . 
Ambani na muṅwe nga inwi nga mafhungo a tshirendo itshi . 
Kha vha livhanyise dzipholisi dzapo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu  . 
U itela u ṋea vhungomu kha maitele ashu a zwino ri tea u pfesesa ḓivhazwakale yashu , nga maanḓa nganetshelo ine ya ri ṱanganyisa ṋamusi  . 
Sekithara ya malabi na ya zwiambaro nayo yo vhuya tshiimoni tshavhuḓi nga murahu ha miṅwaha isi gathi yo fhiraho . 
Tshifhinga tsha Phresidennde tsha u shuma ofisini tshi thoma musi a tshi thoma u shuma , tsha fhela musi a tshi ṱutshela tshikhala kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Phresidennde a tevhelaho a tshi thoma u shuma . 
Vhufhaṱi ndi tshiga tsha lwendo lwa kha vhubvelele ha vhutshilo  . 
Zwipotso ndi vhubindudzi  . 
Zwi dovha zwa tsireledza madzangalelo a vhadzulapo saizwi zwi tshi fhungudza khonadzeo tsha vhuaḓa  . 
Dzi khou iswa bulasini dzi re nnḓa ha Karoo . 
Mushumo na tshikalo tshi re phanḓa hashu ndi zwihulwane , fhedzi ri dzula ri na fulufhelo ḽa uri mvelaphanḓa yavhuḓi i vho vhonala  . 
Zwino , ndi a mangala uri lushaka lwa vhaongi vhane ra vha bveledza maḓuvhano a lu nga isi phanḓa na u tshinya dzina ḽa phurofesheni iyi ye ya vha i tshi ṱhonifhiwa  . 
Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa Hayani kha Gireidi ya 12 ndi vhege dza 30 . 
Musi vha tshi khou ralo u tshimbila-tshimbila pherani vha tshi khou sedza filipi-tshati dza zwigwada zwo fhambanaho vha nga ṅwala mahumbulwa avho kha bammbiri ḽa u ṅwalela  . 
Ndingo dzi itwa nga SAMSA  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha vhu tea u dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Ndayotewa ntswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999  . 
Ndi ngadzwo hu tshi ḓo itwa ṱhoḓisiso mbili khulwane ṋaṅwaha nga 2007 . 
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni  . 
Musi vunḓu ḽi sa koni kana ḽi tshi kundelwa u ita mishumo yaḽo ya khorotshitumbe , hu tshi tevhedzwa mulayo kana Ndayotewa , Khorotshitumbe ya Lushaka I nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo I shumiwe , zwi tshi katela- NDIMA YA 5 : PHRESIDENNDE NA KHOROTSHITUMBE YA LUSHAKA a u bvisa ndaela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu I ṱalutshedzaho uri u kundelwa ho vha hu ngafhani malugana na u sa kona u ita mishumo iyo , na u bula vhukando vhufhio kana vhufhio vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo ; na b u thoma u vha na vhuḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓu u swika hune zwa vha zwo tea- i u itela uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho kana u swikelela maimo a fhasi a u ṋetshedza tshumelo ; ii u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi ; iii u itela uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka ; kana iv u thivhela iḽo vunḓu kha u dzhia ḽiga ḽi songo teaho ḽine ḽa nga vhaisa madzangalelo a ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽoṱhe  . 
Aarli close corporation ( CC ) yo bviswa kha mutevhe , hu nga itwa khumbelo ya u i bvusuludza arali ho tevhelwa ṱho ḓea dzo teaho . 
I dzhiwa sa iṅwe ya ndayotewa dza ḽifhasi dzi fhaṱaho nahone dzi shandukisaho . 
Maṅwalwa a tea u ṋetshedzwa hu saathu fhela ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Mvusuludzo dzi nga itea u bva nga 1 Phando u swika 31 Ṱhafamuhwe . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo . 
U shumisa nomboro thevhekano u swika kha u sumbedza u tevhekana , fhethu kana vhuimo U bveledza nḓivho ya u kona u vhona kutevhekanele kwa nomboro tsumbo : ya u thoma , ya vhuvhili , ya vhuraru u swika kha ya vhurathi na ya u fhedza . 
Hune sisiteme dzothe dza mulayo dzo fha dzilafho kha maanda a khothe ya tshirema zwo khwathisedzwa  . 
Arali wa setha tshibveledzwa tsha mafhungo kha themo ya u thoma , vha ḓo tea u ṅwala vha tshi shumisa fureme yo teaho . 
Naho zwi tshi shonisa uri mulayo uyu wo dzhia tshifhinga tshilapfu u vetwavetwa na u swikiswa ṱafulani , sa vhasimamilayo vha re na vhuḓifhinduleli , ri nga si ṱavhanyise u bveledza mulayo uyu  . 
Tshigwada tsha vhaḓivhi vha maṅwalo na vhaḓivhi vha zwiga zwa tshirema tsho laedzwa uri tshi sedzane na zwa ndeme zwine zwa katela ḓivhadzwakale na tshenzhemo ya vhathu vha Afrika nahone Afrika Tshipembe ḽi vhe mudzi wa zwoṱhe . 
Vha shandukise nyito ya ndangulo ya zwifuwo u itela u katela zwimela zwine zwa navha kana zwa tanda kana u litshisa zwinamana u mama tshifhinga tshi sa athu swika , vha aluse zwifuwo zwiṱuku . 
Mahoro o redzhisiṱariwa kana u ṅwaliswa hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka nahone a khou pikisanaho kha khetho dza Buthano ḽa lushaka , a nga nanga vhonkhetheni kha idzo khetho , u bva kha mutevhethanḓu wa vhonkhetheni wo dzudzanyiwaho hu tshi tevhelwa Muengedzo uyu na mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka  . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama girafu : muhumbulo muhulwane na zwidodombedzwa zwigede . 
Nga musi uyu , Muphuresidennde vha amba na lushaka sa Ṱhoho ya Shango , hu si ṱhoho ya Muvhuso . 
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho arali wo fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo  . 
Kha ri ṅwale Nangani maṅwe kha ayo a re tshibogisini . 
Mushumi wa senthara ya ṱhingo ya GEMS u ḓo vha founela musi vha tshi kona u amba  . 
Muṅwali u lindela u swika zwithu zwi tshi tshimbila a kona u humela murahu kha u ḓadza mafhungo a vhubvo a ndeme  . 
Ro dzhiela izwi nṱha , a hu na uri hu na muthu ane a nga ḓivha , phanḓa ha musi ri tshi vhidza Vhuḓinyanyuli ha Dzangalelo , uri vha ḓo wana pfanelo dza u fhaṱa thandela ya tshidimela iṅwe na iṅwe  . 
Khabinethe i ṱanganedza nyaluwo ya u dzhia thekhinoḽodzhi na inovesheni dzo bveledzwaho fhano Afrika Tshipembe  . 
Zwi nga dzhai maḓuvha a 35 u sedzana na khumbelo vha fhasi kana u vha nthihi na yavho  . 
Arali tshiendisi tsho ṅwaliswa nga fhasi ha khamphani , vha fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya ṱhanganelano kana dzina ḽo shandukaho sa zwo bviswaho u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani kana tshitatamennde tsha u wana . 
Ndayotewa yashu , ine ya khwaṱhisedza ndaela ya demokhrasi , yo no zwi ita hezwo  . 
Thetshelesa nga vhuronwane ( hu na u engedzwa ha tshiimo tsha u thetshelesa ) na u sumbedza u tevhedza ndaela dzo vhalaho dzo teaho murole wavho  . 
Mvelele dza u fheliswa dzi fana na musi nyito iyo yo haniwa- Komani v Qabongwnaa  . 
Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha  . 
Mafhungo o ṋetshedzwaho kha uku kubugwana o vha a a vhukuma nga tshifhinga tsha u anḓadza fhedzi a nga vha o shanduka  . 
Izwi zwi ḓo thusa muvhuso u tandulula nyimele mmbi ya vhoramizika na vhatambi nga u vhona uri mbadelo kha muṋe wa tshithu nga murahu ha u tshishumisa dzi badelwa nga tshifhinga nga khamphani dza u rekhoda na vhahashi vhunga vhunzhi havho vha khou lovha vha tshi tambula . 
U vhala bugu yawe a tshi vhalela ngomu na u vhalela nṱha nga tshifhinga tsha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mudededzi . 
Afha fhasi hu tevhela zwitsivhudzi zwine zwa ḓo vha thusa u ḓivha itshi tshikili  . 
Hezwi zwi katela , kha tshiimo tsha u thoma , phimo ya nṱha ya u bindudza nga sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe  . 
Nedlac i tea u ḓivhadzwa nga ha mugwalabo kha fomo yo teaho  . 
Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vunḓu . 
A ri a huna dziṅwe ndaulo dza u luala vhuloi . 
Fhasi ha vhurangaphanḓa ha MinisitaMolewa Afrika Tshipembe ḽi khou isa phanḓa u vhea mbekanyo dzine dza tsireledza mupo wa shango na nndwa dzi lwaho na u zwima lu siho mulayoni . 
Ri takalela u shela mulenzhe ha Miraḓo ya Khabinethe na vhalanguli vha tshumelo ya tshitshavha , kha khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso , kha u ranga phanḓa iyi mbekanyamushumo na u vhona mbekanyamushumo dza muvhuso dzi a itwa . 
Nyonyoloso i ita uri tshileme tshaṋu tshi langee . 
Raluswielo ho ngo dzulesa afho Dopeni , o d(o takuwa a tsela thungo ya Phiphid(i a sia khaladzi awe Nyatema kha ( la Dopeni  . 
Zwenezwo , ri tea u dzhiela nṱha kha riṋe vhaṋe uri a ri athu vhuya ra swikelela vhunṱha uho ha zwitshavha zwo dzudzanywaho nahone zwo lugaho  . 
Bannga yo thoma mushumo kha pulane ya vhashumi yo ṱanganelanaho u khwaṱhisedza uri vhashumi vha na zwikili zwo teaho  . 
Kha vha dzhie vhukando : kha vha shumise tshikalo tsha mushonga wa tshithivheli kavhili arali vhana tshiṅwe tsha zwiga zwa ngafhadzo kana hu tshi khou thoma mukhushwane . 
Pfanywa ndi maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi no fana . 
Khumbelo dzi tea u swika kha Muṅwalisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisela . 
Ndivho yayo ndi u thoma maitele a nyambedzanokha lushaka na vundu zwi tshi itelwa u ita tshanduko kha mikaṋo ya vundu maelana na Masipala Wapo wa Matatiele wa Kapa Vhubvaḓuvha na vhuṅwe vhupo ha Ba Ga Mothibi ngei Devhula Vhukovhela . 
Hezwi zwi vhidzwa Mbilahelo ya Kilasi I ( Class I complaint )  . 
Arali vha sa ḓivhi nga ha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa , kha vha dalelel ofisi dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano dzi re henefho tsini u itela uri vha wane tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa . 
Heyi nḓila i ḓo ṱhogomeliwa uri hu engedziwe hu sina vhushayanungo kha vhushaka vhune ra ḓiphina nga Southern African Customs Union ( SACU )  . 
Naa hu na zwiko zwa ndeme zwa maḓi ? 
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu i nga shumisa nyambo dziṅwe na dziṅwe dza tshiofisi kha zwa muvhuso , i tshi khou dzhiela nṱha u shumiswa hadzo , khonadzeo , tshinyalelo , nyimele dza dzingu na u linganela ha ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhathu vhoṱhe kana kha vunḓu ḽeneḽo , fhedzi muvhuso wa lushaka na muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu i fanela u shumisa nyambo dzi si fhasi ha mbili dza tshiofisi  . 
Vha ḓo humbelwa u dalela Afrika Tshipembe u itela uri adopsheni uri i khunyeledzwe khothe ya vhana . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha mvelelo iyi ndi u ṋekedza mushumo wo tou ṅwaliwaho  . 
Zwishumiswa zwa u engedzedza zwi nga shumiswa kha mbekanyamushumo dzine dza angaredza miwe mihasho ya muvhuso ine ya kwamea , sa tsumbo , wa Vhulondolavhathu , wa Mutakalo , wa Pfunzo na miwe  . 
Ndi vhone vha vhot ( he vhane vha tshina domba kha shango ( lot ( he  . 
Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho , dzindaulo kana zwiimiswa  . 
Mivhuḓa i tshila vhusiku . 
Khabinethe yo ṱanganedza vhubindudzi ha R3 bilioni nga Marriot International vhune ha ḓo vhona tshigwada tshihulwanesa tsha dzihodela ḽifhasini , tshi tshi fhedza hodela ntswa ṱhanu  . 
Fhedzi-ha , u itela uri kutshimbidzele kwa u pulanela wadi ku vhe kwa vhukuma , ndi fhungo ḽihulwane uri tshivhalo tsha zwigwada zwi no khou shela mulenzhe zwi no bva kha masia o fhambanaho a kutshilele tshi vhe tshi nṱha tshoṱhe  . 
Kuitele kwa khetho ku d(o ita uri hu vhe na dzangano ( line ( la kunga vhathu vhanzhi kha khetho dza(lo  . 
Ndi kha tshikhala tshenetshi hune vhagudi vha tea u humbula vhukuma nga ha tshiṱirathedzhi tshine vha ḓo tshi shumisa . 
A hu na muthu ane a nga vha alafha  . 
Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo , tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi . 
Ri dovha hafhu ra themendela tshitshavha tsha dzitshaka uri tsho ḓivha uri vhupuli , u vhambadza dziphuli , hu tshi katelwa na u vhambadzela dziphuli u pfuka ḓanzhe ḽa Atlantic , ndi vhutshinyi vhu itelwaho vhathu  . 
Tshifanyiso tshi re kha siaṱari ḽi tevhelaho tshi sumbedza zwiṅwe zwa zwithu zwihulwane zwine zwa tea u dzhielwa nṱha  . 
U vhala nga ha zwifanyiso a tshi itela u sika tshiṱori tsha ene muṋe . 
U anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda khaphasithi ya zwifaredzi nga u shumisa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo tsumbo . 
Vha fanela u isa ngafhi mbilo ya tshelede ya vhuunḓi ? 
Mafhungo haya ane vha khou amba ngaho ha ngo wela kha nyito dza u lavhelesa dzo tiwaho  . 
Ndayotewa ya vunḓu , kana khwiniso ya ndayotewa , I tea u anana na Ndayotewa , fhedzi I nga ita uri hu vhe na- ( a ) zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha vunḓu kana khorotshitumbe na matshimbidzele ane a fhambana na o ṋetshedzwaho kha Ndima ino ; kana ( b ) tshiimiswa , mushumo , maanḓalanga na tshiimo tsha zwa vhuhosi ha sialala , hune zwa vha zwo tea . 
U ela tshileme sa nyimele ya u tandulula thaidzo na u rekanya Nga tshifhinga tsho avhelwaho Nomboro , Tswayo na Vhushaka vhagudi vha kona u tandulula thaidzo dzine dza shumisa nyime ya ; mielo i si ya fomala ya tshileme ; tshileme kha khilogireme ; na tshileme kha gireme . 
Zwi tou vha khagala , mbekanyamaitele na fiḽosofi dzo khwaṱhaho na u vha khagala dzo bvelela nga maanḓa  . 
Nyito dza u vhala dzi ḓo vha thusa u saukanya tshivhumbeo na mbonalo dza luambo nga vhuḓalo . 
Muthu ane a khou hwelelwa mulandu ho ngo tea u thusa muvhuso uri a wine mulandu wawe  . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo vha itela iṅwe nga mahala . 
Zwenezwo , ndi na luvhonela lwa mishumo yavho sa vhaimeleli vha bvaho nnḓa kha shango ḽanga  . 
Tshipikwa tsha Mulayotibe ndi u khwinisa tswikelo ya tshumelo ya zwa vhulamukanyi na u vhona uri u swikelwa ha tshipikwa tsha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka tsha u engedza mbambadzo na vhubindudzi khathihi na u vhea Afrika Tshipembe zwavhuḓi ḽifhasini . 
Khethekanyo ya 621 ya Ndayotewa ntswa a I shumi kha u nangiwa na u tholwa ha sinetha dza kale sa vharumiwa vha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshino . 
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha nga vhea mulayoni dokhumenthe dza tshiofisi arali dzo tendelwa nga Vhulanguli ho teaho ha Zwa Nnḓa kana Tshipi ḓa tsha u Vhea Mulayoni kha Muhasho wa Zwa Nnḓa . 
Vhafumakadzi vha beba vhana , vhanna a vha bebi  . 
UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo . 
Thikhedzo na ndondolo  . 
Muhaṱuli we a vha a khou thetshelesa mulandu ha ngo vhuya a ṱanganedza vhuḓiimeleli uvhu ; ngauri muhaṱuli o wana muhumbulelwa mulandu nahone a mu gwevha miṅwaha ya vhutshilo vhuraru dzhele  . 
Mivhuso ya Vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u kunga , u thola , u takusa , u sudzulusa na u pandela Miraḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu  . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ṋewe khophi dza vhufhura ha 419 naho muthu a songo xelelwa nga tshelede , u itela uri tshumelo i kone u zwi dzhenisa kha database yayo  . 
Zwiṅwe zwa ṋetshedzo ya Mulayotibe wa Khwiniso zwi katela : u thivhela vha fhidzi vha u unḓa kha u isa phanḓa u ṋetshedzwa zwikolodo ngeno vha tshi khou koloda u unḓa , u vhea muhwalo kha vhalangi vha ṱhingo thendeleki kha u ṋetshedza vha khothe ya u unḓa zwidodombedzwa zwa ṱhingo dza avho vhane vha fhidza u unḓa , arali khothe i tshi khou fushea uri maga oṱhe a u wana fhethu vhupo ha vhafhidzi avho o sumbedza u sa vha na mbuelombuya , na u ita uri muthu o ṋetshedzwaho ndaela ya u unḓa a badele masalela a u unḓa . 
U khwaṱhisedza u dzhenelela ho fhelelaho na mvelephanḓa yo livhaho kha thandululo , mupfumedzanyi u linga u tenda u shandukiswa ha zwigwada kha maimo azwo : a dzhia tsheo kha nḓila ya u shumana na mafhungo , a dzhia tsheo ya u khethekanya zwigwada u ya nga miṱangano nga hune a vhona ngaho , u sedza madzangalelo a tshigwada na ndavhelelo dzatsho , hu si vhuimo ( zwi amba , he vha ima hone ) ; u bveledza khetho dzoṱhe dzi konadzeaho na u dzi rekhoda ; u ṱuṱuwedza vhuṱumani na u rengiselana , sa tsumbo , u kona u thoma kiḽiniki ya u rumela na mabunga fhedzi rinngini ya dzithekhisi kha IDP i tevheklaho ha dzheniswa ha u dzula vharengisi na kiḽiniki ya zwoṱhe ; ha fhaṱwa kha zwine zwa khou tendelaniwa  . 
Hu na maluvha mararu a mivhala yavhuḓi . 
A huna muthu ane a ḓo shumisa tshikwekwete tsha vhureakhovhe kana tshiṅwe tshikwekwete kha zwiṅwe nga nnḓa ha musi ho bviswa ḽaisentsi ine ya vha na thendelo arali muṋe wa tshikwekwete a na thendelo ya u rea khovhe . 
Tshifhaṱo itshi tsho shumiswa nga nnḓu ya khanedzano ya Nnḓu ya Vhurumelwa ( miraḓo ya Vhaindiya ya Phalamennde ya Nnḓu Tharu ya 1983 ) u swika nnḓu yavho kha tshifhaṱo tshiswa tsho ṱumetshedzwaho i tshi fhela nga 1987  . 
Minisiṱa idzo dzo dovha dza hweswa uri dzi shumane na nyimele dza ikonomi ya matshilisano ine ya sumbedzisa u vha tshone tshiko tsha u ṱhaselwa uhu , uri mafhungo aya a kone u tandululwa nga nḓila yo teaho . 
Page 3 Musi hu tshi khou toliwa iyi bodo ya u phadaladza ya tshifhinganyana yo wanala I songo tsireledzea vhunga yo vha I songo lodelwa  . 
Kha vhaṅwe ndi vhukoni vhu ḓaho nga mvelo , u fhira vhaṅwe  . 
Phurosese ya CBP i khwaṱhisedza zwauri miraḓo ya tshitshavha i na kuvhonele kwo fhambabanaho malugana na mveledziso dzavho nahone kuvhonele uku vha ku ombedzela nga maanḓa  . 
Mudededzi vha ṋea vhagudi zwa u vhalela . 
Naho zwo ralo , vhathu vhoṱhe ṋamusi vho lavhelesana na khombo ya uri zwivhangalelwa zwenezwi zwi swika hune zwa fhiriselwa phanḓa nga miṅwaha minzhi , arali ha sa vha miṅwaha ya fumi , zwi tshi khou vhangwa nga vilili ḽa zwa ikonomi ḽo ambarelaho ḽifhasi loṱhe . 
Page 8 Vhawelideli a vho ngo tea u shuma vha songo ambara dzihelimete , dzigilafu na zwiambaro zwa u vha tsireledza  . 
U ṋea zwi pfalaho uri zwo kuvhanganywaho zwo vhekanywa hani . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Mulayo wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wa 2017 uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Ndingo ya madzinginywa a khwiniso kha mulayo wa zwa masheleni u khwaṱhisedza i bvela phanḓa na u tshimbilelana  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya tshigwada na ya kiḽasi , a tshi dzinginya vho ṱhoho dza mafhungo khathihi na u bva na mihumbulo . 
Dzudzanyani nga u ṱola mupeleṱo na ndongazwiga . 
Tshiṱirathedzhi itshi tshi hudza nndwa ya u lwa na vhugevhenga ho dzudzanywaho na u imisa u hulela ha u dzhena hu siho mulayoni kha shango ḽashu nga zwigwada zwa zwigevhenga zwo dzudzanyiwaho zwa vhabvannḓa  . 
Mulayo muthihi wa Phalamennde u langaho mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi u a ṱoḓea  . 
Kha vha ise fomo kha mufha ṱi uri a ḓadze Ndima i arali hu nnḓu ntswa . 
Muhasho wa zwa Muno u khou ita garaṱa dza smartID dzine dza ḓo imela bugu dala ya ID . 
Iyi ṱhoḓisiso a i kwami vhuṱudzeṱudze ho vhonwaho kha mulayo u langulaho dziṅanga dza sialala ; ngauri zwi nnḓa ha tshikoupu . 
Mvusuludzo dzi itwa musi ho badelwa  . 
Marangaphanḓa U linga ndi maitele o dzudzanywaho ane a ḓo dzula a tshi khou itea hu tshi topolwa , u kuvhanganya na u ṱalutshedza mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi , hu tshi khou shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u linga . 
Nga tshifhinga tshavho tsha ofisi , Vho Motsepe vho zwi kona u thoma tshiimiswa itshi tsha ndeme sa tshipiḓa tsha BRICS nahone vha shuma sa mudzulatshidulo nga vhudzivha . 
Tshumelo khulwane ya GCIS ndi u ṋetshedza mafhungo a muvhuso a vhukuma nahone nga tshifhinga kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe nga nḓila dza vhudavhidzani ha nyanḓadzamafhungo kana vhu si ha nyanḓadzamafhungo . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na mulayo u shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa , u swikela Khomishini na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya vunḓu dzi tshi fheliswa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayotewa ntswa . 
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo musi a tshi ṅwala , tsumbo , zwitatamennde , mbudziso na malaeli . 
Nga u tendela khamphani itsh iḓiimisa nga yoṱhe vha pfe vho vhofholowa u tshenzhela thekiniki ntswa na thekinolodzhi na u ṋetshedza tshumelo dza khwiṋe nga mutengo wa fhasi  . 
Muthu ane a vha na vhutshivha a sa vhavhaleli  . 
U ita ndovhololo ya maipfi a no elana hu tshi shumiswa pfalandoṱhe dzo gudiwaho . 
Maṅwe mafhungo ri tshi ya phanḓa a ḓo ḓivhadzwa nga Minisiṱa wa Gwama kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama  . 
U dzhenisa maipfi kha tshitatamennde tsho fhambanaho na zwe zwa ambiwa kha tshipitshi ; kana u shumise maipfi au kha tshirendo uri u pfesese maipfi zwavhuḓi . 
Nangani nyito yo teaho ṋefhungo wa fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe i tshi bva zwitangeni . 
Vhashelamulenzhe vha vha eletshedzi vha zwa thekiniki vha nga thusa kuitele nga u ṋetshedza mihumbulo yo teaho kha kuitele , hu si na u dikitheitha mvelelo  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa vhuṱanzi vhunzhi nga ha musi zwi tshi dzhiiwa zwo tea  . 
Zwi a leluwa u vhala tshileme tsha tshifanyiso tsha tshikalo tsha bafurumu u fhirisa kha tshikalo tsha vhukuma . 
U ṱalutshedza nyolo . 
Mushumo wa muvhuso na vhafaragwama ndi u ṋetshedza phulufhedziso dza ṱhoḓea u itela uri mbadelo dzi kone u badelwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku , u itela uri kubadelele ku tshimbile zwavhuḓi  . 
Tshithu tsha ndeme malugana na u dzhia tsheo yavhudi ndi u pfesesa  . 
Vha humbule uri hu na mbadelo ya u shandukisa  . 
Tsha u thoma , zwa u saukanya ikonomi khulwane yapo na ya ḽifhasi zwo ambeswa nga hazwo khathihi na u ḓisa maṅwe madzinginywa a nga ha u ṱanganyiswa ha zwa masheleni na zwa ikonomi ṅwaha u ḓaho na u fhira nga ngomu kha ikonomi ya ḽifhasi . 
Vha tea u ita iṅwe khumbelo musi ine vha vha nayo i si tsha vha mulayoni . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha Muvhigo wa Nyimele dza Vhushai we wa bvisiwa nga vha Mbalomabalo Afrika Tshipembe na uri i ḓo amba nga hawo  . 
Rekhodo dzine dza dzula dzi hone : Rekhodo dzine dza nga swikelelwa hu si na uri u thome u ita khumbelo zwi tshi ya nga Mulayo sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA  . 
Kha vha dzhie tsheo ya fhethu hune ha ḓo vha na tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli . 
Nga themo iyi vhagudi vha ḓo : pwashekanya nomboro vha tshi shumisa vhuimo ha nomboro pwashekanya nomboro vha tshi khou shumisa muandiso wa 10 ; na pwashekanya nomboro ya vha kha phere dza nomboro , tsumbo . 
Kha mushumo muthihi wa asesimennde , u ṱanganya ngona dza asesimennde dzo fhambanaho , dzitekiniki na tshumiswa u asesa Maimo a asesimennde . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo SASSA  . 
Ngauralo ri tama u khoḓa miraḓo u bva kha madzangano oṱhe kha kushumele kwavhuḓi vhukuma  . 
Tshipiḓa itshi tshi fanela u ḓadziwa FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itwa ho imelwa muṅwe muthu . 
Vha songo litsha musi zwi tshi vho konda . 
Arali hu na miṅwe mishumo kana huṅwe fhethu ha mushumoni hune ha fhidzeswa , izwi zwi nga sumbedza uri hu na thaidzo  . 
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha uri musi ho awelwa na u ṋekedza muvhigo nga nḓila yo teaho , ri a livhuwa  . 
Maitele a nyolo a humbulela uri ndaka dza matheriaḽa dzo buliwaho dzo fushwa kha sia  . 
Vhurumelwa ha tshoṱhe ha 54 ho itwa nga vhurumelwa ha tshoṱhe ha rathi u bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe  . 
Nga ngoho ndi nyito ine vho ḓilugisele u i dzhia fhedzi musi vha tshi sinyuwa izwo zwi ṱuṱuwedza vhuḓifari havho , sa tsumbo , u ṱutshela kule na murangaphanḓa wa tshigwada  . 
Mushumo wa tshigwada na zwi humbulelwaho na u fhambanya katele tshitshavha kha u vhea zwisumbi na thagethe na u sedzulusa kushumele kwa masipala  . 
Vhashumi vha Tshumelo ya Pfunzo : Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo , vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo  . 
WUA i vhuswa nga komiti ndanguli  . 
Ngoho : Vhatshinyi vha shumisa u tamba nga zwipfi , zwihali kana u shushedza kha u kunda mufumakadzi  . 
Khumbelo dzi shumiwa nadzo nga murahu ha u ṋekedzwa . 
Musi Mulayo u tshi phasiswa , pfanelo dza vhathu dzo vha dzi sa dzhielwi nṱha , zwenezwo-ha ho vha hu sina ndeme ya uri Mulayo u anane na Ndayotewa  . 
Muhumbeli ane a vha wa Tshiimiswa tsha Muvhuso Ndi izwo zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa khou shumisa maanḓa a muvhuso kana u shuma mushumo wa tshitshavha zwi tshi ya nga Mulayo aZwidodombedzwa zwa muthu ane a khou humbela tswikelelo kha rekhodo zwi tea u ṋetshedzwa afho fhasi  . 
Khontseputi hedzi dzi nga kona u tikedziwa nga u rekhodiwa kha bugu dza nḓowenḓowe dza mushumo wa kiḽasini nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma muthu e eṱhe . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo o ḓikumedzela kha u vha nḓila ya ndulamiso yo ḓiimisaho , i sa dzhii sia kha vhatheli vha muthelo . 
Khaedu yashu ndi u vha Tshiimo tsha Mveledziso tsha ngoho na u wana nḓila dza u shumisa zwikhala zwi wanalaho kha sekithara dzashu dza ndeme , na hone hu si tsumbo ya muḓagasi fhedzi ye ya newa . 
Mukano wa Vundu la Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009 . 
Vha dzhiele nṱha tsedzuluso kana u ṱolwa ha mutakalo wa vhashumi , tsumbo , nga murahu ha u fhidza mushumoni vhege nna , na u dzhiela nṱha u kona u swikelela dzilafho ḽa fisiotheraphi , na zwiṅwe , sa zwo humbeliwaho  . 
Muoditha-Dzhenerala u na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka . 
Kha vha fhe mutevhe wa ndambedzo ye vha vhuya vha i wana i tshi bva kha NAC . 
I vhea zwipikwa zwa u imisa u engedzea ha thempheretsha dza ḽifhasi uri dzi vhe fhasi ha digirii mbili  . 
Hune miḓana ya vha kule na kule nahone i minzhi zwi tea u vha zwa ndeme u kuvhanganya miḓana u itela vhuimeli  . 
Ndi ngoho , ndi mafhungo a rekhodo ya vhukati ha 1995 na 2003 , ikonomi yo ḓisa henefha kha miḽiyoni nthihi na hafu ya mishumo miswa , na uri zwi vhonalesaho ndi mishumo ya henefha kha 500 000 nga ṅwaha vhukati ha 2004 na 2007 . 
Tshipholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa na vhanzhi vha tendaho kha zwa vhuloi  . 
DEA i nga dovha ya anḓadza zwipiḓa zwi si zwa tshidzumbe zwa thendelano ya u kovhekana mbuelo u itela uri tshitshavha tshi dzinginye mihumbulo hu u itela u thusa kha u dzhia tsheo havho  . 
Maanḓa na mishumo zwi amba maanḓalanga ane masipala wa vha nao kha u tshimbidza na u laula mishumo ine ya vha fhasi hawo na vhuḓifhinduleli vhune ya vha naho  . 
Mishumo yo dzudzanyiwa kha mavunḓu oṱhe na uri i ḓo katela u vhala na nga nyambo dzapo , u anetshela zwiṱori na u amba na vhathu vha tshi khou ṱuṱuwedziwa , mutambo wa maipfi , zwifhinga zwa vhurendi na khanedzano dza bugu . 
U guda u peleṱa maipfi a fumi nga vhege o dzhiiwaho a tshi bva kha ngudo dza foniki . 
Mishumo ya Muoditha-Dzhenerala 188 . 
Fhedzi , vhuḓiimiseli uhu hu khou ongolowa u vha kha u phalala hu dzulaho hu ha maimo a nṱha  . 
U bveledza phanda ha saintsi ho ditika nga sisteme ya u sedzana tshavho na u amba nga mafhungo nga dzi khuvhangano na dzisemina na nekedzana vhorasaintsi nga vhugudi ha thodisiso ha ntha vhudokotela mashango matuku a fanaho na Nordic a tda mbekanyamushumo dzi tshi tea u sedzuluswa nga dzitshaka dza mashango a nnda  . 
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma nga murahu ha u khethiwa , kana musi zwo tea uri hu ḓadziwe tshikhala , vhusimamilayo ha vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na MuthusaMulangadzulo u bva kha miraḓo yaho . 
Thimu i shumaho kha muvhuso yo vhiga kha Komiti yo Imaho kha Vhusevhi uri a huna vhuṱanzi ha uri Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha wo badela u fhaṱwa ha nnḓu dza Muphuresidennde . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a dzhia iḽi ḽiga , tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS a i nga tevhedzwi nahone Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho i ḓo dzhia tsheo . 
Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Nga murahu ri ḓo fara Khetho dza vhuṋa  . 
Ri dovha ra pfa ro hudzwa nga u vha hone ṋamusi ha Mufumakadzi Vho-JannTurner , ṅwana wa Vho-Rick Turner vhe vha vhulahwa nga vhavhulahi vha apartheid miṅwaha ya 30 yo fhiraho  . 
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa tshifhinganyana i tea u itwa ho sedzwa mugaganyo wa muholo u theliswaho u eḓanaho na muholo wo fhelelaho kana mbadelo yo swikelwaho ho sedzwa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo  . 
Dzhenela miṱangano ya Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka . 
Zwivhumbeo zwa Luambo na milayo na kushumisele Awara 1 ( ṱhanganelano na u vhala zwi khagala ) Vhushaka ha ṋefhungo na tshiitwa kha ḽiiti na maṱaluli kha zwivhumbeo zwa fhungo . 
Tsheo nga Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ya u khethekanya Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho ya Musina-Makhado ngei kha Dzingu ḽa Vhembe ḽa Limpopo , na u ṋea Ṱhanziela ya Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Ikonomi ḽa Limopopo yo tendelwa nga Khabinethe . 
Zwe vha ṋetshedza zwo thusa vhukuma  . 
Muthu u tea u fhira kha munango wa vhutsireledzi  . 
Phumudzo u shuma awara tharu , ngeno Rendani a tshi shuma awara nthihi . 
Khosi i nga vhetshela thungo khathulo ya Gota ngeno Khosi Khulwane i tshi nga vhetshela thungo tsheo ya Khosi  . 
Misumbedzo yo ḓalaho vhumvumvu ya mvelele dzo fhambanaho na u kovhana vhufa hashu ho pfumaho zwo ita midzinginyo shangoni ḽashu ḽoṱhe . 
Iṅwe thandela ya themamveledziso ine ya vha na khonadzeo khulwane ndi u bida ha Afurika Tshipemmbe kha u swielela mashango a malo a Afurika kha zwa theḽesikoupu ya radio ya Square Kilometre Array  . 
Kha ṅwaha wo fhiraho , ro dalela mivhundu minzhi , zwikolobulasi na dzisababu  . 
Kha vha vhudzise uri ndi dziṅwe khamphani dza mabisi dzifhio dzine vha dzi ḓivha na uri ndi bisi ifhio ine vha ṱoḓa u tshimbila ngayo  . 
Tsivhudzo ya nyito dza u linga dzi si dza fomaḽa : U ṅwala : U ola zwifanyiso u amba mulaedza tsumbo nga tshenzhemo yau . 
Mbadelo dzi nga itwa maḓuvha a sa fhiri 121  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe u tandula shango ḽashu ḽi takadzaho ḽa manakanaka , nga u ita zwenezwo zwi thusa uri vhathu vha dzule vhe na mishumo nahone hu khou tikedzwa zwibveledzwa zwapo . 
Ngomalungundu yo vha i tshi dzhiwa sa philamisevhe ya Vhavend(a  . 
U kopolola maipfi na maḽeḓere na dziphatheni . 
Vhuvhili havho vha tea u vha vho tendelana u malana . 
Khethekanyo ṱhukhu ya 1 a I thivheli muraḓo wa muvhuso kana zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu yeneyo u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya u wana ine ya ṋetshedza- a khethekanyo ya zwine zwa takaleleswa hu tshi ṋetshedzwa dzikonṱiraka ; na b tsireledzo kana mveledziso ya vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha kale zwi tshi khou itiswa nga tshiṱalula tshi si kwatsho  . 
Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Tsha vhuraru , mushumeli munwe na munwe wa muvhuso u tea u vha na thalukanyo ya dziaho nga zwo kutelwaho na u ri ndivho ya Ndayotewa sa ndila ya u tshimbidza na u laula tshiimo tshi re hone shangoni ndi zwifhio  . 
Goloi yo fhedzaho miṅwaha miṋa i sina ḽaisentsi ya badani i ḓo thuthiwa kha mutevhe wa goloi dzine dza vha badani  . 
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa , na uri u tea u ta mutheo wa lushaka wa zwa vhupholisa , nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vunḓu na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza mavunḓu  . 
Naho hu na u timatima ho sikwaho nga mveledzo dza maraga wa ole , kuvhonele kwa tshanduko ya mitengo i dzula i tshi takadza  . 
Nyiledzo a dzi koni u tinyea na uri zwi ḓo dzula zwo ralo u swika tshiimo tshi tshi fhira  . 
Musi ri tshi elelwa matshudeni aya a miṅwaha yo fhiraho ri na mulaedza wa uri ḓora ḽa mbofholowo na nḓivho zwi duge nga maanḓa kha dzimbilu dza vhaswa vhashu . 
Mulayotewa wa vunḓu u nga ṱoḓa uri mukhomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso . 
Na mapa u bvaho tshitshavhani i tea u sumbedza vhuhulu ha u shumisea  . 
Nga u angaredza , arali hu na tshifhinga tsho linganaho , vhaṱoḓisisi vha ḓo wana mafhungo a ndeme nga u ita dziinthaviwu nga muthihimuthihi  . 
Muvhigo wo bvaho afho wo khwaṱhisedza zwithu zwe nga ngoho ra vha ri tshi khou vhilaela ngazwo  . 
Uri vha tendelwe u reila tshiendedzi kha bada ya nnyi na nnyi vha tshi khou endedza thundu , thundu ya khombo kana vhaṋameli Afrika Tshipembe , vha fanela u vha vha na phemithi ya u reila ya purofeshinala ( PrDP )  . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo hafhu ya mulalo na vhudziki nga murahu ha migwalabo Ḓoroboni ya Lichtenburg na tshikolobulasi tsha Blydeville , ngei kha Masipala Wapo wa Ditsobotla , Devhula Vhukovhela . 
Ndi vho nnyi vhane vha shela mulenzhe kha CBP ? 
Mashudu mavhuya i nga langea nga dzilafho nahone vhathu vhanzhi vha tshila vhutshilo ho ḓoweleaho . 
Naho zwo ralo , mafhungo a u shaya mushumo a wanala a tshi lemelesa vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani , vhaswa na vhathu vhane vha vha na vhuholefhali . 
Kha vha dalele Muhasho wa Vhuendi wa Vunḓu  . 
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo  . 
SEP : Mutengo muthihi wa u bvisa  . 
Ni mushumi wa Suphamakete ya Makana  . 
Vhadzheneli a vho ngo tea u tou dodombedza zwoṱhe , vha tea u fha manweledzo a uri a ḓo vha o tou itisa hani na uri a ḓo vha a na mini  . 
Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri goloi dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwe . 
Kha vha ri vha muduba wa i B vha bvele nnḓa vhoṱhe  . 
Mishumo ya Vhadzulatshidulo vha Nnḓu i katela u : Konanya mishumo ya Komiti Dzudzanya mivhigo nga ha mulayo Konanya mishumo ya vhulavhelesi ya Komiti Netshedza thikhedzo ya poḽitiki na ya maano a vhuṱali kha Vhatshimbidzi . 
Vhadededzi vha tea u bveledza zwikili zwa zwiṱirathedzhi zwa u vhala na u ṅwala u itela u bveledza vhagudi vhane vha ḓo vha vhavhali na vhaṅwali vha vhutshilo hoṱhe . 
Vhana vhane vha vha na milomo yo pharuwaho a si kanzhi vha tshi vha na thaidzo dza u mama  . 
Tshifhinga tsho tambiseaho tshi nga tsimu ya shubi u shumisa zwiga zwa u vhala zwavhuḓi zwiḓevhe kha maipfi maambiwa  . 
Nyito ya u Linga ha Fomaḽa ya 2 : Muṅwalo U vhumba maḽedere maṱuku a 20 zwavhuḓi zwi tshi tevhedzela vhuhulwane na fhethu , ndi u ri a thoma a dovha a fhelela fhethu ho teaho . 
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS , hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe o wana nḓivhadzo ya muṱangano na maṅwalo oṱhe u ḓo , ḓivhadza Muofisiri Muhulwane nga ha ṱhoḓea dza muṱangano . 
Ndi dzula kha tshitizi tsha vhu4 . 
Khaedu ine mulanguli muṅwe na muṅwe a khou tea u i khwaṱhisedza zwenezwo ndi ya uri ḽevele dza ṱhuṱhuwedzo dzi dzula dzi nṱha vhukati ha vhashumi  . 
Nga Vho-Makana vha tshi vhudza Vho-Tshobe  . 
Kha ri sedze uri bugu i khou amba nga mini . 
Phemithi a i tendeli mbambadzo ya nnḓa ya mananga a Tshugulu  . 
Nḓila ya u pulana he ha bveledzwa kha gaidi iyi ho ḓisendeka kha mirando ya u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi ( kha vha lavhelese Bogisi 1 )  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha zwiko zwawo zwine wa vha nazwo , u itela u swikelela pfanelo hedzi dzoṱhe . 
Izwi zwifhinga kana zwikhathi zwo lugela vhareili vha dzit ( hirakha vhane vha vha vho farakanea lune vha kundwa u ima masiari  . 
Vhathu vha tenda uri arali dzikhasitama dzi tshi divha nga ha maimo a tshumelo ane a vha hone , dzi do ita khaedu kha vhanetshedzi khathihi na u tutuwedza uri hu vhe na ndisedzo yavhudi ya tshumelo  . 
U amba nga ha zwivhuya zwi waṅwaho nga muinthaviyuwiwa na u kovhekana mihumbulo na kilasi kana tshigwada . 
Vhulapfu ha Tshifhinga swika kha 10 nga kha 50 . 
Minisiṱa Vho Motsoaledi vho ri zwazwino vhalwadze vha ṱoḓaho u swika 400 000 vho ḓiṅwalisela mbekanyamushumo dza u swikela mishonga u bva fhethu hune ya dzhiiwa hone hu fhiraho 1 000 , ho katelwa na kiḽabu dzine dza khou tendelana na maitele , fhethu hu khou shumelwaho zwa mutakalo , madokotela vha lafhaho malwadze oṱhe na dzhikhemisi dza phuraivethe . 
Vhalani tshiṱori , ni fhindule mbudziso 2-8 . 
Vhathu vha ṱangana na khovhakhombo ntswa na mitsiko nga nṱhani ha tshutshedzo dzi elanaho na kilima kha tsireledzo ya zwiḽiwa na u wanala ha zwiko zwa maḓi  . 
Khomishini yo no tou vha tshiimiswa tsha zwa mulayo tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tshi ḓivheaho kha dzitshakatshaka  . 
Musi ho no ambiwa na u ita zwoṱhe , ho itwa madzinginywa na themendelo dzi si gathi  . 
Zwiṱori zwoṱhezwoṱhe zwi na phara nahone phara iṅwe na iṅwe i amba nga ṱhoho yeneyo nthihi . 
No guda uri mapfanisi a re kha nyito i re kha tshifhinga tsho fhiraho a vhona na nga -o . 
Na vhone vha ḓo wana heneyo nḓivhadzo  . 
Kuvhonele kwashu kwa zwino ndi uri havha vhathu vha khou lovha vha sa athu u bvisela khagala thaidzo edzi  . 
U ita uri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhe Ḓuvha ḽa Mandela kha vha pembelele vhutshilo ha Vho Madiba na zwe vha ri siela nga nḓila iyaho phanḓa ine ya ḓo ḓisa tshanduko ya tshifhinga tshilapfu  . 
Khoniferentsi ya lushaka ya vhomadzhisiṱiraṱa nga Muhasho nga Khubvumedzi 2007 yo dzhenelelwa nga vhurumelwa vhu fhiraho 500 , hu tshi katelwa vhahaṱuli vhahulwane , madzhisiṱiraṱa , Minisiṱa na vhaofisiri vha vhulamumukanyi u bva kha mashango a SADC , zwo ambwaho kha iṅwe ya khomishini dzayo ndi mushumo wa ndeme wa vhurangaphanḓa ha sialala kha u ṱuṱuwedza vhuthihi ha tshitshavha na u tandulula khanedzano . 
Fulufhelo la vha Public Service Commission ndi la u ri bugwana iyi i dodombedzaho milayo ya vhudifari i do vha tsumba-ndila yo teaho kha u kunguwedza u fulufhedzea na u thonifhea mishumoni yavho , ya dovha ya dzikusa dikitela kha rothe u ri ri sike mvelele ya u lwa na vhuada hothe fhano Afrika Tshipembe  . 
U ṅwala mafhungo mararu mapfufhi u bva kha mugudisi . 
Muhulwane wa Vhahaṱuli na ṱhoho dza madzingu a ndaulo vha fanelaa u dzhia maga a pfalaho kha zwishumiswa zwi re hone kha u ṋanga muofisiri wa u tshimbidza wa khothe ya ndinganyiso kha sia ḽine a vha na maanḓa khaḽo ; na b hu si na u lenga , kha vha ḓivhadze Mulangi- Dzheneraḽa wa Muhasho nga muhaṱuli muṅwe na muṅwe , madzhisiṱirata kana madzhisiṱiraṱa muṅwe o fhedzaho khoso ya vhugudisi sa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 31 4 na 5 kana o ṋangiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 . 
Ri tea u tou bula fhedzi mvelaphanḓa ya khetho dzashu dza zwino u sumbedza izwi  . 
U pfesesa na u shumisa maiti o leluwaho hu tshi ambiwa . 
Mbuelo na khaedu : U thomiwa ha komiti ṱhukhu dza wadi dzangano ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo ṅwaliswaho nga fhasi ha milayo ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe , nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe  . 
Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho , muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho , tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso  . 
UN yo tendela u thomiwa ha u shuma ha Thandela ya Afrika ya Magondo o livhaho kha Vhuḓilangi  . 
Vhathu vha a badelwa kha mishumo ye vha ita kha u thogomela zwishumiswa zwavho zwa mupo . 
Khophi ya thendelano ya u thoma , ḽi ṅwalo ḽa deeds of servitude , khadzimo , nz . 
U ṅwala tshiṱori zwi tshi langwa nga zwifanyiso zwi re kha ndugiselamushumo . 
Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi , hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo , na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka . 
Kha ya vhanna ? 
Khasho dzi ḓo langula tshumelo dza analogo na dza didzhithala kha tshifhinga tsha u rathela kha u fungwa huvhili uhu hune ha khou anganyelwa kha miṅwaha miraru hune siginala dza analogo na didzhithala dza ḓo vha dzi tshi khou shuma khathihi . 
Musi mugudi a tshi kona u vhala , a nga kona na u ṋea vesheni yo tou ṅwalwaho , fhedzi u tea u kona u vhudzisa-vho na mbudziso nga nga mulomo ( orala )  . 
MULAYO : Arali maimo a tshumelo o fhulufhedziswaho a songo ṋetshedzwa , vha tea u humbelwa pfarelo , u ṋewa ṱhalutshedzo nga vhuḓalo na ndulamiso yavhuḓi nga u ṱavhanya  . 
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo  . 
Ha vuwa zhalinga , mipaini ya swa i songo swa  . 
Arali ha vha na tshikhala kha komiti ya wadi nga ṅwambo wa u litsha ha muṅwe muraḓo , Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u zwi sia kha masipala u sedza nḓila ine tshikhaala tsha nga ḓadzwa ngayo  . 
GEMS i dzula i na ndugelo dza vhuṋe ha maṅwalo , luswayo lwa thengiso , zwithivhelwaho kha thengiso na miṅwe milayo i elanaho na ndaka ya muhumbulo kha zwiteṅwa zwoṱhe zwa webusaithi hu tshi katelwa nyolo nyangaredzi na zwifanyiso , hu si zwone fhedzi  . 
Mutsiko wa dzithanga u ita uri vha dzhenelele kha mikhwa ya khombo sa zwa dzigennge , tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi na mishumo ya vhugevhenga  . 
Hezwi zwi toda uri hu vhe na u bvelaphanda na maitele a u pima hu tshi angaredzwa na u pima vhadzulapo , mita yavho na vhaimeleli vhavho  . 
Musi close corporation i si tsha ita vhubindudzi , i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database . 
Nyambedzano dza adzhenda dza dzitshakha dzo fhambanaho dzo ita uri hu sainwe mimemorandamu ya pfesesano na thendelano . 
Mushumo uyu u katela-vho na u sedzulusa zwo swikelelwaho , kana u kundelwa ha mbekanyamushumo dza Muvhuso  . 
Phurofaili ya mugudi nga huṅwe ndi rekhodo i re na mafhungo nga ha mugudi  . 
Hoyu mutambavhukati a re na miṅwaha ya 23 u na matambele a no fana na a Kaka na maanḓa a fanaho na a Davids . 
Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ḓivhadza tshipiḓa tsha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha vhuṱambo . 
Khethekanyo ya 31 ya Mulayotewa i dzhiela nṱha pfanelo dza tshitshavha na zwigwada dza mvelele tenda pfanelo dzenedzo dza sa shumiswe lune dza lwa na mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo . 
Arali dokotela a ṱola kana u lafha muṅwe vhulwadze vhune a humbulela uri o vhu wana mushumoni , dokotela u fanela u vhiga mulandu kha mutholi na kha Tshipikiṱere Muhulwane  . 
Vha ṋetshedze iyo khaṱhululo kha DIO nga kha zwidodombedzwa zwa vhukwamani kha uyu manyuaḽa . 
Pfano idzi dzi amba zwauri Afrika Tshipembe li do shuma u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa zwa mupo  . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea nga u ṱavhanya kha sina u badela dziṅwe mbadelo  . 
Pfanywa ndi maipfi a no amba zwi no fana , kana zwi no yelana , na zwa maṅwe maipfi . 
I tea u vha tsheo ye ya dzhiwa hu tshi tevhedzwa maitele oneone a tshitshavha  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Milayo ya Vhudavhidzani ha ṱhingo ha Dzitshakha ( dziITR ) , Dubai 2012 , dzo sedzuluswaho Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa  . 
Arali muthu ane a vha nga fhasi ha khophorethivi a tshi dzhena kha konṱiraka a tshi khou shumisa dzina ḽa khophorethivi phanḓa ha musi khophorethivi i tshi redzhisiṱasiwa , muthu uyo a nga vha na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo bvelela  . 
Vho ṱanganedzwa kha khetho dza vhuphuresidennde dzi re na mulalo na ṱhonifho yo sumbedzwaho kha ndayotewa  . 
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109 , kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela , Mulangavunḓu wa vunḓu , nga mulevho , u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo , kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela . 
Khomishinari wa Ndondolo ya Vhana )  . 
Naho hu na u takalela uri Mulayo wa zwa Vhuloi wa Malawi ndivho yawo ndi u tsireledza vhathu kha zwithu zwa vhuloi zwi re na khombo , vhaṅwe vho amba uri Mulayo a u tsha tshimbilelana na tshifhinga . 
Sa tshiimiswa tsha phurofeshinaḽa , EDCSA i ḓo langa na u lavhelesa kutshimbidzele kwa phurofeshinaḽa kha vhashumi vhane vha shela mulenzhe kha vhurangeli ha mveledziso ho fhambanaho . 
Nga murahu ha musi ho kwamiwa vhathu vhanzhi kha shango lothe , ho fariwa nyambedzano nga muvhigo wa LANGTAG kha khoniferentsi khulwane ya lushaka nga la 29 Fulwi 1996 phanda ha musi hu tshi bviswa phindulelo ya u fhedza nga Thangule 1996  . 
Zwenezwo SALGA na vhaeletshedzi vhayo vha mulayo kanzhi vha eletshedza uri hu songo ṋewa mishumo miṅwe komiti ya wadi  . 
Nḓila ya 2 ya thandela yo ṋewa afho fhasi  . 
Thandela i na khonadzeo ya nḓisedzo ya muḓagasi wo kunaho une wa bveledzwa maḓini nahone u sa ḓuri wo ṱunḓiwa u bva nnḓa u itela u swikela ṱhoḓea dza DRC , Afurika Tshipembe na mashango a tsini . 
Vhapondwa na zwigevhenga vha tea u tendelwa u wana ngeletshedzo ya mulayo kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tsengo . 
Ndima ya 2 ya Ndayotewa ya 1996 khayo hu na Mulayotibe wa Pfanelo wa Afrika Tshipembe  . 
Kha ri ite mutingati u itela u fhat ( a na u vhulunga luambo na maitele ashu sa Vhavend(a  . 
U fhindula mbudziso nga ha girafu ya zwifanyiso . 
Khabinethe i ṱangedza u ṋetshedzwa ha Habu ya Vhaswa vha Beaufort West , ngei Kapa Vhukovhela nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , i ṋetshedzaho tshomedzo kha vhaswa , hune vha ḓo kona u ḓi manḓafhadza . 
U bva zwenezwo , vhashumisi vho sumbedzisa ḽevele ya u fushea zwihulwane , nga zwoṱhe , tshiimiswa na zwi re ngomu  . 
Vha vhona u nga aya maitele , ane a fana na aa a wili dze dza vha dzi hone fhasi ha mulayo wa Roman-Dutch , a tea u dzheniswa kha Mulayo wa Wili ( 7 wa 1953 ) ? 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila . 
Nga tshifhinga itshi tsho tevhelaho , lwa u tou thoma nga murahu ha dimokirasi , mishumo minzhi yo vha hone u fhira vhathu vhaswa vha dzhenaho kha maraga wa mishumo , zwenezwo zwa fhungudza phimo ya u shaya mishumo u bva kha phesenthe dza 31 nga 2003 u ya kha phesenthe dza 23 nga 2007  . 
Bodo zwazwino a ina zwiko zwo teaho na u sa vha na vhukoni  . 
Mveledziso ya vhathu ndi ya ndeme kha u takulela nṱha tshibveledzwa na u vha na mafulufulu nga maanḓa  . 
Vha nga dovha vha ri founela kha 0860 00 4367 u wana khophi ya fomo . 
Hoyu ndi muhanga wa mbekanyamaitele une wa ḓo dededza tsedzuluso nga vhuphara ya mupfuluwo na vhuṅwe vhusimamulayo vhu elanaho . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋne wa goloi u vhona u ri goloi i itwe ndingo . 
Thuso ya muvhuso i hone - sa tsumbo , vhugudisi vhu nga nekedzwa kha zwithu zwi ngaho sa u thivhela mukumbululo wa mavu , u khwinisa fhethu ha pfulo na u khwinisa zwifuwo . 
U ya nga Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhugevhenga ndi nyito yo itwaho mupondwa nahone vhu sedzesa nga maanḓa kha u lulamisa vhuṱungu he ha pfiswa mupondwa na tshitshavha  . 
Vhashumelavhapo vha zwi dzhiela nṱha vha sala murahu mulandu uyo , zwa wanuluswa uri nangoho hu khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali . 
Tsireledzi ya tshifhinganyana i themendelwa kha zwimela zwe ndingo dza hone dza szhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha . 
Pfanelo dzoṱ he dza mikhwa na dziṅwe pfanelo dza Government Communications and Information System kana tshiṅwe tshivhumbiwa tsha zwa mulayo tshine mafhungo atsho a vha hone kha iyi website fhedzi nga nnḓ a ha thendelo , ndi pfanelo dzine dza vha na muṋe wa mafhungo . 
Datumu ya u valelwa na datumu yo dzinginywaho ya muaro ( arali i hone )  . 
Vhaofisiri vhane vha ṱanganedza vhathu vha ḓo pfumbudziwa u shumisa Luambo lwa Zwiga u itela uri vha kone u davhidzana na vha ṱodaho u thuswa vhane vha vha na vhuholefhali ha u sa pfa  . 
Rekhodo dzine dza elana na kushumele kwa arali vha tshi khou humbulela uri ndi zwipondwa zwa mbambadzo ya vhathu  . 
Kuṱari kwo tshimbila hani ku tshi bva kha tshipuka tshiṅwe ku tshi ya kha tshiṅwe ? 
Khabinethe i fulufhela uri ndi nga kha vhubindudzi hashu kha pfunzo sa shango hune ra ḓo kona u ita mvelaphanḓa kha u tandulula khaedu tharu dza u shaea ha mishumo , vhushai na u sa eḓana  . 
Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine  . 
Mushumo wa vhuraru wa u ḓiimisa nga woṱhe ndi khwaṱhisedzo ya uri maitele a hone a u tandululi phambano  . 
Nzulele i ḓo kwama u sudzuluwa ha vhashumi , nga maanḓa khethekanyo dza vhorathekeniki vha re na zwikili zwa nṱha , vhorasaintsi , vhainzhiniara na vhalanguli  . 
Maitele na matshimbidzele a ndivhadzo iyi a tea u talutshedzwa  . 
Izwi zwi itwa kha Khothe ya Ndondolo . 
Mihasho ya Vhukati , nga maanḓa wa Mapholisa , Vhupileli , Vhutsireledzi ha Shango , wa Muno , Mveledziso ya Matshilisano na miṅwe vha ḓo dzhenelela nga huhulu nga murahu ha madalo a Muphuresidennde vha tshi khou shumisana na muvhuso wa Vundu na mimasipala . 
Bono ḽiṅwe na ḽiṅwe musi ḽi tshi fhela hu fanela u vha na ndungiselo ya tshiṱeidzhi . 
Ndivho yo lavhelelwaho i nga khwathisedza u setsha  . 
Ngauralo , vhadzheneli vha ṱutuwedzwa u lugisela khoso hu tshe na tshifhinga nga u dzudzanya thandela yo ḓisendekaho nga tshenzhemo yavho sa miraḓo ya Komiti ya Wadi uri vha kone u i shumisa nga tshifhinga tsha asesimennde sa tsumbo  . 
Izwi zwi katela vhane ra vha thusa , kushumele kwashu na zwine ri nga ita na zwine ri nga si kone u zwi ita u ya nga vhuḓifhinduleli hashu sa nḓila ya u lulamisa ya vhatheli  . 
A ri nga tendeli u rwiwa ha vhathu , nga maanḓa vhakegulu , vha tshi pomokwa uri vha khou lowa  . 
Mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulumi yo sikiwa uri i thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho kandeledzwa vhane vha wela kha Vharema , makha ḽadi na Maindia uri vha renge mavu kana tshomedzo dza vhulumi dzo itelwaho zwa vhulimi fhedzi . 
Vhudzani khonani yaṋu zwine na ita nga tshifhinga tshenetsho . 
Arali vha kundelwa u ya u dzhia giranthi yavho lwa minwedzi miraru giranthi yavho i nga fheliswa  . 
Ri tshi sedza murahu kha miṅwaha iyi a fumbili , ri ḓo tenda uri zwa zwino masiandaitwa a lufu lwavho , milaedza yoṱhe yo pfesesiwa nahone , nga ngoho , o engedzea  . 
Ni nga shumisa maipfi a tevhelaho uri a ni thuse . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhabadeli vhoṱhe vha mithelo u isa fomo dzavho dza mithelo ya mbuelo ya ṅwaha u bva nga dzi 1 Fulwana 2016 . 
Kha vhashumi , tsireledzo ya mushumo wavho i bva kha u kona u kunga vhubindudzi kha mabindu avho , nahone arali vha sa bindudzi kha mabindu a muvhuso , hu si kale a a wa vha a lozwa  . 
AFS ) na dzone dzi a wanala  . 
Thero dzi sumbedzisa Vhufa ha Afrika Tshipembe ( ha kale na ha zwino ) , phukha dza muno na zwe zwa swikelela zwitshavhani nahone a wela kha zwivhumbeo zwa mangwende zwa musalauno zwa ḽifhasi . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhatholi tsho themendelwaho nga Tshikimu . 
Tsumbo 1 : Muya wavhud(i wa mutingati , vhushaka havhud(i ha u shumisana na vhupo ha u thusana na ha tshiphurofeshena(la vhukati ha tshigwada tsha vhatholiwa u bva kha mirafho yo fhambanaho vhane vha shuma na nnyi na nnyi , vha d(o vha tsumbo yavhud(i kha vhadzulapo vhot ( he  . 
Kha vha dzhie vhukando : kha vha shumise tshikalo tsha mushonga wa tshithivheli kavhili arali vhana tshiṅwe tsha zwiga zwa ngafhadzo kana hu tshi khou thoma mukhushwane . 
Mulayo wa Tshitatisitiki ( Mulayo wa vhu 6 wa 1999 ) zwipiga 17 na 18 zwi sumbedza uri zwidodombedzwa zwine zwa go letshedzwa u itela mbalavhathu zwi go dzula zwi zwa tshiphiri , na uri vhathu vhane vha go dzhenelela kha u kuvhanganywa ha mafhungo vha fanela u thoma vha ita muano u vha na tshiphiri  . 
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738 . 
Nga 2014 , ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160 . 
Zwifareahonyana zwi re na magaraṱa a zwithoma ane a katela nomboro ya 1 . 
Nyimele dza vhulwadze ha muhumbulodzi shushaho dzi katela mutsiko muhulu wa muhumbulo , sikizofurenia , vhulwadze vhune muthu ha lengi u sinyuwa kana u takalesa , U sa Dzudzanyea ho Kalulaho ha Muhumbulo ( OCD ) , U vha na Mazhuluzhulu , U Thithisea ha Muhumbulo nga murahu ha Tshiwo ( PTSD ) na u sa dzudzanyea hu re vhukati . 
Mulangavunḓu khathihi na miṅwe miraḓo ya Khoro ya Khorotshitumbe vha shumisa maanḓa a khorotshitumbe nga- a u shumisa mulayo wa vunḓu kha vunḓu ; b u thoma u shumiswa ha milayo yoṱhe ya lushaka kha masia a mushumo e a tetshelwa one o sumbedzwaho kha Sheduḽu ya 4 kana ya 5 nga nnḓa ha musi Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi sumbedza nga iṅwe nḓila ; c u langula milayo ya lushaka kha vunḓu I welaho nga nnḓa ha masia a mishumo o ṋewaho kha Sheduḽu ya 4 na ya 5 , ndangulo ya hone ine ya vha yo kumedzelwaho kha khorotshitumbe ya vunḓu hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde ; d u bveledza na u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya vunḓu ; e u konanya mishumo ya ndaulo ya vunḓu na mihasho yawo ; f u lugisa na u thoma milayo ya vunḓu ; na g u ita mishumo miṅwe na miṅwe yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde . 
Malugana na ṅanga dza sialala , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i amba uri hu tea u vha na ndaulo  . 
Vhulapfu ha zwibveledzwa zwa nyengedzo ya u vhala a ho ngo randelwa sa izwi hu tshi bva kha lushaka lwa tshibveledzwa , u konḓa ha luambo na vhuimo ha u vhala ha mugudi . 
Vha tea u phasa ndingo yo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi wa 2000 , kha tshikolo tsho ṅwaliswaho ḽi nekedzaho ngudo  . 
Naa vhatshimbidzi vho gudiswa na u vha na vhukoni ? 
Khungedzelo ndi nḓila ya u aṋdadza bindu kana tshumelo ine muthu a i ṋekedza  . 
Huna phambano vhukati ha muvhuso  . 
Phurogireme iyi ya nga pfumba . 
Kha mulayo wa khonṱhiraka vhashumeli vha zwa mulayo vha anzela u humbelwa u ita mvetomveto dza thendelano  . 
Musi thendelo yo waniwa u bva kha SARS , khwaṱhisedzo i wanala nga murahu ha maḓuvhanyana  . 
U vhona uri zwigwada zwavho zwa vunu zwi khou tevhedza mikano ya vunu yo tendelwaho , u ya nga mbekanyamaitele ya muvhuso wa lushaka  . 
Vhugevhenga ha khakhathi vhu ḓo vha ho fhungudzea nga hafu , arali vhu songo fheliswa tshoṱhe  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha madzangano oṱhe ngei DRC u shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Lushaka dzo Katelaho , dzine dza khou tshimbidzwa nga Vho Edem Kodjo vho imela AU , nahone vha khou tikedzwa nga zwiimiswa zwa dzitshakha na madzingu . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha eletshedza  . 
Mulayo wa lushaka u tea u langa ndivho , maanḓa na mishumo ya tshumelo dza zwa vhusevhi zwi tshi katela tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa vhusevhi ha mmbi ya vhupileli kana tshumelo ya tshipholisa nahone u tea u ita uri- a hu vhe na u ṱanganelana ha tshumelo dzoṱhe dza zwa vhusevhi ; na b hu vhe na muthu zwawe ane a ḓo sedza kushumele kwa idzo tshumelo , ane a ḓo vha e tshipikiṱere o tholiwaho nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka hu na thendelo nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedziwaho ya Buthano ḽa Lushaka hu na voutdu dza u tikedza dzi si ho fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo yaḽo  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ḓo dzulela u khwinisa Tshitatamennde itshi tsha Tshidzumbe u itela u sumbedza u vhigela murahu kha murengi na khamphani  . 
Aya ndi maanea a sumbedzaho u imela ngoho u fhirisa u dzhia sia ; a ṱoḓa tshivhumbeo tsho lundwaho , ngeno a sa tei u ṋekedza magumo a re khagala . 
Vha mbo tshimbila vha tshi hwenya vha tshi livha tshiṱediamu , vha mbo ṱanganedzwa nga phosho ya mavuvuzela khathihi na nga phosho ya vhana vha no khou khuza . 
Nyengedzedzo ya tshikolodo tsha fhano hayani i bvela phanḓa na u sumbedza ṱhoḓea ya fhasi ya tshikolodo , khathihi na phaḓaladzo yo ṱanḓavhuwaho na ṱhoḓea ya tshikolodo tshi konḓaho tshi khou shumiswa nga dzibannga malugana na ḽounu miṱani na dzikhamphani  . 
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea kha thundu dzoṱhe dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱun ḓi  . 
Kha vha ḓivhe tshakha ya thendelo ine vha i ṱo ḓa nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo yo teaho . 
Arali muthu a ḓisa kana a lingedza u ḓisa khoudu iṅwe na iṅwe i songo tendelwa , i tshinyadzaho kana i re khombo kha webusaithi iyi kana u lingedza u swikelela hu si na thendelo kha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe kha webusaithi yi , muthu uyo u ḓo vulelwa mulandu wa vhugevhenga , nahone , arali GCIS kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na tshinyalelo kana ndozwo , hu ḓo itwa mbilo dza siviḽi  . 
Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe ( SASO ) miṅwahani yo fhiraho ya 40 . 
Sa tsumbo , arali hu na thandela ya u fhaṱa nnḓu dza tshoṱhe kha vhupo hu nga kwamiwa tshigwada tsha vhupo uri tshi ḓe tshi ite ṱhoḓisiso kha u sa nyeṱha ha fhethu ho dzinginywaho  . 
U aisana na mashango a nna zwo sia vhathu vhanzhi vha si tsha kona u bvelela kha sia a zwa vhulimi , vha fhedza vha tshi utshela vhulimi  . 
U wana tshithu tshithihi tsho ḓiimisaho kha tshifanyiso tsha zwithu zwinzhi . 
Fhedzi ha , i kha ḓi vha na muvhala wayo wa tsiko mutswuku u bva kha maḓuvha a musi i tshi kha ḓivha Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Cape nahone yo itwa hu tshi edziselwa Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Westminster  . 
Dzikhophorethivi dza sekondari na dza theshiari dzi tea u sumbedza uri ndi dza vhuimo ha sekondari kana ha theshiari kha maṅwalo maṅwe na maṅwe a tshiofisi . 
Zwiṅwe zwiteṅwa zwivhili zwa ṱhalutshedzo zwi bvaho kha ṱhoḓisiso dza saintsi ndi zwa ndeme  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u bvela phanḓa ha dzikiḽasi kha vhunzhi ha dziyunivesithi dzashu , nahone i humbela matshudeni uri vha vhuelele dzikiḽasini . 
Iyi mbetshalo i ṱumana na khethekanyo ya 2 ya Mulayo , ine ya vhea ḽa uri muthu a vhulawa zwo itiswa nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) kana ( b ) , nga nnḓa ha musi ho vha na iṅwe tsumbo , uri muthu u ḓo humbulelwa uri lufu lwo vhangwa nga zwiito zwo iledzwaho  . 
Ri dovha ra ṱanganedza Muphuresidennde wa kale wa Black Sash , Vho Mary Burton  . 
Izwi zwi nga d(isa t ( honi kha tshumelo ya muvhuso arali ha nga itwa tshanduko kha tshikimu dzine dza d(o shumiswa nga nd(ila yo fhambanaho na zwe nnyi na nnyi a lavhelela  . 
Vha swikise nḓivhadzo vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshanduko yo itwa  . 
Mulayo a u khou tevhelwa  . 
U maanḓafhadzwa ha tshitshavha na vhaḽaifa ( zwi katela u thoma u shuma na tshumisano , u sedzulusa ) U ita uri sekithara ya HS i vhe ya phurofeshinaḽa zwi tshi katela nzudzanyo kana pulane dza mabindu , u ṱanganedzwa ha ndalukano na zwine zwa kwama vhaṋetshedzi vha vhugudisi na zwiimiswa , na ndaulo ya zwiimiswa zwa phurofeshinaḽa zwa HS  . 
Kha man(walwa ane a vha o n(walwa hu vha hu na milaedza ine vhan(wali vha khou lingedza u i swikisa kha vhavhali kana vhathetshelesi  . 
Ri khou fhulufhela uri u ḓo lavheleswa wa humiselwa murahu uri u khunyeledzwe hu sa athu fhela tshifhinga uri mbilaelo dzi kwamanaho na zwo ṱahiswaho nga vha mabindu dzi tandululwe . 
Hone-ha , hu na maitele manzhi a tsireledzo a u ita uri mazhendedzi a mulayo a si shumise maanḓa ao nga nḓila i si yavhuḓi na u vhona uri pfanelo ya u vha na tshiphiri i dzule yo tsireledzwa . 
U ṱola kha notsi dza Themo ya 3 . 
Vhaofisiri vha Muhasho vha vhidza muṱangano wa tshitshavha u ṋekana nga thendelo kha vhoṱhe vhareivhakhovhe vho ṅwaliswaho . 
U tevhedzela zwifanyiso na madzina a vhone vhaṅe na dziphetheni hune ha vha hu na ho thomiwaho na u sumbedza sia kha maḽeḓere . 
Phasipoto yo fhelelwaho nga tshifhinga ndi ine ya sa tsha shuma  . 
Khaedu dzi nga swikelelwa nga nyendedzo ya tshumisano ya vhathu na muvhuso na u sedza kha zwa ndemesa zwi si gathi ? 
Vhagudi a si kanzhi vha tshi takalela u khakhulula mushumo wo vhuiswaho khavho , nahone a hu tou vha na zwinzhi zwine vha zwi guda . 
Dzikhakhathi na vhugevhenga ha dzikhakhathi zwi na mvelelo dza zwenezwo kha mutakalo wa muvhili na muhumbulo wa vhaswa  . 
A huna zwidodombedzwa zwa maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa nga ṋ ewa . 
Izwi ndi zwine zwa ḓivhiwa sa u ḓivhadza u kundelwa  . 
Hezwi zwi do ita zwauri hu vhe na mitangano ya tshifhinga tshothe na vhadzulapo na vhaimeleli vhavho nga ha mafhungo a kwamaho vhadzulapo na uri hu vhulungwe miminethe ya mitangano iyo  . 
Sekithara ya phuraivete na maanḓa a makete zwi zwoṱhe a zwi nga si kone u na maano a vhuḓifhinduleli mangafha . 
U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela . 
Musi vha tshi ḓiṅwalisa u vha muraḓo wa GEMS vha dzhena kha tshikimu tsha dzilafho tsho dziaho lwa masheleni nahone tshi re na miraḓo i dzulelaho u aluwa  . 
Arali zwa bala i ya kha murangaphanḓa wa sialala muhulwane ane a vhidza khothe ya sialala . 
Mulevho u ḓo khunyeledzwa magumoni a Lara 2016 . 
Kha vhupo ha dziḓoroboni , miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u imela tshigwada tsha dzangalelo ḽo khetheaho , u fana na tshigwada tsha zwa vhurereli , madzangano a vhafumakadzi , madzangano a vhaswa , masia a zwa mutakalo , zwigwada zwa zwa mitambo , dzisiviki , na madzangano a vhabadeli vha rennde  . 
Vhunga na dzina ḽi tshi tou ḓibula , garaṱa ya thambo mushumo wayo ndi u ramba . 
Ofisi ya Ndango ya Thandela i ḓo tikedzwa nga u thomiwa ha Komiti ya Dziminisiṱa kha Vhurangeli ha Gundo ḽa Themamveledziso ya Muphuresidennde ha AU kha ḽa Afurika Tshipembe . 
Nga u ralo ndi khou amba uri ndi tama arali ro vha ro ḓivhadzwa u thoma musi muṅwe na muṅwe a tshi kha ḓi tshila ngauralo thusedzo yashu yo vha yo fanela u thusa nyimele  . 
Muraḓo na vhaunḓiwa vhawe vha nga si vhe miraḓo kana vhaunḓiwa vho ḓiṅwalisaho kha zwikimu zwa dzilafho zwi fhiraho tshithihi nga tshifhinga tshithihi . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi ina zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa zwino zwino kha rekhodo dzayo nga misi yoṱhe . 
Eskom ( Matimba na Medupi ) , ḽimaga ḽa ndondolo ya maḓi ya Zeeland , na mugodi wa Exxaro wa Grootegeluk  . 
U shela mulenzhe kha u pulanela wadi  . 
Khophi yo sethifaiwaho ya bammbiri ḽa u thoma dzangano arali zwo tea , kana luṅwalo lune lwa vha na tshiṱempe kha ofisi dza tshumelo dza muvhusowapo kana dza tshitshavha . 
Arali hu na zwine zwa si vhe zwone zwi nga lulamiswa nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea  . 
Ndi garaṱa yo itwaho hu na nḓivho ya uri i nga shumiswa nga yone ine sa mulaedza wo tou poswaho . 
C vivho na vengo  . 
Muhumbulo wavho ndi wa uri vhurereli na mvelele a zwi tei u shumiswa sa zwithu zwine zwa kalulisa kana u fhungudza milandu i kwamaho vhuloi . 
Kha ri ṅwale muvhala mutswuku . 
Arali zwo ralo , ni tea u guda u shumisa luambo lwa u kwengweledza . 
Muhulwane wa GEMS , ye ya sumbedza mawanwa a GEMS na zwiitisi zwa hone  . 
Ndima ya 2 I nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga- ( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo ; na ( b ) Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi . 
Kha dziṅwe nyimele hu re a wadi khulwane dzi katelaho vhupo vhuhulwane kana vhathuvhanzhi , komiti ṱhukhu dzo itwa ho sedzwa phothifolio  . 
Ri dovha ra ita khumbelo kha vhabebi na vhaunḓi uri vha songo sia vhana hu si na muthu o vha lindaho vhu nga ri tshi tea u londota vhana vhashu tshifhinga tshoṱhe . 
Kha vhuendi , ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu . 
Kha ṅwedzi woṱhe muvhuso u ḓo fara miṱangano ya tshivhalo ho katelwa maṱano a vhaswa , nyambedzano na zwiko zwa vhaswa vha vhoramabindu u itela u sumbedza zwikhala zwi re hone zwa vhaswa , khathihi na u vha ṱuṱuwedza u dzhia zwa ndeme zwa vhurangaphanḓa na zwa pfunzo zwa Vho OR Tambo . 
Afrika Tshipembe sa Mudzulatshidulo wa SADC u bva nga Ṱhangule 2017 u swika Ṱhangule 2018 , ḽo ḓikumedzela u khwaṱhisa vhuḓidini ha dzingu u itela u vhulunga zwiko zwa mvelo zwa mikano na u engedza mveledziso i yaho phanḓa kha dzingu ḽa SADC . 
Nḓivhadzo ya mulayo ya zwinozwino ya webusaithi i ḓo dzulela u bva phanḓa kha dziṅwe nḓivhadzo dza mulayo dza webusaithi nahone GEMS i na pfanelo ya u shandukisa nḓivhadzo dza mulayo dza webusaithi musi yoṱhe  . 
Musi hu tshi ṱanganedzwa mvelaphanḓa dzo itwaho kha maga u ya kha thuso ya tshikolodo tsha nnḓa tsha mashango a no khou bvelela , ri khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u khwaṱhisa maga aya  . 
Mbadelo ya tshelede nga khathihi ( u songo sumbedzwaho kha ṱhanziela ya IRP5 ) i songo ṱuswaho muthelo . 
U fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo ya foniki yo gudiwaho . 
Khwiniso ya mulayo i ḓo dovha ya khwaṱhisedza , kha zwiṅwe zwavho , uri zwa sialala , vhudzuloni ha vharangaphanḓa fhedzi , zwi ḓo vha zwa vhuṱhogwa  . 
Ri ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha shumise maḓi zwavhuḓi khathihi na u a vhulunga , nga u shumisana ri nga kona u vhona uri ri khou ḓi wana maḓi a sa ṱaheli na uri ndi zwa ndeme u dovha ra tsireledza themamveledziso dzashu dza maḓi . 
U sumbedza mushumo u teaho u tambiwa nga komiti dza wadi kha mutevheṱhanḓu wa mugaganyagwama ndi zwa ndeme fhedzi mimasipala i tea u thusa nga u leludza fomethe ya mugaganyagwama  . 
U ṱusa nga u bvisela thungo . 
Zwi tshimbilaho khathihi na magavhelo a zwa u sika mishumo , ri ḓo shandukisa mbekanyamaitele dzine dza tshimbilelana na u khwinisa matshilo a vhashumi  . 
Zwipikwa , vha tsa na khoḽomo ya manweledzo  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe c . 
U ya nga ha nyaluwo ya u pfesesa magudiswa u ya nga gireidi , magudiswa na zwikili u bva kha Gireidi dza 10-12 zwi ḓo lingwa kha bammbiri ḽa nnḓa ḽa Gireidi ya 12 . 
Naho zwo ralo , kha nyimele iyi , u ita nga iṅwe nḓila zwo vha zwi sa konadzei  . 
Ngauralo , u fara vhathu zwa zwithu zwa mikhwa zwi anzela u vhumba pfuko ya mbofholowo ya mikhwa  . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe  . 
Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Lushaka lwa Afurika Tshipembe kha zwa Dzinnḓu na Mveledziso ya Dziḓoroboni une wa ḓo ṋetshedzwa kha khonferentsi ya Mbumbano ya Dzitshaka ( HABITAT III ) nga 2016 . 
Pulane i dovha hafhu ya tea u fha vhuḓifhinduleli na thasiki kha vhathu vho tiwaho na u vhea tshifhinga tsha mushumo muṅwe na muṅwe  . 
Vhatheli , feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms , vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo , vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi , vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet . 
U engedza nungo na mafulufulu na u ṱuṱuwedza sisiteme ya u lwa na zwitshili . 
Vhagudi a vho ngo lavhelelwa u rekanya hune ha dzhenisa u rekanya tshifhinga vhukati ha datumu arali vha si na khaḽenda . 
Vha khou humbula u kovhekanyisa hani mbuelo na riṋe ? 
Vhege dza fumi dzo vhetshelwa milingo . 
Musi ri khou bvela phanḓa na nḓowedzo ya vhushaka ha tshitshavha vhashumi vhaswa vho pfumbudzwaho vhukuma  . 
Afrika Tshipembe ḽo bindudza zwihulu kha phindulo yaḽo ya AIDS miṅwahani ya rathi yo fhiraho , zwe zwa vhanga mbekanyamushumo khulwanesa ya dzilafho ḽa HIV ḽifhasini , ye ya thusa matshilo a dzimiḽioni na u engedza matshilo a vhathu . 
Maanḓa , mishumo na tshifhinga tsha u shuma kha ofisi ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso(a) i tea u eletshedza Minisiṱa nga ha kushumele kwa uyu Mulayo ; ( b ) i tea u eletshedza Minisiṱa nga ha milayo ine ya kwama ndinganyiso ; ( c ) i tea u rumela mivhigo tshifhinga tshoṱhe kha Minisiṱa ya nga ha kushumele kwa Mulayo , i tshi khou amba nga ha uri naa ndivho dza Mulayo na Ndayotewa dzo swikelelwa naa na u ita themendelo dza tshandukiso dziṅwe na dziṅwe dzo teaho kha Mulayo u itela u khwinisa kushumele ; ( d ) u vha na maṅwe maanḓa na mishumo sa zwo randelwaho . 
U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa ( dzi no swika 4 ) a dzi fhindula zwavhuḓi . 
Hezwi ndi tshiṱirathedzhi kana nḓila ya u gudisa u vhala na tshigwada , hune miraḓo yoṱhe ya tshigwada vha vhala bugu nthihi fhasi ha ndango ya mugudisi . 
Mbekanyamushumo yo walululwaho yo itika kha vhukoni ha u avhanya nisedzo ya shango kana ya mavu , ngauri yo vhofhana nahone ndi mbekanyamushumo yo leluwaho nahone ine ya khou rangiwa phana nga vhathu vhane vha i shumisa nga nila i leluwaho u ya nga ndivho dza zwishumiswa  . 
Mulayotibe u ṋetshedza ngeletshedzo kha , vhukati ha zwiṅwe , vhuendi ha nyito dza vhathu ; tshumelo ya zwiendedzi zwi vhidzwaho nga sisiteme ya zwishumiswa zwa eḽekiṱhironiki na ṅwalwa ha vhuendi ha tshitshavha . 
Fhedzi vha nga ita khumbelo ya u shandukiswa ha ndaela arali vhone sa muthu kana sa munna na mufumakadzi vhe vha dzhia ṅwana a si wavho nga mbebo , vho vha vha songo vhudzwa uri ha ngo takala muhumbuloni , kana u na zwo khakheaho ngae kana o vhaisala tshifhingani tsha khumbelo , naho hu uri o ṱolwa nga tshifhinga tshenetsho  . 
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi , kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe , vharema kana vhatshena . 
Vhuendi  . 
Mihasho , zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulandu a na ndivho ya u ṋetshedza tshumelo dza maimo a nṱha , fhedzi tshiṅwe tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo . 
Mavhuthu a ṱangana ṱhoho . 
Komiti ngeletshedzi dzo vhumbiwa nga vhomakone vhane vha thusa nga tsedzuluso na u eletshedza khomishini  . 
Hezwi zwo vha u thoma ha tshipiḓa tshiswa . 
Vhaswa vhashu ndi vhumatshelo hashu na uri u bvelela havho zwi ita uri ri ḓi hudze vhukuma . 
Nga vhanna , tshelede yanga ndi hone yo lovha  . 
Nga nṱha ha khumbelo ya ndaela ya tsireledzo vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u vhiga mulandu vha tshi vhiga muhwelelwa arali muhwelelwa a tshi khou ita vhukhakhi . 
U shumiswa kha ndondolo hu khou aluwa , fhedzi zwinzhi zwi a ṱoḓea , nga tshihaḓu  . 
Zwenezwo vha nga vhudzisa mbudziso maelana na ndangulo fhedzi vha ri arali ri sa koni u vha afha ndo dzudzanya uri hu vhe na muṅwe muthu  . 
Vha zwi ḓivhesaho ndi vha no ri Vho-Mathada ndi vha no ṱolou siwa vho eḓela vhe vhoṱhe khishini musi hu hone mbokoti i tshi khou naka na shango  . 
Iyo nḓila ya vhuhali ya u ṱoḓa u ḓisa muteo une wa ṱoḓa mulalo na mbuyelano vhudzuloni ha dzinndwa na khuḓano yo humisela murahu lwa tshoṱhe mazwifhi a miṅwaha ya ḓana yo fhelaho - zwine zwa vha magumo a 1909 a Khuvhangano ya Lushaka , ye ya ḓisa u vhumbwa ha Vhuthihi ha Afurika Tshipembe  . 
A kora zwikoro zwa fumi kha mutambo wa vhugweṋa , Brazil ya wina . 
Mushumo muhulwane wa vhakhantselara ndi u ita uri hu vhe na vhushaka vhukati ha vhathu vho vha khethaho na masipala  . 
Vhegeleni ho vha hu na phakhethe dza swigiri dza 500 . 
Hu na zwiimiswa zwi re na tshivhalo zwo tewaho nga muvhuso hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ( Mutsireledzi wa Tshitshavha , Auditor-Dzhenerala , Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha , Khomoshini ya Ndinganyiso ya zwa Dzimbeu etc ) ngeno zwinwe zwiimiswa zwo tewa nga vha Vhusima-Milayo ( Bodo ya zwa dzi-Thendara , Khomishini dza Thodisiso etc )  . 
Ri ( li shumisa u itela uri ri fhumule  . 
CAPS i lila vhagudi vha tshi ita nḓowenḓowe dza u ṅwala musi na musi dza mafhungo o fhambananaho . 
Mulayotibe u sedza kha u khwaṱhisa vhukoni ha Vhulanguli ha U Kolodisa ha Lushaka ( NCR ) kha u tandulula thaidzo dziṅwe dze dza vha dzi hone nga maanḓa kha maitele a khothe na u khwaṱhisedza u kombetshedza u shumisiwa ha mbetshelwa dza Mulayo wa U Kolodisa wa Lushaka wa vhu 34 wa 2005 . 
Ndi zwa ndeme u ita vhubindudzi kha ICT dzine dza vha na zwithu zwine zwo thusa mveledziso yapo na kha zwa globalizesheni  . 
Muthu ane a kundelwa u tevhedza mbetshelwa dzi re kha Khethekanyo iyi u do vha na mulandu wa vhutshinyi  . 
Ni do thoma u ita khani nga zwe zwa bvelela  . 
Themamveledziso ya Maḓi ndi tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka ya muvhuso tsha u khwinisa luvhanḓe lwashu lwa ikonomi ngeno ri tshi khou sika mishumo miswa na u kwaṱhisa nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo  . 
Thendelano kha uri vhusedzi hu nga si itwe nga nnḓa ha muhumbulo wa thyiori , fhedziha , a u tei u pofudza muthu kha uri mvelelo dza zwa vhusedzi dzi nga vha dzo ḓiimisaho kha dziṅwe thyiori  . 
Mahoro mahanedzi ari khetho dzo ṱavhanya u swika , vho vha vho tea vho kwamiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓivhadza datumu  . 
U dovholola nga muvhala muṅwe na muṅwe . 
Hezwi zwi amba uri a fanela u sumbedza tshiimo tshine tsha vha nṱha musi hu tshi vhambedzwa na tshumelo ine ya khou ṋetshedzwa nga tshino tshifhinga  . 
Hezwi zwi katela u ṋetshedza mbekanyamushumo yo ṱanganelanaho ya maga ane a ḓo shuma kha u thusa miṱa zwa zwino ine ya khou lemeleswa nga zwikolodo , na u thusa miṱa uri i songo lemeleswa nga zwikolodo kha zwifhinga zwi ḓaho . 
Nga ṅwambo wa tshifhinga a ro ngo ḓiimisela u vhala makumedzwathangeli ashu fhedzi u tou sumbedzisa zwiṅwe zwiteṅwa zwo ri swikisaho kha u ita mikumedzo nga fhasi ha ṱhoho dzo khetheaho  . 
Hu na u ṱanganedza uri khamusi muvhuso u na vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha u bveledzwa ha zwiṅwe zwiko zwa fulufulu naho hu uri a si nḓila dzoṱhe dzine dza ḓo thusa , hu na ṱhoḓea ya uri muvhuso u tikedze lushaka lwonolwo lwa ṱhoḓisiso  . 
Maambiwa maswa Sara Shumba o gaganya u ri Elelwani kha tou itelwa bepha ḽa u pembelela gundo ḽawe siani ḽa nḓowetshumo ya vhulimi sa izwi gundo ḽawe hu gundo ḽa nnyi na nnyi afha kilasini . 
Ndi hone Vho-Tshivhasa vha tshi humbela Davhana uri kha fhire shangoni ( lavho  . 
Ndangulo ya khothe i na hune ya fhelela hone kha vhupo ho vhewaho u ya nga divhashango  . 
Komiti dza Wadi dzi na mushumo wa ndeme kha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha u vhona zwauri zwithu zwa ndeme na ṱhoḓea dza tshitshavha zwi khou dzhielwa nṱha kha u pulana ha masipala  . 
Vhavhulungi vhane vha vha mulayoni dza vha na maanḓa matuku , tshadzo ndi u ṋetshedza mishumo i ṱutshelanaho na u haṱula milandu ya vhutshinyi nga nnḓa ha afho hune ha ṋetshedzwa tshumelo i songo fheleleho ya u unḓa vhana  . 
U ya nga khethekanyo 10 ( 1 ) ya Mulayo vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo yo dzhiiwaho ya malugana na tshifhinga tshe giranthi ya n(etshedzwa , kana tshelede yo badelwaho  . 
Swondaha ya ḽa , 08 Ṱhafamuhwe , ndi Ḓuvha ḽa Vhafumadzi ḽa Dzitshakha ( IWD ) ḽine ḽa shumiswa ṅwaha muṅwe na muṅwe ḽifhasini ḽoṱhe u bvisela khagala mvelaphanḓa yo itwaho , u ita khuwelelo ya tshanduko na u pembelela nyito dza vhuhali na u ḓiimisela nga vhafumakadzi vhe vha shela mulenzhe kha ḓivhazwakale ya zwitshavha zwavho na mashango . 
Puḽane i tikedza ndivho ya muvhuso ya u shandukisa nga zwiṱuku nga zwiṱuku tshomedzo dza muvhuso dza vhubindudzi vhune ha ṱuṱuwedza hafhu ikonomi , u ṱanḓavhudza zwikhala na u khwinisa vhukoni  . 
Hu na khonadzeo ya u engedzea ha khombo ka 11  . 
QLTC i lavhelela nyimele ine zwivhumbeo zwa QLTC zwine zwa katela zwoṱhe zwa ḓo thomiwa u monithara vhukati ha zwiṅwe u tevhedzelwa ha zwine zwa kombetshedza , phulufhedziso na dziṅwe mbekanyamushumo dza Muhasho . 
Khothe ya zwa Ndayotewa- a ndi yone khothe khulwanesa kha Riphabuḽiki ; nahone b i nga ita tsheo- i kha mafhungo a ndayotewa ; na ii mafhungo maṅwe na maṅwe , arali ndayotewa ya tenda u ṋea aphiḽi ya u ita ḽivi zwo itiswa nga mbuno dza mafhungo a itisaho uri hu ṅaṅwe kha mulayo wa ndeme wa tshitshavha nga u angaredza une wa tea u lavheleswa nga Khothe , nahone fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa ndayotewa na kha mafhungo ane a tshimbilelana na tsheo dzine dza itwa kha khothe ya ndayotewa ; na c u ita tsheo ya u fhedza kha zwine ya vha na maanḓa khazwo . 
Na n(amusi ndi ene khosi yo rangaho phand(a Lushaka lwa ha Tshivhasa  . 
Kha vha shumise IRP 12 Guidelines arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 . 
Dzangano ḽi na vhuḓifhinduleli ha u swikelela tsheo kha mafhungo a ḽifhasi a malwanzhe , u bva kha Ikonomi ya Malwanzhe , u vhurangeli ha u phalala na mafhungo a tsireledzo na vhutsireledzi lwanzheni . 
Sa Afurika Tshipembe ḽo vhofholowaho ḽa demokirasi ṋamusi ri nga si litshe na luthihi u khakhulula zwa kale  . 
Uyu ndi modelewa dzitshakatshaka wo bveledzwaho nga Dzangano ḽa Maitele a Ḽifhasi . 
Izwi zwi sumbedzisa uri naho hu na khaedu , vhutshilo ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ho khwinifhala kha miṅwaha ya fumbili yo fhiraho  . 
Tsha u thoma , masipala u tea u sedza uri ndi tshumelo dzifhio dzine wa khou ṋetshedza , ndi nnyi ane a khou dzi ṱanganedza nahone ndeme yadzo i hani  . 
Vhaṅwe vho sumbedza uri ndi ngani hu sa tei u vha na ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi  . 
Naho hu uri ngudo dza muṅwalo dzi ḓo tou fombe kha nḓowenḓowe dza ḽeḓere nga ḽeḓere ( ḽeḓere nga ḽithihi ḽithihi ) na mitshila ine ya ḓo shumiswa kha maḽeḓere musi hu tshi gudiwa muṅwalo wa u pomba ; vhagudi vha nga bvela phanḓa na u shumisa muṅwalo wa nthihi nga nthihi ( phirinthi ) u swikela magumoni a themo ya vhuvhili kha nyito dza u ṅwala dzine dza ḓo rekhodiwa . 
Hu ḓo itea mini kha Vhuvhulungelo-Thangeli vhu re hone ? 
Nga u tou pfufhifhadza , mulayo u hwesa Minisṱa maanḓa na mishumo a u ita mbekanymaitele kha mafhungo a mishumo , nzudzanyo dza tshiimiswa kana dzangano , maitele a u thola , miholo na dziṅwe nyimele dza tshumelo , vhushaka ha vhashumi , ndaulo ya mafhungo , thekhinolodzhi ya mafhungo , tshanduko na u nzudzanyululo ; u thoma mutheo wa mikhwa na nḓila dza kushumele u itela u thoma u shuma ha mbekanyamaitele ; u ṋea mishumo mihasho ; u tsivhudza Muphuresidennde na maanḓalanga a khorondanguli kha mafhungo a elanaho na tshumelo ya muvhuso khathihi na zwiimiswa zwine zwa wana ndambedzo kha tshikwama tsha muvhuso ; na u ita ndaulo . 
Arali zwo tea , zwidodombedzwa zwi nga ṋewa tshumelo dza zwa mulayo , madzhendedzi a ndangulo kana a muvhuso , kana dziṅwe tshumelo u itela u tevhela mulayo kana khumbelo kana u tevhedza zwo bulwaho afho nṱ ha . 
Mushumo wa u thivhela une muṱa wa nga u ita u fanela u pfeseswa zwi tshi hanedzana na siangane iyi  . 
Vhasidzanyana vha na vhulenda ngeno vhatukana vha si na vhulenda  . 
Mugudisi u dovholola u vhala vhukati ha vhege , a tshi ṱuṱuwedza vhagudi u dzhenelela . 
Vhashai ndi vhone vhane vha tambulesa  . 
Gautrain Rapid Rail Link i ḓo vha netiweke ya vhutsila ya Gauteng . 
Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu , nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓoweleaho zwine zwa ḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe  . 
Mugaganyagwama wa Muvhuso u thoma nga tshinyalelo ngeno migaganyagwama miṅwe minzhi i tshi thoma nga mbuelo  . 
U fhungudza mavhadzi nga vhusiku vhuthihi  . 
Khomishini ntswa i ḓo sedzesa kha u eletshedza muvhuso uri u nga thoma hani u shumisa Pulani ya Mveledziso ya Lushaka . 
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo , mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe  . 
Vha na pfanelo dza u amba , u vhala na u guda zwine vha ṱoḓa , fhedzi luambo lwa vengo a lwo ngo tendelwa . 
Muhasho muṅwe na muṅwe une maga a tshumelo a si vha tendele u ḓiṅwalisa kha GEMS  . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe miṱangano miraru hu tou vha miminetse fhedzi , u bva afho ya tevhelwa nga miṅwalululo ya matshimbidzele aneo a fanaho , zwine zwa tou vha khagala uri zwo dodombedzwa u fhira minetse yone ine  . 
Thendelano iṅwe na iṅwe ya dzitshaka I vha mulayo wa Riphabuḽiki musi I tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa lushaka , fhedzi mbetshelo ine ya shuma nga yone ine ya thendelano ye ya tendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde  . 
Khoro ya Sainthifiki na Ṱhoḓisiso ya Nḓowetshumo kha thekinoḽodzhi yayo ntswa ya magunwe ine ya ḓo thusa u khwinisa vha zwa mulayo na vhashumi vha forensiki kha mushumo wavho . 
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho . 
U vhala nga zwigwada zwi dzula zwi zwa ndeme na hone vhagudi vha tea u thoma u zwi vhona uri u vhala u tshi ya phanḓa nga nthihi a si tshiṱirathedzhi tshine tsha tou vha tshone tshone . 
Vhusedzi ha vhuronwane ha u nanguludza thero na ṱhoho na zwone zwi a nyanyula dzangalelo ḽa mugudi  . 
Kha mahumbulwa a u fhedzisela avho , vhadzulatshidulo vho khoḓa BNC sa nḓila yavhuḓi vhukuma kha u khwaṱhisedza hafhu mbofho yo khwaṱhaho ya vhukonani na vhushaka havhuḓi vhukati ha mashango mavhili  . 
Nyimele dzi laulaho uri mabulasi na mabindu a zwa vhulimi zwi thomiwa hani , u vhekanyiwa na u langulwa , na nzulele ya muvhango wapo , zwi kwama miaisano ya tshiko itshi vhukuma  . 
Khothe dzashu dzi khou bvelaphanda na u shuma zwavhudi , na mbekanyamushumo dza u fhungudza u salela murahu ha milandu kha khothe dza vhuimo a tshiṱiriki na dza dzingu hu khou bvelphanḓa zwavhuḓi  . 
Vha a zwi vhekanya uya nga uri zwi na masia a tswititi kana masia a tshitendeledzi . 
A zwo ngo tea u ṅwala zwoṱhe zwo ambiwaho muṱanganoni  . 
Thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala na tshumisano zwi nga vha zwa ndeme kha u kona u swikelela mimakete  . 
Avha vhathu vha tshina vho sedzana vha fhedza nga u hakana  . 
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege , mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege . 
Theori dzo fhambanaho dzo shumiswa u ṱalutshedza vhukoni ha tshitshavha , fhedzi vhukwamani vhukati ha vhushaka na vhoṱhe a vhu khagala nahone hu ṱoḓa ṱhoḓisiso nnzhi  . 
Izwi zwi ḓo itwa ṋaṅwaha u itela u thusa vhathu . 
U vhala Bugu Khulwane kana ḽiṅwalwa ḽo hudzwaho nga kiḽasi yoṱhe vhe na mugudisi . 
Munna na ene a nga kona u ita mushumo uyu sa izwi tshivhumbeo tshawe tshi sa mu kundisi u ya mavhengeleni , u bika zwiḽiwa na u ḽisa ṅwana  . 
Hoyu muvhigo u thusa mihasho yo teaho kha u bvela phanḓa na u khwinisa pulane dzavho dza mashumele . 
Nga u pfufhifhadza vhukwamani ha matshilisano ho amba uri , vhathu vho tenda u ṋea mbofholowo yavho nga u tou funa vho imela zwiimiswa zwa ndango nga muvhuso u itela u khwaṱhisedza vhudziki kha tshitshavha  . 
Arali zwo tea mutshutshisi u ḓo vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma . 
Khethekanyo t ( hukhu a yo ngo tea u shumiswa kha tshanduko i songo tikedzwaho kha nd(ivhadzo  . 
Muofisi wa Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze . 
Vhonani zwauri hu na mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi , dza u thivha tshikhala phanda ha musi hu tshi vha na mbuelo khulwane  . 
Mushumo munzhi wa Buthano ḽa Lushaka u vha hone kha Komiti . 
Vha ḓo kona u swikelela khothe nga mbadelo dzo fhungudzwaho . 
Dzone dzi lala dzi tshi huvha vhusiku hoṱhe . 
Izwi zwi ṋea mutevhe wa mbuelo ya zwa masheleni na i si ya masheleni i konadzeaho une wa nga vha wo fanelaho ( kha vha sedze na ṰHUMETSHEDZO ya 3 )  . 
Ri ḓo dovha ra ṱhangelesa zwithu zwa ndeme , zwine zwa nga u sa lenga ri tshi ya miṱanganoni , u tshimbidza miṱangano zwavhuḓi nau fhindula imeiḽi , milaedza ya luṱhingo na dzinwe khumbelo dzoṱhe nga tshifhinga . 
Ndi kha dzenedzi dzi fomo dzine ra wana vhuvha ha muthu ho dodombedzwa  . 
Zwi re ngomu a u kwakwanya tshihali na vhugevhenga , u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga , u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi  . 
Musi o amba izwi , fhedzi a vhudzisa avho vhavhili ( muhweleli na muhwelelwa ) arali vha tshi khou tenda uri hu bvelwe phanda na mulandu wavho hu si na dzithanzi  . 
Vhagudi vha bveledza kuṅwalelwe kwa mbalo dza zwipiḓa nga u tandulula thaidzo dzi elanaho na u kovhekana zwithu zwi fareaho na u vhalea na nga u shumisa nyolo . 
Muimeleli wa vunḓu u ḓo rumela khumbelo yavho kha International Social Service of South Africa ine ya wanalea ngomu ha Muhasho wa lushaka wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha . 
Kha tshifhinga tshenetshi , nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho  . 
GEMS i pfesesa uri muṱa wa ḽa Afrika Tshipembe a u fani na muṅwe . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi u humbula nga ha khonadzeo dza mbudziso dzine dzi nga vhudziswa nahone vha ḓilugisele u dzi fhindula . 
Tsumbo , arali mbuelo dzi bvaho kha mbadelo na mithelo dzi fhasi ha zwo lavhelelwaho , tshelede i shumiswaho i ḓo fanela u vha fhasi  . 
Hu tshi kha d(i vha ho imelwa u vhewa ha vhuimo ho buliwaho kha khethekanyo ya 6 , maga a vhud(i ha mufhe wa tshikhalani ane a khou wanala kha Mulayo wa u Thivhela u Tshikafhadzwa ha Mufhe a d(o bvela phand(a na u shuma  . 
Arali Murendeni a renga maḽegere a 9 u ḓo vha na nomboro ya maḽegere a linganaho na a Maṱodzii . 
Vhashumi vha OPSC vha tholiwa u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994  . 
Ndi zwa ndeme uri vha shele mulenzhe kha pfunzo ya ṅwana wavho . 
OGP ndi vhurangeli ha ḽifhasi ho vhumbwaho nga ṱhanganelano ya mivhuso yo rangaho phanḓa na madzangano a zwitshavhani ane a khou shuma u khunyeledza u ḓivhonadza na vhuḓifhinduleli muvhusoni - hu na zwipikwa zwa u engedza u fhindula ha muvhuso kha vhadzulapo , u fhelisa tshanḓa nguvhoni , u ṱuṱuwedza nyimele yavhuḓi ya ikonomi , u ṱuṱuwedza vhutumbuli , u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Ndi ṱoḓa mini uri ndi kone u ya kha DTT ? 
Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma , na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri miraḓo yadzo I shume u ya nga Ndayotewa na mulayo , zwi tshi katela mulayo wa sialala wa dzitshaka na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki  . 
Vhagudi vha Luambo lwa Vhuvhili vha guda luambo nga u dzulela u lu guda na u dzulela u lu shumisa . 
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama , komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo . 
Vhurumelwa ho dalela Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavundu ya Lushaka he vha ṱanganedziwa nga vhalangadzulo , Tshanḓa tsha Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa na Minisiṱa wa Mveledziso ya Ikonomi Vho Ebrahim Patel . 
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu . 
Tsiangane na ṱhuṱhuwedzo : Tshikoloni hafha hu na masekhurithi o tholwaho mushumo wao muhulwane u wa u vhona uri thundu yo tsireledzea . 
Zwa zwino o no di dzhia mazennge a sumbe  . 
Vha khou humbelwa u fhindula mbudziso nga u fhulufhedzea u itela uri muvhuso u wane zwidodombedzwa zwa vhukuma  . 
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza thambo nga ICC ya u ita vhukwamani nayo u ya nga Athikili 97 . 
Murengisi u tea u vha fha ṱhanziela ya u khwaṱhisedza tshiimo tsha murafho wa zwa dzikhuhu na makumba eneo . 
Tsumbo dza nyimele dzi sa fholi na asima na vhulwadze ha swigiri  . 
Hu na musidzana kana mutukuna ane a bva vhashaini ; muthu uyu ndi muateletikimakone ; u swika hune a wina mbambe ya mashango a ḽifhasi nahone u vho fhedza o pfuma na u ḓivhea . 
Hu rekhodwe zwo bvelelaho muṱanganoni . 
Mulayo u dovha wa thoma tshikwama tsha Vhushumisamupo , tshine masheleni oṱhe ane a bva kha thendelano dza u kovhekana mbuelo a fanela u badelwa khatsho , nahone tshine mbadelo dzoṱhe dza vhafaramikovhe dza ḓo itwa dzi tshi bva khatsho  . 
Vhathu vho vha vha tshi vha vho ḓiimisela u ya dzhele nga nṱhani ha u funesa bola . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , ho fhaṱwa zwiimiswa zwiswa zwa mutakalo zwa 300 , hu tshi katelwa kiḽiniki ntswa dza 160 . 
U vhekanya na u vhambedza nomboro . 
U daha mutsi zwi ṱanganyisa u hambela mutsi u bvaho kha ṱhodzi ya sigareṱe i dugaho na u hambela mutsi we wa vhudzedzelwa nga mudahi . 
U thivhela khentsa nga u shandukisa kutshilele zwi a konadzea  . 
Izwi zwi khombo nga maand(a nahone zwi nga ita uri vha huvhale kana vha lovhe  . 
Naho zwo ralo , ndango idzi a dzi dzhielwi nṱha misi yoṱhe nga maanḓa nahone kanzhi nga vhashumi vha vhuimo ha nṱhesa na vhorapolotiki  . 
Vha bvaho kha mivhuso ya vundu ire na vhuḓifhinduleli ha zwa sialala na vhone vho swika na u dzhenelela kha wekishopho iyi . 
Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya vhavenda  . 
Vho-Luvhone vha halifhela mufumakadzi wavho we a vha a tshi khou vha vhudza nga tshikolodo tsha vhengeleni ḽa zwiambaro , lwe vha fhedza vho laṱa na founu fhasi , vha lidza na tsaṅwa . 
U itela masheleni o no ḓivhaho kha sisiṱeme , muvhuso u tea u khwiṋisa ndeme ya mvelelo dzo thagethiwaho dza mbulungo ya themamveledziso u ya kha u sika mishumo na u fhungudza vhushai  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo kana rekhodo dza DHS kana muthu o imelaho muthu ane a khou ita khumbelo ya mafhungo sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo ya 1 ya PAIA  . 
Dokotela wavho kana rakhemisi vha nga vha thusa kha hezwi . 
Zwi ḓo bva kha u vhinwa ha mihumbulo . 
Tshikosi o dzama nga n(waha wa 1924  . 
Miḽioni dza vhathu vhe vha vha vha songo katelwa kale vha vho kona u swikelela pfunzo , maḓi , muḓagasi , ndondolo ya mutakalo , vhudzulo na mindende kana magavhelo  . 
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS , sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho . 
Vhathu vha shela mulenzhe nge vha thoma vha vhudzwa uri ho tshewa zwifhio nahone ho no itea mini  . 
Zwiṅwe hafhu , madzangalelo a fanaho a kovhekanywaho vhukati ha khamphani dza maḓaka na vhorabulasi o no ḓilivhisa kha uri khamphani dzi ṋekedze thikhedzo kha vhalimi vhaṱuku  . 
Zwenezwo ho vha hu na ndingedzo kha sia ḽa mabindu , ḽa mabindu o dzudzanywaho , ya u lingedza u ṱuṱuwedza miraḓo yashu uri vha tevhedze mbekanyamaitele dzine ra tenda uri ndi dza vhukuma , a dzi shumisi masheleni manzhi na u vhuedza lwa poḽotiki  . 
Izwi zwi thusa u ṱavhanyisa u engedza nyaluwo na vhubindudzi musi bada khulwane ya P455 yo khwiniswa i tshi ḓo honolola mveledziso ya tserekano ya mavhengele maswa a R1 biḽioni ine ya khou lavhelelwa u fhela nga 2017 . 
Matshimbidzele a ndivhadzo iyi na tshifhinga tsha u ita ngauralo zwi tea u buliwa  . 
Ri ita themendelo dzo khetheaho ro sedzesa kha thikhedzo yavhuḓi ya zwikolo , nḓisedzo ya zwithu zwa ndeme zwa pfunzo yavhuḓi na u ela zwithu zwa vhukuma  . 
Vhulanguli na u konanya mishumo iyi ya ḽodzhisitiki khathihi na mishumoitwa zwi tea u dzula zwo lugiswa zwi tshi rangela u thoma ha kutshimbidzele kwa u pulanela wadi  . 
Tshivhalo tshi swikaho hafu ya miṱa i shayaho vhuponi uvhu yo farwa nga vhafumakadzi vha songo maliwaho  . 
Muvhilaeli a nga kwama mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u vhiga mbilaelo kha fomo yo tiwaho  . 
Vhagudi kana vhadededzi vha nga koreka iyi mishumo ya u linga . 
Khabinethe yo tendela zwivhumbeo zwa mangwende o itwaho nga Khamphani ya Afrika Tshipembe ya u ita Mangwende ya 2015 na 2016 u itela zwihumbudzo nga mangwende na phadaladzo . 
Kha vhayeofisini yavho ya tsinisa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Shumisani maipfi a re kha mutevhe musi ni tshi ḽebuḽa tshifanyiso itshi . 
Ri khou dzudzanya u vula tshikolo tsha zwa mutakalo kha Sibadela tsha zwa Pfunzo ya Mutakalo Limpopo u pfumbudza madokotela manzhi  . 
Hedzo ndi khaedu dzine ra dzi ḓivha na uri ri khou dzi lulamisa  . 
U wana na u ṱalutshedza mishumo ya ndeme ya thandela  . 
U rema miri u itela khuni , naho zwo ralo , hu ṋea mushumo , mbuelo , mithelo kha muvhuso na zwibveledzwa zwi sa ḓuri zwa tshaka dzoṱhe dza vharengi , ngauralo muvhuso u khou koloṅwa u hu thivhela kana u hu langa  . 
Khomishini i tea u shuma i tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde , nahone kha u ita mishumo yayo , i tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo livhanaho nazwo , hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214 2  . 
A thi khou humbula zwauri vhathu vha humbule u shumisa mihumbulo i songo teaho ya kuhumbulele  . 
Nga Lara mahoḽa ro ganḓisa mvetomveto ya nḓivhadzamulayotibe kha Dzangano ḽa tshikolo , na ḽiṅwe gabelo ḽa mabulamihumbulo a nnyi na nnyi na ngeletshedzo ḽa tevhelwa  . 
U oa na u dzudzanya rekhodo dzine dza khou tea u bviselwa , R15,00 awara iwe na iwe kana tshipia tsha awara , hu songo katelwa na awara ya u thoma , ine ya oea kha u oa na nzudzanyo yeneyo  . 
Ri a katela maṅwe mangilasi kana ḽentsi dza khonthakithi nga mbuelo ya luthihi nga ṅwaha , hu si zwoṱhe nga ṅwaha . 
Vhafumakadzi vha si gathi vho wana mishumo ya u shuma sa dziweitha kana vhakulumagi kha lodzhi ya vhaendelamashango  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshenzhemo nnzhi ya u vhambedza voḽumu kha zwifaredzi zwo ṱandavhuwaho u fhambana . 
Vha badela nga kheshe kana nga tsheke yo garantiwaho nga bannga . 
Kha vha thome u pfa zwine vhaṅwe vha khou humbula zwone vha kone u ḓa na muhumbulo wavho  . 
Nga nwaha wa 1997 , Milayo ya Vhudifari ha Vhashumeli vha Muvhuso ( Code of Conduct for the Public Service ) wo phasiswa kana u tanganedzwa lwa tshiofisi wa dovha wa kunguwedzwa nga muvhuso hu tshi shumiswa ndowe-tshume dze khadzo ha shela mulenzhe vhahulwane vha mivhuso ya Vundu na ya Muvhso wa Vhukati  . 
U ṅwalisa zwi nga dzhia miṅwedzi miraru . 
Phalamennde yo bveledza nḓila dzi re na tshivhalo dza u ḓisa u dzhenela ha tshitshavha kha u shuma ha tshiimiswa . 
Dzangano ḽi tamaho ḽi tea u tikedza na u pfufha lwa ngoho u guda , hu si u ṋekedza tshumelo ya mulomo fhedzi kha muhumbulo  . 
Madzina a vhanangiwa a phirinthiwa kha bammbiri ḽa baḽotho na avho vho dzhenelelaho muṱangano vha humbelwa uri vha khethe vha 10  . 
Khemikhala dzoṱhe dzi tea u vhulungwa kha zwifaredzi zwo swaiwaho , nahone dzikhemikhala ṱhukhu dza khombo dzi tea u ṅwaliwa nga nḓila yo lulamaho  . 
Mbingano dza u kombetshedza na dza u malisa muthu a muṱuku , sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , a zwi tsireledzi ṅwana  . 
Vhathu vhane vha si vhe miraḓo ya miṱa hu tou vha u anganyela kha tshivhalo tsha 2001 na uri a si data ntswa  . 
Miraḓo ya Wadi ya Komiti itea u dzhia vhuḓifhinduleli ha u dzhenelela kha madzulo a komiti ya photifolio a IDP na madzulo zwao a komiti ṱhukhu dzo teaho  . 
Hei mbekanyamushumo i konisa vhalwadze vha no kona u ḓitshimbilela uri vha ye vha ḓidzhiele mishonga hune ya dzhiiwa hone tsini na hayani kana mushumo wavho - zwine zwi vhulunga tshifhinga na tshelede  . 
T(hohoyand(ou o ri u pfa nga ha itshi tshikwekwe a mbo vuwa a dzhia thundu na zwifuwo na vhathu vhe vha vha vha tshi mu tevhela a dzhena nd(ilani ; ha vha mbo d(I vha u shavha mud(ini wa Dzat ( a  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dzavho dza thaidzo dza u tou ita dzi katelaho u kevhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada na nomboro dzo fhelelaho u swika kha 15 na phundulo i katelaho na tshiṱahe . 
Ndi musi itsho tshithu tshi tshi khou ita mini ? 
Khwaṱhisedzo ya Thendelano i tshimbilelana na u ḓivhofha ha Afurika Tshipembe hu dzhielaho nṱha pfanelo dza vhathu na mulayo wa vhuthu musi ho dzhenwa nndwani . 
Mbekanyo Seani u paka zwa u vhalela zwa 20 nga miduba ya 10 . 
Idzo dzi langwa nga Muhasho wa Vhulimi . 
Izwi zwi nga itwa nga Muphuresidennde nga mulevho  . 
Ndivho khulwane ya Samithi iyi ho vha hu u amba nga ha tshiimo tsha Mmbi yaACIRC zwi tshi tevhela vhuḓifari ha UTULIVU AFRICA I na II Command Post Exercises(CPX) khathihi nakhwaṱhisedzo ya khonadzeo dzo aniwaho u bva nga Shundunthule 2014 u swika Lambamai 2015 . 
Minisiṱa vho dovha hafhu vha amba na Khabinethe nga ha milayo ya maitele a u kovha vhubindudzi ha ṅwaha sa miholo ya tshifhinga nga tshifhinga kha zwikwama zwoṱhe zwa mindende ya vha ḓirulaho mushumo nga u aluwa , hune vhane vha vhuelwa u bva kha mithelo yo kokodzwaho na vhone vha fanela u wana tshipiḓa tsha zwe vha vhulunga musi vha tshi ya u awela . 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Muhanga wa Mavhusele na Vhurangaphanḓa ha Sialala wa 2016 , kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
U topola thevhekano ya zwiwo na fhethuvhupo hune zwiwo zwa khou bvelele hone . 
Vha amba uri Vho Nkosi a vha humbuleli vhaṅwe nahone vha ḓi vhona vhewa ndeme kha vhaṅwe vhathu vha muḓana uyo  . 
Zwi gereni , u itela uri zwitendeledzi zwaṋu zwihulwane zwa khadibodo zwi vhe zwo no vha na mabuli vhukati ya ṱaḓa i tshi fhira kha buli ni tshi i tanda u mona na zwitendeledzi nga nnḓa u swika zwo no tandiwa tshoṱhe . 
Vha tshi vhea zwithu zwa muvhala muthihi fhethu huthihi na u vhea zwithu nga zwivhili zwi ḓo vha thusa kha vhukoni ha u vhekanya kana ha u vhala . 
Vhathu vhashu vha wana miholo na zwikili kha mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha , zwine vha zwi shumisa musi vha tshi ṱoḓa mishumo ya tshoṱhe . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya nḓowetshumo na u sika zwikhala zwa nyaluwo na tsiko ya mishumo  . 
Izwi zwi khou vha hone nga kha mushumo une wa khou itwa nga mazhendezi a mulayo ane a khou shuma o khwaṱhisa vhukuma  . 
Arali mugaganyagwama wo phasiswa , muhasho wonoyo u nga ṋewa thendelo ya u ita mbekanyamushumo ya masheleni awo  . 
Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole , vha ḓo vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho . 
Muhumbulo wa u linda madzangalelo a muthu ene muṋe wo vha wo sumbedzwa kha vhunzhi ha tsumbo dzi elanaho na murengelano wa ekonomi  . 
Tshi nga dovha hafhu tsha vhea mikano kana tshikalo tsha tshelede ine ya tea u shumiswa kha mishonga ya malwadze a sa fholi  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana  . 
Kuvhumbelwe kwa Khoro ya Lushaka 60 . 
Musi i tshi khou ṱalutshedza mulayo muṅwe na muṅwe , na musi i tshi khou bveledza mulayo wo ḓoweleaho nahone u songo ṅwalwaho u si wa sialala common law kana mulayo wa zwa sialala customary law , khothe iṅwe na iṅwe i ḓo ṱuṱuwedza muya , ṱhalutshedzo na nḓivho dza Mulayotibe wa Pfanelo . 
Maitele a vhudavhidzani a lavhelela uri musi mugudi a tshi khou guda luambo u tea u ṱanelwa zwi vhonalaho kha luambo lune a khou lu guda na kha zwikhala zwinzhi u itela u wana nḓowenḓowe kana u bveledza ulwo luambo . 
Mbuelo dzi fanela u dzhielwa nzhele musi hu tshi dzhiwa tsheo nga ha uri ndi tshumelo-ḓe dzine dza fanela u ṋetshedzwa nahone kha maimo-ḓe  . 
U vhona uri tsenguluso dzi khunyeledzwa nga tshifhinga  . 
U dzhenelela kha sekhithara dza phuraivethe tsha vhugevhenga  . 
Kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha ḓivhe nga ha tshishumiswa musi vha sa athu ita tsedzuluso  . 
Nga murahu ha izwo tsho shuma sa holo ya u ḽela ya Good Hope Masonic Lodge u swika tshi tshi tshinyadziwa nga mulilo nga 1892  . 
Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa  . 
U pfesesa na u shumisa maiti a sa konḓi hu tshi ambiwa . 
Khabinethe i humbela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha ṱanganedze vhaeni nga vhuthu , na u kuvhangana ri tshi ṱuṱuwedza thimu yashu ya lushaka . 
U isa phanḓa , nyendedzi dzine dza livhiswa nga maanḓa kha mvelelo dza zwa mutakalo dzi elanaho na mbumbano nthihi  . 
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo ḽa tshitshavha , a dzhia tsheo ya u thutha mulandu . 
U valwa uhu ho pulanelwaho ha Yuniti 2 ya Koeberg ndi tshipiḓa tsha Eskom tsha mbekanyamushumo ya u lugisa zwiṱitshi zwoṱhe zwa fulufulu . 
Mawanwa o sumbedza uri mashango manzhi , vhane vha pomokwa ndi vhane vha sa vhe na tsireledzo , hu tshi katelwa vhafumakadzi ( kanzhisa vhakegulu ) , vhana , vhaholefhali vha lukanda ( maxweṱe ) , na vhathu vhane vha lwala muhumbulo . 
Tshivhumbeo tsha u ṋetshedza vhupfiwa ha u tou amba tshi fhambana u ya nga komiti nahone zwi ya nga tshiimo tsha mafhungo . 
Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho  . 
Zwi dovha hafhu zwa tendela vhagudi u vha na tshifanyiso tsha u rekhoda tshine vha nga kona u tshi shumisa u ṱalutshedza uri vho tandulula hani thaidzo . 
Ni kone u dzhenisa mutsho wa maḓuvha maṱanu a tshi tevhelana . 
Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ita mvetomveto ya PGDS yaḽo  . 
U shela mulenzhe huhulu nga vhathu vha Ivory Coast na vha Tanzania kha khetho guṱe zwi sumbedza u pfesesa havho ndeme ya shumisa pfanelo dzavho . 
Vhulavhelesi ha khabinethe kha u shumiswa ha Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014 u swika 2019 , ho ita uri nḓisedzo ya tshumelo i vhe khwine . 
Tshifhinga itshi tshi tea u elana na datumu yo tiwaho , i ṋetshedzaho tshifhinga tshi pfalaho tsha u tevhedza ṱhoḓea dza kushumele kuswa . 
Kha vha ite khumbelo ya u unda na u rengisela tshiimo tsha u ṋea thendelo  . 
Izwi zwo ita uri hu sikwe mishumo ngei Kapa Devhula na u fhambana ha ikonomi nga kha u sikwa ha mishumo ya vhatsila na u lugisa , na u khwisiwa ha saintsi sa buḓo ḽine wa tou ḓikhethela iwe muṋe  . 
Izwi zwiitei kana nyimele dzi dovha hafhu dza vhanga khaedu kha mashango ane a vha na tshiimo tsha vhukati tsha ikonomi zwi tshi khou itiswa nga mupikisano muhulwane kha tshumelo dza u bveledza na dziṅwe tshumelo dza thekhinoḽodzhi ya mafhungo  . 
Vhathu vha fuṱhanumalo vho salaho ndi vhe vha gevhelwa milandu ya masheleni a re fhasi ha R5 miḽioni nga mulandu , ṱhanganyelo i kwameaho i vhalelwa henefha kha R188 miḽioni . 
Vhushie na vhana vha vhukale ha u swika kha miṅwaha miṱanu . 
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo ya vho i so ngo tshimbila zwavhuḓi . 
U shumisa Foramu ya CBP na Masipala kha u guda na u monithara na u ela malugana na pfukelamadzangano u shumiswa nga malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi nwala a ri : Arali Muvhuso une wa khou shuma zwavhuḓi ngaurali , u tshi nga tou sedzesa wa vhona vho ṱhoḓea kha ayo masia  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ṋetshedza muvhigo kha lushaka hu si kale , na uri muambeli wa Muphuresidennde , Dr Vho Bongani Ngqulunga , vha ḓo ita nḓivhadzo malugana na heḽi fhungo . 
Vha puṱedze kha musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho  . 
Hezwi zwi ḓo alusa maitele a mbambadzo i pfadzaho na tsireledzo ya vharengi . 
Zwiṅwe , vha nga ḓi thola mulafhazwifuwo wavho wa phuraivethe . 
Khorotshitumbe ya vunḓu I na vhuḓifhinduleli ha mishumo ya vhupholisa- a yo ṋetshedzwaho nga Ndima heyi ; b yo ṋetshedzwaho u ya nga mulayo wa lushaka ; na c yo avhelwaho khayo u ya nga ha mbekanyamaitele ya zwa vhupholisa ya lushaka . 
Vha ḓadze fomo ya khumbelo ya TS1 . 
U tatamudza phetheni zwi thusa vhagudi u sedzulisa arali vho kona pfesesa mutevhe wa phetheni zwavhuḓi . 
Zwi nga ḓi dzhia vhege mbili uri luswayo lwa vhuṱalusi lu ṅwaliswe . 
Muhasho wa zwa Muno u nga si khwaṱhisedze uri vhuṱumani hovhu vhu ḓo shuma tshifhinga tshoṱhe na uri a u na ndango ya u vha hone ha masiaṱari kana saithi dzi re na vhuṱumani  . 
U ṱalukanya maipfi a re na pfanapheledzo dzi no fana a tsumbo : khosi , musi , gosi . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṅwalisa fhethu ha vhudzulo ha vhaaluwa sa muthukana sa dzangano , vha tea u ita khumbelo ofisini dzavho dza tsinisa dza Muhasho Mveledziso ya Matshilisano . 
Honeha ndi zwa ndeme uri nyito dzi bveledziwe ho sedzwa kha zwivhumbeo zwa luambo zwikene , kha nyimele . 
Nga u ralo ri dzhia milayo i pfadzaho ine i nga shumiswa zwavhuḓi nga nḓila yeneyo  . 
Vhudzuloni ha u haṱula vhathu na u ḽebeḽa nḓila yavho ya matshilisano nga nnḓa , ndi khwiṋe u fara matshilisano avho u bva nga ngomu ha nyimele dzavho  . 
Nḓivhadzo ya u khwinisa ita ṱhoḓisiso nga ha zwithu zwa ndeme zwine zwa kwama mveledziso ya tshifhinga tshilapfu  . 
Hu na khonadzeo khulwane ya uri vhareili vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV  . 
Zwino vha tea u kona u buletshedza phetheni hu si na thuso ya mbudziso dza u endedza . 
Ndi ngazwo ndo zwi thoma mathomoni kha tsumbo dzi katelwaho u shumisa malaṱwa u bveledza fulufulu  . 
U vhumba mafhungo hu tshi shumiswa maipfi a no bva kha mutambo . 
Khethekanyo ya 29A ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata  . 
Ni vhona u nga tshiṱori itshi tsho bvelela nga ṅwedzi ufhio ? 
Tshumelo dza nnyi na nnyi a si pfanelo dza vhathu vho bvelaho phanḓa na demokirasi ya tshitshavha fhedzi-ndi ndavhelelo dzine dza tea u wanwa nga muṅwe na muṅwe  . 
U topola uri ndi mishumo ifhio ine ya nga thusa wadi u ya phanḓa arali vha tshi nga wana mutengo muṱuku wa kheshe i no bva kha masipala ? 
Ro ni thomela mutevhe muṅwe na muṅwe . 
Arali hu na u sa tendelana vhukati ha NA na NCOP nga ha Mulayotibe u kwamaho mavunḓu , Mulayotibe u fanela u rumelwa kha Komitikhonanyi  . 
Huna zwine vhathu , miṱa na mabindu vha nga zwi ita  . 
Mahosi a vhavend(a a kha ndilo muthathe ya u t ( ut ( uwedza lushaka kha u vhulunga mvelele ya sialala  . 
Afrika Tshipembe hu na ngweṋa nnzhi dza mitambo dzine dza vha vhaholefhali . 
Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo vha ḓo vha na muṱangano na vha nyanḓadzamafhungo u bvisela khagala fhungo ḽa mbekanyamaitele iyi . 
Hu khou vhambadzwa rokho  . 
Khabinete yo khoḓa muṱangano wa ndeme wa nga ha Tshikimu tsha Khwaṱhisedzo tsha Maitele a Kimberley ( KPCS ) we wa fariwa vhukati ha dzi 4 na dzi 7 Fulwi 2013 ngei Kimberley . 
Ri ḓo vhambedza na Milayo ya Tshikimu u vhona arali ri tshi nga kona u katela mushonga kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Thimu ya shango ya vhafumakadzi ya nethibola yo ita uri ri ḓirwe khana nge vha kunda kha Tshaḽenzhi ya nethibola ya Zwitshavha-Zwiraru . 
U phaḓaladzwa uhu ho vha nga mulandu wa vhuḽedzani na Project Isizwe  . 
Vha ḓo vha vho zwivhona uri kha ino SONA ro ṋetshedza muvhigo wa miṅwaha miṱanu yo fhiraho nga u dodombedza na wa miṅwaha ya 20 yo fhiraho nga u angaredza . 
Mulayo wo Shandukiswaho u sumbedza maitele ane a fanela u tevhedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u phumula rekhodo ya vhutshinyi  . 
Maitele a kushumele na u londola Eskom a bvela phanḓa na u khwinisea u itela u vha na vhuṱanzi ha uri afho hune fulufulu ḽa bveledzwa hone hu dzule hu tshi londiwa nga nḓila yone na uri ṋetshedzo ya muḓagasi i vhe ine ha nga kona u i ṋetshedza . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza mutevhe wa nomboro u sa konḓi u si fhasi ha 150 . 
Murado munwe na munwe wa dzhendedzi kana tshumelo ane a vha na tshiitisi tsha u fulufhela uri munwe murado o zwi ita a tshi khou pfuka ndima heyi u na mushumo Iwa mulayo u vhiga fhungo ilo kha minidzhere wawe kana muhulwane munwe na munwe o teaho  . 
U kuvhanganya mafhungo a vhubvo na u a dzudzanya nga fomethe ya manweledzo a tshi sumbedza mafhungo  . 
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho , vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo . 
Naa hu na maitele a shishi , tsumbo , a u bvisa vhathu fhethu ha u fhaṱa musi hu na mulilo ? 
Musi thendelo yo waniwa u bva kha SARS , khwaṱhisedzo i wanala nga murahu ha maḓuvhanyana . 
U shela mulenzhe ha tshitshavha kha IDP zwi tendela u sudzuluwa ha vhadzulapo vha no bva kha u sa vha khasiṱama dzi sa dzheneleli kha tshumelo u ya kha vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe hune ha vha konisa u shela mulenzhe u swikela mveledziso dzavho dza ndeme  . 
Muhasho wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala wo fhindula zwililo zwa miraḓo ya Komiti dza Dziwadi uri Gaidi iyi i ṅwalwe-vho na nga dziṅwe nyambo dza Afrika Tshipembe  . 
Miraḓo ya vhathu vhane vha dzula mikhukhuni vha tshenzhela u reṅwa nga ṱhoho na zwiṱhavhi khanani  . 
Kha idzi nyimele , mabindu a Afurika Tshipembe a tea u humbula zwavhuḓi nga ha zwine a tea u bveledza , kha mimakete ifhio , nahone a tshi khou shumisa vhukoni vhufhio  . 
Izwi ndi mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhurangaphanḓa ha vhaswa vhune ha lingedza u shandukisa vhuḓifari , mikhwa na u maanḓafhadza vhaswa nga ha zwikhala zwi re hone phanḓa havho . 
Hezwi a zwi tei u isa phanḓa naho u tevhedzwa ha nḓila kwayo ya ya ṱhoḓea dza u ṱolwa ha dzibugu mivhusoni ya lushaka na ya vunḓu zwo no khwaṱhiseswa . 
Mbadelo yo fhelelaho ya u posa i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi khou tea u poswa kha muiti wa khumbelo . 
Therisano nga tshifhinga tshine kuhumbulele kwa u kwengweledza kwa shumiswa khatsho . 
Zwazwino ri khou tikedza thandela dzi na tshivhalo dza zwa HIV kha zwiimo zwo fhambanaho zwa mveledziso nga kha mbekanyamushumo ine ya pfi Vhufarani ha Tshiṱirathezi ha Tshanduko ya Mutakalo , vhu katelaho SHARP kha Khantsele ya Tsedzuluso ya Mishonga ya Afrika Tshipembe . 
Senthara ye ra amba nga hayo i katela zwikhala zwo tiwaho na khetheaho zwa vhupo na zwiṅwe zwikhala  . 
Pfanelo dza muthu a medzaho zwimela dzi ṋewa kha zwimela zwa tshakha dzo fhambanaho zwe zwa divhadzwa nga fhasi ha Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela wa 1976  . 
Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila  . 
Arali mishonga kana dzilafho ḽo nekedzwaho kha formulary ya zwikimu ḽi sa thusi kana u ita uri muraḓo a vhe khwine kana u mu lwadza , ndi zwifhio zwiṅwe zwine muraḓo wa tea u zwi ita ? 
Lushaka lwa mbuelo lwo khakhea  . 
Tsheo dzo dzhiwaho nga komiti dza wadi a dzi vhofhi lwa mulayo kha khoro na kha masipala  . 
Roṱhe ri fanela u vhulunga fulufulu hu u itela uri ri sa ḓo dovha ra dzula ri tshi dzimeliwa ya vha yone nḓila ya u vhulunga  . 
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u bveledza mbekanyamushumo yo ḓitikaho nga nyendedzi ya asesimennde ya mavunḓu na lushaka  . 
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso  . 
U fara miṱangano ya misi ya komiti : a si vhakhantseḽara vhoṱhe vha wadi vhane vha khou zwi ita ngeno hu no uri zwi tea u vha tshipiḓa tsha ndingo dza kushumele kwavho  . 
Muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo u ḓo kona u ita themendelo o sedza zwe a wana . 
Vhagudi vha so ngo lemedzwa nga u kombetshedzwa u ḓivha madzina a tshaka Kha hu dzhielwe nzhele uri vhagudi vha dzulela u shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u tandulula thaidzo dzi ne mudededzi a vha a so ngo dzi lavhelela . 
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe sa idzwo SARS a i nga si shumane na fomo yo ḓadzwaho nga muṋwe muthu  . 
Hezwi a zwi nga ṱo ḓei arali vho no fhirisa R300 000  . 
Mulayotibe wa pfanelo a u hanedzi u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana u ṋetshedzwa nga mulayo wa tshitshavha , mulayo wa sialala kana muṅwe mulayo , nga mulandu wa uri a dzi tevhedzi Mulayotibe  . 
Maṱodzi u na maḽegere manzhi mangana u fhira a Murendeni ? 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u shela mulenzhe kha maitele a u nanga vhathu vha Pfufho dza Oda dza Lushaka dza 2017  . 
Vhadzulapo vha khou ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza zwililo zwavho nga u shumisa zwiimiswa zwi re hone nahone vha sa khou pfuka mulayo  . 
Kha zwitshavha zwinzhi zwa vhashai , madzangano a si a muvhuso a zwa mutakalo ( dziNGO ) na maṅwe madzangano a tshitshavha a ṋetshedza mbekanyamushumo dza zwa matshilisano na mishumo ya ndeme  . 
U hanedzana na siangane iyi ndi u ombedzela nga u amba nga nḓivho na u thivhela vhulwadze ho vha na mvelelo khulwane zwenezwino  . 
U bva zwino a zwo ngo tea u tou livhanyiswa fhedzi na zwiteṅwa zwo sumbedziswaho kha zwe zwa bulwa nga vhathu  . 
Kha nyimele , naho hu na dziṅwe mvelelo dzi ṱuṱuwedzaho , nga murahu ha miṅwaha miraru ya u shumisa mvelelo dzo ḓitikaho nga ndangulo ya tshikolo i vhonala i sa athu khwaṱhaho  . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsumbo : Ḽaiburari yo vha yo vala nga holodei . 
U buletshedza vhulapfu ha zwithu nga u vhala na u amba uri hu na zwa u ela zwi nngana zwi si zwa fomala zwine zwa vha zwi lapfu . 
Ri humbula u nga nga nnḓani ha musi zwo ḓiswaho zwa sedzwa kha nyimele na tsumbo iyo a zwi nga isi khomishini kule ngauri zwine vha vha nazwo ndi mavharivhari fhedzi a uri ro shuma maelana na mulayo  . 
Bugu dzi tea u vha dzo leluwaho khathihi na u takadza . 
GEMS yo sedza kha u ṋetshedza u swikelela hu linganaho kha ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo kha Vhashumeli vha muvhuso vhoṱhe vho teaho nga kha mbuelo nyangaredzi nahone dzi swikeleleaho  . 
Muvhuso u fanela u ḓadza zwikhala zwoṱhe zwa mishumo zwi si na vhathu hone zwi tshi khou badelwa  . 
Muvhuso wa vhukati u o dovha hafhu wa vhona uri zwishumiswa ( tshelede na vhathu ) kha tshigwada tshiwe na tshiwe vha khou shuma hani nahone tshelede i khou langiwa hani musi hu tshi khou bveledzwa mbekanyamushumo dzo fhambanaho  . 
U ḓivha vhuṱumani vhukati ha vhutherorisi , u endedza zwidzidzivhadzi , zwiṱhavhane , na vhathu hu siho mulayoni , na u dzumba vhubvo ha tshelede yo waniwaho nga nḓila i siho mulayoni , vho dovha hafhu vha vhidza mashango oṱhe uri a sike milayo ya u thivhela u lambedza vhutherorisi na madzangano a vhutherorisi  . 
Uri tsheo i vhe i pfadzaho , hu fanela u vha hu na vhukonani vhu pfalaho vhukati ha tsheo na zwidodombedzwa phanḓa ha mudzhii wa tsheo nahone hu fanela u vha hu na vhukonani vhu pfalaho vhukati ha ndivho ya u ṋea maanḓa na tsheo yeneyo  . 
Mvelephanḓa ya vhuṱhogwa kha ndivho ya vhashumi , zwikili na vhuḓipfi kha ndingano ya u linganyisa ya mbeu kha madzangano o dzhenelaho musi mwaha wa vhuraru u tshi ya mafheloni ( hune dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa thoma ḽi kha levhele yo fhambanaho vhukuma )  . 
Nga 2010 , ro ḓivhadza khwaṱhisedzo ya ndambedzo ya R1 biḽioni ya u thusa u swikela khadzimiso  . 
Izwi zwi ita u ri thodea kana dzangalelo siani la ndisedzo dza tshumelo kha tshitshavha zwi si vhe murunzi muvhuya nahone ndi tshinyalelo ya masheleni kha mbadelo dza muthelo nga lushaka  . 
Kha vha vhudzise dokotela wavho uri vha tea u ita izwi naa . 
Ndi zwifhio zwo teaho u itiwa na zwi songo teaho zwa maambiwa avhuḓi ? 
U khwaṱhisedza nḓivho yo wanalaho i kwamaho nomboro 7 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 7 . 
I dovha ya dzhiela Afrika Tshipembe nṱha sa mutambi muhulwane ḽifhasini kha vhulavhelesi ha u langa mishonga na zwibveledzwa zwa mishonga  . 
U sedza hafhu mafhungo a zwigwada nga fhasi ha zwiṱirathedzhi  . 
Sa tsumbo , vhadzulapo vha Moutse vha itela khaeduu khaṱhulo ya mikano ine ya khou pfukisela Moutse kha vundu ḽa Mpumalanga u ya kha ḽa Limpopo vha ya khothe  . 
Ndau nangoho a yongo t ( wa i tshi hana  . 
Khoro i khou pulana u ela na u ṱana thekinoḽodzhi kha tshikalo tsha ḽimaga ḽa u thoma hu sa athu fhela ṅwaha  . 
Kanzhi hezwi zwi bvelela u itela zwiitisi zwa u ḓishumela iwe muṋe zwa maanḓa kha matshilo a vhathu  . 
Ri fanela tshifhinga tshoṱhe u thivhela khaṱhulo yashu uri i sa ṱuṱuwedzwe nga maanḓa nga luvhengelambiluni lwashu na nga zwine ra tama u zwi wana  . 
Ndi dovha nda ramba Vhalangavunḓu vha mavunḓu a ṱahe khathihi na dzimeyara uri vha ri dzhoine musi ri tshi khou thoma mushumo wa u fhelisa tshinyalelo na ndozwo muvhusoni  . 
U kona u sika mafhungo hu tshi shumiswa heyi mibvumo . 
Lugisani tshipitshi tshi no amba nga atikili yaṋu ya gurannḓa . 
TSHIRENDO TSHI SONGO RANDELWAHO : Fhindulani mbudziso NTHIHI  . 
Mut ( hannga uri o no aluwa a iswa kha ngoma musanda ine ya vhidzwa vhutamba vhutuka  . 
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashangoḓavha ndi thuso ya mahala , fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa  . 
Kha vha ḓadze fomo ya u ḓi ṅwalisa henefho . 
Mavothi a zwiimiswa zwa pfunzo o vha o hoṋelwa tshoṱhe kha vhafumakadzi  . 
Fhedzi khothe yone ine i ḓo dzhia tsheo uri mbadelo idzo dzi ḓo tea u badelwa nga muthu we a bviselwa ndaela naa . 
Maanḓa a khothe dza sialalaa tea u elana na milandu na khanedzano dzi bvaho kha vhupo ha maanḓa a welaho nga fhasi ha khothe ya sialala . 
Ro dovha ra takadzwa nga tshivhumbeo tshashu tsha ndangulo tshine tsha imelela u tevhedza milayo ya ndinganyiso ya mavu , kha vhuimeleli ha vhafumakadzi  . 
Khethekanyo ino a I shumi kha Milayotibe ya zwa masheleni  . 
Mbekanyamushumo dza Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u itiwa ho vha na Vhukwamani na vhapondwa na vhakhakhi  . 
Mishumo ya WUA i bva kha mulayotewa wayo wo tendiwaho  . 
Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa havho kana vha ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa havho  . 
Ngudo dza u bva kha tshikhala itshi a dzo ngo tea u sa dzhielwa nṱha  . 
Mutsukunyeo wa bada wa zwishumiswa wo vha u khou dzhia mbalotshikati ya vhege dza sumbe  . 
Munetshedzi u fanela u vhona uri hu vha na tshumelo ya u vhiga nga lutingo ya awara dza 24 u itela uri dzikhasitama dzi kone u vhiga thaidzo inwe na inwe ine dza tangana nayo nahone thaidzo inwe na inwe ine ya vhigwa i fanela u newa nomboro ya thungo ya referentsi u itela uri khasitama i kone u zwi tevhelela arali zwo tea  . 
Zwiko zwa masipala zwi shumiswa u ṱanganyisa vhupo ha ḓoroboni na ha mahayani na u isa tshumelo kha vhathu vha tshilaho kha vhushai  . 
Maitele aya o raliho kanzhi a tshimbidzwa nga u tou ṋetshedza Minisita kana MEC kana muṅwe a re muraḓo wa khorotshitumbe mbuelo dza vhukwamani ha nyito na u dzinginyisa thendelo ine ya vha khoṋo ya maimo e a vhewa ho sedzwa zwipikwa zwa vhupo  . 
Izwi zwauri Paramount Chief zwo d(a na Vhatshena nge vha ri Vharema vha nga si vhe na King kha vha tou vha na Paramount Chief ( Khosi-Khulu )  . 
Kha miṱa ine wa wana hu tshi khou shuma muthu muthihi u wana zwi tshi konḓa  . 
Vhulwadze ha swigiri vhu kwama muvhili wavho woṱhe , ha vhanga thaidzo dza tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu . 
Vha tea u vha vha na nḓivho ya ḽaiburari na tshumelo dza mafhungo , vhukoni kha zwine zwa kwama vhavhali vha mabofu na vhavhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza nga u angaredza , nḓivho ya u bveledza dzibureiḽi kana zwa u thetshelesa zwa mabofu na vhavhali vha vhaholefhali , vhukoni kha zwa vhulanguli na zwa masheleni , na zwa tshomedzo dza zwa vhashumi , nḓivho ya u vhambadza , u davhidzana , na u kuvhanganya masheleni  . 
Kha vha ṱalutshedze uri vhulapfu ha tshipirinngi ho shanduka hani musi zwileme zwo fhambanaho zwo nembeledzwa khatsho  . 
Khathulo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa  . 
Izwi hu do newa vhutanzi vhunzhi nga hazwo kha Ndima ya rathi  . 
Hu sumbedza vhukoni ha mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Kharikhuḽamu na Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha U linga . 
Ri na mvelaphanḓa maelana na mbekanyamushumo dza dzinnḓu kha vhupo ho buliwaho hu na zwiko zwi zwone khaedu khulwane  . 
Mbu : Hu bvelela mini arali ndi na mbudziso kana mbilaelo ? 
Hu na khuwelelo ine muvhuso wa khou ita ine ya nga thivhela na u fhungudza vhulwadze hovhu  . 
Mushumo wa u rwelaṱari u ḓo vha ngaha u fhungudzea ha dzi bommbo kha milonga ya migodi ya kale ya ERPM u itela u lavhelesana na mafhungo aMuelelo wa Migodi Dungi kha Govha ḽa Vhukati ngei Witwatersrand  . 
U hanedza hu fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu musi mushumi ane a khou hanedza o wana vhurifhi ha u mu ḓivhadza vhu bvaho kha DHA nga ha tsheo ya u vhea mushumi uyo kha tshikhala tshenetsho  . 
Hedzi ndeme a dzi anzeli u vha khagala . 
Fulo iḽi ḽi itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi , nahone ḽi ḓo tshimbidzwa shango ḽoṱhe u swika Tshimedzi 2016 nahone ḽi thusa vhagudi u dzhia tsheo dzo teaho musi vha tshi ita khumbelo kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha . 
Anganyani ni kone u vhala  . 
Itani uri zwitshavha zwi dzhenelele kha vhuimo ha u thoma kha u bveledza pholisi  . 
U bvela phanda kha CBNRM hu nga vha hu ho dzulaho ho vhewa kana ndi ho buliwaho  . 
Hezwi zwi itiswa ngauri mugaganyagwama u dzula wo ralo musi u tshi shedulwa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓḓa awo kana u ita mishumo yawo  . 
Vhudavhidzani ndi mini ? 
Musi khumbelo I tshi itiwa , Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha tea u itelwa khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 a tshi shumi u swikela Khothe I tshi tshea kha khumbelo arali- a dzangalelo ḽa zwa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itiwe ngauralo;-na b khumbelo I na khonadzeo khulwane ya u bvelela  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani u ṱuṱuwedza u ṱanganedzwa ha vhuḓifhinduleli nga vhakhakhi , u ṱanganedza vhuṱungu ho pfiswaho vhapondwa , miraḓo ya miṱa ya vhapondwa na zwitshavha hu na ndivho ya u fhodza na u vhuyedzedza vhoṱhe vhane vha kwamea kha tshiimo tshavho tsha u thoma . 
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho u ṱalutshedza zwibveledzwa . 
Miṱangano ya Komiti ya Wadi kanzhi i ḓo vha miṱangano ya vhukwamani  . 
Muṅwalisi wa Dzikhamphani  . 
Muengedzo 4  . 
Ezwi ndi zwiga zwine ra tea u dzulela u zwi funa zwine ra tea u zwi takalela zwikoloni zwashu , kerekeni dzashu , ofisini dzashu na miḓini yashu  . 
Ndi a ndeme kha u bvelela ha thandela  . 
Mashila o sala a tshi vhusa , fhedzi ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu  . 
Ofisi ya Phuresidennde yo thoma Tshigwada tsha Nḓowetshumo iyo u itela u tikedza vhatsila vha vhukati ha maipfi a 60 u ya kha 80  . 
Sekondari ya Vhudzagona  . 
Muthihi wa vhana o vha na miṅwaha ya 18 , nahone o tewa nga u hola Mundende wa Vhaholefhali  . 
Ro takala u vha na Vho Sophie de Bruyn vhukati hashu , vhe vha vha muṅwe wa vharangaphanḓa vha gundo kha mumatsho uyo wa ḓivhazwakale . 
Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu , u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu . 
Milayo i sumbedzisa uri KPI dzi tea u kalea , u elana , u vha na zwipikwa na u vha pfufhi  . 
Musi izwi zwo ṱanganyiswa na iri dzi re hone kha ṅwaha , muthu a nga kona u rekanya iri dzo avhelwaho sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda . 
Minisiṱa wa Pfunzo ya Mutheo vha ḓo ḓivhadza mvelele dza milingo ya Gireidi 12 ya 2016 nga ḽa 4 Phando 2017  . 
Miṅwahani ya rathi yo fhiho , vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe , zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014 . 
U pfesesa u ṱusa musi ṅwaha u tshi fhela . 
Avho vhane vha ita zwa vhuloi , hu nga vha vhuloi ha vhurereli kana mvelele , a si vhanzhi hone vha ṱoḓa u tsireledzwa nga Ndayotewa  . 
Vho dovha hafhu vha tendelana kha u khunyeledza u sainiwa ha Thendelano ya Visa Waiver kha vhane vha vha na Phasipoto dza Vhudipuḽomati na dza Tshiofisi . 
Tshumelo dza shishi dzi na zwiko zwi songo linganaho , nga maanḓa vhusiku musi vha tshi tea u shuma na nyimele dza shishi dza khombo dza badani , nga maanḓa avho vha ṱoḓeaho uri vha shume na thundu dzo shuluwaho dza khombo  . 
Ndi hone zwine na amba swiswini zwi ḓo pfiwa tshedzani  . 
Tsumbo , arali muraḓo a itwa muaro wa khosimetiki , nga murahu ha wanala uri u na septicaemia  . 
Vhathu vha no bva Asia na vhone vha ḓivhelwa u vha khomboni ya nṱha kha khoḽesitiroḽo . 
Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka yo ṋetshedzwa vhone huna nyimele dzine vha tea u dzi tevhedza musi vha tshi i ṱanganedza hu si na u shandukisa maga , milayo na nḓivhadzo dzi re ngomu  . 
Ro shuma na vhashumisani kha vhurangeli vhunzhi ha u thoma vhune ha khou sumbedza mvelelo dzi fulufhedzisaho  . 
U kuvhanganya nḓivho ya milayo ya girama a zwi tou amba uri zwi nga sia zwi khou konisa vhagudi u shumisa luambo nga nḓila ine ya pfadza . 
Kha Themo ya 2 vha shuma nga pfanyiso ya mbonalo ya nṱha . 
A ho ngo lavhelwa zwauri munekedzi wa tshumelo muthihi a nekedze tshumelo dzothe dzo buliwaho fhedzi a nga tou diimisela kha tshumelo nthihi kana nnzhi zwi tshi khou itiswa nga thodea dza vhaaluwa vhane vha khou nekedzwa tshumelo na u vha hone ha zwishumiswa  . 
Kha ri shumisane u sika vhutshilo ha khwine kha vhathu vho he vhane vha dzula Afurika Tshipembe  . 
Ndi ngadzwo ro tea u ana hafhu uri a ro ngo pambuwa kha nḓila yashu ya u fhaṱa lushaka lu kundaho . 
Hafha vhagudi vha tea u sengulusa nḓila ine , sa tsumbo , vhaṅwali vha shumisa ngayo zwivhumbeo zwa girama ; phatheni dza mafhungo dzine dza tea u dzhielwa nṱha ( vhulapfu hadzo , vhutserekano kana vhutswititi ha tshivhumbeo ) , u vha hone kana u sa vha hone ha thinwaipfi dza muambo ( u vha hone kana u sa vha hone ha maṱaluli kana maiti , sa tsumbo ) ; u shumisa tshifhinga tsha ḽiiti nga nḓila i so ngo ḓoweleaho ( tsumbo , tshifhinga tsha zwino madzuloni a tsho fhiraho tsho lavhelelwaho ) ; u shumisa maambiwa o livhaho kana maambelwa ; u shumisa ḽiitiitwa madzuloni a ḽiitiita . 
Arali hu na thodea dza u engedzedza mbadelo musi hu tshi netshedzwa dzinwe tshumelo , na zwenezwi zwi tea u nwalwa kha bambiri dza muvhuso dzo teaho tshumelo ya tshitshavha  . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi wa Komiti ya Wadi u pulana muṱangano wo khetheaho nga u ṱavhanya u itela u bveledza pulane ya kushumele ya ṅwaha woṱhe  . 
Mbilo yavho i ḓo humiswa ya iswa kha muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo uri a ḓise zwidodombedzwa zwone a kone u i ḓisa hafhu  . 
Kha vha ise khumbelo kha Designated Firearms Officer wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini . 
Hone-ha , a hu lavhelelwi uri mutholi hu vhe ene ane a hwala vhuḓifhinduleli hoṱhe kha mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo  . 
Ngudo ya mulayo u kwamanaho na mafhungo a tshitshavha kana dzangalelo ḽa guṱe , hu tshi katelwa mulayo wa ndaulo , mulayo wa vhugevhenga , ṱhalutshedzo ya milayo , nḓivho ya mulayo wa u alafha na mulayo wa vhudavhidzani  . 
U ṅwala lwa tshisaints  . 
Zwi ya nga miraḓo i taho tshumelo sa dzine dza vha ndeme  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma hu tea u ṱuṱuwedza tshirunzi tsha vhapondwa na zwigevhenga , na u khwaṱhisedza uri a hu na ane a amba u fhira muṅwe kana tshiṱalula . 
Kufunzele kwa u amba ku tea u katela nḓivho ya maitele na zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani ( vhuṱala , u rifureisa , u bvisa kana u vhuedzedza , u sumbedza , u edzisela , mibvumo na u humbela thuso )  . 
Muhangarambo ( fureme ) kha u shumiswe kha u thusa vhagudi u ṅwala zwiṱori zwa vhone vhaṋe . 
Pfanelo ya tshisikwa i ṋ ea tsireledzo kha musiki . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha dzulele u wana muvhigo kha zwe vha ṅwala u itela uri vha vhone vhukhakhi havho na uri vha vhu lugise . 
Ndau dzi zwima na u vhulaha phukha dzi no nga ntsa na mbiḓi . 
Olani tshifanyiso tsha zwithu zwo khethekanywaho kana ni buletshedze zwithu zwo vhekanywaho . 
Zwino dzhenisani phindulo dzo teaho  . 
U ḓivha zwinzhi , kha vha sedze Ndima ya vhuvhili ya Ndayotewa ntswa . 
Kha vha gudise vhathu u langula zwishumiswa zwa mupo . 
Kha nyimele ya mashango a Vhukovhela , vhuloi , u bva na kale , ho ḓi kwamanywa na vhathu vhane vha kona u shumisa maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) , kha zwa u ita vhuvhi . 
Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 b u tea u thoma u wana nḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo a vha o sumbedzwa kha Khoro ya Masipala kha u khetha uri a imelelwe zwavhuḓi kha Khoro ya Masipala ine a khou khethelwa yone . 
Izwi zwi katela masiandoitwa a no khou bvela phanḓa a mutsiko wa ikonomi wa ḽifhasi hu tshi katelwa na thaidzo ya tsimbi na u wa ha mitengo khathihi na gomelelo na miṅwe mitsiko ya ndeme ya tshiṱangani . 
Lists I na II dzi shumiswa sa tsumbo dza u sedza uri muiti wa khumbelo o ṋekana nga zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho  . 
Hezwi zwi ḓo amba uri Ndaela ya Tsireledzo i ḓo dzhiiwa sa i sa tsha shuma , kana sa yo faho  . 
Maṋo u shenga ndi ha ḓuvha na ḓuvha 2 U nga u dzula nga vhuṱungu hu hashu 3 Vhuṱungu vhu ri navhisaho milenzhe 4 Ra anea one a maṱungu 5 Nga mbilu vhuṱungu tshone tshililo tsha vhuṱungu . 
Tswikelelo ya masheleni ndi tshiṅwe tsha fhungo ḽine ḽa khakhisa kha zwa dzinnḓu  . 
Kuitele ukwu ku mbo ḓi vha khagala nga u pfesesa uri zwibveledzwa zwi fhaṱwa hani . 
Thero dza dzitshakhatshakha na thero dzapo dzi na ndivho ya u ita uri vhaendelamashango vha ḓivhe nga ha ndeme ya vhuendelamashango vhu na vhuḓifhinduleli . 
Kana ri khou ri mathomo a ḓo vha pfarelo u bva kha sia ḽavho kana , naho zwo ralo vha ḓo zwi vhona , fhedzi ṱhoḓea i nga kha ḓi fhira maga maṅwe na miṅwe ane vha nga a vhea phanḓa ha thandela yone iṋe  . 
Ndima dza 15 dzi amba nga ha masia a thero a ndeme nga vhudodombedzi , dzi ṋetshedza vhuṱanzi , dzithemendelo na mitheo i pfeseseaho ya tshumiso ya themamveledziso  . 
Vhathu vha tamaho u vha na tshigidi vha tea u phasa ndingo dza vhugudisi kha tshikolo tsho ṅwalisaho . 
Tshifhaṱo tsho shumiswa u bva 1885 u swika 1910 nga Nnḓu mbili dza Phalamennde ya Cape  . 
CBP i ḓo dovha hafhu ya thusa kha u pfumbudza vhashumi vhenevha vha re kha vhupo  . 
Ri ḓo thusa Masipala wa Tshiṱiriki tsha OR Tambo u dzikisa vhulanguli na tshivhumbeo tsha dzangano na u ṱavhanyisa u shumiswa ha Puḽane dza Vhudzheneleli ha Muphuresidennde . 
U asesa tshipitshi tshe tsha itwa nga tshigwada . 
U kumbululwa na u vhaisala ha mavu zwi sala zwi khaedu khulwane amusi  . 
Lwa tshifhinga tshilapfu vhuthihi nga kha pfukiselo ya lupfumo na mbuelo dza u maanḓafhadza kha tshitshavha tshoṱhe  . 
U thoma u ḓivha uri maipfi a itwa nga mibvumo . 
Zwiṱangadzime zwo ḓivhadzwa sa Tsireledzo dza Mupo dzo Khetheaho miṅwaha i swikaho ya fumi yo fhiraho  . 
Mulaedza hohu wa Lushaka u khou itea nga ṅwaha wa ndeme kha ḓivhazwakale ya shango ḽashu , u vha na miṅwaha ya ḓana ha ḽihoro ḽivhusi , African National Congress ( ANC )  . 
GEMS i nga vha thusa hani ? 
U anganyela na u vhala nga u fulufhedzea zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 1000 kha . 
Vha katele mmapa wa vhuhulwane ha A4  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho  . 
Gavhelo ḽa vhaaluwa ḽa mundende ḽo vhuedzedzwa nga murahu ha musi ho vha na u dzhenelela nga Mutsireledzi wa Tshitshavha bveledza lufu kha wana ane a khou lavhelelwa nge mme awe a dzhenela gudo ya dzilafho kana mushonga musi o vhifha muvhilini  . 
Hu themendelwa uri hu sedzuluswe vhushaka vhukati ha zwishumiswa u itela u khwathisa ha mishumo yayo  . 
Tshivhalo tsha Miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele , zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi , na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo , zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka . 
U sumbedza u pfesesa na u shumusa ḓivhaipfi dza muteo dza orala nga u vhidza zwithu nga madzina . 
Ni nga kona u elelwa dziṅwe tsumbo ? 
Ni kone u ita nḓowenḓowe ya u raha bola ya milenzhe ni vhone uri ni nga i raha ya swika ngafhi . 
Arali muiti wa khumbelo a humbela tswikelelo i tshi kha tshivhumbeo tshikene ( tsumbo . 
Ri isa phanḓa na u lavhelesa nyimele nga vhusedzi , hu tshi katelwa na zwine zwa nga itea Mabvaḓuvha Katina devhula ha Afurika  . 
Boot Award kha Ḽigi Khulwane ya nge a kora zwikoro zwa 20 mahoḽa . 
Khabinethe i dovha hafhu ya ṱanganedza u rwelwaṱari ha Mbekanyamaitele ya Tshithivhelambebo tsho Dzudzanyulelwaho u Puḽana zwa Vhuvhibvelo na Tsumbamaitele ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya dzi 27 Luhuhi 2014 yo ṋekedzwaho nga Minisiṱa wa zwa Mutakalo . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Phresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa . 
Thebulu dza nyangaredzo dza vhuimo dzi sumbedza mbuletshedzo ya khonseputi na tshikili na mvelaphanḓa u bva kha Gireidi ya Ṱ-3 . 
Zwino arali munna wanga a mala muṅwe mufumakadzi ? 
Tsumbo ya 1 : Vhashumi vhavhili ( A na B ) vho hirwa sa vhanwe vha vhavshumeli vha tshitshavha  . 
Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi bvaho nna  . 
Kha tshipiḓa tshawo , muvhuso u ḓo ita zwa u lambedza dzi indasiṱiri na u ṋea magavhelo u itela u shumana na dzikhaedu kha sekithara dzo fhambanaho , na u dovha hafhu wa ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso uri zwi thuse dzifeme dzine dza vha fhasi ha mutsiko nga nṱhani ha vilili ḽa zwa ikonomi . 
Zwi dzhia tshifhinga tshingafhani ? 
Muvhuso wo thoma nga National Imbizo Focus Week ya vhu6 kha vhulanguli vhuno u bva nga ḽa 17 u swika 23 Lambamai 2017 . 
Samithi yo sedza kha u shuma ha Tshiṱirathedzhi tsha SADC tsha zwa Nḓowetshumo na Mapandendedzi u itela u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na mveledziso kha dzingu  . 
A hu na na phara ya u fhedzisela  . 
Nga murahu ha ndovhololo ya u anetshela tshiṱori , vha dzhenelela kha luimbo ho teaho hu tshi shumiswa maipfi a no shumiseswa kha luambo . 
Vhathu )  . 
Ri na thendelano yo ḓalaho na muvhuso ya uri ro tea , nga nnḓa ha risesheni i re hone zwino , u shumisa tshelede kha themamveledziso ngauri vhubindudzi uhu hu ḓo bveledza nyaluwo musi ṱhoḓea ya ikonomi ya hayani na ya ḽifhasi i tshi aluwa nga yoṱhe  . 
U phasiswa ha mulayo u ṱoḓiwaho nga Ndayotewa ntswa 21  . 
Ezwi zwo vha na mveledzwa dza tshifhinga tshipfufhi dzine dzi nga vha na maanḓa a u thivhela u engedzea ha phimo dza u shela mulenzhe kha pfunzo ya nṱha  . 
Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli . 
Khunyeledzoni , ri tama u ḓisa ndivhuho dzashu hafhu zwi tshi bva mbiluni kha vhathu na muvhuso wa Kenya nga vhuluvha na thikhedzo yavho ya u fulufhedzea  . 
Vha ḓo ita nyambedzano phaṋda ha phanele ya vhathu vhavhili yo ṋangiwaho nga Komiti ya Phurofeshena ḽa ya Tsivhudzo kana Professional Advisory Committee ya SACNASP i kwameaho  . 
Ndima ya 1 i tsireledza milayo ya ndemesa ya Ndayotewa nahone , ngauri ndi ya ndemesa zwi a konḓesa u i shandukisa  . 
Nga nṱhani ha u tsa kha nḓowetshumo ya nyukiḽia miṅwahani minzhi yo fhelaho , zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwo imisa u ṋetshedza vhugudisi kha tsireledzo ya radiesheni  . 
U vha na vhuṱanzi ha uri u ṱahisa mihumbulo ho katela nahone hu kona u swikeliwa nga komiti dza wadi lu fushaho  . 
Maano a Vhudavhidzani nga ha Bono ḽa 2030 ḽa NDP a sumbedza u thomiwa ha NDP nahone a ḓo davhidzana nga masiandoitwa a NDP kha maAfrika Tshipembe . 
Khabinethe yo fulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri naho kilima ya ikonomi i tshi nga vha i konḓaho , muvhuso u ḓo isa phanḓa u lambedza mbekanyamushumo dzawo dza zwa matshilisano , mbulungo ya thememveledziso na masheleni a thikhedzo u tikedza nḓowetshumo dza vhuṱhogwa . 
Idzi mbuelo dzi ṋetshedzwa nga maanḓa zwibadela nahone hune tshikimu tsha dzilafho tshavho tsha vha tsho ita ndugiselo dza uri vha alafhiwe hone  . 
Ngauralo mbekanyamushumo ya mupeleṱo i tea u anana na mibvumo kana foniki dzo funzwaho vhege yeneyo . 
Musi vha tshi khou amba nga mbonalo , vha ḓo sedza kha kunangele kwa ḓivhaipfi na girama , nga iṅwe nḓila , kha redzhisiṱara yo shumiswaho . 
U vha ṋetshedza khetho nnzhi ndi zwone zwe ra ḓikumedzela u ita zwone  . 
Mulayo u amba uri SARS i tendela Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u swikelela mafhungo ane a yelana na maanḓa na mishumo ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo . 
South Korea lone yo sedza kha bveledza vhumagi na u itwa ha ndivho yo livhiswa kha indasiteri ya u thoma zwithu  . 
Nga maipfi aṋu , ṅwalani uri tshiṱori itshi tshi khou bvelela ngafhi . 
Hu na khethekanyo nngana kha ḽeibuḽu ? 
Wanani uri ni ḓo tea u shumisa zwishumiswa zwa ṱafulani zwifhio kha u ita saḽadi . 
Ndangulo ya kushumele i tsinisa na nḓisedzo ya tshumelo , zwoṱhe zwi ṱalutshedzwa nga tshiṱirathedzhi tsha Batho Pele tsho ḓivhadzwaho nga 1997  . 
Tshiimiswa tsha muvhuso tshipiḓa 1 tsha PAIA . 
Vhagudi nga vhone vhaṋe . 
Zwenezwo , arali vha tshi khou dzhenelela kha muṅwe wa mishumo yo sumbedzwaho kana u shumisa zwiṅwe zwiko zwo sumbedzwaho kha TSHIBOGISI TSHA E , Tsumbanḓila idzi A DZI SHUMI khavho  . 
Ri kha ḓi ima kha zwe ra amba musi wa khetho zwa uri musi vhathu vhashu vha kha ḓi tshila kha nyimele idzi , a ri nga aweli  . 
Mapholisa vho ita hafhu mafulo a u ḓivhadza vhugevhenga  . 
Mbekanyamushumo ya u humisela mavu kha vhaṋe vhao yo ṋetshedza zwiko kha avho vha vhuyelwaho zwi linganaho biḽioni dza R12,5 na thikhedzo ya magavhelo a linganaho biḽioni dza R15,2  . 
Muhumbulo wa Khomishini kha zwa vhuviavhathu ndi wa uri ndavheleso i tea u vha kha vhuimo ho fhambanaho , vhune ha vha , vhaiti vha khakhathi avho vhane vha vhulaya muthu , dziṅanga dzine dza tendelana na vhaṅwe uri vha vhulaye muthu vha bviselwe wanele miraḓo ya vhathu , na avho vhane vha tou shumisa mushonga fhedzi wo itwaho nga ṋama dza vhathu . 
Afrika Tshipembe na Botswana a ṱangana ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhuimo ha Ṱhoho dza Mivhuso kha muhanga wa BNC wa u sedzulusa tshumisano ya mashango mavhili na u ambedzana nga ha mafhungo a dzangalelo ḽi fanaho . 
Tshitatamennde tsha mbadelo tshi sumbedza mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi na tshelede iṅwe na iṅwe ine vha koloda GEMS  . 
Mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i fanela u anḓadza maimo ho sedzwa nḓila ine zwithu zwa vha ngayo na vhunzani ha tshumelo dzine ya ḓo ṋetshedza  . 
Khabinethe i dovha hafhu ya tikedza mvetamveto ya Afrika Tshipembe ya vhuraru ya Pulani ya Nyito ya Lushaka ya OGP . 
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga a ḓivhusaho a u langula zwa khasho , hu tshi itelwa tshitshavha , na u itela uri hu vhe na mihumbulo minzhi I imeleho tshitshavha tsha Afrika Tshipembe nga u angaredza . 
A hu na mudzulapo ane a ḓo hanelwa u vha na vhudzulapo . 
Naho izwi zwi tshi gonyisa mbadelo dza vhashumi , mbadelo dza u renga na u ṱhogomela mitshini dzo fhungudzwa  . 
Pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe  . 
U shumisa nḓivho ya maipfi yo fhambanaho kha u ita uri zwe a ṅwala zwi takadze . 
Dirafuthi ya vhuna ya Toponymic Guidelines for South Africa , yo nwaliwaho nga Tshigwada tsha Vhadivhi vha Tshaka dza Lifhasi , tsho nekedzwa nga UNGEGN kha Khoro nga Shundunthule 2000  . 
I bveledza vhubvelakhagala na vhuḓifhinduleli nga u ṱalutshedza uri tshelede yo ṋetshedzwaho vhafumakadzi yo shumiswa hani , Tsumbo , Afrika Tshipembe , tsedzuluso ya u gaganya gwama ḽa mbeu i sumbedza uri naho muvhuso wo phasisa mulayo wa khakhathi dza miṱani , na ṋetshedzo ya Milioni mbili(R2 million ) ya u shumisa , Kanhzi muvhuso u ita phuluphedziso dzo raliho kha dziphurogimu dza vhafumakadzi , fhedzi hu si na netshedzo ya masheleni  . 
Nga uyu muvhigo mupfufhi wa ṱhoḓisiso dzawo kha nyimele dzi elanaho na pfanelo dza luambo dze dza rumelwa kha riṋe , Khomishini ya Pfanelo ya CRL i ṱoḓa u swikelela vhuḓifhinduleli hayo maelana na pfanelo dza luambo nga u vhiga kha vhafaramikovhe kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha  . 
U sumbedza nḓivho na tshumiso ya u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na khonadzeo ya mushumo malugana na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi  . 
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu . 
Ngoho : Vhapondwa vha na khonadzeo khulwane ya u rwelwa zwa vhudzekani mahayani avho kana fhethu he vha hu ḓowela  . 
Malugana na izwi , ndivho dza vhubveledzi , dzi ṱanganedzwaho nga mahoro a kwameaho , dzi vha zwishumiswa zwa ndeme zwa u avhelana lupfumo nga nḓila yo lugaho , vhushaka havhuḓi kha zwa nḓowetshumo na u shela mulenzhe ha tshidemokirasi ha vhashumi  . 
Ndi ngoho kha zwa uri hu na milayo minzhi ine ya shumana na maitele ane a vhaisa , hu tshi katelwa milayo ya zwa vhugevhenga na miṅwe milayo sa Human Tissue Act  . 
Musi mut ( ani wa u lowa hu tshi vha na n(wana , n(wana uyu u a lingwa arali a tshi d(o vha muloi  . 
Tshigwada tsha SAPC tshi lavhelesesa kha Afrika Tshipembe ḽiswa , uri kuitele kwo iledzwaho kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ku lavhevheleswa nga kha iṱo ḽa Ndayotewa , ine ya ṱoda uri vhurereli hoṱhe vhu vhonwe vhu tshi lingana . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga mivhigo ya tshumelo dzine dza khou thithiswa kha mimotshari ya Gauteng zwo vhangwa nga khakhathi dza vhashumi dzine dza khou ya phanḓa  . 
Tshitatamennde tsha muhwelelwa uri a sa ite zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha ndaela ya tsireledzo  . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe . 
Hu na zwo vhulungwaho zwiṱuku vhukuma zwine zwa ḓo ḓisa mbuelo dza nṱha na masiandaitwa mahulwane ane zwa ḓo vha nao kha zwikolo zwa ndeme  . 
U ya nga kuhumbulele kwa vhathu , kha mudzi wa u tevhelela muhumbulo muthihi hu na u difanyisa na tshigwada tsha nga ngomu na tsha nga nnda kha tshitshavha  . 
Mu ṅwalisi kana Muthusa Muṅwalisi wa Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe  . 
I dzulela u sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Nga uralo boḓelo ḽi nga vha na khaphasithi ya ḽitha 1 , fhedzi nga tshiṅwe tshifhinga ḽi nga ḓi vha ḽi so ngo ḓala u swika kha khaphasithi yaḽo ; ḽi nga ḓi vha sa tsumbo , ḽo fara volume ya khaphu nthihi ya tshiluḓi . 
Vha humbelwa uri vha dzhenise vhuanzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa khaho  . 
Ndangulo ya dziphukha na malwadze mulangi wa haya ha vhana , fhethu ha tsireledzo  . 
Thandela dza Vhulimi- Zwigwada zwa vhathu zwi nga vhumba koporasi  . 
Vhaofisiri vhane vha vha hone vha tea u tendelwa uri vha shumise tsheo dzavho musi vha tshi khou shumisa mulayo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwikolo , vhadededzi na vhabebi uri vha ṱuṱuwedze vhagudiswa vha tshikolo tsha phuraimari uri vha dzhenelele muṱaṱisano uyu wa 2016 Spelling Bee musi u sa athu vala nga dzi 31 Shundunthule 2016 . 
Gaidi ya 2 ya Vhatshimbidzi vha Kupulanele kwo Ḓisekekaho nga Tshitshavha i bula nzudzanyo phambanyisi dziṅwe-vho  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , vha humbelwa uri vha sumbedze nḓila iyo na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwo teaho u vha konisa u tevhedzela khumbelo yavho . 
Vhuḓikumedzeli ho itwa u itela u fhungudza maga mbambadzo ane a xedza u fana na uri thikhedzo ya zwa muṱani I fanelwa u tevhedzwa nga kha Cancun arali nga ngoho ri tshi khou swikela mvelaphanḓa ya mveledziso i sa nyeṱhi  . 
Vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vha tea u vha vho wana vhugudisi ho teaho kana tshenzhemo yo teaho  . 
Hei mishumo yo livhiswa kha u vula fhethu ho ḓalaho minerala wa malasha , puḽatinamu , khuroumu na dziṅwe minerala , u itela u tshimbidza zwa nyaluwo ya migodi na u engedza zwa u vhuelwa nga minerala . 
Afrika Tshipembe ḽo sedza phanḓa kha u shuma na muvhuso wa France fhasi ha vhurangaphanḓa ha Vho Macron kha u ṱanganya vhushaka ho dzulaho ho khwaṱha ha polotiki , ikonomi na mbambadzo vhukati ha Afrika Tshipembe na France . 
Social Development u tshi nga fushea uri vho goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo - vha tea u vha na miṅwaha i fhiraho 25  . 
Ngauralo , phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao . 
Vhaṅwe vhahaṱuli vha fara kana u shuma kha ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde . 
Muhumbulo muhulwane wa uri izwi zwi dzhiiwe sa mvelelo dzo fhambanyiswaho na dziṅwe ndi u itela u sumbedza zwa ndeme kha u bveledza luambo u buḓekanya na Kharikhuḽamu yoṱhe . 
Mbofholowo ya u ḓi Baḓekanya - Vha nga ḓi baḓekanya na ane vha funa . 
Zwipotso na u imvumvusa Afurika Tshipembe zwo vhumba Dzangano a Lushaka a u Vhofholowa kha Zwipotso , hu na muhumbulo wo buliwaho wa u fhelisa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi kha zwipotso  . 
Ndi tea u vha na mini kha mbilo yanga ? 
Dza vhudzelela nga phosho khulu ye ya pfiwa na nga dziṅwe phuka dzi re ḓakani ḽiṅwevho ḽi re dzikiḽomitha dzi re na tshivhalo u bva afha . 
Foramu dza Vhaimeleli vha IDP dzo vhumbiwa u itela u leludza u dzhenelela ha tshitshavha nga u angaredza kha mveledziso yo ṱanganelanaho  . 
Mbadelo ine ya badeliwa nga muhumbeli malugana na u ṱoḓa , u dzudzanya na u bveledza hafhu rekhodo dzo humbelwaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 22 kha PAIA  . 
Zwisumbi zwi dovha zwa ṱuṱuwedza khanedzano nga ha khaedu dzine shango ḽa khou ṱangana nadzo na u shuma sa tswayo dzine dza thusa u ṱalutshedza zwe zwa swikelelwa kha lwendo lwashu lwa u shandukisa matshilele . 
Mbadelo dza dzangano ḽa tshitshavha , sa zwe zwa bulwa kha mbadelo dza zwino . 
Khethekanyo ya u thoma ndi milandu ya u pomoka muṅwe muthu vhuloi ine milandu iyi yo iswa khothe , nahone muhwelelwa o vhonwa mulandu u ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi  . 
Vha ḓo kona u wana ḽizi dza tshifhinga tshilapfu . 
Ri dovha ra sedza samithi iyi u tikedza mulayo na maṅwe maga u khwaṱhisedza uri muvhuso u ṋee thulo ya muthelo wa khamphani fhedzi kha khamphani idzo dzine dza ita maitele avhuḓi a kuvhusele kwa khamphani nga u sa katela khamphani dzi re na mulandu wa tshimbevha u bva kha mbuelo iyi  . 
Dziyuniti dza Luambo 2  . 
Iṅwe tsumbo ndi ya uri miṅwe miraḓo i nga tikedza muhumbulo wa u shumiswa ha holo yapo sa senthara ya u ṱhogomela vhana vhaṱuku vha vhabebi vha shumaho , ngeno tshiṅwe tshigwada tshi tshi nga pfa uri senthara yo raliho i ḓo vhanga phosho , tshikafhadza holo na uri zwi ḓo amba uri holo i nga si kone u shumiswa nga vhaṅwe vhathu vhukati ha vhege  . 
Tshanduko ya ikonomi na u manḓafhadzwa ha vharema zwi kha ḓi vha zwa ndeme kha mbekanyamushumo dza ikonomi dzoṱhe dza muvhuso . 
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho , na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi  . 
Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe  . 
Shumisani maipfi o teaho vhudzuloni ha a re zwitangini  . 
Kutshimbidzele - khuḓano i nga thoma kha u wana tshiṱirathedzhi tsho teaho tsha u swikelela tshipikwa tshithihi  . 
U imela nyambedzano na mushumi kana musedzulusi thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa ; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi  . 
Muthu o huvhalaho wa u thoma o thusiwa na u sa vhuisela murahu vhuṱungu na u itela u bvela phanḓa na u tambula ngazwo  . 
Topolani ḽinyanyu ni ḽi shumise fhungoni ḽaṋu ḽe na tou ḓivhumbela  . 
U ṅwala tshiṱori tsha ene muṋe tshi no hovhelela pharagirafu nthihi ( ya mitala miṱanu ) a tshi tevhedza fureme ya kuṅwalele . 
Vha tama rekhodo i tshi vha nga luambo lufhio ? 
Hu tea u vha na Muḓivhimakone muthihi wadini dza 6-8 dziṅwe na dziṅwe  . 
CBNRM ndi ya vhathu na zwishumiswa zwa mupo  . 
Luambo lwa nyengedzedzo ( additive bilingualism ) - ndi musi muthu a tshi guda luambo kana nyambo dzo engedzedzwaho kha luambo lwawe lwa hayani . 
Tshelede yo salaho kha ndaka dzo ṋetshedzwaho sa ndindakhombo ya tshikolodo i kona u shumiswa u thoma u badela mbadelo dza ndaulo  . 
Vha tea u phasa ndingo dzo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya mulayo kha mugudisi o ṅwaliswaho  . 
Arali hu ee , mvelelo dza khumbelo ho vha dzifhio ? 
Komiti dza Phalamennde dzi dzeula mvetamveto ya mulayo iyi , ine ya vhidzwa hafhu upfi Milayotibe . 
Arali vhana hu vhone vhapondwa vha u tambudzwa , Khothe i nga ṋea ndaela ya uri Muhwelelwa a songo vha na vhukwamani na vhana kana ya fhungudza vhukwamani hawe na vhana . 
Kha vha tutuwedze u bvela khagala , u vhudzisa mbudziso na u rerisana tshifhinga tshothe . 
Siyadlala i itisa nyonyoloso vhathu vha sa shumi , vhane vha bva kha vhupo hapo sa vhatshimbidzi vha nyonyoloso . 
Musi dzo no fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu , thandela i ḓo vha na nnḓu dzi fhiraho 18 000 , dzine 500 dzi ḓo ṋetshedzwa mazhakanḓila a nndwa . 
Kha luṅwe lurumbu , mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo , vhushumela vhapo , pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa . 
Komitiṱhangenelo ya Maitele a no Tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo yo ḓiimisela uri Mutevhe wa milayo u tea u khwaṱhisedzwa nahone wo kumedza u sedzulusa mafhungo o fhambanaho , hu tshi katela na aya o ṅwaliwaho afha . 
Kanzhi vha tshi ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe , vha ṋewa na kubugwana kune kwa ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe . 
Tshikolo tshi tea u shumisa phurogireme yeneyo ye tsha khetha , tsha sa ṱanganyise zwine zwa nga sia zwi khou ḓaḓisa vhagudi . 
Mbadelo kha dzi MP ya vhueletshedzi i tea u bviselwa khagala kha tshitshavha - u thivhela u galatshela malamba nga u nga ndi vhueletshedzi , hu si hone . 
Kha vha ḓadze fomo TS1 , Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo , ofisini ya tsini navho ya zwa badani  . 
Vhanna na vhafumakadzi , zwi a ri vhilaedza sa muvhuso arali vhareili vha thekhisi kha mukano uyu vha tshi bvela phanḓa na u vhea mbuelo phanḓa ha vhutsireledzi ha vhathu  . 
Ndi ramba vhakwamei vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa kha mushumo u re kati uri hu sa vhe na makumedzwa a songo pfiwaho  . 
Mulanguli wa CBP u tea u topola na u ṱalutshedza maga e a tshimbilwa a thandela ane a ṋea tshikhala tsha mabepha a u davhidzana na nnyi na nnyi kana u ita uri vhaoramafhungo vha vhige ngao  . 
Musi SARS yo no ṋea thendelo khwaṱhisedzo i ḓo ṋekedzwa hu saathu fhela maḓuvha o vhalaho fhedzi ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa . 
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele . 
Arali ni nga ita ndingo na wana ni so ngo kavhiwa , ni nga ḓi tsireledza kha u pfukelwa  . 
Sa nga misi , vhalimi vha fanela u ḓiphiṋa nga mitengo ya nṱha nga vhuḓifhinduleli , sa i zwi hu si na khwaṱhisedzo ya vhukuma ya uri nyimele dza zwino dzi ḓo bvela phanḓa u ya ho ya  . 
Vha lingedze u topola vhuṅwe vhuḓipfi vhune vha khou tshenzhela , vhu ngaho nyofho na nḓaḓo  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano , a tshi vhudzisa mbudziso na u fhindula mbudziso . 
Fhedziha , nga u angaredza zwi a ṱanganedzwa uri tshifhinga tshinzhi vhaṋetshedzi vhoṱhe na vhaṱanganedzi a vha dzhieli nṱha masiandaitwa a mbeu a dzithandela  . 
U wana ṱhanziela ya maṱiriki ni tea u ṅwalisela vhagudi vhanzhi vha i vhudzisa  . 
Phasipoto yavho i tea u vha na siatari ḽi siho na miṅwaha miṱanu , arali a tshi ḓo fara ṅwaha wa ha musi yo itwa ndaela ya Khothe  . 
Tshidzumbe tsho fhelelaho mafhungo avho a dzilafho a dzula e tshidzumbe - a dzumbelwa na mutholi wavho . 
Vhalwadze vha muhumbulo ndi vhaṅwe vha vhathu vha ṱhogaho vhukuma kha tshitshavha , vha ṱoḓaho tsireledzo kha Muvhuso wone uṋe na tshitshavha nga u angaredza . 
Kha vha lingedze u wana maga e vhatandululi vha thaidzo vha shumisa  . 
Muhasho wa zwa Gwama wa Masipala u na mushumo u si na vhukono kha u ita uri kutshimbidzele kwa CBP ku tshimbile hu si na zwikhukhulisi  . 
Engedzeaho u ya nga zwiimo zwa tshipida 23(10)  . 
Vhathu vhane vha dzhia mushumo wa vhurangaphanda vha tea u vha na tshifhinga tsha u shuma mishumo yavho zwavhudi . 
Zwi a ḓivhea uri a ri zwi ḓivhi uri phimo ya vha litshaho , nga maanḓa kha sekondari na magudedzi i nṱha , hone sisiṱeme ya pfunzo i kha ḓi tea u bvisa zwikili zwi ṱoḓeaho nga tshitshavha  . 
Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo  . 
Nga nḓila ine mulayosiṅwa wa ita mukano kha pfanelo ya ino Ndima , mukano u fanela u anana na khethekanyo ya 36 1 . 
Komiti ndauli kana Komiti ndauli ya meyara dzi wana themendelo u bva kha komiti dza phothifolio na ndangulo ya khoro ine ya ḓo ṱuṱuwedza adzhenda ya khoro  . 
Arali zwigwada zwi fhiraho tshithihi zwi na mushumo u fanaho , kha vha vhone uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi ṋee mbigelamurahu  . 
Vha teavho na u vhala ṱhoho ya zwine zwa khou sumbedzwa zwi tshi ya nṱha na zwine zwa khou sumbedzwa zwi tshi rambalala . 
Vhagudisi vha ḓo shumisa mvelelo dza mugudi nga muthihi u khwinisa ngudo dzavho na u vha sumbedza uri ndi ngafhi hune vhagudi vha ṱoḓa thuso . 
Nga kha Mulangadzulo , ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo , u itela uri dzi MP vha tou ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa  . 
Demokirasi yo ḓisa Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani Truth and Reconciliation Commission TRC u itela u shumana na nyito dza vhugevhenga dza tshifhinga tsho fhiraho nga nḓila ya u shela mulenzhe na vhupfumedzani . 
Ndaulo ya Sekhithara i dzulela u vha yo teaho na u vha ya vhukati kha tshiṱirathedzhi tshashu tsha u lwa na vhugevhenga na u khwinisa tshifhinga tsha ṋetshedza thuso kha vhavhilaeli  . 
Nga u angaredza , mulandu wa mbekanyamaitele ya vhalwelanḓowetshumo a u ngo khwaṱha , nga maanḓa hune zwa katela u topola nḓowetshumo nga nthihi u itela thikhedzo  . 
Ngeno vhadzulapo vha tshi ri Vho Nkosi vha muthu muvhi a sa fari vhathu zwavhuḓi  . 
BI-159 : G fomo ya khumbelo  . 
Iyi khethekanyo ya bammbiri i ḓo lavhelesa kha ḓivhazwakale ya nyimele ya vhuloi , u ṱalutshedza uri vhuloi ho vha ho itisa hani zwiḽa kale nahone zwine zwa kha ḓivha hone kha vhuloi kha ḽifhasi ḽa zwino ndi zwifhio  . 
Mulayotibe ho vha hu ndingedzo nga muvhuso wa vunḓu uri hu lwiwe na vhuloi , he vha vhona uri ho ḓalesa kha vunḓu  . 
Tsumbo , u dovha u ṱalutshedza tshiṱori hu tshi shumiswa zwifanyiso sa zwinyanyuli . 
Zwikwea zwa saizi dzo fhambanaho dzo vhewa kha vhuimo ho fhambanaho . 
Dzilafho ya Shishi ya GEMS ( EMED ) kha 0800 44 4367  . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo awara 1 ( u vanganya na hu re khagala ) Thangeladzina . 
U dzhiela tshumelo ya mapholisa zwiṱhavhani  . 
Hezwi zwi ita uri mme awe vha dinalee vhukuma  . 
U shumiswa ha pfanelo 38 . 
Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi , hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni , nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa  . 
Ngeletshedzo ya luṱingo na thikhedzo arali vha na thaidzo kha vhege dza rathi dza u thoma dza u vha mubebi  . 
Zwa zwino ndi munna uyu na nṋe nahone ro ḓiwana ri vhukati ha tshigwada  . 
Khabinethe yo laela Minisiṱa wa zwa Vhudavhidzani , Vho Faith Muthambi , uri vha ṱavhanye vha dzhie maga a u tandulula fhungo iḽi na Bodo ya SABC  . 
Zwi nga dzhia vhege mbili uya kha nṋa u ḓivha uri khumbelo yavho yo tshimbila hani u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
U vhona zwipiḓa zwa fiḽimu zwi a thusa u sengulusa mbonalo sa zwe zwa tevhekanywa afha fhasi . 
Hu tea u dzhielwa ntha masheleni a tshifhaṱo , mivhigo ya masheleni kha vhadzulapo na kha tshitafu zwi tea u nekedzwa  . 
TTO : Mushonga wo ṱuwiwaho nawo . 
U huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea , zwiwo izwo zwi katela vhareili , vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo  . 
Vhadzulapo vha ri vha nga si pfuluwe  . 
U shumisa vhushaka vhukati ha u ṱanganya na u ṱusa . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhulunga kha zwa u pfumbudza vhadededzi , nga maanḓa kha Mbalo na Saintsi  . 
Sa tsumbo , ri dzulela u amba nga ha mikhwa ya dzangano , fhedzi roṱhe ri a tendelana uri dzangano ndi tshiimiswa tsha kholekhole  . 
Saluthi dza ganuni dza 21 dzi thuthubiswa sa khuliso ya Ṱhoho ya Shango , fulaga ya lushaka , Ṱhoho dza Mivhuso dza Mashango a sili , muraḓo wa muṱa wa musanda u vhusaho na Ṱhoho ya Muvhuso wa kale . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa 1 : Muṅwalo U fara khirayoni na penisela zwavhuḓi . 
U vhudzisa vhathu vho teaho mbudziso dzone ndi nḓila ya u ya mafhungoni a vhukuma  . 
Ndi zwi fhio zwo fhambanaho kha Themo ya 4 ? 
Vha ḓo fanela u ḓadza fomo ya thungo ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshikambi tsha vhuhulwane , tshivhumbeo , dzina na ḽebuḽu ya boḓelo yo fhambanaho . 
Afrika Tshipembe u fana na kha maṅwe mashango manzhi kha ḽifhasi ḽi kha ḓi shumisa sisṱeme ya vhulamukanyi ha u pfisa vhuṱungu . 
Namusi i ḓivhea sa Committee Room E249 na uri i shumiselwa miṱangano ya komiti . 
U livhanya kufunzele kwa maḽeḓere maṱuku na phurogireme ya foniki . 
Mupo , Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi yo ṱanganedza uri muhwelelwa o vha na lutendo kha zwa vhuloi musi a tshi iita vhutshinyi uvho , izwi zwa ita uri tshigwevho tshi leludzwe83Khothe ṱhukhu yo vha yo gwevha muhwelelwa u dzula dzhele miṅwaha ya fumi  . 
U kona u bveledza tshitirathedzhi tsho khwathaho , zwo tea u tevhela tsumbavhuyo dza vhuimo ha saintsi  . 
Khomishini ya tsedzuluso i ḓo lavhelesa mafhungo e Minisṱa wa tshifhinga tsho fhelaho wa Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali a ri zwi lavheleswe ( zwo ambiwa afho nṱha ) , na u ḓo ita themendelo ya uri mafhungo a kwamaho zwa u vhulaha hu tshi ṱoḓwa mushonga zwi nga tandululwa hani musi hu tshi khou shumaniwa na kuitele kwa zwa vhuloi . 
Arali Khoro ya Vunḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo , mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro  . 
Vha tea u wana u wana thendelo yo tou ṅwalwaho na ḽaisentsi na thendelo yo bviswaho nga Minista wa zwa Mupo kana dzhendedzi ḽo teaho phanḓa ha u rea khovhe  . 
A hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa u tenda kana u fha vhutanzi arali vha sa funi  . 
Kha zwikene zwa CT , nyito dza MRI kana nyito dza radioḽodzhi , dzina na nomboro ya u shumela ya fhethu ha zwa radioḽodzhi . 
Khaedu ndi ya u kona u alula kana u wana mbekanyamushumo dzine dza o uuwedza u dzhenelela ha vhathu vhaswa - vharema na vhatshena ; vhauku na vhahulwane ; vhanna na vhafumakadzi , vhalimi vhauku na vha vhukati uri vha dzhenelele kha muhasho  . 
U phaḓaladzwa uhu ho vha nga mulandu wa vhuḽedzani na Project Isizwe . 
Mbekanyamaitele i shuma kha vhashumi vhoṱhe vha GCIS kana zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwine zwa nga wana mafhungo ayo u bva GCIS  . 
U khwiniswa ha ndeme hune ha khou bvela phanḓa hu a ṱoḓea musi sisiṱeme i tshi khou hula nga luvhilo lwa vhukati  . 
Vho Skweyiya J vho ṅwala khaṱhulo i re thungo i tendelanaho na ndaela yo fhiwaho nga Vho Ngcobo J , fhedzi i sa ṱanganedzi mbuno dzoṱhe  . 
Ma ḓi : ḽithara dza 6 000 dzi sa badelwi nga muḓi muṅwe na muṅwe nga ṅwedzi , ḽithara dzi fhiraho idzi dzi badelwa uya nga reithi dza masipala  . 
Ndayotewa i angaredza zwothe zwi tshimbilelanaho na pfanelo na dzangalelo la vhadzulapo vhothe  . 
Thero dzo amba nga ṱhoho dza ndeme dzo fhambanaho u bva kha giḽobaḽaizesheni , u ya kha vhuvhambadzi na vhubindudzi u ya kha mupfuluwo na vhugevhenga  . 
Dokhumente dza tshivhalo tsha zwo fashwaho dzi a wanalea kha Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango , kha Tavhi ḽa Ndangulo ya Zwiko zwa Lwanzheni na Phendelashango , kha Vhulanguli ha Offshore and High Seas Fisheries Management  . 
U swikelela bono iḽi , mimasipala yo ṱuṱuwedzwa u fhaṱa demokirasi yadzo nga u bveledza zwiṱirathedzhi na nḓila dza u dzhenela hu sa gumi na vhadzulapo , mabindu na zwitshavha zwa vhadzulapo  . 
Ri dovha ra pfa ro hulisea nga u vha hone ha Vho-Dinilesizwe Sobukwe , murwa wa muhali muḓivhalea na murangaphanḓa Vho-Robert Sobukwe , vhe na vhone vha lovha miṅwahani ya 30 yo fhiraho , nga murahu ha thambudzo ya miṅwaha minzhi ye ya katela u bvalelwa dzhele , u shakuliswa na dziṅwe thambulo dzo fhambananaho . 
Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe , huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa . 
U sumbedza gavhelo ḽi re na mikano ḽi ṋetshedzwaho mimasipala u itela themamveledziso ya thikhedzo kha mveledziso ya shango na u khwinisa madzulo a mikhukhuni kha mimasipala mihumlwane ( Gavhelo ḽa mveledziso ya madzulo dziḓoroboni )  . 
Mulangi muhulu vha do bvisela khagala zwifhiwa zwo tanganedzwaho ngavho na zwi kwamaho dzitshelede dzavho kha minista  . 
Ri nga vha ri si na tshenzhelo u humbulela uri a ri ngo katelwa na u fhira vhukati ha ṱhuṱhuwedzo na maanḓa  . 
A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza , nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka  . 
CD : Mveledziso ya Vhathu ; Tsireledzo ya Matshilisano na Vhuvhusi na Vhulangi muhwelelwa uri a sa ite zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha ndaela ya tsireledzo  . 
Musi muthu a tshi khou u sa laedza muhwelelwa uri a ṱahe khothe  . 
Ndi ngani Maria a songo hana u vula vothi musi Mashudu a tshi khou khokhonya ? 
Vhuvhava uhu vhu thithisa ikonomi ya shango nahone tshiṅwe tshifhinga vhu vhea matshilo a vhathu khomboni . 
Vha fanela u amba uri vho i swikelela hani . 
Komiti dza Wadi ndi dza ndeme u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha tshapo kha kushumele kwa masipala  . 
U vha ṋemuḓi wa vhuṱambo uvho zwi ḓo thusa kha u ḓivhisa na u ṱuṱuwedza mashango a Afurika uri vha kovhelane mafhungo a elanaho na kushumele kwa muyani , tsireledzo ya muyani na vhaṋameli vha mabupo khathihi na vhulangi ha tsireledzo . 
Nḓila ine tshikirini tsha luṱingothendeleki lwavho tsha ḓo vha tshi ngayo arali vha tshi khou rumela SMS u itela u vhona masheleni avho ane a vha hone kha mbuelo dza ḓuvha na ḓuvha ndi heyi  . 
Nga themo ya 2 vhagudi vhanzhi vha vho ḓigeḓa vha tshi shumisa khirayoni na penisela u ola . 
Sa afha vhathu vhavhili vha na vhuḓifhinduleli hune vhuaḓa ha vha hone , tsedzuluso iyi a yo ngo fhambana  . 
U khwaṱhisedza uri mafhungo o teaho nahone a pfadzaho a a wanala u bva kha khoro  . 
Senthara ya tsini ya zwa Vhulamukanyi , Kiḽiniki ndambedzo yo fhahewa  . 
Hu na zwithivho zwa maboḓelo zwingana zwe Thendo a vha a nazwo mathomoni ? 
Fhungo ḽi khou lengiswa nga u ṋea khundwandifho tshikhala tsha u ṋea mahumbulwa na u livhisa mahumbulwa aya kha mulanga bindu ḽo waho tshiṱoko  . 
Tshumelo ya iwe muṋe i leluwaho na u thusa ya awara dza 24 Ri na tshumelo ya luṱingo ya othomethiki ine vha nga i shumisa awara dza 24 nga ḓuvha . 
Ndivho : U wana Zwithu zwa ndeme zwa u bvelela ha Tshumelo  . 
Fhedziha , musi ikonomi ya fomaḽa i tshi khou langiwa nga vhanna , ikonomi i si ya fomaḽa i songo tsireledzeaho i langiwa nga vhafumakadzi  . 
Naho zwo ralo zwifhinga zwo bulwaho kha thendelano iyi , vhathu vha nga tendelana kha zwifhinga zwilapfu u itela u tandululwa ha khanedzano iṅwe na iṅwe  . 
Naho ri tshi nga pfa ri khou fhindula zwavhuḓi , u thivhela khuḓano zwi nga swikisa kha uri vhathu vha pfe vho ḓaḓa , vho kwata na u ḓibvisa khazwo hu na khonadzeo khulwane ya uri khuḓano i ḓo dovha ya vhuya  . 
U ita kana u tamba nga modele wa maḽeḓere na zwishumiswa zwa suko . 
Kha khethekanyo idzi zwi tea u dzhielwa nṱha uri nḓila kha databeisi iyi a dzi na tsumbavhuyo , zwenezwo nomboro dzi re afho nṱha dzi nga tou hafulwa maelana na nḓila dza vhuyo vhuvhili  . 
Hezwi zwi do vha thusa uri vha tandulule dzithaidzo phanda ha musi dzi tshi aluwa dza vha khudano khulu . 
Ilo shango li ngafhi - kha dzhango lifhio afho mepeni wanu ? 
Zwiṅwe zwine zwa nga tea u sedzwa  . 
U sumbedza mishumo ya ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho nga u kumedza mitengo ya mishumo iyi na hune mbuelo ya u badela zwibviswa izwi ya ḓo bva hone  . 
Muthu muṅwe na muṅwe o ṅwalwaho afho nṱha a nga pfukisela khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS uri i ite tsheo . 
Muṅwali Vhaanewa vhahulwane Muanḓadzi Hu bvelela mini tshiṱorini ? 
Ndi muhumbulo wanga uri SOE dzi tea u vha vharangaphanḓa kha u ḓisa tshanduko mishumoni . 
Vha sumbedzise uri ndi ngani vha tshi ṱo ḓa ṋomboro ya thengiso  . 
Tshipiḓa tsha u thoma tsha u tevhelana ha vhaṱhomphei kha vhuṱambo ha tshiofisi u bva Slave Lodge u ya getheni dza Phalamennde hu katela Mufolo wa Khuliso wa Mmbi . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe . 
DQLTCFSC i tea u ṱangana luthihi nga kotara . 
Khabinethe i dzhiela nṱha u lwisa hune vhaswa vha ṱangana naho musi vha tshi khou lingedza u ḓifunza nga vhone vhaṋe . 
Fhedzisani mafhungo ni tshi ṱalutshedza maga e Thami Kha ri ṅwale a tevhela one kha u ita ḓiriki ya smoothies . 
Vhagudi vha nga kona u khwaṱhisedza nḓivho yavho nga u fhedzisa nyito dzi re kha bugu dza u shumela . 
NDI ZWIFHIO ZWINE KHORO YA KUSHEMELE YA ITA ZWONE U VHONA ZWAURI PFANELO DZAVHO , TSHIRUNZI NA MUTAKALO WAVHO ZWO TSIRELEDZWA ? 
Kha wadi nnzhi fhethu ha kushumele kwa ndeme kha tshumelo dza ndeme hu tea u ṋetshedzwa ; maḓi , muḓagasi , tshampungane , dzibada , maḓi a elelaho na ḓireini  . 
Nga nnḓa ha mivhigo ya zwirathisi , kuhumbulele kwo ḓalesaho ndi kwa uri vhathu vhane vha pomokwa vhuloi kanzhisa ndi vhakegulu,63nahone vhane vha ita khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi kanzhisa hu vhaṱhannga  . 
Vha nga humbela khophi ya tshitatamennde tshavho na hone muofisirimuṱoḓisisi a nga ita nzudzanyo u ṋetshedza khophi kha vhone  . 
Zwivhumbi zwa nomboro na mbuno dza thebulu ya u andisa dzine vhagudi vha lavhelelwa u dzi ḓivha na u dzi humbula dzo itwa mutevhe kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Vha vhone uri a vha reili baisigila yavho tsini na henefho fhethu  . 
Ngoho ndi ya uri na ḽeveḽe dza ḽitheresi na nyumeresi zwa mutheo zwazwo zwi murahu nga maanḓa kha zwa mashango manzhi  . 
U ḓiimelela kha izwo ndi u humbulela uri tshiṅwe na tshiṅwe tshi khou tsikeledzwa  . 
Muhasho , SRSA na SASC zwi a ivha nga ha zwine zwa nga bvelela kha ikonomi nga zwipotso na u avhanya hazwo kha u itiwa bindu  . 
Arali shaka ḽa tsini ḽi sa ḓihwi kana mashaka vha sina tshelede ya u vhuisa tshitumbu kana u tshi fhisa , vha nga humbela uri mufu a vhulungwe sa mushai  . 
Vhagudi vha tea u vha na nḓivho nnzhi ya ḓivhaipfi uri vha ḓo kona u ita vhudavhidzani kha masia manzhi . 
Afho fhasi hu na maitele a u vhiga mbilaelo . 
U alafha dziSTD a zwi d(uri nahone a zwi kond(i  . 
Vhugudisi uvhu vhu itelwa mu ṅ we na mu ṅ we ane a vha na dzangalelo , u fana na vhasedzulusi vhane vha vha hone na vhathu vhane vha tama u vha sedzulusi , na vhathu vhane vha tea u vha na n ḓ ivho ya ndingo ya mbeu . 
U dzhenisa ṱhoḓea ya uri hu vhe na u itisa u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi kha dziKPI dza muofisiri wa masipala o teaho  . 
Dzi ḓo vha nnzhi kana ṱhukhu kha 10 ? 
Tshifhinga tsha u dzula tshi tea u vha vhukati ha maḓuvha mararu na a fumi , hu na tshikati tshi swikeleaho tsha maḓuvha a sumbe  . 
U swika zwino , miṱa i swikaho miḽioni dza sumbe zwa zwino yo dzheniswa muḓagasi  . 
Masiandaitwa a ofhisaho a u sa eḓana uhu nga ndingedzo dzashu dza u fhaṱulula shango a khagala  . 
Ri tshi engedza , GSMM i ita uri hu vhe na maitele a tsireledzo u vhona uri musi hu tshi vha na phambano , dzi a tandululwa nga nḓila ine ya tsireledza tshirunzi tsha dzangano na zwipikwa zwa maano zwatsho . 
Ndi Ntshavheni na Funzani  . 
Khabinethe yo tenda uri Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u bvele phanḓa na u shumisa Mbekanyamushumo ye ya thomiwa nga 2007 u itela u engedza u tholiwa ha vhadededzi vha re na vhukoni kha dziṅwe thero dza vhuṱhogwa . 
Mugudi u tea u kona u ṱalutshedza uri 300 i fhira 200 nga u shumisa zwithu zwo vhewaho nga zwigwada u sumbedza nomboro dza ma 100 kha nomboro iṅwe na iṅwe . 
U tshoṱelwa nga asima ho ḓowelea kha vhege dza 24th u swika kha 36th dza vhuimana fhedzi dzi a konḓa u vha hone vha tshi vhofholowa . 
Muhasho wa Mutakalo wo thoma iḽi fulo ḽa u hayela nga dzi 29 Lambamai 2013 , hu tshi ṋetshedzwa vhana vho teaho mishonga hu tshi khou ḓadzisiwa kha khayelo dzo ḓoweleaho dzine vha dzi wana . 
U ya nga mafhungo o waniwaho kha Sisiṱeme ya Lushaka ya Mafhungo a Dziṱhundu , vhaṱoḓavhumdzumamo vhaswa vha 62 159 vho ṅwaliswa nga 2014 ngeno vha 70 010 vho ṅwaliswa nga 2013  . 
Arali khothe i na maanda nga tshifhinga tshine tshumelo ya dakafala kana maitele a khothe ane ya tea u shumisa one , tshanduko ya vhuimo i nga si dzhiele khothe maanda ayo  . 
Vha nga wana thuso u bva kha muvhuso arali vha tshi khou tshila nga fhasi ha tsiku i shushaho . 
Hezwi zwi itelwa u tsireledza vhone nahone a si zwine zwa nga shandukiswa  . 
Ho ṱanganedzwa khumbelo dzi fhiraho 2 500 nga luṱa lwa u thoma  . 
U bva 1994 , Milaedza ya Muphuresidennde kha Lushaka yo vha mishumo ya vhuṱambo yo fhelelaho - i ṱamiwa nga mapholisa manzhi a u tsireledza na goloi dza u tsireledza dza mmbi dza vhuṱambo , u fola kha nḓila ya Muphuresidennde ya u ya Phalamenndeni nga vha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ( SANDF ) , u lumeliswa ha lushaka nga Mufolo wa Vhuṱambo wa SANDF , bennde ya mmbi , u fhufha nga vha Mmbi ya Muyani ya Afurika Tshipembe na u lumelisa nga u thuthubiswa ha zwigidi lwa 21  . 
Vhaṅwe vhashu ri re kha phurofesheni ya mutakalo ri dzulela u wana maanḓa na fulufhelo u bva kha fulufhelo ḽa mazhakanḓila na u ḓiimisela havho kha vhathu ho leluwaho na u vha huhulwane  . 
Khumbelo i nga dzhia maduvha a 30 u shumiwa nayo . 
Tshilimo a si khalan(waha ya ndimo fhedzi , tshi dovha tsha vha tshifhinga tshine ha wanala nemeneme , nt ( hwa , nt ( hwamakhura , nzie na mashonzha  . 
Hu si kule nga maanda , kha lwanzhe na kha magovhani a dzithavha ane a wanala hune vha dzula hone , vhatukana vha lisa kholomo dza vhokhotsi avho . 
Guvhangano ḽa zwino ḽi a tenda u ṋewa thendelo , u ṱanganedzea kana u themendelwa nga Mashango e a i saina  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo . 
CBP i dovha ya ṋea vhathu tshikhala tsha u wana vhaimeli vho teaho khathihi na vhaḓisedzi vha tshumelo vha u ita mushumo wonoyu  . 
U fhindula nga u ṱavhanya zwililo zwa vhadzulapo khathihi na u vha pfela vhuṱungu musi maimo a tshumelo a tshi tsela fhasi ha vhuimo he ha fhulufhedziswa  . 
Vhukati ha Ma-Afurika Tshipembe vha ḓivheaho na u konesa hu na miraḓo ya Phalamennde ya dimokirasi yashu vhe tsha Luhuhi ṅwaha wo fhelaho ra vha na mashudumavhi a u onesana navho lwa tshoṱhe  . 
Arali hu na muhumbulo wa u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kha ḽiga ḽa vhuvhambadzi ḽa vhushumisamupo , DEA ndi yone ine ya vha na maanḓa a u ṋetshedza nahone hu ṱoḓea thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo  . 
U thogomela zwishumiswa zwa mupo ndi tshipida tsha ndeme nga maanda tsha CBNRM- ngauri arali hu si na zwishumiswa zwa mupo , vhathu vha nga si kone u tshila  . 
Nga murahu ha mbadelo , vha ḓo rumelwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u yo humbela muvhigo u sumbedzaho uri a vha athu farwa . 
Zwi amba uri , a hu na ṱhoḓea ya u vhiga mulandu muhumbulo muhulwane u wa u sokou ḓiwanela ndaela ya tsireledzo . 
Vhurumiwa kha hoyu mushumo ho no tendelwa nahone vhu khou shuma  . 
Ri themendela vhulavhelesi vhuhulwane kha thendara khulwane dza tshifhinga tshilapfu , na u thivhela vhashumi vha muvhuso u tshimbidza dziṅwe tshakha dza mabindu na u ita uri vhathu vha vhe na vhuḓifhinduleli malugana na ndozwo kha milandu yo wanalaho i ya vhukuma ya vhuaḓa  . 
Tshitshavha tsha dzitshaka tshi nga si kone u ima tsha lavhelesa ngeno khakhathi dzi tshi khou shushedza hu si mulalo wa dzingu fhedzi , fhedzi na mulalo wa ḽifhasi  . 
Uri nzudzanyululo i shume zwi ṱoḓa uri hu dzhielwe nzhele matshilisano vhathuni , ikonomi na mbonalelo ya vhupo kha tshiko itsho hu u itela u sedzulusa ndozwo na mbuyelo dzi kwamanywaho na u shumiswa khathihi na tsireledzo ya tshiko itsho tsha madi  . 
Komiti dzi ḓo dzhia tsheo ya u fhedzisela nga ha ndeme ya fhungo  . 
Izwi zwi bva nga murahu ha musi Khabinethe yo khwaṱhisedza themendelo u bva kha Khomishini ya Tsedzuluso ya Muphuresidennde ya 2010 nga ha dziSOC  . 
Arali vhutanzi ho humbelwaho nga murado wa tshitshavha vhu sa kone u nga netshedzwa , hu tea u newa thalutshedzo dzo dziaho u ri ndi ngani kha mudzulapo uyu  . 
U ṱalukanya zwishumiswa nga zwanḓa zwine zwa ḓo ṱoḓea . 
Ri pfa ro takala nga nyambedzano dzashu u bva vhusiku ha mulovha na matsheloni ano  . 
Bammbiri-mviswa yo rera nga ha uri Khothe ya Ndayotewa yo shumana hani na pfanelo dza vhurereli vhu tevhelwaho nga vha si gathi . 
DZHIELANI NZHELE : Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo a nga si hane khumbelo ya u kona u swikelela arali fomo ya khumbelo yo adziwa zwavhui kana yo fhelela  . 
Kha vha ite muano na Khomishinari wa Miano . 
Muthu a nga shumisa dziṅwe thandululo dza mulayo dzi ngaho tshiimiswa tsha matshimbidzele a ṱholo ya khaṱhulo ya maga a vhulanguli u ya nga Mulayo wa Nyaluso ya Vhulanguli ha Vhulamukanyi , wa 2000 Mulayo wa vhuraru wa 2000  . 
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani . 
Luambo lwa hayani - Luambo lune vhagudi vha lu guda lu tshi bva hayani kana kha tshitshavha . 
Ri vha tamela mashudu kha u livhana na zwiteṅwa zwa ndeme nga tshifhinga tshavho sa Phuresidennde  . 
Nahone , zwi re zwa ndeme vhukuma , vha nga dzudza hani maitele e khagala , a sa dzhii sia na u katela ? 
Hezwi zwi fhedza awara na tshigwada tsho ṱanganelaho tsha vhathu vha re na ndemevhe vha vha vhadzulapo kha wadi lwa tshifhinga tshi linganaho miṅwaha ya fumi  . 
Nyombedzelo i ḓo vha kha u maanḓafhadza tshitshavha sa tshone tshi sikaho thandululo , nga thikhedzo ya muvhuso u dzhenelelaho nga mafulufulu  . 
Hezwi a zwo ngo tea u vhonala sa u gaganya u fhungudzwa kha vhuḓilangi ha ICASA . 
Vhashumi vha Muvhuso u ya kha muvhuso woṱhe vha ḓo shumisa hoyu ṅwedzi u dalela na u amba na vhadzulapo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho kha tshitshavha nga ha nḓisedzo ya tshumelo i shumaho . 
Mbuelo ye ya i ḓisa mushumoni , mvelele ye ya i vusuludza , vhukoni he ya vhu thoma nga ngomu kha maraga washu wa zwa vhashumi , a zwi rekanyei  . 
L Odithi ya Ngomu a mivhigo . 
Mutumbu  . 
Ni vhona u nga ndi mini tshe tsha ṱuṱuwedza murendi uri a ṅwale tshirendo itshi ? 
Vha nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo lwa ḽekhi ṱhironiki vha songo thoma vha ḓi ṅwalisa  . 
Demokirasi a i fhi vhadzulapo pfanelo dza u ita zwine vha funa , musi vha tshi funa , kha vhane vha funa na musi vha tshi funa  . 
Mpfu dzi vhangwaho nga Aids dzo tsa Afrika Tshipembe u bva kha 320 000 nga 2010 u ya kha140 000 nga 2014 , na u pfukiselwa ha HIV u bva kha mme u ya kha ṅwana ho tsa u bva kha vhana vha 70 000 nga 2004 u ya kha vha fhasi ha 7 000 nga 2015 . 
Ndi zwigwada zwi ngana zwa 10 zwe na vhala kha zwa u vhalela zwa 120 ? 
Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu , nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela . 
Talelani ipfi ḽi no amba u ḽa . 
Hu na nḓila ya tshipentshela ya u sumbedza uri ndi mitaladzi ifhio i re na raimi tshirendoni . 
Vhagudi vhoṱhe vha tshi thoma tshikolo vha ḓa vhe na nḓivho nnzhi ya luambo lwavho lwa hayani . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Minisṱa wa Vhafumakadzi , Vhana na Vhaholefhali vha tea u vhea ndivho dzi pfeseseaho dza u khwinisa pfanelo dza vhafumakadzi na u vhiga nga ha mvelaphanḓa kana zwo swikelelwaho ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Tsumbo dza izwi dzi katela u sa vha hone ha goloi dza zwidimela dzine dza nga hwala thundu nnzhi , u sa vha hone ha muaisano wa nga ngomu kha vhuendi ha zwidimela na tshumelo dza vhuima-zwikepe zwine zwa ita uri huvhe na tshumelo dzine dza ura , hahelelo ya mbadelo dzi uraho dza muyani dzine dza nga hwala zwibveledzwa zwa vhulimi , bada dza lushaka lushaka dzo tshinyalaho kana dzi sa tshimbilei khathihi na vhudavhidzani ha maimo a fhasi  . 
Vhagudi vha ḓo ṋea ṅwana muṅwe na muṅwe 2 na hafu ya tshokhoḽeithi yo salaho . 
Muvhigo u fhenḓulusa pfunzo ya phanḓa ya tshikolo na sisiṱeme ya vhugudisi kha zwo dodombedzwaho kha ikonomi ya matshilisano . 
Tshavhuvhili , nga Shundunthule ṅwaha muṅwe na muṅwe ( na miṅwedzi mivhili ya mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano kha mivhusoyapo ) vhalanguli vhahulwane vha tea u vha vho ḓadza Thendelano dzavho dza Kushumele ( Performance Agreements ) na vhahulwane vhavho . 
Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ḽa dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya ndayotewa ya vunḓu , zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Ndayotewa  . 
Meyara Mulanguli wa masipala ( kana khoro ire na vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni arali hu si na Meyara mulanguli ) u na vhuḓifhinduleli ha u lugisa mugaganyagwama wa masipala wawe  . 
Tsha u fhedzisela , Vhulavhelesi ha Muṱaṱisano vho ṱoḓisisa milandu miṋa kha maraga wa dzikhuhu  . 
Ngauralo u fhungudzea hu fanela u vha hu pfalaho  . 
Zwine zwa bvelela musi no no bvisa khekhe ovenini ? 
Mulayotibe u livhanya theo ya milayo ya Afrika Tshipembe na zwipikwa zwo teaho na zwitandadi u itela u tshimbidza mbambadzo ya dzitshakha yo tsireledzeaho nahone kwao u itela u tsireledza mbambadzo ya tshiṱangani na ya dzitshakha kha zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela . 
Mbekanyamaitele ya muhanga wa kushumele i ṱuṱuwedza zwitshavha zwine zwa vha na mafulufulu kha u langula mveledziso yazwo , u ita mbilo ya pfanelo dzazwo na u hwala vhuḓifhinduleli havho , u shela mulenzhe kha zwiimiswa zwa kuvhusele kha ḽeveḽe dzo fhambanaho , nga maanḓa kha ḽeveḽe ya wadi na ya masipala  . 
Kha hu vhe na mulalo wa vhoṱhe  . 
Musi vhahulwane vha mu(la vho fhedza u gwela mu(lagalu , mashuvhuru ot ( he a a vusiwa ha pfi a d(e a vhone makhulu vha ndebvu dza tshikumba  . 
Naa zwishumiswa zwa u fhungudza u dzinginyea zwi a shumisiwa hune zwa konadzea ? 
Ukuthwala ndi nḓila ya u thuba ine ya vha na u tswiwa ha musidzana kana musidzanyana nga muthu wa munna na khonani dzawe kana thanga dzawe hu u itela u kombetshedza muta wa vho musidzana uri vha tende a tshi malwa  . 
Komiti dza Wadi a si tshiimiswa tsha muvhuso tsha fomaḽa tshi re na maanḓa  . 
Mavunḓu ya Lushaka I nga- ( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa , dzinginya khwiniso kha , kana u hana mulayo muṅwe na muṅwe u re phanḓa ha Khoro hu tshi tevhedzwa Ndima ino ; na u ( b ) thoma kana u lugisela mulayo u welaho fhasi ha sia ḽa mishumo yo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana mulayo muṅwe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76 , fhedzi u nga si thome kana u lugisela Milayotibe ya tshelede . 
Hoi Mor Consortium i ḓo pulana , u bveledza , u langa na u maketa Phakha ya Nḓowetshumo ya Vhufhisatsimbi na Fulufulu ḽa Afrika Tshipembe ngomu ha zounu  . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo wanalaho i kwamaho nomboro ya 1 u swika kha ya 6 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 6 . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe , kana lwa tshikolo , dzangano ḽa mvelele , kana ḽa bindu Afrika Tshipembe , lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea zwikoloni  . 
Lu ṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa vha tshipi ḓa tsha thendelano lu khwaṱhisedzaho vhuvha ha thendelano na mbekanyamushumo , u shela havho mulenzhe kha mbekanyamushumo iyo na zwine vha lavhelelwa u zwi ita nga fhasi ha thendelano  . 
Iṅwe mvelaphanḓa yavhuḓi kha sekithara ya migodi ho vha Mulevho wa Vharangaphanḓa wa u tsireledza kana u Vhulunga Mishumo wo sainwaho nga vhaḽedzani vha nḓowetshumo ya migodini nga Ṱhangule 2015 . 
Tshitshavha tshe vha tshi imela tsho fhambanana : hu na vhathu vha vhomuitashango vho fhaṱaho mikhuhku kha tshikhala tshi re tsini na dzifeme ; vhathu vhanzhi vho dzulaho kha mutevhe wa u wana dzinnḓu lwa miṅwaha ; vhupo hu dzulaho vhapfumi hune mikhukhu yo no thoma kha zwiṅwe zwipiḓa zwa,mavu a si na tshithu hanefho tsini na u shaya mishumo ha nṱhesa kha vhaswa  . 
Mulayosiṅwa wa Lushaka u fanela u itiwa u itela uri pfanelo ino I kone u shuma zwavhuḓi , nahone I vhe na mbetshelo ya maga a pfalaho a u fhelisa muhwalo wa ndaulo na masheleni . 
Kofi , halwa na zwidzidzivhadzi zwa u mvumvusa zwi nga vhanga uri mushonga wavho wa baiphoḽa u sa shume zwenezwo vha fanela u ṱutshela kule nazwo  . 
Fomo i wanala kha senthara ya ndingo ya ḽaisentsi dza u reila na kha eNatis . 
Vha diimisele u ita liedza na u ita dzitshanduko ho teaho  . 
Kha nzulele nnzhi , a hu tou vha na lushaka lwa tshiṱori tsho randelwaho lini . 
Tshipitshi ndi zwine muthu a amba o thetsheleswa nga vhathu . 
U rekhoda kha bugu dza kiḽasini na kha bugu dza u shumela hu bvela phanḓa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Sankambe tshi tshi ḓihudza nga luvhilo lwatsho . 
Ndi tshifhinga tshine ra fanela u pembelela mugidi wa u fhedza miṅwaha ya 20th musi ho ṱanganedzwa mulivho wa komiti ya OAU Ad-hoc Tshipembe ha Afurika kha mbudziso yo ṱanganedzwaho nga ṅwedzi wa Ṱhangule , 1989 nga Afurika Tshipembe - wo bvelelaho une wa ḓivhea sa Mulevho wa Harare  . 
Musi bembela ḽa khetho ḽo fhiritshela , vhunzhi ha vhathu vhe ra ṱangana navho vho ri vhudza uri zwithu zwa ndeme zwi tea u vha mini  . 
Hune zwa konadzea , ri fanela u ṋea vhadzuli khetho ya u renga nnḓu dzine vha dzi rennda  . 
Vha so ngo ṅwala na zwi so ngo teaho . 
Sisiṱeme iyi a i khou imela sisiṱeme ya vhulamukanyi ya fomaḽa  . 
Hu na nḓila nnzhi kana dzo fhambanaho dzine vhathu vha dzi shumisa kha u rumela milaedza yo fhambanaho fhethu kana kha zwithu zwo fhambanaho . 
Komiti ya Minisiṱa dza Mihasho yo fhambanaho ( IMC ) nga ha Mipfuluwo i ḓo vha na zwine ya ḓo amba na vha nyanḓadzamafhungo vhege iḓaho u ṋea zwidodombedzwa nga vhuḓalo u swika zwino . 
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya , vha nga shela mulenzhe arali zwo tea , kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , fhedzi a vha nga vouthi . 
Vhekanya ṱafula hu tshi khou vhaliwa tshivhalo tsha phanga , forogo na phuleithi . 
Mbilaelo ndi ya uri mulayo u khou ṱoḓa khonadzeo ya u dzhia vhuloi hu vhugevhenga , kuitele kune vhathu vhanzhi vha sa ku tende ngauri ndi kwa lutendo lwa vhuloi , na uri uhu u iledza zwi pfuka pfanelo dza vhaṅwe vhathu . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshitshavha vha a pfesesa manweledzo mugaganyagwama na zwidodombedzwa zwi elanaho na wadi  . 
Mvutshelano ya dzikhakhathi nga u angaredza yo bveledzwa nga u sa ṱoḓa u shanduka ha poḽitiki na dzikhakhathi dza muvhuso wa khethululo , na nyimele dza ikonomi dzi sa konḓelelei kha ḽevele yapo  . 
Web administrator a nga shumisa zwidodombedzwa zwo fhambanaho zwa website . 
Vhorabulasi , sa tsumbo , vha vhumba zwigwada zwa mutsiko u itela u wana mutikedzelo u bvaho kha muvhuso  . 
Vhagudi vha ṅwalulula zwe vha ṋekana ( ngudo ya 9 ) sa mufhindulano . 
Empangeni , hu na khumbulelo dza uri ndi dza vhufhura  . 
Aya ndi maitele ane khao muthu wa vhuraru , mulamukanyi a thusa avho vhavhili vha re na phambano uri vha tandulule phambano dzavho  . 
Ndi khou ṱoḓa u vhambadezla nnḓa sambula ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo fhedzi  . 
Mudzunga o vha a tshi tata na u ṱaṱa na Vho- Van Rooyen muṅwe wa mapholisa e a vha a tshi ofhiwa nga vhathu vhanzhi afho Marabastad . 
U dovholola u swikela zwipikwa zwoṱhe zwi tshi themendelwa  . 
Tshavhuvhili , ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamushumo dza sekithara ya tshitshavha dza u thola . 
Kukhokhonyele kwa hone , ndi kwa muthu o sinyuwaho  . 
Muvhilaheli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa ya DVA . 
Vhana vhashu , u bva kha vha murole muṱuku , vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka , na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini . 
Komiti ya Wadi a si fhethu ha polotiki ya dzangano ḽithihi kana ḽiṅwe , vhonkhetheni kana zwigwada zwi re na dzangalelo  . 
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u dzhena kha mbekanyamushumo na password . 
Thomani nga u ṅwala tshiṱori sa mvetamveto ni kone u humbela khonani yaṋu uri a tshi dzudzanye . 
Arali hu kha ḓi vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho , muofisi wa u ṱoḓisisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi  . 
Kha vha khethekanye mafhungo e vha kuvhanganya nga ha vhanna na vhafumakadzi uri vha ḓo kona u bveledza zwavhuḓi ṱhoḓea dzavho  . 
Khomphyutha a i koni u ḓi humbulela nga yone ine vhone sa muvhekanyi wayo vha tea u vhudza khomphyutha zwine ya tea u ita zwo tou kokotolo  . 
Kuitele kwo thomiwaho kha iyi milandu , sa zwe zwa ambiwa nga hazwo kha phara i tevhelaho , ndi kwa uri khothe dzo fhambanyisa vhukati ha milandu ine u vhulaya zwa vha zwi sa khou itelwa u ḓitsireledza kha vhuloi , fhedzi u vhulaya zwa vha zwi khou itelwa u bindula , na iyo milandu ye ya itwa nge muhwelelwa a vha a khou tenda kha zwa vhuloi . 
Ngafhi na uri ri nga vha kwama hani , Muraḓo muhulwane ? 
Kha vha ḓadze IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3 . 
Talelani maipfi a re midzi kana matsinde . 
Vhalani mafhungo aya ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela  . 
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari  . 
Na musi ri sa athu u bva ra yo lingedza , ro fhedza awara nnzhi ri kha ḓi amba nga ha uri zwi tea u vha nga nḓilaḓe , hu na maga afhio o tiwaho  . 
Phalamennde i ṱuṱuwedza midia uri u ḓiṅwalise na Dzangano ḽa Gaḽari ya Vhoramafhungo ya Phalamennde na u ita khumbelo ya garaṱa ya thendelo uri vha kone u swika kha luvhanḓe lwa nnyi na nnyi Phalamenndeni . 
Arali , nga murahu ha tsedzuluso , zwa wanala uri Mulangavunḓu u pfesesa nga vhuḓalo Mulayotibe , Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe uyo , arali zwi songo ralo Mulangavunḓu u fanela u- ( a ) ṋea thendelo na u saina Mulayotibe ; kana ( b ) u fhirisela kha Khothe ya Ndayotewa uri I ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Ndayotewa . 
Mushumo muhulwane wa u asesa vhagudi ndi u hudza nyaluwo na mvelephanḓa . 
Luambo lwe dzina ḽa hirwa ngalo  . 
Vha thoma u shumisa zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia , mibvumo na maipfi o ḓoweleaho musi vha tshi vhala . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo dovha hafhu ḽa sedzesa kha u swikisa OGP kha adzhenda ya nyambedzano dza vhanzhi ya dzitshakhatshakha ngei kha Buthano ḽa Guṱe ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ( UNGA ) , Tshigwada tsha 20 ( G20 ) na dziṅwe mbanḓe . 
Khentsa ya mbumbelo yone ndi ya vhuvhili  . 
Kha khuḓano ya ṋuklia , mbudziso ine ya vha hone ndi ya uri ndi vhukhakhi vhufhio vhune ra khou tambudzelwa hone ? 
Avho vha itaho vhugevhenga na u vusa dzipfudzungule a vha tei u lavhelela u khathutshelwa u bva kha mazhendedzi a vhonaho uri mulayo u a tevhelwa  . 
U humbulela . 
I dovha hafhu ya vha nḓila ya u ita uri dzi MP dzi vhe na vhuḓifhinduleli  . 
Arali ra ḓisendeka nga sekithara ya phuraivete na maanḓa a makete fhedzi a ri nga bveli phanḓa kana u shandukisa ikonomi ino . 
Pele ndi mutukana we a vha a tshi tamba bola ya milenzhe nṱhani ha u vha a tshikoloni . 
Nga nḓowelo hu dovha ha vha na mafhungo maṱuku a wanalaho , zwi na zwa isa kha nyambahunzhi  . 
Zwi tshi dzheniswa na phulufhedziso na u bvelela ha vhoṱhe , ṋamusi zwo bveledza nyofho , ngauri zwi ḓisa tshutshedzo khulwane kha vhuḓivhusi tshoṱhe hashu , vhuṋe na mvelelo na ḓivhazwakale hu tshi katelwa na u dzhiela fhasi vhukuma mbonelaphanḓa dzashu dza mveledzo  . 
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza sa ṋekedzwe nga vhaofisiri vha vhuimeli ? 
Mulayo wa Phalamennde , wo phasiswaho hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 kana 2 dza khethekanyo ya 76 , u tea u ita uri hu vhe na maitele a fanaho ane ngao mavunḓu a ṋea vhurumiwa hao maanḓalanga a u a vouthela . 
Vha haseledze mafhungo na vhashumi na Ṱhoho ya tshikolo vha thungo na thungo . 
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mupo phanḓa ha u rea khovhe u itela u ḓivha uri tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa i ḓo tendelwa naa kha sekhithara yeneyo ya vhureakhovhe na uri hu ṱo ḓea dokhumenthe dza hani uri hu tendelwe khumbelo . 
Vhuraḓo a vhu tsha shuma  . 
Matheriaḽa a vhugudisi o bveledzwaho a ḓo ganḓiswa sa zwi re ngomu zwo vuleaho , zwine zwa ḓo amba uri muṅwe na muṅwe a nga kona u a shumisa na u a khwinisa , hu tshi nga vha NGO , miṅwe mivhuso , mabindu kana vhathu  . 
Maanḓalanga a Vhusimamilayo ha Riphabuḽiki 43 . 
Ndi ngoho Arali ha wanala uri vha na HIV a zwi ambi uri ndi vhufhelo ha shango  . 
Pulane ya u langula khohakhombo i ḓo tea u dzulela u shandukiswa zwenezwi zwithu zwi tshi khou shanduka nahone mulanguli wa thandela u tea u tsivhudza vhathu vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe kha thandela  . 
Vha tea u badela tshelede iyo hanefho kha dokotela kana khemisi  . 
Vha ḓo dovha vha dzi shumisa hafhu kha Vhuimo ha Vhukati . 
Kha madalo a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma a mushumo ngei kha Riphabuliki ya Uganda , Vharangaphanḓa avha vhavhili vha mivhuso vho tendelana u khwaṱhisa vhushaka ha nyambedzano dza mashango aya mavhili , na u haseledza nyimele ya polotiki na tsireledzo kha Riphabuliki ya Burundi na ngei vhubvaḓuvha ha Riphabuliki ya Demokirasi ya Congo . 
U vhumbiwa ha mimasipala 155 . 
Vhukoni ha u thetshelesa na u amba havhuḓi vhu a ṱoḓea kha vhushaka ha matshilisano na u guda u buḓekanya na kha kharikhuḽamu yoṱhe . 
Izwi yo vha phindulo kha ndingo ya ṱhoḓea dze dza wanala dza uri vhulimi kha vhupo uvhu vha khou ṱoḓa thusedzo ya masheleni uri vha kone u bvelela  . 
Khophorethivi ndi madzangano a demokirasi ane a langulwa nga miraḓo yao  . 
Ni zwi humbulisa hani ? 
Izwi zwa ita uri hu vhe na nyaluwo ya khakhathi ya u lwa na avho vha humbulelwaho uri vha a lowa kha zwitshavha zwinzhi  . 
Vha nga ḓi ṱoḓa u shumisa zwiṱeroidi zwavho zwine vha tou zwi fembedza vho engedza tshikalo kavhili lwa tshifhinganyana . 
U ita girafu ya kiḽasi zwi a vha tendela u isa mihumbulo ya vhagudi u kona u sedzesa kha zwiteṅwa zwa vhuṱhogwa zwa u shuma na data na kha zwine vha tea u zwi ḓivha nga ha mbonalo ya girafu ya zwifanyiso ya vhuṱhogwa . 
Vha humbelwa u ambedzana nga ha khetho dza dzilafho ḽavho na dokotela wavho na u dzhia tsheo dzo dziaho mayelana na vhone na vhane vha vha funa kha zwa ndondolo ya mutakalo wavho musi vha saathu u wana dzilafho , zwidzidzivhadzi kana u itwa nyito iṅwe na iṅwe  . 
Phresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u ṱanganedzwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe . 
Mitengo ya u kundelwa u ita ndi mihulwane , na masiandaitwa a ḓo pfiwa nga maanḓa nga mashango na zwitshavha zwi shayaho  . 
Ndivho ya EPWP ndi u engedza u dzhenelela hayo kha u amba ngaha khaedu tsha raru dza vhushai , u sa tholwa na tshaya ndingano . 
Tsumbakushumele dza ndeme dzi tevhelaho dzi tea u vha tshipiḓa tsha PMS dza masipala u swika hune dza nga shumisea kha masipala  . 
Ndowelo iyi i itiwa uri i vhe ya ndeme ngei Shariah , mulayo une wa shumiswa kha mivhuso ya Islamic , hune vhutanzi ha fhiwa nga vhanna vhu na ndeme u fhirisa vhune ha fhiwa nga vhafumakadzi  . 
Mulayotibe wa Khwiniso u dzinginya khwiniso kha Mulayo wa Phurofesheni ya Vhaodithi , 2005 , u langa vhaodithi vhane vha kha ḓi guda na u khwinisa u sedza wo livha kha Mulayo wa dzikhamphani , 1973 uri u tendelane na Mulayo wa Phurofesheni ya Vhaodithi u na Mulayo wa dzikhamphani wa 2008 ( Mulayo wa vhu 71 wa 2008 )  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-175 na BI-529 . 
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo BI-1699 arali o fushea uri mbingano iyo ndi ya vhukuma . 
Zwi amba u sika Phalamennde ya u ḓidzhenisa , yo sedzesaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi ya Maafurika Tshipembe vhoṱhe . 
Tshiṅwe ndi tshauri musi ri tshi pembelela miṅwaha ya 30th ya u iledzwa ha gurannḓa dza The World na The Weekend World ri tea u vhudzisa mbudziso ya uri - ri a pfesesa na vhuḓifhinduleli hashu siani ḽa u fhaṱwa ha vhuthihi ha tshitshavha na u ṱuṱuwedzwa ha vhuḓipfi ha u vha vhathu vha fhano , ri tshi khou khwaṱhisa nnzwa dzo ri itaho uri ri vhe ṅanda nthihi sa lushaka ! 
Bindu ḽi nga ḓiṅwalisa nga u tou funa arali ḽo vha ḽi tshi khou wana mbuelo i fhiraho R50 000 kha tshifhinga tsha miṅwedzi yo fhiraho ya 12 . 
Ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i ṅwalwe u itela u ṱanganywa ha mbadelo na invoice yo bviswaho . 
Vha fanela u ita na mishumo ya nt ( ha ha ine vha i shuma , u itela uri vha kone u aluwa sa vhatholiwa vhane vha vha vho d(iimisela u shumiswa na kha vhuimo ha nt ( ha musi tshifhinga tshi tshi swika  . 
Zwikhoḓo zwa tshipentshela zwi ya kha thimu yashu ya khirikhethe , ye ya gonya ya ya maṱhakheni hune ya vhaliwa sa ine ya vha nṱha ḽifhasini . 
MuAfrika Tshipembe muṅwe na muṅwe u na vhukoni ha u engedza kha tshifhiwa tshe munna wa vhane Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vha ri ṋea nga u ita tshanduko matshiloni a vhaṅwe vhathu . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓ a vho diimisaho nga vho ṱ he siani ḽ a masheleni . 
Themo iyi i talutshedza nyito kana u sa vha hone ha nyito yo teaho ine ya nga fhedza i tshi bveledza u vhaisala kha mualuwa  . 
Hezwi zwo vha zwi tshi tou ṱanzielelea kha Mulaedza wa Meyara musi vha tshi Amba na Vhathu vha Ḓorobo yavho , he zwa mishumo zwa vha zwone zwe vha tou thoma ngazwo kha mafhungo avho  . 
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miraru . 
Muthu muṅwe na muṅwe a , tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano ḽi nga swikisa phethisheni kha Phalamennde . 
U dubekanya mafhungo a tshi vhumba phara i no amba . 
Nnyi na nnyi u vhea fulufhelo ( lawe ( lot ( he kha vhatholiwa vha muvhuso vhane vha shuma na lupfumo , thundu , na masheleni a Muvhuso vho lavhelela vhatholiwa u fara thundu yot ( he nga nd(ila ya vhud(ifhinduleli na u fulufhedzea  . 
U ṅwaliswa hu mulayoni lwa ṅwaha muthihi u bva tevhedzwa zwiitisi zwo sumbedzwaho  . 
Thoho - Kha vha ṋee ṱhoho ya vhupfiwa havho na dzina ḽa komiti vhu livhiswaho khayo na ṱhoho ya Mulayotibe kana thero nga vhuḓalo . 
Nga 1917 , vho ṋetshedza Phalamennde khuvhanganyo yavho ya Africana ine ya vha na zwiteṅwa zwa 7 000 . 
Dzina : John Utaka Shango : Nigeria Sa izwi hu na vhatambi vha re na vhukoni vhanzhi Nigeria , zwi ṱoḓa uri mutambi a vhe a na vhukoni u fhirisa uri a kone u dzhena kha thimu ya lushaka . 
Mulalo u rengisa mitshelo ḓuvha ḽoṱhe Musi tshikolo tshi tshi bva Mulanga a fhedza a si tsha dzhena tshikolo . 
Tshimedzi 2013 . 
Muhanga u fhindula bembela ḽaMuphuresidennde Vho Jacob Zuma ḽa mveledziso ya dziḓoroboni kha u shumana na masiandoitwa a maitele mahulwane a tshitalula na u thusa mimasipala u kona u bveledzisa dziḓorobo nga u ṱavhanya . 
Vhuimo ha vhathu hu nga fhambana , fhedziha , sa i zwi vha si vhathu vhoṱhe vhane vha vha na vhukoni nga nḓila i fanaho  . 
Vhashumi zwi nga kha ḓi vha konḓela u ṱanganedza thaidzo dzavho dza mutakalo kha vhalanguli musi vha tshi vhona u nga zwi nga thithisa mishumo yavho kana mafhungo a hone a si avhuḓi  . 
Arali muṅwe wavho a na miṅwaha ya fhasi ha 18 , thendelo ya vhabebi ndi yone ṱhoḓea ya u ḓadzisa uri mbingano i vhe mulayoni  . 
Vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso vhu ṱuṱuwedzwa u shumisana nga nḓila ya u farisana u lwa na ṱhoḓea dza mveledziso kha vhupo hapo  . 
Ri ita khuwelelo ya u langula na u humbela mahoro a Libya uri a tsireledze vhutshilo na ndaka  . 
Khoro i ḓivhadza ndivho ya muṱangani na phurosese dze dza vha hone kha vhege  . 
Ndayotewa ya Constitution i bula zwauri mimasipala i na vhuḓifhinduleli ha u vhona zwauri vhadzulapo vhoṱhe vha ṋetshedzwa tshumelo u fusha ṱhoḓea dzavho dza mutheo  . 
Lekgotla ḽa Khabinethe ḽo ḓi fha tshifhinga tsha u fhululedza Afrika Tshipembe kha Khetho Dzapo dza Muvhuso dze dza farwa nga mulalo , mbofholowo na u sa fhurela , nga ḽa 3 Ṱhangule 2016  . 
TSHIPHIRI Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ha bviseli khagala vhudavhidzani hawe hoṱhe na vhatheli , nga nnḓa ha musi o tendelwa nga mutheli . 
Tsumbo , ṱhahelelo ya zwiḽiwa , vhududo , zwiambaro , mishonga , thuso ya zwa muya na muhumbulo , u nyanyulwa na u sa ḓi ṱhogomela  . 
Sa tshipiḓa tsha tshumelo dza u Khuthadza na u Ita Ndingo dza HIV , ṱhanganyelo dza vho itaho ndingo dza HIV vho vha 3 022 988 hu tshi vhambedzwa na vha tshikalo tshe tsha vha tsho vheiwa kotara ya vhuraru vha 2 500 000 . 
Tshumiso ya u ḓiṱola ya milayo miswa kha maṅwe mafhungo i a hanedzea nahone mbuno dzi nga khwiniswa kha mihumbulo yoṱhe  . 
U sa ita nyonyoloso zwi na khombo ya vhulwadze ha mbilu  . 
Mushumi a nga humbela uri dokotela wawe wa phuraivethe a ite ṱhoḓisiso nga ha rekhodo dzawe dza u sa tsireledzea  . 
U sengulusa zwipikwa zwa zwibveledzwa kana zwibveledzwa zwoṱhe u itela u kona u swika kha mvalatswinga . 
Dzitsheo 65 . 
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa luambo lwa u Engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo . 
Vhana vha vho ṋewa ngeletshedzo dza uri musi vha tshi dzhena maḓini vha fanela u thoma vha sedzulusa uri fhethu ha hone a ho ngo tsesa naa . 
Nga u ṋekedza vhorabulasi maṅwe mafhungo nga ha vharengi vhavho , muvhigo wo sedza kha u ita uri maraga u shume zwavhuḓi kha vhorabulasi vha livhanaho na mitengo ya vhabveledzi vha mafhi i si na vhudziki  . 
Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi  . 
Mafhungo a uri zwiṅwe zwa zwiimiswa izwi zwi na zwithu zwe zwa sedza , sa tsumbo , komiti ya tshumelo dza maḓi i dzinginya uri i tea u vha tshipiḓa tshiṱuku tshi sedzaho zwenezwo kha komiti ya wadi  . 
Musi vhathu vha tshi kha d(ivha kha shia shia ( la mivhango ya Tshivhenga na Phethamadungo ha pfala uri Phophi Rammbud(a na ene u ri ha luvhi n(wana  . 
Zwithu zwashu zwa ndeme zwi endedza muimeleli muṅwe na muṅwe wa GEMS  . 
Khabinethe i farana na lushaka kha u takalela mashumele a Tshigwada tsha Afrika Tshipembe vhane vho dzhenela mitambo ya Vhaholefhali Rio 2016 ngei Brazil u bva nga ḽa 7 u swika nga ḽa 18 Khubvumedzi . 
Zwi sa katelwi ndi thendelano dza lushaka lwa thekhinikaḽa , vhulanguli kana Khorondanguli , kana edzo dzine a dzi ṱoḓi u tendelana kana u tevhedzwa  . 
O itelwa u rekhoda mafhungo a ndeme na tsheo dzo dzhiiwaho na uri ndi vhafhio vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia tsheo  . 
Bannga i dzulela u vhiga nga nzulele ya ikonomi na mikhwa ya ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe  . 
Vhan(we vha tshi amba nga enea mafhungo a Tshisevhe vha ri Tshisevhe ndi ene wa u fhedzisela u dzhena vhuhosi mud(ini wa Dzat ( a  . 
Tshifhinga tsho avhelwaho u thetshelesa na u amba tshi ri fha tshifhinga tshine tsha shumiswa mathomoni a ḓuvha na nyito dzine tshipikwa tshadzo ha vha u thetshelesa na u amba . 
Muphuresidennde a nga vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mufarela Muhaṱuli kha Khothe ya zwa Mulayotewa arali hu na tshidulo tshi si na muthu kana Muhaṱuli a siho . 
Zwi tshe zwo ralo vha ri a vha ṱoḓi u pfuluwa saizwi hu kule vhukuma na ḓorobo nahone vhunzhi havho vha tshi shuma ḓoroboni vha si na na tshelede ya u ṋamela zwiendedzi  . 
Mulayo wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo thoma wa anḓadzwa kha Gazete ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo  . 
Tsha vhuṱanu , ri vhona khonadzeo khulwane kha phendela shango ya vhukovhela ha shango na ṱhoḓea ya u khwiṋisa themamveledziso u vula hei khonadzeo  . 
Nzudzanyo ya Mashumele i na ndivho dza 27 . 
Na uri hu fanela u itwa ndingedzo dza uri mafhungo a nga ṋetshedzwa hani nahone ngafhi  . 
Mafheloni a themo vhagudi vha tea u vha vha tshi vho kona u ita tshakha dza thaidzo dzi tevhelaho . 
Mulaedza u rumelwa nga garaṱa heyi u sina fulobo . 
Nyito heyi i nga ṱanganywa na Pfunzo ya Nyonyoloso kha Zwikili zwa Vhutshilo . 
Khabinethe i dzhiela nzhele u pfukisela ha Mudzulatshidulo wa tshipiḓa tsha Afurika Tshipembe tsha Khoro ya Vhubindudzi ya BRICS u bva kha Vho Patrice Motsepe u ya kha Vho Brian Molefe . 
ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa  . 
Zwi nga dzhi ṅwedzi muthihi u shumana na khumbelo kana zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaiti vha khumbelo . 
Tshitaila , zwishumiswa zwa u kokodza , na nyito zwi tea u kwaṱhisa vhuṱanzi ha dzangalelo ḽi yaho phanḓa  . 
Zwi amba uri , kha zwiimiswa zwo thomiwaho u itela u khwaṱhisa u vha hone ro vhumbana na mveledzo  . 
Vha ḓo vha thusa nga hune vha nga kona  . 
U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha . 
Vhadededzi vha zwikolo : Vhadededzi vha zwikolo vha fanela u vhiga mapholisani na kha vhashumelavhapo u tambudzwa hoṱhe ho vhigiwaho kana hune ha khou humbulelwa , hu tshi katelwa na Ukuthwala . 
Pfesesa zwi fanaho na zwi sa fani kha mvelele dzo fhambanaho sa ( tsumbo ; Zwine ha sumbedziswa zwone vhulenda hu tshi shumiswa luambo lwa hayani , luambo lwa u thoma na lwa vhuvhili lwo engedzwaho )  . 
Naho zwo ralo hohu u hanedzana a hu dzhieli nṱha khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo sa tshithu tsha shishi fhano Afrika Tshipembe  . 
Muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo u ḓo kona u ita themendelo o sedza ṱhoḓea dza muthu dza kuḽele  . 
Kha Komitini dza Wadi vhadzhiamikovhe vha nga phuromota phoḽisi dzo khwaṱhaho dzi vhonalaho dza u vhekanya mbeu kha dzipholisi dzoṱhe na dziphurogiremu dzoṱhe , u itela uri phanḓa ha musi hu tshi tshewa mafhungo , hu vhe na tsaukanyo ya zwine zwa ḓo bvelela kha vhafumakadzi na vhanna  . 
Muṅwe wa mishumo ya mapholisa a sialala ho vha hu u isa nḓivhadzo , dzi ṋea ho vha kwameaho ndaela na miraḓo ya tshitshavha uri vha ḓe khoroni na u lavhelelsa u itwa ha tsheo dza khoro . 
Nga nṱhani ha vhuḓifhinduleli he ha hwedza khathegori idzi nga zwiimiswa , vhuraru hadzo dzi na nḓila dza ṱhoḓea dza u monithara na u ela khathihi na thikhedzo ya u shuma i no bva ha masipala  . 
C Tshi ri vhudza uri vhusunzi hu wanala ngafhi  . 
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u vhonwa mulandu , kana u sa vhonwa mulandu kha muvhilaheli  . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea kha Muhasho wa hoho ya mui i a swika hune , musi i tshi kha i tshila , ya sumbedza lutamo lwayo siani a kukovhelwe kwa thundu u tshinyalani hayo  . 
Hezwi zwoṱhe ndi mbonalo dza ndeme dza kuitele , dzine ri si nadzo a zwi nga ḓo fana kana u pfala sa tshenetshi tshibveledzwa  . 
Ri khou ṱanganedza nga maanḓa avho vho tou ri endelaho u bva seli u vha fhano , Vho-Helene Pastoors , Vho-Michael Dingake u bva Botswana , Vho-Andimba Toivo ya Toivo vha Swapo ngei Namibia  . 
Musi vha tshi wanulusa nga ha tshumelo na mbuelo dzashu , a zwi konḓi u vhona uri ndi ngani . 
Nyaluwo i ongolowaho yo vhangwa na nga ikonomi ya ḽifhasi ine ya khou tsela fhasi , tsha vhuvhili ndi nyimele dzapo , u fana na zwiṱereke zwa dzikhakhathi zwi dzhiaho tshifhinga tshilapfu tshiṅwe tshifhinga , na u sa vha hone ha fulufulu . 
Vhatshimbidzi vho vha vhe Vho Jones na Mufumakadzi Vho Mpefu  . 
Arali maimo a tshumelo e a fhulufhedziswa a si khou swikelelwa kana a si khou kona u ṋetshedzwa , vhadzulapo vha tea u humbelwa pfarelo nahone ṱhalutshedzo yo fhelelaho i fanela u ṋetshedzwa nga u ṱavhanya  . 
Nga dzi 15 dza Ṱhangule mahoḽa , Khomishini ya u Puḽana ya Lushaka yo ṋetshedza Muphuresidennde Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya vha bono ḽa shango ḽa miṅwaha ya 20 i ḓaho , hanefha nḓuni i ṱhonifheaho . 
Vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe vha na pfanelo ya u beba vhana hu sa sedzwi vhuimo havho ha HIV  . 
U itela u tevhedza maitele a nṱhesa a kuvhusele kwa khamphani , tshiimiswa tshi tea u fusha zwilinganyo na ndavhelelo dzo bveledzwaho nga milayo yoṱhe yo teaho kha muvhuso wapo  . 
Ikonomi ya ḽifhasi yo sumbedza u kona u shanduka kha u dzhenuwo ḽihulu ḽo vhonalaho kha vhege dza zwino  . 
U fana na vhathu vhane vha vha na iresi dza hune vha dzula hone dzine dza alutshedza tshohe fhethu hune vha dzula hone  . 
Tshumisano ndi mutheo wa u lwa na khaedu dza matshelo . 
U swikelelea havhudi hu do talutshedzwa khathihi na lushaka lwa u thusa kha Dzindaulo  . 
Kha vha dzhie tshitendeledzi tshihulwanesa vha vhudzise vhashelamulenzhe u haṱula uri tshi swikelelea u swika ngafhi  . 
Nga u tou ḓadzisa , ri ḓo khwaṱhisa urinyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwawana tshumelo u thoma . 
Nyonyoloso ya nga misi i thusa u khwinifhadza mutakalo wa vhaaluwa  . 
Dzi tevhelaho ndi khethekanyo khulwane dza davhi iḽi na mishumo yahone : a Zhendedzi ḽa Tshumelo ya Vhudavhidzani ḽi na vhuḓifhinduleli ha u langa thengo ya nyanḓadzamafhungo , mveledziso ya nyanḓandzamafhungo , thengiso na phaḓaladzo ḽo imela Muvhuso wa Afrika Tshipembe . 
U vhala ha tshigwada na u vhala ha u sumbiwa nḓila U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
Izwi a zwi thusi nahone zwi nea tshumelo ya muvhuso dzina ( livhi  . 
Zwa u zwima vhaloi kana u sumba vhaloi ndi thaidzo khulwanesa , sa zwe zwa khwaṱhisedzwa kale . 
Nga nnḓa ha ndaka ya minerala ya ndeme ine ya kona u shumiswa hafhu , tshomedzo dza mupo dza shango dzi katela maḓanzhe aḽo , mavu , maḓi , phukha na zwimela , ḓuvha na phendelashango  . 
Vha shumise maḓi zwavhuḓi nahone arali zwisima zwoṱhe zwo xa , vha vhige izwo nga u ṱavhanya kha Muhasho Wapo wa zwa Maḓi na Maḓaka  . 
Ri do ni dzudzanyela zwiendedzi  . 
Muholo kana tshelede i linganaho na muholo wa ṅwaha , i sa fhiriho R2 000 kha ṅwaha wa muthelo . 
Zwi livhanywa na muthu muṅwe na muṅwe ane a khou fhaṱa vhuthihi vhukati ha muhumbulo na nyito . 
U engedza u vha khagala dzina na ṋomboro ya lufhera lwa tshifha ṱo tshine ha bindulelwa hone u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na , huṅwe na huṅwe ho teaho , u hanela u dzhena kha , kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe  . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwine avha vhana vha khou ita . 
Khethekanyo iyi i dzudanywa ṅwaha muṅwe na muṅwe na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo  . 
Meṱirikisi u sin a tshithu na nḓila dza kuitele na meṱirikisi u sin a tshithu wa mishumo , muthu a re na vhuḓifhinduleli na tshifhinga tsha u khunyeledza u ṋetshedza na manweledzoa mafhungo na manweledzo a IDP kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe zwi fanela u lugiselwa hu tshee na tshifhinga  . 
Shumisani ḽithihi ḽa haya maṱanganyi kha u ṱanganya mafhungo a re afho fhasi . 
Vhagudi vha ḓikanda nga saladi yavho nahone vha tea u thusa u kulumaga nga murahu ha nyito  . 
Ngauralo , vhathu vha nga vha na u holefhala ha muvhili hune ha kwama mahada , u holefhala ha zwipfi hune ha kwama u sa pfa , u vhona na u holefhala ha muhumbulo hune ha kwama zwothe maluvhi na vhukoni ha u humbula  . 
Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa khovhe u bva mashango ḓavha  . 
Mbadelo dza ṅwedzi na miholo website ya Muhasho wa Vhudavhidzani  . 
Ndi nga tama u ita khumbelo ya ndaka ya muhumbulo kana u thoma ndingo dza kiḽikhala kana u lima kha tshiko tshenetsho  . 
Africa tshine tsha vhekanya miṱa uya nga ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone  . 
Komiti ya QLTC i tea u wana nḓila dza u dzhiela nṱha vhukoni na u ḓinekedzela kha tshikolo na kha tshitshavha . 
Mulangi muhulu vho kwamana na minista vha khou do ta maitele a u thomiwa na u khwiniswa ha zwikhala  . 
Lavhelesani tshiṅwe na tshiṅwe tsha hezwi zwifanyiso . 
U sengulusa data u bva kha zwo imelaho data zwe zwa ṋetshedzwa . 
Thendelo ya shaka i ṋewa mubvann ḓa ane a vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe . 
Zwavhuḓivhuḓi , vhaakademi vha a kona u fhambanyisa vhathu vhaṅwe vhane vha amba nga tshavho tshifhinga tshinzhi u fhira na miraḓo ya zwiṅwe zwigwada  . 
U khetekanya maipfi a madungo manzhi a tshi ya kha dungo ḽithihi , ( tsumbo , mbulumaḓi ) U topola pfanapheledzo na zwine zwidade na nyimbo nga u tevhekana ha pfanapheledzo . 
U pulanela nḓila na tshumelo dza vhuendedzi zwi ḓo itwa ho sedzwa zwitshavha izwi  . 
Ndi muṱoḓisisi ane a khou ṱoḓa u wanulusa nga ha nḓivho ya sialala i yelanaho na zwiko zwa zwi tshilaho zwapo hu na khonadzeo ya mbambadzo  . 
U shuma na mutevheṱhaḓu woṱhe wa data zwi kona u dzhia ngudo 3 . 
Maambiwa a tea u sumbedza mbuno na u sa dzhia sia  . 
U vhambadzelwa nnḓa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela ḽiga ḽa u tumbula ḽa vhushumisamupo zwo katelwa kha Ndaulo ya BABS na thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelananho na vhushumisamupo ( i ṋetshedzwaho nga DEA ) zwi a ṱoḓea  . 
Hei phemithi ya u vhambadzela nnḓa I fhelelwa nga tshifhinga nga murahu ha miṅwedzi miraru nahone a zwi kateli khovhe dza maḓini avhuḓi . 
U sainwa ha Thendelano ya Paris wo vha murango wa ḽiga ḽa u thoma kha u thomiwa hawo zwine zwa ḓo endedza nungo dza dzitshakha kha ; u fhungudza u bviswa ha gese dza greenhouse na u swikelela khaedu dzoṱhe dzi tshimbilelanaho nazwo dzine dza khou ḓiswa nga tshanduko ya kilima . 
Kha vha ṅwalise tshifhinga tshṅwe na tshiṅwe ofisini yapo ya Independent Electoral Commission  . 
Livhanyani mutambo na ṱhoho ya mafhungo a gurannḓa . 
Ri na fulufhelo ḽa uri , ngauri lushaka lu na ndavha , mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa  . 
Nḓila iyi i kwama mushumo wa mveledziso wa vhafumakadzi ya sia nnḓa mushumo wa u beba , nahone yo ḓisendeka nga dzithandela dza u dzhenisa tshelede kha vhafumakadzi , ngeno hu sa ambiwi nga sisitemu ya zwiitisi zwa u sa lingana ha mbeu  . 
Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha maimo na vhunzani ha tshumelo dza nnyi na nnyi dze vha wana uri vha kone u ḓivha zwine vha nga lavhelela u ṋetshedzwa  . 
Tshikolo tshi nga tikedza hani tshitshavha ? 
Fhedzi , ho sedzwa u bvelela hashu kha u ṱanḓavhudza beisi , phungudzo ya phimo idzi yo swikelwa hu songo vha na u dzhiela fhasi mbuelo  . 
Ndi ngudo dzifhio dzine vha nga dzhia u itela komiti yavho ya wadi kana masipala wapo ? 
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya Komiti ya Wadi vha thetshelesa mihumbulo i bvaho kha tshitshavha  . 
Zwi anzelwa u shumiswa u itela u fhungudza tsumbadwadze dza nga madekwana  . 
Sa tsumbo , dziṅwe asesimende dza mveledziso na pulane dza ndondolo dzi itwa nga nḓila i si yavhuḓi , arali dzi sa khou itwa na luthihi  . 
Afrika Tshipembe ḽo topolwa sa ḽiṅwe ḽa mashango a tshipikwa tsha UNCCD ane a ḓo vhuelwa nga mbekanyamushumo yo thomiwaho ya thikhedzo , ine i ḓo thusa mashango na zwipikwa zwao zwine a tou funa zwi tshi tshimbilelana na nyimele dza lushaka na zwihulwane zwa mveledziso . 
Tshivhumbeo tsha ngudo iṅwe na iṅwe tshi tea u vha tshine tsha katela kiḽasi yoṱhe hu sa athu itwa nḓowenḓowe nga zwigawada na u shumisa zwikili zwiswa mugudi nga muthihi-muthihi . 
Nga maṅwe maipfi , khumbelo iyo I fanela u iswa hu na thendelo yo tou ṅwalwaho nahone I tshi bva kha muhweleli , nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzine muhweleli ndi muthu ane , khothe ya vhona , a sa koni u ita ngauralo . 
Khabinethe yo tendela u gandiswa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa u Redzhisiṱara ya vhuṋe ha Ndaka wa 2015 u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Ndi zwa ndeme uri Tshikimu tshi wane mafhungo a muraḓo a zwino zwino uri hu shumiwe mbilo  . 
Kha tshikhala itshi na u fhira , ro vhea tshipikwa tshashu na zwipikwa zwa kushumele  . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa u na Davhi ḽa : Mveledziso ya Ndayotewa  . 
Na thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo ndi mini ? 
Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi kushumele kwa u dzudzanya ku katelaho masipala woṱhe na vhadzulapo vhawo kha u wana thasululo dza khwiṋesa dza u swikelela mveledziso yavhuḓi ya tshifhinga tshilapfu  . 
Mukonanyi wa CBP ndi ene muthu muhulwane khathihi na u vha khwali ha masipala e na vhuḓifhinduleli ha phurogiremu ya CBP hu tshi katelwa na u i langa , a tshi dzulela u davhidzana na vhoṱhe vha re na mukovhe kha haya mafhungo  . 
Nga u bvisela khagala pfanelo dzine vhathu vha vha nadzo , PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga nḓila kwayo . 
Muvhigo u tea u ṋewa khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya mme , kana khothe ya vhana he khumbelo ya u dzhia ṅwana ya itwa hone . 
Tshifhinga tshi fanela uri tshi tou tshiḽiwa uri muthu kone u tshi pfesesa - tshifhinga tshi ḓaho tshone a tshi koni u tshiḽiwa ngauralo a tshi pfesesei  . 
Uyu mulwadze o tou rumelwa kha vhone nga muṅwe dokotela ? 
Hedzi ndi lushaka lwa ngudo dze ra dzi wana nahone hezwi zwi engedza zwe ra vha ri tshi zwi ḓivha riṋe vhaṋe  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha vhupileli 204 . 
Vhege ya 6-10 U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa na u dzi fhindula zwavhuḓi . 
Khabinethe i dovha ya livhuwa mapholisa na miraḓo ya tshitshavha vhe vha thusa kha u vhuiswa ha Mongezi Phike o tsireledzea we a vha o dzhiiwa nga khani zwenezwino nga murahu ha musi khotsi awe vho dzhielwa goloi nga khani . 
Kha ri ri , musi ri tshi pembela , ri dzhiele nzhele vhuḓifhinduleli he ḽifhasi ḽa ri hwesa hone  . 
Hezwi zwi tikedza kha uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi fhano shangoni  . 
Vhathu vha muḓana vha dinalea vha ḓa vha ṱahisa mbilaelo  . 
Tshenzhemo i iswa kha ṱhoḓea dza vhashumisi vha garaṱa dza data vhoṱhe uri vha sedzuluse tshumiso ya garaṱa dzavho dza data  . 
Zwazwino hu na u rumela hu si gathi ha maanḓa u ya kha komiti dza wadi na nḓila ya khonisevethivi ine ya vhonala a i khou ṱuṱuwedzwa nga Nyendedzi hu si nga tsenguluso i re na ṱhogomelo ya theo ya mulayo kana ngudo na tshenzhelo ya nyito  . 
U khoḓa na u dzhiela nṱha kushumele kwavhuḓi kwa vhagudisi , vhabebi na vhagudi tshikoloni . 
U kundwa u ṋetshedza muraḓo wa tshitshavha phindulo yo leluwaho nahone ya dovha ya ṋea ṱhalutshedzo i fushaho kha mbudziso zwi nga ita uri hu ḓadzwe fomo ya muhumbeli nga nḓila yo khakheaho  . 
Ri ṱanganedza izwo kha nganetshelo yavho ngauralo , zwenezwo a thi khou zwi itela khaedu  . 
Ambani na khonani dzaṋu nga nḓila dzo fhambananaho dzine ra nga vhulunga maḓi ngadzo . 
Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na dzipfanelo kha zwishumiswa na mavu . 
Makumedzwa o dzinginywaho o tevhedza masendelele a fanaho na a vha Amerika nahone o tikedzwa  . 
U hwala thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo zwi ita uri vha si kone u vhona zwa murahu  . 
Fhedzi , milangano iyi a i buli zwine vhukale ha tea u vha zwone  . 
Mutevhe wa mbudziso dzi sa fhindulwi zwi tshi leluwa u ya phanḓa na phanḓa  . 
Vhukonḓi ha maimo a mimaraga ya mushumo , na tshayavhukoni na u pima mbofholowo ya milayo ya vhashumi ine ya konḓa , yo bveledza tshaka hedzi dza mbambadzo  . 
Vha khwaṱhisedze uri pulane dza wadi ndi dza vhukuma nahone dzi a swikeleleaho  . 
Ndi a pfesesa uri mafhungo maṅwe na maṅwe a si a vhukuma o ṋetshedzwaho a nga ita uri khumbelo yanga i bvisiwe kana u pandeliwa arali ndo tholiwa . 
U ḓiphina nga u thetshelesa zwiṱori na u dzhenelela kha khorasi nga tshifhinga tsho teaho . 
Hezwi vha nga vha vha tshi khou zwi ita kha muhasho wavho kana miṅwe-vho mihasho  . 
Vhupfiwa uvhu a ho ngo fanela u sokou dzhiwa sa mafhungo zwao , hone , vhu fanela u dzhielwa nṱha sa izwi vhu tshipiḓa tsha tshenzhemo ya vhutshilo ha mugudi  . 
Muhasho wa Mabindu a Muvhuso na Vhufaragwama ha Lushaka u ḓo ṱanganyisa thengo ya zwidimela kha tshiimiswa tshithihi ( Transnet ) u itela u vha na vhuṱanzi ha mashumele a khwine na zwi tshimbilelanaho zwa ṱhoḓea dzapo . 
U ṱalusa vhathu vho fanelaho kha mutambo wo tiwaho  . 
Mushumo wa SABC sa khasho ya tshitshavha u kha ḓi vha wa ndeme kha mveledziso ya demokirasi yashu ṱhukhu  . 
Mulayo wa nyendedzi u tea u vha : arali luswayo lwa u topola lwa shumiswa nga nḓila ya u ita , kha vha swaye tshifuwo  . 
Jacob o vha e muṅwe wa vhatambi vha Newville Soccer Club . 
Mbonalo ya vhuraru i sa takadzi ine nda tama u sedza khayo ndi dziedzi yo hulelaho wa vhurangaphanḓa , vhuvhusi , ndangulo na ndaulo kha zwipiḓa zwinzhi zwa sisiṱeme  . 
Maitele aya a ita uri vhashumi vha aluwe ngauri vha langula tsheo dzine dza dzhiiwa mushumoni . 
NCOP i nga vhidza muraḓo wa Khabinete , muofisiri kha muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu , uri a dzhenela muṱangano wa Khoro kana wa komiti ya Khoro . 
Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi vha ḓo vhea tshishumiswa tsho themendelwaho kha Dzangano ḽa Mvelele na Pfunzo ya Sainthifiki ḽa Mbumbano ya Dzitshaka ( UNESCO )  . 
Vhutshinyi vhu kaliwa vhu tshi ya nga nḓila ya vhuhulwane ha hone . 
Manweledzo a CV a tea u vha na zwidodombedzwa zwa nkhetheni , ndalukanyo dza akademi , Tshenzhemo na vhukoni . 
Vho Bill Melody vho amba nga ha sekithara ya ICT  . 
Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa ndivho ya tshipentshela , kana tshenzhemo kha zwa u oditha , kha zwa tshelede dza muvhuso , khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso , musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala . 
Masiandoitwa a mavu a tshi vha swoga , Munangudzo wa Mavu na Gomelelo zwi kundisa ndingo dzo livhaho kha u fhelisa vhushai , u londola tsireledzo ya zwiḽiwa , u engedza ndeme na vhunzhi ha maḓi , u konḓelela na khwiniso kha tshanduko ya kilima khathihi na u swikelela mveledziso i vhuedzaho . 
Ri ḓo zwi ita nga nḓila yeneyi  . 
Ndivho : U langula mveledziso ya maitele na mbekanyamaitele u itela u bveledza na u shumisa thandululo dza ndaulo dzi re khagala dzi lavhelelwaho na u pfesesea , dzine dza ita uri hu vhe na ndulamiso malugana na mutheo wa nḓisedzo ya madzulo a vhathu i songo linganaho  . 
Khabinethe yo dzhiela nzhele na u vhilaedzwa nga tshivhalo tshine tsha khou engedzea tsha khombo ya khakhathi ya dzithekhisini dzi re kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango  . 
U shumisa mutalombalo u itela u thusa kha u rekanya zwi ṋea vhagudi nḓila ya u rekhoda zwine vha humbula khathihi na u zwi sala murahu . 
Thendelo iyo i ḓo vha tendela uri vha ree khovhe na u vha na FPE . 
Pulane yo vusuludzwaho ya 2017 ya Firikhwentsi ya Radio ya Lushaka i vhona uri Afrika Tshipembe ḽi tshimbilelane na zwo tendelwaho zwa Vhulanguli ha Radio dza Dzitshakatshaka he ha tendelwa nga khonfarentsi ya Mbumbano ya Vhudavhidzani ha Dziṱhingo ya Dzitshakatshaka ya 2015 . 
Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe i kha tshifhinga tsha tshanduko na uri yo ṱanganedza maitele a u Humela kha zwa Mutheo uri vhalangi vha kone u fhaṱulula dzangano na u khwinisa kushumele kha zwiṱitshi zwa mapholisa zwoṱhe zwi sa shumiho zwavhuḓi  . 
U itela tsireledzo , muiti wa khumbelo ane a khou ṱoḓa u ḓisa khumbelo ofisini dza DPME ngei Union Buildings u ḓo humbelwa u pfi a bvise vhuṱanzi ha vhuṋe vhu pfadzaho . 
Nnḓu dza vhathu . 
Vhudzheneleli ha tshitshavha Afrika Tshipembe hu fhaṱwa nga u ḓikumedzela ha muvhuso wa demokirasi , wo ḓitikaho nga Ndayotewa nṱha ha zwoṱhe muhumbulo wa muvhuso wapo , saizwi i tshi vhumba masipala na tshitshavha  . 
Nomboro ya ID kana phasiphoto kana nomboro yavho sa Mushumi  . 
Mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu u ḓo ramba vhaṅwe vhane vha vha na mukovhe u fana na vhashumeli vha zwa mutakalo na muofisiri wa muvhusowapo u sedzana na khumbelo yavho  . 
Tshumelo ine ya ṋekedzwa i badelwa nga Muvhuso , sa zwo sumbedzwaho kha Ndayotewa na milayosiṅwa yo teaho zwi itaho uri hu tevhedzwe pfanelo ya u kona u imelelwa lwa mulayo ho badela Muvhuso . 
Mannḓa a mudzulapo - vhathu vha dzhia vhuḓifhinduleli ha zwiito zwavho vhone vhaṋe na u sa ḓitika nga muṅwe muthu uri a vha itele  . 
U humbela vhagudi u ṋea tshifhinga nga ḓuvha lwa ṅwaha woṱhe . 
Na ṱhoni vho vha vha si na . 
Vhaṋetshedzi vhahulwane vha vhathu na vha zwiimiswa vha shumiswa u ṱanganedza midavhi nga tshivhumbeo itshi  . 
Tshigwada itshi tsha vhaḓivhi tshii shuma sa phaneḽe ine ya u eletshedza vhalanguli vha thendelo kha mafhungo a vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo  . 
Vhaeni vha dalelaho Afurika Tshipembe ubva kha mashango a nnḓa vha nga vhila murahu VAT yo badelwaho kha zwithu zwine vha huma nazwo nnḓa ha shango arali nyangarelo ya tshivhalo itshi fhira R250 . 
Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana i tea u ṋetshedzwa Muhwelelwa ( muthu ane a khou tambudza ) nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea  . 
Kha hu nangwe zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwine vhagudi vha vha na vhukonḓi nazwo u itela u vha ṋea nḓowenḓowe ya fomaḽa . 
Muṱaṱisano - u bva nga 2003 , Khomishini ya Mbambe yo dzhia ḽiga ḽo khwaṱhaho u khwaṱhisedza uri huna mbambe na mbambadzo zwi pfalaho nga feme dzo andaho kha ikonomi yashu  . 
Vheyani zwinwiwa zwoṱhe zwa mafulufulu kule na vhana vhaṱuku . 
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa hune muhweleli a nga kona u vhiga u pfukhwa ha ndaela ya tsireledzo . 
U wa ha zwithu hune ra vha khaho ho vhea muhwalo muhulu kha mugaganyagwama washu ; naho zwo ralo , ri dzula ro dzivhuluwa ngauri naho hu na muhwalo uyo tshithu tshashu tshihulwane tshi dzula tshi u imelela vha si na nungo  . 
Tsheo dzo itwaho nga u vouta dzi nga vha na vhuṱhogwa ha lushaka kana na ha dzitshaka  . 
U nangiwa ha Vhonkhetheni : 18 Luhuhi u swika 18 Ṱhafamuhwe 2014 1 . 
Vha tea u humbula nga ha vhathetshelesi na ndivho musi vhe kha maitele haya . 
Ndi zwa ndeme u vhona uri hu na u lingana kha u tsireledza zwidodombedzwa zwa tshiphiri na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwi fushaho u konisa miraḓo ya tshitshavha u ṋetshedza u imelelwa hu pfalaho kana u hanedza ( hune ha vha ṱhoḓea ya tshipiḓa tsha 100(2)(b) tsha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho )  . 
Milayo na ndaulo zwi nga pima nḓila dzo fhambanaho , fhedzi mbekanyamushumo dza vhurengi dzi kha ḓi tendela khetho dzo vhalaho dzi tshi itwa  . 
U vhala na tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila U vhalela mbiluni na u vhalela nṱha u bva kha bugu yawe musi a tshigwada tsho rangwaho phanḓa nga mudededzi ; zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi fhasi ha ndaela yo teaho vhukoni havho . 
Mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza maṱhakheni nga mutengo u swikeleleaho  . 
Kha mbudziso iyi ṱhoḓea dzi nga ha khethekanyo ya fomaḽa na zwiṱirakitsha  . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , muvhuso wo vhuelwa vhukuma kha ndondola mutakalo . 
U swikelela iyi ndingano na u ita uri i dzule yo ralo zwi ṱoḓa u ṱangana ha zwiṱuṱuwedzi zwo vhalaho , hu si zwoṱhe zwine zwa vha nga fhasi ha ndaulo ya muvhuso  . 
Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi , husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi , fhedziha nga u shumisa maga oteaho  . 
Humbelani miwe muthu a ni thuse u wana zwifhinga zwa u tsha na u kovhela ha uvha vhuponi ha hau  . 
Fhedzi , vhuimo hashu kha muvhalelano wo ṱhogomelwa kha miṅwaha yo fhiraho ho ri ṋea tshikhala tsha u engedza tshikolodo tshine tsha ḓo tandulula ṱhahelelo iyi , na u khwaṱhisedza uri pulane dza u shumisa tshelede u itela u dzudza mushumo wa ikonomi wo ralo dzi nga ya phanḓa  . 
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini  . 
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe , musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo , i tea u ita mishumo yayo nga nḓila ya vhuḓilangi i sa ofhi tshithu , i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu , fhedzi , hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka . 
Vhatholiwa vha fanela u dzulela u d(ivhudzisa arali zwa vhukuma vha tshi khou fushea nga mishumo yavho kana arali vho vha vha tshi nga vha vha tshi khou fushea arali vho d(idzhenisa kha vhuimo ha avho vhane vha khou t ( anganedza mitshelo ya tshumelo idzi  . 
Khasitama dzi fanela u sumbedzwa zwauri dzo vhoniwa na u thusiwa hu saathu u fhela tshifhinga tshi swikaho minithi ya 15 nga murahu ha musi dzo dzhena banngani  . 
Zwenezwo ri a amba , ra ri ri humbula uri ndeme ya tshelede yo khwaṱhesa , fhedzi zwishumiswa zwa u livhana na izwo nga nyito zwo fhimiwa  . 
Mulayotibe u fanela u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 arali u tshi ita uri hu vhe na mulayo- a wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 442 kana ya 2203 , kana b wo lavhelelwaho huṅwe fhethu kha Ndima ya 13 nahone zwi tshi kwama lutamo Iwa tshelede Iwa sia ḽa muvhuso wa vunḓu . 
Maambele a no nga sa haya , u a pfa dzimpfuni  . 
Kha u khwinisa kutshimbidzele kwa tsimbitseṱha na u vula phendelashango ya vhukovhela ya shango , ro engedza tshikhala tsha reiḽi nga kha nḓisedzo ya ṱhoho dza zwidimela dza 11 . 
Mbadelo i fhambana u ya nga minirala u gwiwaho  . 
Izwi zwi tendela vhagudi u vhona ṱhofunḓeraru dzo fhambanaho , zwikwea na ṱhofunḓeiṋa zwo vhewaho kha Vhuimo ho fhambanaho . 
Dziminista dza tshigwada tsha Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhudziki dzi ḓo ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa idzwi vhege i ḓaho  . 
Topolani mutaladzi u no sumbedza uri Vho-Sara vho vha vho takala  . 
U pfesesa mulayo une wa vha hone 3 . 
Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa , u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6 . 
Khabinethe yo dzhoina Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u lwa na zwiito izwi zwi si zwavhuḓi na u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vha tikedze Kenya na vhuḓidini ha tshitshavha tsha dzitshakatshaka ha u ḓisamulalo , vhudziki , demokirasi na u fhaṱa lushaka ngei Somalia . 
U fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho dzi no kwama ndaela . 
Khethekanyo 151(1)(e) -i kombetshedza mimasipala u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha muvhuso wapo  . 
NCOP i nga vhidza muraḓo wa Khabinete , muofisiri kha muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu , uri a dzhenela muṱangano wa Khoro kana wa komiti ya Khoro  . 
Ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede i kolodwaho kha akhaunthu yavho inga ṱanganedzwa , vha nga wana miṅwedzi isa fhiri miraru uya nga zwiitisi zwa khumbelo . 
U thoma ṋaṅwaha , ri ḓo ṋea thuso ya zwa masheleni kha vhagudiswa vha ṱoḓaho u ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET  . 
Zwazwino vhareivhakhovhe vha reaho u itela u ḽa vhone vhaṋe a vha langulwi nga mulayo nahone zwi do dzula zwo rali u swikela hu tshi vha na phoḽisi  . 
Mbilu i ḓo engedza na u hwetekana lunzhi u itela u engedza mutsiko wa malofha , kana ya ongolowa musi itshi ṱoḓa u tsisa mutsiko wa malofha . 
Dzina ḽa muiti wa khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa ndi ḽone dzina ḽo teaho u ṅwalwa afha , hu si dzina ḽa vhubindudzi  . 
Olani kana ni nambatedze tshifanyiso tshawe tshikhalani tshi re afho fhasi . 
Ine ya vha iṅwe mvelaphanḓa nga tshivhalo itshi tsho gonyaho tsha vhagudi vhe vha bveledza miṅwaha yavho ya tshikolo . 
Kha Nyambo zwi amba uri mumodareithi u ḓo ṋea maambiwa ( khomenthe ) ya vhuḓi , vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , kha vhuimo ha kuvhudzisele kha u linga kupfesesele ; u itwa ha mishumo ya u ṅwala ya nyengedzedzo tshifhinga tshinzhi ; maimo a zwishumiswa zwa u linga na tshikhala tsha mveledziso tsho ṋewaho , na u dzhenelela ha mudededzi kha bugu dza u shumela dza vhagudi na vhuṱanzi ha kushumele kwa vhagudi . 
Vha sedze uri vhagudi vho fara penisela nga nḓila yo teaho . 
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho , yo bviswaho kha vhafari vha Eskom . 
U swika henefha NHFC yo dzhia iga a u ita uri huvhe na u kona u swikelela dzinnu nga u ekedza masheleni , a u fhaa zwithu zwo vhulungeaho nahone zwavhui vhukati ha madzangano ane a ekedza masheleni , na u dzhenalela kha mawe madzangano maswa a maitele a nisedzo ya zwa masheleni  . 
Mbonalo i kungaho  . 
Vha wanisise nga ha fhethu ha pfulo nga u nanga nḓila kana maitele ane a tshimbilelana na nyimele , weaner ( u netshedza zwiṅwe zwiḽiwa zwa thungo ) i tshi vhambedzwa na u bveledziswa ha kholomo , zwi tshi ya nga lushaka lwa ḓaka na mvula  . 
Vha rumela fomo ya khumbelo kha khoro ya ndango ya CCMA . 
U renda zwirendo zwi re na raimi vha tshi ita nyito ( vha tshi thusiwa )  . 
Muthu u fanela u ḓinea tshifhinga tsha u mona na mavhengele uri a vhone zwiḽiwa zwo tsitswaho mitengo . 
Hoyu mulayo u vhona vhadededzi vhe vhapfumedzanyi vha u guda , vhaṱalutshedzeli na vhaoli vha mbekanyamushumo na matheriala a u guda , vharangaphanḓa , vhalangi na vhalauli , vhagudi , vhaṱoḓisesi na vhagudi vha tshifhinga tshoṱhe , miraḓo ya tshitshavha , vhadzulapo na vhafunzi , vhaasesi na vhagudeleli vha masia a u guda . 
Hu na mbekanyamaitele dza ndeme . 
GCIS yo hwedzwa maanḓa a u tshimbidza , u dededza na u eletshedza nga ha vhudavhidzani ha muvhuso , zwo katela tshumisano ya nyanḓadzamafhungo , mveledziso ya vhudavhidzani na u maketa  . 
Mutengo wa nṱhesa wa R100 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa nṱhesa zwa R400 000 . 
Musi ro limuwa ngaha ha ndeme ya ikonomi ya Kapa Vhukovhela na kha Phendelashango ya Vhukovhela , ro rwelaṱari Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Saldanha na u vula fekiṱhiri ntswa mbili ngei Atlantis . 
Muoditha-Dzhenerala u na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo yo randelwaho nga mulayo wa lushaka . 
Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo , zwi tshi katela mitshini , arali yo tsireledzea u i shumisa  . 
Ngauri muvhali a nga vha a si na u pfesesa ho khetheaho ha ṱhoho , muṅwali u fanela u bvisela khagala maipfi ane a nga vha a songo ḓowelea  . 
Zwitandadi zwe zwa vhewa sa mutheo zwi khwaṱhisedza uri nyolo dzi bvaho mashangoni a sa ḓivhei dzi nga ṱalutshedzelwa hu si na u ita vhukhakhi vhu isaho vhutshilo khomboni na u ḓura  . 
Shumisa tshifhinga tsho fhelaho ( tsumbo : tsha mafhungo o ambwaho )  . 
Shango ḽi lozwa R7 biḽioni nga ṅwaha kha ndozwo ya maḓi . 
Arali ho badelwa diphosithi malugana na khumbelo ya tswikelelo ye ya hanelwa , DIO kana DIS u ḓo lifhela muhumbeli diphosithi yawe  . 
Nḓila dza u swikela ndivho dza ndivhanele dzi na magumo ; a hu na maṅwe maitele hafhu a u wana arali nḓila dza u swikela dzi tshi pfesesea  . 
U pulana nga vhuronwane ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u bvelela ha mbekanyamushumo iyi , i vhonaho uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mutakalo tsha muvhuso tshi na ARV dzo linganaho . 
Naho hu na uri hu na zwikundisi zwa muvhalelano wa zwino , ri ḓo khwaṱhisedza uri mihasho yoṱhe i badela vhaṋetshedzi vha tshumelo kha maḓuvha a 30 a u langa  . 
Khushumusi yo swika , khushumusi yo vha swikela vhukati ha ṅwaha . 
Vha shelaho mulenzhe ndi vhathu vhaswa fhedzi , nahone matshimbidzele a livhiswa khavho  . 
Tshumelo i hone awara dza 24 kha zwiimo zwa shishi  . 
Thaidzo dze dza ṱanganiwa nadzo dzo ita uri vhurangaphanḓa vhu kulee nungo nga u ṱanganedza zwa vhugudisi kha mihasho yavho na uri nḓowelo ndi ya uri vhudzuloni ha sedzulusa he zwithu zwa khakhea hone , vha laṱa ṅwana na maḓi a u ṱamba  . 
Mishumo I tevhelaho I nga si ṋekedzwe nga Khoro ya Masipala : a u phasisa milayo yapo ; b u tendela mugaganyagwama ; c u kombetshedza mithelo ya masipala na miṅwe mithelo na nyingamithelo ; na d u engedza khadzimiso  . 
NAA VHO VHA VHA TSHI ZWI DIVHA ? 
Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa , u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6  . 
Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho , wone , u t ( anganedza sa pho(lisi yawo t ( hod(ea ya u n(etshedza madzulo ( dzinnd(u) na u lwa na vhuvhava sa zwone zwiga zwine zwa vha zwa ndeme  . 
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou pfukha Afrika Tshipembe zwi tshi khou ya kha ḽi ṅwe shango , kha vha ṋekane nga khophi ya thendelo ya u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa phukha i bvaho kha shango ḽine zwibveledzwa zwa khou ya khaḽo , nahone khophi iyo i fhelekedzwe nga khumbelo ya thendelo ya u pfukhisa zwibveledzwa zwa phukha Afrika Tshipembe  . 
U pulana uri thandela i ḓo tshimbila nga nḓila-ḓe - ndi zwine zwa dovha zwa vhidzwa u pfi ndi luṱa lwa u sika kana u vhumba kana ḽiga ḽa pulane ya u shumisa  . 
Nga kha mbekanyamushumo yashu ya mvusuludzo ya zwivhumbeo na u pfumbisa masheleni , muvhuso u ḓo shuma fhasi ha gemo ḽa mashumisele a masheleni u vhona uri ikonomi yashu ḽa khwaṱha musi ikonomi ya ḽifhasi itshi khwinifhadzea . 
Kha vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano . 
U ya nga ha mulayo wa tshiko tshitshavha na ogeni dzo teaho dza muvhuso  . 
U pfuka kana u kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha khethekanyo ya 10 zwi dzhiiwa sa mulandu nahone muthu a kwameaho u na mulandu wa vhutshinyi  . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo na uri ahu nga ḓo ṱanganedzwa khakhiso na nthihi . 
Ni tshi ḽi dzudzanya ni sedza uri mushumo u khou ṱoḓa zwifhio na kona u ḽi fhaṱa nga nḓila ine ḽa fhindulana nawo . 
Khetho dzi itwa hu khou tevhedzwa zwifhinga zwi sa ḓo shandukiswa  . 
Ndi muṅwe wa misi i sa dzuleli u itea hune madavhi mararu a muvhuso - Khorondanguli , Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo - a ṱangana fhethu huthihi  . 
U dzhiela nṱha muhumbuloni thandela na mvelelo , naa vha nga kona u bula vhuḓi na vhuvhi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha khou vhonala ? 
Ngauralo ipfi ḽa u phaḓaladza ḽi ḓa kha tshiṱirathedzhi itsho tsha kushumisele ukwo kwo tiwaho  . 
Tshifhinga tsho teaho mushumo muṅwe na muṅwe tshi a anganyelwa tsha sumbedzwa kha tshipiḓa tsha mutalotshifhinga tshi re kha thebuḽu ya tshati ya Gantt , hu tshi sumbedzwa maḓuvha a u thoma na u vuledza mushumo  . 
Khethekanyo i kwamaho vhugevhenga ha vhuloi vhu vhaisaho a iho khagala  . 
Kha vha litshe u daha . 
Mvelaphanḓa i fusha u guma ngafhi ? 
Mimasipala yoṱhe ya zwiṱiriki ya 44 yo katelwa kha mbekanyamushumo iyi  . 
U tamba zwidade zwa u tambisa minwe hu u itela u ita nyito dza u tambisa minwe . 
Vha nga nga dzhia tsheo ya u sa ḓibula dzina  . 
Khadinala zwi amba tshivhalo tsha nomboro kha sethe kana kha zwo kuvhanganywaho . 
Musi no no ita izwi ni nga gera tshaini ya vhukonani i re kha siaṱari ḽa zwigeriwa ḽi re vhukati ha bugu iyi . 
Muvhuso u nga kha ḓi si ite zwithu nga tshifhinga nahone u ḓivhelwa u sa tevhedza phulufhedziso dzawo , hu nga vha nga zwifhinga zwa u ambedzana hafhu kana nga iṅwe nḓila  . 
Phalamennde ndi kale i tshi amba zwithu zwo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho  . 
Miraḓo ya tshitshavha i khou rambiwa uri i nange vhathu vhane ya fulufhela uri vho tea u wana khuliso ya nṱhesa ya shango . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u nḓila dzi fanaho dzi pfalaho dza u swikelela zwipikwa zwa mulayo hu tshi khou shumiswa mbuno  . 
Ndi zwa ndeme uri hu kone u swikela ndavhelelo na u bvelela hune ha todwa nga tshitirathedzhi tsha thodisiso na mveledziso ya lushaka kha zwi vhe zwithu zwa mutanganelwa  . 
Mbadelo ndi tshelede ine vha badela u itela mbuelo dzoṱhe khulwane dzine vha ḓiphiṋa ngadzo sa muraḓo wa GEMS . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha sekhithara dzoṱhe u ita tshipiḓa tshadzo tsha u dzhia maga u itela u lwa na u sa lingana ha murahu nga u dzhia maga ho sedza u ongolowa ha tshanduko mishumoni  . 
Khabinethe i dovha ya dzhiela nṱha zwiṅwe zwa zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa kha khaḽenda ya muvhuso . 
Khomishini ya CRL i fanela u ṱoḓulusa tshiimo tsha zwino tsha kushumele maelana na Mulayo wa Luambo wa Afrika Tshipembe sa musi u thoma u shuma ha mbekanyamaitele dza luambo zwi khou thivhelwa na u lengiswa nga u sa vha hone hawo  . 
Vhorabulasi vha rengisaho vha khou tsivhudzwa uri vha engedze maga a tsireledzo kha mabulasi avho  . 
Zwisumbi ndi zwauri , naho dziṅwe tshanduko dzi tshi vhonala dzi tshi khou lavhelelwa nga mbekanyamaitele ntswa yo pulanwaho , milayo ya zwino yo katelwaho i ḓo dzula yo ralo  . 
U ṱanganya ha u dovholola u swika kha 10 U shumisa tshithihi tsha zwitevhelaho zwishumiswa nyolo u fhaṱa na u pwashekanya nomboro mutalombalo u davhula na u hafula . 
Ndivho ya uku kubugwana ndi u ṱalutshedza mushumo na maitele a Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 10 . 
Mulayotibe wo livhiswa khau khwiṋisa Mulayo wa u Renga na u rengiswa ha thundu na Vhuendedzi nga Zwikepe , wa vhu , 57 wa 1951 une wa rangela ndayotewa ya 1996 zwi tshi u ita wa ndeme kha u livhanya ndeme na u ṋekedzwa ha ndayotewa na u livhanya na Thendelano ya zwino ya Dzitshaka . 
A rali vhagudi vha tshi kona u vhala , vha nga kha ḓi tou dzudzanyelwa uri vha tou ṅwala , fhedzi u fanela u ḓi fhindula-vho thaidzo idzo nga nḓila ya u tou amba ( orala )  . 
Mudededzi a nga kona fhedzi u sedza vhagudi vha 10 nga tshifhinga tshithihi , zwenezwo mishumo ya u linga ha fomaḽa I ḓo itea nga maanḓa kha tshipiḓa tsho livhiswaho kha tshigwada tshiṱuku nahone I ḓo dhia tshifhinga tshiṱuku u linga kiḽasi yoṱhe . 
Dzi asesiwa nga vhadededzi dza sedzuluswa nga vhaṅwe vha kwameaho nga nnḓa . 
Vhadedezi vha tea u funza nga ha u amba na u ṋekedza ha fomaḽa , sa tsumbo , u vhalela nṱha ho lugiselwaho , nz . 
Tsumbo ya 2 : Arali mushumi a nga zwi elekanya u ri thodea dza mudzulapo dzi nga konadzea arali ha nga vha na tshumisano vhukati ha Ofisi dzavho na dza vhanwe , mushumi u tea u yo vhudzisesa u ri tshumisano i nga swikelelwa hani na vhashumi vha re kha dzinwe Ofisi naho zwi tshi nga amba u ri muhumbulo uyu u do thonwa nga u sa tanganedzwa zwavhudi  . 
Ndangulo ya Ḽaiburari . 
Arali ra nga vhala nga mbili kana nga mahumi , ṱhanganyelo ya nomboro ya zwa u vhalela i ḓo dzula i tshi fana ? 
Musi vhagudi vho no vha na vhuḓifulufheli ha u vhala vha tshi ya phanḓa nga nomboro yo ṋewaho , mutalombalo u fanela u thoma kha 6 . 
Izwi zwi o oa tshifhinga tshilapfu uri zwi sedziwe nahone nga muhumbulo wo kunaho une wa nga kona u endedza mashumiselwe a zwishumiswa a zwino u itela uri hu vhe na nisedzo ya tshifihnga tshilapfu  . 
Crime Stop i ḓo rumela zwidodombedzwa zwo ṋekedzwaho kha yuniti yo teaho ya ṱho ḓisiso , nahone zwidodombedzwa zwi do rumelwa na khumbelo ya uri hu ḓivhadzwe Crime Stop nga ha ṱho ḓisiso ya u thoma hu saathu u fhela awara dza 24 , na uri Crime Stop i ḓivhadzwe mvelelo musi ṱho ḓisiso dzo no khunyelela  . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhewa nga nḓḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyu Mulayo u tshi bva u ḓḓivhadziwa kha Khorotshitumbe dza Vunḓḓu  . 
Hu na madzangano ane a dzhenelela zwiṱuku a si mangana  . 
Hezwi zwo ita zwauri hu si vhe na mulalo fhedzi tshiimo tshi khou khwinifhadzea nga murahu ha musi mulayo wo itiwa wa vhashumi vha mabulasini na vhashumi vha dzinduni  . 
Mbadelo dzo fhambana zwi tshi ya nga senthara . 
B O vha a tshi vhona u nga hu na phele . 
Mafhedziseloni vha nga kona u ela vhulapfu ho fhambanaho kana tshikhala nga dzi mithara . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , mabindu , mishumo na madzangano u shela mulenzhe kha u isa phanḓa zwipikwa zwa NDP nga u sumbedza u thoma ha NDP nga kha vhurangeli vhune ha ṱuṱuwedza u thoma pulane iyi . 
Tshiisimane na Tshivhuru dzo fhiwa vhuimo ha tshiofisi nahone dza aluswa nga ndila yavhudi ngeno hu tshi khou dzhielwa fhasi nyambo dza vhongwaniwapo dza Afrika Tshipembe  . 
Ndi nga murahu ha musi muvhuso wo no vala mulandu lune vhaimeleli vha nga vha na tshifhinga tsha u sedzulusa vhungoho ha mafhungo  . 
Ho no vhewa maga a u khwinisa vhukoni ha Tshumelo ya Muvhuso , hu tshi katelwa na ndangulo ya masheleni , Thusong Service Centres na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo , izimbizo na vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho zwa zwino kha Muhasho wa zwa Muno  . 
Vhuimeleli vhu ḓo katela vhadededzi , miraḓo i bvaho kha thimu ya ndangulo ya tshikolo , vhagudiswa vhahulwane vha re na vhuḓifhinduleli , vhabebi , dzangano ḽa ndangulo ya tshikolo , vhashumi vha bvaho kha miṅwe Mihasho i nga ho sa Mutakalo na Mveledziso ya zwa Matshilisano , na miraḓo ya tshitshavha vha fhulufhedzeaho . 
U swika zwino u bva ḽi a ḓuvha a ri a thu vhuya ra bvisa ḽiṅwalwa ḽa tshiofisi na ḽithihi ḽa u tholwa , hu nga vha nga phurofesheni , vhashumisani kana nnyi na nnyi  . 
Ni songo hangwa u thoma mafhungo aṋu nga ḽeḓeredanzi na u a fhedza nga tshiga tsha u awela . 
U bva nga 1998 , Mulayo wa Lushaka wa Mad(i , Mulayo wa Lushaka wa Mad(aka , Mulayo wa u Tsireledza zwi dzulaho Mad(ini na Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo yo phasisiwa  . 
Vhupileli , tsireledzo na vhushaka ha dzitshakha zwa Riphabuḽiki . 
Atikili iyi i na maambiwa ? 
Khabinethe yo tendela nyolo dza Khamphani ya Minthi ya Afrika Tshipembe kha nzudzanyo ya khoini dza mivhala ya tshihumbudzi dza 2017 : Zwiṋoni na Maluvha a Reseve ya Biosfia ya Phendelashango Kapa Vhukovhela . 
Migaganyagwama iyi i tea u shumiswa uri hu swikelelwe tshanduko ya ikonomi  . 
Rekhodo ya mutakalo i ḓo vha na mafhungo a elanaho na aḽedzhi , ane a vha a ndeme kha u thivhela vhukhakhi ha dzilafho kana u vhu fhungudza  . 
Ndi ifhio nḓivho ya sialala ine vha khou ṱoḓa u i shumisa ? 
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe . 
U ita mutevhe wa zwipikwa zwoṱhe zwa ndeme tsumbo,u khwiṋisa mutakalo wa tshitshavha , nga maanḓa wa vhathu vha re fhasi ha miṅwaha miṱanu na vhaaluwa  . 
Ri ḓo amba navho uri ri tshe ro ḓiimisela u vha ṱhaḓula  . 
Manwe madzina a a humiselwa murahu uri hu itwe dzinwe thodisiso kana uri a khwiniswe hu tshi khou shumiswa mahumbulwa o newaho  . 
Masia a vhupo a mavunḓu a vhumba masia a vhupo o sumbedzwaho kha mimapa yo fhambanaho yo bulwaho kha Nḓivhadzo yo sumbedzwaho kha Sheduḽu ya 1A . 
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18  . 
Phendelo kha i ṱuṱuwedze muvhali wa muvhigo uri na nga iwa phanḓa . 
Kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS , Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu , vhukati ha 08:00 na 15:30 , hu sa kateliwi nga holodei . 
Zwitatamennde zwa mbadelo Ri rumela zwitatamennde zwa mbadelo dzavho sa miraḓo ine ya koloda GEMS ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Tshelede yo salelaho yo katelwa kha mbadelo ya u thoma  . 
Tshipiḓa tsha 2 i amba nga ha uri dzangano ḽavho ḽi nga shumisa hani haya mafhungo kha u thusa vhathu vhane ḽa vha shumela na zwine vha fanela u ita u itela uri vhathu vha gude nga ha hoyuMulayo . 
Muteo wo thoma zwithu zwa ndeme zwa vundu , zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza u amba nga u fhaṱulula , nyaluwo na mveledziso  . 
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha muṅwe muthu  . 
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme tshine tsha kwama u swikelela vhupo ndi nzulele ya shango  . 
Mbadelo dza dzikhophi dzi tea u itwa vhukati ha 9 : 00 na 15:45  . 
Hezwi zwi ṋaṋiswa nga musi muthu a tshi lingedza u lwa na mutsiko nga u ḽa kana u nwa  . 
Ri khwaṱhisedza hafhu uri tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi i tea u amba u ya kha zwi fhirisaho zwikimu zwa mukovhe wa vhuṋe . 
Kha thaidzo dzi kwamaho u itwa ha uyu mutevhe , Khomishini i khou dzinginya uri mutevhe u tea u vha khethekanyo dza maitele a vhaisaho dzine dza nga vha dzo no ḓi sumbedzwa ; nga iṅwe nḓila , mutevhe wo ambiwaho a u tei u vha wo gumaho ngauri hu nga vha na dziṅwe tshanduko matshelo . 
Kha vha dzhenise khumbelo kha fomo yo teaho - i nga itwa nga muiti wa khumbelo nga thuso ya ramulayo kana hu sina thuso ya ramulayo . 
U ea thikhedzo kha vhushaka ha koniraka vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi na madzangano o imelaho mamaga , na mavunu khathihi na kha zwiko zwa hoisiso ya zwa vhulimi ya dzitshaka  . 
Bono hei o angaredza u idzhenisa lwa vhukuma nahone lwa tshohe kha zwa vhubindudzi ha ikomoni ya zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nga vhathu vhohe vha itaho zwa vhulimi , nahone vhane vha vhona zwo tea u alusa zwibveledzwa zwine zwa nga bindudza , khathihi na u pikisana na mashango a dzitshaka na u amba nga ha ivhazwakale ya henefho na nila ye zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngaho na uri zwo vha zwi na khethululo-e  . 
U ṱavhanya ha nyaluwo kha Zhango ḽa Afrika zwi ṋea tshikhala tsho navhaho tsha mimakete ya tshumelo na zwibveledzwa . 
Zwo ralo na kha vhafarisi kana munna na musadzi vho dzhenaho kha mbingano ya mulayoni  . 
A vha shumisi manditi vha tshi itele ndivho mmbi , fhedzi vha tikedza zwo fhambanaho -vha ri manditi a tea u shumiswa nga nḓila mbuya . 
Zwidodombedzwa zwa rekhodo a Kha vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa rekhodo ine tswikelelo ya khou ṱoḓea khayo , zwi tshi katela nomborondaula arali vha tshi i ḓivha , uri rekhodo i kone u wanala  . 
Kha ri ṅwale Vhalani itsho yo tshati ya mutsho ni fhindule mbudziso . 
Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , ḓiresi ya vhudzulo na ya mushumoni zwa muhweleli kana muthu a kwameaho a zwi tei u dzheniswa kha ndaela , nga nnḓa ha musi vhuvha ha ndaela ya tsireledzo vhu tshi kombetshedza uri ḓiresi dzi dzheniswe , nahone khothe I nga fha ndaela dza u vhona uri hu tevhedzwe ino mbetshelo ya Mulayo . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho dovha hafhu vha dzhenela vhuṱambo ha u rwela ṱari Muphuresidennde Vho Yoweri Museveni . 
Hu nga ḓi vha na nyimele dzine Mudededzi a nga tea u sedza kha tshivhumbeo tsha fhungo kana u ṅwalwa ha phara kana vhagudi vha ṅwala tshibveledzwa vha so ngo ita mvetamveto vha tshi lugisela mulingo . 
Vhukwamanyi ho ḓalaho ha muthu a vhudzisesaho  . 
Ndi nga mini tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiḽiwa tshi tshavhuḓi kha riṋe ? 
U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , a tshi thoma u shuma , kana Vunḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo , u ya nga hune zwa ḓo bvelela ngaho , khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu  . 
Arali ni sina vhabebi , mulondoti waṋu u tea u tendela mbingano . 
Nga nḓila dzoṱhe , ho vha na nyimele ye u shuma ha mabindu a vharema , ha vha hu si havhuḓi  . 
Tshipiḓa tsha vhu 32 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ( Ndayotewa ) ya 1996 tshi ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao kana muṅwe muthu ane a ṱoḓea u itela u shumisa na u tsireledza pfanelo iṅwe na iṅwe . 
Ro takala vhukuma u vha vhona fhano ngauri ndi ngoho vhuhone havho hu sumbedza thandululo i fanaho u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha Madagascar na riṋe  . 
Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana . 
Sa muraḓo wa GEMS , vha nga shumisa tshumelo iyi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḓuvha ( kana vhusiku ) u wanulusa nga ha masheleni ane vha vha nao kha tshaka dza 10 dzo fhambanaho  . 
Hufha hu tshi tshilwa nga ya mundende  . 
Dzi amba uri : a vho ngo zwi lugela , a vho ngo ṱalifha , a vha na nungo ; Ndi nṋe ane nda ḓivha  . 
Olani luswayo lwa mutsho wa ṋamusi . 
Dzilafho ḽa fisiotherapi sibadela ḽi tea u tendelwa na ḽone . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Tshumelo dza Mulayo , wa 2017 Phalamenndeni  . 
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho . 
Hezwi zwi toda ndivho khulwane ya sekhithara yo ditikaho nga tshomedzo  . 
Nḓila ine ya ṱumekanya tshipiḓa tsha fhasi nga maṋanga a nḓou , huna ḓuvha ḽine ḽa khou bvelela nga nnṱha , izwi zwi vhumba tshifanyiso tsha kumba ḽine tshiṋoni tsha muṅwaleli tsha vha tshi tshi khou bva khaḽo . 
Maipfi aya a vha e kha zwiḓevhe . 
Afha ndi hune miraḓo ya muthu ya tumulwa musi mupondwa o no vhulawa ndivho i ya u ita mushinga nga miṱuvha iyo . 
Phanda ha 1994 ndi fhethu hu si gathi he ha vha hu tshi dzuliwa hone he ha vha hu tshi nekedza dzimbekanyamishumo dza u tikedza zwitshavha  . 
Mushumo wa u fhaṱa wo thoma kha agriparks ṱhanu , dzine dza vha : Westrand ngei Gauteng , Springbokpan ngei Devhula Vhukovhela , Witzenberg ngei Kapa Vhukovhela , Ncora ngei Kapa Vhubvaḓuvha na Enkangala kha ḽa Mpumalanga  . 
Mvelelo dza pfunzo dzi nga si khwinisee nga nnḓa ha musi vhuḓifhinduleli ho khwaṱhisedzwa kha sisiṱeme yoṱhe , u bva kha mvelelo dza mugudi u swika kha nḓisedzo ya bugu dza u guda  . 
Mapholisa vha ḓo vula dokhethe ya mulandu vha ṱo ḓidisa mulandu , vha fara vhahumbulelwa na u isa mulandu phanḓa ha khothe u wana khaṱulo  . 
Hezwo u itela u thoma luswayo luhulwane lwa mbambadzo , kuitele kwa ḽogo ine wa kona u i shandukisa ku fanela zwa zwino u ṱanganedza u dzhielwa nṱha nga maanḓa na u iswa phanḓa  . 
Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala , nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga khombo , sa kha bada dza nnyi na nnyi  . 
Ndondolamutakalo a I thusi fhedzi uri vha vhe na mutakalo wavhud(i , I dovha hafhu ya ita uri vha d(ipfe vhe fureshe nahone vho takala  . 
Musi maga a muvhuso a u kombetshedza muvhuso wa tshiṱalula o vhigwa nga vhuḓalo nga nḓila yone , vhuhulu ha mvelelo ya maga aya kha matshilo a ḓuvha na ḓuvha a vharema ha ngo salwa murahu vhukuma  . 
Mvelelo i anzela u vha ya u wina  . 
Ha u nyefula  . 
Mveledziso ya muvhuso wapo i ombedzela ṱhoḓea ya u vha khagala , vhuḓifhinduleli , vhukwamani , u tshimbidza vhudzheneleli na vhushumisani  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi ṋetshedza mutheo une ngawo ha ḓo eliwa vhukoni kana u bvelela  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓa , mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa . 
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a ṱo ḓea kha u ṱun ḓwa ha phukha kana zwibveledzwa zwa phukha u zwi ḓisa Afrika Tshipembe  . 
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona . 
A ri roṱhe kha hezwi ; mashango manzhi o kundelwa u swikela zwipikwa zwao zwa tshanduko ya mitengo kha tshifhinga itshi nga nḓila ya u faedza kana zwi khagala  . 
Khamphani dza tshaka dzo ṱanganelaho sa Nestle , Unilever Samsung na Hisense dzo vhona Afrika Tshipembe sa fhethu ha dzingu ḽa vhubveledzi  . 
Fhedzi-ha , u shela mulenzhe ha vhane vha khou ḓisedzwa tshumelo idzi ndi fhungo ḽihulwane kha u khwaṱhisedza uri nḓisedzo ya tshumelo i a pfumba hu tshi katelwa na u alusa dimokirasi  . 
Vha tea u rambiwa u itela u vha na vhuṱanzi ha uri u nangiwa ha thandela ya IDP hu vhe khagala na uri zwibuletshedzwa zwa thandela zwo dzula nga ngona  . 
Muvhuso u na mbetshelo yo khetheaho ya vhathu vhane vha khou tshila na HIV na AIDS  . 
A zwi ṋetshedzi thuso na zwenezwo musi hu na u thathaba  . 
Pfunzo i na vhukoni vhuhulwane ha u vhulaha vhushai  . 
Ri khou pulana u shumisa mihumbulo miswa u bvaho kha sesheni dzashu dza tshanduko dze ra dzi fara nga 1996  . 
U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u pulana u ta uri kana uyo murado u na vhukoni na ha u ita mushumo hu tshi khou sedzwa tshinwe kana zwithu zwothe kha izwo zwo tanganelana  . 
Vha nga kha ḓi vha vho no wana mavu , u fana na mavu a nnyi na nnyi  . 
U engedzea ha khakhathi dza zwa vhuloi nga miṅwaha ya vho 1990 zwi nga dzhiiwa hu uri zwitshavha zwa Vharema zwi khou lwa na Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ita tshanduko ya sisiṱeme ya dzitshakatshaka ngauri maitele a zwino a dzhiela fhasi khonadzeo ya uri mashango a bveledze nga nḓila i vhuedzaho nahone i vhonalaho . 
U dovholola na u fhindula luambo lwo ḓoweleaho . 
Tshifhinga tshashu tsho swika ! 
Ri ḓitika nga mavundu u itela u shumisa masheleni avho o vouthelwaho u ita nga u ralo kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U tea u dzula phanḓa kiḽasini . 
Tshitshavha  . 
Dzulani ni tshi khou kwamana na matshimbidzele , ni edzisele tshitaela na u khwathisa thuso yavho sa tshanduko kha mushumo  . 
Zwi kwamaho muthu ene muṋe 14 . 
Dzi na madzina a vharambiwa  . 
Mishonga yavho yo randelwaho i nga vha ya tshidzidzivhadzi tshithihi kana ṱhanganelano ya zwidzidzivhadzi zwiraru . 
Ndivho 27 . 
U amba thevhekano ya nomboro zwi dzula zwi tshikili tsha ndeme tshine tsha ṱoḓea kha u vhala . 
U sa katelwa hu ḓo , naho zwo ralo , shuma musi hu tshi itwa mishumo ya tshiofisi  . 
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT  . 
Musi hezwi zwi tshi itea , vha vha vho tshoṱelwa nga asima - u hoṱola , u ita phosho vha tshi fema na u fhelelwa nga mufemo  . 
Zwenezwo zwi amba uri nyiledzo i songo ṱanḓavhuwaho i nga kona u pfala u ya nga mutheo wa ndayotewa  . 
Kha vha rumele manye ṱu avho kha muimeleli wa vunḓu wa ISS Ofisini Khulwane ya vunḓu ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha . 
Mahoḽa nga Nyendavhusiku , tshivhalo tsha mbilo dza mavu ntswa dzine dzo no ṅwaliswa tsho vha tshi khou swika kha 120 000 . 
Vhushaka ha vhudipuḽomati - nga 1994 , Afrika Tshipembe ḽo vha na mishini ya 65 fhedzi mashangoni a nnḓa - nga 2008 yo vha i 121  . 
Vhana vha tshikolo vha badela vhugai u dzhena Akhwariamu ? 
Zwikene zwa CT na zwa MRI : Ekisirei dzo khetheaho dzi dzhiiwaho ngomu muvhilini wavho u wana tshivhangi na nyimele ya dzilafho  . 
Muholefhali uyo o thuswa nga malume awe uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi  . 
Khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 18 tsha Mulayo , i tea u itwa kha Fomo ya A i re kha muengedzo . 
Ri tshi ri pfunzo ndi tshumelo ya ndeme ari khou thudzela thungo pfanelo dza Ndayotewa dza vhadededzi sa vhashumi , dzi ngaho pfanelo ya u gwalaba . 
Khathulo yo tou nwalwaho I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa  . 
Hu vha ho thoma ha senguluswa data i no tou ṱalutshedza nzulele ya fhethu  . 
Khwinifhadzo ya Phukha  . 
Ndi tama u amba nga ha zwa ndeme zwine ra ḓo sedza khazwo ri tshi ya phanḓa na ṅwaha . 
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela  . 
Fhethu  . 
Tsumbo , luṱa luṅwe na luṅwe lu tea u khunyeledzwa phanḓa ha musi luṅwe lu tshi thoma  . 
Vha nga ḓi ṅwala1002 . 
Vhafumakadzi vho vha vha tshi ya nga mit ( havhela ngeno vhanna vho rwa nga vhugoni  . 
Mutengo wa fhasisa wa R20 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa R5 000 ( kheshe kana tshiṅwe tshivhumbeo )  . 
Luambo lwa u Engedza : luambo lu gudiwaho lu tshi engedza lwa Hayani . 
Vhe vhoṱhe kha vha bveledze luṅwalo u bva kha Komiti ya Wadi u ya kha muhasho u sumbedzisa zwine tshitshavha tsha khou levhelela khavho u ya nga nḓisedzo ya tshumelo  . 
Wanani muwini ! 
Tshiṱirathedzhi tshi khou sedza kha u shandukisa tshivhumbeo na u alusa dziikonomi dza dzingu khathihi na u ḓadzisa tshileme ho sedzeswa kha u bveledza zwinwiwa na zwiḽiwa u bva kha zwifuwo na zwiliṅwa , u vhuelwa nga zwa dzimineraḽa na zwa mishonga . 
Tshitzhili tsha H5N8 tshi ḓisa malwadze na u pfukela nga maanḓa , na u ita uri hu vhe na u fa ha tshivhalo tsha nṱha . 
U sedzulusa tshaka dza maṅwalwa na milayo yadzo . 
Topolani na u talela maiti oṱhe e a shumiswa kha risipi . 
Mbekanyamushumo ya zwa Vhudzulo ha Vhathu Community Residential Programme CRU . 
Zwi shuma nga u ṱavhanya u thusedza u lwa na tsumbadwadze dza u hwetea , u fema u tshi ita phosho na u fhelelwa nga muya  . 
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula , u na pfanelo , u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde , ya u liliswa kana thandululo i linganaho . 
Ndi ngona yo tandavhuwaho ya u bveledza vhupo ha mahayani , i angaredzaho ndila dzo fhambanaho dza kushumele dzine dza angaredza zwitshavha zwine zwa kwamea kha ndangulo ya zwishumiswa na u vhulunga mupo  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo ; fhedzi , tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓo yayo . 
Ndi nga mini hu songo vha na muthu we a ḓa u thusa mutukana uyu ? 
A vha tei u ḓadza fomo sa izwo vhutshinyi vhu tshi vhigwa nga luṱingo . 
U fana na mivhigo ya tshifhinga tsho fhiraho ya dzangano iḽi , na heyi i ṱanganedza matheriala a ganḓiswaho maṅwe , hu tshi katelwa na mivhigo ya dzigurannḓa  . 
Kha tshiimo itshi , sapulasi i nga humiselwa kha miraḓo , kana ya shumiswa kha u tikedza dziṅwe nyito dzo tendelwaho nga miraḓo  . 
Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Mbekanyamaitele ya Lushaka nga ha Nyengedzedzo na Tshumelo dza Vhueletshedzi na Pulani ya u thoma izwi . 
Fhedzi ha , ri tambisa maḓi manzhi nga dziphaiphi dzi bvuḓaho na themamveledziso dzi so ngo fhaṱiwaho zwone  . 
A huna ṋdila ya kuṅwalele kwa luṅwalo lwa thendelo -luṅwalo lwa mupondiwa lu ṋeaho thendelo lwo luga . 
Vha dzimiwa mbofholowo ya u konana na vhana vhavho  . 
U dovha hafhu wa ṋekedza tsireledzo kha vhathu nga nnḓani ha vhathu vhane vha vha mishumoni hune ha nga vha na khombo malugana na nyito dza vhathu vhane vha vha mushumoni  . 
Hune ha todea uri hu pulaniwe theomveledziso ntswa dza maanda a mudagasi a fhasi , khasitama na munetshedzi vha do tea u ambedzana nga ha tshifhinga tshine khothesheni ya do tea u netshedzwa ngatsho  . 
Kha vha ite nḓowe nḓowe dza uri hai musi vha tshi ṋewa sigareṱe . 
Nyimele idzi dzo sumbedzwa khagala kha mulayo ; dzi elana na u tsireledza vhuṋe ha madzhendedzi na vhubvo na zwidodombedzwa zwa mishumo , vhukoni vhune ha ḓitika kha tshidzumbe tshine ra tea u tshi vhulunga  . 
Fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya TV i hone Poswoni kana kha vharengisi vha re mulayoni . 
Kha vha shumise IRP 12 Guidelines arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6  . 
Vha tea u humisela fomo dza muthelo kha SARS u itela uri SARS i kone u ṱanganyela uri hu vhonale arali vhone vha tshi tea u badela muṅwe muthelo hafhu kana i tshi vha koloda . 
Na uri vho humbudza uri kha lushaka lwa zwitshilaho luṅwe na luṅwe lu ḓivheaho , hu na tshaka dziṅwe nṋa dzi sa ḓivhei  . 
Zwimela zwo fhambanaho zwi na zwo fhambanaho zwa ndingo nahone vhulapfu ha ndingo vhu a fhambana uya nga ma ḓ uvha na dzivhege . 
Vha nga shumisa ngudo ya luambo lwa fiḽimu u pfesesa na u takalela eḽemennde ya tshibveledzwa tsha u vhonwa na zwine dza zwi ḓisa . 
Vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vha vha alafhaho kha nyimele dza PMB musi vha sibadela vha ṱuṱuwedzwa u ḓisa nomboro ya thendelo u thoma ya sibadela na mbilo dzavho  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi  . 
Kha vha ḓadze khethekanyo teaho kha fomo SAPS 517 ( Application for a competency certificate ) ( Khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni ) na SAPS 517(e) ( Application for the renewal of a licence ) ( Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi , fhasi ha mulayo wa kale )  . 
Tshiolwa ndi tshivhumbeo , vhuvha , kuitele , tshinakisi na kuvhekanyele kwa tshivhumbiwa kana atiki ḽi  . 
Tshigwada tsha Mushmo wa Minisṱa dza Ngomu kha Gomelelo , tsho rangwa phanḓa nga Muhasho wa Tshumisano ya Muvhuso na Zwa Sialala , tshi khou isa phanḓa na u sedza nyimelo dza gomelelo na u ṋetshedza thikhedzo i ṱoḓeaho nga kha sekithara dza mihasho yo teaho kha u fhungudza nyimelo iyi . 
Nweledzani tshiṱori tsha Sankambe na tshibode nga mitaladzi i no swika malo . 
U ḓivhadza sia ḽa u guda kha Ndima ya 1 - Hezwi zwi ḓo ṋekedza mathomo kha Tshitatamennde tsha sia ḽa u guda hu tshi katelwa mbonalo , tshikoupu na Mvelelo dza u guda . 
Ri ṱoda mini u dzudzanya hafhu na u ita uri zwi bvelele ? 
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko mbili thungo ya vhubvaḓuvha na buḽoko mbili thungo ya tshipembe . 
Bogisi ḽithihi ḽi kona u paka makumba a 6 . 
U ela tshileme nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi dzhenisa u vhala uri ndi zwingana zwa u ela zwo nangwaho zwi re na tshileme tsha u fana na zwithu zwine zwa khou kalwa . 
U lavhelesa kha mutevhe wa phetheni zwi fhaṱa mutheo wa u bveledza zwikili zwa u humbula nga nḓila ya tshiaḽidzhebura . 
Ho vha na mvelaphanḓa dzo itwaho kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho kha u fhungudza tshiimo tsha vhutshinyi vhuhulwane u fana na u vhulaha , vhugevhenga , vhutshinyi ho livhanaho na vhafumakadzi , vhana na zwiṅwe zwigwada zwi kundelwaho , fhedzi zwi nga ḓi vha nṱha naho zwi songo ṱanganedzea . 
Maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhi a re hone zwino a lingedza u ḓisa ṱhanganelano ine ya ṱoḓiwa u itela uri hu swikelelwe vhukwamani  . 
Iḽi ndi dzangano ḽa dzitshakhatshakha ḽine ḽa ṋea ngeletshedzo nga ha zwa mulayo kha milayo ya WTO , thikhedzo kha matshimbidzele a nzudzanyo dza phambano na vhupfumbudzi kha milayo ya WTO kha mashango ane a khou bvelela na ane a ha athu bvelela . 
Muhumbulo wa uri khoro i khethe komiti dza wadi u tou vha khagala u ri ndi wa u shaya mikhwa kha zwiimiswa izwi  . 
Zwine mushumeli wa tshitshavha a nga ita zwone musi a tshi khwathisedza uri mualuwa o tambudziwa  . 
Ri fulufhela uri Phalamennde i ḓo kona u shuma nga u ṱavhanya kha u swikelela ṱhoḓea uri mulayo u khunyeledzwe u kone u ḓisa tshanduko . 
I tea u pfufhifhadzwa nga zwiga zwi re na ndeme fhedzi  . 
Maitele a u dzudzanya na u ṱalutshedzela ndi a konḓaho nahone ndi a ṋeaho khaedu . 
Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi . 
Vhagudi vha nga khiraya zwithu zwa zwivhumbeo zwihulwane vha dovha vha ita tshitendeledzi kha zwithu zwa zwivhumbeo zwiṱuku . 
Nga ṅwambo wa mbetshelwa ya milayo ya mashangohaya a kale kha mavunundu nga1994 , milayo yo fhambanaho , nazwino , i kha ḽi shuma kha zwipiḽa zwo fhambanaho zwa Riphabuḽiki . 
Ri fanela u amba nga hezwi ngauri ofisi ine ra khou i rwelwaṱari ṋamusi i nga si ambe tshithu arali vhathu vha sa i vhoni sa ine ya khou shumana na mbilaelo dzavho nga nḓila yone  . 
Vhathu vha phurofeshinaḽa , matshudeni , vha songo tholiwaho , vhaswa na vhadzulapo vho no nothaho vho tendelwa u ita khumbelo ya u vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo . 
Mbekanyamushumo dza mveledziso dza u bveledzisa vhukoni vhuswa kha vhutsila na mvelele  . 
Bodo ya phege ine mugudi muṅwe na muṅwe kana zwigwada zwa tea u shumela khayo . 
Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli  . 
Ndi nga kha hezwi nahone ho sedzwa gomelelo ḽo ḓineaho maanḓa shangoni ḽashu , hune Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tshi a ṱuṱuwedzea u shela mulenzhe kha u kulumaga milambo , miedzi na maroroma nga dzi 18 Fulwana , sa tshipiḓa tsha nyito dza ṅwaha dza Ḓuvha ḽa Vho Mandela Afrika Tshipembe . 
MALUṰA : Ndi na vhathu vhane nda vha koloda sa inwi vhane na vhone nda tama u vha badela  . 
U ya phana , mvelele ya maana ya polotiki , matshilele na ikonomi , u fana na mushumo na huhuwedzo ya koporasi dza tshaka nnzhi , u itwa ha zwipotso sa bindu na u engedzedzea ha tshivhalo tsha midia , zwi nga si dzhielwe fhasi  . 
Naho PSC i sa tou dzhenelela kha u sikwa ha mbekanyamaitele , nga kha mbekanyamushumo dzayo nga u kwama tshitshavha na tsedzuluso ya kushumele i ṋetshedza vhuimo kha zwitshavha uri zwi ḓiambele nga nḓila dzine zwa ṱoḓa mbekanyamaitele dzi tshi dzudzanywa ngaho . 
Vha ḓo thoma u bveledzisa luambo lwo kovhekanywaho kha u amba nga ha luambo ( meta language )  . 
Tsini na vhukati tsha monde na tsha uḽa mushumo wa phegibodo U ṱalusa zwithu u bva kha masiya o fhambananaho . 
Zwo tea u wana u linga ha vhulondo . 
Phambano ya vhathu kha dzangano kana tshitshavhani hu ṱanganedzwa phambano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi , mvelele na mirafho u itela u ṱuṱuwedza u konḓelela dziphambano , uri phambano ya vhathu i ṱanganedze dziphambano dzenedzi  . 
I katela zwifhio ? 
Vhana kha vha vhe kule na zwishumiswa zwa pharafeni  . 
Muṱangano wo tendela Vhuḓilugiseli na Maano a u Fhindula kha Zwiwo zwa Dzingu he ha thomiwa na Tshigwada tsha Mushumo uri tshi fhedzise ḽidzinginywa nga ha u ḓilugisela zwiwo na tshikwama tshine tsha ḓo shuma  . 
MALUṰA : Ni nga tou mphindula ngauralo ndi tshi khou amba na inwi ndo tou takala . 
Zwino ri tshi itela ngudo dzashu na ṱhoḓea dza silabasi , Athikiḽi ri tea u guma henefha kha 120-150 wa maipfi  . 
U thivhela kana u dzhia maitele a vhuloi sa vhugevhenga zwi sumba tshiṱalula kana zwa sumba luvhengela . 
Arali vha si na vhuṱanzi ha uri ndi ngani mbilo yavho yo haniwa  . 
Vhathu vhararu vhane vha ḓo wana tshivhalo tsha nṱhesa tsha vouthu kha dzikhetho vha ḓo tiwa uri vha fare ofisi lwa miṅwaha ya rathi  . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u katelwa kha themo 2 . 
Vhu khou tikedzwa nga kha Maano a Ikonomi i Penyaho ya Mzansi , ane a khou vhuedzedza nḓowetshumo ya mvelele Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe lwa khwine kha u alusa ikonomi na u sika mishumo . 
Hezwi ndi iṅwe ya thekeniki ya ndeme kha Vhuimo ha Fhasi . 
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira nga ḓuvha ḽa musi vha tshi ita ndingo uri vha tendelwe u ita khumbelo ya arali nzhini ya thuthuthu i sa fhiri 125 cc na miṅwaha ya 18 kana u fhira arali i tshi fhira 125 cc . 
Naho zwo ralo , nga u ṱoḓa u ombedzela u kwamea zwi tshi hanedzana na zwithu zwo ḓoweleaho fhedzi na u kwamea nga zwithu zwi fanaho zwa ḓivhazwakale , nyanḓadzamafhungo yo livhana na khombo ya u xeletshelwa nga zwithu zwa ndeme  . 
Mushumo nga ha midzi ya zwiitisi zwa ṱhaselo wo sumbedza uri hu na u engedzea ha muṱaṱisano wa zwikhala zwa ikonomi , zwiko na tshumelo dza tshitshavha vhukati ha vhabvannḓa na vhashai vha si na mishumo vha maAfrika Tshipembe vha dzulaho zwikonobulasi na vhudzulavhathu zwaho  . 
U ṱalusa muhumbulo malugana na zwe zwa vhaliwa . 
Vhaswa vha vha tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone , nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona , u diṱama na u ḓimanḓafhadza vhone vhane . 
Khophorethivi ya zwiḽiwa , sa tsumbo , i nga vhuisa tshipiḓa tsha sapulasi yayo kha miraḓo yayo zwi tshi ya nga ndeme ya zwe muṅwe na muṅwe a renga zwone kha ṅwaha . 
Musi hu tshi vhambedzwa zwithu luambo lwa u vhambedza lu a bveledzwa . 
Sa tshipiḓa tsha u bveledzisa Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka , khungulu dzoṱhe tharu dza muvhuso dzi tea u langa gabelo ḽiswa ḽa vhuḓorobiso nga nḓila dzine dza ḓo sia mveledziso ya mahayani i tshi khou shela mulenzhe . 
Nyengedzo ya ndeme i ḓo vha khulu u bva kha tsedzuluso u swika kha tshandukiso , u engedza mishumo ya u bveledza , u sika mishumo na u fhungudza tshiimo tsha vhushayi . 
Zwiteṅwa zwa nyito kana zwine zwa tea u itiwa zwo ṋetshedzwaho  . 
Ngauri hu nga si vhe na tshiitisi tshi ṱanganedzwaho tsha uri ndi ngani izwi zwi tshi itea nahone hezwi zwi nga si kone u itiwa na kathihi  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u tea u ḓivhadza muhumbeli nga ha mvelelo dza tsedzuluso kana maga afhio na afhio o dzhiiwaho malugana na khumbelo nga tshifhinga nahone nga nḓila ine ya vha yo nangiwa nga Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo . 
Zwi ḓo ya ngauri vhuṱanzi ho ḓadziswa zwone naa  . 
Mufaraposo we a pfuluwa kana a sa swikeleliho ṱhoḓea dza poso ntswa u ḓo vhewa kha i re kha khethekanyo yeneyo kha muhasho  . 
U lavhelesa na u pima ndi dzone ndila dza u sedza mvelaphanda dza thandela na u wana thaidzo . 
Thendelano ya dzitshaka nangoho tshipengo itsho tsho vuwa , ndi hune vha yo zwi bva hani  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u vhuya ha vhadzimamulilo vhe vha vha vho iswa Canada u thusa u tsima mililo yo no khou fhisa maḓaka . 
Tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dza vhubveledzi na mbekanyamushumo dzi ngaho sa mbekanyamushumo ya Vhuimana , Maḓuvha a Tsedzuluso ya mutakalo mushumoni na zwiṅwe kha tshumelo nnzhi dzi bvelahophanḓa na u aluwa  . 
ZWI ITIWA LINI ? 
Vhathu vha fuṱhanumalo ( 58 ) vho salaho ndi vhe vha gevhelwa milandu ya masheleni a re fhasi ha R5 miḽioni nga mulandu , ṱhanganyelo i kwameaho i vhalelwa henefha kha R188 miḽioni  . 
Kha vha elelwe uri a hu na phindulo yo khakheaho kana i songo khakheaho  . 
Nyambedzano dza kilḽasini dzi nga vha dzi vhuedzaho arali dzi tshi nga dzhenisa mugudi muṅwe na muṅwe . 
Izwi ndi maelana na buthano ḽa Muhanga wa Mbumbano ya Lushaka kha Tshanduko ya Kilima wo themendelwaho nga Afurika Tshipembe nga 1997 . 
Hu khou lavhelelwa uri hu ḓo ṱoḓea mugaganyagwama wa R10m une wa ḓo ṋetshedzwa nga Vhufaragwama . 
Foramu dzi re hone nahone dzo bulwaho afho nṱha dzo shumiswa  . 
U khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi a si mafhungo fhedzi a vhashumisi vha tshumelo , zwi kwama-vho na tshitshavha tshoṱhe  . 
Mbadelo ya tshelede ya vhuunḓi i ḓo bvela phanḓa u swikela a tshi kona u ḓishumela  . 
Naho vhunzhi ha masipala yapo miṱuku i sa athu bvelela lwa tshoṱhe , kha sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele kwa masipala dzi shumaho , komiti dza wadi dzi wana muhumbulo wa u fdzhenela kha ndingo dza kushumele kwa masipala u wa vhuḓi  . 
Ndi kona u kona u humbulela kufhelele kwa tshiṱori . 
Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 , u amba zwa uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhea Muofisiri wa Mafhungo na Vhafarisa Muofisiri wa Mafhungo vhane vha ḓo fara vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo , na u thusa vha iti vha khumbelo uri vha ḓise khumbelo dzavho . 
Mithelo i badelwaho nga nḓowelo , i tea u badelwa nga ḓuvha ḽo sumbedzwaho kha nḓivhadzo ya muthelo kana nḓivhadzo iṅwevho ya mbadelo i bvaho kha South African Revenue Service  . 
Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi , zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo , dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga , ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa  . 
Vhuḓipfi ho ṱangananaho - Vhuḓipfi ha muthu vhu nga shanduka nga u ṱavhanya vhukati ha mania na mutsiko , tshiṅwe tshifhinga nga ḓuvha ḽithihi  . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓḓivhadzwa  . 
Ri lavhelela dzibannga dzashu dzi tshi bvela phanḓa na u engedza khadzimiso kha dzikhasitama dzo teaho , ho sedzwa kha uri ndi u wa ha khadzimiso he ha dzhenisa vhunzhi ha dzibannga mashangoni o bvelaho phanḓa khakhathini  . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili  . 
Ndi zwa vhukuma , vhabindudzi na vhone vha khou lavhelela uri izwi zwi nga bvelela  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso yayo kha vha Caribean khathihi na tshipiḓa tsha Cuba na Unites Sates zwi tshi tevhela thithiso ye ya vhangwa nga Dumbumazikule Irma . 
Sibadela tsha mibete ya 526 tshi tikedzwa nga sisiṱeme ine ya ḓo khwinisa nḓisedzo ya tshiimo tsha ndondolamutakalo  . 
Muṅwali u fanela u pfesesa na u kona u sumbedza masia oṱhe a fhungo ḽa u ṱaṱisana nga nḓila ya u sa dzhia sia nahone e na nḓivho ya mafhungo  . 
Ndi phambano ifhio i bvaho kha Themo ya 1 Nga Themo ya 2 , tshikhala tsha nomboro tshi a aluwa u bva kha 5 u swika kha 10 . 
Kha vha dzhiele nzhele uri mafuvhalo ane ha khou ambiwa ngao afha a si mafuvhalo o bvelelaho mushumoni  . 
Kana , vha nga itwa ndingo dza maṱo nga ṅanga ya mato i re na ndalukanyo vha isa fomo . 
Hezwi zwi tea u tou ralo kha dzangano la tshitshavha na kha vhashumisani vha nnda sa mihasho ya muvhuso na dziNGO  . 
Tsumbo 2 : Khethekanyo ya 33(2) ya Ndayotewa i n(etshedza uri muthu mun(we na mun(we we pfanelo dzawe dza thithisea vhukuma nga matshimbidzele a mulayo u na pfanelo dza u n(etshedzwa zwiitisi nga u tou n(wala  . 
Nga themo ya u thoma vhagudi vha a kona u rekhoda thaidzo heyi nga nḓila i tevhelaho . 
Kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu  . 
Inwi bulani masiandaitwa o bveledzwaho nga u nwa waini na u kumedza uho . 
U itela uri vhathu vhothe vha kwameaho nga dzimbekanyamishumo dza CBNRM vha vhe na kupfesesele ku fanaho uri mbekanyamushumo ya CBNRM ndi mini , thodea dza thekhinikhala na dza matshimbidzele ndi dzifhio  . 
U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo . 
Musadzi a dzula e musadzi  . 
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani  . 
Thendelo i katela u shela mulenzhe kha zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe na zwi si zwa u itela u ḽa  . 
U kona u ṱalusa pfalandoṱhe dzoṱhe dza 5 . 
Vha lingedze u thetshelela nga mbavhalelo  . 
Vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze fomo vha tshi khou ṋea vhuṱanzi hoṱhe . 
U londota mveledziso dza nga ngomu na u eletshedza muvhuso kha mbekanyamaitele dza mashango a nnḓa na mafhungo a elanaho a nga ngomu  . 
Khubvumedzi 2017  . 
Khabinethe i khou ombedzela uri mielo ya muthelo yo ḓivhadzwaho kha Mugaganyagwama wa Lushaka wa 2015 yo tea u tikedza zwa gwama khaṅwaha u ḓaho . 
Topolani fhungodavhi ḽa liṱaluli ḽo shumiswaho mafhungoni aya ni ḽi ṅwale . 
Tsha u thoma ndi uri ikonomi ifhio na ifhio ya musalauno yo khwaṱhaho i tea u vha na maga bveledzaho a u thivhela muṱaṱisano  . 
U dzhiela nzhele dza u thusa u pfesesa mushumoitwa  . 
Komiti ya wadi i tea u wanulusa uri tshifhinga tsho vhewaho tsha mugaganyagwama ndi tshifhio na uri miṱangano i farwa lini  . 
Shango ḽine ra khou tshila khaḽo ndi shango ḽine ḽa ṱoḓa ri tshi ḓadza fomo kha vhunzhi ha zwithu zwine ra vha ri tshikhou zwi ṱoḓa  . 
Maga ayo a nga katela themendelo dza u dzhenelela mbekanyamushumo ya vhugudisi kana u bviswa lwa tshifhinganyana kana lwa tshoṱhe kha u sengisa arali ho vha na u pfuka vhuḓifari h teaho uri a bviswe . 
Samithi ḓo amba nga ha mafhungo o fhambanaho a elanaho na mbambadzo ya kha dzingu na nḓowetshumo khathihi na mbekanyamushumo ya mushumo  . 
Fhedzi-ha i dzhiwa sa yone ngoma ya u thoma vhunga i ya musanda  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri hu vhe na muimeli nga ṅwambo wa u sa kona havho u ḓa lufuni  . 
Vhulimi ho i sumbedza uri vhu a kona u tika shango musi tshivhalo tsha vhathu tsho vha tshi ( 4 million mathomoni a sentshari iyi ) u swika zwino hune tshivhalo tsha vhathu ndi ( 40 million ) na amusi vhathu vha kha i itika nga hone vhulimi  . 
Ro kuvhangana afha nga tshifhinga tshi konḓaho vhukuma kha vhutshilo ha dimokirasi yashu ine ya kha ḓivha ntswa  . 
Crime Stop ndi tshigwada tsha dzicall centre dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya mafhungo u bva kha vhathu malugana na zwigevhenga na nyito dzavho  . 
Kha vha ḓadzise nga mafhungo a re kha siaṱari ḽa 7 ḽa notsi dza khoso  . 
Zwiṅwe hafhu kha miholo , hu na phambano khulwanesa kha mbuelo vhukati ha vhafumakadzi vho tholiwaho na vhanna  . 
Ndi pfanelo yavho ya u nanga ane vha tama u kovhelana nae aya mafhungo  . 
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16 . 
Dzithirasitii ya Government Employees Medical Scheme u ya nga ha Mulayo 19 wa Milayo ya Tshikimu  . 
Mivhigo i anzela u bviswa nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe zwi tshi ya nga zwi kwamaho mulandu  . 
Zwi amba uri tshenzhemo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i ḓo ḓiswa kha vhathu , na u vha tendela uri vha ḓiphiṋe nga mitambo mihulwane naho vha si na dzithikhithi . 
Tsheo dzadzo dzi na masiandoitwa a u khetha kha lushaka  . 
Phara ya u thoma : Kha fhungo ḽaṋu ḽa u thoma kana mafhungo mavhili a u thoma ni tea u ṱalutshedza muvhali zwauri ndi nnyi , ndi mini , lini , ngafhi na ndi ngani . 
Tsha vhuraru , a hu na nzudzanyo vhukati ha ndambedzo ya zwa nḓowetshumo na vhurengi ha muvhuso  . 
Isani phanḓa ṅwala tshiṱori tshaṋu inwi muṋe hafha . 
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho . 
Application for a driving licence DL1 ( Fomo ya khumbelo yau thendelo ya goloi ) i wanala ofisini ya zwa badani . 
Datumu ya tshikhala tsha u guma u ita khumbelo ya mbilo ndi ṅwaha wa 2019 . 
Hezwi ndi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri ngudo ya zwa pfunzo i khou shumisiwa kha vhupo ha mabindu na uri hu vhonale zwine ya khou vhuedza na u swikelwa . 
U humbulela uri mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa zwa mupo dzi do ita uri hu vhe na ndangulo nga vhathu vha vhupo honoho  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱunda muhaelo u songo ṅwaliswaho u itela ndingo Afrika Tshipembe , vha ḓo tea u vha na thendelo mbili  . 
Arali maṅwalwa a lutshetshe a lenga u ḓiswa , muunḓiwa ha nga katelwi nga Tshikimu u bva ḓuvha ḽa mabebo  . 
Nḓivhadzo ya mulayo ya webusaithi iyi i a shuma nahone i a vhofha kha vhadaleli na vhashumisi vhoṱhe vha webusaithi iyi  . 
Thomani u ṅwala tshiṱori tshaṋu inwi muṋe hafha . 
Mushumo muhulwane u ḓo farelwa Durban nga dzi 9 Ṱhangule . 
OSTS kha vha vhone zwidodombedzwa zwa vhukwamani . 
Arali komiti dza wadi dzo dzhenelela kha tsheo ya uri masipala u ḓo shumisa vhugai nahone kha thandela dzifhio , izwi zwi ḓo amba uri wadi yavho i nga vhuyelwa  . 
Nge ha vha hu na tshumisano vhukati ha mihasho , ho thomiwa mbekanyamushumo dzi no nga sa Baswa le Meetse  . 
Tshikolodo tshi wanwa u thoma nga u vhudzisa arali ri tshi khou shumana na tshinyalelo kana ndindakhombo ya ndaka  . 
Izwi zwi sia Tendani o vha e na maḽegere mangana mathomoni ? 
Vhalambedzi na mazhendedzi a muvhuso vha tea u pfesesa zwauri u thoma dzangano la tshitshavha na u ita zwauri thandela i thome u shuma ndi maitele a ongolowaho nahone ane a konda  . 
U n(etshedza mbekanyamushumo ya ngudo yo d(itikaho nga mvelelo ine ya tshimbilelana na t ( hod(ea dza NQF na dza SAQA  . 
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo . 
Khomishini yo vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vha tevhelaho vho vhewaho nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka- ( a ) Mudzulatshidulo na muthusa-mudzulatshidulo ; ( b ) vhathu vhararu vho nangiwaho , nga murahu ha vhukwamani na Vhalangavunḓu , vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho u ya nga maitele o randelwaho nga mulayo wa lushaka , ( c ) vhathu vhavhili vho nangiwaho , nga murahu ha vhukwamani na muvhuso wapo wo dzudzanywaho vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho u ya nga maitele o randelwaho nga mulayo wa lushaka , na ( d ) vhathu vhaṅwe vhavhili . 
Mbekanyamushumo i ḓo ṋetshedza thikhedzo i no swika R900 miḽioni kha thikhedzo dzi teaho u badela mithelo ya vhabindudzi vhaswa na R550 miḽioni ya mvusuludzo na ṱhandavhudzo  . 
Vhagudi a vha tei u vhala bugu dzo randelwaho fhedzi , zwi tea u tou vha malofhani uri hu fhaṱwe mvelele ya u dzulela u vhala bugu dzo fhambanaho . 
Arali maṱo a vho o no vha na thaidzo u bva tshe vha wana ḽaisentsi , hu ḓo vha na ṱho ḓea dzi no ḓo vheiwa kha ḽaisentse yavho ntswa . 
I hwaliwa nga Mulindadzulo , musi a tshi khou ṱanganedza vhueni vhu dzhenaho kha Nnḓu hu na dzulo ḽa kana muṱangano wa tshiofisi wa Nnḓu . 
Nḓila dzine dza tea u thomiwa u itela u rumelwa ha milandu ibvaho khothe dza sialala u ya kha khothe dza madzhisiṱiraṱa na u bva kha khothe dza madzhisiṱiraṱa u ya kha khothe dza sialala . 
Vhuimo ha mulayo wa muvhuso wapo ha zwino ho ta ṋdila ya u swikela ndivhotiwa dza muvhuso wapo wa u bvela phanḓa  . 
Vhandani zwanḓa ni tshi sumbedza madungo a maipfi haya . 
U topola zwine maipfi a amba . 
Olani zwifhaṱuwo zwa vhathu kha mafasiṱere ni khaḽare bisi . 
Olani zwivhumbeo zwi no tevhela kha phetheni iwe na iwe kha dzi re afho fhasi  . 
I oetshedza tshumelo dza thikhedzo dza ndaulo , nzudzanyo na ndangulo  . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe u no khou shela mulenzhe kha thandela u na vhuḓifhinduleli ha u shuma mushumo wawe nga nḓila ine zwa thusa kha u swikela ndivho dza thandela khathihi na u vha na vhuṱanzi uri thandela iyi i a bvelela  . 
Olani zwitendeledzi zwiṱuku zwivhili nga ngomu ha zwitendeledzi zwihulwane . 
Muhumbeli u fanela u saina masiaṱari oṱhe o engedzwaho . 
Arali mushumisi a na mbudziso kana mbilahelo malugana na itshi tshitatamennde tsha tshiphiri kana tshiphiri tsha mushumisi musi a tshi khou shumisa website iyi , muratho wa feedback u nga shumiswa . 
U thetshelesa na u amba ha fomaḽa ha zwivhumbeo zwo nangiwaho , sa dibeithi , hu ṱoḓa u funza ho dziaho vhukuma . 
Shango ḽone ḽine ḽi tea u vha ḽikonaho vhukuma ḽa ṋetshedza tshumelo ya khwine  . 
Nga u shuma roṱhe , ri nga ita zwinzhi . 
Vha ṋetshedze dzina na nomboro dzavho dza luṱingo dzine vha khou founela ngadzo . 
Vhashumi vha nga kha ḓi si ṱanganedze uri vha na thaidzo dza mutakalo dzi tshimbilelanaho na mushumo vha tshi ofha malugana na mishumo yavho kana vha tshi itiswa nga tshitigima tsha maṅwe malwadze  . 
Kha Gireidi ya1 vhagudi vha nga u tou fombe kha phetheni hune zwithu kana zwigwada zwa zwithu zwa dovholola nga nga nḓila i fanaho . 
Dziṅwe khethekanyo dza rekhodo dzi dzula dzi hone muthu a songo thoma a ita khumbelo yadzo nga kha maitele a PAIA sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mbetshelo dza tshipiḓa tsha 15 ( a ) tsha Mulayo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u swikelela manweledzo a malwadze a phukha o ṱahaho Afrika Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi  . 
Khothe i tea u vhona uri ṱho ḓea dza mufumakadzi siani ḽa thundu dzo tsireledzwa  . 
Olani tshifanyiso ni tshi sumbedza kupfesesele kwaṋu kwa tshiṱori . 
Tshivhalo tshi nga si fhiriselwe kha ṅwedzi u tevhelaho  . 
Khabinethe i fhululedza nḓila ye nyambedzano dza miholo dza tshimbidzwa na u khunyeledza ngayo nga sekithara idzo dze dza ṱavhanya u dzhia tsheo na nḓila ye nyanḓano ya swikelwa ngayo . 
Zwi ṱoḓeaho ndi nzudzanyo kwayo , u kuvhanganywa ha vhathu na vhurangaphanḓa ha zwa mulayo , vhaofisiri vha zwa vhusevhi na vhululamisi , na tshumelo dza sisiteme ya vhulamukanyi  . 
Ri na fulufhelo uri , ngauri tshi a ṱhogomela , tshitshavha tsha ḽifhasi tshi ḓo farisana na vhathu vha Zimbabwe musi vho fara nḓila ntswa  . 
Hu ḓo vha na maga ane a ḓo vhewa a dzikhonfaretshi , dzikhetharini na vhuṱambo ha matshilisano . 
Ngauri mbambedzo dzo livhanaho dzi nga si kone u itwa , a zwi nga ḓo vhuedza tshithu u ṋea tshivhalo tsha vhukuma na reshio dzi nga sumbedziswa nga phesenthe  . 
Tshifhingani tsho fhiraho , muvhuso wo vha u tshi dzhia tsheo dzine dza kwama vhutshilo ha vhathu hu songo vha na u ṱalutshedza uri u khou itani . 
U ḓivhadza -tshitshavha tshi ṋetshedzwa mafhungo a bvaho kha khoro  . 
Muvhuso wo dzhiela nṱha uri ṋamusi , nga dzi 23 Fulwi 2016 ndi Ḓuvha ḽa Tshumelo ḽa Tshitshavha ḽa Afrika , ḽine ḽa ṱuṱuwedza zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muvhuso uri zwi shumisane na u shumiswa zwavhuḓi zwishumiswa zwa muvhuso zwi so ngo andaho u itela mvelelo dzo khwinifhadzeaho . 
Khabinethe i isa ndivhuwo dzayo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na mashango oṱhe a dzitshakatshaka e a elelwa nga ha tshihumbudzo tsha u ri sia ha Muphuresidennde we a khethiwa lwa demokirasi lwa u tou thoma ane a vha Vho Nelson Mandela nga dzi 5 Nyendavhusiku 2014 . 
U ela uri komiti dza wadi dzo kala hani makumedzwa ayo na zwone ndi zwa ndeme  . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa Muthusamuphuresidennde Vho-Phumzile Mlambo-Ngcuka kha vhurangaphanḓa ha nṱha he vha vhu sumbedza siani ḽa u itwa ha Asgisa , nahone nga tshumisano na Dziminista na Vhalangavunḓu vhane vha vha miraḓo ya Tshigwada tsha Mushumo ( Task Team )  . 
Khabinethe yo rumela Eskom sa Muṋe Mushumisi na Murengi wa Mamaga a Muḓagasi wa Nyukuḽia u ya nga Mbekanyamaitele ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya 2008  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya u khetha ṱhoho i no ḓo ṅwaliwa ngayo . 
Hezwi zwi bvelela kha u tshimbidza mabindu manzhi  . 
U ḓiṋetshedzela na u konḓelela ha vhadededzi vhashu zwo khwinisa vhathu vhashu nahone zwi khou bvela phanḓa u ṱuṱula vhana vhashu uri vha vhe na vhumatshelo havhuḓi . 
Ndi masia mangana ? 
Vha nga fanela u shuma na NGO kana dzangano ḽa tshitshavha u vhona uri vha khou kwama vhathu vho fanelaho kha tshitshavha  . 
Naa nete dzo nembeledzwa zwavhuḓi hune ha shumiswa dzinete ? 
Lutevhedzi lwa u fhedzisela malugana na pfananyo ya u ita mugaganyagwama wa vundu wavhuḓi ho phasiswa  . 
Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho , ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party , he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo . 
Ndi zwa ndeme u pfesesa uri u vhewa ha milayo kana vhuimo zwi do ditika nga u tsedzuluso yo itiwaho nga vhashumeli vha tshitshavha vha bvaho kha Muhasho  . 
Zwikili zwa miraḓo ya Komiti ya Wadi tsho valelwa hune hu sa dzhene muya  . 
Zwi nga konadzea u isa milandu u bva kha khothe dza sialala u ya kha dza madzhisiṱiraṱa dzi re na maanḓa a izwo , kha kusedzele kwa khothe dza sialala , mafhungo aya o sedzwaho ndi a ndeme lune arali zwo tea a iswa kha khothe dza fomaḽa  . 
U shumisa mafhungotsivhudzi a u pulana e a ṅwalwa kha pulane vhuvhili hadzo uri dzi ṱuṱuwedze mishumoitwa ya u pulana ya kutshimbidzele kwa u pulana huḽa huṅwe  . 
Buthano ḽa Khontheina dza Ole ḽi vhona uri vhoṱhe vha shelaho mulenzhe vha vhuelwe nga ndifhiso dza tshinyalelo dzine dza itea nga mulandu wa khombo ya maḓanzheni a mashango . 
Miṅwe miraḓo yo nangiwaho nga Khomishini , I shuma u swikela vho I nangaho vha tshi dzhia zwikhala izwo . 
Ri amba mahumbulwa aya nga ndinganyiso hu u itela u dzudzanya therisano dzi tevhelaho  . 
Haya ndi maanda o fhiwaho Minisita washu wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi a u vhona zwauri hezwi zwi itiwe  . 
Nṱha ha idzi mbuelo vha nga lingedza u vhona uri vhashumisani vhapo , vhathusi , tsumbanḓila na dzitsevhi vho katelwa sa vhadzheneleli vhane vha fanela u badelwa kha ṱhoḓisiso ; vhathu vhapo vho gudiswa zwavhuḓi kha mafhungo o fanelaho a sainthifiki , mulayo na ndaulo ; uri vha khou dzhielwa nṱha kha maitele a ṱhoḓisiso ; na uri vha khou ṱanganedza khophi dza zwifanyiso , zwiḽaidi na maṅwalo o fanelaho  . 
Hu na tsumbo nnzhi dza lutendo na maitele ane a sa tevhele vhurereli vhune ha dzhiiwa vhu hone vhuhulwane kana vhune ha ḓivheeswa , nahone uvho vhurereli vhu sa ḓivheswi a vhu ṱanganedzwi , na uri tshiṅwe tshifhinga vhu a tou fheliswa na nga nndwa . 
Vha humbelwa u ri kwama kha 0860 109 900 vha na mbudziso dziṅwe na dziṅwe . 
Komiti dzi ḓo dzhia tsheo ya u fhedzisela nga ha ndeme ya fhungo . 
U pomoka zwiito zwi siho mulayoni malugana na vhutsaikonomi ha tshelede zwi dzhiwa sa u kwamea huhulwane na uri muṅwe na muṅwe a re na vhuṱanzi vhu sumbaho kha ezwi u tea u vhu anetshela kha mazhendedzi u sedzulusa na a u vhona uri mulayo u a tevhedzwa o teaho hu si na u lenga  . 
U na vhugai yo ṱangana yoṱhe ? 
Dzangano ḽina miraḓo ine ya vha u thoma nḓila dza u shuma nga u tou funa na dzi kombetshedzaho u itela u shuma ha pfanelo dza tswikelelo ya mafhungo nga nḓila ine ya konisa uri vhathu vha wane tswikelelo kha rekhodo dza tshiimiswa tsha nnyi na nnyi kana zwa phuraivethe zwo leluwa , zwi sa vha ḓureli nahone vha songo ḓidina nga nḓila ine zwa konadzea ngayo ; na u ṱuṱuwedza u bvela khagala , vhuḓifhinduleli na vhuvhusi vhu shumaho kha zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivethe  . 
Khethekanyo ya 23 ya Mulayo uyu i bula ṱhoḓea dza u vhiga nga vhatshimbidzi vha fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa tshi shumiswa fomete mbili dzo fhambananaho dza mepe . 
Ri khou ṱoḓa uri , ro imela dzhango ḽashu , ri fare mushumo une wa ḓo vha sumbedza ḽimuya ḽa vhuḓifulufheli u bva Kapa u swika Cairo - mushumo une wa ḓo bveledza zwikhala zwa matshilisano na ikonomi u mona na Afrika ḽoṱhe  . 
Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba , zwiḓolo , zwiḽiwa na zwiṅwe ( hu sa katelwi mbadelo dza Ramulayo ) ha tei u fhira R2 000 ( zwigidi zwivhili zwa Dzirannda ) nga ṅwedzi . 
U ya nga Ndayotewa ya shango hu u itela uri hu vhe na mveledziso yavhudi , zwiko zwoṱhe zwa madi zwi tea u kona u shumiswa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Zwi a konadzea uri masipala a khwiṋise na u ṱanḓavhudza nḓisedzo ya tshumelo nga u khwinisa vhukoni hawo ha u ita izwi  . 
Murendenii u na maḽegere mangana ? 
Eglin u tenda uri mathomoni vhathu vha ḓo , hu na khonadzeo dzoṱhe , fhaṱa mikhukhu fhedzi idzi ndi nnḓu dza tshifhinganyana musi vhadzulapo vho lindela nnḓu dza vhukuma uri dzi fhaṱiwe  . 
Arali tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ya sa ṱanganedzwa nga Muḓisi wa mbilaelo , Muḓisi wa mbilaelo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya tsheo kha Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho u ya nga ha Khethekanyo 48 ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Vha ḓo rumelwa mapholisani u wana muvhigo u sumbedzaho uri vho no vhuya vha vhonwa mulandu khothe naa . 
VTS ndi senthara ya u linga uri mimoḓoro yo lugela u tshimbila badani dza Afrika Tshipembe . 
Muthu ane a si tee u vha muraḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 1 a , b , d , kana e a nga vha nkhetheni wa Khoro , u ya nga phimo kana maga o ṋetshedzwaho nga mulayo wa lushaka  . 
U linga kuhumbulele nga u shumisa dibeithi kana tshipitshi . 
Nzudzanyo dza kushumele ku shandukiseaho dzi tea u thomiwa u konisa vhafumakadzi u linganyisa mabuḓo vhuḓifhinduleli ha muṱani  . 
Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho , muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho , tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso  . 
Fomo J294 : Ndivhadzo ya lufuFomo J192 : Afidaviti : zwidodombedzwa zwa shaka - i tea u dadzwa arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni  . 
Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana  . 
Mbekanya i sumbedza vhuimo vhu si ha vhudi Afurika Tshipembe , zwi tshia kha zwitutuwedzi zwa muthelo  . 
Zwishumiswa izwo ndi zwa ndeme vhukuma kha vhufa ha lushaka lwashu , nga mannḓa vhufa ha mbofholowo yashu . 
Nga 1994 , Vho Dzhenerala Mbatha vho dzheniswa kha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ( SANDF ) he vha pfumbudzwa kha maitele o fhambanaho . 
Nga u ita izwi , mudededzi u thusa vhagudi kha u vha bveledzisa zwiṱiratedzhi zwavho zwa u thetshelesa . 
MutengowaGEMS:Mutengounevhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha ḓo badelwa ngawo kha tshumelo dzo ṋetshedzwaho miraḓo ya GEMS  . 
Kha maitele aya , vhadzheneleli u bva kha maṅwe madzangano a shumisanaho nao vha ḓo dzhenelela lu pfadzaho kha zwiteṅwa na u zwithivheli zwi kwamaho tshumiso kwayo ya CFM kha vhupo ha khothe  . 
Munangi u tea u khwaṱhisedza uri Munangiwa Nkhetheni u a saina muano u khwaṱhisedza u ṱanganedza hawe u nangiwa na u vhoxwa nga muano u re kha Khethekanyo ya 2 ya Fomo iyi  . 
Nyangaredzo nga u angaredza . 
Musi mbofholowo i tshi swikelwa nga 1994 , Afurika Tshipembe ḽo wana thaidzo ya u shaea ha mishumo nga nṱhani ha tshanduko dza nḓowetshumo zwine zwi bva murahu kha vho 1970  . 
Kha nyimele yashu , muvhuso a u tshithu u si na vhathu  . 
Vhagudisi vhashu a vho ngo tou pfumbudzelwa u vha vhashumelavhapo , fhedzi vha ḓiwana vha tshi khou ita mushumo uyu  . 
Tshishumiswa tshi re afha fhasi tshi sumbedzwa nga tsumbo dzi kha dziataḽiki khathihi na u khwaṱhisedzwa nga u tou khaḽara zwi tshi langwa kushumiselwe kwa thulusi  . 
Muraḓo wa kale wa GEMS ( u ḓadza Khethekanyo A , G , H na I ya Fomo ) ; d . 
Vhagudi vha ḓo bvela phanḓa na u shumisa zwithu zwi fareaho na nyolo u imela u rekanya u bva kha 5 u swika kha 10 . 
Khonani yanga u dzula seli ha bada . 
Mafulufulu o ṋetshedzwaho nga tshifhinga tsha nḓowenḓowe ya vhuṱhogwa iyi o sumbedza uri thimu , hu si vhathu fhedzi , ndi yone maanḓa a yunivesithi iyi  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK7 na CM5 . 
Talelani hune khethekanyo ya fhelela hone  . 
Vhunzhi ha dziSOC dzi khou shuma zwavhuḓi  . 
Mureili ane a reila nga luvhilo luhulwane u thithisa u tshimbila ha zwin(we zwiendisi nahone a nga ita uri vhan(we vhareili na vhone vha vhe khomboni  . 
Vhuhoṱa ha u simiwa uhu hu thivhela masiandoitwa a fulo ḽa u lwa na tshanḓanguvhoni  . 
A si vhanzhi vhat ( hannga vhe vha vha vha tshi tshina domba  . 
Kanzhi mvelo ya mushumo wa vhueletshedzi i isa kha u bveledza pulane ya nyito  . 
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nahone vha i ḓadze yoṱhe kavhili  . 
Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela , na u u swikela . 
Khabinethe yo tikedza u thomiwa ha tshigwada tsha u shuma tsha mihasho yo vhalaho u amba nga ha maitele a u langa vhaṱoḓavhudzumbamo vho haniwaho . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea nga u ṱavhanya kha website  . 
Senthimitha yo hula lungafhani ? 
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha tea u ṋekana nga ṱhanziela dza vhukuma dza muthelo uri vha kone u bindula kha tshikimu  . 
Khumbelo dzi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi . 
Masheleni a u sokou ṋetshedza ha ngo linganela u shuma thandela khulwane , ndi a u tikedza zwithu zwine tshitshavha tsha ita tshi tshi ḓilugisela u shumisa thandela dza henefho wadini , khathihi na miṅwe mishumoitwa-vho i re kha pulane  . 
Sa tsumbo , hu nga vha na ṱhoḓea tshinwe tshifhinga ya u ombedzela u pulana vhukwamani na u thoma u shumisa hu re na u shela mulenzhe hu tshi vhambedzwa na u ṱavhanya u fhedza mushumo  . 
Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi . 
Muthu muṅwe na muṅwe a , tshigwada tsha vhathu tshi kana dzangano ḽi nga swikisa phethisheni kha Phalamennde  . 
Phalamennde i ṱuṱuwedza tshumiso ya gulupu dzi vhulungaho muḓagasi u itela u fhungudza tshikafhadzo ya mupo , u vhulunga muḓagasi na mbadelo  . 
A hu na tshifhinga tshiṱukusa tshe tsha bulwa tshine tsha ṱoḓea zwi tshi kwama khethekanyo ṱhukhu ya vhu 1a . 
Masipala u nga shumisa zwiko zwawo kha tshitshavha  . 
D ya Khoudu ya zwa Dzinn ḓu )  . 
Nyambedzano iyi i fanela u pulaniwa zwavhud(i nahone i fanela u tshimbidzana na furemiweke khulwane  . 
Muphuresidennde wa Zambia Vho Edgar Lungu vha kha Madalo a Muvhuso Afrika Tshipembe u bva nga ḽa 8 u ya ḽa 9 Nyendavhusiku 2016  . 
U anganyisa na u bvelaphana na u bveledza vhupo ha mahayani  . 
Rekhodo ya tsheo ya Ndingo ya Zwikwamaho Mupo i tea u ṋetshedzwa mafheloni a Khubvumedzi  . 
Vha dzhia dziphindulo dza vhadzheneli kha puḽenari vha sedza kha notsi dza khoso dza siaṱari 87 u vha thusa  . 
Ndingano ya vhuṱhogwa , na u vhatsini na hayani , ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC , nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso  . 
Arali aphiḽi yo failiwa , vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma , kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo , uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu , tsumbo , ḓuvha ḽo vhewaho ḽa u thetsheleswa ha aphiḽi , arali muaphiḽi o ṋetshedzwa beiḽi , na mvelelo dza aphiḽi  . 
Hone zwiimiswa zwinzhi zwa mutakalo a zwi na mishonga i ṱoḓeaho , vhashumi vho linganaho , na ṋetshedzo ya tshumelo ya muteo u fana na maḓi a vhuḓi na muḓagasi . 
I dovha hafhu ya ṋea tshifhinga tsha u vhea iṱo kha u pulana na u shumiswa ha IDP  . 
Mivhala yo fhambanaho ya zwithivho zwa maboḓelo Khirayoni dzo fhambanaho U kuvhanganya zwifanyiso u bva kha magazini na dzifulaya zwo geriwaho zwa nambatedzwa kha magaraṱa . 
Lavhelesani khavara ya bugu ye ya oliwa afho fhasi  . 
Ri ita mbadelo murahu kha miraḓo lwa eḽekiṱhironiki , zwenezwo vha tea u khwaṱhisedza uri vho khwinisa zwidodombedzwa zwavho zwa banngani vha zwi lulamisa . 
Masole aya mararu vho vha vha tshi khou lingedza u thusa vhashumi vha Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso vhe vha vha vha tshi khou kundelwa u fema nga fhasi . 
Vharangaphanḓa vha Vhurereli na vharangaphanḓa vha madzangano a zwitshavhani vha ḓo ṱangana na muvhuso kha u rabelela u isa phanḓa u pfumbisa demokirasi , mbumbano ya lushaka , nyanḓano ya matshilisano khathihi na mvelaphanḓa na Khetho dza Mivhuso Yapo dza 2016 dzi re na mulalo . 
Haya a ḓo vha a Madalo a u tou thoma a Shango kha shango ḽashu u bva tshe vha vhewa tshiduloni . 
Kha vha ganame kana vha dzule kha tshidulo fhethu ho fhumulaho hu si na phosho vho bonya maṱo avho vha femele nga ngomu na nga nnḓa lwa minetse ya 5-10 nga matsheloni na nga madekwana , kana vha thetshelese muzika wo fholaho kana vha ite nyonyoloso dza u vha hangwisa nga ha mihumbulo i si yavhuḓi , na vhuḓipfi kana vhuḓifari  . 
Vha humbelwa u shumisa nomboro yavho ya vhuraḓo sa nomborondaula kha vhudavhidzani hoṱhe na Tshikimu u khwaṱhisedza uri ri vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yone  . 
Vha ḓo wana Pulane ya ndondolo ya u endedza dokotela wavho kha madzilafho o teaho a musi vhe muimana  . 
Zwine zwa sala vha tuwa nazwo vha yo fha vha mita yavho hayani . 
Kha nyimele ine thendelano kana ndaela dze dza sumbedziswa hafha dza wanala uri a dzi sa kombetshedzei kana dzi sa shumi nga vhanga ḽa zwiṅwevho , milayo kana milayo yo tiwaho yeneyo i ḓo bviselwa thungo kha milayo yo tiwaho yo salaho nahone milayo yo tiwaho dzo salaho dzi ḓo dzula dzi tshi khou kombetshedzwa na u shuma  . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 u ṱoḓa uri vhakhantseḽara vho khethwaho vha bveledze PMS ya u ela nḓisedzo ya tshumelo na tshumiso ya IDP , na uri masipala i dzhenise zwitshavha kha u ndangulo ya kushumele  . 
Matheria(la a songo teaho a fanela u sefiwa  . 
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedzisa sekhithara kana vhureihakhovhe vhune a ḓo vhu ita . 
Dzimishinari dza vhudipuḽomati dzi fhiraho 60 na mabindu a si gathi a phuraivethe o ṱana zwibveledzwa zwao na zwikhala ṋaṅwaha . 
Thendelano ya Vhufarani ha Ikonomi na EU yo vha hone nga Khubvumedzi 2016 , izwi zwi ḓisa zwikhala zwiswa zwa tswikelelo ya makete kha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe  . 
U vhona uri khumbelo iṅwe na iṅwe ya u humbela pfarelo dzo ḓadziwa nga nḓila yo teaho  . 
Kha vha dalele kiḽiniki ya tsini kana mushumeli wa zwa mutakalo  . 
A sedza zwiḽiwa nga lutamo lu sa timatimisi . 
Zwi dovha zwa ḓisa tshikhala tsha u dzhenelela kha u khwaṱhisa Ombudmanship kha ḽa Afurika . 
Phindulo yanga ndi ine is a timatime , Hai ! 
Vhathu vhane vha dalela madaka a Muvhuso vha do vha na vhudifhinduleli kha u tshinyadzwa hune hu nga vha ho itiswa nga zwinwe na zwinwe zwo itwaho ngae kha zwibveledzwa zwa daka kana ndaka inwe na inwe ya Muvhuso  . 
Arali muṅwe muthu a tshi ṱoḓa u kwama komiti , a vha ndi vhathu vhane a nga amba navho  . 
Muhumbeli ane a vha muṋe Ane a khou ṱoḓa tswikelelo kha rekhodo dzine dza vha na zwidodombedzwa zwavho KHA VHA DZHIELE NZHELE : Vha humbelwa uri vha nMaumhubmatbeedlzi eMḼuiṅthwuaaloneḽaaVkhhuoṋueitau kihteulma bueltohyivahteslwa ikuelbevloisyealwraekhhaodzowdidzaodMoumhbaeshdozwa wzwaaMvahduzṋuelokahaVhmauthtuhuwaanLeuashsaikvahe ene . 
U nombora mafhungo na no bva tshiṱori a tshi tevhekana nga ngona . 
Ri khou bvelaphanḓa lu vhonalaho kha u fhungudza u engedzea ha zwigidi zwi siho mulayoni na zwi re mulayoni . 
Musi Milayotibe iyo yo phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , i iswa kha NCOP uri i voutelwe . 
Vha ṱoḓa thendelo u thoma Vha ḓo ṱoḓa thendelo u thoma kha u valelwa sibadela hoṱhe , radioḽodzhi yo khetheaho ( sa tsumbo , zwikene zwa MRI , zwikene zwa CT na angiogirafi ) , thoḓea dza stoma kana vhuongi ha phuraivethe kana tshumelo dza hosipisi . 
Izwi zwi itwa nga u dzulela u vha na vhulavhelelesi ( u vhea iṱo ) vhu sa fhidzi ha mishumo ya muvhuso  . 
Ndaṱiso dzine miraḓo ya dzi wana na zwi teaho u badelwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ngauri a vha ngo swika kha madalo o tiwaho . 
Mafhungo nga ha pfanelo dza vhathu vha re na vhuholefhali a nga kona u swikelelwa u itela u tikedza u maanḓafhadzwa havho  . 
Khothe dza sialala dzo fhambana na khothe dza fomaḽa dzine dza swikelelea , dza shuma u vhuedzedza na u vhofhekanya vhushaka vhukati ha vhathu vha sialala , dzi a vhonala , nḓila dza u dzhia tsheo ndi dzi pfalaho ngauri tshitshavha tshi a dzhenelela . 
Arali vhabebi vho ṱalana , thendelo ya vhabebi vhoṱhe i a ṱo ḓea , nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe yo bula zwiṅwe  . 
Nga nḓila yavhuḓi nahone i na vhuṱanzi , dzhango ḽashu ḽi khou tshimbila ḽo livha kha u vusuludzwa haḽo , hune madzangalelo a vhathu vhaḽo a khou gonyela nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa vhaḽo , ḽi tshi khou khwaṱhisedza fulufhelo ḽaḽo na u konḓelela haḽo kha luvhanḓe lwa ḽifhasi  . 
Miṅwe miraḓo ya muvhuso , nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando kana maga , i tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo , u sa dzhia masia , tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho . 
Kha sia ḽavho , vho fha mavu hu u itela u wana tshumelo na vhuluvha  . 
U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi shumiswa ngafhadzo na zwipiḓa zwa luambo zwi sa konḓi nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku hu tshi shumiswa tshumiswa dzingaho masiki na phaphethe . 
Vha dzhiele nzhele uri vhagudi kanzhi vha nga tandulula thaidzo nga nḓila dzine mudededzi vha nga vha vha sa dzi lavheleli . 
Fhedzi zwa ndeme zwa Embassy , High Commission kana Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha  . 
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi , yo thomiwaho nga ino Ndayotewa , Phalamennde I nga shumisa thendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Ndayotewa . 
Thendelano ya ndifhiso i ṋetshedza maṅwe maitele a tshiofisi ane a ḓo fhedziswa vhegeni dzi si gathi dzi ḓaho nahone a khou tshimbidziwa na u shumiwa ngao na uri hu ḓo itwa nḓivhadzo musi maitele aya o no fhela  . 
Hedzi ndi ṱhanganyelo dza mbadelo dza ṅwedzi nahone a dzi dzhenisi na thikhedzo ya masheleni ya mutholi . 
Nga maanḓa nyendedzi idzi dzi omelela kha uri hu na maga are khagala kha nyimele iṅwe na iṅwe a u gonyisa nungo ngeno u shumisa tshigidi nangoho hu ndingedzo dza i fhedzisela  . 
Mihumbulo ya Khoro i sedzuluswa na u tendelwa nga Minisita , nahone vhathu kana zwivhumbeo zwine zwa sa khou tevhedza mihumbulo ya khoro zwi nga waniwa mulandu  . 
U ṅwalisa na u ita khumbelo kha komitindangi dzapo . 
U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho : ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004 ; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa . 
Kha vha davhidzane nga ha tshifhinga na fhethu ha muṱangano hu tshe na tshifhinga  . 
Minisṱa u fanela u fushea nga thendelano ya u kovhekana mbuelo musi a sa athu ṋetshedza thendelo  . 
Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi , na kha maanḓḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Kana ndi nnyi kana ? 
Khabinethe i tamela mashudu vhagudiswa vhoṱhe , nga maanḓa vha re kha Gireidi 12 , musi vha tshi khou lugisela milingo ya mafheloni a ṅwaha  . 
Khumbelo i nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Heyi ndi dokhumenthe ine ya sainwa na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani musi dokhumenthe dzoṱhe dzo bulwaho afho nṱha dzo no khunyeledzwa . 
Arali izwi zwa itea , Tshikimu tshi ḓo badela DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi , ho sedzwa Milayo ya Tshikimu . 
Mulayo wa tshirema wa vhuaifa , hezwi wo rali lwa tshiofisi , u ita tshialula kha vhahammeni na vhahannga  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi kha vha dalele website ya Companies and Intellectual Property Registration Office . 
Hu na Komiti dza Wadi shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe  . 
Ri na vhuḓifhinduleli ho angarelaho ha u fhaṱa tshitshavha tshi ṱhonifhaho mulayo , u ṱhonifhana nga tshashu na u ṱhonifha vhutshilo na ndaka . 
Minwe yoṱhe na khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto a tea u katelwa kha khumbelo . 
Gaidi iyi yo itelwa u alusa vhoramabindu na vhathu vha si na thekhinikhala uri vha pfesese i-khomese na u uula dzangalelo  . 
Pfesesa u ḓiṱunḓela ha zwigwada zwa kutshilele zwo tiwaho , hu tshi katelwa ndaka , khaedu , mvelelo dzine dza lavhelelwa , na zwikhala zwine zwa vha hone  . 
Fisiotherapi ya nga ngomu sibadela  . 
Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi ṋetshedza pholisa , kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha ṋee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho  . 
Hezwi zwi dovha zwa vhidwa u pfi ndi ṋdila ya u linga i si ya fomaḽa . 
Muthu ane a sumbedza uri u khou imelela madzangalelo a tshitshavha , nga murahu ha musi o no wana thendelo kha Komiti ya nga bveledza dziṅwe ndaulo malugana na Milayo ine ya ṱoḓa dzikhamphani , khamphani dza vhathu vha sa fhiri fumi , vhushumisani , dzikilabu , madzangano a zwipotso , zwiimiswa zwa mabindu na madzangano , hune zwa vha zwo tea , zwi tshi tshimbilelana na saizi kana vhuhulwane , zwiko na ṱhuṱhuwedzo , u dzudzanya pulani kana u tevhedzela khoudu dzo randelwaho kushumele kana u vhiga kha tshiimiswa kana dzangano nga ha maga a u ṱuṱuwedza ndinganyiso  . 
Diimseleni u dzula ni tshi khou shuma lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vha nga wana pfano idzi kha International Agreements , na kha Milayo na Dzipholisi dza Afrika Tshipembe nga ha u tsireledzwa ha zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai kha CD ya ngeletshedzo idzi kana vha nga zwi wana kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango  . 
Hu na ahelelo hohe ya zwifhao kana zwishumiswa kha vhupo ha mashangohaya a kale , ngeno hu na hoea ya u lugisa na u ita uri zwi vhe kha maimo avhui vhuponi he ha vha hu ha vhatshena fhedzi kale  . 
Masheleni a fhiraho R6 biḽioni a ḓo shumisiwa kha u pulanela ḓorobo dza 13 , kha u dzhenisa na u shumisa sisiṱeme yo ṱanganelanaho ya vhuendi ha nnyi na nnyi vhukati ha uno ṅwaha wa muvhalelano . 
Kha miṱa ine wa wana hu tshi khou shuma muthu muthihi u wana zwi tshi konḓa . 
Nga murahu ha dzilafho ḽi shumisaho zwithu zwi tshilaho lafha , u vha hone ha muṋo munzhi zwi anzela u thivhela malaṱwa kha mupo  . 
Hu na maṅwe madzina a bugu a 200 000 a re ḽaiburari , hu tshi katelwa rekhodo dza mathomo dza ndeme dza Afurika Tshipembe na Afurika . 
Nga nnṱha ha tshitengeledzi tsha fhasi hune ha vha vhukati ha Tshiṱangu tsha Lushaka huna luvha ḽa protea . 
Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhana wa Vhuvhili , 2015 ( tshiteṅwa 76 tsha Mulayotibe)-ndivho yawo ndi u vhona uri vhana vhoṱhe vha ḓiphina nga tshumelo na mbuelo dzo sedzaho kha u tshimbidza u kona u swikelela ndondolo ya matshilisano na tsireledzo na u sika sisiteme ya matshilisano ya vhulondavhathu ya khwiṋe . 
Ro sedza kha zwo ṱalutshedzwaho afho nṱha , muthu u a kona u zwi vhona uri hu na u kanganyisea kha kushumisele kwa maipfi  . 
Nyelekanyo dza khumbelo idzo dzi tea u itwa nga kha muhanga wa ndayotewa  . 
Pfanelo ya ṱho ḓisiso i vha mulayoni ṅwaha miṱanu . 
Musi ni tshi vhala mbalo ya zwithu , a i kwamei nga vhuhulwaneha tshithu kana hu ne tsha vha honekana nga uri ndi zwa lushaka luthihi . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha u ṱola Tshumelo dza Vhudavhidzani  . 
U shumana na tshikhala itshi , hu na tshumisano na mihasho ya sekithara na nyendedzi dzo bveledzwaho kha kusedzele kwa thagethe dza masia manzhi u itela u tikedza masipala u fhindula khaedu  . 
Hu na u elana vhukati ha Milayo ya Vhupulani na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala  . 
Tshivhilinge ndi mugudi wa gireidi 9 Sekondari ya Tsharivhone  . 
GCIS a i nga vhi na vhuḓ ifhinduleli , musi ho sedzwa ndima dza 43 na 43 dza mulayo u vhidzwaho Electronic Communications and Transactions Act 25 wa 2002 , malugana na tsinyo kana ndodzwo ifhio kana ifhio ine ya ḓ o vhangwa nga tshumiso kana u sa kona u shumisa website iyi kana tshumelo kana zwire ngomu na zwe zwa waniwa nga tshumiso ya website  . 
Hezwi zwi khou itiswa ngauri u shandukisa nḓisedzo ya tshumelo Afrika Tshipembe hu ḓo haṱulwa nga nḓila nthihi i re nṱha ha dzoṱhe : vhukoni kha nḓisedzo ya tshumelo hu swikelaho ṱhoḓea dza mutheo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe  . 
Vha ḓo fhaṱa kha zwikili zwo bveledzwaho kha Vhuimo ha Muteo u isa phanḓa nyambedzano , u amba na mikumedza mipfufhi ya oraḽa zwi sa imiho . 
CDWs dzi shuma sa muratho vhukati ha muvhuso na vhadzulapo nahone vha fanela u shumisana na vhakhantselara na Komiti dza Wadi  . 
Vhagudi vha kona u sumba nomboro musi vha tshi vhala . 
Mulayotibe wa Pfanelo u katela pfanelo dza u tshilisana na ikonomi , u fana na pfanelo ya u dzula kha vhupo ha mutakalo wavhuḓi , u kona u swikela vhudzulo havhuḓi , u swikela tshumelo dza ṱhogomelo dza mutakalo na u vha na zwḽiwa na maḓi zwo eḓanaho  . 
Ndi nga mini o ita zwe a ita ? 
Vho vha muṱanganedzi wa Oda ya Vhushumisani ya OR Tambo ya Musuku , ine ya vha khuliso khulwane ine Afrika Tshipembe ḽa ṋetshedza vhathu vha mashango a nnḓa . 
U fhindula mbudziso nga ha data ya zwifanyiso . 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuṋa , ndi ndivhanyiso ya mbekanyamaitele  . 
Zwikolo zwi fanela u vha na vhuṱanzi uri rekhodo ya vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini i khou vhulungwa , na uri mivhigo i khou rumelwa kha zwiimiswa zwo teaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Vunḓu  . 
Tsumbo 2 : Dokotela wa zwa mishonga o tholiwaho kha sibadela tsha Muvhuso , ho ngo tendelwa u ita mushumo wa thungo , une a wana mbadelo kha sedzhari ya mun(we muthu , sa khonani , a tshi khou shumisa na mishonga na zwishumiswa zwa Muvhuso , nga nnd(a ha u wana thendelo u bva kha T(hoho ya Muhasho  . 
Zwi tou pfala uri zwivhumbeo zwi nga si ḓadze siaṱari ḽoṱhe sa zwe zwa sumbedzwa afho fhasi . 
Ri ḓo dovha ra bvelaphanḓa na mushumo washu wa u bveledza vhatsila na dziphurofeshinaḽa nga kha mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhukoni ha phurofeshinaḽa na mushumo yo vhiluledzwaho  . 
U ita khumbelo ya u hana uri muthu a ṋewe pfanelo ya mumedzi wa zwimela : R4 500 ndingo i ṅwe na iṅwe nga- ( a ) vhidza muthu muṅwe na muṅwe u ḓa phanḓa hayo u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a khwaṱhisedza na u bvisa maṅwalo ; ( b ) ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa a ( tshi ) ṋee muvhigo khayo ; ( c ) u kombetshedzwa , hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka kana milayo na ndaela , muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya ( a ) kana ( b ) ; na ( d ) u ṱanganedza phethishini , vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga vhathu vhaṅwe na vhaṅwe vha re na dzangalelo kana zwiimiswa zwi re na dzangalelo  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho shela mulenzhe kha Komiti ya Vhuimo ha Nṱha , ye ya amba na u sedzulusa vhuḓidini ha u wana thandululo dza tshifhinga tshilapfu kha khakhathi dzire Libya . 
Vhuthihi nga vhu nge ha guma ḽa ṋotshi 10 Ndivho na mbilu zwi vhe zwithihi 11 Ni si kuḓane sa ṋanga dza kholomo nga tshaṋu 12 Musi khaedu i thavha ni si dzhenwe nga ṋowagudu badela ndaṱiso , u lifhiswa na muthelo wo vhusimamilayo ha vunḓḓu ḽeneḽo  . 
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani ya nnyi na nnyi dzi tea u vusuludzelwa ḽaisentsi ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Mulayotibe wa Pfanelo 23 . 
U wana akhaunthu ya email kha vha ḓadze fomo ine shengedzwa kana u tambula nga mafuvhalo  . 
I ya zwi ḓivha uri ho no vulwa miṅwe milandu , na uri mapholisa vha khou ita ṱhoḓisiso dzo teaho . 
Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso . 
Nṱha ha phurothiya , hu na tshiṋoni tsha ṱhame tshi na phapha dzo imelaho nṱha , na ḓuvha ḽi tshi bva  . 
Khabinethe yo dovha ya dzhiela nṱha u tholwa ha vhaimeli u bva kha Muhasho wa Vhupileli , Khoro ya Saintsi na zwa Ṱsedzuluso ya Nḓowetshumo CSIR na Muhasho wa Vhushaka ha Dzitshaka na Vhushumisani u bva nga dzi 24 Fulwi 2013 u swika nga dzi 24 Fulwi 2015 . 
Vha shumise nḓila dzi re na mutakalo dza u langa mutsiko sa nyonyoloso , u femela ngomu na u eḓela lwo linganaho . 
Hu dovha ha vha na Tshiladzi kana Tshimand(a  . 
Vhagudi vha ḓo shuma nga phetheni dzi wanalaho kha vhupo , kha zwine ra ṱangana nazwo matshiloni ashu a ḓuvha na ḓuvha na kha vhufa ha mvelele u bva Gireidi ya 1 u swika kha Gireidi ya 6 . 
Khwiniso iyi ya Mulayo wa Vhuendi ha Shangoni wa Lushaka wa 2009 i ḓo isa phanḓa maitele a u lugisa na u fhatulula sisiteme ya vhuendi ha shangoni ha lushaka . 
Zwi a takadza vhukuma uri ri khou lingedza u rengisa tshumelo dza muvhuso na u fhelisa mikano ya muvhuso kha vhudavhidzani nga mitshini , hafhu , vhunga Vho Bill vho sumbedza zwavhuḓi , hu na ṱhoḓea ya u dzhenelela ha muvhuso nga maanḓa kha thikhedzo ya vhugudisi kha vhuimo hoṱhe ha ikonomi ya mafhungo na ṱhoḓisiso na mveledziso kha ikonomi ya mafhugo arali ri sa khou ṱoḓa u dzula ro ḓisendeka kha thekhinoḽodzhi ya vhaṅwe kha sekithara ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo  . 
U fhelisa ndozwo ya maḓi , Muhasho wa Maḓi na Vhuthatshili wo thoma mbekanyamushumo ya u pfumbudza vhaswa vha linganaho 15 000 sa vhatsila  . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda . 
Nndwa yo vha vhukati ha Bele na Mashila  . 
Vhadededzi kha vha sike adzhenda ya muṱangano wa komiti khumbulelwa vha ite uri vhagudi vha ṅwale zwine vha humbula uri zwo vha zwi tshi ḓo vha zwi maambiwa a muṱangano uyo vha tshi khou tevhela ṱhoho dzi re kha adzhenda iyo . 
Ro wana tsumbo nnzhi dze khadzo tshumiso i bveledzaho ya pulane dza zwa dzinnḓu , sa tsumbo , dzi nga sia vhathu vhanzhi vha si na dzinnḓu nga ṅwambo wa tshivhalo tshi no khou engedzea  . 
Lavhelela uri mbekanyamishumo dzothe dzi do shuma nga ndila i fanaho-ngeletshedzo dzi tea u vha na tshikhala tsha u tendela uri hu vhe na u fana , milayo i fanaho , na thekhinolodzhi i fanaho . 
Luṱa 3 lu lwela u vhona uri zwi kwama hani shango u ṱanganedza Thendelano . 
Ndi ḓo , naho zwo ralo , nea tsumbo hafhu u bvisela khagala nḓila ine mvelaphanḓa ye ra i ita khathihi na khaedu dzine ra ṱangana nadzo  . 
Komiti dza Buthano ḽa Lushaka dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka . 
Fhedzi kha maṅwe mashango vha nga tea u badelela dziṅwe tshumelo  . 
Musi muḓuhulu wa muraḓo o valelwa sibadela o mu ṋetshedza khoudu ya vhuunḓiwa ya ṅwana wawe . 
Nḓivhadzo ya ṱalutshedza kha bammbiri ḽa mafhungo uri dzangano kana sekithara ( ya sumbedzisa na dzisekithara ) i nga rumela vhanangiwa kha khoro yapo  . 
Dziṅwe khethekanyo dza rekhodo dzi dzula dzi hone muthu a songo thoma a ita khumbelo nga kha maitele a PAIA zwi tshi ya nga mbetshelo dza tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha mulayo  . 
Maga a u thusa vhapondiwa u wana iṅwe nḓila ya thikhedzo na one a a ṱoḓea  . 
Arali zwi tshi konadzea vha songo shumisa mavu o faranaho kana a magwada u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo tewaho kha mulayotewa kana mulayo wa vhusimamilayo  . 
Maitele a mvetomveto ya mugaganyagwama a ḓo thoma hu si kale nahone ro dzhia tsheo ya uri a ri nga ḓivaleli kha vhuṱali ho wanalaho kale  . 
Jacob o vha a tshi ita zwa mugidimo wa thimu khathihi na u ḓigudisa u raha bola a sa neti . 
Nḓisedzo dzo katelwaho dzi nga dovhololwa kha miṅwe milayo yo fhambanaho  . 
U vhambedza na u tevhekanya vhunzhi ha tshiluḓi ngomu ( voḽumu)ha zwifaredzi zwivhili zwo vhewaho tsini na tsini . 
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱo ḓeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta  . 
Zwenezwo , zwine ra tea u ita ndi u guda , u guda na u guda uri ri dzule ro khwaṱha  . 
Kholera ndi vhulwadze vhune muthu a vhu wana nga u nwa madi na u la zwiliwa zwine zwa vha na tshitshili tsha kholera  . 
U ela nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo a hu tei u dzhiwa sa zwa fhasi kha u ela nga zwa ndinganelo . 
Onkholodzhi ya GEMS kha 0861 00 4367  . 
U fhumula zwi thusa vhulwadze uri vhu phaḓalale , u engedza u ṱhuphea na u thivhela kereke kha u ṱanḓavhudza nḓila dzi shumaho dza thuso kha avho vha re na ṱhoḓea  . 
Naho zwo ralo , sa zwe zwithu zwa imisa zwone , zwi dzula zwi si khagala uri maitele a pfananyo na ṱhanganelano a ḓo langwa hani kha madzingu  . 
Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka  . 
Nzudzanyo dza u khwaṱhisedza thendelo dzo itwa nahone hu na u sa dzhia sia na u lingana kha u kovhekana mbuelo ? 
Vhudzisani uri maitimatikedzi a re na tshivhumbeo ( ṱhireke ya ṱaḓa ) o vhumbwa a tshi bva ngafhi . 
Kha tsumbo iyi , muṅwali u bula zwiitisi zwa nyito a dovha a amba ngadzo a tshi itela u tikedza kuhumbulele kwawe . 
Ofisi ya zwa badani i ṋekedza ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi . 
Khethekanyo ya ( d ) ya Mulayo i ri ndi vhutshinyi arali muthu- a ṱanziela uri u a ḓivha nga ha vhuloi , kana u shumisa ṱhangu , na u eletshedza muthu muṅwe na muṅwe uri hu lowiswa hani , vhaisa kana huvhadza muṅwe muthu kana tshithu , kana u fha muṅwe muthu zwi kwamaho maitakhole a zwa vhuloi  . 
Vha fanela u dzhia ḽaisentsi ya u reila yavho ngei DLTC he vha ita hone khumbelo . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a nanga u sa tevhedza Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS , a ṱoḓa u isa mbilaelo thwii kha Regisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho , GEMS i ḓo isa mafhungo oṱhe a ṱoḓeaho kha Regisiṱara . 
U dzudzanya hu ṱoḓeaho , fhedzi , ndi huṱuku na uri hu nga tandululwa nga nḓila yo leluwaho nga maanḓa  . 
Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo  . 
Vhana vha ṱangana na mitsiko mihulwane , tshifhinga tshoṱhe nahone fhethu hoṱhe , na uri vha fanela u zwi ḓivha uri vha na thikhedzo u bva kha vhathu vha re na vhulondo , vhane vha nga kwamiwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Hezwi zwi ḓo rangelwa nga Ḓuvha ḽa Vhanna ḽa Dzitshakatshaka nga Swondaha , nga ḽa 19 Lara 2017 , ine ya vha khuwelelo kha vhanna ya u shela mulenzhe kha u fhaṱa tshitshavha tsho tsireledzeaho tsha dovha tsha vhofhana . 
U ita nyito dza misi yoṱhe na nyito dza mitambo ya musi vhagudi vho vhofholowa ya ngomu nḓuni na nnḓa sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo ya 2 . 
Tangedzelani maiti ane a vha kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Saizwi hu na mbudziso tharu fhedzi , zwiṅwe zwigwada zwi ḓo ṋewa mbudziso dzi fanaho  . 
Zwine ra sedza khazwo ndi u ṋekedza vhone u swikelela ndondolo ya mutakalo ya maṱhakheni ine ya si ḓure  . 
Ndondolo ya zwa vhuongi hayani nga murahu ha muaro sa zwi imelaho u valelwa sibadela zwino i a katelwa  . 
Nga nṱha ha izwo ha vha na R900 biḽioni ya mugaganyagwama wa themamveledziso . 
U dzhenelela hu ḓo vha nga kha thendelano ya vhoṱhe , mvelelo dza ambedzaniwa , na komiti ya mulalo a i nga ḓo vha na maanḓa a mutsiko na u sa vha na iṅwe mbumbo ya vhulaedzwa  . 
Nga yeneyo nḓila , zwibveledzwa zwa u ṅwala zwine vhagudi vha ḓo ṅwala zwi ḓo dzhenisa zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo . 
Ri ḓo dovha ra gudisa vhashumeli vha zwa mutakalo vha fhiraho 3 000 , nahone vha ḓo gudiswa kulangele kwa uvhu vhulwadze na u vhona uri vhalwadze vhoṱhe vha Lufhia vho farwaho nga tshitshili tshi sa pfi mushonga ( multi-drug resistant na extreme drug resistant ) vha a lafhiwa . 
Zwiga zwa u vhala zwa tshipitshi tsho livhaho na tshi so ngo livhaho ( ndovhololo ) Dzilafho ha vhukhakhi ha girama nga murahu ha mushumo wa vhagudi wa u ṅwala Ḓivhaipfi : u wana zwine maipfi a amba zwone kha u vhala-ḓivhaipfi . 
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda kana ofisi ya vhuponi havho i sainiwe kana u gandiwa tshiṱempe tsha tshiofisi . 
Malwadze a u daha a ita uri hedzi tsinga dza malofha dzi sekene  . 
Izwi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a dadze kana a nwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipida tsha fomo dza khumbelo  . 
Ndi tama u dovha nda livhuwa vhadzulapo vhoṱhe kha u konḓelela havho kha tshino tshifhinga tsha thaidzo  . 
Khoro ya ta . 
Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne ( Berne Convention ) Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe . 
Ri ḓo bvelela ro khwatha nahone ro farana vhukuma , ngoho kha muano washu , hu si ndavha uri ri wela nga fhasi ha dzangano ḽifhio ḽa poḽotiki , ri vhathu vhathihi na vhuyo vhuthihi - ro ḓilugisela u ṱavhanyisa tshanduko dze ra ri dzi thoma nga 1994  . 
Uyu muthu u tea u vha mushumi wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe musi hu tshi khou pulaniwa , fhedzi-ha a nga kha ḓi vha wa tshifhinganyana musi hu tshi thoma u shumiswa pulane , na kha mimasipala miṱuku  . 
Hune ra vha na muvhuso wa ḓorobo i re na vhukoni na milayo i sa konḓesi , kuvhusele kwavhuḓi na u sa vha na zwiito zwa vhuaḓa  . 
U thivhelwa nga ndila i sa pfali u wana masheleni na zwishumiswa zwa masheleni zwine mualuwa a tea u ya khazwo  . 
Vhukati ha mbalosia mbili dziṅwe na dziṅwe hu na nomboro i sa fheli ya nomboro dzi kovhiwaho nga mbalosia , zwenezwo a zwi konadzei u dzi vhea kha mutevhe dzoṱhe  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Milayo yo Fhelaho ya Vhudavhidzani ha Dziṱhingo ha Mbumbano ya Dzitshaka ( ITU ) ya Khoniferentsi ya Plenipotentiary ya Guadalajara 2010Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa u ya nga Tshiteṅwa 231(2) tsha Ndayotewa  . 
U isa phanḓa na u fhata ḓivhaipfi kha luambo lwo doweleaho na kha nyambedzano . 
Mveledziso kha mashumele a mimasipala i ḓo khwinisa nzulele ya kutshilele kwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vhane vha ḓitika nga mimasipala i shumaho zwavhuḓi i tshi itela u vha tsumbo kha vhutshilo vhu ṱhonifheaho . 
Arali vha khou ṱoḓa mushonga wa nyimele dzi sa fholi ( sa tsumbo , mutsiko wa nṱha wa malofha ) u nga iswa na mushonga wavho wa HIV . 
Naa izwi zwi elana hani na khwaṱhisedzo yo topolwaho na u konadzea ha zwithu ? 
Nga u tou angaredza , khethekanyo dzi kwama afho hune khothe yone u sa waniwa mulandu  . 
Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa  . 
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u ṋea muhanga wa u bveledza tshumelo i re na ndingano , i swikeleleaho nahone yo khwaṱhaho kha vhashumi na vhathu vha re vhuponi ha Phalamennde . 
Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo . 
Mirado ya Vhashumi vha Ofisi ya Public Service Commission vho tikedza siani la tsenguluso na u talatadza zwidodombedzwa zwo livhisaho kha khunyeledzo ya mushumo uyu  . 
Masipala u nga vha humbela uri vha ḓise zwiṅwe zwidodombedzwa . 
Arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo rumela khumbelo yavho kha Minista . 
Themamveledziso , vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni  . 
Ngangoho tshenzhelo yanga yoṱhe ya mmbi dza tsireledzo , u bva kha khethekanyo ya tshipholisa yo vha izwo zwoṱhe , vhashengedzi vhanga vha vhuṋe na vhashengedzi vha vhaṅwe vho ita mushumo wavho vhe kha zwiambaro zwazwo  . 
Ri ṱanganedza tsheo dzo dzhiwaho nga Ṱhoho dza Mivhuso dza Goa BRICS dza u thoma Zhendedzi ḽa Phimo ya BRICS uri ri kone u thusana kha u ṱola nḓila dzashu dza ikonomi  . 
Pfanelo ( muhumbuloni wavho , dzi vhonalaho ) dzo khwaṱhisedzwa zwiṱuku nga nyimele ya mvelele , na u ṋewa tshikhala tsha nṱha fhasi vhukati ha zwitshavha zwivhili , vhuvhili hazwo zwo fhambana tshoṱhe  . 
Ro thoma komiti ya u thivhela vhugevhenga ya vundu ye ya ḓisa mvelelo dza vhuḓi nga maanḓa  . 
Ndi ngazwo zwi zwa ndeme u thoma u sedzulusa arali muthu a tshi nga phasa pfunzo sa rasaintsi kha nthihi ya mabuḓo a mushumo . 
Zwi tshi ṱumana na themendelo dzi re afho nṱha , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i ya phanḓa ya dzinginya uri hu vhe na tshanduko kha vhurangaphanḓa ha sialala u itela uri zwiimiswa zwa sialala zwi dzhiele nṱha u lingana ha mbeu na u ṱuṱuwedza u lingana ha mbeu  . 
Ri muvhuso u londaho  . 
Ndi mbudzi ifhio ye Rudzani a wana i siho ? 
Kha nyambo yanga madekwana aya , ndi ṱoḓa u humbula na vhone nga ha pfanelo dza vhathu nga u vhudzisa mbudziso tharu : Pfanelo dza vhathu dzi bva ngafhi ? 
Vha tea u vhona uri vho dzhia dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muṱoḓisisi , na uri vha dzule vha tshi mu kwama . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea kha ḽikumedzwa nga u bviswa ha uyo Muhaṱuli , iyo thendelano i tea u vha yo tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yoṱhe  . 
Ngoho ya matshilele a vhathu vha hashu ndi yeneneyi ine nda khou tou bva u i ṱalutshedza  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni . 
Ngauralo , nga kuitele ku langwaho , riṋe ofisini khulwane ri na ndango kha maitele aya  . 
Ndi zwa ndeme u ṋea vhagudi thevhekana ya nomboro nga nḓila dzo fhambanaho . 
Hoyu Mulayo une wa khou ḓisa sisiṱeme i no fana ya ndaulo ya tshitshavha kha matavhi oṱhe a muvhuso vhuraru hao u itela u alusa na u ombedzela ndeme na maitele a langaho ndaulo ya tshitshavha u ya nga tshiteṅwa 195 tsha Mulayotewa . 
Vhatsimbidzi vha CBP vha tea u shuma na u pulana na mukhanteḽara kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa phurosese  . 
Thouni  . 
Hafha hu khou ambiwa zwithu kana nyito dzine dza fanela u itwa kiḽasini ngeno dzi sa ḓo rekhodiwa lwa tshiofisi . 
Mbuno dza uri ndi ngani masiapala u this khetha u ita izwi ndi uri miṅwe mimasipala , madzangano ( NGO kana CBO ) kana khamphani dza phuraivethe dzi nga vha dzi na zwiko na zwikili zwa ndangulo zwa khwiṋe zwa u ṋetshedza tshumelo  . 
Ambani uri muanewa muhulwane ndi nnyi nauri puloto ndi ifhio . 
Ndi athikiḽi ya gurannḓa kana ya magazini ine ya ṱahisa vhupfiwa ha mudzudzanyi kana muanḓadzi wa magazini kana wa gurannḓa yeneyo . 
Musi musidzana o hula o ralo vhabebi vhawe vha mu suma mukomani , mukoma a tshimbidza mafhungo a isa ha nematei uri musidzana onoyo a kone uya vhan(weni  . 
Tshe havha masekhurithi vha thoma u shuma ndi hone thundu i tshi kho tou tsweswa  . 
Tsha u thoma , nga u fhungudza u dzhena ngomu na tsha vhuvhili , nga u bvisela nnḓa vha re khothoni  . 
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu nga ha pfanelo dzavho na zwinwe zwo fhambanaho zwine zwa vha hone  . 
Izwi zwi amba uri vha fanela u bvisela khagala nga vhuḓalo muhumbulo muhulwane wa u shumisa tshiko , nḓila ya u kuvhanganya , na mvelelo dzine dza khou lavhelelwa dza ṱhoḓisiso  . 
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi . 
Ngauralo , ri tea u sa lindela u swika vhathu vha tshi tendelana na riṋe kha tshipiḓa tshinwe na tshinwe tsha dokotirini vha sa athu vha na u ḓiimisela u vha dzhiela nṱha sa Vhakhiresite na u vha ṱanganedza u vha miraḓo na riṋe  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya rekhodo dzine dza dzhielwa nṱha kha mveledziso ya mtshimbidzele a mulayo  . 
Muvhuḓa u thuswa nga nḓevhe dzayo dzi no kona u pfa zwithu zwi re matungo oṱhe . 
Vhudzani khonani yaṋu uri ni Kha ri ambe kona u vhona mini kha tshiṅwe na tshiṅwe . 
Zwa vhuvhambadzi . 
Sa nḓila ya u khunyeledza , ndi tama u sedza zwiṱuku kha zwiṅwe zwivhumbeo zwa ṱhoḓisiso zwi re zwa ndeme u itela ṱhoḓisiso dza nnyi na nnyi  . 
Tshimange tsho pandamedza mmbwa  . 
Gundo iḽi a ḽi tou vha ḽa vhuḓi fhedzi kha Sundowns , ḽi ḓo vhuedza na bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe yoṱhe . 
Izwi zwo ambiwa hafhu nga hazwo kha Ndima ya 4  . 
Sa izwi masipala u na mafhungo maṱuku nga ha vhadzulapo vha masipala , ho bveledzwa thandela ya u kuvhanganya mafhungo uri masipala u vhe na kuhumbulele kwa khwiṋe kwa uri ndi mahaya manngana ane a fanela u ṋetshedzwa maḓi na muḓagasi na uri ndi ṱhoḓea dzifhio dza tshumelo dzine dza ṱoḓea  . 
Maanea a disikhesivi ha dzhii sia nahone a na ndivho ya u ṋea kuvhonele kwo linganelaho kha masia oṱhe a u ṱaṱisana  . 
Mihasho ya muvhuso ine dza vhiga khayo , i ḓo dzudzanya adzhenda na u ṱalusa thandela dza ndeme dzine dza ḓo shumiwa nga khamphani dzi langwaho nga Muvhuso , lwa tshifhinga tsho tiwaho  . 
Tshithu tshithihi tshine tsha fana vhukati ha zwitshavha zwa Vhukovhela na zwitshavha zwa Afrika ndi tsha uri naa musalauno lutendo na maitele a vhuloi zwi kha ḓi vha hone naa . 
Sisiteme ya u khouda ya lushaka - Sisiteme ya maimo a lushaka ya khoudu ya vhukoni u vhiga nga mvelephanḓa ya mugudi . 
Zwa zwino , kha vha swaye na u kala u itela mafasiṱere kha zwipiḓa zwa matungo  . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho na dzo swikaho u lenga dzi nga shumiwe nadzo . 
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa vhukati ha ṅwaha u tea u itwa u ya mafheleloni a themo ya vhuvhili . 
U ṱalusa zwine maipfi a amba zwone na vhuṱumani hao na maipfi a no fana nao hu tshi shumiswa lushaka lwa mudzi , mutshila na thangi . 
Muvhigo u dovha hafhu wa isa phanḓa u bvisela khagala vhurangeli ho dzhiwaho u dzivhulusa vhathu nga ha vhugevhenga uvhu . 
Vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha vha ṱoḓa kiḽiniki i tshi fhaṱiwa hu re na mikhukhu minzhi , saizwi vhadzulapo vha afho fhethu vha si na tshelede ya u namela vha tshi ya sibadela na kha dziṅwe kiḽiniki dzire kule  . 
Nga murahu ha u vhumbwa ha Yuniyoni nga 1910 , ho ḓo engedzwa Nnḓu ya Buthano  . 
Kha imeli yanu livhuhani khonani yanu kha zwe a diimisela u ni thusa ngazwo  . 
Musi maga a thekhinoḽodzhi ane ra khou a ṱanganedza hu si na zwiṅwe , nga ngoho a ḓo vhona vhathu sa zwine vha ṱoḓa u kana vha tshi pfuka mikano yashu zwa vhukuma , avho vha pfukaho mikano yashu zwi siho mulayoni vha ḓo farwa hu si na zwiṅwe  . 
U ḓivhadza vhuimo na zwikhala U gidimela kha masia o fhambanaho vha sa kuḓani vha tshi shumisa zwikhala zwoṱhe zwi re hone Zwivhumbeo zwo fhambanaho : Tshitendeledzi , ṱhofundeina , daimane U fhufha nga nṱha vha dzhena nga fhasi ha tshithu , u kokovha , u ṋamela , u fhufha , nz . 
NAA ZWINUNGO ZWI SHUMA HANI ? 
Vha kwame mavhengele a re na vhukoni hu tshee na tshifhinga malugana na u ita idzi ndugiselo . 
Ndi khou amba idzwi nga ṅwambo wa uri huna vhaṅwe vho thomaho hafhu u vhudzisa uri ri ḓo kona sa shango naa u fara mitambo iyi . 
Arali mutheo uyu wa sa vha hone zwi a kona uri vhulimi ho itikaho nga hohe vhu bvelele  . 
Muvhuso wo farwa nga mafhungo haya nahone a u nga timatimi u ita nga maanḓa u fhelisa vhuṱungu hohu . 
Khaṱhululo ya nga ngomu lutamo lwa u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe u ya nga PAIA sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya vhu 10 . 
Izwi zwi amba uri , u d(ibadekanya na Ndayotewa , mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso u tea u khwat ( hisa uri matshimbidzele na mihumbulo ine ya swikelelwa yo d(isendeka kha zwiitisi zwine zwa pfadza , u itela uri zwiitisi zwenezwo zwi nga dovha zwa shumiswa kha vhan(we vhane vha nga kwamea  . 
Komiti ya Wadi ndi mini ? 
Mishumo miswa yo sikwaho hafhu i katela vhathu vhavhili vha re na vhuholefhali na vhagudi vhararu  . 
Naa muofisi wa mapholisa u tea u ita mini a tshi khou vhona hu tshi khou pfukiwa pfanelo dza vhuthu ? 
Vho sia tshikhala tshihulwane kha nndwa ine ya kha ḓi bvela phanḓa ya u ḓisa tshitshavha tshi linganaho hune vhadzulapo vhoṱhe vha ḓiphina nga mbofholowo , pfanelo na zwikhala zwi linganaho . 
U ṱun ḓa khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi , vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi , ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa . 
U fhaladzwa ha Buthano ḽa Lushaka phanḓa ha musi tshifhinga tshaḽo tsha u shuma tshi tshi fhela 50  . 
Khomishini i ombedzela iyi phambano , sa izwi zwi na ndeme u pfesesa nḓila dza u shumana na mafhungo a vhuloi  . 
Naho u tshi katela vhukuma , muhanga wo vha u sa tou dzula wo tiwa , zwe zwa vha zwi si zwithu zwivhi : wo thivhela zwihulwane vhuḓikumedzeli ho khwaṱhaho kha vhurangeli ha mbekanyamaitele ya nḓowetshumo , sa tsumbo  . 
Ro ḓivhadzwa uri vhaṅwe vha vhaimbi vha a kungiwa uri vha songo dzhoina madzangano a kuvhanganyaho sa afha vha tshi ofha uri vhushaka vhu re hone na dzikhamphani dza u rekhoda vhu nga lemedzwa  . 
Maano aya a tshimbilelana na NDP na Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati wa 2014-2019 . 
Lavhelesani mafhungo aya mavhili a no bva Talelani mibvumo ye ya dovhololwa . 
Ro ita nḓowenḓowe u linga u ḓilugisela hashu kha vhunzhi ha madzingu  . 
Ngauralo Fulo ḽa u Guda na u Gudisa ha Ndeme ḽi ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe na madzangano u hwala vhuḓifhinduleli ha u khwinisa pfunzo ya ndeme . 
Vhagudi vha tea u ḓivha uri ndi zwa ndeme u thoma nga u vhala ṱhoho ya girafu , uri vha ḓivhe uri data i khou amba nga ha mini . 
Vunḓu ḽa Devhula 8 . 
Vha fanela u shumisa mihumbulo tshifhinga tshot ( he vha dovha vha zwima nd(ila dza u t ( avhanya nahone dza khwine u kona u n(etshedza mvelelo kana tshumelo dza khwine  . 
Miraḓo ya vha Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe na vhone vha wanala hanefha vhuponi ha Phalamennde  . 
A sumbedza vhuḓifhinduleli ha muvhuso ha u shandukisa kana u lulamisa mvelelo dza khethululo , hune vhadzulapo vhoṱhe vha ḓipfa vha tshipiḓa tsha shango na mbekanyamushumo dzaḽo  . 
Kha Vhuimo ha Fhasi hu na mbekanyamushumo dza u guda tharu : Ḽiteresi , Mbalo na Vhutsila ha Vhutshilo . 
Kha vha tsireledze vhutshilo ha n(wana wavho ! 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u sumbedza uri ndi nnyi ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo ya u sa tevhedza konṱiraka ine ya khou itwa khothe kana nga vhulamukanyi  . 
Khorotshitumbe ya Vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu , sa Ṱhoho ya khoro na Miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu . 
U dzhenisa khoso dza tshipeshala dza u gudisa dza CBNRM kha mbekanyamishumo dza vhugudisi ha muhasho na ha muvhuso wapo  . 
Mbuelo idzi dzi katela u bvisela khagala ha ndeme , u engedza tsivhudzo , na u gonya ha tshivhalo tsha vhaendelamashango  . 
Nḓila iyi ya u ḓadzwa ha dzilogofureme i vhonala i tshi nga i a konḓa , fhedzi dzi ṋea nḓivho ya ndeme nahone kutshimbedzele ndi kwa ndeme , hu si kha u bvelela ha thandela fhedzi , fhedzi na u fhaṱa kushumele ku sa nyeṱhi na u guda kha avho vho dzhenelaho mushumo uyu  . 
Muṅwalisi u wana vhupfiwa ha tshitshavha nga tshifhinga tsho tendelwaho tsha u ṱahisa vhupfiwa . 
Goloi yo fhedzaho miṅwaha miṋa i sina ḽaisentsi ya badani i ḓo thuthiwa kha mutevhe wa goloi dzine dza vha badani . 
Arali ho no di vha na dzangano lo khwathaho line la nga ita izwi-u fana na Development Trust-vha nga shumisa lone  . 
Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei , zwi amba uri vhagudi vha nga kha ḓi vha na luambo lwa hayani lu fhiraho luthihi . 
Tsumbo idzi dzo dovha dza livhanywa na ṱhoḓea dza Tshitatamende tsha Kharikhulamu ya Lushaka Gireidi 1-12 ( TKL ) , mbetshelwa ya Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha kharikhuḽamu na u linga ( TPTLM ) zwine zwa vha zwa gireidi yeneyo na purotokholo ya u linga ya lushaka . 
U ṋea vhagudi bammbiri ḽi re na tshifanyiso tsha mutukana kana musidzana nga nṱha ha siaṱari ḽa bammbiri ḽa mugudi muṅwe na muṅwe . 
Tsheo ya khoro i fanela u itwa nga nḓila ya u khetha lwa demokirasi , u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli  . 
Ndila dza vhulimi ha khwine na ndangulo ya zwipuka na vhureakhovhe zwi nga bveledza zwiliwa zwinzhi zwa mutakalo wavhudi . 
Zwisumbi zwi tea u tshimbilelana na mushumo , zwi vhe zwi linganaho , zwo khetheaho , zwine zwa kalea , zwi sa ḓuresiho nahone zwi wanale  . 
Vha nga wana thuso u bva kha muvhuso arali vha tshi khou tshila nga fhasi ha tsiku i shushaho  . 
U ya nga khethekanyo ya 21A ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema , Minisita u na maanda nga murahu ha u kwamana na khoro ya tshitshavha yo thomiwaho u ya nga khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa Khoro dza Tshitshavha 125 wa 1977 u ifha maanda a mafhungo a kutshilele kana vhugevhenga a fanaho na o fhiwaho khosi kana nduna ya nga khethekanyo 12 na 20 ya Mulayo wa vhu 38 wa 1927 kha muthu Murema u ya nga vhupo kana tshipida tsha vhupo ha khoro i kwameaho sa zwine zwa nga vhewa nga Minisita  . 
Ri muvhuso une wa ṱhogomela , na uri ṱhoḓea dza vhashu ri dzi dzhiela nṱha  . 
Kha nwedzi wa Phando 2000 mudzulatshidulo wa Khoro na Vhaimeli vha bvaho kha Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi vho dzhenela khonferentsi ya vhege mbili ya Tshigwada tsha Vhadivhi vha Tshaka dzo Tanganelanaho nga ha Madzina a zwa Divhavhupo ( United Nations Group of Experts on Geographical Names ( UNGEGN ) ) ngei New York  . 
Mafhungo ya Afrika Tshipembe hu si kale  . 
Arali vhuponi ha mahayani ho vha hu na ikonomi yo iimisaho , nahone i itaho uri vhathu vha vhe na mishumo , nahone madzulele a songo vha nga nila ye vhathu vha vha tshi khethululwa nga lukanda ; vhuponi ha mahayani ho vha hu sa o vha na vhushayi vhune ha vha hone amusi  . 
U amba nomboro i no ḓa phanḓa na murahu ha nomboro ye na ṋewa . 
Kha nyimele iyi , masia oṱhe o khwaṱhisedza uri vhuṋe ha vhukoni ho bvelelaho ha nyukilia vhu vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha mivhuso i kwameaho  . 
U ita izwi yo zwi livhisa kha zwiko kha hune ha nga vha na konadzeo dza u khwathisedza uri hu vhe na ndambedzo yo teaho , u netiweka na lu ugisela zwiimiswa uri hu kone u swikelwa ndivho ya vhubindudzi  . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo  . 
Zwa zwino vha tea u vha vha tshi vho kona u fhaṱa mutalombalo i so ngo ṅwaliwaho tshithu ine khayo vha nga kona u dzhenisa nomboro ya u thoma na hone vha swika hune vha vhona uri vha nga dzhenisa hani iṅwe u ya kha iṅwe . 
Hu na khadi ine havha hu na vhathu vhavhili vhane vha vha khou rwa thambo ha dzhena muthu muthihi vhukati a khou fhufha thambo iyo  . 
Zwi amba uri , vha tea u humbula uri ndi ḓuvha ḽifhio ḽine nyito dzo randelwaho dza tea u itwa ngaḽo . 
Ubva tshe ṅwaha wa thoma ho no farwa vhazwimi vha tshugulu vha linganaho 206 . 
Vha tea u konanywa na u pfumbudzwa  . 
Kha Vhuimo uvhu vhagudi vha khwaṱhisedza na u hudza vhutsila havho ha u guda na u fhaṱa vhuḓifulufheli na vhueleli kha u shumisa luambo lwa orala . 
Muvhuso u a zwi ḓivha uri vhushai vhu tshe vhunzhi kha tshitshavha tshashu , na tshiimo tsha u sa lingana tshi nṱha vhukuma  . 
Hu na vhagudi vha 46 kha Gireidi 3A na vha 24 kha Gireidi 3B  . 
Ngoma iyi a i dzhenelwi nga Vhakololo sa izwi Lushaka lwa Vhavend(a lu tshi dzhia ngoma iyi sa i sili  . 
NAA U LAFHA HA U LINGEDZA NDI MINI ? 
Hu vhigwa zwithu zwo tumbulwaho zwine muthu a nga zwi ṱanziela na musi e bogisini ḽa khothe . 
U tholwa ha vhashumi vha tsireledzo vha u engedza zwa zwino zwi ḓo livhisa kha u sa vha hone ha mushumo musi ri tshi ya kha tshifhaṱo tshiswa  . 
U lavhelesa U ola zwifanyiso a tshi itela u pfukisa mulaedza wa mafhungo avho vhone vhaṋe . 
Afrika Tshipembe ḽi dovha hafhu u ṱoḓa u pfesesa , u bva kha ICC , uri zwipikwa zwayo ndi zwifhio uya nga Athikili 98 u humbela Muvhuso une u nga si kone zwine zwa vha u pfukwa ha zwipikwa dzitshakatshaka u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara . 
Vhugudisi ndi ngudo dzine dza itwa ho sedzwa mushumo wone uṋe . 
Ri khou hulisa avho vhe vha sa dzhie zwiṱirathedzhi zwa u sa londa zwa kale kha khaedu ntswa , fhedzi kha avho vhe vha kona u futelela vhusiku hoṱhe vha sa neti vha tshi itela uri tshitshavha tshi a ḓivhadzwa nga mveledziso dza shangoni ḽatsho  . 
Thandela dza u Vhulunga mupo- Zwitshavha zwi nga kona u hirisa tshipida tsha shango lavho tsha vhupo ha vhahura ho tsireledzeaho-u fana na vhugalaphuka  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo ṋea mufariwa fomo dzo teaho dza khumbelo . 
Zwitshavha zwi na ndila dzo fhambanaho dza u wana tshelede u bva kha mavu na zwishumiswa  . 
Fhindulani mbudziso idzi ni fhedzise mafhungo . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedziwa ha Muvhuso Wapo : Mulayotibe wa Khwiniso wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 2017 Phalamenndeni . 
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu , i tshi khou shumisa mulayosiṅwa na maṅwe maga , i fanela u langula na u lavhelesa u shumiswa ha nyambo dza tshiofisi  . 
Kha riṋe mushumo uyu ho vha hu ngafhadzo ya ndeme ya uri mivhuso i re na tshihali tsha ṋuklia i ḓo fara nḓila ya nyambedzano nga u fulufhedzea nga maga a bveledzaho a elanaho na ṱhangulapfumo ya ṋuklia  . 
Hu nga shumiswa zwibveledzwa zwiṱuku zwa mafhungo kana mafhungo maṱuku o bviswaho kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo vhalwaho tshifhinga tsha u vhala mugudi e eṱhe . 
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo  . 
Muthusa Muofisiri wa Mafhungo : Mr  . 
Nḓisedzo ya tshumelo ya Masipala na sisiteme dza ndangulo ya kushumele  . 
Tsumbo , arali vhagudi vha tshi khou vhala lushaka lwa zwibveledzwa lu so ngo ḓoweleaho , vha ḓo tea u ita nyito ya u rangela u vhala , u itela u ḓivha mbonalo dza nga nnḓa dza lushaka ulu lwa tshibveledzwa , zwine zwa ḓo sia vha tshi vho zwi konanya na tshenzhemo yavho . 
U itela u tsireledza mutakalo wa vhashumi , hu tea u thoma ha ḓivhiwa zwivhangi zwa khombo mushumoni  . 
Ri khou ya u tshutshisa hani mufumakadzi wa vhukale ha miṅwaha ya 60 ? 
Tshitaela na ndivho dza maambiwa zwi ḓo fhambana zwi tshi bva kha lushaka na ndivho ya tshigwada tshi kwameaho kha nyambedzano na tshitaila tshine tsha shumiswa henefho  . 
Ndi tea u swikisa dzinduvhuwo kha Dzibodo na vhulanguli ha SOE vhe kha mushumo wavho na u shelamulenzhe kha dziforamu dzo fhambanaho dzo thomiwaho nga DPE vho ri tendela roṱhe ri tshi guda . 
Tshumelo idzi dzi wanala ngafhi ? 
Arali zwi tshi ṱoḓea , nahone nga pfano na masipala yo dzhenelaho phurogireme , vhadzheneli vha nga khethekanywa u itela uri muṅwe na muṅwe a vhe na tshifhinga tsha u ḓikonanya na ṱhoḓea dza hune a shuma hone  . 
Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa  . 
Vhalangadzulo kana Vhalanguli vha CBP vha no bva kha mimasipala yo no itaho zwa CBP , vhashumi vha vundu kana tshiṱiriki ndi vhone vhane vha nga ita mukumedzo uyu  . 
Mafhungo ane a tea u dzheniswa kha dziripoto vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe , Phathinara vhoṱhe , vhaimeli vhoṱhe vha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo ya Kapa nga kiḽaba ya vhafumakadzi , munna wawe o mu tevhela o pfa phungo , nangoho a wana e kha zwa vhanna  . 
Uri shango ḽi kone u bvelela kha u lwa na vhugevhenga , khabinethe i humbela tshitshavha uri tshi ḓidzhenise kha u vhiga vhugevhenga na u tikedza foramu dza vhutsireledzi ha tshitshavha sa izwi nndwa ya u lwa na vhugevhenga i tshi ṱoḓa maanḓa a tshitshavha nga u angaredza . 
Lavhelesani tshirendo tsha Mishumo ya Tshifhefho hafhu . 
Lavhelesani ḽemeriki idzi nga vhuronwane ni bule uri zwi tevhelaho ndi ngoho kana a si ngoho . 
Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone . 
U rekhoda nga u tou ṅwala zwe zwa tendelaniwa , vha saina vhoṱhe , zwa kumedzwa thwii kha Foramu ya Vhaimeleli vha IDP  . 
Vhukoni havho khau tandulula khuḓano na vhuambedzani khathihi na tshenzhemo ya shango ḽashu kha izwi , zwi ḓo thuso vhukuma kha u tandulula thaidzo dza mashango aya mavhili . 
Maṅwe maambiwa Ho ṱahiswa fhungo ḽa uri hu tea u vha na ḓuvha ḽine zwithu zwoṱhe zwa tea u vha zwo khunyeledzwa  . 
Vhupfiwa nga vhathu vhu ḓo vha hone Phalamenndeni u bva nga ḽa 2 - 4 Luhuhi 2010  . 
Kha vha vhudzise matambi ane a khou tamba tshipiḓa tsha munna : Vho ḓipfa hani musi vha tshi khou tamba vhuimo uvhu ? 
NEMA i ri mini ? 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho  . 
U engedza kha zwenezwo , fhungo ḽe ra ḽi amba nga ha mitengo yo langwaho , hu i nga vha muḓagasi kana mbadelo dza tshumelo ya lushaka luthihi kana luṅwe , ine ya badeliswa nga koporasi dza muvhuso kana nga zwiimiswa zwa muvhuso na zwiṅwe  . 
Mawanwa nga u angaredza ndi a uri khothe a dzo ngo shumisa mbetshelo dza mulayo muswa kha u shumana na milandu ya vhuloi  . 
Zhendedzi iḽi ndi dzangano ḽo sikiwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dzine vhathu vhaṱuku vha ṱangana nadzo , nahone sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mvelaphanḓa , ḽo itelwa u sika luvhanḓe lwa u sika mishumo , mveledziso ya vhukoni na u pfukiswa ha vhukoni kha vhaswa vha Afurika Tshipembe  . 
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso . 
Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka , na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni  . 
Puloto Hu bvelela mini kha tshiṱori ? 
Iyi tshanduko ya vhuḓipfi yo kalulaho i a khakhisa na mushumoni , tshikoloni , muṱani na kha matshilisano  . 
Malwadze , u kavhiwa na miaro . 
Tshitshavha tshapo tshi ṱuṱuwedza mveledziso na vhuthihi ha tshitshavha kana tshumisano ya tshitshavha  . 
Komiti ya zwa Vhuvhusi na Khombo I khwaṱhisedza uri hu shumiswa vhuvhusi havhuḓi ha bindu kha zwithu zwa Tshikimu nga u khwaṱhisedza uri Tshikimu tshi tevhedza milayo yoṱhe ine ya kwama zwa kushumele  . 
Buthano ḽa lushaka ḽi nga engedza tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i sa fhiriho miraru  . 
Zwisumbi zwa Mveledziso zwo no vha nyanḓadzo ya ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone edishini ya 2012 i nweledza datha ya zwiitei zwa u swika kha tshifhinga tsha vhukati ha ṅwaha wa 2012 . 
Musi nyimele ya ikonomi yo rali ndo sumbedzisa mathomoni , zwi tou vha khagala uri ari nga koni u swikelela tshipikwa tsha nyaluwo yashu nga tshifhinga tshe ra lavhelela . 
Kudzhenelele kwashu ku ḓo langiwa nga dzangalelo na zwihulwane zwa lushaka lwa Afurika Tshipembe , khathihi na u ḓivhofha nga dzingu na dzhango ḽashu . 
Nga murahu ha u nanga khetho dzi konadzeaho , pulane yo nangiwaho kana dzo nangiwaho dzi tea u shumiswa  . 
Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde  . 
Phakhedzhi iyi yo thomiwa kha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho , wa 1998 ( Mulayo wa vhu 131 wa 1998 ) , u khwaṱhisedza uri zwikimu zwa dzilafho zwi songo fhelelwa nga dzimbuelo dza dziṅwe nyimele  . 
Nzudzanyo na mivhala ya fulaga ndi halutshedzo ya mivhala mihulwane ya ivhazwakale ya fulaga ya Afurika Tshipembe , u bva kale u swika zwino  . 
GEP ḽi ḓo shuma ḽi tsini vhukuma na Muhasho wa zwa Vhulimivhufuwi wa Gauteng une wa ḓo thusa nga mihumbulo ya zwa thekhiniki i no bva kha vhoraikonomi vha vhulimivhufuwi  . 
Vho Winnie Mandela vha ṱhonifhiwa nga mulandu wa mishumo yavho kha nndwa yashu ya mbofholowo ye ya shela mulenzhe kha u fhelisa mbekanyamaitele dza u tsikeledza na u ḓisa demokirasi Afrika Tshipembe . 
Komiti ya Wasi i ḓivhadza tshitshavha nga ha pulane ya nyito na u topola masia hune thikhedzo yavho ya ṱoḓwa  . 
Vhagudi vha tea u kona u fhaṱa mutalombalo u si na tshithu hune vha nga vhea nomboro dza u thoma na u vhona uri vha bva hani kha iṅwe vha tshi ya kha iṅwe . 
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo . 
Sa dzin(we tshakha , Vhavend(a vha na maitele avho musi zwi tshi d(a kha mvelele ya sialala  . 
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho , u fana na u kona u humbulela , ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwavho . 
U vhala maipfi hu tshi shumiswa mibvumo ya foniki yo gudwaho . 
Ni vhona u nga ndi nga mini Xolisa o kula khotsi awe nungo ? 
Kha vha humbule , hafha vha kha komiti ine ya imela wadi  . 
Muvhuso wapo 26 . 
Naa vhathu vho gudiswa na u laelwa nga ha u hwala kana u takula zwithu zwi lemelaho nga nḓila yo tsireledzeaho ? 
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1 . 
Ni vhona u nga hu ḓo bvelela mini arali maḓanzhe a nga tshikafhadzwa nga malaṱwa na milimo ? 
Kha vha vhalele vhagudiswa ndivho  . 
Mulangavunḓu wa Vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa Vunḓu hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo  . 
Zwenezwo , zwi khagala uri nyimele dzo sumbedziswaho nga tshifhinga itsho , dzi bvelaphanḓa na u vha kuvhonele kwashu kwo ṱanḓavhuwaho  . 
Vhaofisiri vha 140 vho lifhiswa lwa miṅwedzi miraru u bva kha miholo yavho . 
Muimeleli wa vunḓu u ḓo rumela khumbelo yavho kha International Social Service of South Africa ( ISS SA ) ine ya wanalea ngomu ha Muhasho wa lushaka wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha . 
I dovha ya ri swikisa tsini ha u swikelela Bono 2030 , sa zwe ḽa ambiswa zwone kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , ine ndivho yayo ndi ya u lwa na vhushai , tshaeho ya mishumo na u sa eḓana . 
Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe wo humbela manḓalanga a Brazil uri vha ṋetshedze mafhungo a tshiofisina mutevhe wa zwo no thomiwaho zwe zwa topolwa kha fhungo ḽi kwamaho ṋama i songo tsireledzeaho ine ya khou iswa kha mashango o fhambanaho , ane a nga katela Afrika Tshipembe . 
Eskom yo no dzika kha masia oṱhe a mashumele a ḓuvha na ḓuvha na khwiniso ya mashumisele a masheleni . 
Zwigwada zwa mitambo zwa lushaka zwashu na vhagidimi vho fhefheḓisela fuḽaga yashu nṱha nga matambele avho na muya wa vhuḓi ngei kha DziOḽimpiki dza Rio 2016 khathihi na miṅwe mitambo . 
SARS i khou ṋea Mushumisi pfanelo ya u lavhelesa , u dawunuloda , na u ganḓisa matheriala na zwi re ngomu na u shumisa tshumelo yo ṋetshedzwaho kha na nga kha webusaithi ya SARS u ya nga Milayo na Milayo yo Tiwaho iyi , tenda matheriala aneo , zwi re ngomu , na tshumelo zwi tshi shumiswa u itela u vhuedza muthu ene muṋe , zwa pfunzo kana zwi si zwa mabindu fhedzi  . 
I tevhelwa nga nyendedzi , thuso yo teaho na nḓila dza u dzhenelela  . 
Zwenezwo thendelano yo vha ya uri musi ho no tendelaniwa avho vhathu vha tea u ya vha zwi vouthela  . 
Tshigwada tsha SAPC mahumbulwa atsho a sumbedza uri zwiṅwe zwivhangi zwi tea u lavheleswa musi hu tshi shumaniwa na khakhathi dzi kwamaho vhuloi , nga nṱha ha mulayosiṅwa wa u fhelisa vhuloi  . 
Fhedziha , ṱhoḓea ya mbekanyamushumo dza mveledziso dzi livhiswaho kha vhafumakadzi u vha thusa u kunda vhuleme vhu elanaho na mabindu i kha ḓi vha hone  . 
Tshikwama tsha u Manḓafhadza Lushaka , Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Zhendedzi ḽa Gwama ḽa Mabindu Maṱuku zwi ḓo isa phanḓa na u ṋetshedza masheleni kha mabindu a langwaho nga vharema u itela u alusa zwa nḓowetshumo . 
Fhedzi-ha , mithelo yo engedzwaho tshiṅwe tshifhinga i a dzheniswa kha thundu dza maimo . 
U netshedza zwiḽiwa zwo teaho na zwṅwe zwiḽiwa u itela u ṋetshedza pfushi dzo teaho vhunga pfulo nga tshifhinga tsha gomelelo kanzhisa i tshi vha i na pfushi dzi songo linganaho  . 
Nga murahu ha u vhala tshibveledzwa vhagudi vha nga vhudziswa uri vha fhindule kha tshibveledzwa nga u tou , tsumbo , u ṅwala vhurifhi nga ha zwithu zwo ambiwaho nga hazwo kha tshibveledzwa kana u ṅwala dziṅwe phindulo dza vhusiki kha mafhungo a tshibveledzwa . 
Miṱangano ya zwigwada ndi miṱangano ya mukhantseḽara wa wadi na zwigwada u ṋetshedza muvhigo wa nga misi na mahumbulwa vhukati ha mukhantseḽara na vhadzulapo  . 
Sekhithara ya pfumbudza yo khwaṱhisedza uri i bveledzisa zwikili thwii zwi ṱoḓiwaho nga nḓowetshumo  . 
Khasiṱama dzine dzi si vhe thikho 2b  . 
U ṱhaṱhuvha - u sedza sia ḽithihi , vhuronwane , vhuḓi ha tshibveledzwa . 
Muvhuso u khou isa phanḓa na ndigo dzawo u vhona uri zwitshavha zwi dzhenelela tshoṱhe kha kuvhusele na mveledziso ya vhupo havho  . 
Ndi tea u vha na mini kha mbilo yanga ? 
Hei bono i dovha a sumbedza u fhambana ha vhalimi vha no wanala fhano Afrika Tshipembe nahone i o vhona uri vhalimi vhohe vha vhe na fhethu na mushumo  . 
U vhala na u ṱalela zwi ṱanganya zwithu zwivhili : 1 u guda na u shumisa zwiṱirathedzhi u ṱalutshedza na u pfesesa tshibveledzwa 2 u guda na u shumisa nḓivho ya zwiṱalusi zwa tshibveledzwa . 
Naho zwo ralo , muthu a nga si thome mulayo nyangaredzi uyu nga kha maedza a kha mulandu muthihi fhedzi  . 
Mushumo wa u pulana nyambo u angaredza u eletshedza Muvhuso nga ha mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya nyambo na ndila dza kushumisele kwayo  . 
Nga u vha na mvelelo dza vhui kha mutakalo , nyito dza mutakalo dzi na mvelelo dza khwine kha vhuimo ha u bveledza  . 
Tshitshavha tshi fanela u kona u shumisa vhunzhi ha zwiṱirathedzhi , u fhirisa zwiṱirathedzhi zwine zwa nga kona u swikelwa nga vhaṅwe  . 
Yeneyi khophi i d(o vha yo tou fotokhophiwaho ya dovha ya t ( anziela mbadelo dzo laelwaho na hone u n(etshedzwa ha yeneyo faili ya Khothe hu d(o rekhodwa  . 
Kha ri ambe Shumani ni kha zwigwada . 
Kanzhi phambano vhukati ha vhupfumi na vhashai , vhathu vha shumaho na vhathu vha sa shumi , dziḓoroboni na mahayani , u funzea na u sa funzea zwo fhaṱela nahone zwo dzhenelesa kha zwa polotiki  . 
Zwithu zwo d(o khakhea musi Kennedy a tshi fanela u dzhena vhuhosini hawe  . 
U thivhela u dzhena nga nḓila i si yavhuḓi kha zwikhala zwa khonṱhiraka ya nḓisedzo ya thundu na tshumelo  . 
TICAD-VI yo fha Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya Afrika tshikhala tsha ndeme tsha u ṱola zwo no swikelwaho na u shuma ha thendelano dza TICAD dze dza tendelaniwa khadzo tshifhingani tsho fhiraho dzine dza khou sedza kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya Afrika . 
Tshanduko ya tshumiso yapo na u ela hu nga dzhia vhuimo nga nḓila ya thandela dza u sumbedza  . 
Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadzo ya uri yunithi ya vhuvhili ya megawathi dza 800 ( MW ) ngei thandelani ya Tshiṱitshi tsha Muḓagasi tsha Medupi Limpopo yo no ṱanganyisiwa na giridi . 
Vhapondwa vha dzikhakhathi kanzhi vha tambudzwa nga nyofho nga murahu  . 
Nga maṅwe maipfi , ro vha ri khou avhelwa milayo , avho vha randelaho milayo vhone vhaṋe a vha khou i tevhela zwavhuḓi , zwenezwo u vhanga khethululo kha mashango a bvelelaho  . 
U thomani , zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya : Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi c U shela mulenzhe kha u fhaa vhungomu  . 
Mutsiko - U ṱungufhala ho kalulaho na u shaya fulufhelo zwine zwa bvela phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Mbumbo ya vhewa kha kha tsenguluso na thodea  . 
Na uri nga ngoho zwi khou takadza u vhona vhaimeleli vha bvaho kha mabindu vha fhano ṋamusi vha tshi ḓiimisela u ri thusa u tandulula mafhungo a vhukuma a ri kwamaho kha u ṋea lushaka lwashu zwikili nga eḽektroniki  . 
Manyoro a Group 2 ndi ane a vha na zwitshili zwiṱuku na zwihulwane nahone a ḓivhea sa manyoro a tshilaho  . 
Mugudisi vha ita mutevhe wa vhukhakhakhi ho ḓoweleaho vha ita ndulamiso na vhagudi . 
Luṅwe lwa luambo lwa vhuimo lu nga konavho u itwa nḓowenḓowe musi vhagudi vha tshi shuma nga zwithu zwa 3-D . 
Dzi na mushumo muhulwane u asesa vhukoni ha vhagudi zwi tshi ya nga vhukoni ha vhaṅwe kilasini kana zwi tshi ya gireidi dziṅwe kana zwikolo , honeha dzi ṋekedza mafhungo maṱuku nga ha vhukoni ha mugudi kha maimo a asesimennde  . 
Mafhungo a dzimbadelo a nga kona u dzudzanywa  . 
Matheriaḽa a u vhala ane a ḓo ḓisiwa a kwama vhuḓifari ha zwa mutakalo hune vhathu vha nga kona u hu langa  . 
U oditha tshiimiswa , ho sedzeswa mvelaphanḓa na mavhaka u ya nga mvelaphanḓa dziṅwe  . 
Pulane i dovha ya tou tandulula u fhelisa vhushai na u sa lingana twi sa zwipikwa zwa ndeme zwine zaa tea u shumiwa . 
Tshumelo dza zwa Vhululamisi arali vho humbela uri vha dzule vha tshi ḓivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa , Tshumelo ya zwa Vhululamisi i ḓo vha ḓivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha Iṅwe dzhele na zwidodombedzwa zwa fhethu henefho ; na kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani , Bodo ya Parole i nga dzhenisa miṅwe milayo kha parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa . 
Mushumeli wa muvhuso u tea u lingulula tshiimo itshi nga ndila ya vhuronwane vhukuma ngauri vhukando vhunwe na vhunwe vhune a nga dzhia vhu vho do mu shata samba la u ri ho shumiswa tshidivhano hu si tsha sedzwa khumbelo dza vhanwe  . 
Hezwi zwi toda uri vhaaluwa vha fhiwe thikedzo na maga a u vha thusa kha matshimbidzele a mulayo  . 
Vhukwamani na mufariwa : awara dza 72 . 
Mapholisa vho vha vha tshi dzhiwa sa thagethe dzi konḓaho dzine dzi nga vhulawa nga u funa  . 
Mushumo muhulwane wa u pika nga kuhumbulele kha vesheni iyi wo bviselwa khagala  . 
Vha tshi tshina hu vha hu na ngoma dze vha dzi wana musanda  . 
Mafhungo asia , a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela . 
Ndavhelelo dza mvelelo ndi : ṱhuṱhuwedzo ya ṱhanganelo ya dzingu kha dzhango ; thikhedzo ya mbekanyamushumo dza mveledziso ya ikonomi dzo fhambanaho dza Mbumbano ya Afurika , mulalo na vhutsireledzi , hu tshi katelwa na u navhiswa ha AGOA ; mafhungo a kwamaho zwa tshanduko ya kilima na tsireledzo ya mupo ; khathihi na thuso ya u ḓo kona u swikela bono ḽa zwipikwa zwa Afurika nga 2063 . 
Khabinethe yo rumela ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muwini wa pfufho nnzhi dza muimbi wa Nyimbo dza kereke Vho Sifiso Ncwane , vhe vha vha vhe muimbi wa khwine wa nyimbo dza kereke we shango ḽashu ḽa bveledza . 
Zwenezwi pulane ya u fhaṱa fulufulu ḽa Afrika Tshipembe ḽi tshi khou katela mveledziso ya zwiimiswa zwa zwivhaswa zwa mupo , shango ḽo ḓikumedzela muratho wa u ya kha ikonomi ya zwiko zwa fulufulu ya fhasi , ho vhewa phanḓa u khonadzeo dza u kunakisa fulufulu  . 
Kha vha dovhe vha kwame notsi dzavho dze vha dzi dzhia phanḓa na musi wa nyambedzano ya kiḽasi , u itela u kumedza mihumbulo ya ndeme nahone i bveledzaho kha matheriaḽa wa u vhala  . 
Ndi zwithu zwine ri si kone u zwi langa , nahone zwi ṱoḓa uri ri zwi dzhiele nṱha ngauri arali ra sa zwi dzhiela nṱha zwi nga ita uri thandela i pfuvhe kana i si bvelele  . 
Tshiofisi ha Tshikimu ) na Komiti ya zwa Mutakalo na Tsireledzo  . 
Mulondoti musi ṅwana a fhasi ha ndondolo ya muṅwe muthu nahone muthu uyo a songo ita khumbelo ya u vha mubebi . 
U rangela u vhala na u humbulela mafhungo a tshiṱori . 
Dr Wallace u bula uri Mulayo u na vhubvo hawo kha ndaulo ya kale ya vhukoḽoni na vhalangi vhenevho vha tshiṱalula , vhe vha vha vhe na thaidzo kha zwa lutendo na vhuloi . 
Vhugudisi ndi mbekanyamushumo ya vhugudisi i swikelelisaho kha u phasela u kona mushumo  . 
Kha vha sedze mafhungo a re afha fhasi na uri Komiti dza Wadi dzi nga shandukisa hani kuhumbulele uku nga nḓila ine dza ṋea phindulo kha mafhungo aya  . 
Hu tshi shumiswa mveledziso ngei Limpopo sa mutheo , ri ḓo engedza vhuendi ha tshiporo ngei Mpumalanga , hu tshi ṱumekanyiwa fhethu hu na malasha na zwiṱitshi zwa fulufulu  . 
Mulayo wa lushaka u nga laula maitele o thomiwaho kha ino khethekanyo  . 
U thomiwa ha Komititshimbidzi ya Tshandulo ya Vhudzulo na Mavu zwidodombedzwa zwa khadzimo , hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho  . 
U ela tshileme tshavho nga dzi khiḽogirama hu tshi shumiswa tshikalo tsha bafurumu . 
Nga ntha ha zwenezwo , vha tea u shumisana na mimasipala yapo kana tshitiriki  . 
Miswaswo yo ḓala kha tsedzuluso ; kha vhaṅwe vhasedzulusi zwi vho tou ḓivhea sa tshitaela tshavho . 
Muvhuso u khou humbela vhavhusi vha Egipita uri vha vulele mavothi vhathu vha Gaza vho vhaisalaho na vha kwameaho . 
U shuma sa vhashumi vha ETD a zwi gumi fhedzi kha kusedzele kwa lushaka , fhedzi nga ṅwambo wa tshibveleli tsha mumono wa ḽifhasi ure kha riṋe , a hu ngo tea u sa dzhielwa nṱha kusedzele kwa mashangoḓavha  . 
Hedzi ngudo dzi tea u gudiwa nga nḓila yo ṱanganelanaho kha ḓirama ine ya vha tshipiḓa tsha Vhutsila na Mishumo ya Zwanḓa kha thero ya Zwikili zwa Vhutshilo . 
U itela u tinya u dzhia mishumo na i si yawe khathihi na u ita uri hu vhe tshumisano na vhathu , mulanguli wa thendelano u tea u vha ene ane a ṅwalela Minisṱa memorandamu a tshi themendela uri Minisṱa vho tea naa u ṱanganedza thendelano dzi re hone  . 
Sa tsumbo , musi vhagudi vha tshi khou thetshelesa ṱhalutshedzo yo rekhodiwaho vha ḓo ranga nga nyito ya u vhala ha thangeli hune ha ṱuṱula u thetshelesa hu na ndivho ha dovha ha vha thusa u ḓikwamanya na tshenzhemo yavho . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi  . 
Sisiṱeme ya zwa Vhuhaṱuli 166 . 
Kha vha shumise ndivho na kupfesesele kwa vhathu vha henefho kha zwishumiswa , hu tshi angaredzwa na ndivho na tshenzhemo ya vhashumisani sa dziNGO na vhaofisi vha muvhuso . 
NHFC yo thomiwa nga 1996 u ṋetshedza dzibannga tswikelelo kha masheleni u itela zwine zwa kwamana na sabusidi na nnḓu dza vhane vha hola masheleni maṱuku  . 
Mafhungo anga a farwa lwa tshidzumbe ? 
Vhathu vho d(iimiselaho ngeno vha si khou badelwa vha khou thusa vhaaluwa nga hune zwa konadzea  . 
Ri tama u isa vhuḓinekedzeli hashu tshitshavhani u itela vhuṱama ha tsinisa he ra vhusika na shango ḽa Brazil na India nga IBSA ; nahone ndi zwa vhukuma shango ḽashu ḽo sika vhuthihi ho khwaṱhaho na shango ḽa Russia , na mashango are Asia , na Vhubvaḓuvhakati na Latin na Devhula ha Amerika . 
Vhukati ha zwiṅwe zwithu , u ita ndi zwa ndeme vhukuma , u itela u tikedza ṱhoḓisiso  . 
Ndi zwa ndeme uri vhatholi vha ṅwalise thendelano ya vhugudisi na SETA . 
Fhedzi khumbelo a dzo ngo tea u fhira nṋa nga ṅwaha kha tshikimu  . 
Nṱhani ha izwi , mabembela a tshenzhemo o sedzaho kha u bveledza tshenzhemo ya mvelelo na u konḓelela murafho u itela vhadzulapo , na kha vhaofisiri vha tshipholisa vha mirafho yo fhambanaho , a tea u itwa  . 
Ho vha hu tshi ḓo vha ho itea mini arali khotsi awe vho vha vho ya u dalela malume wavho ? 
Naho maraga dza phesente dzi tshi vha dzi shumiseaho kha u rekhoda , tshiṅwe tshifhinga dzi a vha dzi si dzavhuḓi kha muvhigo  . 
Arali muṅwalisi a hana u tendela khumbelo , muiti wa khumbelo u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo na uri ndi ngani khumbelo i songo tendelwa . 
U ṱola notsi dza Themo ya 1 , fhedzi kha hu engedzedzwe tshikhala tsha nomboro u swika kha 180 . 
Naho zwo ralo , ro sasaladzwa tshifhinga tshinzhi kha u tendela mashango a dzitshaka u tandulula thaidzo dzashu musi hu si na vhudziki  . 
Arali muhwelelwa a tshi khou tenda uri u na mulandu kha gota line la si vhe na thendelo fhedzi a hana u badela , muhweleli a nga bvela phanda na u isa mulandu kha Khoro ya Khosi nahone muhwelelwa u a kombetshedzwa uri a tende mulandu  . 
Uri vha tendelwe u rengisa zwitanda ( zwipiḓa zwa u ṱavha ) zwi no bva kha zwimela , vha fanela u thoma vha zwi ṅwalisa kha mutevhe wa lushaka luswa lwa zwimela . 
Hone ha , nga mulandu wa u kwamana na vhashelamulenzhe na thendelo ya ofisi ya minisi ṱa , mushumo hoyu u vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na miraru uri u fhele . 
Tshibveledzwa tsha maitele aya ndi Meṱirikisi ya Furemiweke ya Kuhumbulele  . 
Vhuimo ha vhuswikeli na bennde dza phesenthedzhi dza vhukoni ha hone zwo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi . 
Uku ndi kuvhonele kwa tshifhinga tshilapfu kwa mveledziso ya vundu yo pulaniwaho  . 
Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho,ya tshizwino , i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetamveto ya Mulayotibe wa Nyaluso na Tsireledzo ya Vhubindudzi , ya 2013 u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Sa tsumbo , vhathu vha nga si kone u rea khovhe nnzhi lwanzheni , kana khuni nnzhi dzi bvaho dakani . 
Kha vha ise fomo kha muhadzimisi wa tshelede kana bannga uri hu ḓadzwe Ndima H arali hu khumbelo ine ya katela khadzimiso ya tshelede  . 
Maanḓa a SAX o ṱalutshedzwa kha shedulu 2 ya Mulayo wa Dzikhamphani nahone a hu na na maanḓa na mathihi a no fana na eneo e a siiwa nnḓa . 
Vhorapolotiki vho ita tsheo dzi si dzone na u ṋaṋisa khombo vha tshi khou thuswa nga midia  . 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa kha ndaka yo siwaho nga mufu uri i bvele phanḓa na u unḓa . 
Muṋango wa u shavha ngawo lwa shishi a wo ngo tea u dzula wo khiiwa na luthihi  . 
Kha vha shumisane na vhathu vhanzhi  . 
Kha vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha arali vha sina vhuṱanzi ha uri ndi ifhio fomo ine vha tea u i ḓadza . 
Vhamusanda vho lovha hani ? 
Kha vha vhekanye izwi nga zwigwada zwa mafhungo ane a elana na u bveledza tshiṱirathedzhi tsha u swikelela tshipikwa tsha tshigwada tsha mafhungo maṅwe na maṅwe  . 
U vhumba mafhungo tserekano . 
Vhaḓuhulu - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni . 
U dalela GP kha Netiweke ya Sapphire na Beryl nga murahu ha madalo maṱanu a u thoma . 
Zwi nga ha u fhaṱa vhushaka ha u fulufhelana , zwine kanzhisa zwa dzhia miṅwaha  . 
Zwo pfesesea uri vhunga gaidi i ya u thusa vhathu , zwo tea uri PAIA i leludzwe uri zwi leluwe uri i vhaliwe na u swikelelwa nga vhathu  . 
Bulani uri ndi tshifhio tshigwada kha izwi zwo kuvhanganywaho tshine tsha vha tshinzhi kana tshiṱuku hune zwo kuvhanganyiwaho zwa vha 10 kana zwiṱuku . 
Zwishumiswa zwi ngaho zwa vhukuma , phosiṱara ya nyambedzano , Bugu khulu , zwigwada zwa zwiṱori , nyimbo na zwirendo , masiki , phaphethe hu tshi katelwa , bugu dza zigi-zaga zwiitwaho nga vhadededzi na vhagudi dzi tea u shumiswa . 
Muhumbulo wa maḓi sa a re na ndeme ya ikonomi u fanela u engedzwa khawo sa u vhaho na ndeme khulwane ya vhupo  . 
Masipala a nga ita na u shumisa milayo yapo kha uri hu vhe na ndangulo yavhuḓi ya mafhungo ane wa vha na pfanelo ya u a langa  . 
U dovholola nyito dzi fanaho vho sedzesa mubvumo u no bva kha tshauḽa na tshamonde tsha kilasi . 
Nga murahu ha u pulana wadi dzi ṋewa masheleni nga u ḓikhethela ane a ḓo shuma kha u isa phanḓa na pulane dzavho khathihi na u ṱuṱuwedza uri tshitshavha tshi dzhene fhasi  . 
Fhedzi khumbelo a dzo ngo tea u fhira nṋa nga ṅwaha kha tshikimu . 
Kha u kunga vhukoni kana zwikili zwi bvaho kha mashango a nnḓa hu u itela ikonomi yashu ine ya khou aluwa , ri ḓo isa thambo ya nyambedzano kha vhashumisani na riṋe ya u amba ngaha Mbekanyamaitele ya Vhupfuluwi . 
Zwinwiwa a zwo ngo tendelwa u ṋewa mulwadze nga nnḓa ha musi o dzivhuluwa tshoṱhe  . 
Musi u vha konanya zwi songo thusa , vhane vha kwamea vha nga tandulula mafhungo avho ngei khothe . 
Mudededzi a nga kha ḓi nanga u kumedza ngudo nthihi kana dzo vhalaho kha girama ya fomaḽa sa zwine zwa ṱoḓea . 
U pulanela na u ita mvetamveto ya garaṱa ya Z ya burosha ya vhuendelashango Afrika Tshipembe . 
Milandu ya zwa vhudzekani sa zwo ṱalutshedzwaho kha Mulayo wa Vhutshinyi ( Milandu ya zwa Vhudzekani na zwine ya elana nazwo ) Mulayo wo Khwiṋiswaho , wa 2007 ( Mulayo wa Nomboro 32 wa 2007)i katela u rwelwa vhudzekani , u kombetshedza kana u ita uri vhathu vha miṅwaha ya 18 kana u fhira vha ṱalele vhutshinyi ha zwa vhudzekani , zwiito zwa vhudzekani kana u ḓifara fara vhudzimu u itela u ḓitakadza , u ṱanela kana u sumbedza phonogirafi ( zwifanyiso zwa vhudzekani ) ya vhana kha muthu wa miṅwaha ya 18 kana u fhira , u wana tshumelo dza zwa vhudzekani kha vhathu vha miṅwaha ya 18 kana u fhira , u rengisa vhathu hu tshi itelwa zwa vhudzekani na u tzhipa  . 
Vhashumeli avha vho gudiswa nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho . 
Zwi dzhia tshifhinga u tendelana kha bono , nga maanḓa ngauri muḽoro wa vhadzulapo u tshi nga fhambana nga maanḓa zwi tshi bva kha vhubvo ha kutshilele na ikonomi zwa onoyo muthu  . 
Ri ḓo kovhana nga u tou funa ngudo dze ra guda na vhashumi nga riṋe vha re mavunduni maṅwe  . 
CDL : Mutevhe wa malwadze a sa fholi . 
Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi  . 
Hafha ṋamusi hu na vhana vha 16 . 
Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuṱa wa Foramu ya Muvhuso Wapo ya Mulanganelano - muṱangano wa Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika nga dzi 28 - 29 Fulwi 2016  . 
Vho-Mphaga itsho tshipfumelo vha tshi tenda tshiloi  . 
Vha nga ḓi baḓekanya na ane vha funa . 
Musi tshi tshi fhela , hetshi Sitediamu tshi ḓo vha tshone Sitediamu tshihulwanesa Afrika Tshipembe na mafhungo a uri tshi ḓo vha tshone tshine tsha ḓo fara mutambo wa makhaulatshele a Tshiphuga tsha Ḽifhasi na uri nṋe ndi muṅwe wa vhathu vhane vha khou shela mulenzhe kha u fhaṱiwa hatsho ndi pfa zwi zwa nṱhesa . 
Arali zwo tea , ri do vha thusa uri vha kone u wana ? 
Ndi ḓo tendela mbudziso dzi si gathi , fhedzi a thi nga ḓo tendela vhakumedzi vha tshi fhindula idzi mbudziso  . 
Vhuvha na vhuhulu ha phungudzelo zwi kwama tshitshavha tshiṱuku tsha vhathu , nahone a zwi tei u khakhisa maitele a re mulayoni . 
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho . 
U thomiwa nga zwiṱuku ha thekhinoḽodzhi ya mafhungo na vhudavhidzani zwa muvhuso ya muvhuso zwi ḓo thusa zwihulwane kha u fhenya thaidzo idzi  . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha- a na pfanelo , vhuṱalu na mbuelo dza vhudzulapo dzi linganaho ; vha dovha hafhu b vha lingana kha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo . 
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu dzi tshi fariwa , khorotshitumbe na Miraḓḓo yayo vha ḓḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza uri mutheo wa nḓila ya nyaluwo khulwane na mveledziso ya ikonomi ya matshilisano wo no vheiwa . 
Vha bva fulo ḽa u ya u mu ṱoḓa vha mu wana a tshi khou vhovhola e eṱhe . 
A hu na mbetshelo kha ino khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso kha u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga zwi tshi itelwa u wana mavu , maḓi na zwiṅwe zwi yelanaho na mbuedzedzo , u itela u tandulula masiandaitwa a tshifhinga tsho fhelaho a tshiṱalula , tenda u pambuwa kha mbetshelo dza ino khethekanyo dza vha dzi tshi ya nga mbetshelo ya khethekanyo ya 361 . 
U ṱanganya na u ṱusa Vhagudi vha tea u vha vha tshi vho ḓifhaṱela mutalombalo yavho na u pwashekanya nomboro ya vha kha zwipiḓa zwine zwa langea . 
Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso i na mushumo wa u ṱuṱuwedza maga ane a ḓo ita uri hu vhe na kushumele kwavhuḓi kha Muvhuso na u ṱuṱuwedza mvumbo na milayo ya ndaulo ya muvhuso sa zwe zwa sumbedzwa kha Ndayotewa , kha tshumelo yoṱhe ya Muvhuso . 
Ndi zwa ndeme uri vhone vha dzulele u ṱola maṋo . 
Vhagudi vho shumisa zwishumiswa izwi kha Gireidi ya 2 . 
Khabinete yo themendela uri edishini ya vhurathi ya Zwisumbi zwa Mveledziso i anḓadziwe . 
U vhala nga zwigwada zwi ḓo lugisela vhagudi uri vha pfesese muandiso musi vha tshi ya kha Vhuimo ha Vhukati . 
Kha vha shumise tshifhinga tshithihi tsho ḓoweleaho tsha u zwala arali zwo tea nahone vha tevhelele khasho kana mvumbo ya mutsho na kilima tshifhinga tshoṱhe  . 
Fhedziha , vharema na maAfrika nga n maanḓa , vha langa phesenthe dzi re fhasi ha ṱhanu Kha hei sekithara . 
Thandululo dza tshifhinga tshipfufhi dza u ḓivhea dzi nga kunga kha vhanzhi , fhedzi a dzi nga ḓo ṱanganyisa na u fusha na u fhodza vhathu vhashu  . 
Mulayotibe ndi mutheo une wa sedza kha u ṋetshedza hu u itela u alusa zwithu zwa ndeme na maitele sa zwe zwa vheiswa zwone kha tshiteṅwa 195 tsha Ndayotewa kha ndaulo ya tshitshavha ; u ṋetshedza zwa u pfuluswa na u humbelwa u ya u shuma huṅwe ha vhashumi kha ndaulo ya tshitshavha ; u langa u hanelwa ha vhashumi vha muvhuso u ita vhubindudzi na muvhuso ; u ṋetshedza maga a maitele kwae na vhungoho zwine zwi katela u thomiwa ha Yunithi ya Ndaulo ya Maitele Kwae , Vhungoho na Thuso ya Vhuonyolosi ya Thekiniki . 
Tshifhinga tshoṱhe , Miraḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa . 
Nga ḽa 25 Lara 2016 , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari Mifhindulano ya Lushaka ine ya ḓo vhona Mimasipala ya Zwiṱiriki i tshi ḓo tshimbidza mifhindulano iyi ṅwaha woṱhe . 
Kha vha dalele SARS e-filing . 
Vha guda musi vha tshi khou bvela phanda , vha tshi khou khwinifhadza hune vha vhona zwi tshi todea . 
Zwivhumbeo zwa vhukonanyi zwa Fulo zwi khou bveledzwa kha vhuimo ha lushaka , ha vundu , ha dzingu , hapo na zwikoloni nahone Muvhuso zwino u khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe u dzhenelela kha iḽi fulo , sa tshipiḓa tsha mushumo u bvelaho phanḓa wa u swikelela vhutshilo havhuḓi ha vhoṱhe . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha u dzudzanya Tshiimiswa tsha Mbambadzo ya Ndango ya Ndaka ( PMTE )  . 
Musi yo imiselwa nṱha tsini na tshidulo tsha Muofisiri , i sumbedza uri Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzula lwa tshiofisi  . 
Ho dovha hafhu ha waniwa uri ho vha hu si na dziṅwe nḓila dze dza vha dzi tshi khou shumiswa malugana na u unḓa muvhuelwa na muṱa wawe lwa tshifhinga tshe gavhelo ḽa vha ḽo imiswa  . 
Kha vha diimisele hezwi , vha edzise u shumisana navho phanda ha musi vha tshi zwi dzhiela ntha  . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele uri Komiti ya Khanedzano ya GEMS i nga kha ḓi ṱoḓa zwitatamennde zwine zwa vha na zwidodombedzwa zwinzhi nga murahu  . 
Mbetshelwa i tea u itiwa ya uri muiti wa khumbelo a kone u ita aphili nga ha tsheo ya u hana u mu tanganedza  . 
Zwa zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga thoma nga nḓila khulwane , nahone Afurika Tshipembe ḽo dzula ḽo ḓilugisela u thusa henefho hune ḽa nga kona hone  . 
Vhagudi a vho ngo fanela u aseswa vhoṱhe nga tshifhinga tshithihi na kuitele kuthihi . 
Afurika Tshipembe ḽi khou vha ḓorobo u mona naḽo ḽoṱhe . 
Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea , na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa . 
Kha tshiimo tshine lushaka na mavunḓu zwa vha khatsho khorwana dza vhukonanyi na khwinifhadzo dzo fhambanaho dzi ḓo vha dza ndeme kha u ṋetshedza tshenzhemo yapo na maitele a khwine apo kha uri vhashumi vha shume nga mafulufulu a fanaho kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi i yoṱhe  . 
U khwaṱhisedza uri mihumbulo ya nnyi na nnyi yo dzheniswa kha khwiniswa  . 
Phresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli na vharangaphanḓa vha mahoro a re na NDIMA YA 8 : DZIKHOTHE NA NDAULO YA ZWA VHULAMUKAIMYI vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u vhea Phresidennde na Muthusa-Phresidennde wa khothe , nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa-Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa . 
Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa  . 
Uyu khonani yavho o ita hani thasiki ? 
Tshivhumbeo tsha DPSA 3 . 
Maitele a u khethekanya a ḓo konisa muvhuso u fhindula nga u ṱavhanya kha tshenzhemo dza tshayatsireledzo dzo fhaṱelaho . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma o ḓo amba kha u vulwa ha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ngei Phalamenndeni , Kapa nga ḽa 5 Ṱhafamuhwe 2015 ( ṋamusi )  . 
Arali , hu na sapulasi i songo pulaniwaho , zwi amba zwauri ( kha khophorethivi ya vhashumi ) miholo i nga vha nṱha kana ( kha khophorethivi ya tshumelo ) mihoho kana dzimbadelo kana khomishini yo badeliswaho kha tshumelo i nga vha yo vha i nṱha . 
Nyolo ya Venn ndi tshishumiswa tsha u saukanya u ṋetshedzwa ha tshumelo kha tshitshavha  . 
Serisi ya vhuṋa ya pfanelo dza vhafumakadzi dzi anzela u kandekanywa nga vhanna ndi pfanelo dza ndinganyiso  . 
Tsha khwine vha nga humbela zwauri vha do mu lidzela murahu kana vha dzhia mulaedza  . 
Mbudziso dza nga ha vhudzulapo dzi fhindulwa nga vhathu vholhe vho rwaliwaho kha khwesheneya  . 
Tshithu tshe tsha thoma u sumbedza uri zwithu a zwi khou tshimbila zwavhuḓi ndi mini ? 
Vha vhone uri fomo yo ḓadzwa nga vhuḓalo . 
U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho , u thusa nyaluwo na u bveledziso , ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho , ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde  . 
Ro vhona mvelaphanḓa siani ḽa u iswa ntha ha vhathu Vhatswu kha ikonomi . 
A huna fomo dzo teaho u ḓadzwa  . 
Khabinethe yo tendela makumedzwa a uri Afrika Tshipembe ḽi vhe ṋemuḓi wa Ṱano ḽa Ḽifhasi ḽa Vhuthihi ha Telecom ya Mbumbano ya Vhudavhidzani nga Khubvumedzi 2018 . 
Bugupfwara ya u dzhenelela ha tshitshavha kha kuvhusele kwapo yo ṅwalwaho nga Susan Ferguson ASALGP Project Officer na Carol Low  . 
A ri na vhuṱanzi , fhedzi zwa vhukuma hu na nungo dzo livhaho kha sia iḽo  . 
Maanḓalanga aya a feḓerasi , muvhuso , na mivhuso yapo tshifhinga tshoṱhe vho tea u zwi ita nga u fhindula ha u ṱavhanya u itela u fhedza nyimele dza zwiwo - zwiṅwe zwifhinga vha tshi itela thikhedzo yavho  . 
Ndivho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi ndi u vhona uri muthu a ne a vha na tshigida u na vhukoni ho teaho u vha na tshigidi  . 
Hezwi zwi tea u vha gazete ya phurovintsi kana vund(u ( lo teaho arali mafhungo a hone a tshi khou elana na vhusimamilayo ha phurovintsi kana vund(u  . 
Khamphani yanga i bveledza zwinwiwa zwi tshi bva kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
Maanea mararu ane a ḓo wina a ḓo iswa Ofisini Khulwane ya SADC nga ḽa 31 Shundunthule 2017  . 
Arali zwo tea , thendelo yo ṅwalwaho ya mubebi kha Fomo 12 : Consent by parent or gaurdian to tie adoption of a child ( Thendelo ya mubebi kana mulondoti ya u dzhiwa ha ṅwana avhe ṅwana wa mubebi a si wawe nga mbebo ) na thendelo ya ṅwana kha Fomo 13 : Consent by child to adoption ( Thendelo nga ṅwana ya u vha ṅwana wa mubebi a si wawe nga mbebo )  . 
Zwi kha vhone vhaṋe u lingedza u dzula vha tshi i londola ṅwaha muṅwe na muṅwe , sa izwi nnḓu yavho i ndaka ya ndeme ine ya ḓura masheleni manzhi nga maanḓa  . 
U dubekanya maipfi a re kha tshifhinga tsha zwino na tsho . 
Na vhalanguli na dzibodo zwa SOE vha na vhuḓifhinduleli thwii kha Phalamennde ? 
Hezwi ndi zwone zwe zwa pfaniwa khazwo musi hu tshi vha na nyambedzano dza maitele a demokirasi nga 1994  . 
Mikovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓila ya ndingano 214  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u fhedzwa ha luṱa lwa u thoma lwa Phakha ya Nḓowetshumo ya Botshabelo yo vusuludzwaho ngei Free State , ye ya rwelwa ṱari nga Minisiṱa Vho Davies . 
I ri anetshela tshiṱori tshi no yelana na tshiṱori tsha Sankambe na tshibode . 
Mishumo ya dziphanele tshitshavha kana vhashumi vha muvhuso a vho ngo mbadelo ya u shumisa tshisikwa , tshiolwa , luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa  . 
Milayo ya sumbe ya ndeme arali sars ya si ṱanganedze themendelo dza mutandululi wa mbilaelo dza zwa muthelo ? 
Vhaaluwa , murado kana mudzulapo ndi vhone vhane vha dzhia vhuimo ha ndeme kha ndima iyi , nga fhasi ha maga a u thusa o buliwaho  . 
A hu na muthu o tendelwaho u tambudza muthu ufhio kana ufhio  . 
Kha sia ḽa mveledziso ya zwa matshilisano , dzisamithi dza ḽifhasi na khoniferentse dza dzitshaka dzo fhaṱa na u ṱandavhudza kupfesesele kwa mafhungo a mveledziso  . 
Ndi zwa ndeme u topola muthu o teaho a no bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha kutshilele vhane vha ḓo kuvhanganya vhaṅwe kha iyi miṱangana yo sheduḽu  . 
Hezwi ndi ṱhoḓea dza mulayo , zwi re ngomu ha mafhungo a mbuelo , mupo wa vhabindudzi na muthelo  . 
Naho thendelo i tshi tea u vha na madzina a vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo , khothe ya vhana i nga ṱanganedza thendelo ya vhabebi vha ṅwana kana mulondoti ine i sa vhe na madzina kana zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo arali khothe yo fushea uri u ita ngauralo zwo lugela ṅwana . 
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe : vhanna na vhafumakadzi , vho funzwaho na vha so ngo funzwaho , vha shumaho na vha sa shumi , vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali , vhashai ( nga maanḓa vhashai vha mahayani ) , na zwiṅwe zwigwada zwo tiwaho : u kuvhangana na u bvisa mihumbulo yavho nga ha mafhungo a elanaho na ṱhoḓea dzavho dza mutheo . 
Sa tsumbo , u fara muhumbulelwa zwi itelwa uri muhwelelwa a kone u divhonadza khothe  . 
Vhadededzi vha tea u vhona uri nangoho hezwi zwiteṅwa zwo lingiwa nga nḓila i si ya fomaḽa khathihi na u vhiga murahu kha vhagudi murahu ha musi vha tshi nga lingiwa lwa fomaḽa . 
Vhafhuri vha tevhela mikhwa i fanaho na ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa  . 
Hu si uri vhekakelwe kha masheleni ku tea u kunga fhedzi , fhedzi na uri nyimele dza tshumelo nga u angaredza dzi tea u vha khwine  . 
Ndi vhafhio vhana vhavhili vhaswa ? 
Ndi khou amba hafha nga maanḓa ndi tshi khou zwi livhisa kha FIfa World Cup ya 2010 hu tshi katelwa na Confederations Cup ine ya khou ḓa miṅwedzi i si gathi u bva zwino . 
Hu na mashango a 54 Afurika hune a 53 a vha miraḓo ya AU  . 
U monithara na u sedza hafhu mvelelo na zwe zwa bveledzwa nga kushumele  . 
U bva i(lo d(uvha ho mbo d(i vuwa vhuswina vhukati ha Vhavend(a na Vhangona  . 
Medscheme Health Risk Solutions ( MHRS ) - Tshumelo dza ndondolo i langwaho  . 
Vhagudi vha tea u thoma u amba uri didzhithi iṅwe na iṅwe i imela mini . 
Musi ro tou rali , mavunḓu maṱanu o kwamea vhukuma nga gomelelo , ane a vha Devhula Vhukovhela , KwaZulu-Natal , Free State , Limpopo na Mpumalanga  . 
U fhaṱa na u vhona uri hu vha na vhukoni ha zwiimiswa na vhukoni ha kushumele na nḓisedzo ya madzulo a vhathu o khwiniswaho na zwikhala zwa khwine  . 
Kha vha vhudze na u sumbedza vhagudi uri hu na zwitanda zwiṱanu zwa u vhalela na uri vha ḓo kona u zwi davhula , nga u vhea zwiṅwe zwitanda zwiṱanu zwa u vhalela . 
Muvhigo wa mvelaphanḓa : muvhgi a nga vhiga a tshi sumbedza uri o no guma ngafhi kha mushumo we a pfi a u ite  . 
Vho fara tshedza nga tshanḓa tshavho  . 
Mulayo wa khwiniso ya zwimela wa 1976 ( Mulayo wa vhu 53 wa 1976)wo no khwiniswa lunzhi , lwa u fhedzisela ho vha nga 1996 , u tshi itelwa u langula khwinisedzo ya zwimela fhano Afurika Tshipembe . 
Hafhu mitambo iyo , u ya nga kupfesesele kwanga , yo hashiwa thwii kha theḽevishini , fhedzi ṱhanzi iyi a i koni ṋea mahumbulwa nga hayo  . 
Mawanwa a nyaluwo ya ikonomi ire fhasi na mbonalele zwi sumbedzisauri khuvhanganyo ya mbuelo i ḓo vha fhasi sa zwe zwa vha zwi tshi lavhelelwa zwone tshifhingani tsho fhiraho . 
Tshifhinga tsho fhiraho : Ri shumisa mapfanisi a ṋefhungo kha u sumbedza zwifhinga . 
Hu na kotara nngana kha hafu nthihi ? 
Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓḓiitela muvhuso une vha funa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa , a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo , u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓḓila , yo itwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Tshitshavha tsho pulanelwaho nnḓu tshi ṱoḓa u bvela phanḓa sa izwi hu na ṱhahelelo ya dzinnḓu nahone hune vha dzula hone ho ḓalesa  . 
Khabinethe yo tendela muvhigo nga ha u Thomiwa ha zwi Kwamaho Vhupimathengo ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Thekinoḽodzhi na Vhashumi , phindulo ya ndaulo kha muvhigo na pulane ya u khwiniswa yo kumedzwaho nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi uri vha zwa mutakalo na radiology  . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano , khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe . 
Ndi afhio maipfi o shumiswaho u amba izwi ? 
Khumbelo ya u ṅwalisa sa dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangano ḽa u ṅwalisa khou dzhena tshikolo vha si na muthu muhulwane ane a vha lavhelesa  . 
Hu nga ḓi vha na nyimele dzine mugudisi a nga tea u sedza kha tshivhumbeo tsha fhungo kana u ṅwalwa ha phara kana vhagudi vha ṅwala tshibveledzwa vha so ngo ita mvetamveto vha tshi lugisela mulingo . 
Tsheo iyi ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli ha muvhuso ha u wana thandululo yo katelaho  . 
U langula thandela ya tshitshavha a zwi fani na u langula khamphani khulwane ine ya wanala doroboni khulwane , kana muhasho muhulwane wa muvhuso . 
Kha vha tevhedze thendelano dzavho dza u lifha zwikolodo  . 
Pholisa ḽi ḓo mbo ḓi ṱavhanya ḽa fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani , wa vhu 116 wa 1998 . 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u dovha vha ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973  . 
Tshumelo iyi i ṋetshedzwa musi hu na ṱhoḓea ya uri vha kwamiwe kha uri vha ṋetshedzwe tsivhudzo ya shishi ngaha khombo dza mvelo kana zwi kwamaho muṱa wavho . 
Tshivhalo : Tshifhinga tshinzhi zwisumbi zwi sumbedza mbuno dzine dza nga vhaliwa  . 
Vha pendele nga ḽekitsha ṱhukhu yo ḓisendekaho kha thebuḽu ya siaṱari 90  . 
Vhufaragwama ha Lushaka hu ḓo tshimbidza miṱangano na vha Zwikolo zwa Muvhuso wa Lushaka nga muhumbulo wa u bveledza kharikhuḽamu kha vhugudisi na Ndinganelo ya ndalukano dza phurofeshinaḽa . 
Ndondolo  . 
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma  . 
A thi khou humbula zwauri vhathu vha ite tsheo ya u tevhela mihumbulo mithihi ? 
Mudzulatshidzulo u tea u vha muṅwe wa vhahulwane sa Mulangadzulo kana mukhantseḽara wa phothifoloi ya u shela mulenzhe kana ya u pulana nahone miṱangano i tea u vha hone miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe  . 
Thendelo i kha ḓi ṱoḓea i tshi bva kha vhafari vha iyo nḓivho  . 
Phethishini ndi khumbelo ya tshiofisi kha Phalamennde ya u dzhenelela kha mafhungo . 
Ngauralo , miṅwaha ya u thoma i fanela u tou fombe kha u bveledza vhukoni ha vhagudi u itela uri vha kone u pfesesa na u amba luambo ulwo - zwikili zwa mutheo zwa vhudavhidzani . 
Ndo vha ndi muthu wa u thoma kha muṱa wa hashu we a ya tshikoloni . 
Kha ri farane kha u tshimbidza tshanduko ya ikonomi yo fhelelaho u itela vhuḓi ha shango ḽashu . 
Ri khou amba zwa uri ri tea u sumbedza nga kha nyito u fhirisa u amba nga ha mbekanyamushumo idzi . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenela Samithi ya G20 ine ya ḓo farelwa ngei Hangzhou , kha ḽa China nga ḽa 4 na 5 Khubvumedzi 2016  . 
U fana na Mulayo wa mbingano ya Tshirema ya muthu ane a tea u vha mulaifa wo vha u tshi bula zwauri ndi vhanna fhedzi vhane vha tea u wana ifa la mufu  . 
Kha nḓila mbili dza u thoma ( A na B ) , vhuloi vhu dzhiiwa hu tshithu tshine tsha vha hone ( vhuloi vhu a tshila )  . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhawani vha ndambedzo ya tshitshavha vha a sedzwa zwi tshi ḓa kha tshumelo dza masipala na zwikhala zwa mishumo , na u vhona uri ri isa phanḓa na u vhona uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha swika hune vha si tsha ḓisendeka nga ndambedzo nge vha wana mishumo  . 
Nahone ri ḓo ḓisa tshenzhelo dzavho na tshenzhelo yashu dzo ṱangana nahone ro tumbula uri dzi a fanesa  . 
Nga nnḓani ha musi u ita izwi zwi tshi ḓo dzhenelela kha kutshimbidzele kwa tshiimiswa tsha muvhuso nga nḓila isi yone , kana u tshinyadza rekhodo , kana u pfuka pfanelo dza nzivhanyedziso isi ya Muvhuso . 
U fha ndaela dzi re khagala . 
Mulayotibe wa Khwaṱhisedzo ya Mveledziso ya Zwiko zwa Mineraḽa na Peṱiroḽiamu wo rumelwa murahu Phalamenndeni uri mafhungo a elanaho na maitele a u davhidzana na tshitshavha ane a khou tshimbidzwa nga vhusimamulayo ha mavundu a tandululwe  . 
Tshaka dza rathi dzo fhambanaho dza zwibveledzwa dzo shumiswa u dzudzanya zwibveledzwa zwa vhuimo . 
Kha vha ḓadze fomo RFL , Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi  . 
Ndi khwiṋe , vha tshi ṱanganedza masiandaitwa ane vha a sika u itela vhone vhaṋe  . 
Kha vha kwame madzhendedzi a u dzhiwa ha vhana uri vhavhe vhana vha vhabebi vhane vha si vhe vhavho nga mbebo , kana Khothe dza Vhana , kana Ofisi dza Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya tshitshavha , ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo . 
Zwitewa zwa muthu a humbelaho rekhodo zwi fanela u ewa afho fhasi  . 
Sa izwo ṱho ḓea dza zwa mutakalo dzi tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe , ri vha humbela uri vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino  . 
Khabinete i ita khuwelelo ya tsedzuluso ya tshivhangi tsha khombo iyo uri dzi ṱavhanyiswe u itela u thivhela uri khombo dzo raloho dzi ḓisaho mabulayo dza sa tsha vha hone  . 
Tsumbo : muthu a tshi amba na vhahulwane vha mu fhiraho nga min(waha na avho vhane vha nga vha vhe vhokhotsimunene wawe kana mashaka awe na mahosi , hu na nd(ila ine a fanela u tevhedza yone-u nga u losha ( a u fhiri vhathu vhahulwane u songo losha )  . 
Ndi ḓo ṱoḓa uri ri ambe zwiṱuku nga hazwo  . 
A ṱavhanya a fhufhela maḓini uri a ku phuluse . 
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi - nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo . 
Vhulunga rekhodo ya u dzhena tshikolo . 
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza fulo iḽi nga 1998 sa ḽiṅwe ḽa maano a u dzhenelela kha u sika tshitshavha tshi si na pfudzungule  . 
Nga maanḓa , tshenzhelo i humbudza uri musi pfananyo vhukati ha mivhuso ya sisiṱeme ya vhulamukanyi ndi zwa ndeme , u khwiṋisa afha nga hone hune a hu nga ḓo tandulula thaidzo dza nga ngomu dza vhukoni  . 
Tshithihi tsha ndeme tsha madalo ayo ho vha hu u alusa Khomishini ya Mashango aya mavhili uri a swike kha maimo a Ṱhoho dza Mivhuso , zwine zwa vhea phanḓa nyaluwo ya ikonomi vhukati ha mashango aya mavhili . 
Khabinethe i tamela mashudu Springboks kha mutambo wavho na Italy na uri ri fulufhela uri u kundwa havho nga England zwo ita uri vha khwaṱhe . 
Ho vha na mvelaphanḓa i vhonalaho yo itwaho kha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo  . 
Fhethu ha muṱangano : A si wadi dzoṱhe dzine dza vha na fhethu ha muṱangano hune muṋe wadzo a vha masipala  . 
Muḓagasi u ṋetshedzwaho nga kha thandela dza 37 dza Vhabveledzi vho themendelwaho vha Mbekanyamushumo ya Vhabveledzi vha Muḓagasi na Fulufulu ḽo Bikululwaho vho Ḓiimisaho ( REIPPP ) , na wone u khou bvela phanḓa na u alusa nḓisedzo i fhiraho 1500 MW kha giridi . 
U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa  . 
U khunyeledzwa ha Mulayotibe wa Nḓowedzo ya Mulayo hu ḓo thusa kha u alusa tshiko tshine ha ḓo nangwa khatsho vhaofisiri vha vhuhaṱuli vho teaho . 
Nga vhavhili nga vhavhili ( phere ) , itani ḽitambwa ḽa musi mbudzi mbili dzi tshi dzhena ngadeni ya haṋu dza ḽa miroho . 
Mahoḽa nga Luhuhi , muvhuso , mabindu , vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi . 
Arali khumbelo i songo tendelwa , Mulangi wa malamba ane a fhiwa kha u shela mulenzhe  . 
U shela mulenzhe havho ndi zwa ndeme  . 
Fhedzi ro dzhia tsheo ya u thoma tshiṱirathedzhi tsho ṱanḓavhuwaho , tsha vhupfa muhumbulo nga tshitshavha na khanedzano  . 
Ro dovha ra engedza nga nḓila dza tshikhau sa saintsi na thekhinoḽodzhi , themamveledziso ya maḓi na vhuthathatshili , themamveledziso ya vhuendi na ya ṋetshedzo ya burodibennde  . 
Hovhu vhubindudzi vhu khou thusa kha u bveledza phanḓa zwihulwane zwa lushaka zwa u kuṱedza nyaluwo ya ikonomi , u vhulunga mishumo i re hone na u sika miṅwe minzhi kha ikonomi  . 
Mushonga wa Acute : Mushonga u randelwaho u fhungudza tsumbadzwadze dza vhulwadze ha tshifhinganyana kana nyimele , sa tsumbo , u kavhiwa kana fuvhalo . 
Kha ḽevele yapo Makgotla kha Vhuvhuso Wapo u farwa nga Ṱhafamuhwe u dzhenelwa nga Miraḓo ya Komiti na ya Ndaulo ya Masipala na vhalanguli u lugisela mbekanyamushumo ya ṅwaha wa muvhalelano  . 
Kha vha kwame Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo arali vha si na vhuṱanzi ha uri vha ḓadza fomo dzifhio . 
Ri dzula ro ḓilugisela u ita sekithara ya migodi ine ya tamisa na vhuṱaṱisani kha ḽifhasi , na u alusa nḓowetshumo kha u kunga vhabindudzi na u swikelela zwoṱhe nyaluwo ya nḓowetshumo na tshanduko ine ya khou ṱoḓeesa  . 
Khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo muhweleli muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo khothe nga nḓila yo randelwaho . 
U vhala ḽiedza ḽa u ita mivhala . 
Ri pfuka mulambo  . 
Musi miraḓo miswa yo topolwa , komiti ya odithi ntswa yo ḓo thomiwa nga Luhuhi nga 2005  . 
Zwidodombedzwa zwa Mulayo wo dzinginywaho zwi ḓo ambiwa nga hazwo afha fhasi kha Ndima ya 5 . 
Tshikhala tsha nomboro zwino tshi hula u swika kha 1 000 . 
Arali hu na tshikha ine ya bva kha vhudzimu havho , vha ime u ita zwa vhudzekani u swikela hu tshi waniwa uri vho farwa nga mini na u swikela vha tshi alafhiwa . 
Mulangavundu , mvelelo dza maṱiriki dzine nda khou vha ṋetshedza ṋamusi dzi sumbedza uri ri nga pfuka mukano wa u ya lupfumoni  . 
Hezwi a zwi nga ṱo ḓei arali vho no fhirisa R300 000 . 
Arali ha vha na dziphambano , ndi zwa ndeme uri hu ambedzanwe nga ha zwiitisi zwa u sa tendelana na u ṱalutshedzwa zwavhuḓi , uri hu kone u vha na thendelano yo ṱanḓavhuwaho musi vha tshi ya phanḓa  . 
Kha vha rere nga ha uri mathemo a ṱhalutshedzo na khumbulelo a amba mini kha ngona dza saintsi , nga u dodombedza  . 
U lafha ha u lingedza kha Vhuimo ha 1 ndivho yaho ndi ya u wana tsireledzo nga u angaredza , kushumisele kwa teaho na mvelele dzine dza si oee kha tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo kana mushonga  . 
U ṅwala tshiṱori tsha ene muṋe tshi no hovhelela pharagirafu nthihi ( ya mafhungo ane a nga swika 5 ) a tshi tevhedza fureme ya kuṅwalele . 
Vha tshi khou shumisa nyolo yo topolwaho kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Muvhuso na vhathu vha Riphabuliki ya Sierra Leone nga murahu ha muṅwe wa miḓalo ya tshinyalelo i sa athu vhonwaho kha dzhango  . 
Kha vha ite khumbelo ya u endedza kana u shumana na zwiḽiwa ofisini ya masipala . 
Vhulanguli vhuhulwane vhu langa ofisi dza ṱahe dza vunḓu na vhulangi ha kha ofisi ya lushaka . 
Mishumo yaṋu ndi mihulu  . 
Hezwi zwi katela u khwinisa nyaluwo ya ḽifhasi , u dzikisa mitengo ya zwibveledzwa , nyimele dza kilima dza khwine , ṋetshedzo ya muḓagasi i fhulufheleaho na phungudzeo kha u sa dzudzanyea ha vhushaka ha vhashumi . 
Huna tshakha nnzhi dza inthaviyu , tsumbo : Ya mushumo , ya Radio , ya u rengisa , ya u humbela u ṱanganedzwa Yunivesithi kana Magudedzini  . 
U konanya na u monithara u shuma ha fulo kha vhuimo hoṱhe kha vundu . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama tsenguluso iyi . 
Zwiwo zwine vha khou livhisa khazwo zwi kwama mabulayo a songo teaho kha shango  . 
Vha nga vhudzisa vhakhantseḽara uri ndi ngani mvelaphanḓa i khou lenga na u dzinginya nḓila dza u swikelela pulane dzi vhuedzaho  . 
Maitele aya a tshimbidzwa nga khotsimunene wa mutukana a no khou dzhenela u tamba vhutuka  . 
GCIS a i ḓ ivhofhi malugana na vhungoho ha zwiko izwo  . 
Tshumelo ya nnyi na nnyi na ndaulo  . 
Vhukoni ho khwiniswaho nga kha pfunzo ya khwine na vhupfumbudzi ha mushumo  . 
Hu a shumiswa vhukuma mafhungo a phanḓa uha u tshigwevho , hu tshi katela mivhigo ya ṱhoḓisiso ya beiḽI , uri hu kone u wanala tsheo ya tshigwevho . 
Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano , vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti  . 
Khethekanyo yo khetheaho ya dzigoloi i ṋekedzwa kha tshakha dza goloi dzine dza vha na mishumo yo khetheaho nahone dzi sa anzeli u tshimbila badani . 
Thasiki 2 Kha vha topole mitheo ya ndeme ya u dzhenelela ha tshitshavha  . 
U ḓo shumana na u shumiswa ha maitele a mirundu nga nḓila si yone , zwine zwo sia ho lovha vhatukana vhanzhi vha tshi khou lovha mirunduni  . 
Milayo ya maambaita na maambaitwa ( ndovhololo )  . 
Nga poswo yo ṅwaliswaho kana fast mail - Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone  . 
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 . 
Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi , muthu onoyo ha nga ḓo gwevhiwa nga u ṱavhanya  . 
Kha vha langule na u lavhelesa zwishumiswa zwa mupo zwavhudi  . 
U funza u thetshelesa zwi anzela u shuma zwavhuḓi nga u tevhedza zwiteṅwa zwa maitele a u thetshelesa . 
Ri tikedza tshitshavha tsha dzitshaka kha u khwaṱhisa vhushumisani hu u itela u vhona uri hu na vhudziki na mveledziso yo khwaṱhaho ya mimaraga ya vhukuma nga u fhungudza u shanda na u isa phanḓa na u langa maraga wa masheleni  . 
Musi zwikili zwa vhagudi zwa u vhala zwi tshi tshintsha na u bvelela , na mitevhe ya nomboro i a tshintsha . 
Mushumo wa ndaulo zwi amba tsheo dzine ndaulo uya dzi dzhia dzine dza kwama pfanelo dza vhathu . 
Vho no dzula vho lugela u dzhena kha CBP kha ṅwaha wa 2  . 
Ri ḓo tikedza nungo dza dzingu ḽa SADC kha u thandulula nyimele ya Madagascar  . 
Kha vha sedze kha siaṱari ḽa 34 ḽa notsi dza khoso arali vha tshi ṱoḓa thuso  . 
Vha kone u vhudzisa vhai A uri vho vha vho lavhelela mini vha tshi ya u amba na vhashumisani nahone vho ḓipfa hani musi vha tshi thetsheleswa  . 
CBNRM a i khou bvelela fhedzi kha la Afrika Tshipembe . 
Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 . 
Vhubindudzi ha sekithara ya muvhuso vhu nga thusa kha u engedza vhubindudzi ha phuraivete  . 
Khaṱhulo ya Khothe yo ḓo lugiselwa i tshi ṱanḓavhudza mutheo wo tendeliwaho we vhahaṱuli vhoṱhe vha tendelana khawo zwauri ndaela i fanela u itwa  . 
Khothe dzoṱhe nga nnḓa ha dzo ambiwaho kha khethekanyo dza vhu 167 , 168 na 169 dzi nga tshea kha mafhungo maṅwe na maṅwe o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ; fhedzi khothe ya tshiimo tsha fhasi kha tsha Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe i nga si ite ṱhoḓisiso kha mulayo kha u anana na ndayotewa ha NDIMA YA 8 : DZIKHOTHE NA NDAULO YA ZWA VHULAMUKAIMYI mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Phresidennde  . 
Nga murahu ha musi o vhudzwa ayo mafhungo o ita mini ? 
U amba na vhadzulapo , tshitafu na ndangulo  . 
Itani ndulamiso ya mvetamveto . 
Izwi ndi mvelelo dza phoḽisi dza u khwinisa nyimele ya sekhithara ya phuraivethe , na u tshimbidza phoḽisi ya muthelo na tshelede nga nḓila ine ya alusa vhuswikeli kha tshumelo na u fhungudza thaidzo ya inifuḽesheni ngeno hu uri nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou vhonwa uri ikonomi yo dzika na na u do vha I kha tshiimo tshavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vha nga shumisa tshumelo iyi nga nomboro dza luṱingo dzi re kha rekhodo dzashu  . 
Hedzwi zwi katela zwi kwamanaho na Ndayotewa , tsireledzo , milayo ya vhuanḓadzamafhungo na ya khetho , na zwiṅwe zwe ha vha hu sina thendelano khadzwo miṅwahani minzhi  . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha tsheo ine ya do dzhiwa nga Muhasho kha u badela hafhu ndambedzo . 
Tshumelo ya khasho ya theḽevishini . 
Ho dovha hafhu ha waniwa uri tsheo ya u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho kha mbuelo dza muvhilaeli dza phensheni a yo ngo tevhedzela ṱhoḓea dza Khethekanyo ya vhu3 ya Ṱhuṱhuwedzo ya Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo , wa 2000 , nahone zwo vha zwi songo itwa nga nḓila yo teaho  . 
Mikano ya vunḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓu  . 
Ho thomiwa komiti ya tshimbidza u shela mulenzhe ha mazhakanḓila ashu kha mushummo wa vhutsila kha zwi fhaṱaho lushaka lwa shango ḽashu  . 
Ndi vhaimeleli vha shango ḽashu ḽihulwane , a ri kanakani uri vha ḓo ṱuṱuwedza vhaṅwe vhaswa uri vha tevhedzele he vha kanda . 
Nga Musumbuluwo vha vhuyelela tshikoloni hafhu  . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa uri muvhigo wa thimu i shumaho kha muvhuso kha khwiniso ya vhutsireledzi ha Nkandla wo iswa kha Komiti yo Imaho kha Ṱhanganelano kha Vhusevhi ine yo phaḓaladza Muvhigo wayo wo Khetheaho kha mafhungo aya . 
Masipala u nga shumisa Komiti ya Wadi u amba nga ha zwivhuya zwa mvetomveto ya mulayo  . 
Phaka ya Nḓowetshumo ya Komani ( Kapa Vhubvaḓuvha ) yo no vha na khamphani dza 30 ya thola vhathu vha 555 , ngeno Phaka ya Botshabelo ( Free State ) i tshi tikedza miṱa ya vhathu vha swikaho 10 000 . 
Mushumo wa muvhuso : u ita uri vhathu vha dzule vhe na mafhungo nga ha tshiphiri tsha vhone vhane , sa tsumbo , mufumakadzi ane a toda u nula thumbu u tea u zwi divha zwauri mafhungo aya a do dzula e tshiphiri  . 
Ri humbela uri vha ḓiḓivhadze uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone nnyi  . 
Mushumelavhapo u bvela phanḓa na u ṋetshedza tshumelo kha muṱa wa u alusa ṅwana  . 
Ri a fulufhela uri mahoro oṱhe a poḽitiki a ḓo shela mulenzhe kha heḽi ḽikumedzwa ḽa ndeme , musi a tshi khunyeledza mitevhe ya vhakhethi yao  . 
Tshibveledzwa tshi ṋeaho kuvhonele kwa vhuṋe . 
Thesite dzi thusa vhadededzi uri vha kone u thusa vhana . 
Nga u shumana na izwi , muthu anga swikelela mushumo u ṱoḓeaho u bva kha tshimela zwi tshi leluwa  . 
Khabinethe i hanedzana na zwiito zwa zwenezwino zwa khethululo nga muvhala nga vhaṅwe vhathu tshitshavhani tshashu  . 
U dovha wa ṋetshedza tsireledzo yo khwiniswaho na vhulamukanyi kha zwipondwa zwa vhutshinyi ha dzitshakatshaka . 
Dzo oliwa : kha tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsho itwaho nga maṋanga a nḓou ; izwi zwi sumbedza lupfumo lwa mavu , nyaluwo na khonadzeo ya mbveledziso , mutakalo kha vhathu na zwa vhulimisi ḽifhasini . 
Tshiimiswa tsha muvhuso tshi kwameaho kha phambano ya muvhuso tshi fanela u ita ndingedzo dzi pfalaho uri hu fheliswe phambano nga nḓila na maitele o itelwaho u fhelisa heyo phambano , nahone nḓila dzoṱhe dzi fanela u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi yiwa khothe u tandulula phambano hone  . 
Zwikolo zwi fanela u vhona uri vhabebi na vhone vha na nḓivho nga vhuḓalo ya malugana na aya maga . 
U ṅwala ha vhusiki vhu tea u ṱumekanywa na ngudo iṅwe na iṅwe ya ḽitheretsha . 
Ndi pfana na zwiḽiwa zwa mapfura sa matshipisi . 
Na kha vhutshilo havho ho dzikaho , ri tama u vha fulufhedzisa uri mihumbulo na miloro yavho , zwine a zwi na magumo , zwi ḓo salwa murahu tshifhinga tshoṱhe  . 
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo . 
SAPS yo d(iimisela u n(ekedza thundu dzi kha tshiimo tshavhud(i na mushumisi u fanela u vhulunga na u dzi t ( hogomela nga nd(ila ine dza d(o huma dzi kha tshiimo tshavhud(i musi hei Thendelano i tshi fhela  . 
Muvhigo uyu u angaredza tshifhinga tsha u thomiwa ha Khoro u swika musi i tshi fhedza nwaha wothe i tshi khou shuma  . 
Ndangulo ya thandela ndi mini ? 
Hune zwa konadzea kha vha dzhenise vhathu vha vhupo honoho vhane vha vha na zwikili nahone hune ha si vhe na vhathu vha re na zwikili vha bvaho kha vhupo honoho  . 
Vhagudi vha tea u kona u shumisa milayo ya girama kha kuvhumbele kwa mafhungo avho uri a vhe na mudzio wo khwaṱhaho vhukuma uri zwine vha amba kana u ṅwala zwi ambe . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala u ṋetshedza u thonwa ha Komiti dza Wadi ngeletshedzo dza vhathu vhahulwane  . 
Zwa zwino tshivhalo tsha miraḓo ya Thendelano tshi swika 193 khathihi na Tshitshavha tsha Europe  . 
U shumisa nḓivho ya girama u wana ṱhalutshedzo . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a shishi o khwaṱhaho u tsireledza ndinganyiso nga mbeu na u tsireledza pfanelo dza vhathu vha tshifumakadzini  . 
Nyimele dza vhathu vha humelaho kha u shumisa zwidzidzivhadzi nga murahu ha musi vho dzhenela kha mbekanyamushumo dzo bulwa  . 
Nḓila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho  . 
Vhashumisi vha nga wana kushumele kwa khuki nga vhone vhaṋe nga kha zwiteṅwa zwa dza brausa dzavho  . 
Ro dzula ro ni itela tsumbo  . 
Zwi tshi kwama munna Vho Mokoena , mafhungo a kwamaho ndayotewa e a ambiwa kha Khothe o vha a songo bva kha mbuno dza mulandu  . 
Mulayotewa u kombetshedza muvhuso wapo u dzhia vhuimo ha mvelephanḓa nga u u ṋea miṅwe ya mishumo ya u bveldza phanḓa muvhuso wapo  . 
Kha vha ntendele , Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula , nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu , uri ri kone u vhumba vhuyo hashu  . 
Yo vhumbiwa nga mirado ya 25  . 
Vhuḓifari uhu ha vhugevhenga vhu kandekanya pfanelo na u tshimbila ha vhaṅwe vho vhofholowa . 
Ri na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri tshanduko ya kilima , ine ya dzhenelela kha zwiwo zwa mupo na lutsinga lwa mufhiso , ndi iṅwe tshutshedzo  . 
Mikhwa ya khombo ndi mini ? 
U fhaṱiwa ha ḽaini ya reiḽi ya malasha ya Majuba hu ḓo thomiwa hu si kale . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo khethekanywa wa bva zwipiḓa zwiraru . 
U funza luambo zwi tea nga nḓila ya u vangana , musi mudededzi a tshi khou sumbedza maitele avhuḓi , vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya zwikili zwo teaho vha sa athu u shumisa zwikili izwi nga vhone vhane . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 . 
Zwidimela izwi zwi ḓo thusa nga u khwinisa tshumelo na u vha hone ha tshidimela u itela vhanameli vha tshidimela vha Mamelodi  . 
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa nyengedzo , English , sa Luambo lwa u Guda na u Funza ( LGF ) kha Gireidi ya 4 . 
Zwino hezwi zwi tou sumbedza fhedzi uri themamveledziso ndi ya ndeme hani kha ikonomi yashu  . 
Khaṱhululo a i imisi tsheo nga nnḓa ha musi Minisṱa kana MEC kana phaneḽe vho ṋea ndaela ya u ita ngauralo  . 
Vhanna vha na mushumo wa ndeme kha u swikela ndinganyiso ya mbeu kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe  . 
Roṱhe kha ri renge thundu dza fhano hayani u gonyisa ṱhoḓea kha ikonomi yashu  . 
Kha miṅwaha heyi yoṱhe zwo swika he zwa tou vha khagala tshoṱhe u fhirisa na u thomani zwauri hu na u vhuelwa kha masia oṱhe kha vhushaka hashu . 
Zwiṅwe hafhu , tshipikwa tsha vhubindudzi nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo Ghana na Nigeria vhukati ha ḽa 20 na ḽa 25 Ṱhafamuhwe , ho dovha hafhu ha shela mulenzhe kha u topola na u sika mimaraga ya vhuvhambadzela nnḓa nnḓa u itela u itela ndemenyingwa ya tshumelo na zwibveledzwa zwa Afurika Tshipembe . 
Hezwi zwi amba uri tshimela tsho tsireledzwa lwa tshifhinga tsha tsedzuluso  . 
Fulwana u swika 30 Khubvumbedzi ukuthakatha , ukuloya , boloi ubugqwira , zwine izwi zwa kwama ndivho ya kana u ita u nga u shumisa nḓila dzi si dza mupo kana nḓila dzi sa ṱalutshedzei hu nga vha izwo zwi tshi kwama u shumisa zwithu zwine zwa vhonala na u kwamea kana zwi sa vhonali nahone zwi sa kwamei kha u shushedza kana u vhanga : i Lufu kana u huvhadza kana vhulwadze kana vhuhole kha muthu ufhio na ufhio ; kana ii U kwashekanya kana u ngalangala ha kana u kwasha ndaka ifhio na ifhio ; kana iii U shumisa maitele a lutendo na maitele eneo a kwamaho vhuloi vhuvhi vhune ha vhasia kha u longa mutsiko wa muhumbulo kana u shushedza  . 
Mahosi mahulwane a Vend(a ndi a ha Tshivhase , Mphephu na vha ha Mphaphuli  . 
Izwi zwi ḓo ṱanḓavhudza u swikelela ho eḓanaho , ho tsireledzeaho na zwiḽiwa zwa pfushi kha vhathu na phukha nga kha maano a u wana hune zwithu zwa bva hone nahone zwi ḓo engedza tsiko ya mishumo nga kha u ṱunda zwibveledzwa zwa ṋama ya kholomo zwine zwa ḓo dovha zwa bveledzwa fhano Afrika Tshipembe . 
Themendelo nga Tshigwada tsho teaho tsha Vhafuwi vha Afrika Tshipembe nga maanḓa ho sedzwa kha zwifuwo zwa migado . 
Vho-Galaguni vha a vhonala uri vha funesa halwa , vha khou nwa vha sa mvetomveto ho bveledzaho khou ima na muṅwe wa vhabebi  . 
Tshikhala tsho tendelwaho tshi tea u sumbedza vhulapfu ho lavhelelwaho ha phindulo yavho  . 
Masindi onoyu hu pfi n(wana wawe o vha a tshi pfi Phophi we a vho aluswa nga Vele ( la Mbeu nge khotsi awe vha lovha e mut ( uku  . 
Iyi bugwana , ya nga ha u Thivhela Khentsa na Tswayo dza u Thoma dza u Tsivhudza i wanala nga dziṅwe nyambo dza sumbe dza tshiofisi dzine dza vha Tshivhuru , Tshithosa , Tshizulu , Tshivenda , Tshitsonga , Tshisuthu na Tshipedi . 
Foramu ya Lushaka kha Phurofesheni ya Mulayo na u ṋetshedza datumu ya u vala sosaithi dza mulayo  . 
Miraḓo i ḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ita khuwelelo ya uri u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana hu khou bvelaho phanḓa kha hu fhele . 
Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela , hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya phaḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela  . 
Izwi zwi khou itiswa nga ṱhoḓisiso yo itwaho nga Mutsireledzi wa Tshitshavha malugana na u kundelwa ha Muhasho wa zwa dzinnḓu na Muvhuso Wapo u bveledza phulufhedziso dzavho dza u fhaṱela itshi tshitshavha nnḓu dza RDP  . 
Zwino hu na phakhethe dza 170 dza mugayo . 
Zwi a konḓa u ḓivha uri hu nga vha na mbuelo dzifhio kha ḽiga ḽa u tumbula ngauri khonadzeo ya mbambadzo i vha i sa athu ḓivhea  . 
Ndi madzanga na ṱhoḓea dza u vhulungwa nga lushaka lwashu . 
Izwi zwi tshimbilelana na zwipikwa zwa muvhuso zwi re na vhushaka na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe na zwipikwa zwo ṱanḓavhuwaho zwo bulwaho kha NDP , u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u kwaṱhisa u sika mishumo  . 
Miṅwe mihasho i na maga a a khaṱhululo a nga ngomu . 
Muholefhali ane nda dzulela u mu humbula . 
Nga mushumo wonoyo muṱukuṱuku fhedzi u wa ndeme , wa u vouta u itela muvhuso wa vhathu vha shango ḽashu , ro ṱanutshela tshifhinga tsha kale tshe tshi si ri ite vhathu  . 
Kha khaedu iyi , ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo , na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika . 
Zwi a vhuedza uri tshigwada tshihulwane tshi rumele mushumo watsho kha zwigwada zwiṱuku u fhirisa u edzisa u u ita kha tshigwada tshithihi . 
U shumisa tshithu tshithihi sa tsha u kala husihafomaḽa nga u tshi takusa tsha dovha tsha ladzwa nga luṅwe luṱa kana u ita uri ṱhodzi yatsho i swaye he ya guma tshi sia sthu u takuswa . 
Ri ḓo khunyeledza zwa u rwelwa ṱari ha ṱhale dza vhudavhidzani dza fhasi ha lwanzhe , nahone ri ḓo shumisana na maṅwe mashango a dzhango ḽashu . 
Kha vha humbele tsumbandila kana guidelines dza ṱho ḓea dza zwiḽiwa zwa bulasini kha Muṅwalisi , Mulayo 36 wa 1947  . 
Tswikelelo i fanela u sumbedza uri tshitshavha tshi na nḓivho yo fhelelaho ya thandela ya vhushumisamupo nahone tshi khou tendelana na thendelano ya u kovhekana mbuelo ( kha vha sedze kha ṰHUMETSHEDZO YA 4 )  . 
Thendelano ya Mulanga i konisa mveledziso ya Luṱa lwa u thoma lwa Thandela ine ya ḓo ṋetshedza Megawatsi dza 2 500 dza muḓagasi Afurika Tshipembe na u thusa kha ṱhanganelano ya dzingu , vhutsireledzi ha fulufulu , tswikelo ya fulufulu na nyaluwo ya ikonomi nga nḓila ine ya ḓo londola mupo lwa tshoṱhe . 
Hu tshi khou sedziwa uri GCIS i khou ṱoḓa u davhidzana na vhathu vhanzhi u swika nga hune zwa konadzea ngaho , na nga u vhona uri tshikhala tsho kalea tsha nyanḓadzo ya mifuda iyi , dzitswayo na pfungavhuṋe dzoṱhe dza nga ngomu na dza nnḓa dzi ḓo itwa nga Luisimane  . 
Mafhungo ha na tshitshavha tshi nga shela hani mulenzhe na zwiimiswa zwine zwa ḓo vhumbwa u vhona uri tshitshavha tshi shela mulenzhe  . 
Vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi vhune ha vhaisa Muṅwena na muṅwe ane a sumbedza uri u a ita zwa vhuloi ( vhuvhi ) vhune ha vhaisa u na mulandu wa vhutshinyi  . 
Nḓowelo ya uri Komiti dza Phalamennde dzi ṱangane hu sa tendelwi tshitshavha u dzhenela yo fhela nga khetho dza u thoma dza dimokirasi dza Afurika Tshipembe dza 1994  . 
Nyelelo i songo linganaho ya malofha nga kha tswio i vhanga u vha na dzi tshika kha malofha . 
Kha miṅwaha ya fumi i khou ḓaho , ndi vhuhovheleli hashu ha uri ikonomi yashui fanela u aluwa nga reithi khulwane vhukuma u fhira tshitshavha tshashu  . 
Thendelano dza khadzimo ine ha vha na uri muthu a nga renga mavu nga murahu ha tshifhinga dzi a vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
Nahone ifa ḽa khethululo ḽi khou bvela phanḓa na u langa zwikhala zwa vhutshilo zwa vhunzhi ha vhathu  . 
Khophorethivi ya u rengisa ndi khophorethivi ine ya wana na u vhambadza thundu kha miraḓo yayo na vhane vha si vhe miraḓo , na u dovha hafhu ya ṋekedza tshumelo kha miraḓo yayo . 
Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso yo ita mushumo wa ndeme kha mushumo wa u alusa GDP sa zwe zwa sumbedziswa kha figara dzo bvisiwaho nga Mbalombalo ya Afrika Tshipembe . 
Nyolo ya mishumo iyi i tea u katela magudiswa ( zwi re ngomu ) khathihi na u dzhenisa mishumo yo fhambanaho u itela u bveledza zwipikwa zwa ngudo iyi . 
U sedzana na tshiimo tsha zwino tsha poḽitiki na matshilisano a zwa ikonomi kha shango  . 
Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u tshila kha vhuṅwe vhupo ho vha hu u ḓirambela zwira uri zwi ḓe zwi u ponde kana u kombetshedzea uri u ponde vhaṅwe , zwa dovha zwa ita uri vhaḽedzani vha fhedze vha tshi vho vha zwidakwa nahone vha shumise zwidzidzivhadzi u itela uri vha hangwe nga vhuṱungu he vha vha vha tshi khou ṱangana naho , nge vha ḓivha uri vhutshilo havho vhu nga si vhe ho teaho arali hu sina mabulayo , u tshipwa na nndwa dzi vhavhaho dzi sina tshiitisi . 
Ndingo dzo khetheaho dza murundo dzi nga itwa u vhona arali tswio dzavho dzi khomboni . 
Naa vho kona u wana na u asesa khombo kha vhashumi vhane vha shumisa zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa tshifhinga tshilapfu zwi no fana na zwipwasha matombo , giraindara dza engele kana hamula dza u ḓirila kana u vhora ? 
Khabinete i dovha hafhu ya fhululedza zwigwada zwa lushaka kha magundo azwo kha vhege dzo fhiraho na u ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u tikedza zwigwada zwashu zwa lushaka . 
U ṋea garaṱa dza mutambo wa u vhambedza tshifhinga tsha mitambo ya u funa ya ngomu kiḽasini hune vhagudi vha kona u fhambanyisa vhukati ha zwifanaho na zwi sa fani . 
Mihumbulo si yone nga ha vhathu avha itea u fhela  . 
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014 . 
Wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili , kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone . 
Tshiṅwe tshifhinga Mudededzi vha shumisa mutevhe wa u sedzulusa kana shedulu ya u sedza sa nḓila ya u rekhoda vhukoni ha vhagudi . 
Kha tshipitshi tshavho Muphuresidennde nga 9 Luhuhi 2001 , Vho-Thabo Mbeki vho sumbedza vhudziki na mulalo zwo konaho u vha hone kha shango nga vhuphara naho nyaluwo ya ikonomi i tshe fhasi vhukuma  . 
CBNRM yo bvelaho phanda i nga bveledza mbuelo dzo fhambanaho  . 
Kushumele kwavho kwo sumbedzisa vhukoni ha mitambo kha shango ḽashu , zwine zwa vha ṱhuṱhuwedzo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe , nga manḓa vhagidimi vha vhaswa  . 
U konanya na u tshimbidza tshumisano vhukati ha mivhuso na vhushaka ho ṱanḓavhuwaho na vhafaramikovhe hu u itela u tikedza vhupo ha u dzula ho khwiniswaho vhu re na maimo . 
Nga 2007 , tshelede ya Rannda dza biḽioni dza 1,3 yo Iswa kha Tshikimu tsha Lushaka tsha Masheleni a Matshudeni ( National Student Financial Scheme )  . 
Naho themo ḽa tshaka ḽi mutheo kha ekhoḽodzhi , kha nyimele nnzhi , ndi tshitshavha tshine vhoraikhoḽodzhi vha vha na dzangalelo vhukuma khatsho  . 
Mikano ya vunḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓu . 
Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi  . 
Imbani luimbo lune na lu ḓivha lu no yelana na maḓuvha aya a tshipentshela . 
Mushumo wa u pulana ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo , hone wa zwa dzinnḓu hu vhuḓifhinduleli ha muvhuso wa vundu , hone vhuḓifhinduleli ha zwa maḓi na muḓagasi ho kovhekanywa vhukati ha vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga nnzhi na dza themamveledziso dza maḓi  . 
U shumiswa ha muhumbulo uyu hu nga thomiwa kha matshimbidzele a tsedzuluso  . 
Mbekanyamaitele iyi i ḓo sedza kha nyaluwo na u kona u ṱaṱisana kha ḽifhasi ha mabindu a langulwaho nga vharema . 
Udzhenelela nga zwiṱuku musi hu tshi dzheniswa na tshivhalo tsha vhe vha ṱalela kha media kha mutambo muṅwe na muṅwe yo vha biḽioni dza 26,4 - tshivhalo tsha vhathu vhoṱhe vha re ḽifhasini ! 
Khethekanyo ya 1 na ino khethekanyo ṱhukhu zwi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga- ( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha phesenthe dza 75 dza miraḓo yaḽo ; na ( b ) Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi  . 
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Request for a Tax Deduction Directive , Form B  . 
Naho ndingedzo dzi vhonalaho dza u tiwa ha yunifomo yo khetheaho ya khalaṅwaha dzo fhambanaho , yunifomo dzi anzela nga maanḓa u sa tea kilima ya vhuponi  . 
Ri tea u tikedza mulilo wa zwa u sika mabindu maswa ngauri lupfumo lwa shango iḽi lwo ḓitika nga nungo na mpho dza vhusiki zwa vhaswa vhashu  . 
Vhutshinyi ha dzikhakhathi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana - u fhelisa vhutshinyi uho zwo vha zwone zwa ndeme  . 
I sengulusa na u uuwedza mvelaphana ya mabindu a lushaka na a ifhasi na mbekanyamaitele dza u aisana  . 
Vho tendelwa u shumisa ṱhanziela ya vhuṅwalisi u ṱunḓa . 
Mbekanyamushumo ya themamveledziso i khou ya phanḓa na u alusa netiweke dza vhuendi na u khwinisa dzibada , zwine zwa vha zwavhuḓi kha nyaluwo ya ikonomi  . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo ofisini yawe . 
Tsumbo 1 : Murangaphand(a ane a shumisesa zwikambi nga tshifhinga tsha vhut ( ambo ha mushumoni , lune a swika hune a kambiwa , u d(ibvula tshirunzi mat ( oni a vhahulwane vhawe , vhashumisani ngae na kha vhane vha vha fhasi hawe  . 
Meyara u khethwa nga khoro u tshimbidza mushumo wa khoro  . 
Kha vha ṱalutshedze mugaganyagwama wa hayani sa tshishumiswa tsha u langula zwiko zwa masheleni  . 
U khwiṋiswa ha pfanelo dza vhuṋe ha mavu ndi fhungo ḽihulwane ḽo livhanaho na tshiṱriki  . 
Nahone i ḓiphiṋa nga thikhedzo nnzhi vhukati ha sekhithara dzo fhambanaho na zwikolo zwa poḽotiki sa zwe zwa humbulwa  . 
U sia tshikhala tsha ndila dzo fhambanaho dza u kona u tshila  . 
U vhanda zwanḓa tshifhinga tshiṱuku . 
Aarli close corporation yo bviswa kha mutevhe , hu nga itwa khumbelo ya u i bvusuludza arali ho tevhelwa ṱho ḓea dzo teaho . 
Mbudziso ndi ya uri kani iyi mbetshelo yo ṱanḓavhuwesa kana u ṱanḓavhuwa lwo fhiraho tshikalo108Nga maṅwe maipfi , hu na ṱhoḓea ya uri hu humbulwe uri kani mbetshelo yo ṱanḓavhuwesa lune i vho dzhia na vhurereli ho lungamaho vhu vhugevhenga  . 
Fomo ya khumbelo ya thendelo iyi i nga wanala kha Tshipiḓa tsha 2 tsha Ṱhumetshedzo ya 2 tsha Ndaulo dza BABS  . 
Vha tea u ṋekedza muṱoḓisisi vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhuswa vhune vha vhu wana nga murahu ha musi vho no vhiga mulandu ngaha muthu o ngalangalaho . 
Mafuvhalo na tshinyadzo dze vha dzi wana zwi nga thusa kha u khwaṱhisedza vhuṱanzi havho kha muhwelelwa . 
Vha u phulusa vhovhonala vho tshuwela khuvhabvu idzo nge malofha a vha atshi tou vha vhudwedwedwe  . 
Ri humbela uri vha lavhelese thebuḽu ire afho fhasi uri vha vhone tshaka dza mbuelo  . 
Thendelo ya mulondoti a i ṱo ḓei arali a kundelwa u sumbedzisa , nga luṅwalo , uri u khou nea thendelo naa hu saathu u fhela ṅwedzi nga murahu ha u humbelwa u ita ngauralo nga muthusi wa khothe ya vhana  . 
Kha miṅwaha ya mahumi ine ya khou ḓa , musi ikonomi dzine dza khou thoma u bvelela dzi tshi engedza mikovhe yadzo ya vhuvhambadzi ha ḽifhasi na vhubindudzi , u tsa ha tshileme tsha ikonomi ya Amerika , Yuropa na Japan zwi ḓo vha na mvelelo dzi tshimbilelanaho kha ṱhuṱhuwedzo yavho ya zwa poḽitiki na zwa vhuswole  . 
Kha u ḓadza zwikhala kha Vhusimamilayo na u khwinisa , u sedzulusa na u shumiswa ha mutevhe wa madzangano kha u ḓadza zwikhala , u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
Maimo a asesimennde a kala vhuimo vhune vhagudi vha fanela u sumbedza vhukoni havho ha mvelelo dza ngudo na u sumbedza hafhu nḓila dza u swikela vhukoni uvho  . 
Hune vhuḓifhinduleli ha mubebi ha fanela u shumiswa nga vhabebi vha vhalaho , mubebi muṅwe na muṅwe a nga shuma a eṱhe hu si na thendelo ya muṅwe mubebi kha u dzhia vhuḓifhinduleli honoho  . 
Thekhinoḽodzhi ya dizili na thekhinoḽodzhi ya thubo , naho zwo ralo , kha miṅwaha yo fumi yo fhelaho dzo bvela phanḓa zwihulwanesa na ṱhanganyo ya ( dizili ya thubo ) i khou shumiswa nga huhulu kha zwiendedzi zwa vhanameli na zwiendedzi zwa vhuvhambadzi zwi sa lemeli u mona na ḽifhasi  . 
Kha nyimele nnzhi , vhathu vha re na ṱhuṱhuwedzo khulwane tshitshavhani vha kombetshedza maimo avho u itela u haṱula vhaṅwe  . 
Tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala ho vha vhatshimbidzi vha ndeme idzi nahone vhu tea u bvelaphanḓa nazwo . 
Mbuelo ya vhubindudzi uhu i khou thoma u vhonala nga zwiṱuku kha mashango ane Afrika Tshipembe ḽa khou shuma khao . 
I tea u vha na sisiteme ya u sedza tshifhinga tshothe uri vha kha ndila yone  . 
Sa mureili kana muṋe wa tshiendedzi tshine tsha ṱoḓa PrDP , a vho ngo fanela u tendela muṅwe muthu a tshi tshi reila kha bada ya nnyi na nnyi , nga nnḓa ha musi a na PrDP ya vhukuma ya lushaka lwo teaho . 
Nahone lushaka ulu lwa thandela lwo ambedzaniwa kha muṱangano muthihi kana mivhili ngauri miṱangano iyi yo mbo ḓi wa kha tshumiso iyi  . 
Khombo na ndiliso swikafhi zwine zwa khou ambiwa ? 
Vha rambe zwigwada u nambatedza migaganyagwama ya u shuma kha luvhondo vha mona na luvhondo na vha dzheneleli vha tshi i sedza nga muthihi vha na vhadzheneleli  . 
U vhona uri hu na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho  . 
Zwidodombedzwa zwinzhi maelana na izwi zwi ḓo sumbedzwa musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi ṋetshedza Tshiṱatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyangwama wa Kotara ya Vhukati ( MTBPS ) nga dzi 22 Tshimedzi . 
Mulinga wavho wa u sumbedza vhulwadze havho u vhudza vhaṅwe uri vha vha thusa hani  . 
U vhala na tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhala bugu yawe ene muṋe a tshi vhalela nṱha e kha u vhala ha tshigwada tsha vhukoni ha u fana tshi no dededzwa nga mudededzi ; nga iṅwe nḓila tshigwada tshoṱhe tshi vhala bugu nthihi . 
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu . 
Khovhe dzo ṱun ḓwaho a dzo ngo tea u rengiswa  . 
Ndi ya Komiti dza Wadi khumbelo dza u vha dziETQA dzo themendelwaho  . 
Mvelelo dza ndingo dzi ḓo ambedzaniwa na vhone vha vhoṱhe . 
Arali vha nga ṱanḓavhudza zwiṱuku nga ha nḓila ya kuitele ine vha khou gaganya uri i nga thomiwa hu tshi itelwa dzinetiweke ine ya sumbedza uri sisiteme ya netiweke i ḓo vha nga fhasi ha tshitshavha kana ndangulo ya sisiteme yeneyo ya netiweke  . 
Thikhedzo ya kiḽinikhala iḓo lavheleswa nga mueletshedzi wa zwa mishonga , fhedzi , a zwi ambi uri khaṱhululo yavho yo tshimbila zwavhuḓi . 
Tshigwada tsha SAPC kha ḽikumedzwa tsho sumbedza uri manditi na u shumisa ṱhangu , zwine zwo iledzwa kha khethekanyo ṱhukhu dza ( d ) na ( f ) , zwi itwa nga vhurereli ho fhambanaho hu tshi katelwavho na Hinduism nahone tsumbo dzi sa gumi afha fhedzi . 
U bva afho vha thoma u ḓitshelela zwiḽiwa nga vhone vhaṋe . 
U daha hu vhanga malwadze a mulomoni . 
U vhulungwa ha Milayo ya Phalamennde nga nḓila yo tsireledzeaho 82 . 
Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kha mushumo uyu  . 
Nga tshifhinga tsha mbekanyamushumo ya mbulungo ya masheleni hu ḓo sikwa tshivhalo tsha mishumo miswa nahone vhubindudzi hapo vhu nga kona u vhuelwa nga u shumisa zwithu zwapo , u bveledzisa zwikili na u fhirisela thekinoḽodzhi . 
Kha fhungo ḽeneḽi , hu na ṱhoḓea ya shishi ya u thusa kha u shumana na tshiimo tshi si tshavhuḓi tshine vhathu vha khou tshila vha khatsho kha shango heḽo . 
Ndi ngani zwi zwa ndeme u ṋetshedza maṅwalwa a ṱoḓeaho hu na tshifhinga : Arali maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho ( sa zwe a buliswa zwone kha maṅwalo a tsedzuluso ya u tea o rumelwaho miraḓo ) a sa wanala hu saathu fhela ṅwedzi wa mabebo , ri ḓo bvisa muunḓiwa kha Tshikimu . 
Khungedzelo i ḓo itwa nga nḓivhadzo dzine dza vhewa fhethu ho teaho dzinguni , u fana na ofisini dza madzhisi ṱira ṱa , zwiṱitshini zwa mapholisa na dzigurann ḓa . 
Zwigwada zwi rambiwa u edzisela sinario kha vhadzheneleli vhoṱhe  . 
Mashudu mavhi , tshivhalo tshihulwane tsha vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe vha a tambula nga u rwiwa , u tshipiwa na u tambudzwa muyani hunzhi  . 
Vha tea u vha vha na nḓivho ya ḽaiburari na tshumelo dza mafhungo , vhukoni kha zwine zwa kwama vhavhali vha mabofu na vhavhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza nga u angaredza , nḓivho ya u bveledza dzibureiḽi kana zwa u thetshelesa zwa mabofu na vhavhali vha vhaholefhali , vhukoni kha zwa vhulanguli na zwa masheleni , na zwa tshomedzo dza zwa vhashumi , nḓivho ya u vhambadza , u davhidzana , na u kuvhanganya masheleni . 
Ri khou shumisana na sekithara dza phuraivethe kha u bveledza Pulane ya Mbekanyamaitele ya Vhulimi ine ya ḓo ḓisa egere dza miḽioni kha mavu a sa khou shumiswaho uri a shumiswe lwa tshoṱhe kha miṅwaha miraru i ḓaho . 
Vhoṱhe vhane vha ni ḓivha vha wana ṱhuṱhuwedzo nga zwe na swikelela  . 
Maga haya ane o dzhaya vhukama a ḓo langiwa nga mulayo une wa lwa na mbekanyamaitele ya u langa nyanluwo ya masheleni  . 
Ri humbelwa uri phanḓa ha muṱangano muṅwe na muṅwe ri ṋekedzwa mabulamihumbulo nga u tou ṅwala  . 
Rekhodo a i nga ḓo swikelelwa arali hu sa athu itwa mbadelo dzoṱhe  . 
Musi hu tshi khou lavhelelwa uri hu nga vha na gomelelo , ndi zwa ndeme uri hu vhe na vharengi na mavhengele a zwiliṅwa kana zwibveledzwa zwa gireidi ya fhasi  . 
Vhuḓifhinduleli nga u angaredza ha u ṱuṱuwedza ndinganyiso Muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza na u swikelela ndinganyiso . 
Nga nnḓa ha afho hune Ndayotewa ya nga vha yo sumbedza nga iṅwe nḓila- ( a ) vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano I tea u vha I hone musi hu tshi vha na vouthu kha Mulayotibe kana u khwiniswa ha Mulayotibe ; ( b ) tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe kha Buthano ; na ( c ) mafhungo oṱhe ane a vha kha Buthano ḽa Lushaka a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho  . 
Dziṅwe dza nḓila dza dzitshakatshaka dzi ḓisaho ṱhahelelo a dzi tsha ḓo iswa phanḓa . 
Ndi tshifhio tshivhangi tsha Vhulwadze ha Mamudi ha Baiphoḽa ( BMD ) ? 
Fhedzi , miraḓo i khethiwa , nga kha baḽotho ya tshiphiri kha muṱangano wa tshitshavha , kana u imisa zwanḓa kana u tou tendelana , hu tea u vha na thendelano nga vhadzhiamikovhe na rekhodo dzi re khagala dza phurosese dzi tea u vha hone uri tshitshavhi tshi dzi lavhelese arali tshi tshi funa  . 
Zwa u vhalela zwiraru kha muduba . 
Vhuḓifhinduleli hoṱhe ha zwa Ndayotewa hu tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga . 
Madzhisiṱaraṱa a nga dzhia tsheo ya u khwaṱhisedza Ndaela , u vhetshela thungo Ndaela kana a fha ndaela ya uri vhuṱanzi ha u tou ṱalutshedza vhu thetsheleswe  . 
Ndi tshi vhilaela vha mmbudza uri nngwe yo dzhena muḓini . 
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo tshifhinga tshilapfu  . 
Mulayo une wa ḓo bveledzwa zwenezwo u tea u langula thasululo ya khanedzano musi dzo no swikiswa kha khothe ya sialala . 
Vhukoni kha maimo o lumbaho a asesimennde kana masia a u guda a nga sumbedzwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho , ndi ngazwo hu tshi tea u shumiswa nḓila dzo fhambanaho dza ngona dza asesimennde hune vhagudi vha sumbedza nungo dzavho dza u guda . 
Hezwi zwi katela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi kha u langula tsitsikano , u fhindula musi hu na khombo na ṱhoḓea dza u enda  . 
U tambudzwa ha mualuwa ndi mulandu u ya nga mulayo uyu  . 
Hu kha ḓi vha na vhana vha 70 tshikoloni . 
Ri ḓo rwela ṱari tshumisano iyo hu si kale , nahone ri ḓo dededzwa nga South African Geographical Names Council na Komiti dzayo dza Mavunḓu . 
Vhulimi vhuswa ho lavhelelwaho vhu o vha ho livha kha u ekedza zwiiwa , na zwibveledzwa zwa vhulimi na tshumelo kha shango ashu , dzhango ashu na kha dzhango ohe  . 
Mulanga o vha a tshi khou ita mini musi vha tshi mu wana ? 
Maga a nyaluwo ya ikonomi o ḓidzula a si na maanḓa kha u thasulula dzikhaedu dza vhushayi , u sa lingana na vhushayamushumo . 
Phresidennde a nga thola , mufumakadzi kana munna uri a shume sa Muthusa-Muhaṱuli wa Vhulamukanyi kana kha muhaṱuli kha Khothe ya zwa Ndayotewa arali hu na tshikhala tshi si na muthu kha iṅwe ya ofisi idzo kana arali muthu o faraho iyo ofisi a siho . 
Nga u pfufhifhadza , vhafhaṱi vha vhilaedzwa nga maanḓa nga vhubveledzi na nzudzanyo ya phambano , nahone vha hana muhumbulo wa uri zwiṅwe na zwiṅwe zwa ndeme kana zwo ṋewaho lwa mupo zwi rangela maitele a vhuḓiimiseli ha matshilisano  . 
U bva afho u ḓo bvisa ndaela nahone a nga ita izwi nga nnḓa ha u humbela vhabebi uri vha ḓivhonadze khothe  . 
Vhuloi vhu shumiswa u ṱalutshedza zwiwo zwa mashudumavhi kana zwiṅwe zwiwo zwi si zwavhuḓi zwine zwa itea kha vhathu . 
Zwitshavha zwi nga hirisa tshipida tsha mavu avho kha khamphani ya phuraivete . 
Arali mbeu i sa fusi ṱhoḓea dza Mulayo , dzi fanela u hmiswa dzi sa rengiswe kana u bviswa ḽebuḽu . 
MEL : Mutevhe wa mishonga i sa katelwi  . 
Nomboro dza nzhini na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa goloi zwo sedzuluswa na u rekhodiwa  . 
Kha vha shumise zwishumiswa zwo vhalelaho u ṋea muhumbulo wavho na zwauri vha nga shumisa hani zwiṱirathedzhi . 
Maitele a anzela u livha kha mbadelo ṱhuku musi tshifhinga tshi tshi ya , ngeno hu tshi engedzwa mbadelo kha thundu dzo khethwaho  . 
Datumu ine tshikolodo tsha tea u badelwa ngayo kanzhi i tiwa kha thendelano  . 
Thandela dzo fhedzwaho ( mivhigo ) dzi ḓo dzhielwa nṱha , arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i nga ṱoḓa u dzhiela nṱha themendelo ya u dzheniswa ha mbekanyamushumo dza u swikelela vhathuni kha IDP kana miṅwe migaganyagwama  . 
U ita tsheo dzo teaho nga ha nyito dzine dza nga kwama mutakalo wavho wa matshelo na zwivhuya zwa pfunzo  . 
Zwi dovha zwa ita uri vha kond(elwe u kala vhukule ha vhuendisi vhu no khou d(a na uri vhu khou gidima nga luvhilo lungafhani  . 
U humbudzwa ha vhone na dokotela wavho uri vha ḓe vha sedzuluswe mutakalo nga misi na u ita ndingo dzi lavhelesaho tshiimo tsha mutakalo wavho na u khwinisa dzilafho ḽavho he zwa tea  . 
Hezwi zwi nga katela mishumo ine tshitshavha tsha kwamea thwii ; kana mishumo ine ya nga lambedzwa nga tshikwama tshine tsha langwa nga nzulele a no bva kha masipala  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mawanwa a Mbekanyamushumo ya u Monithara ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya 2013 . 
Sa MUBEBI,ndi fhulufhedzisa u : ḓidzhenisa nga mafulufulu kha mishumo ya tshikolo , hu tshi katelwa zwivhumbeo zwa u langa zwikolo ; haseledza na vhana tshifhinga tshoṱhe nga ha mafhungo a tshikolo nga u angaredza ; fhaṱa vhushaka havhuḓi ha tshumisano vhu re khagala na vhagudisi vha vhana vhanga ; bveledza vhupo ha hayani ho lugelaho u guda ; thusa kha u tsireledza tshomedzo dza pfunzo u fana na bugu dza u guda , zwidulo , ṱafula na zwiṅwe ; thusa nga hune nda kona nga tshomedzo dzo teaho malugana na pfunzo ya vhana vhanga . 
Hu dovha ha vha na nyengedzeo i vhonalaho kha tswikelelo ya maḓi , muḓagasi na vhuthathatzhili , zwine zwa vha tshiga tsha ndeme kha lutamo lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe lwa u tandulula zwoṱhe zwo khakheaho zwa muvhuso wa tshiṱalula na u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kha vhathu vhoṱhe . 
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya zwa Shishi wa vhuṋa wo fariwaho nga dzi 11 Fulwi 2009 , Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ( WHO ) ḽo dzhia tsheo ya uri nḓila dza dwadze ḽa ḽifhasi dzo swikelelwa , nahone Mulangi-Dzhenerala , Vho-Dr Margaret Chan , vho ḓivhadza lwa tshiofisi Dwadze ( ḽiga ḽa 6 )  . 
Ni elelwe uri mapfanisi a ṋefhungo a edza ṋefhungo ene muṋe kha vhuthihi na kha vhunzhi . 
Ri a katela maṅwe mangilasi kana ḽentsi dza khonthakithi nga mbuelo ya luthihi nga ṅwaha , hu si zwoṱhe nga ṅwaha  . 
Zwavhukuma ndi zwauri , Mulayo u dzhia thogomelo dza hayani arali hu tshi khou itiwa nga ndila ya tshiphurofeshinala na nga ndila ya u angaredza , sa ndila ya u thivhela vhaaluwa kha u dzula kha zwiimiswa na u vha fha tshifhinga tsha u dzula tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha u ya nga hune zwa konadzea ngaho  . 
Tsumbo : Vhagudi vha nga ita zwigwada zwa zwa u vhalela 2 , zwa u vhalela 4 , zwa u vhalela 6 , zwa u vhalela 8 na zwa u vhalela 10 . 
Yone i ḓo tendelwa u shuma lwa tshifhinga tsha miṅwedzi i fhiraho miraru fhedzi i sa fhiri miṅwaha miraru . 
U rangela u vhala : Izwi zwi lugisela vhagudi u vhala tshibveledzwa nga Luambo lwa u Engeda lwavho . 
Zwiṱirathedzhi zwa murekanyo zwine vhagudi vha bveledza zwi vha thusa kha u rekanya ha u tou ṅwala na u ita anganyela . 
Khethekanyo ya u thoma i katela vhupo na phambano dziṅwe vhukati ha mivhuso ya miraḓo  . 
Zwi alusa mavhusele a dimokirasi na u shumisa lwa tshoṱhe mavu a vhathu vhanzhi ane a langiwa nga dzangano ḽa ndaka ya vhathu vhanzhi ho imelwa zwitshavha  . 
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe , fhedzi ri themendela uri sambulu dzi dzhiwe nga muṱoli wa ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS . 
Ndo takala  . 
Muḓologi u ḓo ṋetshedzwa arali zwo tea  . 
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai . 
Mvelelo ya u guda nga mbebo u ita khumbelo ya tshandukiso  . 
Nduvho u renga malegere a 48 . 
Naho u ela tshi tshikili tshi u tou ita , , vhagudi vha tea u rikhodiwa mielo yavho tshifhinga tshoṱhe . 
Vhatambi vha bvumo : Fabio Cannavaro , Andrea Pirlo , Luca Toni , Gianluigi Buffon  . 
Musi hu na khanedzano , milayo yo ṅwaliswaho i ḓo bva phanḓa . 
Zwine zwa vha tsinisa zwi vhukule vhungafhani na hune vhathu vhanzhi vha dzula hone ? 
Vha tama masipala wa Tshwane u tshi kulumaga na u lugisa phaiphi dza soredzhi dzo phamuwaho  . 
Komiti dzi dovha hafhu dza vha na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi na u sedza mushumo wa mihasho ya muvhuso . 
Mbilahelo malugana na lufu lu ahaho muthu o tea u ḓa na garaṱa  . 
Wanani maipfi kha phara ane a vha na ṱhalutshedzo idzi ni a ṅwale zwikhalani zwo teaho . 
Arali vha si na vhuṱanzi ha uri ndi ngani mbilo yavho yo haniwa . 
Khanedzano dza milayo i kwamaho mavunḓu na u i khunyeledza zwi itwa kha nnḓu yeneyi  . 
Mbekanyamushumo i ḓo ṋetshedza thikhedzo i no swika R900 miḽioni kha thikhedzo dzi teaho u badela mithelo ya vhabindudzi vhaswa na R550 miḽioni ya mvusuludzo na ṱhandavhudzo . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha muvhigo wa mvelaphanḓa wa u bveledzisa modeḽe wa Tsedzuluso yo Tewaho kha Vhadzulapo . 
U fanela u kona u shumisa luambo lwa u fhuredzela . 
Mbadelo ya khumbelo , ine ya vha mbadelo yo teaho ya luthihi  . 
Khothe a i nga vhudzisi arali yo vha i tshi ḓo vha yo dzhia tsheo i fananho na ya mudzhii wa tsheo  . 
Vhureakhovhe ha u itela u a iwe muṋe vhu kwama zwitshavha zwa vhuponi ha phendelashango zwine zwa shumisa zwiko zwa lwanzheni u itela zwone zwiṋe , naho hu uri zwi nga rengisa zwiṅwe zwa idzwo zwiko hanefho zwitshavhano . 
UIF kha akhaunthu ya banngani  . 
Maimo a u Linga ndi zwishumiswa zwine musi zwo flangana zwa flalushedza nga ha zwine mugudi a tea u kiḽiniki dza muvhuso  . 
Vhathu vho ḓaho 3 . 
Vha vhona izwi zwi tshi ṱoḓea kha u tsivhudza vhaiti vha mulayo kha u dzhenelela hune ha ṱoḓea kha u shumana na khakhathi dza zwa mbeu dzi kwamanaho na zwa vhuloi  . 
Batho Pele i dzhiela nṱha vhuthu ha vhathu na uri ṱhoḓea dzavho dzi fanela u shumiwa nadzo nga nḓila yo teaho ndeme yavho na ṱhonifho u ya nga muthu  . 
U ṅwala tshiṱori tshawe ene muṋe , kana tshiṅwe vho tshine tsha ḓivhea kana maṅwalo maṅwe vho a u ḓisikela e kha mafhungo ano swika fumi . 
Tshenzemo ya ḓuvha , kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu , ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi . 
Ndivho ya iyi Bugupfarwa ndi u ita uri Khoudu iyi i pfeseswe nga vhatholiwa vhot ( he vha muvhuso  . 
VHUKWAMANI UVHU VHU NGA KHWAṰHISEDZWA ARALI NḒADZO YA VHAKHANTSELARA VHA WADI NA KOMITI ZWA KHWINISWA NAHONE ARALI KOMITI DZA WADI DZA NGA KONA U SHELA MULENZHE NGA NḒILA YO DZUDZANYEAHO KHA MAITELE A IDP  . 
Aya maipfi a bva kha vhathu vha Europe , nahone a kona u wana nḓila ya u dzhena kha vhathu vha Afrika na kha zwiṅwe zwitshavha zwi si zwa vhathu vha European Western nga kha vhukoḽoni  . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30  . 
Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa . 
Milayotibe yoṱhe ya zwa Masheleni I fanela u dzhielwa nṱha hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75  . 
Musi zwimela kana zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshi dzhena shangoni ḽi ṱu ṋdaho , vhaingameli vha zwimela vha NPPO ya iḽo shango vha fara zwimela izwo u itela u zwi ṱola na u zwi sedzulusa . 
Mbekanyamushumo dza Ndondolo ya Vhulwadze ( DMPs ) u langa dzilafho na mutengo wa malwadze a sa fholi na maṅwe . 
Milayo ya vhusimamilayo I no khou shuma nnḓa ha vhusimamilayo ha Phalamennde 15  . 
Vhafhenyi vha Tshiphuga tsha ḽifhasi vha dzula nayo u swikela muṱaṱisano u tevhelaho vha kona u ṋewa khophi yo putelwaho nga musuku . 
Naa vhashumi vho vha vha na nḓivho na vhugudisi uri vha kone u ḓivha uri khombo ndi dzifhio u bva kha matheriala wa khombo une wa shumiswa na u bveledzwa fhethu ha u shumela , na zwine vha tea u ita malugana na u thivhela khombo dzenedzo ? 
Muvhuso wapo u fanela u ta na u tshea uri u shumisa hani tshelede na masheleni e a wanala u badela tshumelo na dzithandela dzine vha fanela u dzi ḓisa tshitshavhani  . 
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuraru , u bva 2004 u swika 2009 , yo vhona tshiimiswa tshi tshi engedza u ombedzela u khaṱhisa mushumo watsho wa vhulavhelesi na u ṱuṱuwedza tshitshavha u shela mulenzhe kha mishumo ya Phalamennde . 
U bva afho Muredzhisitarara u d(o tea swikisa mafhungo phand(a ha Muhat ( uli Muhulwane uri hu sedzwe na iyo khumbelo u ya nga tshiten(wa tsha mulayo mut ( uku wa ( 4 )  . 
U thoma ha Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri kha vhana na vhaswa nahone hu khou gonya vhukuma . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta nga ḽone ḽine , tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela  . 
Mbuno dza fhungo dzi tea u bviswa hafhu hu si na ḽiṅwe ḽi bula muhumbulo kana khanedzano  . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho , nga tshumisano ya Minista wa Gwama  . 
Mabammbiri a mafhungo u swika muthu o khethwaho sa Muphuresidennde murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka ḽo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma  . 
Ndivho ya Mulayotibe wa Tshanduko ndi u livhanya Mulayo wa Khomishini dza Tshumelo ya Tshitshavha wa 1997 na Ndayotewa . 
Tshitevnhduetslehdilzoi tsha Tshitendeledzi tsha vhutshilo tshi na maga ane a tevhedza thevhekano nngede . 
U talutshedza u thomiwa na matshimbidzele a dzikomiti dza fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Fogisi ḽi shumanaho na mulandu uyo ḽi ḓo fhedzisa ṱho ḓisiso , ḽa ṋekedza dokhethe phaan ḓa ha khothe i sengisaho mulandu  . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi yo ḓitika nga thasululo dza khoro dzi re khagala  . 
Fhedzi nyambedzano dza kiḽasini dzi no livhisa kha mishumo ya u ṅwala dzi ḓisa ndivho na mbuelo yavhuḓi . 
A huna Thendelano dzone dza vha hone vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango dza malugana na u Fhiriswa ha Vhafariwa . 
Dzhendedzi ḽa Companies and Intellectual Property Registration Office ndi muthu muṅwe na muṅwe kana bindu ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽine ḽa vha ṋen ḓila vhukati ha khasi ṱama na Ofisi ya Companies and Intellectual Property Registration  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho  . 
Kha mafhungo man(we na man(we ane a katela na u ita khat ( hululo hune ha vha na u hanedzana ho sedzwa u shumiswa ha ndayotewa ho sedzwa khorotshitumbe in(we na in(we kana ya vhulanguli kana vhud(ifari kana tshutshedzo ya khorotshitumbe kana ha vhulangi kana vhut ( od(isisi ha ndayotewa kha mulayo mun(we na mun(we hu tshi katelwa na Mulayo wa Phalammennde kana vhusimamilayo ha vund(u kana phurovintsi kana khorotshitumbe ine ya vha na maand(a a vhud(ifhinduleli kana nyito ya vhulanguli kana vhud(ifari kana tshutshedzo kana wonoyo mulayo u songo sumbedzwa sa tshipid(a tsha mulandu kana ( lihoro ( line ( la khou itela khaedu uyo mulayo u re kha ndayotewa kana vhud(ifari kana mulayo une hu sa athu fhela mad(uvha mat ( anu ho swikiswa ( lin(walo kha Muredzhisitarara maelana na mulandu une wa khou ita uri hu vhe na mbilaelo phand(a ha matshimbidzelwe a khothe lwa u tou thoma , ( lihoro ( li kwameaho ( li d(o shumisana na vhulanguli kana vhathu vha kwameaho uri kutshimbidzelwe kwa Khothe ku kone u bvela phand(a  . 
Kha vha rumele luṅwalo na sambulu dza mbeu arali vha tshi ṱo ḓa u ita mbilahelo , nahone vha ṱalutshedze zwoṱhe zwi yelanaho na mbilahelo kana khanedzano . 
Phanda ha musi vha tshi saina pfano na dzithandela dza CBNRM , mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri dzithandela dzi na masheleni a edanaho na uri hu do vha na mbuelo nga u vhulunga zwishumiswa zwa mupo . 
Zwo khwiniswa u bva kha Nyendedzi u ya kha Mutsukunyeo wa u Fhaṱa Vhupo ha Mahayani ngei kha ḽa China nga James Jen , Swanepoel , H. 
Ngeno ri tshi tama uri vhatholi vha dzhiele nzhele vhashumi vhapo , mbekanyamaitele yashu ya u pfuluwa nayo itea u konisa uri hu vhe na u ḓiswa ha zwikili zwi shayeaho  . 
Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga mbebo na ndavhuko , ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone a vha tei u ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Ikonomi yashu i kwamea hafhu nga zwiitisi zwa miṱani zwi ngaho u shayea ha muḓagasi na vhushaka ha nḓowetshumo zwine tshiṅwe tshifhinga zwa sa dzudzanyee  . 
Matshelo hu ḓo vha i miṅwaha ya 21 u bva tshe Muphuresidennde washu vhane ra vha funa Vho Nelson Mandela vho bva dzhele  . 
Mafhungo aya a shumiswa nga vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u itela tshumelo ya kushumele , u londota ndeme ya tshumelo , na u ṋekedza mbalombalo nyangaredzi nga ha kushumiselwe kwa saithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Zwiṅwe hafhu , nga u shumisa sisiteme ya musalauno ya mbadelo mutengo wa tshikati wa u shumisa thikhedzo ya tshitshavha u ḓo fhungudzea vhukuma  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u vhewa ha Afrika Tshipembe vhukati ha vhararu vha re nṱha kha Tsumbi dza Mugaganyagwama wo Vuleaho wa 2015 , zwine ndi zwone zwi zwoṱhe kha ḽifhasi zwo ḓiimelaho , maitele a mbambedzo dza migaganyagwama ire khagala , u shela mulenzhe na vhuṱoli . 
Musi ndingedzo dzi tshi khou itwa dza uri thikhithi dzi itwe uri dzi swikelelee kha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , vhaṱwe vha vhaṱaleli vha bola ya milenzhe a vha nga faneli u tou ya u vhona mitambo . 
Shumisani maṱaluli aya kha u ṅwala ṱhalutshedzo ya mvumbo yawe . 
Phurothokhoḽo i ḓo thusa mashango kha u dzhia ḽiga ḽa ḽifhasi ḽa u lwisana na mbambadzo ya zwibveledzwa zwa Tobacco zwi siho mulayoni nga mannḓa kha mashango a na thendelano ya Phurothokhoḽo . 
Hu na zwinoni zwingana zwino ? 
Kunangele kwa maipfi U ḓivha na u kona u shumisa ḓivhaipfi dzo vhalaho U ḓivhani ṱhalutshedzo dza maipfi dzi pfalaho na dzi sa pfali U ḓivha uri ipfi iḽo ndi figara-ḓe ya muambo na zwauri ḽi shumiswa hani kha fhungo U ḓivha uri ipfi ndi ḽa fomaḽa , kana a si fomaḽa naa , kana luambo lwa nḓilani ( kana lu khukhulisaho ) na zwauri lu shumiswa hani nga nḓila yo teaho ( kana na luthihi ) U peleṱa maipfi nga nḓila yone U shumisa ṱhalusamaipfi ya nyambo nthihi na ya nyambo mbili na thesaurasi u itela u Engedzedza ḓivhaipfi U vha na ṱhalusamaipfi yaṋu kana bugu ya ḓivhaipfi u itela u engedzedza ḓivhaipfi . 
Vhunga sa musi u shumiswa ha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili ho ambarelaho shango ohe hu sa o mbo i vha na mvelelo dzi no nga idzo dze dza bulwa afho nha , kha hu vhe na zwine mulayo wa bula zwi khagala uri vhaaifa vhane vha o iwana vha tshi khou langwa nga Mulayo u re hone vha si swike hune vha hwedzwa mihwalo ya zwikolodo zwa mufu  . 
Vhaiti vha pholisi ndi vhathu vha re muvhusoni vhane vha ita milayo na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM  . 
Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadzo nga BMW ya u thomiwa ha u fhaṱwa ha ḽimaga ḽiswa ḽa u bveledzela . 
Ndi henefha kha wonoyu murole hune zwikolo zwinzhi zwa thoma muṅwalo wa u pomba . 
Ndi zwa ndeme uri vha pfe vha sa ofhi u amba nga ha mutakalo wavho na dzilafho na dokotela wavho . 
Masipala u ṋea maanḓa dzi khantseḽara dza wadi na komiti dzawi a u tshimbidza maitele a u pulana ane a ḓo konisa komiti iṅwe na iṅwe u thoma mandeithi wa tshifhinga tshayo tsha ofisini  . 
No no vhuya na sika tshithu ? 
Khabinethe yo tikedza themendelo ya dovha ya ṋea ndaela ya uri muvhigo u anḓadzelwe tshitshavha . 
U thomiwa ha tshumelo dza tshitshavha ho lengiswa ngauri mutengo wa fhasisa wo ṋetshedzwa wo vha u nṱhesa u fhirisa nyavhelo ya mugaganyagwama  . 
Musi hu tshi khou lavhelelwa uri hu nga vha na gomelelo , ndi zwa ndeme uri hu vhe na vharengi na mavhengele a zwiliṅwa kana zwibveledzwa zwa gireidi ya fhasi . 
Mirado ya tshitafu  . 
Arali vha fhelisa vhuraḓo havho , GEMS i ḓo vha rumela ṱhanziela ya vhuraḓo . 
Muthu u khou ṱuṱuwedzwa naho zwo ralo nga mushumo wo no thomaho maelana na u lulamisa nyimele iyi  . 
Nga u ṋekedza mafhungo kha GCIS nga kha webusaithi iyi , mushumisi u vha a khou tenda u pfukisela uho  . 
Adam na Vho Francinah a vha athu u pfuluwa na luthihi , zwenezwo a vha faneli u fhindula idzo mbudziso  . 
Milayo ya mulanga wo khetheaho yo itwa uri i vhe khagala kha therisano ya vhuṋe na vhubveledzi  . 
Kha vha vhone zwauri vhashelamulenzhe vha katela na vhaṋetshedzi vha tshumelo yo ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Ri ḓo vha itela mini ? 
Ndima iyi i ṋetshedza uri mukhantseḽara wa wadi u ḓo vha mudzulatshidulo wa komiti ya wadi na u kombetshedza khoro ya masipala u ita milayo i langaho maitele a u khetha miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Zwi(la kale domba ( lo vha ( li tshi dzhia tshifhinga tshilapfu  . 
Nyaluwo ya Vhuḓilangi ha Dzikereke kha vhathu vha Afrika , vhuloi ho mbo dzhiiwa sa zwiito zwa Vhusaṱhane u tou fana na zwe zwa itea Europe kale na Amerika nga tshifhinga tsha vhukoḽoni . 
Khethekanyo ya 6 na 7 GN R2082 ya 1967  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa ndi ya tshifhinganyana nahone ndi ya muhwalo muthihi fhedzi . 
Mutshimbidzi u ḓo pfumbudzwa uri a tshimbidze u bveledzwa ha pulane ya wadi , lune a tea u vha na ṱhalukanyo ya zwikili zwa mushumo wo raliho  . 
Shumisani maṱanu a maṱaluli aya kha u vhumba mafhungo . 
Mvelelo dza mveledziso iyi i fanela u leluwa u swikelela zwibveledzwa zwashu kha mimaraga ya EU , u katela vhuvhili ha zwibveledzwa zwa vhulimi na nḓowetshumo  . 
U fara khirayoni na penisela zwavhuḓi . 
Muṱani wa hashu hu na vhathu vha  . 
Hei ndi thendelano ya sekithara ya ndemesa ya tshanduko yo no swikelelwaho u swika zwino na muvhuso , na uri i nga thusa kha u vhona uri bono ḽa Muvhuso ḽa tshanduko ya ikonomi nga vhuhali ḽi khou bvelela . 
Maitele a konadzeaho ane a nga tevhelelwa u sumbedza u rekanya u ṱanganya na u ṱusa . 
Ro thoma maitele aya nga Luhuhi nahone o rwelwaṱari nga muphuresidennde nga Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha  . 
Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu ndi yone thikho ya demokirasi Afurika Tshipembe . 
Vhunzhi ha nṱha hu a dovhololwa musi mushumo u tshi khou bvela phanḓa  . 
U kundelwa uho ho dovha ha sumbedzwa hafhu ṋamusi , na kha luvhanḓe musi Minisṱa vho ḓa vha ḓivhadza tshiimiswa nga ha uri muvhigo vho u farisa hani  . 
U ita nyonyoloso a zwo ngo fanela u ita uri hu vhe na zwine vha tea u badela ! 
Ndi tshi khunyeledza , ndi vhona zwo tea uri ndi kovhelane na vhone mvelaphanḓa nga ha kushumele kwashu kwa zwa masheleni  . 
Ha tendi u vhuswa nga vharema  . 
Musalauno , Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) vhu imela vhurereli vhuṱuku ha vhathu vha vhurereli ha Pagan vhune ha nga ḓi katelwa kha dzangano ḽiswa kana maḓuvhaano . 
U ḓivhadza u ela ha fomaḽa . 
Ndi Mulanguli muhulwane wa vha FCB Group nahone vho no ḓi bveledza tswayo nnzhi dza madzangano a mabindu na a muvhuso . 
Kha u ṱuṱuwedza tsireledzo ya maitele a u bannga , ndi zwa vhuṱhogwa uri ndangulo na u lavheleswa ha dzibannga ho livhiswa kha milayo ya tshakatshaka na tsireledzo ya khwiṋe . 
Zwi ḓo thusa kha u fhedza u salela murahu ha u ṋetshedzwa ha ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ha nnḓu ha zwino na ha murahu u bva nga ṅwaha wa 1994 ha nnḓu dzo ṅwaliselwaho . 
Vha tshi ya phanḓa vho dzinginya uri hu songo vha na mulayosiṅwa une wa tea u langula zwa vhuloi , na uri u shumisa vhuloi nga nḓila i si yavhuḓi zwi shumiwe nazwo u ya nga mulayo wo ḓoweleaho  . 
Dzikhophorethivi dzi shumela uri hu vhe na mvelaphanḓa i sa gumi kha zwitshavha . 
Muḓagasi na wone u vha hone nga maḓi  . 
Nazwino hezwi zwo vha zwi songo fhelela , saizwi sekhithara ya vhubindudzi yo shuma sa muvhuso u tsireledzaho thekhinoḽodzhi i elanaho na mmbi  . 
Muvhuso u khou shumisa vhurangeli hoṱhe vhure hone hu tshi katelwa Pulane ya Nḓowetshumo ya Mbekanyamaitele ya Nyito ( IPAP ) ine ya vha ya muvhuso kha u sika vhubveledzi vhunzhi vhu ḓisaho mishumo na sekithara dza tshumelo u fhelisa u shayea ha mishumo zwine zwo kwamea nga nyinele dzi konḓaho dza ikonomi yapo na ya ḽifhasi . 
PAPU na UPU dzo sedza kha u khwinisa u ṱanganelana mashumele o ṱanganelanaho vhukati ha vhatshimbidzi vha dziposwo na vhaṅwe vha kwameaho vha ndeme u itela u khwaṱhisa tshumelo ya poswo ya ḽifhasi u itela uri hu fhungudzwe khethululo ya didzhithaḽa na u ṋetshedza u kona u swikelela kha tshumelo dza vhudavhidzani na masheleni . 
Maitele a ndaulo na a ndangulo a u thutha rekhodo o fhambana na maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma  . 
Mulayotibe hoyu u fara mafhungo manzhi a ndeme a fanaho na a uri khetho dzi fanela u farwa lini , ndi vhafhio vho fanelaho u voutha , ndi vhafhio vhane vha nga lwela maimo kha khetho na t ( hod(ea khathihi na khetho dza tshipentshela kha vhan(we  . 
Hu tea u vha na mafhungo afhio kha mbilo ? 
Ndo takala uri ri na ṅwana wavho fhano Vho Mongezi Tamanasa mueni ṋamusi  . 
Mukhantselara wa wadi nga tshibveledzwa a dovha a katela u bveledziswa ha tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa zwo renga theḽevishini na u sedza theḽevishini  . 
Dzhielani ntha zwauri mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule dzithaidzo kha tshitshavha itsho  . 
Ni bule uri ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi amba mini . 
Khabinethe yo khwaṱhisa thikhedzo yayo ya Minisiṱa wa Masheleni , Vho Pravin Gordhan vhane fhasi ha Tshiteṅwa 35 tsha Ndayotewa a vha na mulandu u swika zwenezwo vha zwi tshi sedzuluswa nga khothe ya mulayo . 
Tshiteṅwa tshihulwane malugana na mishumo ya u lambedza , ngauralo , ndi tsha ḽisi dza tshelede  . 
Tshiedza tsha kufunzele tsho sedza kha mufhindulano na u tumbula , na u ḓitika nga mulayo wa uri vhana vhoṱhe , mahayani na ḓoroboni , vha shumisa maitele a fanaho a u fhaṱa nḓivho , naho musi matheriaḽa kana ḽifhasi ḽa mvelele zwi tshi nga fhambana  . 
A si tshithu tshithihi  . 
Musi Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vho no nangiwa , Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta poso ya Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe  . 
Fhethu he khumbelo ya sainelwa hone . 
Sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha , vhadededzi vha tea u wana fhethu ho teaho ha u vhala ha nyengedzedzo u itela vhagudi vha Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma . 
Vharangaphanda vha Milanga vho vha vhe na milayo yo tandavhuwaho ya u ita uri hu vhe na pfano dzi re mulayoni  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a vhuḓifari o randelwaho nga mulayo wa lushaka . 
U ṋea u anganyela hu pfalaho ha nomboro ya zwithu zwine zwa nga sedzuluswa nga u tou vhala  . 
Mulayo wa nga ha dzikhamphani u kombetshedza dzikhamphani u vha na zwiṱaṱamennde zwi ṱolwaho  . 
Aya mafhungo a khou bvelela vhathu vhe ngafhi ? 
Zwivhumbeo zwa maiti na matikedzi u bvisela khagala tshifhinga na ḽimudi nga vhuronwane . 
Mashaka vha nga dzhia tsheo ya u fhisa tshitumbu , huvhe mulora fhedzi une wa vhuya hayani  . 
Rekhodo dzo ambiwaho kha Mulayo ndi dzone dzine dzaḓo humbelwa fhedzi . 
U shumisa maanḓa hu u itela u fhungudza nyito a zwi koni u dzhia tshoṱhe mbofholowo ya nyito ya mulanda  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badani  . 
Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi  . 
Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa Kha Ri Gude ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi , nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa  . 
Phakhedzhi kana ḽebuḽu ya tshibveledzwaVha tsitse vha ḓadze fomo ya khumbelo i re afho fhasi uri vha wane ṱhanziela ya vhuḓiṅwalisi . 
U itela uri vhathu vhothe vha kwameaho nga dzimbekanyamishumo dza CBNRM vha vhe na kupfesesele ku fanaho uri mbekanyamushumo ya CBNRM ndi mini , thodea dza thekhinikhala na dza matshimbidzele ndi dzifhio . 
Musi vha tshi endela mashango a nnḓa milayo ya mashango a nnḓa i shuma kha muṅwe na muṅwe . 
U sumbedza zwo imelaho data kha girafu . 
Zwiimiswa zwa muvhuso zwiimiswa zwa pfunzo , madzangano a tshitshavha muvhilini , zwa muhumbulo na zwa vhutshilo  . 
U ita uri muthu a si nge u a penga  . 
NDP i na makumedzwa a u shumana na thaidzo dza vhushai , u sa vha hone ha ndinganyiso na vhushayamushumo  . 
Arali zwi songo vhulungwa zwavhudi mirafho i tevhelaho i do wana hu si na tshithu . 
Murangaphand(a wa murundu ndi maine  . 
Khabinethe i dovha ya khwaṱhisedza pfanelo dza MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ite migwalabo ya mulalo sa tshipiḓa tsha dimokirasi yashu ya ndayotewa . 
Muṋeyatshumelo u tea u bvisa dzisilinda dza gese dzi si tsha shumaho vhuponi ha zwifhaṱo na u vhona uri dzisilinda dzi laṱwa u ya nga ha ṱhoḓea ya mulayo u thivhela u shumiswa hafhu zwi songo tea  . 
Hezwi zwi sumbedza uri zwithu a zwi gumi kha u sokou amba nga u shela mulenzhe , u vha hone ha tshikalo kana vhudzivha ha u shela mulenzhe ndi mafhungo mahulwane  . 
Vhunzhi ha Miraḓḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa  . 
Fhedziha , sa zwe zwa sumbedziswa kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na Tsedzuluso ya Miṅwaha ya 20 ya Ofisi ya Muphuresidennde , khaedu tharu dzine dza vha vhushai , vhushaya ndinganyo na u sa tholwa zwi kha ḓi isa phanḓa na u kwama matshilo a vhathu vhanzhi . 
Vhomakone vha CBP vho shela mulenzhe na u tikedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha IDPS dza masipala yavho  . 
Nga tshifhinga tshithihi , ri khou oa u uuwedza vhe vha swika mugumoni wa mitambo yavho uri vha kovhane na vhawe vhukoni havho na avho vhane vha khou oa thuso kha masia a u gudisa , u langa na u langula  . 
U vhala zwipiḓa zwa furakisheni zwi tendela vhagudi u vhona zwipiḓa zwinzhi na u vha ṋea luambo lwa furakisheni dzo ṱanganelanaho na dzi so ngo fhelelaho . 
Vha ḓo fanela u dzhia tsheo na u tendelana na mushumisi malugana na tshakha dza mbuelo dzine vha ḓo ṱanganedza sa tshipiḓa tsha thendelano ya u kovhekana mbuelo ( kha vha sedze kha ṰHUMETSHEDZO ya 3 u itela u wana dziṅwe tsumbo )  . 
Mahoḽa nga Luhuhi , muvhuso , mabindu , vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi  . 
Ndi zwa vhukuma , ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo , une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea , ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende  . 
Hu tshi lavheleswa uri naa muhweleli o vhaisala naa kana ha ngo vhaisala , sa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya vhu 4b , muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe u tea u dzhiela nṱha - a mulingo wa tsireledzo , mutakalo kana ndondolo zwa muhweleli ; b vhukumakuma ha vhuḓifari vhune ha khou humbulelwa uri ho pfukwa ndaela ya tsireledzo ; na c vhulapfu ha tshifhinga u bva tshe izwo zwa itea . 
Zwi ḓo ḓisa tshiṅwe tshikhala kha nḓowetshumo ya khemikhala ya Afrika Tshipembe tsha u topola zwa ndeme kha vhubveledzi zwine zwa elana naGreen Chemistry ( tshivhumbeo tsha zwibveledzwa zwa khemikhala na maitele a u fhungudza kana u fhelisa u bveledzwa ha thukhitha dzire khombo )  . 
Thendelo ya u gwa mugodi i vha mulayoni lwa tshifhinga tsho sumbedziswaho kha thendelo , isa fhiriho miṅwaha mivhili . 
Naho zwo ralo , sekhithara ya u vhumba na ya u vanga ndi i imaimaho vhukuma  . 
Vhuriha ndi khalan(waha i no d(a nga murahu ha tshifhefho  . 
Kha vha ite nyonyoloso lwa minete ya 30 luraru nga vhege  . 
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe , kana fish processing establishment ndi goloi , tshikwekwete , kana fhethu hune tshibveledzwa tsha bveledzwa u bva ha khovhe . 
Zwiimiswa zwa dzingu zwi ḓisa zwithu zwavhuḓi kha u dzudza mulalo wa dzitshaka na tsireledzo , hu tshi katelwa na u vha tsini hazwo na u pfesesa ho ḓivhadzwaho nga ha nyimele dza khakhathi dzo tiwaho  . 
Ri lavhelela uri nyaluwo yeneyo kha tshipiḓa tsha vhuvhili tsha nwaha i ḓo vha yo khwaṱhaho saizwi migodi na sekithara dza mamaga zwi tshi ḓo thoma u takuwa . 
Milayo ya thengo ya zwishumiswa i tshi manḓafhadza Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u vhea nḓowetshumo dzo tiwaho hune u fushea hapo ho laelwaho ha ḓo thoma u shuma kha khungedzelo ya Nyendavhusiku . 
Mushumo muthihi wa u linga ya fomaḽa i tea u vha yo fhedzwa kha themo ya u thoma nay a vhuraru NA muthihi kha themo ya vhuṋa . 
Buthano ḽa Lushaka 4 . 
Dokotela wavho a nga kwama DSP ya vhulwadze vhu sa fholi kha 0860 00 4367 . 
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri dzi a ḓivha KPI na thagethe dza kushumele dzo sumbedzwaho kha IDP dza masipala uri vha kone u linga mvelaphanḓa  . 
Mugagayagwama wa masheleni a no sokou ṋetshedzwa u dzhenelela kha u bveledzwa na u londotwa ha tshisiku tsha data tshi re na ḓivhazwakale ya u pulana na u sheduḽa  . 
Kha vha dovhe hafhu vha dzhiele nzhele mafhungo a ndeme ( kha vha sedze afho fhasi )  . 
Tshelede ine ya newa vhalwi vha kale ndi R960 nga ṅwedzi u tou bva nga Lambamai 2008  . 
Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu , ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama , na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane . 
Vha ḓo ḓivhadzwa uri khumbelo yavho yo tendiwa naa . 
Mushumo wa vhulavhelesi u katela vhulanguli vhu bveledzaho ha mihasho ya muvhuso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u swikela vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhoṱhe  . 
Ri fanela u vulela khanedzano iyi vhukati ha zwigwada zwo fhambanaho kha tshitshavha tsha hashu  . 
Vhana vho dzhenelela nga u vhudzisa mbudziso nnzhi  . 
Khomishinari ṱhanu dzi shuma kha ofisi khulwane Pretoria hone hu uri dza ṱahe dzi tshi shuma kha mavunḓu adzo  . 
Mbekanyamishumo dza u thogomela hayani nga fhasi ha Mulayo dzi dzhiiwa dzi nda ndeme  . 
Khabinethe i ita khuwelela kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze u lwisa nga hoṱhe u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 . 
Heḽi ḽiduna na nṋe ndi a thoma u ḽi vhona . 
Khakhululo yo sedza kha khwiniso ya zwa ikonomi khulwane na khwiniso ya zwa tshiṱirakhitsha  . 
Mapholisa vho vha vho fhulufhedzisa mbadelo muṅwe na muṅwe ane a nga thusa NPA navho malugana na u fara muhwelelwa na u mu haṱula kana u mu valela dzhele malugana na mulandu wonoyo , une wa kwama mafobvu a tshelede ine ya khou iswa huṅwe , mabulayo na u lingedza u vhulaha  . 
Kha wadi dzi re na vhathu vhanzhi , vha dzulaho tsini na tsini , sa dziḓoroboni , sisiṱeme iyi a i konḓi u shumisa  . 
I do vha ya hanedzana na u shumisa zwidzidzivhadzi mitamboni , hu u itela u vhona uri mutambo u khou tambiwa nga noila yavhuoi na maitele one a khou tevhedzwa mitamboni , na u tsireledza mutakalo wa vhatambi  . 
Ri dzhiela nṱha uri khanedzano dzo bulwaho nga khonani dzashu dzo funzeaho nga ha u vha hone havho kha mishumo iyi , nahone ri a dzi rwelaṱari  . 
Minisiṱa vho ri fulo ḽi ḓo ḓura R3 biḽioni nahone ḽi ḓo konadzea nga kha ndambedzo ya PEPFAR , Tshikwama tsha Ḽifhasi , Zhendedzi ḽa Mveledziso ya German ( GIZ ) na mihasho ya muvhuso . 
Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 7 b vha nga shumisa maanḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓu avho sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone  . 
Tshanduko ya kilima i na khonadzeo ya u fhungudza u bveledzwa ha zwiḽiwa na maḓi a u nwa na mvelelo dza phetheni dza u pfuluwa na zwiimo zwa khuḓano  . 
Tshikwama tsha Ndiliso  . 
Vhashumelavhapo vha zwi dzhiela nṱha vha sala murahu mulandu uyo , zwa wanuluswa uri nangoho hu khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali  . 
Mbekanyamushumo dza u thivhela dzi fanela u ṋetshedzwa hut shi khou shumisanwa na dziNGO na maṅwe mazhendedzi , nahone dzi tea u ṋetshedza mafhungo na pfunzo ine ya fhaṱela kha nḓivho ya vhana , zwikili , dzindeme na vhuḓipfi kana vhuḓifari . 
Arali vha sa koni , kana vha sa ṱoḓi , u shumisa tshidzidzivhadzi tshi re kha fomuḽari , vha nga tea u badela mbadelonyengedzedzwa kha tshithu ( tshine tsha ḓo vha tshi phesenthe ya mutengo wa tshidzidzivhadzi tshi siho kha fomuḽari ) kana u badela itshi tshithu u bva tshikwamani tshavho . 
Vhunzhi ha Komiti dzi anḓana na mihasho ya muvhuso i ne Phalamennde ya ita mushumo wa vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli ha vhusimamilayo kha yo . 
U thetshelesa a tshi ṱoḓa muhumbulo muhulwane khathihi na vhudzivha ha tshiṱori a kona u fhindula mbudziso dza tshiimo tsha nṱha , tsumbo , Ni humbula uri ṱhoho ya nganetshelo iyi ndi yone ya khwine naa ? 
Kha vha ḓadze khophi mbili dza fomo ya khumbelo  . 
Vho ṱungufhala A si inwi ṅwana wa Sara ? 
Izwi zwi dovha zwa kwma fhungo la thonifho dza pfanelo dza vhathu , tshumiso ya mulayo , vhudifhinduleli , u fhelisa zwa tshimbevha siani la muvhuso , vhudifari na dzangalelo na muthu ene mune  . 
Kha modele dza dimokirasi nnzhi , sekhithara dzi tamba tshipiḓa tsha zwa poḽotiki tsha vhuṱhogwa kha u vhumba vhuimeleli  . 
Mutshimbidzi u tea u vha na zwikili zwifhio u tshimbidza muṱangano zwavhuḓi ? 
Muiti wa khumbelo a sa khou ita zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphan ḓa ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa )  . 
Tsumbo ruḽa i lemela u fana na mabuloko a 9 . 
U thetshelesa nganeapfufhi nganetshelo kana maṅwalwa hu na u difheliwa na u shela mulenzhe khau imba khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola maipfi o vhekanywaho nga vhavhili kana nga zwigwada . 
U sedza kha notsi dza nga ha tshakha dza u tandulula thaidzo kha Gireidi ya 2 , Tshipida2 . 
Nḓivhadzamulayotibe ya 1996 kha Saintsi na Thekhinoḽodzhi i ṱoḓa Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi itshi langa kana u ṱola tshikwama tsha muvhuso tsha sekithara ya saintsi na thekhinoḽodzhi , na u shela hayo mulenzhekha nyaluwo na mveledziso ya Afrika Tshipembe . 
Nga ngomu ha sekhithara ya muvhuso yo ṱanḓavhuwaho , ndingedzo dza u dzudzanya nga huswa kha sekhithara dza fulufulu , vhuendi na vhudavhidzani i katela u ṱanganedza maitele maswa vhubindudzi ha u fhaṱa khaphasithi  . 
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya u tendelana na Mulayotibe sa zwe zwa phasiswa nga Khoro , Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano , nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulalotibe , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo  . 
Ndi a tendelana nazwo  . 
Musi i tshi vhona phikhokho ya phambo , ye ya vha i songo tou naka u yafhi , yo vha i tshi ṱharamudza mutshila u itela u ṱongisa lunako lwa mutshila wayo . 
Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a vhuswikeleli ha mugudi  . 
U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho , mishumo na thero zwi thusa vhagudi u ita vhudavhidzani vhu shumaho na nga nḓila ya u sumbedza vhusiki . 
Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo . 
U namedza mihwalo na vhathu zwo fhiraho mpimo  . 
Hezwi zwo tikedza mishumo ya 10399 . 
Mulayo wa Phalamennde , nahone fhedzi , musi- ( a ) Vhutshilo ha lushaka vhu kha u shushedzwa nga nndwa , u govhelwa , u dzhiiwa ha muvhuso nga ḽiṅwe shango , mufhirifhiri , zwiwo zwa mupo kana zwiṅwe zwiimo zwa shishi kha tshitshavha ; na ( b ) u ḓivhadzwa hohu hu na ndeme u itela u vhuedzedza mulalo na vhudziki . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelelo u bva kha muṱangano wa Maimo a Nṱha wa Buthano ḽa Guṱe ḽa Samithi ya Ḽifhasi nga ha Zwitshavha zwa Mafhungo ye ya farwa u bva nga dzi 15 u swika dzi 16 Nyendavhusiku 2015 . 
Zwidimela izwi zwi ḓo thusa nga u khwinisa tshumelo na u vha hone ha tshidimela u itela vhanameli vha tshidimela vha Mamelodi . 
Hone arali zwi tshi tendisea uri muthu u ḓo huvhala , zwi amba uri mulayosiṅwa u ḓo vha u na mbuno dza u dzhenelela ho sedzwa uri ndivho ya u huvhadza uyo o bulwaho i hone  . 
Vhagudisi vha vhafumakadzi vha kona u funza u fhirisa vha vhanna  . 
Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe ( ndi IEC ) matshelo na nga Sondaha , ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi . 
Kha u swikelela miḽoro iyi , muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme , ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014 . 
Ndambedzo ine ya vha hone nga kha Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni a Mugudi zwa zwino tshi na R14 582 biḽioni , na uri tshi thusa u vhona uri vhagudi vha shayaho ngeno vha tshi ḓidinela pfunzo dzavho vha kone u swikela pfunzo kha yunivesithi dzoṱhe dza nnyi na nnyi dza 26 na magudedzi a 50 a nnyi na nnyi a Pfunzo ya Thekiniki ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhupfumbudzi ( TVET )  . 
Ndi nga mini vhathu vha afho muḓanani vha songo tsha mu phalala musi a tshi vhidzelela ? 
R250 ya u bviswa ha ḽaisentsi musi yo no tendelwa . 
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi sumbedza u ṱhonifha a no khou amba na u vhudzisa mbudziso uri a pfesese . 
Application for asylum , BI-1590 Fomo a dzi wanalei online  . 
Mahumbulwa a u fhedzisa kha fhungo-davhi iḽi ndi ḽa uri u vhofhololwa ha milayo i lwaho na u thautha zwi a tikedzwa  . 
Hedzwi zwi ita uri sisiteme yoṱhe i vhe nga fhasi ha mutsiko wo kalulaho nahone i kwamee nga zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa khakhisa u vha hone ha fmuḓagasi . 
Nḓivhadzo ya tshengedzo . 
Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe  . 
Vhabebi vha ṱuṱuwedzwa u haseledza nga ha khetho dzo fhambanaho na vhana vhavho u khwaṱhisedza uri vha khetha thero dzo teaho . 
Khabinethe i tenda uri u angaredzwa he ha ṋewa u ṋetshedzwa ha Migaganyagwama hu thusa kha u nea vhadzulapo mafhungo na u ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli . 
Nṱha ha zwenezwo , zwikolo zwi fanela u vhona uri hu vhe na u pfesesa na u ṱhonifha malugana na u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho , na u vhona uri hu vha na nḓila dzo teaho dza u shumana na mbilaelo dza khethululo i songo teaho , zwipitshi zwa vengo kana u tambudzwa hune ha nga vha hone . 
Sa masiandoitwa a mvula dza mibvumbi na maḓumbu e a tshinyadza zwipiḓa zwinzhi zwa shango , ro xelelwa nga matshilo a vhathu vha 19 ngeno vha fhiraho 20 vho huvhala  . 
Muvhuso kha hezwi u o ita fureimiweke ya u shumisana uri hu bveledzwe nila khulwane  . 
Ee Hai Arali hu Ee , vha nwa vhungafhani ? 
Ndingo na Nyimele ya shishi tshithihi tsha halwa ha zwipiriṱi , ngilasi nthihi ṱhukhu ya waini kana tshikoṱi tsha biya . 
Vhukoni ha tshiimiswa ndi ha ndeme malugana na u shuma zwavhuḓi ha iyi nḓila , hu tshi katelwa na nḓila dza u tandulula u hanedzana kana u sa pfana vhukati ha zwiimiswa zwa sialala na zwa ndayotewa  . 
Kha mbudziso dzi sa ṱoḓi phindulo nthihi a hu tei u avhelwa kha u tenda kana u hanedza ( Ee kana u hanedza )  . 
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na tshumiso ya ṱhingo thendeleki arali vha tshi founa kha luṱingothendeleki  . 
Arali hu na tshikha ine ya bva kha vhudzimu havho , vha ime u ita zwa vhudzekani u swikela hu tshi waniwa uri vho farwa nga mini na u swikela vha tshi alafhiwa  . 
Khomishini i na vhuḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo , nahone i tea u sa dzhia masia . 
Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa phanḓa nga u guda na u gudisa ha vhunzani kwaho phanḓa ! 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na ṋomboro dza 13 dzabar-code  . 
U sa rekhodiwa ha nyito idzo lwa tshiofisi a zwi ambi uri a si dza ndeme . 
Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisedza thikhedzo yaḽo kha nkhetheni wa SADC kha poswo ya Murangaphanḓa wa Khomishini ya AU , Muṱhomphei Vho Dokotela Pelonomi Venson-Moitoi , Minisiṱa wa zwa Mafhungo a Dzitshaka na Tshumisano ya Riphabuḽiki ya Botswana  . 
U shumisa zwikili zwa foniki , nyimele na u saukanya zwivhumbeo zwa maipfi a so ngo ḓoweleaho . 
Kha vha ite tsheo nga ndila yavhudi , ya dimokirasi nahone i re mulayoni , uri ndi nnyi a re na pfanelo kha zwishumiswa zwifhio na fhethu , na uri pfanelo idzo ndi dzifhio . 
Ee , vha nga ita khaṱhululo kha tsheo ya u hana khumbelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kana u vha ṋetshedza muṅwe mushonga vhudzuloni ha uyo wo randelwaho nga dokotela . 
Ngauri ho vha hu si na pfano vhukati ha Davhana na Makhado , Davhana o d(o shakuliswa nga murathu wawe we ene a wana thikhedzo kha makhadzi Vho - Nyakhulu  . 
Muvhuso u tenda uri a hu na nyimele ya vhupo kana ya ikonomi ine ya nga bveledzwa kha tsireledzo iyo  . 
Vha songo nwa vha reila  . 
Musi hu tshi thomiwa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 Phalamennde ya Cape yo ima u vha hone  . 
Ri do vhona uri tshifhinga tshothe ri tevhedzela mulayo na Ndayotewa ya shango lashu malugana na izwi  . 
Khomishini yo ḓiimisela u kwama vhafaramikovhe vhoṱhe vho teaho . 
Ndivho ndi ya nekedza sisiteme yo tanganelanaho ya u thogomela uri vhaaluwa vha vhe na u thogomelwa ho ṱanḓavhuwaho kha uri vha kone u tshila vho vhofholowa  . 
U bva kha zwo khethiwaho guṱe nga guṱe , ri ḓa na maṱali a u livhana na vhuimo ha bono , ho laedzwaho nga zwithu zwa ndeme zwa vhukale  . 
Tsumbo dzi khagala dzi sumbedza nḓila ine vhanna na vhafumakadzi vha vha vhadzheneleli vha ḓuvha na ḓuvha khazwo  . 
Vhagudi vha nga kona u wana zwithu zwa tshivhumbeo tsha bolatshipulumbu , kana tshivhumbeo tsha bogisi phirizimu kana tshivhumbeo tsha silindara musi vho ṋewa zwithu zwo kuvhanganyiwaho . 
Na vhone vha ḓo wana heneyo nḓivhadzo . 
Ri ḓo shumisa themo iyi u ṱavhanyisa u thoma u shuma ha Maano a Nḓowetshumo ya SADC  . 
A hu na u kala ha fomaḽa ha vhulapfu hu itwaho nga zwa u kala zwa fomaḽa . 
Miṅwalo iyi naho zwo ralo a i sedzi kha vhana fhedzi na u amba nga ha sisiṱeme dza ndondolo nga u angaredza  . 
Minisiṱa wa Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala , vha tshi khou shumisana na mimasipala vha ḓo ṱavhanyisa maitele a u tandulula mafhungo aya . 
U buletshedza na u ṱalutshedza ngona ya CBP  . 
Kha ri ṅwale Shumisani muṱoḓo hoyu . 
Ri ḓo ita mvetomveto ya madzinginywa a khakhululo ya mulayo u ṱanganya tshumelo ya mutakalo wa nnyi na nnyi  . 
U shuma na maipfi U peleṱa maipfi zwavhuḓi , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi U fhaṱa ndivho ya maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo na a vhuyaho lunzhi kha tshibveledzwa U shuma na mafhungo U pfesesa na u shumisa thangi dza madzina u wana tshivhalo tshao tsumbo bugu - dzibugu U fhaṱa na u shumisa masala masumbi sa , hetshi , hetsho , havhala , hezwi U fhaṱa ndivho ya kushumisele kwa maṱaluli kha madzina sa , mmbwa ntswu U shumisa ndaela i re kha tshivhumbeo tsha ḽiiti tsumbo ima . 
Vhalani tshiṱori tshi re afho fhasi . 
Arali tshifani tsha ṅwana tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane , muraḓo muhulwane u tea u ḓadza afidevithi i bulaho mbuno dza u fhambana ha zwifani na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha ṅwana . 
U dzhiwa ha ṅwana nga tshiphiri , hune vhabebi vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi nahone vha dzula ngafhi , kana ṅwana u ḓo dzula ngafhi nga murahu ha u dzhiwa , zwi langwa nga ndima 18 nahone zwi nga itwa fhedzi arali khothe ya vhana yo fushea uri zwo lugela ṅwana . 
Kha pfunzo , CBNRM ndi ya ndeme kha u thomiwa ha pfunzo ya vhaaluwa  . 
Kha vha diimisele u dzula vha tshi khou shela mulenzhe lwa tshifhinga tshilapfu-fhedzi vha divhe uri ndi lini hune vha tea u litsha  . 
Musi vhunzhi ya dzithandela idzi dzi tshi balelwa u bvelela vhalambedzi vho ṱoḓisisa vha wana uri masheleni o kolodiwaho ha ngo shumiswa kha zwa vhulimi , kana arali o shumiswa khazwo , o shumiswa kha zwithu zwi si zwone  . 
Li shumisana na mirado ya tshitshavha na vhashumisani vha nnda u itela uri mishumo ya CBNRM i vhuedza vhathu na zwishumiswa zwa mupo  . 
Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali , nahone nga nḓḓila ine , i nga shumisea , hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo  . 
Hezwi zwi fhelisa Mulayo wa vhu123 wa 1997 wa Rizotho dza Overvaal , une wa vha mutheo wa vha vhusimamulayo ha Aventura  . 
Mushumo une vhunzhi havho vha khou ita , nga maanḓa kha kiḽiniki dza mulayo kha mbekanyamushumo dza pfanelo dza vhathu u ḓo swika hune wa ita khwiniso  . 
Naa ndi nga d(itsireledza hani ? 
Vhaofisiri vha muhasho vha ṋ ekana nga ṋ omboro ya u ṅ walisa ya tshiofisi , vha dzhenisa zwidodombedzwa kha redzhisita ya lushaka ya ṋ ari na u gandisa ṱ hanziela ya mu ṋe wa mavu  . 
Thendelo ya vhushumisamupo i ṱoḓea fhedzi u itela vhushumisamupo kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Zwa zwino ndi ḓo tama u amba nga ha mafhungo a re na vhushaka na u engedzwa ha tshumelo dza ndeme , u shandukisa u sa lingana , vhudziki na tsireledzo na u ṱanganela kha matshilisano  . 
Ro sedza uri khoro yo salela murahu nga madzina ane a swika 57 000 , khoro i khou shuma yo sedza uri nga 2005 i vhe yo fhedza  . 
Izwi ri d(o zwi sumbedza kha mitupo ya Vhavend(a  . 
Khabinethe i fhululedza nyaluwo nngafha ngafha ya mveledziso dza themamveledziso dza muvhuso he ha ṋetshedzwa buroho tharu lwa tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Zuma ngei Botlokwa Limpopo nga ḽa 17 Tshimedzi 2017  . 
Ri kati zwa zwino na mishumo ya mathomo ine ya katela u wana fhethu hune nga murahu tsenguluso ya u kwamea ha zwa mupo ya ḓo itwa  . 
Dzingu hune mavu a wanala hone  . 
Vhathu vhanzhi vho vha vha tshi ofha hoyu munna . 
U shumisa tshitewa tsha mashumele ane vhathu vha vha vho tsireledzea nahone vho vhulungea zwi ita uri vhathu vha shume vho fulufhelana nahone hu na vhudziki  . 
Masipala yoṱhe i tea u vhona uri hu thomiwe sisiṱeme dzo teaho dza kuvhusele kwa wadi na dza u dzhenela  . 
Muhasho wa Madzulo a Vhathu  . 
Muvhuso u nga si itele vhathu zwithu - u tea u ita zwithu na vhathu , vha tshi khou shumisana na zwiṅwe zwiimiswa u ṋetshedza zwikhala zwa mveledziso ya zwitshavha zwoṱhe  . 
Tsheo dza Khorotshitumbe u fhelisa Khoro ya Masipala na u vhea mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa , arali nyimele dzi tshi swikisa henefho  . 
Khomishini i ita themendelo kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa aya masia  . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓ a ha shango . 
Ngona dzo nangelwaho mushumo wa asesimennde dzi tea u vha khagala , dzi vhe dzi pfeseseaho kha vhagudi vhoṱhe na vhadededzi vha kwameaho . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha , Muoditha-Dzhenerala kana muraḓo wa Khomishini yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima a nga bviswa ofisini yawe fhedzi nga nṱhani ha- ( a ) u sa ḓifara zwavhuḓi , u balelwa u ita mushumo na u sa kona mushumo ; ( b ) u wanululwa malugana na izwo nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka , na ( c ) u ṱanganedzwa ha ḽikumedzwa nga Buthano ḽa uri uyo muthu a bvisiwe ofisini  . 
Nyito nyangaredzi nga nila nnzhi ndi yone i pfalaho kha u ea maana vhorabulasi kana vhalimi  . 
Bugu dza mushumo dzi ḓo fhiwa vhagudi ṅwaha muṅwe na muṅwe ? 
U topola thaidzo khulwanesa na tshivhangi tshayo kha tshiṱori ine ya khou itisa uri tshiṱori tshi bvele phanḓa . 
Thaidzo dzi nga vha hone sa afha vhuongelo vhu nga si kone u ṋetshedza mbekanyamushumo dza pfunzo ya vhugudisi tshifhinga tshiḓaho  . 
Hu dovha ha vha na tsumbo ya uri vhorabulasi , vharengisi vha zwi bveledzwa zwa vhulimi na muvhuso vha na mafulufulu a uri vha bvele phana  . 
Sa tsumbo , ndima ya 2 ya Ndangulo ya Vhupulani ha Masipala na Ndangulo ya Kushumele ya 2001 i sumbedza zwidodombedzwa zwa mutheo zwa IDP na phurosese ya u shandukisa IDP  . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe uri ṅwana muṅwe na muṅwe u khou ita mini uri a vhonale o kuna . 
Mulanguli wa Mbekanyamushumo tshibugwana tsha tsumbanḓila s Ṱalutshedza ṱhalutshedzelo na vhukwamei nga mafhungo , na u fha mbuno dzo livhanywaho kana tshenzhemo ya ene muṋe  . 
Zwi tshi tshimbilelana na u sika zwikhala zwa mishumo vhubvaḓuvha ha Johannesburg , Ḓorobo ya Ekurhuleni yo ḓidzhenisa tshoṱhe kha u vusuludza ikonomi ya zwikolobulasi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mabindu a khou fhufhuma kha zwikolobulasi  . 
Ro no ḓi ita dziṅwe khwiniso kha sibadela tsha vhalwadze vha muhumbulo tsha West-end  . 
Vhana vhane vha vha fhasi ha miṋwaha ya 12 na vhafumakadzi vha vhaimana a vha nga tei u ḓisa mivhigo ya radiology . 
Khabinethe i khou ṱuṱuwedzwa nga nyambedzano dza mvelaphanḓa na mimasipala i na zwikolodo zwihulwane u itela u wana thandululo ya tshikolodo tsha masipala . 
Zwithu zwo shumiswaho u sika lugube zwi fana na zwa dende  . 
Kha mulandu wa S v Maluleke,82 muhwelelwa o vhonwa mulandu u ya nga khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo , sa izwi o pomoka muhwelelli vhuloi nga murahu ha musi o livha muhweleli uri o doba mulenzhe wa ṅwana wa muhwelelwa . 
Hoyu mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 ( Mulayo 117 wa 1998 )  . 
Zwitendeledzi zwa furakisheni zwi a leluwa u zwi shumisa kha khontseputi idzi . 
Nyendavhusiku 2008 ye ya fhungudza reshio ya vha re kha phensheni kha khetho idzi  . 
Nga tshifhinga itshi , feme dza ḽifhasi na khamphani dzi shumaho kha mashango manzhi o fhambanaho dzo aluwa kha u khwaṱha na ṱhuṱhuwedzo  . 
Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde vha na ofisi na vhashumi Tuynhuys  . 
Ndangulo i ri sumbedza uri ndi maanda afhio ane khothe ya vha nao na zwine khothe ya nga si kone u zwi ita  . 
Mazhendedzi a u ṋetshedza a fanela u khwaṱhisedza zwa u fhedzisa kha u thola , nga kha sia ḽa nḓivho , arali zwo fanela , nga kha vhugudisi ha mbeu  . 
Vhone na mufarisi wavho vha tendelwa u wana phemithi ya vhudzulapo ha tshoṱhe arali vho dzula Afurika Tshipembe ho sedzwa phemithi yavho ya mushumo lwa miṅwaha ine aiho fhasi ha miṱanu . 
Zwine zwa nga vha zwa ndeme vhukuma kha komiti dza wadi ndi u ita uri komiti dzi ele zwa vhukuma ( dzi tshi shumisa zwisumbi zwi leluwaho ) kushumele kwa mishumo ho sedza zwikalo zwo sumbedzwaho kha IDP - izwi na tsumbo dza ḽeveḽe dza u fushea hapo , zwi ḓo bveledza lushaka lwa muvhigo wa ndeme  . 
Nyimele : tshibveledzwa tshi shumiswa kana u ṱanganedziwa tshi kha nyimele yeneyo . 
Nga murahu , Muphuresidennde vha fhindula mafhungo o vhudziswaho na mbudziso dzi bvaho kha khanedzano . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha vhumbane kha u tikedza vhagidimi vhashu zwenezwi vha tshi khou fhefheḓisela fulaga yashu nṱha na u ita uri uri lushaka lwashu lu ḓihudze . 
U dzeula nga vhuḓalo mutevhe wa maitele a no tevhedzwa hu na tsumbanḓila dzi re khagala dza u tandulula khuḓano dza dzangalelo  . 
Khanedzano nthihi yo khunyeledza uri u mamisa mikando i nga vha yone nḓila ya fusha yo teaho vhafumakadzi vho kavhiwaho nga HIV kha mashango ane a kha ḓi bvelela  . 
Mimasipala yoṱhe i re fhasi ha nḓisedzo iyi yo ṋewa zwipikwa tiwa zwine ya fanela u swikelela hu tshi itelwa u fhungudzwa ha tshumiso ya maḓi . 
U ita ndovhololo ya themba dzo ḓoweleaho dzi mathomoni a ipfi . 
Mafhungo o davhidzaniwaho a nga tendela vhadzhiamikovhe vha tshi wana kuvhonele ku sa dzhii sia kwa nyambedzano na u alusa kupfesesele kwavho uri vha kone u dzhenela nga nḓila i pfadzaho kha u tandulula mafhungo ? 
Phaswana o d(o wana thikhedzo ya vhatshena a vha ene khosi  . 
Dzhenisani maipfi kha tshitatamennde tsho fhambanaho na zwe zwa ambiwa kha tshipitshi ; kana ni shumise maipfi aṋu kha tshirendo uri ni pfesese maipfi zwavhuḓi . 
Wanga : Mukhwama wanga wo kheruwa  . 
Na uri ezwi zwi khavara masia a fanaho na mithelo ya zwirengwa mashangoḓavha na tshumelo dza mbuelo , vhudavhidzani na zwithu zwi fanaho na zwenezwo  . 
Khabinethe i ṱanganedza tsedzuluso ya Khomishini ya Muṱaṱisano kha u pomokedzwa ha vhuḓifari ha upfana mitengo kha sekithara ya zwibveledzwa zwitete na u lindela u khunyelela hayo nga u ṱavhanya . 
Mupo wa ḽifhasi u khou dzhiwa sa une wa vha khaedu vhukuma kha mimaraga ine ya khou bvelela , i re na mitengo ya fhasi ya zwivhambadzwa na u khwaṱhisa mbekanyamaitele dza masheleni ngei USA zwi tshi khou ṋea mutsiko kha matshimbidzele a masheleni a vhubindudzi na nyaluwo ndavhelelwa . 
Tsumbo : Lufu , haya hau ndi ngafhi ? 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo U ṅwala nga u thalanganya maipfi kha fhungo . 
Vha d(o gudiswa nga Muhasho wa zwa Muno nahone vha d(o n(etshedza tshumelo vha sa dzhii sia ( la zwa polotiki nahone vha shuma vha sa holi  . 
Hezwi zwi katela na pfanelo ya u tsireledzwa kha u sa farwa zwavhuḓi , u litshedzelwa , u tambudzwa na u nyadzisiwa . 
Hone-ha , khaedu ya u thoma ndi u khwinisa na u alusa tshumelo thikhedzi dzine dza vha hone uri dzi kone u swikelela hoea dza vhalimi kana vhorabulasi vhohe  . 
Kha vha eḓele nga mulalo Vho Stofile  . 
Ri ṱuṱuwedzwa nga tshumisano ine ra khou i wana u bva kha sekhithara ya phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa nga vhuḓiimiseli ha u shumisana na muvhuso kha kahedu ya ṱhogeo ya mishumo nga dziCEO dza khamphani dza 70 dzo ṅwaliswaho kha Johannesburg Securities Exchange  . 
Mveledziso : A Mvelaphanḓa ya tshitshavha i bva kha vhathu vhatsho , hezwi zwi katela tshiimo tsha mutakalo , nḓivho na pfunzo na zwishumiswa zwine zwa langiwa nga vhathu vhenevho  . 
Zwino , vhumatshelo ha dzhango ḽashu vhu kha u fheliswa ha khuḓano dzine dza dzhia vhutshilo ha vhathu ha vhuṱhogwa , u tshinyadza themamveledziso yashu , na u fhedza zwiko zwashu zwi si gathi  . 
Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo  . 
Hu tea u vha na khumba , tshiḓula na muanetsheli wa tshiṱori . 
Sheduḽu ya 5 Maanḓa a fhethu ha mishumo ya Vhusimamilyo ha Vunḓu Fhedzi zwo fhambanaho na vha sedzaho mushumo wa mugudi  . 
Shelani maḓi ngilasini ndapfu i ḓale ni shele hafu ya kulebulakuṱuku kwa mafhi maḓini . 
Kuitele kwa u ṱahisa mbilaelo a ku tei u dzhiela fhasi mbetshelwa dza mulayo ufhio na ufhio dzine dza khou shuma  . 
Vhunzhi ha dzisekithara dzi a shela mulenzhe kha kana u kwamea nga thandela dza CBNRM  . 
Kha muhumbulo wavho tshivhangi tshihulwane tsha u sa lingana ḽifhasini ho vha hu ikonomi  . 
Zwishumiswa zwohe zwi fanela u tendela uri hu vhe na u swikelela hu sa koi kha vhashumisi vhane vha khou kundelwa  . 
Nga u ralo ndi zwone hu na nyambedzano kha ḽevele yeneyo , yo khwaṱhaho vhukuma kuma kha muṅwe na muṅwe o sedzaho kha fhungo iḽi  . 
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo dzi a ṱoḓea kha thendela dzoṱhe dza vhushumisamupo dza mbambadzo musi muhumbeli a tshi ṱoḓa u swikelela kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwi no bva kha muṅwe muthu ( zwi tshi katela tshiimiswa tsha muvhuso kana tshitshavha )  . 
Olani tshipuka tsha ḓaka . 
Pulane i na zwipiḓa zwivhili : Tsha u thoma , hu na tsheo ya khovhelo , tsha vhuvhili hu na nḓila dza u langa zwine zwa bvelela  . 
Muṅwe na muṅwe we a tevhela a na dzangalelo mvelelo dza khoro dzashu na khothe dzo khetheaho dza vhulamukanyi u ḓo tenda uri u tshipa ho vha hu tshi khou shumiseswa sa tshishumiswa tsha nndwa  . 
Vhagudi vha nga ita vho na nḓowenḓowe khathihi na u khwaṱhisedza hedzi khontseputi nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe ṅwaha woṱhe . 
Arali muhumbeli a sa shumi a tshi khou humbela tswikelelo ya mafhungo ine ya ṱoḓa u badelwa , mbadelo dzi ḓo bvisiwa . 
Mundende wa tshifhinga tshoṱhe a u ambi uri vha ḓo wana mundende lwa vhutshilo . 
Thaidzo dza ṱhoḓisiso dzi ḓo livhiswa kha zwiimiswa vhudzuloni ha u livhiswa kha thyiori , sa zwine zwa anzela u vha zwone zwino  . 
Vhagudi vha ḓo isa phanḓa u bveledzisa vhutsila ha u davhidzana , vha vha na vhupfiwa kha phambano dza mvelele dza zwitshavha , vha guda na ndeme ya nyambo nnzhi . 
Hezwi zwi katela u bveledza maitele a u khwinisa vhulavhelesi ha Phalamennde kha Khorondanguli , u bveledza mushumo wa Phalamennde kha u fhaṱa lushaka na u wana uri Phalamennde i nga vha hani tshiimiswa tshine tsha vha tsho khwaṱhaho na u ṱanganya nga maanḓa . 
Hu tea u vha na mulifho kha vhathu vhane vha si tevhedze milayo  . 
Kha ri bveledze izwi zwe ra ḓi kumedzela zwone zwino - kha riṋe vhaṋe na kha muṅwe na muṅwe washu - ri tshi ḓivha uri vhu ḓo tatamudza zwiko na vhukoni hashu , fhedzi ri tshi pfesesa uri arali ra swikelela zwipikwa izwi zwiṱanu , ri ḓo vha ro shandukisa tshitshavha tsha hashu  . 
Minisiṱa vho ri muhasho u ḓo wana gavhelo ḽa R4,2 biḽioni u bva kha Tshikwama tsha Ḽifhasi u itela u tikedza muvhuso kha u lwa hawo na HIV na TB  . 
Thinganywa dzo omaho ndi dzifhio ? 
U tendela vhutepe zwi ṱanganedza hafhu uri vhana nga muthihimuthihi vha ḓo vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho nga zwifhinga zwo fhambanaho vhutshiloni havho  . 
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u vhiga mawanwa na u thusa u pulana kufunzele , fhedzi a hu tei u rekhodiwa . 
Ndi ita hani khumbelo ya mbekanyamushumo ya mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ? 
Vhashumeli vhothe vha muvhuso ndi zwine vha khou lavhelelwa u ri vha do swikelela thodea idzi siani la mushumo nga u sumbedza u thonifhana sa vhashumisani na u hulisa avho vha vha disedzaho tshumelo hu si na u khethekanya namana nga matombo lune mishumo yavho a i nga disi fhedzi tshirunzi kha tshumelo ya muvhuso , zwi do livha kha u ri hu vhe na u takalela khathihi na u tanganedza tshumelo i fushaho i disedzwaho nga ndila ya vhuronwane  . 
Ngudo ya 4 : ( Zwo vangana ) Dziṅwe mbonalo dza mvanganywa dza girama dza tshibveledzwa U ṱalutshedza maitele a u ṅwala Vhagudi vha vhala tsumbo dza pharagirafu dza mbuletshedzo Tshuṅwahaya : Vhagudi vha ita nḓowe-nḓowe ya u ṅwala mafhungo a sa konḓi a u ḓivhadza na u buletshedza nga ha muṅwe muthu , vha tshi shumisa girama sa zwe zwa ṱalutshedzwa . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo h ya u vha na ramilayo o tholwaho nga muvhuso , hu tshi khou badela wone muvhuso , kha kutshimbilele kwa khothe dzi kwamaho ṅwana , u itela arali hu tshi nga vha na vhulamukanyi vhu si havhuḓi ; na i ya u sa shumiswa kha khuḓano dza muthu o ḓiṱamaho , nahone ya u tsireledzwa musi hu na khuḓano ya vhathu vho ḓiṱamaho  . 
Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhilaheli kana mupondiwa u ḓivhadza Khomishinari kana CSPB nga ha tshanduko ya aḓirese  . 
Vhathu vhanzhi vha tenda uri vhuloi vhu tea u dzhiiwa hu zwiito zwa vhugevhenga u itela u tsireledza zwitshavha . 
U tandulula thaidzo dza nomboro kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo ya thaidzo yaṋu ine ya katela u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 75 na phindulo dzine dza nga dzhenisa na zwiṱahe . 
Ndi zwa ndeme u vhona uri mbuelo dza ndondolo dzi khou dzheniswa kha thendelano dza u kovhekana mbuelo u itela uri masia oṱhe a vhuelwe u lingana  . 
Muthu a wanaho tshelede ya muholo fhedzi . 
Vhan(we vha ri Vhuhosi ha Vhavend(a ho thoma tshifhingani tsha N(wali ane ha ambiwa uri o vha e na maand(a manzhi  . 
Kha vha dzhiele nzhele yo tiwaho kha uri naa ndaulo ya zwa vhusimamilayo na maga a mutakalo a langaho zwi khou tevhedzwa  . 
Vha amba uri ṱhalutshedzo dzi na thaidzo ngauri dzi khou dzhia sia  . 
Muraḓo wa muṱa a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota  . 
Mulayotibe zwenezwo u sedza kha u katela zwithu zwoṱhe zwi re afho nṱha , tshanduko dza thekiniki na u thuthwa ha dziṅwe ṋetshedzo  . 
Kushumele kwa ndangulo na matshimbidzele ku fanela uri tshifhingani tshi ḓaho ku katele masengulusele a kushumele kwa muraḓo wa tshiṱafu nga eṱhe  . 
Thuso ya u wana mueletshedzi kha vhupo ha havho  . 
Pulane yo khetheaho i a ṱoḓea u itela uri thandela i khunyeledzwe zwavhuḓi  . 
Vhagudi a vho ngo lavhelelwa u vhala kana u ḓivha nomboro ya zwikwea , ṱhofunḓeiṋa , ṱhofunḓeraru kana tshithu tsha sia ḽa tshipulumbu , kana nomboro ya meme kana khona dzine zwithu zwa vha nazwo . 
Maṅwe mafhungo a vhonalaho a u thusa vhone uri vha pfesese pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli mayelana na PMBs : U tendelwa u vha kha PMB a hu ngo ḓisendeka nga nyimele kana dzilafho fhedzi na kha dzilafho ḽi ṋetshedzwaho nga muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo . 
Nga muengedzo , vhukando ha u thivhela kha mavundu ane a si vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli tshire hone na thodea ya kuitele  . 
Sisiṱeme i ḓo dovha ya ṋekedza zwiimiswa zwa vhulavhelesi nga mafhungo o dodombedzwa a zwino a zwa vhuvhusi na ndaulo u itela madzangano oṱhe a nnyi na nnyi  . 
Zwitatamennde na mivhigo zwi tea u nekedzwa mushumeli wa tshitshavha  . 
Madzina a mufu na mabebo  . 
Tshiimiswa tsha Vhurangaphanḓa ha Sialala nga kha khothe dza sialala , tshi na mushumo muhulwane wa u katela na u shumisa mbekanyamushumo ya vhulamukanyi ha mbuelano kha u tandulula khanedzano . 
U dovha wa sedza kha u ṋetshedza tsireledzo na vhupo ho tsireledzaho u itela u vheiwa ha vhana vhane vha vha vha tshi khou ṱoḓa ṱhogomelo na tsireledzo . 
U bva mathomoni , Khabinethe i tama u bvisela khagala mafhungo asi one a uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho hana u fhindula mbudziso Phaḽamenndeni . 
Zwenezwi musi a tshi tou thoma u ṅenza genzu ḽa u thoma , ha pfala u ombaomba vothini . 
Hu na mbuelo dzifhio ? 
Khabinethe I fanela u shuma nga maitele ane a dzhiela nṱha muya wa u ṱoḓa nyanḓano o katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho  . 
U thoma na u laula kuitele kwo kuvhanganaho kwa u ekedza nila yavhui ya u wana dzinnu kha vhane vha kona u dzi swikelela na tshumelo khathihi na u vha na vhukwamani kha zwa ikonomi ( Mawalwa a Maitele o dzudzanyiwaho , naho zwi saathu u anganedzwa )  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na vhathu Democratic Republic of Congo , Burundi , Comoros na Sudan kha u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa kha ndingo dza mulalo na vhudziki na mvelaphanḓa ya ikonomi na matshilisano . 
Nga u ralo ri ḓo vhudzisa mbudziso ri sa athu u guda ḽiṅwalo  . 
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi , muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso  . 
Dzisemina , dzikhonferentsi , miṱangano , miṱangano ya vhahulwane hu tshi katelwa na mafulo na dziwekishopho . 
Vhoramabindu vha tea u ya kha dziRFI hu si Khula  . 
Vhagudi vha bveledza vhukoni kha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwa ḽitheraḽa na zwi si zwa ḽitheraḽa zwo fhambanaho , zwi tshi katela zwibveledzwa zwa u tou vhonwa . 
Vha tshi amba vha ri tshi sa fheli tshi a ṱula . 
Muṱangano wo vhidzwa ha tendelaniwa uri mudavhi wa mitambo u re na kiḽabu ṱhukhu u nga thusa u ṋetshedza vhaswa hune vha nga ṱangana hone  . 
Tsumbo ! 
Nga u fhindula mbudziso idzi nga mafhungo mapfufhi , vha ḓo vha vho wana matheriaḽa wo teaho kha manweledzo avho  . 
U ḓadzisa izwo , muvhuso u na maṅwe a maga a u lwa na vhushai ane a ṋetshedza tswikelo ya tshumelo dza ndeme nga fhedzi kha dzimiḽioni dza miṱa ya vha si na tshavho sa maḓi a phaiphini nga fhedzi , tshampungane , muḓagasi wa fhedzi na u hwalelwa thukhwi  . 
Mvelelo dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio ? 
Hezwi zwi katela zwiṱirakitsha zwa shango na dzingu na zwa dzhango zwine zwa ḓo dzhia nṱha zwi elanaho tshoṱhe na mashango ashu  . 
Ifa la mufu li vhigwa ngafhi ? 
Hu na e a dzinginywa a uri u itela vhutanzi tshohe-tshohe ha zwe mufu a bula , maambiwa eneyo kha tou walwa a sainiwe hu vhe na rekhodo i no iswa musanda kana mukomani hu itwe na kopi dzi no o sala afha muani  . 
Mishumo i tea u vha ine tshumelo dza mutakalo dzone dzine dza dzi vhona sa dza ndeme kha mbekanyamaitele yadzo  . 
Musi vhaṋetshedzi vha vhugudisi vho no ṋanga vhugudisi , vha tea u wana vhatholi vhane vha ḓo ṋekedza vhagudiswa tshenzhemo ya mushumo  . 
Ikonomi na kutshilele na zwigwada nga madzangalelo , nz  . 
Phambano ṱhukhu ine ya vha hone ndi i tevhelaho : Kholumu a iṅwalwi nga muṅwe na muṅwe . 
Vhadzheneleli vha vhea nyolo na phositara dzavho u mona na rumu  . 
U ṅwala maipfi kha dikishinari . 
Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vhalanguli vhane vha sa Shume Hone khaBodo ya Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika ( DBSA )  . 
Fomo i wanala sentharani ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhale nomboro nthihi ya zwithu zwo fhambanaho . 
U khwaṱhisedza uri zwililo zwa tshitshavha zwi a pfiwa  . 
Muṅwali u ita mini uri ni ḓi pfe nga nḓila iyo ? 
Tshiimo itshi tsho vhewa hu tshi tkhou itelwa Mulayo , wa vhudavhidzano ha Eekihironiki na Dzimbandelo ( E-Bill ) , une wa o vha Mulayo  . 
Mutshutshisi u na mushumo wa mikhwa wa u bviseli khagala uri vhuṱanzi ha ṱhanzi yawe vhu lwa na tshitatamende  . 
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓḓalanga ane a ḓḓo langula zwa khasho , hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu , u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza  . 
Ubva 1994 muvhuso wo bveledza pfanelo dza vhashumi zwe zwa ita uri vhashumi vha vhuelwe nga murafho u bvelelaho wa vhashumi na mbuelo dza tsireledzo ya matshilisano . 
Naho hu na uri ho thomiwa mitsiko ya ndaṱiso , ro kona u wana zwiḓisedzwa zwashu zwa nga misi  . 
Vhathu vha wanaho wanaho ndambedzo vho vha vhe 8 million nga 2004 , fhedzi ṋamusi ndi 11 million ya vhashayaho vha wanaho ndambedzo . 
A vho ngo tea u ṅwalisa hafhu rali vho no ḓinwalisa . 
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo , na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha . 
Vhashumi vha ya hola na mabindu a wana mbuelo  . 
U ṱhogomela , u vhulunga na u ṋetshedza tshitshavha tswikelelo kha maṅwalo a kuvhusele kwa tshikimu . 
Wanani mafhungo a vhukuma phanda ha musi ni tshi saina pfano ya fomala  . 
Elementhe idzi mbili zwenezwo dzi tea u dzhiele nzhele kha u pulana ha mveledziso hufhio na hufhio  . 
Arali ni tshi toda mafhungo nga vhudalo , ni nga dalela garadzhi ya Total kana ni rwele lutingo kha Muhasho wa zwa Madi na Madaka kha nomboro I tevhelaho : ( 012 ) 336 -8264  . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela u thusa mukhantselara wa wadi u wana zwine vhadzuli vha ṱoḓa  . 
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho , murangaphanḓa wa muṱangano u tea u ḓivhadza uyo muthu sa ene o khethiwaho  . 
Zwine zwa vha na ndeme u fana na vhugudisi ha fomaḽa , tsumbo yavhuḓi ndi ya vhugudisi he ha itwa kha vhalanguli vhasinia na tsivhudzo ya ḓuvha na ḓuvha ye ya itwa kha vhalavhelesi  . 
Mbadelo dzine dza badelwa Hu na tshakha mbili dza mbadelo dzine dza fanela u badelwa zwi tshi ya nga Mulayo , dzine dza vha , mbadelo dza khumbelo na mbadelo dza tswikelelo ( u itela u ḓivhadzwa nga ha tsheo maelana na u ṋetshedzwa ha khumbelo )  . 
Vhathu vho thivhelwa u wana pfanelo dza vhathu , nga maanda vharema  . 
Khabinethe i handedzana na u tambudzwa uhu hu sa ṱanganedzeiho kha vhana vha kundelwaho . 
Vhasidzana vha kuvhanganya R79  . 
O nwala a ri : Arali Muvhuso une wa khou shuma zwavhuḓi ngaurali , u tshi nga tou sedzesa wa vhona vho ṱhoḓea kha ayo masia . 
Mulanguli wa thendelano khathihi na Minisṱa vha nga swika hune vha hanedziwa ho sedzwa tsheo dzavho nahone vhuvhili havho vha tea u kona u sumbedza uri mafhungo aya vho a sedza nga vhuronwane vha tshi ḓitika nga vhuṱanzi ho teaho hu re hone  . 
Furemiweke ya PCM i bveledza pulane ya u shuma ine ya fhedza yo no vha ḽiṅwalwa ḽi no shumiwa ngaḽo ḽo dodombedzwaho  . 
Hezwi zwi tshimbilelana na NDP , i dzhielaho nzhele u dzhenelela tshoṱhe ha ṱhanganelo ya dzingu ḽa SADC khathihi na u vhona uri mupo na tshanduko i linganaho ya ikonomi ya khaboni -re fhasi zwi khou ya phanḓa  . 
Ngeno hu na uri mimasipala yoṱhe i wana thikhedzo ya tshiimiswa , muvhuso u khou ya phanḓa na u shuma hu u itela uri ndambedzo yo raliho i avhelwa nga nḓila yo teaho hu ne ya khou ṱoḓea hone nga maanḓa  . 
A hu na muthu kana tshipiḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe  . 
U pulana hu itwa maḓuvhani a 6 wadini , hu tshi katelwa na mushumo wa u lugisela u no itwa na komiti ya wadi , khathihi na u dzudzanya maṅwalwa  . 
U dovha wa ṱharamudza mambule ashu a zwa matshilisano kha avho vha shaesaho tsireledzo kha lushaka lwashu na u thusa u fhaṱa lushaka lune lwa katelesa vhoṱhe . 
Kha vha vhone zwauri a hu tou vha na mbuelo ya tshelede fhedzi . 
Maful;ufulu siani la u di netshedza kha mushumo khathihi na muya wavhudi siani la vhushumisani ndi zwithu zwa ndeme kha u ri tsiimiswa tshi kone u bveledza pfanelo dza vhadzulapo  . 
Ndi tshipiḓa tsha zwiṅwe zwa zwishumiswa zwine ra vha nazwo sa shango zwa u lwa na vhutshinyi vhu itwaho nga vha maimo kha sekithara ya phuraivethe na ya muvhuso . 
Hune zwa wanala zwauri khothe ya tshirema yo wana mafhungo ane a bva kha mulayo wa tshirema , matshimbidzele a vhetshelwa thungo nga u sa vha na maanda  . 
Khakhathi dza Muṱani ndi mini ? 
MAFISA ndi mini ? 
Fhedziha , a si zwavhuḓi u sumbedza vidio ya ḽitambwa hu sa athu gudiwa , u amba na u tambiwa nga kiḽasi . 
Ri fanela u dovha ra humbula uri naho vhaṅwe vha murafho washu vho lovha - hu nga zwiitisi zwa mupo kana zwi si zwa mupo  . 
U ṱoḓa u fhola u bva kha vhuvhambedzanyi ha vhuṱanzi ha zwa masheleni  . 
Nga tshifhinga tsha u shuma na zwigwada , vhagudi vha nga ita maedza nga u vhea zwanḓa zwavho phanḓa havho u vha thivhela u vhona tshithu tshihulwane tshi ne tsha vha kule . 
A lale nga mulalo Muṱavhatsindi . 
Thimu i no ima na ṱhoho na ine ya hanedza na ṱhoho i ṋewa minete ya 5-10 ya u awela u lugisela u dzudzanya mbuno dza u hanedza vhuṱanzi ha tshiṅwe tshigwada . 
U ṋetshedza mishumo na thandela musi zwi tshi ṱahiswa muṱanganoni zwi amba uri u tevhelela zwithu zwine zwa thomiwa hu ḓo vha ho khunyeledzwa  . 
Thendelo , ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30 , i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana . 
Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Ndayotewa a tea u thetsheleswa nga Vhahaṱuli vha si ho fhasi ha malo  . 
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26  . 
Afrika Tshipembe musi khumbelo i tshi itwa . 
Nyonyoloso Nyonyoloso ya tshifhinga tshoṱhe i khwiṋisa ndeme ya vhutshilo na uri ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha kutshilele kwa mutakalo . 
Zwivhuya zwa u shumisa DOA kha u langula mafhungo zwi ḓo aluwa zwa fhaṱa u konadzea huswa hapo kha thekhinoḽodzhi ya inthanethe na u bveledza thandululo ya mbekanyamushumo dza khomphyutha dzo ḓisendekaho kha Open-Source Software . 
Buletshedzani mbonalo ya tshivhumbeo tsha musadzi wa vhuvhili wa Vho-Mathada  . 
Mbadelo idzi dzi itwa u thusa nḓowetshumo dza South African Customs Union uri dzi kone u ṱa ṱisana na thundu dzo ṱun ḓwaho  . 
Lu anetshela tshiṱori tshi re na mualedza u re na pfunzo ngomu . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze u itela dzilafho na mbadelo dza malwadze a sa fholi na maṅwe sa tsumbo , khentsa . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho . 
Tshiṱirathedzhi tsha u vhea nga zwigwada tshi a ṱuṱuwedzwa . 
Ndi zwa ndeme uri hu sumbedziswe ḽiṅwalwa ḽa ndeme ḽine ḽa pfadza uri pulane i shume nga nḓila yo teaho kha IDP  . 
Arali muṋe wa tshikwekwete a sina thendelo ya u rea khovhe , hu tea u vha na konṱiraka ya u shumisa tshikwekwete itsho . 
Ri ṱoḓa vhuphalali ha u langa vhutepe ha buḓo kha vhafumakadzi vha re kha saintsi  . 
U ya nga ndivho dza khethekanyo 331 ya Mulayo wa Dzikhamphani , a hu na na ndivho na nthihi dza u thusa ndivho khulwane dza SAX dzo siiwaho nnḓa  . 
Muholefhali o vha o holefhala zwanḓa . 
A ro ngo vha vhomakone kana u ṱoḓisisa nga ha nḓila dza u phaḓaladza hune zwa kwama izwi , hai  . 
U vha na kuḽele ku re na mutakalo ndi zwa ndeme kha mutakalo wavho . 
Sa shango ro bvelela kha zwinzhi . 
Khumbelo nga Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka kha Khothe ya zwa Ndayotewa 80  . 
Kha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , Dr Wallace u sumbedza uri khaedu ndi ya u kona u fha ṱhalutshedzo ya kuitele ku re na ṱhalutshedzo dzo fhambanaho kha zwitshavha zwo fhambanaho  . 
Ndi dovha u tama hafhu u livhuwa Springboks kha u sumbedza havho nḓila musi vha tshi thuba tshiphuga tsha Rugby World Cup mahoḽa  . 
Zwenezwo u bva tshiṅwe tshifhinga zwino , ḽa Indonesia na maṅwe mashango vho kumedza masendelele o fhambanaho vhukuma  . 
Hu ḓo bviswa invoice musi vho no wana rasiti ya sambulu  . 
Maḓuvha ha ya a vhaleliwa u bva kha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa disiki ya laisentsi . 
Arali mubebi o ṋewaho ṅwana o vha a songo fanela u ṋewa ndaela ya u vha mubebi wa ṋwana a si wawe nga mbebo , tshifhingano tsha musi a tshi ita khumbelo . 
Vha khwaṱhisedze uri hu vha na maḓi o linganaho nga khalaṅwaha yeneyo nahone vha vhulunge arali zwo tea . 
U ita izwi vha tea u vha na pulane ine ya sumbedza uri zwi ḓo itiswa hani  . 
Musi fhethu hu tshi khou bvelela , khonadzeo ya u shumisana ha vhafarakani yo engedzea  . 
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho , sa tsumbo , Phalamennde ya Vhaswa ( ine ya vha hone nga wedzi wa Vhaswa ) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi , na matshimbidzele o itelwaho vhone  . 
Arali vha tshi khou isa khumbelo nga tshanḓa , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho nga kheshe . 
Itshi a si tshifhinga tsha u zwi thupha kana u ṅala . 
Ngudo dza muṅwalo vho tou fombe kha nḓowe- nḓowe ya u ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi na u ṱoḓa uri hu ṅwaliswa hani haya maḽeḓere kha muṅwalo muswa wa u pomba . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani  . 
Dzhenerala wa zwa Vhulimi )  . 
Milayo ine ya vha hone u swika zwino na khwiniso dza 2002 a dzo ngo vhuya dza thusa na luthihi  . 
Ndi zwine ra vhona na vhasidzana vha re kha dzipfunzo dza nt ( ha vha tshi vho ya dombani  . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) ha ambiwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na mvelelo dza tshiṱori . 
U funza u ṅwala hu nyanyulaho , u angaredza na u sedza sia ḽithihi ( nga u shumisa tshibveledzwa tsha tsumbo )  . 
Ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri muraḓo muṅwe na muṅwe wa thimu ya thandela u na kupfesesele kwavhuḓi malugana na zwine a tea u ita na uri zwi na vhushaka-ḓe na mishumo ya vhaṅwe ngae  . 
NER ndi nnyi ? 
Arali ra renga tshiṅwe tshithu , ri fanela u pfesesa uri zwiṅwe ri ḓo kundelwa u vha nazwo . 
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede ( hu si tshekhe kana zwiṅwe ) phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa . 
Muhumbeli u fanela u shumisa Fomo ya A ye ya anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso , Nḓivhadzo ya Muvhuso ya R187 kha 15 Luhuhi 2002  . 
Mulayo washu wa maḓi u khou bvela phanḓa kha fhungo iḽi , u dzhiela nṱha ndeme ya u khwaṱhisedza maḓi u itela mashango o dzulaho tsini na mulambo  . 
GEMS yo sedza kha u ṋetshedza u swikelela hu linganaho kha ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo kha Vhashumeli vha muvhuso vhoṱhe vho teaho nga kha mbuelo nyangaredzi nahone dzi swikeleleaho . 
Mitambo i thusa kha u thivhela malwadze a fanaho na vhulwadze ha mbilu , ha swigiri na mutsiko wo kalulaho wa malofha  . 
U shumisa nomboro kha nyimele yo ḓoweleaho Mugudi u tea u ḓivha nomboro ya luṱingo lwa hayani ha hawe kana ya luṱingo thendeleki ( nomboro dza kwamana na vhabebi vhawe )  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa Lushaka musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa Lushaka nga fhasi ha Ndayotewa ntswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi u ya nga Ndayotewa ntswa  . 
U tutuwedza vhathu vhane vha vha na vhutsila ho fhambanaho uri vha shele mulenzhe , kha vha shumise tshaka dzo fhambanaho dza ndivho na zwikili . 
U bviswa ha vhubindudzi , tshelede ine ya sala kha tshelede yo salaho na tshelede yo pfukiswaho zwi a tshadzhiwa kha tshitatamennde tsha mbuelo  . 
Na zwino u na sedzhari ngei Ṱhohoyanḓou . 
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa luambo lwa u engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo . 
Fhedziha , hezwi zwi a konḓa u zwi ita ho sedzwa nzudzanyo na vhushaka ha nḓowetshumo  . 
Miraḓo ya Komiti dza Wadi i tea u dzhenelela miṱangano uri i dzule i tshi ḓivha sa vhaimeleli vha tshitshavha na u vha konisa u ṋetshedza muvhigo kha tshitshavha  . 
Minisiṱa wa Gwama vho sumbedza uri thuso ya masheleni i ḓo engedzwa u ṋea vhaswa vhanzhi vhuswikeleli kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhugudisi , u itela mveledziso ya zwikili  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Jacob Zuma u isa ndiliso kha muṱa na khonani dza muthu a ḓivhelwaho u dededza na u pfumbuda kha zwa mavili , Vho Nick Durandt , vhe vha vha vha tshi ḓivhelwa vhukoni havho ha u bveledza dzingweṋa kha mavili na u dovha hafhu vha bvisa vhatukana zwiṱiraṱani vha vha ita dzingweṋa . 
Alzheimer yo dzheniswa kha ACDL  . 
Thanziela ya u thoma ya Mutakalo wa Phukha u sumbedzisa zwi khagala kha tshitshavha tshapo uri sisiṱeme ya komiti ya wadi i nga shuma u khwinisa vhudavhidzani na khoro na u kona u lavhelelwa u bveledza zwinzhi  . 
Muvhuso nga u angaredza na u ṋetshedza tshumelo dza vhuṅwaleli kha Komiti dza Dziminisṱa ( IMC ) malugana na u vhuyedzedza mutakalo kha Zwitshavha zwa Migodini zwi re na Mutsiko . 
Mathomoni , ho vha hu tshifhaṱo tshisekene , tsho vha tsho ṱanḓavhuwa fhethu hu raru fhedzi , he ha ḓo engedzwa nga maanḓa nga murahu  . 
Mudzulatshidulo ndi Maanḓalanga a Khorondanguli ya ofisi u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso . 
Vhathu vha ṱanganedzwa uya nga tshivhalo tshine tsha nga ṱanganedzwa  . 
U ya nga atikiḽi iyi , sa tsumbo , ndi vhasasaladzi vha muvhuso vhavhili fhedzi vhe vha kumedza na u sika maṅwe maitele  . 
Vhalani phara dzi no amba nga Pele hafhu , ni kone u rera nga vhuhulu ha mitambo musi ni kha tshigwada tsha vhoiwe . 
Naho zwo ralo , phethishini i swikiswaho kha NCOP i fanela u vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mudzulatshidulo wa Khoro  . 
Arali ḽihoro ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ḽi tshi nga fhaladzwa kana ḽi si tsha vha hone , miraḓo yaḽo ya ṱutshela madzulo avho hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 23A , madzulo ayo a ḓo avhelwa mahoro o salaho zwa tou nga ndi madzulo e a vha o balelwa vhaṋe hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 7 kana 14 , sa zwine zwa nga vha ngazwo  . 
Thandela iyi ya siṱirathedzhi i bvaho kha sekithara ya bannga , ndi mawanwa a ṱuṱuwedzaho a u ḓidzhenisa hashu kha mabindu vhege ino  . 
Ndi ngani pulane dzi tshi fanela u vhigwa murahu kha tshitshavha phanḓa ha u shuma ? 
Khaedu khulwane kha u shandukisa tshumelo ya vhadzulapo , na vhashumisani vhanzhi vha kundwaho tshoṱhe nga ṱhoḓea dzo fhambanaho kha tshifhinga tshavho ( zwi tshi hanedzana na , khamusi , kha sia ḽa mushumo washu muhulu wo sedzwaho khawo )  . 
U pfesesa zwipikwa zwa muṱangano  . 
U ṱana madzina a vhagudi fhedzi kha ḽebuḽu kha miṅwedzi ya 6 ya ṅwaha . 
Vhadededzi vha tea u vha na vhuḓifhinduleli kha vhagudi , vhabebi na sisiteme ya pfunzo na tshitshavha u hula he tsha ita kha u asesa vhagudi vhavho . 
Arali muiti wa khumbelo o ita thendelano na muisedzi wa phukha wa shango ḽa nnḓa kana tsinga dzine dza ḓo ṱun ḓwa hune ha vha na mbadelo , kana mbadelo dzo fhungudzwaho dzine dza tea u itwa , khumbelo i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu khwaṱhisedzaho lu bvaho kha Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo lu ambaho uri Muhasho wawe wo tendela thendelano iyo  . 
Ha vhuya ha wana vhubvo ha nḓivho , mushumisi u ḓo kona u sedza nḓila ya u i wana  . 
Vhulayi na vhuḓikumedzeli kha milayo ya u bvelela zwo ri swikisa fhano hune ra vha hone  . 
Dr Wallace u bula uri Mulayo u na vhubvo hawo kha ndaulo ya kale ya vhukoḽoni na vhalangi vhenevho vha tshiṱalula , vhe vha vha vhe na thaidzo kha zwa lutendo na vhuloi  . 
Arali muthu ane a tea u hola tshelede ya Ndondolo a lwala , a holefhala , a lovha kana a vha a si ho o na kha shango la nnda ? 
Slave lodge ndi fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzi  . 
Ho ṱanganedzwa makumedzwa a 27 ubva kha vhorabulasi vha rengiselaho mbuelo na uri makumedzwa maṋa a khou shumiswa ngei Kapa Vhukovhela na Free State  . 
Sa tshipiḓa tsha Ḽitheresi yo Ṱanganelaho ya Lushaka na Tshiṱirathedzhi tsha Lushaka , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u ḓo fara muṱaṱisano wa 2016 Spelling Bee kha u khwinisa kushumele kwa vhagudiswa kha dzinyambo . 
I tea u vha i na ndeme kana ya ḓisa tshanduko mbuya nga iṅwe nḓila  . 
Tsumbo 1 : Murangaphand(a u fanela u kwamana na mutholiwa muswa , a tshi sedzulusa t ( hod(ea dza u gudiswa hune ha tea u n(etshedzwa  . 
Uri fhungo ḽo kwama u vha hone ha ḽethahede ya muvhala nga maanḓa  . 
L(ihoro ( line ( la si vhe na mulandu ( li d(o vha ( lone ( line ( la wana masheleni ngeno ( lihoro ( le ( la wanwa mulandu ( li tshi d(o vha ( lone ( line ( la tea u lifha ayo masheleni o laelwaho nga khothe  . 
Nḓivho na lutamo lwa vhabebi zwi fanela u hwala tshileme tsha khwinesa kha kuitele kuṅwe na kuṅwe kwa u dzhia tsheo  . 
Nga tshifhinga itshi Mudededzi vha ḓo shuma na vhagudi vhoṱhe u sedzulusa rekhodo dzo teaho , dzina ḽa ḓuvha , datumu , nomboro ya vhagudi vha re hone na vha siho , na nga matshele . 
Mihasho ya kale a yo ngo swikelela rekhodo idzi zwavhuḓi nahone u dzi swikelela zwo fhimiwa  . 
Vhuendedzi ho khwinifhadzwa ; ri na tsumbo ya BRT na Gautrain  . 
Vhateaulangambadelodzamalengelenge,ngauridzingaitaurimbuelodzavhodzandondoloyamutakalodziimiswe  . 
U thoma ndi u dzhenela ha tshitshavha musi Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo u tshi ṱanganedza Muphuresidennde na vhaeni vhavho musi vha tshi tshimbila kha khaphethe tswuku  . 
Tshelede ya u mala a si ṱho ḓea khulwane kha u tendelwa ha mbingano . 
Zwililo kana mbilaelo dzine dza t ( ahiswa nga vhathu , hu nga vha muthu muthihi kana tshigwada , dzi fanela u dzhielwa nzhele  . 
Tshigwevho tsha vhutshinyi ha ino khethekanyo ṱhukhu tshi a vhavhesa ngauri ndi miṅwaha ya 20 muthu a dzhele . 
Hezwi zwithu ndi lupfumo lwa mupo kha tshitshavha . 
Khabinethe i fhululedza Yunithi ya Ulwa na u Zwima ho iledzwaho ya Black Mamba , tshigwada tsha vhatsireledzi vha phukha tsha Afrika Tshipembe tsho vhumbwaho nga vhafumakadzi , tshe tsha kunda kha pfufho dza Ngwena dza Ḽifhasi , muṅene wa nṱhesa wa mupo wa UN . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) , ine ya vha na vhurumelwa ha henefha kha 90 . 
Zwa uri hu tovholwa vhathu vha sina tsireledzo , ngamaanḓa vhafumakadzi -na vhakegulu , ndi zwine zwa tea u dzhielwa nṱha na uri zwithu izwi zwi khou vhilaedzisa . 
Phosho ye a i pfa ya ita uri a thamuwe , a vhona mutshila wa ngweṋa u tshi khou fhanza vothi ḽa kamara yawe . 
Afrika Tshipembe ndi lushaka lwa vhakundi . 
Khabinethe i sasaladza zwiṱatamennde na milayo ya zwino ine ya ṱuṱuwedza dzinndwai lwaho na ndeme ya ndayotewa yashu ya shushedza na u kwashekanya mbuelo dze ra dzi ita sa shango . 
Fomo ya u ita khumbelo i ḓo vha tshipiḓa tsha mbekanyo dzine dza ḓo anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso . 
U shuma vhoṱhe sa kiḽasi zwi thusa vhagudi u kha u dzhenelela kha maga o ṱhe a zwine zwa tevhelelwa hu si na u xelelwa nga zwo tevhelwaho kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Arali muthu ane a khou humbela zwiitisi o vhudzisa mbudziso , dzi fanela u fhindulwa dzoṱhe . 
Muhaṱuli wa Khothe ya Ndayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12 , kana u swikela a tshi ndima ya 8 : dzikhothe na ndaulo ya zwa vhulamukaimyi swika miṅwaha ya 70 , zwine zwa nga swika u thoma , nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Ndayotewa . 
Arali zwibveledzwa zwi songo vhofhololwa kha u vha na phemithi , vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo ya u ṱunḓa zwibveledzwa . 
A zwo ngo leluwa u pfesesa muvhili wa muthu  . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓilangi , nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo , zwi tea u sa dzhia masia , khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu , u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi , na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu  . 
Arali vho tea u ṋea vhuṱanzi , huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe  . 
U fhindula ndumeliso dzo leluwaho U dzhenelela kha u imba nyimbo dza nyito dzi sa konḓi . 
Hu na tshaka dzo fhambanaho dza mithelo  . 
Vhunga vhunzhi ha vhathu hu tshi vho dzula dziḓoroboni , nzulele na zwiṱuṱuwedzi tsheo dza zwa mutakalo zwi vha dzone thaidzo khulwane dzine dza tea u tandululwa  . 
Maanḓa maṅwe a zwiimiswa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi a khou liṅwa nga maitele a zwitatamende zwa tshitshavha na zwiito zwa u lwa na vhaofisiri vha maimo a nṱha  . 
Musi hu khou itwa milevho kha kuvhonele kwa muvhuso , vhoramafhungo a vho ngo wana kuvhonele kwa muvhuso kha mafhungo ayo  . 
Vha nga badela vhugai ? 
Kha vha wane fomo kha website ya Muhasho wa Pfunzo . 
Tsha u fhedzisela , tshitshavha tshine ra ṱanganedzwa miḓini yatsho tshifhinga tshoṱhe tshine ra tshi fulufhela nga vhushumisani uhu ri nga vhuedzedza fulufhelo kha zwa mbalombalo zwa tshiofisi  . 
Nḓowedzo ya digirii dza mbambedzo . 
Mivhala yohe ya rathi i vhonala zwavhui kha fulaga ya Afurika Tshipembe ya zwino  . 
U vhala e eṱhe zwi ambiwe nga hazwo kha pulane ya u funza ; zwi tea u wanala kha tshifhinga tsho avhelwaho u vhala . 
Afidavithi mbili dza vhathu vho ṅwaliwaho sa vhane vha nga kwamiwa u khwaṱhisedza vhuṱanzi ho ṋekedzwaho  . 
Mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhukoni yo livhanywaho na EPWP  . 
U ṋekana nga tshipida tsha redzhisita ya mbingano ya tshirema : R53 Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo  . 
Zwenezwo , muthu a nga ya ofisini dze dza dzhia tsheo a humbela thuso henefho nga u tou ṅwalelwa khumbelo yavho . 
U bindudza kha mabindu maṱuku zwi ḓo thusa uri shango ḽi fhindule kha khaedu dza zwino dza ikonomi ya zwa matshilisano . 
Uri hu konwe u thuswa vhagudi u vhala nga zwikhala zwa mbili , ṱhanu na fumi , vha tea u vhea zwithu nga zwigwada zwa zwivhili , zwiṱhanu na mafumi u itela uri vha kona u vhala zwithu zwo kuvhanganywaho . 
Vhuḓipfi na u nyanyuwa zwi tamba tshipiḓa tshihulwane . 
Vhafunzi Vho-Mamidze  . 
Pulane dza nila dza mashumele nga vhualo dzi o bveledzwa nga vhashumisani vhohe vho ivhofhaho nga vhuifhinduleli ha tshumiso yadzo  . 
Ndima ya 4 U dzhia tsheo na vhuḓifhinduleli fhethu ha u thoma  . 
Khophorethivi i nga nanga miraḓo yo teaho uri i shume kha komiti dziṅwe kana u ita miṅwe mishumo . 
Musi mulayo u tshi ṋetshedzwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha , zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ambiwa huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula , zwi fanela u dzhiiwa zwi tshi amba maanḓalanga e a ṋetshedzwa khawo  . 
U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu  . 
Mutevhetsindo - U dovhololwa ha phatheni dza mibvumo ho ḓoweleaho  . 
Tsho fhaṱwa nga 1904 , Marks Building zwa zwino tshi dzula mahoro mahanedzi na vhashumi vhao  . 
U setsha sa mulayo nga u angaredza , hu fanela u itiwa musi mune wa afho fhethu e hone  . 
Mivhigo iyi yo sumbedzisa u fhungudzea huhulwane ha dzitshetshe na u lovha ha vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu . 
Komiti dza Wadi dzi fanela u dzulela u ḓivhadza tshitshavha na ḓivha zwi bvelelaho nga mveledziso dzoṱhe  . 
U ḓirula havho mushumo hu khou ḓa hu tshi lwedzana na u sasaladziwa nga murahu ha u bvelela havhuḓi ha Khetho Guṱe dza 2014 dze vha vha vha khou dzi langa . 
Hezwi zwi khou dzhiela nṱha mutevhe woṱhe wa zwa ndeme ya maḓi zwi tshi tshimbilelana na uri maḓi a nga thusa hani kha u swikela ndinganyiso , u vhuelwa na mveledziso ya tshoṱhe kha shango ḽoṱhe . 
Mbalelano u ya nga Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Muvhuso  . 
Lushaka ulwu lwa thaidzo lu tea u vhudziswa fhedzi musi vhagudi vho no tandulula thaidzo nṋa kana ṱhanu dza u kovhekana dzi livhisaho kha lushaka lwa furakisheni na u ḓivha madzina a zwipiḓa zwa furakisheni . 
Kha vha ṋee Muṅwalisi fomo ya khumbelo . 
Kha senthara dza ngudo , khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe  . 
Nṱhani ha izwo , vhafumakadzi vha vhaholefhali vha livhana na u khethululwa hu fhiraho ha vhaṅwe vhafumakadzi u bva kha u sa kona u tshiḽa vha swikelela mihumbulo ya ṱhoḓea dza u vha mufumakadzi ine ya ḓiswa nga tshitshavha  . 
Vha ḓo ṋewa mafhungo malugana na nḓila dzo na u flalela ; sumbedza u pfesesa hu re khagala a kundelwa u ita zwenezwo , vha vha vho ita vhukhakhi  . 
Minidzhere dzo rangaphanḓa kha u tshimbidza kushumele kwa vhukuma kwa senthara u itela u fhungudza khohakhombo dza nga ngomu na nga nnḓa kha vhathu na tshumelo  . 
Nga nnda ha izwo hu nga vha na tshitshavha tshe tsha shumisa zwishumiswa zwatsho tshine tsha si tsha vha na zwine tsha nga fha mirafho i daho . 
Arali zwa nga itea uri hu tou ṅwaliwa fhedzi muthihi kha iyo milingo mivhili ya nga ngomu , uyo muṅwe mulingo u tea u thivhiwa nga thesite mafheloni a ṅwaha ( Mushumo wa 8 na wa 10 )  . 
Nḓivhadzo ya khaṱhululo ya nga ngomu , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 75 tsha Mulayo , i tea u itwa kha fomo ya Fomo ya C ya Muengedzo . 
Vhunzhi ha u tambudziwa hu bvelela hayani ha mualuwa , hune mirado ya muta vha vha vhone vhatambudzi na fhethu hune ha dzuliwa hone hune vhaaluwa vha lavhelwa u tsireledzea hone  . 
Muvhuso wa lushaka , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 44 , na muvhuso wa vunḓu u na maanḓalanga a vhusimamilayo na a khorotshitumbe u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓila I fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Sheduḽu dza 4 na vhu 5 , nga u langa u shumiswa ha maanḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 1561 . 
Dzifaini na dzinwe dzisakhisheni dzi tea u vha dzi kodaho dzi tshi ya phanda arali milayo yo pfukiwa  . 
Hu sedzeswa ṱhoho ya mafhungo , deithi , phara ya marangaphanḓa na u shumisa zwa u tou vhona nga maṱo na khephusheni . 
U sa ḓisa tshinepe musi hu tshi ya u ganḓiswa bammbiri ḽa u vouthela zwi ḓo ita uri nkhetheni a ganḓiswe hu si na tshinepe , hu bviswe CV fhedzi kha Tshibugwana  . 
Ro engedza nomboro ya vhaaluwa vhano kona u vhala na u ṅwala nga kha mbekanyamushumo ya Kha Ri Gude ubva kha vhathu vha 2,2 miḽioni nga 2008 uya kha vha 3 miḽioni . 
Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo , tshifani , ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe ( arali vha nayo ) zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe . 
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi , dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha dzithendelanoguṱe dza tshumisano  . 
Kha vha humbele tshitshavha tshi ole mapa wa wadi yavho nga kuvhonele kwavho  . 
Vha ḓo ita nyambedzano phaṋda ha phanele ya vhathu vhavhili yo ṋangiwaho nga Komiti ya Phurofeshena ḽa ya Tsivhudzo kana Professional Advisory Committee ya SACNASP i kwameaho . 
Muthu nga ene muṋe u a ita pulane dzo vhalaho nga ha mbuelo na tshinyalelo zwawe  . 
Muphuresidennde vho humbela vhashumi uri vha wane nila dzo fhambanaho dza kushumele dzine dza o bveledza vhuthihi na nyaluwo ya dzangano io  . 
Khoro yo dzhia tsheo ya u ṋea avho vhathu tshikhala tsha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa Vhorasaintsi Vha Mupo vha Phurofeshenala , nga fhasi ha ṱho ḓea dzo bulwaho  . 
Zwa zwino ngona ya IDP i tendela u shela mulenzhe sa tshipiḓa tsha kutshimbidzele kwa u pulana hu tshi shumiswa nḓila nngede na zwiitei zwigede  . 
Mifuda miraru ya vhudzheneleli - zwisika mishumo , khonadziso ya u vha hone ha mishumo na vhudzheneleli vhu fhungudzaho u ḓurelwa- zwo olwa u itela uri zwi shume zwoṱhe u itela u alusa ikonomi . 
Arali vha ṋekana nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , mutevhe uyu u nga rumelwa kha vhone nga e-mail , kana nga fax kana nga poswo . 
U kona u topola ndunzhendunzhe ya zwiwo kha zwiṱori zwi sa konḓi . 
Ndi vho nnyi vhane vha ḓo dzheniswa ? 
Idzi mbuelo dzi nga dovha dza vha dzi kha tshivhumbeo tshi si tsha masheleni u fana na mafhungo a zwigwada , vhugudisi,vhupo ha u vhulunga sambula na nḓivho ya murafho  . 
Vhunzhi ha vhafhinduli vha mbudziso dze dza phaḓaladzwa dzikhothe vho sumbedza u fushea havho nga maimo a nṱha ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga dzikhothe , ho ḓi vha-vho na huṅwe he vha sumbedza u sa fushea . 
Zwenezwo , ndi ngani , hu tshi tea u vha na ḽikumedzwa iḽi ḽa u shandukisa sisiṱeme ya u voutha ? 
Mahoro o tendelana u shumisana nga kha nyaluso ya mbambadzo , thandululo ya zwikhukhulisi zwa mbambadzo na u fhaṱa tshikhala tsha thekhiniki kha vhupo ho fhambanaho ho topolwaho khathihi na zwikili zwa mveledziso . 
U itela tshipikwa itshi , dzifaela , mafhungo na zwiṱanwa zwi elanaho na vhutshinyi vhu ḓo fhiriselwa hu si na u vulelwa mulandu nga nḓila yo ṋetshedzwaho kha Atikili ya 12 , pharagirafu ya 1  . 
Kha vhaṅwe vhathu , u shuma nga khomphyutha hu nga vhanga mutsiko wa mushumoni  . 
Miraḓo ya tshiṱafu i re kha vhuimo ha fhasi i nga kona u doba milaedza i songo buliwaho nga ha ndeme ya dzangano na nḓila ine miraḓo i re kha vhuimo ha sinia ya ḓifara ngayo  . 
U ṱanganedzwa hayani ha vhalala tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika 30 Khubvumedzi  . 
Fhedzi vhuḓikumedzeli hashu ha u wana thandululo dzi yaho phanḓa kha ndambedzo ya muholo wa matshilisano nga u angaredza , nga maanḓa na pfunzo , a vhu timatimisi  . 
Muḓagasi u kona u funga mavhone , u dudedza maḓi nga geḓela , u aina na tamba theḽevishini ṱhukhu i si ya mivhala  . 
Khumbelo i tea u rumelwa kha komiti dza ndangulo Dzapo nahone i tea u fusha ṱho ḓea . 
Kha ri tikedze nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka . 
Miraḓo yeneyo i ḓo shuma u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2007 u swika nga ḽa 31 Khubvumedzi 2010  . 
Vhathu vha tevhelaho a vho ngo tea u badela mbonalo i fulufhedzaho  . 
Zwiṅwe hafhu , fhungo ḽa u swikela dzikhothe nga murahu ha awara dza mushumo ḽo vha ḽiṅwe fhungo ḽa ndeme ḽi ṱoḓaho u sedziwa  . 
Kha vha dzule vha tshi humbula zwauri u thogomelwa fhethu hune ha dzuliwa hone hu tea u vhambedzwa na musi muthu a tshi khou dzula hayani hune a wana u thogomelwa hu na lufuno  . 
U pfesesa na u ṱalusa uri maitele aya a thusisa hani u ṋetshedza vhudziki ha ikonomi kathihi na zwiḽiwa , thumbukwa , mishumo na vhudziki ha ikonomiki kha maitele a vhulimivhufuwi ha mutheo na vhulimi ho no itwa nga rabulasi  . 
U phasisa milayo ndi muṅwe wa mishumo ya Phalamennde . 
Ndi ngani ni tshi ralo ? 
Miraḓo i huliseaho i ḓo vha i tshi ḓivha nga ha vhunzhi ha data nga ha mafhungo a elanaho na miholo ya matshilisano . 
Nga nṱha ha nyanḓadzo ya ino bammbiri ya u mba nga hayo yo itelwaho uri tshitshavha tshi bve muhumbulo , ri khou dzudzanya u ḓo kwama vhafaramikovhe vho fhambanaho vha kwameaho nga nyito ya zwa vhuloi  . 
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu zwi fanela u ewa afho fhasi  . 
NGELETSHEDZO ! 
Izwi a si tshumelo yo teaho tshitshavha ngauri u vha a sa khou tswela muvhuso na vhabadeli vha muthelo fhedzi , u vha a tshi khou ita u ri tshitshavha na tshone tshi fhelelwe nga fulufhelo kha ndisedzo ya tshumelo ya tshitshavha  . 
Minista wa Gwama vha ḓo ṱalutshedza nga vhuronwane izwi zwo bulwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama . 
Tsha vhuvhili , vha amba uri khothe dza sialala dzi tea u tshimbidza milandu i kwamaho maitele ane a vhaisa . 
Izwi zwi ḓo vha funza uri vha davhidzane na u amba zwine vha khou elekanya nga nḓila yone , sa tsumbo , u gudisa nga ha u ṅwala a zwi sedzi kha tshibveledzwa fhedzi lini , zwi sedza na kha ndivho na maitele a u ṅwala . 
Mulevho u ḓo khunyeledzwa magumoni a Lara 2016  . 
Mivhigo hei ine ya ya kha Vhadzulapo a si pfarela vhudzulo ha ya mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ine ya ṋetshedzwa nga mihasho ya lushaka na ya mavunḓu  . 
Ndi avha na vhaṅwe vhafunashango vhane vha tea u wana tshifhiwa tshihulwane tsha mukovhe musi ri tshi zwi bula , naho hu na maḓumbu a ikonomi a itaho magabelo , u timatima kha zwa poḽitiki hune ha nga dalela nḓivho dzashu roṱhe sa zwino ri kha tshanduko , lushaka lwashu lu kha tshiimo tsha vhuḓi  . 
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo . 
Tshitshavha tshi a ḓivha na u ṱanganedza murengisi wa mishonga sa muḓivhi kha zwa mishonga  . 
Yo lambedzwa nga GTZ  . 
Miroho na mitshelo ine vha i renga vha sedze uri i kha ḓi vha yavhuḓi lune vha nga kona u dzula nayo tshifhinga tshilapfu i sa athu u sina . 
Ro vha ri tshi khou shuma na u khethulula he ha ḓo wana maanḓa a dzema  . 
ICT i sumbedza ina u kondelwa kha shango lino  . 
Mivhigo i ṋewa ofisi yapo ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu yapo uri iṋee thendelo ya u fhedzisela . 
Mulayo u vhona hani u tevhedzelwa ? 
Ndivho ya zwo rikhodiwaho nga u tou ṅwala i teavho na u bveledza u pfesesa ha vhagudi ha vhushaka ha nomboro . 
Hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya , , na , masipala a nga ṋea ndaela ya uri- ( a ) hu badelwe mithelo ya ndaka na dziṅwe mbadelo dzo ingwaho kha mbadelo dzo ṋetshedzwaho nga kana ho imelwa masipala ; na ( b ) arali zwo tendelwa nga ndayotewa ya lushaka , miṅwe mithelo , dziṅwe dziḽevi na miṅwe mithelo na mithelo yo teaho muvhuso wapo kana kha khethekanyo ya muvhuso wapo une masipala a wela khayo , fhedzi a hu na masipala ane a nga ṋea ndaela ya uri hu badelwe muthelo wa mbuelo , muthelo ( VAT ) , muthelo wa thengiso wa u angaredza kana wa zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo online kana ofisini ya tsini ya SARS  . 
Nga u shumisana ro vhea thikho yo khwaṱhaho ine ri nga fhaṱa khayo shango ḽine roṱhe ri nga ḓivha mulalo na phumudzo ra dovha ra fushea  . 
Vhugevhenga ha dzikhakhathi ndi thaidzo ya matshilisano ine ya ṱoḓa thusedzo ya tshitshavha nga vhuphara  . 
Dzhia thandela dzine dza do fhungudza tshivhalo tsha ndila dzine dza vha hone kha vhathu dza u kona u tshila  . 
Milayo na ndaela zwa vhusimamilayo ha vunḓu zwine zwa khou shuma nga tshifhinga tsha musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe . 
Ndambedzo kha mavundu yo ḓitika nga nḓila ya u avhela ine ya dzhiela nṱha ṱhoḓea dza dzinnḓu , mipfuluwo na khonadzeo ya nyaluwo ( Gavhelo ḽa Mveledziso ya Madzulo a Vhathu )  . 
Sia ḽa Iran ḽo tendelana na ḽikumedzwa iḽi nahone ḽi ḓo sala murahu aya mafhungo  . 
A zwi ṋetshedzi thuso na zwenezwo musi hu na u thathaba . 
Mudzulatshidulo wa Phanele u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya Phanele u itela miṱangano  . 
Hezwi zwi ḓo itwa lwa tshiofisi . 
Thandela i khou lingedziwa kha yunivesithi dza rathi na kha gudedzi ḽithihi ḽa Pfunzo ya Thekhiniki ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhupfumbudzi ( TVET ) na uri i ḓo vha i tshi khou lambedza ngudo dza matshudeni vha ṱoḓaho u swika 1 500 vhane vha khou gudela digirii zwadzo dza mveledziso , khathihi na dza ndalukanyo dza phurofeshinaḽa dza sumbe , ha kona u dovha ha vha na ndalukanyo nthihi ya zwa mishumo ya zwanḓa vhane vha ḓo lambedzwa u vhuya u swika vha tshi fhedza ngudo dzavho . 
Lusevheḓi lu katela ḓiresi yo fhelelaho u itela uri vha kone u ṱoḓisisa na zwenezwo  . 
Vha zwi ḓivhe uri vha tea u saina konṱiraka na dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni . 
Vha disa dzithudwa na mbidi na phukha dza daka u itela uri fhethu afho hu kunge vhaendelamashango  . 
Naho zwiimiswa zwa thodisiso dzo sedzuluswa na tsumba kushumele zwi hone , ndima ine ya tewa u dzhiwa nga mihasho kha ndangulo na u vhea zwibviswa zwo tiwaho nga muvhuso kha zwi imiswa zwa vhutodidsisi a zwo ngo bvela khagala  . 
U ya nga mutakalo wa mbebo muvhigo u sedza kha zwisumbi zwi elanaho na u beba vhana  . 
Vhuimoni ha zwenezwo , muvhuso u fanela u tevhedza zwiṱandadi zwi vhofhaho Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka wa zwa vhuthu malugana na u farwa ha onoyo muthu  . 
Ndugelo dza u vhiga khatsho phanḓa ha musi ndaela i tshi bviswa , tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha  . 
Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho . 
Muhasho wa Tshumelo dza Vhudavhidzani ha Dziṱhingo na Dziposwo u do ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo a hetshi tshiṱirathedzhi . 
Arali mvula ya na , vha ite uri kholomo dzi fule kha mafulo oṱhe nga hune zwi nga konadzea , nga maanḓa hune ha vha na hatsi vhunzhi  . 
Tshifhinga tsha u funza tshi tea u dzhenisa nḓowenḓowe ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ya nyito pfufhi dza U thetshelesa na U amba na u tou fombe kha nyito yo ṱanḓavhudzwaho kha vhege yoṱhe . 
Mudededzi u a vha thetshelesa musi vha tshi khou amba na u haseledza na vhaṅwe  . 
A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza , nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka . 
Fulufulu ndi tshone tshiḽiwa tsha fhasisa nga tshifhinga tsha gomelelo  . 
Mafheloni a Gireidi ya 3 , vhagudi vha ḓo kona u shumisa thekiniki iyi musi vha tshi rekanya nga nomboro dza didzhithi thaaru . 
Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi . 
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho na u shumisa vhuarelo ha masiari musi hu tshi dzheniswa na tshivhalo tsha vhe vha ṱalela kha media kha mutambo muṅwe na muṅwe yo vha biḽioni dza 26,4 - tshivhalo tsha vhathu vhoṱhe vha re ḽifhasini ! 
Nga nyito , phambo dzi fhedza tshifhinga tshinzhi dzi tshi khou ḽa na vhubveledzi vhu dzudzwa ho ralo  . 
Kha vhaḓadze fomo yo teaho . 
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590 . 
Pfunzo ya ndeme ya nṱha , ya vhoṱhe ya miṅwaha ya u thoma ya vhana a kutshimbidzele kwa vhulamukanyi ha vhana vhaṱuku  . 
Naa CBNRM zwi amba mini ? 
Mbadelo dzi nga itwa nga tshelede kana tshekhe kana nga u bannga kha Internet  . 
Iṅwe tswikelelo khulwane ya themo ino ho vha u thomiwa ha yunivesithi mbili ntswa , Sol Plaatje ya ngei Kapa Devhula na Yunivesithi ya Mpumalanga . 
U lavhelesa U thetshelesa zwavhuḓi mbudziso na u ṋea phindulo . 
Fulo ḽa Maḓuvha a 16 a Nyito ya u lwa na Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana ḽi ḓo vha hone vhukati ha ḽa 25 Lara na ḽa 10 Nyendavhusiku 2017 . 
Minisiṱa vha zwa Gwama vha ḓo dovha vha dzhia maga a u ṱuṱuwedza vhatholi u thusa vhashumi vhavho vhane vha khou lemeleswa nga zwikolodo u ita ṱhoḓuluso ya vhungoho ha ndaela dza u ṱusa mbadelo dza tshikolodo kha muholo , na u ṋetshedza vhashumimaitele a u vha thusa kha u langa masheleni avho nga ngona . 
Vhanna na vhafumakadzi , maga oṱhe a tshanduko ye nda i bula a nga vha ngoho arali muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli nga maanḓa na u shuma zwavhuḓi  . 
Vha vhea maḓuvha a mabebo kha khaḽenda ṅwaha woṱhe . 
Heyi ndima yo sumbedzisa zwipikwa na milayo ya zwa pulane yo ḓisendekaho nga na u sedza kha uri hoku kuitele kwo dzhenisiswa hani kha mbekanyamaitele ya mveledziso ya muvhuso wapo  . 
Mukhantseḽara wa vhuimeleli ha ndinganyo(PR) u tiwa nga khoro uri a tikedze mukhantseḽara wa wadi kha wadi  . 
Kha mbalo dzothe , sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa  . 
Musi tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tshi tshi khou sendela , vhatambi vhane vha vha dziṋaledzi dza Afrika vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku dzi khou lavhelelwa u penya kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha u thoma tshine tsha ḓo tambiwa kha ḽino dzhango . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza mutumbuli waBloemfontein Celtic Vho Dokotela Petrus Rantlai Molemela . 
Kha ḽiṅwe sia , ḓirama ya radio i ḓitika lwo fhelelaho nga muungo , mibvumo , muzika na tshanduko dza muungo  . 
U ṅwalisa dziṅwe thundu kana tshumelo vha ḓo tea u thoma fhasi kha u ita khumbelo  . 
Hezwi zwi katela zwithu zwa ndeme zwa IDP , vhupo vhune masipala wa ṱoḓa uhu lambedza na mafhungo nga ha vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vha o katelwa nga Mulayo . 
Tshigwada itsho tshi khou lavhelelwa u ambedzana na u dzhenelela kha mbilaelo idzo , ndivho khulwane iya u wana nḓila dza u tandulula masiandoitwa o ḓiswaho nga u thomiwa ha ndango iyi . 
U sedziwa ha Zwa Ndeme zwi amba uri khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso , dzine dza vha muvhuso wa lushaka , ya mavunḓu na mivhusoyapo , dzi khou ḓikumedza uri dzi ḓo shumisa tshifhinga tshiṱuku tsho salaho u zwinga dza khwaṱha kha u swikelela ndivho yashu ya ndeme ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe  . 
Arali tshitshavha nga nnḓa ha muthu muthihi tshi na nḓivho iyi , tshitshavha tshi fanela u dzhenelela kha tsheo ya u kovhekana mbuelo , na milayo ya u ita izwo  . 
Phurofesa Vho Richard Michael Levin Vho tholwa sa Ṱhoho ya Tshikolo tsha Lushaka tsha Muvhuso lwa miṅwaha miṱanu u swika Nyendavhusiku 2019 . 
Kha vha vhone aḓirese afho fhasi  . 
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala , ndondolo i itwaho hayani , u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni . 
Hu shumiswa maitele o khwaṱhaho misi yoṱhe musi komiti i tshi ṱangana ṅwedzi nga ṅwedzi u dzhiela nṱha khumbelo dza mbadelo dza Ex Gratia . 
Hezwi zwi nga katela u dzudzanya phumufulethe na vhubammbiri vhuṱuku u ḓivhadza tshitshavha nga ha vhuṱambo  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela kha khasho yo khwaṱhaho , yo ḓiimisaho nahone ya tshitshavha , ine ya vha na vhuḓifhinduleli kha mufaramukovhe , tshitshavha na Phalamennde . 
Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka , kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka  . 
O mu pwashela goloi  . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri tshifhinga tshoṱhe vha ambe tsho shumiswaho , tsumbo , hu na lebula dza 48 dzo ḓalaho nga maḓi kha boḓelokana ṱhamusi maḓi a sa ḓadzi khaphu kha boḓelo . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu  . 
Vha t ( hogomele fhethu ha khombo kha gondo  . 
Vharengi vha shumisa tshelede kha vhuendelamashango ndi tshiṱuṱuwedzi tsha nyaluwo ya zwa ikonomi yapo  . 
Maitele a Vhulavhelesi a Voutu dza Mugaganyagwama Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza pulane dza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho wa muvhalelano , khathihi na voutu dza mugaganyagwama wa muhasho muṅwe na muṅwe . 
U modereitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni , tshiṱirikini , vunḓuni na kha vhuimo ha lushaka . 
Hu kha ḓi vha na u dzhiela nṱha u pfesesa maitele a khadinala . 
Zwigidi zwa vhaswa vha bvaho zwitshavhani zwa vhathu vha si vhanzhi vho lindela u shumela shango iḽi  . 
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo  . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri tshivhalo tsha u anganyela tsha vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha ya dziṅangani vha tshi itela mutakalo wavho tshi nṱhesa . 
Maiti a sa shuni na zwiitwa ha ṱoḓi zwiitwa zwa u ṱanganedza nyito . 
Sa tshipiḓa tsha maitele aya o ṱanganelaho Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u shumisana na u vha muvhuelwa kha tshipikwa tsha ḽifhasi tsha mbekanyamushumo ya thikhedzo ya Buthano ḽa Mbumbano ya Dzitshaka kha u Fhelisa Gomelelo ( UNCCD ) , ri khou dzhiona ḽifhasi kha u thomiwa ha zwipikwa zwa u ḓinangela zwa lushaka sa tshipiḓa tsha u swikelela Zwipikwa zwa MveledzisoiI yaho Phanḓa . 
Hezwi ndi zwikili zwine vhathu vha re kha thandela vha tea u zwi divha . 
Pele o ḓipfa hani musi a tshi tamba mutambo wa u thoma o imela shango ḽa hawe ? 
Maitele aya a nga dzhenisa khomboni uyo mudzulapo arali pfulufhedziso dza sa tshimbila nga ngona  . 
Mulevho wa u vhidza na u ta ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela . 
Hezwi zwi thusa vhafrwa vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha u pfesesa pfanelo dzavho na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe . 
Vha khethekanye vhadzheneleli vha bve zwigwada zwa rathi , vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe ḽiga ḽa IDP uri tshi ambedzane ngalo , hu tshi katelwa ḽiga ḽa ndugiselo  . 
Hezwi zwi amba uri Komiti ya Wadi ndi tshaneḽe ine zwitshavha zwa nga shumisa u vhiga mbilaelo na u ḓisa mafhungo kana u bvisela khagala ṱhoḓea  . 
U vhulungwa hafhu ha vhahali vha lushaka Vhahali vha mbofholowo ya Lushaka , Vho Moses Kotane na Vho JB Marks vha ḓo vhulungwa hafhu fhano Afurika Tshipembe nga ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe 2015 . 
Luṅwalo lwa thendelo lu ḓo luga nga maḓuvha maṋa uya khaa rathi  . 
Lingedzani u dzhenisa madzina a pulanete ni tshi tevhedza zwine tshirendo tsha ri vhudza zwone malugana na vhuimo ha pulanete dzi tshi mona na ḓuvha . 
Fhedzi-ha u d(ubunya zwi amba u bva kha vhutukana u tshi dzhena vhannani  . 
U lugisela kutshimbidzele kwa u pulanela wadi zwidodombedzwa zwa vhane vha vha na mukovhe na h Arali Komiti ya Vhukonanyi ya tendelana kha iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe , ṱhaluso yeneyo I fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro , nahone arali wo phasiswa nga Khoro na nga Buthano , u fanela u ṋetshedzwa Phresidennde u itela thendelo  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : hezwi zwi itwa fhedzi nga thendelo yavho  . 
Tshumelo iyi i ṱalutshedza uri vhukando vhu nga dzhiwa hani kha u fhelisa kana u thivhela thambudzo ya vhalala  . 
Nga datumu ya ndingo ine vha ḓo fhiwa yone , vha ḓo ṅwala ndingo . 
Vhagudi vha ḓo bvela phanḓa na u ola zwifanyiso na u shumisa zwithu zwi fareaho u tandulula thaidzo . 
Dzi na maimo a aluwaho nga u sielisana a madzangano na dza thandela  . 
Nga tshifhinga , zwigwada izwi zwo sika mbumbano ine ya hanedzana na zwikwama zwo salaho zwi si na ndingano na u sa pfesesea mushumoni na kha tshitshavha  . 
U khou ita khuwelelo kha lushaka uri lu i pfe lu tshithu tshithihi na u ihudza  . 
Nyito nthihi fhedzi ye ra i vhona ho vha nyito ya tsireledzo u mona na shango ḽoṱhe  . 
Ho vha hu tshi vhidzwa u pfi Hotnotsdrift  . 
Nga kha ṅwaha uno wa Thendelonzwiwa ya Mbofholowo na Vhuthihi kha u Shumela Mveledziso ya Mbofholowo ya Ikonomi , ro ḓi kumedzela hafhu kha vhuthihi na u shuma ro ḓi funga , uri ri bvelele kha shango ḽashu ḽavhuḓi . 
Mimasipala i tea u ita tsedzuluso ya vhulondo na u dzhenela kha tshenzhelo dza komiti dza wadi na mudzi wa nḓivho yapo hu sa athu u pulaniwa vhugudisi vhuṅwe ha komiti na phurogireme dza u fhaṱa vhukoni  . 
Milayo ya u sumbedza yo vha i ya uri ngoho ndi vhudavhidzani havhuḓisa kana phurophaganda  . 
U RUMELA NGA TSHIFHINGA Vha humbelwa uri vha rumele mbilaelo yavho kha Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo nga tshifhinga nga murahu ha musi SARS yo fhedza u ita tsedzuluso ya mbilaelo . 
Mushumo wa vhathu vhahulwane u kha ḓivhazwakale wo ḓisa tsivhudzo ya thaidzo dza mutshinyalo muhulu wa nyaluwo ya tshikhafhadzo i no khou hulela i tshi ya na zwiwo zwine ya khou zwi sika musi mpimo yo khwaṱhaho ya ḽifhasi i tshi khou swikelelwa  . 
Arali khothe ya dzhia tsheo ya uri Mulanguli-Dzhenerala u tea u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , Mulanguli Dzhenerala u ḓo vha na maanḓa a u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Dzikhamphani  . 
Naa vhunṱha ha dziḽeri ndi ho teaho u bva he ya gogoḓedzwa hone ? 
Zwi ambaho uri vhathu vhot ( he vhane vha khou thusa nga u tou funa vha d(o n(waliswa kha Muhasho wa zwa Muno nahone vha fanela u lambedzwa nga mirad(o ya phalamennde vhone vhane  . 
Kha vha khethekanye vhagudi nga zwigwada . 
Vho kona u shumisa izwo nga nḓila yavhuḓi  . 
I dovha hafhu ya vha nḓila ya u pfesesa dziṱhoḓea dzi konḓaho dza tshitshavha  . 
Oditha Dzhenerala u sedza dziakhaunthu dza mihasho yothe ya muvhuso wa lushaka na wa vundu na mihasho yothe ya mivhuso yapo u itela uri hu vhe na vhudifhinduleli kha masheleni  . 
Ngeletshedzo dza OECD dzo dzulela u shumiswa lwo ṱanḓavhuwaho kha mulayo wa lushaka , na nga nnḓa ha mashango ane a vha muraḓo wa OECD  . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽo ḓifhaṱela sekithara khulwane ya goloi kha dzhango ḽa Afurika hune ḽa vhambadzela mashango a fhiraho 152 . 
Murangaphanḓa , fhedziha , u fanela u vha na dzangalelo na vhukoni ha u dzudzanya , u vhangula dzangalelo , u tevhela na u londota bono zwavhuḓi , ṋamusi hu na ṱhoḓea ya uri a ite zwiṅwe tshiṱhavhelo  . 
U bva nga 1994 ro ita maga mahulu kha u bveledza dzipfanelo na ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhane vha vha na vhuholefhali nga kha milayo , mbekanyamaitele na u dzhenelela ha zwa matshilisano . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓa , sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a u monithara , u ita ṱhoḓisiso , u ita vhuṱoḓesi , u funza , u ṱoḓa thuso , u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu  . 
Shumisani mitambo i re kha tsha u ḽa . 
Miṅwedzini i si gathi , vhagudiswa vha matiriki vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala milingo yavho ya mafheloni a ṅwaha . 
U ita tshithu kha fhethu-hapo na u ḓisa mveledziso , zwi tshi katela nḓisedzo ya themabveledziso na uri tshumelo i kone u swikelelea . 
Nga nṱhani ha izwi ri dzula ri songo imelelwa lwo eḓanaho kha maimo a vhurangaphanḓa mushumoni na kha mbumbano na maṅwe madzangano hune ra vhumba vhunzhi ha miraḓo  . 
ADRM i khou ṋetshedza vhueletshedzi ha ṅwedzi nga ṅwedzi vhune ha vha na maitele ane a ḓo shumiswa nga vhalimi kha nyimele dza zwino dza kilima  . 
Dzhiani vhutanda vhuraru kana zwipiḓa zwiraru zwa thambo . 
Kha vha ri ndi dzhie tshifhinga itshi ndi fhululedze Komiti ya Dziminisiṱa dzo ṱanganelaho nga ha COP17 kha u ita uri muṱangano u tshimbile zwavhuḓi . 
Vho-Luvhone : Vha vhilaedzwa nga zwikolodo , a vha tou vha muthu wa u tsheo ya u sa bula dzina ḽawe  . 
Izwi a zwi ambi uri a zwi tei u vha tshipiḓa tsha u funza na u guda sa musi na zwone zwi tshi ḓi vha zwa ndeme . 
Vhorabulasi vha khou guma vha tshi khou shumisa maitele a u vhulunga-mbuelo u fana na u ita zwithu zwo fhambanaho , u engedzedza na u engedza ndeme sa nila ya u tandulula u bindula hune ha khou ya fhasi tshohe  . 
Arali Buthano ḽa Lushaka ḽa fhaladzwa u ya nga khethekanyo ya 50 kana musi tshifhinga tshaḽo tsha fhela , Phresidennde , nga mulevho , u tea u dzudzanya khetho na u vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽo fhaladzwa , kana tshifhinga tshaḽo tsho fhela  . 
Sentech yo no ḓi avhelwa tshelede uri iv he muisedzi wa wireless internet na u lambedza zwa kushumele kwa didzhithaḽa . 
Vho Ndlovu vha thoma nga u ya kha Mukhantseḽara wa wadi Vho Smith vha ri vha na mishumo minzhi  . 
V ha ṋetshedze ṱhalutshedzo ya zwo iteaho na uri nyimele yo vhifha u swika ngafhi . 
Tshikolo tshi fanela u vala tshifhinga tshilapfu . 
Khathulo ya Khosi i nga fheliswa  . 
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru ( tshi sa vhofhiho ) i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho , sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo . 
Vhathusi kanzhi vha anzela u vha mamaga a zwibveledzwa zwa mishonga , muvhuso , zwivhumbeo zwa dzihoisiso , Dzangano a Mutakalo a ifhasi ( World Health Organisation ( WHO ) ) , mivhuso ya kha mawe mashango , na zwiwe  . 
Kha ri ambe Kha ri lavhelese zwipuka zwo fhambananaho zwi no dzula maḓini a re na muṋo . 
Vhadededzi ngauralo vha tea u ita uri vhagudi vha thetshelese na u vhala Luambo lwa u Engedzedza u itela ndivho nnzhi dzo fhambanaho . 
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe . 
Tshati i ni vhudza mini nga mutsho wa vunḓuni ḽa haṋu ? 
Kha vha dovholole maitele kha tshikalo tshi tevhelaho . 
Hezwi zwi ḓo engedza vhukoni ha vhulavhelesi ha malwadze ane a pfukela na a sa pfukeli khathihi na mafuvhalo , zwine zwa ḓo thusa uri a tumbulwe a tshi kha ḓi tou thoma , u thivhelwa na u ṱavhanya u fhindula kha hedzi nyimele . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvelaphanḓa na u shuma nga ngomu kha Vhuthihi ha Africa na SADC u shela mulenzhe kha u thomiwa ha fhethu ha vhuvhambadzi ha fhedzi ha dzhango na u khwaṱhisa vhuvhambadzi ha maano a vhuṱali ha Afrika . 
Kha vha fhe vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na dzipfanelo kha zwishumiswa na mavu  . 
U khwaṱhisedza uri Ṱhoho ya tshikolo yo ita mini u ya nga NTA na u vhiga kha SGB Tshikolo tsho ita mini tshifhinga tsho fhiraho u pembelela Ḓuvha ḽa Vhagudisi ḽa Ḽifhasi ? 
Fhedzi maitele a vhudavhidzani a tea u itea nga nḓila yo dzudzanyeaho  . 
Vhuloi kha zwitshavha zwa fhano hayani a vhu ṱoḓi uri vhu pfeseswe nga kha kuvhonele kwa lutendo lwa mvelele fhedzi , vhu tea u pfeseswa na nga kha u ṱanganedza lutendo lwa vhurereli ngauri zwi na ndeme ya uri naa vhuloi vhu vhonwa nga nḓila ḓe  . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa zwi tshi pfesesea u ya nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Nyendo dzi dzhia henefha kha awara  . 
Kuitele ukwu ndi kwa vhawani vha ndambedzo kune kwa shumiswa kha ndambedzo dza khwaṱhisedzo , dza madzangano na dza thandela . 
A tshimbidza tshikimu tsha u hadzima vhashumi tshelede a tshi itela u wana mbuelo nahone a tshi zwi ita mushumoni  . 
U kopolola na u ṅwala maipfi mapfufhi nga u tou pomba . 
Saizwi ri khou zwi vhona zwipiḓa izwi zwa theo ya mulayo zwi khwaṱhisedza pfanelo dza vhadzulapo mayelana na mishumo ya masipala  . 
Dzi do vha dza ndeme nga maanda kha vhuimo ha u thoma u pulana , fhedzi na musi vha tshi vho langula na u pima mbekanyamushumo . 
U saina fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho  . 
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi . 
Naho hu na tshanduko dza mutheo kha vhushaka ha dzitshaka , khaedu dza ḽifhasi dzi kwamaho vhathu dzi kha ḓi tou fana tshoṱhe na idzo dza phanḓa ha ḽa 11 Khubvumedzi 2001 ! 
Ri khou engedza dizaini dza tshanduko na dzithekhinoḽodzhi dzi ṱoḓeaho kha u vhuedzedza vhupo ho kwameaho kha u fhelisa phungudzeo ya mavu na u bveledzisa mavu . 
Tshikarusi tsha u thoma tsha u dzhenelela tsho ṋetshedzwa nga u shaya vhudziki ha poḽotiki hune ha khou ya phanḓa na u ṋaṋisa nyimele dza ikonomi kha ḽa Zimbabwe  . 
Kha Gireidi ya 7 - 9 vhugudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisa zwikili zwa u thetshelesa na u amba musi vha tshi khou bveledza zwikili zwa u vhala na u ṅwala . 
UNGEGN sa dzangano la li vhea maga na maitele ane a tea u tevhelwa nga madzangano othe a madzina a fhethu kha lifhasi  . 
Mulayo uyu zwazwino u khou tshimbidzwa nga Muhasho wa Madzulo a Vhathu na uri u ḓo iswa kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu ( DRDLR ) nga tshifhinga tsho teaho . 
Ndi nyimele ifhio na pulane dzifhio dza u thoma u shuma ha sisiteme ya nzudzanyululo ? 
Ro dovha ra ḓivhadza ngaha u vulwa hashu ha mbilo dza mavu kha vhathu vho kundelwaho nga 1998  . 
Vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ? 
Khophi yo sethifaiwaho ya bammbiri ḽa u thoma dzangano arali zwo tea , kana luṅwalo lune lwa vha na tshiṱempe kha ofisi dza tshumelo dza muvhusowapo kana dza tshitshavha  . 
Ndondolo ya zwa vhuongi hayani nga murahu ha muaor sa zwi imelaho u valelwa sibadela zwino i a katelwa  . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri ḓivhazwakale ya pfanelo dza vhathu vhashu dzo vhulungea na u khwaṱhiswa u itela mirafho iḓaho . 
Ndi zwifhio zwine na ita musi ni siho hayani , ni tshi khou tamba , zwine zwa vha na khombo ? 
Tsha vhuraru , China , a ḽi nga ḓo redzhisiṱara nyaluwo yo khwaṱhaho sa zwine ḽa ḓivhelwa zwone  . 
Mulayo wa 3 Madzangano apo , hu tshi angaredzwa na muvhuso wapo na madzangano a tshitshavha , a a shumisana zwavhudi kha u langula zwishumiswa zwa henefho hu u itela uri vhathu vha henefho na mupo zwi vhuelwe  . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u hulisa Vho Nelson Mandela na vharangaphanḓa vha murafho wavho kha zwihulwane zwe vha ita kha mbofholowo yashu . 
Kha ri vhale Vhalani zwirendo izwi . 
Ngoho ndi ya uri Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo i vhona phurosese ine zwitshavha zwa ḓo dzhenela kha mafhungo a kuvhusele , hu tshi katelwa vhupulani na tshumiso na u sedza kushumele na tsedzuluso  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho themo , na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo . 
Maitele aya a sa takadziho a tshinyadzo ya ndaka na u imisa matshilo a vhana vhashu ha ṱanganedzei na luthihi . 
Tshifhinga tsha vhugudisi tshi a fhambana fhedzi a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha . 
Itani ḽitambwa nga tshipuka . 
Vhuimoni ha zwnezwo , muvhuso u fanela u tevhedza zwiṱandadi zwi vhofhaho Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka wa zwa vhuthu malugana na u farwa ha onoyo muthu  . 
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele . 
Muvhigo wa u thoma wo bviswaho nga Khoro ya Pfunzo ya Nṱha wo dzinginya nzudzanyululo dza mbadelo dzi re na vhuṱumani na nyingapfuma u ya hoṱhe nga 2017 . 
Mazhendedzi a muvhuso a na vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo we a hweswa wone nga nḓila ine a i khakhisi mushumo wa muvhuso kana u khakhisa ikonomi . 
Ndi ṱhukhu nahone zwine zwa bveledzwa ndi zwa ndeme ya fhasi  . 
Musi vha tshi swika tivhani o wana hu na vhaswa vhanzhi vha tshi khou bambela  . 
Khabinethe i kha ḓi vha yo ḓikumedzela tshoṱhe kha vhuvhusi havhuḓi na uri i dovha ya dzhiela nṱha uri vhathu vhoṱhe a vha na mulandu u swika vha tshi vhoniwa mulandu u ya nga Ndayotewa yashu . 
U rera nga tshifanyiso . 
Mulayo wa lushaka u tea u ta tshikwama tsha lushaka na u randela maga u khwaṱhisedza uri hu vhe na u bvela khagala na u thoma u kona u langula zwibviswa kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso nga u thoma- ( a ) maitele a tendiwaho a muvhalelano nga u angaredza ; ( b ) u vhekanya zwibviswa zwi fanaho;na ( c ) maitele na maimo zwi fanaho zwa vhufaragwama  . 
Sankammbe tsho fhirela tshibode . 
U lwisa nga nungo ho ṱanganelanaho ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho hu kha gondo ḽa nṱhesa ḽa u limuwa Bono 2030 ḽa NDP  . 
Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu , u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu  . 
Mulayo wa lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya zwa Tshelede dzo no sedzuluswa  . 
Zwiṅwe hafhu , u itela u humisela murahu reithi ya mbuelo ya nṱha ya dzioditha dzashu , zwa zwino ri khou sedzulusa tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya khephithala ya vhathu  . 
GEMS DotMobi Webusaithi thendeleki , GEMS DotMobi , ndi tshumelo ya vhubveledzi yo itwaho nga GEMS ho humbulwa vhone . 
Ndivho ndi ya u ita uri vhaaluwa vha dzule vhe na mutakalo wavhudi lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Izwi zwi tevhela fulo ḽa u thoma ḽa Operation Phakisa ḽo sedzaho kha u vula nḓila ya dzangalelo ḽa maḓanzhe a Afurika Tshipembe . 
Vha rambe muraḓo muthihi u kumedza thebuḽu yavho kha puḽenari  . 
Kha nyimele yeneyo vha ḓo ḓivhadzwa arali tswikelelo i tshi nga ṋetshedzwa nga tshiṅwe tshivhumbeo  . 
Vha a zwi ḓivha uri vha a thetsheleswa nahone mbilaelo dzine vha nga vha nadzo dzi shumiwa nadzo nga maanḓalanga a pfunzo kha maimo oṱhe . 
U pembela uhu hu sumbedza zwe shango ḽa kona u zwi swikelela u bva 1994 nahone ri sa khou hangwa mushumo u ne wa kha ḓi tea u itiwa u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho zwa vhukuma , ḽi si na khethululo , ḽi si na u ṱalula nga mbeu , ḽa dimokirasi nahone ḽi ne ḽa khou bvelela  . 
Zwi takadzaho , fhedzi , maifa mahulwane aya o vha o ṱumana na mbofholowo ya vhafumakadzi  . 
U bva mathomoni , tshivhalo tsha muanetsheli tshi sumbedza uri ḽitambwa ḽa Vho Williams a ḽi nga tevheli milayo ya sietha ya vhukuma  . 
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde  . 
Naho zwo ralo , data iyi ndi i konaho u shanduka lwa vhukuma , u fulufhedzea na ya ndeme  . 
Mulayotibe wa Afrika Tshipembe wa Khamphani ya Migodi u ḓo ṋetshedzwa kha Khabinethe na Phalamenndeni vhukati ha ṅwaha . 
Izwi zwi fhaṱa vhuḽedzani ho khwaṱhaho na nyanḓano vhukati ha zwiimiswa zwa Afrika na u vhea hafhu Afrika Tshipembe sa ḽi rangaho ḽifhasini kha mveledziso , u phadaladza na u shumisa Mafhungo na Thekinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ( ICT )  . 
Zwi amba uvha iwe na iwe nga nnani ha Mugivhela , Swondaha na holodei dza lushaka , sa zwo alutshedzwaho kha khethekanyo 1 ya Mulayo wa 1994 ( Mulayo 36 wa 1994 ) wa Holodei dza Lushaka  . 
Khabinethe i humbudza sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri ṅwaha wa 2014 wo kumedzelwa kha Fulo ḽa Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo . 
Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Mafhungo a Sialala wo pfa tshililo tsha miraḓo ya masipala na Komiti dza Wadi tsha uri modulu uyu u wanale-vho na nga nyambo dziṅwe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe  . 
Arali ḽihoro ḽa ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro kana ḽa khethekana ḽa bva mahoro ane a fhira mavhili , tshiṅwe tshipiḓa tshaḽo tsha ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , miraḓo i kwameaho i dzula i miraḓo ya vhusimamilayo nahone zwidzulo zwayo zwi dzhiiwa sa zwo kovhelwaho dzangano ḽine vha ḽi imelela hu na khonadzeo ya u ṱanganelana , u khethekana kana u khethekana na u ṱanganelana ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1  . 
Vha nga dovha vha tea badela mbadelo ya tswikelelo na ṱho ḓisiso ( kha vha vhone shedulu ya mbadelo afho fhasi )  . 
U shela mulenzhe kha mbekanyamushumo kana maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga Bodo ya Paroli nahone mulandu muṅwe na muṅwe u shumaniwa nawo nga nḓila yo u teaho . 
Vha n(ewa vhuimo vhune ha lingana , nahone ndi khonani khulu vha dovha vha shumisa ofisi nthihi  . 
Vha songo ḓa vho fara tshithu , ri ḓifhelwa nga u vha ṋea tshumelo . 
Muofhe kwo vha kwo eḓela zwenezwo vhe vhukati vha tshi khou funza  . 
Khothe yo fha tsumbo ya milandu ine khayo mabulayo a itwa nga vhanga ḽa uri vhathu vha vha vha khou ṱoḓa u ḓitsireledza kha u loiwa  . 
Mudzulatshidulo a nga ta muṅwaleli ane a ḓo ṅwala maambiwa  . 
Komiti iyi i khwaṱhisedza uri khombo kha bindu ḽa Tshikimu dzi topolwa na u langiwa nga nḓila yone na uri madzangalelo a vhafaramikovhe o tsireledzwa nga nḓila yone  . 
Zwitshavha , nga maanḓa zwitshavha zwa mahayani zwi khou bvela phanḓa na u manḓafhadzwa siani ḽa ikonomi u fhira zwiḽa kale  . 
Nga fhasi ha Ndaulo dza BABS na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa vhuvhambadzi zwa PAIA zwi nga bviselwa khagala hu na thendelo ya miraḓo yo fanelaho  . 
Hu do dzhielwa ntha maitele a fhethu hune ha wanala tshumelo yothe  . 
Nyito dzi tevhelaho dzi nga ḓivhadziwa tshifhinga tsha musi ho itwa danga ḽa Gireidi ya Ṱ ( Gumba ) : U imba , u tshina , Santsi , luambo , mafhungo , u sumbedza na u bula , zwiṱori na miṅwe mitambo . 
U vhambedza nomboro dzo fhelelaho hu tshi khou shumiswa ṱhukhu kha , khulwane khana lingana na . 
U ya nga tshipiḓa tsha vhu 25 tsha Mulayo , DHS i tea u dzhia tsheo ya u ṋetshedza kana u hanela khumbelo na u ṋetshedza nḓivhadzo hu sa athu fhela maduvha a 30 khumbelo yo ṱanganedzwa . 
Zwino talelani maiti a ndaela ( maiti a no ni vhudza uri ni ite mini ) a re kha phara iyi . 
Kuhumbulele kwa indakithivi ku bva kha u livha u ya kha u angaredza  . 
Ndi khwine u ita uri nyambedzano ya minete ya 50 i ṋetshedzwe awara  . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
Hayani Tshumelo dza vhathu vha bvaho mashangoni a nnda U pfulutshela Afrika Tshipembe Vhudzulapo ha tshohe Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe wana m raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo a miraḓo ya ṱahe ya Buthano ḽa Lushaka yo khethwaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa maitele o tiwaho nga milayo na ndaela zwa Buthano nahone I tshi bveledza vhuimeleli ha mahoro nga nomboro kana tshivhalo tshi fanaho tsha vhuimeleli vhu re kha Buthano ; na b murumiwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa ha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , o nangiwaho nga vhurumiwa  . 
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamshango nahone i fhelekedzwe nga thendelo yavho ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye vha i saina na muṋe wa tshikwekwete ya u shumisa tshikwekwete tshawe , arali vha si muṋe wa tshikwekwete . 
Muvhuḓa u dovha wa kona u pfa nga munukho . 
Kha vha ambe na mufarisi wavho nga ha khonadzeo ya u vha na AIDS vha sa dzumbi tshithu  . 
Tsumbo dzi si gathi dza u tumekanya CBNRM kha masia o fhambanaho na dzisekitha o sumbedzwa afho fhasi  . 
Hulisani u funa u reila baisigira yawe . 
Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini  . 
Madzangano , ho ka teliwa mabindu , a tea u vha na ḽaisentsi ya TV ya sethe iṅwe na iṅwe ine ya vha nayo  . 
Lavhelesani mutevhe wa maiti a re kha tshifhinga tsha zwino na a re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Khabinethe i sasaladza nga nḓila dzoṱhe , u bvukululwa ha maṅwalo ane a nga vhea tsireledzo ya shango fhethu ho vhifhaho . 
Ndivho ya khonṱhiraka ( mbofho ) ndi u vhofha . 
Vha na zwine vha khou zwi hanedza malugana na u ita muano uyu wo randelwaho ? 
U tsireledziwa ha vharengi nga Mulayo hu fha tsireledzo ya mulayoni vharengi kha vhupo ha eekihironiki  . 
Ofisi ya mveledziso : Hei yo vha tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme vhukuma tsha u thoma Koporasi ya Mveledziso ya Masincedane  . 
Kha vha ṅwale mbuno dza ndeme kha garaṱa ṱhukhu na bugu ya notsi dzine vha ḓo sedza khadzo  . 
Ni vuwa nga tshifhingade ni tshi ya tshikoloni ? 
U bva kha ṅwaha wa vhuvhili wa muvhalelano u ya phanḓa , akhaunthu heyi , yo iswaho phanḓa u bva kha ṅwaha wo fhiraho , i ḓo ita shandukiswa zwiṱuku nga ṅwaha  . 
Kha phetheni dza dzhomeṱiri vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya Tshikhala na Tshivhumbeo . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu 7 . 
Bugupfarwa iyi i ṋetshedza ngeletshedzo dzi thusaho na mihumbulo yavhuḓi i shumaho ya u tshimbidza komiti dza wadi  . 
Zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo zwi nga shumiswa kha khamphani dza u phurosesa miroho  . 
U shumisa mepe wa mihumbulo kha u ṱalutshedza mvumbo khulwane dza muanewa . 
Tshifhinga tsha Phresidennde tsha u shuma ofisini tshi thoma musi a tshi thoma u shuma , tsha fhela musi a tshi ṱutshela tshikhala kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Phresidennde a tevhelaho a tshi thoma u shuma  . 
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo , ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri  . 
Muvhuso wo shuma u sa neti u ambedzana na zwitshavha u tshi lingedza u tandulula mafhungo na u ḓisa tshumelo , hu tshi katelwa na pfunzo i tshi vhuedzedzwa kha mashumele kwao . 
Ndi tama u livhuwa thimu Ndanguli ya GEMS kha nungo dzavho dza nga misi nga 2009  . 
U wana n(wana a tshi mamela lurumbu  . 
Vha tea u fekisa tshiḽipi tsha diphosithi tshi sumbedzaho vhuṱanzi ha mbadelo kha 0866 51 8009 . 
Kiḽasi i khou ṅwala thesite . 
Mukhantselara a nga ṋea miṅwe mishumo kha Komiti dza Wadi  . 
Thebulu idzi dzi ṋea manweledzo a pulane dza thandela  . 
Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho  . 
MILAYO YA U SHUMISWA HA MAAN ? 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano  . 
Zwiimiswa zwi re na Khonthiraka  . 
Kha vha toḓisise kha muṱundi kana muendedzi wa shango ḽi ṱu ṋdaho uri ṱho ḓea dza u bindula kha phytosanitary kha shango iḽo dzi hani  . 
Hezwi zwoṱhe zwi ṱoḓa u dzhielwa nzhele  . 
Ndambedzo i kha tshivhumbeo tsha mindende u bva kha muvhuso na masheleni  . 
Tsaukanyo ya ndayotewa malugana na phungudzelo dza pfanelo dza vhathu vhane vha pomoka vhaṅwe vhuloi , sa pfanelo dza mbofholowo ya u amba na vhudzulapo , ho vhonala uri phungudzelo dza ndayotewa dzi a pfala vhukuma hezwi hu tshi pfi dzo fhungudzwa . 
SoNA ya 2017 yo tou zwi sumbedzisa zwi khagala uri u lwisa ho ṱanganyiswaho nga muvhuso , mabindu na vhashumi kha u thoma u shumisa Pulane dza Nḓila dza Ṱahe zwi khou thoma u aṋwa mitshelo . 
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , nahone hune zwa konadzea , nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Mulayo wa Dzikhothe wa 2015 . 
Sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , ri na mushumo muhulwane wa u ṱhogomela mutakalo washu . 
Vhagudi vha tea u gudiswa u amba zwa u ela tsumbo , hu na zwilebula zwa 48 zwa maḓi nga ngomu kha boḓelo kana hu ane a vha maṱuku kha khaphu nga ngomu boḓeloni  . 
Munna wavho u shuma vhuponi ha mahayani nahone ndi muraḓo wa Komiti ya Wadi  . 
Sabusidi dza zwa vhulimi dzi anzela u ṋewa nga ikonomi dza u ita zwa nḓowetshumo , dzo xelelwaho nga zwivhuya zwa u vha na vhukoni vhu fhiraho dziṅwe kha sekhithara  . 
Mafhungo ane a vha na vhushaka na luambo na zwa matshilisano , vhuḓipfi na zwiṅwe zwa u bveledza nyaluwo ya miraḓo miṱuku na miraḓo mihulwane zwi sokou tou bvelela , zwa itea nga zwone zwine nga tshifhinga tsha mitambo ya ḽiṅwe na ḽiṅwe na nyito dzi bvaho kha nzudzanyo ya maimo ya ḽiṅwe na ḽiṅwe ya GIREIDI YA Ṱ. 
Nyimele dza vhuḓifari ho iledzwaho dzo ambiwa nga afho fhasi . 
Nḓila iyi i ḓisendeka nga u kombetshedza u itela u wana mvelelo dzo fhelelaho  . 
U khwaṱhisedza uri khoro i na vhuḓifhinduleli ha kushumele kwayo kwo fhiraho  . 
Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ya kha wekhishopho tshi ḓo ya nga ṱhoho ya wekhishopho  . 
Ndi zwine nda humbulisa zwone mudededzi wa khwiṋesa ane nda tama u vha nae  . 
Arali na nga ita ḽiedza ḽi sa konḓi ni ḓo kona u zwi vhona uri iyi ndi ngoho naa kana hai . 
Mukapuṱeni mulapfu vhukuma wa Senegal ha fani na vhaṅwe vhatambi nga mulandu wa muvhili wawe muhulwane . 
U daunuḽouda faela iṅwe na iṅwe yo ṱaniwaho nga muṅwe mushumisi wa Tshumelo dza Vhudavhidzani ane vha mu ḓivha , kana ane nga vha vha tshi mu ḓivha , zwi nga si anḓadzwe lwa mulayo nga yeneyo nḓila  . 
U fhaṱa kha data yo kuvhanganyiswaho kha luṱa lwa u thoma , luṱa lwa vhuvhili lu katela u saukanya nga vhuḓalo na u ṱanganyisa data  . 
Ri kha ḓi ḓo ṱanziela nyambedzano yo khwaṱhaho ya nnyi na nnyi nga ha vhushumisanyambonnzhi kha pfunzo ya nṱha  . 
Ndi zwone ngauri ndaelo iyi yo vha i siho mathomoni , vhoṱhe vho ya ofisini ya tsireledzo vha dzhia nḓila yeneyo ngauri ho vha hu si na iṅwe nḓila  . 
Kha miṅwaha ya zwinozwino , khakhululo dza muthelo dzashu dzo ḓisa mbuelo u bva kha dzikhamphani vhukuma , zwine zwa dzhenelela kha tshikhala tsha thulo ya muthelo wa mbuelo ya iwe muṋe  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha asesimennde nga Akhademi ya Saintsi ya Afrika Tshipembe nga ha u lugela ha tshitekiniki ha Afrika Tshipembe u tikedza nḓowetshumo ya gese ya shale , hu tshi katelwa themendelo kha nyito dzine dza fanela u thomiwa nga mihasho yo teaho . 
Kha vha shumisane na vhathu vhanzhi . 
No vha no tshuwa ? 
Hezwi zwi nga itwa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe , fhedzi zwi dovha zwa vha zwa ndeme u ita nyambedzano na vhagudi uri ndi ngani itshi tshithu tshi kha uyu modele . 
Avha vhaṅwe vhagudi vha sumbedza hune mubvumo wa bva hone nga u tou sumba sia ḽine wa bva khaḽo , tsumbo : bele . 
Transnet yo fhaṱa themamveledziso ya zwiporo yo konisaho migodi ya shango ḽashu u tshimbidza maṱorokisi manzhi nga kha mikano yashu a tshi ya kha mimakete u mona na ḽifhasi  . 
Ndi zwifhio zwa ndeme nga ha nyimele kha tshitshavha tsha hashu ( mafhungo andeme a bvaho kha mafhungo o ṱanganelaho o ḓisendekaho nga mvelelo dzine dza khou lavhelelwa kha tshitshavha ) ? 
A hu na na ḽithihi ḽa madzina aya , ane a anzela u buliwa , e a vhuya a lambedzwa nga Muvhuso  . 
Muinga pfuma u dzheniswaho kha zwikolodo zwa vhorabulasi u tea u sumbedza phimo dza maragani na uri a u tei u fhungudzwa nga mutikedzelo wo livhanaho  . 
Thebulu ya 7 i re afho fhasi i nweledza ṱhoḓea dza mishumoitwa musi wa u pulana na u shumisa , ha tshi katelwa na u sumbedza uri ndi vhafhio vhathu vha ndeme vhane vha fanela u shela mulenzhe , sisiteme dza ndeme dzine dza fanela u katelwa , khathihi na masheleni a no ḓo ṱoḓea  . 
U sa ita nyonyoloso - Ḽeveḽe dza HDL dzi a gonya nga nyonyoloso ngeno ḽeveḽe dza LDL dzi tshi gonya nga u sa ita nyonyoloso . 
Arali Bannga ya zwa Mavu i tshi khou toda u dzula i na khasitama dzayo i kha vhuimo hayo kha sekhitha ya masheleni , ngauralo hu khou todea kuhumbulele kuswa , sa izwi dzikhamphani dzine dza thongomela dzikhasitama dzine dza do vhuelwa dzi idzo dzine dza fha tshumelo i na ndeme yo teaho kha dzikhasitama dzayo  . 
Khabinethe yo takadzwa nga u rwelwa ṱari ha Senthara ya Vhukoni ya Fulufulu ḽi Vhuedzedzeaho ngei Upington , kha ḽa Kapa Devhula zwine zwa sumbedza vhuṅwe vhurangeli ha u bveledzisa Afurika Tshipembe . 
Avho vhane tshirunzi tshavho tshi sa dzulele u ṱhonifhiwa ndi vhashai , vhaholefhali , vhashumi na vhafumakadzi  . 
Kha vha vhone zwauri vha khou pfesesa matshimbidzele ane a tea u tevhedzwa musi u tambudziwa hu tshi iswa phanda ha madzhisitarata  . 
Khaedu khulwane ya mbekanyamaitele ndi u dzudza ndinganyiso i ṱanganedzeaho nga u shumisa nḓila yo ṱanganelaho  . 
Tshiheni , vha dzivha nkodo ( la Fundudzi , vha sa limi mavhele , vha lima mavhele vha vuwa vhe mbudu  . 
A i tendeli u galatshela mbadelo  . 
Ndi kona u anetshela tshiṱori tshe nda vhala tshi tshi tevhekana nga ngona . 
Tshumelo iyi ndi ya vhana vhe vhabebi vhavho vha wana vhudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha yo andaho . 
Vha nga wana fomo kha vhurathisi ha website afho fhasi . 
Kha vha ite khumbelo dzoṱhe online  . 
U zwi vhekanya nga uri kana zwi na masia a tswititi kana a tshipulumbu . 
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze nyimele ya mbuno dzavho nga u tevhekana . 
Naho hu na uri hu na ṱhahalelo ya data ho ambiwaho afho nṱha , ngudo dzo kona u sumbedza dzema kha tshivhalo tsha mupfulutshelo na mupfuluwo , dzema kha tshivhalo tsha mupfulutshelo na mupfuluwo vhukati ha dziphurofeshinala na dziphurofeshinala dzi sa athu fhelelaho  . 
Shumani mbalo dza maipfi ni ṅwale maipfi one zwikhalani . 
Ikonomi dza mashango manzhi a Afurika dzo aluwa nga u ṱavhanya kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , dza fhungudza nga maanḓa vhushai ho hulesaho lwa u tou thoma nga hafu ya sentshari , nahone dzhango ḽo ita uri mihumbulo yaḽo i pfale na kha zwiimiswa zwa ḽifhasi  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u dzhenela vhuṱambo sa vhaeni vho rambiwaho vha Phalamennde . 
Kha nyimele yeneyo vha ḓo ḓivhadzwa arali tswikelelo i tshi nga ṋetshedzwa nga tshiṅwe tshivhumbeo . 
A hu na mbilaelo yo vhigwaho malugana na vhuḓifari ha muṱoḓisisi . 
U rumela ndi tshikili tsha mutheo kha u bvelela ha Batho Pele tshine vhalanguli vhoṱhe na vhashumi vha tea u zwi pfesesa  . 
U bveledzisa 1  . 
Ndi a tenda uri arali nda kundelwa u ḓisa manweledzo a CV ( a sa fhiri siaṱari ḽa 1 ḽa A4 ) na fomo iyi ya u nanga , a thi nga ḓo tea u vha nkhetheni kha Khetho dza dzithirasitii dza GEMS dza 2014 . 
U sumbedza u pfesesa mbetshelo ya mulayotewa u elanaho na muvhuso wapo na u dzhenelela ha nnyi na nnyi Afrika Tshipembe  . 
Hu khou oddea uri hu itiwe hoisiso uri hu wanale zwine zwa lavhelelwa khavho u ya nga ha u wana tshumelo thikhedzi dzine dza o itiwa , na vhuponi na zwiteriwa zwa tshumelo hune hoea dzavho dza vha dzone zwithu zwihulwane zwo livhiwaho khazwo kha thendelo ya tshumelo thikhedzi  . 
Ri na nyiledzo nga ha fhethu hune ra nga dzula hone zwi tshi bva kha zwezwo  . 
Ni songo vhuya na humbula zwauri vhathu vhapo tshifhinga tshothe vha na zwitirathenzhi na u vha na mihumbulo yavhudi kha zwa vhubindudzi  . 
Arali vha nga sedza kha sekithara ya vhuendi , sa tsumbo , vhuendi ha muyani , nga u angaredza vhu vha vhu si ho fhasi ha muvhuso  . 
Mulayo u dovha wa ṋea Komiti ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi na Vhashumi - sa tshivhumbiwa tshi sikaho phoḽisi tsho itwaho nga vhaimeleli vha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha- mushumo wa u ṱanganyisa miraḓo yo fhambananaho u edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo . 
Adzhenda i rumelwa kha miraḓo ya komiti khathihi na nḓivhadzo ya u vhidza muṱangano hu tshee na tshifhinga uri miraḓo ya komiti kana vhadzheneli vha muṱangano vha kone u ḓilugisela nyambedzano  . 
Mitheo ya Muvhuso wa tshumisano na Vhushaka Vhukati ha mivhuso . 
Hu na zwiṅwe zwithu zwivhili zwine zwa ṱoḓea . 
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri ? 
Nga u ya wa dzhia fomo kha Muhasho wa Lushaka wa zwa Vhudzulo kana Sentharani ya PAIA  . 
Mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na ndayo dzo bulwaho kha khethekanyo 1 . 
Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka zwi ḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓila yo randelwaho kha Mulayotewa  . 
Vhomakhadzi vha dovha hafhu vha dzhena kha tshipid(a tsha u mala mufumakadzi wa henefho mut ( ani  . 
Ndi pfanelo yavho uri vha feme muya wo kunaho ! 
Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe , phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990 , Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940  . 
Zwiimiswa , tshiimo na mushumo wa mahosi zwi a ṱanganedzwa , u ya nga mulayo wa sialala , hu tshi tevhedzwa Ndayotewa  . 
Kha vha wane Fomo ya A ya khumbelo kha Muengedzo wa B wa uyu manyuaḽa , ine ya dovha hafhu ya wanala kha webusaithi ya DHS kana khan ofisi iṅwe na iṅwe ya DHS arali vho humbela . 
Zwino mme anga vha tea u ṱoḓa mushumo . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u vha ṋemuṱa wa Samithi ya Mafhungo na Vhudavhudzani ha Thekinoḽodzhi Afrika 2017 vha tshi farisana na vha AfricanBrains nga Fulwana 2017 . 
Kha vha founele senthara ya dzikhasi ṱama kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kha ( 0861 84 33 84 )  . 
Naho zwo ralo , sa musi izwi zwi shi ḓo vha zwi tshi khou iswa kha muṱangano muṅwe na muṅwe wa Komiti ya Wadi zwi ḓo khwaṱhisedzwa nga maanḓa musi mushumo u tshi thoma  . 
Nyaluwo ya ikonomi i ṱavhanyaho i ṱoḓa u ṱavhanyiswa ha khakhululo ya mavu na kha vhupo ha mahayani na vhupo ha ḓoroboni na milayo wa pfanelo dza ndaka dzi re khagala  . 
Kha ri wele Muhali  . 
Arali diphosithi yo badelwa zwi tshi tevhedza khumbelo ya tswikelelo ye ya hanelwa Mufarisamuofisiri wa Mafhungo wa DHS u ḓo humisela murahu diphosithi kha muhumbeli  . 
Mbadelo dzo khetheaho dzi ḓo vha dza vhuḓi musi dzi tshi vhambedzwa na dza maṅwe mashango a ne ra kona u ḓivhambedza nao . 
Ri ṱoḓa mini u lugisela pulane ? 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanona u sedzwa arali vha si na milandu . 
Izwo zwo vha u vhiluledza ha vhubindudzi hune ṋamusi mbalo iyo ya ima kha phesenthe dza 22 , tsini na phesenthe dza 25 dze dza pimiwa u ḓo swikelwa nga 2014  . 
Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe , phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990 , Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940 . 
Vhathu vha nga shela mulenzhe nga u vhumba zwigwada uri vha swikele zwipikwa zwe vha dzula vho bula zwi no yelana na thandela  . 
Arali hu na phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na mbetshelo dza Ndayotewa ya vunḓu , malugana na- ( a ) mafhungo , ane ino Ndayotewa ya a ṱoḓa kana u lavhelela u phasiswa ha mulayo wa lushaka , mulayo wa lushaka u ḓo langa mbetshelo dzi kwameaho dza Ndayotewa ya vunḓu ; ( b ) u dzhenelela ha vhusimamilayo ha lushaka , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 44 , mulayo wa lushaka u ḓo langa mbetshelo dza ndayotewa ya vunḓu ; kana ( c ) mafhungo a welaho fhasi ha sia ḽa mushumo ḽo dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4 , khethekanyo ya 146 I shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo I kwameaho ya ndayotewa ya vunḓu yo vha I mulayo wa vunḓu wo bulwaho kha iyo khethekanyo . 
U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1992 . 
Zwa zwino ri khou lambedza vhaṅwe vha matshudeni vhe vha ḓiṅwalisa kha masiangudo a vhulimivhufuwi ndivho yashu nthihi hu u itela u ṱuṱuwedza mveledzo ya zwa vhulimivhufuwi  . 
Dovholola girama ye a guda kha gireidi dza u thoma  . 
Fhedzi-ha aya a tshiniwa naho hu musanda arali hu na vhut ( ambo kana tshimima  . 
Thuso iyi i ṋewa lwa tshifhinga tshiṱuku - kanzhi lwa miṅwedzi miraru , tshiṅwe tshifhinga lwa miṅwedzi ya rathi . 
Hedzi khaedu dzi ita uri hu vhe na tshanduko khulu kha sia a zwa vhulimi , tshanduko hedzi dzi isa mashumele avhui , naho zwi tshi sia vhorabulasi vhanzhi vha tshi angana na khakhathi dzi ngaho , u aisana na mashango a nna , mitsho i si yavhui na u dzhena zwikolodoni na u wa ha nila dza u rengisa  . 
U vusuludzwa ha zwibadela na dzikiḽiniki hu ḓo ya phanḓa  . 
U vhudzisa tshitshavha . 
Mulangidzhenerala wa Muhasho u na vhuḓifhinduleli ha u langula tshikwama itshi  . 
Naa muofisi wa mafhungo a nga netshedza mafhungo a so ngo fhelelaho ? 
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisedzaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho . 
Zwi vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe na uri zwi anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso . 
Izwi zwi ḓo thusesa kha u fhungudza milayo minzhi ine ya fanela u tevhelwa na u leludzela mabindu , zwihulusa mabindu maṱuku , uri a dzhie zwikhala kha ikonomi nahone a shele mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi yashu na ya shango . 
Mbadelo dza rekhodo ya tshiimiswa tsha muvhuso 3 . 
Itani nḓowenḓowe ya u ṅwala ḽeḓere iṅi . 
Kushumele lwa vhathu ku ḓo ṱolwa u ya nga sisiteme ya ndangulo ya kushumele ine ya shumiswa nga masipala wavho  . 
Hezwi zwi kunga vhubindudzi nga kha mbetshelwa ya thikhedzo ya masheleni a muvhuso u itela mupfuluwo kana mathomo a mamaga a mveledzo  . 
Zwi nga i haniwa nga nhani ha zwiwe zwiitisi kana nga nhani ha uri a hu na zwo teaho , nga zwenezwo vha o ivhadzwa uri vha o ekedzwa hani  . 
Hezwi ndi ndeme musi vha tshi khou shuma nga tswayo : vha nga kona u ḓi ṱola u vhona arali phindulo yavho i ya vhukuma . 
Vhukale - khombo ya mutsiko wa nṱha wa malofha i engedzea nga vhukale . 
Ndi tshi ḓadzisa , hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo , ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi , kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi . 
Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani  . 
Vha nga vhiga dzi ṅwe mbilahelo dza ndingo kana khanedzano dzine dza yelana na vhu ḓi ha mbeu  . 
Nga murahu ha musi maṅwalo o no bviswa , a hu na tshanduko dzine dza ḓo tendelwa kha maṅwalo , ndi u sedza pfanelo na u ganḓisa fhedzi  . 
Naho , vhukati havho hu na vhanna vha songo ṱanganedza masendelele a vhutshilotshedza  . 
Angola ndi ḽiṅwe ḽa vhafarani vha vhuvhambadzi vhahulwanesa na Afrika Tshipembe kha dzhango ḽa Afrika na uri mashango aya a khou isa phanḓa na u alusa vhushaka uvhu . 
U ṱanganedza tshiimo tshavho , khathihi na thikhedzo u bva kha muṱa wavho , dzikhonani na vhadzulapo ndi zwa ndeme vhukuma . 
Vhavend(a vhone vho edza vhashavhi musi vha tshi d(idzhenisa kha u ruba sa izwi vho vhona zwivhuya zwa ngoma iyi  . 
Dzhia sia kha nndwa dza u lwela vhuimo . 
Tshipiḓa tsha ndeme tsha ṋetshedzo ya themamveledziso ya masipala ndi u ṱoḓa ha muvhuso u fhungudza vhushai na u thusa kha u sika mutheo wa nyaluwo ya ikonomi  . 
Kha muofisi wa mapholisa hezwi zwi amba zwauri u fanela u vha muthu o fariwaho tshifhinga tsha u kwamana na ramulayo wawe  . 
Vhanna , ro livhuwa vho kona u ḓa kha dzulo ḽa vhoramafhungo u sumbedza thikhedzo yavho kha vhurangeli hashu  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i vha tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya u linga ya ṅwaha woṱhe kha gireidi iṅwe na iṅwe na thero . 
Mimasipala i ḓo ita uri masheleni a u sokou ṋetshedza a wadi nga wadi a u ṱuṱuwedza u shuma ha tshitshavha a wanale e a thandela dze dza waniwa  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo  . 
Kanzhi ro takalela sia ḽine vhushaka hashu ha thengiselano ha khou dzhia ḽone  . 
Musaukanyi wa ndeme u fanaho sa uḽa u re kha mulandu muhulwane wo itwa u itela mulandu uyu wo linganelaho  . 
Miraḓo ya tshitshavha a i koni u ḓisa Milayotibe Phalamenndeni  . 
Mahoḽa , ro vula hafhu luṱa wa vhuvhili lwa u isa mbilo dza mavu . 
Fhethu hune kanzhi zwipitshi zwa ṋekedzwa hone ndi miṱanganoni , dzikhoniferentseni , dzimpfuni , minyanyani , fhethu hu avhelwaho dzipfufho , vhuṱamboni ho fhambanaho na huṅwe . 
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo . 
Maḓuvha ayo , vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone , zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi . 
Nga tshifhinga tsho a vhelwaho Nomboro,Tswayo na Vhushaka vhagudi vha nga kona u tandulula thaidzo dzine dza shumisa nyimele ya muelo u si wa fomaḽa wa khaphasithi kana volume , tsumbo : Gugu vha shumisa khaphu dza 2 dza mafhi u ita phudini . 
Tsheo dzi katela vhuthihi na u shuma ha mmbi nthihi ṅwaha uno u sa athu fhela . 
U mepa , Venn , Mutalotshifhinga  . 
Tshifhinga tshinzhi , ndi nga bula uri vhunzhi ha khamphani dzo thomiwaho nga dziṅwe khamphani ho vha hu si khamphani na luthihi , dzo vha dzi mabogisi a poswo e a thomiwa  . 
Sethe yeneyo i nga shumiswa u itela u kona u vhona wa ḓivha nomboro u vhekanya nomboro nga u tevhekana . 
Nzudzanyo dza u wana na u renga  . 
U ḓadza mepe wa mihumbulo u no amba nga Afrika Tshipembe . 
Zwino fhedzisani u ṅwala mafhungo aya e kha tshifhinga tsha zwino tsho fhiraho . 
Naho zwo ralo , naho hu na maga aya mavhuya kha vha Khangwelo ya Mashangoḓavha hu tou u nga hu na tsumbo ya uri zwa u pfiswa vhuṱungu zwi khou fhungudzea , na u vha na mivhigo i si gathi ya mpfu zwiṱokisini  . 
Zwikolo zwi linganaho tshivhalo tsha 342 zwo wana maḓi lwa u tou thoma , zwa 351 zwo wana tshumelo ya vhuthathatshili ya maimo nahone zwa 288 zwo dzheniselwa muḓagasi . 
Muvhuso u bvela phanḓa na u ṋetshedza dzinnḓu kha vhathu . 
A zwi fani na khothe dza fomaḽa hune madzhisiṱiraṱa na vhahaṱuli vha tholwa uri vha shume mishumo ya vhulamukanyi fhedzi , tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi na miṅwe mishumo minzhi i bvaho kha mvelele na maitele , ye tshe hweshwa nga vhusimamilayo . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili . 
Ri tsini na u thoma ṅwaha wa muvhalelano wa u fhedzisela wa phaḽamennde ya vhuraru ya dimokhirasi na muvhuso  . 
Inwi bulani zwiṱanu ni tshi tikedza nga zwi bvaho kha iyi nganeapfufhi . 
Nḓila ine vhanna na vhafumakadzi vha dzhiwa na u farwa ngayo lushakani ndi iṅwe ya thikho ya sisiteme ya zwa polotiki , ikonomi na u tshilisana  . 
Kha ḽiṅwe sia , naho zwo ralo , a hu na ane a ṱoḓa u sumbedzisa uri zwipuka zwi tea u tambula nga nyofho , khanganeo na vhuṱungu  . 
Vho rafha maṱo Khezwi no no tou vha muṱhannga a si na vhukono ? 
Ro vhona mvusuludzo ya mveledziso ya zwidimela na mabasi Afurika Tshipembe , nga nḓila khulwane zwo itiswa nga nṱhani ha zwiwanwa zwapo . 
Hezwi zwoṱhe zwe ra wana zwi ḓa nga mutengo muhulwane . 
Vhufuwi ha maḓini ṋetshedza tshikhala tshavhuḓi tsha vhubveledzi ha khovhe ho fhambanaho u fusha ṱhoḓea dzapo , u kuvhanganya zwiḽiwa , zwikhala zwa u isa zwibveledzwa mashangoni a nnḓa na u sika mishumo  . 
Tsepo Masilela na Siboniso Gaxa vha ḓo tamba na Bryce Moon na Lucas Thwala sa vhathusi kha tshamonde na tshauḽa murahu  . 
U amba zwiṱori na u dovholola zwiṱori zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe . 
Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe , musi I tshi khou bveledza ndivho dzayo khulwane , I tea u ita mishumo yayo nga yoṱhe I sa ofhi tshithu , I sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu , fhedzi , hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka  . 
A ho ngo shumiswa na u gandisa ṱhanziela ya muṋe wa mavu  . 
LAB ya vhukuma i ḓo farwa lwa vhege dzi fhiraho ṱhanu u bva 25 Khubvumedzi na 28 Tshimedzi 2016  . 
A hu na ndila ine na nga tevhedza yone kha CBNRM  . 
Yunivesithi dzi tea u vha senthara dza vhukoni kha ḽiga ḽo bvelaho phanḓa ḽa thekhinoḽodzhi  . 
Nṱhani ha izwo , u shumisa OSS zwi nga dzhenelela vhukuma kha u swikelela na u khwaṱhisedza phambano ya khetho ya sofuthiwee na pulatifomo dza vharengi  . 
Vha songo ṱavha kana u zwala mbeu i fanaho fhedzi , kha vha ṱanganyise , tsumbo , vha zwale mavhele na ṋawa kha tsimu nthihi  . 
Kha vha dzhenise- khophi yo sethifiiwaho ya ṱhanziela yavho ya zwino ya Samca . 
Madalo aya o dovha a fha mavhalaanngwe kha tshayatsireledzo ya vhafumakadzi na vhana kha tshitshavha tshashu . 
Muṅwe na muṅwe ane pfanelo dzawe dzo pfukiwa nga ndaulo u na pfanelo ya uri a fhiwe mbuno dzo itisaho nahone dzo tou ṅwaliwa . 
Hu todea maduvha a u shuma a 10 fhedzi hune tserekano ine ya vha hone I nga shumiswa hu si na u engedzedzwa hune ha khou itwa nga nnda ha kha khebulu kana laini ine ya isa mudagasi kha zwifhato  . 
Thimu iyi ya Bafanabafana murendi u a i funa ? 
Arali zwiliwa zwa khasitama zwo sina na musi ho tshinyadzwa tshishumiswa tsha mudagasi zwo itiswa nga u dzima ha mudagasi , khasitama yeneyo i do tea u rekhoda duvha , tshifhinga na uri u dzima ha mudagasi ho dzhia tshifhinga tshingafhani na u kwama munetshedzi nga u tavhanya  . 
Lutevhedzi lupfufhi lwo khwiniswaho dzi tea u konadzea kha ndovhololo dza tshifhinga tshiḓaho , sa afha nḓowedzo dzi tshi thomiwa dzi nnzhi  . 
Khothe i ḓi sedza themendelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na kukovhekanyele kwa thundu  . 
Mbekanyamushumo yo dzulela u ḓisa khwiniso nga kha maano ayo , ho katelwa na sisiṱeme ya u thola kha tshiṱiriki nga 2012 . 
Kudalele na tshivhalo tsha madalo zwi ya nga phoḽisi ya tshifhinga tshenetsho ya iḽo shango , fhethu , mvelele milayo ya shango iḽo , na tshiimo tsha tsireledzo tshe dzhele iyo . 
Nyambedzano na tshenzhemo ya vhagudi vhone vhane . 
Topolani murero mafhungoni aya ni sumbedzo u tea hawo  . 
Fomo dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa Komiti ya Ndangulo na Mulangi wa Vuṋdu wa haya ha vhana . 
Naa vhashumo vho tea u fhindulisa hani Vho Jones ? 
Muraḓo wa muṱa a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota . 
Ri isa phanḓa ri tshi khou ḓi bvelela nga zwiṱuku ri tshi livha kha u vha tshitshavha tshi bvelelaho  . 
Vha tea u vhona uri vha dzula vha na vhupo vhu si na , nahone marifhi ane a sa fulufhelwe a songo vuliwa  . 
Vha sedze tshiimo tshavho tsha vhukhethi website ya IEC . 
Vhabebi vha Musiiwa vho tou founelwa vhe mushumoni , vha tou vhuya nga shishi  . 
Nga maṅwe maipfi , arali vha muthu a takalelaho u ḓi wana nṋda,vha songo ita khumbelo ya mushumo wa ofisini . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986 . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Vhuendi U nwalisa goloi U khwahisisa tshanduko ya zwidodombedzwa zwa goloi luambo lu si lwa tshiofisi - kanzhi lu shumiswa nga tshigwada tsha vhathu sa thanga ya murole musi vha tshi nga fhasi ha Ndayotewa ntswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999  . 
Zwenezwo u shumisana uhu hune ra khou thoma ṋamusi ndi ha ndeme nga maanḓa u itela u fhelisa maitele aya  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u shandukisa tshiimo musi vho no malana vha ḓo tea u ita khumbelo Khothe Khulwane  . 
Miṱaṱisano yo vha i tshi fhedza ḓuvha ḽoṱhe . 
Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphiḽi kha tshigwevho kha khothe ine i nga thetshelesa dziaphiḽi . 
Ri kha ḓi bva u khunyeledza thonamennde yavhuḓi yo bvelelaho ya Tshiphuga tsha Afurika tsha Dzitshaka . 
Solomon Mahlangu o vha a tshi khou isa phanḓa maitele a maswole a miṅwaha yo fhiraho , vhukati havho ri vhala vhe vha vha vhe fhasi ha Vho King Cetshwayo vhe nga 1879 , vha kunda mmbi ya Mabirithishi ngei Isandlwana , vha tshi tsireledza mbofholowo ya vhathu vhapo vha shango ḽashu na vhuḓivhusitshoṱhe ha shango ḽavho . 
A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a nga thithisa kha mushumo wa khothe . 
Nyanenge wa Afrika wa muzika wa Tshindevhele . 
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe , kha ri farane nga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe  . 
Khumbelo dza u ṱun ḓa khovhe dza mulamboni kana dzivhani kana khovhe ya tropical dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi  . 
U shuma na vhashelamulenzhe vha nḓowetshumo vhanzhi na kha mihasho ya muvhuso , Tshigwada itshi tsho thoma vhudzheneleli ho vhalaho uri hu honololwe nḓowetshumo dza kushumele nga khathevhekano ya ndeme , zwiṅwe zwazwo zwi katela u thomiwa ha Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Khophiraithi na Mulayotibe wa Tsireledzo ya Vhashelamulenzhe , khwinisedzo ya u andisa u tshoṱela u itela u lwa na phairesi na zwiṅwe vho . 
Kha vhaunḓiwa vha re na miṅwaha ya 21 na u fhira uri vha ṅwaliswe a vho ngo tea u vha vha na mushumo wa tshoṱhe . 
Mukovhe wa vunḓu nga ndingano wo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa , nga nnḓa ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216 . 
Vhathu vhanzhi vho vha vha tshi ofha hoyu munna  . 
Yo vha i tshi nga i nga na . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓḓilangi , nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo , zwi tea u sa dzhia masia , khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu , u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi , na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu  . 
Luambo lwa u fhuredzela  . 
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo u tea u ta tshivhumbeo tshine mbekanyamaitele yo tiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 , i tshi nga shumiswa  . 
Muhumbulo wa bono 3 ; Tsumbedzo u gungula nga u sa farwa hawe u fana na Ntshengedzeni . 
Hezwi zwi tendelana na vhuḓidini na nṱhesa ha Tshigwada tsha Afrika Tshipembe ha u vhona uri shango ḽo ḓikumedzela u fhaṱa vhufarani na Zimbabwe uri hu bveledzwe mbuelo dzi tamwaho dza ikonomi  . 
U ḓi wana u hune ha vha na guḽuu , pennde na dziṅwe dzi khemikhaḽa na zwone zwi nga vhanga asima  . 
Aya maitele a sumbedza tshikalo tsha lutendo nga vhathu kha ḽifhasi musi ho sedzwa vhuloi vhune ha vha havhuḓi kana vhuvhi zwi tshi kwama lutendo . 
Dzi na mushumo muhulwane u asesa vhukoni ha vhagudi zwi tshi ya nga vhukoni ha vhaṅwe kilasini kana zwi tshi ya gireidi dziṅwe kana zwikolo , honeha dzi ṋekedza mafhungo maṱuku nga ha vhukoni ha mugudi kha maimo a asesimennde . 
U topola na u amba madzina a zwithu na mivhala yazwo , khathihi na u vhambedza saizi ya zwithu , zwi nga itwa nḓowenḓwe nga tshifhinga tsha u shuma na phetheni . 
U ita hezwo , mune walwo muswa vha tea u ita khumbelo ya u fhiriselwa luswayo lwa u funga tshifuwo kha Muhasho wa zwa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe . 
U davhula na u hafula zwi nga shumiswa sa maitele a u rekanya nga themo ino . 
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwo shumiswaho kha u vhala wo tou fombe na kha ngudo ya tshibveledzwa tsha fomaḽa zwi tshi itelwa u sokou ḓivhalela-vho u woṱhe u itela u ḓiphiṋa na ṱhoḓisiso . 
Mutevhe wa Vhakhethi u bvalelwa khetho nga ḓuvha ḽine ha ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho kha Government Gazette  . 
Vho Ndlovu vha thoma nga u ya kha Mukhantseḽara wa wadi Vho Smith vha ri vha na mishumo minzhi  . 
Izwi zwi tshimbilelana na nyeḓaniso ya khwinifhadzo fhasi ha mbekanyamushumo ya muvhuso ya mbuyedzedzo ya mavu nahone zwa ndeme kha u khwinisa mbekanyamushumo ya shango . 
Ri ḓo rangwa phanḓa nga vhuḓikumedzi hashu kha u shumana na uyu mushumo u itela u vhona uri 2010 Fifa World Cup ndi ya nṱhesa ye ya vhuya ya farwa . 
Afrika Tshipembe sa vhuyo ha vhuendelamashango , ḽo livhana na khonadzeo ya u alusa sekithara yaḽo yo angalalaho ya vhuendelamashango u itela vhukoni ha ikonomi khulwane nga kha zwi vhidzwaho sekithara dza ikonomi dza vhuendelamashango dzo ḓalaho sialala  . 
Ndi mbuno  . 
Hezwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine i ṱoḓa tshanduko kha madzulele a vhathu na tshikhala tsha lushaka tsha ikonomi tshine nga khatsho , ho topolwa kha zwinzhi , u vusuludzwa ha muhanga wa mulayo na mbekanyamaitele dza zwa dzinnḓu hu u itela u vhona pfanelo dzi tshi khou swikelwa u ya nga ndayotewa . 
U ita mbetshelo dza u iledza maitele ane a vhaisa a kwamaho u pomoka vhathu vhuloi ; u itela u tsireledza zwitshavha kha khakhathi ine ya kwama vhuloi ; u itela uri maitele ane a vhaisa a kwamaho zwa lutendo lwa zwa vhuloi a dzhiiwe a vhugevhenga ; uri hu vhe na ndaṱiso ( ṱhamu ) kha zwa maitele ane a vhaisa sa ayo o no ḓi bulwaho ; na zwiṅwe zwi kwamanaho na izwi . 
Iyi ndi ngoma ine ya vha tshiga tsha u t ( anganedza uri musidzana o aluwa hune a nga kha d(ivha o no vha na mut ( hannga wawe  . 
Thendelo ya u ṅ walisa havho i dzhi ḓ uvha ḽ ithihi uya kha mavhili . 
Mbadelo dza khumbelo ya khaṱhululo dzine dza badelwa musi hu tshi itwa khumbelo ya khaṱhululo nga muhumbeli kha u hanelwa ha khumbelo yawe ya tswikelelo , sa zwo sumbedzwaho nga tshipiḓa tsha vhu 75 ( a ) tsha Mulayo ndi R 50,00  . 
Vhubveledzi uvhu kanzhzi vhu katela luṅwe lushaka lwa malamba kana mbadelo zwine zwa alusa netiweke ya thikhedzo yo ṱokaho midzi kha mukhantseḽara wa wadi  . 
Musi vho no dzhia tsheo ya mbulungo ya teaho , kha vha saine afidavithi vha i rumele kha Chief Directorate : Consular Serviceskha Muhasho wa Zwa Nnḓa  . 
Khetheknyo ya 1 i nga khwiṋiswa fhedzi nga Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka , hu na vhanzhi vha tikedzaho vhane vha nga lingana phesenthe ya 75 ya miraḓo ya hone na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , hu na vouthu dza u tikedza dzine dza si vhe fhasi ha mavunḓu a rathi . 
Ho sedziwa kha u linga ha tshifhinga tshoṱhe , mudededzi u lavhelelwa u katela vhagudi vhoṱhe kha mbekanya mushumo ya u guda na u zwi linga . 
Matshudeni vha humbelwa u vhudzisa mbudziso u itela u wana tshanduko dze vha dzi ita  . 
Zwenezwino , Khomishinari Muhulwane wa Mbilo dza Mavu vho tendela ṋetshedzo ya maṅwalo a Luṱa lwa vhuvhili a uri vha swike kha thendelanoya mbilo dza mavu dza Tshitshavha tsha Masinenge na tsha Muṱa wa ha Mtshali nga kha mbadelo ya masheleni . 
Vhukati ha Muhasho na ndangulo ya fhethu , u pfesesa zwavhudi zwine Mulayo wa toda zwone u ya nga u tanganedzwa zwi tea u bviselwa khagala  . 
Tshitshavha tshapo ( hu tshi katelwa madzangano a zwa mupo ) tshi khou imaima na u kona , fhedzi hu na u ḓitika ho engedzeaho nga ndambedzo na gwama ḽa thuso  . 
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa , zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu . 
Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi  . 
Muvhuso wapo u ḓo amba uri mbetshelwa ya vhudzulo i tea u vha vhuḓifhinduleli hashu  . 
Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo  . 
VHA DZHIELE NZHELE : Mafhungo ha imeli mulayo ufhio kana ufhio nahone vhavhali vhane vha sa fhulufhele mafhungo maṅwe na maṅwe o sumbedzwaho kha gaidi vha tea u sedza kha mulayo wo teaho , kana vha ṱoḓe ngeletshedzo kha muthu o teaho a re na ndalukano  . 
Mushumo wa komiti ya tshikolo ya QLTC ndi : U monithara na u vhiga nga ha kushumele kwa tshikolo na u bvisela khagala khaedu na vhukoni U ṱangana tshifhinga tshoṱhe u haseledza nga ha kushumele kwa tshikolo U dzudzanya tshitshavha u tikedza tshikolo Komiti ya tshikolo ya QLTC i tea u ḓivhudzisa mbudziso dzi tevhelaho dza ndeme : Zwine zwa kombetshedza zwi amba mini tshikoloni tshashu ? 
Ndi lwa u thoma mabindu a vhuendelamashango a tshi ḓo ṱanganedza thuso i fanaho kha vhavhambadzelannḓa vha nḓowetshumo  . 
Mulayo wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo thoma wa anḓadzwa kha Gazete ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo . 
Hoyu ndi wone mushumo wanga wa u thoma u bva tshe nda fhedza tshikolo nahone ndi a ḓihudza nga nṋe muṋe  . 
Tshivhalo tshihulwane tsha u humbula na ndugiselo tshe tsa itwa kha mbekanyamaitele tsho dzhielwa nṱha hu na ndivhuho  . 
Tshiṅwe tshivhangi ndi u gonya ha ole ngauri ho ita uri zwiendedzi zwa zwiḽiwa zwi gonyise mitengo  . 
Hezwi a zwo ngo tea u itwa zwi zwoṱhe-vhagudi vho tea u shumisa vhutsila uvhu kha masia oṱhe a u guda  . 
Miraḓo ya mabambiri i ḓo wana mazwiwa u bva kha Muthusa Muphuresidennde kana Minisita ufhio na ufhio ane Muphuresidennde vha mu ramba u kumedza mbekanyamushumo dza ndeme dza lushaka . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndingo  . 
Vha khwaṱhisedze uri fomo yavho yo ḓadziwa nga vhuḓalo  . 
Nangoho mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo  . 
Tshi katela u vhulungwa ha mvelele , sialala , maitele na zwithu zwa ndeme kha vhathu vha Afurika , tsho imela hafhuzwivhumbeo zwa u ranga zwa madzangano a tshitshavha na ndaulo . 
Vha ita hani khumbelo ya mushonga wa vhulwadze vhu safholi ? 
Vhabebi vha ḓo ḓivhadzwa nga ha mvelelo dza mulingo ? 
Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓu , zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa  . 
Khwinifhadzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo i fanela u bvelela tshifhinga tshoṱhe nahone i fanela u vha a maitele ane a khou bvela phanḓa , hezwi a zwo ngo fanela u itea luthihi  . 
Mashudumavhi , ri na vhuṱanzi vhuṱukusa ho anḓadzwaho ha maitele a zwino kha thevhekano ya sialala , fhedzi , u bva kha matheriala a si gathi a re hone , zwi tou vha khagala uri maitele maswa a khou bvelela  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK2 nahone vha ḓadze ndima dzo teaho . 
U langa na u laula tshikwama tsha vharengisi vha ndaka  . 
Sa tshipiḓa tsha ḽiga ḽa vhulangi , SAQA i ḓo ṅwala madzina a vhathu vhoṱhe vha re na ṱhanziela dzi si dza vhukuma kha webusaithi yayo  . 
Thandela idzi dzi ṱoḓa nḓila dziṅwe-vho dza thikhedzo i no bva dza masipla uri dzi shume , khathihi na u monithara na u ela  . 
TSHIPIDA TSHA 2 tshi fha milayo ya u bvelela ha CBNRM  . 
Izwi zwo d(o vusa nndwa vhukati ha Vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbud(a  . 
Miraḓo yoṱhe ya tshitshavha a i nga ḓo vha na dzangalelo  . 
Ho sumbiwa mbetshelo dzo khetheaho , na uri arali ha vha na u pfuka mbetshelo , tenda zwi tshi ḓo ṱalutshedzwa zwa sala zwi sa lwi na Ndayotewa . 
Muvhuso u kha ḓi isa phanḓa na u ita mvelaphanḓa dzi vhonalaho kha u thoma mawanwa a vhuvhekanyandeme ha 14 , vhu bvaho kha Mutheo wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014-2019 , iri sendedzelaho tsini na u limuwa Bono 2030 ḽa NDP . 
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha Ḽifhasi  . 
Thebuḽu ire afho fhasi i sumbedza uri miraḓo i badela vhugai nga ṅwedzi kha GEMS . 
Musi vha tshi tou tholiwa vha ḓo fanela u saina khonṱhiraka ya vhumaḓilonga na u tevhedza maga a vhuḓifari  . 
Zwazwino ikonomi ya inthanethe i nga vha i henefha kha R59 biḽioni Afrika Tshipembe . 
Indaba yo ṱuṱuwedzwa nga Bindudzani Afrika ine ya vha luvhanḓe lwa vharangaphanḓa vha mabindu na vhabindudzi u itela u vhuelwa na u wana vhuṱanzi na zwikhala Afrika . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Muholo wa Fhasisa wa Lushaka u kwamesaho vhashumi vhane vha badelwa tshelede ya fhasisa kha Maraga wa Vhashumi Afrika Tshipembe . 
Vhupfiwa nga vhathu ho vulelwa muṅwe na muṅwe naa ? 
Kha sekithara ya mutakalo , uno ṅwaha , ri ḓo ombedzela u tholwa ha vhathu vha re na ndalukano dzo teaho kha zwiimo zwo teaho . 
Maitele ayo ha tshimbilelani na mvumbo , vhuḓifhinduleli na ndeme ya pfanelo dza ndayotewa yashu , na uri a zwina vhuimo kha tshitshavha tsha demokirasi  . 
Khumbelo yavho i nga ṋetshedzwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṋwaha miṱanu . 
Musi hu na phambano malugana na uri naa mulayo wa lushaka wo tea na kha ndivho yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya ( c ) na zwauri phambano I ḓiswe khothe uri I tandululwe , nahone khothe I tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Ndi tshisiwana , ndo hanganea  . 
Kha iyi nyimele vha dzinginya uri musi ho itwa vhugevhenga , sa vhugevhenga vhu kwamaho ( kha vhunzhi ha vhugevhenga ) homboka tshelede , vhufhura , u tshipa , u vhulaya , kana u rengisa miṱuvha ya muthu , avho vhaiti vhazwo vha tea u sengiswa u ya nga mulayo u re hone  . 
Mulayo wo phasiswa nga ṅwaha wa 1957 , nahone wa khwiniswa nga miṅwaha ya 1970 na 1997 . 
Ri ḓo vhona uri hu khwaṱhiswa Tshatha ya Vhapondiwa , na u sedzana nga maanḓa na zwi kwamaho vhatshinyi vha sa ṱutsheli vhutshinyi  . 
Zwiṅwe zwithu zwo fhambanaho na zwa kale , zwiṅwe zwithu zwa khwiṋe nahone zwiṅwe zwithu zwo teaho u shumelwa na u tshilelwa  . 
O vha a tshi vhonala e muhuluhulu . 
Musi hu na nyaluwo ya vharengi , yo ḓiswaho nga nyaluwo ya mishumo na miholo na inifuḽesheni na phimo ya muingapfuma zwi re fhasi , yo vha na zwe ya ita hafha , ri ṱuṱuwedzwa nga khungetshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya zwikhala u itela nyaluwo ya u isa phanḓa . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Milayo ya Vhudavhidzani ha ṱhingo ha Dzitshakha ( dziITR ) , Dubai 2012 , dzo sedzuluswaho Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa . 
Ngoho , naho zwo ralo , ndi ya uri zwitshavha zwoṱhe zwi thoma vhupambuwi , hu si na ndavha uri sisiṱeme dzavho dza poḽotiki na dza ikonomi ndi dzifhio  . 
U bveledza mbekanyamushomo yo sedzaho uri Afrika Tshipembe i vhe one i re phana siani a zwa vhulimi  . 
Musi hu tshi ṋewa mushumo wa fomaḽa , hu ḓo vha na u sedza kha tshikili tsho khetheaho , tsumbo : U thetshelesa na U amba kana U vhala kana U ṅwala . 
U vha khagala : Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha uri mihasho ya lushaka nay a vunduiI tshimbidziswa hani i badelwa vhugai , ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli  . 
Kha vha ite manweledzo  . 
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi dovha dza shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe sa thulusi ya vhulangi ha u sumbedzisa puḽane dza kushumele kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS )  . 
Dzulo ḽa Vhuvhili ḽa Khomishini ya Mashango mavhili vhukati ha Afrika Tshipembe na Riphabuḽiki ya Namibia ḽo khwaṱhisedza u ḓikumedzela ha vhoṱhe kha nyambedzano dza vhavhili , dzingu na mafhungo a dzitshakha ane a khou sedzuluswa . 
U ḓo ṅwala fhasi zwidodombedzwa kha ridzhisi ṱara ya senthara dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva , a ṋetshedza ṱhaziela ya u ṅwaliswa kha muiti wa khumbelo . 
Mutsi , mutsiḓi na dzikhemikhaḽa U dzula tsini na vhathu vha tshi khou daha zwi nga engedza vhuhali ha tsumbadwadze dza asima  . 
Dzilafho na Milayo ya Tshikimu  . 
U wana dziṅwe nḓila ntswa dza u ita zwithu tshimela tshi a ṱangandedzea  . 
Vha ḓiṅwalisa hani kha Mbekanyamushumo ya ndangulo ya Onkholodzhi 1 . 
Ni tea u ḓivha uri hu shumiswa mushonga mungafhani nahone lini . 
Komiti ya Wadi i nga dzudzanya sisiṱeme ya muvhigo , i fanaho na ine ya khou shumiswa u ṱola kushumele kwa vhaofisiri na vhashumeli vha khoro zwo sumbedziswa kha Modulu 4  . 
Mbambedzo ya kushumisele na ṱhoḓea ya muhumbulo yo ḓisendekaho nga zwo sedzwaho zwa mutakalo wa tshitshavha i nga vha na mushumo  . 
Kha vha tsireledze vhutshilo hawe ! 
Ri ḓo dovha ra rumela khophi ya luṅwalo kha dokotela o vha randelaho mushonga . 
Zwazwino ndi zwa ndeme kha vhadzulapo vhoṱhe vha Kenya uri vha ṱanganedze mvelelo dza khetho idzo na u shuma vho sedza kha vhuthihi ha lushaka kha shango  . 
Mutakalo  . 
Muṱangano uyu u ḓo ṋea vhaṱoḓisisi u bva ḽifhasini ḽoṱhe luvhanḓe lwa u kovhana mvelaphanḓa dza zwino dza sainthifiki kha sia iḽi , u guda vhukoni ha vhaṅwe na u bveledza maano a u isa phanḓa zwithu zwoṱhe zwa nungo dzo ṱanganelanaho kha u lafha na u thivhela HIV . 
Nga iyi nḓila , ri fhululedza murwa wa vhuhali wa vhathu vhashu , Solomon Kalushi Mahlangu , we a ya thamboni miṅwaha ya 30 yo fhiraho a tshi ḓiṱongisa , nga nḓivho yo khwaṱhaho ya uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo  . 
Zwa zwino hu na u ḓitikesa nga nyededzi dza muvhuso wa vhukati ( SALGA na dplg )  . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Mbekanyamushumo ya Vhulavhelesi ha Vhuendelamashango ngei Soweto , nga Ḽavhuvhili , 17 Tshimedzi 2017 , ine ya sedza kha u engedza tshenzhemo ya vhadali khathihi na u khwinisa tsireledzo ya vhaendelamashango  . 
Khumbelo ya tshitshavha yo vha i ya u amba ngaha thaidzo ya thengiso ya zwidzidzivhadzi ine ya khou ṋaṋa vhuponi uvho . 
Ndi tshone tshifhinga tsha dali  . 
U ḓivha zwiga zwa nomboro u ḓivha madzina a nomboro dzine dza katela nomboro 3 . 
Khethululo  . 
Minwe ya mishumo ya NER zwa zwino ndi u monithara kushumele kwa vhanetshedzi malugana na aya maimo  . 
GEMS ndi tshikimu tsha dzilafho tsho thivhelwa tsho sikelwaho Vhashumeli vha Muvhuso  . 
Zwithivheli zwithivhela u tswukuluwa kha mafhafhu avho , zwo ralo kha vha shumise zwithivheli zwavho ḓuvha na ḓuvha sa zwe vha laedziswa zwone nga dokotela wavho . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila . 
Nga nyito , vhuṱanzi ha ndiliso yo teaho kanzhi i rangwaphanḓa musi wa matshimbidzele a vhugevhenga  . 
Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea , zwine zwa ambiwa kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele kha- a Khothe ya zwa Ndayotewa nga fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho , zwi tea u dzhiiwa sa u musi zwi tshi amba Khothe ya Ndayotewa nga fhasi ha Ndayotewa ntswa ; b Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ya Afrika Tshipembe , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ; na c tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe kana khothe khulwane ya shangohaya kana tshipiḓa nga u angaredza tsha khothe yeneyo , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Khothe Khulwane . 
Izwi zwi nga bvelela fhedzi arali dziwe tshumelo dza thikhedzo sa mbekanyamushumo ya vhugudisi dzo etshedziwa  . 
Mihasho yo fhambanaho i a dzhenela kha nyanganyelo ya mugaganyagwama  . 
Nga iyi khalan(waha vhathu vha a bva vha yo lima masimuni zwilin(wa zwo fhambananaho  . 
Muano kana khwaṱhisedzo 107 . 
Kha ri ṅwale Elekanyani nga madzina khumbulelwa a inwi muṋe . 
Nga tshifhinga tsha madalo a Goa , Khamphani ya mishonga Cipla Pharmaceuticals na maanḓalanga a Dube Industrial Development vho saina thendelano ya u thoma tshishumiswa tsha bio-logics . 
U ṋekedza tshitshavha muvhigo na mafhungo na u humbela mihumbulo ya tshitshavha ndi muṅwe wa mishumo ya muraḓo wa Komiti ya Wadi  . 
Hu tshi ṱolwa miIandu hu tshi itelwa ndivho ya iyi bammbiri , zwo vhonala uri hu na tshaka mbili khulwane dza milandu dzine khothe dzo i shuma . 
Uvhu asi vhuṱambo ha u ṋetshedza mbekanyamushumo ya kushumele ya ṅwaha wa muvhalelano uno . 
Sisteme ya vhukuma , yo nangwaho zwavhuḓi , yo vhewaho na u thoma u shumiswa , yo ṱanganywa na nḓivho na pfunzo ya mushumi , i khwaṱhisedza uri khovhakhombo dzi a fhungudzea na uri tsireledzo na vhutsireledzi a zwi anzeli u itea  . 
Kanzhi mufuvha wo vha u tshi tambiwa khoroni ya musanda , khoroni ya mud(i kana mudavhini  . 
U bva tshe Vharangaphanda vha Sialala vha thoma u shuma mishumo minzhi ya ndeme kha vhupo havho ho fhambanaho kana kha tshaka dzavho  . 
Sa musi mukhomishinari o fushea , a hu tshe na dziṅwe mbudziso kha ṱhanzi heyi  . 
Zwo iteaho ndi tshiwo tshine tsha bvelela mushumoni hune muthu a vha o vhulawa , huvhala kana a lwala  . 
Ndi nomboro ifhioi no tea u dzhena kha bogisi ḽiṅwe na ḽiṅwe ? 
Mutakalo wavhuḓi ndi wa ndeme kha u bveledza na vhutshilo havhuḓi  . 
Hezwi zwi vha vhea kha khombo ya u kavhiwa nga tshitshili tsha HIV kana dwadze ( la EIDZI  . 
Ndivho 24 . 
Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa dzingu na zwoṱhe zwa malugana na vhuthihi ha dzingu  . 
Nyimele ya ndeme i nga ṋaṋiswa kha miṅwaha i ḓaho sa afha mbekanyamitele dza giḽobaḽaizesheni dza WTO dzo livhiswa kha u fhungudza zwikhukhuliso zwa mbadelo  . 
Nga murahu ha musi vhoṱhe vho no ṱalutshedza nyimele muvhuedzanyi u nweledza mbuno na u sedza na vhuvhili havho uri vho pfa zwe muṅwe a amba  . 
Arali wadi i si khou rumela mivhigo ya zwithu zwigede , zwi nga itea uri ḽeveḽe ya mushumoitwa une wa ṱoḓea kha u shumiswa ha pulane nga wadi a u fushi kana komiti ya wadi a i khou shuma nga pfanelo  . 
Luambo lwa vhuimo lune lwa bveledzwa nga tshifhinga tsha themo ya 1 , lu tea u itwa nḓowenḓowe tshifhinga tshoṱhe nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe na tshifhinga tsha u shuma na tshigwada kha themo yoṱhe : kha vha fhedze tshifhinga tshi pfufhi vha tshi khou ita nḓowenḓowe ya luambo tshifhinga tshoṱhe . 
Kha vha tinye u sendela tsini na zwivhangi zwa u tshoṱelwa nga asima  . 
Kha vha vha ṱuṱuwedze vha ambe nga ha vhone vhaṋe , nzudzanyo dza miṱa yavho na ṱhoḓea dza mbebo , u timatima , madzangalelo , mutakalo wa zwino na vhutshilo ha muṱa  . 
Hu na ṱhahelelo khulwane ya madokotela a ndeme yavhuḓi , vhainzhiniara , vhaḓivhi vha thekhinoḽodzhi ya mafhungo , mapholisa ane a ṱoḓisisa nga ha vhugevhenga , vhapuḽani , vhorambalelano ( dziakhaunthenthi ) , vhatshutshisi , vhaeletshedzi nga ha kharikhuḽamu na vhaṅwe  . 
Muṅwe wa mishumo yaṋu ndi wa u dizaina phosiṱara  . 
U bva tshe ha rwelwa ṱari sisiṱeme ya u vhaledza , a ro ngo tsha vha na huṅwe u avhelwa nga u tou ṅwala datumu na u sa vha na dziṅwe nzudzanyo dzo tou ṅwalwaho nga zwanḓa  . 
Kuhumbulele kwa kale kwo tenda uri sisiṱeme yo shuma na u kundelwa u shuma huṅwe na huṅwe hayo ho vha vhukhakhi ha vhathu nga ngomu khayo  . 
U vhala zwithu zwi fareaho U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 10 nga u fulufhedzea . 
Protea ndi luswayo lwa u naka ha shango ḽashu khathihi na khonadzeo ya u vhonala ha maluvha kha lushaka lwashu nga nṱhani ha Mvusuludzo ya Afurika ( African Renaissance )  . 
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi ḓivhadzwi u swikela musi Khoro yo no fara muṱangano . 
Phoḽisi ya u Shela Mulenzhe ya Nnyi na Nnyi ya masipala wavho(arali vha nayo )  . 
Kha Vhuimo ha Nṱha , hu na mbekanyamushumo dza u guda dza malo dzo ḓitikaho kha masia a u guda u avhelwa ha zwifhinga kha masia a u guda o randelwaho gireidi dzoṱhe na maimo oṱhe  . 
Havha vho vha vhe vhahali vhe vha vha vha tshi khou tou ita zwe vha vhudzwa nga vha maanḓa vha Imperial nga tshifhinga tshenetsho tshe vha vha vha tshi khou shuma . 
Mulayo wa zwa milandu wo bvukulula milandu i ofhisaho ine ya kwama u huvhadza vho pomokwaho vhuloi . 
Vha tea u shumisa khondomo tshifhinga tshot ( he nahone nga nd(ila yo teaho musi vha tshi ita zwa vhudzekani  . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo ngeno ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa i ṋekedzwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho . 
Ndi vhudifhinduleli ha mushumi munwe na munwe u ri sume zwiito zwinwe na zwinwe zwo bvaho , vhudifari hu shayaho u fulufhedzea kana nyito dzi re dza vhuada kha vhahulwane vho teaho musi vha tshi thoma u vha na nzhele u ri izwi zwi khou itea  . 
Arali muhumbeli o bebwa vhabebi vha songo malana , vhabebi vhuvhili havho vha tea u saina fomo ya u ṅwaliswa ha u bebwa ha ṅwana , fomo BI-24 . 
Ndima iyi yo sedza kha zwithu zwine zwa ṱuṱuwedza vhudzheneleli na uri vhudzheneleli vhu nga ṱuṱuwedziswa hani  . 
Ri tea u futelela kha u fhaṱa , hu si nndwa  . 
Maanda ashu a kha u kovha  . 
Miraḓo ya Komiti i nangwa nga nḓila yo fhambanaho kha vhupo ha ḓoroboni na ha mahayani  . 
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza , u ḓadza , u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha . 
Milayo ine ya vha thikho na ndeme dza Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka , ndi yone yo tikaho Mbekanyamushumo dza u guda  . 
Vha songo hana vhuhone haho kana u hana u shumana naho  . 
Vhuṱanzi vhu elanaho na mushumo tambudziwa kana u litshedzelwa  . 
Mugudisi u tea u lingedza u thetshelesa mugudi muṅwe na muṅwe luthihi kha vhege mbili . 
Thero ya itshi tshirendo ndi ifhio ? 
Arali hu tshi khou itwa khumbelo ya mushumo , hu sedzwa mushumo wonoyo na ṱhoḓea dzawo ha ṅwalwa ndalukanyo na tshenzhemo zwi yelanaho na ṱhoḓea dza poswo  . 
Kha vha ite khumbelo ya u endedza kana u shumana na zwiḽiwa ofisini ya masipala  . 
Kha thandela iyi , ro guda u bva kha zwe maṅwe mavundu a vha a khou ita  . 
Fhungo : Vhulangi ha tshikolo kha vhu wane dziṅwe nḓila dza u khwaṱhisa tsireledzo tshikoloni thundu I tsireledzee . 
Hu na zwivhuya zwa u alusa mihumbulo sa zwine ṱhoḓisiso dza sumbedzisa zwone uri u guda nyambo nyengedzedzwa zwi bveledza u tepa ha mihumbulo . 
Nahone i na mushumo ufhio kha ABS ? 
Zwirendo zwine zwi si vhe na raimi zwi na phetheni dza mitaladzi i re na raimi . 
Garaṱa dzi shumiswa nga vhone na vhaunḓiwa vho ṅwaliswaho fhedzi . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ha koni u dovha a vha rumela muṅwe mushonga u swika a tshi wana mushonga muswa wo randelwaho . 
Wekhishopho ya u fhedzisela ya TZ yo farwa nga 2004 . 
Hu na sethe nngana dzine dza vha hone dza tshiga tsha nomboro garaṱa dza dzina ḽa nomboro . 
Ri dovha hafhu ra ṱoḓa u khwaṱhisedza akhiredithesheni na ndaela ya maga a phurotokholo yashu  . 
Muvhuso u fanela u ṱhonifha , u tsireledza , u alusa na u fusha pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo . 
Vhamodareithi kha vhuimo ha tshikoloni vha tea u ṋea mahumbulwa a ndeme o ḓisendekwaho kha ṱhoḓea dzi re afho nṱha u itela uri mushumo wa u linga tshikoloni u khwaṱhiswe . 
Tshiṅwe hafhu ndi tshauri ho ṋekedzwa makumedzwa malugana na u linga hu si ha tshiofisi . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi songo lingana , kha vha rumele mafhungo sa muengedzo kha iyi fomo vha saine siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Dzikhemikhala dzi dzheniswa kha tshitolo tsha dzikhemikhala tsho loḓelwaho u thivhela u shumiswa hu siho mulayoni  . 
Ndi fhungo ḽa ndeme uri muhumbulo uyu u vhe tshipiḓa tsha kuhumbulele u buḓa na mimasipala yoṱhe  . 
U wana pulane dza kale na data ya kale I sin a tshileme  . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano , vha nga ṅwalela muhulwane wa ofisi yeneyo  . 
Zwi tea u khwaṱhisedzwa uri u linga a hu itwi kha mushumo wa u ṅwala fhedzi , honeha hu tendelavho na mushumo wa u tou ita na wa oraḽa . 
Na uri , vha ita vhunzhi ha milayo ya mbekanyamaitele ine ya tshimbila na ḽifhasi ḽi konaho u ṱalukanya nga mashango ane a khou bvelela  . 
Haya maitele a tea u dovhololwa u swikela muṅwe nkhetheni a tshi wana vouthu nnzhi u fhira dza vhaṅwe . 
Kha tshipitshi , Muphuresidennde vha ombedzela mishumo ya muvhuso kha ṅwaha we wa fhela na u dodombedza zwipikwa zwa ndeme zwa ṅwaha u ḓaho  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo , kana Invitation to Apply , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi  . 
Muvhulawa ( tshipondwa ) o vha a khou pomokwa uri o lowa shaka ḽo lovhaho zwo itwa nga u loiwa  . 
Vhagudi vha engedzedza zwikili zwavho zwa u ḓivha nomboro ṱhukhu ya zwithu zwo kuvhanganywaho . 
Munna : Munna uyu u dzula kule  . 
Tshikafhadzo ya phendelashango i nga ḓisa khombo dza mutakalo khulwane kha vhathu , dzi nga vha dzo livhaho nga kha tshikafhadzo ya bitshi dza u ṱambela , sa tsumbo , kana lu songo livha nga kha u tshikafhadzwa ha dziṅwe tshaka dza zwiko  . 
Matshimbedzele a nga ngomu vhupo kana tshitshavha gudedzini kana univesithi a sa shumiho  . 
Kha vha ku vhale arali vho wana tshifhinga  . 
I nga bveledza hafhu nungo dza polotiki dzi re hone dzo no imelelwaho kha khoro zwa konḓa u ri khoro i pfe zwi zwiswa zwi bvaho kha tshitshavha tsha vhadzulapo saizwi mivhigo minzhi i tshi ḓo pfukiswa nga kha vhudavhidzani ha dzangano  . 
U ya nga hoyu muhumbulo , arali hu nga vha na u kanganyisea , ( lin(walo ( line ( la vha ( la Tshiisimane ndi ( lone ( line ( la d(o shumiswa  . 
Zwi ḓo dovha hafhu zwa thusa kha zwa mveledziso ya Mabindu a Langwaho nga Muvhuso nga u fhungudza mitengo yavho yo vhewaho . 
Zwa u vhalela Kha hu shumiswe zwishumiswa zwo fhambanaho zwine zwa nga vha ṋea mihumbulo yo fhambanaho uri vha nga shumia hani zwiṱirathedzi zwo fhambanaho . 
Nnḓu mbili dza Phalamennde , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , dzi ita mishumo yadzo kha madzulo a Phalamennde ( hune Miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana sa tshigwada tshithihi ) , kha dzulo ḽo ṱanganelanaho ( hune Miraḓo ya Nnḓu dzoṱhe ya ṱangana sa tshigwada tshithihi ) , na kha Komiti ( zwigwada zwiṱuku zwa Miraḓo )  . 
Muthu uyo u engedzedza ndivho nṱha ha iyo ine avha nayo ya luambo lwa hayani tsumbo , u ṅwala , u vhala , u uamba . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho . 
Vhagudi vha vhala vha tshi ya phanḓa na murahu nga 10 . 
Khumbelo i nga itwa fhedzi nga vhamu ṱani , thusa khothe uri i kone u ṋekana nga ndaela yo vhumbwa khosi hu si kale  . 
Izwi zwi toda ndangulo yo khwathaho ine ya bvisela khagala kha zwa lupfumo lwa vhathu na mishumo ya vhutumbuli na u newa zwi shumiswa zwo teaho  . 
Muthelo wa vhashumi zwi amba muthelo une mutholi a ḓo kokodza kana u fara muholo kana malamba ane a ḓo badelwa mushumi . 
Mushwana vho tsivhudza SAPS uri i litshe u ṋetshedza phulufhedziso dzine ya sa ḓo dzi swikelela kha dzitsevhi vhunga izwi zwi tshi ṱapanyedza kana u tshinyadza dzina ḽavho  . 
Avha vhathu vho vha vhe nga ngomu , iyo ndi miraḓo ya tsireledzo nga yunifomo , muvhala wa swiri na zwiṅwe na zwiṅwe ? 
Ro ita uri izwi zwithu zwi vhe hone zwi zwa mifudafuda ngumo ha iyi Bugu ya Mishumo . 
Ri dzinginya , na hone , u ṋea vhadzulapo nḓila dza u kala kushumele kwa khoro dzavho  . 
Zwino u khou tambela thimu ya England ya Portsmouth , hoyu mutambavhukati u kha ḓi lingedza u ḓowela u tamba kha Pirimiashipi ( Premiership ) fhedzi zwi na vhuṱanzi uri a zwi nga mu dzhieli tshifhinga tshilapfu a saathu u ḓiitela dzina . 
Ndi mafhungo mahulwane uri hu farwe miṱangano ya thangelavhupulani wadini iṅwe na iṅwe u itela u tsivhudza tshitshavha malugana na kutshimbidzele kune kwa tea u tevhedzwa kwa CBP na u pulanela kutshimbidzele kwa u pulana ha vhege  . 
Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority ( SETA ) vha saathu thoma vhugudisi . 
Zwe muoli vho- Iaan Bekker vha bveledza zwone ndi zwone zwo ṋangiwaho uri zwi vhe zwone Luswayo lwa Shango Luswa . 
Zwa vhanna ? 
Shandukiswaho  . 
Dzangano , ḽine ḽa khou imelela madzangalelo a miraḓo yaḽo ( ḽi ḓadza Khethekanyo F , G , H na I ya Fomo )  . 
Mushumeli wa muvhuso u a vhofhea u di badekanya na tsheo yo swielwaho nga Muvhuso  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Ofisi ya Ndango ya Thandela ya Vhurangeli ha Gundo ḽa Themamveledziso ya Muphuresidennde , itshi khou tikedzwa nga mihasho ya muvhuso yo teaho . 
Vhunzhi ha Milayotibe iyi i nga dzheniswa kha NCOP nga iṅwe ya Nnḓu ; fhedzi hu na Milayotibe miṅwe ine ya fanela thoma kha Buthano ḽa Lushaka . 
Musi izwi zwo bvelela , zwi tshili zwenezwo zwi nga si tsha dovha zwa ita uri muthu onoyo a lwale hafhu  . 
Zwo katelwa kha gumofulu ya tshumelo dzo ṱanganelanaho dza mutakalo . 
Nga u ralo vha ḓo ya thwii kha yunithi dze dza vha dzo kwamea , u fana na yunithi ya khuvhalo , na wadi dza dzilafho  . 
Khabinethe i bvela phanḓa na u vhidzelela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u shumisa maḓi nga u vhavhalela  . 
U kona u shumisa ṱhalutshedzo dzi re khagala , dzo dzumbamaho , na dzi monaho zwi tshi ya nga nyimele . 
U fulufhedzea ha Phaḽamennde sa tshiimiswa tsha Mbofholowo hu tea u tsireledzwa na u lindiwa nga miraḓo yoṱhe . 
Mulayo wa Vhulamukanyi wa Vhuvhili wo vha tshipiḓa tsha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo u lingana  . 
U n(etshedza tshumelo ya thikhedzo u itela uri hu vhe na u guda hu re na ndeme  . 
Kha vha ri ndi thome nga u livhisa maipfi a ndiliso kha uri sia hu vhavhaho ha Muṅwaleli wa Phalamennde Vho Michael Coetzee . 
U nwesa halwa . 
Hune mutsho wa vha wavhuḓisa . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya mafhungo . 
Vha ole zwithoma kha siaṱari vha humbele ṅwana wavho u zwi ṱanganyisa , a tshi khou vhumba zwivhumbeo zwi no nga sa khuḓanḓeraru , zwikwea na zwitendeledzi . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha vha tea u humbela u kwamanywa na Vhuimeli ha Afrika Tshipembe kha iḽo shango . 
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo . 
Ri vha tamela mvelaphanḓa kha u pembela havho  . 
Hezwi zwi ita uri vhagudi vha kone u vhona phambano kha ṱhofunḓeraru , zwikwea ṱhofunḓeina dzo vhewa kha vhuimo ho fhambanaho . 
Mushumi wa tshumelo dza muvhuso , nga ṅwambo wa ndugelo dzawe dza ofisini , u ya ngaha Khoudu ya Vhuḓilangi u tea u vhiga kha mannḓalanga o teaho , vhufhura , vhutshinyi , u tholana nga tshiḓivhano , u balelwa nga vhulangi na maṅwe maitele ane a nga vha tshipiḓa tsha vhukhakhi kana khombo kha dzangalelo ḽa muvhuso . 
Tshedza u nwa khaphu 2 dza mafhi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U alusa vhukoni ha u vhala Tshivenḓa . 
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana , naho zwi tshi khou tou konḓa hani , na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe . 
Ndi a fulufhela uri miraḓo i ṱhonifheaho i ḓo tendelana na nṋe uri vhuthu ha demokirasi yashu vhu ḓi sumbedza nga kha nḓila ine ra dzhiela nṱha ngayo avho vhane zwa leluwa u vha vhaisa kana uri vha lingee kha zwitshavha zwashu  . 
Zwazwino a hu a thu u vha na tsumbo ya uri mveledzo ya thekhinoḽodzhi i khou fhungudzea  . 
Ndivho khulwane dza Mulayotibe wa Tshanduko wa mvetamveto , ndi , u engedza ṋetshedzo ya mbuelo ya minerala u itela u alusa nḓowetshumo na u shela mulenzhe kha ndivho dza lushaka dza u sikwa ha mishumo na nyaluwo ya ikonomi sa zwo lavhelelwaho kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka . 
U thetshelesa u itela u wana mafhungo : U thetshelesa tholokanyonḓivho U thetshelesa u itela u wana mafhungo o khetheaho Tsumbo . 
Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi . 
Musi wa nyito dza tshigwada , kha vha fhe murangaphanḓa wa tshigwada sethe ya phindulo uri a kone u dededza vha tshigwada tshawe nga ngona . 
U anetshela tshiṱori a tshi shumisa luambo lwa u anetshela khathihi na tsumbedzo dza zwanḓa(gestures) dzo fhambanaho khathihi na tsumbedzo dza zwifhaṱuwo . 
Fogisi ḽi ḓo ḓivhadza muvhigi wa mulandu uri u tea u ḓa lini khothe  . 
U ya nga thendelano ya MoU , Minisiṱa wa Mveledziso ya Ikonomi vha ḓo farisana na Tshiimiswa tsha zwa Mishumo tsha Dzitshakatshaka ( ILO ) na Muvhuso wa Flanders uri vha talatadze maṅwalo ane a ḓo shuma a tsumbo dza mabindu a zwa matshilisano na uri vha ḓo ambedzana na vhakwameaho kha mveledziso ya muhanga wa mbekanyamaitele u itela u ṱanganyisa na u khwaṱhisa mushumo wa ikonomi ya zwa matshilisano . 
Tshigwada tshi vhala tshiṱori . 
U bvela phanḓa na u ṋea vhagudi tshikhala tshi no fana tsha phetheni dza Themo ya 1 , fhedzi vha tea u dzhenisa zwivhumbeo na zwithu zwiswa kha phetheni sa zwine dza itwa kha Tshivhumbeo na Tshikhala . 
Vhagudi vhane vha khou shumela u fhedzisa tsumbavhukoni iyi vha ḓo vha vha khou shuma na Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha muvhuso wapo  . 
Ngangoho , zwine muendelahukhethwa uhu ha vha zwone ho pfeseswa nga nḓila yo fhambanaho nga zwifhinga zwo fhambanaho  . 
Mapholisa ndi vha ndeme kha u tsireledza zwitshavha kha maitele a vhugevhenga zwitshavhani zwashu . 
Ndivho ya tshiṱiratedzhi tsha Mbekanyamushumo ya zwa Nnḓu dza Muvhuso ndi u leludza nḓisedzo ya dzinnḓu dza maimo dzine dza swikelelea hu na tshumisano na sekithara ya phuraivethe nga kha Tshikimu tsha Sabusidi ya Dzinnḓu tsha Zwiimiswa  . 
U ṱhaselwa uho ha London hu khou bvelela vhukati ha vhege mbili ha iṅwe ya Manchester , he vhunzhi ha vhadzulapo , nga maanḓa vhaswa na vhana vha lozwa matshilo avho . 
Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara , ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho  . 
Zwi anzela u lelutshela vhagudi u amba nga ha phetheni musi yo no itwa . 
Hune nyengedzedzo ya mbadelo ya t ( od(ea kha in(we ya tshumelo , zwi fanela u sumbedziswa kha ( lin(walo ( lo teaho  . 
Vhathu vhanzhi vha a lovha nga mulandu wa haya malwadze  . 
Mulayo wa lushaka u tea u kona u ea zwo teaho kha pfanelo iyi , nahone u fanela u ekedza mielo i pfalaho kha u fhungudza muhwalo wa vhulanguli na zwa masheleni kha muvhuso  . 
Hu tshi khou dzhielwa ntha Mulanga wa Tshaka dzo Tanganelanaho dza Lifhasi na maitele a kha mashango a lifhasi , khoro yo thoma milayo na mbekanyamishumo dzo vhalaho  . 
Mumono hoyu wa ndangulo ya thandela wo swikisa kha u vha hone ha ṋdila yo tiwaho ine ya kanda kha zwipiḓa zwoṱhe zwa thandela  . 
NDP yo dovha ya sumbedzisa u khwaṱhisedza ha khonadzeo ya Shango sa zwa ndeme kha u swikelela Bono ḽa 2030 . 
Maswole a mbo rithelela goroi na mafhi vhathu vho ṱalela bodo i tshi xaxara . 
Komiti yo vhumbwaho nga muraḓo wa Khabinethe na miraḓo ya Khoro dza Khorotshitumbe yo sedzanaho na zwa vhupholisa I fanela u vhumbiwa u itela tshumisano yo khwaṱhaho ya tshumelo ya tshipholisa pfano yo khwaṱhaho vhukati ha masia a muvhuso . 
Ni ambe uri mutsho wo ima nga nḓilaḓe vunḓuni ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U rwelwa ṱari ha Khothe ya Milandu ya Vhudzekani nga tshifhinga tsha fulo zwi ḓo dovha zwa vhona uri hu vhe na tswikelelo ya khwine kha sisiṱeme ya vhulamukanyi . 
Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12 , kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70 , zwine zwa nga swika u thoma , nga nnḓḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa  . 
Maraga dzo kuvhanganyiwaho dza ṅwaha dza mushumo wa Oraḽa wa u amba na u thetshelesa na kana u vhala . 
Ndambedzo iyi i dovha ya thusa vhathu vha tamaho u engedza ndambedzo dzavho uri vha kone u swikelela zwikolodo na vhane vha tama uri vha tendelwe u koloda  . 
Ndivho khulwane ya SAX ndi u ḓidzhenisa kha tshumelo dza zwa vhanameli vha bupo kana dza u hwala thundu , poswo kana marifhi , tshata ya muyani na dziṅwe tshumelo dza zwa muyani Afrika Tshipembe , kha khontinente ya Afrika na kha zwiṱangadzime zwa tsini  . 
Muvhuso u khou bvela phanḓa kha vhufarisani hawo na vhoṱhe vhakwameaho - hu tshi katelwa PHILA na Khoro ya AIDS ya Lushaka ya Afrika Tshipembe - u swikelela murafho u si na AIDS , u thivhela u kavhiwa huswa ha HIV , u fhelisa dwadze ḽa TB na u ṱuṱuwedza vhadzulapo vhashu vhoṱhe u nanga mutakalo na vhuḓifhinduleli . 
Vha bvis fomo ya Khumbelo ya u ṋwalisa mavu a u fuwa ṋari nga fhasi ha fomo dzine dza fanela u ḓadziwa vha i ḓadze . 
U ri a zwi konadzei uri muofisiri wa u lavhelesa a thivhelwe u ita mushumo wawe , hu tshi angaredzwa u tangana na vhathu vhothe vha kwameaho  . 
U fhindulela uhu ndi muvhigo kha vhabebi wa uri vha d(ilugise sa izwi murundu u tsini na u swa  . 
Zwitshavha zwe zwa wina murahu shango lazwo nga kha mbilo ya mavu zwi anzela u toda thuso ya u shumisa mavu zwavhudi nahone nga ndila i no vhuedza . 
Digirii dza mbambedzo dzine dza tea u elelwa . 
CAPS i bula maitele a u vhala ane a vha maga a thangelauvhala , u vhala na thevhelauvhala . 
Vha anzela , sa tsumbo , u dzhenelela kha vhuendelamashango kana maitele a miri ya u ilafha . 
U sa thela tshifhingani tsho fhiraho zwi ḓo ya phanḓa na u shuma u swikela musi muiti wa khumbelo a tshi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo zwikelelwaho nga fhasi ha mulayo muswa  . 
U pulana na u vha na webusaithi  . 
U thivhela zwi nga ha sisiṱeme ( mafhungo , u ṱola mbalelano na zwiṅwe ) dzine dza ita uri zwi konḓe u ita nyito dza vhuaḓa  . 
Idzwi zwi ḓo katela u gudiswa ha vhagudisi vhane vha ḓo funza vhaaluwa na vhaswa vha 300 000 nga 2008 . 
Mulayo wa 4 Vhathu vha wana mbuelo-ikonomi , matshilele , mvelele na vhurereli-zwi tshi bva kha u langula zwishumiswa zwa mupo zwavhudi . 
Vha humbelwa u vhala maga na milayo kha nḓivhadzo iyi nga vhuroṅwane . 
Hezwi ndi zwine ra zwi vhidza mutsiko Muhulwane wa Malofha kana Haiphathenisheni  . 
Musi hu na tshifanyiso fhedzi , hu ḓo tou humbulelwa zwipiḓa zwi sa vhonaliho kha nyolo . 
Mbudziso nga ha khetho dzi nga livhiswa kha senthara ya vhukwamani ya IEC kha 0800 11 8000 , ine i vula Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu , u bva nga 7am u ya 9pm . 
Mushumo wanga : u tendela vhathu uri vha vhee dzibena na dziphosita doroboni yanga kana kha vhupo hanga hu si na u dzi bvisa  . 
Zwiphuga zwa Lushaka ndi maitele a nṱhesa kha shango a u dzhiela nṱha vhadzulapo vho teaho . 
Khezwi ndi tshi fanela u ita tshuṅwahaya tshifhinga tshoṱhe ? 
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza uri maga a tshumelo ndi a ndeme fhedzi arali a tshi ṋetshedza mafhungo a ndeme nga ha tshumelo dzine dza khou ṋetshedzwa  . 
U vhala zwithu zwa 40 , u tshi bula madzina nga u tevhekana . 
Arali Madzhisiṱaraṱa o fushea uri Afidaviti yo ṅwaliwa nga muhumbeli i khwaṱhisedza u tambudzwa ho bvelelaho , Madzhisiṱaraṱa u ḓo khwaṱhisedza Ndaela ya Tsireledzo  . 
Zwithu zwa ndeme zwi shumaho kha vhushaka ha iwe muṋe zwi a fana na musi u tshi khou dzhenelela kha nyito dza muvhili na dza vhuḓimvumvusi na vhaṅwe  . 
MaAfurika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedziwa uri vha bvele phanḓa na u shuma na zwitshavha khathihi na u farisana na muvhuso u itela u khwiṋisa matshilo a vhadzulapo na uri zwa vhuṱhogwa zwe Vho Madiba vha ṋetshedzela zwone vhutshilo havho zwi vhe na vhutshilo . 
Khabinethe yo themendela uri mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya ṅwaha wa 2014-2019 i wanale kha vhupfiwa ha tshitshavha . 
U fhindula ndumeliso dzi sa konḓi . 
Pfumo na thonga - tswayo dzo imelaho zwithu zwivhili u i pilela na u vhusa - zwiwe hafhu zwo imela milenzhe ya maana ya tshinoni tshine tsha vhidzwa u pfi hame  . 
U tsivhudza vhathu - u shumisa kuitele kwo fhambanaho u ḓivhadza Komiti dza Wadi , maanḓalanga a vharangaphanḓa vha zwitshavha na vhoramafhungo uri phurosese ya CBP i khou ya u bvelela  . 
Tikedzani phindulo dzaṋu . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele hezwi : u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa zwi langwa nga u vha hone ha mimbete i si na vhathu . 
Ri tshi bvela phand(a , milayo ya BathoPele ya 3 na ya 4 i vha thusa kha uri ri kone u swikelela tshumelo nga u lingana , na u n(etshedzwa ha mafhungo a tshumelo ya muvhuso ine vha vha na pfanelo dza u i wana  . 
O ya Kapa nga kiḽaba ya vhafumakadzi , munna wawe o mu tevhela o pfa phungo , nangoho a wana e kha zwa vhanna  . 
Izwi zwi ḓo khwaṱhisa mashumele avhuḓi , vhuḓifhinduleli na tshumiso kwao ya masheleni ine ya dzhia zwikhala mashangoḓavha u isa phanḓa mbekanyamaitele ya dzithakha ya Afrika Tshipembe na adzhenda ya mveledziso . 
Kha vha kwamane na tshipi ḓa tsha Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa tsha International Trade Administration Commission . 
Mbekanyamaitele i engedza tshumelo u swika kha vhana vha miṅwaha ya malo vhare na vhukundelwi kha nyaluwo . 
Gwindi ndi mini ? 
Musi Phuresidennde o no sedza themendelo dza RG , u na maanḓa a u hana khumbelo ya pfarelo . 
N(wana wa musidzana musi a tshi vhidzwa nga muthu muhulwane a tshi aravha uri aa ! 
Khetho dza fulufulu ḽo vusuludzwaho dzi a bvelaphanḓa nga murahu ha 2020 , fhedzi a dzo ngo bulwa u ya nga ha lushaka lwa thekhinoḽodzhi zwa zwino  . 
Ro dzhenisa lwo khwaṱhaho vhathu vha Russia na nga maanḓa mashango a re na maanḓa  . 
Zwi tou ralo na kha mveledziso ya ikonomi kha wadi dzine dza vha na mabindu  . 
Kha hei themo vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya u ḓivha tshelede na u pwashekanya tshelede ya vha zwipiḓa zwiṱuku . 
Hezwi zwi do vha thusa uri vha tandulule dzithaidzo phanda ha musi dzi tshi aluwa dza vha khudano khulu  . 
Nga Themo ya 4 , Vhagudi vha vhala nga zwigwada zwa nga 10 , nga 5 na nga 2 u swika kha 100 . 
Hezwi , na hezwi kha zwi hulwana , ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi  . 
Thero ine ya bvelela lunzhi kha puḽane ndi ya uri ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli i tea u khwaṱhisedzwa  . 
Hu ṱuṱuwedzwa u amba tshiṱori zwi tshi tikedzwa nga zwishumiswa zwi vhonalaho na zwi pfiwaho hu tshi funzwa ḽitheresi ya maṅwalwa . 
U vhuisa muhumbulo nga zwi vhaliwaho . 
Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓḓifari havhuḓḓi  . 
U shumisa tshithu tshithihi fhedzi sa tsha u ela tshi si tsha fomala kha u ela na u tiba u tshi vula kana u maka magumo atsho u sa athu tshi suvhisa . 
Vhathu vha bvelaphanda u ita zwauri vha kone u tshila nga ndila dzo fhambanaho . 
Arali hu si na mbone dza tshiṱaraṱani dzo linganaho nahone vhunzhi ha vhathu vha tshi ḓo tea u ya muṱanganoni nga milenzhe zwi nga ṱoḓa uri u fariwe nga Mugivhela  . 
Fhedzi-ha,u ṱuṱuwedza na u ṱanganedza phambano ya vhathu a si u ta zwipikwa , kana u guda u dzhiela nṱha phambano dza vhathu , fhedzi hu ṱoḓa u bveledza u ṱanganedzana na u ṱuṱuwedza u konḓelelana na ṱhonifho  . 
TICAD-VI yo dovha ya farwa kha ṅwaha wa u thoma wa u sedza u shuma ha adzhenda dza mveledziso ya ḽifhasi na ya dzingu , ine ya pfi Adzhenda ya 2030 u itela Mveledziso ya Tshoṱhe na Adzhenda 2063 khathihi na Pulane yayo ine ya ḓo Shumiswa kha Miṅwaha ya u Thoma ya Fumi . 
Izwi zwi sumbedza vhuḓidini ha muvhuso ha u lwa na thikho ya samba iḽi kha shango . 
Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa , uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi , nga nnḓḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu  . 
U tshimbidza u shela mulenzhe ha Afurika Tshipembe zwa pfunzo ya nha kha zwivhumbeo zwa zwiwo zwa u thivhela iyo vunḓu kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽothe  . 
Pulane Khulwane ya zwo swikelwaho ya u Shumisa Gese , ine ya ḓo ṱuṱula mveledziso na vhubindudzi kha nḓowetshumo ya gese , i ḓo anḓadziwa . 
Vha ḓo ḓiphiṋa nga u swikelela tshumelo dzoṱhe mahala dzine dza ṋetshedzwa nga Mbekanyamushumo . 
Kha vha kwame murengisi wa shango ḽa nnḓa ane vha khou renga khae zwa dzikhuhu kana makumba . 
Khomishini i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka  . 
I phuromota tshumsano vhukati ha muvhuso wa vhupo , wa vundu na wa lushaka  . 
U swika hafha khabinethe yo dovha hafhu ya themendela u thomiwa ha Komiti ya u Ranga Lushaka . 
Ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri muholo wa fhasisa wa lushaka u shumiswe nga nḓila ine ya sa ḓo dzhiela fhasi tsiko ya kutholele , u bvelela ha mabindu maṱuku kana nyaluwo ya ikonomi i yaho phanḓa . 
U bannga nga i nternet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057 . 
Vhagudi vha ḓo pwashekanya nomboro nga nḓila ine vha ḓo kona u dzi langa  . 
Vha tea u ḓisa fomo yo tiwaho ya khumbelo musi vha tshi ita khumbelo ya u ṱun ḓa  . 
U tandulula thaidzo dza tshelede dzi kwamaho ṱhanganyelo na tshintshi i swikaho R99 na nga dzisenthe u swika kha 90c . 
Tserekano idzi dzo itwaho nga NEPAD na mbekanyamushumo dza dzhango dzi do toda zwiko zwiswa zwine zwa do dzhiwa nga muhanga wa EU kha vhutodisisi na mveledziso ; zwi tea u shumiswa u bveledza tserekano kha lothe la thodisiso ya Europa  . 
Fhindulani mbudziso mbili  . 
SOCR i ṋetshedza mavhonele a miṅwaha miṱanu nga ha mashumele na nyimele ya dziḓorobo khulwane dza shango na u ta Adzhenda ya mveledziso nga u davhidza milaedza ya ndeme nga ha vhupulani , mveledziso na ndangulo ya dziḓorobo u ya kha muṅwe murafho wa vharangaphanḓa vha siviki . 
Phurogireme ya Masheleni a Thendelano ya u rengisa nga dzina ḽikene ya GEP i nga vha thusa nga ndambedzo ya masheleni ane a ṱoḓea u wana bindu ḽiswa kana ḽa kale ḽa thendelo ya u rengisa nga dzina ḽikene , khathihi na u wana masheleni ane a ṱoḓea vhukuma a u shuma ngao Phurogireme i ṋetshedza masheleni kha ṱhoḓea dza masheleni a u swika kha R2,5 miḽioni  . 
Ndivho 3 . 
U ṋea mihumbulo hu tshi itelwa bugu ntswa ya kiḽasini nga nḓila ya u ola . 
Nyaluwo yo vhulungeaho ya zwa vhutholi siani a zwa vhulimi  . 
Nga ndila ine Bannga ya zwa Mavu ya o farisa zwone dzikhasitama dzayo ndi nga u shuma wavhudi na u fusha thodea dza dzikhasitama  . 
U vhona vhulapfu ha mithara 1 zwi thusa vhagudi u vhumba tshifanyiso tsha muhumbulo tsha uri mithara1 ndi vhulapfu vhungafhani . 
Zwithu izwi zwi ita uri zwi konḓe nga maanḓa arali hu si uri zwi sa konadzee u sika sisṱeme dzine dza thivhela vhuaḓa , dzine dza ḓo leludza tsedzuluso dzi pfeseseaho dza vhuaḓa musi ho no itea  . 
Vhusunzi hu fhaṱa tshaka dzo fhambananaho dza vhukhudo vhuponi hadzo . 
Kanzhi vhathu avho vho vha vho hangwiwa na u litshedzelwa nga maanḓa a vhusaho kha vhupo honoho  . 
Thuso ine i sa vhe ya zwa masheleni na nyeletshedzo siani ḽa mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha na yone i ḓo ṋekedzwa  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbiwa nga Miraḓo I re vhukati ha na 400 ya vhafumakadzi na vhanna vho khethwaho sa miraḓo zwi tshi ya nga sisiṱeme ya vhakhethi- ( a ) yo randelwaho nga mulayo wa lushaka ; ( b ) yo thewaho kha mutevhe muthihi wa vhakhethi wa lushaka ; ( c ) u tendela miṅwaha ya fhasisa ya u voutha ya 18 ; na ( d ) ine ya bveledza nga u angaredza , vhuimeli ho linganaho . 
Thandela a dzi tevheli phetheni ya mutalo wa tswititi , ndi maitele a saikili  . 
Fhedzi , arali mitsiko i itelwaho maitele a vhuaḓa a sa dzhiwe kha khona iṅwe na iṅwe nga maṱhupho a linganaho - muvhuso na mushumo wa hulumeni , mahoro a poḽotiki , mabindu a phuraivethe na madzangano a si a muvhuso - dwadze iḽi ḽi ḓo dzula na riṋe  . 
Muvhuso U na vhuḓifhinduleli ha u bveledza mbekanyamaitele ya Tsudzuluso ya Didzhithala ya Khasho ( BDM )  . 
Muvhuso u khou dzhia vhuḓifhinduleli hoṱhe ha u ṋetshedza dzinnḓu kha vhoṱhe  . 
Arali Minista a hana u vha ṋekedza pfanelo ya u gwa mugodi , vha ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo lu sumbedzaho zwiitisi zwa u hanedziwa ha khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
U shumisa nga nḓila ine zwithu zwa dzula zwo ralo na thaidzo dza mupo : Thero : Mupo wa tsiko u dzulaho wo ralo na ndondolo  . 
Hekithara dza mavu dzi fhiraho gidifuṱhanu iṋa na ḓambili fumalo ( 54 280 ) , dzine dza katela vhugalaphukha , dzi khou vusuludzwa  . 
Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa u ṱola na u lavhelesa mishumo ya muvhuso  . 
Nga kha thikhedzo ya vhupo u fana na fhethu ha mabindu hune milayo ya hone ya fhambana na ya maṅwe mashango , u vusuludza dziphakha dza nḓowetshumo dzapo , senthara dza mabindu , senthara dza zwa didzhithaḽa na mabindu a mahayani na ḽokishini , ri ḓo ḓisa mveledziso ya ikonomi kha vhupo hapo  . 
Huna zwidodombedzwa zwiṅwe zwine khamphani ya tea u zwi phaḓaladza . 
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe . 
Vhagudi vha vhekanya nga zwigwada zwivhumbeo u ya ngauri ndi ṱhofunḓeraru , ṱhofunḓeiṋa , zwikwea kana tshitendeledzi . 
Ndi ngani ri tshi tea u dzudzanyulula zwiko zwa madi ? 
Muofisiri wa u anisa are kha Ofisi dzashu dza Dzingu u ḓo vha thusa nga u sethifaya maṅwalwa avho  . 
Kha madaka a henefho tsini vha nga pfa hu na u vundea ha matavhi a miri musi vhasadzi vha tshi khou rema miri uri vha ite maswielo uri vha kone u a rengisa zwitaratani zwa dorobo ya henefho tsini  . 
Tsumbanḓila ya vhalanguli  . 
Phambano kha izwo , Muhasho u ṱanganedza muṱaṱisano une wa bveledza vhubveledzi na u engedza khwaḽithi  . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga zhendedzi ḽa Tshumelo dza Vhubindudzi ha Moody , ine kha vhege dzo fhiraho yo khwaṱhisedza phimo ya u koloda ha shango nga notsho mbili dzire nṱha ha gireidi ya tshiteṅwa tsha vhubindudzi . 
Kha themo ya 2 zwiṅwe zwine vha nga kona u tou fombe khazwo ndi zwivhumbeo zwa 2-D zwa dzhomeṱiri na zwithu 3-D zwa dzhomeṱiri zwe vhagudi vha guda nga hazwo kha Themo ya 1 . 
Mbigelamurahu yavhuḓi i khou mona vhukati ha mveledziso ya zwa ikonomi na zwa mupo i khwaṱhisa maitele  . 
Vhathu , vhashumi vho vhofhololwa u bva kha mihwalo ye ya vha yo hweswa khavho  . 
U ola zwifanyiso zwa nyito khulwane dzine dza khou itea kha tshiṱori , nyimbo na zwidade . 
Hafha vhagudi vha tea u shumisa tshenzhemo yavho . 
Khabinethe i ṱanganedza u ṋetshedzwa ha zwishumiswa zwa mishonga ( zwe zwa ṋetshedzwa SA ) u bva kha muvhuso wa China , sa tshipiḓa tsha thendelano ya tshumisano kha zwa mutakalo vhukati ha Afurika na China , nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha u kha u khwinisa tshiimo tsha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa zwibadela zwa muvhuso . 
Maitele a kutshimbidzele kwa mbilaelo a fanela u anḓadzwa kha dzangano ḽoṱhe nahone vhugudisi vhu fanela u ṋetshedzwa miraḓo ya tshiṱafu uri i kone u ḓivha uri i dzhia vhukando vhufhio musi yo ṱanganedza mbilaelo  . 
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani , ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa , sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru . 
Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze dza itwa u tou bva nga 1 Nyendavhusiku 1988 . 
Mahoro o khwaṱhisedza uri pulane , khathihi na thendelano dza mathomoni dzo sainwaho nga nyito ya ḽihoro ḽihulwane ḽa Ivory , hu tshi katelwa na Pretoria , i tea u thoma u shumiswa hu si na u tshinya tshifhinga hu si na hafhu na u dzi vula kana u dzi ṱalutshedzela hafhu  . 
Vhagudisi vha nga ṋea vhagudi tshifhinga tsha u ḓinangela miṅwe mishumo ine vha ḓo i vhulunga , ine ya sumbedza vhukoni kha tshiṅwe tshifhinga . 
A nga tendelana na muvhuso na maṅwe madzangano , fhedzi a ita uri tshifhinga tshoṱhe a vhe fhasi ha ndangulo dza miraḓo yao . 
Nḓivhadzo ya u khwinisa ine ya bula maga o teaho a u lulamisa i a ṋekedzwa mutholi  . 
Khoḽesiṱiroḽo ya nṱha i dovha ya vhea muthu kha khombo ya u lwala siṱorouku na u thusa kha u tshinyala ha maluvhi lwa tshoṱhe . 
Arali ndingedzo dza thandululo dza kundelwa , dzangano ḽi tea u rumela nḓivhadzo ya vhuvhili kha Nedlac u i ḓivhadza nga u ya phanḓa na mugwalabo . 
Kha vha ḓadze fomo MTN 1 ofisini ya vhuponi havho ya zwa badani . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ya fomaḽa i tea u modarethiwa u itela uri nangoho vhunzani hu dzule hu ha maimo a nṱha na u vhona uri maimo o teaho o swikelelwa . 
Ndaulo ya 5(c) ndi R0,60 kha khophi iṅwe na iṅwe ya siaṱari ḽa muelo wa A4 kana tshipiḓa tshayo . 
Minista vha ri vho swikisa khwiniso kha Khabinethe hune nga murahu Milayotibe ya ḓo iswa u wana mahumbulwa nga tshitshavha  . 
I ṋetshedza mutheo wa kushumele wo ṱanḓavhuwaho wa u thusa kha u ita khetho dza ndeme na maga  . 
Muvhuso wa lushaka , nga milayo na nga maṅwe maga-vho , u fanela u thusa vunḓu u bveledza vhukoni ha ndaulo vhu ṱoḓeaho kha u shumisa maanḓa aḽo na u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2  . 
Maṋo maswa a sendela phanḓa fhaḽa he ha vha hu na a kale . 
Ngauralo ri nga tama u vha funza uri tshiṅwe tshifhinga maipfi a sa vhonaliho a nga davhidzana u mona na mikano ya mvelele na luambo  . 
Mugudiswa u fanela u ḓivhadzwa uri a hu na vhaongi vha u bebisa vhana tshikoloni , na khombo dzine dzi nga vha hone dza mutakalo na vhuṱungu kha mme , ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa na tshitshavha tshoṱhe zwo vhangwaho nga u dzumba u vhifha muvhilini , kana arali ṅwana a tshi nga bebiwa tshikoloni . 
U Bveledza Mabindu Matuku- CBNRM i nga thusa u thoma mabindu matuku na u vhea ndila ntswa dza u wana tshelede , dzo livhiswaho kha u shumisa zwishumiswa zwa mupo nga ndila yavhudi  . 
Masiandoitwa ane a bvelela nga murahu ha u vhona na u onga vhana na vhad(uhulu tshifhingani tsha tshitshili tshi vhulaho tsha HIV na na dwadze ( la EIDZI kanzhi zwi ita uri tshiimo tsha mutakalo wavho sa vhathu vhahulwane tshi tse  . 
Muvhuso wo vhulunga biḽion dza R482 kha themamveledziso vhukati ha 2008 na 2011  . 
U bveledza furemiweke ya mbekanyamaitele ya kutshimbidzele kwa zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo hapo hune ha yelana na mbekanyamaitele ya lushaka na ya vunu ya zwipotso na u imvumvusa  . 
Milifho i tea u khwathisa kha milandu ine ya dovhololwa . 
Vha ḓo humbelwa uri vha dzule vha tshi khou ḓivhadza muofisi wa u ṱoḓisisa nga ha aḓirese , zwidodombedzwa zwa vhukwamani na hune vha ya hone u swikela ṱhoḓisiso na tsengo zwi tshi khunyeledzwa ; na ambaphuleithi ya goloi i tea u tevhedza ṱho ḓea dza u ṅwalisa ṋambaphuleithi dzo ḓoweleaho  . 
Tshea uri tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u avhelwa tshifhinga tshingafhani . 
Mulanguli-dzhenerala  . 
Tshifhinga tshothe hu tea u vha na u sedza zwavhudi uri zwishumiswa zwa mupo zwi kha tshiimo tshavhudi nahone a zwi khou shumiseswa  . 
Vhubveledzi vhunzhi nga maanḓa he vha vhu ḓisa phanḓa vhu sumbedza tshikili tsha vhone vhane na vhusiki  . 
Musi shango ḽi tshi khou bvela phanḓa na u shumisa mbekanyamushumo khulwanesa ya ḽifhasi ya dzilafho ḽa HIV na Aids , Minisiṱa wa Mutakalo Dokotela Vho Aaron Motsoaledi vho ḓivhadza pulane khulwane dzine dzo sedza kha u engedza u lwa na HIV na AIDS . 
Khabinethe i ṱanganedza Mulaedza wa Lushaka nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , tshe tsha ṋea MaAfrika Tshipembe tshifhinga tsha u pfa Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa muvhuso . 
Muthu ane a kundelwa u divhadza nga ha u tambudzwa u na mulandu wa vhutshinyi  . 
Kha vha shumise tsumban ḓila ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo  . 
Kha vha dzhenise khophi ya ṱhanziela ya zwino ya themendelo kha fomo ya khumbelo . 
Tsumbo ya 1 : Arali mushumi a tshi khou hwedzwa mulandu wa u ri o khakha , mulandu wawe u tea u tshimbidzwa nga ndila yo teaho na u ri hu vhe na vhutanzi ho khunyelelaho  . 
Bugupfarwa iyi yo bveledzwa sa nyendedzi ine miraḓo ya tshitshavha i nga swikelela mafhungo o farwaho nga Sisiṱeme ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS )  . 
Zwiṱitshi zwoṱhe zwa ndingo dza goloi zwi tea u ṅwaliswa na u khethekanywa musi hu saathu ṋekedzwa ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani . 
Themamveledziso ya ICT ya Afurika Tshipembe i tshi vhambedzwa na zwilinganyo kana maimo a dzitshaka a si yavhuḓi  . 
U bva afho u ḓo bvisa ndaela nahone a nga ita izwi nga nnḓa ha u humbela vhabebi uri vha ḓivhonadze khothe . 
Ho thoma Mexico na Amerika nga Lambamai ṋaṅwaha  . 
Nyito idzi dzi tea u vha dzavhudi kha mitakalo yavho  . 
U vhala na u ṱalutshedza data U amba nga ha mvelelo nga u vhudzisa mbudziso . 
Fureme dza ḽogo dzi dovha hafhu dza thusa kha u fhaṱa u sa nyeṱha ha zwithu khathihi na kha pfunzo ya avho vha no khou shela mulenzhe kha thandela  . 
Zwiṅwe zwine zwa lavhelelwa kha hoyu muano ndi u fhungudzwa ha kushumiselwe ku songo teaho nga muvhuso na u bviswa ha zwiko zwine zwa ḓo vhuedza kha mbetshedzelo na u livhiswa hazwo hafhu kha masia ane a vha na ṱhoḓea khulwane  . 
I ḓo dzula mukhwamani wa mme miṅwedzi ya rathi , i tshi mama mafhi a mme . 
U kovhana mbuelo dza nyaluwo zwi dovha hafhu zwa amba nḓila ya vhukoni nahone yo teaho ya muvhuso ya u shumisa gwama sa nḓila ya u nea hafhu na u ṱaḓulana kha muhwalo wa u netshedza ndaka dza muvhuso  . 
Thuso kha nzudzanyo dza u bviswa ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ngomu shangoni musi huna pfudzungule dza zwa poḽitiki , zwiwo zwa mupo kana zwo vhangwaho nga vhathu . 
Vhone , muṱa wavho na dokotela vha ḓo fanela u shumisana kha u dzudzanya dzilafho ḽavho . 
Tshifhinga tshine sele dza ṱoḓa u ita kavhili nga tshivhalo tshi ḓivhiwa sa tshifhinga tsha u ita kavhili kana tshifhinga tsha u bveledza , nahone ndi tshiṱaluli tsha lushaka luṅwe na luṅwe  . 
Rekhodo dza u ḓadzisa dza mbalelano . 
Vhuṱanzi , khethekanyo ṱhukhu i vhonala i tshi khou kandekanya pfanelo dzo vhalaho . 
Afha ndi hune vha ḓo wana zwidodombedzwa zwoṱhe malugana na kushumele kwa vhufhura , zwine zwa nga vha sumbedzisa uri ndi vhufhura , nḓila dza vhafhuri dza u wana tshelede , na zwine vha nga ita u thivhela u vha mufhurwa . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 7 : U ḓivhadza mafhungo U sedza kha mbonalo nthihi i ṱalusaho . 
Ri nga vha na mihumbulo yo fhambanaho nga ha uri ngoho idzi ndi mini na uri ndi zwifhio zwine zwa nga thusa ṱhoḓea dzashu lwa khwinesa  . 
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani ( Interface Administrator ) na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha  . 
Khabinethe i sathula khakhathi , u pwashekanya na u fhisa themamveledziso dza tshitshavha sa zwine zwa kha ḓi bva u itea zwenezwino zwa tshiṱitshi tsha bisi tsha Rea Vaya ngei Gauteng  . 
Nga ḓuvha ḽa u humela khothe , khothe I ḓo thetshelesa mafhungo nahone I nga fhedza yo ṋea ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ine ya shuma lwa miṅwaha miṱanu kana u swika tshenetsho tshifhinga tshine khothe ya nga ta zwi tshi bva kha zwo sumbedzwaho nga muhweleli  . 
Muthu u vha na muhumbulo wa uri u engedzea ha tshivhalo , u amba ngoho , hu swikelelwa nnḓa ha mikano ya masia a ngudo dzavho u ita ngauralo  . 
U ṱanganedza na marangaphaṋda  . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
U ṅwala mafhungo mapfufhi nga muṅwalo wa u pomba . 
U swikelela izwi , vhubveledzi na mishumo zwi tea u bvela phanḓa na u engedzea  . 
Vhukoni vhu nga sumbedzwa nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Kha vha ḓadze fomo PD1 , Application for professional driving permit , vha i humisele sentharani ya ndingo . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u vha vhakhethi vho ḓiṅwalisaho na u vha vhathu vha dzhenelelaho , u fulufhedzea na u ṱhonifhiwa kha tshitshavha na zwigwada zwa sekithara zwine vha zwi imela  . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha tsumbo yo nanguludziwaho ya mabammbiri a thesithe na milingo a sa athu u ṅwalwa nga vhagudi u khwaṱhisedza vhuimo na u gaida vhagudisi kha u seṱa mishumo iyi . 
Khabinethe i humbela mahoro oṱhe uri a lwise nga nungo dzoṱhe uri hu swikelelwe thendelano nga u ṱavhanya u itela u thivhela phambano dzo kalulaho . 
Mupfuluwo u tshimbilelana na NDP kha u sika themamveledziso ya ICT i fhulufheleaho , yo tsireledzeaho nahone i swikeleleaho  . 
Kha hezwi vhusumisani ho khwahaho vhukati ha NAFU na Agri SA zwi o uuwedziwa sa one mazhendedzi a re na maana kha u ea maana vhorabulasi  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo . 
Vhathu vhanzhi vho no pfa nga ha VAT , na uri dziṅwe thundu dza mutheo a dzi dzheniswi muthelo  . 
Tshekhe na phosita ḽa oda zwi tea u badelwa kha Director-General : Agriculture . 
Heyi ndi Indaba ya dzitshakatshaka ine ya ḓo ṱana zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe kha sekithara ya vhuendelamashango na ya mafunda . 
U lingiwa ha fomaḽa 1 U ṅwala na vhagudi , tshigwada na u ṅwala a eṱhe U ṅwala maipfi ane a vhumba fhungo a tshi shumisa mibvumo ye a guda khathihi na maipfi a ḓivhiwaho nga tshivhumbeo tsho ḓoweleaho . 
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho  . 
Kha sia ḽa pfunzo , fulo ḽi ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe na madzangano uri vha hwale vhuḓifhinduleli ha u khwinisa vhunzani ha pfunzo  . 
Mbilahelo dzi tea u itwa nga tshifhinga tsha mushumo , vhukati ha 08h00 na 16h30 . 
Thero dzine na lavhelelwa u dzi ita kha gireidi 12 ndi tea u vha na luṅwalo lwa thumelo  . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo  . 
NDI NGANI ZWI ZWA NDEME URI VHAFUMAKADZI VHA DZHENELE KHA U SIKA MILAYO ? 
U thetshelesa tshiṱori , raimi , zwirendo na nyimbo e na dzangalelo a ita ḽitambwa nga tshiṱori , luimbo kana raimi . 
Ri ḓo shumisana na vhashumisani u vhona uri hu ṱanganedzwa Mbekanyamushumo ya vhuvhili ya u Lwisa Tshanḓanguvhoni , na uri mbekanyamaitela ya kuitele ye ya tendelaniwa na mabindu i a itwa . 
Izwi zwi nga vha na masia-ndo-itwa a si kwao kha u ri u langa hani vhupo hu re fhasi ha ndango yawe  . 
U ola zwifanyiso zwa zwithu zwo kuvhanganywaho . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa 1 : U ṅwala U ola zwifanyiso u amba mulaedza tsumbo nga tshenzhemo yau . 
Kha tsengo , masia oṱhe a ḓo humbelwa uri a fhe vhuṱanzi na u sengiswa kana u vhudziswa dzimbudziso nga ḽiṅwe sia  . 
Nyambedzano dzo puḽaniwaho kha Samithi dzi na puḽatifomo ya u sumbedzisa nḓila dza u engedza vhupfananyi vhukati ha muvhuso na sekithara ya phuraivethe . 
Property Trust yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe yo fariwaho kha mashango a nṋda yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho mikovhe miṅwe yo farwaho vhuponi ha fhano rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho tshelede yo badelwaho u shumisa zwifha ṱo mbadelo ya u shumisa tshisikwa , tshiolwa , luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa  . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 ndi Mulayo u itaho mbetshelo dza nga ha u thoṅwa ha komiti dza wadi sa nḓila i konadzeaho ya u ṱuṱuwedza u dzhenela ha tshitshavha kha mafhungo a masipala  . 
Dzi SOE dzi kha sekithara ya tshitshavha na hone ndi zwa ndeme uri Phalamennde i vhe na maanḓa a vhulavhelesi . 
Pholisa - Mapholisa : Mapholisa o fara zwigevhenga  . 
U sengulusa mamethafore , u a ṱalutshedza na u a ola . 
Ndima ya 2 : U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDP ya masipala kushumele kwa masipala nga u angaredza  . 
Musi hu tshi khou sedziwa khumbelo in(we na in(we ya khumbelo ya ( laisentsi ya u bvisa malat ( wa , ndangulo ya u fha ( laisentsi i fanela u dzhiela nt ( ha mafhungo ot ( he o teaho , hu tshi katelwa arali muthu ane ( laisentsi ya khou shandukiselwa khae u tea na u vha muthu o teaho u ya nga t ( hod(ea dzo vhewaho kha khethekanyo ya 42  . 
Dwadze ḽi sa fholi ḽi nga fhungudzwa nga nḓila i bveledzaho arali ra ita zwithu roṱhe nga nḓila ya vhuedzaho ri tshi khou shumisana  . 
U ḓiṅwalisa kha Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo wa Afurika Tshipembe ( HPCSA ) ndi zwa ndeme kha nḓowedzo ya phurifesheni , na uri ndi ṱhoḓea ya mulayo ya uri zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwi dzule ngonani tshifhinga tshoṱhe . 
Uno mulayotibe wa Pfanelo ndi wone thikho ya demokirasi kha Afrika Tshipembe  . 
VUNḒU NO  . 
Hafhu , ezwi nga huṅwe zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga u engedzea ha khavaredzhi ya u thomiwa ho raliho kha vharema  . 
Zwidodombedzwa zwa Mulayo wo dzinginywaho zwi ḓo ambiwa nga hazwo afha fhasi kha Ndima ya 5  . 
Ro dovha hafhu ra ḓi kumedzela kha u khwinisa kutshimbidzele kwa thundu na u ṱanganyisa ikonomi nga kha nḓila ya nḓowetshumo ya u endedza ya Durban-Free State-Gauteng . 
Ngauralo , khaedu kha Gireidi ya 10-12 ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone kha Gireidi ya 12 . 
Naho zwo ralo , vha elewe uri arali Khothe ya wana uri Waranthi ya u Fara yo shumiswa nga nḓila yo khakheaho ( uri vho farisa Muhwelelwa zwi songo tea ) , vha nga tshutshiswa u ya nga Mulayo . 
A tshi dzhena o vha e na Vho-Shavhani vhe vha vha vho mu farela u swika a tshi vhewa tshiduloni tshawe nga 1993  . 
Zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwi ḓo vha zwo no gudiswa gireidi dza murahu naho zwi tshi nga ṱoka u vusuludzwa . 
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa , ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓḓo shuma  . 
U anganyela na u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda khaphasithi ya zwifaredzi kana volumu kha zwifaredzi nga u shumisa mielo i si ya ndinganelo . 
Muthu muṅwe na muṅwe o fhambana na muṅwe nahone zwi nga dzhia tshifhinga uri dokotela wavho a wane mushonga wa vhukuma wa u langula vhulwadze havho  . 
Vhushai ndi mini ? 
Muthelo wa VAT u nga badeliswa arali madzangano dzawe , a zwi tei u fhandekanywa  . 
Vho Vusi Nhlapo sa Muimeleli wa Tshoṱhe  . 
A zwi gumi Tshumelo dza madokotela zwao ndondolo ya tshitshavha  . 
Thendelano i ḓo vhona uri u ya nga zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka Afrika Tshipembe ḽi bvisela phanḓa nḓowetshumo na u ṱuṱuwedza mbambadzelaseli ya zwithu zwa Afrika Tshipembe maragani wa EU . 
KPI dzi sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga masipala sa tshipiḓa tsha phurosese ya tsedzuluso ya kushumele  . 
Mudededzi vha vhanda u swika kha 7 . 
Tshifhinga tshine Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ḓo tshi fhedza 108 . 
Dzangalelo ( la mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso ( li fanela u d(a nga murahu ha dzangalelo ( la vhathu vhot ( he  . 
Hu tshi dzhielwa nṱha nḓila ya shango ya u dzhiela nṱha u fhelisa na u bveledzisa kha mafhungo a u tsireledza vhufa vhune ha khou ngalangala , na kha vhuḓifhinduleli ha lushaka ha u swikelela gumofulu ḽa u shumiswa ha nyambonnzhi ya vhathu , mulayo wa u tsireledza pfanelo kha na dza luambo u fanela u bveledziswa u itela u thivhela u xela ha luambo luṅwe na luṅwe , zwi sa yi nga tshivhalo tsha vhaambi vha ulwo luambo  . 
Avha vhathu vha shumaho nga fhasi ha luvhemba lwa swiswi na vhane zwiito zwavho zwa sia zwililo kha vhafumakadzi , vhanna na vhana ? 
Kha vha sumbe mavu ane vha tama u wa renga . 
Zwino , kha ri humbudzane : ndi maṅwalwa afhio ane vha tea u a dzhenisa kha khumbelo yavho ya u dzhoina GEMS ? 
Mvalo ndi ya ndeme u itela u khwaṱhisedza zwi re ngomu zwoṱhe zwe zwa vha zwi hone kha zwipiḓa zwa mafhungo zwo fhambanaho  . 
Milawana ya mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Tsinde ḽayo ḽi na phulethi dza 17 dzo ṅwalwaho madzina a vhafhenyi - tshikhala tshine tsha nga lingana madzina a Dzingweṅa dza ḽifhasi u swika nga ṅwaha wa 2038 . 
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari . 
Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou ṋewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo . 
Phurogiremu yo swikela hani zwithu zwa ndeme zwa zwigwada zwo tiwaho vhukati ha zwitshavha zwa vhanna na vhafumakadzi zwi kwameaho ? 
Nahone itshi tsha u fhedzisela tshi ḓo shuma sa muhanga wa ndaedzi kha mugaganyagwama uyu  . 
Zwi katela khuthadzo ya phodzo , tshumelo dzi wanalaho hayani , zwigwada zwa thikhedzo , u ḓi thusa , ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo . 
Musi muhumbulo uyu u tshi khou vhuthothonyi , ri dzhia maga a vhurangeli u itela u khwaṱhisedza uri komiti ya pfananyo ha u lwa na vhuaḓa i a khwaṱhisedzwa u itela u isa phanḓa na netiweke ya u guda  . 
Mushumo wa u dzudzanya Ofisi ya Dzheneraḽa wa Vhukala Ndeme u kati , wo ḓaho nga maga a Mulayo wa Tsedzuluso ya Ndeme ya Ndaka wa ṅwaha wa 2014 . 
Vhatholi vha vhathu vha Lesotho vha fanela u shumisa itshi tshifhinga u wana phemithi iyi . 
U tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane a vha tshiphiri tsha mu muraḓo wa Phanele  . 
Maipfi mavhili fhedzi a re kha mutevhe uyu ane ha tsha shumiseswa ndi maipfi ḓo na kha  . 
Luvhonela lwa malofha lu lwoṱhe kha vhana nga mvelo lu ita uri vha ṱhogomele  . 
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo wa 2002 , u ṋetshedza mbekanyamaitele ya ndangulo ya zwiwo yo ṱanganelanaho na u tshimbidzo yavhuḓi ine ya ḓo sedza kha u fhungudza khohakhombo dza zwiwo , na u sedza nḓila dza u fhungudza u ṋaṋa ha zwiwo , u ḓilugisela zwa shishi na u fhindula nga u ṱavhanya nahone lu vhuedzaho kha zwiwo na u vuwa musi tshiwo tsho no fhira  . 
Khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽi sa ḽa mbuyelo renga theḽevishini na u sedza theḽevishini  . 
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki , na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo  . 
Komiti dza Wadi dzi dovha dza vha tshiendedzi kana tshirathisi tsha mafhungo u bva kha khoro ya masipala u ya kha miraḓo ya tshitshavha  . 
Kha ri ambe Ambani nga zwipiḓa zwo fhambananaho zwa zwikhokhonono . 
Izwi zwi ṱoḓa ri tshi amba luambo luthihi roṱhe kha mabindu , vhashumi na muvhuso  . 
Vhalingiwa vha nga ita khumbelo ya u makiwa hafhu kana u sedzuluswa hafhu ha zwikiriputi zwa phindulo zwa mulingo nga u ṱavhanya nga murahu ha u wana mvelelo . 
U livhanyisa kha tshivhalo tsha mutikedzelo , khiraitheria ya u fanela na u engedzea ha mutikedzelo zwi dzhiwa sa zwa ndeme nga sekhithara ya phuraivethe u itela u swikela maimo a vhunzani  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu U shumana na mulayo Ndondolo Vha nga shandukisa hani mbadelo ya u ndondolo mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi khou wana iṅwe ndambedzo  . 
Vhukati ha zwipikwa vho tshila u vhona uri zwi khou bvelela hune pfanelo dzi linganaho dza vhafumakadzi na vhathu vhane vha tshila na vhuholefhali dzi khou dzhielwa nṱha  . 
U dzhenela nga u tou funa ha muthu a dzhenelaho na tshitshavha tshi re hone vhuvhili hazwo zwo vha zwa ndeme  . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe  . 
Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima , kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde , vhusimamilayo ha vunḓḓu na maanḓḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka  . 
Ri tenda ro khwaṱha kha u shuma ro khwaṱha na kushumele kwa nṱha na ṱhahelelo ya zwiko  . 
Arali muraḓo a nga kundelwa u ḓa miṱanganoni , hu ḓo dzheniswa muṅwe vhuimoni hawe  . 
Murendi u ri lu a kona u vhonala sa muri kana maṱari . 
Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela miṱangano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha . 
Izwi zwi vhofha madzangano oṱhe ane a khou dzhenela khetho uri a shele mulenzhe kha khetho dzo vhofholowaho . 
U shumisa gwati ḽa bugu kha u humbulela zwine bugu ya ḓo fhelisa zwone . 
Nyimele ndi ifhio kha tshitshavha tshashu ( vhubvo , vhutshilo ha zwigwada zwo fhambanaho , tshumelo , tshiimo tsha vhupo ) ? 
Maitele ashu a u ita mugaganyagwama na u vhiga ha zwa masheleni a tea u sedzuluswa vhukuma na u lulamiswa  . 
Zwenezwo izwi ndi vhukhakhi vhuhulwane  . 
Sisiṱeme iyi ntswa yo ḓikumedzela kha u shuma na vhadzulapo , zwigwada na zwitshavha u ṋetshedza ndeme ya vhutshilo na u swikelela ṱhoḓea dza tshitshavha dza kutshilele , ikonomi , na matheriaḽa  . 
Arali Mulayotibe wa u khwinisa Ndayotewa u sa kwami mavunḓu thwii , Ndayotewa i ṱoḓa NCOP i tshi hanedzana nga ha Mulayotibe ( hu si na u vouta ) musi u sa athu u ya kha NA u vuotelwa . 
Khoro ya Vhasan i nga shumisa ḽogo kha u kungedzela tshiṅwe tshibveledzwa tshine tsha sa khou ṱaṱisana natsho  . 
Vha dzhiele nzhele : Vha nga kha ḓi ṱoḓiwa uri vha rumele maṅwalo sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga MEC . 
Ndi humbula zwihulwane uri ndi nḓila ine muthu a ḓo i ṱoḓa fhedzi ngangoho arali zwithu zwoṱhe zwa kundelwa ngauralo ri tea u thoma u lugisa mulayo wa luṅwe lushaka  . 
U dzhielwa nṱha na u katelwa ha maga a Ndinganyiso ya Mishumo kha mbekanyamaitele dzoṱhe dzo teaho , maitele , vhupulani na sisiṱeme dza ndangulo  . 
Vha shavha afha hune ha pfi Schoemansdal vha ya tsini na Bulugwane nga murahu vha fhat ( a d(orobo i no pfi Pietersburg  . 
Mbuno idzi a dzo ngo sumbedzisa fhedzi uri ro vha ri tsini zwingafhani na u sa bvela phanḓa ha sisiṱeme kha mbetshelwa ya tshumelo , fhedzi dzo dovha dza ri sumbedza maimo a khombo a khohakhombo ya tsireledzo ane a phaḓalala na sisiṱeme yoṱhe  . 
Vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo avha vho tenda uri vha nga badelisa miraḓo ya GEMS iṅwe tshelede ya tshumelo tenda zwa vha zwi kha milayo ya Tshikimu  . 
Mafhungo o ṋetshedzwaho kha uku kubugwana o vha a a vhukuma nga tshifhinga tsha u anḓadza fhedzi a nga vha o shanduka . 
Nga nhani ha zwenezwi nila ntswa ya nisedzo ya tshumelo i o walwa u itela u alusa hoea dza vhathu , tshumelo dza vho iimisaho vha tshi itela vhalimi kana vhorabulasi  . 
Ndi tama u livhuha dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe na muthu muṅwe na muṅwe we a shela mulenzhe kha u bveledza White Paper  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya South African Centre for Missing Children . 
Ndi ngani , u ya nga kuhumbulele kwavho , mivhuso i tshi tikedza nga masheleni dzikhamphani dza ole khulwane na dziṅwe nḓowetshumo dzi kwameaho ? 
U ṅwala mafhungo mapfufhi u itela u shela mulenzhe kha bugu i itelwaho u vheiwa kha khuḓa ya u vhala . 
Theo ya mulayo ine ndaulo dzo vhumbwa nga fhasi hayo na theo ya mulayo yone iṋe , zwo pika kha u tshinyadza Miṱa ya vharema na zwiṅwe  . 
A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzi kwamaho u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 20 hu na phindulo dzine dza nga katela na zwiṱahe . 
Itani sethe yaṋu ya zwiga zwa nomboro , ndi vhana vhafhio vhane vha kona u ita izwi . 
Ri bula mbilaelo yashu khulwane kha phatheni i bvelaho phanḓa ya zwiito zwa vhufheṱashango kha vhunzhi ha madzingu  . 
Ro ḓa fhano ri khou ḓivha uri u swikelela thendelano zwi ḓo vha zwi zwa ndeme u itela mirafho i ḓaho u thivhela tshanduko dza ndeme na dzi sa shandukiswi kha kilima  . 
U wa hungafha ha mutengo wa ole ḽifhasini ḽothe ho vhuedza Afrika Tshipembe naho hu tshi ḓo fhungudza nyaluwo ya kha mashango a Afrika a bveledzaho ole ane ndi one mahulwane ane zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwa rengiselwa khao . 
Milayo yo bulwaho kha Sheduḽu ya 7 I khou fheliswa , u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Sheduḽu ya 6 . 
U longela zwiga zwa u vhala fhungoni hu tshi shumiswa maḽeḓeredanzi , zwiga zwa u awela , khoma , zwigambudziso na zwiḓevhe . 
Vhane vha bindu ndi vhashumi vhane vha dzula kha vhupo honoho nahone vha nga si vale bindu vha tshi khou ṱoḓa u wana mbuelo huṅwe fhethu . 
Tshikolo tshi fanela u thivhela nyito iṅwe na iṅwe ine ya nga sumbedza khethululo i songo teaho kha mugudiswa o vhifhaho muvhilini . 
Muvhuso u kha ḓi vha wo sedzesa kha engedza nyaluwo ya ikonomi , u vhulunga mishumo i re hone na u sika mishumo minzhi ya tshifhinga tshilapfu nga kha u shumisana na mabindu na mishumo . 
Musi vha tshi ḓiṅwalisa u vha muraḓo wa GEMS vha dzhena kha tshikimu tsha dzilafho tsho dziaho lwa masheleni nahone tshi re na miraḓo i dzulelaho u aluwa . 
Zwenezwi ri tshi khou dzhena kha themo ya vhuṋa ya Afrika Tshipembe ḽa demokirasi , u dzhenelela ha tshitshavha , zwihulu sistemu ya u shela mulenzhe ha wadi , hu na mushumo muhulwane kha modele wa muvhuso wapo wa mveledziso washu  . 
Vhakhantseḽara vha wadi vha imela madzangano a polotiki a ṱaṱisanaho kana vha vha vhaimeleli vho ḓiimisaho vha imelelaho madzangalelo a tshigwada , sa dzangano ḽa vhabadelatshumelo  . 
Ndeme khulwane ya u vhala ḽitheretsha kiḽasini a si u sokou vhala fhedzi lini , ndi u bveledza u dzhiela nzhele ndeme ya kushumisele kwalwo kana kwo teaho kwa luambo lwo kunakiswaho , lu re khagala , lwa kuambele , nahone zwa ṱalutshedzea nga nḓila i pfalesaho tshoṱhe . 
Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea . 
Zwenezwo vhugudisi havho hu tea u vha konisa u rumela vhadzulapo kha tshumelo dzo khetheaho dza muvhuso , dzi nga ho sa vhashumelavhapo , zwiimiswa zwa pfunzo na senthara dza ngeletshedzo dza mabindu maṱuku  . 
Shango nga vhuphara , vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga madokotela zwao,madokotela a maṋo , vho rakhemisi,dzifisiotherapi , vhaḓivhi vha mihumbulo , madokotela a maṱo , vha theraphi ya mubulo na vhaṅwe vho saina u vha Friends of GEMS . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa miṅwaha miṱani miṅwe na miṅwe kha khetho dza lushaka . 
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe . 
Vha vhona uri Komiti ya Wadi i nga tandulula hani thaidzo iyi ye vha livhana nayo ? 
Vha nga ita khumbelo dza ṱhanziela ya mbekanyamushumo ya ECD kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano kana Ofisi ya Masipala ya tsini na ha havho . 
Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khorotshitumbe 136 . 
U ita ndungiselo dza u badela mbadelo dza dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho  . 
Shumisani mutevhe u re afho nṱha uri u ni thuse . 
Ho vha na mvelaphanḓa kha u khwaṱhisedza ṋetshedzo ya muḓagasi . 
Tshikhala tshine tsha khou sedzuluswa tshi ḓo vha vhukati ha Lambamai u swika kha Ṱhafamuhwe ṅwaha u ḓaho  . 
Vhathu vha nga khetha fhedzi vho imela arali vhaṅwe arali voutu dzi tshi khou itwa nga u tou ṅwala  . 
Kha ri ḓiphiṋe Sumbedzani mureili wa bisi nḓila ya u ya vhugalaphukha . 
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha kana ya phuraivete ndi mushumo . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhanzhi , u fana na havha vhafumakadzi , vha khou thoma u shumisa zwikhala zwo sikwaho ngauri shango ḽi khou ya u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi in 2010  . 
Minisiṱa wa zwa Muno , Vho Phurofesa Hlengiwe Mkhize,vha ḓo fara muṱangano mupfufhi wa u ṱalutshedza nyimele na maitele zwine zwa tea u tevhelwa musi zwa u ita khumbelo hafhu zwi tshi vula  . 
Minisiṱa na Vhafarisa Minisiṱa vha khou ambedzana na vhathu , nga maanḓa vhaswa nga uno ṅwedzi u vha ṱuṱuwedza u dzhia zwikhala kha sekithara dzo fhambanaho u itela u khwinisa matshilo avho na u vha konisa u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi ya shango ḽashu . 
Vhaṅwe vhathu vha anzela u kakamela musi vho ima phanḓa ha vhathu vhanzhi  . 
Nyimele idzi dzi angaredza : u vha na ndangulo yo tou khethiwaho , u thoma tshiimiswa tshi fanaho na Trust , Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani ; u sumbedza zwauri vha na zwikili zwa ndangulo na vhukoni ; na u vha na sisiteme ya u lavhelesa  . 
Ndivho ya themendelo yayo ndi u fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo kha miṱa ya vhashai na mabindu nga tshandukiso dza tsheo dza ikonomi dzine dza itwa kha vhuimo ha fhasi ho livhiswaho khadzo , nga maanḓa kha vhuendi , tshumelo dza muvhuso , vhudavhidzani na zwiḽiwa  . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi a re na mibvumo yo no gudiwaho . 
Ri tea u vhudzisa zwino uri ndi ḽifhio ḽa masia ḽine ḽa vha ḽa muelo muhulwane kana wa ndeme nga maanḓa kha mushumo uyo , iḽo ḽine maṅwe a ḽi tevhedzela , kana ḽine a ḓitika ngaḽo  . 
Kha vha kwame ofisi ya Master u divha zwinzhi  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya aisentsi dza TV . 
Naho ri tshi khou dzhiela nṱha hezwi , vho dovha vha rekhoda uri ndi vhanzhi vhane vha kha ḓi ṱoḓa tshumelo idzi  . 
Page 13 Vhareili vha dzifokholifithi a vho ngo tea u hangwa u ambara minadzi yavho ya u vha tsireledza na uri vha fanela u vha vho gudiswa u shumisa ulu lushaka lwa mitshini  . 
Dzina ḽo fhelelaho ḽine tshikimu tsha ḓo kushumele kwa sekithara  . 
U thonwa ha u dzhenela ndondolo dza u beba dzo ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Musi munna o mala mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano , nahone a dzhia tsheo ya tshihadzinga , mufumakadzi wa vhuvhili na vhaṅwe vhafumakadzi vha tevhelaho vha ḓo malwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema  . 
Afha ḓafulani iyi ye Vho-Mathada na mufumakadzi vha vha vho dzula khayo , ho vha hu na vhafunzi vhavhili , Mangalani na Tshiṱereke . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri zwigwada zwoṱhe zwa tshitshavha na dzisekitara dzo dzheniswa u vhona uri hu khwaṱhiswa u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Vhagudi vha ḓo sedzulusa nga u shululela kha tshifaredzi tsha vhuraru arali zwo tea . 
Ndi ifhio nila ine na i takalelesa ? 
Naa munna a nga vha o swika seli ha mulambo nga iṅwe nḓila ? 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u rambiwa nga Muphuresidennde , nga kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , musi Muphuresidennde vha tshi vha ṅwalela hu u itela u humbela dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde . 
Ngoho : A si vhutshinyi unwa halwa , vhutshinyi ndi u tzhipa  . 
Sa nga kha nzudzanyo ya kufarelwe , tshigwevho tshi nga imiswa ngeno mbekanyamushumo i khou fhedziswa  . 
Arali mugaganyagwama wo phasiswa , muhasho wonoyo u nga ṋewa thendelo ya u ita mbekanyamushumo ya masheleni awo . 
Mahoro o tendelana u dzhiela nṱha zwikhala zwa u alusa Thendelano ya Mbambadzo ya Lutamo ( PTA ) ya MERCOSUR-SACU nga u katela mazhendedzi a nyaluso ya mbambadzo , nnḓu dza vhubindudzi , sekithara ya phuraivethe , na embasi dzavho dzi ṱhonifheaho na mishini ya mashango a nnḓa  . 
Arali vha tshi khou ṱoḓou renga mishonga ya u haela i songo ṅwaliswaho hu u itela u i lingedza Afrika Tshipembe , vha ṱoḓa phemithi mbili . 
Tshanele ya Afurika ine ya khou shuma zwa zwino sa tshumelo ya maana nga fhasi ha SABC , i o anganywa hu tshi khou itelwa u i vhuedzedza sa Tshumelo ya Khasho ya Dzhango  . 
Makhadzi wawe a vha tendi  . 
U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha lushaka  . 
Hu nga vha , zwine muthu a vhona kha bambiri , ndi zwine zwa khou vhaliwa  . 
Kha vha lindele muthu a fhedze zwine a khou amba  . 
Ndango ya mikano - komiti ya mihasho yo dzhenelelanaho na vhukhwine ha thekhinoḽodzhi zwo khwinifhadza ndango mikanoni ya shango  . 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi b  . 
Vha nga ṅwala iyi nomboro . 
I sumbedza uri vhurangaphanḓa , vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe na muvhuso une wa shuma zwavhuḓi zwi nga thusa hani kha u ṱuṱuwedza mveledziso kha vhupo ha vhathu kana tshitshavha tshi shumisanaho  . 
Ri nga si kone u sika iyi mishumo ti roṱhe . 
Mushumo wa Tshigwada tsho Tiwaho u tikedza Ikonomi ya Musuku ya Mzanzi ya muvhuso , zwi ḓisaho u sikwa ha mishumo , wau engedza ndinganyo ya matshilisano na vhuṱaṱisani na u vhambadza vhubindudzi ha fhano hayani kha zwine zwa nga ita uri hu sikwe mishumo . 
Mbekanyamushumo dza zwa vhulimi dzi tea u manḓafhadza vhorabulasi vha vhafumakadzi  . 
Miḽioni dza R286 dzo vhetshelwa tshumelo ya zwa mutakalo na dzilafho dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi , hu tshi katelwa na u ṱavhanyiswa ha mbekanyamushumo ya muvhuso ya u khwinisa tshumelo dza dzilafho dza shishi  . 
Hu tea u hiriwa rakhonṱhiraka uri a ite mushumo  . 
Vhahiri a vha khou badela tshumelo nga ṅwambo wa zwiitisi zwo fhambanaho , tshiitisi tshihulwane hu u farea  . 
Murengi wa tshiendisi u fanela u ṋetshedza fomo kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa hu sa athu u fhela maḓuvha a 21 a u renga tshiendisi , na fomo ya u ḓiṅwalisa yo wanalaho kha murengisi na uri tshiendisi tshi fanela u ya u lingwa u lugela u tshimbila badani hafhu ( ndi vhuḓifhinduleli ha murengi u vhona zwauri tshiendisi tsho lugela u tshimbila badani )  . 
Tshivhalo tsha vha ṱoḓaho muḓagasi miṅwahani mivhili yo fhiraho tsho fhedza tsho anda u fhira maanḓa ane a vha hone . 
Kha vha humisele maka murahu kha zero . 
Mulayo wa lushaka u nga ita uri hu vhe na mishumo ya vhurangaphanḓa ha sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo . 
Muloi ha iti vhuṱambo , ha buli maipfi a u lowa , nahone ha na mishonga  . 
Mulayo a u tendi ri tshi tshimbila ri songo ambara  . 
Kha vha i vhale zwavhuḓi vha i vhee fhethu ho tsireledzeaho uri vha kone u sedza khayo musi vha na mbudziso ifhio na ifhio . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama maṅwalwa u itela u wana ṱhalutshedzo dza zwithu na u kona u topola milayo . 
U swikelela mafhungo - Vha na pfanelo ya mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao  . 
Lwa u tou thoma miraḓo ya tshitshavha na vhoramafhungo vha tshi tendelwa u dzhenela madzulo a Khoro iyi ntswa - tshifhingani tsho fhiraho mushumo woṱhe wo itelwa tshiphirini  . 
U dzudzanywa hafhu hu ḓo itwa ho tevhelwa mbekanyamaitele dza u dzudzanya hafhu hune ha vha hone na maitele a Tshumelo ya Tshitshavha  . 
HEZWI NDI ZWINE VHATHU VHA TSHENZHELA NA MUSI TSHUMELO I SI YAVHUḒI KANA HU SINA VHUKONANI , MUVHUSO U MBO ḒIDZHIIWA SA UNO KHOU BALELWA NA U ḒIITA BOSWO YA VHOṰHE  . 
Tsha vhuvhili , musi hu tshi khou shumiwa kha vhunṱha , ri na tsireledzo yo linganaho uri ri songo wa naa ? 
Ri da khazwo u bva kha masia o fhambanaho , ḓivhazwakale dzo fhambanaho , nga u ralo ri fhindula nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Manweledzo are kha ṱafula a tea u vha mapfufhi vhukuma , hu tshi shumiswa fhedzi maipfi he zwa tea  . 
Kha henei vhege tshitshavha na muvhuso zwi ḓo ṱangana kha u thoma foramu i fanaho na komiti ya u kovhelana ndangulo , na miṱangano ya sia u bvisela khagala khaedu na u thusana nga thandululo  . 
Vho vha vha tshi amba vha tshi pfala na hone maipfi e nṱha ? 
Mulayotibe u khou sedza kha u thoma Ofisi ya Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi ine ya langiwa nga Muṅwalisi wa Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi . 
Kha vha shumise zwithu zwi vhonalaho . 
Mudededzi u tea u vha na vhuṱanzi uri vhana vhoṱhe vha wane tshifhinga tsha u amba nga luambo luswa lwa u engedzedza nga nḓila yo tsireledzeaho na vhupo vhu tikedzaho . 
Ngona dza vhagudi dzi nga shanduka henefha vhukati ha ṅwaha saizwi u pfesesa havho na u dzi ḓowedza na tshakha dza thaidzo hu tshi khou aluwa , saizwi na khontseputi ya nomboro I tshi khou bvelela . 
Zwi vhaleni nga u zwi vhea nga zwigwada zwa mahumi . 
U humbula nga ha mutalo wa ndinganyahuvhili nga u peta bambiri na u sedza kha mvelelo . 
Hu na zwinzhi zwavhuḓi zwo itaho kha shangou fhira zwi si zwavhuḓi . 
Nḓila ine tshikirini tsha luṱingothendeleki lwavho tsha ḓo vha tshi ngayo arali vha tshi khou rumela SMS u itela u vhona masheleni avho ane a vha hone kha mbuelo dza ḓuvha na ḓuvha ndi heyi . 
Vha fhedzise nga u vhudzisa vhadzheneleli arali vha tshi ṱoḓa u khwinisa tshiṅwe kha thebuḽu dze vha bveledza kha mushumo wo fhiraho  . 
Ri dovha hafhu ra vha na mbilaelo nga ha tsumbo dzine ḽikumedzwa iḽi ḽa sumbedza  . 
Vhaṅwe vhathu vha nga tea u litsha halwa lwa tshoṱhe  . 
Thandela ya Senthara ya Vhutsila ya Flemish yo thusa phothifolio zwihulwane  . 
Mushumo wa vhashumi kha u tshimbidzwa ha zwiimiswa kha vhukoni ha u shuma  . 
Zwenezwo , sa zwe phuresidennde vha amba , a hu na we a ita khaedu kha zwa uri mahoro oṱhe nga fhasi ha nyambedzano o tendelana kha zwiteṅwa izwi  . 
Nga tshirema vhafumakadzi vho vha vha sa anzeli u vha na vhue ha thundu kana vha vha vhavhusi , mulayo wa tshirema wo vha u si na mushumo na vhuaifa ha tshisadzini  . 
A si kale kale ofisi yanga yo ṱoḓisisa nga ha mbilaelo dza vhadzulapo vha Yuniti dza R na S ngei Lebowakgomo , malugana na Muhasho wa Muvhuso wapo na zwa Dzinnḓu malugana na u kundelwa u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza RDP dza tshitshavha  . 
Sa tsumbo mmbi dza tsireledzo dzi fara vhadziamisumbedzo vho thivhaho bada  . 
Vhuḓifhinduleli uvhu vhu ḓo thoma u shandukisa vhuvha ha vhushaka vhukati ha Phalamennde , Vhusimamilayo , na Khorondanguli , sa vhalanguli vha nḓisedzo ya tshumelo . 
U wana ndambedzo , muholo wavho u u wanala vho no wanala kale  . 
A hu na muthu ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi . 
Zwiṱuṱuwedzi zwa mvelaphanḓa zwa ndeme zwa puḽane zwidodombedzwa zwa muimeli wa Afrika Tshipembe  . 
A thi khou amba hezwi zwithu ngauri zwi katela zwoṱhe kana ngauri nga u kona u zwi vhona ri ḓo kona u ilafha malwadze oṱhe ane a khou dina lushaka lwashu lini . 
Khabinethe i fhululedza Mbekanyamushumo ya u Shuma zwa Mulilo kha u wana tshiga tsha khuliso u bva kha Muvhuso wa Alberta ngei Canada sa tshihumbudzi tsha thuso ye vha ṋetshedza kha u langa mililo ye ya ṱaha kha Vundu ḽavho nga 2016 . 
U vhambedza zwivhumbeo zwivhili zwa hafu dzo fhambanaho kana zwivhumbeo zwivhili zwo fhambanaho zwa kotarare zwi nga livhisa kha nyambedzno i takadzaho ya nga ha zwivhumbeo na saizi . 
Vhuyayamushumo vhu tshe nṱha nga maanḓa kha vhafumakadzi na vhaswa  . 
Yo imiswa vhukati ha vhusiku musi lushaka luswa lu tshi bebiwa  . 
Khothe a yo ngo ṱanganedza aphiḽi , nge ya sumbedza uri tshigwevho tsho itwaho nga khothe ṱhukhu tsho eḓana . 
U ṅwala mitaladzi miraru ya mafhungo au kana tshiṱori tshe a ḓisikela ene muṋe a tshi shumisa mibvumo yo gudiwaho na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , maḽeḓere danzi na tshitopo . 
Luṱa luṅwe na luṅwe lu sumbedzisa nḓila ye nyanḓadzamafhungo ya vha yo ima ngayo u bva 1994 na uri ri bva kule gai ri tshi khou dovha hafhu ra sedza kha khaeudu dza matshelo . 
Arali tshiimiswa tshi na maanda ( sa Tshiimiswa tsha Mvelaphanda ) , tshine tsha sumbedza zwauri tshi khou ita mushumo wavhudi , tshi hone , tshi shumiseni  . 
Vhakhantseḽara vha wadi a vha na vhuḓifhinduleli ha mulayo kha komiti dza wadi dzavho - vha na vhuḓifhinduleli kha khoro , ḽihoro ḽavho na tshitshavha  . 
Khabinethe i sedza phanḓa kha u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho vhu takadzaho vhukati ha mashango aya mavhili . 
Zwa zwino ri a kona u bveledza na u ṱanganya zwithu zwo fhambanaho zwa vha zwi zwishumiswa zwi bveledzaho fulufulu u itela zwithu zwine zwa zwino zwi kha ḓi ṱolwa . 
Itshi tshi anzela u farwa nga Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone tshi ṋetshedza Minisiṱa wa Gwama tshikhala tsha u ita nzudzanyo kha mugaganyagwama , we wa ḓivhadzwa nga Luhuhi wa ṅwaha wonoyo , arali nyimele dzo ita nzudzanyo dzo raliho uri dzi vhe dzo tea  . 
Kufarele kwa milora ku ya nga kuitele kwa shango ḽa nnḓa  . 
Zwisumbi zwa kushumele kwa ndeme ( dzi KPI ) zwi a farea , zwipikwa zwine zwa kalea zwe vhashumi vha tendelana kha u dzi swikelela nga tshifhinga tshenetsho  . 
T(hoho dza mihasho dzi fanela u khwat ( hisa uri tshit ( afu tshadzo tshi na nd(ivho ya heyi mielo , na uri vha a i t ( anganedza na u d(itika ngayo  . 
Munna kana mufumakadzi a nga ṅwalisa mbingano ofisini dza tsini dza Muhasho wa zwa Muno  . 
Themendelo : U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledzo ya dzitshakha-tshakha ( b )  . 
Kha vha humbule-pulane i fanela u bveledzea  . 
Arali n(wana uyo a kwambatela zwi amba uri u d(o lowa , huno a wa zwi vha zwi tshi amba uri n(wana onoyo zwa Vhuloi a nga si zwi kone  . 
Vha vhone uri a vha rathiseli malwadze khavho na u t ( hogomela uri vha songo rathiselwa malwadze u bva khavho  . 
Hune zwa konadzea , nahone nga u ṱavhanya , mugudiswa u fanela u rumelwa kiliniki kana sentharani ya zwa mutakalo nga tshikolo , na u ṋekedza tshikolo , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , muvhigo wa u sumbedza uri o ya henefho  . 
Ndaela dza bannga na zwidodombedzwa zwi ḓo bvelela kha website . 
MULAYO WA ZWIIMISWA ZWA MASIPALA wa 1998 u ṱoḓa masipala i tshi sedzulusa kushumele nyangaredzi kwa masipala ṅwaha nga ṅwaha  . 
Ri khou humbela uri vha dzhiele nzhele uri nomboro ya luṱingothendeleki lwavho i tea u ṅwaliswa kha GEMS uri vhone vha kone u shumisa tshumelo . 
Tshifhinga tshi si fhasi ha minetse dza fumi tshi avhelwaho maisya a u guda ha thero ya Zwikili zwa Vhutshilo tshi teya u shumiswa kha nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , tsumbo , tshati ya maḓuvha i nga dzhia minete dza fumi dza tshifhinga tsho avhelwaho kha nḓivho ya mathomo , ngauri vhagudi vha guda nga ha maḓuvha a vhege , ṅwedzi na datumu . 
Ndi nga thetshelesa hani Mulaedza wa Lushaka nga Muphuresidennde nahone lini ? 
Kanzhi vha tshi ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe , vha ṋewa na kubugwana kune kwa ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe  . 
U shumisa havho Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi vhumba thendelano yavho kha maga , milayo na nḓivhadzo idzi dzoṱhe  . 
GEMS yo hana mbilo yanga nga ṅwambo wa zwiṅwe hu si u fhela ha mbuelo yanga ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ? 
Ndi ngazwo Dzitshaka Mbumbano u thomani lo kundwa kha ndingo dzalo dza u ita uri hu vhe na tshanduko kha politiki ya mirafho u swika li tshi ita uri hu thomiwe maitele a u sa vhambadzelana na la Afrika Tshipembe nga 1982  . 
U vha mudzulatshidzulo wa miṱangano ya komiti ya wadi hune u shumiswa ha pulane ha monithariwa hone  . 
U dzhiela nṱha mutevhe wa nomboro wo teaho Themo yeneyo , khathihi na mutevhe wa tshaka dza thaidzo dzo vha teaho . 
Vhashelamulenzhe : zwi amba vhathu vhane vha bvisa kana vhe vha vha vha tshi bvisa masheleni kha tshikwama , hafha hu katelwa vhe vha vha vhe vhashumi , vhane vha khou shuma nga tshino tshifhinga na vhatholi vhane vha shela mulenzhe  . 
Khabinethe i fhethu huthihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhululedza vhoramafhungo vha SABC Vho Dennis Tshetlhane na Vho Sam Msibi kha u kunda kha Khethekanyo ya Thelevishini ya Pfufho dza Nyanḓadzamafhungo dza SADC , na mugudi wa tshikolo tsha nṱha Imbelani Matibe kha u kunda kha Muṱaṱisano wa Khethekanyo ya Tshikolo ya Maanea wa SADC . 
Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa  . 
Ri ḓo vha bugu ya GEMS ya vhuimana , u vhofholowa na ya u thoma u vha mubebi musi vha tshi ḓiṅwalisa . 
Mutakalo - tswikelelo khulwane ya tshumelo dza mutakalo na ndondolo ya mutakalo ya mutheo yo vhuyedza zwigwada zwinzhi zwe ha vha ho sedzwa zwone  . 
Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni ; fhedzi nga murahu ha hezwi , haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei  . 
Bugu iyi yo livhanywa na u ri vhashumeli vhothe vha muvhuso vha pfesese Milayo iyi  . 
Khumbelo ya thendelo ya FPE i nga dzhi ḓuvha ḽithihi uya kha mararu kana u fhira , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa  . 
Ndo laedza mapholisa ashu u lwa na vhathu vhane vha rengisela vhana zwidzidzivhadzi Kapa na kha vhuṅwe vhupo nga vhuhali  . 
Nga murahu ha nḓivhadzo ya Muvhuso ya uri vha ḓo vhumba vhoranḓowetshumo vha vharema vha 100 kha tshifhinga tsha vhukati tsha u ḓisa tshandukiso ya ikonomi , Vhoranḓowetshumo vha vharema vha 27 vho vha vha tshi khou tikedzwa tshe mbekanyamushumo iyi ya thomiwa , he vha ṱahe vha tikedzwa kha yeneyi kotara . 
Vha ri ndi pfanelo yavho ya mbofholowo kha zwa lutendo na vhurereli . 
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo u itela u tshimbidza zwavhuḓi mushumo wayo . 
U sa shumisa masheleni nga nḓila yone U dzudzanya akhaunthu  . 
U tshi lingedza u ḓi ita muṱali , u nga wana uri muṅwe o ṱalifha u fhira iwe . 
Ri khou toda u tutuwedza tshitafu tshothe tsha Bannga ya Mavu uri tshi edzise u shumisa maga o buliwaho afho fhasi  . 
Ri khou ṱuṱuwedza vhalambedzi kha nḓowetshumo ya hodela na vhuḓigeḓi na hone  . 
Phurosese ya hone ndi ifhio ? 
Dzina ḽa mushonga wa zwithusedzi ndi bronchodilators . 
Naho zwo ralo , ndi thandela yo teaho kana ya ndeme hu tshi khou sedzwa mitengo mihulwane ya zwa matshilisano , vhupo na mbadelo dza masheleni zwo vhangiwaho nga u khethekanywa ha zwikhala kana fhethu hune ha vha hone  . 
Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde , Mufarela Muphuresidennde u tea u ḓiana kana u khwaṱhisa u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Mulayotewa , u ya nga ha Muengedzo wa 2 . 
Khabinethe i tsivhudza avho vhane vha vha kha zwa nyanḓadzamafhungo , vhoradzipfunzo , tshitshavha zwatsho na muvhuso uri vha vhale Media Landscape 2014 , i dzikusaho khanedzano dzo dodombedzwaho na nyambedzano dza ngaha miṅwaha ya 20 ya nyanḓadzamafhungo kha Afrika Tshipembe ḽa demokirasi . 
Fulwana 2012  . 
U shumisa maḽeḓere danzi ( mathomoni a fhungo na kha madzina o teaho ) na ndongazwiga zwone ( tshithoma , khoma , tshivhudzisi , tshigarukela )  . 
Ikonomi ya dzingu yo aluwa nga u ṱavhanya kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , i tshi khou shuma zwavhuḓi kha dziminerala , vhulimi , vhudavhidzani na vhuendelamashango  . 
Tshitengeledzi tsha nnṱha na tsha fhasi zwi a fhirana u vhumba tshithu tshithihi tshi si na magumo , na vhushaka ha vhuḓi vhukati ha zwiga zwoṱhe u vhumba tshivhumbiwa tsha nnṱha . 
DziNPO dzo ṅwaliswaho sa mahaya a vhalala na mvelelo dza u setsha hu songo tendelwaho nga mulayotewa  . 
Vhadahi vha fola vha a lwalesa u fhira vhathu vha sa dahi  . 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na vhukoni nga luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo . 
Yo no fhiriselwa kha Vhulanguli ha Vhuvha ha DACST  . 
Aarli close corporation yo bviswa kha mutevhe , hu nga itwa khumbelo ya u i bvusuludza arali ho tevhelwa ṱho ḓea dzo teaho  . 
Arali ṱhoho ya tshikolo , vhagudisi na vhagudi vha na lutamo lwa u thoma kana u tikedza mishumo ya tshitshavha , miraḓo ya tshitshavha i ḓo ṱuṱuwedzea u tikedza na u dzhenelela kha u tikedza tshikolo . 
Vha dzhenise data encryption software . 
Zwo engedza u dzhenela ha muvhuso ya mavundu kha u ita izwifhato kha vhutumbuli  . 
Izwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka i themendelaho u aluwa ha ikonomi na u vha hone ha mishumo , i ṋeaho mishumo kha vha sa shumi , u engedza zwikili zwa mveledziso na tshivhalo tsha matshudeni vho ṱhaphudzaho ngudo dza yunivesithi  . 
Mugudi u shumisa zwikili zwa foniki a dovha a saukanya nyimele na tshivhumbeo tsha ḽiṅwalo uri a kone u wana zwine ipfi ḽa amba zwone a tshi ḽi bulela nṱha na ngomu . 
Tshelede ine vha i vhulunga i vha fhedzi na nzwalelo  . 
U shumisa tshifanyiso kha u nanga ine a tama u ṅwala ngayo . 
Nangani phindulo yone u bva tshibogisini . 
GEMS a i shandukisi mbadelo ya ndaulo ya u shuma na u phaḓaladza mushonga wo randelwaho une wa vha kha fomuḽari ya mushonga na kha MPL i shumaho kha khetho yavho , musi yo wanala u bva kha DSP wa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Ri tamela mashudu tshigwada itsho kha mushumo wavho wa lushaka . 
Vha humbele muṅwe muthu a vha itele khumbelo . 
Kha vhathu na vhukati ha dzitshaka , u swikela ha thaṅwa nga muṅwe washu zwi bva kha u swikelwa ha thaṅwa idzo nga vhaṅwe  . 
Ndi phambano i fhio u bva kha Themo ya 3 ? 
A Huna fomo dzo teaho u dadzwa  . 
Naa ndi ḓo ṋewa vho nnḓu yanga ? 
Naho thendelano ya u kovhekana mbuelo i sa ṱoḓei kha ḽiga ḽa u tumbula ḽa vhushumisamupo , naho hu kha tshipiḓa tsha u thoma ndi maitele avhuḓi u vhona uri ṱhoḓisiso i ḓo vhuedza tshitshavha kana mufari wa nḓivho nga nḓila dzi fareaho  . 
U tou fombe na mbonalo dza zwithu zwa 3-D . 
U pembelelwa ha naṅwaha ndi luswayo lwa miṅwaha ya 20 u bva tshe Ḓuvha ḽa Vhufa ḽa vheiwa lwa mulayo nga 1996 na uri ri tea u shumisa ḓuvha u kuvhatedza vhufa hashu vhune ri a kovhelana u itela u fhaṱa zwine ra khou swikela u bva nga 1994 musi ri tshi khou vhumba Afrika Tshipembe ḽo faranaho . 
Mudededzi u ḓivhadza phaphethe ari Pule ha koni u amba luambo lwavho lwa Hayani , u kona fhedzi u amba Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili , vhagudi vha tea u amba nae nga luambo lwonolwo . 
Kha vha dzhiele nzhele : Vhashelamulenzhe vha ḓo fhedzisa fhedzi mutevhe wa tsenguluso ya u ḓiṱunḓela kha tshigwada tshithihi tsha zwigwada zwa kutshilele  . 
NDP i dovha ya sengela na u khwinisiwa ha mveledziso ya zwikili na vhupfumbudzi kha sekithara ya zwa vhulimi , ho katelwa na u pfumbudziwa ha tshigwada tsha vhaofisiri vhane vha ḓo sedza nga u ṱavhanya ṱhoḓea dza vhalimi vhaṱuku . 
Arali vha ṱanḓavhudza mu theo wa zwa nḓowetshumo , vhunzhi ha vhoramabindu vha vharema vha ḓo wana mishumo , zwine zwa ntswikisa kha mbuno yanga ya u fhedzisa , vhurengi  . 
Kushumisele kwa zwiga ku fanela u funzwa zwi tshi yelana na tshivhumbeo tsha fhungo . 
Ndivho : U langula mveledziso ya maitele na mbekanyamaitele u itela u bveledza na u shumisa thandululo dza ndaulo dzi re khagala dzi lavhelelwaho na u pfesesea , dzine dza ita uri hu vhe na ndulamiso malugana na mutheo wa nḓisedzo ya madzulo a vhathu i songo linganaho . 
U tholwa havho hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukano dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu  . 
U ita zwauri hu vhe na u swikelela mafhungo , pfunzo na vhugudisi ha Vhaaluwa  . 
Kha thaidzo dzi kwamaho u itwa ha uyu mutevhe , Khomishini i khou dzinginya uri mutevhe u tea u vha khethekanyo dza maitele a vhaisaho dzine dza nga vha dzo no ḓi sumbedzwa ; nga iṅwe nḓila , mutevhe wo ambiwaho a u tei u vha wo gumaho ngauri hu nga vha na dziṅwe tshanduko matshelo  . 
Mvelele dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rikhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓani ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita zwenezwo zwa u linga . 
U tou fombe kha mbonalo ya zwithu zwa 3-D Vhagudi vha nga kona u ita tsha u suvhisa kana vha kunamisa bogisi ḽa gogoḓela bugu khulwane nga thungo nthihi . 
U amba na u tevhekanya maḓuvha a vhege . 
Ro no ḓivha na kamara dza 80 000 dzo elwaho kana u gireidiwa - dzine dza fhira mpimo kha u swikelela tshivhalo tsha 55 000 dzine dza ṱodiwa nga FIFA  . 
Magavhelo a matshilisano a ḓisa thuso ya masheleni kha miḓi ya miḽioni na uri u shumisana na muvhuso zwi takusa vha kundelwaho uri nyimelo dzavho dza vhutshilo dzi khwinifhale dzi na tshirunzi . 
Tshifhinga tshinzhi vha amba uri tshelede iyo ndi doḽara dza Amerika . 
Kha ri fhaṱe vhuḓiimisi hashu ri bvele phanḓa na muya wa vhuthihi  . 
U shuma na maipfi U peleṱa maipfi o ḓoweleaho , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba Maipfi ane a thoma nga mubvumo m a tevhelwa nga v kana w : u shumisa m u peleṱa sa mvula , mwemwela U pfufhifhadza ( sa : RSA ) U shuma na mafhungo U shumisa malaeli U pfesesa na u shumisa tshivhumbeo tsha khanedza U shumisa maambiwa . 
Ri ḓo thusa mimasipala ya u thoma ya150 u bveledza zwiṱirathedzhi zwayo zwa u lwisa tshanḓanguvhoni  . 
Kha vha vhone zwauri hu khou tevhelwa matshimbidzele avhudi a bindu . 
Zwenezwo , musi ri tshi bveledza thengiselano ya ḽifhasi ya nḓivho na mafhungo , ri dzhiela nṱha tshaka dza nḓivho ya sialala na ya vhongwaniwapo  . 
Ho vha hu tshi nga vha ho katela vhuvhambedzanyi vhunzhi ho fhambanaho u thusa kha u tandululi thaidzo kha masia oṱhe  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta nga ḽone ḽine , tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela . 
Guvhangano ḽo vha na nyambedzano dzo khwaṱhaho dza kha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe , zwa nḓowetshumo ya dziikonomi Afrika , u sika zwiimiswa zwa ikonomi zwa tshoṱhe , mutakalo na u thivhela madwadze angaho Ebola na Zika , u lwa na vhuthororisi , u funza na u manḓafhadza vhaswa vha vhuponi vhu shayaho u itela u vha thivhela uri vha sa ḓibadekanye na zwigwada zwa u ḓithuthubisa nga dzibomo na vhuthororisi . 
Dobani maipfi kha lungano lwa lusunzi na ḽiivha . 
MALUṰA : Ndi matsheloni , Thilivhali THILIVHALI : Ndi khou zwi vhona uri ndi matsheloni . 
Hu nga ḓi vha na nyimele dzine mudededzi a nga tea u sedza kha tshivhumbeo tsha fhungo kana u ṅwalwa ha phara kana vhagudi vha ṅwala tshibveledzwa vha so ngo ita mvetomveto vha tshi lugisela mulingo . 
Fhedziha , u ḓiṅwalisela hu khou ḓibvela phanḓa ngei ofisini dza IEC dzapo nga tshifhinga tsha awara dza mushumo u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu , u swikela rolo ya vhakhethi ya 2016 ya Khetho dza Masipala i tshi vala nga ḓuvha ḽiṅwe ha ḓo ḓivhadzwa ḓuvha ḽa u khetha . 
Ri nga kona zwenezwo u alusa thengiso na mikovhe ya maraga kha ḽifhasi  . 
Tshifhinga tshoṱhe , nga maitele tsheo iṅwe na iṅwe kana mushumo wa muthu u livhisa kha tshanduko ya zwa ikonomi  . 
Kha Gireidi ya 12 zwibveledzwa zwa u guda ha fomaḽa ( bugu dzo randelwaho ) zwo vhaliwa u bva kha 1 - 18 , sa tsumbo : awara dzine dza nga lingana mbili nga sekele ndi dza u gudisa tshirendo tshithihi kana nganeapfufhi nthihi kana yuniti nthihii ya nganea kana ḓirama . 
Komiti hedzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhaṱuku  . 
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC . 
U thoma u shuma 9 , Ndaulo idzi dzi ḓo thoma u shuma nga ḽa 9 Ṱhafamuhwe 2001 . 
Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo . 
Fomo J109 : U tanganedza trust sa mutshimbidzaifa - itea u dadzwa kavhili muthu kana vhathu vho khethwaho sa vhatshimbidzaifa . 
Vhadededzi vha nga wana uri hu na zwinzhi zwine zwa tea u sedzuluswa zwa dovha zwa lugisiwa hu sa athu u tshinyala zwinzhi . 
Sa zwenezwo , khombo kha zwithu zwi tshilaho na ikhosisiṱeme i a thu u wanala i khulwane u fana na nga nḓila ine zwa vha zwone zwazwino  . 
Kha vha ṱane izwi luvhondoni  . 
U fhindula mbudziso idzi zwi ri thusa u thoma muhanga kana vhuimo ha onthoḽodzhi vhune khaho ri tea u humbula nga mafhungo a re kha ngudo dza kharikhuḽamu  . 
U ya kha ḽiga nga ḽiga la u tevhekana ha phurosese , tshitshavha tshi dzhia mafhungomatsivhudzi o ṱanganelaho tsha dzhiela nṱha mvelelo dza ndeme na u ṱanganyisa izwi zwa vha bono , tshitatamennde tsha tshipikwa , zwiṱirathedzhi , thandela na mishumo u khwiṋisa vhutshilo ha tshitshavha  . 
Fureme dza ḽogo dzi khethekanya tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha thandela tsha bva mutevhe wa mishumo i no langulea  . 
Ikonomi yo dovha hafhu ya ṱanganedza thikhedzo ya ikonomi musi BMW Group ya Afrika Tshipembe i tshi ḓivhadza vhubindudzi ha R6 biḽioni ngei ḽimagani ḽavho ngei Rosslyn , Pretoria , vhune ha khwaṱhisedza ndeme ya vhuḽedzani vhune ha vha hone vhukati ha mabindu na muvhuso , na mushumo une mabindu a ita kha mveledziso ya ikonomi . 
Tsaino ya muvhigi kana vhavhigi i tou vha khombe-khombe ngauri i vha i nḓila ya u ḓikumedzela kha zwe wa vhiga . 
Zwi amba uri , yo tou kombetshedzwa , nga fhasi ha tshileme tsha thyiori ya zwa saintsi , u ḓidzhenisa kha u gonya ha mutheo u pfadzaho wa vhutshilo ha matshilisano  . 
Vha renge zwiṱemmbe zwa muthelo zwine zwa ḓura R120 poswoni zwa u badela u ṅwalisa vha zwi nambatedze nga fhasi ha fomo ho sumbedzwaho uri vha nambatedza hone . 
Naho ḽihoro ḽo wanaho nḓivhadzo dza zwa muthelo ḽi songo kombetshedzea u dzhenelela , ḽihoro ḽi tea u ḓivhonadza na u thusa u ela zwiteṅwa kha akhaundu na u hanedza zwiteṅwa zwi si zwa ndeme  . 
Vhaimeli vha Komiti ya wadi vha nga vha kha Foramu ya Vhuimeli ha IDP  . 
Musi vho no fhedza mishumo , zwigwada zwi ṋetshedza tshedzuluso dzazwo dza zwa mbeu kha dzulo  . 
Mundende wo fhungudzwaho u ḓo dovha hafhu wa engedzwa ḓuvha ḽine muvhuyelwa a ḓo vhofholowa ngalo kha tshiimiswa . 
Zwo luga , Ndi a vha fhulufhedzisa zwo bvelelaho heḽia ḓuvha kha therisano heiḽa  . 
Nga maanḓa , zwa uri vhuvhekanyandeme ha u shumisa ha ndeme hashu ha nnyi na nnyi ndi pfunzo , mutakalo , themamveledziso , tshumelo dza hayani dza mutheo na u lwa na vhugevhenga , hu na u thendelano i no nga yo fhelela  . 
Kha vha rumele adzhenda kha vhadzheneli vha muṱangano vhoṱhe ḓuvha phanḓa ha muṱangano i na khumbudzo ya ndivho dza muṱangano , fhethu , tshifhinga na vhulapfu ha muṱangano  . 
Ndi zwifhio zwine na zwi funa kha hoyu mushumo ? 
Awara dza u shuma dzo engedzwa zwi tshi ya nga t ( hod(ea dza vund(u ( lin(we na ( lin(we  . 
Ngeno a sa hangwi uri kha iwe fhedzi u musadzi  . 
Tshipikara vha tenda uri vha na vhuḓifhinduleli ha fomaḽa ha sisiṱeme ya komiti dza wadi fhedzi vha ri tsheo ya vhukuma i itwa nga meyara mulanguli ane a omelela kha ḽa uri zwoṱhe zwi elanaho an komiti dza wadi zwi ḓiswe khae  . 
Muhumbeli , khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru a nga ita khumbelo ya ngomu arali a sa pfesesi muhumbulo wo itwaho nga Muofisiri wa zwa Mafhungo kana Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo nga u kona u swikelela  . 
Application for the registration of a fire protection association ( Fomo ya khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo )  . 
Hezwi zwi amba uri GEMS ikatela fhedzi zwibviswa zwa maṱo zwine zwavha zwa ndeme kha mutakalo wavho na u vhona havho . 
Luonde ndi thavha khulu ngeno Luvhola i thavha t ( hukhu  . 
Maḓuvha a 30 ane DHS ya fanela u dzhia ngao tsheo ya u ṋetshedza kana u hanela a nga engedzwa luthihi u ya kha maḓuvha ane a sa fhire maṅwe a 30 arali khumbelo i ya mafhungo manzhisa , kana khumbelo i tshi fanela u tou ṱoḓiwa kha iṅwe ofisi ya DHS nahone ayo mafhungo zwi nga si konadzee uri a wanale nga maḓuvha ayo a 30 . 
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa na kha u humela Afrika Tshipembe . 
I dovha hafhu ya lingedza u tikedza sekithara u itela u alusa ikonomi na u sika mishumo . 
HIV i kwama nga nḓila khulwanesa vhafumakadzi vhaṱuku  . 
Mulayotibe wa khetho wa 1998 we wa vha wone mutheo wa vhusimamilayo wa khetho dza 1998 , wo phasisiwa nga phalamennde  . 
Luṱa ulu lwa u shuma thandela ndi lwa u sedzulusa , u shandukisa pulane na u vhiga hu sa fhidzi  . 
Kudzudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure  . 
Muphuresedennde Vho Zuma vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u ya kha Dzulo Zwaḽo ḽa vhu27 ḽa Buthano ḽa AU , ḽine ḽa ḓo vha hone u bva dzi 13 u swika dzi 17 Fulwana 2016 ngei Kigali , kha ḽa Rwanda . 
Kha Vhuimo ha Nṱha , Gireidi 7 i ḓo vha na iri dza 26,5 ngeno gireidi 8 na 9 dzi tshi ḓo vha na 27,5 wa iri . 
Kha vha ḓadze fomo MTN 1 ofisini ya vhuponi havho ya zwa badani  . 
Mushumo munzhi kha maga a mathoma a thendelano dza dzitshaka na mushumo wa Phalamennde kha u isa phanḓa dimokirasi u tea u dzeulwa  . 
Zwoṱhe zwi nga vha khombo . 
Mbilaelo na khanedzano dzi sengiselwa ofisisni iṅwe na iṅwe ya ndaulo ya sialala , hu nga vha ofisini ya khosi kana bodorumu ya ofisi dza ndaulo ya sialala . 
GCIS i nga shumisa dzikhukhi ( faila dza maṅwalwa ṱhukhu dzi vhulungwaho kha burousa ya mushumisi ) kana ṱhuṱhuwedzo dza kha webusaithi ( zwifanyiso zwa elekiṱhironiki zwine zwa tendela webusaithi iyi uri i vhale vhashumisi vho swikelelaho ḽiṅwe siaṱari na u khwaṱhisedza dziṅwe dzikhukhi ) na u tshimbidza u khwinisa ha saithi  . 
Sa tsumbo , Vharema vho vha vha tshi fariwa nga ndila ya fhasisa kha vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe  . 
Zwi dzhia tshifhinga tshingafhani u ri miraḓo ya Komiti ya Wadi vha vhe vho fushea nga mushumo wavho  . 
Iṅwe mvelaphanḓa yavhuḓi kha sekithara ya migodi ho vha Mulevho wa Vharangaphanḓa wa u tsireledza kana u Vhulunga Mishumo wo sainwaho nga vhaḽedzani vha nḓowetshumo ya migodini nga Ṱhangule 2015  . 
I ita izwi nga u dzhenela kha maitele a vhusimamilayo a lushaka , na nga u ṋetshedza foramu ya lushaka ya khanedzano dza tshitshavha nga ha mafhungo a ndeme a kwamaho mavunḓu . 
Hezwi zwi amba uri muthu u tea u gudiswa sa rakhemisi , geologist , rasaintsi wa zwimela kana buḓo liṅwevho ḽa saintsi na u bveledza ṱho ḓea dzoṱhe musi muthu a saathu lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo . 
Vhashumi vha tea u ita vha tshi newa vhudifhinduleli ha u shuma na zwine zwi si tou livhana navho thwii na u di ita vha tshi shuma mishumo ine ya vha ya vhuimo ha ntha , u ri vha kone u aluwa u ri vha do kona u newa vhudifhinduleli ha mishumo ine zwa zwino ya vhonala i so ngo vha lingana sa tshipida tsha ndugisedzo dza vhumatshelo  . 
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u bveledza mbekanyamushumo yo ḓitikaho nga nyendedzi ya asesimennde ya mavunḓu na lushaka . 
Vhaṅwe vhomaḓilonga vha ḓo kungiwa ngauri vha na zwikili zwa tshipentshela , zwi fanaho na u kona u fhindulela kha nyambo dzisili kana u thusa kha zwa dzilafho  . 
Ndi vhathu vhangana vhane vha shela mulenzhe kha thandela yavho ? 
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho nga Tax Exemption Unit dzi ḓo wana nḓivhadzo ya u ṱanganedzwa ha khumbelo i rumelwaho nga computer dza SARS hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa . 
Mbilu dzashu ri dzi isa kha avho vhe vha huvhala na vhe vha xelelwa nga thundu dzavho dzoṱhe . 
Fhedzi , kha vhuṅwe vhupo vhunzhi ho vha buthano ḽa tshitshavha vhudzuloni ha mulayo zwe zwa thivhela mveledziso ya thivhelo ya Vharema  . 
Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽo ḓivhofha kha maitele ane a langiwa a langaho vhuvhambadzi ha zwifuwo na zwimela zwi re kha tshutshedzo kana zwo tsireledziwaho u ya nga mulayo wa ngomu hayani , khathihi na mbetshelwa dza mulayo dzi kombetshedzaho dza CITES  . 
Na henefha ho vha hu tshi tamba thimu mbili dzi re na vhatambi vha fumbilisumbe kha nthihi . 
Kale , Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha vha tshi kona u ṋea zwigwevho zwa u pandelwa kha tshitshavha . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga ha u tumbulwa na u thomiwa ha Lufhera lwa Vhupulani ha Maano a Burodobende . 
Khoro i tea u tendela vhaimeli vha tshitshavha vha tshi vha hone kha mugaganyagwama u ya nga ha Khethekanyo 22 ( a ) ( i ) na ( ii )  . 
Meyara muhulwane u na maanḓa oṱhe a u tshimbidza mafhungo  . 
Kha ri ṅwale ya vhathu mafhungoni a tevhelaho . 
Murahu ha musi u davhula na u hafula zwi sa a thu kona u shumiswa sa tshiṱirathedzhi tsha u rekanya , khontsephuti iyi i tea u gudiswa . 
Mufariwa u tea u tendelwa u nanga , na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho nga dokotela  . 
Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili ndi luambo lu engedzedzwaho hu tshi iswa phanḓa , lu ṋeaho khonadzeo ya vhudavhidzani ho ṱanḓavhuwaho na vhuḓivhi ha nyambo nnzhi . 
PMS Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele o ḽinwalo ḽavho ḽa vhuṋe goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo - vha tea u vha na miṅwaha i fhiraho 25  . 
Tsha vhuvhili , u wana khonadzeo dza mbekanyamushumo dzenedzo , hu tshi katelwa nzudzanyo dza vhuṱoli na zwa zwiimiswa  . 
Na musi hu na mutsiko kha ikonimi ya ḽifhasi , ikonomi ya Afrika Tshipembe i ḓo ḓi aluwa . 
Izwi zwi nga swikelelwa nga u shumisa tshishumiswa tsho teaho kha lushaka lwonolwo lwa mavu thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho vhaisa muvhili , u dzidzivhadza kana lufu  . 
Ri nga kona u zwi ṅwala nahone ri nga bula zwavhuḓi ṱhoḓea dza ndangulo fhedzi uri ri ite uri tshiimiswa tshi bvelele , arali vha tshi ḓo ita uri kha madzangano ane a vha hone hu vhe na u ṋea maanḓa aya mazhendedzi u ita mishumo yao , ndi vhona u nga ndi khaedu khulwanesa ye ra livhana nayo nahone ndi ḓo ṱoḓa phindulo malugana na zwenezwo  . 
Izwi zwi ḓo kona uri hu vhe na ndango kha u shumiswa ha ṋama dza vhathu na miṅwe milimo kha mishonga ya sialala  . 
Afha ndi hune Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha wa ḓo badela tshelede ya ndambedzo kha mubebi a londotaho ṅwana uyo  . 
Hu saathu u swika ḓuvha heḽo , mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , wa 1993 , dzi vha dzi tshi kha ḓi shuma . 
Mabindu a 70 o vhuelwa kha wekishopho dza uri hu swikelelwa hani makete - na u aluwa . 
Arali dzangano ḽavho ḽi si ḽa mbuelo na u sa vha tshipiḓa tsha muvhuso , vha nga ita khumbelo ya u ḓinwalisa . 
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi i ṋetshedza miraḓo mbuelo dzo fhambanaho , sa mitengo i fareaho , nḓisedzo yavhuḓi kha ḓiresi ya hayani , mushumoni kana holodeini ngeletshedzo ya kilinikhala nga ha tshumiso ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Tshifhinga tsha u thoma musi izwi zwi tshi itiwa , zwi ḓo vha na elemennde nnzhi dza phurosese  . 
U humbulela uri lungano lu ḓo fhela nga ndilaḓe . 
Tshivhumbeo tsha Tshumelo b Tswikelelo kha tshivhumbeo tshe tsha humbelwa khatsho zwi nga hanelwa nga nṱhani ha dziṅwe nyimele  . 
Vhutanzi uhu ndi hune ha tea u dzula ho khielelwa tshifhinga tshothe hothe hune ha vha ho vhulungwa hone  . 
Zwiteṅwa zwine zwa nga kona u shela mulenzhe kha u swikelela izwi ndi u dzhia tshiṱoko na mvelelo dza maanḓa a mbuelo  . 
Muthu munwe na munwe ane nga nnda ha thendelo a zwima kana a rea khovhe , a vhulaha phukha , zwinoni , zwikhokhonono , khovhe kana zwinwe na zwinwe zwi tshilaho u do vhonwa mulandu  . 
Tsheo hei i vha hone nge vhathu vha humbela  . 
U pulana : Kha vha shumisane na mukhantseḽara wavho na maṅwe madzangano a tshitshavha , u wana ṱhoḓea dzine dza tea u dzhielwa nṱha na u vhona uri hedzi ṱhoḓea dzo katelwa kha makumedzwa na pulane zwa mugaganyagwama  . 
Sibadela tshi kha tshiṱaraṱa tshifhio ? 
Milayo yo itwa u khwathisedza uri hu vhe na vhupo ha tshiimiswa tshi konisaho nḓisedzo ya themamveledziso ya masipala , tshine tsha sumbedza kusedzele kwa tshumisano  . 
U kona u swikelela tshipikwa tshine tsha ḓo ita uri Afrika Tshipembe ḽi kone u ṱaṱisana na mashango a ḽifhasi , maimo ane a shumiswa a fanela u vha o ḓitika nga maimo a dzitshakatshaka  . 
U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo . 
Themendelo ya u bveledza hafhu matheriaḽa uyo i tea u wanala u bva kha vhafarandugelo dza maṅwalwa vho teaho  . 
Democracy , Elections and Conflict Management ( Demokirasi , Khetho na Ndangulo ya Khuḓano )  . 
Tshimbidza nzudzanyo dza u kovhekanywa ha ṅwaha kha mavundu na mimasipala maelana na madzulo a vhathu , themamveledziso na u waniwa ha mavu . 
Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela miṱangano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha  . 
Zwiṅwe hafhu , ndaela dza khothe dzo ṱanḓavhuwa zwihulwane na a shandukisea  . 
THASIKI 2 Sa tshigwada kha vha ambedzane nga ha zwithu zwa ndeme zwa pulane ya wadi na u topola maga ane a tea u ita pulane iyi  . 
Kha vha badele mbadelo dza ndingo ya mbeu . 
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho , murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho . 
Zwidodombedzwa zwa bannga vhathu vhane vha fhira miḽioni dza 715 vho ṱalela muṱaṱisano wa makhaulatshele  . 
U ṅwala ha mbofholowo - Musi vhagudi vha tshi ṋewa mbofholowo ya u ṅwala zwine vha funa vha sa vhilaheli nga ha khakho  . 
Zwa ndeme : Muraḓo Muhulwane ane a khou ḓinanga u tea u ḓadza Khethekanyo ya 1 na Khathekanyo ya 2 ya Fomo ya u nanga . 
Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho , u fhungudzea ha vhuvhava na dzikhakhathi , na u bveledzwa ha vhupo ho vhulungeaho ha mahayani  . 
GEMS nga u founela kha 0860 00 4367  . 
Ndugiselo dzo linganaho ndi tshikombetshedzwa tsha u vha na vhuṱanzi ha uri u kusthimbidzele kwa u pulana ku tshimbile zwavhuḓi khathihi na u pfumba , ha vha na zwibveledzwa na mvelelo zwa khwaḽithi zwi no ḓo shumiswa  . 
Sankambe tsho vhofha thambo kha mini ? 
U lavhelesa zwavhuḓi tshifanyiso na u amba nga ha zwi no elana na zwe wa vhuya wa ṱangana nazwo . 
Nga u shumisa kuitele ukwu , Miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha Nnḓu , nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U kala vhuleme nga zwa u kala zwa inifomaḽa zwi dzhenisa na u vhala uri ndi zwingana zwo nangiwaho zwine zwa vha na vhuleme hu eḓanaho u fana na zwithu zwine zwa khou kaliwa . 
U ṱhaḓula kha zwenezwo , kha vha wane fhethu hu re tsini kha vhunzhi ha vhathu  . 
Na vhone vha nga kha d(i vha vho vhala uku kubugwana nahone vha tshi t ( od(ou amba nga ha zwi re ngomu hakwo  . 
Vhekanyani maipfi u itela u vhumba mafhungo ane a amba  . 
U kopolola phetheni kha phegibodo . 
Sa afha ri fhano ri tshi khou kwamea nga pfunzo , ndi ṱhalutshedzo mbili dzine dza ṱhaḓulana dzine dza sedzwa  . 
Fomo dza khumbelo dzi rumelwe nga mbili  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋe wa goloi u vhona uri ḽaisentsi i a vusuludzwa . 
GEP ndi nnyi ? 
U shela mulenzhe kha mveledziso na u ita thandela dzi re na vhumatshelo  . 
IDP ndi tshishumiswa tsha zwiko zwi re honea tsha u swikelela ṱhoḓea dzo fhambanaho kha vhupo  . 
Miraḓḓo ya Khabinethe nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓḓa na u bveledza mishumo yavho  . 
Izwi zwi ombedzela vhuḓikumedzeli ha Muvhuso kha vhuimawoga ha Vhuhaṱuli sa zwo tikedzwaho nga Ndayotewa yashu . 
A tshi humela hayani u ḓo vha o sala nga vhugai ? 
Ndinganyiso na zwivhumbi ezwi zwi si zwavhuḓi ndi vhupfiwa vhu khou aluwaho ha maanḓa a khou bvelelaho kha mashango a bvelaho phanḓa  . 
Bammbiri ḽa u ṅwalela mihumbulo ya thandela  . 
Atikili iṅwe na iṅwe i amba nga zwiitei zwifhio ? 
Fomo ya minwe i tea u sainwa nga nga muthu o dzhiaho minwe . 
Arali vha sina hezwo , kha vha founele senthara ya luṱingo ya tsinisa na ha havho kana vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa u wanulusa arali vha tshi ṱanganedza kana u ṱoḓa ḽiṅwe ḽiṅwalo sa vhuṱanzi . 
Ri fanela u i kandeledza na u i vhulaya tshot ( he  . 
Muvhuso wa lushaka u na vhukoni fhedzi kha pfunzo ya nṱha  . 
Muṅwalisi u tea u vha fha ṱhanziela ya DNA na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa tshifiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshine zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini zwa bva khatsho . 
Kha ḽifhasi ḽa zwino,vhuloi sa vhurereli ( Wicca ) vhu na dzina ḽeneḽo kha vhatevheli vha vhuloi , vhane vha ṱoḓa u fhelisa luvhengela lwa kale lune lwa lwa na lutendo lwa vhuloi sa vhurereli havho  . 
Vha katele zwiṱaṱamennde zwi re khagala zwi katelaho vhalangi vha nnḓa vhane vha ḓo tholiwa  . 
U shumisana na zwitshavha , mahosi , vhakhantseḽara na magota ri ḓo kona u ṱavhanyisa mushumo uyu  . 
Ro kona u kuvhanganya madzangano a mazhakanḓila o fhambanaho a vha kha tshiimiswa tshithihi  . 
Tshipida itsho tsho tandululwa hayani ngauri ndo humbela pfarelo  . 
Vhunzhi ha masipala ayo ngo tea u ṋewa khadzimiso , zwine zwa vha konḓela u hadzima tshelede  . 
Zwiwe zwine zwa fanela u sedziwa ndi u thusa nga u gudisa vhathu mishumo , u thusa vhalimi , u thomiwa ha madzangano a vhalimi na u ita hoisiso khathihi na phirisedzo ya thekhinoodzhi  . 
Hezwi zwi shuma sa mutheo wa u vhambedza . 
Ndayo na ndaela dza Sinetha i no khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma u tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma , hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u vhulawa hufhio na hufhio  . 
Muhasho washu wa zwa Vhulavhelesi ha zwa Mashumele u ḓo konanya na u ṱola mushumo wa mihasho ya muvhuso nga vhuronwane , musi vho ḓisendeka nga u sika mishumo  . 
Hezwi zwi katela na vhamu ṱani wa uyo muthu na vhana vhawe . 
Arali vho badela tshumelo , vha nambatedze vhuṱanzi ha mbadelo na u sumbedzisa zwi khagala . 
Vhukhethoni uvho vhuthihi ha ndeme vhune nga maanḓa ha ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga riṋe vhaṋe ha tea u ṋetshedzwa ndeme yo teaho ndi vhaswa  . 
Phara ya mvulatswinga i fanela u kokodza dzangalelo ḽa muvhali  . 
Ndi a anganyela Ndi a vhalela Phambano khunyeledza tsedzuluso ya tshenzhemo ya shango ḽashu kha u langa vhushaka vhukati ha reithi ya u vhambedza tshelede yashu na tshelede dza mashangoḓavha , mutsiko wa ikonomi na reithi dza nyingamadelo  . 
Mushumi wa senthara ya ṱhingo ya GEMS u ḓo vha founela musi vha tshi kona u amba . 
Mugudi u vhala a tshi ḓiṱola kha u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa . 
Komiti ya Khanedzano ya GEMS  . 
Ngauralo vhugudisi ndi ha ndeme na u tutuwedza ndi ha ndeme  . 
Vho ri muhasho ndi kale u tshi khou lwa na hei thaidzo  . 
Zwino kha vha dzhiele nṱha tshi vhangaho fhungo iḽi na mvelelo dzine tsha vha nadzo  . 
Nga u ṋetshedza vhupfiwa , vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa miraḓo ya komiti vhane vha khou rera na u hanedzana nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mulayo musi tshi sa athu fhela . 
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana o ṋea thendelo ya tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana , khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa  . 
U khwaṱhisedza tshikoupu ( munavho ) : U khwaṱhisedza uri zwoṱhe zwa thandela zwi no tea u swikelwa zwo khunyeledzwa  . 
Mulayo wa u dibadekanya na vhadivhalea ndi muhumbulo wo doweleaho une wa talutshedza zwinzhi nga vhudifari ha muthu na u bvisela nnda maitele ane a kwamea khao kana ane elana na u sokou tevhelela muhumbulo  . 
Muvhuso u ita khuwelelo kha sekhithara dzoṱhe u farisana na muvhuso na u engedza vhuḓifhulufheli na u isa ikonomi kha nyaluwo yo katelaho nahone yo ḓiimisaho . 
Vhatholi vha tea u ḓadza Muvhigo wa Vhatholi wa Vhulwadzwe ho ṱahaho Mushumoni fomo , hu saathu fhela maḓuvha a 14 vho ḓivha nga ha vhulwadze  . 
Notsi kha bugu hei ndi dza u thivhela vhone na vhashumisani kha u vhaisala kana u lwala musi vha tshi khou shuma kha thandela hei  . 
Khabinethe i khou takalela uri ndugiselo dza u pembelela miṅwaha ya ḓana ya mabebo a Vho OR Tambo dzo no vha phanḓa vhukuma na uri i vhidzelela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u bvela phanḓa na u ḓivhesa nga ha zwivhuya zwe avha tshivhonelo tsha Mulwelambofholowo vha ri siela , u shela mulenzhe he vha hu ita kha u lwela mbofholowo yashu , na zwa ndeme zwe vha vha vha tshi tenda khazwo zwine zwi kha ḓi ri dededza ṋamusi . 
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho , na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u ita tsheo kha vhugudisi vhune vha ḓo ṋekedza hone  . 
Kha vha edzise u pfesesa phambano kha zwine vhathu vha tenda zwone na u wana ndivho kha vhathu vha kwameaho . 
U engedza maanḓa a fulufulu , ri ḓo isa phanḓa na u sedza zwiko zwa fulufulu ḽi vusuludzeaho , nga maanḓa muḓagasi wa ḓuvha na fulufulu ḽa zwimela musi ri tshi thoma Thendelano ya Ikonomi i sa Tshinyadzi Mupo na vha kwameaho nga ikonomi  . 
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko mbili thungo ya tshipembe . 
Ndi rekhodo ya fomala ya nyambedzano  . 
Arali vhusimamilayo ha Vunḓu , nga vouthu ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yaho vhu tshi phasisa ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu , Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khoro  . 
Mutheo wa u gudisa vhukoni  . 
U kokodzwa uhu hu itwa nga u shumisa tsumban ḓila dzi bvaho kha SARS . 
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa , tsumbo , lufu , u mbwandamela zwikolodoni , khamphani yo nwaho nga zwikolodo  . 
U ṱola u itela u tevhedza na akhiredithesheni zwo itea zwi tshi hanedzana na nḓila dzi fanaho  . 
Heyi ndi nyimele ine ya nga wanala kha mimasipala minzhi ine CBP I nga thusa u fhindula khayo  . 
U shumisa thekeniki zwadzo dza ndaulo ya dziphambano u vhona uri hu vha na thandululo yone-yone kha nyimele ya phambano ine i nga bvelela kha kushumele kwa Komiti ya Wadi  . 
Iṅwe tsumbo i nga vha kha foramu ya IDP hune mihumbulo u bva kha zwigwada zwo fhambanaho ya fhinduliwa nga nḓila i si yavhuḓi  . 
Makhadibogisi aya a ḓo shululwa vhege iṅwe na iṅwe . 
Masia mavhili o sumbedza ṱhoḓea ya u bveledza khamphani dzapo dza zwa migodi , nga maanḓa khamphani dza zwa migodi dza tshikalo tshiṱuku na dzine dza kha ḓi bvelela , na u dovha u ṱuṱuwedza khwiniso ya mbuelo ya ikonomi ya minerala  . 
Naa mulindi u a ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho ? 
Tsumbo , u ṅwala pharagirafu ya nganetshelo u ṱalutshedza uri vha bva ngafhi . 
U thoma ha tshifhinga tsha ndayotewa ntswa , zwiṅwe zwe ya fhelisa , ndi maitele a vhuhulu ha phalamennde . 
Hezwi zwi nga amba uri zwigwada zwiraru zwi nga tshimbidzwa mazha  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzi katelaho u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada nga nomboro yo fhelelaho u swika kha 20 hu na phindulo dzine dza nga katela zwiṱahe . 
Mbekanyamushumo dza vhuṱambo , mafulo , u rwela ṱari na khungedzelo hu tshi katelwa zwipitshi na zwifanyiso  . 
U vhala e eṱhe U vhala bugu a eṱhe lwa u ḓimvumvusa a ḽaiburari kana kiḽasini lufherani lwa u vhala , a tshi fhenḓa masiaṱari nga ngona na u sumbedza u ṱhonifha bugu . 
Ri tea u ḽa zwiḽiwa zwi re na mutakalo u itela uri ri vhe na mafulufulu a u ita zwoṱhe zwine ra tea u ita . 
U khwiniswa uhu ndi u tevhedza mbetshelo dza Tshipiḓa 15 tsha vhu tsha Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikeleo kha Mafhungo  . 
Nga fhasi ha Thendelano ya Vienna Siani la Vhushaka ha Vhuimeli ha Mashango ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho  . 
U nanga mafhungo na ndivho zwi yelanaho na vhathetshelesi U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu a tshi shumisa masala , malungekanyi na ndogazwiga zwi re zwone . 
Vha nga ri ndeme ya Phalamennde kha vhaswa ndi ifhio ? 
Khabinethe yo vhaiswa nga uri sia ha Seaparankwe , Vho Dokotela Ruth Segomotsi Mompati na uri i khou isa maipfi a ndiliso kha muṱa wavho na khonani dzavho . 
Ndi zwifhio zwine zwa nga itelwa shaka ḽa muthu wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha ? 
O ṱangana , mazhendedzi aya o shela mulenzhe kha u phuletshedza kha nndwa i lwaho na vhutshinyi ho dzudzanywaho , hu tshi nga vha sia ḽa mbambadzo , u shumana na zwidzidzivhadzi , vhutherorisi ha vhuponi ha ḓoroboni kana khakhathi dzi elanaho na dzithekhisi  . 
Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe , musi I tshi khou bveledza ndivho dzayo khulwane , I tea u ita mishumo yayo nga yoṱhe I sa ofhi tshithu , I sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu , fhedzi , hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka . 
U linga ndi maitele o dzudzanywaho ane a ḓo dzula a tshi khou itea hu tshi topolwa , u kuvhanganya na u ṱalutshedza mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi , hu tshi khou shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u linga . 
Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho , ane a vha muthu muṅwe na muṅwe o teaho , a nga tholiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli  . 
Naho zwo ralo , dziṅwe ṱhalutshedzo kha kuvhonele uku dzo no ḓi dzinginywa  . 
Vho aluswa nga mvelele , sialala na nḓivho ine ya vha hone vhuponi ha mahayani avho , nahone izwi ndi tshipiḓa tsha nḓivho ya luambo ine vha vha nayo  . 
Tshipikara tshi ḓo kona u amba na mukhantseḽara wa wadi nga ha izwi u vhona zwauri mukhantseḽara wa wadi u a pfesesa mushumo wawe nga u dzulela u ḓivhadza Tshipikara na u vha na vhuḓifhinduleli kha komiti ya wadi  . 
Vha bvele nnḓa vha ṱalutshedze vha B uri vha humbule nga ha nganetshelo ine vha ḓo anetshela mushumisani navho  . 
Ndi vhonnyi vhane vha ḓo vhuelwa ? 
U pembelela vhakundi vha lushaka vhashu zwi vhona uri vhaswa vhashu na mirafho i ḓaho vha ḓivhe na u pfesesa u shela havho mulenzhe na u ḓivha zwe vha vha vha tshi imela zwone . 
Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka , fhedzi mbetshelo i ḓḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde  . 
Izwi ndi pfunzo , mutakalo , mveledziso ya mahayani mbuisedzo ya mavu a ndimo , u isa phanḓa nndwa ya u lwa na vhugevhenga , na u sika mishumo ya vhuḓi  . 
Mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe shedulu dza nyaluwo dzi fanela u ḓadzwa nahone dza sainiwa nga ṱhoho ya tshikolo na muofisiri wa muhasho . 
Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe . 
Ndi zwone , ri a tenda nḓisedzo ya tshumelo i fanela u ṱavhanyisiwa . 
Musi ri tshi khou pembelela mvelaphanḓa ye ra ita kha u vhofholola vhafumakadzi , Khabinethe i humbudza shango ngaha mufumakadzi we a vha atshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula we a vhulawa nga ḽino ḓuvha ḽa 17 Ṱhangule 1982 . 
Vhahwelelwa vho vha vhe vhadzulapo vha zwitentsini vhe vha pomoka muthu ( muhweleli ) vhuloi , nga murahu ha musi muraḓo wa tshitshavha o lovha . 
Mveledziso ya kutshimbidzele i khwaṱhisedza khuliso kha miraḓo ya tshitshavha nga u ṅwla mihumbulo yavho yo ṱanganelaho  . 
Ri tea u dzhia maga o tiwaho u tsireledza na u bveledza mutakalo nga u thoma maga na u ṋekedza zwileludzi , u swikelela ṱhoḓea dza mutakalo na nga u tsireledza vhathu kha nyimele dzi si na mutakalo kana dzi re khombo  . 
Komiti ya Khanedzano ya GEMS ? 
A thikiḽi i tea u mvumvusa ya dovha hafhu ya ṋea nḓivho  . 
Nga iyi nḓila vhulimi vhu vha sekithara ine ya vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha nyaluwo na mveledziso . 
Khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi ndi iṅwe ya khaedu dzo ṱanganelaho ḽa Afurika Tshipembe  . 
Nganetshelo dzi kha ḓi vha hone dzine dza ṱalutshedza uri sekithara ya vhurereli i farisa hani mafhungo a vhuloi  . 
U pembelela ḽa Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi ḽa Lushaka hu ḓo farwa ngei luvhanḓeni lwa Galeshewe , Kimberley , Devhula ha Kapa . 
Muṅwe muthu u fanela u hwala vhuḓifhinduleli u vhona zwauri zwi khou itea  . 
Ngauri Ho bvelela mini kha Ndumeliso ? 
U daha hu vhanga malwadze o fhambanaho  . 
Kha ḽeveḽe yapo milayo yo fhambanaho yo dzinginywa u tsireledza na u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Nndwa ya vhuimo kha vhadzulapo i thoma u vha hone musi vha tshi thoma u vhona zwauri hu na mbuelo dzi vhonalaho , nahone tshitshavha a tsho nga farana na luthihi  . 
Arali nda wana tshelede ndi ḓo i shumisa kha u renga bugu . 
Muṱangano uyu u ḓo topola : ṱhoḓisiso ya dzitshakhatshakha na zwipikwa zwa vhutumbuli khathihi na ṱhoḓea kha sisiṱeme ya vhutumbuli ha lushaka u itela u swikelela zwipikwa zwa mveledziso zwa matshelo , nga maanḓa hu tshi itelwa miṱa ya vhalimi na zwitshavha zwi tambulaho . 
Vhagudi na vhagudisi vha kona u shumisa dzikhomphyutha tshikoloni na u swikelela mafhungo ane vha a ṱoḓa . 
Muhumbulo wa sia ḽithihi wa uri vhafumakadzi a vha na vhukoni shumiswa hani kha tshitshavha , uri sumbedza vhe vhabvumbedzwa vha tshilaho  . 
Fiḽosofi dza dizaini na u kwamea hu vhavhaho na mafhungo zwi ḓo tea u tandululwa kha pulane muelelo khulwane  . 
U wana nḓila dzine dza bveledza maitele a tshiṱalula na u dzudzanya maga ane a fanela u dzhiiwa  . 
Mulangi muhulu vha khou do kuvhanganya zwidodombedzwa kana vhutanzi na u sedzulusa sa zwe zwa tetsheliswa zwone zwa mbekanyamaitele dza tshumelo ya mushumi , maitele na zwine zwa tea u tevhedzwa vhuponi ha mushumoni , hu u itela u kona u vhona zwikhukhuliso zwa mushumoni zwine zwa kwama nga ndila i si yavhudi vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho  . 
EE , muno wa ayodini wo tsireledzea  . 
Lavhelesani ni vhone uri ṋawa i aluwa nga nḓilaḓe . 
Muvhuso-wapo , tshitiriki , vundu na lushaka-vhothe vha na dzipholisi na dzimbekanyamishumo dzine dza kwama CBNRM . 
A huna tshifhinga tshi tiwaho tsha u itwa ha tshumelo . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni  . 
Zwine zwa nga itwa u fhelisa mabulayo fhano Afrika u ṱola kushumele kwa masipala u ya nga ha KPI na thagethe dzo tiwaho nga masipala  . 
Zwibveledzwa zwe zwa itwa ṅwahani wa u thoma ndi zwone zwine zwa kombetshedza u pfukisela mushumo kha ṅwaha wa vhuvhili , zwa ṅwaha wa vhuvhili zwa kombetshedza u pfukisela kha ṅwaha wa vhuraru  . 
Vho Lefentse Cuitzen Radikeledi vho tholwa hafhu sa Mufaragwama wa Lushaka a imelaho kha Bodo ya Koporasi ya Ndindakhombo ya Khredithi ya Vhuvhambadzelannḓa  . 
Mulayo u iledza zwa u ḓidzhenisa kha zwiito zwi kwamanaho na vhuloi , u sumba vhaloi , u shumisa nḓila dzi si dza mupo kha u fhelisa vhugevhenga ; na u fha dziṅwe nḓila kana u vhona mulandu avho vha re fhasi ha tshipiḓa tsho teaho . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri maga a tshumelo ndi a ndeme kha tshiṱirathedzhi tshoṱhe tsha khwiniso ya tshumelo  . 
Vha dzhia nḓila dza u tandulula khanedzano vha lingedza u swikelela thendelano kha vha kwameaho . 
Vesheni yo tou phirinthiwaho ya heyi thendelano na nḓivhadzo iṅwe na iṅwe yo ṋetshedzwaho eḽekiṱhironikhaḽa i ḓo tendelwa kha madzulo a mulayo kana a ndaulo zwo ḓisendekaho kana i elanaho na thendelano iyi nga nḓila i fanaho na nga nyimele i fanaho na ya maṅwe maṅwalo mabindu na rekhodo dza mathomo dzo bveledzwaho na u dzudzwa dzo phirinthiwa  . 
U imba nyimbo dzo leluwaho vha ita na U imba nyimbo dzo leluwaho vha ita na nyito hu na shumiswa thero na ṱhoho . 
Ri a takala nga u bvelaphanḓa ha sekithara yashu ya zwa vhuendelamashango , nga maanḓa ro wana uri vhaendelamashango vha 16 vha sika mushumo muthihi shangoni ḽashu  . 
Fhethu ha u thoma ha khetho ya tshiṱirathedzhi hu elana na tshikoupu tsha mbekanyamaitele  . 
Mulayotibe u ḓo vhona uri u sedze kha zwiito zwa u gembuḽa zwire hone na uri hu si tsha ḓivhadzwa zwiṅwe zwiito zwiswa . 
Iṅwe na iṅwe ya ndima idzi i na tshipiḓa tsha mathomo mapfufhi , tsha tevhelwa nga maimo a asesimennde a ndima ya vhutshilo  . 
Zwigwada zwi anzela u sa tevhedza adzhenda ya vhukuma  . 
Nyambedzano dzi ḓo ṱoḓa uri vhadzhiamukovhe vha ite dziṅwe thendelano u itela u khwaṱhisa nzudzanyo dza tshoṱhe na dzi sa nyeṱhi  . 
Mushumo wa Komiti ya nga Vhubindudzi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa u khou thoma u anwa mitshelo  . 
U tholwa havho hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukano dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu . 
Ndimuso ya Vhugudisi ha Mugudisi ha nomboro ya 9  . 
Ri tea u sumbedza zwa vhukuma zwauri nyimele ya zwithu yo shanduka , ro no fhira kha tshifhinga tsha tshitalula  . 
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo ; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo  . 
Milayo miswa ya ndangulo ya mavu , minerala , mufhe wo kunaho , tshikafhadzo ya muya na malat ( wa yo bveledzwa  . 
Tshiko tsha Maḓi tsha Mulambo wa Olifants ngei Steelpoort kha vunḓu ḽa Limpopo , Mulambo wa VaalSisiṱeme-Ṱhukhu ya Vhubvaḓuvha ngei Secunda Mpumalanga , Komati Water Augmentation Scheme ngei NkangalaMpumalanga , u aluswa ha Damu ḽa Hazelmere ngei KwaZulu-Natal na Damu ḽa Clan William ngei Clan WilliamKapa Vhukovhela  . 
U swika tshikoloni nga tshifhinga ha vhagudi hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ? 
Khetho dzashu dza mbuelo dzi ṋekedza mbuelo dzi fanaho kana dzi fhiraho dza zwiṅwe zwikimu zwa dzilafho . 
Hetshi ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha u fhungudza mbadelo dza data , dzine dza vha mutheo kha mveledziso ya ikonomi na u vulela zwikhala zwa vhaswa  . 
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka nahone ndayo na maitele a u shuma hadzo zwi tea u tevhedza Mulayo wa Vhusimamilayo . 
Kha maṅwe mashango mavhili , mveledziso ya khaphasithi i khou tandululwa zwihulwane malugana na mafhungo makene , u fana na vhupfumbudzi ha mudededzi  . 
Kha vha vhudze vhadzheneleli vha shume thasikii i re afha fhasi  . 
Maelana na u bveledza ndaka ya muhumbulo , mushumo washu u sumbedza uri hu na ṱhoḓea ya muhanga ha nyolo ya tshifhaṱo une wa ṱalutshedza uri buḽoko dza zwifhaṱo zwo fhambanaho zwa IP zwi tea u lingana fhethu huthihi  . 
Ho no ṱoḓisiswa na u tandula fhethu hoṱhe hune hu nga lugiswa u tandulula u dzhiela nṱha mafhungo a tsireledzo na masiandoitwa a so ngo lavhelelwaho , IMC yo ita themendelo dzi tevhelaho . 
Mangalani ndi mufunzi we a vha e na bvumo ḽihulu u ya nga he shango ḽa ya  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi  . 
Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha tshifanyiso na mafhungo . 
Dzithirasitii ntswa dzo khethiwaho ndi Miraḓo Mihulwane ya Tshikimu vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi  . 
Kha ri ite nyito Shumisani khirayoni dzaṋu kha u ita phosiṱara ya makolokolo i no amba nga u vhulunga maḓi . 
Tshiga tsha vhukwamani vhukati ha kuitele magumoni i ḓo sumbedzwa ho sedzwa mvelelo dza nzulelegudwa tiwaho  . 
Lushaka lwa pfanelo ndi lwa ndeme , zwo raloha mbudziso i tevhelaho i kwama ndeme ya ndivho ya phungudzelo  . 
U shela mulenzhe kha u haseledza , u sielisana musi hu tshi ambiwa na u ṱhonifha vhaṅwe vhe kha tshigwada . 
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vho vha na tshikhala tsha u sedzana na itshi tshiimo vhege yo fhiraho  . 
Mutakalo wa Lushaka . 
Tshipikwa tshihulwane tsha e-Filing ndi u leludza mbuyelo na mbadelo nga vhatheli na vhathu vha shumanaho na zwa mithelo nga computer  . 
Khwiniso idzi dzi ḓo dovha khwaṱhisedza uri malwadze a muhumbulo a topolwa nga u ṱavhanya na u lafhiwa  . 
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi . 
Zwenezwo u ya nga u thivhela , ri khou sedzesa kha u shuma ro livha thwii kha vhana u vhona arali ri nga si kone u engedza zwiṱirathedzhi zwashu zwa u thivhela  . 
Zwino ngauri ndi a pfesesa nga huṅwe vha nga vha vho lavhelela na vhone kana u sedza huṅwe fhethu  . 
Mushumo uyu wo ṱangana na tshihumbudzo tsha 60 ya Khoro ya Europe na Khwaṱhisedzo ya Ḽifhasi ya Pfanelo dza Vhathu . 
Marangaphanḓa Zwo no dzhielwa nṱha uri zwiṅwe zwiko zwa madi zwi tshi ya nga ndeme ya zwo kha matshilisano na zwiṅwevho zwi nga ṱoḓa tsireledzo ya vhudi , ngeno hu uri zwiṅwe zwiko zwa madi zwi tshi nga thusa kha mveledziso na zwa ikonomi . 
Kha huṅwe fhethu , zwiṱirakitsha zwa vharangaphanḓa ha sialala vhu fanaho na maanḓalanga a ridzhini ho vhumbiwa  . 
Khabinethe yo dzhielwa nṱha muvhigo wa ngaha u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Ṱhuṱhuwedzo ya Tsedzuluso ya maraga wa Mbambadzelannḓa na Thikhedzo ya Vhubindudzi ( EMIA ) ya dovha hafhu ya ṱanganedza phindulo ya vhulangi na pulane ya khwinisedzo yo itwaho nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
DSP wa vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u khunyeledza datumu ya nḓisedzo ya mushonga na ḓiresi ya nḓisedzo  . 
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo . 
DAFF i vhulunga mitevhe ya lushaka luswa lwa zwimela ya zwiliṅwa zwa vhulimi , miroho na mitshelo . 
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo , kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho . 
A hu na tshifhinga tsho no vhewaho tsha malugana na izwi , vhunga zwi tshi ḓo bva kha nyimele iṅwe na iṅwe . 
NPPO ya Afrika Tshipembe i nga vha ṋea zwidodombedzwa zwo teaho  . 
U swikelela hezwo ri fanela u vhona uri hu vha na mveledziso ya ikonomi , vhulamukanyi kha vhathu na vhupo vhune ha vha na mutakalo u sa gumi  . 
Luambo lwa u guda na u funza - Luambo lwo ḓowelwaho u shumiswa kha u guda vhupo ha u guda hukene  . 
Zwi mbo d(i amba uri onoyo mutholiwa o d(irengisela Muvhuso nahone u d(o badeliwa u bva kha muthelo wa vhadzulapo vhot ( he  . 
Dzina ḽa khophorethivi ya sekondari kana ya theshiari ḽi tea u vha tsumbo yavhuḓi ya bindu ḽo buliwaho kha mulayotewa  . 
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya mushumeli wa tshitshavha  . 
U lavhelesa kutshimbidzelwe kwa tshumelo ya thikhedzo . 
Muthihi wa vhoiwe u fanela u fha ndaela muṅwe a dzi tevhele . 
Ndima ya 1 i sumbedzisa uri pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i tea u lugiselwa nga vhathu vhapo vha tshi itela wadi yavho , itea u vha ya tshitshavha na u vhona zwauri na u vhona uri hu na uri u shela mulenzhe nga vhuronwane kha tshitshavha kha u shuma hastho  . 
Zhendedzi ḽa u shumisa vhuḓifhinduleli ḽo lavhelelwaho  . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 10 : U vhala wo tou fombe . 
Kha vha humbule nga ha uri vha davhidzana hani vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha - vha fhiraho 3 000 vho pfumbudzwa  . 
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa Luambo lwa u Engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu na ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo . 
Mbadelo dzine ra dzi sika dzi tea u ṋekedza vhadzulapo vhashu u swikelela mishumo , vhuendi , vhuongelo , vhuḓimvumvusi na zwikolo , na u konisa vhathu u aluwa , u titima na u bvelela  . 
Khaedu na mvelelo zwi ḓo vhumba mutheo wa u pulana  . 
Kha vha tevhedze idzi ndaela kha zwigwada zwiṱuku zwavho  . 
Nndwa dza Muṱani wa 1998 . 
O vha a tshi kona u ita thusothanzi ya u vhudzulela muya mulomoni wa muthu . 
Vha ḓo dovha vha kona u shumisa iyi nḓivho u ita ḽiedza nga luambo u itela fhaṱa ṱhalutshedzo i bvaho kha vhuimo ha maipfi na mafhungo kha zwibveledzwa zwo fhelelaho , na u vhona nḓila ine tshibveledzwa na nyimele yatsho zwa elana ngayo . 
Zwiitisi zwiraru zwi hone kha hezwi , nga nnḓa ha tshanduko ya zwithu zwa ndeme kha ndondolothangeli ya mutakalo  . 
U shumisa nyolo na ṱhalutshedzo kha ḽiṅwalo u itela u engedzedza kupfesesele . 
Tingeledzani ipfi ḽithihi ni sumbedza vhuḓipfi haṋu nga ha tshiṱori , ni kone u fhedzisa fhungo . 
Pfanelo kanzhisa dzi sima tshipiḓa tsha tshipentshela tsha Ndayotewa , tshi vhidzwaho upfi Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Naa zwiendisi na vhaendanganayo zwo fhandekanywa nga zwithu zwa u thivhela kana u tsireledza ? 
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu . 
Zwe Khoshini ya ḓisa zwi kwama mafhungo mazhi , hu tshi katelwa izwo zwo sumbedzwaho kha bammbiri-mviswa . 
Muṅwaleli a nga ṋewa mushumo wa u dzudzanya adzhenda a tshi khou kwamana na mudzulatshidulo ( mukhantseḽara wa wadi )  . 
Kha vha ṋetshedze fomo yo ḓadziwaho ya khumbelo ya NPO khathihi na khophi mbili dza maṅwalo a ndambedzo a tshiimiswa . 
Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniwaho mashangoni a nnḓa ngudo na uri vha nga ṅwaliswa sa muswayi  . 
Musi ri tshi khou shuma zwavhuḓi zwi tshi ḓa kha u lafha na u thivhela u pfukela u bva kha mme u ya kha ṅwana , nḓila dza u thivhela nga u angaredza dzi fanela u ṱavhanyiswa  . 
Vha khou wana ndondolo yo vha fanelaho ? 
Tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa , hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana , kana u pfulusiwa ha thundu , vhuḓifhinduleli , pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso , ndangulo , tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa  . 
U thoma ha Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri kha vhana na vhaswa nahone hu khou gonya vhukuma  . 
Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website . 
Ndi tama u vhiga ngaha zwo iteaho mahola  . 
Nyito dza u thetshelesa dzi vha thusa u elelwa zwoṱhe nga vhuḓalo u ela vhuḓi ha mulaedza . 
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa miṅwaha ya 12 kha mulandu wa u vhulaya . 
Tsaino ya muvhigi phethisheni ndi mini ? 
Vhunzani , u vha hone na mutengo wa mafhungo a zwa mimaraga zwi thithisa vhukuma mafhungo a zwa u aisana ha vhoramabindu vho vhalaho vha zwa vhulimi ha zwiiwa  . 
U thetshelesa zwiṱori hu na u ḓiphina na u ḓidzhenisa kha khorasi na u tevhedzela nyito nga tshifhinga tshone . 
U vha tshikimu tsha dzilafho tsha maṱhakheni , tshi sa nyeṱhi nahone tshi shumaho kha Vhashumeli vhoṱhe vha Muvhuso  . 
Man(walo haya a nga t ( anganedzwa hafhu arali khophi ntswa na khophi dzo teaho dza ayo man(walo dzi tshi nga swikiswa hu sa athu fhela mad(uvha mat ( anu u bva tshee ha swikiswa nd(ivho yo tou n(walwaho  . 
Luṱa luṅwe na luṅwe lwo itwa nga tshivhalo tsha zwiitei zwo tiwaho nga tshenetsho tshifhinga tshishumiswa tshithihi kana u fhira tsha CBP tshi nga shumiswa  . 
A hu na mugudiswa a ane a ḓo dovha a ṱanganedzwa kha ṅwaha wonoyo muthihi we a ṱuwa ngawo tshikoloni nga mulandu wa u vhifha muvhilini  . 
Ravhura o d(o shavhela Makonde a swika a pandela Muthivhi mun(e wa shango  . 
Kha vha vhe na zwine vha amba  . 
GEP ḽi vhuedza hani Vhoramabindu vha Gauteng ( ndeme yaḽo ) ? 
Izwi ndi u itela tsireledzo ya vhaḓivhadzi  . 
Mbalombalo dza vhugevhenga dze dza bvisiwa zwenezwino nga Minisiṱa wa Mapholisa , Vho Fikile Mbalula , vho sumbedzisa vhuṅwevhugevhenga ho no fhungudzeaho nga nḓila i vhonalaho na vhuṅwe vhugevhenga vhune ho no hulela . 
Muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya u rea uya nga sekhithara ine tshikwekwete tsha ḓo rea khayo . 
Vhavend(a vho wela mulambo wa Vhembe vha tshi wetshela kha ( lino na iyi ngoma  . 
Ngeletshedzo kana thuso yeneyo I d(o vha na thuso kha khonadzeo ya uri n(wana a songo kavhiwa nga vhulwadze honoho  . 
Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u do tea u dzhia tsheo malugana na u sudzuluselwa hafhu phanda  . 
Vhulimi na Ndondolavhupo  . 
Zwi thusa sa tshishumiswa tsha u engedza vhutumbuli na u ṱuṱuwedza vhaṅwe u tumbula u itela khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo . 
Mufumakadzi Vho-Mali vha nga si kone u dzhenela vhupfumbudzi uhu ngauri vha fanela u dzhia ṅwana wavho khireshe nga 5:30 ḓuvha na ḓuvha  . 
Zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u vhona zwifanyiso . 
U vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda khaphasithi ya zwithu zwo putelwaho zwine khaphasithi ya vha yo sumbedzwa nga ḽithara . 
Pulane ya u rembulusa Bindu : u pulanela u gonyisa purofiti i no bva kha thundu na tshumelo zwa tshifhinga tshigede  . 
Musi hu tshi ṱanganywa nomboro dzine dza vha tsini na tsini , tsumbo 45 na 46 , vhagudi vha nga kona u shumisa hani u davhula sa nḓila ya u anganyela phindulo . 
Mihumbulo ndi ya nga misi , a i na vhudzivha  . 
DTP : Ṱhaṱhuvho na Phere dza Dzilafho ndi mutevhe wa nyimele dza PMB dza 270 dzi re kha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho zwo ṱumanaho na ṱhalutshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya dzilafho . 
Ndivho 26 . 
Tshekhe na dziphosita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : Director-General : Agriculture  . 
Thimu ya vhatshutshisi vho zwi gudelaho na khothe dzo khetheaho zwi tea u thomiwa  . 
Na mbambadzo i siho mulayoni i vhonala sa vhuṱanzi vhuhulwane ha u wa ha ikonomi u fhira mbambadzo i re mulayoni  . 
Miṅwe masipala i nga kumedzwa maanḓa na mishumo yo fhambanaho zwi tshi ya ngauri ndi masipala wa lushaka-ḓe ( muhulwane , wapo , wa tshiṱiriki ) na vhukoni ha u shumisa maanḓa na u bveledzisa mishumo ye ya tetshelwa yone  . 
U amba zwiṱori na u dovholola zwa vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe . 
Mbekanyamushumo i tea u ḓivhea kha lushaka na kha ḽifhasi . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha fanela u imelelwa nga huhulu nga sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha ( vhafumakadzi , vhaswa , vhathu vha dzhielwaho fhasi , nz )  . 
Mishumo ya u linga ha fomaḽa i korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi u itela ndivho dza u phasisa . 
Vhuimo ha Nṱha , kha vhagudi vha so no vhaho na mashudu tshoṱhe vhu vha magumo a pfunzo ya khombe-khombe . 
Tshitatamennde hetshi tsho itwa nga muunḓi nahone u a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha tshino tshitatamennde . 
I nga wana na u rekhoda mbilaelo u bva kha tshitshavha ngomu kha wadi na u ṋetshedza muvhigo kha phindulo dza khoro  . 
Idzi dzi vhidzwa sa theḽevishini dzo ṱanganelanaho dza didzhithala ngauri dikhouda yo fhaṱelwa nga ngomu . 
Beryl , mushonga wavho wo randelwaho u tea u ṅwalwa nga dokotela a re kha netiweke ya GEMS . 
Tsireledzo ya tshifhinganyana i a themendelwa kha zwimela zwine ndingo dza dzhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha u itwa  . 
U dzudza tshifhingani pulane ya nyito  . 
Ro vha ri khou pfa vhuṱungu , u tou vha kha zwa poḽotiki kha zwe ra ḓisa , u sumbedza uri poḽotiki i ṱumana hani na nndwa yone iṋe  . 
Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga muvhigo wa mbalombalo ya vhaṱoḓavhudzumbamo u bva nga Phando u swika Nyendavhusiku 2015  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela , kha vha ḓivhadze SARS . 
Zwa zwino hu na maḓana kana zwigidi zwa awara dza u guda ho vuleaho dzi re hone nga tshivhumbeo tsho pakiwaho - hune vhunzhi haho ha vha ha ndeme ya nṱhesa  . 
Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu , ine ya vusuludzwa nga theme nthihi fhedzi  . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u ṋetshedza nḓila dza- a u vhona uri miraḓo yoṱhe ya muvhuso ya khorotshitumbe ya vunḓu I na vhuḓifhinduleli khaho ; na b u vhea iṱo kha- i u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya vunḓu , zwi tshi katela u shumiswa ha milayo ; na ii muraḓo muṅwe na muṅwe wa vunḓu wa muvhuso . 
Ndi nomboro i fhio i no ḓa nga phanḓa ha 48 ? 
Khwiniso dzi ṱoḓa u fhelisa , u fana na u ṋetshedza phulufhedziso khulwane ya mulayo . 
Vha ambe nga tshifhinga . 
Kha miṱangano ya G20 na huṅwe u ṱangana kha zwiimiswa zwine zwa vha na madzangalelo a kwamaho dzitshaka , muvhuso washu wo amba zwauri hu na ṱhoḓea yo fanelaho nahone yo dzhayayo ya u dzhenelela , nga maanḓa kha mashango o no bvelaho phanḓa hune ha vha hone he thaidzo ya thoma hone nahone hune ya vha kha tshiimo tshivhi . 
Zwi a itea zwauri ri wane muambi na thero zwi tshi takadza arali ri tshi khou thetshelesa na u pfesesa zwine a khou amba zwone  . 
Hezwi zwi nga ṱoḓa vhatshimbidzi vha CBP vha tshi fara miṱangano yo vhalaho na masipala hu tshee na tshifhinga na u ambedzana nga ha mafhungo a re afho nṱha  . 
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓḓu maanḓḓa a vhusimamilayo  . 
Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika magumoni  . 
Mishumo ya ḓuvha i thusa nga u engedza na u bveledza nḓivho ya ḽifhasi ya othizimu na u ombedzela ndeme ya u ṱavhanya u ṱhaṱhuvha na u phalala nga u ṱavhanya  . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u tsireledzea ha Buthano ḽa Lushaka , miraḓo ya Khabinethe zwi nga vhewa nga mulayosiṅwa wa lushaka  . 
Naho zwo ralo mugudiswa o vhifhaho muvhilini u fanela u pfesesa uri miṅwe miraḓo ya tshitshavha tsha tshikolo vha nga si zwi ṱanganedze na u tikedza nyimele yavho nga mulandu wa ndeme ya sisiteme dzine vha tendelana nadzo  . 
Khothe i no ita ndaela ya uri a zwi shumi u ya nga ha Mulayotewa , i nga fha ndaela ya u thivhelwa tshifhinganyana kana thandululo ya tshifhinganyana kha muthu , kana i nga imisa maitele yo lindela tsheo ya Khothe ya zwa Mulayotewa kha u yelana na u shuma kana u sa shuma ha Mulayo kana Vhuḓifari  . 
Nga nhani ha iwalwa ii , zwiitisi zwauri ndi ngani tswikelelo yo i tshi tea u haniwa zwi o sumbedzwa afha  . 
Kukhokhonyele kwa hone , ndi kwa muthu o sinyuwaho . 
U topola na u buletshedza zwithu zwa dzhomeṱiri zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u amba uri zwi na tshivhumbeo tshi no nga tsha bola , tshivhumbeo tshi no nga tsha bogisi , tshivhumbeo tshi no nga tsha silinḓere . 
Ndi nga luambo hune u fhambana ha mvelele na matshilisano zwa sumbedzwa na u fhaṱwa , ndi luambo lune lwa nga ita uri zwo fhaṱwaho zwi shandukiswe , zwi hudzwe na u lulamiswa . 
Kha mbilahelo dzi si khulwane na ṱho ḓisiso dza nnyi na nnyi , kha vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa  . 
Ndayotewa na yone I sumbedza uri nyambo dza vhathu vhashu ndi tshiko tshine tsha tea u bveledziswa  . 
Zwikolo zwi fanela u vhona uri vhabebi na vhone vha na nḓivho nga vhuḓalo ya malugana na aya maga  . 
Mushumi a so ngo itela mashaka kana dzikhonani zwa tshidivhano zwi tshi da siani la mishumo nahone a so ngo shumisa maanda awe kana vhuimo kha zwa vhuada kana u dzhenisa munwe mushumi ngae nga thoho kha zwithu zwi so ngo daho  . 
U vhambedza ngano mbili . 
U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso , vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu ; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓi dzhiwa  . 
Arali ndugiselo dzi sa fushi , kutshimbidzele kwa CBP ku ḓo lepa-lepa , a hu nga ḓo vha na vhathu vha u shela mulenzhe , vhatshimbidzi vha ḓo hanganea , nahone vhudzivha ha kutshimbidzele kwa CBP kha u isa tshiuludzani ndeme ya u shela mulenzhe hu ḓo nyeṱha  . 
Ridzhisiṱara ya u ḓiṅwalisa na tshati ya mutsho zwi ṋea tshikhala tshihulwane tsha u Shuma na Data . 
Ntakadzeni o ya nga mini tshikoloni ? 
Vha tea u isa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa nga vhuḓalo nga murahu ha miṅwedzi ya 18 musi tshiimiswa tshi sa athu u thoma u shuma . 
Zwigwada zwo sedzwaho zwa lushaka zwivhili kha ṱhoḓea dza vhupfumbudzi ho vha hone nahone vhuṅwe vhuvhili vhu khou pulaniwa  . 
Mulayotibe u ḓo dovha wa shela mulenzhe kha u khwaṱhisedza mbetshela khagala na tshirunzi tsha sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe na u konḓisela zwigevhenga zwi ḓidzhenisaho kha zwa u tinya muthelo , u seriswa ha tshelede dzi siho mulayoni na u sudzuluswa ha tshelede zwi siho mulayoni dzi tshi dzumbwa hu tshi khou shumiswa sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe . 
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya mbadelo ya ṱhanzi kha muofisiri wa vhuun ḓi . 
Hezwi ndi ha musi mme awe vha tshi vha dzudzanyela zwithu zwi nyanyulaho zwa u ita . 
Kha vha dzhiele nzhele zwauri Memorandamu i shumiswa kha vhudavhidzano ha nga ngomu fhedzi  . 
Ngudo dza u vhala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili kana luraru nga vhege . 
Sa zwine vha ḓo zwi pfa kha makumedzwa ane a ḓo tevhela , muvhigo wa ndingo dza vhuṋa wo sumbedzisa zwi khagala uri hu ṱoḓea nyito ya shishi arali ri khou tea u thivhela dziedzi khulwane  . 
Fomo ya nomboro ya 11i a wanala kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisanoi re tsini navho kana ofisini ya masipala . 
Mulayo wa Sisiteme ya Masipa u ṱuṱuwedza masipala uri i shumisane na vharangaphanḓa vho khethwaho na zwitshavha  . 
Kha u lugisa khaedu idzi , ro pfulusela vhukonanyi ha vhurangeli ha vhuholefhali kha senthara ya muvhuso , kha ofisi ya Muphuresidennde  . 
Rekhodo dzo humbelwaho ndi dza muofisiri wa mulayo vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi  . 
Vhagudi vha shumisa nḓivho ya tshaka dza maṅwalwa na zwibveledzwa zwa fomaḽa u kona u pfesesa ṱhalutshedzo , ndivho na zwi bveledzwaho nga tshibeledzwa tshoṱhe . 
Khamphani ya u phaḓaladza a i nga ḓo ḓivha vhuṋe kana tshiimo tsha muthelo tsha ḽihoro iḽi  . 
Thandela iyi ndi tshipiḓa tsha thandela dzo vhalaho dza themamveledziso ya muvhuso dzi tshimbidzwaho nga Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde . 
U bva nga 1994 , mashango aya mavhili o isa phanḓa na u engedza vhushaka na vhufarani hao  . 
U amba nga ha ṱhoho hu so ngo xedza vhuṱala na u dzhia tshifhinga , u itela uri vhagudi vha kone u vhala lu fushaho ( lwa minethe 2-3 )  . 
Ndi lini hune vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u ita mishumo yavho ? 
Dzi ṋetshedza nḓila dzine masipala wa nga swikelela Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisiteme dza Masipala , wa 2000  . 
Hezwi zwi bveledza mavhaka a si na tshithu vhunga a si maimo a asesimennde oṱhe a re na zwine zwa eḓana kha gireidi iṅwe na iṅwe  . 
Tsha u fhedzisa , ndi zwa ndeme u sumbedza uri ḽitheretsha a si mafhungo a uri phindulo dzone ndi dzifhio lini : muhumbulo wa uri , sa tsumbo , tshirendo tshi nga kona u amba zwiṅwe na zwiiṅwe arali muthu a tshi nga kona u zwi sumbedza zwi nga vho amba uri ḽitheretsha ndi mazwifhi nahone zwi ita uri muthu a vhe na kuelekanyele ku si na ndavha na uri ḽitheretsha i shuma hani . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa u ḓadza fomo dzo teaho na u vha isa kha Madzhisiṱaraṱa  . 
Nga nnḓa ha u ṱuṱuwedza kupfesesele kwa uri a huna luambodavhi lwa luṅwe luambo lune lwa vha fhasi kha luṅwe , nzudzanyo na mveledziso dza luambo zwi fanela u dzhiela nṱha nyambodavhi sa tshipiḓa tsha nzudzanyo ya u thoma u shuma  . 
Kha miṱa ya vhoṱhe vhe vha lozwa matshilo nga tshifhinga tsha zwiwo zwa pfudzungule zwe zwa itea ngei kha ḽa Riphabuḽiki ya Dimokirasi ya Congo ( DRC ) , na vhe vha wana mafuvhalo vha khou tamelwa mashudu a uri vha ṱavhanye vha fhole . 
Nga nnḓa ha ndingedzo dza u shumisa mulayo u shumana na milandu ya vhuloi , a huna-vho dziṅwe mvelaphanḓa nnzhi . 
Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu  . 
Musi mulayotibe wo no phasiswa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo kona u thivhela u ḓiswa ha khethela thungo ya nnḓa ya zwitumbudzi na malwadze ane a nga phaḓalaladza zwitumbudzi zwa khombo na malwadze a zwimela shangoni ḽashu . 
Ukuthwala zwi ita mini kha tshitshavha ? 
Phapha dzo imiselwaho nha ndi luswayo lwa lushaka lune lwa khou aluwa , ngeno ri tshi khou dovha ra fhiwa tsireledzo ngadzo  . 
Zwidodombedzwa zwa muvhilaeli zwo fhelela - ho katelwa madzina nga vhuḓalo , ḓiresi na nḓila ine vha kwamiwa ngayo - zwi tea u vha zwo sumbedziwa zwavhuḓi kha mbilaelo yo ḓiswaho . 
Tshanduko yo sumbedzwaho kha muano wa muvhuso ndi u sumbedza mbofholowo Afurika Tshipembe khathihi na vhuvha ha u funa iḽi shango . 
Thendelano ya dzitshaka dzoṱhe i vhofha Riphabuḽiki fhedzi nga murahu ha musi yo themendelwa nga ḽikumedzwa kha Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , nga nnḓḓani ha musi i thendelano yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 3  . 
Shumisani thangeladzina idzi kha u fhedzisa mafhungo a re afho fhasi . 
DZHIELANI NZHELE : U dzheniswa ha khumbelo ya nga ngomu yo lengaho hu nga anganedzwa arli ho ewa mbuno dzi pfalaho uri ndi ngani yo lenga u dzheniswa  . 
Vhuloi vhu shumiswa u ṱalutshedza zwiwo zwa mashudumavhi kana zwiṅwe zwiwo zwi si zwavhuḓi zwine zwa itea kha vhathu  . 
Zwibveledzwa zwine shango ḽa zwi bveledza nga mutengo wa fhasi hu tshi vhambedzwa na maṅwe mashango zwi katela tshomedzo dza mupo na minerala , sekithara dza tshumelo dza mabindu na zwa masheleni dza vhuimo ha nṱha , u vha tsini na mimakete ya Afurika ine ya aluwa nga u ṱavhanya , yunivesithi dza ndeme khulwane dza maimo a nṱha na sekithara ya zwa vhulimi ha vhubveledzi  . 
Maano aya a endedza tshanduko ya didzhithaḽa ya tshumelo ya muvhuso kha tshitshavha tsha didzhithaḽa i katelaho , uri vhadzulapo vha kone u vhuelwa nga zwikhala zwi ṋetshedzwaho nga thekhinoḽodzhi ya didzhithaḽa u itela u khwinisa ndeme ya vhutshilo  . 
Kha tshifhinga tsha mugaganyagwama wa themu ya vhukati , R3,9 biḽioni yo kovhelwa Bannga ya Mavu u tikedza vhorabulasi vha mabindu vha vharema  . 
Vhadzulapo vha tea u shuma na SAPS khathihi na maṅwe mazhendedzi a zwa mulayo kha u tupulela vhugevhenga nnḓa zwitshavhani zwashu . 
Ya dzinginyea nga u ongolowa , zwi amba uri zwiḽiwa zwi tsini . 
Zwikili zwa vhubveledzi , vhubveledzi kha thekhinoḽodzhi nahone ndi dzhia sa tsumbo sekhithara ya eḽekiṱhironiki  . 
Nga kha thendelano ya tshumisano mashango a ya vhuvhili hao a tea u swikelela tshumisano khwinesa ya zwa thekhiniki , u pfumbudza vhadededzi , na tshintshana ha vhukoni kha sia ḽa pfunzo , nga maanḓa Mbalo , Saintsi na Thekhinolodzhi sa zwipiḓa zwa u fhaṱa nyaluwo ya ikonomi ya nḓivho  . 
Kha maanea a khumbudzo kana u vhuisa muhumbulo muṅwali u elekanya muhumbulo a vhea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe . 
Vho isa phanḓa na u ṱangana kha lufhera lwa rekhodo lwa tshifhaṱo itshi u swika nga 1884 musi vha tshi pfulutshela kha tshifhaṱo tshiswa tsha Phalamennde  . 
O vha a tshee na khofhe lwe a si vhe na ndavha nazwo . 
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa muṱa a vhu gumi fhedzi kha u londota ṅwana  . 
Ndivho khulwane ndi ya u bveledza tshitshavha tsho tewaho nga nḓivho ya ndondolo ya nḓivho-kati ya vhathu , u shandukisa tshitshavha tsha Afrika Tshipembe na ikonomi zwo ṱoka kha tswikelelo na u shumiswa ha thekhinoḽodzhi dza vhudavhidzani ha mafhungo ha tshimodeni . 
U ela hu si ha fomala vhambedza , u tevhekanya vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu na u rekhoda vhulapfu nga u shumisa mielo i si nga u shumisa mielo i si ya ndinganelo tsumbo . 
Hu nga nangiwa u bva kha zwiṱori zwo fhambanaho zwa maḓuvha ano , zwiṱori zwa u humbulela ( tsumbo : madalo a u sedzulusa , fikishini ya saintsi ) zwiṱori zwa ḓivhazwakale ( tsumbo : bayogirafi ) na zwiṱori zwa sialala ( tsumbo : ngano dza vhubvo , na ngano dza phukha ) zwine zwa vha hone . 
Nga kupfesesele uku zwiṅwe zwifhinga zwi tea u sumbedziswa hu sa khou dzhenwa kha zwidodombedzwa  . 
Komiti dza Wadi dzi tea hafhu u khwaṱhisedza vhukwamani na misi yoṱhe na mukhantseḽara wa wadi u itela u ṋea mihumbulo nga ha ndangulo ya kushumele , mugaganyagwama na maitele a pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho  . 
Lugisani vha fhedza vha songo tsha pandelwa , vha vhewa vhuhosi Dovhoni  . 
Izwi zwi konḓiswa hafhu nga khoro yone iṋe i tshi swika hune ya vha na tshivhumbeo tsha polotiki  . 
Huna nyengedzeo kha mbonalo ya tshipholisa ine i khou shela mulenzhe kha phungudzo ya maimo a vhutshinyi vhuhulwane  . 
Zwi tea u ombedzelwa uri Dzithirasitii dzi shumaho kha Bodo ya GEMS vha tea u bvisela khagala lwo fhelelaho madzangalelo avho a zwa masheleni kha Bodo ho sedzwa maitele a tsenguluso ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Vhurumelwa ho sumbedza u vhilaedzwa nga ha mavu lwa thekiniki musi a kha ḓi vha nga fhasi ha vhuṋe ha phuraivethe  . 
Naho ri tshi khou fhululedza u fhungudzwa ha vhuṅwe vhugevhenga nga SAPS , hu na u vhilaela hune ha vha hone ha vhugevhenga ha khakhathi dzi shushaho vhune vhu khou hulela nga maanḓa mabulayo . 
U nea lushaka mihumbulo malugana na u khwinisa ha kushumele kwa dziphanele  . 
U fara vhuṱambo uvhu zwi ita uri ri kunge vhabindudzi vha bvaho kha mashango a nnḓa , zwine zwa nga alusa ikonomi na u engedza vhubindudzi ha themamveledziso ya tshitshavha . 
Mushumisi u shumisa heyi website a tshi khou zwi ḓ ivha uri thaidzo dzine dza nga ṱ aha u ḓ o shumana nadzo . 
Vhaimeli vha zwiimiswa zwo vhalaho vho ṋetshedza dziwekishopho nga ha , vhukati ha zwiṅwe zwithu , vhulanguli ha madzangano , thusedzo dza u funza French na ngona dza u funza  . 
GEMS i nga vha thusa  . 
Vhulimi Afrika Tshipembe vhu khou tea u vha hone ho sedzwa vhupo hune ha vha na maiimo o fhambanaho a zwa vhulimi , ha nha khathihi na mitengo ine ya tsa i tshi gonya nga nhani ha u shaea ngoho kha mashango o bvelaho phana  . 
Hu tea u vha na murongwe wo linganaho , naho u shaea ha maḓi hu tshi nga ita uri hu kaniwe zwiṱuku na thoro dzi si dzavhuḓi  . 
Milayo ya maimo a nṱha i ḓo khwinisa u ḓivhonadza ha vhathu vha milayo na nzudzanyo . 
Vhathu vhane vha amiwa kha zwe vha ita kha zwipotso zwi vhukati ha miwe mihumbulo mihulwane kha mashango manzhi  . 
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha ḽa 19 Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula nga muvhala kana zwiito o fanelwa , nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa phalamennde , nga u ṋetshedzwa murahu ndaka yawe kana thandululo I linganaho  . 
Mulayo-wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo anḓadzwa kha gazethe ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhona uri muvhuso u dzhenelela thwii kha zwa migodi . 
Kha nyimele ine Muvhuso ndi wone muṋe wa mavu , thendelo ya muhasho wo fanelaho i fanela u wanala  . 
Muvhuso u ḓo dovha wa isa phanḓa na u bveledza mbekanyamaitele dzi ḓisaho nyengedzedzo kha u shela mulenzhe ha vhathu vharema na dziSMME , hu tshi katelwa dzi langwaho nga vhafumakadzi na vhaswa , kha sekithara ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo na vhudavhidzani  . 
Zwidodombedzwa zwi nga katela ; thuso ya zwa mulayo na vhutshutshisi , mutevhe wa vhoramilayo u fhiriselwa phanḓa ha tsengo , beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi  . 
U tsimiwa ha anaḽogo ndi tshipiḓa tsha maitele a Mupfuluwo wa Khasho ya Didzhithaḽa kha shango ḽashu  . 
Khamphani dzine dza sa tsha elana na mveledziso ya adzhenda yashu dzi ḓo fheliswa  . 
Ndi ṱanganedzavho Vhaambasada na Vhakhomishinari Vhahulwane vho imelaho mashango a 146 , a re na vhushaka ha vhudipuḽomati na Afurika Tshipembe  . 
Kha vha dzhie vhukando : kha vha shumise tshikalo tsha mushonga wa tshithivheli kavhili arali vhana tshiṅwe tsha zwiga zwa ngafhadzo kana hu tshi khou thoma mukhushwane  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a shuma vhuponi ha mveledziso ya tshitshavha ane a ṱoḓa u khwiṋisa vhutshilo ha vhathu u fanela u kona u shumisa zwishumiswa izwi  . 
Muphuresidennde u ta Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso ane a shuma na vhafaraofisi vha Nnḓu dzothe . 
Khawo a ri ṅwali ḓiresi na theshano . 
Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai  . 
U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho : ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004 ; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa  . 
Wa vhuya wa thoma u shuma , mulayo a u tsha ḓo ḓitika nga maitele a U renga nga u funa - U rengisa nga u Funa zwi tshi elana na u wanwa ha mavu nga muvhuso . 
Hu ambiwa uri Tshilume o ri a tshi tsela Vhukalanga a d(a a wana hu na khosi in(we i no pfi Tshivhi  . 
Izwi ndi zwithu zwi konḓaho , zwine zwa ṱoḓa u humbula zwavhuḓi , u pulana nga vhuronwane na vhurangaphanḓa ha ndeme vhu re na vhukoni  . 
Kha vha ye kha Khethekanyo Nḓadzisi ya u Valela ya Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe vha ḓadze fomo ya Khumbelo yaṱhanziela ya u bvisa kana vha i bvise kha Fomo dzine dza Ḓadziwa , vha i ḓadze vha i ise kha Khethekanyo Nḓadzisi ya u Valela ya Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe i re fhethu ha photho ya vhudzheno . 
Itshi tshipiḓa tshi tea u ḓadziwa FHEDZI arali khumbelo i tshi khou itelwa muṅwe muthu . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Mulayo wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wa 2017 uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
Hu itwa mbadelo ṱ hukhu ya zwi ḽ iwa zwi fanaho na tie , tshiswi ṱ ulo na bugwana dza vhudisi kana wekhishop  . 
Maga a tevhelwaho Milayo i shumiswaho Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Mbadelo Fomo dzi teaho u ḓadzwa Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi vhuimelelei ha zwigwada zwine zwa dzhielwa fhasi na u saukanya na nḓila ya kutshilele ya zwigwada zwine zwa sa dzhielwe nṱha vhune ha vha Pretoria  . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa , nahone hu tshi khou shumisaniwa na Minista wa Gwama  . 
Kha pfunzo , mutakalo , zwa dzi nnḓu , maḓi kana nyimele ya zwa mutakalo , mbudziso ya vhukati ine ya ri vhudzisa tshifhinga tshoṱhe ndi ya uri ri khwinifhadza hani ndeme ya hei tshumelo ! 
Musi ri tshi tenda tshoṱhe hezwi , ri khou fhedzisa nga ḽa uri a zwi tou konadzea fhedzi zwi dovha fhedzi zwa vha zwi songo itwa nga ngelekanyo kana zwi sa takalelwi u amba nga ha zwithu zwi ngaho hezwi  . 
Ri shumisa tshifhinga tshi ḓaho tsha khou kha u sumbedza nyito ine ya ḓo isa phanḓa na u itea tshifhingani tshi ḓaho . 
U swika musi mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 229 ( b ) ya Ndayotewa ntswa u tshi phasiswa , masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe , muingamuthelo kana mithelo ya zwibveledzwa zwo rengiwaho kana u rengiselwa nnḓa dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma  . 
Marangaphanḓa Kha khethekanyo ya 2 , Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga ( TSHIPHOKHALI ) tsha Lushaka tsha Mbalo dza Vhuimo ha Fhasi , tshi ṋea vhadededzi ṱhalutshedzo ya Mbalo , ndivhotiwa , zwikili zwo tiwaho , u sedza kha masia a magudiswa , u ṋea tshileme masia a magudiswa , zwithu zwo themendelwaho zwa ngudo dza Mbalo kha Vhuimo ha Fhasi , maga o tsivhudzwaho a u thusa vhagudi vha re na zwithithisi zwa u guda Mbalo , mbalo dza murekanyo na , u ṱuṱula u gudisa zwikili zwa nyumeresi kha Gireidi ya Ṱ. 
Lavhelesani zwifanyiso na ṱhoho ni lingedze u humbulela uri maṅwalwa aya a amba nga mini . 
U ḓivhadzwa ha gese sa tshiko tsha u engedza fulufulu Afrika Tshipembe zwi ḓo fhungudza u ḓitika nga malasha na u vhona uri hu na fulufulu ḽinzhi , ḽo fhambanaho nahone ḽo tsireledzeaho ḽi re hone kha vhadzulapo na ikonomi , zwino na kha vhumatshelo . 
Tsha u thoma , kha mashango oṱhe e ṱhoḓisiso ya itwa khao ho wanlaa uri hu na lutendo luhulu kha vhuloi , nahone kanzhisa kha sekithara dzoṱhe dza zwitshavha lutendo kha vhuloi lu a fana  . 
Vhuḓifhinduleli ha u sa khethulula ho sumbedziswaho kha ndaulo ire hone zwino na theo ya mulayo a i siki vhuḓifhinduleli na vhuthihi maelana na u vhea mitengo  . 
Dzi ḽa zwimela zwine zwa mela tsini na milambo . 
Zwenezwoha , ro i itela uri i pfumbise u fana ha zwithu na u ṱanganedzea hazwo  . 
R110 ya thendelo ya u tunda kana R900 ya thendelo ya u ṱun ḓa ya n ṱha . 
Vhathu vhane vha dzudzanya adzhenda vha nga fhambana u ya nga nyimele  . 
Ri tshi ya u fhira na fhungo , ri nga kona u bvisa magumo a tevhelaho  . 
Masheleni a tshi ndi bva vhubvo- masheleni a siho  . 
Mulevho wa u vhidza na u ta ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela  . 
Khomishini ya Vhulangi ha Mavu i ḓo ṱoḓea kha u ṋetshedza tsheo dza phambano dza vhuṋe ha mavu ho sedzwa kha uri ndi afhio kha mabammbiri mavhili kana manzhi a u sumbedza vhuṋe ane a nga vha o ṋetshedzwa kha phasela i fanaho ya mavu . 
Musi hu na dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu , sa tsumbo , musi hu tshi ṋetshedzwa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , madzulo a a engedzwa kha fuḽoro vhukati ha khethekanyo mbili u kona u dzudza miraḓo i bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Kha zwitshavha izwi , khwaḽithi ya maḓi i ḓo ṱhoṱhela na mitengo ya u ṋetshedza maḓi a khwaḽithi i ḓo gonya  . 
Kha vha kovhane phothifoḽio , sa tsumbo , zwa dzinnḓu , zwa mutakalo na ndondolavhathu , zwa mveledziso ya ikonomi yapo  . 
Vha tshi tama u vha muraḓo o fhelelaho wa tshiimiswa tshi ḓivheaho . 
R60 ya u ṅ walisa ha tshifhinganyana  . 
Tshumelo iyi i anzela u itiwa nga vharangaphanda vha tshitshavha vha tshi khou tikedzwa nga vhathu vha phurofeshenala  . 
Iyi i thusa mudededzi kha gireidi i tevhelaho kana kha tshikolo tshiswa tshine mugudi a khou ya khatsho uri hu konwe u pfeseswa mugudi zwavhuḓi , ngauralo mudededzi u kona u ḓivha mugudi zwavhuḓi . 
Sa lushaka , ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho  . 
Ndi a kona u shumisa maṱaluli . 
Kha vha sedze tsumban ḓila ya maitele a khumbelo i vha thusaho kha maitele a u wana ḽaisentsi  . 
Ro sika mishumo i swikaho miḽioni nṋa kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho . 
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu , fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe  . 
Mahoro manzhi a dovha hafhu a fha vhakhethi tshifhinga tsha u nanga vhathu vhane vha sa do dzhenelela dzikhetho , mahoro na dzipholisi dzine vha tea u votela dzone  . 
Fhedzi zwi shuma zwavhudi nga murahu , nga maanda kha thandela dza tshitshavha . 
Ndi nthantha . 
Arali zwo ralo vha fanela u sumbedza uri zwiitisi zwa iyi khumbelo ndi zwifhio  . 
Mvelelo dza mutakalo dza tshifhinga tshilapfu dzi ṱuṱuwedzwa nga maanḓa nga zwiṱuṱuwedzi zwine zwa wanala nnḓa ha sisiṱeme ya mutakalo : kutshilele , zwiḽiwa na vhuimo ha pfusho , pfunzo , vhuḓifari kha zwa vhudzekani , nyonyoloso , khombo dza badani na vhuimo ha dzikhakhathi  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-947 na BI-29  . 
Nzulele ndi ifhio wadini ? 
U thuthwa ha tshiteṅwa tsha 26 . 
Zwiwo na Gwama uri vha tendelane nga u ḓilugisela ho dzinginywaho ha zwiwo na tshikwama tshine tsha ḓo shuma  . 
U shumisa na u amba madzina a furakisheni kha nyimelo dzo ḓoweleyaho zwi tshi katela dzihafu , dzikotara , tshararu tshaṱhanu . 
Ndi tshi khunyeledza , ndi a vha livhuwa nga u ṋea pfanelo yo khetheaho u vha ṋemuḓi wa vhuṱambo uhu  . 
Afurika ndi hayani ha dziṅwe dza dzi ikonomi dzine dza khou aluwa nga luvhilo nahone dzo kungalo dzangalelo ḽinzhi u bva kha vhabindudzi ḽifhasini . 
Zwenezwo musi Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili u tshi vho vhonala u tshi shumisea , vhuifhinduleli ha muaifa ha uri a undele na u shavhedza vhauniwa vha mufu hu tea u sa tsha vha hone  . 
Fhungo ili li tea u dzhiiwa sa la ndeme kha bugu iyi yothe  . 
U ṱanganedzwa ha vhagudi vha ṅwaha uno ho khunyeledzwa nga tshifhinga ? 
Kha vhege nṋa fhedzi u bva tsha mugaganyagwama , ikonomi ya ḽifhasi i vhonala yo tshinyala vhukuma  . 
U itela u sedzulusa kha na humbula zwavhuḓi , ri ṱoḓa mulalo na vhudziki  . 
Tshiimiswa tshi ḓivhadza Muṅwalisi uri vho khunyeledza khoso zwavhuḓi na uri vha nga ḓi ṅwaliswa sa muswayi wa phukha . 
Tshipiḓa tsha B tsha Sheduḽu ya 4 na Tshipiḓa tsha B tshaSheduḽu ya 5 ; na ( b ) mafhungo maṅwe na maṅwe wo ṋetshedzwaho one nga mulayo wa lushaka kana wa vunḓu . 
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho tshanduko ya aḓirese  . 
Madzangano a vhupo a tea u imelela zwigwada zwothe zwo fhambanaho zwa vhadzulapo  . 
Iṅwe ya nḓila ndi u ṱanganyisa mutakalo na ndondolavhathu sa muhasho muthihi  . 
Izwi zwi katela madalo a u ya kha mimasipala hu songo ḓivhadzwa , u sedzuluswa ha maitele a ndango ya supply chain , u shumiswa ha khwaṱhisedzo dza mivhigo ya forensiki , u dalela dzisaithi dza thandela dzo lambedzwaho nga Magavhelo a Themamveledziso ya Masipala , na u engedza vhudzheneleli ha u thusa masipala ine ya khou kundelwa . 
Ndivhuwo u a zwi ḓivha uri vha ḓo ḓiphiṋa . 
U sumbedza uri ṱhofunderaru dza vhagudi a dzi lingani fhedzi zwivhumbeo zwi dzula zwi zwa ṱhofunderaru . 
Kuambarele tshifhinga tshot ( he ku fanela u vha kwo kunaho , ku na tshirunzi nahone ku t ( honifheaho  . 
Kha themo ya 2 , Vhagudi vha thoma u rekanya u swika kha 10 . 
Ndi nga takala nga maanḓa arali khumbelo yanga i tshi nga ṱanganedziwa  . 
Vha fanela u ita khumbelo ya u vusulusa hu sa athu u fhira 31 Ṱhafamuhwe nga ṅwaha une u ṅwaliswa ha fhela ngawo . 
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo kha Muhasho . 
Kha muhumbulo onoyo muthihi hu nga kha di swikiwa kha uri khothe dza madzhisitirata a dzi na maanda sa zwivhumbeo zwa muvhuso zwine zwa wana maanda azwo kha Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata , na uri a hu maanda o raloho ( a u vhudzisa nga u vha hone ha mulayo wa tshirema ) dzo a fhiwaho u ya nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata  . 
Vho Meyara vho ṱuṱuwedza yunithi dzoṱhe dzine dza vha na mbekanyamushumo dza ndondolo uri dzi shele mulenzhe kha hei thandela . 
Miṅwe milayo ya u thola miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga nḓila ye ya randelwa ngayo . 
Miṱangano ya komiti i tendelwa u dzhena nnyi na nnyi , fhedzi i nga hanela nnyi na nnyi a tshi dzhena arali hu na ṱhaluso yavhuḓi ya u ita nga u ralo . 
Tsireledzo ya zwiḽiwa i dzula i thaidzo khulwane nahone khuvhangano i ḓo vha na masiandaitwa a vhuḓi kha uri ri bveledza hani , u langa na u shumisa zwiḽiwa . 
Khosi iyo i a thetshelesa mulandu ya fha na khathulo yayo  . 
Zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha muvhuso na ha sialala zwi hanedzana na mpfu dza vhafumbi dzi vhangwaho nga maitele a mirundu  . 
Tsumbo kha mushumo wa ḓuvha we a ṋewa . 
A hu na nyimele na nthihi ine ya ḓo ita uri CIP i lambedze vhubindudzi nga yone iṋe nga nnḓa ha musi themamveledziso yone iṋe i vhubindudzi  . 
Ndi na vhuṱanzi ha uri , sa tshipiḓa na hone hu tshi katelwa hedzi ndivho , vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha nga konḓelwa u hanedzana kha ḽa uri hu na ṱhoḓea ya u khwinisa mbekanyamaitele ya pfunzo yashu ; u ḓisedza maitele a tshumelo ya mutakalo a pfadzaho , avhuḓi nahone a linganaho ; u bveledzisa vhupo hashu ha mahayani na u vhona uri hu na zwiḽiwa zwo linganaho ; na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa . 
Uri vha tendelwe u reila tshikepe tshapo tsha u rea khovhe Afrika Tshipembe , tshikepe tshi fanela u vha tsho ṅwaliswa tshi na fuḽaga ya Afrika Tshipembe . 
Dzirekhodo dzo n(ewa nga nd(ila ya thebulu  . 
Vhulapfu ha zwibveledzwa zwa u vhala ho ṱanḓavhuwaho kana ho engedzeaho a ho ngo randelwa sa izwi zwi tshi bva kha lushaka lwa tshibveledzwa , vhuvha ha luambo lwo shumiswaho na tshiimo tsha kuvhalele tsha vhagudi . 
Afrika Tshipembe na Zimbabwe a na vhushaka havhuḓi ha poḽotiki , ikonomi na ha matshilisano ho tikwaho nga khaḓa dza ḓivhazwakale dza miṅwaha minzhi ya murahu . 
Sa tsumbo , mbudziso dza makete kha dzifeme kha mveledzo na phaḓaladzo ya zwiḽiwa i khou bvela phanḓa  . 
Ndaulo ya Dzinnḓu dza nga murahu dza Gauteng dzo tendelwaho  . 
Ndi a ana uri mafhungo oṱhe o fhelela na hone ndi one na uri o lulama u ya nga ha nḓivho yanga  . 
Luṅwalo lu tea u ṋea vhuṱanzi ha uri vha a tendelwa u ṅwalisa kana u shela mulenzhe nahone lu bule tshivhumbiwa , dzangano kana muṱa une wa do vha na vhuḓifhinduleli havho musi vhe fhano . 
Muhaṱuli wa Khothe ya Ndayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12 , kana u swikela a tshi NDIMA YA 8 : DZIKHOTHE NA NDAULO YA ZWA VHULAMUKAIMYI swika miṅwaha ya 70 , zwine zwa nga swika u thoma , nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Ndayotewa  . 
U vhala na vhagudi , ha tshigwada na ha musi mugudi a eṱhe U ola zwifanyiso u itela u pfukisa mulaedza mafhungo a ene muṋe . 
U wana nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi muḓini wavho kana binduni ḽavho , vha tea u kwama masipala wa vhuponi hune muḓi wavho muswa kana bindu ṋa vha hone . 
Minisṱa wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe kana vhulanguli ho hweswaho maanḓa a u fha dziphemithi . 
Yuniti ya PAIA i ṱanganedza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo yo imela DIO na u thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u ita khumbelo  . 
Ri ḓitika nga thikhedzo yavho kha foramu dza mashango o fhambanaho , ngangoho mashango maṱuku a anzela u vha na maanḓa kha mafhungo ane ra kovhekana na lushaka ulu lu bvelelaho  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho , nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya  . 
Mpfu dzibadani , nga maanḓa nga tshifhinga tsha holodei dza Afurika Tshipembe , dzi ḓo ḓi dzula ḽi fhungo ḽi dinaho kha lushaka  . 
Awara dza u shuma dzi dzulela u buliwa nga vhashumi uri dzo lapfesa  . 
Kha vha ṅwale mafhungo a ndeme ane vha ḓo ṱoḓa u amba nga hao tshifhingani tshi ḓaho  . 
Mushumo munzhi wa Buthano ḽa Lushaka u vha hone kha Komiti  . 
Ndi he zwipuka zwot ( he zwa d(aka zwa fara mut ( angano  . 
U dzhenela kana u shela mulenzhe kha maitele a mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwi tea u bva kha zwigwada zwone zwine , hu tshi katelwa na mupondwa . 
Muphuresidennde a nga bvisa muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi , u kundelwa kana u sa kona u ita mushumo  . 
Kha vha ite humbelo kha Komoti ya tshumelo dza Ndeme ya Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱhulo ( CCMA )  . 
Kha u rekhoda kana u vhiga vhukoni ha mugudi kha mvelelo dza u guda dzo livhaho kha gireidi yeneyo , khoudu dzi tevhelaho dzi fanela u shumiswa  . 
Izwi zwi ḓo ṱoḓa vhuḓinekedzeli vhuhulwane kha ṱhoḓisiso na u ḓivhadza tshibveledzwa tshiswa tshaḽo , na puḽane ya nzudzanyo na nyambedzano yavhuḓi ya vhukati ha mashango nga ha ikonomi  . 
Goloi ya zwa mitambo yo shumiswa nga vharangaphanḓa vhoṱhe u kuvhanganya vhathu henefho  . 
Mugaganyagwama u dovha wa katela ndiliso ya miraḓo , fhethu ha miraḓo , khathihi na mbadelo dzo fhiriselwaho kha mahoro a poḽitiki  . 
Naho hu sina mbetshelwa ya mulayo i fanaho ya u ṱanganedza ha fomaḽa nga vhutshutshisi , a hu na mbuno ya uri ndi ngani vhutshutshisi vhu tshi fanela u ṱanganedza ngoho nga nḓila yone  . 
Muhumbeli ane a nga vha a tshi khou oa rekhodo ine i nga vha i na mafhungo nga ha muhumbeli  . 
Vho vha vha sa ṱoḓi u pfuluwa ngauri vha tsini na hune vha shuma hone  . 
Vha tea u ḓadza Fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya u bveledzisa : DE 30 . 
Muṱaṱisano u dovha hafhu wa vha na Pfufho dza Vhanyanḓamafhungo dza Maḓi dzine dza dzhiela nzhele zwiṱori zwine zwa ṱuṱuwedza Vhulangi ha Zwiko zwa Maḓi zwo Ṱanganelanaho dzinguni ḽa SADC . 
Kha vha engedze nyambedzano nga u sumbedza kha thebulu i re kha siaṱari 32  . 
Nga nnḓa ha zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 kana kha iṅwe mbetshelo ya Mulayotewa , a hu na mulayo une wa nga fhungudza pfanelo i re kha Mulayotibe wa Pfanelo . 
Mafhungo ane a tea u tandululwa a katela : ndi komiti dzifhio dzine dza a elekanya muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha u thoma , na uri lini ? 
Mihasho ya Vhukati , nga maanḓa wa Mapholisa , Vhupileli , Vhutsireledzi ha Shango , wa Muno , Mveledziso ya Matshilisano na miṅwe vha ḓo dzhenelela nga huhulu nga murahu ha madalo a Muphuresidennde vha tshi khou shumisana na muvhuso wa Vundu na mimasipala  . 
Muhumbulo muhulwane wa heini nila ya kushumele ndi u ibveledza phana kha mimaraga i re na vhumatshelo havhui  . 
Kha zwa mutakalo , Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ( NHI ) ndi thandela yashu khulwane ine yo sedza kha u bveledza Afrika Tshipembe phanḓa kha uri hu vhe na Mukatelo wa Mutakalo wa Ḽifhasi  . 
Ro vhona , sa tsumbo , u kuvhanganya na u dzudzanya mmbi dzavho nga khomanda , dze dza vha dzi khomanda dza zwiṱitshi zwiṱitshini zwa mapholisa , zwi a vhilaedzisa  . 
Mandu a vhuyedzedza iyi dayari fhasi ha mmbete . 
Zwisumbi zwa tshivhalo zwi amba zwivhalo kana phesenthe dza vhafumakadzi na vhanna kana madzangano o dzhenelaho kana ane a kwamea nga tshiṅwe tshigwada kana mushumo  . 
Dzitshadzhisi dza bannga ndi vhuḓifhinduleli havho naho arali dzi dza Banngadza Nnḓa . 
U kopolola na u ṅwala maḽeḓere oṱhe maṱuku na maḽeḓere danzi kha muṅwalo wa u pomba . 
U modereitha hu tea u sumbedza uri u linga hoṱhe ndi ha vhukuma , ndi havhuḓi , ndi hu fulufheleaho nahone vhu a fusha . 
Buletshedza na u ṱalutshedza kutshimbidzele kwa u nanga na u khetha miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
I dovha hafhu u dzinginya nḓila dzine avho vha re nga nnḓa ha sisiṱeme ya pfunzo vha nga ṋetshedza ngayo zwiko kana vhukoni u itela u tikedza ndivho idzi . 
Khabinete yo tendela Tsumbanḓila ya Tsedzuluso ya Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ( ICT ) , Mveledziso na Vhusiki ( RDI ) sa vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu na nzudzanyo ya u shumisa ya ICT RDI Afurika Tshipembe u itela u tikedza mveledziso ya matshilisano na ikonomi . 
Hezwi zwi ḓo dovha zwa ṱuṱuwedza u kovhelana ha zwa ikonomi , nahone zwa vhuṱhogwa vhukuma , u ṱuṱuwedza vhubindudzi  . 
U bva 2009 , ndo saina milevho ya 34 ndi tshi khou sumbedza SIU uri i sedzuluse milandu ya vhutshinyi , vhufhura kana vhulanguli vhu shumaho nga nḓila i si yone kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho na zwiimiswa zwa muvhuso . 
Vhathu vhane vha hola mundende wa vhalala . 
Kha ri ite nyito Lavhelesani nyolo dzine dza sumbedza kuitelwe kwa zwikhokhonono izwi . 
Mulovha , ndo vha na mashudu vhukuma a u ṱangana khathihi na u ambedzana na vhaswa vha si gathi vha Afrika Tshipembe vha ne vha khou ita mushumo u mangadzaho u fhaṱa shango ḽashu na u bveledzisa vhathu vha hashu  . 
Ngenovho mbekanyo dza mvusuludzo na mveledziso yo sumbedzisa uri nḓivho khulwane ya mbuedzedzo ya ho hu u shandukisa tshivhumbeo tsha Vhulimi ha Afrika Tshipembe . 
Nga zwiito zwashu , kha ri ṋetshedze mirafho i tevhelaho khonadzeo ya u imba nga vhuthihi na u pfumedzana vhukati havho zwe zwa vha , kha riṋe , hu vhumatshelo hashu  . 
Hu na hunzhi hune a shumiswa nga nḓila yo khakheaho . 
Sa sa tsumbo , mishonga yoṱhe ya malwadze a sa fholi hu tshi katelwa HIV itea u wanala u bva kha muṋetshedzatshumelo o tiwaho wa Tshikimu DSP wa vhulwadze vhu sa fholi , Medipost Pharmacy , na kha nyimele ya PMB . 
Vha ṱuwedze muṅwe muthu u amba nga ha mbiti dzawe u swika dzi si tsha mu vhusa - u swikelela vha tshi langa mbiti  . 
Ndayotewa i amba uri muthu muṅwe na muṅwe u fanela u vha na nnḓu yawe  . 
Mutheo wa vhathu pfanelo dza u aphila  . 
Izwi zwi itwa hu tshi tevhedzwa maitele a ḽifhasi na u vhumba vhushaka vhukati ha SAPS na vhaḓivhadzi . 
Musi Phuresidennde o no sedza themendelo dza RG , u na maanḓa a u hana khumbelo ya pfarelo  . 
Hu khou newa likumedzwa la uri zwiimiswa zwothe zwa sekhithara nnzhi zwi vhige kha DACST na uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo livhiswaho zwa zwino zwi khou vhiga kha zwi iswe kha muhasho  . 
Arali Mulayotibe wa u khwinisa Ndayotewa u sa kwami mavunḓu thwii , Ndayotewa i ṱoḓa NCOP i tshi hanedzana nga ha Mulayotibe ( hu si na u vouta ) musi u sa athu u ya kha NA u vuotelwa  . 
Phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu , u ḓo dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muṱa wavho . 
U amba hohu na nyanḓadzamafhungo zwi ḓadzisa kha muvhigo nga Muphuresidennde nga u ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo a uri ho no swikelwa zwifhio na u ṋea tshikhala tsha u ita nyambedzano nga ha mashumisele a vhudzheneleli ha ndeme ha ṱahe . 
U shumiswa mafhungo o rekhodwaho nga tshifhinga tsha u vhambedza mvelelo dza ndeme  . 
Ndi rekhodo ine ra pfa ri tshi ḓihudza ngayo , sa tsumbo , uri miṱa i rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi yo wana mikovhe i fhiraho gumoṱuku ya magavhelo a vhulonda vhathu , zwi tshi katela dzinnḓu na zwa mutakalo na zwauri kha dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dze dza bvelela vhukuma hu katelwa mafulo a u haela vhana na u vha ṋea zwiḽiwa  . 
Nyendedzi dza Lushaka dza Komiti dza Wadi dzi topola u fhaṱa vhukoni na ṱhoḓea dza vhugudisi dzi tevhelaho  . 
Khoniferentsi yo ṋekedza pulatifomo ya ndeme ya dibeithi maelana na masendelele a u ḓowedza  . 
Ndi zwa ndeme u ri mushumeli munwe na munwe wa muvhuso a vhe a fulufhedzeaho na u tevhedza milayo ya shango la hawe  . 
Miraḓḓo ya Khorotshitumbe vha na vhuḓḓifhinduleli nga muthihi kha Mulangavunḓḓu na kha vhusimamilayo ha vunḓḓu kha u laula ofisi dzavho , na miraḓḓo yoṱhe ya Khorotshitumbe sa zwenezwo i na vhuḓḓifhinduleli yo ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa vunḓḓu wa kha phoḽisi dzawo  . 
Phresidennde . 
U bva nga 2007 tshikimu tsha Vho - X tsho dzhia tsheo ya u shumisa mutevhe muswa wa fomuḽa , une wa si katele Coversyl Plus  . 
Vho Molefe vho shuma vhukuma kha u bveledza maano a u bvelela ha Eskom zwine zwa khou thoma u sumbedza mvelelo dza vhuḓi  . 
Na muṱa kha u dzika havho na u ḓa havho khothe  . 
Hovhu ndi vhuleme vhune ha hweswa tshigwada uri tshi sumbedzise ngoho ya vhuleme hu si na u timatima kha mulayo wa vhugevhenga  . 
Nga u ralo , sia ḽa mutakalo ḽo bvelela sa tshiimiswa tsha ndango ya matshilisano , tshi shumaho u vhuedzedza mutakalo kha muthu o kwameaho zwa ita uri hu fheliswe u thithisea kha tshitshavha  . 
Khethekanyo ya 245 4 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe . 
Zwi vhanga u ṱavhanya u thoma ha vhulwadze ha marambo ( osteoporosis )  . 
Vha tea u shumisa mbekanyamushumo dzo khetheaho dza nḓisedzo ya tshumelo yo khwiniswaho kha vhathu vhe kale vha vha vho kandeledzwa malugana na zwa u kwama muvhili , matshilisano na mvelele  . 
Nga u angaredza hu tea u shumiswa ndangulo ya zwikhokhonono yo ṱanganyiswaho kha tshifhinga tshoṱhe tsha u lima zwiliṅwa  . 
U tshimbidza miṱangano zwi ṱoḓa vhukoni ha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga huhulu  . 
U ya nga vhuṱoḓesi hashu kuitele kwa vhukuma kwo tendelwa na uri a ho ngo vha na zwithu zwi songo teaho  . 
Ri ḓo vha na visa dzo itelwaho mitambo dzine dza ḓo tendela vha re na dzithikhithi vha tshi dzhena hu si na vhuleme  . 
Tshumelo ya muvhuso na vhatholiwa vha imela tshumelo ya shango ( lot ( he , zwi nga si kone , kha kushumele kwazwo , u t ( ut ( uwedza dzangalelo ( la dzangano ( lin(we ( la polotiki  . 
Arali phukha dzo tea u khethululwa u itela uri dzi sa fhirisele malwadze kha dziṅwe phukha , muṱun ḓi u tea u kwamana na u i humbela kha Ofisi ya Dzingu ya GEMS ire tsini navho  . 
Fhedziha a ri nga ḓo pfa ro fushea . 
Vha ḓo ṋetshedzwa aya maṅwalo . 
Hu nga vha uri kha iyi nyimele , zwi a ṱoḓea u iledza uho u pomoka hu itwaho nga muthu ane a ṱanziela uri u a lowa kana u nga u a lowa ; zwavhuḓi-vhuḓi hafha hu khou ambiwa dziṅanga . 
Pfanelo ya ndiliso 7 . 
Vha tea u rumela fomo kha Nedlac maḓuvha a 14 mugwalabo u saathu thoma . 
Vhathu vhe vha wana ndaka ya vhudzulo lwa u tou thoma vha so ngo thuswa nga muvhuso na nnḓu i re kha ndaka yeneyo , arali i hone , vha sa tevhedzi mikhwa na zwilinganyo zwi tshi ya nga ha Zwifhaṱo zwa Vhudzulo zwa Tshoṱhe  . 
Mbadelo ya tshelede nga khathihi i songo ṱuswaho muthelo . 
Hezwi zwoṱhe zwe ra wana zwi ḓa nga mutengo muhulwane  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS  . 
Khophorethivi yo dzudzanyelwa u ṋekedza tshumelo kha miraḓo  . 
Zwiga zwihulwane kha zwi vhewe nga ndila yo leluwaho  . 
Nyambedzano dzi khou ya phanḓa muvhusoni , dzo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano na Vhufaragwama ha Lushaka , zwi tshi elana na u khunyeledza mbekanyamaitele ya vhutsireledzi ho engedzwaho ha matshilisano . 
Ndi dzifhio mbadelo dzine vha nga dzi vhila ? 
Dziminisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa vha ḓo dzhenelela kha mishumo yo fhambanaho yo sedzaho kha u alusa mveledziso na u manḓafhadzwa ha vhaswa  . 
I tea u fha mafhungo vhathu nga ha khophorethivi na zwine vha shumisa zwone  . 
Mbambadzo na Phaḓaladzo vhu vhona uri GCIS i na zwiṱirathedzhi zwa mbambadzo na phaḓaladzo zwo fanelaho kha zwibveledzwa na puḽatifomo yayo yoṱhe . 
Sa tshipiḓa tsha u pembelela ṅwedzi wa vhafumakadzi , muvhuso u ḓo vha na vhuṱambo ho vhalaho ha u hulisa vhafumakadzi kha sekithara dzo fhambanaho na u sumbedza zwe ra swikelela sa shango . 
I tendela kha sia uri dzi sedze vhashumi vha muvhuso sa vha re na vhuḓifhinduleli ha nḓila ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Ri tshimbila u bva kha muṱa u ya kha muṱa u wana arali ri tshi nga thusa miṱa u i vhofholola uri i bve kha mbofho iyi ya vhushai  . 
Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano  . 
A hu na khonadzeo ya vhukuma ya mbuelo dzo khwathaho kha tshitshavha  . 
Ndi nnyi ane a ḓo ṅwala tshiṱori nga phukha dza ḓaka ? 
Nḓivho ya sialala , sa tsumbo , i nga amba nḓivho ya kale ye ya pfukiswa i tshi bva kha murafho u ya kha murafho , nahone i yelana na tshifhinga  . 
U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tshoṱhe kha u sika milayo , u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa  . 
Vhagudi vha ḓo vha vha kha vhuimo ho khwaṱhaho ha u engedzedza u guda havho na u ḓiḓowedza kha maṅwe masia kha vhupo ha zwa mabindu , kana u lwela u swikelela zwitandadi zwa phurofeshinala na u ḓiḓowedza kha vhuimo ha nṱha  . 
DHA i ḓo dzhia tsheo ya u vhea vhashumi huṅwe na huṅwe kha Muhasho zwo ḓitika nga ṱhoḓea dza kushumele nga murahu ha u amba na mushumi onoyo kana dzangano ḽawe  . 
Maanḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane , nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde , nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo  . 
Khabinete i ṱanganedza u bviswa ha Tsedzuluso ya u thoma ya zwithu zwi si zwavhuḓi ya Afrika Tshipembe yo sedza kha kuhumbulele kwa vhathu ngaha HIV na AIDS na TB kha Khonfarentsi ya Afrika Tshipembe ya Vhusumbe ya AIDS , ine ya vha kati ngei Durban . 
Hezwi zwi amba uri milayo ya vhulamukanyi ha mupo i fanela u tevhedzwa  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha muvhigo wa zwo no swikelwaho nga Khomithi ya Dziminisiṱa dzo Ṱanganelanaho nga ha u Vusuludzwa ha Migodi ya Zwitshavhani i si tsha Shumaho uri mawanwa o teaho a ḓo thoma u shuma lini u bva kha lwendo lwa Ngudo dza u Vhambedza Nḓowetshumo ya Migodini Australia lwe lwa farwa nga ḽa 24 u swika 28 Ṱhangule 2015 . 
Nyimele ya polotiki ya tshifhinga tshenetsho ya Tshipentshela ya u ranga ya vhathu vha Zimbabwe yo tendelwa nga Lambamai 2009 u itela u rekhoda vhathu vha Zimbabwe vho ḓaho Afrika Tshipembe nga nnḓa ha mulayo . 
U fhindula mbudzisombulethedzi . 
Muvhuso wo engedzedza na u vhekanya ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku  . 
Maga a u ita u ri ri thome zwavho musi vha tshi swika kiḽiniki  . 
Mutsiko wa fhasi wa malofha u nga itwa nga zwithu zwo vhalaho zwi ngaho sa u fhelelwa nga malofha , u fhelelwa nga zwiluḓi muvhilini , u shuma ha mbilu lwo fhungudzeaho na miṅwe mishonga  . 
Sa tsumbo , hune tshikalo tsha wadi tsha vha tshihulwanesa miraḓo ya khoro i na vhuḓifhindulei ha phothifolio yo imaho ngauri , miraḓo ya komiti ya wadi i nga tea u shuma phothifolio dzi fhiraho nthihi na u vha na nḓivho ya zwithu zwoṱhe zwi bvelelaho kha wadi  . 
Tsha vhuvhili , izwi zwi nyefula tshirunzi tsha mbekanya mushumo ya zwa politiki sa izwi zwi tshi kumbuludza lutendo na fulufhelo ngauri arali tshitshavha tsha nga fhelelwa nga u vha na thonifho kha muvhuso , hu mbo di vha na u shaea ha vhudziki ha si tsha huliswa mulayo wa shango  . 
Tshenzhemo yo ṋekedzwaho izwi zwiteṅwa kha ḽevele dza nṱhesa na nḓila ine muvhuso wa zwi dzhiela nṱha ngayo  . 
Nga murahu ha 1989 ḽifhasi ḽine ra ḽi ṱanganedza roṱhe , zwi si na ndavha uri ndi u takalela muhumbulo washu wa uri ndi sethe nthihi yo ṱanḓavhuwaho ya milayo ya ikonomi ine ya ḓo khwaṱhisedza u bvelela  . 
Nyimbo dzawe dzi amba nga mafhungo a vhupo ha mahayani , milambo na vhutshilo ha bulasini vhune a vhu humbula ha musi a tshee ṅwana . 
U ḓivha dzina ḽa nomboro 1 U shumisa zwishumiswa zwi no tou farea . 
Yo dovha hafhu ya ṱanganedza uri miṅwaha ya ḓana i pembelelwe nga kha thandela dzo fhambanaho u fana na u pembelela nga Ḓuvha ḽa Vhupfumedzani , 16 Nyendavhusiku 2013 nga fhasi ha thero ya u ṱuṱuwedza vhushaka ha vhathu , vhuthihi ha lushaka , u katelwa na vhupfumedzani . 
U fhaṱa nḓivho Kharikhuḽamu ya dzinyambo i a tenda uri vhagudi vha thome u bveledza nḓivho ya luambo lwa u ṅwala musi vha tshi tou thoma u vhala na u ṅwala vha tshe hayani , kha vhupo vhune vha vha khaho , na kha miṅwaha ya tshikolo  . 
Malwadze manzhi u fana na vhuladze ha mutsiko wa malofha u re nha u nga laulwa nga dzilafho kana nowenowe ya muvhili uri i laulee  . 
U swika musi mulayo wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 2291b ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma , masipala u vha a tshee na maanḓḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe , muingamuthelo kana mbadelo dze a hweswa maanḓḓa a u dzi vhea musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma  . 
Sa tsumbo , zwikimu zwiṱanu zwiswa zwa maḓi zwi kha mutevhe  . 
Zwine vha tea u ita kha nyimele ya shishi . 
Mutshino uyu u tshinwa ho nga vhanna na vhafumakadzi , vhasidzana na vhat ( hannga vho t ( angana  . 
U linganyiswa ha mbeu kha Komiti ya Wadi ya hashu arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani , ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi , mafasiṱere , ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe  . 
Izwi ndi zwone zwifhinga zwo tendelwaho zwa u vula nahone vhane vha mabindu vha khou tutuwedzwa uri vha khwinise izwi zwifhinga  . 
Mudededzi Vho-Muḽatshawe vho fara bugu ya tshivenḓa vha tshi khou ralo u gudisa vhagudiswa . 
Zwi sedziwaho khazwo kha u ḓi wana vhagudi vhe hune lwa khou shumiswa hone ndi vhukoni ha u pfesesana na u amba luambo- zwikili zwa mutheo wa vhudavhidzani . 
Khabinethe i pembelela Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku kha u vha ṋemuṱa na vhone naṅwaha kha Vhuṱambo ha China ha Dzitshakatshaka ha Mabindu Maṱuku na a Vhukati ( SME ) , sa izwi zwi tshi thusa kha u honolola maraga wa China u itela mabindu maṱuku na mabindutshumisano  . 
Mugudiswa u fanela u vhudziwa uri , musi ṅwana o no bebwa , pfanelo dza ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa dzi fanela u tsireledzwa , na uri u fanela u zwi sumbedza kha tshikolo uri ndugiselo dzo teaho dzo itwa malugana na u ṱhogomela na tsireledzo ya ṅwana  . 
Ndingo dza u humisela murahu tsheo ya SCA nga kha kupindulele kusoliseaho kwa mulayo zwi nga u khakhela mulayo wa ndayotewa na u hanedza maanḓalanga a mulayo o ṋewaho nga ndayotewa kha khothe dzashu  . 
U khwahisa mishumo na u dumbekanya vhuifhinduleli ha zwigwada zwohe kha zwipotso na u imvumvusa u itela uri hu swikelelwe tshumisano na tshikalo tsha ikonomi  . 
U vhala mutevhe wo fhelelaho wa zwi sa katelwi na zwo piṅwaho , vha humbelwa u ya kha Mulayo 16 na Anekidzha E ya Milayo ya Tshikimu . 
Hu na zwithivho zwa maboḓelo zwingana zwine vhoṱhe vha ḓo vha vha nazwo ? 
Arali muthu a sa koni u ḓadza fomo yo tiwaho nga uri ha koni u ṅwala kana u na vhuholefhali , muthu uyo a nga ita khumbelo nga mulomo kha DIO . 
Mmbengwa ndi musidzana o bebwaho e muholefhali . 
Vha shuma kha yuniti ifhio ? 
Baba , haya mafhungo ha pfali na luthihi lini  . 
Vhaofisiri vha Vhuimeli ha Afrika Tshipembe vha vhona uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho vha farwa nga nḓila yo teaho  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzi katelaho u kovhelana zwi eḓanaho na u vhea nga zwigwada kha nomboro yo fhelelaho u swika kha 20 na phindulo ine ya vha yo katela na tshiṱahe . 
Komiti dza wadi a si zwiimiswa zwa mulayo zwine zwa nga ita thendelano kana u iswa khothe kha vhukhakhi , u shaya ndangulo kana tshanḓanguvhoni  . 
Tshiṱori itshi tshi khou amba nga nnyi ? 
Madzangano a sina thendelo ya tshiofisi ya u sa thela a nga rumela fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho u katela na mbammbiri a u tikedza khumbelo na luṅwalo lwa u ḓiimisela lwo sainwaho nga vhathu vhane vha vha na vhudifhunduleli ha zwa masheleni  . 
Tsumbo : Khwaṱhisedzo ya mbudziso na mafhungo zwo itwaho nga u tou amba kha themo iyi . 
Zwa uri zwigwada zwinzhi zwi na dzangalelo kha u funza tshifhinga tshinzhi zwi vhanga thaidzo  . 
PFANELO DZAVHO NDI DZIFHIO ? 
U ṅwalisa zwi nga dzhia vhege nṋa  . 
Khothe i ḓo rumela luṅwalo kha muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana uri a ḓivhonadze khothe nga ḓuvha ḽo bulwaho  . 
U dzhenelela kha maitele a zwa vhulamukanyi  . 
Phambano dzine dza si kone u tandululwa 148 . 
Iṅwe ndingedzo nga muvhuso ya u lwa na thaidzo ya vhuloi na khakhathi dza vhuloi ho vha u bveledzisa Mulayotibe wa zwa Vhuloi wa Mpumalanga . 
Arali hu na o kavhiwaho ( kwameaho)- ngauri maanḓa aya ha fhulufhedzei -hu na maṅwe maitele ane a itwa a u kunakisa na u fhodza vhathu vha dovha hafhu vha tshila vho takala . 
Luṱingo lwa misi yoṱhe lwa u badela lwa Muhasho wa zwa Mbambadzo na Nḓowetshumo ḽo ṱanganedza ṱhingo dzi swikaho kha 20000 kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , na ndeme ya mbadelo dzo itwaho yo vha R210 miḽioni . 
Vhathu vho dzhenelelaho muṱangano vha tea u ṱanganedza mulayotewa wa khophorethivi na u nanga vhatshimbidzi vha khophorethivi . 
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu . 
Ngona yo ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u shumisa na u sika zwibveledzwa . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa , dzangano kana muṱa une vha tama u ita hone mbekanyamushumo yavho Afrika Tshipembe , nahone luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze uri mbekanyamushumo iyo i hone  . 
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana na khumbelo . 
Khamphani iṅwe na iṅwe . 
Kha hu shumiswe thebulu u wana mutengo wa magwinya a sumbe . 
Ra ri vha fanela u vha na dzisenthara dza mitambo na dza mavhengele dza khwine u nga havho vha dziḓoroboni  . 
Vhonkhetheni vho teaho vha ḓo tea u ḓisa tshinepe hu sa athu fhela maḓuvha mavhili musi vho kwamiwa  . 
Naa vha na iṅwe thaidzi ine ya elana na zwiko zwa mupo zwine na zwi swikelela ? 
Phalamennde ya u thoma ya dimokirasi yo ṱalusa maitele a no tevhedzwa sa zwithu zwa ndeme  . 
Naho zwo ralo , hu kha ḓi vha na zwiṱiriki na zwiṱiriki zwiṱuku zwi re na u katelwa kha khaelo ha fhasi , zwine zwa ḓo ṱoḓa u sedzesa na u fhiwa tshenzhemo  . 
Tshitshavha na ha Phuraivethe , zwo katelaho vhunzhi ha dzithandela , hu tshi katelwa madzulo , dziresiṱorente , mavhengele , zwiitwa , vhukavhamabufho ha Skukuza na Table Mountain Aerial Cableway  . 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na vhukoni nga luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo  . 
Akhaivi ya Lushaka ndi yone i no ta mbadelo , yo sedza na tshiimo tsha makete tsha zwino  . 
Vele ( la Mbeu o dzula kha ( la Matshona lwa tshifhinganyana  . 
U tendela vhagudi u vhee zwibambiri zwo livhana tsini natsini u itela u wana phindulo . 
Nahone ndi vhone vhashumisi na vhatsireledzi vha zwishumiswa zwa mupo . 
Ri ḓo isa phanḓa na u dalela zwitshavha uri ri pfe mbialelo dzavho na makumedzwa  . 
Ri dovha ra dzhiela vhukando vhathu na zwiimiswa kha tshikafhadzo ya maḓi na kushumisele kwa maḓi ku siho mulayoni  . 
U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009 , vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso , hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela . 
Mutevheli kha tshiimo u na pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi fanaho kha miṱa na vhaṅwe vhadzuli vha muṱa muhulwane sa zwe mufu vhone vhane vha vha vhe nazwo , hu tshi katelwa na vhuimo sa muunḓi wa vhana vhaṱuku  . 
Gauteng ndi vundu li re na vhunzhi ha vhathu na nyambo nnzhi line khalo ha si ambiwe fhedzi nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe fhedzi ( Tshipedi , Tshisuthu , Tshitswana , Tshiswati , Tshivenda , Tshitsonga , Tshivhuru , Tshiisimane , Tshindevhele , Tshithosa na Tshizulu )  . 
Phresidennde u fanela u thola muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo . 
Khothe Khulwane yo thudzela kule khanedzano iyi ho sedzwa ndingo dza mulayo zwawo dza u ḓiimisa nga woṱhe na u sa dzhia sia a dzi shumi . 
Khabinethe yo tendela mvetomveto ya Mulayotibe wa Vhulanguli ha Sekithara ya Masheleni uri i bvisiwe u itela vhupfiwa nga lushaka , u itela uri zwi vhe na zwine zwa amba kha u ḓivhofha ha Afurika Tshipembe nga kha G-20 . 
Nga ṅwambo wa izwo , tshirunzi nahone zwenezwo u fulufhedzea , nga nnḓa u dzhiela nṱha vhuḓiilisi hu re khagala , ndi tshiteṅwa tsha ndeme kha nḓowedzo dza saintsi kana ndambedzo ya vhagudi  . 
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi ; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a mushumo a sumbe na u fhira , zwi tshi bva kha vhone uri khumbelo yavho vho i ḓadzisa zwone naa . 
Pfunzo ya Mvelelo Ndivhanywa i ita mutheo wa Kharikhuḽamu Afrika Tshipembe  . 
U vhumba nyito dzine dza pfala kha vhagudi nahone dza elana na zwibveledzwa zwine vha khou guda kha sekele ya vhege mbili . 
U renda zwirendo na zwidade khathihi na u zwi edzisela . 
Mihwalo ya ṋama i khou rengwaho u bva seli ha mashango ya endedzwa nga lwanzheni i nga rengwa fhedzi ngadzikhontheiṋa dzi rothodzaho . 
Musi muḓuhulu wa muraḓo o valelwa sibadela o mu ṋetshedza khoudu ya vhuunḓiwa ya ṅwana wawe  . 
U vhala hu ita uri vhagudi vha bveledze kuṅwalelwe kwa nomboro , murekanyo , u anganyela , zwikili zwa u rekanya u ḓivha phetheni . 
Komiti ya Tshoṱhe ya Vhafumakadzi , Vhana , na Vhathu vha re na Vhuholefhali  . 
Vhaambi vha mafhungo aya vho vha vha tshi khou bva u senga mulandu wa nnyi , nahone wo vha u mulandu wa mini ? 
Heḽi ḓuvha ḽi sumba tshiimo tsha nṱha tsha u hanedza nga vhaswa vha Afurika Tshipembe , tshe tsha thoma murahu nahone tsha ya phanḓa u swika hu tshi swika dimokirasi nga1994 . 
Kha vha zwi livhanye na mafhungo o waniwaho musi wa mutandulo wa u buḓa  . 
U langa mmbi ya vhupileli hu tea u itwa u ya nga tsumbanḓila ya muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli , nga fhasi ha maanḓalanga a Phresidennde  . 
Zwine zwa si katelwe nga Tshikimu khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa  . 
Mushumo kha hezwi hu na thandela dzo fhambananaho dzo ṱanganelanaho dzine dza katela bada na zwiporo , vhupfuka mikano , fulufulu na mafhungo na thekhinoḽodzhi dza vhudavhidzani . 
Vha ite izwi tshifhinga tshoṱhe . 
Nḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling . 
Kha ṱhoho i tevhelaho , u sa katela nga thendelano , ri ḓo lavhelesa kha ngona dzine ngadzo zwiko zwa mushumo zwo raliho zwi nga kovhiwa , fhedzi zwi nga si shumiswe nga tshifhinga tshithihi  . 
Mushumo wa Khomishini ya u Puḽlana ya Lushaka ndi u eletshedza muvhuso na shango nga ha zwithu zwine zwa kwama mveledziso ya shango ya tshifhinga tshilapfu  . 
Mafurase matswuku a ḓo ni thusa u nanga masala one ane na ḓo thoma ngao mafhungo . 
Nga tshifhinga tsha therisano ya tshigwada vhaṅwe vhadzheneli vha ḓo pfa zwine na khou amba  . 
Izwi zwi nga konadzea nga u shumisa kubugwana kwo teaho kwo netshedzwaho nga khasitama nga tshifhinga tshenetsho  . 
Musi hu tshi ḓo vha huna thimu dzi takadzaho dza maimo a nṱha-hu tshi katelwa thimu tharu dzi re kha vhuimo ha nṱha ha vhuṋa - na mafulufulu a lushaka lune lwa funesa bola , Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA ndi zwithu zwine a huna ane a nga takalela u ṱahela  . 
Miraḓo ya Komiti dza Wadi vha nga ṋea phindulo vhathu vhanzhi vho fhambanaho vhane vha vha na zwine vha ṱoḓa zwo fhambanaho  . 
Kha fhungo ḽa ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu a i ṋei ṱhalutshedzo ine ya vha khagala , fhedzi i dzinginya uri ṱhalutshedzo i tea u fhambanyisa vhukati ha vhuloi vhuvhi na vhuloi vhuvhuya  . 
Thendelo ndi mini ? 
Arali vha khou ṱoḓa u dzhoina GEMS , vha tea u ḓisa khophi dzo sethifayiwaho dza maṅwe maṅwalo , sa dzibasa , dzavho na dza miraḓo ya muṱa wavho , musi vha tshi ḓisa fomo ya khumbelo  . 
Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu , tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa , Khomishini i ḓḓo ri hu saathu u fhela maḓḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa , ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe , u anḓḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka , vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni  . 
Nga u ralo , u gonya ho swaiwaho kha kushumele kha zwiṅwe zwithu a zwi tei u ṱalutshedzelwa thungo ha kha mbuno iyi  . 
Ndi ngani Vho-Mutengwe vho shavhela Tzaneen ? 
Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi , husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi , fhedziha nga u shumisa maga oteaho . 
Vho-Ludongo vho lifha mulandu nga tshelede ye vha bvisa banngani  . 
Thesite ya mbalo yo vha i sa konḓi . 
Ndi vhatukana  . 
Vha lingedza nga nungo dzoṱhe , kha vha zwi litshe  . 
U shumiswa ha vhudziki u itela zwiṱaraṱa zwa u swikelela ha mutheo zwi nga ḓi vha zwi si u vhulunga masheleni kanzhi , nga nnḓani ha musi hu si na muṅwe matheriaḽa u re hone  . 
U kundelwa u ita ngauralo ndi vhukhakhi vhuhulwane  . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri mabindu oṱhe a shumise muḓagasi nga nḓila kwayo . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha khaedu dzine dza vha hone dza muḓagasi dzine dza khou vhangwa nga thaidzo dza thekhiniki na themamveledziso kha zwiṅwe zwa zwiṱitshi zwashu zwa muḓagasi . 
Vha tea u ita nḓivhadzo ya tshandukiso hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa . 
Nga ṱhalutshedzo , yo livhiswa kha na u sumbedza maanḓa a matshilisano o fhambanaho na mihumbulo ine ya vhumba tshitshavha tshiṅwe a tshiṅwe  . 
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku vhane vha khou kavhiwa nga HIV tsho tsa nahone tshifhinga tsha vhutshilo tsha vhathu tshi khou engedzea  . 
Tshitetimennde tshiṅwe na tshiṅwe nga ha tshigwada tsha vhathu tshi vha tshi tshi khou sedza sia ḽithihi  . 
Ri na vhuḓivhufhinduleli  . 
Kha nyimele iyi , Muhasho wo sedzesa nga nḓila i engedzaho kha mbekanyamushumo ya u imisa , mveledziso ya tshikolo yoṱhe ya khwiniso ya kushumele kwa mugudi kwo fhelelaho , ine khayo vhurangeli hoṱhe na mishumo zwi tea u fhindula  . 
Mphaphuli o vha a tshi d(ivhiwa sa munna wa vhut ( ali  . 
Mbalombalo dza ṅwaha nga ṅwaha dza vhugevhenga dzi konisa muvhuso u lavhelesa zwipikwa zwihulwane zwa u lwa na vhugevhenga , sa zwe zwa vheiswa zwone kha Muhanga wa zwa Tshiṱhirathedzhi wa Vhukati ha Themo 2014-2019 . 
U itela u ola tshifanyiso , u tou ombedzela fhedzi khonadzeo ya u dzhia sia iyi kha vhone ndo ṱoḓa u fanyisedza  . 
Hezwi zwi sika zwikhala kha vhubveledzi na kha vhupo ha makwevho a dzitshaka na dzingu na u engedzea ha zwimbeledzwa Masipalani wa Maluti-A-Phofung . 
Vhaofisi vha mapholisa vha fanela u setsha muthu musi vha tshi khou mu fara  . 
Zwi re ngomu a zwo ngo tou vhibva , ndi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo , hu tea u londotwa mahayani avho  . 
Bammbiri-mviswa yo ṱhaṱhuvha zwiṱuku nga ha vhuloi kha mashango mavhili a Afrika , zwihulwane ho sedzwa uri ayo mashango o shumana hani na mafhungo a vhuloi  . 
Minisiṱa wa Vhudavhidzani ha ṱhingo na Tshumelo ya Poswo , Dr Cwele , vha ḓo vhidza vhanyanḓadzamafhungo u itela u ṱalutshedza nga vhuḓalo mbekanyamaitele iyi . 
Zwavhukuma ndi uri izwi zwi ṱoḓa u lavheleswa , u itela u vhona uri mulayo u thusa hani nga nḓila ya khwiṋe . 
A vhaye poswoni yavho ya tsinisa kana kha vharengisi vha re mulayoni vhane vha na thendelo ya u bveledza ḽaisentsi ntswa ya TV vha ite khumbelo ya ḽaisentsi ntswa ya TV . 
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo ( CCMA ) u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa  . 
Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura , kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol . 
Lu ṅwalo lwa tshiofisi lu bvaho kha Vhulanguli ha Vhureakhovhe ha shango ḽe tshikwekwete tsha ḽaisentswa hone lu ḓo ṱo ḓea  . 
Hoyu muswuhana wa miṅwaha ya 20 o dzheniswa kha vhuimo vhu konḓaho nga murahu ha u ṱuwa ha mulindavhunwo wa Chiefs ane a vha Rowen Fernandez a tshi ya Germany mathomoni a khalaṅwaha  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , ya CK4 ( Khumbelo ya u Shandula ) na fomo CK1 . 
Nga maṅwe maipfi , kiḽasi yo katela gireidi dzo fhambanaho dzine dza funzwa fhethu huthihi nga tshifhinga tshithihi vha nga shumisa kiḽasi khulwane , hu si u amba kiḽasi dzo ḓalesaho , heyo i wanala vhuponi vhunzhi ha nyingaḓorobo  . 
A si thundu dzoṱhe dzine dza langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho kana dzi rengiselwaho mashango ḓavha  . 
U tandulula thaidzo dza tshelede hu tshi katelwa ṱhanganyelo na tshintshi nga dzirannda kana dzisenthe . 
U bviswa kha mutevhe wa dzikhamphani zwi amba uri CC i ḓo bviswa kha database na uri a i tsha vha hone . 
U vhala lungano ho sedzeswa vhaanewa , fhethuvhupo na puloto . 
Vho swika na u dzhenelela kha nyambedzano . 
Zwoṱhe zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo CK2 zwo ṅwalwa nga murahu ha siaṱari 2 nahone zwi tea u pfeseswa phanḓa ha u ḓadza fomo  . 
Arali khothe ya sa fhe ndaela ya tsireledzo ya tshifhinga nyana hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya vhu , khothe i tea u laela kiḽaka ya khothe u itisa uri khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza khumbelo i kwameaho na afidafiti iṅwe na iṅwe ya u tikedza zwi iswe kha muhwelelwa nga nḓila yo randelwaho , khathihi na nḓivhadzo yo randelwaho ya u vhidza muhwelelwa uri a sumbedze nga ḓuvha ḽa u humela uri ndi ngani ndaela ya khothe i sa tei u ṋetshedzwa Datumu dza u humela dzo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya vhu ( a ) na a dzi nga vhi fhasi ha maḓuvha a 10 nga murahu ha musi tshumelo yo thoma kha muhwelelwa : Tenda datumu ya u humela yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya vhu ( a ) i tshi nga lavhelelwa nga muhwelelwa kha iri dzine dza fhira 24 dza nḓivhadzo yo tou ṅwalelwaho muhweleli na khothe . 
Vhavend(a tshi(liwa tshavho tshihulusa ndi vhuswa  . 
Minisṱa wa Tshumisano ya Kuvhusele na Zwa Sialala , Vho Des van Rooyen , na Khosikhulu Vho Letsie wa Vhuraru , Ṱhoho ya Muvhuso wa Lesotho , vho dzhenelela vhuṱambo uvho nga Musumbuluwo , wa ḽa 25 Khubvumedzi 2017  . 
Tshidzulo tsho farwaho nga muraḓo o bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 tshi dzhiiwa sa tsho kovhelwaho dzangano ḽiswa ḽine muraḓo a khou imelela ḽone  . 
Ndi tenda uri hezwi ndi zwa ndeme vhukuma zwa zwino sa afha zwikhala na dzikhaedu zwa mbekanyamushumo ya u vhulunga tshelede zwi tshi khou bvela khagala . 
Ndi zwa ndeme u thoma vhusimamilayo ha lushaka u khwaṱhisedza maga a fanaho a shumiswaho kha shango ḽoṱhe . 
U topola na u livhanya masala . 
Nazwino , musi zwo raloha , ri tea u pfesesavho uri lushaka lu kwamiwa hani kana lu ḓo vhuelwa nga mini arali lwa ita uri vhaswa vha vhuelwe siani ḽa ndiliso ya tshinyalelo  . 
PFESESANI : Ngudo ya fiḽimu i nga funzwa u tou itela u ngedzedza nḓivho kha Gireidi dza 10 na 11 . 
Vhapikisi vhashu vha zwa poḽotiki na aidioḽodzhi vha ḓo isa phanḓa na u ri hanedza kha maimo oṱhe haya a mbekanyamaitele  . 
Mashudu mavhuya i nga langea nga dzilafho nahone vhathu vhanzhi vha tshila vhutshilo ho ḓoweleaho  . 
Ndi phambano I fhio u bva kha Themo ya 1 Nga themo ino vhagudi vha bvela phanḓa na u tevhekanya na u vhambedza dzinomboro . 
Heyi ndi khaedu khulwane ine ya tea u tandululwa nga dzidemokirasi . 
Notsi dza u bvisela khagala ṱhoho iṅwe na iṅwe - thebulu hedzi dzi dzudzanya ndededzi dza u guda na u bvisela khagala magudwa kha ṱhoho iṅwe na iṅwe sa zwe dza tevhekanywa kha themo dzoṱhe . 
Kha vha kwame khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa u haniwa nahone vha ḓo tsivhudzwa uri vha ite mini . 
Khumbelo dza makumedzwa dzi ḓo bveledzwa kha luṱa lwa u thoma lwa bidi ya gese u ya kha ya muḓagasi . 
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u vhonwa mulandu , kana u sa vhonwa mulandu kha muvhilaheli . 
Mbadelo ya khophi ya iwalo yo sumbedzwa kha mulayo 5 ( c ) uri ndi R0,60 khophi iwe na iwe ya siaari a A4 kana tshipia tshao . 
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi , muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso . 
Ndaṱiso dzine miraḓo ya dzi wana na zwi teaho u badelwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ngauri a vha ngo swika kha madalo o tiwaho  . 
Mbekanyamaitele ya bindu yo fhelelaho  . 
Na uri ro vha na vhaṋetshedzi vhanzhi , ro vha na murengelano munzhi wa saizi ṱhukhu  . 
Vho ri vhudza uri ri ḓo fara lwendo nga bisi . 
Mbofholowo ya Mbambadzo , Mushumo na Phurofesheni - Vha nga ita mushumo une vha funa wone . 
Kupfesesele kwa milayo ya u tshina na matshinele a mitheo zwi vhumba mutheo wa thekheniki  . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nmaitele a u khwinisa Milayotibe ya zwa Masheleni phanḓa ha Phalamennde  . 
Izwi zwo vha dina vhukuma vhunga Phundulu vho vha vha tshi kha website na kha vhaofisiri vha phiriselo , khetho dza tshifhinga tshoṱhe uri mushumi kana mutholi u shela mulenzhe kha tshumelo yo tiwaho sa tshumelo ya ndeme kana i si ya ndeme  . 
Ro takadzwa naho zwo ralo u pfa uri kha miṅwaha ya zwino , ḽeveḽe dza ḽiḓi kha malofha a vhana dzo vha dzi tshi khou tsela fhasi , nga maanḓa kha vhuṅwe vhupo  . 
Tshitshavha tsha dimokirasi tshi tendela uri hu vhe na u bviselwa nnda ha mihumbulo iyi yo fhambanaho  . 
Vha songo gobelela fhasi-fhasi nga maanḓa mbeu ya mavhele ngauri i ḓo dzhia tshifhinga u mela u fhirisa i songo dzhenelelesaho mavuni  . 
Kana a sa tee u ṋea nyambedzano i re na ndinganyelo , naho zwi tshi nga itea ya vha nayo . 
Masiandoitwa a vhugevhenga ha matshilo a ḓakani na kha mupo a si avhuḓi kha tshitshavha tsha zwitshilaho hune zwa tshila hone , matshilo a vhuedzaho lwa tshifhinga tshilapfu na vhuendelamashango . 
Ho vha hu tshi khou ambiwa nga ha ṱhahalelo ya dzibugu dza u vhala na u ṅwalela i re hone afho tshikoloni tsha haṋu  . 
Thuso i no ṋewa mimasipala i i khwaṱhisedza ṱhoḓea dza Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000  . 
Mushumo wa vhulavhelesi u katela vhulanguli vhu bveledzaho ha mihasho ya muvhuso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u swikela vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhoṱhe . 
Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli . 
Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo , filosofi na khomese , zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika  . 
U vha nga fhasi ha musidzana kana musidzanyana hu a sumbedzwa kha milandu ine ya vha uri yo ṅwalwa fhasi , vhana vha vhasidzana vho vha vha tshi kombetshedzwa u malwa nga vhathu vhahulwane vhane vha lingana na vhokhotsi avho na vho makhulu wavho . 
Kuvhusele kwawe a kwo ngo fhambana na kwa khotsi awe  . 
Maṅwalo a mulayo o itwaho nga Khomishina dza Muano uri avhe khophi dza vhukumakuma , ha ṱanganedzwi na uri a tea u iswa kha Ramulayo wa Muvhuso ( ramulayo o ḓiṅwalisaho kha Khothe Khulwane )  . 
Vhashumi vha re na ndalukanyo vhashu , nga thusedzo ya zwa thekhinoḽodzhi ya vhubveledzi , vha vha itela zwoṱhe  . 
Mu ṋe wa dzina ( kanzhi ane a vha bannga kana tshivhumbiwa tsha masheleni ) kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa . 
Kha tshipholisa a vha tendi uri Mulayo u imelwe nga muṅwe  . 
Ri kha ḓi kundelwa u u vhona uri mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vhaaluwa i itwa nga ngona  . 
Thodea dzi bula zwauri u fhungudza hu thivhela pfanelo dza ndeme fhedzi nga nnda ha u swikelelea na u kwamea nga zwithu zwa ndeme kha dimokirasi ya pfanelo dza muthu , u edana na mbofholowo  . 
Mugudi u kona u ṅwala tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo ngoho na a khumbulelwa hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho . 
Vha khwaṱhisedze uri vha a vhala tshitatamennde tsha mbilo u vhona arali mbilo dzo badelwa kana hai  . 
Riṋe , kha muṱa wa zwa vhuendi , ri a ḓihudza uri ṋamusi ri khou ḓisa kiḽoso i vulaho maṱo ya vha ngoho  . 
Tsumbanḓila dzo vhumbiwa nga ndila i tevhelaho  . 
Musi khonadzeo dza u vha na tshikhala tshavhuḓi kha zwa u ṱaṱisana ho dzhiwa tsheo ngayo , dzangano ḽi fanela u nanga ṱhanganyelo ya u maketa yo teaho  . 
Kha vha rumele khophi ya u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho . 
Mulayo uyu u avhela maanḓa na mishumo ya Minisiṱa wa Ndaulo na Tshumelo ya Muvhuso  . 
Kha logika milayo i a gudwa nga hune u humbula hu tea u shumiswa kha saintsi kana huṅwe fhethu uri i vhe logikala  . 
Musi ro ṱanganedza fomo yavho , Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u ḓo ṱoḓisisa mbilaelo na u dzhia tsheo ya uri u ḓo i tshimbidza hani arali ha vha hu vhuḓifhinduleli hawe , nga nnḓa ha izwo ri ḓo vha eletshedza nga ha dziṅwe thandululo . 
Miri i ḓo awela na u tshila nga zwiḽiwa zwe ya vhulunga tshilimo  . 
Vhashumi na Vhushaka na Tshanduko ya Vhashumi  . 
U ṱuṱuwedza vhagudi vhawe uri vha vhale vhe vhoṱhe kha tshifhinga tshi si tsha u shuma tshine vha vha natsho . 
Nga u fhengudza tshileme tshavho vha vha vha tshi khou dovha vha fhungudza ḽeveḽe ya khoḽesiṱiroḽo ya LDL na ḽeveḽe ya khoḽesiṱiroḽo yoṱhe . 
Iyi bammbiri yo rera na u sumbedza maitele a vhaisaho ane a kwama vhuloi , na uri aya maitele a na masiandoitwa a hani zwitshavhani . 
U Kherula mabammbiri a bugu ya nomboro luṱingo ya kale vha a putekanye a vhe na tshivhumbeo tsha bola kha tshigwada tshavho . 
L(in(walo ( lo swikiswaho kha Muredzhisitarara ( li nga kona u wanala sa faili i re kha disiki kana ( la rumelwa sa ( lin(walo ( la e(lekitironiki nga e-mei(li  . 
Tshiṱirathedzhi tsha u rekanya u ṱanganya na u ṱusa U ṱanganya nga u vhala zwoṱhe . 
Kha vha humbele muṅwe muthu a vha dalele na u amba nga izwi na vhone  . 
Miṅwaha miṋa yo fhiraho tshanduko ya kilima ho vha hu sa ambeswi nga hayo kha Muvhuso , kana kha dzitshaka nga Ṱhoho dza Muvhuso  . 
Arali thendelo yo ṋetshedzwa ya tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo , vha ḓo fanela u dzhena kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Komiti dza wadi dzi tea u lusa u ḓivhana na CDWs dzo ḓiswaho kha vhupo hadzo na u ṱangana vha vhambedza kushumele  . 
Mushumeli wa muvhuso a nga ita mbilaelo u itela ṱhoḓisiso nga PSC maelana na nyito na u pfukiwa nga muofisiri Tshipiḓa tsha vhu 35 tsha Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994  . 
U bva mathomoni , a vho ngo timatima vhukoni hashu ha u fara mushumo uyu  . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa u thoma ḽa Afrika ḽine ḽa ḓo fara Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha FIFA  . 
Mutholiwa uyu u na vhuimo ha nt ( ha kha muhasho wa u ita tsenguluso , u tshimbidza na u n(ea t ( hut ( huwedzo ya ( likumedzwa kha Minisit ( ara o teaho  . 
Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wa lushaka . 
Mulayotibe wa Khwiniso u ḓo ambiwa ngawo Phalamenndeni maḓuvhani a si gathi aḓaho . 
Kha vha khwaṱhisedze na ofisi ya thendelo nga luṱingo uri thendelo yo lugelwa u nga dzhiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓa u i dzhia  . 
NDI PHALAMENNDE YAVHO ! 
U wana zwo dzumbiwaho kiḽasini vhukati ha zwiṅwe na u sumbedza vhaṅwe hune zwa nga vha zwi tshi khou wanala hone hu tshi shumiswa nḓila dzi sa konḓi . 
Zwikhala izwi , zwine zwa khou ḓiswa nga muvhuso , zwi ri konisa uri ri ambe ri tshi ḓihudza uri Afurika Tshipembe ḽine ra khou tshila khaḽo ṋamusi ḽi fhira nga kulesa ḽe ra tshila khaḽo phanḓa ha 1994 . 
Vhege yo fhiraho ro ṱutshelwa nga mme ashu , Vho Mme Epainette Mbeki . 
Madzhisiṱaraṱa u dzula na muraḓo wa tshitshavha tsha vhongwaniwapo are na nḓivho yavhuḓi ya mvelele na u kona u eletshedza khothe kha zwiṅwe zwithu . 
Vha humbulela uri tshifhinga tshiṱuku tshi ḓo ṋekedzwa kha u gudwa ha luambo lwa vhuvhili lwa u engedza u fhirisa luambo lwa hayani kana lwa u thoma lwa u engedza  . 
Malugana na izwi , vhaḓivhi vha na dzangalelo kha vhushaka vhukati ha lutendo lwapo , kha ḽino sia , na ḽia ḽiṅwe sia , mazhendedzi a muvhuso na zwiimiswa zwi ngaho sa , zwiimiswa zwi itaho uri mulayo u tevhedzwe na dzikhothe . 
Fomo B : Tshandukiso ya Ndaela ya zwino ya yunivesithi dza thekino ḽodzhi dza tshitshavha  . 
Masia o topolwaho ane ha nga dzhenelelwa nga mbekanyamaitele , sa zwe zwa sumbedzwa kha Ndima 6 . 
U vha khomboni ya dzikhemikhala - izwi zwi nga bveledzwa nga u ita mishumo ya u fara dzikhemikhala zwine zwi nga katela u kulumaga kana u kunakisa kana u vhulaha zwitshili fhethu ha u shumela  . 
Komithi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa i ḓo bvela phanḓa na u ita vhulavhelesi ha dziṅwe dziSOC dza 13 na vhudzheneleli vhukene  . 
Ndivho ya muṅwalo mutswu u re nga fhasi nyana ha ṱhoho ndi ifhio ? 
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadziwa nga mushumo wa Saintsi ya Forensikhi vha tea u muvhili na muhumbulo  . 
Ndi humbela hani mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso ? 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhawani vha ndambedzo ya tshitshavha vha a sedzwa zwi tshi ḓa kha tshumelo dza masipala na zwikhala zwa mishumo , na u vhona uri ri isa phanḓa na u vhona uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha swika hune vha si tsha ḓisendeka nga ndambedzo nge vha wana mishumo . 
Ndi vhana vhangana vhe vha renga zwikhipha zwi si na makolo vhuria ? 
Ri ḓihudza nga tswikelelo yavho na u vha na fulufhelo ḽa uri vha ḓo isa phanḓa na u imela Afrika Tshipembe nga vhukoni ha nṱhesa . 
Ndeme : Zwisumbi zwa ndeme zwi ṱalutshedza ndeme ya mvelelo  . 
Khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a ṋetshedzwa khothe na uri zwi ḓo laedza hune rumu ya khothe ya vha hone  . 
Mupeleto wo tendelwaho ; u sedzulusa madzina a wanalaho nga vhunzhi , madzina a re hone ane a si a tshiofisi , na zwinwe zwithu zwi zwine khoro ya do zwi humbula  . 
Mushumo u khou ya phanḓa na u tandulula zwithithisi haya oṱhe , hu tshi katelwa na maraga wapo wo kalwaho na mafhungo a tshelede na masheleni  . 
Ri ṱoḓa khophi ya vhuḓifhinduleli ha mulayo ha uri vha ṋetshedze thikhedzo ya dzilafho sa zwine ṱhanziela ya ṱhalano ya zwi bulisa zwone . 
U vha na thumbu  . 
Nḓivhadzo ya ndeme : Uri hu ḓivhee uri murengi ndi nnyi kha sumbedzise nga u ṅwala dzina na tshifani tshavho . 
NDP yo ḓiimisela sa lushaka u ita zwinzhi u engedza u swikelela tshumelo nga maanḓa kha pfunzo kwayo na u tholwa ha vhathu vha re na vhuholefhali . 
U dzhia sia - Nḓowelo ya u takalela tshithu tshithihi u fhira tshiṅwe u itela uri muthu a kundelwe u ṋea khaṱhulo yo teaho . 
Phaka ya Vhufhaṱazwikepe ya KwaZulu-Natal kha Vhuimangalavha ha Durban vhu ḓo vhuisa khaṋo u bva kha vhubindudzi vhuswa , mbambadzelannḓa na u sika mishumo  . 
Arali vha davhula risipi , vha ḓo ṱoḓa mafhi mangafhani ? 
U engedzedza phetheni zwi thusa vhagudi u ṱola uri vho pfesesa zwavhuḓi ndunzhendunzhe ya phetheni . 
Musi ho no wanala uri hu tea u ṱanḓavhudzwa tshumelo dzifhio kana u khwinisa , hu tea u vha na muhanga wa tshifhinga na thagethe dzi re khagala dzi bveledzwaho uri masipala u kone u dzhia tsheo nga ha nḓila dza khwiṋe dza u swikelela zwipikwa  . 
I tou vha tswikelelo u ya kha u thomiwa ha Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ine ya ḓo bveledza kha ṋetshedzo ya ndondolamutakalo i na mutsindo , nga maanḓa kha zwitshavha zwi shayaho . 
Vhashumisi vhoṱhe vha bada , vhareili na vhaendangaṋayo vha tea u tevhedza milayo ya badani . 
Ro fhiwa mushumo une wa kha ḓi tea u itwa , ro dzhia tsheo nga 2009 ya u sedzesa kha zwiṱanu zwa ndeme  . 
Nḓila dza vhuḓikumedzeli kha tshitshavha na u renga ha phuraivete dzine dza ṱuṱuwedza nḓowetshumo dzapo na u sika mishumo  . 
Vhashumi vha bulasini , vhalimi na miṱa yavho na vhone vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo na malamba avho kha zwiḽiwa na dzitshumelo , kana musi vha tshi renga mbeu uri vha kone u bveledza zwiliṅwa . 
Kha u swikelela u ḓiimisa , zwiteṅwa zwi bindulesaho zwi nga thusa u lambedza nyito , dzine dza sa ḓo bveledza mbuelo dzi fanaho  . 
Maga o teaho a do vhewa  . 
U fhindula mbudziso nga ha data ya girafu ya zwifanyiso nga u livhanya tshithu na tshiṅwe tshithu . 
Zwo themendelwa kha Themo ya 4 ndi uri vhagudi vha senguluse ( u fhindula mbudziso ) kha girafu dza zwifanyiso dzi siho fhasi ha 2 . 
O vha a tshi khou ya Vhonani o ḓipfa hani ? 
A vha tei u vha na tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi  . 
Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela - u bva kha zwi tshiṱediamu , themabveledziso ya vhuendi , maga a tsireledzo , mafhungo a madzulo , kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe - u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa  . 
Khabinethe i isa mulaedza wa thikhedzo kha masole a Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe vhe vha rumelwa ngei kha Riphabuḽiki ya Dimokirasi ya Congo lwa tshifhinga tsha u bva dzi 13 Fulwi 2013 u swika dzi 31 Ṱhafamuhwe 2014 . 
Shango ḽashu , u fana na maṅwe mashango manzhi , ḽi na khaedu ya u sa shuma ha vhaswa . 
Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa u pulana , u ola , u dzhenisela madzina kha mimapa na pulane , tshati , girafu na nyolo  . 
Ro thoma u shumisa dzirannda na masenthe nga 1961  . 
Khanedzano ya GEMS ? 
Vha badela vhugai ? 
Nga ṅwambo wa u gonya ha mitengo ya matheriaḽathumbukwa na mitengo ya vhashumi ine ya gonya musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya  . 
VHUDIIMISELI HAVHO , U SHELA MULENZHE NA U TIKEDZA NDI ZWA NDEME NGA MAANDA MALUGANA NA U FHUNGUDZA TSHIVHALO TSHA MPFU DZINE DZA BVELELA NGA TSHIFHINGA TSHA U BEBA  . 
Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha vhahaṱuli tsho tiwaho u ya nga Mulayo wa Phalamennde . 
Tshivhalo tsha zwibveledzwa zwa lushaka luthihi zwi nga shumiswa kha sekele ya vhege mbili zwi tshi ya nga vhulapfu ha tshibveledzwa tsha tshiko ( tsha u thoma )  . 
Naho hu si na tshivhumbeo tsho tiwaho tsha vhupfiwa vhu livhiswaho kha komiti , vhu tea u vha ho humbulwa zwavhuḓi nahone vhu tshi vhalea nga vhulelu . 
U dzudzanya vhagudi na vhagudisi u shela mulenzhe kha u kulumaga , u ṱavha miri uri tshitshavha tshi kone u vhona uri tshikolo tsho ḓiimisela u ḓisa tshanduko U ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha u guda u vhala na u ṅwala nga mbekanyamushumo ya KhaRiGude Vha kwame mukonanyi wa KhaRiGude kha vhupo ha havho na u tendela u shumisa tshikolo sa fhethu ha u guda musi tshikolo tsho no bva Arali tshikolo tshavho tshi na khomphyutha , vha dzudzanye vhugudisi ha khomphyutha vha tshi itela miraḓo ya tshitshavha Vha thome dathabeisi ya vhagudi vha kale vha tshikolo . 
Vhuvhili hazwo zwi dzula zwi hone kiḽasirumuni naho lu si lwa fomaḽa musi vhagudi vha tshi ṱanganedza kana u amba mafhungo . 
Nga vhanga ḽa izwi , zwiṅwe zwidodombedzwa zwo ṋewaho zwi nga fhirisa na ṱhoḓea dzi re kha tshitandadi tsha yuniti  . 
U vha mugudisi wa u ḓiraiva,vha tea u gudiswa nahone vha phase mulingo  . 
Komiti ya wadi ndi muratho wa u dzhenela ha vhadzulapo kha phurosese ya u dzhia tsheo  . 
AKhunguwedzo na Thengo ya Nyanḓadzamafhungo i ṋetshedza tshumelo dza thengo ya nyanḓadzamafhungo na u bveledzwa ha khunguwedzo dza nyanḓadzamafhungo zwi tshi itelwa muvhuso wa lushaka , u vhona uri hu na vhuthihi , vhudavhidzani hu bveledzaho nahone hu sa ḓuri u itela mbekanyamushumo dza muvhuso . 
Arali minerala u tshi gwea zwavhu ḓi . 
Tsha u thoma ṱhoḓea ya u fhedzisela ndi ya vhuṱhogwa kha u thivhela zwiito zwa khakhathi  . 
U dzheniswa ho angaredzaho hu ḓo tevhedza ṱhoḓea dzo dodombedzwaho kha ḽiṅwalo  . 
Khethekanyo ya vhuraru i sumbedzisa zwine vhulimi ha vha zwone zwino  . 
Kha vha vhone zwauri vhashumisani navho vhothe vhane vha bva nnda- u fana na muvhuso , dziNGO na vhashumisani vha mabindu- vha a pfesesa ndivho dzavho . 
Zwi nga itwa nga kha u ita miṱangano ya vhupfiwa ha nnyi na nnyi  . 
Ro fara nyambedzano dza vhuṱhogwa kha u isa phanḓa mafhungo aya oṱhe  . 
U bva zwenezwo a hu athu u vha na khethululano kha matshudeni vhe vha ṅwalisa , a hu na mpimo yo engedzwaho kha vhathu  . 
Vha ya phanḓa vha khwaṱhisa uri pfanelo ya u ita zwa mvelele zwi tea u lavheleswa u ya nga Ndayotewa , na uri ukwo kuitele a ku tei u pfuka pfanelo ya u lingana ha vhanna na vhafumakadzi . 
U ṋea mihumbulo uri hu bveledzwe tshiṱori tsha kiḽasini ( u ṅwala na vhagudi )  . 
Vhagudi vha nga ḓi pwashekanya nomboro nga nḓila ine ya langea khavho . 
Nga dzi 6 Fulwi , WHO ḽo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei  . 
Zwifanyiso : Gwati : U Kaṋwa ha tshikhopha ( Ulrich Feiter);Siaṱari 1 , Muvhuyu ( Glyn Williams ) ; Siaṱari 9 , Pincushion ( Johanna von Braun ) ; Siaṱari 23 , Mitomba ya tshikhopha ( Ulrich Feiter ) ; Siaṱari 41 , Vygies ( Johanna von Braun ) ; Siaṱari 57 , Tshifanyiso tsha Sutherlandia fructescens ( cancer bush ) ( South African National Biodiversity Institute )  . 
Ni nga tama u dalela shango ḽifhio ? 
U engedza mbambadzo kha dzhango na u ṱuṱuwedza vhufarisani na vhafarisi vha Afurika zwi nga fhungudza vhushayi , zwa engedza nḓisedzo ya makwevho , mveledziso ya nḓowetshumo na u sika mishumo minzhi , ine yavha ya ndeme kha mveledziso ya ikonomi Afurika . 
Khethekanyo ya 170 i amba fhedzi nga vhusimamulayo hu si nga mulayo  . 
Zwikolo zwi na ṱhahelelo ya zwiko , zwileludzi na vhadededzi vha re na ndalukano  . 
Ri shumisa vhuḓinyanyuli ha nyendedzi dza maga , fhedzi vha dovha vha dzumbulula uri vhaṅwe vhaṅwali vha funa vhuḓinyanyuli ha nyendedzi dza mikhwa  . 
U anḓadzwa ha dzifigara hu a ri konisa uri ri dzhenele kha nyambedzano ri na nḓivho ya uri ri nga kona hani u khwaṱhisa vhushaka na tshitshavha zwi tshi yelana na u dzhenelela ha muvhuso kha nzudzanyo yo khwaṱhaho ya zwa u lwa na vhugevhenga . 
Ndangulo ya tsiko kana ya mupo : izwo zwi bvelela musi maswina a mupo a tshi vhulaha zwikhokhonono  . 
Sisiteme dza vhuṱaledzi , dzi leluwaho na dzi konḓaho , dzi konisa zwi tshilaho u shuma zwavhuḓi kha vhupo hazwo u itela u , vhukati ha zwiṅwe zwithu , u wana zwiḽiwa na u tinya maswina  . 
K ushumele kwa maluvhi na ngelekanyo yo khwinifhadzwaho vha tshi hula . 
Ngeletshedzo malugana na vhatshimbidzi kha mishumo i re mafhedziseloni a ndima iṅwe na iṅwe ndi nyeletshedzo dzine vhatshimbidzi vha nga shumisa  . 
Kha vha dzinginye nḓila dzine zwitshavha zwa nga shela mulenzhe kha muvhuso wapo ? 
Phambano dze dza vha hone tshi nga vha dzo vha dzi ṱhukhusa uri dzi nga vha na ndeme i no itwa  . 
Kha vha vhudzise uri naa vha nga renga mini  . 
Ndi ngani vha sa shumisi itshi tshifhinga tshine vhunzhi ha vhathu vha vha hone kha muṱangano uyu u dzudzanya muṱangano u ḓaho ? 
U fhindula mbudziso nngede dzi no kwama maṅwalwa . 
Ri ṱuṱuwedza sekithara ya phuraivethe uri nayo i dzhiele nṱha iyi nndwa ya u lwa na vhufhura uri ri kone u shumana nazwo kha masia oṱhe . 
Khabinethe yo ḓiimisela vhukuma u fhaṱa lushaka lwo vhofhanaho u itela vhoṱhe na uri i vhidzelela vhadzulapo vhoṱhe uri vha ite tshipiḓa tshavho kha u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo faranaho , ḽi sa ṱaluli nga lukanda , nga mbeu , ḽa dimokirasi nahone ḽi khou bvelelaho . 
Vhakhantselara vha Wadi vha fanela u davhidzana na Dzikomiti dza Wadi phanḓa ha musi dzi tshi fhirisa mugaganyagwama  . 
Nahone arali vho isa phanḓa na pulane , vho vha vha khou nyadza ndaela ? 
Vhambedzani mafhungo a re kha tsha monde na mafhungo a re kha tsha u ḽa are na masala masumbavhuṋe one . 
Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredza mafhungo a si a vhukuma , mafhungo eneo a ḓo tea u ḓivhadzwa khothe  . 
Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo  . 
Mvelelo ndi dza uri nga tshifhinga tsha mushumo , u vha o neta lune a kundelwa u ita mushumo wawe kha tshiimo tshine a lavhelelwa u tshi swikelela  . 
Ndivho ya Mulayo wa Ḽothari , Mulayo wa 57 wa 1997 ndi ifhio ? 
Mveledzo ya saithi dzo vhalaho dza ṱhoḓisiso na nḓivho ya vhubveledzi nnḓa ha pfunzo ya nṱha  . 
Mbekanyamaitele iyi i tou vha mbofho kha matavhi na vhashumi vhoṱhe vha GCIS  . 
Kushumisele kwa girama a ku tei u sedzana fhedzi na kusengulusele kwa mafhungo magede - i tea u ṱalutshedza nḓila ine mafhungo ayo a dzudzanywa ngayo u fhaṱa tshibveledzwa nga u angaredza u fana na zwiṱori , maanea , marifhi , mivhigo , nz , zwine vhagudi vha guda u vhala na u ṅwala musi vhe tshikoloni . 
Vhagudi vha tea u ṅwala marifhi a fomaḽa a vhukumakuma , nahone , hune zwa konadzea , vha a rumela vha dovha vha lindela phindulo . 
Ndangulo yavhuḓi ya tsireledzo dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi  . 
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga . 
Mahoro o topola sekhithara dzo ambiwaho afho fhasi sa mutevhe wa u thoma wa sekhithara dzi re khomboni  . 
Muvhuso , zwa mishumo nga kha COSATU , NACTU na FEDUSA , Vhuthihi ha Mabindu a Afurika Tshipembe , Khoro ya Mabindu a Vharema na sekithara ya tshitshavha zwo ṱangana nga Tshimedzi zwa swikelela thendelano i na mutheo wa u shuma kha nḓowetshumo ya migodini . 
U khonekhithiwa kana u dzhenisiwa hafhu ha mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza mahoro oṱhe uri a ṱutshele phambano dzao dza tshifhinga tsho fhiraho a shumisane na muvhuso kha u phaḓaladza u pfulutshela kha didzhithaḽa nga u ṱavhanya hu u itela madzangalelo a shango . 
Zwo ṋaṋaho , ri ḓo ṱana vhathu vhashu kha lufu na vhulwadze  . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa ṱhalutshedzo ya ipfi na kupeleṱele kwa maipfi . 
Masheleni a swikaho henefha kha R44 miḽioni o wanala murahu u bva kha vhashumeli vha tshitshavha vhane vha khou vhuelwa zwi siho mulayoni kha magavhelo a dzinnḓu , hu uri u kulumagiwa ha sisiṱeme ya magavhelo a matshilisano kha vhufhura zwi khou ya phanḓa  . 
Pulanelani u ṅwala maṅwalwamatsivhudzi a inwi muṋe . 
Izwi zwi tseireledza maele a mbekanyamaitele nthihi kha lushaka na maimo a dzitshakha u bva kha muvhuso . 
Mulayotibe uyu u kwasha maitele a kwamaho vhafumakadzi na vhasidzana nga nḓila i si yone . 
Kha u ela zwikhala zwashu zwa u nga bvelela , ri na fulufhelo vhukuma  . 
Asesimennde i fanela hafhu u thusa vhagudi u ita khaṱhulo nga ha nyito na u ḓivhetshela ndivho dza mvelaphanḓa na u ṱuṱula na u isa phanḓa na u guda  . 
Kha zwiimo zwinzhi , fhedziha , ṱhalutshedzo ya muthu ya milayo Helsinki nga mivhuso yo fhambanaho zwi nga swikisa kha uri hu vhe na nndwa  . 
Naho zwo ralo , kha nyimele ya akademi , hu na u vhala hunzhi u fhira u sokou vhala ! 
Ndivho ya u shumisa mihumbulo mihulwane kana thero ndi u ita uri zwi konadzee u konou dzulela u vusuludzwa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele dzi pfalaho . 
NCOP i dzhiela nṱha , ya phasisa , ya khwinisa , ya dzinginya khwiniso kha kana ya thudzela thungo milayo . 
Migwalabo iyi i khakhisa matshudeni kha tshifhinga tshavho tsha u isa pfunzo dzavho phanḓa nahone i na masiandoitwa kha pfanelo dzavho dza pfunzo ya nṱha . 
Hezwi ndi zwikili zwine vhathu vha re kha thandela vha tea u zwi divha  . 
Sa tsumbo , nyimele ya ḽimaga i nga vha i nga nḓila ine o tiwaho naho e muimeleli muthihi wa vhashumi vha 50 a vha a songo lingana kana u tea  . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme u vhona uri tshifhinga tsha u mama a tshi fhiri tsho teaho ( minetse dza 20-30 )  . 
Mulayo wa Ndangulo ya zwa Masheleni a Masipala wo ḓiimisela u laula kutshimbidzele kwa u gaganya gwama ḽa masipala na zwa u ṱolwa , u ḓivhadza na u humbela masheleni  . 
Muphuresidennde vha ḓo dovha vha ṱola mvelaphanḓa yo itwaho nga thandela dza muvhuso maelana na ṋetshedzo ya maḓi , muḓagasi na dzibada vhuponi uvho . 
Fomuḽari i dzulelwa u sedzuluswa misi yoṱhe nga vhomakone kha zwa mishonga u itela u khwaṱhisedza uri hu na u elana na nyendedzi dza dzilafho dza tshizwinozwino  . 
Arali hu khou vha na u sa tendelana kana dzithaidzo vhukati hashu , ri tea u zwi tandulula zwi sa a thu hulela . 
Komiti dza Wadi a dzi na maanḓa a mulayo u ya nga ha tsheo dza khoro  . 
Khethekanyo ya 198 b ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa . 
U guda kha zwiṅwe zwiimiswa , vha ḓo tendelwa u dzula kha shango lwa gumofulu ya miṅwedzi ya 24 . 
Musi zwigwada zwo no fhedza thasiki vha dzhie mihumbulo ya tshigwada tshithihi , vha i sedze nga vhuḓalo vha rambe na zwiṅwe zwigwada zwi ḓadzise khayo  . 
Vharangaphanḓa vha Sialala , ndi vhone vhafari vha mvelele idzi na sialala ḽa lushaka . 
Uri vhaaluwa vha tea u dzhiiwa sa vhathu vha ndeme kha mita na zwitshavha  . 
Munango wa ḽobi u livha kha munango wa Miraḓo . 
Kha nyimele iyi , u a lingea u dzhia kuvhonele kusekene , u itela u ṱhogomela riṋe vhaṋe fhedzi  . 
Kha u isa phanḓa na u khwinisa nyimele dza nzulele ya vhashumi vha migodini , Muvhuso u khou sedzulusa khamphani dza migodini uri dzi khou tevhedzela naa magemo a Thendelonzwiwa ya Mugodini , dzi elanaho na u khwinifhadza nyimele dza nzulele ya vhashumi . 
Tshitaili tshi tea u vha tsha ṱhaluso na tsho dzumbamaho , tshi ṱutuwedzaho u shumisa muhumbulo ha muvhali . 
Dzhenela miṱangano ya Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka  . 
Tshelede i kuvhanganywaho kha tshumelo dzi ṋekedzwaho nga masipala  . 
Mugudi u vhala tshibveledzwa tsho lugiselwaho tsha vhusiki kana tshirendo . 
Muthu a songo teaho u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga vha nkhetheni wa vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa mikano kana nyimele dzo thomiwaho nga mulayo wa lushaka . 
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi na mvelaphanḓa ya mushumo wa mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na U linga . 
GEMS ndi tshikimu tsha dzilafho tsho thivhelwaho tshine tsha vha tsha Vhashumeli vha tshumelo ya Nnyi na Nnyi  . 
Izwi zwi ḓo ita uri murafho muswa u gude idzi nyambo na u ḓivha nga ha ḓivhazwakale yavho , mvelele , nyambo , vhurereli na zwa u rerela  . 
Kha vha rumele SMS kha 083 450 4367 i na nomboro yavho ya Phesala riṋe ri ḓo vha founela murahu . 
Dzingu ḽi na tshuluwo dzo vhalaho , dziṅwe dza hone dzo bulwa sa fhethu ho tsireledzwaho  . 
Hezwi zwiṱirathedzhi zwi ḓo tea u ṱuṱuwedza khwinifhadzo tshifhinga tshoṱhe ya vhunzani , mbonalo na ndingandinganyo ya ṋetshedzo ya tshumelo  . 
U shumisa nḓivho ya foniki na ya milayo ya mupeleṱo musi a tshi ṅwala maipfi e a si a ḓowele . 
Hezwi zwo livhiswa kha u ṱanganedzwa ha thandela dza ndeme dzine dza vha na u vhuedza huhulwane kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho na u fhira zwine zwi khou sedza kha u vhuedza hu vhonalaho hune ha ḓo vhuedza ikonomi kha u honolola zwiṅwe zwa ndeme . 
Tshumiso mmbi ya maanḓa ine ya kwama tshitshavha zwi tshi ya nga mafuvhalo o vhangwaho ; tshivhalo tsha vhathu vha kwameaho ; tshelede yo shumiswaho ; tshifhinga tshe zwa itea . 
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono , vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe  . 
Tshumelo dza tshikimu  . 
Vho mbo ḓi fhufhela maḓini na zwiambaro , ha vha u tou bvisa tshitumbu tsha Ndiafhi  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya a I thivheli muvhuso kha u lambedza zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho . 
U bva ḽeneḽo ḓuvha ho mbo ḓi vha ḽa maladze nga hu sa fheli . 
U sa lingana zwi anzela u kwamesa vhafumakadzi u fhirisa vhanna  . 
Zwine zwa do itwa musi khasitama i tshi vhona u nga hu na thaidzo malugana na kushumele kwa mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa na tshelede ine ya tea u badelwa nga munetshedzi malugana na u sedzulusa uri mithara wo rekhoda zwa vhukuma  . 
Kha ri ambe lu funesa . 
Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho  . 
U tevhela ndaela u itela u vhea zwithu nga vhushaka nga u tevhekana tsumbo . 
Arali izwo zwa nga itea , zwi ḓo ri ḓurela vhukuma u hadzima tshelede kha mashango a nnḓa u itela u lambedza mbekanyamushumo dzashu dza u s Thetshelesa mafhungo a no pfukisela milaedza ( mabuḓo , nḓila , zwipitshi , maṱano a u amba radioni , dzidokhumenthari ) u topola mihumbulo mihulwane kana zwidodombedzwa na u shumisa mafhungo nga nḓila yo teaho  . 
Ri shumisa tshifhinga tsha zwino tsho fhiraho kha u sumbedza uri zwithu zwi kha tshifhinga tshino hu uri tshivhumbeo tsha mapfanisi a ṋefhungo tshi kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Miṅwedzi i si gathi ubva zwino , vhathu vha shango ḽashu vha ḓo bula murangaphanḓa ane vha mutakalela uri a ise phanḓa na mushumo wavhuḓi wa havha mulwela mbofholowo muhulwane na vhaṅwe vha tumbuli vha demokirasi . 
Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho , ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi : kha Miraḓo na ndaulo , vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi ; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe  . 
Ri ḓo vha kwama tshifhinga tshoṱhe u itela u vha vhudzisa nga ha vhulwadze havho ha swigiri na u kuvhanganya mafhungo a u ṱola kha kubugwana kwavho . 
Bulani uri tshifhiwa itshi ni ḓo tshi fha nnyi , nahone ndi nga mini tsho mu fanela . 
Mufumakadzi Vho-Adelaide Tambo vho lovha nga murahu ha maḓuvha a si mangana musi vho bviswa vhuongeloni  . 
Fhedzi-ha , ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza kha vhuimo uvhu . 
Itani mvetamveto ya tshirendo tshaṋu inwi muṋe . 
Tsumbo 2 : Mutholiwa wa muvhuso u na vhud(ifhinduleli ha u phurosesa khumbelo ya mutikedzelo wa nnd(u dza vhadzulapo vha vhupo vhu songo bveledzisiwaho , vhane vha dzula mikhukhuni  . 
Vho Mashwahle Diphofa , Mulangidzhenerala wa OPSC , ndi Muofisiri wa Mafhungo zwi tshi ya nga Mulayo wa Tswikelelo ya Mafhungo . 
Vhupo ha mahayani hu na dzikhaedu dzo khetheaho  . 
Vhudavhidzani ho leluwaho , ṱhonifho kha vhashumisani na vhathu vhannḓa ndi ya ndeme nga maanḓa  . 
Tshaka dza rathi dzo fhambanaho dza zwibveledzwa dzo shumiswa u dzudzanya zwibveledzwa kha vhuimo . 
Nḓila ine tshikirini tsha luṱingothendeleki lwavho tsha ḓo vha tshi ngayo arali vha tshi khou rumela SMS u itela u vhona masheleni avho ane a vha hone a madalo a dokotela wavho ndi heyi  . 
Pfunzo ndi ifa na uri i tou vha tshiṅwe tsha khonololo khulwane ya vhumatshelo ha vhuḓi kha vhoṱhe shangoni ḽashu . 
Mbekanyamaitele dza ANC dzo itwa ho sedzeswa u dzhiela fhasi iṅwe na iṅwe ya phuphu idzi , nahone ndo no ḓi hanedza mbekanyamaitele idzi kha Khabinethe na musi zwi khagala  . 
Nga mulandu wa tshanduko iyi , mbalo ya vhalavhelesi vha theḽevishini yo gonya u bva kha vhalavhelesi vha henefha kha miḽiyoni mbili u ya kha vhane vha nga swika miḽiyoni nṋa . 
Vha ite mutevhe wa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo a nga ha vhubvo ane a tea u kuvhanganywa na u sumbedza uri ndi ngani a a ndeme  . 
Aya maambiwa a mbetshelo dza Mulayo na masiandoitwa kha avho vha pfukaho mulayo a sumbedza uri zwi na vhukonḓi vhungafhani uri khothe i shumane na mafhungo a vhuloi , ngamaanḓa ho sedzwa ndayotewa  . 
Vhahweleli vha vhuelwa zwinzhi kha Lok Adalat . 
Thendelano ya Montreal i khou shuma zwavhuḓi zwi tshi ya nga u fhelisa Zwithu zwine zwa khou Fhedza Ozone . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita vhushumisamupohune ha katela zwiko zwa zwi tshilaho zwapo nahone , arali zwo fanela , u shumisa nḓivho ya sialala I yelanaho nazwo , u fanela u thoma a wana thendelo  . 
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone . 
Hezwi zwi amba zwauri u tshintshana ha tshitshavha kha u dzhia tsheo . 
Khabinethe i ṱanganedza khaṱhulo ya Khothe Khulwane yo wanaho mulandu vhatshinyi vhe vha vha vho ḓidzhenisa kha mulandu wa khethululo nga muvhala he zwa ṱuṱuwedza u kandekanywa ha pfanelo dza munna wa Murema nga u mu valela bogisini . 
Khabinethe yo dovha ya sasaladza u tswiwa ha dzikhebuḽu zwiporoni , na kha themamveledziso dza muḓagasi na dza mimasipala . 
U kundelwa u tevhedza maitele o vhewaho zwi nga ita uri phemithi yavho i imiswe lwa tshifhinga nyanakana lwa tshoṱhe . 
Iyi nyiledzo i katela nyimele dza u sumba vhaloi , kana u zwima vhaloi , hune vhathu vha pomokwa uri vha khou vhaisa vhaṅwe nga u vha lowa  . 
Mundende u ḓo sedzuluswa musi ndaela ya khothe i tshifhela- zwa zwino hezwi zwiitea nga murahu ha miṅwaha mivhili . 
U vhonisa malugana na zwo bvelelaho ha khaladzi avho , vho vha vha songo na lufhanga lwo tswukuluwaho nga malofha  . 
Thebulu dza nyangaredzo dza gireidi dzi sumbedza mbuletshedzo ya khontseputi na tshikili u buḓa na themo nṋa dza ṅwaha . 
U tambula ha Vho-Lugisani hu a fhela  . 
U topola maiti o teaho mafhungo . 
R50 000 , kha vha vhige ifa ofisini ya Master  . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama muhulwane . 
U konadzea na u swikelela ha mbekanyamushumo dza u imvumvusa na zwifhao kha vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe , hu sa khou sedziwa mbeu , miwaha , murafho , luambo , mvelele , sia a polotiki , ine vha wela khao , u holefhala kana vhuimo , zwi fanela u khwahisedzwa  . 
Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri , Vho-Takalani vha vhavho zwi tshi bva mbiluni  . 
Kha zwiteṅwa izwi ha hone , ro dzhenelela kha vhudavhidzani ho dodombedzwaho - thendelano dza thengiselano ya mahala a dzi tikedzwi na luthihi u mona na tshitshavha tshoṱhe  . 
U shandukisa nomboro u vha kha muandiso wa fumi ha konwa u ṱusa kana u ṱanganya nthihi . 
Tsumbo , mugaganyagwama na zwiko zwa vhulanguli zwine zwa ḓo kona u ṋea maanḓa mihasho ya lushaka na mavunḓu vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Ndi nomboro ifhio ine ya vha vhukati ha 4 na 6 ? 
Homophobia ndi mini ? 
Vhathu vha sa koni u pfa vhane vha ṅwala nyimbo . 
Zwikolo zwi fanela u ḓivhadza Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano nga ha vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini , na uri hune zwa konadzea , vha thuse havha vhagudiswa kha u vha ṅwalisa uri vha wane magavhelo a vhana . 
Kha vha haseledze nga dzangano ḽa ṱhanganelo ya thendo dzo fhambanaho na phalamennde dza vhureleli nga vhuḓalo  . 
Garaṱa dzi shumiswa nga vhone na vhaunḓiwa vho ṅwaliswaho fhedzi  . 
U vhiga vhukoni na vhuswikeleli ndondolo nga murahu ha thuso iyo  . 
Iyi tsumbanḓila i ḓo dovha hafhu ya khwaṱhisedza uri milayo ya QLTC i ṱanganyiswa na mvelele ya u guda na u gudisa uri uyu muhumbulo u songo vhonala sa wo tou ḓadziswaho , fhedzi u vhonale sa wa ndeme kha mushumo wa muṅwe na muṅwe a dzhenelelaho kha pfunzo Ndivho ya Komiti ya u Tshimbidza ya Lushaka yaQLTC ndi u khwaṱhisedza uri zwivhumbeo zwa QLTC zwi a thomiwa kha vhuimo hoṱhe ha sisṱeme ya pfunzo u bva kha vhuimo ha lushaka u ya kha ha vundu , ha tshiṱiriki u ya kha ha sekhethe arali zwo tea , nga maanḓa zwikoloni . 
Tshifhinga tshi a ṱoḓea tsha u vhea zwipikwa zwi elanaho na thandela dza vhubindudzi ha khephithala dzo pulaniwaho  . 
Kha vha dalele website ya dti  . 
Vhaedziswa vho itelwa u ṱalutshedza miṱalukanyo iyi nahone kanzhi vha ita izwo nga kha u ṋaṋisa phambano  . 
Kha nyimele iyo miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u khwaṱhisedza uri tshelede , zwa vhukuma , i khou shumiswa kha izwi zwo sedzwaho  . 
U vha na tshileme tsha nṱha kana u khwaṱhesa nga ṅwambo wa u ḽa zwiḽiwa zwi si zwavhuḓi zwi vhanga khombo ya u vha na ḽeveḽe dza nṱha dza khoḽesiṱiroḽo ya malofha  . 
Mivhusoni yapo minzhi , u langa malaṱwa ho vha hu dzi anzela u itwa nga vha mutakalo , vhe vha vha vho funziwa na pfumbudzwa kha zwa mafhungo a mutakalo u fhira zwa u langa malaṱwa  . 
Zwo tea u wana u linga ha vhulondo  . 
Tsumbo , mabindu apo a nga thusa nga u lambedza nyanḓadzo ya Tshumelo ya Maimo kana luṱingo lwa thuso kana vha nga lambedza tsedzuluso ya nyambo dzo fhambanaho dza tshiofisi  . 
Tshitshavha tsha dona tsha dzitshaka tshi fanela u bvela phanda na u ṋetshedza thusedzo i sa nyeṱhi ya tshifhinga tshilapfu u tshimbidza mbekanyamushumo idzi  . 
Ramilayo wa zwa miṱani o tholwa nga Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa nahone u shumela lushanka nga mahala tshiṅwe na tshiṅwe hu Muvhuso une wa badela . 
U ṱhogomela nga vhuronwane hu tea u itwa kha tshakha dza zwithu zwo shumiswaho . 
Minisiṱa vho livhuwa na u khwaṱhisedza Mushumo wo itwaho nga avho vho ṱuwaho phanḓa havho . 
Nga ṱhonifho heyi , hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi . 
Bindudzani tshipida tshi pfalaho nahone tsho teaho tsha phurofiti kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo  . 
U vhala maṅwalwa a lungano lwa Ndau na mbevha . 
Hu ḓo sedzwa vhungoho ha mafhungo na ṱho ḓea ya thuso  . 
Khabinethe i khoḓa mapholisa kha u dzhenelela havho vha dzikisa nyimelo iyo . 
Kha vha ṅwalise tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone . 
U vhona uri zwishumisa zwo linganaho nahone zwo fanelaho zwi khou ṋetshedzwa u itela u kona u shumisea ha Thendelano iyi  . 
Ndivho ndi ya u ita zwauri vhaaluwa vha dzule vhe na mafhungo u itela uri vha kone u diitela zwithu vhone vhane na uri vha vhofholowe  . 
N(wana u lingwa nga u poswa kha luvhondo lwa tshit ( anga kana a poswa nt ( ha ha t ( hanga  . 
Ndi lutamo lwa u bvisela khagala kha miraḓo uri thendelano heyi na maṅwalwa a elanaho a u ṅwalwa nga Tshiisimane  . 
Vhugudisi ndi mbekanyamushumo ya vhugudisi i swikelelisaho kha u phasela u kona mushumo . 
Hu nga vha u vhaisa muthu kha muvhili kana muhumbuloni wawe . 
Arali ipfi ḽi re mugumoni wa mutaladzi u tevhelaho ḽi na raimi na ipfi ḽi re mugumoni wa mutaladzi wa u thoma , ṅwalani A hafhu . 
Tshiṱediamu tsha Moses Mabhida tshi re Durban tshi na ṱhanga ya tsimbi nga nṱha vhukati ha mudavhi ine ya lingana 105 m , nahone nga u shumisa goloi ya khebulu , vhaṱaleli vha ḓo ḓiphiṋa nga u vhona Ḓanzhe ḽa Indian  . 
Komiti ya Khanedzano ya GEMS na Muḓisi wa mbilaelo vha tea u fhiwa nḓivhadzo ya maḓuvha a swikaho 21 ya datumu ntswa ya muṱangano , tshifhinga na fhethu . 
U renga ndaka hu ḓo engedzea mutengo wa mutheo wa mbuelo dza pfuma na u fhungudza muthelo wa mbuelo dza pfuma tshifhingani tshi ḓaho  . 
I ṋetshedza maga o pfananywaho kha u thoma nungo dza u fhungudza u fhisa zwivhaswa miṱani . 
Hezwi zwi amba zwauri u tshintshana ha tshitshavha kha u dzhia tsheo  . 
Vha dodombedze kuthalanganyele kwone kwa maipfi na kushumiselwe kwa ndongazwiga . 
Arali mushumi uyu a sokou fhumula a si divhadze nga ha vhuada uvhu , u dzhiwa sa muthu a shavhaho u vha na vhudifhinduleli ho angaredzeaho siani la u tsireledza tshirunzi tsha muvhuso  . 
Thikho ya vhushaka ho dzulela u vha vhushaka ha vhuvhambadzi havhuḓi , na vhudavhidzani vhu pfalaho , he ha ṋaṋa u khwinisea u bva nga 1990  . 
Tsumbo ya u shumisa tshikhafula ha ṱanganedzei na luthihi nahone ndi nḓila ine ya vha khombo vhukuma  . 
Kha vhuimo ha u thoma u shuma , musi vho no thoma nga ha thandela , kha vha sedzuluse mvelaphanda nga vhulenda  . 
Mahaya a vhana a nga wana khou vhona mafhungo avho a mbilo a mbadelo  . 
Zwi tshi bva kha Mulaedza , Mbekanyamushumo ya Nyito i ḓo bveledziswa na u shumiswa hayo nga Nnḓu na Muhasho wa zwa Sialala . 
Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓḓadzwa  . 
U ṅwala na u ṋekedza zwi tendela vhagudi u fhaṱa na u amba ngelekanyo na mihumbulo nga nḓila yo lunzhedzanaho . 
Muthusa-Phresidennde , Dziminisṱa na Vhathusa-Dziminisṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo ita mushumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Phresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe . 
Rekhodo dza u ḓadzisa dza mbalelano  . 
Vhuḓifari na maitele ayo a vhuhokoko a nyadzisa mutambo , zwa sedzisa shango nga nḓila i si ya vhuḓi na uri zwi ṱoḓa maga a ndaṱiso o kwaṱhaho u bva kha manḓalanga a zwa mitambo vhane vha ḓo shuma nga u ṱavhanya u vhona uri zwi songo tsha dovhiwa . 
Tshikimu itshi ndi tshanga  . 
IOPC i wana zwikwama kana masheleni u bva kha vhaṋe vha thundu . 
Phanḓa ha muṱangano , vha kuvhanganye mafhungo manzhi nga hune vha nga kona kha mudzudzanyi  . 
A zwiho khagala uri ndi ngani zwi tshi pfala uri tshigwevho tshi hule zwi tshi bva kha uri u pomoka zwo itwa nga nnyi  . 
Kha vha edzise u pfesesa phambano kha zwine vhathu vha tenda zwone na u wana ndivho kha vhathu vha kwameaho  . 
Kha u vha tshipiḓa tsha u fhaṱa Afurika ḽa khwine , shango ḽa Afurika Tshipembe , ḽi bvela phanḓa na thikhedzo ya mulalo na tsireledzo na ikonomi yo khwaṱhaho ya dzingu kha shango . 
U ḓidzhenisa kha u wana tshithu fhethu vhukatini ha zwiṅwe na u zwi khethulula nga ngona sa , u wana tshivhumbeo hu re na vilinga kana tshifanyiso tsho dodombedzwaho . 
Khoudu ya vhuḓifari ya mapholisa na khoudu ya vhuḓifari ha phurofeshinala zwi tea u tshimbilelana na u hudzwa mushumoni na ndaṱiso kha tshumelo  . 
Ro vha na tsumbo nnzhi dza musi muvhuso u tshi dzhia vhukando musi milayo yo pfukiwa  . 
Fhedzi ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita u haseledza kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma . 
Izwi vha zwi ita ndivho hu u tsireledza mbofholowo yashu na tsireledzo yashu . 
Vha so ngo Sedza Thungo ! 
Hu khou humbulelwa uri mbadelo yo fhiwa SAPS nga Khulani Security , naho tshelede yeneyo yo vha yo fhulufhedziswa nga mapholisa vho imela khamphani  . 
Vhathu vhararu vhane vha ḓo wana tshivhalo tsha nṱhesa tsha vouthu kha dzikhetho vha ḓo tiwa uri vha fare ofisi lwa miṅwaha ya rathi . 
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho  . 
Muhoyo wa ḓirama : afha ndi musi vhaṱaleli vha tshi ḓivha zwinzhi nga ha mubvumbedzwa , zwi tshi katela na zwine zwa ḓo bvelela khae ngeno ene muṋe a sa zwi ḓivhi . 
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha i ṋea tshikhala kha muvhuso tsha ṱhanganyo na tshitshavha , u ṱalutshedza zwo itiwaho zwa mbekanyamushumo ya kushumele  . 
Vha tutuwedza tshitshavha uri tshi thuse nga tshenzhemo na u pfesesa  . 
U thoma thuso ya lushaka ya CBNRM ya u thusa . 
U itela ndivho dza ino khethekanyo- ( a ) dzangalelo ḽa tshitshavha hu katelwa vhuḓiimiseli ha lushaka kha mbuedzedzo ya shango , na mbuedzedzo dzi ḓisa u swikelela hu linganaho kha zwiko zwa mupo zwa Afrika Tshipembe ; nahone ( b ) ndaka a si mavu fhedzi . 
Nga u angaredza , naho zwo ralo , na musi hu tshi dzinginywa huṅwe u khwiniswa ha matheriaḽa , oṱhe a dzhiwa sa theo ya vhuḓivhuḓi ya vhugudisi ha vhadededzi u mona na pfunzo i katelaho  . 
Hafha mugudisi u dzudzanya fhethu ha u tambela zwi tshi bva kha lushaka lwa khonadzeo dza u guda dzine a ṱoḓou ṱuṱuwedza dzone kha vhagudi . 
Miraḓo ya Komiti dza Wadi vho khethelwa uri vha vhe na zwine vha amba kha tsheo , u pulana na thandela dzine khoro kana masipala a dzi ita dzine dzi kwamaho wadi  . 
Ni mbo ḓi tou longondo nga yeneyo bada u swika hune na ḓo wana robotho . 
Modulu uyu wo sedza phambano ya mirafho tshitshavhani na uri zwi kwama hani mveledziso  . 
Musi vha khou ita nyambedzano nga ha vhubveledzi hapo ndi a vha kwengweledza uri vha songo poidza kha maitele aya ane a khou bvelela  . 
Vha ḓo kona u shumisa nḓivho iyi u ita ḽiedza ḽa luambo u fhaṱa zwine zwa amba ( u bva kha vhuimo ha ipfi na fhungo u swika kha mafhungo oṱhe ) ḽa u vhona uri hu na vhushaka vhukati ha zwine mafhungo a amba na zwi re mafhungoni  . 
Hezwi zwo ḓisa ṱhoḓea ya u shandukisa vhusimamilayo ha lushaka u itela u langa mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala kha ndangulo ya vhutshinyi . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza u tevhekana ho leluwaho ha nomboro u swika kha dzi si fhasi ha 180 . 
Nga U thetshelesa na U amba , vhagudi vha kuvhanganya na u ita mafhungo , u fhaṱa nḓivho , u tandulula thaidzo , na u bvsela khagala mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu . 
Izwi zwi vhonala zwi tshi fhambana na matshimbidzele a milayo ya zwa mishumo  . 
Mitengo yashu I tou kokovha fhasi  . 
U thomani avha vhathu vho vha vhe zwand(ani zwa Tshivhasa , fhedzi vho vha vho no neta nga kuvhusele kwawe  . 
U humbela nthihi kha senthara dza u tou ḓiyela dza tsini dza GEMS vha dalele www . 
U lwa na vhushai na u fhaṱa zwitshavha zwavhuḓi , zwo takalaho , zwo tsireledzeaho na u dzula zwi hone  . 
Khabinethe i dovha hafhu ya livhisa ndivhuwo dzo khetheaho kha tshigwada tsha tshe tsha lwisana vhukuma na mililo mihulu . 
Ndi ṅwaha une maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha ḓo shuma vha kha vhuthihi musi roṱhe ri tshi khou bveledza Afrika Tshipembe Phanḓa  . 
U shumiswa ha zwi re ngomu kha webusaithi iyi ndi nga khakhonadzeo ya khombo kha iwe muṋe  . 
Fhethu hune muthu a khou takuwa hone  . 
Sisiteme ya Vhulamukanyi  . 
Muthu u a kona u sedza kha zwipikwa zwa vhutshilo zwa matshelo na mvelaphanḓa ya vhukuma na pulane  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga ḓiwana vha kha nyimele dza u livhana na muthu kana tshigwada tsho sinyuwaho , nga maanḓa ngauri Komiti ya Wadi i shuma sa tshanele vhukati ha masipala , mukhantseḽara wa wadi na tshitshavha  . 
Hu tshi sedzeswa ṱhoho dza mafhungo na phara . 
Mvelele dzi a shanduka musi tshifhinga tshi tshi ya , na mbeu na yone yo ralo-vho  . 
I dovha hafhu ya shumiswa kha madzulo a muṱanganelo a Nnḓu mbili , sa tsumbo , Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na u ṋewa ha tshipitshi nga ṱhoho dza muvhuso dza dzitshaka . 
Arali vha sedza kha sekithara ya dzinnḓu , sa tsumbo , vhuḓifhinduleli ha muvhuso kha zwa dzinnḓu Afrika Tshipembe ho shanduka nga maanḓa nga u shumisa zwivhumbeo zwa dzisabusidi na thikhedzo ine ya ṋetshedzwa zwa dzinnḓu zwapo na u thomiwa ha khamphani ntswa dza muvhuso u tikedza vhubindudzi kha sekithara dzenedzo  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Muṅwalo U shumisa u pomba kha rekhodo dzoṱhe dzo to ṅwaliwaho . 
Miṅwe miraḓo yo nangiwaho nga Khomishini , I shuma u swikela vho I nangaho vha tshi dzhia zwikhala izwo  . 
Vhubindudzi ha sili vhu ḓisa tswikelelo kha mimakete na thekhinoḽodzhi ntswa , ngeno vhu tshi ri tendela u swikelela ṱhahelelo vhukati ha mbuelo dza zwivhambadzwaseli zwashu na u shumisa tshelede kha zwiṱunḓwa u bva seli  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho  . 
Ralutanda : Ni khou dovha ? 
Mugudi muthihi ! 
Ri khou ṱoḓa u vhona nyaluwo kha maime , nyimele na dzimvelelo . 
Kha vha dzhenise tshitshavha musi vha tshi kha di tou thoma kha u ita pholisi  . 
Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho u fhirisa a tshikalo tsha maḓi a sina mbadelo  . 
Kha vhunzhi ha nyimele , nungo dza u fhaṱa vhukoni dzi sa nyeṱhi dzi a ṱoḓea phanḓa ha musi zwitshavha zwi tshi nga dzhenelela lu pfadzaho  . 
Vha dovha vha imela vhuhali ha vhathu vhashu , vha dovha vha ri itela khaedu riṋe roṱhe uri shume nga nḓila dzine dzi sa shandukele kana u shonisa ndavhelelo dza vhathu vhashu . 
DoC i nga shumisa mafhungo aya u sika phurofaiḽi ya vhuṋe u khwinisa phindulo dzayo kha dziṅwe khumbelo kana mbudziso na u khwinisa webusaithi  . 
Mufumakadzi Vho Khoza vha shumisa R100  . 
Zwi itwa nga u ṱavhanya  . 
U aluwa ha zwithu zwiswa na dzitshanduko zwo ita uri hu vhe na u fhungudzea nga zwiṱuku kha u tenda kha zwa vhuloi , zwo itwa nga u vhona vhuloi zwi zwithu zwa vhathu vho salelaho murahu nahone zwine zwa khakhisa mvelaphanḓa  . 
Khumbelo yavho i tshimbidzwa ḓuvha ḽeneḽo , fhedzi mbadelo dza u humiselwa murahu dzi itiwa nga murahu ha maḓuvha a si gathi nga nṱhani ha maitele a mbalelano a nga ngomu . 
Vho vha vhe hodelani  . 
Therisano ya zwigwada na vhathu vha swikaho 12 vha re na dzanganlelo kana vhukoni kha tshipikwa tsha ḽeneḽo sia  . 
Vhutshilo hashu na vhutsila hashu , musi ri kha nyimele ya khwinesa , kha vha ṱanganyise zwo iteaho nga tshifhinga tsha khwinesa na zwi sa kwamei nga u fhira ha tshifhinga , zwo ḓoweleaho na zwi sa fheli  . 
U swikelela ndondolo ya dzilafho yo ṱanḓavhuwaho kha zwileludzi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi  . 
U ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Vharema a hu na mutevhe wo buliwaho wa khothe dza sialala  . 
Swole ḽithihi kha ḽi vhe ḽone ḽi no ṋea ndaela dza zwithu zwine zwa fanela u ḓiswa kha maswole . 
I dovha ya khwinisa na u dzhenisa dziṅwe ṱhalutshedzo kha Mulayo . 
Zwihulwanesa zwine ra tama Phalamennde itshi zwi dzhiela nṱha , ndi u langa misanda mivhili , Pretoria sa ha vhulangi ngeno Kapa hu tshi ḓo vha musanda wa vhusimamulayo . 
U dzhenela kha matshimbidzele a vhuṱambo ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi iṅwe nḓila ine ngayo vhadzulapo vha dzhenela kha Phalamennde yavho . 
Ri tshi ri Tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi ya matshilisano ri vha ri tshi khou amba mini ? 
Mupfukiseli u ita uri vhunzhi ha zwikhala zwa u guda zwi so ngo lavhelelwaho zwine zwa bvelela nga u ṱavhanya nga tshifhinga tsha mutevhe wa nyito dzo ḓisendekaho nga mugudi dzi nga ho sa nyito dza u tamba nga u funa kha khona ya zwa kholekhole kana khona ya u fhaṱa nga mabuloko , u tamba nga muṱavha na maḓi khathihi na nyito dzine mudededzi vha ḓo vha a tshi khou endedza dzine dza sedza kha magudiswa a Mbalo ane a nga vha nyito dza u vhala , mveledziso ya kuṅwalele kwa nomboro , Tshikhala na Tshivhumbeo , tshifhinga na dziṅwe nyito dzine dza bveledzisa Mbalo . 
Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ḓo thoma zwivhumbeo zwa Vundu zwa Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Vundu . 
U ya nga mbetshelwa iyi kana Mulayotewa wa Pfanelo dzilafho li khou itiwa nga ndila yo fhambanaho malugana na kufarelwe kwa vhathu vha Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha tshitalula  . 
Hu nga dzhiwa vhukando nga fhasi ha Mulayo wa mvelele na milayo ya shango iḽo  . 
Zwi tou vha khagala uri arali ri tshi isa phanḓa kha nḓila ya nyaluwo sa shango ḽi bveledzaho , ri ḓo tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya khwinifhadzo . 
Vhanna na vhafumakadzi vha nga ḓi vha vhapondi na vhapondwa vha khakhathi dza Miṱani . 
Nzudzanyo ya phothifolio i tendela miraḓo u dzhenela kha mihasho ya masipala na komiti ṱhukhu dza khoro dzi elanaho na phothifoḽio  . 
Kha vha vhone uri mbuno dzavho ndi dzone . 
Zwirumbi zwanga zwi khou vhavha ngauri ndo gidimesa  . 
Avho vha gidimaho vha ita vhalavhelesi kha maitele aya , hu tshi katelwa riṋe , vha tea u dzhiela nṱha zwiteṅwa izwi  . 
Vha sendeka mbuno ya uri vhathu vha pomokwaho zwa vhuloi a vha vhonali vhe vhaloi . 
Zwisumbi zwa u swikelela zwi ri vhudza uri tshumelo dza Muvhuso dzi swika hani kha vhathu vho pikwaho kha tshumelo idzo dzo tiwaho  . 
Ri nga si kone u dzhiela nṱha zwiṱuku mbudziso ya vhashai , u vhona vhashai avha vha tshi kuvhangana u fhira na kholomo dzi voutaho u itela u vhuedzedza mahoro ashu kha muvhusoni , hu si na muṅwe mushumo  . 
Mavu oṱhe a muvhuso mavu ane a langwa nga Muhasho wa zwa Mavu kana wa Mishumo ya Muvhuso kha Tshitshavha kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo  . 
Oraḽa : Maraga dza ṅwaha dza mushumo wa oraḽa wa u amba , u thetshelesa na u vhala . 
Ri ḓihudza nga u bvelela hashu kha saintsi na thekhinoḽodzhi . 
I tea u katela zwidodombedzwa nga ha pfunzo , u shela mulenzhe kha zwikwamaho mvelaphanḓa na lushaka na zwiṅwe-vho zwe mufu a kona u swikelela a tshi kha ḓi tshila  . 
Ndi dzifhio foramu dza tshitshavha , tsumbo , Madzangano a mutakalo kana a tshitshavha ane komiti ya wadi ya ṱoḓa u imelelwa khao ? 
Musi vha tshi ita khumbelo ya mutendelo wa u ṱunḓa dzi khemikhaḽa idzi , vhatea u wana luṅwalo lwa nḓivhadzo lubvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS)kana Muhasho wa zwa Mupo ( DEAT )  . 
Vhurangeli ha mveledziso ya vhupo hu sedzesa nga maanḓa kha masia ane nyimele ya zwa ikonomi ya ṱoḓa thusedzo yashu na hune ha vha na khonadzeo ya zwa ikonomi i shumaho  . 
Tshiga tsha u amba u linga na a tshi tei u ṱavhanya u ḓuvhadzwa . 
A huna iṅwe fomo ya khumbelo ine ya ṱo ḓea u itela Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha  . 
U vhesa na muvhili , u khwaṱhesa kana u ondesa zwi vha nga vhukonḓi ha mutakalo nahone zwi nga vhidza malwadze . 
Ni tangedzele mitshila i re magumoni a maipfi aya . 
U kundelwa u fema u fhirisa zwo ḓoweleaho  . 
Musi Afurika Tshipembe ḽi tshi ṱangana nga 1910 , tshifhaṱo tsho engedzwa kha tshifhaṱo tsha u thoma tsha 1885 nahone ha mbo ḓi fhaṱiwa Nnḓu ntswa ya Phalamennde ya Yuniyoni . 
Mashudu u ralo nga u vhona goloi ya Mpho  . 
Nazwino o dzhenelela lu vhonalaho kha u humbula mbekanyamaitele , o vha e mudzudzanyi wa Gurannḓa ya ḽihoro lwa miṅwaha yo vhalaho  . 
Phele i khou pandamedza nngu dzanga ! 
Komiti dza Wadi dzo thonwa kha iyo mimasipala yo nangaho sisiṱeme ya u shela mulenzhe ho ḓisendekaho nga wadi  . 
Ngauralo IDP i sumbedza konadzeo ya u humbulela phanda kha ndangulo ya zwishumiswa , kha vhuimo ha muvhuso wapo , kha masia ane khao zwishumiswa zwa mupo zwo vha zwi sa dzhielwi ntha kale ( sa tsumbo , u fuwa zwifuwo tsini na dzidorobo kana dzilokhesheni , fhethu ho vuleaho dzidoroboni , na shango line la shumiwa nga vhathu vho fhambanaho vha re fhasi ha ndangulo ya masipala )  . 
U vuliwa ha tshiofisi ha nnḓu zwi ḓo dovha zwa pembelela miṅwaha ya 20 tshe ya vhumbiwa . 
CBP ndi tshumisano vhukati ha vhashelamulenzhe vhoṱhe  . 
Madzangano a zwa vhulimi a Afrika Tshipembe ndi zwiirakitsha zwa ndeme vhukuma kha u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa  . 
Maga o dzulaho o tewa sa ane a nga shumiswa ya Rekhodo dza Vhugegevhenga  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u na maanḓa na mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Ndayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe  . 
Thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala na tshumisano zwi nga vha zwa ndeme kha u kona u swikelela mimakete . 
Kha vha sedze tshibogisi tsha Exporter , fhasi ha u ḓi ṅwalisa . 
U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi ya nganea nga u amba maipfi a re kha ḽiṅwalwa . 
Vhagudisi vha tea u nanga thero tharu dzine dza nea tshikhala tsha u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi na u katela nyito dzi tevhelaho . 
Khabinethe i humbela vhurangaphanḓa ha mbumbano dzoṱhe ( NUM NA AMCU ) uri vha tandulule phambano dzavho zwavhuḓi na uri vha vhee madzangalelo a shango na a vhashumi nṱha kha zwoṱhe . 
Vhaswa vha khomboni a si kanzhi vha tshi nga humbula nga mvelelo dza nyito dzavho kana u vhona khombo dza hone  . 
I nga si shume nga nḓila yo teaho  . 
U ḓa ha vhueni uvhu zwi ḓo dovha zwa sedza kha zwipikwa zwa NDP kha u khwiṋisa saintsi na thekhinoḽodzhi u itela tshanduko ya ikonomi ya matshilisano Afurika Tshipembe na u khwiṋisa dzangalelo ḽa u thoma u ita zwithu zwine wa tou vha wa u thoma u zwi ita kha dzingu , dzhango na ḽifhasini ḽothe nga vhuphara . 
Mulayotewa wa tshivhumbeo tsha ndangulo u tea u lwela zwauri vhaimeleli vha kwamane na zwigwada zwine vha khou zwi imelela . 
U KHWAṰHISEDZA URI TSHIFHINGA TSHO LINGANAHO NA ZWIKO ZWO LINGANAHO ZWI SHUMISWE KHA U TOPOLWA HA THANDELA NA U I VHEKANYA NDI ZWA NDEME SIANI ḼA U TIKEDZA KUVHUMBELWE NA KUSHUMELWE KWAVHUḒI KWA THANDELA DZI KONADZEAHO  . 
U sa na ha mvula yo linganaho Afrika Tshipembe ine ya ḓadza zwiko zwa maḓi u swika kha ḽeveḽe dzi fushaho zwi amba uri shango ḽashu a ḽi athu bva kha nyimelele ya gomelelo . 
Matoni a Vho-Radebe hu nga si vhe na u kondelela kha zwa polotiki u swika musi zwivhangi zwa dzikhakhathi zwi tshi fheliswa . 
Vhaeni na miraḓo ya Khabinethe vha thoma u swika . 
Zwiito zwa u tambudza khavho zwi tea u fhela . 
Zwa vhukuma , vhashumi vha re khomboni a vha anzeli u shumisa matshimbidzele aya u itela uri khasiṱama i vhe na vhuḓifhinduleli  . 
Naho Afurika Tshipembe ḽo vha na mvelaphanḓa yavhuḓi u bva nga 1994 , Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi vha tshitshavha tsho khethekanaho , na lushaka lune lwa khethulula  . 
Hu na vhaswa vhane vha zwidodombedzwa zwawe kha dokhumenthe dza u s Amba uri thoni ya tshiambi na kunangele kwawe kwa maipfi zwi shanduka hani musi a tshi amba na vhathetshelesi vho fhambanaho kana e na ndivho yo fhambanaho  . 
U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani . 
I dovha hafhu ya alusa u bveledzwa ha bono ithihi na u vha kha nila nthihi i katelaho zwa vhulimi zwo fhambanaho vhune ha kwama zwa vhubindudzi na muelo wa bulasi , u bva kha iukusa u ya kha ihulwanesa  . 
Uri mivhigo u na themendelo u bva kha khemphasi tharu yo ambiwa nga hayo na u dzhielwa nṱha  . 
Kha vha ḓadze fomo iyo phanḓa ha muofisiri wa muhasho  . 
Kha u isa phanḓa na u khwaṱhisedza mbuelo dzashu dza demokirasi , ri ḓo khwinifhadza matshilo a vhathu vho holefhalaho kha miṅwaha miṱanu i ḓaho . 
U wana tshisevho tshi tshi ri ndi a pfumelwa vha ṱuwa vho tou mu livha , u swika vho mbo ḓi mu ṋamela  . 
Zwo ralo , arali vha na muhumbulo wa u vha na bindu ngeno khaedu yavho khulwanesa hu u wana tshelede ya ndambedzo ya ndaka kana tshelede ya u shuma a , kha vha ambe na vha GEP nga ha khadzimiso ya u thoma bindu  . 
Kha mulandu wa S v Latha,85khothe yo shumana na mulandu wa u vhulawa ha mukegulu nga vhaḓulu vhawe . 
Ngauralo ndi muvhuso une wa bva kha muvhuso wa vhathu  . 
Ndi ḓo vha fha fomo ya u ita khumbelo arali vha tshi funa u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo malugana na u tambudziwa  . 
Mushumo wa muvhuso : u tendela madzangano othe uri a redzhisitare  . 
Fhedziha , Vharwa a vha rabeli Nyammbeula . 
Sambula dza muvhuso dza mbeu dzi fanela u fusha maimo a Mulayo wa u Alusa Zwimela ( PIA )  . 
Mbadelo ine ya tea u badelwa ya rekhodo zwi ya nga tshivhumbeo tshine rekhodo idzo dza khou oea dzi khatsho khathihi na tshifhinga tsha u dzi oa  . 
Dzinwe dzadzo dzo dowelea kha dzimbekanyamishumo dza CBNRM . 
Ndi dzifhio mbonalo dza thendelano ya u kovhekana mikovhe hu sa dzhii sia nahone hu linganaho ? 
Muthelo dza Afrika Tshipembe ( SARS ) , maanḓalanga o teaho a tea u ḓivhadza muthu wa vhuraru hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi vho ṱanganedzwa khaṱhululo . 
GCIS i ṱ anganedza ndeme ya u tsireledza vhana kha zwi kwamaho zwa online . 
U lugisa notsi dza tshipitshi tshi no tea u ṅwaliwa tshi kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Arali mubebi kana vhabebi , kana mulonditi , kana khomishinari wa ndondolo ya vhana a hanela mbingano , ndi muhaṱuli fhedzi wa Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo . 
Khanedzano nga u thivhela muṋaṋo na maga a thasululo dza muṋaṋo a katelaho vhufhaṱi ha masheleni , i khou ya phanḓa na u wana tshenzhemo nnzhi  . 
Musi khoro yo no tendela madzina i a rumela kha Vho Minisita uri vha fhe thendelo ya u fhedzisa , a kona-ha u andadzwa kha Gazethe ya Muvhuso  . 
Maga aya vhukati maṅwe , ri tenda uri a ḓo khwaṱhisedza uri mpfu dzi thivheleaho a dzi tsha bvelela  . 
Kha mutakalo wa muhumbulo ḓivhazwakale hu tshi dzhiwa yone zwihulwane , ndi zwa vhuṱhogwa u dzhiela nṱha mihumbulo yo angaredzaho i tevhelaho  . 
Tshipembe ḽi bvelelaho  . 
Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo randelwaho nga milayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9  . 
Izwo zwo ḓo takadza Ndiafhi vhukuma saizwi o vha a tshi funesa khovhe  . 
U sasaladzwa uho hu nga vha hune ha vhavha  . 
Kha vha fhate vharangaphanda na vhomakone vhapo vha CBNRM  . 
U leludza u sumbedza vhagudi tshigwada tsha fumi na u vha vhudza uri 14 ndi fumi ḽi 1 na nthih 4 dza mufhalala zwine zwi kona u fhaṱa muhumbulo wa uri 14 ndi humi 1 na nthihi 4 . 
Mushumo wa SABC sa khasho ya tshitshavha u kha ḓi vha wa ndeme kha mveledziso ya demokirasi yashu ṱhukhu . 
Minisiṱa wa Muhashowa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo , Vho Dokotela Siyabonga Cwele vha ḓo dovha vha ranga phanḓa vhurumelwa u ya kha Khongorese ya Ḽifhasi ya vhu26 ya Yunioni ya Zwiposwa zwa Ḽifhasi ( UPU ) , ine ya ḓo farelwa Istanbul , kha ḽa Turkey u bva nga ḽa 20 Khubvumedzi u swika nga ḽa 7 Tshimedzi 2016 . 
Kha vha vhone zwauri thandela dzine vha tea u ita dzo ṱumana na IDP  . 
Ngauralo vhugudisi ndi ha ndeme na u tutuwedza ndi ha ndeme . 
Komiti i dovha ya thusa Bodo ya Dzithirasitii kha zwa mbambadzo na vhudavhidzani  . 
U fhindula mbudziso dza tshiṱori dzi sa konḓi nga phindulo pfufhi . 
Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho . 
I nga rangela phanḓa kana u dzudzanya Milayotibe i welaho ngomu ha Shedulu ya 4 ya Ndayotewa ( mafhungo ane vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu ho ṱanganela ha vha na maanḓa a u sika milayo ) na miṅwe Milayotibe i kwamaho mavunḓu . 
Mulangadzulo kha vha ntendele na Mudzulatshidulo u fhululedza , naho a siho muṅwe wa vhakoni vha nṱhesa we a ḓisa gundo kha shango ḽashu ane a vha Ralunako wa Ḽifhasi , Rolene Strauss . 
Masiandaitwa a u ombedzela uhu huvhili ndi a uri vhathu vha ḓitika nga mafhungo - zwine zwa vha , vha anzela u sa vha na mafhungo ane muṅwe muraḓo wa vha nao  . 
Izwi zwi amba u ri na nn(e-vho tenda ndo beba sa vhan(we vhafumakadzi  . 
Dzikhomishinari vha ḓiphiṋa nga u ṱhonifhiwa nga vhathu vhoṱhe vha Zimbabwe u mona na vhupo ha poḽotiki  . 
Ndi nnyi ane a tea u kwamiwa arali muraḓo wa tshitshavha a tshi ṱoḓa khophi ya Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Ḽothari ? 
Wonoyu mulayo wo sedzana na Khwinifhadzo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ( WPTPS ) , wo anḓadzwa nga ḽa 24 Lara 1995  . 
U dovholola , u sedzulusa , u vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U shumisa maga a u sedzulusa mushumo wavho na wa vhaṅwe vha tshi zwi itela u khwinisa kunangele kwa maipfi , mafhungo na tshivhumbeo tsha phara U ita thevhekano na ṱhumanyo ya phara U bvisela thungo mafhungo a siho khagala , u dovholola zwi so ngo fanela na luambo lwa u ḓikukumusa Kushumisele kwone kwa girama , mupeleṱo na zwiga zwa u vhala U dzudzanya mvetomveto ya u fhedza ho katelwa na kuvhekanyele kwa mafhungo , sa tsumbo , dziṱhoho na fontho U ṋekedza tshibveledzwa . 
Ndangulo ya thandela i kwama mini ? 
Mitalo iyi i ri vhudza mini ? 
Zwihulwane zwo no swikelwa kha u tandulula khaedu dza fulufulu Afrika Tshipembe u bva tshe ha ḓivhadzwa Pulane ya Fulufulu ya Mbuno Ṱhanu nga Nyendavhusiku 2014 . 
U ya nga Ndaulo 23(6) , vha nga kha di ita khumbelo ya u vhuyedzedzwa ha giranthi yavho nga u tou NWALA hu sa athu fhela maduvha a futahe ( 90 ) giranthi yo imiswa  . 
Naho vhubvo havho vhu vhuthihi ho ri hu tshi dzhena L(igegise Tshivhase Mukumbani Phophi Rammbuda a hana u luvha  . 
Ita mutevhe wa zwiteṅwa zwine muṱangano wa nga tea u zwi dzudzanya . 
Maṅwalo a fanela u ṅwalwa mafhungo a fanaho na ane a ṅwalwa kha khumbelo ya zwiitisi . 
U gwalaba ha tshifhinga tshilapfu nga vhashumi vha muvhuso ho vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane na masiandaitwa kha sekhithara ya zwa mutakalo  . 
Ndi ngani mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde u wa ndeme ? 
Komiti ya Milayo na komiti dzayo ṱhukhu dzi shumana na milayo ya Nnḓu , mugaganyagwama wa Nnḓu , thikhedzo ya Miraḓo , nzudzanyo dza nga ngomu , na maanḓa na mbuelo zwa Miraḓo . 
Ndi nga amba hu si na u timatima uri vho vha vha ṱhuṱhuwedzo kha rine sa afha nḓivho yavho , dzangalelo na vhuḓiimiseli zwo ri ṱuṱuwedza nga maanḓa uri ri swikela zwe ra lavhelela . 
Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 101 u swika kha 200 vho tholiwaho , nz  . 
Kha vhaṅwe vhathu pfufho iyi yo ṱanganedzwa , ngeno yo lambiwa nga vhaṅwe  . 
Zwiitisaho uri muthu uyo a vhe na dzangalelo ḽa tsireledzo ya mutambudzwa mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa  . 
Ndingano i sedzesa u lingana ha mvelelo  . 
Ndi tshikili tsha u ḓivha nyambo dzo fhambanaho . 
Zwi ita uri theo ya mulayo i ṱuṱuwedze u dzhenelela ha tshitshavha ha vhukuma  . 
U bveledza u vhuelwa kana u engedza ndeme kha lupfumo lwa minerala yashu . 
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo  . 
Izwi zwi katela vhuendelamashango ha mahayani , mishonga , vhulimi na mvelele . 
Vha ḓo kona u pulana nga nḓila ya khwine na u shela mulenzhe nga nḓila yo dzhenelelaho kha dzitherisano nga ha mbekanyamaitele dza khoro na mbekanyamushumo kana thandela ngauri vha a ḓivha zwinzhi nga ha tshitshavha tshavho u fhira muṅwe muthu  . 
Khabinethe i ṱanganedza tsedzuluso ya Khomishini ya Muṱaṱisano kha u pomokedzwa ha vhuḓifari ha upfana mitengo kha sekithara ya zwibveledzwa zwitete na u lindela u khunyelela hayo nga u ṱavhanya  . 
Phresidennde a nga- a imisa muthu Iwa tshifhinganyana ofisini musi kana nga murahu ha u thoma ha u tshimbidzwa ha mishumo ya komiti ya Buthano ḽa Lushaka na u bviswa ha uyo muthu ; na b fanela u bvisa muthu ofisini musi ho ṱanganedzwa ḽikumedzwa nga Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe  . 
U khwinisa u anda na vhunzani ha u monithara na tshumelo dza thikhedzo dzi ṋewaho zwikolo nga dziofisi dza zwiṱiriki , zwiṱuku nga kha tshumiso ya khwine ya e-Education . 
Photofolio - Faela ya ene muṋe kana folida ya mushumo wa mugudi muṅwe na muṅwe . 
Ri vhona uri zwo tou tea nazwino uri hu na zwivhuya hu dovha ha ḓa na zwivhi  . 
Muambi wa vhuraru a imaho na ṱhoho u itavho nga u ralo Dibeithi i nga ḓi vhiniwa na mvelelo dza wanala nga nḓila dzo fhambanaho , tsumbo , nga u linga zwipitshi ( na u ṋea maraga ) nga muhaṱuli kana ḽikumedzwa ḽa tou voutheliwa . 
Mafhungo haya a tshi fhela Mpho o vha a tshi vho ḓisola  . 
U pfesesa thaidzo wa pulana hone wa si kone u fhedza zwavhuḓi , kana u shumisa zwiga ( nyolo ) kana zwa u vhalela . 
Mudzimu sa zwe Dzhalagoma a shandukisa zwone  . 
Ri ḓo dovha ra vhona uri tsheo dza u engedza tshomedzo dza Tshumelo dza Vhululamisi , u khwinifhadza vhulanguli ha Ndangulo ya Mikaṋoni na tshumelo dza vhupfuluwi na mbulungo ya mabambiri a ndeme , zwi a itwa  . 
Naa mvelelo dza u ṱola dzi a rekhodiwa ? 
Zwivhumbeo zwa ḽifurase na fhungo zwa na milayo ya kushumisele Dzilafho ha vhukhakhi ha girama nga murahu ha mushumo wa vhagudi wa u ṅwala Ḓivhaipfi kha nyimele . 
Ndi rekhodo ine ra pfa ri tshi ḓihudza ngayo , sa tsumbo , uri miṱa i rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi yo wana mikovhe i fhiraho gumoṱuku ya magavhelo a vhulonda vhathu , zwi tshi katela dzinnḓu na zwa mutakalo na zwauri kha dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dze dza bvelela vhukuma hu katelwa mafulo a u haela vhana na u vha ṋea zwiḽiwa . 
Maanḓa a vhupfi kha fhungo u bva kotara dzoṱhe o ita uri ndi tende uri tsivhudzo kha fhungo ho vha nyito ya vhuṱali vhukuma  . 
Fhedzi , nḓila iyi ya kuitele ndi ya vhuṋe nga maanḓa , na uri sa zwiṱuṱuwedzi zwo sikwaho nga tshipiḓa tshi re hone zwi tikedzwaho tsho siwa tshi songo shandukiswa  . 
Hezwi zwi vhumba tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mashumele yo Ṱanganelanaho ya Afurika Tshipembe ya Mveledziso ya Vhaswa - Iyaho Phanḓa 2013-2016 , yo tendelwaho nga Khabinethe nga dzi 18 Tshimedzi 2013 . 
Ni ṱangana na muthu asili . 
Nga iyi nḓila vha anzela uri hanedza maelana na mihumbulo ya ndeme vhukuma  . 
Minisiṱa muṅwe na muṅwe u ḓo saina thendelano ya kushumele na Muphuresidennde ine ya sumbedzisa zwine muhasho muṅwe na muṅwe wa ḓo ita kha mbekanyamushumo ya kushumele . 
U sa pfesesa ha munekedzi wa tshumelo nga ha maitele a vhukale na muhumbulo wa u tambudzwa  . 
Ngoho yo vha i ya uri vhushaka ha ndeme na masendelele o ṱanganelanaho fhedzi o fhambanaho a ṱoḓeaho o vha a khou konḓa u swikelela  . 
Thempo : luvhilo lune maipfi a ambiwa ngayo . 
Tshigwada itshi tshi angaredza khophorethivi ya u maketa zwiliṅwa zwa vhulimi na ya u vhambadza . 
VI1 na tsedzuluso ya ṱhanziela zwi kha di phurinthwa nga Division Liquor Products  . 
U kopolola , u engedzedza na u buletshedza muduba wa nomboro dzi sa konḓiho dzi si fhasi ha 80 . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya zwa Masheleni . 
Kha vha wane mafhungo o teaho phanda ha musi vha tshi saina pfano ya fomala  . 
Vhathu vha khou pfumedzana na u ṱoḓa mulalo na lupfumo fhedzi  . 
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21 . 
NHFC i konisa vhaṱoḓi vha dzinnḓu u swikelela masheleni a u renga , u fhaṱa , u rennda na u khwinisa mahaya avho  . 
Mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa u tendela dzikhasitama u renga mudagasi na zwenezwo nahone nga tshelede ine dza funa kana dza i swikelela  . 
Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho na Ndaulo dza BABS zwi sumbedza uri muvhuso u fanela u vhona uri thendelano vhukati ha vhaṋetshedzi na vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo a dzi dzhii sia nahone dzi a lingana  . 
Muṅwali kha ṱuṱule dzangalelo ḽa muvhali  . 
Khumbelo ya ḽaisentse yapo ya tshikepe tsha u rea khovhe , vha i ḓadze nga maleḓere danzi . 
England ya Chelsea khalaṅwaha tharu dzo fhelaho . 
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi , vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo  . 
Vha nga ya vha dzula hoṱhe kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe . 
U khwaṱhisedza uri hu na phindulo dza vhukwaman dzo teaho dzi vhigwaho kha khoro  . 
Musi ri tshi khou lwa na u tandulula khaedu dza muḓagasi , ri khou dovha hafhu ra tea u lwa na u tswiwa ha koporo na methaḽa . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u kati na u ita ngundo dza zwiko zwa u shumisa maitele maswa a zwibveledzwa zwa mitshelo zwine zwa ḓo tikedza mveledziso na phaḓaladzo ya thekhinoḽodzhi dzo teaho dzine dza ḓo shumiswa kha dzi Agri-Parks . 
Kumangana kuṱuku , kutshena , kwo ṅwaya ṱafula ntswa . 
Khethekanyo ya C : Maipfi a u bva kha 100 u swika 120  . 
Mueletshedzi , mushumeli wa mutakalo , muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kana pholisa , mushumeli wa tshitshavha , mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee , a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo  . 
U ṅwala na u ṋekedza hu ṱanganya zwitenwa zwiraru : u shumisa maitele a u ṅwala u guda na u shumisa nḓivho ya zwivhumbeo na mbonalo zwa tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho u guda na u shumisa nḓivho zwivhumbeo zwa pharagirafu na mafhungo na ndonga zwiga . 
Tshidzumbe tsho fhelelaho mafhungo avho a dzilafho a dzula e tshidzumbe - a dzumbelwa na mutholi wavho  . 
Matshimbidzele a nzudzanyululo ha khou itwa a oṱhe kha zwine zwa khou itwa ngomu muhashoni , huno zwo dzheniswavho kha vhupulani hoṱhe ha tsireledzo ya zwiko zwa madi , mveledziso na u shumiswa ha zwo  . 
Nyambedzano ndi dza kale sa vhathu nahone ndi tshishumiswa tsha u tshimbidza tshanduko , nga maanḓa u langula khuḓano nga tshifhinga tsha tshanduko ya tshiimiswa  . 
U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa . 
Tshipiḓa tshiṱuku tsha izwi ndi mishumo ya tshoṱhe yo sikwaho nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho . 
Vhafumakadzi vha kha ḓi ṱangana na u tambudzwa na dzikhakhathi lusa konḓelelei , vhushai na u shaya mishumo . 
Khabinethe i dovha ya livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya miraḓo ya Mmbi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe vhe vha xelelwa nga matshilo avho kha khombo ya bisi Clarens ngei Free State  . 
Afha ndi hune vha ḓo wana zwidodombedzwa zwoṱhe malugana na kushumele kwa vhufhura , zwine zwa nga vha sumbedzisa uri ndi vhufhura , nḓila dza vhafhuri dza u wana tshelede , na zwine vha nga ita u thivhela u vha mufhurwa  . 
U ṱanganya na u ṱusa hu kha ḓi vha na vhushaka ho khwaṱhaho na u vhala . 
Yo dovha ya ḓadzisa nga u dzhenisa mavhone a zwitiraṱani a 6 972 u bva nga 2011 . 
Fomo dza khumbelo dzi rumelwe nga mbili . 
Sa muraḓo wa GEMS , vha ḓo ḓiphiṋa nga mbuelo nnzhi dzo fhambanaho , ndondolo ya mathakheni ire na tshumelo ya u ṱavhanya , i pfadzaho nahone ya khwiṋe . 
Mbekanyamushumo ya tshiṱirathedzhi tsha u langula tshiṱoko , naho zwo ralo , i thivhela u rengiwa ha tshiṱoko ho kalulaho na hu songo teaho na u ita uri kuitele kwa u langula tshiṱoko ku shume zwavhuḓi nga nḓila yo teaho  . 
Hu na fomuḽa ine ya shumiswa ya u ta uri muthu muthihi u ḓo wana vhugai . 
TSUMBO Muhasho wa Zwa Muno u na Bodo ya Khaṱhululo ine ya thetshelesa khaṱhululo dza tsheo dza Vhaofisiri vha u Ta Zwiimo zwa Dzitshavhi ( Refugee Status Determination Officers )  . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Ndangulo ya Tsheo ya Vhutshinyi ha Mimoḓoro , 1998 ( Mulayo 46 wa 1998 )  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa nga ḽiṅwalo uri khumbelo yavho yo themendelwa kana yo haniwa naa . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa goloi yo no shumiswaho uri i ḓe Afrika Tshipembe , vha ṱo ḓa thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana madzhendedzi awo . 
Mushumo wa ṱhoḓisiso u dzudzanywa wa vha Mbekanyamushumo khulwane tharu kana masia a vhukoni  . 
U ya nga PFMA , SAX i nga kha ḓi hadzima tshelede kana u bvisa garantii , tsireledzo , kana u dzhena kha ṱhiranzekisheni dziṅwe na dziṅwe dzo teaho u itela u swikelela ndivho dzayo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo 4 . 
Kha ri livhuwe uri ri tshila kha shango ḽi tsireledzaho pfanelo dza vhathu na tshirunzi . 
Kwamana na muṅwalisi o tendelwaho wa shango ḽine vha khou ṱunḓa khaḽo . 
Hezwi zwi thusa kha u ṋetshedza na u wana nḓila yo fhambanaho ya u bveledza fulufulu . 
Homophobia ndi nyofho dzi sa pfali dza vhathu vha dzilesbian na gay  . 
Zwazwino izwi zwi tou vha maitele o teaho a khomishini ya muṱaṱisano na maṅwe mannḓalanga a zwa mulayo . 
Muhasho muṅwe na muṅwe une khawo maga a tshumelo a si vha tendele uri vha dzhoine GEMS . 
Senthara dzi thusa mufumakadzi o tambudzwaho na zwipondwa zwa vhutshinyi ha vhudzekani , vhukati ha zwiṅwe  . 
U tevhekana ha magudiswa o dubekanyiwaho a ita mutevhe a zwo ngo tou vha zwo randelwaho , na tshifhinga tsho ṋeiwaho ndi u tou anganyela uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani u fhedza magudiswa ayo . 
Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma , i nga isa phanḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓowelo  . 
Ni ḓo tea u vha ni na ID uri ni kone u ḓiṅwalisela milingo ya maṱiriki , u wana ḽaisentse ya u reila kana u vula akhaunthu ya bannga . 
Nga u tou sedza uri zwivhumbeo zwa luambo zwi na mushumo wa vhukuma u swika ngafhi kha u bvisela khagala ṱhalutshedzo , kha u u bvukulula ngoho khathihi na u ṱuṱuwedza kupfesesele ku re khagala kwa tshibveledzwa na uri tshi shuma hani , vhagudi vha ḓo kona u pfesesa uri ndi nga mini girama i tshi tea u funziwa , na uri ndi nga mini i tshipiḓa tsha ndeme kha u amba hufhio na hufhio kha Tshivenḓa . 
Kha ri ṅwale Vhalani mbudziso ni kone u tangedzela ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone . 
Muanewa dendele ndi muanewa ane zwiitei zwinzhi zwa mona nae kana zwa kwama ene buguni . 
Muengedzo wa 6 u ḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa , na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo  . 
Pfanelo ya ndinganelo , ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo u tikedza na u pfesesa tshibveledzwa  . 
Arali vha tshitshavha tshapo vha fanela u dzhia tsheo ine ya khwaṱhisedza uri muimeli o sumbedzwaho kha thendelano o hweswa maanḓa oṱhe a u ita iyo thendelano o imela tshitshavha  . 
U shumiswa ha zwishumiswa izwi hu nga tikedzwa nga u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya mafhungotsivhudzi ine ya ḓo ita uri u shumiswa ha data hu konadzee , hu tshi shumiswa zwithu zwi no nga tshisiku tsha data kana sofuthiwee yo ḓisendekaho nga spreadsheet  . 
Tsumbo dza thaidzo dzine dza nga itwa themo ino . 
Naa Mulayo u do shumiswa hani ? 
Muthu a nga lavhelela data ya vhukale uri i sumbedzwe kha iṅwe data , u fana na data ya tshiimo tsha mbingano kana mushumo  . 
MutengowaGEMS:Mutengounevhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha ḓo badelwa ngawo kha tshumelo dzo ṋetshedzwaho miraḓo ya GEMS . 
Kha vha ḓise fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka . 
Vhashumela mutakalo vha ḓo khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho , sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa . 
Tenda kuvhekaneyele kwa tshimbidzana na Mulayo wa Dzikhamphani . 
Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe  . 
Muredzhisitarara u ita hezwi nga u tou posa idzo nd(ivhadzo dzo n(waliswaho nga poswo kana dza rumelwa nga in(we poswo yo tsireledzeaho  . 
U tsireledza vharengi vha dzinnḓu na u langula vhupo vhune dzinnḓu dza fhaṱiwa khaho nga u ṱuṱuwedza thekhinoḽodzhi ntswa kha zwa u fhaṱa dzinnḓu , u dzudzanya zwilinganyo zwa u fhaṱa dzinnḓu na u khwinisa vhukoni ha vhafhaṱi vha dzinnḓu . 
Naho vhathihi vha songo pfumbudzwaho zwavhuḓi vha tshi fanela u vha avho vha wanaho thusedzo ya thekhinikhala u khwinisa zwikili zwavho , ḽevele dza mathomo dza vhathihi avho a dzi ngo ṱalutshedzwa zwavhuḓi  . 
Mushumo wanga : u tanganedza zwine vhathu vha funa zwone na mishumo ine vha toda u ita yone uri vha kone u tshila  . 
U ṅwala muvhigo fhasi ha ṱhoho nngede . 
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane , kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman . 
Ri ḓo bvisa dziṅwe garaṱa dza vhaunḓiwa arali vha dzi humbela  . 
Mushumo wa mbuedzedzo u khou ya phanḓa u itela u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo  . 
Magaraṱa a nomboro a tea u ṱaniwa kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe u sumbedza tshivhalo tsha nomboro ya zwithu zwo vhaliwaho . 
Kha vha sedze uri ndi phindulo dzifhio dzo khakheaho  . 
Bulani uri ngani  . 
Masindi u nwa ngilasi dza 6 dza maḓi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Pfunzo , Ofisi ya Minisita wa Pfunzo , vhatholi na zwiko zwa pfunzo na vhugudi zwa nflha  . 
Luambo lwa hayani - Luambo lune vhagudi vha lu guda lu tshi bva hayani kana kha tshitshavha  . 
Muano wa u vula vhuḓifhinduleli kana Indemnity Declaration u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo  . 
Ri khoḓa zwihulu vhorabulasi na vhashumi vha bulasini kha vhurangeli uvhu . 
Vha nga toda uri vhathu vha difare nga ndila yavhudi arali hu uri vhone vha khou vha tsumbo . 
Malofha a na luṅwe lushaka lwa swigiri ine ya pfi guḽukhousu . 
Kha man(we masia ngoma iyi i vhidzwa murundu , hun(we hogo kana mu(la  . 
Khumbelo ya ndaela ya tsireledzo malugana na u tambudzwa I nga itwa nga muṅwe muthu o imela muhweleli arali muthu ane a khou humbula u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo a na dzangalelo kha u tshila zwavhuḓi ha muhweleli kana muthu a kwameaho . 
Thendelano ya u sa bvisela khagala ndi konṱiraka ya mulayo ine ya dovha ya ḓivhea sa thendelano ya tshiphiri kana ya tshidzumbe yo swikelelwaho nga miraḓo mivhili  . 
Muthu we a ṅwala , a gandisa , a phaḓaladza , a rengenyela , a vhaḓa , a ola , a ita fiḽimu , kana u rekhoda mushumo , ndi ene muṋe wa pfanelo ya vhuṋe ha uyo mushumo . 
VHUFHURA ! 
Ri khwaṱhisedza pfanelo ya migwalabo fhedzi izwi zwi fanela u itwa zwi fhasi ha mulayo nahone nga nḓila ine ya si kandekanye pfanelo dza vhaṅwe . 
Arali vha tshitama u ṋetshedza ndondolo ya tshitshavha na tshumelo ya thuso kha vhathu vha vhaaluwa , vhatea u ita khumbelo ofisini yavho ya tsinisa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Vha tea u khwaṱhisedza uri maitele , dzilafho kana mishonga ye vha wana i ḓo badelwa musi vha saathu zwi wana , sa tshumelo dzi sa katelwi kana zwithu zwine zwa sa ḓo badelwa nga GEMS  . 
U ṅwala A hu ḓivhadzi Vhagudi u ṅwala zwiga zwa furakisheni . 
Mirado yothe ya tshitafu ine ya thusa dzikhasitama i tea u wana pfunzo ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ha Tshumelo yavhudi ine Vhashumisani ngavho vha i wana  . 
Musi Anansi a tshi sala a tshi swika mulamboni , milenzhe yawe yoṱhe ya malo yo vha yo vhofhelelwa lubuvhi . 
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo vhafumakadzi vho imelwa hani kha phalamennde ? 
I nga vha ya vhuṱali na zwa vhukuma . 
Ri na thaidzo ya miḓalo ; ri na thaidzo dza gomelelo ḽe ḽa ḓo tshinyadza madzingu ashu na uri zwifhinga zwinzhi ri vha ri songo ḓi lugisela u langa dzisisiteme  . 
Vho vha vha tshi khou amba pulanete ifhio ? 
Maipfi o ḓoweleaho a nga gudwa nga heyi nḓila - u dzulela u dovholola ipfi iḽo . 
Dzipholisi dzi tea u vha na mano . 
Kha vha ite mvetamveto ya adzhenda ya muṱangano wa Komiti ya Wadi u tevhelaho  . 
U kona u ṱhukukanya mafhungo a vha maipfi o ḓiimisaho . 
U shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe zwi tshimbilelana na NDP na zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya nnḓa ya u vhea shango ḽashu ha khwine kha ḽifhasi na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa AU u itela u swikelela zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya nnḓa ya mveledziso  . 
Ndi nga zwo ri tshi zwi dzhia zwi zwa vhuṱhogwa kha vhadededzi u fara vhukoni na vhuḓifulufheli  . 
Maambiwa a tea u ṋetshedzwa vhadzheneli nga tshifhinga uri vha kone u a vhala vha sa athu hangwa nga ha muṱangano na u khwaṱhisedza arali a tshi fana na zwe zwa ambiwa muṱanganoni  . 
Tsha vhuraru , tshiṱirathedzhi tsho dzinginya ndangulo ya kushumele kwavhuḓi  . 
Musi ri khou ṱanganedza vhuḓikumedzeli uvhu ha thuso , ri dovha ra dzhiela nṱha uri riṋe vhathu vha Afrika ri tea u vha na vhuḓifhinduleli ha lufuno lwa khonthinenthe yashu  . 
Ho no vha na nzudzanyo dzo itwaho dza u ḓo ṱanḓavhudza Mulayotibe uyu . 
U nyefulana honoho huanzela u fhela nga vengo kana dzinndwa  . 
Ri hone u leludzela vhone na vhafunwa vhavho vhutshilo  . 
Arali vha mudzulapo wa mubvannḓa , vha fanela u ḓisa ID ya vhukuma na khophi yo kwaṱhisedzwaho yo bviswaho shangoni ḽine vha bva khaḽo na phemithi yavho ya u dzula lwa tshifhinga nyana . 
Tshiimo tsha CC tshi tea u thoma tsha ombedzelwa na Ofisi ya Companies and Intellectual Property Registration ( CIPRO ) ngauri Tshumelo ya zwa Masheleni ya Afrika Tshipembe ( SARS ) i nga vha yo ita khumbelo ya u bviswa ha CC iyo kha mutevhe . 
Khothe dzi ḓo vha na vhuḓilangi , nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu . 
Madzangano o Ḓisendekaho nga Tshitshavha vha songo daha musi vhe tsini na vhana nga bveledza nga u angaredza , zwi tshi ya nga u sielisana ha vhuimeleli  . 
Vha shumise notsi dzo ṅwaliwaho nga tshifhinga tsha muṱangano u ṅwala maambiwa nga u ṱavhanya nga murahu ha muṱangano  . 
Zwipuka zwo ḓala . 
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo , mishonga na zwa ngudo ( nga murahu ha u gwevhiwa ) u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe  . 
Hu na khoma ( tshiawelo ) kha theshano  . 
Hezwi zwi amba uri Khothe a i tsha d(o vha na vhud(ifhinduleli ha iyo milandu  . 
Kha vha phadaladze vhudifhinduleli vha ite uri hu vhe na tshikhala tsha vharangaphanda vhaswa uri vha di vhonadze  . 
Maraga dza 3 ndi dza luambo  . 
Mafhungo a zwa zwiimiswa ane a yelana na zwiimiswa zwa dzinnḓu na zwiṅwe zwiimiswa  . 
Zwikolo zwi tea hafhu u khwaṱhisedza uri arali zwo ḓivhadzwa nga ha milandu ya u tshipa i no khou humbulelwa ( hu tshi katelwa na u ita zwa vhudzekani na muthu ane a kha ḓi vha muṱuku ) , sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Milandu ya zwa Vhudzekani ( Mulayo wa vhu 23 wa 1957 ) , vha vhiga mulandu mapholisani . 
A huna na mulandu wo sumbedzaho uri na ngoho vho pomokwaho vhuloi vha a lowa  . 
I nga vha ṱhalutshedzo ya zwe vha ḽa nga tshiswiṱulo kana tshilalelo madekwe , i nga vha thaidzo ya zwino ine vha khou ṱangana nayo mushumoni kana hayani  . 
Maipfi ane a ḓo shumiswa nga pholisa a ḓo fhambana ngafhi na a kutukana ku sa pfi ? 
Tsireledzo ya badani ndi vhuḓifhiduleli ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe na uri u bvelela ha mafulo a tsireledzo ya badani ndi vhuḓifhinduleli ha vhashumisi vhoṱhe vha bada . 
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa u engedza lwa English sa Luambo lwa u Guda na Funza kha Gireidi ya 4 u ya phanḓa . 
Musi muofisi wa mafhungo o no sedzulusa zwifanyiso zwo netshedzwaho nga muthu wa vhuraru , a nga dzhia tsheo ya u netshedza kana u sa netshedza tswikelelo ya mafhungo  . 
Kha vha fhungudze kunwele kwa zwikambi  . 
Vhalani tshiṱori ni tshi ṋee Kha ri vhale ṱhoho yo tshi teaho . 
U tshimbidzwa ha Thandela dza Ndeme dzo lambedzwaho kha Lushaka na kha Mavundu  . 
Muthu nga ene muṋe u a ita pulane dzo vhalaho nga ha mbuelo na tshinyalelo zwawe . 
Fhedzi roṱhe ri a zwiḓivha uri , ngauri ri tshipiḓa tsha ikonomi ya ḽifhasi nga nḓila khulwane , ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwashu zwi vhambadzelwaho mashangoni a nnḓa yo fhungudzea ; nḓila ya u wana masheleni na u tshimbila ha masheleni zwo no vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi ; u tsela fhasi ha ṱhoḓea zwo vhanga u tsela fhasi ha vhubveledzisi ; u sikwa ha mishumo zwo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nahone , kha dziṅwe nḓowetshumo , zwa u fhungudza vhashumi zwo no tou vha zwithu zwa vhukuma . 
Kha hu ṱuṱuwedzwe uri vhagudi vha vhale vhe vhoṱhe nga tshifhinga tshavho tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha vha natsho . 
Miraḓo ya tshitshavha i fanela u rumela luṅwalo lwa ṱhuṱhuwedzo lupfufhi nga ha muthu o nangwaho nahone fomo dza u nanga dzi nga wanala kha webusaithi ya Ofisi ya Muphuresidennde . 
Vho d(o sala vhut ( ala hawe nga murahu vhunga vho vha vha sa d(ivhi uri u ngafhi  . 
Tshivhi a lwa na vhathu vho run(waho nga Tshilume a vha vhulaha a vha tumula mikulo  . 
Tshiitisi tsha izwi ndi tsha uri malofha a fanela u dzhiiwa hu saathu u fhela awara mbili musi o fariwa  . 
Muoisisi ndi muthu a re na pfunzo yo teaho ane a vha na vhuifhinduleli ha u vhumba , u tshimbidza , u sengulusa kana u fha muvhigo nga u lafha ha u lingedza ho teaho  . 
Ndi zwifhio zwine zwa koneswa kha vhupo , zwine zwa si konwe , zwi no konadzea na zwithithisi ( zwo sumbedzwaho kha bammbiri ḽa data ya vhupo ) ? 
Mbuno mmbi yo sala , honeha , mulayo wa tshitshavha na tsireledzo tshiṅwe tshifhinga dzi vha khomboni nga u vhofhololwa ha vhathu vho hwedzwaho milandu ya ṱuṱuwedza tsinyuwo dza tshitshavha  . 
Mbudziso dza u amba kana dza phindulo dzo tou ṅwalwaho dzi nga swikiswa kha Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde na Minisiṱa kha mafhungo ane vha vha na vhuḓifhinduleli khao . 
Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓḓu , uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma  . 
Maanea ha na mbonalo kwayo  . 
Khaedu ine vhunzhi hashu ra ṱangana nayo i bva zwiṱuku kha zwifhinga zwa vhukoloni na zwiṱuku kha maitele a u thoma zwithu kha tshiimiswa ane a thivhela mashumele a vhukoni ha sisteme dzashu dza fulufulu  . 
U ṋewa ha ḽaisentsi dza mmbwa . 
Naa zwine vharengi vha zwi takalela zwine zwa nga Thithisea ? 
Vha tea u vha na fhulufhelo kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga u kona u fara na u tshutshisa zwigevhenga nga vhukoni zwine zwa khakhisa tsireledzo ya vhathu na tshitshavha  . 
Khabinethe i dzhiela nṱha mukumedzo wa u ṱangana ha mashumele a u panga maboḓeloni mararu a Khamphani ya Coca Cola Afrika Tshipembe . 
Ndingo ya malamba ndi ndingo i itwaho u kala siani ḽa zwa vhudavhidzani ndi a takala u ḓivhadza uri Muhasho wa Vhudavhidzani na khamphani dza vhudavhidzani ha ṱhingo thendeleki na Telkom , dzi khou shumisana kha u khunyeledza mbekanyamaitele dza u shumana na mbadelo dzi itwaho musi muthu o founela muthu ane a vha kha nethiwekhe ya iṅwe khamphani  . 
Khathu u vhala masiaṱari a 115 . 
Khabinethe yo pfa u vhavha nga lufu lwa Vho Bertie Lubner vhe vha shela mulenzhe zwihulu kha mveledziso ya Afrika Tshipembe sa murangaphanḓa wa mabindu , philanthropist na mudzulatshidulo wa vhutshilo hoṱhe wa Dzangano ḽa Majuta ḽa Afrika Tshipembe . 
Zwililo kana mbilaelo dzi bviselwaho khagala nga vhathu kana zwigwada zwi tea u dzhielwa ntha  . 
U shuma na zwikundisi kiḽasini , vhagudisi vha tea u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho sa zwe zwa dzheniswa kha Ndededzi ya u Gudisa na u Guda ha Vhukateli ( Guidelines for Inclusive Teaching and Learning ) ya Muhasho wa Pfunzo ya Muteo . 
Diphosithi i nga humbelwa . 
U swika ṋamusi , vhathu vhaswa vha fhiraho 7 000 vho tholiwa kha mbekanyamushumo  . 
Izwi zwi nga ita uri a thuthube kana a balee  . 
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga . 
Arali ha tiwa vhathu vha fhiraho muthihi kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , hu farwa voutu ya tshiphiri  . 
Hu ḓo badelwa nyito dzi katelwaho u ya nga milayo ya Tshikimu fhedzi . 
Mulangavhatshutshisi maelana na mafhungo aya u itela ndivho ya u khunyeledza nahone ndi a dovholola mafhungo sa zwe a buliswa zwone kha tshiṱaṱamennde itshi tshi re afha fhasi  . 
Muvhigo u tea u ṅwalwa nga dokotela we a ṱola muiti wa khumbelo ndivho hu u sedza tshiimo tshawe siani ḽa zwa mbeu  . 
Vha dovha vha sengisa milandu yo vhalaho ya zwa muṱani na zwa milayo ya sialala kha vhupo havho . 
U imelela tshigwada zwi amba zwauri vha vha vho imela tshigwada , hu si vhone vhane . 
Vha thoma nga u bula ipfi kana mavhili , ane a shumiswa u bvisela khagala zwine zwa amba zwinzhi na ndivho dzo fhambanaho . 
U ṱuṱuwedza vhadzheneli u ṋea tsumbo dzi ḓivhea dziṅwe na dziṅwe u itela u khwaṱhisa ngudo  . 
Kha vha ḓadze fomo nahone dzi fhelekedzwe nga ṱhanziela ya zwa mutakalo , vha zwi rumele sentharani ya vhashumi . 
U shumisa thandela - u ita uri thandela kana pulane ya mushumo i shume  . 
Naho zwo ralo , vhulimi ha u fuwela u ḽa kana u limela u ḽa ha tshaka dzo fhambanaho vhu itwa nga miṱa yoṱhe vhuponi ha mahayani  . 
Tshinyalelo i nga ho khulwane ndi ya muvhili , fhedzi hu na ya vhuḓipfi , ya masheleni na tshinyalelo ya matshilisano ine ya ita nyengedzedzo ya mametafore ya mulandu muhulwane  . 
Mushumo u khou bvelaphanḓa nahone ro davhidzana na vhorakhonṱhiraka vhoṱhe  . 
Afrika Tshipembe ḽi ṱuṱuwedza nyanḓano vhukati haḽo na maṅwe mashango na mveledziso yo ṱanganelanaho kha dzhango . 
Zwiṅwe hafhu , khaṱhulo dzoṱhe dzi khou tenda uri , kha u ṱoḓa u pfuluswa ha vhahumbeli , vhahwelelwa ( nga maanḓa Minisita wa Dzinnḓu wa lushakana Minisita wa Dzinnḓu wa Western Cape ) vho tevhedza vhuḓifhindulelihavho ha u shuma lwo teaho musi vha tshi ṱoḓa u ṱuṱuwedza pfanelo ya u swikela u wana vhudzulo ha dzinnḓu sa zwe zwa buliwa kha khethekanyo 26 ya Ndayotewa . 
I tea u katela zwidodombedzwa zwa mabebo sa : fhethu na datumu c U dzhia maga o teaho u itela uri thodea dza ndeme na u tsireledzea ha vhaaluwa hu khou itiwa nga ndila yo teaho  . 
Khamphani ya phuraivete i nga dzhia Table B ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya  . 
Kha vha ite khumbelo Khothe ya Madzhisitirata kana Khothe Khulwane  . 
U vhea maga a u langula kha u nekedzwa ha tshumelo kha vhaaluwa  . 
Huna milayo i tevhelwaho ya Muhasho wa Mutakalo ya u endedzwa ha tshitumbu u ḓa muno  . 
Zwino ri tshi khou amba Tshigwada tsha Dziminisiṱa tshi khou ambedzana na vhashumisani sa vhuḓidini vhu yaho phanḓa nga muvhuso uri nyimele i vhuye ngonani ngei Vuwani na kha mivhundu ya tsini . 
U ita uri Vho-MEC na vhominisia vha dzhenelele kha Khantsela ya zwa Vhulimi uri vha langule zwithu zwine zwa itiwa muvhusoni uri vha kone u swikelela ndivho dza nila dza kushumele kha zwiko zwa vhulimi shangoni  . 
Hezwi zwi angaredza zwithu zwi ngaho sa milayo na u i tevhedza , u tendelana kha ndila dza vhudifari dzine dza amba zwauri vhathu vha tea u difara hani kha mitangano , vha tea u ita hani mishumo yavho na zwine zwa do itea arali vha sa dzi tevhedza . 
U topola na u sengulusa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe na u shandukiswa ha phetheni , na vhushaka vhune ha thusa vhagudi u kona u humbulela na u tandulula thaidzo . 
O vhudzisa ari : Zwine nda ṱoḓa u ḓivha ndi zwauri ndi ngani ri tshi farwa nga nḓila yo fhambanaho , hone ri tshi vha fha vouthu i fanaho , NDI NGANI ? 
Khabinethe i khoḓa mvelaphanḓa yo itwaho nga kha maele a zhendedzi ḽo ṱanḓavhuwaho yo vhaho hone sa phindulo ya vhudzheneleli ha Vhuphuresidennde nga Shundunthule 2013 ngei Eldorado Park , u fhelisa khakhathi dza vhugevhenga na zwidzidzivhadzi na khaedu dzi kwamaho ikonomi ya matshilisano . 
Nangani phindulo yone u bva kha tshibogisi . 
Vha tea u ṋewa nyito dza u linga khathihi na tshifhinga tsho teaho tsha u ṅwala . 
Musi vha tshi thusana na u tikedzana khathihi na u kovhekana ndivho , mihumbulo na zwishumiswa afho ho teaho , vhashumi vha do zwi kona u shuma nga u di netshedza nahone vha do kona u fusha thodea dza Muvhuso na tshitshavha  . 
Dzangano ḽashu ḽo dzulela u ombedzela vhuṱumani vhukati ha mupo na mveledziso  . 
Kha vhashumi , hezwi zwi ḓo ṋea vhuṱanzi ha uri vhuleludzi ha miholo zwi ḓo dzhenelela kha nyaluwo , u sika mishumo na mbuelo dza matshilisano  . 
Musi zwo tea , hu nga kha ḓi shumiswa tshibveledzwa tsha mushumo wa sethe , kana tshibveledzwa tshiṅwevho hu tshi itelwa nyito dzo lugiselwaho afho fhasi . 
Mukhantselara muhulwane a dzhenelela a bula zwauri o vha a tshi khou humbula zwauri nyambedzano i khou ita zwa u mona sa izwi muhweleli o no di sumbedza zwine a khou toda zwone  . 
Nga poswo yo ṅwaliswaho kana fast mail Kha vha dzhenise fuḽobo ya A4 ine ya vha na dzina ḽavho na aḓirese yavho u itela uri Khethekanyo ya u vhe Mulayoni i kone u humisela dokhumenthe kha vhone  . 
U shumisa watshi ya lutanda u rekanya vhulapfu ha tshifhinga nga awara kana hafu ya awara . 
Mushumo wa u ita uri vhathu vha ivhe uri hu khou itea mini kha mashumele a muvhuso ndi wa uri vhathu vha kone u vhona arali muvhuso u tshi khou vha shumela nga nila yone nahone u tshi khou ita mishumo nga tshifhinga  . 
Milayo ya khothe dza tshirema i wanala kha GN R2082 ya datumu 20 Nyendavhusiku 1967  . 
Komiti dza wadi ndi tshipiḓa tsha kuvhusele kwapo na nḓila ya ndeme ya u swikelela zwipikwa zwa kuvhusele kwapo na demokirasi yo bulwaho kha Ndayotewa , 1996  . 
Ho bveledzwa na u phaḓaladza nzudzanyo dza ndangulo ya 9 . 
Avha vhana vho vha vhe ngafhi ? 
Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha  . 
U ya nga Ndayotewa , i ne ya vha mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , Phalamennde i tea u imela vhathu vha Afurika Tshipembe , i tea u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu na u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a a imelwa kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka . 
A ḽi shumisi maipfi a no nga fana na kana sa . 
Afrika Tshipembe zwa zwino a i na zwikimu zwa thikhedzo ya zwa vhulimi nahone a huna thondo dzo iimisaho nga dzohe dzine dza langula zwa u tshinyalelwa  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a tshiphiri a muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe , hu tshi katelwa na mufu . 
Ndi a ṱuṱuwedzea musi ndi tshi kona u shandukisa zwifhaṱuwo zwine zwi si tsha vha na fhulufhelo zwa mwemwela zwa dovha zwa vha na fhulufhelo  . 
Phalamennde yo bveledza nḓila dzi re na tshivhalo dza u ḓisa u dzhenela ha tshitshavha kha u shuma ha tshiimiswa  . 
Muṅwali u ḓadza ḽifhasi iḽi ḽa khole nga vhathu kana , u tou amba ngoho , u olwa ha khole ha vhathu  . 
Ri tea u khwaṱhisa zwi khagala maga a u thivhela vhutshinyi ha matshilisano , nga maanḓa uho hu livhiswaho kha vhana na vhaswa  . 
Tshigwada tsha vhaḓivhi vha mulayo na zwa vhashumi tshi ḓo vha tshi na vhaofisiri vha Tshumelo ya Tshitshavha vha ḓivhaho zwinzhi kha sia iḽo , hu tshi katelwa vhasedzulusi , vhatshutshisi , na vhaofisiri kha u vhona uri zwoṱhe zwi kwamaho vhashumi zwi kha ngona yo teaho . 
Dziminisiṱa dza Tshigwada tsha JCPS dzo rambiwa kha muṱangano mupfufhi wa Khabinethe na uri vha ḓo fhindula mbudziso dzi kwamaho mafhungo aya . 
U shaea ha u bviselwa khagala ha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhadzhiamikovhe kha ṋetshedzo ya themamveledziso  . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhala zwi re buguni yawe a tshi vhalela nṱha kana fhasi e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila . 
U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓḓo ya Buthano  . 
Tsheo na pulane u bva kha Lekgotla ḽa Khabinethe zwi ḓo khwaṱhisa u shumiswa ha mbekanyamushumo ya nyito ya muvhuso na u ṋea vhuḓifulufheli ha uri Afrika Tshipembe ḽi kha mveledziso ya matshilisano yone na nḓila ya nyaluwo ya ikonomi  . 
Mbudziso ndi ya uri ndi ngani vhathu avha vho fariwa , vha valelwa dzhele lwa tshikati tshi swikaho miṅwedzi yo vhalaho , nga murahu vha vho pfa khothe i tshi ri zwo vha zwi songo tea uri vha fariwe na u valelwa  . 
Hu khou lavhelelwa zwauri hu tea u vha na pulane ya vhuṋe ya u thogomela  . 
Sa muraḓo wa GEMS , vha nga shumisa tshumelo iyi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḓuvha ( kana vhusiku ) u wanulusa nga ha masheleni ane vha vha nao kha tshaka dza 10 dzo fhambanaho . 
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza gondo ḽa lwendo ḽa hune vhuṱumani ha u phapha nga nṱha vhukati ha kutshimbidzele kwa IDP na CBP ha nga bvelela hone hu tshi sumbedzwa u konadzea ha vhuṱumani uhu nga kuvhonele kwa kutshimbidzele kwa CBP  . 
Maanea mararu ane a ḓo wina a ḓo iswa Ofisini Khulwane ya SADC nga ḽa 31 Shundunthule 2017 . 
Vha tea u isa khwaṱhisedzo ya nyanḓadzo ya nothisi ya khumbelo kha Muhasho . 
Zwiṅwe hafhu , ri na pulane dza mveledziso ya lushaka , dzine dza thomiwa kha miṅwaha ya rathi miṅwe na miṅwe musi zwithu zwa vhuṱhogwa zwi tshi dzudzanywa na u lugiselwa  . 
U itela uri vha sa pfukiwe nga hezwi zwifhinga zwa magumo , dziNGO na dziCBO dzi fanela u fara milandu yoṱhe ine ya ḓiswa khadzo nga nḓila ya tshihaḓu . 
I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala . 
Tshitaila a si tsha fomaḽa . 
Zwenezwo maitele a u sa konḓisa a amba nga vhusiki ha kuvhetshele kwa zwivhumbeo zwine zwi nga kona u katela ṱhoḓea dzi songo lavhelelwaho dzo itelwaho khazwo kha tshifhinga tshilapfu  . 
Mulayo wo fheliswaho u tea u imelwa nga muṅwe mulayo muswa wa tshizwinozwino une wa ḓo iledza maitele ane a vhaisa tshitshavha . 
I dovha hafhu ya pembelela lunako lwa mupo lwa shango , vhutshilo ha tshimela na ha tshifuwo zwaḽo na lupfumo lwa tshomedzo dza minerala lwaḽo . 
Tshi thoma nga tsedzisiso ya mvelelo dza masheleni dza ṅwaha wo fhiraho , tsha ṋea tsedzisiso nyangaredzi ya mafhungo a ikonomi ya shango , na tsedzisiso ya ṅwaha wa muvhalelano u no khou ḓa  . 
O dovha hafhu a vha ene o faraho rekhodo ya u vha mutambi wa Afrika ane a ḓuresa musi a tshi pfulut- shela kha Chelsea a tshi bva kha thimu ya France ya Lyon nga bonndo dza miḽioni dza 26 ine ya nga swika miḽioni dza R365  . 
Khavhaye ofisini dzavho dza tsinisa dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano hune vha dzula hone . 
Arali muraḓo wa kundelwa u dzhenela muṱangano , u tea u dzhenelwa nga muṅwe  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri vhunga mvelaphanḓa ya khwine yo itwa ho sedzwa vhunzhi ha tsumba mvelaphanḓa , hu tshee na fhethu hune ha kha ḓi ṱoḓa u dzhenelelwa ho pfananywaho nga muvhuso . 
U pfumbudzwa ho sedzesa kha zwa mabindu , u maketa , kufarele kwa murengi , ndaulo ya masheleni , zwikili zwa u renga , kulangele na ṱhompho ya milayo yo vhewaho , ngudamutakalo na tsireledzo ya zwiḽiwa , tshiṱoko na u rengisa . 
Nga u tou pfufhifhadza . 
Vhugevhenga ho fhambanaho vhu itwa nga nṱhani ha u tenda kha zwa vhuloi  . 
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014 . 
Mbekanyamushumo dza u n(etshedza tshumelo  . 
Makhulu wanga vha mukegulu vho no aluwesa . 
Mashudu o vha a tshi shuma mini ? 
U langa na u dzudzanya Zwiko zwa sekithara . 
Sa musi vhashai vha si na vhupfiwa kha tshitshavha tshashu , zwithu zwavho zwa ndeme zwa kushumisele kwavho tshifhinga tshinzhi zwi kombetshedzea u vha kha vhuimo ha vhuvhili  . 
Khunyeledzo na mawanwa a zwi sumbedzi u pfesesa kana ha ngo ṋetshedzwa na luthihi  . 
Vhakwameaho vhanzhi hu tshi katelwa vhukati havho matshudeni , dzibannga na mabindu vho kumedza mikumedzo yo fhambanaho nga ha uri ri nga lambedza hani pfunzo ya nṱha zwihulusa kha vhashayaho  . 
I ita maraga dza 50 kha maraga dza 300 kha u linga ha nnḓa ha mafheloni a ṅwaha . 
Mabindu a nga ḓisa khumbelo dzi sa fhiri dza rathi nga ṅwaha . 
Vhamu ṱani vha muhumbeli vha tea u tevhedza zwa awara kana tshipi ḓa tsha awara  . 
Vha tea u nanga lushaka lwa tshibveledzwa lune lwa ḓo takadza vhagudi ; u guda hu nga si vhe hone zwavhuḓi arali vhagudi vha so ngo dzhenelela na u ṱuṱuwedzea . 
Vhukhethwa ha khonṱhiraka ho tsireledzwa nga fhasi ha mulayo u songo ṅwalwaho na uri khothe dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe dzi a khwaṱhisedza u ṱhonifhiwa ha pfanelo dza vhuvhambadzi na pfanelo  . 
Kha khamphani vhaṋe vha bindu ndi vhone vhane vha wana vhunzhi ha dzimbuelo . 
Kholesitirolo ya nṱha kanzhi i ṱumanywa na zwine muthu a ḽa na kutshilele kwawe  . 
Sa zwe tshenzhemo kha maṅwe mashango ya sumbedza , hezwi zwi a thivhelea zwihulwane  . 
I na lubannda ludala lwa tshivhumbeo tsha Y lwo ṱanḓavhuwaho nthihi tsha ṱhanu tsha muelo wa fulaga . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha ikonomi ya maḓanzhe OperationPhakisa . 
Vhaofisiri kha yunithi ya PAIA vha ḓo ḓadza fomo yo teaho ya A vho imela muhumbeli vha kona u vha ṋea khophi ya hone  . 
Mbonalo i kungaho  . 
Vhasheli vha mulenzhe vha ṋetshedzwa tswikelelo ya mafhungo , muvhigo wa thandela ya risetshe na ngeletshedzo nga kha e-meiḽi . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u vhala nga 2 u wana phindulo . 
Vha dadze fomo iyo kha ṅwana muṅwe na muṅwe ane vha tama u vha mubebi wawe  . 
Zwo dzhia tshifhinga u bveledza muhumbulo nga murahu ha nyambedzano na vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha nga nangwa  . 
Tshiṅwe hafhu , SAPS , Maanḓalanga a Vhutshutshisi a Lushaka , Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa na Bodo ya Thuso ya Mulayo vho tendelena kha Phurothokholo ya Ndangulo ya Nyimele ya Ṱanganelanaho ya Khetho dza Muvhuso Wapo u shumisa Mulayo wa Vhutshinyi ha Khetho . 
Vhathu vhane vha ṱo ḓa dzinn ḓu vha nga kwama masipala wapo kana , arali zwo fanela , vha kwama Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka uri vha thusiwe  . 
Nga tshifhinga tshithihi , dziṅwe khaedu dzo omelela  . 
Nangani ḽiidioma ḽithihi kha a re kha siaṱari iḽi ni ole tshifanyiso tsha zwine maipfi a nga a khou amba zwone . 
Ri humbela uri vha dzhiele nṱha uri arali ha nga vha na huṅwe u fhambana ha ḽiṅwalo iḽi na ḽa Tshiisimane hu ḓo shuma ḽa Tshiisimane . 
Minisiṱa kha Vhuphuresidennde vha na vhuḓifhinduleli kha Zhendedzi . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṅwala nga nḓila kwayo , hune mubvumo muṅwe na muṅwe kha ipfi wa vha wo imelelwa nga tshiga tsho teaho . 
Mugudisi Vho-Tsivhudzani vha thero yaBusiness Economics vho vhuya vha bula maipfi a uri vha tea u yavha tsivhudza Vho-Marandela uri vha kwamane na vha Khula ya langulwa nga mulayo wa lushaka  . 
Zwi a ṱuṱuwedza vhukuma uri na vhorabulasi vha khou ima na zwa u shandukiswa ha mavu nga u ṱavhanya na u tikedza vhorabulasi vhane vha khou bvelela . 
Mutheo wa AgriBEE u fhambanyisa vhune ha mavu na vhune ha bindu  . 
Vha fanela u ita khumbelo ya phemithi musi yo no fhelelwa nga tshifhinga . 
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa ( hu tshi katelwa na khumbelo ya phiriselo ya tshikwekwete , thendelo ya u fasha na ḽaisentsi ya Vhukati ha Lwanzhe ) i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa  . 
Zwikoloni hu na vhagudisi vha vhanna na vha vhafumakadzi . 
Nga themo ino vhagudi vha ḓivhadzwa furakisheni . 
A si uri muṅwe na muṅwe u dinwa nga zwithu zwi no fana  . 
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u vhiga vhukhakhi vhune ha nga vha hone , u sa shuma na matheriaḽa u nyadzisaho nga u shumisa imeiḽi ya muṋe wa webe  . 
Uḽa zwiḽiwa lwa 6 zwiṱuku nga ḓuvha madzuloni a lwa 3 zwinzhi zwi ḓo ṋetshedza ḽeveḽe ya swigiri ya malofha ya khwiṋe . 
U tandulula mutsiko wa u sika mishumo zwi kha ḓi vha zwa ndeme vhukuma kha muvhuso . 
Mugaganyagwama wa u shuma ngawo u vhonala hani ? 
Vhunzhi ha miraḓo ya Buthano I fanela u vha hone musi ḽikumedzwa ḽi tshi ṱanganedzwa  . 
A huna zwine vha tea u tou fombe khazwo zwe zwa ombedzelwaho zwa zwivhumbeo zwa 2-D kha Themo ya2 . 
Tshifhingani tsho fhelaho , u lapfiswa ha tshumelo ya lwanzheni zwo vha zwi tshi dzhiiwa sa nḓila ya u wana tshenzhemo na nḓivho kwao . 
Vhurumelwa uvhu ha tshoṱhe ha 54 vhu aniswa nga dzulo ḽa u thoma ḽa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga murahu ha khethoguṱe . 
Kha vhari ndi dzhie tshikhala itshi ndi khoḓe vhurangeli ha tshitshavha zwatsho , Operation Hydrate na dziṅwe kha thuso ya ṋetshedzo ya maḓi kha zwitshavha zwinzhi zwire kha mutsiko  . 
Mafhungo a songo fhelaho a re phanḓa ha Phalamennde 5 . 
Kha mutaladzi wa u thoma kha kubammbiri ṅwalani nomboro 1 u swika kha 9 . 
U tenda u ṱangana na vhathu vhane u sa vha ḓivhe u woṱhe nga murahu ha u ṱangana navho kha netiweke dza midia ya matshilisano ( Facebook , BBM , Mxit , Twitter , Whats App na zwiṅwe )  . 
Vhabvumbedzwa vha ndeme vho ṅwalwa kha mutevhe mathomoni , ha konou ḓa mutevhe wa vhaṅwe vhabvumbedzwa . 
U thomiwa ha DOA hu na khonadzeo ya u vhea Afrika Tshipembe kha maimo a vhuḓi nga u khwaṱhisa muṱaṱisano wa ICT nga u lugela u shela mulenzhe kha Mumono wa Nḓowetshumo wa Vhuṋa . 
Naho hu na uri u lingedza uhu ho itwa a hu tou vha na u fulufhedzisa ha vhukuma uri vhadededzi a vha nga ṱutsheli poswo dzavho  . 
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i bva kha mitevhe ya vho nkhetheni wa mahoro a polotiki e a wana voutu dzo linganaho kha khethoguṱe dza Lambamai 2009 uri a wane madzulo kha Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde  . 
Dzilafho kana u alafhiwa hot ( he ho itwaho kilinikini dza nga thungo ha nd(ila hu fanela u vha tshiphiri  . 
Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , na nga vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe , nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo . 
Naho khamusi mashumele ashu a tshi nga fhambana , zwipikwa zwine ra tea u sedza khazwo zwi khagala nahone zwo vhewa nga nḓila isa xedziho kha Mulayotewa washu , zwine ha vha u sika tshitshavha tshine tsha vha na vhuthihi , tshi si na zwa khethano nga muvhala , khethano nga mbeu , tsha demokirasi nahone tshine tsha khou bvelela tsha dovha hafhu tsha shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi khau fhaṱa ḽifhasi ḽa khwine  . 
Hezwi zwi ḓo thusa kutshimbidzele kwa IDP nge ha vukululwa tsedzuluso nga u angaredza ya zwigwada zwo fhambanaho malugana na zwa ikonomi na kutshilele hu tshi katelwa na zwigwada zwi fhambanywaho nga zwine vhathu vha takalela , henefho ha masipala  . 
Ni thome nga 1 kha tshine tsha vha tshone tshihulwanesa na 10 kha tsha fhasifhasi  . 
Vhagudi vha tea u shumisa zwithu zwi fareaho , nyolo na zwivhumbeo zwa zwiga u kona kopolola , u tatamudza , u ṱalusa na u sika phethteni . 
Fhedziha , pulane ya tshumelo dza sibadela yo dzinginywaho a i tou vha mvelelo tshoṱhe dza themamveledziso  . 
SALGA yo imela zwililo zwa miraḓo yayo  . 
Vhadededzi vha tea u linga mishumo ya u linga ya oraḽa . 
Ri khou isa phanḓa na u khwinisa tshanduko kha mbekanyamushumo ya Pulane dza Mbuno dza Ṱahe  . 
U vhala hu tshi i wa phanḓa na murahu nga nthihi nga nthihi u bva kha 1 u swika kha 10 ; U shumisa nomboro , zwidade na nyimbo . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Tshiimiswa tsha Masheleni tsha u thoma tsha Koporasi ya Vhafumakadzi vha Mahayani vha Vhutsila na Zwivhaḓwa nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu Vho Gugile Nkwinti  . 
A zwo ngo tea uri hu gudiswe ṱhoho dzoṱhe dzi re kha Tshikhala na Tshivhumbeo , Muelo na u Shuma na Data themo iṅwe na iṅwe . 
Kha ofisi dzashu dza dzingu hu na garaṱa ya u dzhenisa zwikoro zwa desike ya u thusa vhathu ine zwitatamennde zwavho zwa mbilo na zwa mbadelo  . 
U ya nga ha thendelano nga u angaredza u bva kha ( L(ikumedzwa ( la Tshumelo ya muvhuso ( la khoro ya u konanya ( la vhu 2 ( la 1999 ) vhatholiwa vhot ( he vha kha Tshumelo ya Muvhuso vha na vhud(ifhinduleli ha u tevhedza Khoudu ya Vhud(ifari ye ya n(etshedzwa  . 
Maga o no vhekanywa  . 
Tshifhaṱo tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha nga 2003 . 
Musi Ramabulana o no dzama ho vuwa nndwa khulu vhukati ha Davhana na Makhado , vha tshi lwela Vhuhosi  . 
Vhagudi vha vha na nḓivho ya khaḽenda nga u dzulela u vhea Maḓuvha a mabebo ; Vhuṱambo ha zwa vhurereli ; Zwiwo zwa ḓivhazwakale ; Zwiwo zwa tshikoloni ; na Maḓuvha a u awela a nnyi na nnyi kha khaḽenda U amba tshifhinga nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara U ṱola notsi dza Themo ya 3 . 
Zwiṱori izwo zwi a fana ? 
Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya PDF  . 
Kha vha wane fomo dza khumbelo dzo teaho u bva kha SABS  . 
Nganea na dziṅwe tshaka dza phurosa dza nganetshelo nganeapfufhi , ngano dzi tea u vhaliwa , u ambiwa na u takalelwa . 
Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu , ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo . 
Nḓila dza u thoma mbudziso ndi dzine dza ḓo thusa u bveledza zwikili zwa tholokanyonḓivho zwa maimo a nṱha na a fhasi . 
Arali zwo ralo , naa vha nga u dzhia maga a mulayo kha vhaṱoḓisisi vhane vha khou kuvhanganya lu siho mulayoni zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho vha Khothe ya Ndayotewa  . 
Zwiwo zwi a imelelwa u ri hu vhe na u ṱumana vhukati hazwo . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , ya 1996 , i ṋetshedza muthu muṅwe na muṅwe pfanelo ya u vhofholowa kha khakhathi dzoṱhe na u khwaṱhisedza uri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo , ya mulalo hu sina zwiṱhavhane , u kuvhangana , u gwalaba , u phikhetha kana u ṋea phethishini . 
NYDA ndi tshiimiswa tsho vhumbwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dza ikonomi dzine vhathu vhaswa vha livhana nadzo , na uri sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mveledziso , ḽo ima kha u ḓisa puḽatifomo ya u sika mishumo , mveledziso ya zwikili na u ṋekana zwikili zwa vhaswa vha Afurika Tshipembe  . 
Mulayo wa lushaka u nga shumisa mbonalo iṅwe ine u ya nga maitele a kale ya shumiselwa izwi  . 
Nḓivhadzo ya khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana i ṱo ḓea fhedzi arali khotsi o tenda nga luṅwalo uri ndi ene khotsi a ṅwana ; na musi o ṅwalisa zwidodombedzwa zwawe kha u ṅwaliswa ha ṅwana nahone o vhona uri zwidodombedzwa idzwo ndi zwone ; kana arali mme a ṅwana , tshifhingani tsha u ṋea thendelo o khwaṱhisedza nga luṅwalo uri khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana ; na khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana nahone hu tshi ḓivhiwa uri u dzula ngafhi ; kana mushumeli wa tshitshavha o ṋekana nga muvhigo u khwaṱhisedzaho uri khotsi a ṅwana ndi nnyi nahone u ngafhi . 
Kha vha vhee thebulu iI re afha fhasi nṱha , kana vha shumise data phurodzhekitha  . 
Zwazwino , vhana vhanzhi vho ṱanganedza muelo muthihi kana mivhili ya mushonga wa u haela tshifumbu nga tshifhingani tsha miṅwaha yavho mivhili ya u thoma  . 
Hei mihumbulo a si mihumbulo miswa kana i kanganyisaho fhano Afrika Tshipembe-yo vhulungwa kha WPTPS  . 
Kha mathemo a siararu , tsireledzo ya tshikhala tsho vuleaho u itela mimatsho na fhethu ha u fara maḓi ha mahayani ndi zwa ndeme  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe I na maṅwe maanḓa na mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
U takuwa ha mashango a BRIC sa maanḓa a nḓowetshumo zwa zwino zwi khou ṋea khaedu dza muṱaṱisano kha maanḓa a nḓowetshumo o no ṱokaho midzi kha sekithara nnzhi dza nḓowetshumo , nahone hezwi zwo kwama vhukuma vhuimo ha nyambedzano dza thengiso dza masia manzhi  . 
Kha vha badele mbadelo ya u ḓi ṅwalisa  . 
Muhumbeli a re na mbilaelo kha tsheo ya DIO ya u hanelwa ha khumbelo yawe ya tswikelelo kha mafhungo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha Minisiṱa wa Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu kha tsheo yeneyo  . 
Vhimeleli na mutholi vha nga ita ṱhoḓisiso ya zwo bvelelaho , kana mbilaelo dzi bvaho kha vhashumi malugana na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo , vha vhiga nga hazwo zwo tou ṅwalwa  . 
Hu tshi itwa ndaela ya nyiledzo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya vhu 1c , khothe i nga hwesa muhwelelwa mbofho ya u badela rennde na tshikolodo tsha nnḓu musi ho sedzwa ṱhoḓea ya masheleni na zwiko zwa muhweleli na muhwelelwa . 
Pfanelo ya u wana phindulo nga u ṱavhanya  . 
Kha dziṅwe nyimele miraḓo ya komiti yo ṋetshedza phothifolio nga nwambo wa u vha havho zwiimiswa kana kha sekithara dzine dza vho shuma sa miraḓo ya tshitshavha tsha vhadzulapo , tsumbo , muraḓo o imelaho vhorabulasi a nga ṋewa phothifolio ya Zwavhulimi na Vhufuwi , ane a vha mugudisi ene a ṋewa zwa Pfunzo sa phothifolio yawe  . 
Khamphani yo ṅwaliswaho , tshigwada tsha tshumisano kana CC i tea u ṅwala luṅwalo lwa u ita khumbelo ya u thuthisa  . 
Maanḓa a vhusimamilayo ha vunḓu a u kombetshedza mithelo , dziḽevi , miṅwe mithelo na dziṅwe mbadelo dzo ingwaho kha tshelede yo ḓoweleaho- a ha nga ḓo shumiswa nga nḓila ine zwa nga tshinyadza mbekanyamaitele dza ikonomi ya lushaka , nyito dza zwa ikonomi kha mikano yoṱhe ya vunḓu kana u tshimbidzwa ha thundu shangoni , tshumelo , tshelede kana zwa mishumo ; na b a tea u langulwa nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Masheleni  . 
U ṅwala mitaladzi miraru nga mafhungo awe kana zwe a ṅwala na vhaṅwe ngae kana tshiṱori tshe a ḓisikela nga u shumisa mibvumo ye ya gudwa na maipfi a u vhona o ḓoweleaho , maḽeḓere danzi na tshitopo . 
U ya nga Ndayotewa , Komiti dza Phalamennde dzo vhumbiwa sa zwishumiswa zwa Nnḓu zwa u leludza vhulavhelesi na u vhea iṱo muvhuso  . 
U sa KHA VHA DZHIELE NZHELE ! 
U sedzulusa kutshimbidzele kwa u anḓadza ndimuso na vhutshimbidzi  . 
Vhabebi na vhaunḓi vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha a sedzesa mvelele dza ANA dza 2013 sa izwi dzi tshi shuma sa tshishumiswa tsha u sumbedzisa vhukoni kana u kundelwa ha vhagudi . 
Ha mbo dzhena munwe w vhadivhalea ane a khou toda u ri a thuswe nga u tavhanya  . 
Zwi tshi bva kha ḽiga ḽa mbambadzo , kha dziṅwe nyimele vhakaṋi na vhabveledzi vha tshithu tsha lushaka lwonolwo vha nga dzhenelela  . 
Maanḓalanga Apo a Vharema ha na mutheo wa mbuelo wa vhuṱhogwa , nahone o vhonala a siho mulayoni kha zwa poḽotiki u bva mathomoni  . 
Pulane dza thandela a dzi nga vhi dza vhukuma arali vhafumakadzi vha songo kwamiwa lwo fhelelaho musi hu tshi dizainiwa na kha kushumele kwa thandela  . 
Vha nga ita aphiḽi na Minista wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa arali Information Officer a hanela khumbelo yavho  . 
NCCA yo vha yo farelwa Afrika Tshipembe nga NAC , ine ya vha tshiimiswa tshihulwane tsha Afrika Tshipembe  . 
Zwi saathu u itwa ndi thendelano ya kuitele kwa zwi kwamaho Mvetamveto ya Ndayotewa ntswa  . 
Thikhedzo nga u angaredza u itela vhuṱanzi ha u shuma nga ngona ha komiti ya wadi tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO  . 
Zwi thusa bveledza u dzhiela nṱha phetheni dza nomboro . 
Milayo yo kumedzwaho kha Nḓivhadzamulayotibe yo tikedzwa nga milayo yo fhambanaho ya phalamennde  . 
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana ya u rengisa goloi , vha ḓo i wana ofisini ya zwa badani  . 
Kha vha kwame SETAs u wana uri ndi vhatholi vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi . 
Zwa zwino , Muhasho u khou vhekanya nga huswa masheleni uri u kone u wana mawe masheleni ane a o thusa kha vhubveledzi ha pulane ya kushumele shangoni , ho katelwa Phalamennde , mavunu , mivhuso yapo , mamaga a zwa vhulimi na madzangano a vhadzulapo  . 
U linga zwi kwama zwi re ngomu sa zwe zwa tiwa nga ha ḽiṅwalo . 
Tsha u fhedza , u vhea khagala kuitele kwa vhuloi kha Sekithara ya Pagan , na uri u amba uri a si uri vhathu vha Pagans vhoṱhe vha a lowa . 
Nṱha ha zwoṱhe , ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi - maipfi o fhambanaho kha khethekanyo , khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale - ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo . 
Une wa gwevhelwa u swika kha miṅwaha ya 10  . 
Vho ri hezwi zwi tshimbilelana na tshipikwa tsha muhasho tsha u swikela ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ya u fhungudza muhwalo wa dwadze , u engedza maḓuvha a u lalama u swika kha miṅwaha ya 70 nga 2030 na u dovha ra vha na murafho wa miṅwaha ya fhasi ha ya vho 20 u si na Aids nga 2030 . 
Zwi ṱitshi zwa ndingo zwo ṅwaliswaho zwi nga linga na u ṱola dzigoloi u ya nga khethekanyo yadzo  . 
Arali vha sa ita ngauralo , vha nga si kone u vhila muthelo kha Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe ( SARS )  . 
U ela nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi so ngo dzhiwa sa zwithu zwa fhasi kha u shumisa zwa u ela zwa ndinganelo . 
Naho mbuno dzenedzi , ṋamusi dzi ngoho , kanzhi dzi vha dzi mvelelo dza khethululo  . 
A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo  . 
Ri tea u vha ro ḓi lugisela u vhulunga tshelede na vhaṅwe na u bveledza nḓisedzo kha yuniti dzo fhambanaho dza vhuvhili , dza vhuraru na dza vhuna . 
Mushumo wayo muhulwane ndi wa u engedzedza u shela mulenzhe nga mbekanyamishumo dza u oa vhatambi vhaswa  . 
Muvhigo uyu u khou lugisela Samithi ya Vharangaphanḓa vha Mashango a AU ine ya ḓo vha hone nga Fulwi 2015 . 
Zwenezwo khaedu yashu ndi iṅwe ya tshipiḓa tshi khwinisaho sisteme dza pfunzo na mbekanyamushumo dza matshilisano dzi elanaho dzine dza ṱhaḓula matshudeni uri vha gude  . 
Nga tshifhinga tshine ikonomi ya khou ṱangana na khaedu ntswa , IDC i ḓo lavhelelwa u khwaṱhisa i ise phanḓa u shela mulenzhe hayo kha ikonomi na u khwaṱhisa masiandoitwa ayo kha u khwinisa , ho sedzeswa u ṱuṱuwedza nḓowetshumo dza vhathu vharema na u maanḓafhadza vhaswa . 
Arali nivho ya Khumbelo ya nga ngomu yo no wanala nga dziwe nila nga nnani ha kha Vhulanguli ho teaho , tsumbedzo yo tou walwaho kana nga u tou amba i fanela u itwa yo livhiswa kha Vhulanguli ho teaho uri ndi ngani khumbelo i tshi tea u haniwa  . 
Khumbelo yashu yo ṱanganedzwaho u thoma thandela iyi yo vula zwikhala zwinzhi shangoni ḽashu . 
U vhala nga ṱhoho 1-10 U khwaṱhisedza u vhala nga mbili nga mbili u tshi khou shumisa zwidade zwa nomboro U khwaṱhisedza u vhala nomboro thevhekano Mudededzi vha vhea zwithu zwa 8 nga muduba . 
Musi Miraḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 . 
Fhedzi , nga ṅ wambo wa vhu ṱ uku ha fhethu hune vhugudisi ha itelwa hone , ndi tshivhalo tshi ṱ uku tsha vhathu vhane vha nga ṱ anganedzwa . 
Kha i vhe ine ya kunga  . 
Vhupo ha tshiṅwe na tshiṅwe ho pulaniwa zwavhuḓi u itela u wana zwikhala zwa vhoṱhe  . 
Fomo , TSP1 , dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi ṅwalisaho dzigoloi . 
U alusa vhorabulasi vhane vha khou tou thoma kana vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi , ndivho khulwane i o vha kha u ea maana a zwa ikonomi kha vhane vha a na mihumbulo : vhathu vhatswu kana vharema , vhafumakadzi , vhaholefhali na vhaswa vha mivhala yo fhambanaho  . 
Mugaganyagwama wa lushaka u ṋekedza nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo yo lavhelelwaho ya Muvhuso kha ṅwaha wa muvhalelano , u bva nga ḽa 1 Lambamai kha ṅwaha uno u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe kha ṅwaha u tevheleho . 
Khabinethe i khwaṱhisedza uri mulayo u ḓo dzhiya vhukando wo khwaṱhisa kha vhane vha ḓo wanwa vha na mulandu wa zwiito zwa vhutshinyi . 
Mbekanyamaitele i dovha hafhu ya ṋea muhangarambo wa vhuṱoli na vhulavhelesi u itela uri i kone u thomiwa zwavhuḓi kha vhana vhoṱhe hu sa sedzwi muvhala , mbeu kana vhurereli . 
Vha ri ndi fanela u ḓa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nda adzela mmbete wavho . 
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30  . 
Mulevho wa u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo ha vunḓu tshi tshi fhela  . 
GEMS yo dovha hafhu ya ṋea khonṱhiraka thimu ya vhaṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ya phurofeshinaḽa nga mitengo yo tiwaho  . 
Khumbelo ya tshandukiso ya madzina na zwifani pfanelo dza muthu ndi mini ? 
Muofisiri wa u tshimbidza u fanela u ita mishumo na u shumisa maanḓa e a ṋewa nga fhasi ha hoyu Mulayo kana mulayo muṅwe na muṅwe . 
Naho hu na nungo nga u angaredza dza makumedzwa a mulayo u itela mafhungo a mupo , naho zwo ralo , tshumiso ya mulayo yo vhonala i tshi thengathenga kha mashango o ṱoḓisiswaho  . 
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa u thusa tshitshavha tshadzo u pfesesa uri kutshimbidzele kwa masipala kwa ndeme kuṅwe ku shuma hani u vha konisa u dzhenelela kha izwi nga nḓila i pfalaho  . 
Arali muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana , a tenda u badela tshelede yo vhilwaho , madzhisitirata u ḓo sedza dokhumenthe dzo teaho  . 
U dovholola themba dzi re mathomoni a ipfi sa : mmbwa , nnzhi . 
Mafhungo e a rerwa ngao a katela : U thomiwa ha Mbekanyamushumo U Vhuelela kha zwa Ndeme , muvhigo wa mvelaphanḓa nga ha u thomiwa ha mimasipala miswa yo ḓikumedzelaho nga huswa ; phindulo ya muvhuso kha gomelelo na ṱhahelelo ya maḓi ; na tsedzuluso ya Mulayo wa Mipfulutshelo wa Afrika Tshipembe , 2014 . 
Nḓivhadzo : Vha khou humbelwa uri vha kwame Muṅwalisi nga ha tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine vha tama u ita kha tshifhinga tsha bveledziso ya khumbelo . 
Luambo  . 
U topola fhethu na pulane dza vhufhaṱi dza kale dzi khou bveledzwa zwa zwino  . 
Sabusidi ya Nnḓu kha Vhupo ha Mahayani khwinifhadzo yo linganelaho  . 
Khomishinari ṱhanu dzi shuma kha ofisi ya lushaka ngei Pretoria , ngeno vha ṱahe vha tshi shuma kha mavundu avho  . 
Kharikhuḽamu iyi i ṋekedza u funzwa ha girama ho ḓiimisaho nga hoṱhe . 
Vhuṅwe vhudzheneleli ha ndeme kha themo iyi hu ḓo vha u khunyeledza Mbekanyamaitele ya Pfanelo dza Vhuholefhali ha Lushaka vhu katelaho Muhanga wa Pfanelo dza Vhuholefhali ha Lushaka . 
Arali mugudi o vuledza mushumo wa asesimennde i fhiraho nthihi hu na u lingea u shumisa maraga kha u ṱanganya na u ṋea tshikati  . 
Asesimennde i fanela-vho u thusa vhagudi u kona u haṱula nga ha vhukoni havho , vha ḓivhetshele nḓivho ya mvelaphanḓa na u ṱunga u guda hu yaho phanḓa . 
Ni kone u ṅwala phara yoneyone kha tshikhala tshi re afho fhasi . 
Ngauralo , zwi a vhofha u divha na u pfesessa thalutshedzo dzo fhambanaho dzine dza yelana  . 
Muthu muṅwe na muṅwe shangoni ane a wana muholo u fhiraho tshelede ṋkene u tea u badela muthelo kha muvhuso  . 
Khoḽomu ya muholo : Hu sumbedzwa tshelede ya ṅwedzi nga ṅwedzi hu saathu bviswa muthelo na dziṅwe mbuelo . 
Ni na khaladzi kana vhakomana kana vharathu vhangana ? 
Zwiṅwe zwi nga hanedzana na muhumbulo uyu vhunga zwi tshi humbula uri izwi zwi ḓo fhelisa vhuimo hazwo ha u vha zwigwadangeletshedzi  . 
Sa tsumbo , vhagudi vha nga kona u vhea zwikwea kana ṱhofunḓeiṋa kha siaṱari ; vha vhala uri ndi zwivhumbeo zwi ngana zwine zwa ḓadza siaṱari . 
Nga themo ino vhagudi vha bvela phanḓa na u shumisa nyolo na zwithu zwi fareaho u sumbedza thandululo dzavho . 
Zwi ḓo ḓisa khwiniso kha tshiimo tsha gwama ḽa vundu na nḓisedzo ya tshumelo kha tshumelo dza tshitshavha na dziṅwe sekithara dzine dza tikedzwa . 
Inwi no sala ngeno hayani na khaladzi aṋu . 
Zhendedzi iḽi ndi dzangano ḽo sikiwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dzine vhathu vhaṱuku vha ṱangana nadzo , nahone sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mvelaphanḓa , ḽo itelwa u sika luvhanḓe lwa u sika mishumo , mveledziso ya vhukoni na u pfukiswa ha vhukoni kha vhaswa vha Afurika Tshipembe . 
Hu itea mini nga murahu ha musi Muofisiri muhulwane o no rumela nḓivhadzo ya muṱangano kha Muḓisi wa mbilaelo na Komiti ya Khanedzano ya GEMS ? 
U khwaṱhisa vhushaka ha tshitiratshedzhi zwi ḓo bveledza zwine zwa funwa nga kushaka lwashu , na u shumiswa ha tshomedzo dzashu kha u mveledza Afrika  . 
Vhathu vha mahayani a vha koni u bambela ngauri a hu na mabambelo avhuḓi ane vha nga gudela khao . 
Mabulayo o fhela nga murahu ha mbofholowo  . 
Ngauralo , mbuelo dza mbekanyamushumo dzi tea u phadaladzwa kha vhathu vhanzhi , nga maanda vhashai vha vhashai  . 
U shuma ha kuhumbulele hu katela khonadzeo ya uri vhahumbulelwa vha ḓo sengiswa kha u rengisa zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni naho hu na thimathimo ya vhukuma ya uri kana u rengisa zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni ho itea zwa vhukuma  . 
Kha bodo ya vhurangaphanḓa , ine ya ḓo vulwa hu si kale , ro ita mutevhe wa madzangano oṱhe a poḽitiki ane a khou dzhenelela khetho kha mavundu mararu kana u fhira  . 
Tshanduko ndi dza vhuṱhogwa na u sumbedzisa vhutepe vhune ha vha hone u dzudzanya mbekanyamaitele kha nyimele dza nga nnḓa  . 
Sa tsumbo , vhathu vho tambula nga tshitalula mishumoni , mahayani na kha tshitshavha nga nthani ha murafho , mbeu , u holefhala na fhethu he vha vha tshi dzula hone  . 
Mutshimbidzamushumo , ndi pfa ndo hulisea nga maanḓa nga hezwi zwe ha tiwa nṋe uri avhe nṋe ndi no amba tshipitshi tsha ṋamusi , kana tshipitshi tsha ṋamusi tshivhe tshanga Zwino-ha vhathu vha hashu , ndi na fhulufhelo ḽo ḓalaho ḽa uri u vha a hu na a sa ḓivhiho uri ndi ngani ro kuvhangana fhano ṋamusi vhunga zwo no ḓiambiwa  . 
Ri losha vhoramimoḓoro vhashu kha , arali ho vha hu si nga tshumisano yavho zwi tshi ya nga u tevhedza milayo ya tsireledzo ya vhuendi dzibadani , fulo ḽashu ḽa tsireledzo ḽo vha ḽi sa ḓo bvelela  . 
Tshifhinga : 10H00 u swika 21H00 Vharengi vha fumi vha u thoma vhane vha ḓovha vho renga zwithu zwa mutengo u linganaho kana u fhira R500,00 vha ḓo ṋewa luṱingothendeleki lwa mahala  . 
U dzhiela ntha u fhelisa ṱhoḓea kha kutshieele na ikonomi , dzine dza tea u tandululwa , zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso zwi tea u dzhia maga a pfalaho u swika magumomi kha zwishumiswa zwazwo kha u thusa uri hu vhonale ndivho dza Mulayo uyu  . 
Adzhenda i fanela u lugiselwa  . 
MBUDZISO 3 Vha na mugaganyagwama wa ṅwedzi nga ṅwedzi ? 
Zwidodombedzwa zwa rekhodo hedze zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa rekhodo ine ya khou humbelelwa tswikelelo , hu tshi katelwa nomboro ndaula arali vha tshi i ivha , u itela uri rekhodo i kone u wanala . 
NAMBATEDZANI GARATA DZA NYITO U BVA KHA LIGA LA 4 nga ndila ya u tevhekana hadzo tsini na ndivho yo teaho  . 
Vhathu avha vha anzela u vha na maanda , vha anzela u dzhiela fhasi ndeme ya zwiimiswa zwa tshitshavha  . 
Uri ri bveledze maitele aya phanḓa , ri fanela u ita uri fhethu ha u gudela hu vhe vhupo vhu ṱuṱuwedzaho vhagudi uri vha kone u vha na vhutsila ho goḓombelaho ha u vhala na u ṅwala  . 
Thusani ṅwana uri a swende a tshi ya ha mme awe . 
U sedza zwikhala zwine zwa ḓo ita uri IDP i bveledze thandela dza IDP dzine dza tikedza dza CBP dze dza dzinginyelwa fhethu ho fhambanaho wadini yoṱhe  . 
Tshivhonelo tsha zwihot ( ola na vhalidi , vhadabe na mashuvhuru zwi bikwa mankhoni nga dzikhomba  . 
Minista wa Pfunzo vha ḓo ṋea zwidodombedzwa zwo fhelelaho vhege i ḓaho kha khanedzano dza lushaka dzine dza ḓo vha hone . 
Kha ri ri ndeme ya masheleni a ndaka ya mufu ine ya kovhekanywa hu si na thendelo ndi R500 000 na hone u na vhana vhararu ( 3 ) vhe a sia na vhafumakadzi vhavhili ( 2 ) vhe a mala nga maitele a mvelele  . 
Zwi khwaṱhisa ndango ya mavhusele a zwiimiswa na u alusa thikhedzo ya muvhuso khavho  . 
Fomo Z70C a i wanali online  . 
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya dza Vhathu u bva nga 1990 u swika 1994 sa mudzudzanyi wa Phurodzhekithi ya ṱhamu i lemelaho na u shandulwa ha ṱhamu idzo  . 
Ndi ngani vhamusanda vho vha vha sa litshi u nwa halwa naho vha tshi i nga ita fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa Mulayotewa na kha mafhungo a Khothe ya Mulayotewa  . 
Ndi bugu dzifhio dza mushumo dzine dza ḓo vha hone nga 2011 ? 
Fomo dzo ḓadziwaho dza dzilafho ḽa HIV dzi tea u fekisiwa kha 0800 600 733 na mushonga wo randelwaho kha 0866 51 8009 . 
Vhuvhili u hao mashango aya France na Dzheremane vha kha kuitele kwa shandukisa milayo na u phuromotha vhukwamani ha saintsi na mishumo na Amerika nga mulayo wa Bayh-Dole  . 
Dzireferentsi ! 
Na uri ni songo dzula ni tshi vha humbulela uri vha do kovhekana zwithu zwa ndeme zwine zwa si vhe tshelede zwine vhapulani vha u tsireledza mupo vha zwi vhea kha zwimela na zwipuka kana ekhosisiteme  . 
Zwiṱediamu zwi re dziḽokhishini zwi khou khwiniswa , zwiṅwe zwi ḓo shumiswa sa vhupo ha u itela nḓowenḓowe ya nyonyoloso  . 
U ḓiṱola zwi ḓo vha thusa uri vha khwiṋise ndango yavho  . 
Web nahone a humbulela uri ṅwana u na khotsi awe musi a sa tsha mu vhona  . 
Sa tshipiḓa tsha uyu mushumo , Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekinoḽodzhi , nga tshumisano na GCIS , wo ṱoḓisisa zwiṅwe zwiga u itela uri zwiala zwiswa zwi katele vhuvha vhuswa na muya muswa wa shango ḽiswa . 
Muṅwe na muṅwe ane ha ngo ṱhaphudza kha mulonga wa tshikolo , nga maanḓa vhaswa na vhaaluwa vhane vha ṱoḓa u wana ndalukano nga kha mupo wa tshanduko , vha nga ḓiṅwalisela kha senthara ya AET iṅwe na iṅwe . 
Therisano dzo vha dzi tshi konḓa nahone dzo serekana  . 
Mbekanyamushumo i ḓo ita uri vhathu vha dzhiele nzhele u shela mulenzhe ha vhathu vha re na vhuholefhali kha u fhaṱa zwitshavha zwi vhuedzaho zwa vhuthihi . 
Mulayo u na ndaulo dzo fhambanaho nga ngomu hawo dzo itelwaho sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi elanaho na zwiḽiwa  . 
Lufu lwavho lwo vha lwu tshuwisaho , ngeno vhutshilo havho ho vha vhu ṋaledzi yo ri isaho nḓilani ya mbofholowo ine ra ḓiphina ngayo ṋamusi  . 
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe . 
Tshikwama tsho vhona hafhu ndeme ya masia maṅwe a bindu , zwine zwa vhonalesa vhudavhidzani vhu shumaho , vhathu na vhurangaphanḓa  . 
Kha vhaṅwe vhagudi zwi thusa u ṋea maga a elemende dza ndeme dza masia . 
Zwiṅwe hafhu , mafhungo a tshinyalelo na zwa ndaulo a ḓo tikedzwa nga mafhungo u bva kha saveyi dzo fhambanaho , vhugudeli na zwiko zwo ḓiimisaho vhukuma  . 
Ndi a kona u dizaina phosiṱara ya mafhungomatsivhudzi . 
Nga u shumisana , sekhithara hedzi dzi a kona u bveledza vhudavhidzano ho teaho na hone vhu sa d(uri ho d(itikaho nga mbekanyamishumo dzine dza ita uri vha tshile tshifhinga tshilapfu u ya nga hune zwa konadzea ngaho ( u kalahela kana u kegulela hayani )  . 
Vhuvhili dzo t ( od(ou shuma mishumo i fanaho  . 
U bveledza na u sedzulusa mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza Madzulo a Vhathu u itela u ṱuṱuwedza na u vhona uri vhathu vhoṱhe vha wana vhudzulo ho linganaho na vhupo ha vhudzulo ha ndeme ho khwiniswaho na u konanya tsheo dza vhubindudzi ha tshikhala  . 
Vhanna vha tzhipa vha tshi itela vhudzekani  . 
Ni songo vhaisa , u shengedza kana u shushedza vhaṅwe , nahone ni songo tenda vhaṅwe vha tshi zwi ita . 
Thodea dza u tanganedzwa dzi tea u vha khagala uri tshitshavha tshi kone u dzi sedzulusa  . 
Sekithara ya zwa migodi i dzula i thikho ya ikonomi ya Afrika Tshipembe ine ya ṋetshedza phesenthe dza malo kha Zwibveledzwa Guṱe ( GDP ) zwa shango , i thola vhathu vha swikaho 460 000 , na uri i wana mbadelo ya thengiselano ya nnḓa . 
A mbo vhala iḽa risipi nga u ṱavhanya a tshea ḽa u ṱanganedza kurathu kwawe na kukaladzi nga ḓirinkhi ya u ḓifha musi vha tshi swika nga awara ya vhuṱanu nṱha ha ṱhoho . 
Magudiswa na zwiteṅwa zwa Nḓivho thangeli zwo bviswa kha Saintsi dza Matshilisano ( Ḓivhazwakale na Ḓivhashango ) ; Saintsi dza Mupo na Thekhinoḽodzhi . 
U ṱalusa na u bula madzina a zwithu hu tshi shumiswa luambo lwo engedzwaho lwa vhuvhili U fhindula mbudziso dzisakonḓi hu na thikhedzo ya zwifanyiso , tsumbo , nnyi , mini , ngafhi , lini Uguda ḓivhaipfi ya orala Ngamurahu ha u vhala vha tshi dovholola , vha shela mulenzhe kha dzikhorasi na u dovhololazwipiḓa zwa luambo arali zwo tea nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Uri Eskom i ḓo kundelwa u badela ḽounu dzayo zwi ḓo ita uri tshikolodo tshi pfukele kha tshikolodo tshayo tsho salaho nahone zwi ḓo vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha tshikwama tsha muvhuso tshine tsha khou konḓelwa  . 
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi , khotsi a ṅwana u tea u ṱanganedza uri ndi ene khotsi a ṅwana nga u ṅwala kha tshikhala tshine tsha vha hone kha fomo ya khumbelo BI-24  . 
Mushumo wa u sedzulusa National Human Resource Development Strategy u ḓo khunyeledzwa ṋanwaha , nahone thandela dzine tshigwada tsha muvhuso , vhashumi , mabindu na dziyunivesithi , nga fhasi ha Joint Initiative on Priority Skills Acquisition ( JIPSA ) dzi ḓo khwaṱhiswa . 
Mbilu dzashu dzi khou vhavha . 
Kha vha sike tshipikwa tsha thero afho hune vha ṱoḓa u ṱanganyisa thekhinoḽodzhi ya luṱingothendeleki  . 
Arali thendelo ya itwa Afrika Tshipembe , muthu kana vhathu vha neaho thendelo vha tea u i saina phanḓa thendelo ha khomishinari wa ndondolo ya vhana uri a khwaṱhisedze thendelo . 
Mudzi wa mbekanyamushumo dzashu dza ikonomi ndi , nahone u tea u dzula u , u sedza uri mvelaphanḓa ya ikonomi i khou khwinifhadza vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe naa , nahone i tshi khou shuma sa dzhendedzi ḽa ndeme kha Nndwa ya u lwisa Tsiku na u ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu ya phungudzo ya ṱhahelelo ya mishumo na mutakalo wa vhoṱhe  . 
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane nga zwigwada zwa 10  . 
U shumisa bugu ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa vhege nthihi . 
Naho vha tshi nga vha vhe na maanḓa kha madzangano avho , vhaofisiri vha kha vhuimo ha u vha vha ṱhonifhaho tshigwada tsha maanḓa a nnḓa tshine , lwa thyori , tsha nga kona u tsitsa muofisiri kha tshiimo musi tshi tshi funa  . 
Tshaka dza dzo fhambanaho dza mutakalo na tsireledzo dzi hone kha bugu hei  . 
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso , ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe  . 
U buletshedza na u ṱalutshedza maitele a u nanga na u khetha miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Bazari mbili , dzine dza vha Pixley ka Isaka Seme Scholarship Fund na Johnstone Mfanafuthi Makhatini International Scholarship Fund dzire tsini na u thomiwa . 
Hezwi zwi ḓo vhona uri nḓisedzo ya dzinnḓu i khou shumiswa u fhaṱulula dziḓorobo ṱhukhu na khulwane , khathihi na u khwaṱhisa u bvelela miṱani . 
Vhushaka ha Dzitshakatshaka  . 
Hezwi zwi nga itea arali vho pfulutshela kha muṅwe muhasho  . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga tshumiso e-Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48  . 
Muvhuso wo phasisa milayo ya u lwa na u sa lingana ho kalulaho na khethululo i si ya vhuḓi ye ra i sielwa  . 
Dzina na datumu ya mabebo ya mulwadze  . 
A wana uri hu na muthu we a vha a tshi khou vhala dayari yawe . 
Kha madzingu ashu o fhambanaho , vhuvhili hashu ri na mushumo wa ndeme wa poḽotiki na wa ikhonomiki une ra tea u shuma  . 
Thendelo i katela u shela mulenzhe kha zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe na zwi si zwa u itela u ḽa . 
Vho-Mufunwa vho vha vhe khotsi a muholefhali . 
Muhumbeli a nga ita khumbelo ya nga ngomu ya tsedzuluso hafhu , ho fanelaho , kana khumbelo kha khothe a tshi hanedzana na bidi kana mbadelo dza khumbelo  . 
Tsedzuluso thangeli dzi dzinginya uri mbekanyamushumo dzi na mvelelo dzavhuḓi kha u guda  . 
U vhiga ndi maitele a u davhidzana na vhagudi , vhabebi , zwikolo na vhaṅwe vhashumisani nga ha vhukoni ha vhana . 
A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe , kana u pwashelwa nnḓu , hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho . 
U ḓivhadza zwine nomboro 8 ya amba zwone Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 8 . 
Kha vha Kwame vhaofisiri vha muvhuso vha u ṱola miri vha vha humbele uri vha vha ṱole musi vha tshi khou vhulaha miri u itela uri vha wane ṱhanziela ya u ṱola miri . 
Ri ṱanganedza mudzhiyi wa zwinepe Vho Sam Nzima vhe vha foda tshinepe tshi ḓivheaho vhukuma tsha Hector Peterson o hwaliwa nga Mbuyisa Makhubu na khaladzi awe Antoinette  . 
U shumisa thekiniki iyi zwi ita uri vhagudi vha kone u fhaṱulula(u pwashekanya)na u ṱanganya hafhu nomboro u vha thusa u leludza u rekanya . 
Tshifhinga ndi tshone tshithu tsha ndeme kha mushumo wa dzisenthara  . 
Ri khou isa phanḓa u khwiṋisa kushumele kwa Shango nga nḓila dzo fhambanaho , hu tshi katelwa na u lwa na vhuaḓa  . 
U linga zwikili zwo fhambanaho zwa luambo zwi so ngo vhonwa sa nyito i re thungo lini , hone sa nyito nthihi yo vanganaho . 
U dzhenelela ha vhathu kha ḽevele ya mathomoni ho tea nga nḓila i fanaho kha pulane ya mveledziso iṅwe na iṅwe uri i bvelele  . 
U hwesa vhuḓifhinduleli ha u ṅwala khethekanyo dzo tiwaho  . 
Tsumbo : Vhuphara ha muṋango na vhulapfu ha fasiṱere tshifhinga tshinzhi ndi mithara 1 . 
Ndivho khulwane ndi ya u khwinisa vhudi ha vhutshilo havho na u ita zwauri vha songo ditika nga muvhuso , muṱa na tshitshavha  . 
Tshanduko dzo vhalaho dzo no pfiwa nga vhaendi vha dalelaho vhukavhamabufho  . 
Ri khou dovha hafhu ra ṱuṱuwedzwa nga mivhigo ibvaho kha Nedlac ya uri muhanga wa u dzikisa makete wa zwa vhashumi nga u fhungudza vhulapfu ha zwiṱereke na u fhelisa khakhathi nga tshifhinga tsha zwiṱereke u khou khunyeledzwa  . 
U ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho zwi amba uri ri tea u dzula ro fhaṱuwa na u dzuleli u lwela u kunda khavhu  . 
Vho amba nga maga a tsireledzo na vhutsireledzi , maga a zwa madzangano a u dzudzanya a shumaho kha Ellis Park na vhone  . 
Hu na zwivhumbeo zwa 12 zwo fhambanaho zwa pentomino  . 
Naho bindu ḽi tshi ṱoḓa mbuelo , khamphani dzi nga si kone u aluwa nga nnḓa ha musi dzi tshi khou shuma kha vhupo vhune mishumo na miholo zwa khou engedzea  . 
Vha humbele vhagudi vha vha sumbedze bugu dzavho dza mushumo dza ḽitheresi kana nyumeresi tshifhinga tshoṱhe . 
Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone mushumoni  . 
Muvhuso wo sedzesa kha ndambedzo ya nyanḓadzo , thivhelo na dzilafho  . 
I lavhelesa ndango yavho ya guḽukhousu malofhani kha tshifhinga tsha miṅwedzi i fhiraho miraru . 
Muvhuso u dzula wo ḓivhofha kha u vhona uri vhoṱhe vha wane pfunzo i swikeleleaho nahone ya ndeme . 
Murendi u dovha a ita zwifanaho na zwenezwi munangoni wa u dzhena kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka musi Muphuresidennde vha tshi dzhena Nnḓuni . 
Ofisi ya zwa badani i ṋekedza ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi  . 
Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila  . 
Makhadzi- Khaladzi ya vhamusanda  . 
Ro dovha ra ḓivhadza ngaha u vulwa hashu ha mbilo dza mavu kha vhathu vho kundelwaho nga 1998 . 
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira  . 
Zwi dovha hafhu zwa fha miraḓo ya tshitshavha tshikhala tsha u guda ngaha mushumo na vhuḓifhinduleli ha SANDF . 
Zwe ra tou sedzesa khazwo kha pfunzo zwi khou vhonala  . 
Khumbelo yeneyo ndi ya u vhudzisisa  . 
Tsumbo : Mahayani na dzid(oroboni , ri wana Vhafumakadzi vha tshakha dzo fhambananaho vho ambara mit ( havhela  . 
Ndivho ya iyi miṱangano ndi ifhio ? 
Khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 18 tsha Mulayo , i tea u itwa kha Fomo ya A i re kha muengedzo  . 
Makumedzwa o lengaho ha nga ḓo ṱanganedzwa . 
Arali Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya I fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo dzhia tsheo , I rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo khayo . 
Mishini na , madzhendedzi maṅwe oṱhe a Muvhuso zwi fanela u isa mishini uyu phanḓa na tshitshavha tshi fanela u u tikedza  . 
U vhalela u itela u pfesesa : Mveledziso ya ḓivhaipfi na kushumisele kwa luambo . 
Arali zwo tshimbila zwavhuḓi , i anzela u rumelwa na thambo ya muṱangano Tshivhumbeo tsha adzhenda tshi nga angaredza zwitevhelaho : Nṱha ha adzhenda hu tea u vha na ṱhoho , ( I ṱalutshedzaho uri muṱangano ndi wa mini ) ḓuvha ḽa muṱangano , tshifhinga na fhethu hune muṱangano wa khou farelwa hone  . 
Zwi nga thoma khudano . 
Tshamaṱo i funesa u gavha bola . 
Tsireledzo ya lushaka i tea u vha hone musi hu tshi khou tevhelwa mulayo , hu tshi katelwa na mulayo wa tshaka dzoṱhe  . 
Khabinethe yo ita khanedzano na u tendelana kha masiandoitwa o fhelelaho a u thomiwa ha Mulayo wa Khwiniso wa Milayo ya Mithelo , 2014 . 
Muṱangano u pulana tsumbatshifhinga ya vhege hu tshi katelwa sheduḽu ya miṱangano na vhuimeleli vha no bva kha zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele  . 
Vhabvumbi vho sumbedzisa uri mvula i ḓo nesa mathomoni a ṅwedzi wa Phando nga 2018 . 
Nga madekwana vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi wanala vho eḓela  . 
Zwi tshi ya nga zwi sedziwaho kha zwo zwine zwa ṱuṱula dzangalelo ḽa muvhali . 
Matshimbidzele  . 
Nḓivho ya kuungele kwa mibvumo i thusa vhagudi u peleṱa nga nḓila yo leluwaho . 
Tshumisano vhukati havho na u shumisana nga ndila yavhudi tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo  . 
Muthu u tea u ita nyonyoloso minetse dza 30 nga ḓuvha . 
Kuolelwe kwa mishumo iyi ku u katela magudiswa a thero nga nḓila dzo fhambanaho . 
Phalamennde i nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi , nga murahu ha musi yo sedzulusa thendelo ya khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2  . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa u endedza zwi ḽiwa  . 
Izwi zwi ṱanganyisa vhaswa vha 1 000 vha mirafho , mbeu , kiḽasi na luambo vho fhambanaho u bva mavunduni oṱhe zwi tshi itelwa u ṱuṱuwedza vhune ha lushaka , u fhaṱa lushaka , u vhumbana ha tshitshavha , vhufunashango na vhadzulapo vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala vhukati ha vhaswa vha Afrika Tshipembe . 
Ri nga ita tshanduko kha Mbekanyamaitele iyi misi yoṱhe  . 
Nyito dza vhuṱhogwa dzine dza nga thusa u bveledza zwikili zwa mutheo zwine zwa nga sa u thetshelesa hu katelwa ngomu mitambo ya u thetshelesa , raimi dza zwidade , mitambo ya raimi na mitambo ine ya shumisa pfanapheledzo ( aḽitheresheni ) ( maipfi ane a vha na ndovhololo ya mibvumo ( themba kana pfalandothe ) i no fana )  . 
Izwi zwi d(o n(etshedza muhumbulo wo khwat ( haho na u katela tshumisano na vhadzulapo kha u bva kha ( liga ( la u thoma  . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo . 
Zwigwada izwi zwi tea u ambedzanwa nazwo nga maitele a dimokirasi , hune zwa konadzea , ri zwi kungele kha adzhenda yashu  . 
Ndivhuwo u rengisa maapula nga zwikedzi zwi re na maapula a 6 kha tshiṅwe na tshiṅwe . 
Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani  . 
Zwo ralo , kha u vha elelwa , muvhuso u ḓo dzhiela nṱha mbalo na saintsi ṋaṅwaha u fhirisa kale  . 
Ri khou humbela uri vha dzhiele nzhele uri nomboro ya luṱingothendeleki lwavho i tea u ṅwaiiswa kha GEMS uri vhone vha kone u shumisa tshumelo  . 
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea  . 
Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo Muraḓḓo  . 
Naho ri tshi fanela u ṱanganedza uri lufu kana fuvhalo ḽiṅwe na ḽiṅwe luthihi ḽo ḓalesa , mushumo washu wa u fhungudza dzimpfu nga zwiṱuku nga zwiṱuku nga ndangulo ya khohakhombo yo teaho u khou aṋwa mitshelo  . 
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi ha ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela wa u ya phanḓa na mugwalabo  . 
Hafhu ndi zwinzhi zwine zwa nga itwa vhunzhi ha mapholisa vha nga ṱanganedza nyito nga maḽeḓere na nga muya  . 
U ṱanganya , hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya nḓowetshumo . 
Mafhungo a zwa dzibannga . 
Sa musi tshitatamende tshi amba uri , ri humbula uri mbilo idzo a dzi na mutheo na uri a hu na vhuṱanzi he ha ṋetshedzwa u tikedza khumbulelo idzo  . 
Demokirasi yashu yo takala  . 
NAA NDI NGA VHIGA HANI MBILAELO ? 
Mushumi wa tshumelo dza muvhuso , nga ṅwambo wa ndugelo dzawe dza ofisini , u ya ngaha Khoudu ya Vhuḓilangi u tea u vhiga kha mannḓalanga o teaho , vhufhura , vhutshinyi , u tholana nga tshiḓivhano , u balelwa nga vhulangi na maṅwe maitele ane a nga vha tshipiḓa tsha vhukhakhi kana khombo kha dzangalelo ḽa muvhuso  . 
Ri ṱuṱuwedza vhane vha tama u ḓisa tshumelo na vha re khazwo zwazwino u ḓiṅwalisela kha CSD , hune ha vha hone tshiko tsha mafhungo a vhaṋetshedzi vha tshumelo kha masia oṱhe a muvhuso . 
Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u eḓana kha masia oṱhe a tshitshavha  . 
Ofisi dzoṱhe dza Phalamennde dzi ḓo ṋewa makhadibogisi a u kuvhanganyela mabambiri a malaṱwa . 
Mutengo : R48  . 
U kona u sumbedza uri lurumbu lwo kombama kana lu tswititi naa . 
Fhedzi , mivhuso iyi i tea u ṱhogomela u sa fhungudza hafhu awara dzine vhagudiswa vha dzulela u dzi fhedza kiḽasini kha khombo ya u fhungudza vhunzani ha mvelelo dza u guda  . 
Fhethu ha u holela hone poswoni ho vha hu khou balelwa u livhana na mbadelo dza vhukuma  . 
Naho yo ṱanganedza vhuhulu ha vhutshinyi vhune muhwelelwa a khou vhonwa hone , na u tenda uri muhwelelwa u tea u pfiseswa vhuṱungu , Khothe yo sumbedza uri tshiimo tshawe tsha muhumbulo tshi tea u dzhielwa nṱha  . 
Mbekanyamushumo dzi kwamaho ndangulo ya zwi re nga ngomu zwine zwa fanela u thoma u shumisa milayo ya zwa zwiimiswa na maitele  . 
Oyo muṅwe mugudi o olwaho muṱana u tea u kona u ṱalusa tshivhumbeo . 
CBP i ṋetshedza nḓila ya u khwaṱhisedza u shela mulenzhe kha u pulana na ndangulo kha ḽeveḽe ya wadi  . 
Kha hovhu vhuṱambo , ndi hune vhuimo ha Mudzulatshidulo o Rangaho Phanḓa OGP ha ḓo ṋekedzwa lwa tshiofisi nga Afrika Tshipembe . 
Zwo rali , ri tama u vulela ikonomi kha vhashela mulenzhe vhaswa , hu tshi ṋewa zwikhala vharema vha Afrika Tshipembe kha ikonomi na u thusa uri ikonomi ivhe i shandukaho , i ṱaṱisanaho nahone i katelaho . 
Vha do tendelwa u vhudzisa thanzi inwe na inwe ya Muhasho  . 
Vhagudi vha tea u kala zwithu zwinzhi zwo fhambanaho vha tshi shumisa zwa u kala zwo fhambanaho zwa inifomaḽa . 
A shuma zwavhuḓi tshoṱhe musi zwine zwa ṱolwa zwi zwine zwa tshila nahone zwi zwa ndeme kha vhagudi . 
Kha mikano ya madzingu a re na zwitshilaho a sisteme ya zwa mupo tshiṅwe tshifhinga i a konḓa u ṱalutshedza mupo wayo  . 
Masipala u ḓivha uri ṱhoḓea dza shishi dza vhadzulapo ndi dzifhio shandukisea na u shanduka  . 
Muphuresidennde vho ḓivhadza nyanḓadzamafhungo nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Lushaka SoNA ya vhukati ha ṅwaha zwo no swikelwaho kha mashumisele a IPAP,ine ya vha inwe ya tshisiki tsha mushumo kha ikonomi . 
Zwiteṅwa zwa vhulayi kanzhi zwi a dzhiiwa u itela u amba nga ha mafhungo a elanaho na mikhwa kana vhuḓifari ha vhashumi  . 
Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni thusee  . 
Khoro ya Masipala , iṅwe i si yo phaḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139 , i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓaladzwa , u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa  . 
Masiandoitwa a u sa fhedza thandela nga tshifhinga ndi afhio ? 
U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori , hu tshi shumiswa dziṅwe dza nyambedzano nga vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku hu tshi shumiswa zwishumiswa zwo leluwaho , masiki na phaphethe nga vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku . 
Tshiṅwe tshithu tshine tsha sumbedzisa tshanduko iṅwe na iṅwe i bvaho kha nyito dzo itwaho u swikelela zwipikwa  . 
Kha ṅwaha , mimono i linganaho 18 i ḓo katela zwiteṅwa zwoṱhe zwa kharikhuḽamu nga vhege dza 36 . 
Musi ho no fhedzwa u tandululwa khumbelo ya ngangomu , khumbelo i nga iswa khothe ( khethekanyo 78 - 82 )  . 
U sedziwa ha Zwa Ndeme zwi amba uri khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso , dzine dza vha muvhuso wa lushaka , ya mavunḓu na mivhusoyapo , dzi khou ḓikumedza uri dzi ḓo shumisa tshifhinga tshiṱuku tsho salaho u zwinga dza khwaṱha kha u swikelela ndivho yashu ya ndeme ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
Komiti ya Wadi i nga thoma komiti ṱhukhu nthihi kana dzi fhiraho nthihi ya ita uri madzangano a tshitshavha a shele mulenzhe khadzo  . 
Fhungo ḽa uri mushumo u nga si itwe nga nṱhani ha ndondolo yo no khou itwa kha vhaaluwa vha lwalaho ḽi , fhedzi , kha ḓi tea u elekanywa  . 
Milayo ya Tshikimu i ḓo shumiswa na zwenezwo , lune vha ḓo kona u zwi wana uri GEMS i ḓo mbadelo mbilo na zwenezwo naa  . 
Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu , zwi tshi katela zwa nyanḓadzo , kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi  . 
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai  . 
U bva kha Gireidi ya 3 Vhagudi vha tea u dzhiela nzhele uri u andisa hu nga itwa nga u tevhekanya huṅwe na huṅwe . 
Kha mivhuso ya tshifhinga tsho fhiraho dziminista na khomishinara dza mapholisa vha na maanḓa mahulwane vhukuma u ya nga mulayo wa tsireledzo  . 
Minister u ṋekedza thendelo ya u gwa minerala arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa . 
Shumisani mepe waṋu wa mihumbulo kha u ni thusa u ṅwala tshiṱori tshaṋu kha siaṱari iḽi . 
Hedzi , naho zwo ralo , dzi tou vha thaidzo dza nyaluwo dzo ḓoweleaho fhedzi  . 
Mushumo munzhi kha phetheni u tea u sedza kha nomboro u itela u ṱanganya vhukoni ha vhagudi . 
Vhathu vha tea u divha nga ha milayo ya Afrika Tshipembe na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM , na pfano dze muvhuso wa Afrika Tshipembe wa dzi saina na mashango a lifhasi . 
Hetshi ndi tshid(ivhano , a tshi tshimbidzani na Ndayotewa na themendelo dza Muvhuso  . 
Zwi dovha zwa vha na milenzhe ya rathi na tshiphuphuledzi . 
Thoḓea ya u lunda mishumo i avhelwa u ya nga phesenthe . 
Tshiwo tsho bveledza maga a tsireledzo a songo linganaho kha vhupo  . 
Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu , nga nnḓḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela  . 
Ndi kona u wana mafhungomatsivhudzi a tshi bva kha ḽiṅwalwa kana kha tshirendo . 
Ramilayo wa zwa miṱani ndi muofisiri o gudaho gudelaho zwa mulayo nahone o tholwaho nga Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa uri a ṱuṱuwedze na u tsireledza madzangalelo a vhana musi hu na phambano i kwamaho mbilo malugana na pfanelo na vhuḓifhinduleli ha vhabebi . 
Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa-Mulangadzulo . 
A huna fomo dzine dza ḓadzwa u shumisa PIT . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u vutsheledza ha khakhathi na phambano kha Riphabuḽiki ya Mozambique . 
U vhumba mbalo zwavhuḓi . 
Musi o no badela khadzimiso , zwi salaho ndi mbuelo yawe u bva kha zwiliṅwa  . 
Ro topola vhuendelamashango sa tshone tshitshimbidzi tsha ndeme tsha mishumo . 
Magaraṱa a nomboro a tea u ṱaniwa kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe u sumbedza nomboro ya zwithu zwo vhaliwaho . 
Tshigwada tsha vhalamukanyi tshi do lingedza u tandulula dziphambano nga u lamukanya  . 
Bammbiri-mviswa yo rera nga ha mulayo wa milandu uri ndi afhio maitele a vhuloi ane a vhaisa o kwamiwaho , na uri khothe dzo shumana hani na iyo milandu . 
U ṱavhanyisa mvelaphanḓa , u khwaṱhisedza demokirasi na u fhaṱa tshitshavha tshine tsha katela zwigwada zwoṱhe zwa vhathu , Afurika Tshipembe ḽi tea u shandukisela mbofholowo kha zwa poḽitiki kha ikonomi yavhuḓi ya vhathu vhoṱhe  . 
Vhathu vha shumisaho u badelelwaho phanḓa ha u shumiswa vha a kona u vhona musi muḓagasi wa mahala wo fhela . 
Hezwi zwi ṱoḓa u pfeseswa zwavhuḓi nga vhadzulapo na miraḓo ya komiti dza wadi nga nḓila i fanaho  . 
Khoudu i ta milayo ya vhuḓifari ya phurofesheni ine vhadededzi vha tea u i tevhela  . 
Uhu u ṱolwa ha mulayo hu khou itea nga tshifhinga tsha musi milayo yoṱhe ya Afrika Tshipembe i tshi khou tea uri i sa hanedzane na Ndayotewa . 
Vho ri u vhona tshinyalelo vha ri zwi siwa zwi tshi vhonwa . 
Itani zwauri zwishumiswa zwa mupo zwi vhe na ndeme ya u rengisea ine ya nga tshintshelwa kha tshelede kana mbuelo dzi vhonalaho , na uri vhathu vha pfesese na u vhona ndeme yazwo  . 
Friends of GEMS ndi tshumelo ya SMS na ya lubuvhisia ntswa i swikeleleaho ine nga khayo vha nga humbela na u wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vhare kha vhupo havho . 
Zwo swikiswa nḓevheni zwa uri zwiwo zwa khakhathi zwi nga si vumbiwe na mudzingadzo wa mulalo , kha vhone vhaṋe , a hu na garanthii ya uri khakhathi dzo ima lwa tshoṱhe  . 
Ho no swikelwa zwinzhi kha u vusuludza vhulimi , muduba wa zwibveledzwa zwa mitshelo na mbuedzedzo ya mavu . 
Kha mimasipala yoṱhe ho no ḓi vha na IDP yo no sedzuluswaho arali i si IDP ya u ranga ( ya 2002 )  . 
GEP ḽi khou ita uri dziSMME na Mabindunyanḓano zwi kone u shela mulenzhe kha ikonomi na u khwaṱhisedza u shela mulenzhe hao kha u itela vhathu mishumo  . 
Hu na datumu dzo randelwaho dzine maṅwalo na zwipiḓa zwa u ṱavha zwa fanela u iswa ngazwo kha Muṅwalisi . 
Maitele a tsireledzo ya zwiḽiwa o no itwaho a khwaṱhisedza uri zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho na zwi bveledzwa zwi rengiselwaho nnḓa zwi elana na zwilinganyo zwa lushaka na zwa mashangoḓavha  . 
Hezwi zwi ṋea tshikhala Mashango oṱhe a u buletshedza uri ndi maga afhio e vha a dzhia a u khwinisa pfanelo dza vhathu kha nyimele dza mashango avho , khathihi na khaedu dza muḓifho wa pfanelo dza vhathu . 
U ya nga ha Ndayo-tewa , vhupo ha u netshedza tshumelo dza tshitshavha hu so ngo vha ho di badekanyaho na zwa politiki zwi tshi da kha ndila ya u shumela lushaka  . 
Tsedzuluso dza u fushea ha vhadzulapo dzine dza sedzulusa kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila ye vhadzulapo vha lavhelela ngayo vhone vhane vha vha vhashumisi vha tshumelo yeneyo  . 
Zwenezwo vha fanela u guda tswayo dza badani , ndaulo ya goloi vha sa athu u ita ndingo . 
Mvula i khou fhungudzea u bva kha zwipiḓa zwa shango zwa vhubvaḓuvha na vhukovhela ha shango . 
U fhufhuma ha nḓowetshumo yashu ya vhuendelamashango ndi vhuṱanzi ha u shumisana tshoṱhe vhukati ha muvhuso na zwigwada zwa vhaimeleli vha vhashumi , khathihi na mabindu ane a khou rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhuendelamashango u tshi khou shuma na Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe u itela u honolola mbuelo dzoṱhe dzo fhelelaho dza ikonomi ya ndaka yashu ya vhuendelamashango . 
Arali mufu o vha a songo tsireledzwa nga ndindakhombo , kha vha khethe iṅwe ya mbulungo dzo bulwaho afho nṱha  . 
Khoro ya Vhusimamilayo yo ṱangana kha tshifhaṱo tsha Slave Lodge . 
C Vhabebi vha vhana vho vha vho no renga thikhithi kale  . 
Tshikimu tsha Lushaka tsha Thusedzo ya Masheleni kha Matshudeni ( NSFAS ) tsho ṋetshedza masheleni kha matshudeni vha fhiraho 300 000 vhaswa na vhane vha khou tou vhuya u itela uri vha gude kha dziyunivesithi na kha Magudedzi a Thekhiniki ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhupfumbudzi ( TVET ) u yakha shango ḽoṱhe nga vhuphara nga 2017 . 
Mudededzi vha vhanda u swika kha 8 . 
Zwivhili zwo vhofhana u fhandekana huhulwane ha maanḓa hu swikelelwa nga kha mulayo  . 
Nga ḓuvha iḽo , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṋetshedza lwa tshiofisi fhethu ha vhiḓa ḽa tshihumbudzi ha Steve Bantu Biko kha muṱa wa ha Biko . 
U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi ya tshiṱori nga u bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula ndaela ya mugudisi . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tevhele voutu dza migaganyagwama kha mbanḓe dzo fhambanaho dza nyandadzamafhungo uri vha kone u pfesesa Mbekanyamushumo dza Nyito dza Muvhuso . 
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo  . 
Kha Themo ya 2 vhagudi vha gireidi ya 3 vha kona u bvela phanḓa na u ita mielo i si ya fomala nga u shumisa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo , na u ela kha mithara . 
Phimo ya tshanduko ya mveledziso mishumoni , u shumiswa ha mbekanyamaitele ya ndinganyiso sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga Mulayo wa Ndinganyo ya u Thola , 1998 ( Mulayo 55 wa 1998 ) i kha ḓi ongolowa vhukuma  . 
Miraḓo i ṱhonifheaho na maAfrika Tshipembe nga nṋe , matshudeni na vhabebi vha khou tea u pfesesa uri ṱhoḓea dza tshumelo dzi nga ho maḓi , vhuthathatshili , mveledziso ya vhana na vhuendi ha nnyi na nnyi havhuḓi nazwone zwi khou tea u sedzwa khazwo , khathihi na tswikelelo ya ndeme ya pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi  . 
Khabinethe i dovha ya tikedza nyambedzano nga ha u valiwa ha migodi sa nḓila ya u tsireledza mupo na u fhungudza tshutshedzo ya zwa matshilisano na ikonomi vhuponi honoho . 
Naho zwo ralo , a hu na thendelano yo swikelelwaho kha thagethe dzo tiwaho u bvisa mutikedzelo wa fulufulu na u engedza mukovhe wa fulufulu ḽa ḽifhasi u bva kha zwiko zwa fulufulu ḽi vusuludzeaho  . 
Izwi zwi ṋetshedza luvhanḓe kha maAfrika Tshipembe uri vha ṱanganye thekhinoḽodzhi kha matshilo avho nga nḓila i vhuedzaho tshitshavha nga u angaredza . 
Khabinethe yo themendela Muvhigo wa makumedzwa a muvhuso kha Tshipholisa uri u phaḓaladzwe kha Gazethe ya Muvhuso uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Hune zwa konadzea mbadelo dzine dza vha dzo salela u itela u khwat ( hisedza uho u sa tevhedzwa ha mbadelo dzo laelwaho nga khothe , hu d(o humbelwa Muredzhisitarara u n(ea t ( hanziela i khwat ( hisedzaho izwi  . 
Shango ḽashu ḽi ḓo vha na ndondolo ya mutakalo ya mutheo kha vhupo ha tshiofisi , tshumelo dza shishi na mishonga dza awara dza 24 na ndindakhombo dza dzitshakatshaka na dzapo u itela arali ha bvelela malwadze  . 
U tatamudza muhumbulo wau - wa shumisa mihumbulo ye wa i vhona kha zwibveledzwa . 
Tshivhumbeo yo tendelwaho ya phethishini yavho i nga wanala kha Muṅwalisi wa Maṅwalwa a Phalamennde . 
Zwiṅwe hafhu , makumedzwa a mbekanyamaitele a zwinozwino maelana na ndambedzo ya mveledziso dza tshumelo dza matshilisano , dzi ita uri hu vhe na u ḓaḓa huhulu nga ndambedzo ya tshumelo dza ndondolo dza mukonesi wa zwenezwo , u fana na unḓa  . 
Mudededzi vha imisela nṱha garaṱa lune vhagudi vhane vha vha na garaṱa dzi fanaho nayo na vhone vha imisela nṱha garaṱ dzavho . 
Vhukoni ha phurofesheni shangoni ḽashu ndi ndaka nahone vhu tea u langiwa nga nḓila yone sa zwiko zwi konḓaho u wanala zwa ndeme khulwane ine ha vhu imela  . 
Khothe dza sialala a dzo ngo tea u ṋea tshigwevho tsha u dzula tshiṱokisini kana tsho fhahewaho . 
Ni nga ntsumbedza garaṱa ya tshifanyiso ine ya vha na nomboro i fanaho ya zwithoma zwine zwa vha kha iyi garaṱa ? 
Pfano idzi dzi amba zwauri Afrika Tshipembe li do shuma u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa zwa mupo . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Muvhigo wa khalaṅwaha ya ( 2009-2014 ) wa Vhuṱanu wa Afrika Tshipembe nga ha U thomiwa ha Buthano ḽa u Fheliswa ha Zwivhumbeo zwoṱhe zwa Khethululo ya Vhafumakadzi ngomu kha Gurannḓa ya Muvhuso , u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Mashango mavhili ashu khathihi na Nigeria na Kenya a khou shumisa thekhinoḽodzhi ya tshikhalani u langa minerala na zwiko zwiṅwe na u vhulunga mupo  . 
Khethekanyo ya 245 4 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe  . 
U vangwa ha luambo . 
Ndi iṅwe ya thekhiniki dza ndeme kha Vhuimo ha Fhasi . 
U khothea ha khwiṋe kha vhukale havho . 
Sa ḽiga ḽa u thoma , musi vhomakone vho kuvhangana kha samithi iyi , ri ḓo vha ri khou guda u bva kha vhukoni na thikhedzo yavho kha u fhungudza samba iḽi  . 
U ya ha dokotela na u ya mapholisani  . 
Zwenezwo , ndi fhululedza na u tamela mashudu mabindu are hone fhano  . 
Submit your application musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho . 
U ya nga vhuimo ha khumbulelo ha mutheo ha Marx , zwenezwo , u ngalangala ha vhurereli ho vha hu sa tinyei hu tshi fana na u bvelela ha vhukomunisi  . 
Nnḓu heyi ndi haya ha madzulo mahulwane a Buthano ḽa Lushaka na madzulo o ṱanganelaho  . 
Mutevhe wa Mitengo ya Mushonga : MPL ndi sisiṱeme ine ya sedzwa khayo mitengo ine ya shuma kha zwiṅwe zwigwada zwa mishonga ine ya elana . 
Ndivho khulwane ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki  . 
Arali mushonga we ra tenda uri ri ḓo u badela wa fhambana na uyo wo randelwaho nga dokotela wavho , ri ḓo nambatedza luṅwalo kha Garaṱa yavho ya u ṱanganedza mushonga lune lwa ḓo ṱalutshedza zwiitisi zwa izwi . 
Arali vha tshi wana masheleni a vho nga kha bannga , tshiimiswa kana muimeli , vha ḓo tea u ḓadza ṱhanziela ya vhutshilo ofisini dza SASSA ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Resource Africa I nga kwamiwa  . 
A lale nga mulalo Muṱavhatsindi  . 
Kufarele na kuṱavhele kwa zwimela zwi shumisaho khemikhala kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita iṅwe ya vha hone kha redzhisitara yo teaho , i a ha luṱingokhwalwa na SIM-khadi nga vhatshinyi tshifhinga tshiḓaho kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Ri tshikoloni  . 
Sa tsumbo , kha vha vhudzise : Musi ri tshi vhala nga mbilimbili u bva kha 120 u swika kha 140 , ri nga vhala na nomboro 121 ? 
Tshiimo tsha mulayo une wa sa kone u langa 149 . 
Phindulo ya vhoramilayo na vhoraakademi vha mulayo kha mveledziso idzi dza theo ya mulayo yo vha i kha i shonisaho nga angaredza  . 
Komiti iyi io thusa u fhungudza zwiito zwa vhugevhenga  . 
Kha vha vha sumbedze vidio ine ya amba nga ha u fara  . 
U swika zwino , ro dzhenisa gizara dza soḽa dzi fhiraho 220 000 kha shango ḽoṱhe  . 
Khabinethe i tama u humbela maAfrika Tshipembe u vhona uri hu na mulalo na vhudziki phanḓa na nga murahu ha tshifhinga tsha khetho dza muvhuso wapo dza 2016 . 
Tshivhalo tsha miraḓo , tshine tsha nga fhambana u ya nga mavunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa nḓila yo randelwaho nga mulayo wa lushaka . 
Maga othe a u bvela phanda na nyito a tea u tevhedzwa nga vhulenda , hu na vhukwamani , hu na thendelo na nga nḓila yavhudi ine zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho  . 
Ri sedza kha vhatambi vhane vha lavhelelwa u tamba zwavhuḓi vhukuma kha miṅwaha miraru ine ya khou ḓa  . 
Messina Beitbridge Afurika Tshipembe , kha N1 kha Vund(u ( la Devhula kha Garadzhi ya Shell Mukanoni wa Zimbabwe  . 
Makumedzwa a u lambedza a dzhiela nṱha maga a vhuṱhogwa , na u wanalea ha masheleni kha Flagship Fund kha miṅwaha ya muvhalelano yo tewaho  . 
Hu na ṱhahelelo khulwane ya dzibada , maḓi na muḓagasi , nahone a huna tshampungane tsha maḓi  . 
Tshata ya Tshumelo ya vhapondwa vha Vhugevhenga Afrika Tshipembe ( Tshatha ya Vhapondwa ) ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u ṱuṱuwedza vhulamukanyi kwaho kha vhoṱhe . 
Ri khou ṱuṱuwedzwa nga mvelelo dza ndingo dza u fhedzisela dza dzitshakatshaka . 
Mulayotewa wa vunḓḓu u nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi  . 
Kha vha ite khumbelo Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa kana Khothe Khulwane  . 
Arali idzi khamphani dzi sa khou dzhiela nṱha idzi khasiṱamu , hedzi khasiṱamu dzi ḓo ṱuwa dza yo ita vhubindudzi na khamphani dzine dza dzhiela nṱha khasiṱamu  . 
U swikelelwa kha vhathu vha nnd(a hu tendelwa fhedzi fhethu hune ha sa vhe na khombo kana khombo t ( hukhu-t ( hukhu  . 
I sumbedza uri khuvhanganyo ya mbuelo na tshanduko kha zwiimiswa zwa muthelo zwi kwama vhafumakadzi nga ṋdila yo fhambanaho na ya vhanna , zwihulwane vhomme vha si na vhanna na vhafumakadzi vha re kha sekithara dzi songo dzudzanywaho  . 
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa yunivesithi dza thekino ḽodzhi dza tshitshavha  . 
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo na Muṅwaleli wa Komiti  . 
Fhedzi , Mulayo wa Dzikhetho a u ambi tshithu nga uri nkhetheni u tea u ṅwaliswa kana hai  . 
Zwo ralo vhunzhi ha vhathu vho thoma u lwa na avho vha pomokwaho vhuloi nga vhone vhaṋe . 
Naho hu na uri phimo dza tshanduko ya mitengo khulwane dzo dzula dzi dzavhuḓi , nga u angaredza phimo dza tshanduko ya mitengo mashangoni manzhi dzo no ḓi engedzea hu phindulo ya u engedzea nga maanḓa ha mitengo ya ole  . 
Kha Vhuimo ha Fhasi na ha Vhukatia mbudziso hedzi dzi enzela u ḓa na mudededzi kana kha bugupfarwa . 
Lushaka lwa munyanya  . 
Kha vha ṋetshedze fomo ya u ḓiṅwalisa kha hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva nga datumu ye vha fhirisa miḽioni nthihi . 
Mulayotibe u khwiṋisa Mulayo wa Mbuedzedzo u itela u fhirisela phanḓa datumu ya mbilo dzo dzweniswaho dza mbuedzedzo dza mavu u ya kha dzi 31 Nyendavhusiku 2018 ; zwa vhugevhenga ha u dzhenisa mbilo dzi si dzone ; u leludza zwa maitele a u thola Muhaṱuli wa Khothe dza Mbilo dza Mavu ; na u khwiṋiswa ha dziṅwe mbetshelwa dzi sedzaho kha u alusa u shumiswa ha Mulayo nga nḓila ya khwiṋe . 
Z wazwino vha nga lavhelesa mbilo na mbuelo dzine vha vha nadzo na thendelo dzavho nz . 
Iyi mbetshelo a i pfali nahone i lwa na Ndayotewa . 
Fhedzi phambano ya vhathu i katela zwinzhi u fhirisa phambano dza vhukati ha vhathu dzo ḓisendekaho nga mvelele na mbeu na vhukale  . 
Tshivhumbeo tsho pfufhifhadzwaho tshi shumiswa kha dzhege nnzhi dza u ela na thundu dza makwevho dzi no rengiswa nga volumu . 
Vha ḓo vha thusa nga hune vha nga kona . 
U ya nga NRS 047 , minwe mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi i fanela u vulwa uri i kone u rengisa garata nga tshifhinga tsho doweleaho tsha u rengisa vhukati ha vhege na u bva nga 08:00 u swika nga 12:00 mafheloni a vhege na nga dziholodeni  . 
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD  . 
Komiti ya wadi yavho i nga wanulusa zwinzhi nga u shumisa ofisi ya Tshipikara  . 
Zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri nga nnḓa ha gulukholitha zwi badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi . 
Garaṱa ine ya vha na dzina ḽa mugudi khayo Olani kholomu dza 12 kha tshipiḓa tshihulwane tsha bammbiri . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha davhidzane na u amba zwine vha khou elekanya nga nḓila yone , sa tsumbo , u gudisa nga ha u ṅwalwa a zwi sedzi kha tshibveledzwa fhedzi , zwi sedza na ndivho na maitele a u ṅwala . 
Navhani u na maluvha a 20 . 
Wanani uri ndi nnyi ane a ḓo vha wa u thoma u vhetshela magaraṱa oṱhe dubo . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala,1998 u ṋetshedza uri khoro i nga rumela miṅwe mishumo na maanḓa kha komiti ya wadi ( Khethekanyo 74(b)  . 
Kiḽasi ine ṱhoho dza mishini dzavho dza khou ḓo ṋewa dzi ḓo tendelanwa vhukati ha mivhuso  . 
Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu , o wanala a si na mulandu  . 
Zwino vhalelani  . 
Mvelele dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi dzhielwi nṱha kha u phasisa na kha ṱhanziela . 
Nyelulo idzi ndi tsireledzo yo engedzwaho ya vhana avha , naho hu na uri u vha ṱhavhela ha misi hu khou itwa zwone  . 
Vhupambuwi vhu hoṱhe kha idzi mvelelo ndi ha uri tshumiso yo fhimiwaho ya zwi dzheniswaho zwa vhuḓifhinduleli u itela khamphani vhu ḓo ṱoḓiwa  . 
Vha tshi khou shumisa notsi dza khoso dzi no bva kha masiaṱari 87 u swika 92 kha vha ḓadzise nga u ṋetshedza mafhungo a u ḓadzisa  . 
KPI i shuma kha yuniti dza ndaulo ya masipala na vhashumi , hu tshi katelwa na tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha masipala na vhaṋetshedzatshumelo vhane masipala a vha na thendelano ya nḓisedzo ya tshumelo navho  . 
Tshivhalo tsha Miraḓḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele , zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi , na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo , zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Pfukiselo ya u vala i fanaho i fara vhushumisani malugana na vhuḓiimiseli ha mbuelo  . 
Ndangulo yapo ya dzangano i shuma zwavhudi na u dzhiela vhudifhinduleli hayo ntha  . 
Nga miṅwaha ya fumi ya u thoma ya mbofholowo , nyaluwo ya ikonomi yo vha na tshikati tsha phesenthe 3 nga ṅwaha , na uri hezwi zwo khwinisea u swika phesenthe 5 nga ṅwaha nga mbalo tshikati u bva nga 2004 u swika 2007  . 
Zwine vha tea u ita kha nyimele ya shishi . 
Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa , a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo , u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓila , yo itwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Naho hu na tshanduko kha mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi , ri ḓo ṱoḓa fhedzi u randelwa hu swa ha mushonga , hu si fomo ntswa ya khumbelo  . 
Vhunga na gethe yo vha i songo valwa , o mbo ḓi ya a paka goloi yawe nga ngei murahu  . 
Nga ngoho , a hu na ndango ya dimokirasi , ya phalamennde na ya vhulamukanyi  . 
Hezwi zwi ḓo isa phanḓa kutshimbidzele kwa u shumiswa ha NDP  . 
Ri fanela u ita khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo ? 
Hu na vhalimi vha 50 000 vhahulwane vhane vhunzhi havho vha bva kha sia a vhatshena  . 
Maga a Affirmative Action ndi afhio u ya nga Mulayo ? 
Ndi uri hune muhwelelwa a khou di vhonadza hone , muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo a nga di shumisa mero motu kha u bvisa fhungo la maanda a mukano  . 
Vha khou ralo u mu goḓa ngeno na vharathu vhawe vhe henefho o ḓi kotamela fhasi zwawe sa a no nga ha zwi pfi zwine vha khou amba . 
Thandela iyi ndi tsumbo khulwane ya zwine zwa nga swikelelwa musi mashango a vhadzulatsini a tshi pfana a shuma a na tshipikwa tshithihi . 
Muṱangano uyo wo vha wo dzhenelwa na nga Muambasada wa Afrika Tshipembe na mukhantselara wa milayo wa muambasada . 
Tsha vhuṱhogwa nga maanḓa , vhafunashango ḽashu , kha vha renge dzithikhithi . 
Vhudavhidzani hoṱhe vhune ha ḓo tevhela vhu ḓo vha na iyo ṋomboro  . 
U fhaṱa mafhungo hu tshi shumiswa mibvumo yo funziwaho vhukati ha ṅwaha . 
Naho zwo ralo , hu si na masheleni a re a hone , mushumo u re afho nṱha u nga ḓi fhiriselwa phanḓa  . 
Kanzhi hu vha hu si na mirumba ine ya khou lidzwa , ho d(ala u n(un(una  . 
U kwamanya miṱa na vhalondoti kha ndi zwifhio zwine vha nga ita arali vha tshi vhona u nga vha na arthritis ? 
U ṱangana ha ikonomi ya madzingu zwi nga ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi kha mashango oṱhe kha Tshipembe ha Afurika  . 
U vhala vha tshi pfuka zwi tikedza u pfesesa ha u andisa na uri zwi ḓo thusa vhagudi musi vha tshi fhedzisa thevhekano ya nomboro . 
Tsha u fhedzisela ha vha u wela tsini na milenzhe ya kutukana  . 
Mashudu u pfa zwe Ndaṱiso a amba , ho ngo tsha lengalenga , o mbo ḓi gidimela goloini yawe . 
Arali vha tshi tama u shumisa nḓivho ya sialala i yelanaho na tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , vha fanela u khwaṱhisedza kha DEA uri vho ita ṱhoḓisiso i fushaho ya u wana vhane vha nga vha vhaṋe vha nḓivho iyi  . 
Idzwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha mukhwa wa Zwi sa Fani na zwa Misi  . 
Miraḓo ya Vhalangi vhahulwane vha khou humbelwa u uri vha ḓinee tshifhinga u shela mulenzhe kha u engedza tswikelelo ya fulo iḽi shangoni ḽoṱhe . 
Nga u sika vhupo vhune ha ita uri nyaluwo i konadzee , ri ḓo sika zwikhala zwa mushumo zwi sa nyeṱhi zwa oganiki  . 
Arali vha na sethe ya TV , vha tea u dzula vha na ḽaisentsi ya theḽevishini yo badeliwaho ino shuma  . 
A si tshifhinga tshoṱhe zwine zwa lelutshela vhagudi u buletshedza phetheni . 
Arali vhone kana ṱhanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea , pholisa , mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha ḓo vha ṋea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa  . 
Mashaka a tsini vha ḓo ḓivhadzwa uri mufu a vhulungwa ngafhi  . 
Muraḓo o dovha a tendela mme awe vha tshi renga mishonga ya khauntharani nga garaṱa yawe ya tshikimu tsha dzilafho naho mme awe vho ṅwaliswa sa muraḓo muhulwane nga fhasi ha iṅwe nomboro ya vhuraḓo . 
Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga thusa . 
U ramba muthu muṅwe na muṅwe u dzhenela muṱangano wa phanele kana ane a nga thusa kha u tshimbidza mushumo wayo dzine mbadelo dzazwo dza ḓo itwa nga DHA  . 
Nahone vha nga ḓi tou bika zwiḽiwa zwo linganelaho uri zwi sa vhile . 
THANDELA NDI SETHE YA MISHUMO YA NDEME INE YA SHUMISA ZWIKO ( MASHELENI , VHATHU , MATHERIALA , MAFULUFULU , FHETHU , MBETSHELO , VHUDAVHIDZANI , KHWAḼITHI , KHOHAKHOMBO,NZ . 
Zwithu zwi ngaho u sa vha hone ha zwiko na u swikelela na u langula zwiko zwi ḓadzisa idzi khaedu  . 
Mabammbiri a ṱhalukanya ndi nḓila ya u saukanya , fhedzi i fanela u ṋetshedza mafhungo o teaho kha masipala u pfesesa uri thandela ndi mini na u dzhia tsheo arali zwo tea  . 
Mahoro a poḽitiki a vha na tshifhinga tsha u ṋea mihumbilo yao na u vhudzisa mbudziso nga ha mafhungo o ambiwaho kha tshipitshi  . 
Dzhielani nzhele : Vha humbelwa uri vha nambatedze iwalwa a vhue uri hu songo ewa muthu a si ene mafhungo a muthu  . 
Thandela ya Tshitshavha ya Vhuendisi ha Nd(ilani ha u Pfuka Mikano  . 
Mielo yoṱhe kha Gireidi ya1 ndi a si ya fomaḽa . 
U lozwa vhutshilo asi mafhungo maṱuku . 
Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni  . 
Ndingo dza u ṱhavha munwe dzi ṱola tshiimo tsha guḽukhousu tshavho tsha zwenezwo . 
Hezwi a zwi ambi u thivha luambo lwawe lwa hayani . 
U ḓivhadza zwine nombor 9 ya amba zwone Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽinwe na ḽinwe u swika kha 9 . 
U ita sethe ya garaṱa dza nomboro dzi fareyaho , nga gera bammbiri ḽa nomboro vha i nambatedza kha khadibogisi . 
Edzisani u wana uri zwi ambani )  . 
U khwaṱhisedza hohu hu nga itwa nga u shumisa nḓowedzo dza u ṅwala . 
Vhalavhelesi vha nga lingedza fhedzi u lisa mapfeṋe u mona na ndaka ya phuraivethe na ya vhudzulo - a vho ngo tendelwa u dzhena nga ngomu kha ndaka ya phuraivethe nga nnḓani ha musi vha na thendelo ya u ita izwo  . 
Tshifhinga itshi tshi a vhavha vhukuma  . 
Maḓuvha a vhege -- Mudededzi vha gudisa vhagudi luimbo kana tshidade nga ha maḓuvha a vhege . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha tharu dzi tevhelaho . 
Ni nga kha ḓi ola tshifanyiso tsha Edith arali ni tshi funa khathihi na u ita khephusheni . 
Ofisi dzoṱhe dza DPME dzi tea u ṋetshedza nḓila dza u swikelela Rekhodo dzine dza dzula dzi hone . 
Nga zwifhinga ezwi zwa mushumo wa muvhuso wo ṱanganelanaho , tsheo dzi anzela u fhira muhasho muthihi  . 
Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea . 
Khabinethe i dovha ya amba zwo ambiwaho nga Muphuresidennde vha tshi sumbedza u vhilaela uri kha khalo dzoṱhe dza muvhuso hu tea u ṱavhanyiswa tshumelo sa zwe zwa tendelaniwa kha dzipulane . 
Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa  . 
Ri a ḓikoloda riṋe vhaṋe na kha Vhathu nga riṋe , zwihuluhulu avho vhane vha kha ḓi ḓa , u tshea tsheo ire na tsivhudzo nahone i fulufhedzeaho nga ha matshilele ashu  . 
Kha Riphabuḽiki , muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo , ine ya vha yo fhambanaho , i shumisanaho nahone i re na vhushaka  . 
U tholwa hu ḓo itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu  . 
Thandela ya Kouga ya R2 biḽioni ye ya thomiwa i ḓo ṋetshedza fulufulu ḽo bikululwaho ḽine ḽa nga kona u ṋetshedza muḓagasi kha miḓi i swikaho 50 000 , zwi tshi khou ḓadzisa nḓisedzo ya fulufulu ḽi ḓiswaho kha giridi ḽa masana a ḓuvha na ḽa muya . 
U ela vhulapfu nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi katela u vhala uri ndi vhunzhi ha zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi ngana zwe zwa nangiwa zwi re na vhulapfu ho no fana na zwithu zwine zwa khou kaliwa . 
Ro zwi kona u swika zwino nga kha zwikili , mbulungo na dzangalelo ḽa ḽifhasi  . 
Nga kha tshumiso ya tshivhumbeo tsho ḓoweleaho tsha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa zwi vhumba sisiṱeme ya vhushaka vhunzhi ha u tshimbidza tswikelelo kha izwi zwiko na u vhona uri hu na u kovhekana ha mbuelo hu sa dzhii sia  . 
Kha vha ite khumbelo online  . 
Arali vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe , vha fanela u ḓadza na u ṋetshedza fomo ya NCP fhedzi . 
I tea u pfesesea  . 
Khomishini i vhona ndaela hedzi dzo vilingana dzi tshi khakhisa ngeno zwi songo vhuya zwa tea nahone dzo isendeka kha zwithu zwine amusi zwi sa tsha ri tshithu  . 
Vhagudi vhaṋa vha pembelela maḓuvha avho a mabebo nga Phando . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u zwi vhona zwi tshi bvelela - lutamo lwashu ( lu no konadzea ) na muḽoro zwa tshifhinga tshiḓaho kha tshitshavha ? 
Nga courier - Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe  . 
U endedza nga gariki  . 
Milayo i tea u tendelaniwa nga zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho Milayo ndi mbofho Hu a tendelwa u khwinifhadzwa ha milayo ho sedzwa nyimele Fomethe i tea u katela dzina ḽa dzangano kana tshiimiswa , vhuraḓo , zwoṱhe zwi no kwamana na nyimele ya thendalano , ḓuvha ḽa u rwelwa ṱari , tsaino , nz . 
Kha vha sedze arali vha tshi ḓo kona u vha wana . 
U oma mulomo , ḓora , u dzulela u ṱambuluwa , u ṱambuluwa vhusiku , u sa vhona zwavhuḓi , lukanda lwo omaho lu ṱhoṱhonaho , tshineto , u fhungudzea ha tshileme na u tamesa zwiḽiwa . 
Huno arali zwo ralo , no wana tshifhinga tsha uri ni kone u amba nga ha tshitori tshanu  . 
Nga tshifhinga tsha khanedzano kana musi miraḓo i tshi ita zwitatamennde vha anzela u shumisa phodiamu , fhedzi vha nga ṋetshedza nḓivhadzo ya ḽikumedzwa kana u vhudzisa mbudziso na u dzinginya ndaelandulamisi u bva he vha dzula hone , hune ha vha ho shomedzwa nga maikhurofouni . 
B U amba uri o ya ha dokotela . 
Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao . 
Vhafumakdzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u ṱuṱuwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele nṱha mveledziso ya vhafumakadzi . 
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya kha mutakalo wa tshitshavha na uri tshitumbu khakhathi dza miṱani  . 
Vhalimi vha dovha vha eletshedzwa uri vha tea u shumisa aya mafhungo na vhaṅwe  . 
U dovholola maipfi a ndeme e a shumiswa nga tshiambi 8  . 
Hu nga i vha na tshibveledzwa tshi fhiraho tshithihi kha u lafha ha u lingedza  . 
Idzo ṱhalutshedzo , vha khou vhona uri , zwi huvhadza tshirunzi tsha vhane vha ḓidzhia kana u ḓivhona vhe vhone vhaloi . 
U itela u swikisa u shela mulenzhe tshiuludzani , kukhethelwe kwa tshifhinga tsha u pulana ku tea u fusha nnyi na nnyi henefho tshitshavhani ( hu nga vha nga matsheloni , masiari , madekwana , kana mafheloni a vhege )  . 
Itshi tshirendo tshi amba nga mini ? 
Uyo muthu a , si tshipiḓa tsha mushumo wawe a nga , ṱanganedza khumbelo ya uri a sumbe muloi , fhedzi ene a si na ndivho ya u vhaisa muthu  . 
Maga a Ndaulo o teaho Maga nga muvhuso a tea u vha a ṱanganedzeaho . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha muvhigo wa mutsho Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) Nyitothangeli : u humbulela U thetshelesa u itela zwidodombedzwa zwo khetheaho U ita nyambedzano nga ha mafhungo a ndeme U ṱanganya mafhungo ane a khou bvelela na vhutshilo ha muthu ene muṋe U ita nyambedzano nga ha zwine mutsho wa kwamisa zwone vhutshilo ha vhathu U vhambedza nyimele dza fhethu ho fhambanaho a tshi sumbedza fhethu hune a hu takalela a tshi tikedza na nga mbuno . 
Mbekanyamushumo ya u fhaṱa themamveledziso i fhulufhedzisa uri i ḓo vhona uri ikonomi i tikedzwa nga themamveledziso ya ndeme kana yo teaho kha miṅwaha i ḓaho . 
Ri khou ṱoḓa ḓorobo khulwane ine ya vhambedzwa na dziṅwe dza ḽifhasi nahone ine ya ḓo kokodza vhaendelamashango , ya dovha ya vha fhethu ha vhuḓi ha u dzula hone  . 
Vha nga ita mbadelo ya tshumelo nga tshekhe yo garantiwaho nga bannga kana odara ya tshelede i badelwaho kha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe . 
Kha vha ḓithembe  . 
Vhalanguli vhapo vha vhulunga tshitumbu mahala  . 
Kha ri sedzese kha ṱhoḓea dza ndeme ri shumise zwiṱukuṱuku zwine ra vha nazwo nga nḓila yone  . 
Phasipoto khulwane i a fana na phasipoto ya vhaendelamashango  . 
Khwiniso dzo dzinginywaho dzo ambiwa nga hadzo na vhakwamei vho teaho . 
U itela u swikela izwi , zwiko zwiṱanu zwa ikonomi ya zwikolobulasi zwo thomiwa zwi katelaho Etwatwa , Vosloorus , Duduza na KwaThema , zwine zwi ḓo dura R90 miḽioni nga ṅwaha . 
U langula mveledziso na u londota mutheo wa mbekanyamaitele ya HS ( Mitheo ya Kushumele )  . 
Kha vha vha pfufhele kuhumbulele kwavho ku ṱavhanyaho vha vha dzhenise kha tsireledzo  . 
Mashangoni manzhi a bvelaho phanḓa , khethululo nga murafho i ṋaṋiswa nga vhushai , u sa bvela phanḓa , khuḓano , na mupfuluwo nga vhathu vha nga ngomu na vha nga nnḓa vhe vha sudzuluswa  . 
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi havho kana vha founele STOP Women Abuse kha 0800 150 150 . 
Komiti yo sumbedzisa uri ḓivhazwakale i nga si ṱanganedze zwo bvelelaho yunivesithi  . 
Nga murahu ha therisano dzo dzhiaho tshifhinga tshilapfu , vhakwameaho vhoṱhe kha fhungo iḽi vho tendelana kha vhuimo ho ḓoweleaho nga thendelano nga huswi  . 
Yo tendelwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi zwo ṋwalwa uri a i tendelwi huṅwe . 
U nanga kana u ta nga nḓila ya khethululo i songo teaho muthu ane a tea u vha mushumisani kha vhushumisani ho sumbedzwaho  . 
Arali vha tshi ṱoḓa dzilafho ḽa zwa maṋo nga fhasi ha anasiṱetiki ? 
U bvela phanḓa na u humbela vhagudi u amba tshifhinga nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara nga u shumisa watshi dza lutanda nga zwifhinga zwa u awela zwo vhewaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Tshine tsha ḓo vha khoṋo hafha ndi uri vha kalwa hani kha mashumele avho na khasiṱama musi hu tshi tevhelwa khoudu dza vhuḓifari ha muhasho  . 
Ri vha eletshedza uri website ino i nga i na miratho i yaho kha dziṅwe website dzine dzi sa langulwe nga tshitatamennde tsha tshiphiri  . 
Vhadzulapo vha ḓivha lwa khwinesa zwine vha zwi ṱoḓa na uri ndi zwa ndeme uri vha dzhenelele kha u ḓisa thasululo kha hedzi ṱhoḓea  . 
Musi hu tshi khou ṋetshedzwa mvelelo dzi re afho fhasi , ri ṱalutshedza uri muholo wo teaho wo swikelwa hani kha nyimele iṅwe na iṅwe  . 
OSTS i shuma nga hune ya kona u vhona uri i a ṱ avhanya u linga sambulu dza mbeu dzine dza ḓ o rengiselwa mashango ḓ avha  . 
Nga u tou nweledza , ngona i ṱoḓeaho malugana na tshumelo yo ṱanḓavhuwaho ( zwi tshi bva kha themamveledziso ) ya u thomiwa hu tshi nga ṱalutshedzwa zwavhuḓi sa ha vhuhovheleli fhedzi ho kalea na u vha hapo ho teaho  . 
Zwiimiswa na Zwivhumbeo zwa Mulayo wa Ndinganyiso lavhelelwa u vhona uri vhana vhavho vho haelwa  . 
Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu , muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo . 
Ndayotewa ya Riphabuḽikii ya Afrika Tshipembe , ya 1996- Ndima ya 7 Khethekanyo ya 152 - Zwipikwa zwa muvhuso wapo  . 
U sedzulusa hafhu tshifhinga tshoṱhe hu na muhumbulo wa u khwinisa  . 
Fhedzi , tshilengo kha u ḓisa masheleni , mbilo dza mavu na fhethu ha mveledziso na u lenga u litshedza mavu a muvhuso a ṋewa tshitshavha tshapo zwa lengisa vhukuma tshumiso ya thandela iyi  . 
U ela nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi so ngo dzhiiwa sa u shumisa u ela ha fhasi kha zwa u ela zwa ndinganelo . 
Musi hu na mafhungo ane a amba nga ha u thivhela mbembo u itela u thusa vhagudiswa vhane vha vha na iwalo hei i sumbedza pulane ya nila dza mashumele kha zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nahone ine i dovha hafhu ya thusa kha mutakalo wavhui wa vhathu vha Afrika Tshipembe  . 
Mahura na zwitshavha zwa tsinisa - a vha takaleli zwiito zwi re tsini na ha havho zwine zwa ḓo vha khakhisa  . 
U fhelisiwa ha mithelo miwe ye ya vha i tshi tsireledza tshiwe tshigwada tsha vhathu  . 
Vhagudi vha tea u gudiswa u kona u ṱhaṱhuvha u pfesesea ha thandululo . 
U bva tshe ha rwelwa ṱari Project Mikondzo nga 2013 , vhaofisiri vha mushumo vho dalela wadi dzi fhiraho 900 dzi dzi re na vhushai ha nṱhesa na u shaeha ha mishumo u itela u pfesesa khwine ṱhoḓea dzo fhambanaho dza zwitshavha . 
Mulayo wo ita uri hu vhe na nila dzohe dza tsaino dza eekihironiki dza maana a fanaho a u tendela mulayo na ndeme ya vhuanzi a fanaho na ya tsaino dzo waliwaho nga tshana  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ṱhogomele kha zwine vha ita uri zwi sa vhe zwi khakhisaho mupo na uri vha ite zwoṱhe zwine vha nga kona kha u vhulunga maḓi . 
Muvhuso wo kuvhanganya maṅwalo a mafhungo a zwiito zwi songo lugaho zwino itwa nga dzikhamphani khulwane dza u fhaṱa . 
Arali vha tshi khou tou isa khumbelo yavho na mbadelo ya khumbelo yavho nga tshanḓa , vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vho fhiwa rasithi ya mbadelo dze vha ita . 
Kana vha kwame Chief Directorate : Consular Serviceskha Muhasho wa Zwa Nnḓa . 
U ṋea vhadzulapo pfanelo ya u ita phethishini na u gungula mushumi u ṋea vhuṱanzi phanḓa ha Khothe ya Vhashumi kana ha Khothe ya Mulayo ndivhanyoni na mafhungo a kwamaho zwa mutakalo na tsireledzo  . 
Ni bule uri a kha tshifhinga tsho fhiraho kana tshifhinga tsha zwino . 
Hedzi a si dzone tsumbo dzi dzoṱhe  . 
Muoditha-Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi kha vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha na dzangalelo kha u oditha , na kha maanḓalanga afhio na afhio o randelwaho nga mulayo . 
UIF akhaunthuni ya bannga  . 
Mihasho yo fhambanaho ya muvhuso ine ya vha kha zwishumiswa zwo fhambanaho-sa tsumbo mavu na madi , kana madaka na zwishumiswa zwa madini . 
Arali thendelo ya khantseliwa kha tshiṱiriki tshe thendelo ya sa bviswe khatsho kana kha tshiṱiriki tshine khumbelo ya sa ḓo pfiwa hone , khomishinari u ḓo , dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo  . 
Tshigwada tsha themendelo tshi re na vhaimeleli vha mahoro a poḽotiki tshi mbo ḓi thomiwa  . 
Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe 1 . 
Musi kushumele hu tshi vhambedza na maga a kushumele ku tshi ganḓiswa u khwaṱhisedza zwauri khasiṱama dzi na mafhungo o fhelelaho , vhaṋetshedzi vha tshumelo vha kombetshedzea u khwaṱhisedza na u amba nga ha ṱhahelelo iṅwe na iṅwe kha u ṋetshedza havho tshumelo  . 
Musi vhagudi vha tshi khou bva kha gireidi iṅwe vha tshi ya kha iṅwe , mudededzi u tea u lavhelela uri vhagudi vha ḓo ambese lunzhi nahone zwine vha amba zwi thome u lapfa . 
Arali muthelo wa tshifhinganyana wo tou humbulelwaho u fhasi ha muholo wa besiki , vha katele khumbelo yo fhelekedzaho na nga thikhedzo  . 
U sa vha hone ha maanḓa ayo o nambatedzwaho a muambeli , naho zwo ralo , a hu nga ḓo kwana u tea ha mulayo ha khonṱhiraka iyi  . 
Zwi nga dzhia ma ḓ uvha a 30 u shumana na khumbelo yavho . 
Mbadelo dzi a fhambana uya nga maongelo . 
Izwi zwi amba uri , arali tie ya roiboso i tshi khou limiwa u itela u ṱanganyiswa na tshiṅwe tshibveledzwa izwi zwi dzhiiwa sa bayoprosrpecting  . 
I ita khuwelelo kha vhathu vha kwameaho vha re na dzangalelo kha Pfunzo ya ntha u shela mulenzhe kha mushumo wa khomishini u itela u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha khaedu dzine Pfunzo ya Nṱha ya khou ṱangana nadzo . 
Fhedzi ri humbela uri uri migwalabo iyi i vhe fhasi ha phapha dza mulayo na uri i tea u vha na vhudziki sa zwo ṱahiswaho kha Ndayotewa . 
Izwi zwi nga ṱoḓa uri muhumbeli a ṋetshedze vhuṱanzi ha u khwaṱhisedza tshiimo tsha tshitshavha , khathihi na zwidodombedzwa nga ha tshitshavha na vhuṱanzi ha uri o sedzulusa kha maṅwalo ane a vha hone u itela uri a wane zwidodombedzwa izwi nahone o ita ndingedzo dzo fanelaho u wana , u ḓivha hune vha vha hone na u ita nyambedzano na vhaṋe vha zwiko kana nḓivho vha mulayo  . 
Sa zwe zwa vhonwa afho nṱha , mavundu aya mavhili o pimelwa fhasisa hafhu zwi tshi ya nga u swikelela ha muṱa kha tshumelo  . 
U ita zwinwe zwithu zwine zwa si vhe tshipida tsha mushumo wavho , zwine vhanwe vha nga si zwi ite  . 
Muṱangano une ha bviswa muvhigo wa muṱola Muvhalelano u a anḓadzwa  . 
Khabinethe i itela vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u dzhiela nzhele tsireledzo dzoṱhe nga tshifhinga tsha holodei dza khushumusi dzine dza khou ḓa , kha vha ṱutshele kule na tshumiso mmbi ya zwikambi na zwidzidzivhadzi , nahone vha ḓiphine nga holodei nga nḓila yo tsireledzeaho i na vhuḓifhinduleli . 
Ndo vha ndi tshi dzula ndo takala hayani na tshikiloni  . 
Mulayo u sumbedza uri muthu murwe na murwe ane a wanala a na vhukhakhi ha u bvisela khagala zwidodombedzwa zwo kuvhanganyiwaho kha vharwe vhathu , o fanelwa nga u vhonwa mulandu u swika kha u letshedzwa ndaliso ine ya sa fhire R10 000 , kana u valelwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri mirwedzi ya 6 kana zwolhe  . 
Arali khumbelo i songo ṱanganedzwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14 . 
Kha vha elelwe uri fureme ya ḽogo ndi ḽiṅwalwa ḽo no aniwa ngaḽo , ḽine ḽa tea u shumiwa ngaḽo tshifhinga tshoṱhe tsha saikili ya thandela  . 
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu na ha lushaka , kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓu , khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa , ine ya ḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano  . 
Ndivho ya phurogireme ya u fuwa ṱhulo ndi ifhio ? 
Nga nnḓa ha vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe , vhaimeleli vha vhulamukanyi , ndaulo ya vhutshutshisi , Zwiimiswa dza Ndima 9 na Dzangano ḽa Mivhuso Yapo ḽa Afurika Tshipembe ( SALGA ) vho vha vho rambiwa . 
U vhala a tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 3 . 
U vhalela nṱha zwi re buguni yawe zwine zwa lingana kuvhalele kwawe e kha tshigwada tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri zwigwada zwi vhala tshiṱori tshithihi tsha u fana . 
Arali mvula ya na , vha ite uri kholomo dzi fule kha mafulo oṱhe nga hune zwi nga konadzea , nga maanḓa hune ha vha na hatsi vhunzhi . 
Arali hu hai , ndi ngani ? 
Tsha vhuṱhogwa vhukuma ndi hezwi , hu na ṱhalutshedzo henefho , zwo ṋetshedzwa ka mutevhe u re afho fhasi  . 
U maanḓafhadza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Mashango a Tshipembe ha Afrika ( SADC ) - muvhuso u shumisana na mashango nga tshumisano ya nnṱhesa  . 
Khabiniethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u dzhiela nṱha uri hu na khaedu kha nyimele ya tshifhinga tshi no khou ḓa . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze Proteas zwenezwi vha tshi khou bvela phanḓa kha lwendo luyaho gundoni ngei kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi . 
Musi ni tshi vhala tshiṱori itshi ni sedzese vhaanewa . 
Hei milayo ya Khothe ya Ndayotewa ye ya gand(iswa tshifhingani tsho fhiraho i d(o fheliswa nga d(uvha ( line hei milayo ya d(o thoma u shuma : Nga nnd(a ha musi hu na ndaela yo tou n(waliwaho hu tshi tevhelwa maitele ane a d(o kona u sumba khud(ano kana zwithu zwine zwa vha hone lwa mulayo zwi d(o vha khombekhombe nga nnd(a ha musi uho u fheliswa ho n(walwa nga Muhat ( uli Muhulwane  . 
Mafhungo mahulwane ndi u dzhiela nṱha tshivhalo tsha maipfi tsho lavhelelwaho uri a songo vha maṱukusa kana manzhisa . 
Ro amba 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo , na u ḓivhadza vhashumisani vhashu vha zwa matshilisano , vhane vha vha mabindu , vhashumi na sekithara ya tshitshavha , u shuma na riṋe kha u thoma Nḓila Ntswa ya Nyaluwo . 
Tshekhe dzi songo rumelwaho tshifhinga tshithihi fhedzisela ḽa u ita khumbelo , ḽine ḽa vha vhana na khothe ya vhugevhenga  . 
Arali vhamu ṱ ani vho lovha , muthu a kha ḓ i tshilaho a nga ṅ walisa mbingano  . 
Fomo dza khumbelo dzi tea u sainwa nga muthu ane a vha mulayoni o khethwaho nahone zwi nga vha zwavhu ḓi arali muthu uyo a vha e ene ane a ḓo vha na vhukwamani na Muṅwalisi . 
Musi Mulangadzulo o no nangiwa , hu itiwa thambo ya u ta poso ya Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka  . 
Mishumo ya phurogiremu yo bveledza u dzhenelela ha vhafumakadzi kha ndangulo na zwiimiswa zwa u tshea mafhungo naa ? 
Vho Ndiafhi vha muvhili yo vha i tshi khou na nga maanḓa . 
Dzhielani nzhele : Vhagudi vha bva miṱani minzhi yo fhambanaho . 
Naho zwo ralo , hu na vhugudisi havhuḓi ha vhaongi , tshithithisi itshi tshi nga kundiwa  . 
Ndi zwa ndeme vhukuma uri vha shumise tshithu tshavho tsha u fembedza nga nḓila yo teaho  . 
Izwi zwi katela u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo dza mutakalo Gauteng , Free State kha dzibada na vhuendi na Limpopo u khwiṋisa mavhusele na vhulangi ha zwa masheleni kha mihasho miṱanu , hu tshi katelwa na Vhufaragwama ha Vunḓu  . 
Zwiimiswa zwo vha zwi kha maga o fhambanaho zwi tshi ḓa kha risetshe  . 
U vhala maipfi o ḓoweleaho henefho kha muvhundu sa , zwiga zwa badani na madzina a mavhengele . 
Mushonga wa dzheneriki ndi mini ? 
Ndaela iyi i dovha ya ṱoḓa hu tshi swikelwa thendelano na muṱa muṅwe na muṅwe phanḓa ha mupfuluwo  . 
Mazhendedzi a no vhona uri mulayo u tevhedzwa vho hwedzwa maanḓa a u tsireledza lushaka kha zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwa vhugevhenga . 
Madzina a mufu na mabebo  . 
Vhana vhashu , u bva kha vha murole muṱuku , vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka , na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini  . 
Kha mashango aya lu French ndi luambo lwa tshiofisi lwo khetheaho lwa ndaulo na pfunzo  . 
Nzudzanyo ya Kuvhulungele kwa Dzangano i khou thomiwa u itela u fhindula mutsiko wa u badela wa tshifhinga tshipfufhi . 
Pfunzo ya vha murole muthihi sa nḓila kana kuitele i fanela u ombedzedzelwa na u dzheniswa kha mbekanyamushumo dziṅwe na dziṅwe dza u thusa , ho thoma ha vha na vhuṱanzi ha vhukoni sa nḓila kana ngona ya u shumana na zwithu zwenezwo nga nḓila i re khagala , na u shandukisa kuhumbulele na vhuḓifari ha vhathu  . 
U sedzana na tshiimo tsha zwino tsha poḽitiki na matshilisano a zwa ikonomi kha shango . 
Hune vhagudi vha sa kone u davhidzana na vhaṋe vha luambo , vha tea u ita nḓowedzo dza fomaḽa na dzi si dza fomaḽa ngomu kiḽasini . 
Muthu a nga si vhaise muṅwe nga vhuloi kana u amba uri muṅwe u a lowa . 
Mushumo wo vha u tshi khou itiwa mudini wa vhabebi vhanga hu si mudini wanga  . 
Nyimele ya vhuvhili ya u bvelela ndi ya uri vhaminisiṱa vha muvhuso vha gwama na pfunzo vha range phanḓa u ambedzana nga muteo na u ola maitele a shumaho na zwishumiswa  . 
Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo , uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma . 
Khwaṱhisedzo ya khonfarentse iyi ndi u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha vhutshilo ha dziḓoroboni Afurika . 
U shumisa maitele a u ṅwala u wana mafhungo na u dzudzanyela u ṅwala . 
Rudzani  . 
Nṱha ha mbadelo idzi , zwenezwi pulane i tshi tou fhela , Masipala u fanela u kovhela wadi iṅwe na iṅwe maṅwe masheleni a u ita uri pulane ya wadi iṅwe na iṅwe i shume khathihi na u badelela u shuma ha tshitshavha hune ha khou itwa zwino  . 
Ndango yavhuḓi ya tshiimo tsha mutsiko wa malofha  . 
Tshifhinga tshikaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo : Ndi ḓo vha ndi khou shuma vhege iḓaho yoṱhe . 
U eletshedza zwiimiswa zwa tshitshavha nga ha tshaka dzo fhambanaho dza thendelano dzine zwitshavha na mazhendedzi a mveledziso zwa nga pfana khadzo , kha ḽeveḽe yapo  . 
Mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi vha tea u sedzwa ho sedzwa vhubvo uvhu . 
U bvelela ho itwaho kha saintsi ya dzilafho nga maanḓa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya dzilafho zwo ita uri vhalwadze vha tshile tshifhinga tshilapfu  . 
Muthu o tiwaho sa murumiwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu  . 
Khaedu ya u isa phanḓa mihumbulo iyi ho vha u lambedzwa na vhashumi vha si vhanzhi  . 
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa , Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo . 
Ro vhudzisa vhathu musi ri tshi ita mvetomveto ya pulane ya nyito ya muvhuso wa shango i re khagala  . 
Maipfi aya a nga fhambana u ya nga tshigwada , tshitshavha kana dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
U bvela phanḓa u ya kha garaṱa dzi konḓaho mafheloni a ṅwaha . 
Muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ane Tshikimu tsha vha na thendelano nae ya u ṋetshedza Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho kha miraḓo nga mutengo wo tiwaho . 
Mbu : Ndi ita hani mbilo arali hu na lufu ? 
Tshivhalo tsha ndozwo tsho ḓowelea u fhungudzea zwihulwane nga murahu ha musi khaidzo idzi dzo ṋetshedzwa , fhedzi itshi a tsho ngo dzula tshi hone  . 
Iyi ndi rekhodo ya zwiṱuṱuwedzi zwihulwane zwi no bva nnḓa ( zwithu zwine thimu ya thandela i si kone u zwi langa ) zwine zwa vha zwa ndeme kha u bvelela ha thandela  . 
Munna wanga o mbo di sinyuwa  . 
Hu dovha ha vha tshifhinga tsha zwikhala sa idzwo hu tshifhinga tsha khaedu ! 
Kha vha thome milayo ya henefho na ndila ya vhudifari ine vhathu vha khou andana nayo . 
Tsho vha tshi sa tou vha na mushumo muhulu nga nnd(a ha u mvumvusa  . 
U manḓafhadzwa ha vhafumakadzi kha zwa ikonomi ndi zwa ndeme u itela uri Afrika Tshipembe ḽi kone u swikela mveledziso na nyaluwo ya ikonomi ya vhukuma . 
Modulu uyu wo dzhenisa matheriaḽa o bveledzwaho nga zwiimiswa zwi tevhelaho zwi tshi shumisa thikhedzo ya vhashumisani nazwo vha mashango a tshakatshaka  . 
Zwenezwo , u langa u itela u lwa na thengiso ya vhathu hu na ndivho ya vhupombwe fhedzi , zwi ḓo sia nnḓa vhunzhi ha vhafumakadzi  . 
Avho vhane vha khou dzudzanya u matsha a vho ngo wana thendelo ya u matsha u kha madzhisiṱiraṱa kana khoro  . 
Ri bula uri vha bviswe na zwenezwo nahone hu si na nyimele dzo tiwaho ; nahone vhafariwa vhoṱhe vho fariwaho nga masia oṱhe  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo rwela ṱari thandela ya Nndwa kha u Bvuḓa ha Maḓi , ye vha ḓivhadza kha Mulaedza wavho wa Lushaka nga 2015 , ngei Port Elizabeth nga dzi 28 Ṱhangule 2015 , sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya muvhuso ya u tandulula tshinyalelo ya maḓi i vhangwaho nga u bvuḓa . 
Mbofholowo ya Mbambadzo , Mushumo na Phurofesheni - Vha nga ita mushumo une vha funa wone  . 
Sa zwe vha sumbedzisa zwone , Muvhuso a u na vhuḓifhinduleli malugana na uri vha langa hani  . 
O shela mulenzhe zwi vhonalaho kha khirikhethe ya fhano hayani na mashangoni a dzitshakatshaka . 
Vho Marivate vho ri hedzi ndi khaedu dzine dza khou ṱanganiwa nadzo nga mashango ane a kha ḓi bvelela , fhedzi a zwo ngo fanela u konḓelelwa  . 
Zwavhukuma ndi zwa uri phambano vhukati ha vhathu vhane vha ita manditii mavhi na manditi mavhuya i kha muhumbulo na ndivho ya muiti wa eneo manditi  . 
Kha ri thusane sa vhadzulatsini  . 
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa luambo lwa nyengedzedzo nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo . 
Hafhu , thandela i fhungudza tshikafhadzo na maṅwe masiandoitwa a si avhuḓi  . 
Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho . 
Buthano ḽa Lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha , ḽi tea u dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Ndayotewa ntswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999 . 
Khabinethe i dovholosa hafhu khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Jacob kha maAfrika Tshipembe ya uri vha farane kha u lwa na khakhathi dza u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana , na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha dzhie maga a tshihaḓu kha u fhelisa samba iḽi zwitshavhani zwashu  . 
Tshelede ya u redzhisiṱara yo vhewa nga mulayo kha dzikhethekanyo dza 1 na 6 kha Mulayo wa Dzikhophorethivi . 
Tsedzuluso ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha : Khoro dzi tea u vhiga tshifhinga tshoṱhe kha Komiti dza Wadi na zwitshavha nga ha migaganyagwama yavho na tsedzuluso dza kushumele , sa tshipiḓa tsha miṱangano ya tshitshavha  . 
Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai , ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008 , ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004 . 
Tshumelo ya ndeme ndi tshumelo ine arali ya nga thithisea , vhutshilo kana kulelutshele kwa vhutshilo kana mutakalo zwi nga vha khomboni . 
Nzudzanyo ya vhuvhili i a wanala zwino i kha nyambo dza 11 dza Afrika Tshipembe dza tshiofisiri  . 
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu , NAPTOSA , SADTU na SAOU , vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010 . 
U modereitha zwi amba maitele ane a ṋea vhuṱanzi ha uri mushumo wa u linga wo itwa nga nḓila i fushahoa yo itwaho lwa molayo na nga fulufhelea . 
Thambudzo ya vhafumakadzi i kha ḓi vha kha tshiimo tshi sa ṱanganedzeiho  . 
Arali uyu mutholiwa a sokou fhumula a sa vhige uvhu vhuad(a , na ene u na vhud(ifhinduleli ha u tsitsela fhasi tshirunzi tsha tshumelo ya muvhuso  . 
Bugu hedzi dzi tea u vha dzi sa konḓi u fana na bugu dzo shumiswaho nga tshifhinga tsha u vhala na tshigwada . 
Na zwiko zwa vhathu vha ndeme  . 
Tshenzhemo khulwane yo bveledzwa lwa dzitshakha-tshakha kha zwiimiswa sa dziyunivesiti na madzangano thodisiso  . 
Tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha miṅwaha i si gathi nga murahu ha musi tsho fhela u fhaṱiwa  . 
Mathomoni a ṅwaha , ndi zwa ndeme u linga vhagudi kha u vhala tholokanyonḓivho u itela u pulanela u funza zwavhuḓi . 
Kha vha ṱalutshedze kana vha bvisele khagala ; kha vha ṋee zwiitisi nga maipfi avho  . 
Mulayotibe wa Pfanelo u khwaṱhisa u farwa ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u fana . 
Haya maduna a no bva dzhele ndi one a no tswa vhana vha vhathu . 
Ipfi Thambudzo ḽi tshi ṱalutshedzwa zwi sia ḽi tshi amba uri ndi u tambudza huṅwe na huṅwe hu kwamaho muhumbulo , Department of Justice and Constitutional Development muvhili kana masheleni . 
Arali hu si na mbadelo yo wanalaho vha o ivhadzwa uri hu khou oea vhugai ya mbadelo ya khumbelo  . 
Tsumbo ndi ya khophorethivi ya u vhulunga na ya ḽounu hune miraḓo ya ṱanganya tshelede ye vha vhulunga vha fha ḽounu muṅwe wavho . 
Thendelo ya u rengisela mashango ḓavha i a ṱo ḓea u itela uri muthu kana dzangano ḽi ṱo ḓaho u regisela mashango ḓavha ḽi tevhedza milayo ya thendelano dza ḽifhasi  . 
Tshumelo dzo ṱanganelanaho dzi ṋetshedza thikhedzo nga kha ndaulo ya tshomedzo dza vhashumi ; Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani , tshumelo dza mulayo , vhudavhidzani na tshumelo dza vhoramafhungo ( midia ) na thikhedzo yo ṱanganelanaho . 
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) C. 
Musi ri khou khwaṱha ri tshi ya , hu vha hu na tshipikwa tshithihi tshi sa shanduki : u lwela u vha vha khwiṋe kha masia oṱhe na u sedza uri ndondolo ya mutakalo i a swikelela nga Vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso  . 
Nga 1997 , Ndangulo ya u Tshimbidza Vhudavhidzano Afurika Tshipembe ( SATRA ) na Ndangulo yo iimisaho ya Khasho ( IBA ) dzo angana ha vhumbiwa Ndangulo yo iimisaho ya Vhudavhidzano Afurika Tshipembe  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano dza kiḽasini na u ṋea ripoto nga ha mushumo wa tshigwada . 
Ri livhuwa vhaofisiri vhatshimbidzi u ri tendela tshikhala itshi  . 
Khabinethe i khou hanedzana na ndingedzo dzo dzumbamaho nga Muvhuso wa Isiraele kha zwa u shumiswa u tshoṱela Gaza hu u dzhiela fhasi Muvhuso wa Vhuthihi wa Phaḽesitina . 
A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho . 
Malugana a izwi , zwifhinga zwa fhindula zwa tshikati kha ṱhingo dza shishi zwo swikelelwa  . 
Vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha ṱuṱuwedzwa uri vha ambare riboni tshena sa tshiga tsha mbofho ya u fhelisa dwadze iḽi kha tshitshavha tshashu . 
Vhunzhi ha mazhendedzi a muvhuso o ḓilugisela u vha thusa na u funza nga ha zwikhala zwa 2010  . 
Musi hu tshi olwa na u ita dzikhontheina , zwi fanela u humbulwa uri dzikhontheina , musi dzo hwalwa nga vhuendisi ha ngomu shangoni , dzi fanela u kona miengedzo ya 2 g musi I tshi shumiswa munavhani kha vhuyo ho tuluwaho  . 
Tshifhinga a tshi nga ḓo ri tendela u ṱalutshedza maga aya oṱhe nga vhuḓalo  . 
Tivha ḽe Maemu na Ndiafhi vha yo u rea khovhe khaḽoḽo vha ḽi vhuponi ha ḓoroboni . 
Fhedzi hu na vhathu vho fhambanaho vha tikedzaho mushumo wa dzi MP . 
EPA i khou dzhena maimoni a thero ya mbambadzo kha Thendelano ya Nyanḓano na Mveledziso ya Mbambadzo , yo sainwaho nga 2000 , vhukati ha EU na Afrika Tshipembe . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na maitele zwi tea u thoma na u bvela phanḓa na u shumisa nḓila dzavhuḓi dza u vhilaela . 
Mabammbiri avhud(i ane a nga a u fothokhopha a d(o n(etshedzwa  . 
U shumisa puloto ye ya ṋewa kha u pulanela tshiṱori . 
Khwiniso ndi dzo fhambanaho nga nyimele na uri dzi nga ṱumanyiwa na zwipikwa zwi tevhelaho zwihulwane zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , zwine ndi u vhona uri vhathu vhoṱhe vha dovha vha pfa vho tsireledzea zwo ḓisendeka kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhengaya vhuḓi ha dovha ha ḓiimisa , vhuvhofhekani kha zwa matshlisano ; u vhona hu na shango ḽine ḽa khou bvelela , ḽi konaho ḽa dovha ḽa tshila nga mulayo hune vhadzulapo vha fariwa nga tshirunzi ; na u vha katela kha ikonomi . 
Uri tshikepe tshi wane ḽaisentsi , vha fanela u vha vha tshi khou shumisana na vha re na pfanelo ya Afrika Tshipembe . 
Madalo , na u vha vhona na dziṅwe tshumelo dzoṱhe mulayoni lwa miṅwaha miraru , ngeno ḽaisensti ya tsaino na u khwaṱhisedza muano kana vhuṱanzi i vhea mulayoni dokhumenthe dza tshitshavha dzo ṅwalwaho Afrika Tshipembe dzine dza ḓo shumiswa nnḓa ha Afrika Tshipembe nga tshumiso ya Ṱhanziela ya Apostilee kana Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo i ṋekana nga tsumban ḓila dza u waniwa ha tswayo kwayo kana dokhumenthe i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo , poswo kana email  . 
Vhathu vhoṱhe vha shumisaho dzibada vha khou humbelwa uri vha tevhele milayo ya nḓilani , hu tshi katelwa na u tevhedza luvhilo lwo teaho , u vhona uri zwiendedzi zwo tendelwa u vha nḓilani ; u sa reila vhe fhasi ha khandeledzo ya zwikambi na u vhofha mabannda a tsireledzo . 
Ri fanela u ṱanganedza khaedu dzashu , fhedzi zwa vhuṱhogwa zwi linganaho , ri fanela u pembelela u bvelela hashu  . 
Zwikili zwo vhibvaho zwa u dzudzanya zwithu  . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓoweḓowe dzi no elana na u amba tshifhinga nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara kha watshi dza lutanda ; na nga awara na miniti kha watshi ya nomboro . 
Vhunga hu si zwishumiswa zwoṱhe zwine dze dza shumiswa miṅwahani ya 1 na 2 , kunomborele kwa zwiwo na zwishumiswa a zwi anzeli u tou tevhekana zwavhuḓi na thandela dze zwa wana kha kutshimbidzele kwa CBP  . 
Mme anga vho vha vha tshi dzulela u anetshela ngano nnzhi dza zwithu zwa kale  . 
Arali khanedzano i songo tandululwa lu fushaho , mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha thendelano iyi vha nga livhisa phambano dzavho nga ha ṱhalutshedzo kana kushumisele kwa thendelano iyi kha GPSSBC  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhaṋe vha goloi dzi ne zwidodombedzwa zwadzo zwa vha zwo shanduka  . 
Maga o thomiwaho nga Khoudu yi a nga imelelwa kha nyimele dzo teaho  . 
Muraḓo a bvaho shangoni ḽa nnḓa a nga ita khumbelo , fhedzi kumbelo iyo i fanela u itwa ho ṱanganelanwa na muthu wa Afrika Tshipembe  . 
Khabinethe i khou dzhiela nṱha muvhigo u bvaho kha Minisiṱa wa Gwama u tshi vhigelwa Muphuresidennde , kha mvelaphanḓa ya U kwamana ha Muvhuso na sekithara ya phuraivethe na vuilanguli ha vhashumi kha zwa ikonomi . 
Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti  . 
Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi  . 
Mufumakadzi u na thendelo ya u saina konṱiraka nga nnḓa ha thuso ya munna  . 
U sedzulusa havhuḓi hu a itwa kha fomethe yo teaho ya makumedzwa o imaho ngauri na mitambo na mishumo ine ya ḓo khwaṱhisedza u dzhenelela ho fhelelaho ha vhadzheneli  . 
Mihumbulo yavho ya vhuḓifari ha muṅwe mubebi a i nga ṱu ṱuwedzi tsheo kha ndondolo ya ṅwana . 
Tshipembe fhethu ho tiwaho fhedzi  . 
Lushaka lu tea u vha na ndugelo dza u wana nnu kha zwiiniswa zwa ikonomi ( mawalwa a maitele o dzudzanyiwaho , naho zwi saathu u anganedzwa )  . 
Zwibveledzwa zwa mabuthano aya , na zwithu zwa ndeme zwi re khao , zwine zwa vha kha thengiselano ndi zwa ndeme  . 
U ṅwala na u kumedza bugu ya zwiṱori i no tou kherulwa . 
Tsumbanḓila dzo dzinginywaho dza u langa kiḽasi . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo ndi ṱhoḓea ya mulayo kha ḽiga ḽa vhuvhambadzi fhedzi , fhedzi ndi maitele avhuḓi u ita nyambedzano dza mbuelo kha ṱhoḓisiso zwayo na ṱhoḓisiso ya ḽiga ḽa u tumbula ya vhushumisamupo  . 
Khephithala iṅwe na iṅwe ine khophorethivi ya i shumisa ndi ya khophorethivi yoṱhe . 
Sa tsumbo , khophorethivi i anzela u pulana u vha na dziṅwe sapulasi kana nyengedzedzo dzine i nga dzi shumisa kha u alusa na u bveledza bindu ḽa khophorethivi kana tshumelo ine ya ṋekedzwa kha miraḓo yayo  . 
U shumisa luambo lwo teaho musi a tshi amba na khonani khathihi na vhathu vhahulwane , a ṱalukanya na nḓila ine kiḽasi ya shumisa ngayo luambo lu so ngo kunaho ( slang ) , tsumbo , u vhudza vhabebi uri bola yo kwasha mini kha fasiṱere a dovha a vhudza khonani nga ha itsho tshiwo . 
Nga heyi nḓila , tshiṱirakhitsha tsa data tshi vha tshithu tshine tsha katela zwoṱhe data na mishumo  . 
U dovholola thevhekano ya themba dza maḽeḓere mararu dzo ḓoweleaho . 
Musi vhe kha mutandulo , kha vha dzhiele nzele zwigazwigazwiṱaluli zwihulwane zwi re hone na uri zwi wanala ngafhi  . 
Musi u luvha na u losha zwi tshi khou bvela phand(a , muthu o nangwaho u a kwambatela mu(lagalu a ya nt ( ha t ( hodzini a fara tshikumba tshi(la tsho itwaho ndebvu  . 
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho , milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu nga nḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi itwa nga u lambedzwa huswa na uri huna thodea dzi fanaho Afurika Tshipembe  . 
Muvhigo u fhedzisa nga uri nyimele iyi a i itei nga tshifhinga tshithihi kha ḓivhazwakale na tshifhinga tsha zwino tsha ndondolo ya vhulwadze ha muhumbulo  . 
Tshiṱirathedzhi tshiswa tsho ṱalusa zwi khagala zwipikwa zwo sedzesaho kha themamveledziso , tshumelo dza mutheo , vhuendi ha tshitshavha na ndangulo ya mupo  . 
Bugupfarwa ya Batho Pele i ṋetshedza vhalanguli vha kushumele mafhungo ane a vha konisa u shumisa maitele a nḓisedzo ya tshumelo a mutheo  . 
Thandela na vhurangeli ha Masipala  . 
U amba uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao na mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vha na muṅwe muthu ane a ṱoḓelwa u tsireledza pfanelo iṅwe na iṅwe . 
Ri ḓo fhindula madzinginywa e a ṋea , zwavhuḓi u khwaṱhisedza uri mbilaelo dzenedzo sa idzo dzo buliwaho nga Muhulisei Vho Mulder dzi khou tandululwa  . 
Vha fhedzise ngingo ya nḓivho  . 
Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama  . 
Tshivhumbeo tshi na zwiimiswa zwi ngaho sa kereke , zwikolo na vhuongelo zwine zwa nga fha mutsiko kha vhubindudzi nga fhasi ha dziṅwe nyimele  . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso Vhagudi vha tea u fhambanya vhukati ha saizi na mivhala yo fhambanaho ya zwikwea zwo dzudzanywaho nga mudededzi . 
Kha vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi tendelane malugana na bono ḽa tshitshavha tsha havho  . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha nga guda kha zwine zwa itea kha maṅwe mashango a dzingu ḽa Afrika  . 
Nga nḓila iyi , muvhuso wo ḓikumedzela u vhea maga a u fhaṱa fulufhelo kha tsireledzo ya tshumiso ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Thekinoḽodzhi . 
NPPO ya Afrika Tshipembe i ṋea ṱhanziela ya phytosanitary arali zwimela zwi tshi tevhedza ṱho ḓe dza u ṱu ṋda dza shango ḽine ḽa khou ṱu ṋda zwimela izwo . 
Vha fanela u wana mulafhazwifuwo uei a ṱole phukha . 
Lunganoni ulu no guda mini ? 
Naho zwo ralo , Minisṱa wa Gwama o ṋetshedza Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo thendelo ya u tandulula mbilaelo dzo vhaho hone phanḓa ha iyi datumu  . 
Ref : 11FF1 na dzina ḽa khamphani . 
Muvhuso u ḓo thoma maga o khwaṱhaho kha u lwa na vhutshinyi uvhu . 
Uhu u iledza hu nga hu na vhushaka na u phaḓalala ha vhuloi nga u tendela vhaṅwe vhathu vha tshi shumisa vhuloi . 
Sheduḽu ya Mbadelo yo nambatedzwa kha Muengedzo wa B. 
Miṅwahani isi gathi yo fhiraho , sekithara yashu ya migodi yo vha isiho kha tshiimo tshavhuḓi nga mannḓa kha puḽatinamu  . 
Minidzhere o ri u mu vhona a ri hu ( vhidza ) maine . 
Lushaka lwa thaidzo iyi lu fanela u vhudziswa musi vhagudi vho no kona u tandulula thaidzo nṋa kana ṱhanu dza u kovhekana , dzi livhisaho kha tshaka dza furakisheni na u ḓivha madzina a zwipiḓa zwa furakisheni . 
Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi . 
Vha vhuise phindulo kha mulanga dzingu ya mawanwa a bvaho kha nyambedzano dzo vhaho hone hu sa athu fhela maḓuvha a 30 . 
Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . 
Thero ya Phalamennde ya uno ṅwaha ndi ifhio ? 
Ndayotewa i ṱalutshedza zwinzhi u fhira u amba nga ha kushumele kwa Muvhuso  . 
Mugaganyagwama we ra u vhea ṱafulani u kwama tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhukonḓi uvhu , hu u lwela u tandulula vhukonḓi kha nyaluwo khulwane na nyaluwo nyangaredzi  . 
Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana . 
Thandela dza Vhulimi- Zwigwada zwa vhathu zwi nga vhumba koporasi . 
Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga Miraḓo ya Phalamennde ya 400 yo tou khethwaho  . 
Mushonga wa u haela wo rengelwaho u ita ndingo a wo ngo tea u rengiswa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno . 
Kha vha vhudzise hune ndingo dza itwa  . 
Nga tshifhinga itshi vhagudi vha khwaṱhisedza u tevhekanya na u vhambedza nomboro u swika kha na u tea u kona u ṋea mbuno uri ndi ngani nomboro iṅwe i khulwane kha iṅwe . 
Khophi : Tshumelo dzoṱhe dza thikhedzo na ṱhogomelo yo thewaho kha tshitshavha zwi tea u ṅwaliswa kha Muhasho wa mveledziso ya Matshilisano fhethu hapo  . 
Mme awe ndi vhe vha mu tambudza u bva u bebwani hawe u swika zwino  . 
Tsumbo ya 1 : A shumaho u lugisa kana u vhuedzedza tshiimo ngonani vhuongeloni o vhofhiwa nga khontiraka yawe i mu kombetshedzaho u ri u do shuma u bva nga awara ya malo u swika nga hafu u bva kha awara ya vhuna  . 
Muhumbeli a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu malugana na u hanelwa honoho . 
Tsumbo ya 1 : Arali mushumeli wa tshitshavha a re tshipida tsha vhane vha do khetha mushumi o teaho u dzhena poswoni ntswa a wana u ri munwe wa shaka lawe o ita khumbelo ya mushumo nahone u ngomu kha tshivhalo tsha avho vho salelaho u nga tholwa , mushumi uyu u tea u di bvisa kha fulo la u khetha mushumi sa izwi a tshi nga dzhiwa u ri kukumedza u ri hu tholwe shaka lawe  . 
Zwi amba uri , zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u  . 
Ndivho ya maambiwa ndi u vha na rekhodo ya zwe zwa tshewa na u ita uri miraḓo na zwiṅwe zwigwada zwi ḓivhe nga ha mvelaphanḓa ya komiti  . 
Vhalani zwa u vhalela zwa 46 nga u zwi vhea nga zwigwada zwa nga mbili mbili . 
U dzhia zwauri muthu ha na mulandu zwi amba mini ? 
Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo fara madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni , ḽihoro ḽine ḽa vha na madzulo manzhisa ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽalo ḽo tea u thola Muthusa-Phresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano . 
GEMS ndi tshikimu tsha dzilafho tshi thivhelwaho tsha vhashumeli vha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi nahone tsho ṅwaliswa sa tshikimu tsha dzilafho u ya nga ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho wa 131 wa 1998 nahone tshi vhiga kha Redzhisiṱara wa Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho . 
Ngudo dza u funza zwivhumbeo zwa luambo lwo tou ima nga lwoṱhe a dzi tei u dzheniswa kha tshifhinga tsha u funza : luambo lu funzwa lwo vanganywa na zwiṅwe zwikili . 
Tshilaho  . 
Musi mbofholowo i tshi vha hone nga 1994 , vhathu vha Afrika Tshipembe vho maanḓafhadza muvhuso wavho wa uthoma wa demokirasi u itela u fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo - zwihulusa u salingana , vhushai na khethululo  . 
Khwaḽithi dzi katela zwoṱhe nahone dzi fanela u shuma kha ndingo nnzhi  . 
Naho ho no fhela miṅwaha ya fumithihi vho tholiwa sa ṱhoho ya Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ( OPP ) kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , Vho Adv  . 
Izwi zwi bveledzwa nga u fhaṱa ḓivhaipfi na u vhudzisa mbudziso dzine dza ita uri vhagudi vha ḓi dzhenise kha ḽiṅwalwa . 
Ndambedzo dzi ṋetshedzwaho dzi a fhambana nahone dzi avhalelwa ho sedzwa tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website . 
Kha heḽi fhungo , ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani , kha ḽa Limpopo , nga Ṱhangule mahoḽa . 
Ndifho-ndifho hune khothe ya fha ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana kana ya u fhedzisela , khwaṱhisedzo ya u fara muhwelelwa I ḓo fhiwaho , fhedzi u shumisa khwaṱhisedzo hu ḓo vha ho imiswa musi hu tshi khou tevhedzwa zwo iledzwaho , mulayo , mbofho kana ndaela ine khothe ya nga I vhea I tshi itela u iledza u tambudzwa ha muhweleli kana muthu a kwameaho  . 
Lupfumo lu vha hone u itela u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu  . 
Ndinganyiso Malugana na tshiṱalula tshi songo ḓaho tshi itiswaho nga murafho , muvhala , lushaka kana vhubvo ha vhathu , mbeu , vhurereli kana luambo . 
U itea ha khakhathi kha migwalabo ya zwiṅwe zwitshavha a zwi sumbedzi fhedzi u hanganea malugana na u ongolowa ha nḓisedzo ya tshumelo , zwi dovha hafhu zwa sumbedza mbilaelo dzine zwitshavha zwa vha nadzo dza u sa thetsheleswa  . 
Humbulela uri mbuelo dzi bvaho kha zwishumiswa zwa mupo dzi do ita uri vhathu vha langule na u shumisa zwavhudi zwishumiswa zwavho-vha tea u zwi shumela  . 
Phesenthe dza 95 dza Ma-Afurika Tshipembe vha dzula kha tshikhala tsha kiḽomitha 5 u bva kha tshiimiswa tsha mutakalo , nahone ro vhudzwa uri kiḽiniki dzoṱhe dzi na maḓi a nweaho  . 
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo yo sedza khumbelo , themendelo ya Komiti ya Vhueletshedzi , vhupfiwa ha tshitshavha na zwine zwa nga ṱahela sekhithara dzi fanaho na dza vhulimi , mutakalo , mupo , vhashumi , mbambadzo na saintsi na mvelaphan ḓa ya thekino ḽodzhi  . 
Sa tsumbo , tshiimiswa tsha zwa pfunzo tshi nga ṋetshedza zwikolashipi na zwiṅwe zwivhumbeo zwa zwa thikhedzo ya matshudeni kana zwa pfunzo , ngeno khamphani ya mbambadzo i tshi nga ṋetshedza royalthisi kana mbadelo dza laisentsi  . 
Fhedziha , thendelano dzi dovha kanzhisa dza katela zwidodomedzwa zwine zwa vha zwa thekeniki nga maanḓa zwine zwa nga konḓa u zwi pfesesa nga vhathu vhane vha sa vhe vhaḓivhi  . 
Miṅwe miraḓo ya muvhuso , nga kha vhukando kana maga a mulayo kana maṅwe vho I fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u khwaṱhisedza vhuḓilangi kana vhuḓiimisi hayo , u sa dzhia sia , tshirunzi na vhukoni ha Khomishini  . 
Phophi o d(o vha mutukana we a alutshela musanda sa n(wana wa henefho  . 
U tshinyadzwa ha ndaka ya muvhuso na ya phuraivethe ho bvelela nga tshifhinga tsha migwalabo iyo  . 
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa mutakalo wa u thoma musi vha tshi u wana kha dokotela  . 
Khabinethe i vhidza mihasho yoṱhe ya muvhuso , mimasipala na mabindu a muvhuso a shumelaho Gauteng uri vha ṅwalise zwiendedzi zwoṱhe zwa muvhuso zwa e-thege . 
Dimokirasi yashu ndi ya vhuḓi . 
Hu dovha ha vha na vhuṱambo ho dzudzanyiwaho zwitshavhani u mona na shango - kha vha vhe tshipiḓa tshaho ! 
Mavu a muvhuso ( mavu are fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka kana wa vunḓu kana masipala ) na mavu are kha vhulangi ha phuraivethe a nga dzhiiwa zwi siho mulayoni . 
Themamveledziso ya u sudzulusa maḓi i ḓisa maḓi kha Masipala Wapo wa Lephalale , zwiṱitshi zwa fulufulu zwa Eskom ( Matimba na Medupi ) , ḽimaga ḽa ndondolo ya maḓi ya Zeeland , na mugodi wa Exxaro wa Grootegeluk . 
U pfesesa uri zwifanyiso na zwinepe zwi ṋea mulaedza nga ha zwiwo , vhathu , fhethu na zwithu vha amba nga hazwo . 
Tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha nga ṅwaha - Khoro i fanela u vhiga kha Komiti dza Wadi na tshitshavha nga mugaganyagwama wavho na zwipikwa zwa kushumele  . 
Ndi u lingedza ho tendelwaho nga dzikomiti dza maitele hune hu nga itiwa kha a Afurika Tshipembe  . 
Vha khou tshila nga mundende wa matshilisano fhedzia vha koni u ḓi ṱhogomela ? 
Inwi ni makone wa bola ya milenzhe  . 
U vhea zwivhumbeo nga zwigwada Vhagudi vha vhambedza tshigwada tsha zwithu zwa 9 kha tshigwada tsha zwithu 2 . 
Zwi dovha za vha zwa ndeme u dzhia tshino tshifhinga u rumela mulaedza u bvaho kha Muvhuso na Eskom wa u humbela vhathu vha ḽino shango pfarelo kha tshiimo tsha shishi tsha lushaka tsho vhangwaho nga u khaulwa ha muḓagasi hu sa fheli . 
Vhadzulapo vha na ndila dzavho dza u ita zwithu- kha vha thonifhe hezwi vha gude na uri vha nga shuma hani afho fhethu  . 
Tsumbo dzi re afho nṱha a si mutevhe wo fhelelaho wa zwi sa katelwi nga Tshikimu  . 
U ita khumbelo ya ḽaisentsi , vha tea u vha vha na mi ṅwaha ya 18 kana u fhira . 
Vha nga ita aphiḽi na Minista wa Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa arali Information Officer a hanela khumbelo yavho . 
Dende kanzhi ( lo vha ( li tshi lidzwa nga vhakalaha  . 
Khakhululo idzi dzi ḓo khwaṱhisedza u pulana havhuḓi ha thandela dza themamveledziso , khonadzeo yo sedzuluswaho zwavhuḓi na mushumo wa ndugiselo , ndangulo ya tshiṱirathedzhi tsho khwinisaho , mushumo wa maimo a nṱha na vhuvhusi ha khwine  . 
Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso , na u ita mishumo miṅwe na miṅwe yo teaho yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga  . 
Kha vha sedze maipfi na mafurase ane a shuma sa luswayo kha mihumbulo mihulwane kana milaedza kha mafhungo , kana ndi lusevheḓi kha tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha nga vha tshi khou ṱoḓa  . 
Maanda a u langula na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo a tea u newa dzangano la kha vhupo honoho arali lo no dlugisela zwavhudi . 
Khumbelo na mbudziso malugana na pfanelo dza u bveledzisa ( lin(walo i(li i nga livhiswa kha vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso , Commission House , cnr Hamilton na Ziervogel Streets , Arcadia 0083  . 
Arali vha sa ṱoḓi u vha na thendelano i re na mikano na muṱoḓisisi vha fanela u ṱalifhela u katela mbetshelo iyo vhukati havho na muṱoḓisisi  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho  . 
Mulovha vhana vha khou tshimbila vha ya tshikoloni . 
Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha maimo a nṱha kha madalo avho a Tshiofisi kha Riphabuḽiki ya Islamic ya Iran nga dzi 7 u ya kha dzi 9 Ḽara 2015 , u isa phanḓa nyambedzano dza politiki dza vhavhili na vhushaka ha ikonomi vhukati ha mashango aya mavhili . 
Tshelede iyi i nga badelwa nga tshekhe yo garantiwaho ya bannga kana phosita ḽa oda  . 
Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa . 
Themendelo dzashu a dzi vhofhi vhatheli kana sars ; naho zwo ralo , arali tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha vha tshi songo fushea nga themendelo dzashu ; tshigwada tshenetsho tshi na pfanelo ya u shumisa dziṅwe nḓila dzine dzi nga vha dzi hone . 
Tsaino ya dzididzhithala i songo anganywa na hanziela ya dzidzhithala , ndi tsaino ya eekihironiki ine ya nga shumiswa uri hu ivhiwe murumeli wa mulaedza kana musaini wa iwalo , kana mue wa khiridithi khadi  . 
Kha tshipiḓa tsha vhuraru tsha u konana , vhadzheneli vha ḓikumedzela u dzinginya thandululo ya lingedza u ṱuṱuwedza miraḓo ine a i tou dzhena tshoṱhe u ṱanganedza thendelano zwayo yo swikelelwaho tshifhingani tsha tshipiḓa tsha poḽitiki  . 
Pfunzo na kharikhuḽamu zwi na tshipiḓa tshihulwane tshine zwa tamba u bveledza nḓivho idzo . 
Naho nyolo iyi yo dizainiwa nga kuvhekanyele ku re hone , i nga shuṅwa kha nzulele iṅwe na iṅwe  . 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea kha maṅwalwa : U vhala ho ṱanḓavhuwaho ha maṅwalwa a Afrika Tshipembe na a ḽifhasi zwo lugela nyanyuwo ya nyaluwo ya mugudi , kha mveledziso ya luambo , kha ḽiteresi u vhala na u ṅwala , kha u pfesesa zwithu zwa ndeme na kha vhuḓiphiṋi  . 
Zwiitisi zwa malugana na u hanela tswikelelo ya rekhodo dza tshiimiswa tsha muvhuso rasithi , dziSLA , u vhala tshiṱoko tsha zwi re kha mutevhe wa ndaka nzudzanyo , u renga  . 
Zwi pfala zwi vhuṱolo hu no mangadza ! 
Vhaiti vha pholisi ndi vhathu vha re muvhusoni vhane vha ita milayo na dzipholisi dzine dza kwama CBNRM . 
Thaidzo ine ya tea u tandululwa i ḓo bva kha uri ndi muvhala ufhio wa suko ḽa tamba wa vhege i tevhelaho . 
Ri shandukisa zwiṱuku kuhumbulele kwashu u itela u tea mafhungo maswa , madzuloni a u shandukisa zwiṱuku mafhungo uri a tee kuhumbulele kwashu  . 
Vhunzhi ha khuḓano a dzi nga tandulleli , fhedzi u shumana na ṱhoḓea dza vhathu vha kwameaho zwi ḓo thusa u fhungudza na u langa nyimele  . 
Mulayotibe u ita mbetshelwa dza mulayo hu u itela u dzhiela nṱha Khoi- San na u kalwa ha mulayo ure hone wa zwi tshimbilelanaho na vhurangaphanḓa na vhuvhusi ha sialala . 
Muphuresidennde vho sumbedza vhuthu na dziṅwe thikhedzo kha vhupo hoṱhe ho kwameaho  . 
Zwiimiswa zwa sialala zwi kha ḓivha zwa ndeme kha vhupo ha mahayani  . 
Vha ḓo vha vhudza maga ane vha tea u a dzhia u itela u fhungudza khombo kha mutakalo wavho . 
Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo , zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo , nga ndinganyiso , u vha khagala , i konaho u pikisana na u sa ḓura . 
U vha na vhuṱanzi hu na u shela mulenzhe ha vhaimeli vha wadi kha kutshimbidzele kwa IDP ; na a daha ngauri khotsi akwo vha a daha  . 
U salela murahu ha madzina o imelaho u wana thendelo ho gonyela ntha tshifhinga tsha musi hu tshi khou thomiwa Khoro ntswa  . 
Kha u nanga nḓisedzo ya zwa dzilafho na u ṱalutshedza vhusumbedzi hadzo , muthu u fanela u lavhelela milayo ya mbulungelo  . 
Namusi Hana u na mutakalo wavhuḓi nahone u dzula o takala na Khwamba Willie a i ṱoḓi a tshi sendela kule nayo . 
Pholisa ( nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso ) vhatshutshisi na vhaofisi vha khothe ( musi hu tshi khou itwa ndugiselo nga tshifhinga tsha tsengo ) , khathihi na vhaṋetshedzi vha tshumelo , vha tea u dzhia maga u itela u fhungudza thaidzo dzine vha nga ṱangana nadzo , dzi fanaho na u ita dzi inthaviwu na vhone nga luambo lune vha funa nahone tshiphirini , arali zwo tea . 
Khabinethe yo bvisa vhupfiwa hayo kha u lwisana na zwiito zwi vhonalaho kha vidiyo ine ya khou phaḓalala i sumbedzaho musidzana a tshi khou ṱhaselwa nga mutshudeni wa mutukana tshikiloni tsha KwaZulu-Natal na uri i khou ṱanganedza u farwa ha muhumbulelwa  . 
Mbadelo dza tshiimiswa tsha Eskom dzi ḓo khwiniswa u itela uri tshumelo i konadzee nga tshenetsho tshifhinga . 
Thaedzi ine ra vha nayo i nga tandululwa nga u ṱavhanya  . 
Livhanyani mafhungo a re kha khoḽomo ya u thoma na a re one a re kha khoḽomo ya vhuvhili . 
Zwiṅwe hafhu , zwi a konadzea uri khunyeledzo iyi i swikelelwe ngauri zwiitisi zwa u shaya mveledziso ya uri u khauwa vhukati ha ṱhoḓisiso , mbekanyamaitele na nyito zwa ita uri zwi konadzee  . 
Tshiṋoni tsha muṅwaleli tsho sumbedzwa tshi tshi khou fhufha - zwine zwa itea musi huna nyaluwo na tshipidi . 
Miraḓo ya ḽaiburari na sekithara ya tshumelo ya mafhungo , mabofu na vhavhali vha vhaholefhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza , na vhathu nga u angaredza vha khou humbelwa uri vha te vhathu vho teaho uri vha tholiwe kha Bodo ya Ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe ( Blindlib ) ngei Grahamstown  . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u khwinisa phaḓaladzo ya ḓivhavhupo ya vhuendelamashango u fhira senthara khulwane na u phaḓaladza lupfumo lwo bveledzwaho nga mbekanyamushumo idzi nga nḓila i linganaho . 
Khethekanyo ya Tshumelo dza Khophoreithi ya Masipala wa Tshiṱiriki tsha Nkangala i ranga phanḓa phurosese ya u sika na u sedzulusa IDP nga kha nomboro dzi re hone dzo vhalaho  . 
Nga nnḓa ha miholo na malamba , ndi yone tshiteṅwa tsha tshinyalelo yashu tsha vhuvhili tshihulwanesa  . 
Zwo vha zwi tshi khou konda u dzhenisa mafhungo othe ane a vha hone  . 
Ri tea u kunda u engedzea nga zwiṱuku ha mutengo nga u engedza zwibveledzwa , nḓila ntswa dza mashumele dzi sa ḓuri , vhubveledzi na u shuma nga maanḓa  . 
Tshifhaṱo tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha nga 2003  . 
Tsha u thoma ndi u hanela muthu zwine a nga amba . 
Mudededzi vha dzhia bogisi a dovha ita ngauralo ( u i bammbisa a i litsha ya kunguluwa )  . 
Tshivhalo tshi si na vhukono tsha data tshi ṋetshedzwa nga maṅwe mazhendedzi a muvhuso  . 
Izwi zwi kwama lu sa vhudziswi tshikalo na tshivhumbeo tsha mbuelo dzine dza khou kovhekanwa  . 
ICC nga dzi 28 Shundunthule yo vha yo no ramba Afrika Tshipembe uri hu vhe na vhukwamani nayo zwi tshi elana na u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara uya nga Athikili 97 ine mbetshelwa yayo i khagala hune Dzangano ḽa Muvhuso ḽi ṱanganedza khumbelo ine i khou topola thaidzo dzine dzi nga kundisa kana u thivhela u tevhelwa ha khumbelo , uri Muvhuso u fanela u kwama Khothe hu so ngo fhela tshifhinga u itela u tandulula fhungo iḽi . 
Zwanḓa zwa Tshibodempembe zwo vha zwo tswuka nangoho nge tsha tshimbila ngazwo tshi tshi yo ṱamba mulamboni . 
Bulani uri ndi nga mini vha tshi tea u vha na izwi zwithu . 
Ho no fhela miṅwaha Dokotela wa Vho - X o vha vhudza uri vha shumise Coversyl Plus malugana na nyimele yavho ya daibethisi ( PMB )  . 
Muraḓo wa Khabinethe a nga ṋea maanḓa maṅwe na maṅwe ane a tea u shumiswa kana mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kha muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro ya Masipala . 
Pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi fanela u tevhedzela mikano yo katelwaho kana yo ambiwaho kha khethekanyo ya 36 , kana huṅwe fhethu kha Mulayotibe . 
Ni vhona u nga hu ḓo bvelela mini tshi no tevhela tshiṱorini itshi ? 
U netshedza zwiḽiwa zwo teaho na zwṅwe zwiḽiwa u itela u ṋetshedza pfushi dzo teaho vhunga pfulo nga tshifhinga tsha gomelelo kanzhisa i tshi vha i na pfushi dzi songo linganaho  . 
Mulayotibe wa pfanelo ndi thikho ya demokirasi kha Afrika Tshipembe  . 
Muhasho wa Mavunḓu na Muvhusoyapo u ḓo dzudzanya itshi tshiteṅwa nahone u ḓo tikedzwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha  . 
Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana , kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli , fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga , kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni  . 
Mishumo ire afho nṱha i shuma kha ṋenḓila na muṋetshedzatshumelo  . 
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshisikwa tshi saathu u bebwa , makumba kana luḓi lwa vhunna zwi ḓiswaho Afrika Tshipembe . 
Tsumbo , vhulapfu ha desike vhulingana na zwanḓa zwa 8 . 
Muvhigo wa mvelaphanḓa : muvhgi a nga vhiga a tshi sumbedza uri o no guma ngafhi kha mushumo we a pfi a u ite . 
Mitambo i fhaṱa zwitshavha zwashu na u bveledza zwikili zwashu - nahone i a takadza ! 
Nyolo i re afho fhasi i sumbedza phurosese ya vhudavhidzani arali muiti wa khumbelo a muthu a re zwikolodoni zwine a kundelwa u zwi badela , lwe u vha zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou itela khumbelo khayo  . 
Thimu ya u tshimbidza I fanela u ṱhogomela u dzudza tshifhingani mafhungo maṅwe na maṅwe maswa ane a dzumbululwa na u lulamisa uri mafhungo o dzheniswaho kha pulane ndi ayo o khwaṱhisedzwaho nga tshigwada tshoṱhe tsha tshitshavha  . 
Vha dzulele u sedzulusa na dokotela wavho u itela u vhona arali vho randelwa mushonga u sa ḓuresi u ya nga Tsumbamutengo ya mushonga ( MPL ) na mutevhe wa fomuḽari wa mishonga uri vha sa badele iṅwe tshelede u bva tshikwamani tshavho . 
Ho vha hu na misiamelo ya vhuphuvhephuvhe na nguvho dzi no dudela kha mmbete wa kale . 
NAA ZWI DURA VHUGAI U WANA THUSO KHA MUTSIRELEDZI WA TSHITSHAVHA ? 
Arali hu si na vhungoho kha ndivhadzo iyi vha nga kwama ofisi ya vhune ire vhuponi ha havho  . 
Nḓowelo yo dziaho ya u ḓishumela dzoṱhe dza mulayo  . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone pfalandoṱhe 2 na themba 6 tsumbo l , o , h , m , a , b , t ,  . 
Vha humbelwa uri vha elelwe zwa uri vhanangiwa vha nga livhana na u ṱoliwa ha ndalukano na u ṱoliwa ndugelo ya vhutsireledzi . 
U tevhela masia hu tshi tshimbilwa hu tshi monwa na kiḽasirumu . 
Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe  . 
Naho zworalo , mushumo wa zwivhumbeo zwa 2-D u nga kona u khwaṱhisedzwa nga kha nḓowedzo dza u ṅwala nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo  . 
U bveledzisa zwikili zwa u ḓivha kha vhagudi vhaṱuku ndi zwa ndeme kha u adza mutheo wa u ḓo bvelela na u guda . 
Lushaka ulu lwo vha lu tshi fhambana na vhathu nga zwifhio ? 
U dzhia pulanete idzi sa vhathu . 
Vhabebi vhoṱhe vha tea u londa vhana vhavho nga tshenetshi tshifhinga . 
Mulafhazwifuwo wa Muvhuso wapo u ḓo ingamela bulasi yavho uri a wanuluse arali zwo tea u fuwa ṋari kha bulasi yavho . 
Ri ḓo ita referentsi nga u ṱavhanya kha ḽiṅwalo iḽi zwenezwi ri tshi khou ya phanḓa nga wekishopho  . 
Izwi zwi amba uri khasho dza TV ya analogo zwa zwino dzo tsireledzwa kha u thithisea . 
Ndi nnyi a teaho u ita uri i shume ? 
U tzhipa hu ṱalutshedzwa sa nyito i si ho mulayoni ine muthu a ita zwa vhudzekani o ḓiimisela nga u dzhenisa vhudzimu hawe kha muṅwe muthu hu si na thendelano  . 
Khothe dzi shumana na milandu minzhi i kwamaho zwa vhuloi , miṅwe milandu mivhili yo ambiwaho nga hayo kha bammbiri-mviswa  . 
Muhasho wa Vhudavhidzani u tikedza tshumelo dza khasho dza tshitshavha nga mitshini ya khasho arali tshumelo dzi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Muhasho . 
Khomishini i vhona uri u tenda kha zwa vhuloi zwi ita uri avho vhane vha tenda khaho vha vhe na nyofho . 
Vhadzulapo vha nga isa vhupfiwa havho ho ṅwaliwaho nga tshavhukoma , vha vhu posa kana vha vhu rumela nga imeiḽi kana fekisi  . 
Ndinganyiso ya kutholele ndi mini ? 
Vhathu vha nga kha d(i sumbedza vho takala , fhedzi vha nga kha d(i vha vha na HIV  . 
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu , i tshi khou shumisa mulayosiṅwa na maṅwe maga , i fanela u langula na u lavhelesa u shumiswa ha nyambo dza tshiofisi . 
Mivhuso yapo , sa wone muvhuso wa tsinisa na vhathu na zwitshavha zwapo , ndi one madzhendedzi a re na maanḓa khathihi na zwiḓisatshanduko khathihi na u pfumbisa zwithu  . 
U ṋea nyangarsdzo i pfalaho ya nomboro ya zwithu zwine zwa nga sedzuluswa nga u tou u vhala . 
CBNRM i nga ita mini kha tshitshavha ? 
Kha izwi ri tshe na vhuyo  . 
Ngudo , yo anḓadzwaho kha dzhenaḽa ya maimo a nṱha ya zwa saintsi , Mupo , i ṱalutshedza uri thimu ya ṱhoḓisiso yo wana na u topola hani tshithivhelazwitshili hetshi muvhilini wa mufumakadzi ubva afho vha andisa tshithivhelazwitshili ḽaborothari . 
Ri roṱhe , ri nga si eḓele musi vhathu vhashu vha si na vhudzulo na nḓisedzo ya zwiḽiwa zwo linganaho  . 
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Zwitshavha zwa Mvelele , Vhurereli na Luambo ndivho dzayo ndi u ṱuṱuwedza na u bveledzisa Mulalo , vhuṱama , vhuthu , u konḓelela na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwiimiswa zwa mvelele , vhurereli na luambo  . 
Manweledzo nga u angaredza wa zwiṱirakitsha zwa athomu zwo angaredzaho zwa izwo zwa vhuṱhogwa kha vhulimi  . 
Kha vha puṱedzele tshikambana fhasi luthihi . 
Arali vha na vhuṱanzi , kha vha ṅwale vhuṱanzi uho , ha uri u dzhiwa ha ṅwana a zwo ngo lugela ṅwana . 
Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe , zwi sa kateli Muphuresidennde , Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe  . 
Zwiimiswa zwoṱhe zwa maanḓaasigathi , bodonyeletshedzi , dzikhoro na maanḓalanga zwi ḓo dzhielwa vhuimo nga zwiimiswa zwa vhuḓivhusi  . 
Shaka ḽa tsini ḽi nga tshea uri mufu a vhulungwe shangoni la nnḓa  . 
Kha mushumoitwa u tevhelaho hu farwa Inthaviu dza vhaṋetshedzi vha tshumelo u itela u ṱalukanya vhudzivha ha vhaṋetshedzi vha tshumelo ho topolwa kha mushumo yo fhiraho u shela mulenzhe kha kushumele , u monithara thaidzo dzi ne vha livhana nadzo , na u vha dzhenisa kha phurosese ya u pulana  . 
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi , nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo . 
Hei ndima i amba nga ha vhutumbuli , Ndima ya 6 yone i amba nga ha zwiko zwa vhathu zwa SET na u kona u shandukisa  . 
Thodisiso ya mutheo , hunga vha mbalo kana bayokhemisitiri , zwo vha tsumbavuyo fanaho na zwi shumiswa zwi todeaho  . 
Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe , kana tshipiḓa tsha thandela , tshi khethekanywa tsha bva mutevhe wa mishumo i no langea ine ya nga kovhelwa vhathu kana zwigwada zwo fhambananaho  . 
Vhafumakadzi vhavhili , muṅwe wavho ane a vha shaka na ṅanga ya sialala , vho tswa ṅwana wa vhukale ha ṅwedzi muthihi e hayani hawe . 
Vhagudi vha tea u vha na vhuḓipfi na vhusasaladzi nga ha ndeme dzine dza vha hone kha mafhungo ane vha vhala na u sedza na mafhungo ane vha sika vhone vhaṋe  . 
Mukapuṱeni mulapfu vhukuma wa Senegal ha fani na vhaṅwe vhatambi nga mulandu wa muvhili wawe muhulwane  . 
Ndavheleso ya Tshigwada : Ikonomi na Themamveledziso , Vhulamukanyi na Nyanḓano ya Dzitshakatshaka a zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani b milaedza ya ndeme c Mbekanyamushumo ya Vhudavhidzani ha Muvhuso  . 
Kha khana ndi hone he milenzhe ya sima . 
Mvelaphanda ya Pfanelo dza Vhathu kha la Afrika Tshipembe yo thivhelwa nga maitele a muvhuso wa koloniala  . 
Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Khwiniso ya Mupfuluwo wa Khasho ya Didzhithala hu tshi katelwa na sisteme dza ndangulo kha Set Top Box ( STB),dzine dza ḓo ṱalutshedzwa zwavhuḓi musi mbekanyamaitele i tshi ganḓisiwa . 
Zwi vha zwa ndeme kha u shela mulenzhe kha mveledziso ya tshitshavha , ya vhune na ya vhuḓipfi kha vhagudi . 
U kona u ṱalusa themba mbili dzi wanalaho mathomoni a maipfi . 
Hezwi a zwi ambi u thivha luambo lwawe lwa hayani  . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo u shumiwa nadzo . 
U ya nga khethekanyo 18 ya Mulayo , muthu mun(we na mun(we o pfukaho mulayo u d(o fainiwa kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi no lingana min(wedzi ya 12 , kana a fainiwa na u valelwa khathihi  . 
Magumoni , hu vha hu na nomboro tshiṱahe ya u fhedzisela fhedzi ire hone  . 
Vhalangadzulo na Vhathusa-Vhalangadzulo 111 . 
U ṱaniwa ha tshathi dzoṱhe dza mishumo nga murahu ha musi dzo no gudiswa vhagudi fhedzi . 
X Vhunzhi ha vhathu vhane vha ya u wana ngeletshedzo a vha yi u ita ndingo  . 
Zwi nga konadzea uri pholisi dzi tevhedzwe na u lugiswa hu tshi khou shumiswa tshenzhemo  . 
Phoḽisi ine ya shumiswa kha u ṱun ḓwa na u rengiselwa nnḓa ha thundu dzi a fhambana uya nga dzisekhithara . 
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe , u tandulula phambano dza vhashumi , u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi  . 
Haya - Fhethu hune zwithu zwi tshilaho kana tshitshavha tsha ikhoḽodzhi tsha wanala hone ( Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho )  . 
Muthu ha faneli u xeletshelwa nga muhumbulo u re nga murahu ha wa muhumbulo wa u thoma wa maṅwalwa a vhusiki  . 
Musi Ndayotewa i tshi ṋea mutheo wa ndeme na milayo , ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe u tsireledza vhafumakadzi na u khwaṱhisedza uri vho manḓafhadzwa kha u shela mulenzhe sa mudzulapo muṅwe na muṅwe kha u bveledza ikonomi na shango . 
Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa Kha Ri Gude ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi , nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa . 
Maḓi : Ndi ngafhi he maḓi a wanala hone tshifhingani tsho fhiraho , naa izwi zwo shandukisa hani u ya nga tshifhinga ? 
U hwedza maṅwalwa 13 . 
Zwi a konḓa u tou wana zwirendo zwavhuḓi zwi tshi vhinwa nga muhumbulo muthihi wa guma . 
Zwi tshi tshimbilelana na nḓivhadzo dze ra ita nga tshifhinga tsha Muṱangano wa tshanduko ya kilima ya Tshaka dzo Ṱanganelaho COP17 , masheleni a R248 miḽioni a ḓo shumisiwa kha miṅwaha mivhili i ḓaho u shuma na zwa u kunakisa maḓi a esidi a bvaho migodini ngei Witwatersrand . 
A zwiho khagala uri naa kha nyimele dzoṱhe izwi muthu a tshi ṱoḓa u ḓivha muloi u vha a khou ṱoḓa u lwa kana u huvhadza uyo muloi naa  . 
Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde . 
A hu na u kala ha u shumisa zwa u kala zwo teaho hune ha itwa . 
Muhumbeli a nga badela mutengo wa khumbelo wo tiwaho nga u diphositha kha nomboro ya akhaunthu yo ṋetshedzwaho afho fhasi , arali tshifhinga tsho swika nahone o humbelwa u ita ngauralo  . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 200 nga u fulufhedzea . 
U funza u thetshelesa hu anzela u shuma nga u dzhenisa zwiteṅwa zwa maitele a u thetshelesa . 
U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho - ri tshi katela na vhana , vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa - ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei  . 
U ṱunḓa moḓoro yo no shumiswaho hu a lungulwa u itela u tsireledza nḓowetshumo yapo ya mveledziso ya mimoḓoro kha u khakhiswa nga u ṱunḓwa ha moḓoro yo no no shumiswaho nauri thendelo dzi ṋetshedzwa fhedzi nga fhasi ha nyimele dzo ṱaluswaho . 
Mushumo wa Tshigwada tsho Tiwaho u tikedza Ikonomi ya Musuku ya Mzanzi ya muvhuso , zwi ḓisaho u sikwa ha mishumo , wa u engedza ndinganyo ya matshilisano na vhuṱaṱisani na u vhambadza vhubindudzi ha fhano hayani kha zwine zwa nga ita uri hu sikwe mishumo  . 
Ri fhululedza sekithara ya zwa mutakalo na Khoro ya Lushaka ya AIDS ya Afurika Tshipembe yo rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki kha u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamushumo ya HIV na AIDS  . 
U ya nga Mulevho wa vhu 26 wa ḽa 26 Lambamai , 2001 , ndaulo ya uno Mulayo yo hweswa Minisṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa . 
U anḓadzwa ha milayo yapo ya masipala 162 . 
U itela uri mugudi a vhuelwe nga u pfesesa mafhungo a thero iyi nga maanḓa nga hune a nga kona , thero i tea u leludzwa nga nḓila ya zwifanyiso na u itea nga hune zwa konadzea  . 
Uri musi vhe na Mulangi wa CBP na Vhaḓivhimakone , vha tea u dzhenela kha u pfumbudzelwa mishumoitwa i no ṱumanya masia khathihi na u shumisa zwishumiswa zwa kuvhigele  . 
Kha mashango o dzhenelelaho , Afrika Tshipembe ḽo sumbedzisa khwinifhadzo khulwanesa nga phoindi dza 87 dza mbalo na dza 90 kha saintsi . 
Mvulatswinga : muṅwali u ḓivhadza fhungo ḽine a ṱoḓou amba nga haḽo . 
Vha kone u femela ngomu nga u ongolowa na nga maanḓa manzhi nga kha tshithu itsho . 
U vhala u tshi ya phanḓa u bva kha nomboro khulwane . 
Kha vha bule datumu ine vha tea u WANA ngayo mushonga  . 
Kha vha ṅwalise online  . 
Zwi lavhelelwaho ndi uri vhagudi vha vhale fhedzi nomboro ya tsinisa kha mutalo wa ndinganyiso . 
Ri fulufhela uri a huna tshine tsha ḓo khakhisa u bvelela ha lutamo lwa vhathu vha Palestina u tsireledza shango ḽi ḓivhusaho , zwi tshi khou itea tsini na tsini nga mulalo na Shango ḽa Isirele  . 
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho . 
Fhedzi kha dziCC nnzhi miraḓo i dovha ya vha vhalanguli vha bindu  . 
Nḓivho thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha kha kharikhuḽamu ya Zwikili zwa Vhutshilo zwo dzudzanyiwa nga ṱhoho . 
Dzigurannḓa na magazini Tshati dza luvhondoni Zwa u lidza , sa ngoma , tshele , zwiombo , nz . 
A huna tsheke dzi no ḓo ṋekedzwa . 
Zwiuuwedzi zwi ddo bveledzwa uri zwi uuwedze zwiko zwo iimisaho nga zwohe uri zwi dzhenelele kha mvelaphana ya zwa vhulimi na maitele a u ea maana  . 
Vha nga fhedza tshifhinga tshinzhi na nungo vha tshi khou edzisa u tandulala u sasaladzwa uho . 
Tshiimiswa tshashu tsha mveledziso ya masheleni sa Dzangano ḽa Mveledziso ya Nḓowetshumo ( IDC ) kana Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika na zwiṅwe vho , dzo ṋetshedza masheleni a u lambedza themamveledziso , nḓowetshumo dzo fhambanaho na mabindu a zwa vhulimi dzi sa kundelwi , na nga murahu ha tshiimo tshi si tshavhuḓi tsha masheleni . 
A Vho fhedza vho ya baisikoponi  . 
Ndi kanzhi he ngau tou angaredza ra bvisela vhupfiwa hashu khagala kha dzinndwa dzine dza kha ḓi bvela phanḓa ngei Mabvaḓuvhakati , nga maanḓa Israel na Paḽestine  . 
Hezwi zwi nga sia koporasi khulwane i tshi tinya vhud(ifhinduleli hayo ha mulayo  . 
Kha vhufhufhi ri tea u ṋekedza vhukavhamabufho ho linganaho u khwaṱhisedza tshumelo ya muyani yo linganaho , u khwaṱhisedza u sudzuluwa ho tsireledzeaho ha mabufho na u themendela tsireledzo ya vhaṋameli  . 
Musi ni kha tshigwada , wanani uri ni tea u shumisa zwithu zwifhio kha u vhumba vhatshini avha . 
Zwo ralo , arali vho wana thendelano ya bindu ḽavho ngeno khaedu yavho khulwanesa hu u wana masheleni ane vha khou a ṱoḓa uri vha kone u shuma , kha vha ambe na vha GEP malugana na Phurogireme ya Thendelano ya Masheleni yashu  . 
Arali vha na mbudziso vha songo tata u kwama ofisi ya havho ya vhulondoti  . 
Zwine zwo amba uri , vhurangaphanḓa nga muhumbulo wo ṱanḓavhuwaho wo vha u vhonalaho zwa vhukuma zwikoloni zwoṱhe , na zwikolo zwoṱhe zwo langulwa zwavhuḓi  . 
Vhukonḓi ndi ha uri naa zwa vhuloi zwi nga dzhiiwa zwi vhugevhenga ngeno hu maitele ane a sa vhe na tsumbo ya zwa sainthifiki  . 
Tshikimu tsho randelwaho gireidi yeneyo ndi tshone tshine tsha nga shumiseswa . 
U swika zwino , zwikolo zwiswa zwi swikaho 895 zwi ṋetshedza mupo wo teaho kha u guda ha vhana vhashu . 
Arali , tswikelelo i sa nga ṋetshedzwi nga kha tshivhumbeo tshine ya khou ṱoḓea i tshi nga wanala nga kha tshiṅwe tshivhumbeo , mbadelo dzi tea u vhalelwa ho sedzwa tshivhumbeo tshe muiti wa khumbelo a shumisa a tshi ita khumbelo lwa u thoma  . 
Dokotela muṅwe na muṅwe ane a vha kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo ane a nga ri mulwadze kha fhiwe mushonga ufhio wa vhuṱhogwa wa vha u siho,u a kona u puṱedza batheni ine i ḓo vhiga thwii Pretoria . 
Madzangano a swikela thendelano , vha i shumisa  . 
Ndi wa u thoma  . 
Kha khuvhangano ya Khabinethe ( Lekgotla ) ya Phando , ro dzhia tsheo ya u dovha u sedzulusa ha vhuati , ri tshi sedza mvelaphanḓa ya u bva 2009 u swika zwino vhudzuloni ha tsedzuluso ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Arali thendelo yo ṋewa ( nga u ṅwala ) vha tea u ita khumbelo ya ID smart card ya tshavhi kha RRO hu saathu u fhela maḓuvha a 15 . 
Dzi fula hatsi dza tshimbila nga u thamuwa . 
Nga murahu ha u vhala vha tshi dovholola , vhagudi vha thoma u shela mulenzhe kha dzi khorasi na u dovholola zwipiḓa zwa zwivhumbeo zwa luambo zwo fanela nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Mutambo wa Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi nga ḽa ṱahe ḽa Ṱhangule 2015 u ḓo farelwa ngei Sasolburg , Free State , une u bvisiwa ha Muvhigo wa u thoma wa Tshiimo tsha Vhafumakadzi nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma zwa ḓo vha tshihumbudzi . 
U lingwa ha tshigwada hu sedza kha maitele khathihi na tshibvedzwa  . 
U rera arali hu na iṅwe pulane ine ya kwama kushumele  . 
Zwi re ngomu zwa ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe zwo nweledzwa kha Nyolo ya 5 zwa sumbedzwa afha fhasi nga vhuḓalo  . 
Vhagudi vha thoma u ḓisedzulusa musi vha tshi khou vhala kha sia ḽa u ṱalusa ipfi na kupfesesele . 
Zwa Ndeme zwine zwa ḓo sedzeswa zwi ḓo thusa nga nḓila yo khetheaho kha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya ndivho dze vhathu vha ri laedza uri ri dzi swikelele  . 
Kha vha ḓadze fomo ya CM5 arali dzina ḽa CC na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa . 
Musi ho no itwa zwa tsenguluso , mutevhe wa u fhedzisela wa Vhonkhetheni u ḓo anḓadzwa kha webusaithi ya GEMS u itela u wana mafhungo . 
Kha vha vhone uri vha khou pfesesa zwine vha khou toda zwone phanda ha musi vha tshi edzisa u zwi tandulula  . 
Vha ita hani khumbelo yamushonga wa vhulwadzevhu sa fholi ? 
U dovha hafhu wa ṋetshedza maṅwalo a ndeme kha vhadali vhane vha tama u ita zwa vhubindudzi kha shango ḽino na u dovha hafhu wa tshimbidza zwa u ṱunḓa vhathu vha re na vhukoni vhu sa wanaliho kha shango ḽino  . 
Mbadelo dza tshumiso ya ndaka dzi fhambana zwi tshi langwa nga thendelano ya u kovhekana mbuelo ( zwine nga maipfi a zwa mbambadzo zwi vhidzwa upfi ḽaisentsi ya thendelano ) dzi fhambana nga maanḓa zwi tshi bva nga ḽiga ḽa mbambadzo na mveledziso , tshivhumbeo tsha tshibveledzwa , tshiimo tsha u sa katelwa , na mikano ya pfanelo dza kusi , masheleni o lavhelelwaho , na uri u vhulunga kha ṱhoḓisiso na mveledziso zwi guma ngafhi , khonadzeo dza khombo dzi kovhekanwa u guma ngafhi kha vhukati ha miraḓo na sekithara yeneyo ( sa tsumbo khonadzeo ya khombo khulwane na mbuelo khulwane kha zwibveledzwa zwa mishonga zwi tshi vhambedzwa na khonadzeo ya khombo ṱhukhu na mbuelo ṱhukhu ya mishonga ya zwimela na ya u khwinisa )  . 
Mashudu mavhuya kha mimaraga ya zwiḽiwa ya ḽifhasi , maṅwe mashango o no thoma u sa konḓisa nyiledzo idzo  . 
Hune mufumakadzi a mala muṅwe musadzi ngae ( munna ) uri a belele munna wawe vhana , o vha a tshi kaidza uri sa mufumakadzi o malwaho ha ngo tea u amba o ima . 
U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele  . 
Musi ri tshi shumisana shangoni ḽoṱhe , zwine ra tea i zwi ḓivha na zwine ra tea u vha zwone ndi uri - a Zwi Fani na zwa nga Misi ! 
U dzhia ṅanga dza sialala na u dalelela ṅanga dza sialala hu vhugevhenga zwo thithisa vhathu vha Afrika kha u shumisa thasululo ya nyimele musi vhe dziedzini , na u dzhiela fhasi mushumo wa dzilafho ḽa sialala kha zwitshavha zwa fhano hayani . 
Kuitele ku re hone zwino kwa u sima mulandu kha vhatshinya-mazha a ku fushi nahone kwo tea u shandulwa  . 
Hezwi zwi tea u itwa nga Mulanguli wa CBP ( a tshi tikedzwa nga Muḓivhimakone wa CBP ) mafungotsivhudzi ayo a nga dovha a shumiswa nga vhatshimbidzi  . 
Nga iṅwe nḓila arali rekhodo i siho kha bambiri , i nga kona u sedzwa i kha tshivhumbeo tshe ya humbelwa khatsho arali zwi tshi konadzea  . 
Zwa sa ralo vhagudi vha tea u ḓivhadzwa nga ha kuṅwalele kwa izwi zwibveledzwa nga nḓila ya u shumisa nyimele dza khumbulelwa . 
Nga nḓila heyi , asesimennde i shumiswa u langa mvelephanḓa ya vhagudi na u tshimbidza u guda havho . 
U swikelela mbuelo dzavho dza vhuimana , miraḓo ya vhaimana na vhaunḓiwa vha tea u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo musi vhuimana havho vhu tshi tou khwaṱhisedzwa . 
Vha Public Commission vha ita khumbelo kha munwe na munwe a shumelaho muvhuso , u bva kha avho vha re fhasi-fhasi u ya kha vha maimo a ntha u ri vha sumbedze u godombela ha ndivho yavho ya mbekanyamaitele , sia na milayo yo dodombedzwaho kha Milayo ya Vhudifari na Matshilele  . 
Mbekanyamushumo i hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwa 18 zwa SABC nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi  . 
U rengiswa ha tshiṱoko nga u ṱavhanya kana mathomoni a gomelelo zwi ḓo ḓisa tshelede ya u ṱhogomela bulasi kana dzinzwalelo , dzine dza ḓo thusa uri bindu ḽi bvele phanḓa tshifhinga tshilapfu  . 
Arali Yunivesithi ya Tswane ya khetha u ṋea ndambedzo ya masheleni a u guda hune vhagudii vha bvaho Kapa Vhubvaḓuvha na vha Gauteng vha ḓo tea u ṱaṱisana , maitele a u sa lingana ha nga ḓo vhuedza vhagudi vha Kapa Vhubvaḓuvha  . 
A si zwoṱhe zwo funzwaho zwine zwa tea u lingwa lwa fomaḽa . 
Vhutanzi uvhu vhu amba uri , zwa zwino hu na thahelelo ya vhathu vhane vha khou dzhenelela kha pfunzo dza ntha vha saathu u wana digirii na vha ntha ha digirii kha vhuimo ha SET  . 
Meyara Vho Gungubele vho sumbedzisa mavhala a nngwe a ndeme a u vhona uri vhathu vha na vhudzulo ha vhuḓi . 
Zwitshavha zwi tea u shuma zwoṱhe u vhona uri vhathu vho tsireledzea . 
Tshiṅwe hafhu , u sa vha hone ha mishumo na u sa lingana zwi ita uri dziṅwe dza idzi tshumelo dzi songo swikelelwa nga vhunzhi ha vhathu nga nnḓa ha musi vha tshi sabusidaiziwa kana u wana mutikedzelo  . 
Shumisani maiti mararu a no bva kha atikili ni ṅwale mafhungo a inwi muṋe e kha tshifhinga tsho fhiraho . 
U tevhekana ha nomboro hu nga ṱumanywa na u thusa u vhala . 
U ṅwala he ha bveledzwa hu sumbedzaho nyaluwo yo teaho hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala , hu bveledza vhaṅwali vha re na vhukoni vhane vha ḓo kona u shumisa zwikili zwavho u bveledza na u ṋekedza zwibveledzwa zwa u ṅwalwa , zwa u vhonwa na midia nnzhi , hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho . 
KHWINISO YA NḒISEDZO YA TSHUMELO YA NNYI NA NNYI I KHA ḒI ISA PHANḒA NA U VHA KHAEDU I ṰOḒAHO VHUḒIKUMEDZELI HA VHASHUMELI VHA MUVHUSO VHOṰHE KHA U SHUMA VHO SEDZA , U SA SWIKELELA FHEDZI ZWIPIKWA ZWA MUVHUSO FHEDZI NA U FUSHA MADZANGALELO A MIRAḒO YA TSHITSHAVHA U ITELA U SWIKELELA TSHUMELO YA NDEME NA VHUTSHILO HA KHWINE HA VHOṰHE  . 
Khabinethe yo tendela Nḓivhadza Mulayotibe ya zwa u pfukiselwa Phanḓa Mulandu musi Muthu o Valelwa na u ḓivhadzwa hawo Phalamenndeni . 
Muvhuso , zwihulusa mimasipala , u na khaedu kha u ṱoḓa na u fareledza vhathu vhane wa ṱoḓa  . 
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi  . 
Kha hu dzheniswe na zwivhumbeo zwa 2-D zwa dzheomeṱiri na zwithu zwa 3 -D zwa dzheomiṱiri zwe vhagudi vha guda nga hazwo . 
Fhedzi , mihumbulo iyi yoṱhe yavhuḓi a i ambi tshithu arali ya sa shumiswa zwavhuḓi na nga u ṱavhanya  . 
Saizwi ngudo dzi tshi gudwa nga kha mutevheṱhandu dza dzheniswa hafhu kha kuitele kwa u ita mbekanyamaitele  . 
Ro vha ri tshi khou lavhelela musudzuluwo kha vhuṱala , vhukati ha uho vhuṱala ho fhambanaho kha dzingu iḽo , ḽa mafhungo a khuḓano dzine dza ṱoḓa thasululo  . 
Milayo ya tshikimu naa  . 
Masipala i tea u ta Tsumbakushumele dza Ndeme dza u ela kushumele kwawo na u dzhenisa tshitshavha  . 
Vhagudi kha Gireidi ya 2 vha ḓo bvela phanḓa na u shumisa zwithu zwi farea na zwiṅwe zwivhumbeo u vha thusa u wana nḓivho ya nomboro na u rekanya . 
Mazhendedzi a Mulayo a ḓo vha o ḓala nga vhunzhi u lwa na vha khakhelaho mulayo . 
Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe dza lwanzheni mashango ḓavha arali vha tshi ṱo ḓa u rengisa khovhe mashango ḓavha  . 
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo , na zwiimiswa zwo khwaṱhaho , nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza . 
Aphili ya u ya phanda u bva kha khothe ya madzhisitirata i kha Khothe Khulwane  . 
Arali vha balelwa u ṱhaphudza bono ḽavho vha fanela u ya phanḓa na mushumo u swika hune vha nga kona  . 
U buletshedza zwa zwithu zwo vhekanyiwaho . 
Mutaladzi wa u thoma ndi wone wo hwalaho muhumbulo muhulwane  . 
Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwivhumbiwa zwa muvhuso zwe zwa tiwa uri zwi sedzane na mvelaphanḓa ya vhaswa na ṋetshedzomaanḓa  . 
Kha vha ri ndi livhuwe Vhaofisiri Vhatshimbidzi vhe vha mpha tshikhala tsha u ṋetshedza Mbekanyamushumo yashu ya Kushumele ya 2013 kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde . 
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa na Postal Services Regulator u vha tshumelo ya poswo ya tshumelo dzi songo ridzeviwaho i tea u tevhela kuitele kwo themendelwaho nga Postal Services Regulador nahone kwo ṱanganedzwaho nga Minista . 
Kha vha ṱalutshedze khethekanyo tharu dza masipala , vha humbele vha shelaho mulenzhe uri vha wane khethekanyo ine masipala wavho wa wela khayo  . 
Vha swifhadze nga muvhala mafhungo ane a anzela u wanala hunzhi ( u swika kha a 10 ) u itela u nanguludza mvelelo dzine dza vha khulwane  . 
Vhagudi vha tea u fara zwithu vha tshi zwi ela nga u zwi vhambedza na zwiṅwe . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na mbilaelo malugana na u shumiswa ha Mbekanyamaitele ya Luambo ya GCIS a nga vhiga mbilaelo nga u tou ṅwalela DG hu sa athu fhela miṅwedzi miraru tshe mbilaelo iyo ya vhonala  . 
Tshikhala tsha nomboro tshi a aluwa u swika kha mafheloni a ṅwaha . 
Iyi mbetshalo i ṱumana na khethekanyo ya 2 ya Mulayo , ine ya vhea ḽa uri muthu a vhulawa zwo itiswa nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) kana ( b ) , nga nnḓa ha musi ho vha na iṅwe tsumbo , uri muthu u ḓo humbulelwa uri lufu lwo vhangwa nga zwiito zwo iledzwaho . 
Vhalani ni tevhedze ndaela dzi re kha ḽebuḽu tshifhinga tshoṱhe . 
Tshigwada tsha vhuvhili tsha milaedza tsho vhambedza mbekanyamaitele u bva kha vhathu vho fhambanaho  . 
AU yo humbela Khoro ya Vhutsireledzi u fhirisela phanḓa tsheo yayo ya u laedza nyimele ngei Darfur kha ICC u itela ṱhoḓisiso . 
Tsumbanḓila dza Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso . 
Kanzhi maanea avhuḓi a a kona u swikelela tshipikwa tsho livhiwaho  . 
Ngauralo zwi nga vha zwa ndeme uri vha ye kha zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoḓa thuso nga u ṱavhanya kha muphurofeshinala wa ṱhogomelo ya zwa mutakalo . 
Arali khotsi a tshi tenda uri ṅwana ndi wawe , kha vha ḓe na maṋwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho  . 
Muvhuso u tshimbidza mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai dzi shumaho vhukuma , dzi ngaho Mbekanyamushumo dza Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ( EPWP )  . 
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki ; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa , nahone vhuḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa . 
Vha ḓo ḓi dzulela u dalela zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoliwa , zwine zwo ḓowelea kha muthu wa vhukale vhungafho . 
Kha vha sedze hafhu zwiṱirathedzhi na mvelelo dzo vhambedzwaho u vhona zwauei vha khou amba nga ha tshayedzo na zwithithisi na u fahṱa kha khwaṱhisedzo  . 
Fhedzi , miraḓo yo dzhenelelaho muṱangano a yo ngo ṱanganedza adzhenda ya muṱangano , nga ṅwambo wa zwenezwo muṱangano wa fheliswa . 
Ni vhona u nga murendi u khou amba mini a tshi ri luaviavi lu nga muri ? 
Iyi fomo i tea u ḓadziwa nga maḽedere danzi . 
Khabinethe i tikedza Minisiṱa wa Vhuendi , Vho Dipuo Peters , kha u tshimbidza Maanḓalanga a Vhuimangalavha ha Lushaka ha Transnet , u ya nga Tshiteṅwa 79 tsha Mulayo wa Vhuimangalavha ha Lushaka , 2005 ( Mulayo 12 wa 2005 ) , u khwinisa Thendelano ya Mushumisi wa Theminaḽa u itela u tendela Maano a Tshikwama tsha Zwivhaswa uri a kone u fara mihwalo ya muvango wa Zwidugaho zwa Pheṱhiroḽiamu yaGese ngei kha Vhuimangalavha ha Saldanha Bay . 
Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha vunḓu a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu nahone a ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a- ( a ) u phasisa ndayotewa ya vunḓu ḽeneḽo kana u khwinisa ndayotewa iṅwe na iṅwe yo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143 ; ( b ) u phasisa mulayo kha , kana wa vunḓu malugana na- ( i ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa mishumo ḽo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 ; ( ii ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa mishumo ḽa Sheduḽu ya 5 , na ( iii ) mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho nnḓa ha masia a mishumo ayo , na o tou ṋewaho vunḓu zwo tou buletshedzwa nga mulayo wa lushaka ; na ( iv ) mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Ndayotewa ya vhona uri hu vhe na u phasiswa ha mulayo wa vunḓu ; na ( c ) u ṋewa maanḓa maṅwe na maṅwe a vhusimamilayo hayo kha khoro ya Masipala kha vunḓu ḽeneḽo  . 
Musi ndi tshi bvela phanḓa na tshipitshi , ndi ḓo sumbedzisa kha zwithu zwavhuḓi na zwo swikelelwaho sa zwo pulanwaho  . 
Khomishini ya u Pulana ya Lushaka i nga shumisa maanḓa ayo a u dzudzanya u ṱanganyisa vhathu vhane vha vha na dzangalelo kha u thusa kha nyambedzano na u bveledza thandululo  . 
Muvhuso wapo u ṋetshedza zwileludzi zwa ndondolo ya vhana na u ṋea magavhelo u itela ndivho idzi kha madzangano a si a muvhuso  . 
Nḓivhadzamulayotibe i kumedzela zwiṱirathedzhi zwihulwane zwiraru , Nyaluso ya vhutshilo havhuḓi ha muṱani , Pfarisano ya muṱa na u vhulunga Muṱa . 
Kha vha dzhiele nzhele : Muraḓo Muhulwane ane a khou ḓinanga u tea u ḓadza Khethekanyo ya 1 na 2 ya Fomo iyi . 
Nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , sa tsumbo , Phalamennde i anzela u ṱanganedza na u langa miraḓo ya midia i swikaho henefha kha 500 kha vhupo . 
Vhagudi vha tea u guda : U ṅwala zwiga zwa nomboro na madzina U vhala zwiga zwa nomboro U amba nomboro U vhala na u ṅwala zwiga zwa nomboro na madzina zwi tea u vha na vhukwamani na nyito dza u vhala . 
Mishumo mivhili ya u linga ya fomaḽa i tea u vha yo fhedzwa mafheloni a iṅwe na iṅwe ya themo tharu dza u thoma , muthihi wa mishumo u tea u vha mulingo wa vhukati ha ṅwaha NA muthihi kha themo ya vhuṋa . 
Vhuimo uhu vhu ṋekedza vhagudi vhukoni ha zwibveledzwa , u takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋekedza vhukoni ha u vhumbulula , u humbulela na u khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo . 
Hedzi dokhumenthe dzi a wanalea nga fomathi ya PDF  . 
Zwiimiswa izwi ndi vhupfiwa ha ndivho ya dimokirasi na tshumisano ya mulalo vhukati ha vhathu vhashu  . 
Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa a dovha a katela u bveledza tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho u itela ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo zwo khetheaho . 
Ri ḓo kala mbekanyamushumo dzine dza ḓo swikiswa ṱafulani hafha ṋamusi nga komiti tharu dza khabinethe na muhanga wa zwipikwa ezwi  . 
Vho-Lugisani vha ṱavhanya u zwi thivhela zwi sa athu u ya na kule . 
U ṱuṱuwedza vhagudi u rwela ngomani ṋomboro dza nnḓu ya ya tshiṱaraṱa dza havho . 
Ri khou toda uri munwe na munwe kha tshitafu a shele mulenzhe kha pulane ( Blueprint ) iyi ya Tshumelo ya Bannga ya zwa Mavu  . 
U amba nga ha zwifanyiso zwi re kha phosiṱara , thero dzi re kha tshati , bugu na zwiṅwe . 
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u ita uri muvhuso - zwi amba Muphuresidennde , Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho - u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhone , vhathu  . 
U tevhekanya sethe ya nomboro dzo khethiwaho ya ṋekedzwa  . 
Hune mbekanyamushumo ya sumbedza 20 phesenthe ya tshikili tsha luambo , zwi amba uri kha u avhelwa ha maraga ha u fhedzisela ha tshenetsho tshikili tsha luambo hu tea vha 20 phesenthe ya maraga dzoṱhe , tenda hu si vhe maraga dza 20 . 
U thandulula thaidzo dza u ṱanganya na u ṱusa nga orala u swika kha nomboro 8 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 8 . 
Nyombedzelo i ḓo vha kha mveledziso dza zwino na kha mafhungo a mbekanyamaitele fhasi ha khanedzano kha zwiimiswa zwivhili  . 
Ndi zwone zwipiḓa zwa ndeme zwa mafhungo ane miraḓo ya tshitshavha ya fanela u a ḓivha . 
Uya nga vhad(ivhi vha man(walo a d(ivhazwakale ya Vhavend(a , Dimbanyika o d(o tumbula musanda muhulu ngei Lwandali  . 
Uri ri fanela u dzhenisa zwipiḓa kha - kuhumbulele kwa izwi na u khwinisa tshitshavha na u fhodza zwipondwa nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ra ḓo i swikelela  . 
Kuitele kwa tshiputelo ku na zwivhuya zwa u livhana na vhushai u bva kha kuvhonele kwo fhambanaho , na u fhungudza u ḓisendeka nga maga maṅwe na maṅwe mathihi  . 
Naho zwo ralo , vha nga dzumbama nga murahu ha vhoramilayo u swika lini ? 
Mabuḽoko a Dienes Kha hei themo zwithu zwa u gudisa vhuimo ha nomboro zwi nga engedzwa . 
Mulayotewa ndi wone thikho ya mulayo muhulwane wa Afrika Tshipembe  . 
Na seli ha malwanzhe vhaambi vha ri u vhuya hone  . 
Nyelulo ya vhana yo gonyela nṱha kha phesenthe dza 85 ngeno maḽaria o fhungudzea vhukuma  . 
Tshumelo ya muvhuso i n(etshedzwa vhadzulapo vhot ( he , nahone nnyi na nnyi ene u lavhelela u farwa nga nd(ila i ed(anaho , i fushaho , ya phurofeshena(la nahone ya vhukonani  . 
Ndi zwa ndeme zwauri ndingedzo dza miraḓo ya tshiṱafu nga muthihi nga muthihi kana nga zwigwada zwine zwa kona u shuma zwavhuḓi kha u ṋetshedza tshumelo kha khasiṱama dzi fanela u sumbedziwa uri dzi khou shuma zwavhuḓi nahone dzi dovhe dzi pfufhiwe  . 
Talani mutalo ni tshi livhanya maipfi a re kha tshanḓa tsha monde na zwine a amba zwi re kha tshanḓa tsha u ḽa . 
Afha vha ṱhogomele uri masalela eneo ha na mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono vhunga izwi zwi tshi nga thithisa mutakalo wa zwifuwo zwavho  . 
Age-in-Action kha lushaka na kha NGO dza kha vundu  . 
Tsheo ya ndaulo i fanela u pfala maitelele a u khetha dziphambano dzenedzo  . 
Khabinethe i tamela mashudu vhalingiwa vha 707 136 , ho katelwa vhagudi vha u ṅwala vha nnḓa vha 130 000 , uri vha shume zwavhuḓi kha milingo yavho . 
Nwaha muṅwe na muṅwe Muoditha Dzheneraḽa u ḓisa mivhigo nga ha tshikwama na kulangelwe kwa masheleni kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho na zwiimiswa zwa Shango . 
Dzhiela ntha u shela mulenzhe ha vhaaluwa kha mvelele , matshilisano na ikonomi  . 
Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde , u ḓḓo guma u vha Muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone , hu saathu u fhela maḓḓuvha maṱanu , u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Kha ndugiselo dza mugaganyagwama , vha dzhia tsheo ya uri vha tikedza mbekanyamushumo dza nnyi na nnyi dzifhio  . 
Miraḓḓo ya Khabinethe , Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro  . 
Kha idzwi ri ḓo ṱoḓa Tshumisano ya Lushaka kha Nndwa ya u lwisa Tsiku , hune ra ḓo ṱanganya mihasho i fanaho na ya Mveledzisophanḓa ya Tshitshavha , Mavunḓu na Mivhusoyapo , Vhuvhambadzi na Nḓowetshumo , Vhulimi na Zwa Mavu , Mishumo ya Tshitshavha na Mutakalo , na vhalanguli vha mavunḓu na fhethu hapo  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe , vhu ḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999 . 
Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe ; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu . 
Naho zwo ralo , mvelelo dzo vha dzi siho tsini na vhunzani ha u pindulela ha vhathu , nga maanḓa malugana na mutevhe wa maipfi  . 
Vhagudi vha ḓo pwashekanya nomboro kha nḓila ine vha ḓo kona u dzi langula vhone vhaṋe . 
A si zwavhuḓi u shumisa lushaka luthihi lwa mafhungotswititi  . 
Mulayotibe uyu wo livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , u fhulufhedzisa sekithara yo dziyaho ya ndindakhombo , na u alusa vhudziki ha masheleni hune ha ḓo tikedza nyaluwo ya ikonomi i yaho phanḓa nga u shandukisa maimo a nṱha o bveledziswaho nga nṱhani ha khakhathi dza masheleni dze dza vha hone nga 2008 . 
U bva mathomoni a mushumo wa u ḓiṋekedza kana u bida , Afrika Tshipembe ḽo ḓigana uri Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha Afrika Tshipembe tsha 2010 tshi ḓo vha Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha Afrika  . 
Nga maṅwe maipfi , tshivhumbeo tshavho a tshi nga vhi na ndinganyiso yo lavhelelwaho ya muṅwalo wavhuḓi  . 
Khaedu zwino ndi ya u a na nila ya u uuwedza vhane vha o vha vha khou dzhenelela kha sia a zwa vhulimi  . 
Vha tevhedze nga nyambedzano nga ha u ṱola na u ela  . 
Foramu ya Afrika Tshipembe ya Vhaaluwa ndi tshiimiswa tshi si tsha muvhuso tshine tsha imelela vhaaluwa nahone tsho vhumbiwa nga vhaimeleli vha bvaho kha vhaaluwa na Dziforamu dza Mavundu  . 
Vhuaḓa vhu tshinya fulufhelo na u kumbuludza zwa vhudzulapo ha ḽifhasi na zwa vhuḓifhinduleli vhu kovhekanwaho kathihi na vhudzulapo ha lushaka na zwa vhuthihi ha matshilisano  . 
I thusa kha zwa vhushai na zwivhuya zwa ikonomi  . 
Tshivhumbeo tsha Ndaulo Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha PSC tsho oliwa u mona na ndivho dza nḓila dza kushumele na masia a mushumo . 
Kha Tshivhumbeo , tsumbo ire hone i ṋekedza kha sia ḽithihi fhethu hu fanaho ha vhudavhidzani vhukati ha vhafareli vha tsumbo iyo i fanaho  . 
Asesimennd ḓo vha tshipiḓa tsha mushumo wa wekishopo nahone vhadzheneli vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ita asainimente ya asesimennde nga tshifhinga tsha wekishopo  . 
Kha u thivhela vhugevhenga na u ṱuṱuwedza vhuvhusi ho teaho , nga Nyendavhusiku ndo saina kha mulayo , Mulayo wa Vhulangi ha Tshitshavha na Ndangulo une vhukati ha miṅwe wa thivhela vhashumi vha muvhuso u ita zwa bindu na Muvhuso . 
U ya nga khethekanyo 10 ( 1 ) ya Mulayo na ndaulo ya 25 , vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo yo dzhiiwaho ya malugana na tshifhinga tshe giranthi ya n(etshedzwa , kana tshelede yo badelwaho  . 
Miṅwe miṱangano ya Komiti , u fana na iyo i shumaho na mafhungo a vhuṱoli , i a anzela u sa tendela tshitshavha  . 
Centre dzo teaho  . 
U ṅwala mutevhe hu tshi shumiswa khoma u fhandekanya zwithu zwo ṅwaliwaho . 
Ndayotewa yashu i sumbedza madzangalelo na fhulufhelo zwa lushaka . 
U vhala vha tshi ya phanḓa na u vhala vha tshi ya murahu . 
Thandela iyi yo ṋetshedzwa thendelo ya u thoma ya u vhambadzelwa nnḓa lwo ṱanganelanaho na vhushumisamupo nga 2010  . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅwe na i ṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓa ha Afrika Tshipembe . 
Ita uri hu vhe na zwikhukhulisi na dzimbofho ; kana tsha u ita khumbelo  . 
Vhukwamani na AU na mashango vhu ḓo thomiwa . 
Tsha u thoma tshi kwama u shumiswa ha mazhendedzi a vhuloi kana vha ḓivhiwaho vhane vha humbulelwa uri vha nga rumelwa uri vha vhaise vhatovholwa . 
U thetshelesa zwiṱori na u kona u bvisela vhuḓipfi hawe nga ha tshiṱori . 
U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Mukhuswane wa Dzinguluvhe ngauri zwo vha zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni  . 
Muṱa u ḓo vha yuniti yo fhelelaho na theo ya tshitshavha  . 
Vhathu vha tevhelaho vha nga tea u vha vhaunḓiwa vhavho kha Tshikimu : Munna , mufumakadzi wavho kana mufarisi wavho Munna wavho kana mufumakadzi wavho wa kale arali zwi khou ṱoḓiwa nga thendelano ya ṱhalano Vhana ( vha malofha , vho adoputhiwaho , vha mufarisi wavho kana vhane wa khou vha unḓa ) vha re fhasi ha miṅwaha ya 21 . 
Mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo dzi vhofha muthu wa mvelo kana tshiimiswa arali , nahone nga nḓila ine , yo tea , dzi tshi dzhiela nṱha vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha mushumo muṅwe na muṅwe u randelwaho nga pfanelo  . 
Tuynhuys na zwino hu kha ḓi vha na nomboro ya puloto nthihi na Phalamennde , nahone zwoṱhe zwo ḓivhadzwa sa zwieledzi zwa lushaka nga 1984 . 
Vho ṱanganedzwa kha Phalamennde ya Afurika Tshipembe , Phalamennde ya ṅwahaḓana 21 ! 
Mulayo wa zwino kha mbudziso iyi a u ngo dzudzanywa nahone hu ṱoḓea u bviselwa khagala  . 
Hune mbekanyamushumo ( phurogireme ) ya foniki ya vha yo dzudzanya thevhekano ya kufunzele kwa foniki nga nḓila yo fhambanaho na zwi re afha kha iḽi ḽiṅwalo , tshikolo tshi tea u tevhedzela thevhekano ya mbekanyamushumo ( phurogireme ) iyo . 
Khwiniso dzi nga nḓila ine a zwi konadzei u alusa Milayo ya Khwiniso nga muthihi lune zwi nga ita hedzi khwiniso kha milayo ine ya khou ambiwa nga hayo . 
U ita zwauri hu vhe na u swikelela mafhungo nga pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa  . 
Zwavhuḓivhuḓi , ndi mbilaelo yawe khulwane ya uri vhathu vha anzela u sedza na u ela ḓivhazwakale sa ya vhukuma  . 
Muanewa muhulwane tshiṱorini itshi ndi nnyi ? 
Thandela iyi zwa zwino i khou tshimbidzwa ngei Limpopo , North West na Northern Cape nahone i ḓo fhiriselwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga murahu  . 
Khabinethe yo takalela uri luṱingo lwa muvhuso lune lushaka lwa vhiga zwa u lwa na vhuaḓa ngalwo lu khou thusa u vukulula milandu ya vhuaḓa  . 
Mugudi u kona u shumisa luambo kha u humbula na u ṋea muhumbulo , na u swikela maitele na u shumisa mafhungo kha u guda : Vhutsila ho gavhiwaho kha heyi mvelelo ndi tshipiḓa tsha zwiteṅwa zwoṱhe zwa u guda luambo . 
Nga murahu ha izwo u engedzwa ha ḓivhaipfi ho sedzwa mutheo wa nyimele yo khetheaho hu ḓo tevhela  . 
Naho vhunzhi ha vhoiwe no shumisa zwiko zwa thekhinoḽodzhi kha ngudo dzaṋu , ndi vha si gathi vha vhoinwi vhe vha humbula nga hazwo zwavhuḓi  . 
U swika zwino , mimasipala i kolodwa tshelede i swikaho R100 wa biḽioni , ine i ṱoḓa u ita luvhili ye ya vha i tshi khou kolodiwa nga 2009 . 
Khotsi aṋu na mme aṋu vha shuma tshikhuwani . 
Mivhuso iyo na khoro dzapo zwi tsheṱa nḓila dza nḓisedzo ya tshumelo idzi  . 
Bulani uri ndi zwikhokhonono zwifhio zwine zwa ri thusa na zwine zwa ri tshinyadza . 
Zwibveledzwa zwa kha ṅwaha wa muthelo  . 
Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa , nga kha vhusimamulayo , nyambedzano ya dzitshaka , mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi , vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa . 
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa , muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha mvelelo iyi ndi u ṋekedza mushumo wo tou ṅwaliwaho . 
Muvhuso wo ṱoka madennde mavhili u itela u tshimbidza zwa u ḓiṅwalisa kha avho vhe vha lozwa maṅwalo a vhutsireledzi na uri holo nṋa dzo vulelwa u dzula avho vha si na madzulo , hune zwithu zwa ndeme zwi ngaho maḓi na zwiputo zwa zwiḽiwa zwi khou ṋetshedziwa  . 
Vhuleme vhune ra vha naho ndi , naho hu na khumbelo dzo dovhololwaho dzine dza ḓo ṋewa tshitatamennde tsha ṱhanzi idzi , ro vha ri tshi nga vha ro khwaṱhisedza mafhungo aya oṱhe kale hu tshe na tshifhinga  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza zwine ya ḓo shumisa zwone u vhona uri themendelo idzi dzi thome u shuma  . 
Naho zwo ralo , hu na maṅwe maitele ane vhathu kana zwigwada vha tea u a tevhela musi vha tshi kumedza phethishini kha Phalamennde . 
Sibadela  . 
Naho zwo ralo , ri ḓo vha fha tshikhala tsha u khwaṱhisedza mbilaelo yavho kana tsha u ṋetshedza vhuṱanzi ho teaho  . 
Ngauralo , khaedu kha Vhuimo ha Nṱha ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri ṋetshedzo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa tetsheliswa zwone kha gireidi dza phanḓa . 
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa ino Sheduḽu nahone o itaho muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho , ha kombetshedzwi u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha Ndayotewa ntswa . 
Muvhigo wa Khomishini ya Ralushai,92wo ambiwaho kha bammbiri-mviswa , wo bula mushumo wa vharangaphanḓa vha sialala ( mahosi ) na dziṅanga une vha u ita kha mafhungo a kwamaho vhuloi . 
Ndi ngani Ntshengedzeni a tshi khou lila ? 
Dzangano ḽi tea u omelela kha u ita tsheo ya ḽifhasi-u ita vhuimeleli vhunzhi na u vha khagala  . 
Lushaka lwashu lwo ṱumana , hu si vhuṱumani fhedzi nga mvelele na vhurereli , fhedzi ha dovha nga tshenzhelo na khaedu dzi fanaho  . 
U ṋula thumbu ndi u bvisa thumbu i sa ṱo ḓei  . 
Mbadelo dzi nga itwa maḓuvha a sa fhiri 121 . 
Fhedzi , vho amba , hu tshe na tshikhala tsha u vha khwine , nga maanḓa kha tshumelo dza vhufogisi , dza forensiki na dza yuniti dzo khetheaho , dzine dza kha ḓi vha na ṱhahalelo ya vhashumi  . 
Vhugevhenga hu itwaho hu tshi shumiswa ndila dza mitshini ndi vhukhakhi ho vhetshelwaho ndatiso siani la mulayo u ya nga ha Mulayo wa Vhudavhudzani ha Elekroniki na Vhudavhudzani u Dzhenelela na Vhutoli kana Electronic Communications and Transactions Act , Interception and Monitoring Act hu tshi katelwa na zwinwe zwi tshimbilelanaho na milayo i langulaho zwa vhutshinyi  . 
Mushumisi u lavhelelwa u ṋetshedza zwidodombedzwa zwiswa nga ha zwishumiswa kha vhaṋetshedzi hu tshe ho sala ṅwedzi uri thendelano i sedzuluswe , u itela uri vhaṋetshedzi vha kone u dzhia tsheo  . 
Mihasho ya muvhuso na vhabindudzi vho ḓiimisela u vhulunga kha masipala musi vha tshi tendelana na pulane ya mveledziso  . 
Maitele a vhukwamani na u sedzwa hafhu a IDP a vha hone nga Tshimedzi u swika Ḽara  . 
Nyito ya u Linga ha Fomaḽa ya 1 : Muṅwalo U kona kufarele kwa penisela na khirayoni zwavhuḓi . 
Zwi ḓo ita uri zwigwada izwo zwi kone u swikelela tshumelo dza mutheo dzo teaho dza mveledziso ya tshitshavha dzine dza ṱoḓea u khwinisa maimo a matshilo na u engedza mutakalo wa matshilisano . 
Zwenezwo ri khou ita mini u ṋekedza mudzulapo muṅwe na muṅwe pfanelo ya mutheo ? 
Ni vhona u nga ndi nga mini dzina ḽa Edith ḽo ṅwalwa mugumoni wa phara ya u thoma , hu si mathomoni ayo ? 
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli  . 
Vhalelani itshi tshirendo nṱha . 
Zwenezwo u khwiṋisa hune ha khou ḓa hu ḓo bviseli khagala kha u shumana na uri mutholi u tea u vha nnyi u itela u bvisa zwavhuḓi vhukonḓi ha vhunṋe ha mutholi are ene kana wa vhukuma  . 
Khethekanyo ya u fhedzisela ya khaedu dzine nda tama dzi sumbedzisa ndi zwine kanzhi zwa vhidzwa u pfi zwivhi zwa tshikhala tsha mushumo , nahone nga maanḓa mbilaelo dza zwa vhuvhusi  . 
Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwadzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe . 
Zwa vha sinyusa nga maanḓa lwe vha si tsha ṱoḓou dovha vha amba vhoṱhe . 
U ṋetshedza vhaṋetshedzi vha mbekanyamaitele mafhungo ane a ṱoḓea malugana na u sedzulusa kana u ṱola kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ya Afrika Tshipembe ya zwino kha zwa saintsi . 
Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha zwithu zwi no khou itea zwazwino kha mafhungo a Asesimennde ya Lushaka ya Nwaha ( ANA ) nahone i humbela vhathu vhoṱhe vha kwameaho u shumisana uri hu wanale thandululo ine ya ḓo sedza na u tsireledza pfanelo dza vhagudi . 
Kha vha aphiḽe hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha u wana tsheo yo dzhiwaho malugana na khumbelo yavho  . 
Vha nga wana fomo iyi kha ofisi ya muhasho kana kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi . 
Khomishini I fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka . 
U shumisa zwishumiswa zwo fanelaho u itela u ṱanganya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso wapo malugana na ndivhotiwa dza thandela ya mveledziso kha kutshimbidzele kwa Komiti ya Wadi  . 
Zwiṅwe hafhu , ḽiṅwalo ḽa Durban ḽi themendela hafhu dziṅwe nyito kha ḽevele ya madzingu na dzitshaka  . 
Vhenevha ndi vhane vha shuma u a kunakisa , u fhaṱa madamu na u vulela maḓi uri a swike vhathuni . 
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano  . 
Vhuṱanzi ha uri vho thoma u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo i no bva kha tshitshavha tshapo vhu nga ṋetshedzwa nga tshivhumbeo tsha luṅwalo kana tswikelelo  . 
Ndondolo ya bada na mvusuludzo ndi vhuḓifhinduleli vhu bvelaho phanḓa kha ṅwaha wa muvhalelano muṅwe na muṅwe  . 
A na khonadzeo khulwane ya mbuyedzedzo , ndiliso na u fha vhapondwa tshifhinga tsha u fha mihumbulo yavho . 
Livhanyani izwo zwipiḓa . 
Nga itshi tshifhinga miri i vha i khou thoma u tuma lurere  . 
U kona u shumisa themba tharu kha u fhaṱa maipfi . 
Nangani tshipuka tshithihi tshine na vhona u nga tshi na mvumbo i no fa na na yaṋu ni ṅwale ṱhalutshedzo ya mvumbo yaṋu i no nga ya itshi tshipuka . 
Samithi i ḓo sedza kha pfunzo na vhugudisi , vhafumakadzi na vhaswa , khathihi na tsudzuluwo ya vhapfuluwi vha re mulayoni na vha siho mulayoni vhukati ha madzhango mavhili . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa u ḓadza fomo dzo teaho na u vha isa kha Madzhisiṱaraṱa . 
Kha vha ṋetshedze ṱhanziela yavho ya mabebo kana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na rekhodo iṅwe na iṅwe yavho ya tshikolo . 
Arali ha vha na u sa anana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Ndayotewa , ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma  . 
Milayo ya vhukoni i katela , vhukati ha zwiṅwe zwithu , matshimbidzele a vhugevhenga a tea u sumbedza zwi khagala nahone nga nḓila ya vhukuma  . 
Muvhuso u tea u vhona zwauri mbekanyamushumo yo dzinginywaho nga dzangano la tshitshavha ndi yone ndila ya vhudisa ya u bveledza lupfumo nga u shumisa zwishumiswa zwa mupo  . 
Kha maanea a mbuletshedzo , muṅwali u buletshedza kana u ṱalusa tshithu u itela uri muvhali a kone u tshenzhela ṱhoho ine ya khou buletshedzwa nga ṋdila i re khagala . 
Nga 1917 , vho ṋetshedza Phalamennde khuvhanganyo yavho ya Africana ine ya vha na zwiteṅwa zwa 7 000  . 
Zwi isaho kha muvhigo nga ha maimo a vhafumakadzi ane a ḓo rwelwa ṱari nga Muphuresidennde nga ḽa 9 Ṱhangule . 
Kuitele kwa u fhodza a ku shumani na muthu fhedzi , hone ku shumana na fhethu hune muthu a dzula hone . 
Kha u katela mbetshelwa kha mulayo wa lushaka , zwi a ṱoḓea u sa iledza kuitele nga ṱhoḓea nyengedzedzwa na u fhirisa idzo dzi ambiwaho  . 
Muvhuso wapo u fanela u sedza uri kushumele kwa vhukuma na mvelelo zwi tshimbilelana na zwe zwa gaganyelwa gwama  . 
Tshelede ya hone i ḓisendeka nga muelo wa muṱa wavho . 
U vhona na u shumisa zwifanyiso zwine zwa vha na nyito i sumbaho zwine zwa amba U ṱalusa zwifanyiso zwavhuḓi na u amba nga ha zwi no fana kana u elana kha zwifanyiso izwo . 
Nga fhasi ha tshipiḓa tsha 42 tsha NEMA Minisṱa o ṋea maanḓa a u ṋetshedza thendelo dza vhushumisamupo , na thendelo ya u vhambadzela nnḓa ho ṱanganelanaho kha Mulangidzhenerala  . 
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma nga murahu ha khetho , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala , Vhusimamilayo ha vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu  . 
U ṋea muhumbulo u thusa kha u dovholola tshiṱori tsha tshigwada tsha kiḽasini . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamshango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa nga tshumisano na Minista wa Gwama . 
U sa dzhiela ntha ikonomi na kutshilele na zwa tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou bebiwa , vhane vha khou lovha na vho farwaho nga madwadze ni fhindule mbudziso idzo  . 
Kha CBP , wadi dzi sika tshaka tharu dza thandela  . 
Ikonomi ya ḽifhasi ḽothe i khou bvela phanḓa na u fuḓwa nga ḓumbu . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho tshimbidza wekishopho ya Khoro ya Vhutsivhudzi ya u Manḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vharema ( BEE ) nga Ḽavhuvhili , ḽa 20 Fulwi 2017 , yo sedzaho kha tshanduko ya ikonomi ya matshilisano nga vhuhali  . 
Zwo rali , thandela na vharangaphanḓa vhayo vho tendelaniwaho ndi vha tevhelaho  . 
Vha dzhiele nṱha na u khwaṱhisedza vhudipfi ha muṅwe muthu ha u sinyuwa  . 
Muthu muṅwe na muṅwe , zwigwada zwa vhathu kana dzangano vha na pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde . 
I na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku na wa lutombo . 
Musi hezwi zwi tshi itea , vha vha vho tshoṱelwa nga asima - u hoṱola , u ita phosho vha tshi fema na u fhelelwa nga mufemo . 
Lutsinga lwa maḓi lwo vha lu na maanḓa lwe lusunzi lwa vho balelwa u bva maḓini . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa . 
Dzhenisani phindulo dza mbalo idzo dza maipfi . 
Hu tea u vha na u linganyiswa ha zwibveledzwa zwipfufhi na zwilapfu na u ṅwalela ndivho dzo fhambanaho : u humbula lwa akademi , vhusiki , vhushaka na zwi kwamaho mushumo . 
A hu na phindulo ine ya khou lavhelewa kha Adam ngauri u na mirwaha ya fhasi ha 5 na uri mbudziso iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na mirwaha milanu na u fhira  . 
Mawanwa kha zwiimiswa zwa 77 zwe zwa sedzuluswa hafhu hu tshi khou ṱolwa vhukhwine na zwone zwo wana tshikati tsha phimo tsho khwinifhadzwaho , kha u dzhielwa nṱha ha vhulanguli ha tshiṱirathedzhi kha kushumele kwa tshiimo tsha zwishumiswa . 
Lavhelesani nyolo idzi ni fhindule zwi Kha ri ṅwale tevhelaho . 
U tshinyadzwa ha dzibasi ho iteaho zwezwino ngei Kapa Vhukovhela nahone hu khou sasaladzwa zwihulu . 
Ri ṱoḓa u rwela zwanḓa mushumo wavhuḓi vhukuma wo itwaho nga vhorakhonṱhiraka na vhabveledzi vhashu  . 
GCIS a i na vhuḓ ifhinduleli kana vhukoma ha zwire ngomu ha website yo rathiselwaho khayo , tshumiso , kana u sa kona u swikelela website yo rathiselwaho kana vhurathiseli vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha kha website ye ha rathiselwa khayo . 
Vhuhulwane ha tshigwada kana meyara b u tea u yelana na Mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo ya tea u itwa na maanḓa a tea u shumiswa ; na u c thoma u itwa musi ho ḓivhadzwa kana u itwa mulevho nga Phresidennde  . 
Tsha u thoma ndi uri zwi dzhia tshifhinga  . 
ZWIPIKWA ZWA TSHIṰIRATHEDZHI ZWA MASIPALA zwi tea u elana na zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa muhasho zwo dzheniswaho kha pulane ya tshiṱirathedzhi  . 
Kha vha lange mihumbulo yavho  . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha kone u swikelela tshumelo dza muvhuso nga luambo lune vha lu takalela  . 
Kha vha ite khumbelo na muṅwaleli wa khothe ya vhana ya tshiṱiriki tshine a ṅwana a dzula khatsho  . 
Musi hu tshi tholiwa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli , hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya u sumbedza tshivhumbeo ya uri tshivhumbeo tsha lushaka na mbeu Afrika Tshipembe  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ḓivha nga ha phoḽisi ya u ṱun ḓwa na u rengiswa ha thundu vha tea u kwama ofisi ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa ine ya vha tshipi ḓa tsha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa thundu dzine vha tama u dzi ṱun ḓa kana u dzi rengisela nnḓa  . 
Komiti dza Wadi dzo itelwa u vha nḓila dza tshiimiswa dza vhudavhidzani vhukati ha u davhidzana ha zwitshavha na mimasipala  . 
Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo , ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde , u fana na Vhupfiwa nga vhathu , u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dziṅwe mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu  . 
Kha vha shumise tsumban ḓila ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo . 
Kha vha vhee ndivho dzi re khagala na dzine dza swikelea na u tanganedzea . 
Muhanga wo tewa kha u wana zwikili , u fanela ha vhukale na mafhungo a lushaka a fanaho na u fhambana nga mvelele , pfanelo dza vhathu , mafhungo a mupo , u fhaṱa lushaka , vhufa na u lingana ha maanḓa vhukati ha mvelele dza ḽifhasi na dzapo  . 
Tshitshavha tshi nga dzhia pfanelo idzi na u dzhielwa nṱha uhu arali vhashumeli vha sa shumela zwavhuḓi tshitshavha  . 
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu . 
Vhagudi vha kona u ita modele wa watshi . 
Fhedzi musi ri tshi khou lingedza u khwinisa vhuḓi na u bveledzisaphanḓa mbekanyamaitele dza u shumana na avho vhe siwa nga mbekanyamushumo dza tshitshavha na dza phuraivete dzine dza khou itwa zwino , ri a zwi ḓivha uri zwithu zwi khou ongolowa u fhirisa zwe ra vha ro lavhelela zwone  . 
U sedzulusa zwithu zwine zwa kona u kunguluwa , u suvha na u pakiwa kana u ṱhopha . 
O vha eletshedza uri vha fanela u wana thendelo kha vhabebi kana vhaunḓi vhane vha ḓo tea u vha ṱoḓela muthu wa u vha linda , na uri muthu ha tei u bambela e eṱhe . 
U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa  . 
Vhoṱhe vha anzelaho u ita vhukwamani na Muṅwalisi wa Dzikhamphani na Close Corporations vha tea u ḓi ṅwalisa sa madzhendedzi a CIPRO  . 
Zwenezwo ri ṱaṱa uri madzangano a songo tou ita bembela fhedzi hu na ndivho ya u kunda khethoni , fhedzi hu vhe hu na u ḓiimisela u ita bembela hu na ṱhonifho yo fhelelaho ya vhakhethi  . 
Khoro yo khomishina NGO ya vundu u ṋekedza khoso ya vhugudisi ha u ranga  . 
Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda-zwi amba zwauri zwifhingani zwi kondaho vha nga si ditike nga ndila dzi si gathi dza u kona u tshila  . 
Ndi u ḓi ṱanganywa ha vhathu hu langwaho nga Ndayotewa . 
Koporasi ya khasho ya Bop i khou dzudzanywa u itela u alusa ndeme yayo , u alusa vhubindudzi kha sekhitha na u ita uri hu vhe na u anganelana kha zwishumiswa zwa midia  . 
Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha , ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango  . 
Arali rekhodo isiho kha ḽiṅwalo ḽa bammbiri , i nga vhonwa kha fomo yo tou humbelwaho , hune zwa konadzea . 
Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe , o imela mufarwa , kha iḽo shango , kana a kwama tshipi ḓa tsha ya matavhi ayo Afrika Tshipembe  . 
Ndi vhonnyi vho teaho u vha hone kha mbingano ? 
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo . 
Tsumbo ndi thandela ya u sikwa ha mishumo fhethu ha mahayani nga ndivho ya u sedza fhungo ḽa uri vhathu vha phesenthe dza 40 tshitshavhani a vha na mishumo  . 
Mudededzi wa Gireidi ya Ṱ u tea u lunzhedzela mbalo kha nyito dza vhagudi dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , naho hu tshi tea u vha na tshifhinga tsho vhetshelwaho thungo vhukati ha ḓuvha musi mudededzi vha tshi ḓo vha o sedzana na nyito dza mbalo fhedzi , zwa sa ralo vhagudi a vha koni u ḓiva zwine zwa khou itea , na u bveledzisa lutamo lwa khontseputi na zwikili zwa mbalo . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u ṅwalisa dzangano  . 
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16  . 
Uri mihasho ya muvhuso i khou langulwa lu bveledzaho naa . 
U shumisana ri nga kona u vhona uri ri khou khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi . 
Zwi dovha hafhu zwa sumbedza u sa khwaṱha ha maitele a vhulamukanyi , u thoma kha ṱhoḓuluso ya milandu u swika kha u lulamisa vho itaho vhukhakhi . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa . 
Kha u khwinisa vhushaka kha zwa mishumo , ri ṱanganedza thendelano yo swikelelwaho nga vhaḽedzani vha matshilisano kha Nedlac kha mulayo wa miholo ya fhasisa ya lushaka  . 
Mutambo uyu u tambiwa nga nd(ila yeneyi ya u pandamedzana kana u gidimedzana  . 
U vhumba maḽeḓere sa , nga u pennda nga minwe , u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura U ṱhiraisela zwifanyiso zwi sa konḓi , phatheni na madzina a vhone vhagudi hune ha vha na mathomo a vhukuma na u sumbedza sia ḽa u tevhedzela kha maḽeḓere . 
Muhumbeli , khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru i nga shumiswa khothe nga murahu ha musi ho no shumiswa maitele ohe a Khumbelo ya nga ngomu  . 
U vhea tshithu kha muduba u bva kha tsha u thoma u swika kha tsha vhufumi kana u bva kha tsha thoma u swika kha tsha vhu fumbili kana tsha u thoma u swika kha tsha u fhedzisela . 
Maraga dza 15 u swika 20 U thetshelesa hanu hu nga kha di khwiniswa  . 
Zwivhangi zwo ḓoweleaho ndi zwifuwo ( nga maanḓa tshimange ) , mutsho wa u rothola , nyonyoloso , u kavhiwa nga vairsi ( duda na mukhushwane ) , mutsi wa fola , maluvha , buse , zwa u vhulunga na u daya zwiḽiwa kha zwiḽiwa na miṅwe mishonga . 
Zwine tshenzhemo tshashu tsha khou sumbedza ndi zwauri pulane dzo ṱanḓavhuwaho nahone dzi katelaho zwithu zwinzhi dzi tea u itwa ho katelwa na tshitshavha na sekithara dza phuraivete arali ri tshi ḓo swikela mvelaphanḓa . 
Samithi i ḓo amba nga ha khombo ya vhutherorisi ha nyuklia na u vhea khagala maga ane a nga dzhiwa nga tshitshavha tsha dzitshakha u fhungudza tshumiso ya matheriala wo ḓalesaho uranium , u wana matheriala dzi so ngo tsireledzeaho , u ṱoḓisisa na u khakhisa ndingo dza vhutherorisi ha nyuklia . 
Vha huwelela uri hu ṱanganedzwe phambano vhukati ha vhuloi vhune ha vhaisa na vhuloi ha zwa vhurereli nga avho vhane vha ḓidzhia vha vhaloi . 
Khathihi na ofisi ya Phuresidennde ri na fulufhelo ḽa uri ṱhahelelo yeneyo i nga si tsha bvela phanḓa  . 
U bviswa 177 . 
Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo kana khothe khulwane . 
GCIS i ḓ o vhona uri zwa khungedzelo zwi tshimbidzana na mulayo na uri zwi itwa hu tshi tevhelwa zwo tiwaho uri hu kone u waniwa thendelo yo teaho phanḓ a ha u rumela e-mail ine ya sedzana na tshumelo dza GCIS kha mushumisi  . 
Khetho dzashu dza mbuelo dzi ṋekedza mbuelo dzi fanaho kana dzi fhiraho dza zwiṅwe zwikimu zwa dzilafho  . 
Ni zwi ḓivha hani ? 
Kha vha ole tshitendeledzi tshi tshi mona na thaidzo dzine dza tea u lwiwa nadzo kha thandela iyi ( sa zwe zwa sumbedzwa kha tsumbo afho nṱha )  . 
Ndivho yalo khulwane yo vha ya u tikedza na u khwathisa pfanelo dza vhathu , zwi tshi elana na mulayo na ndangulo ya mulayo na u tsireledzwa ha mutheo wa mbofholowo u ya nga Muano wa Lifhasi wa Pfanelo dza Vhathu  . 
Ri ḓo isa phanḓa ṋaṅwaha kha maga ashu a u khwinisa kushumele kwa muvhuso uri u kone u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo . 
Girama ya ndulamiso ya maipfi o khakheaho a tshi ṅwaliwa u bva kha ngudo ya 3 . 
Ndivho ya AU ndi u tsireledza pfanelo dza vhathu na pfareledzo ya ikonomi dza Afurika , nga maanḓa u fhelisa khuḓano na u sika maraga muthihi u bveledzaho  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelele dza Savei ya Mutakalo na zwa Ngudo ya Tshivhalo tsha vhathu ya Afrika Tshipembe ya 2016 nga vha Mbalombalo ya Afrika Tshipembe , ine ya kala tshiimo tsha mutakalo tsha maAfrika Tshipembe , khathihi na u swikelelea na ndeme ya mbekanyamushumo dza mutakalo . 
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu , mabulannga , zwifuwo , tsimbi , mirerala kana matombongwende ( vha songo katela thengo kha vharengisi vha na ḽaisentsi )  . 
Vha ṋetshedze ṱhalutshedzo ya zwo iteaho na uri nyimele yo vhifha u swika ngafhi . 
Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu . 
Madokotela vha ḓo dzhia tsheo ya uri asima yavho I shusha u swika ngafhi nga uri ndi lungana hune vha vha na tsumbadwadze na nga u ita ndingo dza kushumele kwa mafhafhu ( peak flow readings )  . 
LDL , kana khoḽesiṱiroḽo mmbi i khombo kha muvhili ngauri i tshinyadza mbondo dza mbilu na u vhanga siṱirouku na vhulwadze ha mbilu . 
Afurika Tshipembe ḽi ita nyambedzano sa tshipiḓa tsha Mbumbano ya Maitele a Tshipembe ha Afurika ( SACU ) tshine tsha ita nyambedzano sa tshiimiswa tshithihi . 
A si ṱhalutshedzo yavho ya vhathu vha kwameaho , fhedzi vesheni yavho ya theori ya vhathu vha kwameaho yo ḓo vhanga khanedzano khulwane  . 
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela : Khethekanyo B : R2 600 ndingo i ṅwe na iṅwe tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhathu vho ita zwigwada hu na vho funzeaho na vha songofunzeaho  . 
Ndayotewa i sumbedza zwithu zwoṱhe nga ha muvhuso na milayo nga ha uri maanḓalanga a shumiswa hani , ndi nnyi ane a shumisa ayo maanḓalanga nahone ndi nnyi ane a a shumisa kha u vhusa shango . 
Muvhuso nga nṱhani ha zwezwo a wo ngo dzhiela nṱha zwihulwane ndangulo ya vhupo ya phurofeshinaḽa  . 
U vhala thambo ya lwendo lwa tshikolo U topola madzina . 
Vhana vhaṱuku vha Gireidi 1 na 2 vho takalela bugu idzi dza makolokolo . 
Izwi zwi amba u davhidzana nga u fhulufhedzea na tshitshavha , u vhona tshitshavha mulandu malugana na nyito dzatsho dzo khakheaho  . 
Tshifhinga tsha tshanduko tshi amba uri hu nga vha nga nḓila ya u ṱhonifhana na mulayo , kana nḓila ya thambulo na khakhathi  . 
U pfesesa uri thaidzo yavho ndi mini ? 
Webusaithi ino i na siat ( ari ( line vhone sa mudali vha kona u bvisela mihumbhulo yavho na u n(ea ngeletshedzo hune zwa vha zwo tea  . 
Ndivho ya IDP ndi u khwaṱhisedza uri zwiko zwa masipala zwi livhiswa kha u ḓisa thandela na phurogireme dza u swikelela zwithu zwa mveledziso zwo tendelanwaho khazwo  . 
Tshipikwa ndi uri vhatsila vha khwinise ndondolo ya zwifhaṱo zwa masipala  . 
I nga vha nga tshivhumbeo tsha khumbelo ya thuso kha fhungo ḽo tiwaho kana u tandululelwa mbilaelo  . 
Mulovha vhana vha ḓo tshimbila vha ya tshikoloni . 
Kha gireidi ya 3 vhagudi vha tea u ṋewa nḓowedzo dzine vha do kona u livhanya mbonalo dzo fhambanaho ( mbonalo u bva nṱha , mbonalo u bva kha lurumbu , mbonalo u bva nga phanḓa ) ya zwithu zwo fhambanaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Bammbiri ḽa vho dzhenelaho muṱangano ḽi tea u vha na dzina ḽa mudzheneli , vhuḓibaḓekanyi ha tshiimiswa , ḓiresi ya imeiḽi ine ya takalewa na nomboro ya fekisi  . 
Hu ḓo vha na u amba na vhoramafhungo nga Musumbuluwo , wa dzi 13 Fulwi 2016 . 
U katela munwe na munwe ane a khou shuma muvhusoni ( sa Dziminisita , vhashumi vha kha muhasho , na mapholisa ) na vhathu vhane vha vha nnda ha muvhuso ( sa muthu ane a shuma binduni )  . 
Ho dzhiiwa ḽiga ḽa u khwinisa kushumele kwa muvhuso wapo . 
Mulevho wa u vhidza na u ta ḓḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela  . 
Muthu a sa koni u vhala kana u ṅwala a nga humbela tswikelelo kha mafhungo a tshi khou shumisa nomboro dza luṱingo dzo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa  . 
Nga murahu Anasi o ya u dalela tshibodempembe tshi tshi humbula uri tshi ḓo wana zwiḽiwa . 
Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe , na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho . 
Ndi zwithu zwifhio zwine zwa tea u dzhielwa nṱha hu tshi pulanwa muṱangano u khwaṱhisedza uri u tshimbila zwavhuḓi ? 
A huna tshifhinga tsho tiwaho ; zwi ya nga ane a khou ita khumbelo ya tshumelo ya ndeme  . 
Tshitatamannde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsho ṋetshedza mbekanyamushumo dza Zwikili zwa Vhutshilo zwo fhelelaho kha Sia ḽa u Guda ḽa ṅgudo ya zwa vhutshilo , ine ya vha khombe-khombe u bva kha giredi R u swika kha 12 . 
Zwi ṱitshi zwa ndingo zwo ṅwaliswaho zwi nga linga na u ṱola dzigoloi u ya nga khethekanyo yadzo . 
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai , nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu - na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu  . 
Vodacom , na vhone vha a kwamea nga RICA  . 
Ambani nga zwipuka zwoṱhe zwa lwanzheni zwi re zwifanyisoni izwi . 
Ndayotewa i nea zwidodombedzwa zwivhili malugana na u ri vhathu vha nga swikelela hani vhutanzi  . 
I itea kha vhuimo vhu leluwesaho , ndi kha tsheo ya uri ha nga ambarwa zwiambaro zwifhio , kana ndi mini tsho sedzwaho kha u pulana ha ḓuvha na ḓuvha , tsemano yavho na shaka , khonani na mushumisani u swika kha phambano dza mashangoḓavha , kana khuḓano dza polotiki na u lwela zwiko , zwine zwa nga swikisa kha khakhathi dzi isaho lufuni  . 
Vhagudi vha tea u vha vhaambi vha nyambo mbili vhe na vhuḓifulufheli ( kana vhaambi vha nyambo nnzhi ) vha re tshishumiswa tshihulwane tsha u vhala ḽifhasi na mafhungo o ambwaho na u ṅwalwa  . 
U ita nyambedzano nga ha kushumisele kwa maḽeḓere danzi na tshitopo . 
Ndi malo nngana dzine dza lingana na hafu nthihi ? 
Zwikene zwa CT na zwa MRI : Ekisirei dzo khetheaho dzi dzhiiwaho ngomu muvhilini wavho u wana tshivhangi na nyimele ya dzilafho . 
Ri tshi sedza zwe ra vha ri tshi khou alutshedza zwi a kona u vhonala uri khaedu dza muhasho ndi dzifhio  . 
Vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṅwala maipfi maswa kha bugu dzavho dza ṱhalusamaipfi . 
Vhudavhidzani na miraḓo ha misi yoṱhe  . 
Hu nga nangiwa u bva kha zwiṱori zwo fhambanaho zwa maḓuvha ano , zwiṱori zwa u humbulela tsumbo , nyendo dza u sedzulusa , na zwiṱori zwa sialala , sa , ngano dza tsiko , dza vhahali na dza phukha zwine zwa khou wanala kana zwine zwa vha hone . 
Khoro i khou shumisana na Vhulanguli ha Vhudavhidzano ha DACST kha u bveledza maitele a u andadza zwibveledzwa zwa Khoro na u phadaladza mafhungo nga u tou amba na muthu munwe na munwe na nga u kandisa na midia wa elekitoriniki  . 
Vharengi vha na pfanelo ya u sa vhofhiwa nga vhudavhidzano ha u oa thuso kha u nekedza thundu kana tshumelo  . 
Thero dze Masana a vha a tshi dzi konesa ndi dzifhio ? 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni ( ID ) kana ṱhanziela ya mabebo . 
Tshigwada tshi tea u vha na vhaimeleli u bva kha vhuimo na sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Vho vha vha tshi bva musanda Mphagani khoroni  . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi nga mini sheduḽu dza mishumo dzi dza ndeme  . 
U rangela u thetshelesa hu ḓivhadza vhagudi nyimele ya u thetshelesa . 
Kha koporasi , mirado i shuma yothe kha u lima na u rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi kana zwifuwo kha shango la tshitshavha  . 
Ndivho nga ha zwa ndindakhombo dza mutakalo na zwa tshikimu tsha thuso ya dzilafho  . 
Fhedziha , u bva tsha mathomo a u shumisa mulayo wa ndangulo ya malaṱwa muswa nga ha u vhekanya na mbulungelo ya malaṱwa , khonṱhiraka a i tsha ḓisa tshumelo iyi  . 
Zwine zwa vha , iyi ndi nzulele ya u pfisa vhuṱungu naa , i si ya shango ḽoṱhe kha nyimele dzoṱhe dza u pfisa vhuṱungu ? 
Ya thoma u na  . 
Uri arali vhone vho vha vha tshi dzula afho fhethu vho vha vha vha tshi ḓo vha murangaphanḓa wa ndwelatshanduko  . 
Mutshutshisi u ḓo vhidza ṱhanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho . 
Maitele aya a itiwa nga ndila i thonifheaho nahone ine ya vha na milayo hu si na u thivhela muthu kha zwine a khou toda u bula zwone  . 
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho  . 
Mbekanyamaitele iyi iḓo thusa kha u vusulusa ikonomi ya shango na u sika mishumo  . 
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe uri ni vhona u nga lungano lu khou amba nga mini . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha National e-Government Strategy and Roadmap uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa  . 
Muvhulawa o paka zwa u vhalela zwa 20 kha miduba ya 10 . 
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo ino Sheduḽu ya shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano  . 
U ḓilonga ndi nḓila ya vhathu zwavho ya u shela mulenzhe kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 na u engedza vhukoni  . 
Masheleni a u shuma zwa vhukuma ha ngo ḓalesa na kha shango na ḽithihi na maḓuvha  . 
Nḓila ine mishumo iyi ya dizainiwa ngayo i tea u katela magudiswa a thero nahone ya katela mishumo yo fhambanaho yo dizainiwaho u swikelela ndivhotiwa ya thero . 
U dzhiela nzhele luambo lwa muvhili na zwi vhonalaho zwi tsivhudzaho zwa tshiambi . 
Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu  . 
Khothe a yo ngo ṱanganedza uri u tenda kha vhuloi zwi nga ita uri muthu a ite uvho vhutshinyi  . 
Khabinetthe i dovholola zwo bulwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma kha u lwisa u thithiswa ha zwikolo zwa 24 nga vhathu vhane vha khou humbulelwa u vha vha vhadzulapo vha tshiṱiriki tsha Vhembe ngei Limpopo . 
Hu na hune zwa tendelwa nga mulayo uyu , sa tsumbo : khothe i nga vha na maanda zwi tshi khou itiswa nga nyito i bvaho kha vhupo hune ya vha na maanda  . 
Milayo i itwaho nga vhulanguli hapo  . 
Tshumelo dza zwa mutakalo a dzi na zwiko zwo teaho u londola thaidzo dza zwa mutakalo muhumbuloni dza Vhaswa na thangana ya murole ya Vhaswa  . 
Muhasho wa SRSA u tshi khou kwamana na Muhasho wa Mafhungo a zwa Nna , i o dzhenelela kha pfano ya u shumisana na mawe mashango  . 
Tshumelo a dzina mbadelo . 
Arali dza sa bviswa vhukati ha min(wedzi ya rathi , Muredzhisitarara u d(o dzi tshinyadza kana a dzi balanganya nga nd(ila yo teaho  . 
Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni ; fhedzi nga murahu ha hezwi , haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei . 
Musi ho swikelwa , vhuvhusi havhuḓi hu ḓo vha dzilafho ḽa ndeme kha khuḓano na u shaea vhudziki  . 
Kuvhonele ku nga vha ku si kwavhuḓi , kuvhonele ku nga vha ku kwavhuḓi  . 
Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa ṅwaha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho . 
Vha khwaṱhisedze uri hu vha na maḓi o linganaho nga khalaṅwaha yeneyo nahone vha vhulunge arali zwo tea  . 
Khethekanyo iṅwe na iṅwe ya Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe- a I na Muhaṱuli ane a vha Phresidennde ; b I nga vha na tshivhalo tshithihi kana zwinzhi zwa Vhathusa Muhaṱuli ane a vha Phresidennde ; nahone c I na tshivhalo tsha vhahaṱuli vho tiwaho hu tshi tevhedzwa mulayosiṅwa wa lushaka  . 
Nyolo kana zwithu zwi fareaho . 
Thandela ndi mushumo muṅwe na muṅwe wa u bveledza tshibveledzwa nga tshifhinga tshe tsha tiwa  . 
Khwiniso ya u Thoma ya Ndayotewa wa 1997 . 
Mudzulatshidulo wa khoro a mbo di vhudza mukhantselara muhulwane zwauri mulandu u nga di bvela phanda naho hu uri thanzi a dziho , na uri arali zwa nga wanala zwauri thanzi dzi khou todea kha u tandulula phambano , mulandu u do fhiriselwa phanda  . 
Ni tshi swika kha khamba ni vhala ipfi ḽine ḽa vha khaḽo . 
Muvhuso wo ḓivhadza maitele a u ṱavhanyisa mvelele kha sekithara dza ikonomi ya mutakalo na maḓazhe nga 2014 . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Ezwi zwi katela mivhigo yashu ya ṅwaha nga ṅwaha na mivhigo ya tshiṱirathedzhi yo fhambanaho na maṅwalo a mbekanyamaitele i kwamaho saintsi na thekinoḽodzhi  . 
Miṅwe ya iyi milayo ndi ya kale u ya kha miṅwaha ya sentshari dza vho 19th kana vhukati ha sentshari dza vho-20th . 
U linga ha u vhala hu teaha u itwa tshifhinga tshoṱhe nahone hu si tou vha u linga ha tshifhinga tshithihi fhedzi . 
Tshigwada tshe tsha vhumbwa nga maanḓa nga vhatambi vha fhasi ha miṅwaha ya 23 tshi khou sumbedza mvelaphanḓa ya vhumatshelo ha shango kha luvhanḓe lwa dzitshakha  . 
Kha vha sedze notsi dza u buletshedza , vhambedza na u tevhekanya . 
Nga maanḓa vhafumakadzi vhane vha khou bvelela u ḓa u ḓiambela ; u amba sa vhaiti , sa vhadzheneleli vha imaimaho na vhaponyi vha vhukuma vha u pfukwa ha pfanelo dza vhathu  . 
Ni songo hangwa u thoma mbudziso dzaṋu nga ḽeḓeredanzi na u fhedza nga tshigambudziso . 
Khaedu ire hone ndi ya u shandukisa phurofesheni ya mulayo nga u angaredza uri ri wane tshiko tshine ra nga wana khatsho vhahaṱuli vha vhafumakadzi . 
Bulani zwithu zwivhili zwe magazini wa thusa Lindiwe ngazwo . 
Ndi dovha hafhu nda livhuwa Vho-Phurofesa Johann Kirsten vha Yunivesithi ya Pretoria kha zwe vha bveledza iwalwa u bva kha notsi dza nyambedzano ( minetse ) na ndaela dza Tshigwada tsha mushumo  . 
Nyito iyi yo sedza kha u sedzulusa ṱhoḓea na u khwaṱhisedza uri fhethu ha vhukhethelo ho fhambanaho hu na zwine ha amba  . 
Khaedu khulwane kha vhadzia mikhwa ndi u dzhiela nṱha phambano khulwane sa zwiimiswa zwa matshilisano zwine ha itea makumedzwa khazwo  . 
Nga u angaredza , muvhuso wo ṋetshedza masheleni a linganaho R32 biḽioni a bvaho kha mitheo ya muvhuso uri a thuse kha pfunzo ya nṱha . 
Khabinete i khou humbudza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri ndayotewa yashu i khwaṱhisedza pfanelo ya u gwalaba lwo tendelwaho nga mulayo . 
Milayo yo ta mishumo ya ndango dzoṱhe dza EU na Switzerland musi i tshi ṋetshedza khonṱiraka dza thundu na tshumelo khathihi na thandela dza u fhaṱa  . 
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓila ya tsireledzo . 
Vhudzheneleli ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe vhu ḓo vhuisa mvelelo nga zwifhinga zwo fhambanaho , hu nga vha nga u ṱavhanya , tshikhala tsha vhukati kana zwa dzhia tshifhinga tshilapfu . 
Arali tshifhinga tsha gomelelo tshi tshipfufhi , nahone ha rengiswa phesenthe ṱhukhu ya tshiṱoko , tshiṱoko tsho salaho tshi ḓo lilisa nga u engedzedza kushumele u ya nga tshifuwo nga u tsa ha phimo ya tshiṱoko  . 
Topole zwikwea u ya nga saizi yo fhambanaho nga u amba uri ndi zwikwea zwifhio zwine zwa vha zwihulwanesa , ndi zwifhio zwine zwa vha zwiṱukusesa nahone ndi zwifhio zwikwea zwine zwa vha na saizi ya vhukati . 
Vhupo ha mahayani ho fhambana , fhedzi , hu na vhushai vhunzhi na u bvelela hu si gathi  . 
Dokotela wavho u ḓo vha tshivhudza nga nḓila yo teaho  . 
Meyara VhoMathabo Leeto vha masipala wa Matjhabeng kha ḽa Free State vho dzhena tshiduloni nga Ṱhafamuhwe 2006  . 
Zwi fana na musi ho fhungudzwa vhushai na u sa lingana , fhedzi hu songo shandukiswa phetheni dza vhuṋe , mvelaphanḓa ya shango i ḓo ḓi sala i tshi thengathenga  . 
U khwaṱhisa nyambedzano ya matshilisano , nga u vhona hanga , ndi zwa ndeme vhukuma  . 
Fhedziha , ho gaganywa kukhethekanyele ku tevhelaho zwi tshi ya nga gireidi iṅwe na iṅwe . 
Fhedzi , u fana na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde , ndi a zwi ḓivha uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha vhilaedzwa nga nḓaḓo ya uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo  . 
U katela vhashumi kha u dzhiwa ha tsheo kha maṅwe mafhungo  . 
Vhafunashango ḽashu , kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana . 
Vhomaḓilonga vha ḓo thusa kha zwithu zwinzhi . 
Zwe zwa swikelelwa lwa u thoma zwine zwa vha u kuvhanganya zwine zwa khou humbulelwa zwine zwa ḓo shumiswa kha IRP zwo no fhela , ho no tou sala vhukwamani na tshitshavha . 
Zwiṅwe hafhu , i ṱoḓa : mikhwa ya phurofeshinaḽa ya maimo a nṱha ; tshumiso yavhuḓi ya tshomedzo nahone nga nḓila ya u vhuedza ; u ṋetshedza tshumelo dzi linganaho hu si na u dzhia sia ; na u vha khagala na vhuḓifhinduleli  . 
Mugudu muthihi u ima na luvhondo ngeno muṅwe wa muraḓo wa tshigwada u kala vhulapfu hawe vha tshi shumisa zwanḓa zwavho . 
Ri humbela u ri vha ḓadze itshi tshipiḓa nga vhuḓalo . 
Themendela thandela kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u itela uri dzi dzhiwe sa dza ndeme , u themendelwa na u lambedzwa  . 
Dokotela muṅwe na muṅwe ane a vha kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo ane a nga ri mulwadze kha fhiwe mushonga ufhio wa vhuṱhogwa wa vha u siho,u a kona u puṱedza batheni ine i ḓo vhiga thwii Pretoria  . 
Phemithi ya u ṱunḓa u dzhia vhege nthihi Ṱhanziela ya u ṅwalisa i dzhia miṅwedzi miṋa . 
Kha vha litshe vhashelamulenzhe vhe kha zwigwada zwe vha vha vhe khazwo musi wa mushumo wa Ndima ya 2  . 
Arali vha ḓa vhone vhaṋe nga ṋama , vha ḓo amba na mushumi wa milandu kana musedzulusi . 
Datumu ya u valelwa na datumu yo dzinginywaho ya muaro arali i hone . 
Khabinethe yo ṱanganedza u ḓiimisela hafhu ha vhashumisani kha Thendelano ya Muhanga wa Nḓowetshumo ya Migodi yo khwaṱhaho na kha u wanulusa thasululo dza tshoṱhe dza dzikhaedu dzo livhanaho na nḓowetshumo . 
Ndi nga kha zwenezwi he musi matshudeni vha tshi ṱahisa mbilaelo dzavho dzi pfadzaho dza nga ha u sa katelwa kha dziyunivesithhi , muvhuso washu u londaho wa fhindula nga maga a u dzhia vhuḓifhinduleli ha u badela nyengedzeo ya mbadelo dza ṅwaha wa akhademiki wa 2016 . 
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS . 
Nḓivho ya mibvumo - Nungo dza u fhambanya mibvumo yo fhandekanaho ya luambo  . 
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi . 
Thangi iṅwe na iṅwe i na zwine ya amba . 
KPI iṅwe na iṅwe i tea u katela thagete dza kushumele  . 
Musi mu(la wono fhindulela , vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi swika dzikhareni , vha d(ivhadza vhadabe nga u vhidzelela d(aganana ( d(aganana , d(aganana id(a u dzhie tshivhonelo tshau )  . 
Vhahulwane vha ṱoḓa thuso ya u ṱhogomela zwisiwana  . 
Vho isa mbilaelo kha masipala  . 
Hu na zwimela zwingana ngadeni ? 
Musi vha tshi khou vhala mushumo , kha vha humbule nga zwiṅwe zwiitisi zwine zwi nga bulwa vha ite notsi dzi si gathi ngazwo  . 
Ri a zwi ḓivhavho uri Afurika Tshipembe a ḽo ngo tou kwamea nga nḓila i dinaho u fana na maṅwe mashango manzhi . 
Kha vha tevhedze ndila ya ndangulo ya u edzisela  . 
Maḓi a tshimbidza zwiḽiwa zwine ra ḽa kha zwipiḓa zwo fhambananaho zwa mivhili yashu . 
Zwithu zwa ndeme na nḓila ya thendelano ine zwitshavha zwa thoma ngayo mikano ya u guda vhudavhidzano  . 
Mbekanyamaitele dza ndeme na mihanga ya theo ya mulayo ya u bveledza ndinganyiso ya mbeu zwi hone  . 
Ngona dzi hone na u shumisea na kha data dzo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi  . 
Lushaka lu khou thoma u pfesesa uri muvhuso u woṱhe u nga si kone u thasulula kana u shumana na khaedu dzoṱhe dza sisṱeme ya pfunzo na uri u bveledza tshikhala tsha vhashumisani kha zwa matshiliso . 
Masia o fhambanaho a vhuluvhi a laula mishumo yo fhambanaho ya muvhili sa u tshimbila , u amba , u thetshelesa na u vhona  . 
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Mulangadzulo  . 
Mulaedza une mitambo iyi ya tea u isa kha vhathu vhashu ndi uri , vhathu vha re na vhuholefhali vho fhelela na u kona u bveledza sa muthu muṅwe na muṅwe tshitshavhani  . 
Nzudzanyo yo ṱanganedza zwivhambadzwaseli kha vhane vha si vhe miraḓo fhedzi nahone a i ngo livhiswa kha u lwana na muvhuso muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha mivhuso  . 
Magumo a tea u vha fhungo ḽo khwaṱhaho , ḽi re khagala nahone ḽi tendiseaho ḽi sumbedzaho kuvhonele kwa muṅwali . 
Kha vha ite ndugiselo dza ndingo ya ndugelo ya Maḓini na SAMSA uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu  . 
Musi no no fhedza pulane yaṋu , ṅwalani na u ola khungedzelo iyi nga vhudele kha siaṱari ḽa seli . 
Vhuṱalu 71 . 
Pfufho idzi dzo dzhiela nṱha vhathu vha re na vhuholefhali na vhalwelwa pfanelo dza vha re na vhuholefhali vhe vha shuma khwine nga 2015 . 
Sambulu dza tshiofisi dzi a lingwa u itela u vhona uri mbeu dzine dza tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela dzi ḽeibu ḽiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa . 
Vhupulani ha fulufulu ḽo ṱanganelanaho vhu a ṱoḓea u itela uri ṱhoḓea dza tshumelo ya fulufulu dza zwino na dza matshelo dzi kone u swikelelwa nga nḓila ya vhudzivha na nga nḓila ine ya vhuedza tshitshavha , ngeno hu tshi khou langulwa u ḓurelwa ha ikonomi , u thusa zwipikwa zwa lushaka zwi fanaho na u fhungudza vhushai na u sika mishumo zwine zwi fhungudza masiandoitwa mavhi kha mupo . 
Muthu u ima u vha murumiwa wa tshoṱhe arali uyo muthu- a a tshi ima u vha muraḓo wo teaho wa vhusimamilayo ha vunḓu nga zwiitisi zwine zwi sa tshimbilelani na u vhewa hawe sa murumiwa wa tshoṱhe ; b a tshi vha muraḓo wa Khabinethe ; c a si tshe na fulufhelo kha vhusimamilayo ha vunḓu nahone o bviswa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ; d a tshi ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga nahone o bviswa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ; kana e a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka a si na thendelo kha nyimele dzine milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha muraḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe  . 
Rekhodo dza DHS dzi langulwa zwi tshi tevhedzela ṱhoḓea dza mbetshelo dza Mulayo wa Zwiko zwa Mbulungelo wa Afrika Tshipembe ( Mulayo wa vhu 43 wa 1996 )  . 
Nyanḓadzo ya Tshumelo ya Zwikhalaya Tshitshavha i ḓivhadza vhashumi vha muvhuso nga ha zwikhala zwi re hone kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Ni ḓo tea u dubekanya ayo mafhungo nga ngona . 
Sa tshipiḓa tsha u ṱuṱuwedza zwa u ṱanganela kha zwa matshilisano , ṋaṅwaha ri ḓo thoma na u isa phanḓa na thandela nnzhi dza vhufa . 
Vha ri mini muhulwane ? 
Livhanyani zwifanyiso nga u tala Kha ri ḓiphiṋe mutalo u tshi bva kha zwifanyiso zwi re kha muduba wa nṱha u tshi ya kha tshifanyiso tsho teaho tshi re kha mudumba wa fhasi . 
Hezwi ndi zwa ndeme kha u aluwa havho , u ṱangana havho na vhaṅwe , na u swikelela havho kha u guda na shango ḽine vha tshila khaḽo . 
Vhupfiwa ha u tou amba vhu nga ḓi itwa hafhu kha Vhupfiwa nga Vhathu vhu farwaho nga Komiti  . 
Tshikwama tshi dovha tsha tikedza vhubveledzi vhu konisaho mashango a vhashumisani u alusa vhulamukanyi , pfanelo dza vhathu na u ṱhonifha milayo ya mashangoḓavha  . 
Vhurangaphanḓa ha tshiimiswa ho no ḓi sumbedzisa bono na pulane ntswa  . 
I shuma sa fhethu hune ha vha vhukati na nnḓu i fhindulaho zwa mihasho yo fhambanaho musi i tshi ṋetshedza tshumelo dza phurofeshinaḽa kha avho vha ṱoḓaho u thoma mabindu kana u bindudza Afrika Tshipembe . 
Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwi amba luambo lune lu si vhe lwa ḓamuni , fhedzi lune lwa shumiswa kha nyambedzano kha tshitshavha , zwi amba uri ndi luambo lwa u guda na u funza kha pfunzo . 
A huna ane a ḓo ri itela , ndi zwanḓa zwashu  . 
Tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou shuma zwino tshi nṱha nga miḽioni tharu hu tshi vhambedzwa na vhe vha vha vha tshi khou shuma nga 1994 , vhushai ho tsa nahone mbuelo dza mbalokati dzo engedzea nga zwiṱuku nga zwiṱuku ho sedzwa maanḓa a u renga  . 
Mulayotibe u ṱoḓa u tsireledza u alusa na u langa maitele a mirundu ya sialala  . 
Ri nga kona u vhudza khonani dzashu mafhungo ri sa shumisi u amba . 
Muvhuso wo ṱanganedza khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa kha u badelwa ha mindende . 
Vhalelani nṱha zwiṱori zwaṋu ni tshi vhalela tshigwada tshaṋu . 
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze ḽiṅwalo ḽa thambo musi vha tshi ṋamela . 
Izwi zwi ṱoḓa tshumisano vhukati ha mihasho yoṱhe kha vhulamukanyi ha muvhuso , u thivhela vhugevhenga na zwigwada zwa tsireledzo  . 
Mushwana vho dovha hafhu vha themendela uri Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho , Vho Mavuso Msimang , vha khwinise nḓila dza u langa masheleni kha ofisi ya Vho Gigaba  . 
Nyimele dziṅwe dzine dzi nga ita uri khuḓano i vhe hone ho itwa mutevhe wadzo kha siaṱari ḽi tevhelaho  . 
Vharangaphanḓa vha tshitshavha tshapo vha imelela vhadzulapo malugana na mafhungo ane a vha dina nahone vha tea u dzhielwa nṱha  . 
Khoḽesiṱiroḽo ya nṱha i vhangwa nga mini ? 
U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso , na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso , vhulamukanyi , pfunzo na mishumo  . 
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo . 
U bva zwenezwo , nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa . 
Tshifanyiso tshi re afho fhasi tshi sumbedza zwine zwa bvelela kha tshitendeledzi tsha maḓi . 
Mulayo u nga wo tou itelwa lutendo lwa vhathu vha Afrika ( Vharema ) ho sedzwa hone vhuloi  . 
MULAYO : Vha tea u ṋewa mafhungo a vhukuma nga vhuḓalo nga ha tshumelo dza nnyi na nnyi kana dza muvhuso dzine vha tea u dzi wana  . 
Vhukoni ha u ḓowela thekhinoḽodzhi ntswa kha ṱhoḓea dza mveledziso dza u ṱavhanya ndi iṅwe khaedu khulwane yo livhanaho na madzhango ashu  . 
Tshivhangi tsha uri sisteme ya gese ya malaṱwa yo ṱhoṱhela tshoṱhe tshi a vhilaedza  . 
Vhakhethi vha ṅwaliswaho vha nga khwaṱhisedza uri vho ṅwaliswa nga nḓila yone kha mutevhe wa vhakhethi naa  . 
Ndi kanzhi ndi tshi wana pfufho kha mitambo ya u gidima . 
Ndangulo ya madi . 
Vhukoni ha mugudi vhu nga vhigwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho . 
Ndingo dza phatholodzhi thikhedzo ya vhuḓipfi i sa gumi nga kha Luṱingo lwa Vhaongi ( tshumelo ya luṱingo ) U dzulela u ṱolwa ha nyimele yavho u khwaṱhisedza uri vha thoma dzilafho ḽavho nga tshifhinga tshone nahone ḽi khou shuma Thikhedzo ya kiḽinikhala na nyendedzi dza dokotela a vha alafhaho Thuso ya u wana mueletshedzi o ḓiṅwalisaho kha vhupo ha havho Dzilafho ḽa u thivhela u pfukela ha tshitzhili u bva kha mme u ya kha ṅwana ( hu tshi katelwa dzilafho ḽa ṅwana ) Dzilafho ḽa u thivhela u pfukela ha HIV u bva kha u kavhiwa nga khombo ya u ṱaniwa kha zwiluḓi zwa muvhili zwo kavhiwaho ( u tambudzwa lwa vhudzekani , u ṱhavhiwa nga ṋeleṱe ) U swikelela thimu ya dzilafho yo khetheaho nahone yo gudiswaho vhane vha ḓo sedzulusa zwidodombedzwa zwavho na u kwama dokotela wavho u khwaṱhisedza uri vha wana dzilafho ḽo teaho nyimele yavho U humbudzwa ha vhone na dokotela wavho uri vha ḓe vha sedzuluswe mutakalo nga misi na u ita ndingo dzi lavhelesaho tshiimo tsha mutakalo wavho na u khwinisa dzilafho ḽavho he zwa tea . 
Musi tsho ( laho mufu tsho no wanala , muthu o farwaho nga t ( hangu o vha a tshi palulwa bemu u sumbedza uri ndi muloi  . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi , tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela  . 
U fariwa ha muhwelelwa b . 
Miṱa i kha vhuṱungu vhu vhavhavho na nḓaḓo  . 
Kha vha ḓadze fomo CM44 - Atiki ḽi dza tshumisano dza khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ine ya khou dzhia shedulu 1 . 
Muvhala wa Swiri  . 
Nga ino themo vhagudi vha ḓivhadzwa furakisheni dzi si dza nthihi nga nṱha , tsumbo 3 tsha iṋa kana 2 tshararu . 
SARS yo thoma service standards kana maitele a tshumeloa ne a ḓo thoma u shumiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili  . 
Arali ho badelwa diphosithi malugana na khumbelo ya tswikelelo ye ya hanelwa , DIO kana DIS u ḓo lifhela muhumbeli diphosithi yawe . 
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone u avha miroho na zwi we zwithu ; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone u i lugisela u thoma fulo a hedzi tshomedzo kha vhupo ha mahayi . 
Hezwi zwi kha zwiṱitshi zwa radio zwoṱhe zwa SABC , luthihi kha vhege . 
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi  . 
Zwenezwi ri tshi khou isa phanḓa na u shuma kha u engedza nḓisedzo ya fulufulu kha giridi ya lushaka , khabinethe i khou ita khuwelelo kha tshitshavha u isa phanḓa na u tevhedza maga a u vhulunga muḓagasi . 
Tshikati tsha asainimenthe tshi fara tshileme tshi fanaho na tsha mulingo wa kiḽasini muthihi , fhedzi mulayo uyu u nga kha ḓi shanduka  . 
Hezwi na ngoho ndi zwipiḓa zwa mbekanyamaitele ya Muvhuso zwi teaho u khwaṱhisedza uri zwi a shumiswa  . 
Maitele a u ṱola murengisi o ṅwaliselaho VAT ndi tshishumiswa ya u ṱo ḓa murengisi o ṅwaliselwaho VAT online kha website ine ya nga shumiswa nga vho ramabindu , miraḓo ya tshitshavha , vhaendelamashango na mihasho ya muvhuso  . 
Thuso i katela vhugudisi na ndededzo kha vhawani vha ndambedzo uri vha kone u ḓifha ṱela miḓi yavho  . 
Naho zwo ralo , ho ambiwa izwo , khaedu yashu khulwane i kha ḓivha kha u sika mishumo u itela zwitshavha zwashu zwa mahayani  . 
Oraḽa : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha nomboro 3 . 
Vhagudi vha phuphuledza mipendelo ya tshelede ya mangwaende vha ita nyambedzano nga ha phambano yao . 
Phresidennde wa Khorotshitumbe , Minisṱa kana MuthusaMinisṱa wa Riphabuḽiki nga fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho musi ndayotewa ntswa I tshi u thoma u shuma , u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha  . 
VHUPULI , U THIVHELA KANA U SHUMISWA NGA U KOMBETSHEDZA Vhupuli na u shumiswa nga u kombetshedza a zwo ngo tendelwa . 
Muso vhorakoloni vha saathu ḓa , milandu ya siviḽi na ya vhugevhenga yo vha i tshi khou sengiswa nga mulayo wa vho ngwaniwapo kha tshitsavha na kha inkundla kana lekgotla , vho rangwaphanḓa nga murangaphanḓa wa sialala . 
Kha vha tsime mavhone  . 
Nzudzanyo dzi ḓo sedza mafhungo a u kona u swikelela mbadelo kha matshudeni na vhabebi vhavho , khathihi na ṱhoḓea ya u vhona uri zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwi na masheleni a uri zwi dzule zwi tshi khou kona u shuma . 
Muambeli wa ofisi a nga vha vhudza nga ha zwiko zwi re hone fhedzi-ha kha vha sedze mutevhe uyu u re afha fhasi  . 
U o humbela masheleni kha mawe mashango uri vhathu vha kone u bvelela  . 
Khwiniso idzi dzi dovha dza konisa u thomiwa ha komiti kushumisele kwa khaṱhulo , dzine dza ḓo thusa kha u tandulula pfudzungule . 
Masiandaitwa a malwadze a phirela na malwadze a tshoṱhe i pfala kha ḽevele dzo fhambanaho nga sekhithara dzo fhambanaho  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana , u gwalaba , u phikhetha na u nekedza phethishini , nga mulalo nahone a songo ḓiṱama  . 
Vha kone u tshi bvisela kule na u humbela mugudi u buletshedza zwidodombedzwa zwine vha kona u zwi humbula . 
Kuitele ukwu ku vha tendela uri vha shumise ndambedzo ya u fhaṱa nnḓu yavho  . 
Izwi zwi amba uri arali mulayo wa ita mbetshelo dza maitele a khaṱhululo , tsedzuluso ya mulayo i nga itwa fhedzi arali maitele a khaṱhululo o no khunyeledzwa ( naho Mulayo u sa iti mbetshelo dza khothe uri i tendele muthu zwo ḓitika nga nga ṱhoḓea iyi kha nyimele dzo khetheaho nahone arali zwi kha dzanganelelo ḽa vhulamukani )  . 
Makhanikhe u tea u dzhena fhasi na mushumo wawe wa u lugisa naho izwi zwi tshi nga amba u ri u do lenga u tshaisa a vho do fhirisa tshifhinga tsho teaho tshine a fanela u tshaisa ngatsho u ya nga ha thendelano i langulaho khontiraka ya awara dzine a tea u shuma dzone  . 
Khophorethivi ya zwa vhulimi ndi khophorethivi ine ya bveledza kana ya maketa zwibveledzwa zwa vhulimi na u fha ngeletshedzo kha zwa vhulimi na u fha tshumelo kha miraḓo yayo . 
Ifa ḽavho ḽa buḓo ḽo khetheaho nahone ḽi ṱhonifheaho kha vhulangi ha bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe ho shelamulenzhe kha mitambo na mveledziso ya tshitshavha . 
Phindulo dza mbudziso edzi dzi zwanḓani zwashu hu si sa vhahumbuli fhedzi , fhedzi sa vhashumeli nga maanḓa , sa vhathomi vha u shumisa vha mbekanyamaitele ya mveledziso  . 
Ndi tshaka dzifhio dza vhuholefhali dzine na kona u dzi vhona ? 
Nga kha u shumisana roṱhe ro kona u vhuedzedza vhudziki ha matshilisano kha vhupo uvho . 
Nga kha dzi NGO na dziṅwe phurogireme , u bveledza , u shumisa , u ela na u ṱola sisiṱeme ngomu kha wadi na u lugisa mihumbulo kha tsedzuluso ya ndangulo ya kushumele  . 
Khabinethe yo tendela uri Thendelano ya Paris nga ha Tshanduko ya Kilima i kumedzwe Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa  . 
Kha vha sedze khethekanyo idzi musi vha dzi ṱoḓa mafhungo o teaho a elanaho na khiraitheria ya u linga  . 
Vhudi ha thodea dzavho ho aluswa nga tshibveledzwa tsha vhuimo ha ntha na tshumelo ine vha i wana  . 
Vha fanela u badela poswo  . 
Milandu i fanaho na iyi na yone i khou ṱoḓisiswa ngei Swaziland na Zambia  . 
Tsireledzo ya zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo na u tholiwa hayo na tshifhinga tsha u shuma ofisini tshayo , zwi fanela u randelwa nga mulayo wa lushaka . 
Ri ḓikumedza kha vhahali vhashu vhoṱhe vhe vha shuma u itela mbofholowo yashu , na kha khonani dzashu ḽifhasini ḽothe , uri a ri nga bvi nḓilani ra ita phambananadzo kha zwe vha zwi lwela na vhuḓifhinduleli ha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa dimokirasi , ḽa mulalo , ḽi sa khethululi nga muvhala , ḽi sa khethululi nga mbeu nahone ḽa mvelaphanḓa , ḽo ḓikumedzaho kha tshumisano ya vhathu  . 
Tshi tevhelaho malugana na u vhudzisa tshi kwama u sumbedza lushaka lwa phungudzelo na vhuhulu ha phungudzelo:zwi re khagala ndi zwa uri , mbofholowo ya muthu ya u amba na ya vhurereli dzo fhungudzwa fhedzi hu si ngamaanḓa  . 
Heyi ndi mbekanyamushumo ya themamveledziso i tshimbidzwaho Afurika , yo itelwaho u kunda thandela dza themamveledziso dza nnḓa ha mikaṋo , ine ya ḓo vula zwikhala na khonadzeo dza ikonomi zwa dzhango na u ḓisa zwikhala zwa mveledziso kha zwitshavha , dziḓorobo na madzingu . 
Yeneyo khumbelo ndi yo tou n(walwaho i tshi khou tikedza khat ( hululo ye tshifhinga tshayo tsha vhekanywa nga Muhat ( uli Muhulwane ngeno hu tshi d(o vha na datumu ine ya d(o vhekanywa hu tshi itelwa khumbelo ya u hanedzana ya muhweleli  . 
Mishumo ya u linga ya Mbalo i katela ṱhoho dzi fhelaho nthihi dza Mathemathiki . 
U aluwa ha zwithu zwiswa na dzitshanduko zwo ita uri hu vhe na u fhungudzea nga zwiṱuku kha u tenda kha zwa vhuloi , zwo itwa nga u vhona vhuloi zwi zwithu zwa vhathu vho salelaho murahu nahone zwine zwa khakhisa mvelaphanḓa . 
Fhedzi ha , iḽi ndi fhungo ḽine Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Miraḓo yo ḽi ṱalusa sa fhungo ḽine ḽa kha ḓi tea u hanedzaniwa ngaḽo  . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u dzhenelela kha Bodo ya Khwaṱhisedzo ya Ikonomi na vhushaka ha foramu dzo ṱanganelaho dza ndangulo dzine dza shuma u alusa maitele o ḓitikaho nga u fulufhedzea hu tendiseaho na u shumisana hune ha tou vha ṱhoḓea khulwane kha u langa fulufhelo ḽa sisiṱeme ya ikonomi ya ḽifhasi i re khagala ine ya nga swikelela nyaluwo yo linganelaho ya G20 yo khwaṱhaho ine ya vha ya tshifhinga tshilapfu . 
Murendeni u fanela u vha na maṅwe maḽegere mangana uri a vhe na ane a lingana na a Maṱodzi ? 
Musi ho no ḓivhadzwa vhurangaphanḓa nga ha mashumele aya , vho a tendela kana hai nahone a thi humbuli uri vhashumisani na nṋe vho fhindula mbudziso  . 
Ho sainwa thendelano dzi tevhelaho : Memorandamu wa u Pfesesa ( MoU ) kha u vhumbiwa ha Khomishini ya Ofisi ya Muphuresidennde ya Mashango Mavhili , MoU kha Tshumisano ya Sia ḽa Mupo , u Shumiswa ha Ndededzo dza waiva ya visa , Phurothokhoḽo kha Tshumisano ya Mapholisa na Thendelano kha Thikhedzo ya Vhulangi ha Ṱhanganelo kha Mafhungo a Mithelo . 
Muhasho wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi wa Afrika Tshipembe u ḓo vha na Gammba dza Vhaswa u bva nga ḽa 5 u swika 10 Tshimedzi 2015 mavunḓuni oṱhe kha vhaswa vha re na miṅwaha ya 15 u swika kha 23 . 
Ri a zwi ḓivha uri ro ima phanḓa ha avho vho shumisaho maanḓa avho a dimokirasi u itela uri vhaṅwe vha kone u vha na dimokirasi  . 
Muvhuso wa lushaka kana wa vunḓu u nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo  . 
Arali vho ita khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi yeneyo , thodisiso dza sumbedza uri vha nga si tsha kona u shuma lwa tshothe , vha nga kha di shandukisa khumbelo ya livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi yeneyo ya vha khumbelo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a muthelo a ngonani musi vha saathu ita khumbelo ya ndaela ya muthelo  . 
Khabinethe yo themendela maga o yaho nga u fhambana a u vusuludza ndangulo ya ṋetshedzo ya tshumelo ( SCM )  . 
Hezwi zwi katela tshikwekwete tshiṅwe na tshiṅwe tshi thusaho tshiṅwe tshikwekwete kana zwiṅwe zwikwekwete zwine zwa vha lwanzheni u ita zwi katelaho vhureakhovhe , na ndugiselo , nḓisedzo , u vhulunga , vhuxwatudzi , vhuendi , kana vhubveledzi . 
U ḓivhadza Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka kha Ndima 1 - Hezwi zwi ḓo ṋekedza mafhungo nga ha Mvelelo Ndivhanywa dza Pfunzo , Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi R-9 ( Zwikolo ) na Mbekanyamushumo dza u guda . 
Meṱirikisi ya fureme ya ḽogo ndi ḽiṅwalwa ḽine ḽa sumbedza zwipiḓa zwi re zwone zwihulwane zwa pulane ya thandela zwo vhewa nga nḓila i no pfadza  . 
Maitele a u pulana wadi o sumbedzwaho Mangaung ndi yone tsumbo ya kuitele ukwu  . 
Ni elelwe u dzhenisa na ḓirese dza fhethu uhu , mutengo wa u dzhena , na zwifhinga zwa u dzhena . 
Mishumo na vhudifhinduleli ha vhathu vhothe vha no shela mulenzhe kha CBNRM . 
Ri tea u shumisa ḓuvha iḽi kha u ḓivhisa na u fhelisa tshiṱalula kana u vhaisa hune vhadzulapo vha maalbino vha ṱangana naho kha vhuṅwe vhupo . 
Gaidi kana tsumbanḓila ya Maitele a Thandela ya zwa Dzinnḓu . 
Sisṱeme ya Ndangulo ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha  . 
Khothe Khulwane kha u fha tshigwevho ha na tshikalo nahone zwi katela na u fha tshigwevho tsha u dzula dzhele vhutshilo tshumelo dza ndeme dzi si naho mbadelo  . 
Tsumbo ya kha vhuṅwe vhupo thwii hune hu na ṱhahelelo ya zwikili . 
Khabinethe yo ṱanganedza thambo u bva kha Bannga ya Mveledziso ya Afurika uri Afurika Tshipembe ḽi vhe muraḓo wa Khonsithiamu ya Themamveledziso zwi tshi khou itelwa Afurika ( ICA ) ye ya rwelwa ṱari kha Samithi ya G8 Gleneagles nga 2005 . 
SMME dzi ḓo vhuya dza tikedzwa naa ? 
Pfanelo dza u swikelela dzi fanela u dzhiela nzhele u iswa phand(a ha vhubindudzi  . 
Dziḓorobo na mavunḓu na zwone zwi khou shumisa tshelede kha u khwinisa na u bveledza vhuṅwe vhupo ha mitambo vhune vhuṅwe haho ha shumiswa kha vhugudisi  . 
Vhagudi vha nga kona u bvela phanḓa na u ita nḓowenḓowe ya u anganya , u ela , u vhambedza nau rekhoda tshileme hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo na tshikalo tsha u eḓanyisa nga tshifhinga tsha mushumi tsha u shuma e eṱhe . 
Khabinethe i fhululedza Vho Senamile Masango vhe vha vha mufumakadzi wa u thoma wa muAfrika wa u tshimbidza tshenzhemo ya u thoma yo rwangwaho nga Afrika kha Dzangano ḽa Europa kha Ḽaborothari ya Tsedzuluso ya Nyukiḽia ( CERN ) ngei Switzerland  . 
Mushumi na mutholi vha na pfanelo dza u dzudzanya na u ambedzana vha tshi itela u khwinisa ṱhoḓea dzavho . 
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole , hu ḓo lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo  . 
Komiti dza wadi ndi nḓila nthihi ine ngayo vha nga bvisa vhupfiwa havho kha zwine muvhuso wa tshea  . 
Hoyu u khwinisa Mulayo wa Mupo wa Lushaka wa 1998 ( Mulayo wa vhu 107 wa 1998 ) khathihi na tshivhalo tsha Milayo ya Vhulangi ha zwa Mupo . 
Dzikhophorethivi dzi nga wana khephithala kha tshelede yo badelwaho ya mikovhe yo fhiwaho miraḓo , tshelede ya u vha muraḓo , dzigiranti kana dzindambedzo , dzidonesheni , dziḽounu na tshelede yo salaho kha ṅwaha wo fhelaho . 
Muvhuso u khou engedza maṅwe maitele a u tsireledza vhafumakadzi , u fana na Mulayotibe wa Tsireledzo i bvaho kha u Tambudzwa . 
Arali ṅwana a si wavho nga mbebo , kha vha ḓe na ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho  . 
EMIA i ḓo vha ḓivhadza nga ha u tendelwa ha kiḽeimi hu saathu u fhela maḓuvha a 20 nga murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi  . 
I tea u alusa na u bveledza phanda mulalo , u kondelelana na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwitshavha izwi , zwo ditika nga u edana , u sa vha na tshitalula na mbofholowo ya vhukwamani  . 
Phakhedzhi ya khakhululo dza muthelo yo ḓivhadzwaho afha i shumisana na vhurangeli ha khakhululo ya zwa ikonomi vhuṅwe nga u bvisa zwiko zwa masheleni a vhubindudzi , mveledziso ya ikonomi na tsiko ya mishumo  . 
Vho swikelela hani tshipikwa tsha u sudzulusa khonani yavho ? 
Muvhuso a u nga do vha na vhudifhinduleli kha u tshinyadzwa hunwe na hunwe hune ha itwa kha ndaka ya muthu ane a vha na laisentsi kana thendelo zwo itiswa nga zwo itwaho nga Muvhuso kana zwi tshi khou itelwa Muvhuso kana zwo itiswa nga zwinwe na zwinwe , nga nnda ha musi u tshinyadzwa honoho ho itiswa nga u sa londa ha vhashumi vha Muvhuso musi vha tshi khou shuma mishumo yavho  . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe ḽi tshi shela mulenzhe kha Second International Indian Ocean Expedition ya 2017 - 2020  . 
U ita u ṱusa ha u dovholola nga tshikhala tsha nomboro iyi zwo tea . 
Tshipiḓa tsha maitele aya tshi katela u vhuedza muhwelelwa na luvalo lwawe nga kha ngeletshedzo nga vhahulwane kana vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha . 
Mudzulatshidulo , o tendelana na mushumi , vha nga netshedza khathulo ya u mu imisa mushumoni a sa holelwi kana u mu tsitsa kha vhuimo hawe vhudzuloni ha u mu pandela  . 
Tshiimo tsha mveledziso tsha Afrika Tshipembe tshi a vhambedzea na tsha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ḽifhasi  . 
Ltd , Medscheme Holdings ( Pty ) Ltd , Qualsa Healthcare ( Pty ) Ltd na Netcare 911 ( Pty ) Ltd nga u fhambana havho  . 
Muvhuso u fulufhela uri khwiṋe phanḓa ha musi theo ya mulayo ntswa ya tshoṱhe i lwaho na zwa vhufheṱashango i tshi thoma u shuma , tshutshedzo u bva kha zwifheṱashango zwa Irish dzi tea u bvelaphanḓa u itela u fhungudza vhukule vhune ha tea u kutelwa mbetshelwa idzi uri dzi ḓo vha dzo fhungudzea  . 
U guda zwoṱhe zwine vha nga kona nga ha vhulwadze ha swigiri , ho katelwa na zwipikwa zwa dzilafho na uri vha nga vhona na u thivhela thaidzo hani  . 
Hune miraḓo ya komiti dza wadi ya vha yo ṋewa phothifolio , sisiṱeme i khwaṱhisedza uri muraḓo muṅwe na muṅwe u na mushumo wo imaho ngauri une a u shuma  . 
Bogisi ḽa siriele ḽi na vhulapfu ha mabogisi a mulilo a 13 . 
Nga u pfufhifhadza , themendelo yo vha ya uri zwivhumbeo a zwo ngo tsireledzea kha nyimele yazwo ya zwino  . 
Arali mushumi a hana u saina , mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi , a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi  . 
Vhudavhidzani vhuṋwe na vhuṋwe vhune mushumisi a vhu rumela kha GCIS vhu ḓ o dzhiwa sa he ha ṱ anganedzwa nga GCIS arali zwo tou ṅwalwa uri ho tanganedzwa  . 
Tshivhangi tsha asima a tshi ḓivhei . 
Khontseputi dza u thoma dza nomboro dzo bveledzwa nga u vhala zwithu zwa vhukuma . 
Pfanelo dza nyito dza ndaulo dzi sa dzhii sia dzo vheiwa kha PAJA ine ya ṱalutshedza nyito dza ndaulo dza tshiimiswa tsha muvhuso sa tsheo , kana u kundelwa u dzhia tsheo , zwine zwa kwama lu si lwavhuḓi pfanelo dza muthu muṅwe na muṅwe na u mu kwama lwa nnḓa ha mulayo  . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva . 
Vhalanguli vhoṱhe vha na mushumo wa u vhona uri ndeme na vhuḓifari havhuḓi kha dzangano zwi fhethu huthihi na muano wa Batho Pele  . 
Mugudisi u tea u kona u thoma zwithu , u vha mukonanyi nṱhani ha u vha murangaphanḓa . 
Fhedzi vhunzhi ha zwine zwa bvelela kha CBNRM a si zwine vhathu vha vhupo uho vha nga kona u zwi langa ( zwiwo zwi bvaho nnda kha Tshibogisi tsha II )  . 
Senthara dza Crime Stop dzo khethwaho dzi kwamanya vhaḓivhadzi na mafogisi nga tshumiso ya conference calling . 
Uvhu vhuṱanzi vhu vhonala vhu tshi kandekanya mbofholowo ya u amba . 
Ri khou isa phanḓa na u khwinisa tshanduko kha mbekanyamushumo ya Pulane dza Mbuno dza Ṱahe . 
U ita phamfuḽethe i re na zwi no tou vhonwa zwi tshi ṋea vhathu mafhungomatsivhudzi . 
Nyaluwo ya Tshikimu nga 011 zwo vhanga nyaluwo ya nyito dza kushumele  . 
Zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwi na mutevhe wa mishonga , madzilafho na maitele ane zwa si a badelele . 
Phara dzo khakhea  . 
U langa kutshimbidzele kwa Komiti ya Wadi  . 
Zwenezwo-ha ho vho ḓo vhonala uri vhafumakadzi vhe vha farwa vho vha vha songo khakha na luthihi  . 
Muvhuso u tikedza makumedzwa aya lwa mulayo , nahone nyambedzano dzi khou bvelaphanḓa nga ha nḓila dza u zwi lambedza  . 
Nyimele iṅwe na iṅwe hei I nga kona u anḓanywa na nḓila nkene dza u vhudzisa mbudziso ( kha vha sedze lushaka lwa u tandulula thaidzo kha Gireidi ya 2 ya Ndima ya 2 )  . 
U sa dzhia sia : U fara vhaunḓiwa vhoṱhe u lingana hu sina u khethulula . 
Thandela dza Madi- Zwitshavha zwi nga vha tshipida tsha Catchment Management Agencies , tshipida tsha Water Users Associations kana vha vhumba Catchment Management Forums . 
Talani mutalo u tshi livhanya tshipiḓa tsha u thoma tsha murero na tsha u fhedza . 
Vhagudi vha dzhenela maimo o fhambanaho a zwa u thetshelesa , u amba na maitele a u ṅwala . 
Thomani u ṅwala tshiṱori tshaṋu hafha . 
Ngauri vhashumi vha dzula kha tshitshavha na u shumisa tshelede yavho kha tshitshavha itsho , zwi ita uri zwitshitshavha tshi khwaṱhe . 
Kha sia iḽi ri a tendelana u vha na vhuṅwe vhukwamani kha ḽevele ya nṱha ya tshiofisi  . 
Ndima ya 1 na Ndima ya 4 dzi ṋetshedza mafhungo nga ha lushaka lwa vhatshimbidzi vhane vha katelwa kha u bveledza Mapa wa nḓila wa CBP na vha re na dzangalelo vho fhambanaho vhane vha tea u kwamiwa  . 
Vhane vha fusha maitele na matshimbidzele o sumbedzwaho kha fomo ya khumbelo , vha nga ita khumbelo dza pfarelo kha Phuresidennde nga nḓila yo randelwaho  . 
Bannga yo pfuka kha maitele a tshanduko o dzhenelelaho kha miṅwaha yo fhiraho  . 
Nḓila dza u tandulula khuḓano dzi tea u vha hone uri phambano idzi dzi vhe dzi fhaṱaho na u ḓisa tshanduko na mvelaphanḓa yavhuḓi  . 
Zwa wino , u sika mulayo muswa a zwo ngo vhuya zwa tea vhunga Mulayo wa Vhuuni ( 192 wa 1993 ) u tshi bula uri vhafarisi avha vhuvhili havho vha na pfanelo na maana a no lingana musi vha tshi langa vhana , nahone arali hu na ane a tima-tima fhungo a uri mme u na pfanelo dza u vha muuni , kha ye a vhale tshipia 9 tsha Mulayotewa tshine tsha kaidza mafhungo a tshialula nga wambo wa mbeu  . 
Ri tea u ḓilinda kha mbekanyamaitele dzi tsireledzaho nḓowetshumo dzapo dza shango na mutsiko wa poḽotiki u itela u dzudza thikhedzo ya zwa masheleni kha nḓowetshumo dzapo lwa tshoṱhe  . 
Arali vha si na ndivho ya uri ndi nnyi Mudivhi wa Tshumelo ya Dzikhasitama ane a wanala kha davhi a bannga yavho kha vha ri kwame  . 
Kha vha ṋekane nga mbekanyamaitele dza muofisiri wa Muhasho muḓini wavho  . 
U bvelela hu tea u sumbedzwa kana u bviselwa khagala na u pembelelwa u itela u ṱuṱuwedza tshanduko ya kutshilele kwavhuḓi kha vhagudiswa . 
Mulayo wo vha u songo ḓowelea nahone u sa ṱhonifhi lutendo lwa mvelele ya vhathu vha fhano Afrika Tshipembe  . 
Ndivho ya lushaka ulwu lwa mishumo a si lwa u vhala zwishumiswa fhedzi . 
Bulani uri zwi fana na mini , ni kone u tala mutalo u tshi bva kha maipfi u tshi ya kha tshifanyiso . 
Vhukati ha 2008 , vhathu vha fhiraho 480 000 vho thoma na zwa dzilafho ḽa antirithrovairaḽa  . 
Naho Afrika Tshipembe ḽi si muraḓo wa Khomishini ya Venice , ndi ḽiṅwe ḽa mashango ane a vha na tshiimo tsha tshumisano tsho khetheaho  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza mbalo dza u tou ita dzi katelaho u kovhelana zwi eḓanaho na u vhea zwithu nga zwigwada kha nomboro yo fhelelaho u swika kha 5 na phindulo i re na tshiṱahe . 
Mbekanyamushumo ya ndondolo yo khetheaho dza u thusa miraḓo u langa malwadze na nyimele dzi sa fholi  . 
Lindiwe a shavhela kamarani yawe a handyamedza vothi . 
Bugu ya miṅwaha ya 20 ya Muhasho wa Madzulo a Vhathu  . 
U shumisa khaḽenda u rekanya na u buletshedza vhulapfu ha tshifhinga kha maḓuvha kana kha vhege . 
Ri tenda kha uri izwi zwi ḓisa mulaedza wa ndeme wa uri Afrika ḽo ḓi kumedzela kha Adzhenda yaḽo ya ṱhanganelano ya ikonomi na u sika mupo wavhuḓi wa mbambadzo na vhubindudzi . 
Murendeni u na maḽegere mangana ? 
Hezwi azwi elani na Ndayotewa , na uri zwi tsitsela fhasi mveledziso ya demokirasi yashu na pfanelo dza vhathu dza u khetha vhuimeleli havho ha tshitshavha . 
Kiḽaka wa khothe u tea u rumela nḓivhadzo sa zwo randelwaho kha muhweleli na muhwelelwa arali ndaela ya tsireledzo yo shandukiswa kana u vhetshelwa thungo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya vhu 1 . 
Mugudiswa o vhifhaho muvhilini , kana a vha na zwiitisi zwine zwa mu ita uri a vhone u nga o vhifha muvhilini , u fanela u ḓivhadza muṅwe tshikoloni , nga maanḓa mudededzi muhulwane o ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo  . 
Vha ḓo ḓisa mbuelo dzifhio kha tshitshavha ? 
Nga vhanga ḽa izwi muvhigo uyu u amba fhedzi nga ha u phaḓalala , hu si na ndavha uri naa nyimele yo eliwaho i ndi i sa fholiho kana ndi ya tshihaḓu  . 
Vhuimo ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha matshimbidzele a angaredza u sa dzhielwa ntha ha milayo ya vhulamukanyi  . 
Mbekanyamaitele iyi i khou dzhena vhuimoni ha NYP 2009-2014 ine ai tsha shuma . 
Kha u tshanduko ya zwa ikonomi , ri khou khwiṋisa Mulayo wo Ṱanḓavhuwaho wa u Manḓafhadza Ikonomi ya Vharema . 
U ṅwala tshirendo a tshi ḓirenda a tshi shumisa muṱoḓo mugede . 
Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsho livha kha u hudza vhuḓiṋekedzi na vhukoni vhukati ha vhadededzi vhane vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u bveledziswa ha mbekanyamushumo dzavho dza u guda  . 
Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea  . 
Ahuna na tshithihi tshine tsha ḓo ri thivhela u ita izwo . 
Tshihali tshi re khombo ndi mini ? 
Mudzulapo uyo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tea u sumbedzisa pfulufhedziso ya masheleni . 
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya rathi kana u fhira  . 
Mushumo wa Codesa wo vha u ufhio ? 
Na nḓisedzo ya tshumelo i nga eliwa hani ? 
Ri nwa one uri ri tshile , ri ṱamba ngao ra dovha ra ḓimvumvusa ngao . 
Muambi wa u thoma wa u hanedza ṱhoho ( wa tshigwada tshi hanedzanaho na ṱhoho ) u ṋekedza ḽikumedzwa a tshi ṱaṱa . 
Ndivho ya phurothokhoḽo ndi u alusa u iswa phanḓa na u shumiswa na ndango ya nnḓa ha mikano ya mupo , zwine zwa takadza miraḓo ya mashango a SADC  . 
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe  . 
Mbadelo dzi nga kha ḓi itwa ofisini dza Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhesa zwe zwidodombedzwa zwa ṋetshedziswa zwone  . 
Kha u topola dzitsiwana phindulo ya u thoma ndi u lingedza u vhea vhana kha muṱa wavho wo engedzeaho  . 
Tsaino i ḓi fana na tshigannḓo tsha gunwe ḽau , ndi ngazwo ri tshi ri muvhigo u ofishiaḽa zwihulusa u swika na hanengei khoroni ya mulayo  . 
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya hu sina muṅwe muthu o wanaho pfanelo dza ṱho ḓisiso , thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u fara pfanelo kha minirala wonoyo na mavu aneo  . 
Vha tea u vha na ḽaisentse ya u reila uri vha kone u reila lwa mulayo badani dza Afurika Tshipembe . 
Mulayo wo phasiswa u itela uri pfanelo ya ndinganyiso i re kha khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u ya nga vhusimamilayo  . 
U ṱanganelana ha sekithara ya phuraivethe ndi zwa ndeme kha u bvelela ha mawanwa oṱhe . 
Ndivho ya thambo  . 
Ro i tika nga mbekanyamaitele dzohe dza muvhuso wa vhukati , zwithu zwine zwa fanela u dzielwa nha lwa u thoma na maitele , u vhekanywa ha zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha u thoma kha Zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe zwo sedzuluswa hafhu na u tshintshiwa  . 
Fomo ya phurofoma ya u vhiga ndi tsumbanḓila yo tou ṅwalwaho , kana fomo , ine vha nga i ḓadza u fhirisa u ḓa na fomethe yavho  . 
Mavundu o bveledza tsumbanḓila dza u thoma Komiti dza Wadi  . 
Hu na tshumelo dzo fhambanaho dzine GEMS ya dzi ṋetshedza u itela u leludza kulavhelesele kwa mbuelo dzavho , kha vha wane vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vha dzule vho takala . 
Naho zwo ralo , i nga ḓi kona u ṋewa sa iṅwe ya dzinyito dza musi mugudi a tshi shuma e eṱhe . 
Themendelo ine ya iswa kha Minisṱa kana mulanguli wa thendelo i fanela u ṋetshedzwa kha Minisṱa na vhalanguli vha thendelo manweledzo nga ha zwidodombedzwa zwoṱhe zwo fanelaho  . 
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi  . 
U kovhana mbuelo dza nyaluwo zwi dovha hafhu zwa amba nḓila ya vhukoni nahone yo teaho ya muvhuso ya u shumisa gwama sa nḓila ya u nea hafhu na u ṱaḓulana kha muhwalo wa u netshedza ndaka dza muvhuso . 
Kha vha ḓadze fomo CK2A arali huna tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya bindu . 
Ri sedza fhedzi kha mbuno dza mbilaelo yeneyo nahone ra ḓa na thandululo hune zwa konadzea  . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u wana ipfi ḽiswa na ṱhalutshedzo ya hone . 
Kuitele ukwu ku tendela vhawani vha ndambedzo u ta dzangano ḽa thikhedzo ya zwa dzinn ḓu ḽine ḽa ḓo vha thusa nga zwikwamahonzudzanyo , zwa thekiniki na ndangulo . 
Vhathu vha re na phambano vha tandulula thaidzo dzavho nga vhone vhane  . 
Kha vho dzumbamaho hu a vha na muthu ane a nga t ( uwa a swika a raha bola  . 
Vha nga kha ḓi kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele  . 
Arali hu tshi khou itwa khumbelo ya mushumo , hu sedzwa mushumo wonoyo na ṱhoḓea dzawo ha ṅwalwa ndalukanyo na tshenzhemo zwi yelanaho na ṱhoḓea dza poswo . 
Vhulimi : naa ho vha na tshanduko kha tshaka dza zwiḽinwa zwine zwa limiwa ? 
Nga 2004 , nga murahu ha miṅwaha ya 10 ya demokirasi , hovha na mbvelaphanḓa vhukuma , fhedzi zwinzhi zwo ḓo tea u itiwa  . 
NGOMU KHA VHADZHIAMIKOVHE AVHA HO VHUMBWA ZWIIMISWA ZWO VHALAHO U ITELA U SIKA MBEKANYAMAITELE , U PULANA , U TSHIMBIDZA , U ṰOLA NA U VHIGA  . 
Muthu o ṋewaho khiredithi dza tshitandadi tsha yuniti iyi u a kona u ṱalukanya na u ṱalutshedza uri mishumo na vhuḓifhinduleli ha thimu ya thandela ndi zwifhio , khathihi na u sumbedza u pfesesa tsumbanḓila na kuitele kwa u shumisana ha thimu ya thandela  . 
Kha vha ambe nga vhadzheneli , mimaraga , na tshelede na u dzhena ha thundu na tshumelo  . 
Muvhuso u ḓo shumisa maḓuvha o salaho a ṅwedzi u phurofaila vhafumakadzi vho swikelelaho zwinzhi na u shela havho mulenzhe kha ikonomi , zwihulusa vhuponi hune a vho ngo tou imelelwa zwavhuḓi . 
Ro fushea ngauri vhashumisani vhashu vha Yuropa vha ḓo dzhiela nṱha mbilaelo dzashu  . 
ADENDAMU YA PHINDULO NDAPFU  . 
Tsumbo : Nga ḓuvha ḽithihi kiḽiniki vhana vha 24 vha haelwa mphugela . 
Awara dza u shumisa dzi songo tiwaho : Nga mathomo a awara dza u shuma dzi songo tiwaho , zwo ḓo vhoniwa uri kha dziṅwe ofisi , vhathu vha si vhanzhi vho dalela ofisi nga murahu ha awara dza ofisi  . 
Arali hu muri kana nḓirivhe , zwo bviswaho a zwi athu u vha hone kha ḽi ṅwe shango zwi tshi khou rengiselwa vhathu lwa miṅwaha i fhiraho ya rathi , kana miṅwaha i fhiraho miṋa arali hu miṅwe miri . 
Mivhigo ya khakhathi dza vhugevhenga vhu livhiswaho kha vhathu vha pomokwaho vhuloi i nga si dzhielwe fhasi  . 
Kha vha ḓivhe hedzwi : U ḽaisentswa ha vhupo ho ridzeviwaho hu ḓo itwa fhedzi nga murahu ha musi Minista o phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo . 
Nṱha ha izwo , u thomiwa ha senthara ya ṱhingo sa tshipiḓa tsha thikhedzo ya vharengi zwi ḓo dovha zwa sika tshikhala tsha mishumo kha vhaswa . 
Vha nga toda uri vhathu vha difare nga ndila yavhudi arali hu uri vhone vha khou vha tsumbo  . 
Nga tshifhinga tsha Themo ya 1 ho vha ho themendelwa uri vhagudi vha tou fombe kha u unganya , u ela , u vhambedza na u rekhoda vhulapfu,vhuphara na vhunṱha nga zwa u ela zwi si zwa fomaḽa fhedzi vha itevho na u anganya , u ela , u vhambedza na u rekhoda mielo nga mithara . 
Fhethu hunzhi , nga maanda hune ha si vhe na mishumo minzhi , u kana na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme nga maanda kha vhutshilo ha vhathu vha henefho u fhirisa u swikelela kha sekhitha dza ikonomi dza fomala . 
SHEDUḼU DZA ZWIKO DZI SUMBEDZA ZWIKO ZWOṰHE , KHATHIHI NA MBADELO DZI NO BAḒEKANA NAZWO DZINE DZA ṰOḒEA U ITELA U KHUNYELEDZA ZWAVHUḒI THANDELA  . 
Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika , nyimele , kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe . 
Masipala u tea u khwaṱhisedza uri thandela dzi a elana na zwipikwa zwa masipala na zwiṱirathedzhi , na muhanga wa kushumele kwa zwiko , na u elana na ṱhoḓea dza mulayo  . 
Khethekanyo ya 474 ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
Maipfi ane a ṱalutshedza mubvumbedza muṅwe na muṅwe o dzudzanyelwa u konou pfesesa uri ndi vhonnyi havha musi tshiṱori tshi tshi kwama matshilo avho  . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri u bva miṅwahani ya demokirasi ya Afrika Tshipembe , nahone vhukati ha zwiṅwe zwithu , u shela mulenzhe kha Muṱangano wa vhu4 wa Ḽifhasi wa Vhafumakadzi nga 1995 , na u sainiwa ha Mulevho wa Beijing na Luvhanḓe lwa Nyito nga ṅwaha wonoyo muthihi . 
NDI MADZINA A FHETHU AFHIO O KATELWAHO NGA SAGNC ? 
Thuso ya Mulayo Afrika Tshipembe ndi tshiimiswa tsho imaho nga tshoṱhe tsho itelwaho ndivho ya u fha thuso ya mulayo kana u ita uri thuso ya mulayo i vhe hone kha vhathu vha shaesaho lune vha sa vhe na tshelede  . 
U vha ṋemuḓi wa Khonfarentsi ya Dziminisiṱa zwi ḓo bveledza adzhenda , fhano hayani na kha dzhango ḽa Afrika , ya nyaluso i katelaho kha u dzhia khaboni ya fhasi na nḓila ya ikonomi ya kilima yo khwaṱhaho  . 
Vha nga vhudzisa uri ndi ngani ndi kha ḓi vha na fulufhelo kha tshifhinga tshi lemelaho nga u rali  . 
MUPO Vha na pfanelo ya mupo wa mutakalo . 
Inwi bulani masiandaitwa o bveledzwaho nga u nwa waini na u kumedza uho  . 
CBP i na ndivho ya u thoma ine ya vha ya u ṋea tshitshavha nḓivho na maanḓa a u ḓipulanela zwithu , ya vhuvhili ine ya vha ya u thusa muvhuso wa masipala u ṱalukanya khathihi ha u fhindula zwililo siani ḽa nḓisedzo ya tshumelo , ya vhuraru i ya u thusa muvhuso wapo uri u kone u tevhela zwililo zwa tshitshavha  . 
Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Musi tshanduko dzo no shumiwa , ṱhanziela i khwaṱhisedzaho u ṅwaliswa ha tshanduko i ḓo rumelwa kha Close Corporation  . 
Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi , u balelwa kana u sa kona u ita mushumo . 
Ri ḓo dovha ra dzhia maga a u khwinisa vhuṱaṱisani kha ikonomi u itela u fhungudza tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza bindu na u ṱuṱuwedza vhubindudzi , hu tshi katelwa na u thoṅwa ha sisiteme ya Regulatory Impact Assessment ( RIA ) , u bveledzisa maanḓa a broadband ya luvhilo lwa nṱha ya lushaka na ḽifhasi , u khunyeledza mbekanyamaitele ya u khwinisa vhukoni ha vhafari vha zwiporo na vhuimangalavha , na u khwaṱhisa vhukoni ha tshumelo dza vhuṱaṱisani  . 
U vha hone hayo zwi sumbedza dzulo ḽa tshiofisi ḽa Buthano ḽa Lushaka  . 
Tshikoloni Pele ha ṱalukanyi kutambelwe kwa khirikhethe , ragabii kana thenisi . 
Minisṱa a nga shandukisa muhumbulo kha khumbelo kana a rumela khaṱhululo kha MEC o fanelaho kana kha phaneḽe ya aphiḽi ( tshipiḓa tsha 94 )  . 
Ndi pfanelo dza vhana uri vha aluswe nga lufuno vho tsireledzea  . 
Kha vha bveledze ndangulo i pfalaho ya zwishumiswa  . 
Zwiko zwa data zwo rekhoda levele ya nṱhesa ya asima kha u bveledzwa ha zwiḽiwa na zwinwiwa  . 
O tea nnyi ? 
Kha vha lavhelese na u pima tshifhinga tshothe  . 
Naho hu na vhupo ha sialala vhukuma ha zwikolo , zwi nga shuma mushumo u si wa ndeme hafha kha u khunyeledza mishumo iyo  . 
Kuhumbulele kwa vhathu vha Xhosa ndi kwa uri arali muthu a na nḓivho nga ha manditi , na ene a nga ita zwa vhuloi  . 
Vha ḓo tea u wana vhuṱanzi ho ḓalaho kha dokotela wavho u itela u tikedza khumbelo yavho  . 
Komiti i na dziphurofeshinala dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe dzi re na vhukoni ha zwa dzilafho na ha mulayo  . 
Ndeme ya vhulanguli ho ḓiimisaho na vhu sa sedzi sia kha sekithara ya vhudavhidzani a zwi koni u sa ombedzelwa . 
Hu na masipala ya 283 Afrika Tshipembe , ine 6 yayo ya vha masipala mihulwane , ya 231 ndi masipala yapo , ngeno ya 43 i masipala ya zwiṱiriki  . 
Khabinethe i tikedza mbuedzedzo dza zwenezwino dzo itwaho nga Samithi dzo itaho uri Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , Muṱhomphei Vho Cyril Ramaphosa , vha tshi tikedzwa nga Vhuṅwaleli na tshigwada tsha vhomakone vha bvaho kha Miraḓo ya Mashango a Troika , vha shume sa Mutshimbidza SADC kha Muvhuso wa Lesotho . 
Tshiimiswa tsho no sika mishumo i fhiraho 2 500 , vhunga vhulimi ha miroho vhu tshi ṱoḓa vhashumi vhanzhi . 
Phambano nthihi khulwane kana thaidzo kanzhi ndi kha tshiteṅwa tshine tsha tea u shumiwa  . 
Dzi fanela u vha muratho nga u pfukhisa vhudavhidzano vhukati ha khoro ya masipala na vhadzulapo vhane vha imela vhone  . 
Vharumelwa ha tshoṱhe 62 . 
Vha tea u ita iṅwe khumbelo musi ine vha vha nayo i si tsha vha mulayoni  . 
Zwo ḓowelea uri SARS i tou isela dzangano software iyi . 
Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano vha ḓo ṋetshedza tshumelo dza u khuthadza na dza nyito , arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe . 
Ri ḓo vha thusa uri vha gude zwinzhi nga ha vhulwadze ha swigiri , zwine zwa ḓo ita uri vha kone u shumana nayo na u i langa . 
Dzhielani nzhele : Tshikalo tsha vhuimo ha sumbe tshi tea u vha na zwiṱalusi zwi pfalaho zwi ṋeaho zwidododmbedzwa zwa mafhungo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe . 
Ri ḓo amba nga tsumbo dza mulayo wa zwa ndaulo wo tiwaho ( sa tsumbo mulayo wa pfunzo ) , fhedzi , a zwi konadzei na luthihi u guda mbetshelwa dzoṱhe na milayo i ambaho nga ha mulayo wa zwa ndaulo wo tiwaho  . 
Nga hetshi tshifhinga vhagudi vhoṱhe vha Gireidi dza 1-3 vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala milingo yo lugiswaho ya lushaka kha Luambo na Mbalo . 
Deputy Information Officer u ḓo vha thusa u ita aphiḽi khothe . 
Vhuvhusi ha inthanethe vhu katela mafhungo a polotiki na matshilisano o fhambanaho . 
Vhabebi vha Tambulani vho lovha hani ? 
Fanyisani maipfi a re tshibogisini tsha pinki na a re one a re tshibogisini tshidala uri ni vhumbe fhungo . 
Asesimennde i nga ḓi itwa sa mushumo wa tshigwada kana muthu nga eṱhe zwi tshi bva kha asainimente na tshigwada  . 
Vha kona hani u pfesesa ndingo dza guḽukhousu dze vha ita hayani na u shandukisa tshikalo tsha inisuḽini arali hu na ṱhoḓea  . 
Idzi dzi khou engedzwa kha dza 14 dzire hone kha mavunḓu oṱhe . 
Nga u tou founela  . 
U ita zwine zwa fana na zwa khotsi awe kokotolo  . 
Ni songo hangwa Kha ri ṅwale tshigambudziso . 
Naho zwo ralo , musi nga musi , khalaṅwaha dzo ri ṱanganya sa vhashumisani vha tshiṱirathedzhi  . 
Mutevhe wa mishonga kana fomuḽari : Mutevhe wa mishonga i sa ḓuri ine ya endedza dokotela kha dzilafho ḽa nyimele dza dzilafho dzo khetheaho  . 
Yo waliwa ho thoma ha kwamiwa vhathu vho vhalaho vhane vha vha vhashumisani sa NAFU , Agri SA na vha Muhasho wa zwa Vhulimi  . 
Muredzhisiṱarisi u ḓo dovha hafhu a hana u tendela dzina ḽine ḽa kanganyisa , ḽine ḽa si ṱoḓee kana ḽo iledzwaho nga iṅwe nḓila . 
Naho hu na uri vhathu vha kwameaho vha ḓo vhilaela arali tsireledzo ya bviswa zwi a mangadza nga maanḓa uri tsireledzo yo khetheaho yo vha yo ṋetshedzwa kha vhoṱhe  . 
Khabinethe yo tendelana kha u khethwa ha miraḓo i tevhelaho lwa themo yo salaho ya Bodo ya Zhendedzi ḽa Tshikhalani ḽa Lushaka ya Afurika Tshipembe ya zwino , ine ya khou fhela nga dzi 31 Shundunthule 2014 . 
Tshiṅwe tshikhukhulisi ndi u sa vha hone ha tshomedzo , hezwi zwi ita uri vhuleme ha vhudavhidzani vhu hule vhu tshi ya phanḓa nga maanḓa zwi tshi ḓa kha u endela vhupo vhu re kule  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u ḓisa tshirunzi kha maAfrika Tshipembe nga kha ṋetshedzo ya tshumelo dza vhuthathatshili . 
Naa vhashumi vho fhindulisa hani Mufumakadzi Vho Mahlangau ? 
Izwi zwi ḓo sendekwa na mushumo wa Khomishini ya Vhuphuresidennde ya Pfananyo ya Themamveledziso . 
Mbadelo dza dzangano ḽa tshitshavha , sa zwe zwa bulwa kha mbadelo dza zwino  . 
Mashudumavhi , nga itsho tshifhinga ho vha hu si na tshifhinga tsho dzudzanywaho na milayo fanaho  . 
Mahoro maṱuku a na zwiimiswa zwao kha sisiṱeme ya vhuimeli ha ndinganyiso ( PR ) nahone ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha khoro  . 
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo , kha shango ḽoṱhe , u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone . 
Ri lavhelela uri vhubindudzi vhu ḓo ṱoḓa vhubindudzi ho livhanaho ha ndeme , khadzimiso na pfulufhedziso dzi bvaho muvhusoni  . 
Kha vha ḓivhe hedzwi : A huna thendelo i ṱoḓeaho kha u vhuisa milora haya ya tshitumbu tsho fhiswaho  . 
Vhabveledzi vha Afrika Tshipembe , hut shi katelwa mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa , na maṅwe mabindu . 
Nyuṱironi i fhungudzaho luvhilo zwine zwa bveledza ndeme ya u vhalela mivhala nga u ṱavhanya i ḓo vha thero i tevhelaho ya dzangalelo  . 
Mbingano i tea u itwa ho vha na nyambedzano dza u malana , i pembelelwe uya nga mulayo wa tshirema . 
Arali hu kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nnṱha , vha ḓo tendelwa u dzula shangoni lwa tshifhinga tsha ngudo . 
Arali mashaka vha sa koni u waniwa kana vha sa koni u khetha zwo bulwaho afho nṱha , mbulungo ya muthu a sa ḓihwi i nga itwa  . 
Musi muthu o khethiwa sa Phresidennde , u ḓo guma u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu , u tea u thoma mushumo nga u ana kana u khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 . 
Vhutumanyi ha Afurika kha vhutodisisi na mveledzo  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha matshudeni , vhashumi , vhaakhademi na vhalangi vha dziyunivesithi u shumisana na muvhuso u swikelela tshipikwa itshi . 
U bula vhuḓipfi hawe nga ha bugu yo vhaliwaho . 
Khabinethe yo gaganyelwa nga hazwo nga Minisiṱa wa Gwama , Vho Malusi Gigaba , nga murahu ha musi Afrika Tshipembe ḽo dzhenela miṱangano ya ṅwaha nga ṅwaha ya 2017 ya IMF na Bannga ya Ḽifhasi , ye ya farwa nga ḽa 13 u swika ḽa 15 Tshimedzi 2017  . 
Khophi ya muvhigo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli  . 
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa phukha zwine zwa ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 . 
Ni sedzese ndaela dzi no amba nga kushumiselwe kwa tshinwiwa tsha mafulufulu . 
Ndi kuṋoni kuṱuku kwa mathenga matswuku . 
Vhulondavhathu , ha sekhithara idzi dzoṱhe dzi elanaho na mutakalo , vhu ita vhuṱumani ha tsinisa  . 
Muhumbeli muṅwe na muṅwe u fanela u badela mbadelo ya khumbelo ya R35 . 
Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo . 
Ho bvelela mini ? 
Vhathu avha vha tea u wana ndambedzo-khamusi nga u wana mushumo kha thandela  . 
Kha vha phumule fhethu nga labi ḽo ṋukalaho . 
Khabinethe i vhidzelela zwitshavha zwoṱhe uri zwi bvele phanḓa na u shumisana na mazhendedzi a zwiimiswa zwa mulayo kha u lwa na vhugevhenga vhu itwaho nga ngomu zwitshavhani . 
Zwino mulayo wa pfanelo dza vhathu , u fana na zwe mufumakadzi a vha a tshi khou amba hafha , ndi mbofholowo  . 
Bafanabafana ndi thimu i ḓivhiwaho ḽifhasini ḽoṱhe . 
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki , na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo . 
Fhethu afho hu nga vha silaha ine ya vha mulayoni , senthara ya mbebiso dza phukha ine ya vha mulayoni , senthara ya khuvhanganyo ine ya vha mulayoni , bulasi ine ya vha mulayoni , pfulo ine ya vha mulayoni , ḽimaga ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni , ḓulu ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni , etc  . 
Kha heḽi ḽiga , hu tholiwa muthu kana phanele uri i thetshelese maambiwa a vhathu kha tsengo ya nnyi na nnyi . 
Zwo sedzwaho zwi dovha hafhu ya ita khuwelelo kha vhashumisani kha zwa vhufhaṱi na vhakwameaho vhoṱhe vho teaho uri hu khwiniswe tswikelo hu si kha thuso ya matshilisano fhedzi , na kha dziṅwe tshumelo dza matshilisano  . 
Khabinethe i kha ḓi vha yo ḓivhofha kha u swika hune ya ṋetshedza pfunzo ya fhedzi kha vhashai , u ya nga hanefha hune masheleni a ri tendela ngaho . 
Kha vha fhaṱe nyito dzine dza amba kha vhagudi nahone dzine dza vha na vhushaka na zwibveledzwa zwine vha khou guda zwone kha sekele yeneyo ya vhege mbili . 
Nne , Baldwin Sipho Ngubane , Minisita wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi , ndi khou tendela lwa tshiofisi madzina a fhethu a tevhelaho nga ngeletshedzo ya Khoro ya Madzina a zwa Divhavhupo ya Afurika Tshipembe nga la 14 Lambamai 2000  . 
Izwi zwi ṋetshedza vhurangaphanḓa ha Afurika Tshipembe tshikhala tsha u vha kha vhuimo ha zwa mveledziso na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha shango sa mudzheneleli kana musheli wa mulenzhe a re na vhukoni kha mivhuso ya mashango o fhambanaho . 
Fomo dzi a wanala kha vhalanguli vha u ṅwalisa kana vha nga i wana kha inthanethe u bva khawebusaithi ya eNaTIS . 
Zwe zwa ḓiswa kha Khomishini zwo sumbedza-vho na ṱhoḓea ya uri hu fhambanyiswe vhuloi ha vhathu vha Pagans na vhuloi ha u vhaisa vhahu ( vhuvhi )  . 
Ngudo dza u vhala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili kana luraru nga vhege . 
Vhorapolotiki vhapo vha lingedza na u ṱuṱuwedza komiti dza u tshimbidza thandela kana ṱhuṱhuwedzo ya maitele a khetho u kombetshedza adzhenda dzavho dza poḽotiki  . 
Kha sia iḽi kha vha ntendele ndi engedze khwaṱhisedzo u itela u ṱhoḓea i engedzeaho ya u fhaṱa vhukoni ho linganaho u itela ndangulo i bvelaho phanḓa na khwaṱhiso ya ridzhisiṱara ya ndaka i sa sudzulusei  . 
Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya orala nga ha fhethu kana muthu ( zwine zwa ḓo ṱumekanya tshiṱori ) kana u ṅwala mafhungo nga muanewa kha tshiṱori . 
Miṅwe Miraḓḓo yo rumelwaho kha Khomishini , i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo  . 
Mabammbiri a thendelano ya tshumisano kha vhubindudzi kha khamphani ha tsha ṱo ḓea  . 
Nyito iyi i itwa luthihi nga vhege hu tshi shumiswa Bugu Khulu hu na tsumbo nnzhi na maṅwalwa o hudzwaho . 
Miṱangano ya komiti ndi hune miraḓo ya komiti yo thomiwaho uri i shume na miṅwe mishumo kana manḓa o tiwaho vha ṱangana hone  . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u tea u tendelwa u thoma nga Muhasho wa Ndangulo ya Mushonga u itela u khwaṱhisedza uri wo tea nahone a u ḓuri  . 
Masia a mivhuso ya lushaka na ya vundu na one a na maanḓa na mishumo yao  . 
Ndivhuwo o vha o takala nga maanḓa . 
Vhurangeli ha mavundu vhu do vhuedza u bva kha u kona kovhekana u guda na tshenzhemo u engedza kushumele kwa mbekanyamushumo ( Hub ya Vhubveledzi na CITI )  . 
Ri vha ri tshi khou amba nga ha tshanduko ya ndeme kha zwivhumbeo , dzisisiṱeme , zwiimiswa na phetheni ya vhuṋe , vhulangi na ndango ya ikonomi zwine zwa vhuedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe , nga maanḓa vha shayaho , vhane vhunzhi havho ndi Vharema vha vhafumakadzi , sa zwo ambiwaho nga ḽihoro ḽivhusi , ḽi itaho mbekanyamaitele dza muvhuso wa demokirasi . 
Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya 3b , kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe , u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vunḓu kana mavunḓu , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓa ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo  . 
U ṅwala maipfi hu tshi shumiswa maipfi a mibvumo yo gudwaho . 
Ri roṱhe , u thoma matshelo , ri fanela u tevhela mveledziso ya nḓowetshumo yo dzudzanyeaho na nḓila yo khwiniseaho ine ra khou fanela u i pulana  . 
Phanḓa ha musi Mulayo u tshi phasiswa , Phalamennde i nga tendela kana ya hanedza mugaganyagwama fhedzi ya sa ite tshanduko khawo  . 
Tshitshavha tsha Mamosilemu vha nga ṱoda thendelo ya u fhaṱa kereke yavho(mosque) fhethu hune musi vha tshi ita mbidzo ya dzithabelo dzavho zwa si thithise miṅwe miraḓo ya tshitshavha , kana miraḓo ya tshitshavha tsha Majuta i nga ṱoḓa u vala dziṅwe dzibada nga ḓuvha ḽa Sabatha yavho , zwine zwa sia miṅwe miraḓo ya tshitshavha i tshi vhona hu u lindedzana  . 
KHA VHA DZHIELE NZHELE : Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni  . 
Kha vha wane khonani vha sedzane  . 
Musi tsho no vha ḓakani , Sankambe tsha dzula fhasi tsha thoma u lidza ngoma yatsho . 
Hu na mbekanyamushumo ( phurogireme ) ya u fuwa ṱhulo ngei De Wildt Nature Reserve . 
Kha vha ḓadze fomo SAPS 92 u khantsela u vhigwa ha muthu o xelaho . 
Arali muṅwe wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a tshi khou lwalesa , mbingano i nga itwa vhuongeloni  . 
Ngauri tsivhudzo dza mbadelo dzi a fana nahone dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi yelanaho na mutheli , ndi zwa ndeme uri mutheli muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a dzhenise zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwi re zwone kha tsivhudzo iyi . 
NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI  . 
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ḽenelo , fhedzi hezwi zwi ya nga vhuvha ha mulandu  . 
Kha hu sedziwevho maambiwa a nyangaredzo kha u pulana na u ṋekedza afho nṱha . 
Kha zwiṅwe zwikolo , vhushaka ho ṋaṋa u fhira kha zwiṅwe  . 
Nnḓu yo shumiswa hafhu u bva 1983 u swika 1994 kha madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhaimeli , i katelaho miraḓo ya vhe vha vhidzwa upfi vha muvhala vhe vha vha vhe tshipiḓa tsha Phalamennde ya nnḓu tharu yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ya 1983  . 
Zwikolo zwine zwa nanga u ita lunwe luambo kha vhuimo ha luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili , zwi a tendelwa u dzhia tsheo iyo , Vhuhulu ha rangwa u ita nzudzanyo ya malugana na u avhela tshifhinga ntha ha awara dza 27,5 dza u funza . 
Mafhungo oṱhe o tou ṅwalwaho a fanela u lingiwa kha vhathetshelesi vhane vha kona u vhala na u ita uri vha pfesese nga vhuḓalo  . 
Mavothi a muvhuso a dzula o vulea kha nyambedzano dzi vhuedzaho na vharangaphanḓa vha vhukuma vha nḓowetshumo ya maṱiraka a malasha u itela uri hu ambiwe nga haya mafhungo . 
Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe . 
Khabinethe i khoḓa u vha na tshivhindi ha vhagudi kha u ṱana khethululo na u dzhielwa havho fhasi tshikoloni  . 
Sa izwi tshifhinga tshi sa ntendeli , ndi ḓo sedza zwithu zwine zwa ḓo bvelela tshifhingani tshi ḓaho kha mahumbulwa anga malugana na u ṱahisa maṅwe mafhungo kana zwiṅwe zwithu zwine zwa anzela u sa dzhielwa nṱha kha nyambedzano ya ndaulo ya tshumelo dza netiweke , nga maanḓa sekithara ya ICT  . 
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho  . 
Zwenezwi Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya Muphuresidennde nga ha Ndambedzo ya Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi i tshi khou fhedzisa mushumo wayo , sisiṱeme yashu ya yunivesithi i fanela u bvela phanḓa na u shuma zwavhuḓi , i tshi bveledza zwikili u itela ikonomi yashu , na u maanḓafhadza vhaswa vha Afrika Tshipembe na matshudeni vha bvaho mashangoni o fhambanaho ḽifhasini ḽoṱhe , zwihulusa vha Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC )  . 
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE , zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu . 
Phresidennde u tea u thola Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo I bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli  . 
Dokotela ane a khou vha lafha u ḓo tshea uri vha dzula tshifhinga tshingafhani . 
Kha Themo ya 1 hu lavhelelwa uri vhagudi vha vhala vha tshi ya phanḓa na murahu nga nthihi u swika kha 20 . 
Dzina a Fhethu hune bindu la vha hone ndi dzina ine a si koe u i humbula , ine ngao tshithu tsha nga kona u wanala ngao kha Inthanethe  . 
Zwe zwa mu pfisa vhuṱungu ndi zwa musi khaladzi awe Malindi o ḓelwa nga muhumbulo wa u mu shumisa malugana na u wana dzithendara sa izwi vhaholefhali vha na ndugelo dza u wana dzithendara dza muvhuso na huṅwe-vho  . 
Kha nyimele iyi ndo topola maṅwe magake u bva tshe nda rumelwa kha muhasho uyu ane a ḓo fhedza o dzhia nungo dzanga kha ṅwaha uno wa muvhalelano na u ya phanḓa  . 
Vha ya phanḓa vha dzinginya zwa vhukonanyi kha nyimele dzine ha vha hu sina mbuno dza zwa mulayo dza u haṱula zwi kwamaho vhuloi . 
Fhethu ha vhudzulo hune ha kha di bveledzwa mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo  . 
U fhedza ngudo dzine dza nga swika 2 ho sedzwa kha u khwaṱhisedza vhagudi kha tshikili tsha u vhala tshifhinga tsha watshi ya lutanda nga miniti . 
Murendi u amba nga ha mini tshirendoni itshi ? 
I dovha ya sedza kha vhakwamei vhoṱhe vho teaho ( sekithara ya muvhuso , vhashumi , madzangano a tshitshavha na a phuraivethe ) kha ṱhoḓea dza ikonomi na ndeme ya u tikedza maano a nḓowetshumo u itela u swikelela nyaluwo yo katelaho na mveledziso . 
Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party , Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi , vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba , khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango . 
U ṱalukanya maipfi a no ḓivhiwa nga tshivhumbeo ane a nga swika 25 . 
Zwine ra zwi ḓivha ndi zwauri nzulele yashu ya vhulangi kha shango ḽashu na mbekanyamaitele dza u lwa na mugaganyagwama wa u langa nyaluwo ya ikonomi u tshi vhuya fhethu huthihi zwine ra khou zwi shumisa zwo ri thusa uri ri thivhele u vhaiseswa nga vhuhali ha thaidzo hei . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa u shuma na mabindu na vhashumi u sika vhupo vhune ha tendela vhubindudzi na nyaluwo ya ikonomi . 
Arali ikonomi i si yavhuḓi kha ḽiṅwe sia , i ḓo tea u vha yavhuḓi kha ḽiṅwe  . 
Nyendedzi dza U thoma na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala , 2005  . 
Halwa vhu vha tshipid(a tshine vha Vhavend(a vha tshi fhirisa kha thevhula  . 
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu  . 
Muthu a wanaho luṅwalo ulwo u fulufhedziswa u ṋewa vhukati ha phesenthe dza 20 na 35 ya tshelede ine ya ḓo dzheniswa kha akhaunthu ya bannga , sa mbadelo ya u tendela hawe u shumiswa ha akhaunthu yawe . 
Kha heḽi ḽiga ḽa u thoma , u vha mulayoni na a ṱanganedzwa nga tshitshavha ha komiti dza wadi i kha ḓivha thaidzo nga nṱhani ha khetho dzi sina maanḓa na nḓila ya u vhiga murahu  . 
U kona u topola zwithu zwa ndeme kha zwo vhaliwaho , sa , u tevhekana ha nyito . 
Thaidzo dzine dza katela u kovhekana dzi anzela u vha dza nga ha : Hu nga itwa zwigwada zwingana ? 
Kanzhi i ṅwalwa i kha tshifhinga tsho fhelaho Zwo ṱalutshedzwa nga kha vhuimo ha muthu wa thoma kana wa vhuraru . 
Kha vha ambe nga ha mafhungo eneo kha nyambedzano dza vhoṱhe  . 
Fomo ya minwe i tea u sainwa nga nga muthu o dzhiaho minwe  . 
Mukhantselara wa wadi u tea u themendela mugaganyagwama  . 
Vho vha vha tshi mu nyefula na u mu vhenga  . 
D(ivhazwakale i sumbedza Vhavend(a vho vha vhathu vha u dzhielwa fhasi nga dzin(we tshakha  . 
Minetse dza muṱangano wa khoro dzo phaḓaladzwaho kha tshitshavha  . 
Ngudo iṅwe na iṅwe ya u vhala na vhagudi i tea u ḓisendeka kha zwi tevhelaho : kuṅwalele , zwiṱaluli kana zwiteṅwa zwa ḽiṅwalo , foniki , phatheni dza luambo , zwiṱirathedzhi zwa u ṱalusa maipfi na tholokanyonḓivho kha maimo a nṱha kana o fhambanaho ( tsumbo , mbudziso tswititi , nzudzanyo hafhu , khumbulelwa , tsenguluso na u takalela )  . 
Tshenzhemo yashu , fhedziha , yo sumbedza uri a hu na muvhuso wa ndaulo , hu si na ndavha uri wo katela zwoṱhe , une wa nga ṋea garanthii ya u lwa na u tambudza  . 
Hoyu mutambi wa ḽidzhidzhiriba wa miṅwaha ya 29 o thusa shango ḽa hawe uri ḽi kone u swikelela u tamba Tshiphuga tsha Mashango a Afrika mahoḽa a dovha a thusa thimu yeneyo kha u swika kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi ngei Germany lwa u tou thoma nga 2006 , he a kora tshikoro tsha shango ḽa hawe tsha u thoma vha tshi khou tamba na Argentina  . 
Nga ṅwambo wa dzikhakhathi dzenedzi ho ḓo swika he muṅwe a ni rwa kha mutshilitshili na mbo ḓi holefhala  . 
Kha miṱangano ya G20 na huṅwe u ṱangana kha zwiimiswa zwine zwa vha na madzangalelo a kwamaho dzitshaka , muvhuso washu wo amba zwauri hu na ṱhoḓea yo fanelaho nahone yo dzhayayo ya u dzhenelela , nga maanḓa kha mashango o no bvelaho phanḓa hune ha vha hone he thaidzo ya thoma hone nahone hune ya vha kha tshiimo tshivhi  . 
Vhathu vhane vha vha na dzangalelo ngeno vha sa shumeli muvhuso vha tea u vhudzisa kha muhasho wo kungedzeleaho uri vha nga ita khumbelo naa  . 
Fomo dzi a wanalea mahala kha Muhasho wa nḓila ya cpb i ṋekedza komiti dza wadi maitele a u pulana ha sisiṱemetiki na tshumiso u itela u shuma mishumo na vhuḓifhinduleli havho  . 
Vhunzhi hashu vhane vha vha vhaimeli vho khethiwaho afha ro fhedza miṅwedzi i si gathi ri tshi khou tshimbila u mona na shango ḽashu ḽoṱhe nga vhuphara ri tshi khou thetshelesa vhathu vha hashu  . 
Vhashumi vha do vha vha lavhelelwa u ri a vha nga do sokou hasekanya mbulungelo vha tshi itela vhabadeli vha muthelo musi ri tshi da kha u ri vhashumisa hani nadaka na masheleni a vhadzulapo  . 
Khonṱhiraka i ṋea mushumi vhuḓifhinduleli kha mutholi , ane a vha masipala , ha u shuma u ya nga ha KPI  . 
EU yo ita na u ṱanḓavhuwa , u engedza miraḓo miswa , nahone hezwi zwi sumbedza nungo dza u swikelela mulalo kha khonthinente yashu  . 
U vha mugudisi wa u ḓiraiva,vha tea u gudiswa nahone vha phase mulingo . 
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka nahone i tea u vhiga khaḽo ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ha mishumo yayo na kushumele , na kha vhusimamilayo ha vundu malugana na mishumo yayo kha vundu  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na tshitshavha tsha dzitshakatshaka kha u lwisana na u ṱhaselwa ha vhutherorisi ha zwenezwino ngei United Kingdom ( UK )  . 
Ngauralo , musi Afrika Tshipembe li tshi andadza Maga a Thikhedzo a Mulayotewa a Dimokirasi ya Afrika Tshipembe , Tshata yo vhumba tshipida tshawo  . 
Muvhuso wo ḓivhadza Nyaluwo , Mishumo na u Kovhekanya hafhu nga 1996 u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi  . 
Khabinethe i humbela Mbumbano ya Dzitshaka u bvelela kha mmbi dzisili u ṱhompha vhuḓilangi ha Syria na u tendela vhaSyria vha tshi shumisana kha u tandulula thaidzo dzavho . 
Fhedziha , ri kha ḓi vha ro sedzana na khaedu nnzhi kha miṅwe mimasipala . 
Nga Fulwi , zwiṅwe zwikolo zwo hana u ṅwala mulingo wa ḓivhavhupo nga Tshivhuru nahone zwa shushedza u ita migwalabo yo ṱanganyaho hoṱhe ya milingo ya Fulwi . 
Izwi ndi zwavhuḓi vhunga zwi tshi sumbedza nyaluwo kha ngudo ya ḓivhaṋaledzi kha ḽa Afurika Tshipembe . 
Nga murahu ha dzulo ḽa tshiofisi , vhaofisiri vha ya u ṱavha miberegisi henefho fhethu  . 
Musi vhathu vhanzhi vha tshi pfa zwiṅwe zwithu , hu vha na khonadzeo khulwane ya uri vha zwi humbule  . 
Ndi figara ifhio ya muambo ine a i shumisa kha u ita mbambedzo iyi ? 
Ndi uri , tsha u thoma ndi phesenthe ya matshudeni yo vhalelwaho ya shango ḽiṅwe na ḽiṅwe vhe vha fhindulaho zwone kha tshiteṅwa  . 
Khothe ya dzingu i na maanḓa a u langa vhukhakhi hoṱhe nga nnḓa ha u fheṱa shango . 
Ri ḓo vha thusa u langula vhulwadze havho  . 
U bva nga 1994 , nahone hu tshi khou sedziwa u simiwa ha mvelele ya pfanelo dza vhuthu , maṱo o vha a tshi khou bva kha sisiteme ya vhulamukanyi ya u vhumba vhuswina na u vhaisana a livha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha mbuedzano . 
MARANGAPHANḒA Nyombedzelo U ṱandavhuwa ha mafhungo Mishumo ya u guda yo ṱanganyiswaho Mafhungo o hudzwaho na u fhambanyiswa vhushaka vhukati ha u fhungudza na ndivho yaho , na vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo  . 
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe , fhedzi ri u pulana hu ṱoḓa uḓikumedzela nga vhakhantseḽara na vhaofisiri u pulana na u shuma  . 
Tshipiḓa tsha therisano tsho ḓiṱalutshedza sa ndi nnyi ane a khou u sudzuluwa u thoma  . 
Dokotela wavho u ḓo vha tshivhudza nga nḓila yo teaho . 
Nga u ita izwo , u khou itela khaedu tsheo yawe na mbekanyamushumo  . 
U thomiwa ha CBNRM hu katela u tangana na dzikhaedu dzo vhalaho  . 
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe . 
Khamphani yanga i kaṋa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Tshikwama tsho thoma sisteme dza u laula na u dzudza tshelede ya u tshimbidza bindu yo ralo  . 
U thetshelesa zwidodombedzwa zwa zwiṱori na maṅwe-vho maṅwalo a orala a fhindula mbudzisoṱhalutshedzi , tsumbo , ni ḓo ita mini musi ni tshi hula ? 
Hezwi zwi wanala kha mbetshelwa ya 33(1)  . 
Thoho ya Tsireledzo ya zwa Matshilisano I do lavhelesa mishumo yothe ya phanele , na uri phanele I tevhedzele milayo yo tiwaho ya u sengulusa khathihi na u vha rumela hunwe hune vha do wana thuso , arali hu hone  . 
Thangethe idzi dzi katela aini ntswa dza hingo , hingo ntswa dza phabuliki dza u rwela luingo , laini ntswa dza dzikhasiama dzine dza tea u dzhielwa nha lwa u thoma u fana na dza zwibadela , zwikoloni , mivhuso yavho , mivhundu ( vhudavhidzano vhukati ha vhathu vha 100 na vha 1999 hu si na aini ya u tshintsha , na u vhuedzedzwa ha dziaini ( u khwiniswa u bva kha aini dzi si dza dzididzhithi u ya kha aini dza dzididzhithi ) )  . 
Muvhuso wo ṱoka madennde mavhili u itela u tshimbidza zwa u ḓiṅwalisa kha avho vhe vha lozwa maṅwalo a vhutsireledzi na uri holo nṋa dzo vulelwa u dzula avho vha si na madzulo , hune zwithu zwa ndeme zwi ngaho maḓi na zwiputo zwa zwiḽiwa zwi khou ṋetshedziwa . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u shumiwa a fhela kha themo ya 1 . 
Zwi tea u ṱuṱuwedzwa hezwi . 
Vhathu vho tshila nga fhasi ha milayo yo tou raloho ye ya vha i tshi konḓa vhukuma sa zwe vhone vha zwi sumbedzisa  . 
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa miṅwedzini miraru iḓaho . 
Nga ngoho , u shaya vhukoni ha thekhinikhala zwo shuma mushumo wa ndeme u linganaho  . 
Nyimele na vhuimo ha vhafumakadzi zwo khwiṋisea naa zwi tshi bva kha mvelelo dza phurogiremu ? 
Hu ḓo dzhiwa minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu  . 
U gonyiswa ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , kha nyambo , vhu vhe tsini na lingana na Luambo lwa Hayani . 
Zwenezwo-ha hu tea u vhetshelwa thungo tshifhinga tsho linganaho kha wadi dzoṱhe dze dza dzhena kha mafhungo a CPB zwi tshi rangela mishumoitwa ya IDP  . 
No bebelwa ngafhi nahone ni dzula ngafhi zwino ? 
Dzi ḓo vha nnzhi kana ṱhukhu kha 20 ? 
Ri dovha hafhu uri , ro livhuwa ! 
Uri vha kone u tsireledzwa kha ndifhedzo nge vha bvisela tshiphiri khagala tsha u pfukwa ha mulayo kana vhuḓilangi vhu songo teaho nga mutholi kana muṅwe wa vhashumi , vha tea u tevhedzela maitele a u bviselwa ha tshiphiri khagala kha Mulayo wa Vhutsireledzi ha u bulwa ha zwiphiri , wa 2000 Mulayo wa vhu 26 wa 2000  . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa u swika mushumoni o lenga nahone o neta nga mulandu wa u dzula vhut ( amboni u swikela hu tshi vha vhusiku , zwenezwo ha khou kona u ita mushumo wawe zwavhud(i  . 
Tshumelo dza ndondolavhathu fhiri munna na ene a vho wela kha maitele a u sa pfuka vhanna  . 
Vha tea u dzula vha tshi khou ṱola tshithivhelamulilo u itela u thivhela u tshinyadzwa nga mulilo zwi songo tea , nga maanḓa nga tshifhinga tsha u fhisa mililo  . 
Ndeme na sisiṱeme dzo ḓiswaho nga ndaela ntswa ya demokirasi zwo vha zwi zwa mvelele ya kuitele kwa zwithu . 
Heyi pulane ( blueprint ) i do vha thusa na kha u bvelephanda sa muthu ane a dzhiela ntha dzikhasitama na tshumelo  . 
U ṱanganedza na u vula mushumo zwo itwa nga Mudzulatshiduloo wa Nnḓu ya Vundu ya Vharangaphanḓa vha Sialala . 
Muṅwali u fanela u pfesesa na u kona u sumbedza masia oṱhe a fhungo ḽa u ṱaṱisana nga nḓila ya u sa dzhia sia nahone e na nḓivho ya mafhungo . 
Thandela dzo fhambanaho dzi khou thomiwa u mona na shango  . 
Havha ndi vhathu vhane vha thoma dzangano la CBNRM na u thoma thandela ya CBNRM uri vha tsireledze zwishumiswa na u khwinisa vhutshilo ha vhathu . 
Nga nnḓa ha maga e ra ita , ri kha ḓi vha na milambo minzhi ine ra tea u i pfa  . 
Vhana vhoṱhe vhane na dzhena navho vha a lingana nga vhulapfu ? 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe , vha nga ita nḓowenḓowe ya u anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda tshileme vha tshi shumisa tshikalo tsha u eḓanyisa na zwa u ela zwi si zwa ndinganela zwa tshileme . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho  . 
Khamusi ri khou shumana na mimodele ya mabindu yo fhirelwaho nga tshifhinga - yo bveledzwaho kha tshifhinga tshiṅwevho , tshi re fhasi nyimele dziṅwevho  . 
Dzhielani nzhele : iwalwa hei o imela fhedzi Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu nahone a u kateli Mafhungo na rekhodo dza Mihasho ya Vunu yo fhambanaho  . 
Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho . 
Vho-Tshedza ndi murangaphanḓa . 
Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki , ndaulo kana khorotshitumbe , kana thendelano i sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa , yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka , i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho  . 
Vhathu na Ndivho Hafha fokhasi i kha nivho ya vhadzulapo  . 
Thakhani ndi mubvumbedzwa a songo dzhenaho tshikolo , nahone o malwa nga Humbulani  . 
Hu nga ḓi vha tshiṅwe tshiimiswa tsha nnyi na nnyi kana muṅwe masipala kana bodo ya maḓi , nz  . 
Sa vhadzulapo , roṱhe ri tea u wana zwinzhi u bva kha zwiimiswa zwashu zwa mitambo  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwiwo izwi na u davhidzana na vharangaphanḓa vhavho vha polotiki . 
U tenda kha zwa vhuloi na maitele a ngaho eneo ndi zwa kale u tou fana na mathomo a vhutshilo ha muthu . 
Kuhumbulele kwa vhusiki : maitele a u humbula nga ha mihumbulo kana nyimele nga nḓila ya vhusiki na nḓila i so ngo ḓoweleaho hu na muhumbulo wa u ṱoḓou zwi pfesesa khwine na u ḓidzhenisa khazwo nga nḓila ntswa nahone ya u fhaṱa . 
Maga a u thoma vhaisa na ndingedzo dza u mu tshuwisa  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelephanḓa nga ha zwine zwa khou itea nga ha Pulane ya Zwiko yo Ṱanganelanaho ( IRP ) nahone yo tenda uri vhukwamani na tshitshavha hu itwe nga ha nyimele ya mutheo na khumbulelo . 
Dairekhothoreithi Khulwane ya Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni s Shumisa vhutsila ho teaho ha u amba na ha luambo lwa muvhili  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Khethekanyo ya 21 na ya 22 ya Mulayo u muthihi dzi tendela SAPS u sika maga a ndaulo ya kushumisele kwa betsho ḽavho ḽa tshiofisi  . 
Zwi dovha zwa sedzelisa fhasi u manḓafhadzwa ha ikonomi . 
Arali zwo ralo , vho zwi ita vha kha vhuimo vhufhio ? 
Ndivho ya SACMEQ ndi u ita tsedzuluso yo ṱanganelaho na vhugudisi vhune ha ḓo engedza zwikhala kha vhapuḽani vha pfunzo na vhasedzulusi uri vha wane vhugudisi ha zwikili zwa thekhiniki zwi ṱoḓeaho kha u sedza , u sedzulusa , na u vhambedza nyimele zwadzo dza tshikolo na ndeme ya pfunzo ya mutheo . 
Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha  . 
Ndi muhasho ufhio wa muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dzine dza nga ita tshanduko khulwanesa kha tshitshavha tsha havho ? 
U bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe malugana na zwe zwa ṅwalwa a bula uri ndi ngani a tshi ralo , tsumbo , heyi bugu i khou bora ngauri a i na zwifanyiso na maipfi manzhi malapfu . 
Nga huṅwe vha nga wana vha this tea u badelelwa mutikedzelo u bva kha mutholi  . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwine zwa ḓo thusa zwa malugana na muthu uyo , nga maanḓa tshinepe tsha zwino . 
Nyambo ndi zwishumiswa zwa ndeme u bveledza pfanelo dza vhathu na mulalo wa vhupo  . 
Nga nḓila iyi muvhali ha koni fhedzi u shuma zwe zwa thoma , u kona hafhu u dovha a humbulela zwine zwa ḓo itea  . 
CBNRM ndi nga ha u fara vhathu vhothe nga ndila i edanaho . 
Musi ndo no vha muhulwane ndo pfulutshela Johannesburg  . 
Arali hu tshivhumbiwa tsha mulayo tshingaho sa g U nekedza ngeletshedzo ya mulayo i bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso u ya kha zwigwada zwohe zwi kwameaho nga zwipotso na u imvumvusa  . 
Kha ṅwongo wa milayo ya vhashumi ndi u sala murahu u alusa mveledziso ya ikonomi , u kovhekana ha zwikhala tshitshavhani , vhudziki kha vhashumi , na u vha na dimokirasi mishumoni  . 
Phimo dza tshifhinga dzo kalwa kha mbekanyatshifhinga nahone ndi khou ya u khwaṱhisa tshanḓa nga nḓila yo teaho u itela u vhona uri vhathu vha fara zwifhinga izwo ṋamusi nga nṱhani ha zwiitisi zwo vhalaho  . 
Hu tea u vhewa maga a mushumo muṅwe na muṅwe  . 
Ndivho ya Mulayotibe wa Vhashumeli vha Luambo wa Afurika Tshipembe ( B14-2013 ) ndi u : ṋetshedza mbetshelwa ya u thomiwa ha Khoro ya Vhashumeli vha Luambo ya Afurika Tshipembe ; ya ndivho , maanḓa , pfanelo na mishumo ya Khoro ; u vhona maitele ane ngao Khoro ya ḓo laulwa , u tshimbidzwa , u ṋewa vhashumi na masheleni ; u laula vhugudisi ha vhashumeli vha luambo ; u ṋetshedza mbetshelwa ya u laula lwa tshiofisi na u ḓiṅwalisa ha vhashumeli vha luambo ; na u ṋetshedzwa mbetshelwa ya mafhungo a kwamanaho na izwo  . 
Ri tea u sedza kha mishumo iyi ine ya ḓo ḓisa tshanduko kana mvelelo khulwane , mishumo ine ya ḓo bvela phanḓa nga u ṱavhanyedza , kha themu ya vhukati na themu ya tshifhinga tsha miṅwaha ya 10 i ḓaho  . 
Dzithirasitii dza rathi dzi khethiwa thwii nga miraḓo mihulwane ya GEMS ngeno dziṅwe dza rathi dzi tshi tou tiwa nga Minisiṱa wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndaulo . 
Vha nga humbela khaṱhululo arali yo hanelwa ndingo na khethekanyo ya zwigidi kana zwihali u kwakwanya tshihali na vhugevhenga , u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga , u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi  . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari nga Muphuresidennde Vho Zuma ha Senthara ya Mashumele ya Muṱanganelano ngei Skukuza . 
Arali vha tshi khou tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , vha humbelwa u sumbedza nḓila ya hone vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwo teaho u ita uri khumbelo yavho i kone u tevhedzwa . 
Fethu ha u vhulaha malwadze dzi shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha  . 
NB : Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani . 
Hu itea mini nga maḓuvha a u sedzuluswa mutakalo ? 
U bva kha tsumbo dza Blesbok na Mtilini , ndi masipala ufhio une wa sumbedza u shumisa zwavhuḓi mugaganyagwama wa WC ? 
Ri tea u ḓivha zwo iteaho , na uri ndi ngani zwo itea . 
Thaidzo dzi a fhambanesa nahone zwi a konda u nea dzikhasitama tshifhinga tsha vhukuma tshine tsha do todea uri mudagasi u dovhe u fungiwe kana u vhuyedzedzwe  . 
A tho ngo vhuya  . 
Tsumbo ya 1 : Tshumisano nga muya-mutshena , u tshilisano huvhuya , u fhata vhupo hu mvumvusaho hune vhashumisani vha thadulana na u thusana vho tou ita tsinga-nndedede zwi tshi ingwa nga vhukoni na ndivho ya mushumo naho vhathu vhe vha mirafho yo fhambanaho ngeno vho di netshedza u shumela tshitshavha zwi do mbo shanduka tsumbo mbuya i emulwaho nga vhadzulapo vhothe  . 
Sisteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga i nga si kone u hwala vhuleme na mbadelo hu tshi katelwa mbadelo dza u tsireledza vhashai  . 
Wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili , kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone  . 
I kona u khwathisa SET na lupfumo lwa vhathu lwa u ita thodiso ya zwino ya Mvelaphanda ya ikonomi  . 
Vha ṅwalele muṅwalisi vhurifhi ha nga nṱha vhu re na ṱhoho ya vhurifhi ya khamphani yavhovhune ha sumbedza uri vha khou ṱoḓa u ṱunḓa . 
U thivhela tshumiso mmbi ya izwi zwiimiswa u itela ndivho dza zwi songo tendelwaho sa tshanḓa nguvhoni , u shavha u thela na u wana tshelede nga nḓila ya vhugevhenga zwi tikedza zwipikwa zwa G20 zwa u engedza nyaluwo nga kha u bindudza kha sekithara ya phuraivethe . 
Zwi ḓi nga na kha U thetshelesa na U amba , u nga si humbele vhagudi nyambedzano pfufhi kha Gireidi ya 4 , Themo ya 1 , vhunga izwi zwi tshi funzwa fhedzi nga murahu . 
U ya kha muṅwalo wa u pomba U kopolola na u ṅwala phetheni ya maḽeḓere mavhili hu tshi pombiwa kana u ṱumekanya maḽeḓere ( muṅwalo wa u pomba )  . 
Nga maanḓa , ri tama u thivhela nyimele ine tshumiseso ya masheleni kha mbadelo dza vhashumi i khou lambedzwa u bva kha u sa shumisesa kha thengo ya thandela dza themamveledziso na thundu na tshumelo  . 
Ngauralo , khaedu kha Gireidi ya 10-12 ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri ṋetshedzo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa tetsheliswa zwone kha Gireidi ya 12 . 
Hafhu mbekanyamushumo ya nnḓu dzavhuḓi i tea u ṋetshedza themamveledziso , tshumelo , zwileludzi na u kona u swikelelea  . 
Ndi nṋe Alan Hirsch o no ḓi ambaho , ndi khou ṱoḓa u vhudzisa Vho David Butcher vho dzulaho tsini na nṋe nga ha modele wavho wa u khethekanya mabindu ane a tshimbilelana ngauri a vho ngo ṱalutshedza nga vhuḓalo itsho tshipiḓa  . 
Vha tshi khou lambedza na sekithara dza phuraivethe , hovhu vhubindudzi ho ṱuṱuwedzwaho vhu swikaho R200 biḽioni ha dovha ha sika kana u vhulunga mishumo ya 99 000  . 
Lutendo lwa zwa vhuloi a zwi dzhiiwi hu nḓila ine ya nga leludza tshigwevho kha milandu ya zwa vhuloi , nga nnḓa ha musi tshipondwa tsho ḓifara nga nḓila ine ya ita uri muhwelelwa a tende uri nangoho tshipondwa ndi muloi . 
Vhanetshedzi vha tea u lingedza u thasulula vhunzhi ha mbilaelo dzo doweleaho dzine dza tanganedzwa nga lutingo kana dza tou diswa nga khasitama yone ine nga u tavhanya , nga muthihi nga muthihi , hu si na u dzi rumela kha vhanwe  . 
Vha ḓo dzhiiwa magunwe  . 
Fomo ya khumbelo a i na mbadelo  . 
Sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , ri tenda uri kuitele kwa vhoramafhungo kwoṱhe ku ṱoḓa tsheo nahone ndi mbuno  . 
Mufarisamuofisiri wa mafhungo wa DPSA ndi Mulanguli Muhulwane : Tshumelo dza Mulayo  . 
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho . 
Mugudisi : Dunga  . 
Naho arali vha nga si kone u bvumba mvelelo , u ṱavhanyisa phindulo zwi ḓo dzulela u bveledza mvelelo dzo khwaṱhaho nnzhi  . 
Migaganyagwama i tea u swikelelea kha tshitshavha ! 
Ro kwamea , nga upfa uri mulovha , Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa , u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe  . 
Hu pfala u pfi i(li Dzina ( la Mphaya ( lo vha ( li tshi bva kha Empire nge ene a vha a tshi ri ha luvhi British empire  . 
Heyi ndi ndingo ya ndeme . 
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu . 
Vhaṱavh zwa zwimela zwiswa vha fhiwa pfanelo dza u ṱavh zwimela zwiswa u itela u tsireledza kha u shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi hu si na thendelo . 
Ri ḓivha izwi musi mugudi a tshi :  . 
Mugudisi u ṅwala tshati ya maledere a nambatedza kha luvhondo . 
Vhashumi vha khou lavhelelwa u kuvhyanganya mihumbulo yavho othe , tshifhinga na hukoni kha u fusha muvhuso siani la mveledzo dza tshumelo ya tshitshavha  . 
Muvhango u vha hone hu tshi vhangiwa vhuhosi  . 
Arali hu tshi khou ṱun ḓwa zwibveledzwa zwine zwa vha maboḓeloni , ḽeibu ḽu ya boḓelo i ḓo sedzwa u vhona uri i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989  . 
Musi vhagudi vho kona u wana fhethu ho topolwaho kha mapa , kha vha thome u vha ṋea masia u bva huṅwe fhethu hu thihi kha mapa u ya huṅwe . 
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo ya tshiṱitshini tsha mapholisa a ṅwalisa mulandu kha Sisteme ya SAPS ya Ndango ya Vhugevhenga , a bvisa ṋomboro ya referentsi i vhidzwaho ṋomboro ya CAS  . 
Vhuṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo  . 
Idzi ndi khetho dzashu dza vhuṱanu u bva nga 2007 nahone ri tama u vha u ṱuṱuwedza u dzhenelela tshoṱhe ha miraḓo kha khetho idzi . 
Muṱavhi muṅwe na muṅwe o ḓiimisaho kana tshiimiswa tsha u ṱavha tshi nga ita khumbelo ya Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa . 
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-529 . 
Ndi a vhavhalela khonani dzanga . 
Vhulapfu ha phindulo yaṋu vhu vhe na maipfi a u bva kha 120 u ya kha 150 ( Zwi re ngomu fhedzi )  . 
Nḓila ( nga kha mbudzisavhathu kana inthaviu ) ho sedza u guda maṅwe maitele a tshitshavha ane nga murahu a ḓo shumiswa kha huṅwe u dzhenela  . 
Khaedu ndi ya u vhulunga uri hu vhe na u tutuwedzea kha vhathu vhothe kha zwifhinga zwi kondaho  . 
Ahuna muhumbulo wo dziaho une wa nga ṱalutshedza khakhathi idzo dza u tshinyadza themamveledziso ya ndeme ya tshitshavha i ngaho tshikolo . 
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele  . 
A si vhathu vhoṱhe vhane vha ḓo vha vhomaḓilonga vha tshiofisi vha Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 - fhedzi muṅwe na muṅwe a nga vha muambasada wa Afrika Tshipembe  . 
Fhedzi vhukwamani ho ṱoḓea ngauri vho ṱoḓa vhathu vhane vha ḓo langula mulayo wa koloni shangoni  . 
Mugudi u kona u shumisa luambo kha u humbula na u ṋea muhumbulo , na u swikela , maitele na u shumisa mafhungo kha u guda : Vhunzhi ha vhutsila ho bveledzwaho ha u humbula na u ṋea muhumbulo nga ha mafhungo zwi na ndeme kha maitele oṱhe a u guda na u funza . 
Zwishumiswa zwoṱhe na zwithivheli zwavho zwa ḓuvha na ḓuvha  . 
Tshinyalelo ya ndozwo yo fhungudzwa , fhedzi hu kha ḓi tea u itwa zwinzhi kha u fhelisa ndozwo  . 
Mbekanyamaitele na phurotokholo u khwinisa mutakalo wa muhumbulo wa vhana , vhaswa , vhafumakadzi na miṱa dzi khou bveledziswa  . 
Luswayo lwa u funga tshifuwo lu nga fhirisiwa u bva kha mune walwo u ya kha muṅwe mufuwi . 
Kha sekithara ya fulufulu , ro vhea 675 ya dzikhiḽomitha dza u tshimbidza muḓagasi uri hu vhe na ṱhumano ya senthara dza ikonomi dzi aluwaho nga u ṱavhanya na u isa muḓagasi kha vhupo ha mahayani . 
Mbilo dzo rumelwaho u lenga Mbilo dzi tea u swika kha Tshikimu vhukati ha miṅwedzi miṋa ( zwi re maḓuvha a 120 ) a musi vho wana dzilafho . 
Luambotavhi : ndi luambo lu shumiswaho nga vhathu vha muvhundu muthihi . 
U shumisa watshi u rekanya vhulapfu ha tshifhinga nga awara , hafu ya awara na kwotara ya awara . 
Fhedzi-ha , ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . 
Ofisi ya zwa badani i ṋetshedza bammbiri ḽa dupuḽikheithi ya goloi ḽi ngaho sa ṱhanziela ya u ṅwalisa , ṱhanziela ya ndungelo u tshimbila badani , disiki ya ḽaisentsi kana mabammbiri o xelaho , o kheruwa , o lozwea na musi maleḓere kana maṅwalwa a si tsha vhalea  . 
U vha khagala : U dzhia tsheo hu na u fulufhedzea na tshirunzi na u thivhela u vhuedza iwe muṋe kana u vhuyelwa kha tsheo dza nga ha ndangulo ya Tshikimu  . 
Mashango a Afrika a na milayo yo ṱanganaho , milayo iyi i dzhiela fhasi lutendo lwa vhuloi , na avho vhane vha tenda uri vhuloi vhu hone nahone vhu a tshila . 
Nḓaṱiso ni mu dzhia sa mubvumbedzwa-ḓe nganeani iyi ? 
Vhagudi vha ḓo rekhoda u pfesesa havho nga u shumisa zwifanyiso . 
Vho Ian Barnard vhe vha huvhala musi vha tshi khou lingedza u tshidza Vho Bradley Richards  . 
Miraḓo ya tshitshavha ine ya fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala zwavhuḓi mbuelo dza masheleni dzavho vha nga rumela mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo  . 
Ndivho ya fulo iḽi ndi u ḓivhadza sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri hu londotwe na u tsireledza vhana . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane . 
Nga murahu ha u ṋewa garaṱa vha nga ita khumbelo ya United Nations Convention Travel Document ( UNCTD ) kha RRO iṅwe na iṅwe . 
Muvhuso wa khethululo wo kombetshedza vhunzhi ha vhathu u dzula vhuponi ha mahayani hune mavu a hone a si bveledze tshithu  . 
Vha ṅwala mvetomveto ya u thoma ine ya sumbedza ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo , ṱhoho na lushaka lwa zwibveledzwa . 
Tsumbo 1 : Arali mutholiwa ane a khou shuma kha tshin(we tshipid(a tshine tsha tea u n(etshedza dzit ( hanziela a swika hune a vhona uri tshumelo ya muvhuso a i khou fushea nga maitele ane a khou tevhedzwa na tshifhinga tshine tsha dzhiiwa u n(etshedza dzit ( hanziela , u fanela u sedzulusa dzin(we nd(ila dzine tshumelo ya nga n(etshedzwa nga u t ( avhanya nahone nga nd(ila i fushaho , hune a nga eletshedza murangaphand(a wawe nga ha muhumbulo uyu  . 
Mutevhe wa u sedzuluswa wo bulwaho kha ( c ) nga komiti ya wadi i dzula i tshi ḓivha mafhungo o salelaho  . 
U tsireledzwa nga zwifhinga zwa nndwa nga Buthano ḽa Geneva , ambuḽentsi dzi vha zwipikwa zwa vhugevhenga nga zwifhinga zwa mulalo  . 
U bva zwenezwo , zwi a konḓa u vha na miṱangano ine ya tsini na tshitshavha  . 
U ṋea vhathu pfanelo dza u tendelwa uri nyito dza ndaulo dzi sedzuluswe nga dzikhothe . 
Ndivho ya tshiṱirathedzhi hetshi ndi u fhungudza zwithu zwi si zwavhuḓi kha mupo musi hu tshi khou fhindulwa ṱhodea dza vhuendi dza zwino na dzi ḓaho nga kha maitele a mveledziso o khwaṱhaho . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u kati na u bveledza luvhanḓe lwa u ṱavha goroi u itela u tikedza mveledziso na u ḓo rengisa thekhinoḽodzhi ntswa dza u sima u itela vhalimi vha khou bvelelaho na vhane vha khou itela u rengisa . 
Vhagudi vha bveledza vhukoni kha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwa ḽitheraḽa na zwi si zwa ḽitheraḽa zwo fhambanaho , zwi katela zwibveledzwa zwi vhonalaho . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṅwala hunzhi  . 
Hezwi zwi khou tevhela khuwelelo ye nda ita kha Mulaedza wa Lushaka wa ḽa 14 Fulwi 2014 . 
Izwi ndi u itela u wanulusa arali Muhasho wo kona u swikela mushumo wa ṅwaha wo fhelaho na u shumisa tshelede ya vhatheli nga nḓila yo fanelaho . 
Tshi thoma nga ndugiselo ya tshitatamennde tsha tshipikwa kha zwipikwa zwiṅwe na zwiṅwe zwa mushumo  . 
MaAfurika Tshipembe a vha ngo lunguluwa kha vhusimamulayo ha nnḓa na uri avha nga ḓo farwa nga nḓila yo khetheaho . 
Nga nnḓa ha vha mbofho ya mulayo , tshumelo ya ṋetshedzo ya dzilafho na thivhelo ndi ya ndeme  . 
U kopolola na u ṅwala nga u tou pomba maḽeḓere ane a nga swika 2 nga vhege u itela uri maḽeḓere oṱhe a 26 a vhe o fhelela mafheloni a themo . 
Vhafumakadzi vho no ḓi swika kha vhuimo ha nṱhesa nga hei nḓila . 
THASIKI 1 Kha vha ambedzane nga ha mihumbulo ya mishumo ya Komiti ya Wadi ine ya nga dzhena kha Ḽiga ḽa u Thoma ḽa maitele a u pulana na u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwo dzheniswa kha maitele aya  . 
Milayo ya mikhwa i ḓo laedza masia a re na vhuḓifhinduleli ha u ita mivhigo ya zwibveledzwa , lushaka lwa muvhigo , zwidodombedzwa zwine muvhigo uyo wa tea u faredza na zwifhinga zwine mivhigo iyo ya tea u itwa  . 
Kuitele uku ku ḓo thusa kha u khwiṋisa zwa vhukwamani khathihi na u sima vhushaka ha khwiṋe malugana na mabindu na vhuendelamashango  . 
Zwine zwa fanela u itwa  . 
Yuniti ya Khakhathi dza zwa Miṱani , kana ha muhumbulo  . 
Tshithu tshihulwane ndi tsha uri muthu u khou toda vhudzulo  . 
Zwiṅwe hafhu hu na vhuṱanzi vhunzhi vhu no sumbedza uri u shuma vhusiku zwi na masiandaitwa a si avhuḓi kha mutakalo wa vhashumi  . 
A si shume zwavhudi kana u shuma nga ndila I sa fushiho zwi sa itiswi nga u shaya vhukoni  . 
Mafhungo na nyimele dza vhadededzi vho iswaho vhuponi ha mahayani zwo dzula zwo dzika kha miṅwaha yoṱhe ya furaru yo fhiraho  . 
Vha amba uri ṱhalutshedzo dzi na thaidzo ngauri dzi khou dzhia sia . 
Ndango heyi nthihi ya zwa mulayo u shumiswaho mikaṋoni i ṋetshedza khonadzeo ya tshumelo dzi sa ḓurihokathihi na vhutsireledzi na vhulangi ha vhupo ha mikanaṋoni . 
Khabinethe i ṱanganedza tsheo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u thola Ḽefutheinenthe-Dzheneraḽa Vho Lesetja Mothiba sa Mufarela Khomishinari wa Mapholisa wa Lushaka  . 
Bugu hedzi dzi tea u vha dzi sa konḓi kana u vha dza maimo a fhasi u fana na bugu dzo shumiswaho kha u vhala na vhagudi na u vhala na tshigwada . 
Dzhenerala wa zwa Vhulimi . 
Zwitzhili a ri koni u zwi vhona ngeno zwi hoṱhehoṱhe . 
Arali vha ? 
Vha ya phanḓa vha khwaṱhisa uri pfanelo ya u ita zwa mvelele zwi tea u lavheleswa u ya nga Ndayotewa , na uri ukwo kuitele a ku tei u pfuka pfanelo ya u lingana ha vhanna na vhafumakadzi  . 
Aḓiresi na khoudu ya hune mutheli a dzula hone u dzhenelela khazwo ha vha hu ho vhofholowaho kana nga u tou funa  . 
Lingedzani u kaṱudza u bva ha malofha nga u ndondomedza banditshi i si na tshika kha mbonzhe . 
Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) yo katela u dzhenelela uhu . 
Musi ri tshi khou ya u khetha nga dzi 7 Shundunthule 2014 , kha ri dovhe ri sumbedzise uri ri demokirasi ya mutsindo , yo khwaṱhaho na hone ya mulalo . 
Khabinethe i ṱanganedza u thomiwa ha Vhurangeli ha Moetapele nga Muhasho wa zwa Muno kha ofisi yawo ya Edenvale nga dzi 12 Shundunthule 2015 . 
Afurika Tshipembe ḽi dovholola khuwelelo yaḽo kha tshitshavha tsha dzitshakatshaka u ṱuṱuwedza zwigwada u isa phanḓa na u ṱoḓa thandululo ya tshoṱhe ngei Mabvaḓuvha Kati . 
Mulayotibe ho vha hu ndingedzo nga muvhuso wa vunḓu uri hu lwiwe na vhuloi , he vha vhona uri ho ḓalesa kha vunḓu . 
Kha vha dzhiele nzhele nyimele dzi tevhelaho na nḓila dzine dza nga shumiswa  . 
Tshiimo itshi kha mutevhe tshi sumbedza uri maano a vhufarisani na vhabindudzi u bva mashangoni a nnḓa zwi khou engedzedzea na u sumbedza uri maano a shango a mveledzeso a khou aṋwa mitshelo . 
Arali maga o teaho a sa khou dzhiiwa , fhungo i(li ( li nga vhigwa kha Mutsireledzi wa nnyi na nnyi  . 
Naho , thaidzo idzi dzo kokodza lwa miṅwedzi kana miṅwaha hu si na muthu ane a khou dzi tandululi  . 
Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party , Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi , vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba , khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango  . 
U anganyela u sa athu ela ndi zwa ndeme , fhedzi vha nga zwi ita musi vho no shumisa izwo zwine vha khou ela ngazwo . 
Muṅwalisi u sedza uri khumbelo i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa naa . 
Kha khonani ya nga Rudzani mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho  . 
Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa . 
Vhulwadze ha swigiri ndi mini ? 
Vhathu vha si na thaidzo ya inisuḽini , na vhathu vha re na Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri vha nga vha khomboni ya u vha na vhukonḓi ha swigiri ya malofha nga kha kuḽele na nyonyoloso  . 
Itelani kiḽasi ḽitambwa ḽa tshiṱori itshi . 
No dipfa hani ? 
U swikelela mafhungo - Vha na pfanelo ya mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao . 
Vhana vhararu vho vheiwa vhusiku hoṱhe u itela u lavheleswa vhuongeloni , fhedzi zwazwino vha hayani  . 
Khophi ya phindulo yo tou ṅwalwaho yo nambatedzwa  . 
Kha ḽifhasi ḽi ṱuṱuwedzaho dzitshaka ḽa ṋamusi , mivhuso na bindu zwi baḓekanywa nga ṱhoḓea ya u thusana kha u lwa na mafhungo a elanaho u fana na zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe , fulufulu , mveledziso i sa nyeṱhi , masheleni na mbambadzo  . 
Sa tsumbo , u swikela maḓi a nweaho zwo khwinisea u bva kha phesenthe dza 62 nga 1996 u swika kha phesenthe dza 88 nga 2008 . 
U vhambedza na u vhekanya vhunzhi ha tshiluḓi ( vhungomu ) kha zwifaredzi zwivhili zwo vhewaho tsini na tsini . 
U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa . 
Maitele a u khonṱhiraka a nga ndi one o thusaho u ri hu vhe ḽevele dza mishumo kha nḓowetshumo  . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya isa khuwelelo kha Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe uri vha ite zwine vha kona kha uri vha fare vhaiti vha vhutshinyi uvhu  . 
Kha vha dzudze kamara dzi na muya nahone dzo oma . 
Ndayotewa ya shango i fulufhedzisa pfanelo dza vhuthu ya dovha ya sumbedza vhadzulapo nd(ila dza kutshilele  . 
Vha tendele ṅwana wavho u vha thusa nga mishumo ya muṱani- tsumbo , u bika kana u kuvha - na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri hu thoma mini ha tevhela mini . 
Dziketone dzi bveledzwa musi muvhili u tshi fhisa mapfura u itela maanḓa kana fulufulu . 
Tshigwada itshi tsho vhumbwa nga vhaimeleli vha vhagudi , Khoro dza Yunivesithi na Muhasho . 
Nḓila ine ya shumiswa i fanela u vha yo ḓitika nga pfanelo u itela u sudzulusa u bva kha dzangalelo ḽa sekithara na dzangalelo ḽa kiḽasi u ya kha u sedzesa kha vhulamukanyi ha zwa matshilisano na u lingana  . 
Mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u bveledza khonadzeo dzo no lingana dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone nga u fhelisa tshitalula tshi songo teaho kha maitele kana mbekanyamaitele ya mishumoni  . 
Kha vha ite khumbelo nga u ṅwala  . 
Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha vha tshipiḓa tsha khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya a tshi shumi u swikela Khothe I tshi tshea uri tshi shumiswe arali- ( a ) madzangalelo a vhulamukanyi a tshi ṱoḓa uri hu itwe zwenezwo ; na ( b ) khumbelo I na khonadzeo khulwane ya u bvelela  . 
Muraḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho , a tandulula khuḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓano . 
Izwi zwi amba u o kwama shango kana mavu ane vhue hao ha vha ha vhathu sa sia ine a o vha one ine a o lavheleswa  . 
Maanḓa a vhutsireledzi ha lushaka a tshumelo dza vhusevhi , ane vha a khwaṱhisedza vho imela vhathu vhavho , a nga dzula a hone arali vha ṱanganedza maanḓa nga lufuno avho a vhutsireledzi ha vhoṱhe  . 
Khabinethe i vhaiswa nga u u xelelwa ha matshilo dzibadani dza shango ḽashu hune hu khou vhangwa nga u reila nga u sa londa , vhuhwarahwara na u shaya vhuḓifhinduleli ha vhareili . 
U thetshelesa na u elelwa nga ha mutevhe wa maipfi a sa konḓiho a kona u a vhekanya nga ngona , sa , lila , lela , lala , u thoma nga maipfi mararu a tshi ya kha maṋa zwi tshi itelwa u bveledza kana u fhaṱa zwo pfiwaho nga nḓevhe . 
Ri tshi khou shumisana na maṅwe mashango a Tshipembe , ri ḓo isa phanḓa na u ṱoda swikela u dzudzanyulula hafhu nga hu swa United Nations , International Monetary Fund na zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa khwama madzangalelo a dzitshaka u itela uri zwi sumbedze dzitshanduko na vhungoho ha tshanduko ine ya khou itea ḽifhasini na uri zwi shume nga nḓila ya demokirasi , ine ya vha na u linganela nahone nga nḓila i re khagala . 
Vhudzulapo 3 . 
Vhagudi vha amba nga ha u vhekanya zwiwo zwa vhutshiloni havho . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo , une wa ṱanganedza Muphuresidennde Phalamenndeni , u katela Maafurika Tshipembe zwao . 
Komiti ya Wadi i nga thola muṅwaleli na muthusa-muṅwaleli u bva kha miraḓo yayo , kana masipala kana mukhantselara a nga thola muṅwaleli  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi u shela mulenzhe kha khetho dza Khorondanguli ya Tshikolo ( SGB ) dza 2015 dzine dza ḓo farwa zwikoloni zwoṱhe zwa nnyi na nnyi u bva nga ḽa 6 u swika ḽa 28 Ṱhafamuhwe 2015 . 
Muthusa-Phresidennde u fara ofisi- a u swika 30 Lambamai 1999 nga nnḓa ha u thivhiwa kana u litshiswa nga ḽihoro ḽine ḽa thola hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 na 3 kana b u swika muthu o khethwaho sa Phresidennde nga murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka yo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma . 
Vhupo havho tshifhinga tshoṱhe a dzi fushi , naho hu ndivho iyo nthihi  . 
Afurika Tshipembe ḽo no vha fhethu ha khwine ha u dzula hone u fhirisa zwe ḽa vha ḽi zwone phanḓa ha 1994 . 
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na MuthusaMulangadzulo . 
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo . 
Ri tea u wana zwiṱuṱuwedzi nga nḓila yone - zwine zwa amba u tandulula khovhakhombo dza u kundelwa ha mabindu na u kundelwa ha nzudzanyo dza masheleni  . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , vhagudi vha Luambo lwa Vhuvhili lwa u Engedza vha ṱoḓa thikhedzo ya vhuronwane na u sumbwa nḓila u itela u bveledza zwikili zwa u ṅwala . 
Tshelede ya tshumelo nga poso i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u poselwa muhumbeli  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mavhili u tshimbidza khumbelo yavho . 
Khabinethe i ṋea thikhedzo yo fhelelaho kha kiḽasiṱa ya vhutsireledzi , u itela u vha na vhuṱanzi ha uri haya mafhungo a tandululiwa lune a ḓo fusha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe . 
Tshiimiswa tshi Lwisaho Vhufhura tsha Komiti ya Ṱhanganelo ya Dziminisiṱa tshi bvela phanḓa na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhufhura . 
Vhathu vhane vha khou ṱoḓa dzinnḓu vha nga ya kha masipala wapo kana , arali zwo tea , vha ya kha Muhasho wa Madzulo a vhathu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso . 
Khoro i khwaṱhisedza uri ndi afhio masia a pulane o ṱanganedzaho thikhedzo  . 
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana  . 
DEA nga tshumisano na Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi na wa Mupo wa Kapa Vhubvaḓuvha vha khou tshimbidza u swikelela thandululo kha mbudziso iyi  . 
Musi ri tshi khou shumisa luambo , hone ri ṱanganya nḓivho , vhutsila na zwithu zwa ndeme hu u itela u bvisela khagala mihumbulo yashu . 
Khatshi u na khirayoni dza penisela 5 . 
Phaphethe dza minwe : Nangani tshipuka tshithihi ni ṅwale ḽeḓere ḽa u th1 oma ḽa dzina ḽaṋu kha tshikhipha tshatsho . 
Ndi lini hune vhathu vha ita zwirendozwikhoḓo ? 
Tsumbo ya uri vhagudi vha nga shumisa hani mutalombalo musi vha tshi rekhoda maitele a u rekanya : Zwanga u na zwitambiswa zwa vhuphuvhephuvhe zwa 6 . 
China ḽo vhigwa sa ḽo ṱanganedzaho vhurangeli uhu huswa nga nḓila yavhuḓi ḽa vhudza masia oṱhe uri a thome hafhu nyambedzano  . 
Kha vha themendele khumbelo yavho nahone vha ḓise dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo yavho  . 
Miraḓo yeneyo i ḓo shuma u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2007 u swika nga ḽa 31 Khubvumedzi 2010 . 
Ri tama u ḓikumedza , ro imela vhathu vha Afrika Tshipembe , uri ri ḓo ita nga hune ra kona , kha iyi khoro , u shela mulenzhe kha mulalo na vhudziki ha ḽifhasi . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u ṱanganedza mbofho yo fhelelaho ya thendelano ya muholo wa fhasisa we wa pfaniwa khawo nga vhashumi , muvhuso na mabindu fhasi ha iṱo ḽa Komithi ya Dziṱhoho dza NEDLAC . 
Phalamennde yo ita na u thoma komiti dza tshifhinganyana uri dzi sedze kha mafhungo o khetheaho , a tshifhinga tshipfufhi . 
Khorotshitumbe na miraḓo yayo vha ḓo ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe . 
Ro zwi ḓivha uri vhushaka hashu na vhaṅwe vhadzhiamukovhe , nga maanḓa zwitshavha zwa vhahura na vhashumi ho sia tshithu tshi ṱoḓeaho  . 
Vha nga dovha vha vhudzisa muimeleli wa zwa mbambadzo muthihi musi vho ya kha muhasho wavho . 
Ngauralo , tshitafu tsha Mutsireledzi wa Tshitshavha tshi nga thusa nga u ni vhudza uri ndi ngafhi hune na nga isa hone mbilaelo yanu na zwine na nga ita zwone kha milandu i re afho ntha  . 
HIV vha fhedzisela vho pfukela kha u vha na AIDS  . 
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti vha siwa tsini na zwishumiswa zwa pharafeni  . 
Vha nambatedze vhurifhi vhune ha khwaṱhisedza zwiitisi na ṱanziela ine ya bva kha muḓisi wa ḽiṅwe shango . 
Mbuno ya mbilaelo yashu ndi u gonya ha ndovhololo ya u dzhia vhukando ha mulayo kha mashango a shumisaho sisiteme ya Anglo-Saxon ya mulayo  . 
Afha ndi he vha d(ifhat ( ela mud(i muhulu we wa vha u tshi d(ivhiwa nga u pfi Dzat ( a  . 
Masia oṱhe a Gireidi ya Ṱ , hu tshi katelwa mbonalo ya kiḽasini na nḓoweḓowe dza u gudisa na u guda , zwi tea u bveledza muthu woṱhe . 
Zwiṱori zwianewaho zwi nga tambea sa ḽitambwa hu tshi ombedzelwa zwi na utikedza ndivho . 
Dakalo o ya nga mini hayani ? 
Ndi ngazwo izwi zwi tshi ita uri vhaloi vha sokou dzula vho rafhuwa malugana na luvhengela na u farwa nga nḓila i si yavhuḓi  . 
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu . 
Zwo shandukiswa u bva kha dplg Bugu ya Mbuno dza Muvhuso Wapo ya 2004 yo sumbedzwaho kha Bugu pfarwa ya SALGA ya Vhakhantseḽara vha Masipala ya 2006  . 
Nga u angaredza , zwikolo zwa mahayani zwi kha ṱhoḓea khulwane ya u vhuedzedzwa , u ya nga mvelelo dza ṱhoḓisiso  . 
Musi hu na thaidzo dza shango Vhakoma ndi vhone vhane vha dzula na muthu o khakhaho vha mu sengisa , arali vho balelwa vha kona u hwedza mulandu musanda  . 
Mutholi a nga ita khumbelo nga u ṅwalela komiti ya tshumelo dza ndeme u ita tsheo arali bindu ḽothe kana tshipi ḓa tsha bindu ḽa mutholi kana tshumelo i ya u lugisa  . 
Naho Vho Adv  . 
Interface User Guide i wanalaho kha SARS Online yo itelwa u fhindula mbudziso nnzhi  . 
U sika nḓila dza vhudavhidzani dza fomaḽa dzi sa dzhii sia na tshumisano vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Zwiito zwo raloho zwo bva nnḓa ha nḓila kha tshitshavha tsha demokirasi  . 
Phasipoto iyi i mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṱanu . 
Mishumo yothe , nga maanda iyo ine ya kwamiwa nga u lambedzwa na u nga kona u bveledza tshelede , i ita uri vhathu vha aluse zwine vha funa zwone  . 
Zwo ralo , musi ṅwaha u khou ḓi ya phanḓa mbonalo ya mugudi muṅwe na muṅwe i fhela i na khaedu na zwine mugudi a kona na hone zwi fhaṱea nga zwiṱukuzwiṱuku . 
Naho zwo ralo , ṱhoḓea dza tshiofisi dza u ela ha ikonomi sa thuso ya tsheo dza mbadelo a dzi a thu u vha hone kha shango na ḽithihi ḽa Yuropa  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga tshutshedzo na khaedu sa zwo sumbedzwaho kha mvelelo dza odithi  . 
I engedza mveledziso na GDP  . 
Phathenthi - Tshivhumbeo tsha u tsireledza ndaka ya muhumbulo ine ya vha hone u itela u tumbula huswa , tshi katela ḽiga ḽa u tumbula na u vha na khonadzeo ya u nga shumiswa kha mbambadzo , nḓowetshumo kana zwa vhulimi ( Mulayo wa Phathenthi wa 5 wa 198 )  . 
Muvhigo uyu u tea u sumbedza mafhungo a vhukuma a u tambudzwa nahone i tea u amba zwi pfalaho  . 
Hu sedzwa mvumbo ya vhaanewa hune kanzhi hu sedzeswa muanewa dendele , mupikisi na mulut ( anyi  . 
Vho AD Matseke sa Muofisiri Muhulwane ( CEO ) wa Broadband Infraco , u bva nga 1 Khubvumedzi 2017 u swika 30 Ṱhangule 2022  . 
Vho ZU Dangor sa Mulanguli Guṱe kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano  . 
Ndi khou amba idzwi nga ṅwambo wa uri huna vhaṅwe vho thomaho hafhu u vhudzisa uri ri ḓo kona sa shango naa u fara mitambo iyi  . 
Vho Nkosi vha dzula kha muḓana wo dzheniswaho phaiphi dza maḓi saizwi hu si miḓi yoṱhe i re na maḓi a elelaho  . 
Vhadzulapo vha tshila vhe na mishumo minzhi , nahone mavu a khou tahela  . 
Tshikwekwete tsha vhureakhovhe ndi tskikwekwete kana tshikepe tshine tsha shumiswa u rea khovhe , kana tshine tsha vha na tshomedzo dza ndangulo , na dza u rewa ha khovhe , kana kha zwi tshimbilelanaho na zwenezwo  . 
Kha vha shumisevho na ngona dzi ngaho dza u Vhala na na u Vhalela kiḽasi . 
U ḓisedzulusa vhone vhane musi vha tshi vhala siani ḽa u ṱalukanya ipfi na u ḽi pfesesa . 
Mvelaphana ya zwipotso ya u nekedza furemiweke ya mbetshelwa ya zwishumiswa zwo teaho u bva kha vhuimo ha murangaphana wa zwipotso zwa vhadzulapo , nga vhalanguli vha vunu , vha lushaka na mbumbano dza ifhasi  . 
I ita izwi nga u davhidzana na tshitshavha na madzangano a tshitshavha malugana na kushumele kwayo  . 
Vhoṱhe vhane vha vha na thendelo vha lavhelelwa u saina kha mutevhe u tenda uri vho wana thendelo dzavho . 
Madzangano a tea u vha na ḽaisentsi ya theḽevishini iṅwe na iṅwe ine a vha nayo  . 
Zwenezwo ndi ḓo amba ndi tshi ṱanḓavhudza zwiṱuku  . 
U tendela u swikelela na nyimele dza u swikelela kha nḓivho yapo na zwitshavha zwapo , u thomiwa ha sisiteme ya u rekhoda ya lushaka ya sisiteme ya nḓivho yapo , u redzhisiṱara , u akhiredithiwa na u wana ṱhanziela ha vhashumi vhapo , vhatshimbidzi na u pfananywa ha vhutumbuli ho ḓisendekaho nga nḓivho yapo . 
Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo  . 
U dzhiela nzhele hune izwi zwa ganḓiswa na u khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshitshavha i a zwi pfesesa  . 
Nga thendelo ya Minista , muthusi wa khothe ya vhana he ndaela ya u dzhia ṅwana ya itwa  . 
Hezwi ndi zwone zwi re u vhidzelela ndulamiso na mvelaphanḓa ya tshikumedzwa  . 
Zwi a fanavho na kha tshirendo na matambwa . 
Vha gudiswe na kushumisele kwa ṱhalusamaipfi i sa konḓi , na u ṱalutshedza kudzudzanyele kwa aḽifabethe . 
Zwibviswa zwi elanaho na tshivhumbeo tsha nṱha , naho zwo ralo , a zwi nga katelwi  . 
Kha vha ise fomo kha mufha ṱi uri a ḓadze Ndima i arali hu nnḓu ntswa  . 
Pulani iyi yo ṱanganelana nahone ndi maano a lushaka a sisitematiki ane ndivho yawo ndi u lwa na khethululo nahone a fhaṱa Afrika Tshipembe ḽa vhukuma ḽa dimokirasi ḽi si na khethululo nga muvhala na mbeu . 
Wana ṱhanziela ya DNA kha muṅwalisi o tendelwaho wa shango ḽine vha khou ṱunḓa khaḽo phukha . 
Foramu ya U Lwa na Vhuaḓa ya Lushaka : Muvhigo nga u Thoma u Shuma ha tshiteidzhi lwo kalulaho vhukati ha mabono , vhupo na hone hu a elana  . 
Hafha hu vha hu tshi khou itelwa u ramba vhadzulapo uri vha dalele muhasho kana tshiimiswa u itela uri vha vhonane na vhaofisiri vho fhambanaho , vha re nṱha na vha re fhasi hune vha ḓo vha vha vha tshi khou amba nga nḓisedzo ya tshumelo vho ḓisendeka nga maimo , thaidzo na zwiṅwe  . 
Zwavhukuma , khakhululo nnzhi a dzo ngo kona u fhira kha tshiimo tsha u thoma , a dzo ngo tandulula mafhungo a ndeme a u funza na u guda , kana u kumedza tsumbo dza zwikolo zwe zwa lambiwa nga vhabebi  . 
Afrika Tshipembe ḽi khou isa phaḓa na u tikedzza mulalo na vhutsireledzi na ṱhanganyelo ya ikonomi ya dzingu nga kha u shela mulenzhe kha Mbumbano ya Afrika na vhurangeli ha Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika  . 
Khabinethe i vhidza vhagudi vha kiḽasi ya 2013 uri vha ite uri shango ḽi ḓihudze ngavho . 
Company Gardens dzo wana dzina iḽo u bva kha Dutch East India Company ye nga 1652 ya rumela Jan na Maria Van Riebeeck kha ḽa Kapa  . 
Milayo ine ya shumiswa a yo ngo tea u fhambanyisa vhukati ha milandu ya u ṱahisela kana u bva kha mashango a buthano na avho vha yaho kana u bva kha mashango a si a Buthano  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Foniki : ( orala kana nḓowenḓowe ) U ṱalukanya na u shumisa foniki dzoṱhe dze a guda u swika zwino . 
Nangwe hu uri zwithu a zwi ambi , zwone zwi na rekhode ya ndeme  . 
Arali vhone kana muṋetshedzatshumelo a ita mbilo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo nga murahu ha datumu ya u ḓirula mushumo kha Tshumelo ya Nnyi na nnyi kha GEMS , vha ḓo tea u badela tshelede iyi murahu  . 
Vha tshi khou shumisa mutevhe wo ṱanganelaho wa mvelelo kha vha fhirisele mvelelo iṅwe na iṅwe kha bammbiri li si na tshithu  . 
A isa phanḓa na pfunzo ngei Yunivesithi ya Venḓa , he a phasa pfunzo dza vhudededzi . 
Vhaofisiri vha muvhuso vhe vha ṋewa vhudifhinduleli ha u sedza thodea dza tshumelo uri vha dzhie maga o teaho u itela uri hu vhe na u tsireledzea kha mualuwa  . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC vha tenda uri ndaulo ya zwa vhuloi i ḓo engedza vhugevhenga na khakhathi dza zwa vhuloi , na uri zwi ḓo engedza zwiito zwi fanaho na u pomoka , nyofho , lutamo , vhutshivha,na u ḓo funesa u lwa na vha pomokwaho zwa vhuloi . 
Ri nga ri maitele o itwa hu si na khombo khulwane u swika zwino  . 
Zwine zwa ḓo bvelela sa muṱangano une wa ḓo farwa nga datumu iṅwe ya phanḓa . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa u wela kha tshigwada tsha vhupo ha mvelele tshine tsha fanela u t ( at ( isana kha u avhelwa ha magavhelo nga Muvhuso n(waha mun(we na mun(we  . 
Dzo fhambana na khothe dza madzhisitirata dzine dza shumisa mulayo wa tshirema fhedzi kha mafhungo ane a kwama zwa kutshilele , Khothe dza Muvhuso wa Vundu dzi na maanda a u shumisa mulayo wa tshirema na kha milandu ya vhugevhenga  . 
Vha(la Vhavend(a vha dzulaho mut ( avhani , nga maand(a Vhuronga , vha tshi ita makolo kha maguvha avho  . 
Hei fomo i tshimbila na fomo yo anadziwaho kha Khethekanyo B , Fomo B , ya Milayo ( No  . 
Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa  . 
U waliswa ha wana ho lengaho tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho maanḓa hu tshi tevhelwa mulayo ufhio na ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi  . 
Mudededzi vha vhea vhuṱala ha khando dza milenzhe ha tshamonde na tshauḽa kilasini yoṱhe . 
Muvhigo u ṋea nḓowelo kha mashumele a Sisiteme ya Lushaka ya Vhutumbuli NSI . 
Mulayo u ṋekedzwa mashango a Afrika zwikhala zwa u isa phanḓa ndingedzo dza u vula na u alusa ikonomi na mimakete yo vhofholowaho . 
Ndi livhuwa vhaambi vhararu kha u ri bonyolosa maṱo nga ha mafhungo a ndeme malugana na tshumelo dza netiweke  . 
Khabinethe i khoḓa vhudzheneleli ho itwaho nga mmbi dza tsireledzo kha u thusa u phulusa . 
Mafhungomatsivhudzi a no kwama ngano Nyito dza u rangela u vhala dzi no yelana na zwifanyiso , ṱhoho na fureme dzo fhambananaho . 
Khabinethe i tikedza maga a u fhungudza tshumiso ya masheleni o ḓivhadzwaho nga Muphuresidennde , ane a ḓo dovha a ṱanḓavhudzwa nga Minisita wa zwa Masheleni nga ḽa 24 Luhuhi . 
Malaṱwa kha vhupo ha havho ha dzhiwa tshifhinga tshoṱhe  . 
Mulayotibe u sedza khamafhungo maṅwe a ṱhaluso na matshimbidzele e a thoma u bva tshe ha thoma u phaḓaladziwa Mulayo wa u Rennda Nnḓu , wa 1999 ( Mulayo wa vhu 50 wa 1999 ) ( sa zwe wa khwiṋisiswa zwone nga 2008 )  . 
Wanani mafhambanyi a maipfi mavhili aya . 
U thusa malugana na nzudzanyo dza muhumbeli , arali hu tshi nga todea zwinwe zwidodombedzwa , malugana na u khunyeledza tsenguluso  . 
Ro ḓidzhenisa kha musaukanyo u ḓilangaho musi ri na fulufhelo kha mushumo washu  . 
Kha vha vhee milayo ya uri ndi nnyi ane a do kana zwishumiswa , ngafhi nahone ndi lini hune vha nga ita ngauralo na uri ndi zwishumiswa zwingana zwine vha nga zwi dzhia . 
Zwikolo zwi tea u vhona uri LEV lu funzwaho ndi luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe uri hu tshi nangiwa ulu luambo hu tea u kwamiwa vha Khoro Mbusi ya Tshikolo ( SGB )  . 
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , 1997 i bula zwa uri mihasho ya lushaka na ya vundu i tea u vha na sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele dzine dza katela u vhea zwisumbi zwa nḓisedzo ya tshumelo na u kala kushumele  . 
Munna o pfumaho o vha a tshi dzula nḓuni khulukhulu . 
Vhushelamulenzhe havho a vhu dzhielwi nṱha sa mushumo nahone a hu mbadelo ya masheleni i badelwaho kha mushumo une vha ita  . 
Mafhungo a mbeu o kwamiwa kha phurogiremu ? 
Ndi tama u ṋetshedza muvhigo kha mushumo wo itwaho kha maṅwe a masia aya ṅwaha wo fhiraho  . 
U bvela phana ha Afurika Tshipembe kha miaisano ya ifhasi , u bva tshe a vhuelela nga murahu ha u thivhelwa u shela mulenzhe kha mitambo ya ifhasi , ho waliwa zwavhui  . 
Thendelano dza dzitshaka kha sia iḽi kana mbetshelwa dzi shumaho masia oṱhe kha milayo ya maṅwe mashango a dzi tou ḓivhea nga u ralo ( arali dzi hone )  . 
Ndi kha heneyi nzulele hune Tsumbamushumo ya u Ṱavhanyezwa na u Kovhekanywa ha Nyaluwo ( AsgiSA ) ya vha uri i khou shumiswa , hu u khwathisedza uri zwoṱhe zwine zwa vha uri zwi khou salela murahu sa themamveledziso , phoḽisi na tsumbamishumo ya dzi indasiteri , khaedu ya zwikili , u sa vha na tsumba mvelaphanḓa na u sa ṱavhanya ha ndisedzo dza muvhuso  . 
Mafheleloni a heyi ndima hu na thebulu ya zwiflalutshedzi zwa vhukoni  . 
Kha vha davhidzane na ofisi ya Mulanguli wa Masipala malugana na mutevhe wa zwa vhukwamani zwa ndeme vha inge kha bugupfarwa  . 
Mishumo ya u tou ṅwalwa , ine ya tea u itwa fhasi ha nyimele ine ya langwa , yo vhumbwa nga mabammbiri mavhili kha Gireidi ya dza 7 na 8 ; ngeno kha Gireidi ya 9 hu mambammbiri mararu  . 
Netiweke kana Khemisi ya Khoria u khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga nḓila i leluwesaho khavho . 
Musi vha tshi vhala mafhungo a tevhelaho , vha a vhale vho sedza na kha theo ya mulayo u lenaho nao khathihi na nyendedzi dza komiti ya wadi dzo ṱalutshedzwaho afho nṱha  . 
Kha hezwi hu fanela u dovha ha kwamiwa vhoṱhe vha kwameaho nga vhuphara vhane vha nga vha vhashumisi u itela uri vha kone u ḓivha uri vha tea u lavhelela tshumelo-ḓe na uri vha tea u ḓisa mbilaelo kana zwililo zwavho arali idzo tshumelo vha sa khou dzi wana  . 
Komiti dza wadi dzi tea u sumbedza nyaluwo na u sa dzhia sia kha u khwaṱhisedza uri mihumbulo na mivhigo i bvaho ha masipala i iswa kha foramu dzo teaho nahone a dzi khou shuma sa dzi kulumagaho nnḓu fhedzi kha mishumo iyi  . 
CBP i ṱoḓa hu tshi vha na fulo ḽi no ya kule , hu tshi tsivhudzwa vhadzulapo na u vha khuruṱanya , hu tshi tsivhudzwa na komiti dza dziwadi , na u wana malamba a si na vhukono a polotiki musi vhathu vho no zwi ṱalukanya uri u shuma nga u ḓinekedza hune ha khou itea hu a vhuedza , khathihi na uri u shela mulenzhe ha tshitshavha hu nṱha u guma ngafhi  . 
Izwi zwi ḓo ṱuṱuwedza mvelelo dza thandela nga nḓila i si yavhuḓi  . 
U vhulungwa ha Milayo ya Vunḓu nga nḓila yo tsireledzeaho 124  . 
Tshipikwa tsha ndeme tsha tshiedziswa itshi tsha mbuedzedzo ya ndaulo ndi u swikelela vhudziki ha zwa masheleni  . 
Ri ḓo shuma hafhu u khunyeledza thendelano dza u vula vhuendatshikhalani , na u khwaṱhisa vhushaka ha zwa ikonomi ho no vha ho hone  . 
Tsumbo ya 1 : Mushumeli wa muvhuso u mbo swika hune avha murado wa tshiimiswa na unwe siani la zwa makwevho  . 
Mishumo yo ḓo khakhisea nga u tsela fhasi ha ikonomi nga 2009 . 
Muphuresidennde vha ḓo ita nḓivhadzo ya tshiofisi kha muvhigo nga tshifhinga tsho teaho nga murahu ha musi wo no pfuka kha Komiti ya Minisṱa dza Tshivhalo dza Ndambedzo ya Pfunzo ya Nṱha na Komiti ya Masheleni ya Ofisi ya Muphuresidennde . 
Khethekanyo ṱhuhu ya e i iledza vhuloi . 
Mivhigo ya zwirathisi yo bulwaho afho nṱha i sumbedza nga ha maitele na kupfesesele kwa vhuloi kha zwitshavha zwa fhano hayani kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Izwi zwi ḓo ambiwa ngazwo ngei kha Dzulo ḽo khetheaho ḽaUNGA nga Lambamai 2016 . 
Khumbelo ya thendelo s Sumbedza vhuḓifari ho teaho ha u thetshelasa nga u ṱhonifha muambi , u sielisana musi vha tshi amba , u vhudzisa mbudziso dza u ṱoḓa u pfesesa na u ita manweledzo kana u bvisa mihumbulo kha zwe vha pfa  . 
Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredza mafhungo a si a vhukuma , mafhungo eneo a ḓo tea u ḓivhadzwa khothe . 
Ndi ngadzwo tshipiḓa tshashu tsha Zwa Ndeme tshifhingani tshine tsha khou ḓa hu tshi ḓo vha u khunyeledza zwine zwa ḓo ri thusa u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dzi pfadzaho nahone dzo ṱanganelaho dzine dza kwama khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso . 
Hezwi zwi ḓo itea vhone vha songo tsha rumela iṅwe SMS  . 
U shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza a si nila ya u ita tshelede kana ya u engedzedza malamba ; fhedzi vhathusi vhohe vha badela vhathu vhohe vhane vha shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza kha mbadelo tshohe dzi yelanaho na u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza , hu tshi angaredziwa tshelede ya zwinamelwa , zwiiwa , dzilafho a mishonga na mbadelo ya zwiwo zwine zwa vhonala nahone zwi na ndindakhombo zwine zwa yelana na u lafha ha u edzisa  . 
Miḽioni dza R150 dzo vhetshelwa zwa mbekanyamushumo ya vhutsila na mvelele dza Afrika , u ṱana mafulufulu na vhutsila ha dzhango . 
Vhashelamulenzhe vha suka mafhungo siani ḽa mishumo yo teaho kha u thoma thandela ya u ḓiṱunḓela ya ngade  . 
Zwikolo zwa tshitshavha izwi a zwi to vha zwa muvhuso tshoṱhe nahone a zwi tou zwa phuraivethe tshoṱhe  . 
Ho themendelwa uri vhusendeli ha ndaka ya vhuluvhi vhune ha itwa u bva kha u lambedzwa ha tshitshavha siatari 12  . 
Nga mbambedzo , mbulungo dza mishumo na dza phuraivethe dzo vhuisa nyaluwo nga u ongolowa  . 
Ndayo idzi dzi tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo  . 
Vhaeni na miraḓo ya Khabinethe vha thoma u swika  . 
Nga asainimente vhadzheneli vha ṱoḓa u sumbedza uri vha a kona u shumisa zwe vha guda zwa thyiori mishumoni yavho ya vhukuma  . 
Ho shumiswa nḓila ifhio nga Komiti ya Wadi ? 
U amba nga ha zwi ḓiswaho ngayo . 
A vho ngo tea u fhandekanywa na vhomme avho  . 
Ndi ngani Angie o zwifhela munna wawe a ri u na thumbu ? 
Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha khethela ḽihoro ḽine vha humbula uri ḽi nga imela madzangalelo avho zwavhuḓisa . 
Pulane ya kutshimbidzele kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi , i mbingano dzo itwaho nga fhasi ha sialala , kana vhurereli , mulayo wa muthu ene muṋe kana wa muṱa ; kana ii sisiṱeme dza mulayo wa muthu ene muṋe kana mulayo wa muṱa nga fhasi ha sialala , kana u tevhedzwa nga vhathu vha tevhedzaho zwa vhurereli honoho  . 
GCIS i ṋetshedza tshumelo iyi sa pfanelo ya ndayotewa ya vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe sa izwi Tshiteṅwa 195(g) tsha Ndayotewa tshi tshi bula uri u alusa u shuma zwi khagala , lushaka lu tea u ṋetshedzwa mafhungo nga tshifhinga , a vhukuma nahone a swikeleleaho  . 
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea u ḓiswa nga tshifhinga tsho tiwaho kha tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA  . 
Mugaganyagwama uyu u sumbedza u konḓelela hashu , u ḓikumedzela na u kona zwenezwi ri khou lingedza u wana nḓila kha nyimele mmbi ya ikonomi kha ḓivhazwakale ya zwino . 
Ndivho ya Mulayotibe wa u tshimbidza thundu ndi u phasisa Phurothokhoḽo ya Dzangano ḽa Zwikepe ḽa Dzitshaka ya 1992 ; na u phasisa mulayo wa Thendelano yo khwiniswaho kha Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha malugana na Tshinyadzo ya Tshikhafhadzo ya Oiḽi ya 1969 . 
Mbudziso : Hu bvelelani arali mukhantseḽara wa wadi a sa vhudzi ofisi ya Tshipikara zwine komiti ya wadi ya ṱoḓa Tshipkara tshi tshi zwi ḓivha ? 
Zwa konḓa lwe a vho tshimbila o hobalala nga nḓala a tshi pepeleka . 
Khomishini dza vhuṱhogwa tharu dzi dza ḓo isa kha khetho dzine dza khou ḓa nga mulalo ngei Zimbabwe , khomishini nga ha khetho , pfanelo dza vhathu na midia zwine Zimbabwe a ḽa athu vhuya ḽa nazwo tshifhingani tsho fhiraho  . 
Kanzhi izwi zwi susumedza nga u toda u pfuma nga tshihadu nga ndila i si ya mulayo  . 
Zwidodombedzwa zwa luṱa luṅwe na luṅwe zwi ḓadziwa kha sheduḽu dza mushumo na dza zwiko ( zwo ambiwaho kha khethekanyo i tevhelaho ) dzine dza tshimbila mazha na fureme ya ḽogo  . 
Faela ya u swikelela thevhekano yo vulwa u itela u ḓadzisa data ntswa khayo , ine ya vha data ntswa i ṅwaliwa kha faela magumoni a data i re hone kha faela  . 
I nga vha garaṱa ya masiaṱari mavhili ḽiṅwe ḽi ḽa tshifanyiso ngeno ḽiṅwe ḽi ḽa ḓiresi na tshiṱemmbe . 
Iṅwe ya mihwalo i dzulela i kombetshedzaho vhafumakadzi ndi u alusa vhana  . 
Tsumbo , u rwa nga mpama , u likita , u sukumedza , u fara muthu nga zwanḓa nga nḓila isi yone , u tshea muthu , na tshumiso iṅwe na iṅwe ya dzikhemikha ḽa kana u ita uri muthu a kundelwe u ita zwine a ṱo ḓa , u ṋea mishonga isi yone kana u fhirisa ndinganyo ya mishonga kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga khuvhalo , u vhaisa muvhili , u dzidzivhadza kana lufu  . 
Khabinete i fhululedza Khongiresi ya Matshudeni a Afurika Tshipembe Cosas kha anivesari yayo ya vhu 34 , yo thomaho kha nndwa ya 1976 ya Soweto ya u lwela pfunzo ya mahala yo teaho nahone ya ndeme . 
Tshavhuvhili dzo itiwa uri dzi tsireledze vhathu vhane vha wela kha mvelele kana tshigwada tsha luambo kana vhathu  . 
Zwikili zwiṅwevho zwi ngaho zwa computer ; u vha na ḽaisentse ya u ḓiraiva,etc  . 
Tsumbo ndi ya khophorethivi ya u kana ine ya ṋekedza fhethu na mitshini ya u runga kha miraḓo yayo na zwithu zwine vha runga zwone . 
Khomishini i dzhia zwa u vhulaya muthu a bviswa miraḓo yawe hu u ṱoḓa mushonga zwi na thaidzo khulu tshitshavhani . 
Ngeno vhadzulapo vha tshi ya kha zwiṱitshi zwa u voutela u voutela ḽihoro ḽine vha ḽi takalela u imelela madzangalelo avho lwa khwiṋe , vhathu vho fhambana , vho vha vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho  . 
Vho-Ramuntswu : Ndo livhuwa  . 
A vha ṱoḓi u salela murahu kha vhupfumbudzi uvhu  . 
Madzangano a vhatholi o tea u itela nyambedzano yo katelaho i re na mvelelo - nḓila ya vhuṱhogwa ya u laula vhushaka kha zwa nḓowetshumo na u ta miholo na mbuelo dza vhashumi  . 
Ho sedzwa thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo i langwaho  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu nga murahu ha u kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou dzhenelela u fanela- ( a ) u ta dzenedzo ofisi dzo fanelaho u avhelwa mahoro ane a khou dzhenelela u ya nga tshivhalo tsha dziofisi dze a avhelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya , ( b ) u nanga malugana na iṅwe na iṅwe ya dzenedzo ofisi muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽe yeneyo ofisi ya avhelwa ḽone fhasi ha phara ya ( a ) , sa muraḓo wa Khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi , ( c ) arali zwa vha zwo tea hu tshi itelwa Ndayotewa kana u itela muvhuso wavhuḓi , u fhambanyisa huṅwe na huṅwe u ta ho itwaho nga fhasi ha phara ya ( a ) hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya ; ( d ) u fhelisa u nangiwa hufhio na hufhio fhasi ha phara ya ( b)- ( i ) arali Mulangavunḓu o humbelwa u ita zwenezwo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine muraḓo wa Khorotshitumbe waḽo a kwameaho a vha e muraḓo , kana ( ii ) arali zwa ṱoḓea hu u itela Ndayotewa kana u itela muvhuso wavhuḓi , kana ( e ) u ḓadza , arali zwo fanela , hu tshi tevhedzwa phara ya ( b ) , tshikhala ofisini ya muraḓo wa Khorotshitumbe . 
Hezwi zwoṱhe zwi vha zwi tshi khou itwa sa tshipiḓa tsha phurogireme dza nḓisedzo ya khwinifhadzo  . 
Uri vha tendelwe u reila tshikepe tsha mashango a nnḓa Afrika Tshipembe , tshikepe tshi fanela u vha tsho ṅwaliswa tshi na fuḽaga ya ḽiṅwe shango nga nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Hu na mbuelo dzifhio dzi wanalaho ? 
Ri ḓo dovha ra tandulula zwi kwamaho vhuḓifhinduleli vhukati ha muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu zwi tshi ḓa kha vhulanguli ha sisiteme ya FET  . 
Arali u vhidza miṱangano miraru mihulwane zwi tshi sumbedza u konḓa , kha hu shumiswe muthihi une khawo ha ḓo itwa mafhungo a u wana vhuṱanzi na u dubekanya zwithu nga ndeme yazwo  . 
Vha songo tumula khontsi nga vhone vhaṋe . 
Jim khonani yawe o ( founela ) uri a ḓivhadze vhabebi ( wawe )  . 
Mudededzi vha sika phetheni dzi sa konḓi nga phekhisi kha bodo yavho ya phekhisi vhagudi vha kopa phetheni ya mudededzi kha bodo dzavho dza phekhisi . 
Zwi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha kha mutevhe wa vho lindelaho u ṱanganedzwa . 
Hezwi a si zwone , zwi xedza vhathu nahone a zwi fhungudzi khombo dza u farwa nga malwadze . 
U ṅwaliswa hu mulayoni lwa ṅwaha muthihi u bva nga ḓuvha ḽa u bviswa ha ṱhanziela  . 
Mbofholowo ya u amba na u ita zwithu wo vhofholowa 16  . 
Nga murahu ha muṱangano wa Komiti ya Wadi muṅwaleli u na vhuḓifhinduleli ha u ṅwala maambiwa nga u ṱavhanya , a a rumela kha mudzulatshidulo uri a khakhulwe , u khwinisa na u a humisela murahu kha mudzulatshidulo  . 
Miṱangano yo khetheaho - iyi i farwa musi hu na ṱhoḓea , sa tsumbo , arali hu na fhungo ḽa ndeme ḽine tshitshavha tsha khou vhilaedzwa ngaḽo , tshi tshi ṱoḓa u rera nga haḽo na mukhantseḽara na masipala  . 
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu , hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu , he ha itwa phanḓa ha 1972 , hu tea u ṅwaliswa  . 
Vha vhonala vha tshi nga vha khou dzinginya uri u dzhenelela hu nga vha nga nḓila ya matshilisano , kana ya poḽitiki , na uri a vho ngo khwaṱhisedza arali u dzhenelela ha mulayo hu tshi toḓea . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo konadzea , fhedzi hu si nga murahu ha maḓuvha a nga murahu ha datumu ye muthu a farwa ngayo , nahone khothe i fanela u vula mufariwa nga nnḓani ha musi zwi tshi ṱoḓea uri u farwa uho hu ḓi ya phanḓa u itela uri hu vhe na mulalo na vhudziki . 
Vha nga wana pfanelo ya vhuṋe Afrika Tshipembe arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana arali mushumo wavho wo bveledzwa Afrika Tshipembe . 
Tsha u thoma , a hu ngo vhuya ha vha na u sudzuluwa uho u bva kha miṱa u ya kha vhathu nga kha mbilo  . 
Tsumbo 2 : Hu songo vha na mutholiwa wa muvhuso ane a d(a mushumoni a songo kuna  . 
Nga u tou dalela fhethu afho  . 
OSTS i shuma nga hune ya kona u medza sambulu dza mbeu dzi bvaho kha muhwalo muthihi nga fhasi ha zwi fanaho zwa ndingo  . 
Vha dzinginya uri hu itwe iṅwe ṱhoḓisiso u itela u vhona uri naa kha zwa vhuloi hu pomokeswa vhanna naa u fhira vhafumakadzi . 
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa  . 
Heyi Tshatha ya Tshumelo ya Vhapondwa vha Vhugevhenga ya Afrika Tshipembe yo bveledzwa nga Vhulangi ha zwa Mbeu kha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa , u tshi khou shumisana na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano , Tshumelo dza zwa Vhululamisi , Pfunzo , na Mutakalo , khathihi na Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka , Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe , Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Khethekanyo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho , miraḓo ya Khomishini dza Madzhisiṱaraṱa na Tshumelo dza Khothe ya Mulayo na Miraḓo ya Tshwane Metro police . 
Zwine ra shumisa zwone sa vhathu vha nnyi na nnyi zwi a pfesesea uri ndi kha tshitshavha nahone ri nga si thivhelei u dzula ro vheiwa maṱo zwine zwa anzela u tshimbila nazwo  . 
U vhalela nṱha hu na thikhedzo ya mugudisi . 
U bveledziwa ha kushumele ku fushaho , ku si na tshidzumbe nahone kune kwa tshimbidzwa hu na vhud(ifhinduleli zwi amba uri mudzulapo mun(we na mun(we u na maand(a a linganaho a u swikelela kha u fushea , u thuswa na tshumelo ya vhukonani , zwi si na ndavha uri u kha vhuimo , mbeu na murafho ufhio , nazw  . 
U ṱuṱuwedza maitele a pfalaho a u hadzimisa , ane a ṱoḓa uri hu vhe na u bvisela khagala nga zwiimiswa zwa masheleni zwidodombedzwa maelana na ṋetshedzo dza khadzimiso ya masheleni a nnḓu ; u thoma ofisi ya u Bvisela Khagala ; na u ṋetshedza mafhungo a elanaho na izwo  . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u shela mulenzhe kha maitele a u nanga vhathu vha Pfufhodza Oda dza Lushaka dza 2017 . 
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede iteaho u badelwa hu saathu ṅwaliwa fhasi thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo  . 
Hezwi zwi ḓo vha tshipiḓa tsha tshiimiswa tsha muvhuso nga fhasi ha vhulanguli ha Minisiṱa wa zwa Mishumo ya Tshitshavha . 
Vha tea u tsivhudza Khethekanyo ya Vhusimamulayo ya shango ḽine ḽiṅwalo ḽa ḓo shuma khaḽo u itela u tendela khethekanyo i tshi vhona zwo tea kana hu tshi ḓo ṱoḓea kana Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo . 
Wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa dzi MP na Komiti dza Phalamennde . 
Zwigwada zwi no fana zwi a dovholoswa . 
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege , mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege  . 
U amba nga mihumbulo vhe kha tshigwada . 
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe : vhanna na vhafumakadzi , vho funzwaho na vha so ngo funzwaho , vha shumaho na vha sa shumi , vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali , vhashai nga ica . 
U bva kha kuhumbulele kwa u amba mahala , na musi muthu o thivha saithi nga nḓila i si yone zwi vhumba tshutshedzo nahone zwi vhanga mbilaelo  . 
A huna miṅwaha yo tiwaho  . 
Khabinethe i fhululedza vhuhali , vhuḓiimiseli , vhuḓikumedzeli na u shumesa ha vhanna na vhafumakadzi vhane vha khou shuma vha sa neti u tsireledza matshilo na u thivhela u tshinyadzwa ha ndaka , zwifuwo na mupo washu wavhuḓi nga mililo yo thomaho ngei Kapa . 
Ri na mbilaelo ya u lenga ha tshumelo ye ya fulufhedziswa tshitshavha ; ri a zwi ḓivha uri nga u shuma roṱhe ndi tshiṱirathedzhi tsha u shumisana ri nga ita zwinzhi nahone nga u ṱavhanya  . 
U shumisana na SOE ndi u itela u pfesesana na mafhungo hu si u shumisa maanḓa kha vho lini . 
Nga maṅwe maipfi ; tsheo tsheo dzine dza ima na vhathu ( u fana na u ṋea muthu gavhelo ḽa vhaholefhali ) a dzi katelwi kha PAJA . 
Imani u fana na mutukana na musidzana vha re zwifanyisoni izwi . 
Kha vha tendele vhaofisiri vhane vha vha navho uri vha ite tsheo yavho musi vha tshi khou shumisa mulayo  . 
Mutevhe wa madzina o tendelwaho e a andadzwa kha gazethe o nwaliwa kha Mutevhe wa uyu muvhigo  . 
Vhuḓi ṅwalisi ha deeds ho vulelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a wane mafhungo  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya Madaloni a Tshiofisi kha ḽa France vhukati ha dzi 10 na dzi 12 Fulwana 2016 , sa tshipiḓa tsha u isa phanḓa u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha mashango aya mavhili . 
Vhunga mashango aya mavhili a wela fhasi ha mashango a maḓanzhe khonadzeo ya nyandano kha Ikonomi ya Maḓanzhe na yone yo haseledzwa . 
Heyi khethekanyo i tewa u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo o ṋewaho thendelo uri a imele muraḓo onoyo wa GEMS , ane a ṱoḓa u vha muraḓo wa GEMS kana muraḓo wa kale wa GEMS , kana o imela onoyo muraḓo ane a kundelwa u ḓiimela nga tshiitisi tshifhio na tshifhio  . 
Thimu yaQLTC i tea u humbula nga ha u thoma nyambedzano na u davhidzana na kereke dzapo , dzithembele , mosku na madzangano a tshitshavha . 
Ho tendelaniwa kha Dzithoho dza kholumu na masia a mafhungo ane a khou todea kha tshipida tshithihi tsha sethe tsha didzhithala ya mafhungo a madzina a divhavhupo kha tshivhumbeo tsha u swikelela kha MS  . 
Ro vhona mvelaphanḓa siani ḽa u iswa ntha ha vhathu Vhatswu kha ikonomi  . 
Muvhuso u ḓo dovha wa shumana na u fhelisa u salela murahu ha didzi dza vhuṋe ha dzinnḓu zwa phanḓa na dzo ḓaho murahu ha 1994 . 
U dovha hafhu wa lingedza u ṋea mupo wo tsireledzeaho na tsireledzo u itela u vhea vhana vhane vha wanala vha tshi khou ṱoḓa ndondolo na tsireledzo . 
Khumbelo ya u kona u wana rekhodo , nga nnani ha rekhodo dza mafhungo a muthu ene mue , dzi o shumiwa nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no badelwa  . 
Mihumbulo a i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa  . 
Thero thukhu ye mirado ya UNGEGN vha shela mulenzhe khayo yo vha i tshi khou vhidzwa u pfi Divhavhupo na Madzina a Fhethu  . 
Kha Gireidi ya 2 Vhagudi vha bvelaphanḓa na u tou fombe kha u ela hu si ha fomaḽa nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwa volumu . 
Vhashumi vha NGO na CBO vha fanela u vhona heyi bugwana uri vha vhone uri PAJA i kwama hani mishumo yazwo . 
Fhedziha , zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha , nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii . 
Phresidennde , sa ene ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka , a nga ḓivhadza tshiimo tsha vhupileli ha lushaka nahone u fanela u ḓivhadza Phalamennde nga u ṱavhanya na nga vhuḓalo malugana na- ( a ) tshiitisi tsha u ḓivhadzwa ha itsho tshiimo ; ( b ) fhethu huṅwe na huṅwe hune mmbi ya vhupileli ya khou shumiswa hone ; na ( c ) tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho  . 
Vhaṅwe vhana a vha na vhabebi . 
Naho zwipiḓa zwa mbekanyamushumo zwi zwa ndeme kha mveledziso , muhumbulo wanga wa kuvhusele kwavhuḓi u sedza zwa ndeme kha ṱhoḓea dza ndangulo yo teaho  . 
Naa ho shumiswa nḓila yavhuḓi ya u vhea thikho , nahone a hu na vhathu vhane vha shuma kha dindi ḽi si na thikho ? 
U ṱalutshedza Mulayo Muthu muṅwe na muṅwe ane a shumisa uyu Mulayo u tea u ṱalutshedza mbetshelwa dzawo u itela u u shumisa zwavhuḓi ( a ) Ndayotewa , dzimbetshelwa zwine zwa katela u ṱuṱuwedza ndinganyiso nga kha mulayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u khwinisa vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule kale nga khethululo i songo teaho ya tshifhinga tsha kale na tsha zwino ; ( b ) Mvulatswinga , ndivho na tsumbanḓila dza uyu Mulayo , dzine ngadzo ha fushwa muya , ndivho na zwipikwa zwa uyu Mulayo . 
Bulani madzina a vhathu vhararu vhe vha vha vho dzula ḓafulani ḽithihi na Vho-Mathada  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shuma na mashango othe a Afrika kha u bveledza vhuimo ha shango na ha dzhango . 
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa , na uri ndi vhangana  . 
Hu na pfanelo idzi hu vha na vhuḓifhinduleli kha mivhuso yoṱhe na vhathu ha u sa pfuka pfanelo dzo vhambelaho dza vhaṅwe  . 
Vhane vha shela mulenzhe vha ṱuṱuwedzwa u pulana na u ḓilugisela phanḓa ha musi vha tshi ḓa kha phurogireme ine vha tea u vha vha henefho  . 
Vhurumelwa ha rathi ha tshoṱhe Miraḓo miṋa yo khetheaho ya tshifhinganyana Vhurumelwa vhu rangwa phanḓa nga Mulangavunḓu wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , ane a vha muṅwe wa vhurumelwa ho kheaho  . 
Ndi maḓuvha mangana hune ha ḓo vha na muya ? 
Ndi zwa vhukuma , u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho - dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo - huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu . 
Nga nnḓa ha mulanga vhukati ha Minisiṱa na Transnet nga mafhungo maṅwe na maṅwe o bulwaho kha khethekanyo 31 , mafhungo hayo a fanela u dzhielwa nṱha kana u tiwa nga Minisiṱa , khathihi na nga Minisiṱa wa zwa Gwama . 
Nga themo iyi tshikhala tsha nomboro tsho hudzwa u bva kha 99 u swika kha 500 . 
Zwi re zwa ndeme na zwipikwa zwo vhewa nga ngomu ha mikano iyi nahone zwi ḓo dzudzanywa musi data ya khwine i tshi vha hone  . 
Mulimi u tea u lavhelesa murongwe une wa vha hone kha thoro u itela u thoma u kana musi mavhele o vhibva  . 
Vhubindudzi  . 
Hu nga kha ḓi nambatedzwa na ṱhaluso yo ḓalaho ya u khwaṱhisedza shishi ḽa dzilafho  . 
Vha nga ita na ṱan ḓavhudzo ya zwi angaredzaho mushumo u itwaho nga vhathu vha shumaho kha buḓo ḽa saintsi . 
Mudededzi ( mugudisi ) waṋu vha ḓo ni thusa u ṅwala mutalotshifhinga wa Kha ri ite nyito tshikolo tsha vhoiwe . 
Hu ḓo vha na vhudavhidzani ho khwaṱhaho kha ḽiga liṅwe na liṅwe ḽa matshimbidzele haya . 
Fhedzi kanzhi dzi thivhela u thetshelesa na u dzhiela vhaṅwe maanḓa  . 
Mbadelo idzi dzi itwa u thusa nḓowetshumo dza South African Customs Union uri dzi kone u ṱa ṱisana na thundu dzo ṱun ḓwaho . 
Vha songo mangala arali zwi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu uri mihumbulo miswa i tanganedzwe , naho i songo tanganedzwa na khathihi  . 
Kha vha tutuwedze tshumisano ya CBNRM kha ndangulo ya sinia na vhuimo ha polotiki kha muvhuso na kha sekitha ya phuraivete . 
Pulane dza Nyito ya Maḓaka dza Lushaka dzo bveledziswa u shuma zwavhuḓi u ṱavhanyisa ndozwo ya maḓaka  . 
U shumiswa ha tshelede kha mbadelo dza tsudzuluso ( 85,63 ) ndi hone ho shumisesaho tshelede  . 
Mbudziso:Naa komiti dza wadi dzi nga isa mbilaelo dzadzo thwii kha masipala ? 
Khabinethe i sasaladza pfudzungule kha vhunwe vhupo dze dza khakhisa mafhelo a vhege a u ḓiṅwalisela nahone i ombedzela uri a hu na muthu ane a nga thivhela muAfrika Tshipembe muṅwe na muṅwe kha u shumisa pfanelo yawe ya demokirasi ya u khetha . 
Tsha u thoma , ndeme ya u bveledza i fhira mutengo wo engedzwaho kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Mudededzi u tea u vhona uri vhagudi vhoṱhe vha wane tshifhinga tsha u amba nga luambo lwo tewahoi . 
Zwi nga dzhia miniti ya 10 uya kha ya 20 zwi tshi ya ngauri Poswoni mushumo u khou lamba zwanḓa zwingafhani . 
Mafheloni a uno ṅwedzi mapholisa vha ḓo anḓadza mbalombalo dza vhugevhenga dza ṅwaha . 
Tsumbanḓila dzo shumiswaho nga mashango kha u lwa na malwadze a bvaho kha zwiḽiwa a ḓo haseledzwa ngao  . 
U alusa ndeme dza u bvelela phanḓa ha vhuṋe na u khwaṱhisedza uri vhuḓivhei ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vhu fhaṱwa kha ndeme dzo fhambanaho na dze dza vha dzi tshi shumiswa nga tshifhinga tsha pfunzo ya khethululo ya tshiṱalula . 
Sa zwenezwo , tshigwada itshi tsha tsumbanḓila tsho bveledzwa u itela u bvelaphanḓa na u ṱuṱuwedza na u tshimbidza u thoma u shuma hu konadzeaho  . 
Musidzana mutswuku wa maṱo a ndalamo , na nḓevhe dzo linganelaho ngeno meme dza mulomo dzi tshi nga dzo tou tshetshelwa zwavhuḓi , na ningo ya mupfa  . 
Thero ya Metse yone o vha a tshi tou i konesa  . 
Fhethuvhupo hu a shanduka na ndungiselo dzi fanela u shanduka na dzone . 
U dizaina burosha ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na mitengo yo teaho . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo  . 
Zwitshavha zwi nga hirisa tshipida tsha mavu avho kha khamphani ya phuraivete  . 
Vha ite mushumo ure afha fhasi na vhadzneneleli na u tshimbidza nyambezano yo ḓisendekaho nga mbudziso  . 
Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho , zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi . 
Hezwi zwi katela , kha tsumbo ya u thoma , mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe . 
Vhane vha si tsha toda vhana vha do ya vha valisa dzitshubu hone vhanna vhavho vha tshi do ya vha ita vasekhithomi ( muaro une wa itwa kha vhanna uri vha si tsha beba )  . 
Vhatambi vha bvumo : Younis Mahmoud , Noor Sabri , Bassim Abbas , Nashat Akram  . 
Ndiliso nga davhi liṅwe na liṅwe ḽa ABSA  . 
Arali masalela o ambiwaho kha tshiteṅwa tsha 2 a tshi lingana , vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho kha vhurumiwa vha fanela u ṋetshedzwa ḽihoro kana mahoro a re na masalela a linganaho u ya nga mutevhe wa nomboro khulwanesa u ya kha nomboro ṱhukhusa ya dzivouthu dzo rekhodiwaho dza mahoro eneo nga tshifhinga tsha khetho dza u fhedza dza vhusimamilayo vhu kwameaho  . 
Zwenezwo ha vha ho sala u fhaṱa iyi sisiṱeme ya tserekano hu si na vhurangelaphanḓa  . 
Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza , mulangi a nga kha di nea mushumi khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza  . 
Fhedzi ni tea u zwi ita nga ndila ya mulalo  . 
Fomo dza u renga , vautshara dza mbadelo na tshekhe  . 
Naho zwo ralo , mushumo u ḓo fhedziswa mafheloni a ino vhege  . 
Tsha u fhedzisela , hu itwa ndugiselo dza kutshimbidzele kwa CBP ya maḓuvha a rathi wadini iṅwe na iṅwe  . 
Khoṋo ya izwi ndi ya uri tshitshavha tshi fanela u ḓivha nga ha mihasho ya lushaka na ya mavunḓu uri i tshimbidzwa hani , na uri i shuma hani na hone ndi zwiko zwingafhani zwine zwa shumiswa nahone ndi nnyi ane a langa  . 
Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili  . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhana vha tshikolo na wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho u dzhia vhuimo kha matungo oṱhe a khaphethe tswuku kha Parliament Street u bva getheni u swika vhuponi ha Phalamenndeni . 
Ni ḓo ita mini vhege yoṱhe ? 
Vhambedzani zwe na vhala na zwe na humbulela . 
Khetho ya makete wo pikwaho i nga ṱalutshedza zwipikwa zwa muṱaṱisani na u kwamea ngazwo - nga maṅwe maipfi , zwipiḓa zwa makete hune ha vha na vhaṱaṱisani vha lepalepaho zwi nga vha zwipikwa zwi kungaho  . 
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe . 
Hezwi zwi katela na u shandukiswa ha ndayotewa ya Dzangano ḽene ḽo  . 
Afidevithi itea u ḓadzwa nga muraḓo muhulwane na murathu kana mukomana wawe , he zwa tea . 
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli . 
Khabinethe i khou livhuha vhanameli nge vha kona u konḓelela nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou kulumagiwa . 
Guvhangano ḽa ṅwaha muṅwe na muṅwe ḽi ṋetshedza vhashumeli vha zwa mutakalo tshikhala tsha u ṋeana ngona dza mashumele kwao u khwinisa mvelelo dza ndondola mutakalo . 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea kha maṅwalwa : U vhala ndi mutheo wa u ṅwala na nḓila ya u guda ya vhutshilo ha tshoṱhe  . 
Naa e-khomese yo tsireledzea ? 
Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha i shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi , vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha ḓo tikedza khumbelo yavho nga u ṋetshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo  . 
Convention on Consular Relations ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho . 
Nga 1834 Cape yo ṋetshedzwa ndayotewa ntswa nga Birithishi , ha mbo ḓi thomiwa khoro mbili : Khorotshitumbe na Khoro ya Vhusimamilayo . 
Muṋetshedza tshumemo a nga vha iṅwe ndangulo ya nnyi na nnyi ( sa bodo ya maḓi kana masipala wa tshiṱiriki ) , khamphani ya phuraivethe na dzangano ḽi si ḽa muvhuso ( NGO ) kana dznagano lo ḓisendekaho nga tshitshavha ( CBO )  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila . 
U saukanywa ha vhadzhiamikovhe ndi kuitele kune kwa tea u dzulela u sedziwa tshifhinga tshoṱhe musi thandela i tshi khou shumiwa  . 
Mulanguli , Mulangi , Muṋe )  . 
Ndi khou livhuwa nga maanḓa tshikhala itshi  . 
Kha vha pulanele tshaka dzo fhambanaho dza dzimbuelo . 
Ndi mafhungo mahulwane uri kutshimbidzele ukwu ku tshimbile na nḓila dza kushumele dzine dza vha na vhuṱanzi ha uri hu na ndangulo ya pfukelamimasipala , u itela uri vhukati ha vhakhantseḽara hu vhe na u kovhekana zwi no gudwa , wadi dzi no pfukelana , sekhitha dzi no pfukelana  . 
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha mashango a vhahura ane a sa ṱo ḓe uri vhavhe na visa u dzhena khao  . 
Ndayotewa i amba uri Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela mavunḓu u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa lushaka ḽa muvhuso  . 
Idzi thekhiniki dzi a tenda u shumiswa kha u tandulula thaidzo na kha u rekanya hu so ngo ḓitikaho nga nyimele . 
Vhulapfu ha mbudziso ndapfu : Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300  . 
Ano mad(uvha mbila i vho lidzwa fhethu ho fhambananaho  . 
Nga u dzulela u vusuludza zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani kha tshikimu ( nomboro dza ṱhingothendeleki , poswo na ḓiresi dza imeiḽi ) na vhone vha ḓo dzulela u ḓivhadzwa mafhungo a ndeme sa nomboro dza thendelo u thoma kana ḓiresi dza poswo , mafhungo nga vhuḓalo nga ha mbuelo kha thendelo iṅwe na iṅwe . 
A huna mbekanayamaitele yo tendelaniwaho khayo ya tshivhalo tsha fhasisa tsha awara dzine dza tea u fhedziwa kha zwipotso kana u imvumvusa nga tshifhinga tsha tshikolo  . 
Dzhenala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana vhege iṅwe na iṅwe , dzine dza sa ṱoliwe lwa tshiofisi , ndi zwishumiswa zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza uri hu ṅwaliwe . 
Khothe dzi ḓo thusiwa u dzhia tsheo dzo teaho dza mulayo na maitele dzo ḓisendeka kha mivhigo ya phaneḽe dza vhomakone dze dza vhumbwa nga nḓila yo teaho  . 
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi , na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso U sumbedza vhagudi tshifanyiso na u vha vhudzisa mbudziso dzi elanaho na tshifanyiso . 
Ndi ufhio Mushumo wa Komiti dza Wadi kha CBP ? 
U thusiwa nga Muofisiri Muhulwane Ramulayo Vho Eric Mkhawane na tshigwada tsha vhaḓivhi kha zwa mulayo wa muthelo , thandululo ya mbilaelo , vhudavhidzani na ṋetshedzo ya tshumelo dza tshitshavha . 
Muhasho u nga kha ḓi vha humbela u dzhenisa na khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza ndalukanyo dza pfunzo , ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na zwiṅwe zwidodombedzwa zwavho . 
Ndaela dzavho ndi u khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza mbekanyamaitele dzi elanaho na SPU , sa i zwi dzi tshi kwama sekhithara dza zwitshavha dzo vhalaho , dzi khou thoma u shuma  . 
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Application for tax directive : Gratuities IRP3(a) ( Khumbelo ya ndaela ya muthelo - dzindivhuwo )  . 
Nga nṱhani ha zwenezwi , u a kona u vhona zwithu zwi re nga matungo , na nga phanḓa na nga nga murahu . 
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo . 
IDP i khwaṱhisedza kushumisele kwavhuḓi kwa zwiko zwa masipala zwine zwa si vhe zwinzhi , i livha zwine zwa dzhielwa nṱha ( sa tsumbo , u thusa vhupo vhu shayaho zwihulu ) , i kunga masheleni a bvaho kha dziṅwe ḽeveḽe dza muvhuso , na u khwaṱhisa vhudzheneleli ha tshitshavha  . 
Arali khumbelo dzi tshi khou fhira tshivhalo tsho tiwaho hu tea u vha na thendelo ya Minidzhere Muhulwane wa EMIA  . 
U kona u swikelela sabusidi ya mahani , pfanelo dza shango a inifomala , nga kha Maitele a Vhudzulo ha Vhathu u shuma sa bugupfarwa ya mutheo malugana na vhaofisiri na vhakhantselara vhane vha dzudzanya dzikhetho , vhiga mivhigo ya Komiti ya Wadi , na u ṋea zwiko zwo fanelaho u itela uri hu vhe na kushumele kwavhuḓi  . 
Vhuimo kha matshimbidzele a mulayo o fhambana  . 
Ndi maḓuvha mangana hune ḓuvha ḽa ḓo vha ḽo tsha zwavhuḓi ? 
Hu itea mini arali ndi tshi ṱoḓa u shandukisa thendelano ya u kovhekana mbuelo ? 
Khabinete i dovha hafhu ya ita khuwelelo kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha vule maṱo kana u ṱhogomela nga itshi tshifhinga na u tevhedzela milayo yoṱhe ya badani . 
Ndi pfa ndo takala hafhu musi ndi tshi ḓivhadza ngaha khamphani ya mishonga i langwaho nga muvhuso ine ya pfi Ketlaphela , yo thomiwaho  . 
U hwedza maṅwalwa u ya nga uno Mulayo zwi tea u itwa nga nḓila yo randelwaho nga kiḽaka wa khothe , muḓinḓa wa khothe kana muofisiri wa vhudziki , kana sa zwo sumbedzelwaho nga khothe . 
Aphili i ita uri hu vhe na tsengo de nova- khethekanyo 4(4)  . 
Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia . 
Kha vha kwame madzhendedzi a u dzhiwa ha vhana uri vhavhe vhana vha vhabebi vhane vha si vhe vhavho nga mbebo , kana Khothe dza Vhana , kana Ofisi dza Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya tshitshavha , ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo  . 
Ndi nnyi ane a nga ita mbilo ? 
Miṅwedzi ya 18 i tevhelaho i khou ya u vha ya ndeme u itela u isa maitele a mulalo phanḓa , ane a ḓo fhedza a tshi fhelela kha khetho dza lushaka  . 
Muvhuso wo iimisela u thusa madzangano aya lwa miwaha miraru ine ya khou a  . 
Musi ri tshi khou shuma zwavhuḓi zwi tshi ḓa kha u lafha na u thivhela u pfukela u bva kha mme u ya kha ṅwana , nḓila dza u thivhela nga u angaredza dzi fanela u ṱavhanyiswa . 
Naho ho vha na mvelaphanḓa kha u khwinisa vhutshilo ha vhafumakadzi ; khethululo , muhumbulo wa uri vhanna ndi vhone vhane vha tea u langa kana u vhusa na tswikelelo i si yavhuḓi ya pfunzo zwi kha ḓi bvela phanḓa  . 
U mona na shango lothe-nga maanda kha vhupo ha mahayani na nnda ha dorobo khulwane dzi fanaho na Johannesburg na Durban na Polokwane-hu na dzimilioni dza vhathu vhane vha khou rema miri ya dakani na u vhulaha kana u zwima phukha nahone kha maitele ayo , vha khou lwela u wana ndila dza u vhulunga mupo vha tshi khou itela mirafho i daho  . 
Khomishini i themendela uri ndaulo ya maitele a u pomokana vhuloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi , na vhuviavhathu  . 
Ri dovha ya pika u langa zwiṱunḓwa zwa thekinoḽodzhi na u leludza ṱhoḓisiso dzapo na mveledziso  . 
Zwi wanala kha mbekanya ya 1 na 2  . 
Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002  . 
Malugana na mbuelo dza mbadelo ya maḓuvha a ḽivi a songo shumiswaho , Muhasho wa zwa Mishumo wo wanala u songo tevhedzela ndaela dza Tsheo ya Khoro ya Nyambedzano ya u Konanya ya Tshumelo ya Muvhuso ya 7 ya 2000  . 
Kha vha diimisele zwithu zwi songo lavhelelwaho na zwimangadzo zwine vha nga vha na ndangulo thukhu khazwo  . 
Ndivhotiwa dza Dzangano thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea  . 
U ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho zwi khou vha zwa khombo nga maanda  . 
Thendelo i ḓo bviswa ḓuvha ḽene ḽo  . 
Iyi ndi nyito ya maga mararu i sumbedza zwiṱirathedzhi zwa u vhala u itela u ḓivha na u pfesesa tshibveledzwa . 
Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4 , ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe , vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4  . 
Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo  . 
O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala  . 
Tshiyuda Ri tea u ṱhonifha vhathu vha vhurereli hoṱhe . 
Lutendo lwa mvelele , lune huṅwe lu na maitele ane a vhaisa a vhuloi , lu tea u tsireledzwa , ngauri lutendo lu tsireledzwa nga Ndayotewa . 
Arali hu khiḽomitha dza fumi kha dzi vhe dzenedzo . 
Arali vha tshi tenda u kovha zwiko zwavho zwa zwi tshilaho zwapo na u dzhena kha thendelano ya u kovhekana mbuelo vha ḓo fanela u ḓadza thendelano ya u pfukisa zwishumiswa ( kha vha sedze afho nṱha )  . 
U buletshedza khaphasithi ya zwifaredzi nga u vhala na u ṱalutshedza uri ndi zwi ngana zwa u ela zwi si zwa fomala zwine zwa nga kona u ḓadza tshifaredzi , tsumbo , boḓelo ḽi ḓala nga khaphu nṋa . 
Muhweleli o gwalabela uri khungedzelo ya u galatshela dzangano ḽa zwa poḽotiki yo badelelwa nga tshelede dza muvhuso  . 
Khabinethe i rwela tshanḓa thimu dza lushaka dza mitambo dzine dza vha kha u fhefheḓisela nṱha fuḽaga nga u ḓidina havho kha u tamba mafheloni a vhege na u ita uri Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha pfe vha tshi ḓihudza . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo tshimbidza Ḓuvha ḽa Lushaka ḽa Thabelo ḽine ḽa ḓo farwa ngei tshiṱediamu tsha ABSA nga dzi 29 Lambamai 2016 . 
Arali pfanelo dza muthu dza fhungudzwa nga u setshiwa na u dzhiwa ha tshithu , u fhungudzwa uhu hu fanela u vha kha vhuimo ha fhasisa  . 
Mutengo wa ḽouni na zwiṅwe zwidzheniswa zwi a kona u fhungudzwa u bva kha mbadelo ya goroso kha vhorabulasi  . 
Nyendedzi ya Kuthomele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi , Gurannḓa ya Muvhuso ya Vhu 27699 , Fulwana 2005 - Fulwi 2005 - Nyendedzi dzi ṱalutshedza uri Komiti ya Wadi ndi tshiimiswa tsha u eletshedza tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe nahone tshi tea u shuma mishumo yatsho tshi sa ofhi tshithu , u dzhia sia kana u vhavhalela nahone mushumo wa Ndeme wa Komiti ya Wadi ndi u vha dzhendedzi ḽi kungaho kha u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Hu a konwa u shumisa maitele aya tshiṅwe tshifhinga arali hu na Bugu Khulwane dzo linganaho kha vhuimo uvhu , hone arali hu si na kha hu shumiswe zwibveledzwa zwi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala . 
Mudededzi nga murahu vha nga balanganya magaraṱa a zwiga zwa nomboro . 
Muvhigo wa vhaṅwali u bula uri , musi hu na maga a u sa tambisa mabammbiri na zwilinganyo zwa mupo zwine zwa nga fhungudza masiandaitwa , zwi nga tou kwama fhedzi zwipiḓa zwiṱuku zwazwo  . 
Komiti idzi dzi anzela u vha na Miraḓo mihulwane ya Phalamennde . 
Ndeme ya vhashumi kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe , vhupfumbudzi havho ha ndeme na vhukoni ho ṱumanywaho na vhugudisi ha thekhiniki ha vhashumi lwa miṅwaha minzhi ho ombedzelwa nga vharangaphanḓa vha dzitshaka vho fhambanaho  . 
Zhendedzi ḽe ḽa lavhelelwa ḽi re na vhuḓifhinduleli ha u shuma thandela  . 
Zwa zwino ndi kotara fhedzi ya wadi dza masipala ine ya khou shuma nahone miraḓo i tou ḓibadelela zwiendedz na u rekhoda minetse nga murahu ha bammbiri ḽa baḽotho ḽa kale  . 
Ndi ngoho , mbono idzi dzi tikedzwa nga ṱhoḓisiso yashu , ine ya sumba uri vhushayi ha mbuelo , nga maanḓa kha zwitshavha zwa vharema na makhaḽadi , ho fungudzea nga ṅwambo wa phimo dza mishumo khathihi na magavhelo a matshilisano zwi re nṱha  . 
GCIS i ḓ irula muhwalo wa dziwaranti , hu tshi katelwa na waranti dza thengiso , dzina , ndugelo ya zwiṅwe , usa khakhisa , tshimbidzano , tsireledzo , na vhungoho ha mafhungo , nahone GCIS a i ḓ ivhofhi nga zwi kwamaho dziwaranti dza malugana na zwire ngomu na uri website yo vhekanywa kana u ṋekedzwa u fusha ṱ hoḓ ea dza mushumisi  . 
Vhut ( anzi vhu songo hanedzwa nga mulandu wa u shumiswa ha tshivhumbeo tsha e(lekit ( hironiki  . 
Ndi zwa ndeme u ṋea vhagudi tshifhinga uri vha kone u ita maitele haya . 
Musi hu tshi fariwa ndi madzina a fhethu afhio o katelwaho nga sagnc ? 
Musi zwoṱhe zwi na khonadzeo ya u vha zwa ndeme , zwa u fhedzisela ndi zwone zwa vhuṱhogwa zwa vhalanguli kha pfunzo  . 
Miraḓo yo khethiwaho i fanela u khethiwa kha miṱangano ya tshipentshela ine ya vhidzwa u pfi dzikhetho  . 
Zwine zwa vha zwa ndeme ndi zwauri u bvelela ha muano wa Batho Pele ho ḓitika nga u sumbedza vhuḓiimseli , maanḓa na zwikili zwa vhashumeli vha tshitshavha zwine zwi nga thusa kha u tupula mashumele ane a si vhe avhuḓi , zwithu zwine zwa vha zwa kale na maitele a kutshimbidzele kune kwa ongolowa  . 
Hezwi zwi sumbedza uri vhathu vha vhupo ha mahayani vha funa nḓila ine milandu ya shumiwa ngayo ngauri i a sengiwa ya ṱavhanya ya fhela . 
Zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 25 tsha Mulayo , DHS hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 yo ṱanganedza khumbelo , i ḓo dzhia tsheo arali i tshi khou tendela kana u hanela khumbelo na u ḓivhadza nga ha mbuno dza tsheo iyo hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 ho ṱanganedzwa khumbelo . 
Tshele a dzo ngo tou fhambanesa na ngoma ngauri hu tshi tikwa ngoma tshele dzi a lidzwa na musi hu tshi khou wisiswa mudzimu nga maine tshele dzi a lidzwa  . 
A tea u ḓivhadzwa vhakhantseḽara na vhatshimbidzi sa tshipiḓa tsha u vha dzhenisa mushumoni zwi tshi rangela u thoma ha kutshimbidzele kwa CBP hoṱhe muvhunduni wa masipala , ha ḓivhadzwa-vho na vhadzulapo vha wadi sa tshipiḓa tsha miṱangano ya u rwela ṱari ya CBP  . 
Mutakalo wa Lushaka  . 
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha fhiraho10 000 vha na mabuḓo a 44 vho di ṅwalisa kha mbekanyamushumo ya Friends of GEMS u bva tshe ya thoma . 
Tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tsho itelwa u shuma mushumo wa ndeme wa tshanduko kana mveledziso ya ndeme na maitele aya . 
Maṱo anga a sedza nnḓu tharu dza hashu . 
Muvhuso ( zwipiḓa zwa vhu 74-77 )  . 
Vhahulwane vha mmbi vha dzhielwa nṱha sa vha re na maanḓa u itela u londota nzudzanyo nga nḓila ya manweledzo  . 
Kha hu shumiswe zwishumiswa zwo fhambanaho zwine zwa nga vha ṋea mihumbulo yo fhambanaho uri vha nga shumia hani zwiṱirathedzi zwo fhambanaho . 
U shaea ha pfushi na maḓi afha hu nga si vhange tshinyalelo ya tshoṱhe , fhedzi naho zwo ralo , u mela ha malelebvudzi hu nga thithisea khathihi na mbeu nga nḓevhe nga nḓevhe  . 
Zwithu zwashu zwa ndeme zwi dzulela uri endedza misi yoṱhe  . 
Aphili yavho I tea u rumelwa kha Murad(o wa Khorotshitumbe ya Vhulondoti nga U N(WALELA kha iyi ad(irese hu sa athu fhela mad(uvha a 90 vho wana ulu lun(walo  . 
Phendelo Vhareili vho kulea nungo vhukuma . 
Vha ḓo ṅwaliswa sa muthu o teaho u wana thikhedzo ya Tshumelo dza Ndeme dzi sina Mbadelo nahone vha ṋekedzwa tshumelo yo teaho  . 
U itela u khwinisa demokirasi ya mahoro o fhambanaho , mulayo wa lushaka u tea u ṋetshedza mahoro a zwa poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu ndambedzo nga nḓila ya ndingano . 
Mihasho minzhi , sekithara dza phuraivethe na zwiimiswa zwa vhuṱoḓisisi vho bindudza zwihulwane kha thekhinoḽodzhi na inovesheni kha mbekanyamushumo dzavho dza mveledziso dzo fhambanaho . 
U vhumba zwishumiswa zwa u shumiswa kha vhupo na kha vunu  . 
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i ṋetshedza muhanga woṱhe wa kushumele hune milayo na ndaulo zwa fanelwa u itwa  . 
Sa zwine zwa vha hone kha mulayo wa musalauno wa u tshipa , mulayo u ṱoḓa thendelo , hu si u tou humbulela uri vhana vha khou tama zwifhio  . 
Vhukando vhu nga dzhielwa mushumi ane a ḓivha kana u fanela u ḓivha nga ha u tambudzwa a kundelwa u dzhia vhukando ha u thivhela ho teaho  . 
Zwikili zwa khwiṋe zwa thekhinikhala zwi khwinisa nḓisedzo ya iṅwe tshumelo ya masipala  . 
Therisano ya tshigwada na thimu ya u pulana , Komiti ya Wadi kana zwigwada zwa u shuma zwo reraho nga ha mabammbiri a muhumbulo wa u bveledzisa thandela kha thandela dzine dza ṱoḓa thikhedzo ya nnḓa  . 
Tshiteṅwa tsha ndeme tsha u ṱuṱuwedza uri khasiṱama i dzhielwe nṱha ndi u ṋetshedza khonadzeo kha tshiṱafu dza u ita uri hu vhe na nḓila dza u khwinifhadza tshumelo na uri vhalanguli vha sinia vha fanela u dzhia hezwi sa zwithu zwa ndeme  . 
Khabinethe i khou tenda uri ndi nga u shumisana fhedzi hune roṱhe ri nga vhuelwa nga u sika zwitshavha zwo tsireledzeaho zwine zwa nga kona u bveledzisa . 
U dzudzanyulula zwithu vha dovhd vha zwi vhala . 
Phindulo : Kha heyi nyimele komiti ya wadi i nga tshea u amba thwii na ofisi ya Tshipikara nga ha u shaya thikhedzo i bvaho kha mukhantseḽara wa wadi  . 
Madzuloni a uri ri vhe vha u ḓiimelela na u nyanyuwo , ri tea u vha vha ṱanganedzaho na u vha vha dzhiaho ndango ya nyimele  . 
U dovholola mafhungo a tshi bva kha thebulu sa : khaḽenda . 
Vha eletshedzwa uya vhothe vhuvhili havho u ṅwalisa mbingano  . 
AU ndi tshiimiswa tsha ṋtha tsha u alusa ṱhanganyo ya ikonomi na matshilisano a dzhango , u itela vhuthihi ha ndeme na madzangalelo guṱe a mashango na vhathu vha Afurika AU ḽo ḓisendeka kha bono-guṱe ḽa dzhango ḽa vhuthihi ho khwaṱhaho Ḽi dovha hafhu ḽa ḓisendeka kha ṱhoḓea ya u fhaṱa vhufarakani vhukati ha mivhuso na madungo oṱhe a tshitshavha tshapo , nga maanḓa vhafumakadzi , vhaswa na sekhithara ya phuraivethe Sa dzangano ḽa dzhango , ḽi sedzana na mulalo , vhutsireledzi na vhudziki , na uri ndi tshidziki tsha mvusuludzo ya dzhango Ndivho ya AU ndi u tsireledza pfanelo dza vhathu na pfareledzo ya ikonomi dza Afurika , nga maanḓa u fhelisa khuḓano na u sika maraga muthihi u bveledzaho . 
Havha Ma-Afurika Tshipembe vha imela fulufhelo na u kona u vutsheledza zwi vhumbaho lushaka lwashu  . 
Khuwelelo yashu kha vhadededzi u vha vha tshikoloni , vhe kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou funza lwa awara dzine dza nga swika kha sumbe nga ḓuvha zwi kha ḓi vha gundo ya ndeme  . 
Vha dzhiele nzhele : mishumoitwa ya vhuṱumani ya 6 na tshishumiswa ndi zwa u shumiswa kha ṅwaha wa 3 wa CBP zwo ṱumiwa kha IDP nahone zwi wanala kha Khethekanyo 7 ya gaidi ino  . 
Musi ḽi tshi khou ḓiḓowedza idzi tshanduko , nḓowetshumo na miṱa zwi tea u fhungudza u sa fara vhupo zwavhuḓi  . 
Khoroni : Khoroni ndi hune ha sengwa hone milandu  . 
Dzhiela fhasi mvelele dzo fhambanaho kha tshitshavha  . 
Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou guda , vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho , nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho  . 
Miraḓo ya tshitshavha ine ya fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala zwavhuḓi mbuelo dza masheleni dzavho vha nga rumela mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo . 
I sumbedza zwine khoro ya ḓo ita na uri zwi ḓo itwa hani nga vhugai ho sedzwa ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Sa tsumbo : Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( DBSA ) , i ṋekedza khadzimiso dzo vhalaho kha masipala  . 
Kha vha wane fomo Z83 kha website ya DPSA , Application for Employment . 
Musi vha tshi vhona Sankambe kwo ṱukufhala kwo rali , vha sinyuwa vhukuma . 
Tshi sumbedza u pfesesa ha Khabinethe yoṱhe ha khaedu dza ikonomi na dza mugaganyagwama dzi kha ḓi ḓaho . 
Uri u vhudziwa fhedzi kha vhege iyi yo fhelaho nga ha tshelede ? 
Maitele aya a fanela u tendelwa uri a itee  . 
Khophorethivi i tea u shumisana na dziṅwe dzikhophorethivi  . 
Mbekanyo kha iyi khethekanyo dzo itiwa ho sedzwa zwivhumbeo zwo tiwaho nga Mulayo wa Ndingandinganyo kha Kutholele wa vhu 55 wa 1998  . 
Mbudziso 2 Naa ḽiṅwalwa ḽa thandela ḽo itwaho ḽi a wanalea na u bvisela khagala ndivhotiwa dza phindulo dza mbeu , mvelelo na zwisumbi zwa kushumele zwi tshimbilelanaho na mveledziso dza mashango a dzitshakatshaka ? 
Nga murahu ha khetho , dzulo ḽa u thoma ḽa vhusimamilayo ha vunḓu ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa , fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelelo dza khetho dza ḓivhadzwa ngaḽo . 
Vha dzhenisa hani tshitshavha kha IDP ? 
Thimu dza thandela dzi shumisa zwisumbi u itela u vhea iṱo kha mvelaphanḓa  . 
Naa vhashumisi vhoṱhe vho gudiswa nahone vha na vhukoni ? 
Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo , zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo , nga ndinganyiso , u vha khagala , i konaho u pikisana na u sa ḓura  . 
Murumba u lidzwa fhethu ho fhambananaho  . 
Vha ṱhogomele musi tshifhinga tsha u shuma tsho engedzedzwa nga tshifhinga tsha ovathaimi kana tshine ṱhoḓea ya u shuma ya vha khulwane kana hu na mushumo munzhi  . 
U swika hayani vothi phamu , khilikhithi  . 
Arali na nga ima murahu ha kiḽasi na sedza kiḽasi yaṋu , ni vhona mini ? 
Mulayo wa lushaka u tea u randela- ( a ) tshivhumbeo tsha migaganyagwama ya lushaka , mavunḓu na masipala ; NDIMA YA 13 : GWAMA b tshifhinga tshine migaganyagwama ya lushaka kana ya vunḓu ya ḓo vhewa ṱafulani ; nahone c migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso I tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓo tevhedza mulayo wa lushaka  . 
Thendelano i tendela u kovhekana nga vhafaramikovhe mbuelo dziṅwe na dziṅwe dzi ḓaho dzine dza nga bva kha vhushumisamupo hune khumbelo ya khou amba zwone  . 
Fhedzi a zwo ngo konadzea . 
Arali Khoro ya Vunḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo , mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro . 
Kha miṅwaha yo fhiraho thekhinoḽodzhi yo fhira kha tshanduko nnzhi , dzine dza dovha dza ḓisa hafhu tshanduko khulwanesa kha nḓowetshumo dza mamaga a malabi  . 
Earthscan , London  . 
Mulayotibe u khou thoma kha mulayo wa Khomishini ya Vhutshimbidzi ha Themamveledziso ya zwa Muphuresidennde ( PICC ) na Puḽane ya Themamveledziso ya Lushaka , sa khoṋo ya maitele a u tshimbidza na matshimbidzele a mveledziso ya Afurika Tshipembe . 
Ene u ḓo ita tsedzuluso nga ene muṋe  . 
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muofisiri wa zwa mulayo wa khothe iyo kana khoro  . 
Muthu a nga si , naho zwo ralo , sike indekisi a tshi nga ha vhoni , ngauri u dzi londa indekisi zwi ṱoḓa tshelede , zwine zwa nga lengisa u shuma ha sisiṱeme  . 
Tshi ṅwaleni nga vhuronwane zwikhalani zwi re afho fhasi . 
Hezwi zwi fhambana na u vha hone ha vhathu vhane vha shumisa mishonga , vhane reshio yavho ya vha 1 : 20 000 kana ya vha fhasi  . 
Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u bva kha ḽothe ḽa Afurika Tshipembe na u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavunḓu vha vha tshipiḓa tsha Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na wa Vhana  . 
Kha vha vhone zwauri ndivho dzi a konadzea-vha songo edzisa u ita zwithu zwine zwa sa konadzee . 
Gazethe ya Muvhuso ya vunḓu i tea u anḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala . 
SARS i ḓo rumela fomo dzo teaho kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho  . 
Nga tshifhinga tsha fulo ḽa khetho ṅwaha wo fhelaho vhathu vho kuvhanganywa na ndavhelelo dzo itwa  . 
Kale Muhulwane wa Khothe Khulwane kha ofisi khulwane dzo fhambanaho o vha atshi tou khetha zwi tshi bva kha zwine mulayo wa amba maelana na zwi itwaho na maitele ane a tea u tevhelwa kha ofisi dzavho . 
Mushumo wa mukhantselara ndi u vhona uri tshumelo zwayo i khou ḓiselwa vhathu na mveledziso i khou phuromotiwa kha vhupo he a imela hone  . 
Tsireledzo i ṋ ewa lwa mi ṅ waha i si gathi ine ya anzela u vha mi ṅ waha ya 20  . 
Kha u dzudzanyela u thoma u shuma ha puḽane ya fulufulu , ri khou tea u khunyeledza vhusimamulayo vhu elanaho na u fhaṱulula nḓowetshumo ya fulufulu sa mbonela phanḓa ya Mulayotibe wa Mushumisi o Ḓiimisaho wa Sisiṱeme ya Makete , Puḽane ya Zwishumiswa zwo Ṱanganelaho na dziṅwe mbekanyamaitele dzi kwamaho sekithara ya Fulufulu . 
Vhashelamulenzhe vho fhambanaho vho fhindula mbudziso iyi nga nḓila dzilenaho  . 
Kha vha ḓadze fomo TS1 , Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo , ofisini ya tsini navho ya zwa badani . 
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha  . 
Vha a vhilahela uri ri na vhukoni ha u tsireledza pfanelo dzashu dza dimokhirasi na Ndayotewa ya dimokhirasi , zwithu zwe zwa vha hone nge ha vha na u ḓiimisela huhulu  . 
Bulani kuḓorobo kana ḓorobokhulwane ine ya vha na makole . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino  . 
Vhunga aya a magumo a modulu uyu , kha vha sedze zwiteṅwa zwihulwane kha ndima iyi vha nweledze nga u dzhia mafhungomatsivhudzi a no bva kha ndima dzoṱhe dzo ṱangana u itela uri vhashelamulenzhe vha kone u pfesesa maitele oṱhe  . 
Nḓivhadzamulayotibe i bula zwauri mimasipala i tea u imela madzangalelo a vhathu vha tshitshavha na u shuma na khethekanyo dzoṱhe dza tshitshavha u fhaṱa bono ḽi kovhekanywaho na u vhea zwipikwa zwa mveledziso  . 
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe  . 
Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi  . 
Arali masipala kana tshiliriki tsha madzhisilarala tshi sa givhei , kha vha sie mbudziso i songo fhindulwa  . 
Kha Themo ya 3 vha kona u thoma u ela nga senthimithara nga u shumisa ruḽa . 
Tshumiso mmbi ya maanḓa ine ya kwama tshitshavha zwi tshi ya nga mafuvhalo o vhangwaho ; tshivhalo tsha vhathu vha kwameaho ; tshelede yo shumiswaho ; tshifhinga tshe zwa itea  . 
Sa u lwisa ha muvhuso kha u ṱuṱuwedza lushaka u tsireledza pfanelo dza pfunzo , Muhasho wa Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele u ḓo ramba Izimbizo ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ya u Vhuelela Murahu Tshikoloni nga ḽa 25 Luhuhi 2017 kha mavundu oṱhe . 
Ri na fulufhelo ḽauri vhagudi vha ḓo ḓiphiṋa musi vha tshi khou ita nyito dzi re buguni idzi zwenezwi vha tshi khou aluwa na u guda , nauri na vhonevho sa mudededzi wavho , vho ḓo ḓiphiṋa navho . 
Naho zwo ralo , zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa u khwinisa mvelele ya tshumelo na thwasiso ya vhaṅwe vhashumeli vha muvhuso , nga maanḓa avho vha re kha tshiimo tsha vhukwamani na tshitshavha  . 
Muvhigi u shumisa muthu wa vhuraru arali a tshi khou vhiga muvhigo wa tshiofisi . 
Tshipiḓa tsha VI tshi sumbedza uri lutendo kha zwa vhuloi a zwi iti uri muthu a pfuke mulayo a ḓiimelele nga vhurereli  . 
Nga ino themo vhagudi zwino vha vho ḓivha,u vhala na u ṅwala zwiga zwa nomborou swika 200 . 
Vhagudi a vha kombetshedzei u ḓivha mathemo a thekhiniki o shumiswaho u ṱalutshedza zwipiḓa zwa girafu . 
Vhuthathatshili , Vho Nomvula Mokonyane , vho laela uri Manḓalanga a Thaneḽe ya Trans-Caledon a ite nḓila ya u engedza masheleni na u thoma thandela iyi  . 
Ni kone u tala mutalo u itela u livhanya maipfi a re kha tshifhinga tsho fhiraho , na maipfi a re kha tshifhinga tsha zwino . 
Khanedzano afha ndi dza uri u kundelwa u ita ha muvhuso , zwine zwa vha , zwine muvhuso wa tshea u sa zwi ita , zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha tshitshavha sa zwine nyito dza muvhuso dza nga ita  . 
Vha songo ṅwala mahumbulwa maṅwe na maṅwe - vha ṅwale fhedzi mihumbulo mihulwane kana mbuno  . 
Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa  . 
Kha ri ṅwale Ṱalutshedzani khonani yaṋu tshiṱori tshi re zwifanyisoni izwi . 
U swika zwino vhe kha Gireidi ya 10 , vhagudi vha tea u bveledzisa zwikili zwavho zwa u vhala uri vha vhe na vhuḓifulufheli , u vhala vho vhofholowa kha Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili , vha nanga zwibveledzwa zwi yelanaho na lutamo lwawe . 
Tshelede ya ndiliso na tshifhinga na nḓila ya u badela zwi fanela u vha zwi tshi pfala nahone hu si vhe na tshiṱalula , hu vhonale ndingano vhukati ha dzangalelo ḽa tshitshavha na dzangalelo ḽa vha kwameaho , ho dzhielwa nṱha nyimele dzoṱhe dzo teaho , hu tshi katelwa- NDIMA YA 2 : MULAYOTIBE WA PFANELO a zwine ndaka ya khou shumiselwa zwone ; b ḓivhazwakale ya kuwanele na kushumisele kwa ndaka ; c ndeme ya maraga wa ndaka ; d tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na thikhedzelo kha u wana na khwiniso ya mbuelo kha yeneyo ndaka ; na ( e ) ndivho dza u dzhia ndaka yeneyo  . 
Nga nyito , ndaulo nga tshifhinga tsha ndugiselo dzi swikelelwa nga u kombetshedzwa ha vhulivhisi ha u thoma na u kuvhanganywa ha sisiṱeme na u ḓiswa ha mafhungo a mugaganyagwama  . 
Ngudo dza madungo ( segmentation )  . 
Muhasho wa Vhushaka na Vhushumisani ha Dzitshaka ( DIRCO ) u ṋetshedza tshumelo dza u ḓiṅwalisa nga u funa kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha endela kana u dzula kha mashango a nnḓa . 
U fana - tshiṱirathedzhi a tsho ngo tea u ḓisa ndivho dzine dza sa fane na mbekanyamaitele  . 
U swikelela khomphyutha vhavho zwi tshi bva mbiluni  . 
Kha Vhagudi vha gireidi ya 3 vha khwaṱhisa mushumo wo itwaho wa Zwivhumbeo zwa 2-D kha Gireidi ya 2 , fhedzi hu sa livhi kha saizi kana muvhala musi vha tshi shuma na zwivhumbeo . 
Tshitshavha tsho shanduka , ngamaanḓa fhano Afrika Tshipembe , hune Ndayotewa ya vha yone mulayo muhulwane . 
U itela u sika vhuṱumani ho khwaṱhaho vhukati ha IDP na CBP nga u tikedza u shumiswa ha thandela dza CBP dzine dza lila zwiko zwi no bva nnḓa  . 
A ri na vhuṱanzi arali zwi sa ḓo sokou konḓisa mushumo washu sa vhadededzi  . 
Iyi ndi masipala ine ya avhelena khorotshitumbe na vhulaedzwa ha maanḓa a mulayo na vha khethekanyo ya C kana masipala ya zwiṱiriki  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u bvela phanḓa ha dzikiḽasi kha vhunzhi ha dziyunivesithi dzashu , nahone i humbela matshudeni uri vha vhuelele dzikiḽasini  . 
Vhutsila ho livha kha u sika mutheo wa U linganyisa ya zwa vhusiki , muhumbulo , mveledziso ya vhuḓipfi na matshilisano . 
Vhana vha guda uri nganetshelo i vhumbiwa hani  . 
U ṱuṱuwedza milayo na mikhwa ya Tshumelo ya Muvhuso ya demokirasi yo tsireledzwaho nga Ndayotewa nga u ṱoḓisisa , u lavhelesa , u sedzulusa , u davhidzana na u vhiga zwa ndaulo ya muvhuso . 
Hezwi ndi zwone zwine CBNRM ya amba nga hazwo  . 
Kha murafho uyu hu na vharangaphanḓa vha kale vha Saso , vhane ha katelwa Strini Moodley , Muphurofesa Vho Barney Pityana , Steve Biko , Onkgopotse Tiro , Harry Nengwekhulu , Themba Sono , Mapetla Mohapi , Mosioua Lekota , Johny Issel na Mthuli ka Shezi u bula vhaṱuku fhedzi  . 
U swika zwino , ho ṱanganedzwa henefha kha R1,5 biḽioni ya khamphani dza 60 u ṱuṱuwedza u sika mishumo  . 
Musi vho no dzhia tsheo ya mbulungo ya teaho , kha vha saine afidavithi vha i rumele kha mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo  . 
B tshikhuna tshawe  . 
Kha vha humbele vhashelamulenzhe vha vhe kha zwigwada zwiṱuku zwavho vha vha livhise kha SWOTya zwigwada zwa kutshilele kha siaṱrai 66 kha notsi dza khoso  . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṋo GEMS yo ita mbuelo ya maṋo u khwaṱhisedza uri miraḓo i a kona u swikelela kha ndondolo ya mutakalo wa zwa maṱo u sa ḓuri nahone wa ndeme . 
Ngeletshedzo na thikhedzo ya ndondolo ya mutakalo nga thimu ya thikhedzo ya muthu nga muthu ya GEMS na vhaongi vho gudelaho u itela u vha thusa u langa mutakalo wavho kana vhulwadze havho vhu sa fholi  . 
Tshifhaṱo itshi tshi na vhuṱumani na Phalamennde vhu ne ha bva kule  . 
Kha u shela mulenzhe kha u fhaṱa sisiṱeme ya zwa masheleni i re khagala ya dovha ya khwaṱha u itela u tikedza nyaluwo na mveledziso ya tshoṱhe , ḽidzinginywa nga Afrika Tshipembe ḽa masheleni a no dzhena na u bva zwi siho mulayoni u bva kha mitengo ya mbambadzo i songo vheiwaho zwone , zwe vha ri zwi sedziwe nga Tshiimiswa tsha Mbambadzo tsha Ḽifhasi , ḽo ṱanganedzwa . 
Ni kone u ṅwala ḽiṱaluli ḽa dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe uri ni zwi vhone uri tshiṱori itshi tshi vho takadza nga nḓilaḓe . 
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu . 
I tea u amba nga ha muṱa wa mufu , hu nga vha vhana , mufumakadzi na vha bebi vho salaho . 
DSP wa vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u khunyeledza datumu ya nḓisedzo ya mushonga na ḓiresi ya nḓisedzo . 
Kha sia ḽa mutakalo , tsumbo , maimo a nga vhewa maṱhakheni ho sedzwa tshifhinga tshine mulwadze a tshi fhedza musi o lindela u ya kiḽiniki ya ndondolo kana u yo itwa muaro une u si vhe wa tshihaḓu ; kana zwidodombedzwa zwine vha tea u zwi wana u ya nga hune vha farwa ngaho na uri ane a vha na vhuḓifhinduleli na iyo milandu ndi nnyi  . 
Mbadelo dza u vhuisa tshitumbu haya dzi nga itwa fhedzi nga tshumiso ya bannga  . 
Tshumiso ya themamveledziso ya ṅwaha ya muvhuso wapo yo vha kavhili u bva mafheloni a 1990 . 
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma , vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila . 
Director-General wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo . 
U vhala zwithu nga u fulufhedzea hu sina u kundelwa u swika kha 50 . 
Dzipholisi dzi tea u vhona zwauri tshitshavha tshi do vhuelwa nga maanda nga mbekanyamushumo yadzo  . 
Hu ḓ o dzhielwa n ṱ ha vhasedzulusi vha mbeu vha shumaho kha ḽ aborathori dza ndingo ya mbeu , na vhathu vha ṱ o ḓ aho u gudiswa u vha vhasedzulusi vha mbeu  . 
Tshilala o mbo d(i ruma vhad(ind(a ha khosi Raluswielo ari u khou dzula miluwani  . 
Vhorabulasi vhanzhi vha pfuluwa kha vhupo uhu  . 
Tshiimo tshine tsha kwama ndaka yeneyo fhethu ha u thoma  . 
U kopolola na u ṅwala mafhunga mapfufhi nga nḓila yone na zwikhala zwone . 
U anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Zwikambi wa 2016 zwo tendeliwa u itela vhukwamani na tshitshavha nga vhuphara . 
Ri humbela mabindu a muvhuso uri a ite mushumo muhulwane kha u bveledzisa vhukoni na u ṋetshedza vhukoni ha thekhiniki vhune ha ṱoḓiwa nga ikonomi . 
Ni dzhiele nzhele mupeleṱo , khethekanyo ya maipfi , kushumisele kwa madanzi , zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo . 
Muhasho u tenda wo khwaṱha kha zwa u shela mulenzhe kha mvusuludzo na u takula vhuḓipfi ha vhafariwa avha na u vhuedzedza fulufhelo na vhuthu khavho  . 
Khethekanyo A : Zwidodombedzwa zwa muraḓo,muthu ane a ṱoḓa u vha muraḓo kana muraḓo wa kale thendelo ya mugaganyagwama ndi ḽiga ḽihulwane kha u ta uri ndi lini hune maitele a idp na cbp a nga bvelela  . 
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila adendamu ya mbudziso ndapfu  . 
Minisiṱa wa Mutakalo hu si kale vha ḓo ḓivhadza ngaha fulo ḽihulwane maelana na izwi . 
Phanḓa ha musi vha tshi ita khumbelo ya u reila vha fanela u vha vha na ḽaisentse ya vhagudi . 
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1666 na BI 529  . 
Mihasho minzhi a i na maitele a u tandulula thaidzo tshifhinga tshoṱhe uri i kone u vhona mathomele a iyo thaidzo na uri thaidzo i re yone-yone ndi ifhio  . 
Mathomoni a ṅwaha muṅwe na muṅwe hu rumelwa nḓivhadzo ya vhugudisi , hu tshi katelwa na ṱhoho ya wekhishopho . 
Mulayo wa vunḓu kha mutheo wa mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na nyiledzo dza Khoro dza Masipala na miraḓo yadzo  . 
Khabinethe i isa phanḓa ya tamela vha zwivhuya kha milingo iḓaho . 
CDW ndi zwiko zwo ḓisendekaho nga tshitshavha na vhathu vha shumaho na zwitshavha u bva he vha khethwa hone u ya hune vha shuma hone nahone vha na vhuḓifhinduleli ha mishumo yavho  . 
Bono : U vha mudivhitho wa vhudavhidzani ha nṱhesa kha Muvhuso . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa u Redzhisiṱara Ndaka , 1937 ( Mulayo 47 wa 1937 )  . 
Tshelede ine ya shumiswa kha u bveledza ndaka kana tshumelo Afurika Tshipembe yo tsa u bva kha phesenthe dza 30 dza GDP mathomoni a 1980 , u swika kha phesenthe dza 16 mathomoni a 2000  . 
Nga murahu , Muphuresidennde vha fhindula mafhungo o vhudziswaho na mbudziso dzi bvaho kha khanedzano  . 
Miṅwedzi i si gathi i tevhelaho i ḓo vhona vhugudisi ho ṱanḓavhuwaho ho livhiswa kha ndangulo ya vhomasipala  . 
Mashudumavhi , maitele a u pendela khonṱhiraka idzo nga huṅwe ovha a khou ongolowa  . 
Kha vha vhone zwauri vhathu vha pfesese zwine vha nga zwi lavhelela kha mbekanyamushumo . 
Komiti ya zwa mbadelo Vhuḓifhinduleli ha Tshikimu vhu katela u lavhelesa ṱhogomelo na ndaulo ya Mbekanyamaitele ya Mbadelo ya GEMS ya vhashumi , na u vhiga nga zwi lwaho na mbekanyamaitele , u lavhelesa ṱhogomelo ya ndaulo ya mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Kushumele kwa vhashumi kha GEMS , u ṱhogomela na ndaulo ya Mbekanyamaitele ya Mbadelo ya Dzithirasitii dza GEMS na Miraḓo ya Komiti dzo Ḓiimisaho nga dzoṱhe ; na u lavhelesa ṱhoḓisiso dza ṅwaha nga ṅwaha dza miholo ya vhashumi na dzithirasitii yo imela Tshikimu . 
Ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha mbudzi ? 
U bveledzwa ha mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 180 . 
Maanḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane , nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde , nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo . 
Ndi nnyi a SONGO tea u ima sa nkhetheni kha khetho dza miraḓo dza thirasitii dza GEMS ? 
U ṱumanya zwi vhonwaho kha theḽevishini kana tshifanyiso na tshenzhemo ya ene muṋe musi a tshi vhala e na mugudisi . 
Musi vhuendelamashango vhu tshi khou lavhelela u wana khunguwedzo nga mulandu wa vhuṱambo , zwine zwa ḓo dovha zwa ita uri hu vhe na tshomedzo dzo khwaṱhaho , tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa ndi u swikwa ha mishumo . 
U topola kutevhekanele kwa zwiwo kha tshiṱori tshi sa konḓi . 
Ri a ṱanganedza na u livhuha u dzhenela ha maṅwe mabindu maṱuku e a ṱanganedza khonadzeo ya zwikili zwine vhaṅwe vha vhatshinyi vhashu vho gudiswa kha vhuvhambadzi ho fhambanaho kha senthara dzashu , na uri vho na u thola nga mafulufulu u bva henefho  . 
Vha nga kona u vhona zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho nga u sedza zwe vhathu vha vha vho fanela vho ita  . 
Vhafhinduli vho pfa uri vhadededzi vha fanela u ḓidzhiela tsheo vhone vhaṋe  . 
Izwi ri tea u zwi ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe dziofisini dza masipala musi mutevhe wa vhakhethi u sa athu u vala  . 
Vho ḓo sinyuwa zwihulu zwe vha ku rwa kha ṱhoho nga bugu . 
U tandulula thaidzo dza mbalo dza tshelede zwi tshi katela ṱhanganyelo na tshintshi i kha dzisente u swika kha 75c na dzirannda u swika kha R75 . 
Cape yo vhetshelwa kule ya dzhielwa vhudzulo nga ndaela ya Khothe iyi  . 
Ndo ya kha mufunzi ane nda khou ilafhiwa hone  . 
Sisiṱeme ya Phalamennde ya u bvisela khagala yo ḓisendeka kha kupfesesele kwa uri dzi MP vha nga tevhela madzangalelo a masheleni tenda ha vha uri zwo bviselwa khagala kha tshitshavha nahone a zwi vhangi khuḓano ya madzangalelo na mushumo wa dzi MP sa vhaimeli vha vhathu . 
Vhareili vha fanela u dzula vho vula maṱo , vha tevhele milayo ya badani , vha sa nwe vha khou reila , vha tevhele luvhilo lwo tendelwaho na u vhona uri zwiendedzi zwavho zwi nḓilani lwa mulayo . 
Ngauri vhunzhi ha vhaswa vha khou dzhena kha makete wa mishumo ṅwaha na ṅwaha , ikonomi I fanela u sika mishumo minzhisa ya vhaswa u fhirisa zwine zwa vha zwone zwino , u itela uri tshikalo tsha vhushayamushumo ha vhaswa tshi dzike  . 
Vhurifhi havho vhu fanela u ḓivhadza zwiitisi zwa uri ndi nga mini vha tshi khou ṱoḓa u ṱunḓa makumba na khuhu uri vha a ḓise Afrika Tshipembe . 
Izwi zwo ṱanḓavhuwesa lune zwa vho ṱoḓa na uri hu vhe na phungudzelo . 
Ri a fulufhela uri maga ashu a u ṱuṱuwedza zwikhala izwi a ḓo u thusa u rumela mulaedza kha vhaswa uri zwikili zwa zwanḓa ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi nahone zwikili izwi zwi fana na dziṅwe pfunzo  . 
Kha ri vhale Vhalani tshirendo itshi . 
IEP i ṋetshedza bono ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa uri Afrika Tshipembe ḽi nga shumisa hani fulufulu nga nḓila ya khwine sa maitele a uri fulufulu ḽi vhe kha maimo a muṱaṱisano wa khwine , zwine zwa ṱoḓa nḓila ntswa ya uri zwiko zwa fulufulu zwo fhambanaho zwi nga shumiswa hani . 
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Hezwi zwi amba u vha na vhusedzesi ha uri ḽitheretsha i sikwa hani , ya shumiswa hani na u dzudzanyululwa hafhu u itela u bvisela khagala na u khwaṱhisedza zwine zwa khou ambiwa . 
Hezwi zwoṱhe ndi mishumo yo lindelaho tshifhinga tshine tsha khou ḓa  . 
Kha kushumele ukwu , girama ( uambo ) i ḓo shumisa awara nthihi kha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe ; hune hafu ya ḓo funzwa kha nyimele ya u ṅwala na u vhala , ngeno hafu i tshi ḓo funzwa kha i re khagala yo ḓiimisa nga yoṱhe . 
Hezwi zwo tea sa izwi zwi tshi vha thusa u topola ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Mafhuri a dovha a bikwa nga dzimbavhi  . 
Nga iṅwe nḓila , VhaLobedu vha shumisa ipfi ḽa u sumbedza uri vha khou amba nga ha vhuloi ha vhusiku ( zwi fanaho na lushaka lwa vhuloi ha muhumbuloni ) , na vhuloi ha masiari ( zwi fanaho na manditi ) , ha u fhedzisela vhu katela u shumisa mishonga ya u vhaisa . 
Tshiketshe tsha tshikalo tsha 1:100 tsha vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9  . 
Ro vha ri khou dzhenelela kha u fhaṱululwa ha DRC , u thusa kha u fhaṱululwa ha thuso yavho ya nnyi na nnyi , na zwiṅwe  . 
Akhaunthu dzi kolodwaho . 
Fomo dzi sina manweledzo a CV ya nkhetheni  . 
Vha ḓo wana phasela ya zwiḽiwa , vautshara kana tshelede ya ṅwedzi wa u thoma naho vha songo ḓisa dokhumenthe dzoṱhe dzi ṱo ḓeaho  . 
Ndi nnyi we a vha a tshi kona nahone ngani ? 
U ya nga milayo miswa yo kumedzwaho , tshikalo tsha nṱhesa tsha vhuṋe ha mavu tshi khou tea u vha hekithare dza 12 000 . 
Thendelo ya vhabebi vhoṱhe kana vhalondoti vha ṅwana i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ṅwana a tshi nga ṋewa phasipoto  . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho zwa 3-D Kha vha khethekanye vhagudi vha bve zwigwada . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ita mushumo washu kha United Nations Security Council . 
Mulayo une wa khou ṱolulwa a u shumani na zwa vhuviavhathu  . 
Fhedzi ndi Madzhisiṱaraṱa fhedzi ane a nga dzhia tsheo ya u vhetshela thungo Ndaela . 
Fhasi ha vhurangaphanḓa ha GCIS , luvhanḓe ulu lu ṱuṱuwedza ṱhanganelano ya nyito vhukati ha miraḓo ya Vhurangaphanḓa na zwitshavha . 
Zwi sumbedza u aluwa muhumbuloni ha maitele a demokirasi kha dzhango ḽashu . 
U tou fana na kha mashango manzhi a Afrika , ngei Cameroon lutendo kha zwa vhuloi kana kha u ita zwa vhuloi zwo ḓalesa  . 
Vha humbelwa u amba na mushumi wavho wa HR u wana arali vha tshi tea u wana mutikedzelo u bva kha mutholi wavho  . 
Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho , ane a vha muthu o teaho , a nga vheiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli uri muthu ufhio na ufhio a kone u vhewa kha khothe ya zwa Mulayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afurika Tshipembe  . 
Kha Ḽiga la u voutha miraḓo i ḓo wana bammbiri ḽa u vouthela ḽi na madzina a Vhonkhetheni vho nangiwaho . 
Khabinethe na yone yo ṱanganelana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha u lwa na u tambudzwa , khakhathi na u sa farwa zwavhuḓi ha vhana . 
Ri khou ya u thoma senthara dza u tikedza mabindu maswa maṱuku u ṋetshedza vhaswa vho ḓiimiselaho u ita zwithu zwine zwa ḓo vha thusa u thoma mabindu avho na ngeletshedzo dza zwa thekhinikhaḽa na zwa masheleni musi vha tshi thoma nyendo dzavho  . 
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga mbebo kana ndavhuko , vhe vha ḓ ibvula u vha vhadzulapo kana vhe vha fhedza vha si tsha vha vhadzulapo , vha nga ita khumbelo ya u vha vhadzulapo hafhu  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ḓivhofha uri Muvhuso u ḓo ḓivhonadza kha u lwa na vhugevhenga kha Masipala Wapo wa Mhlabuyalingana ngei devhula ha KwaZulu-Natal kha zwine zwa kho ḓisa dziphambano vhukati ha maAfrika Tshipembe na Mamozambikwi  . 
Nga nḓowelo , naho zwo ralo , mabuthano o fhambanaho na mbekanyatshifhinga zwi nga konḓisa maitele  . 
Vhupfiwa nga vhathu ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine Phalamennde ya shumisa u ṱuṱuwedza na u leludza vhushelamulenzhe nga vhathu kha mushumo wayo . 
Themendelo dzine dza itwa malugana na khumbelo dza pfarelo dzi fanela u rumelwa kha Phuresidennde . 
Vho sedza murahu , vha pimisa hani zwi tevhelaho zwi tshi vhambedzwa na miṅwedzi ya fumimbili yo fhelaho ? 
Ri fanela u khwaṱhisa dimokirasi yashu na u sumbedza vhahura vhashu mbuelo dzine dza ḓiswa nga dimokirasi na mbofholowo  . 
Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe , zwi vhuedzaho wadi dza 21  . 
Vhushai ha tshelede . 
Kha vha ye kha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa a tsinisa na ha havho . 
Mivhigo ya vhuḓi i a ṋewa u itela u aluwa ha vhagudi  . 
U sasaladza vhathuni hu ḓo shuma fhedzi malugana na Muvhuso we wa hu ḓivhadza  . 
Mushumo wa tshivhumbeo tsha masia mavhili ( 2D ) tsho livha kha u khwaṱhisa tshenzhemo ya vhagudi ya shango ḽa vhukuma zwi ṱuṱulwaho nga zwipfi , nyambedzano na u vhudzisa , na u ṱuṱuwedza u olwa ha muvhili u tshi khou ita nyito , u gonya , u gidima , u dzula , u eḓela . 
Ni sa tshimbidzi ṱhoho yaṋu , tshimbidzani maṱo aṋu uri ni sedze he mutukana a lavhelesa hone . 
Arali khumbelo yavho ya SMS yo tshimbila zwavhuḓi , zwine zwa amba uri i na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo teaho,vha ḓo wana phindulo ya SMS i na mafhungo a sumbedzaho masheleni avho a mbuelo ane a vha hone . 
Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu . 
Ezwi zwi nga shela mulenzhe nga maanḓa kha u vhumbiwa , u thomiwa , pfananyo na u vhuela nyito kha ḽevele ya dzingu , hu tshi katelwa na u lavhelesa mbekanyamushumo dza vhaswa vha dzingu kha tshifhinga tsho tiwaho  . 
I dovha ya vhona uri khemikha ḽa dzi tshimbidzana na ṱho ḓea dza mupo . 
SAMDI ine ya tea u vha muisedzi muhulwane wa tshumelo zwi tshi ḓa kha u gudisa vhashumeli vha tshitshavha na u vha ita uri vha ḓivhe uri hu lavhelelwa mini khavho . 
Bulani madzina MAVHILI a vhathu vhe vha ṱuṱuwedza u tambudzwa ha uyo muholefhali  . 
Zwikhala zwi hone kha mashango oṱhe vhukati ha zwine zwa tamiwa u swikelelwa zwa mbekanyamaitele na u shumiswa hadzo ho fhelelaho  . 
Muhasho wa Pfunzo wo dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli na ṱhuṱhuwedzo ya sisteme ya pfunzo malugana na izwi , kha tshitshavha nga u angaredza , na uri ndivho ya ḽiṅwalo heḽi ndi ya u bvisela khagala vhuimo malugana na u vhifha muvhilini ha vhagudiswa . 
Muofisiri wa zwa Mafhungo a Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu u na sia na ndango nha ha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo muwe na muwe wa uno muhasho  . 
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa u shumana na khumbelo yavho  . 
Ndi zwithu zwo no mangadza ḓo dzumbuluwa  . 
Ri nga si tshinye tshifhinga musi vhulwadze uvhu vhu tshi khou phaḓalala vhukati ha vhathu vhashu  . 
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi , ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula , na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo , na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa  . 
Lu na phukha dzi no amba sa vhathu ? 
Ngeletshedzo i re hone ! 
Zwi nga dzhia vhege dza u bva kha nthihi uya kha dza rathi . 
Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi  . 
Kha khumbelo yavho ya Muṅwalisi , vha fanela u nambatedza ṱhanziela ya u saukanya . 
Muhumbulo wa Khomishini kha zwa vhuviavhathu ndi wa uri ndavheleso i tea u vha kha vhuimo ho fhambanaho , vhune ha vha , vhaiti vha khakhathi avho vhane vha vhulaya muthu , dziṅanga dzine dza tendelana na vhaṅwe uri vha vhulaye muthu vha bviselwe wanele miraḓo ya vhathu , na avho vhane vha tou shumisa mushonga fhedzi wo itwaho nga ṋama dza vhathu  . 
U swikelela ndivho dza puḽane zwi ṱoḓa vhurangaphanḓa ha u tshimbidza kana u langa tshumiso , na u ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha tende u lozwa vha tshi itela mbuelo dza tshifhinga tshilapfu  . 
Kha vha ṋee tsumbo dza ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao  . 
Dza vhuya dza tumbulwa , vhungoho ha zwiṱirakitsha vhu ḓikombetshedza kha muṅwe na muṅwe nahone a zwi pfali u lingedza u zwi thivhela  . 
Hezwi zwi do vha ndila ya u vhulunga yavhudi kha vhumatshelo  . 
Muvhuso wapo u thoma nga u bveledza IDP ya miṅwaha miraru  . 
Kha vha ite khumbelo nga kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho . 
Fulo ḽo rwelwa ṱari nga Luhuli 2008 , ndivho hu u itela u thusa vhaaluwa vha 4,7 miḽioni vha miṅwaha ya nṱha ha 15 uri vha kone u ṅwala na u vhala na u ṱanganya nga nyambo dza tshiofisi dza 11 . 
Hu na todea ya uri hu vhe na vhutumani kha vhurangeli kha vhuimo ha lushaka  . 
U khaṱhisedza tshiimo tshavho tsha mbingano kha vha ye online . 
U thoma u shumisa maḽeḓere danzi na zwiawelo hu tshi angaredzwa na maḽeḓere danzi a madzina . 
Dzi amba na nga zwa mushumoni , vhana , pfunzo na zwa kuitele kwa milayo ya demokirasi . 
Mushumo ( ḽeiba ) na tshifhinga zwe vhavhuelwa kana vhaṅwe-vho vhathu vha ṋekedza kha thandela na zwone zwi tea u dzheniswa kha sheduḽu ya zwiko  . 
U fhedzisa zwithithisi hu tshi shumiswa dzhangili dzhimu kana zwiṅwe zwishumiswa zwi ngaho zwenezwo . 
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi . 
Naho zwo ralo , vhanetshedzi vhothe vha mudagasi vha na vhudifhinduleli ha u gudisa dzikhasitama nga ha zwa malugana na kushumisele kwa mudagasi nga ndila yavhudi nahone yo tsireledzeaho , nahone vha tea u thusa dzikhasitama nga u bveledza zwibugwana zwo teaho na nga u dalela zwikolo na vhadzulapo  . 
Khwinisedzo dzi khwinisa nḓila dza vhuḓifhinduleli na vhuvhusi na u ita uri hu tholwe miṅwe miraḓo ya Bodo ya Ndango ya Savei , uri hu khwiniswe ndango ya savei ya mavu Afrika Tshipembe  . 
U maga aya a u dzhenelela ndi phindulo ya vhukwamani ha tshivhalo he ha thomiwa nga Khubvumedzi 2015 nahone a khou bvela phanḓa . 
Kha vha ambe uri ndi ngani khamphani kana CC i tshi khou ita khumbelo ya u thuthisa  . 
Ro takala nga maanḓa u vha na vhoinwi vhusiku hovhu ho khetheaho  . 
Zwitshavha zwi a shanduka tshifhinga tshothe . 
Miṅwahani mivhili yo fhiraho mapholisa vho vha vha khou vhilahela nga gennge dza mavemu vhuponi uho nahone vho vha vhe na lutendo lwauri arali vhaswa vha nga kungiwa nga mutambo uyu zwi ḓo ita uri vha teledze u dzhoina dzigennge . 
Kha ḽevele ya tshiṱirakhitsha ri ita mutevhe wa ḽevele ya hune tshanduko ya ḓo bvelela hone  . 
Nga dzi 22 Lambamai , zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha  . 
Mbekanyamushumo ya tsireledzo i dovha ya vhea phanḓa vhasidzana na dzikhomba vha miṅwaha ya 15 u swika kha 24 nahone ndivho yayo ndi ya u fhungudza u kavhiwa ; u fhungudza u ḓihwala mivhilini ha vhaswa ; u fhungudza vhudzekani na pfudzungule dzo ḓisendekaho kha mbeu ; u dzudza vhasidzana tshikoloni u swika kha maṱiriki ; na u engedza zwikhala zwa ikonomi kha dzikhomba u itela u lingedza u vha tinyisa kha maduna mahulwane . 
Hafhu , masheleni a fhiraho R300 miḽioni o vhetshelwa thungo u khwinisa mishumo ya ndondolo ya maḓi a tshikha i si tsha shumaho ya 26 zwipiḓani zwa Gauteng na Free state  . 
Ni vhona u nga iyi khungedzelo i amba zwone nahone a i fhuri ? 
Thandela yoṱhe ya yunithi dza rathi ya Medupi i khou lavhelelwa u vha yo fhela nga 2020 . 
Nṱhani ha zwitshavha zwi re khomboni , hu na zwitshavha zwi re khomboni zwi ṱoḓaho u sedziwa lwo khetheaho  . 
Stigima na khethululano zwi ita uri zwi fanele u vhekanya zwiṱirathedzhi , zwi bveledzaho u bvela khagala nga ha vhulwadze  . 
Adobe Acrobat Reader kana ya ntha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . 
Mulayotewa u amba uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha na pfanelo ya u vha kha mupo une u si vhaise mutakalo wavho kana vhuvha havho  . 
Arali mufumakadzi a na vhana vhawe vholhe na uri hu si na na muthihi o lovhaho , kha vha rwale 00 kha P-36 u swika kha P-37 ( u itela vhatukana na vhasidzana na tshivhalogule )  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u monithariwa ( nga kha maitele a nga ngomu ) na u sedzuluswa ( nga risetshe yo ḓiimisaho ) u itela u ṱuṱuwedza khwiniso i bvelaho phanḓa  . 
Mveledziso ya Tshitshavha ; Vhuvhusi na Zwigwada zwa Vhulangi i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha u ṱanganya vhudavhidzani ha muvhuso wa lushaka na mbekanyamushumo dza vhudavhidzani ha vunḓu . 
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa sa zwe zwa bulwa kha ṱhanziela ya u ṅwalisa  . 
U shumisa watshi u rekanya vhulapfu ha tshifhinga nga dzi awara , hafu ya awara , kana kotara ya awaras . 
Fhedzi ngauri ro vha ri tshi zwi ḓivha uri vha na muya wo khwaṱhaho na maanḓa a u funa u dzula na vhatshilaho , ro vha ro ḓiimisela u vha ṱanganedza na vha muṱa wavho sa vhaeni vhashu kha vhuno vhuṱambo vhu ṱhonifheaho . 
Vhunzhi ha vhashumi vhamabulasini vha dzula dzibulasini nahone vhana vhavho vha wana pfunzo yavho zwikoloni zwi re mabulasini  . 
Tshikwekwete itsho tshi nga hirwa nga mudzulapo wa Afrika Tshipembe u rea khovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe  . 
Tshi khou sedza kha u ṋetshedza pfunzo ya mabindu ine vhoramabindu vha vha vha tshi khou guda kushumele kwo teaho , ya dovha hafhu ya vha pfumbudza vhurangaphanḓa , zwa tevhelwa nga thikhedzo yo fhelelaho ya tshumelo . 
Vhurangaphanḓa ha Mpumalanga , Gauteng na Limpopo khathihi na dzimeyara dza zwiṱiriki na mimasipala vha ḓo vha vhe na Minisiṱa kha madalo aya . 
U bvisela khagala dzangalelo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa phuraivethe ḽine muraḓo kana mulavhelesi , mufarisi , mushumisani , khonani ya tsini ya muṱa , khonani kana mushumisani kha zwa mabindu a nga vha naḽo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a elanaho na mushumi ane a khou sedzuluswa nga Phanele kana mushumi o itaho themendelo ya u pfuluwa  . 
Zwa zwino nga 2009 , ri kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi u ya nga vhuimeli ha vhafumakadzi  . 
Kha vha elelwe zwauri muthu u dzhiiwa si na mulandu u swikela a tshi wanala mulandu nga khothe ya mulayo  . 
U ya nga in(we ya t ( halutshedzo ye ra i wana hu pfala uri Tshikamuroho Ramavhoya o vha e ene mut ( uku  . 
Vha tshi vuwa vha a mmbidza nda ḓa nda vha vusa . 
Komiti idzi dzi itwa nga vhakhantseḽara vha re kha phothifolio dzo khethwaho  . 
Hune themendelo dzenedzi dza vha dzi sa khou swika hune dza tandulula mafhungo , komiti I ita themendelo dzo livhiswa kha tshipikiṱere  . 
Kanzhi hu vha ho dzulwa muliloni hu tshi khou gotshwa zwikoli,u kadzingwa nd(uhu kana u kuvhula mavhele  . 
Arali mudzulatshidulo a wana uri mushumi o ita vhukhakhi , u do tea u divhadza kana u netshedza khathulo u ya nga mulandu na vhuhulwane ha vhukhakhi , rekhodo ya mushumi ya tshifhinga tsho fhiraho , na manwe maimo ane a tutuwedza vhukhakhi na u vhu ita uri vhu vhonale vhu vhuhulwane  . 
Mudededzi wawe vha dzulela u sumbedza kiḽasi yoṱhe mushumo wawe wa tshikolo . 
Talani mutalo ni tshi ṱuma ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe na tshifanyiso tshone . 
Mutshimbidzi wa wadi u ḓo tshimbidza na u dzudzanya kutshimbidzele kwa u pulana wadini , u kuvhanganya zwa maṅwalwa a pulane dza wadi na u ṋea komiti dza wadi thikhedzo ya tshifhinga tshoṱhe , i thikhedzo ye ya tiwa nga komiti ya wadi yone iṋe  . 
Mutevhe wa malwadze a 26 o khetheaho ane Zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwa ṋekedza mbuelo dza ḽeveḽe ya gumoṱuku khao , sa zwe zwa bulwa nga mulayo  . 
Zwifhaṱo ezwi zwiswa zwi ḓo leludza nga maanḓa u shumiwa ha mushumo  . 
U itela ṱhoḓisiso dza dokumenthari , ri tea u bvisela khagala mbudziso ine ra ṱoḓa u i fhindula , ri sa a thu thoma u vhala mivhigo u itela mafhungo a u fhindula mbudziso dzashu kha mivhigo iyi  . 
Wekhishopho ya Tetrazolium ( TZ ) ( ma ḓ uvha matanu ) i vha hone nga murahu ha mi ṅ waha miraru mi ṅ we na mi ṅ we . 
Naho theo ya mulayo uyu i tshi topola ṱhoḓea , thendelano dzi nga topola ṱhoḓea ntswa dza fhasisa  . 
Vhashumisi vha ṱ uṱ uwedzwa uri vha humbele nyeletshedzo phurofeshena ḽ a phanḓ a ha musi vha tshi nga dzhia vhukando vhuṅwe na vhuṅwe malugana na mafhungo , mihumbulo kana vhupfiwa ho ṱ ahiswaho kha ino website  . 
Arali vha mubebi kana mulondoti wa ṅwana , kha vha ḓadze Fomo 12 , Consent by parent or guardian to tie adoption of a child ( Thendelo nga mubebi kana mulondoti uri ṅwana a dzhiwe ) ; arali ni ṅwana , ḓadzani Fomo 13 , Consent by child to adoption ( Thendelo nga ṅwana )  . 
Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓḓu  . 
U thivhela u humbulela phanḓa ha mbuno dzi re kha girafu i ya kha masia ane na songo a kala  . 
Mutshimbidzi u fanela u vhona uri hu tshewa mafhungo , pulane dzi a bveledzwa na u ḓimiisela hu itwa nga vhoṱhe  . 
Kha ri ambe Ambani nga zwiḽiwa zwine zwa tea u rothodzwa uri zwi sa sine . 
U vha hone ha mamaga a nisedzo ane a kona u aisana na mawe madzhango , sa mamaga a ne a thusa nga maele , thondo dza zwa masheleni , thondo dza zwa hoisiso , khamphani dza zwa vhuendi , khamphani dza zwithu zwa u putela , vhaetshedzi vha muagasi na mai ndi zwone zwine zwa vha zwithu zwa ndeme kha miaisano ya zwiko zwa vhulimi  . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 tshi ḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Ndayotewa ntswa yo no thoma u shuma . 
Phambano ire hone vhukati ha muholo u wanwaho miṱani ya Vharema na vhatshena i kha ḓi mangadza vhukuma . 
Maṅwe mawanwa a kwama u tevhedziswa ha mulayo u langaho vhuloi  . 
Nga tshifhinga tsha madalo avho , vha shuma kha thandela dza tshitshavha dza vhana  . 
Mushumo une DAC ya khou thoma u shuma kha arena ya dzitshakatshaka ya mvelele ndi wa ndeme  . 
Tshiga tsha u sa fhidza uhu hafhu ndi tshi fhambanaho na ndavhelelo  . 
U nanga uhu ho thusa kha u tshimbidza mvelaphanda yavho nga u tavhanya ine ya isa kha lupfumo  . 
Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Mulangadzulo , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo  . 
Kha musaukanyo wa u fhedzisela tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓitika nga mvumbo yo fhelelaho na vhuṱali vhu pfalaho ha vhaofisiri vhashu vha vhusevhi  . 
DMP : Mbekanyamushumo ya ndangulo ya vhulwadze  . 
Hu na khonḓela ṱhukhu kana i siho u bva kha sisteme ya tsireledzo ya muvhili , vhuakhwa vhu na vhukoni ha u thoma ṱhasela nga nungo muvhili na u vha khombo  . 
Kha vha thome nga u tou ongolowa  . 
U tevhedza ṱhoḓea dza RICA zwi ḓo thusa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha . 
I dovha ya thusa kha phungudzo ya masheleni ane vharengiselinn ḓa vha a shumisa kha khungedzelo  . 
Tshiṅwe na tshiṅwe tshine ra ita sa muvhuso ri vha ri tshi khou tevhedzela Ndayotewa yashu na bono ḽayo ḽa tshitshavha tshine ra khou fhaṱa . 
Nga fhasi ha mutsiko wa u tshoṱelwa wo lavhelelwaho nga USA , mulayo wa maswole wo fhela  . 
Tshigwada tshihulwane tsha kona u rera nga ha ha izwi , u ṋetshedza mihumbulo miṅwe na miṅwe u itela tshanduko , na u themendela tshibveledzwa tsha u fhedzisela  . 
Phetheni ya dzhomeṱiri yo katela u tevhekana ha mitaladzi , zwivhumbeo na zwithu na dziṅwe phetheni dzine dza wanala kha ḽifhasi . 
Nganeapfufhi nga ha mufu : u amba zwine mashaka na dzikhonani vha ḓo mu humbula ngazwo . 
Mushumo u no nga uyo u nga katela u sedzwa ha u vha hone kana u sa vha hone ha zwifanyiso zwa muhumbulo ; ndi lushaka lufhio lwa zwifanyiso zwa muhumbulo zwo nangwaho nga muṅwali na uri ndi nga mini ; zwivhumbeo zwa mafhungo na kuṅwalelwe kwa pharagirafu kana kuṅwalewle kwa zwirendo , kunangelwe kwa maipfi ; zwiitisi zwi bvelaho phanḓa kha tshibveledzwa , kushumisele kwa zwiga , mubvumo na mivhala zwo teaho . 
Khethekanyo ṱhulhu ya ( a ) i khou iledza muthu muṅwe na muṅwe a tshi pomoka muṅwe uri u khou shumisa vhuloi ha u vhanga vhulwadze kana fuvhalo kana tshinyalelo kha muthu kana tshithu , kana u bula dzina kana u sumbedza uri muthu ndi muloi  . 
Zwino ṅwalani fhungo nga fhasi ha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe ni tshi bula uri ndi nga mini ni tshi vhona u nga nyito yo tsireledzea kana i na khombo ngomu . 
Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka  . 
Mbadelo dzi nga itwa kha davhi ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa First National Bank branch , Vha shumise khoudu ya davhi 253145 na ṋomboro ya akhaunthu 51421187399 . 
Fhedzi naho zwo ralo , hu na malwadze ane ra nga a wana u ya nga hune ra tshila ngaho  . 
Muhasho wa Minerala na Fulufulu vha ḓo vha tendela uri vha humbele muthu wa u vha tikedza ( hu nga vha shaka kana khonani ) uri a vha fhelekedze khothe ; na vha ḓo vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana ṱhanzi dzawe , arali dzi hone nahone arali vho humbela  . 
Musi Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u tshi ḓivhadzwa , muthu kana komiti I ḓivhadzaho Mulayotibe I tea u ṋekedza mahumbulwa maṅwe na maṅwe o tou ṅwaliwaho a bvaho kha vhathu na kha vhusimamilayo ha vunḓu- a kha Mulangadzulo uri a vhewe ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka ; na b malugana na khwiniso dzo ambiwaho nga hadzo kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 , 2 kana 3b , kha Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu uri a ambiwe kha Khoro . 
Zwibveledzwa zwi tea u nangiwa , u nea tsumbo dza vhuḓi dza lushaka lwa ḽitheretsha sa izwi zwi tshi ḓo shumiswa sa muhangarambo wa u ṅwala . 
Lingedzani u ima nga mulenzhe muthihi kha tshidulo . 
KHA HU DZHIELWE NZHELE : Khwaṱhisedzo kha ngudo ya tshibveledzwa tsha fomaḽa i ḓo shanduka zwi tshi bva kha zwibveledzwa zwo nangiwaho . 
Mutoga u tevhela mufuvha  . 
Ndivho ( target ) na zwisumbi zwi tea u vhekanywa u itela u pima kushumele khathihi na uri thandela i ḓo ḓisa tshanduko nngafhani  . 
Yunivesithi yo dovha hafhu ya ṋetshedza mafhungo a nṱhesa na vhudavhidzani ha thekhinoḽodzhi , na u khwaṱhisedza uri mafhungo a tshimbidzwa nga nḓila ya tswavhelele na yavhuḓi a tshi ya hune a ṱoḓea hone  . 
Tshifhinga tsha fhedzwa musi hu tshi khou lugiswa kana u thasula mbilaelo zwa zwino tshi laulwa nga NRS 047  . 
Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi  . 
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo . 
Khabinethe yo ṱanganedza maga a tsheo a SADC nga ha Vhutsireledzo na Mulalo kha khaedu ya mafhungo a zwino a poḽotiki ya ngei Lesotho , he ya vusulusa vhuimo ha thikhedzo yavho kha SADC vhune ha hanedzanana ndingedzo dzoṱhe dza u shandula muvhuso zwi lwaho na ndayotewa . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i nga ḓiwana i tshi khou fanela u lamula vhukati ha zwigwada zwine zwa vha na zwiṱoḓwa zwo fhambanaho  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i kumedza bono nga nyambo dzo fhambanaho  . 
No takadzwa nga mini khatsho ? 
Mbilahelo dzavho dzi ḓo shumiwa nadzo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane . 
Nga u ralo ndi - na u humbula muthu o takalaho muhumbuloni wa vhuṱali vhu pfadzaho a nga swikelela khunyeledzo i fanaho  . 
Vhathu vha tshi vhona a tshi vho nwa bigiri dza maḓi vha thoma u ṱavha mikosi vha tshi ṱoḓa thuso . 
Naho zwo ralo , mafhungo a u shaya mushumo a wanala a tshi lemelesa vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani , vhaswa na vhathu vhane vha vha na vhuholefhali  . 
Vha tea u sumbedza garaṱa yavho ya vhuraḓo vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo sa tsumbo , madokotela , ṅanga dza maṋo , vhorakhemisi , vhomakone na zwibadela musi vha tshi vha dalela . 
Ambani uri ngani  . 
Arali akhaunthu i songo vuliswa nga dzina ḽa murengisi , kha vha ḓadze fomo VAT 119i  . 
Kha vha shumise mbudziso u wana mafhungo kana u bviselwa khagala kha zwine muṅwe muthu a khou amba  . 
Thikho mbili dza muvhuso wa ndangulo dza zwino ndi ndango ya mitengo ya mavhengele a peṱirolo na ndango ya u ṱunḓa kha zwiṅwe zwibveledzwa  . 
Zwithu zwine zwa vha na zwileme zwo fhambanaho zwine zwa nga sa dziwashere kana zwibigiri Zwifaredzi mivhili ya tshizi ya khothedzhi ; nthihi yo hwala tshibuḽoko na bola nthihi ya thenisi . 
Rekhodo idzi vha nga dzi takalela nga luambo lufhio ? 
Mutsiko u kwama ḽeveḽe ya swigiri malofhani kha muvhili . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo , BI-947 and BI-29 . 
Izwi zwi nga khwathisedza u swikelela tsheo yo khwathaho na u ri hu vhe na u shela mulenzhe zwi tshi kha di vha zwinu  . 
Maano aya ndi a u kumedza vhudzheneleli vhune ha ḓo fhungudza muhasaladzo wa GHG kha milayo ya mveledziso iyaho phanḓa  . 
Heyi khethekanyo i dovha ya humbela muvhuso uri u phasisa mulayo une wa bvisela khagala zwidodombedzwa zwa hoyu mulayo . 
Hezwi zwi ṱoḓa u thetshelesa hu re na u pfela vhuṱungu  . 
Milayo ya muhanga wa thodisiso na mveledziso ndi wavhudi  . 
Ho vha hu na zwithivho zwa maboḓelo zwingana zwe Thendo a vha a nazwo mathomoni ? 
Miraḓo ya Khabinethe , Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro . 
Zwidodombedzwa zwa vhabebi zwi ḓo ganḓiswa kha maṅwalo a u tshimbila , u itela uri vhabebi vhane zwidodombedzwa zwavho zwo ganḓiswa vha si fanele u tshimbila na ḽiṅwalo ḽa mabebo . 
Arali muhasho wo fushea nga khumbelo , vha ḓo ṋekedzwa masheleni  . 
Hezwi zwo sumbedza u pfelwa vhutungu nga khothe  . 
Kha vha kwame ndangulo ya International Trade Administration Commission ( ITAC ) kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Vhalimi vha dovha vha eletshedzwa uri vha tea u shumisa aya mafhungo na vhaṅwe . 
Minisiṱa vho ri iṅwe ya khaedu khulwanesa ine ya engedza muhwalo wa vhulwadze kha shango ḽashu ndi ṱhahelelo ya mishonga dzema ḽi no vhidzwa u pfi mishonga- yo fhela  . 
Mapholisa vha ḓo vula dokhethe ya mulandu vha ṱo ḓidisa mulandu , vha fara vhahumbulelwa na u isa mulandu phanḓa ha khothe u wana khaṱulo . 
Khabinethe yo khoḓa na uri yo ṱuṱuwedzwa nga khwiniso yo itwaho nga mihasho ya lushaka , kha vhulanguli hayo ha tshiṱirathedzhi kha kushumele kwa tshiimo tsha zwishumiswa . 
CBNRM i nga si fhelise vhulwadze , fhedzi i nga khwinisa vhutshilo ha tshitshavha na u thusa uri tshi kone u kondelela zwine zwa nga bveledzwa nga vhulwadze  . 
Kha vha vhone zwauri hu na tshifhinga tsha u bveledza u fhulufhelana vhukati ha vhothe vha kwameaho  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Tsumbo ya tswikelelo yo katelwa kha ṰHUMETSHEDZO ya 4  . 
Tshiitisi tsha zwibviswa zwa mbadelo u fhirisa u zwi dzhia sa u lambedza masheleni ndi tsha uri , zwi tshi fhambana na dziṅwe thengiselano dza zwa masheleni , ndivho ya thengiselano a si mbuelo ya zwa masheleni  . 
Maano a Ṱhoḓea ya Makete zwi ḓo swikisa kha u sikwa ha mishumo minzhi kha ikonomi ya Afurika Tshipembe , na u engedza zwapo na Ikonomi ya u Manḓafhadza Vharema . 
Khabinethe yo tendela hafhu u thomiwa ha Komiti ya Dziminisiṱa ( IMC ) , ine ya ḓo vhona uri hu na maitele o dzudzanyeaho nahone are na vhukonanyi . 
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio i a dzudzanya na u langa ndaulo , mugaganyagwama na u dzudzanya dziṅwe mbekanyo u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza tshitshavha khulwane na u ṱuṱuwedza mveledziso ya matshilisano na ikonomi zwa tshitshavha ; na b shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓu  . 
Muvhuso wa vhathu vha Afrika Tshipembe une nda amba ndo imela wone ṋamusi , sa zwe nda ita nga vhuḓihudzi kha miṅwaha yo fhiraho , wo vhumbwa nga 2004 nga murahu ha Khetho dza Lushaka dza wonoyo ṅwaha . 
Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana  . 
Nahone hafhu a dzi ṱalutshedzi u bvela phanḓa ha mugudi zwavhuḓi kha kharikhuḽamu . 
Hezwi zwi ḓo vha zwi tshi khou sumbedza u thoma ha Vhege ya Vhathu Vhahulwane , ine ya ḓo fhela nga dzi 6 Tshimedzi , ḽine ḽa vha Ḓuvha ḽa Vhomakhulu . 
Mulondoti u tea u vha na thendelo ya vhabebi . 
Zwiṅwe hafhu , mitengo ya zwa makete ya ḽifhasi , nga maanḓa malugana na fulo ḽa u kungedzela ḽa midia khulwane , yo kwamea vhukuma nga u tsa na u gonya ha tshelede , hune dola na phaundu zwi vha zwo khwaṱha u fhira rannda  . 
Tshitakadzaho ndi uri uno Mulaedza wa Lushaka wo nṋea tshikhala tsha u vhiga kha Phaḽamennde na Lushaka kha Zwa Ndeme zwa 24 , zwine Vhahulisei Vhaḓivhalea vha nga zwi wana kha website ya Muvhuso vhege i ḓaho . 
Tshumelo ya u Sedzulusa Mbuelo nga SMS U sedzulusa Mbuelo nga SMS zwi nga vha vhudza uri vha kha ḓi vha na mbuelo dzifhio  . 
Mulayotewa wa vunḓu u nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi . 
Musi vho tanganedza khumbelo ya u khonekhitha hafhu mudagasi , vhanetshedzi vha do tea u vhona uri vha khunyeledza uyo mushumo nga maduvha mavhili a mushumo  . 
Nnḓa dzine dza wanala Pretoria  . 
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete  . 
Mushumo wa vhuṱa vhuraru ha u thoma ha u wanala ha muḓagasi une wa dovha hafhu wa shumisea ho kunga maṱo a vhubindudzi ha phuraivethe vhu fhiraho R140 biḽioni . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-32 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Thandela i sumbedza maanḓa a nyolo a nga thusa hani u ḓisa tshanduko ya matshilisano  . 
Vha dzinginya uri hu vhe na ṱhaṱhuvho yavhuḓi ya khakhathi dzi kwamaho vhuloi ho sedzwa nyimele ya khakhathi dza zwa mbeu  . 
Muhasho wo vula tshifhinga tsha u ita khumbelo dza magavhelo a u gudela vhushumelavhapo nahone vhathu vha re na dzangalelo vha khou ṱuṱuwedzwa u ita khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa 31 ḽa ṅwedzi wa Tshimedzi 2015 . 
Mushumo wa 3 Kha vha sedze kha Mulayotewa , vha wane vhuimo na mushumo wa muvhuso wa lushaka  . 
Vho tendelwaho u tshimbila ndi avho vhane vha vha na phemithi ya tshipentshela . 
Mushumo u ḓo thoma hu si kale nahone ri lavhelela nḓisedzo ya u thoma ya maḓi nga Lara u ḓaho  . 
Murado munwe na munwe ane a do dzumbulula mafhungo manwe na manwe a tshidzumbe e a wanala u itwani ha mushumo hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi , u vha a tshi khou ita zwa vhudifari vhu songo teaho  . 
Kha vha khethekanye vhadzheneleli vha bve zwigwada zwiṋa  . 
Ambani nga zwithu zwivhili zwivhuya zwe na vhuya na ita . 
Phakhethe dzi re ngomu dzi a fhedza ṅwedzi . 
Tshipikwa ndi u fhungudza tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha vhane vha vha na tshomedzo na vha sina , ikonomi ya u thoma na ikonomi ya vhuvhili . 
U ṅwala u itela ndivho yo khetheaho . 
Vhagudi vha shumisa zwikili zwa maipfi a ḓivhiwaho nga tshivhumbeo , foniki , nyimele na u saukanya zwivhumbeo na u wana uri ipfi ḽi vhaliwa hani musi vha tshi khou vhala . 
U hanganea ha matshilisano ndi nyimele dzine khetho dzi bveledzaho madzangalelo a iwe muṋe dzi nga livhisa kha mvelelo dzo ṋaṋaho kha vhoṱhe  . 
Sethe ya zwithu zwine zwa vha kiḽasini Zwithu kana zwa u vhalela . 
Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa hafhu ha Vho Siyabulela Thomas Tsengiwe kha poswo ya Khomishina Muhulwane kha Khomishini ya Ndaulo ya Mbambadzo ya Dzitshaka . 
Zwenezwo , mbudziso ya ndeme ine ya tea u dzhielwa nṱha ndi ya uri ndi zwa ndeme u swika ngafhi u langa thendelano ya tshumisano kha theo ya mulayo ya tshumisano ya zwa muṱani  . 
Zwithu hezwi zwi nga si kwame u vha hone ha zwithu zwine zwa tshila kha ḽifhasi u fana na u tshikafhadza , u remekanya maḓaka , na mufhiso wa ḽifhasi  . 
Kha tshitshavha , mbudziso ya ndeme ndi ya u fhindula malugana na ṱhoḓea dza vha si na zwavho hu si u sedzesa kha ndugelo dza vho no vha ho kha vhuimo ha nṱha  . 
Ofisini ya tsini ya Social Development  . 
Vhukhakhi vhu re hone a vhu khakhisi nyelelo ya mafhungo  . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha aya maga u kona u ṱumanyamutevheṱhanḓu wa CBP kha wa IDP  . 
Zwa zwino nga 2009 , ri kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi u ya nga vhuimeli ha vhafumakadzi . 
Tshifhinga tshinzhi vhuḓifari havho musi vha nnḓa ha dzilafho vhu vhonala vhu tshi sumba kha fhungo ḽa uri dzilafho a ḽi na mushumo nahone a ḽi khou thusa  . 
U ita mugaganyagwama  . 
U ṋekedza vhuṱanzi khothe iṅwe ya muvhuso yo teaho  . 
Mulayo wa 1899 wo vha wo itelwa u pfisa vhuṱungu avho vhane vha pomoka vhaṅwe vhuloi . 
Mvelelo ya vhubveledzi kha masia aya i ḓo vhuedza dziṅwe sisteme dzine dza bveledza volumu ya data khulwane  . 
Kha ri ite musi ni tshi ṱuma mutshila kha mudzi wa nyito ipfi ? 
Khabinethe i na fulufhelo kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ha shango ḽashu na maitele a vhulamukanyi a sa khethululi ane o ṱanḓavhudza tshifhinga tshashu tsha demokirasi  . 
Theḽevishini i vhulaha vhusiku . 
U anda ha tshumiso ya tshelede nga vharengi ndi tsumbo ya nyaluwo ya vhuḓi ya vhathu vhoṱhe ; nahone thandela dza tshomedzo dzine ra khou shumana nadzo dzi ṱoḓa nḓisedzo khulusa ya zwishumiswa na mitshini  . 
Kha vha vhale zwirendo zwinzhi kiḽasini , vha vhone uri vhagudi vha kona u ṅwala zwirendo nga vhone vhaṋe . 
Kha vha vhone aḓirese afho fhasi . 
Maana a u shumisa ikhiripushini a thivhela vhathu vhane vha shumisa khomphutha kha u sedza mafhungo  . 
Khabinethe i ṱanganedza luṱa lwa u thoma lwa u Haelwa ha Vhathu nga Papillomavirus ( HPV ) , hune ha ḓo thoma nga dzi 7 Ṱhafamuhwe 2014 . 
Musi vha tshi khou vhala , vha tea u humbula nga maanḓa sia ḽa kuvhonele ḽine zwiṱori izwi zwa vha zwi tshi khou anetshelwa  . 
Tsheo i ya nga u vha hone ha tshelede na ṱho ḓea ya tshumelo  . 
Kha vha shumise tshifhinga tshithihi tsho ḓoweleaho tsha u zwala arali zwo tea nahone vha tevhelele khasho kana mvumbo ya mutsho na kilima tshifhinga tshoṱhe  . 
Vhatshimbidzi vha Masipala - vha nga bva kha sekithara dzo fhambanaho dza masipala kana vhaofisiri vha thekiniki vha muvhuso vha no bva kha tshiṱiriki kana mihasho ya vunḓu  . 
Musi zwidodombedzwa zwo t ( olwa zwa wanala zwi zwa vhukuma , dzina ( lawe ( li d(o dzheniswa kha mutevhe wa u voutha  . 
Sa tsumbo , mapholisa ashu zwazwino vha shuma vhoṱhe zwavhuḓi  . 
Hu na moudu yo fhambanaho ya vhudavhidzani , moudu wa u ṅwala , u amba , u vhona u katela nyolo . 
Mmbengwa u wela kha tshigwada tshifhio tsha vhathu ? 
Ndi zwa vhukuma  . 
Tshi na phepho a tshi sumbedzwi mulilo . 
Memorandamu wo fhambana na vhurifhi  . 
Muvhuso wo bindudza masheleni a fhiraho R1 biḽioni kha thandela iyo , yo itelwaho u sika mishumo . 
Haho muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe dza lwanzeni nga nnḓa ha thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi . 
Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa u ṱola na u lavhelesa mishumo ya muvhuso . 
Kha ḽiṅwe sia , khungedzelo dza TV dzi ṱuṱuwedza vhana u vha vharengi vha re na tseḓa . 
Kha lushaka ulu lwa zwimela ndindakhombo ya mbadelo dza tshinyalelo dzi ḓo konadzea ; mbadelo dza nyengedzedzo idzi dzi ḓo vha fhasi , arali vhuḓifari ha tsireledzo ho sumbedzwa na u ṱanganedzwa nga u angaredza  . 
Fhungo iḽi ḽi fanela u pulaniwa hu si u ya nga nyaluwo i sa nyeṱhi fhedzi , fhedzi ṱhogomela nyaluwo ya nṱhesa vhukuma na phungudzo ya vhushai i vhonalaho  . 
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Nḓila ine muvhuso wa laula ṋetshedzo ya tshelede shangoni ndi tshipiḓa tsha mbekanyamaitele ya vhulangatshelede  . 
Tshivhalo tsho fhelela tsha mishumo ya fomaḽa tshi tea u vha sumbe . 
Vha khou vhona , o mu rwa a mbo di shavha  . 
Hezwi zwi amba uri thimu ya thandela i fanela u vha i tshi ḓivha uri vhadzhiamikovhe vho fhambananaho vha tama thandela i tshi swikela mini , na uri mudzhiamukovhe muṅwe na muṅwe u ṱoḓa mini siani ḽa u vhiga khathihi na uri ndi thuso ifhio kana zwiko zwifhio zwine vha nga ṋea thandela iyi  . 
Vhushaka ha Afrika Tshipembe na USA na Canada vhu kha ḓi isa phanḓa na u khwaṱhisedzwa , nga mannḓa kha sia ḽa ikonomi , mutakalo , pfunzo , fulufulu , maḓi , tsireledzo , u fhaṱa lushaka na u manḓafhadza vhafumakadzi  . 
Hezwi zwi tshimbilelana na ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) i ṱoḓaho u vhona uri muṅwe na muṅwe u swikelela ndondolamutakalo , hu songo sedzwa uri vha hola vhugai . 
Nga nḓowelo nyelelo ya vhuendi tswititi nga kha Hertzog Boulevard , naho zwo ralo , i ḓo vha i kha ḓi konadzea musi wa tshifhinga itshi  . 
Luambo wa Ndangulo ya Ndalukanyo dza Afrika Tshipembe  . 
Ro no ḓi wana zwikhala zwa miṱangano ya 95 na khuvhangano dzi re vhukati ha 2010 na 2016  . 
Vha dzinginya uri hu itwe iṅwe ṱhoḓisiso u itela u vhona uri naa kha zwa vhuloi hu pomokeswa vhanna naa u fhira vhafumakadzi  . 
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , phemithi ya khwiniso ya zwifuwo i ḓo ṋetshedzwa ya fhiwa Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo uri a ṋetshedze phemithi ya zwa u renga zwifuwo u bva nnḓa . 
Hu saathu u d(a Vhatshena we a vha e ene wa nt ( hesa kana muhulwanesa o vha a tshi pfi Thovhela  . 
Phambano vhukati ha u pomoka vhuloi na u zwima vhaloi ndi ya uri u zwima vhaloi zwi nga itwa hu na thuso ya ṅanga  . 
Ndi ene a tshi vhudzisa . 
Zwi a konḓa u tou wana zwibveledza zwa zwirendo zwavhuḓi zwi tshi vhinwa nga muhumbulo muthihi wa guma . 
Luṅwe lwa lushaka lwa phetheni lune vhagudi vha nga lu lavhelesa ndi ndinganyahuvhili , tsumbo , vhunzhi ha maṱari na zwifhaṱuwo zwa zwipuka zwi na mutalo wa ndinganyahuvhili . 
Themamveledziso i ngaho yeneyo ndi khulwane nahone i a ḓura , na uri i ḓo ṱoḓa vhubindudzi vhu re na vhuṱumanyi u ya kha mihasho yoṱhe . 
Vhana vha ḓo vhona zwipuka zwifhio Vhugalaphukha ha Khuruga ? 
Zwifuwo zwi humbulelwaho u vha zwi tshi khou lwalaho vhulwadze ha dzimmbwa a zwi tei u farwa na luthihi  . 
Hu ḓo ṱolwa uri vho tea naa u ṱanganedzwa na u lambedzwa  . 
Muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo . 
Mishumo mivhili ya u linga ya fomaḽa i tea u vha yo fhedzwa mafheloni a iṅwe na iṅwe ya themo tharu dza u thoma NA muthihi kha themo ya vhuna . 
Mafhungo a ndeme ane tshitshavha tsha tea u dzhenelela , ndi nnyi ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshumisano na tshitshavha na uri tshumisano i ḓo itwa lini  . 
O takala  . 
Mafhungo nga ha miṱangano ya khoro - Ndo tshimbidza mafhungo nga ha muṱangano u tevhelaho wa khoro , datumu , tshifhinga , fhethu na maambiwa  . 
Madzhisiṱaraṱa a nga vhudzisa muthihi wavho kana vhoṱhe malugana na u ṱalutshedza maṅwe mafhungo  . 
Vho Wayde van Niekerk vho wina musuku kha 400m ya vhanna na siḽivhere kha 200m  . 
Ri khou lavhelesa hezwo , ngauri ri kha ḓi fhulufhela uri nga ngoho vhathu vha Zimbabwe vha tea u ambedzana na u wana thandululo dzavho vhone vhaṋe  . 
Milayo iyo i vha thivhela u rengisa nnḓu lwa tshifhinga tsho tiwaho  . 
Mbekanyamaitele i vhea vhuvha ha vhathu vhukati ha mveledziso nahone i na mvelephanḓa u ya nga maimo o khwiniswaho a tshumelo , vhutumbuli na thekinoḽodzhi yo teaho u vhona uri hu khou khwiniswa matshilo a vhashai lwa tshifhinga tshilapfu . 
Mvelelo ndi ya uri bere hedzi dzi khou gadiwa nga phanḓa zwavhuḓi nahone a dzi athu valelwa nnḓa kha vhupo hadzo  . 
Ahuna na mannḓa na mathihi o ḓiimisaho nga oṱhe ane a nga swikelela ndivho dze ra ḓitetshela . 
Ri tou zwi ḓivha zwa vhuḓivhuḓi , uri a hu na na muthihi ane a nga bvelela a tshi khou shuma a eṱhe . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṱunḓa goloi ntswa kana yo shumiswaho , goloi ya u hwala thundu kana tshigariki , goloi yo fhaṱiwaho ( bveledzwaho ) kana u khwiniswa , vha fanela u thoma vha wana ḽiṅwalo ḽa thendelo . 
Adzhenda i tea u ṋetshedzwa miraḓo ya komiti ya SGB maambiwa a muṱangano wo fhiraho vhege phanḓa ha muṱangano u tevhelaho . 
Nga muhumbulo wanga , masia oṱhe na one a ḓo kundelwa ṱhoḓea dza vhulinganyi  . 
MVELEDZISO YA VHUPULANI YA MVELEDZISO YO ṰANGANELANAHO ( IDP ) nga masipala ndi ṱhoḓea ya Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme ya Masipala wa , 2000  . 
Fomo i a wanalea kha website ya Poswo musi vho u shuma sa mukonanyi u itela u tandulula phambano vhukati ha miraḓo kha thendelano  . 
Ndangulo ya khovhakhombo , u fana na nyito iṅwe na iṅwe na bindu i fanela u isa phanḓa na u khwiniswa  . 
U sa dzumbama na u fulufhedzea kha u dzhia tsheo na ndangulo ya masheleni muvhusoni hune vhadzulapo ( vha re tshitshavha na vhathu vha hanefha ) vha ḓivha uri vhathu vhe vha vha khetha vha vhusa hani vho vha imela  . 
Musi vhunzhi ha ḽitheretsha hu zwithu zwa u mvumvusa , u takadza , kana nzumbululo , vhaṅwali vha ndeme vha bveledza nganea , matambwa na zwirendo ngauri vha na mihumbulo , ngelekanyo na mafhungo ; maitele , mihumbulo na vhutendatenda zwine vha tama u kovhekana na vhaṅwe kana u dzumbululela vhavhali . 
Kha hu ṱumanywe zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele kwa luambo nga nḓila dzo fhambanaho kha nyimele dza matshilisano dzo fhambanaho , tsumbo , u bvisela vhupfiwa kana mihumbulo khagala , u ḓivhadza vhathu , u amba kana u vhiga nga ha zwithu , nyito , zwiwo kana vhathu kha mupo , zwa tshifhinga tsha zwino kana tshifhinga tshi ḓaho ; u ita khumbelo ; u ṋekedza makumedzwa ; u ṋea zwiḽiwa kana zwinwiwa na u tenda kana u landula zwavhuḓi ; u ṋea na u fhindula ndaela ; u fanyisa na u fhambanyisa zwithu . 
Kha vha ime u fema lwa mithethe naho i miṱanu vha sa athu femela nnḓa nga tshithu itshi . 
Sa Icasa , Usa yo thomiwa u ya nga khethekanyo ya 58 ya Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wa 1996  . 
Vhana vha vhaholefhali vha tea u dzhena tshikolo  . 
Nga vhege u nwa khaphu nngana dza mafhi ? 
Tevhedzani ndaela dzo ṅwalwaho mathomoni a khethekanyo iṅwe na inwe nga vhuronwane  . 
Izwi zwiita uri ri vhe na lutamo lwa izwo kha zwipiḓa zwinzhi u mona na lifhasi . 
Tshifhinga tsho swika zwino tsha uri ri bule thaidzo khulwane khathihi na zwikhukhulusi zwihulwane zwi re kha nzulele nngede i re hone , zwivhangi zwazwo zwi tea u ṱalukanyiwa khathihi na nḓila ine zwa kwama ngayo mafhungo  . 
Zwo ḓa hani uri a fhedze o no vha na milenzhe ya malo misekenesekene ? 
Vho vha vhone vhe vhaṱuṱuwedza nyambedzano nga ha khonadzeo ya u vhofholola vhafariwa vha zwa poḽotiki . 
Kha vha sedze tshumiso kwayo ya maḓi  . 
Rekhodo ya Mutakalo ya Mulwadze i ḓo rumelwa kha vhone nga imeiḽi kana nga poswo  . 
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane itea u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha murathu kana mukomana wa muraḓo muhulwane . 
Humbula zwauri tshitshavha tshi humbula u fana na u ita zwithu nga ndila i fanaho  . 
Vhalangi vha fhiraho 250 000 vha a nangwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe u shuma zwikoloni zwashu zwannyi na nnyi vho vhumbana u itela ndivho i fanaho , u ita uri pfunzo i vhe fhungo ḽa tshitshavha . 
Muvhuso u wana muthelo muhulwane kha miholo ya vhathu  . 
U tikedza hu nga angaredza vhugudisi na vhukwamani  . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya phemithi kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho . 
Ndi ḓo kovhelana navho mbuno dzi si gathi dzine ra fhulufhela uri dzi nga ḓisa tshanduko . 
Na musi hu na vhuleme , vhagudisi vhanzhi vho no wana nḓila dza vhusiki dza u ṱanganyisa ngudo ya vhureleli  . 
Musi u vhala ha tshikhala tsha nomboro vhu tshi engedzea u swika kha Gireidi ya 3 , vhagudi vha tea u bveledza vhunzhi ha vhukoni ha maitele a u vhala . 
Vha guda u wana na u ṋea maḓuvha o tou tiwaho . 
Muvhuso wo isa phanḓa ezwi wa dzhia na maga a u fhungudza nga maanḓa u shaea ha vhuṱanzi vhu elanaho na mbekanyamaitele ya muvhalelano  . 
NYDA yo ṋekedza R25 miḽioni kha zwiimiswa zwiṱuku zwa 765 zwi rangiwaho phanḓa nga vhaswa kha shango ḽoṱhe nga ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho . 
Muvhigo u ṱalusa kushumele kwa Afurika Tshipembe kha vhulangi vhu bveledzaho ha zwi ḓiswaho nga tshanduko ya kilima,na u ṋea themendelokha u shela mulenzhe ha Afurika Tshipembe kha vhuḓidini ha ḽifhasi ha u fhungudza ṱhanganyelo ya dzingamufhe ya GHG . 
Kha hu nangwe tshifhinga tshine watshi ya vha i tshi khou sumbedza awara kha ṱhoho . 
Aneo madzangano a katela madzangano o ḓisendekaho nga tshitshavha ( CBOs ) na madzangano a vhabadeli vha tshumelo  . 
U vhala na tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho , ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng . 
Vhalanguli a vho ngo tea u vha fhasi ha vhahili  . 
Roṱhe ngauralo ri vhashumisani vha sa tinye kha u fhaṱa vhumatshelo hashu kha pfunzo  . 
Madzangano mararu ane zwe a ḓisa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo zwa vhumba mutheo wa iyi tsedzuluso a tikedza zwa mihumbulo i lwaho na nḓila ine vhuloi ha fanela u shumaniwa naho  . 
Phi : Ee , i fanela u vha i tsumbathengo ya tshiofisi  . 
Crime Stop i ḓo rumela zwidodombedzwa kha yuniti yo teaho ya ṱho ḓisiso , nahone zwidodombedzwa zwi ḓo rumelwa na khumbelo ya uri hu ḓivhadzwe Crime Stop nga ha ṱho ḓisiso ya u thoma hu saathu u fhela awara dza 24 , na uri Crime Stop i ḓivhadzwe mvelelo musi ṱho ḓisiso dzo no khunyelela . 
Mveledziso ya mafhi na phaḓaladzo zwi ṋetshedza tshifanyiso tsho fhambanaho tshoṱhe kha mashango o bvelaho phanḓa zwiṱuku , u fhira kha mashango o bvelaho phanḓa nga maanḓa  . 
Muthu u fanela u vha o wanala e na fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa  . 
Mulayotibe u khou sedza kha u vhona uri hu na tshumisano kha mavhusele na uri mishumo wa vhulavhelesi i khou khwinisea na uri vhungoho ha kulangele khathihi na zwo vhifhaho zwa u gembuḽa zwi ḓo fhungudzeswa . 
Ri tea u amba , nahone nga vhuḓifulufheli , nga mbofholwo . 
Tshenzhemo ya ḓuvha na ḓuvha , kha vhupo ha vhashayaho na ha vhopfumaho , ndi nyofho ya u ḓivha khonadzeo dza u nga tshoṱhelwa lwo vhifhaho  . 
Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi  . 
Ro vhona hafhu ndeme ya mishumo i no nga Vhuṱambo ha Kapa ha Jazz ya Dzitshakatshaka , he ha dzhenisa masheleni a fhiraho R475 miḽioni kha ikonomi ya Kapa na u sika mishumo ya 2 000 nga 2010  . 
Tshipembe , 2014  . 
Khabinethe i ṱanganedza Mawanwa a Odithi ya Muvhuso Wapo a 2013-2014 na u khoḓa kushumele kwa mimasipala ku sumbedzaho u khwiṋifhala havhuḓi kha masia oṱhe a mawanwa a odithi ya masipala . 
Vha tea u ḓiṅwalisa hu songo fhela maḓuvha a 60 tshe vha holelwa . 
Musi mushumeli wa tshitshavha kana muthu o ṋewaho mushumo uyo o fushea uri thodea dzo tevhedzwa , thanziela ya u tevhedza thodea u ya nga ndivhadzo i nga bvisiswa  . 
A hu tou vha na ndivho yo tiwaho kha zwivhumbeo zwa 2-D zwo ombedzelwaho kha Themo ya 3 . 
Mawanwa nga vhashumi vho ḓiimisaho nga vhoṱhe o kumedzwa ṋamusi na mvetomveto ya muvhigo yo bviswa u itela u bula muhumbulo  . 
Kiki u ṱoḓa u vhulunga tshararu tsha tshelede . 
U ṅwala phara ya u ṱalutshedza hu tshi shumiswa madzinakhumbulelwa . 
U itela uri kha mbekanyamaitele iṅwe na iṅwe ine ya itwa na mbekanyamushumo dzi sikwaho , vhana vha dzule vhe vha u thoma  . 
U itela u vhona uri lushaka a lu khou fhungudzea lune zwa swika kha tshiimo tshine tshirunzi tshawo tsha ḓo tshinyadzwa , tsedzuluso ya tshiko na ya khonadzeo ya khombo i khou ṱoḓea  . 
Musi wa tshifhinga tsha nndwa yo fhiraho zwenezwo zwo vha zwi zwa ndeme u tandulula kuvhonele maelana na vhumatshelo ya tshitshavha , na u lingedza u vhona zwiṅwe zwipikwa nga kha vhuinzhiniara ha tshitshavha  . 
Nga tshifhinga tshithihi , muvhuso u ḓo ṱavhanyisa ndingedzo ya u topola na u ṋetshedza mavu a tshitshavha a teaho u vha vhudzulo havhuḓi na vhulimi  . 
U pembelelwa ha u rembuluswa ha mavu ngei Polokwane nga Luhuhi 2009  . 
Nga themo ino vhagudi vha tea u guda khontseputi dza mutheo wa u shumisa tshelede kha nyimele dza u tou ita . 
Bugu ya Vhonani ndi khulwane  . 
Ndaedzo ya Mveledziso khombetshedzwa , Ma uvha a u Pfumbudzwa ane a tea u ya u ṱanganedzwa ya Fhasi kha ḽeveḽe dza Tshumelo ya Vhulanguli ha nṱha sa zwe zwa vhekanywa zwi tshi tevhedza Khethekanyo 3 tsha Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso , wa 1994 . 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadziwa FHEDZI arali muthu wa vhuraru ( muṅwe nga nḓani ha muiti wa khumbelo ) a vha a tshi khou ṱoḓa khaṱhululo ya nga ngomu . 
Hu ṱanganiwa miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe nahone i vhumbiwa nga vhaimeli vha komiti dza wadi , Vhakhantseḽara na vhaofisiri vha zwa tshithekiniki  . 
Ndivho khulwane ya maga aya , na u khwiniswa ha kupfesesele kwashu kwa CBNRM , hu nga ri livhisa kha mvelaphanda khulwane na u fhungudza zwiwo zwa u kundelwa ha zwithu zwe zwa thomiwa  . 
Muvhuso u khou shuma nga maanḓa vhuponi uvhu u fhelisa vhugevhenga na u shuma na maṅwe mafhungo ane a bva kha tshitshavha tsha Umhlabuyalingana , ho katelwa na khaedu u mona na Isimangaliso Wetland Park . 
Hafhu , ndi humbela uri matshilo a fanela u phuluswa nga tshifhinga tsha mirundu , sa i zwi lufu luthihi lu lufu lwa vhanzhi  . 
U tandulula thaidzi dza u ita zwikatelaho u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada kha nomboro yo fhelelaho 50 . 
Tshifhinga tshino tshiḓaho tsumbo : Vhege Iḓaho ndi ḓo vha ndo fhedza mushumo . 
Itani ḽitambwa ni kha tshigwada tshaṋu . 
Ndumbo musi ri tshi ya phanḓa i tea u vha kha u tandulula zwikundisi zwavhukuma zwa ikonomi zwine zwa thithisa ṱanganelo ya vhukuma kha dzingu ḽashu  . 
Shelani hafhu hafu ya kulebulakuṱuku kwa mafhi ni vhone uri hu bvelela mini . 
Muthu a nga hana u alafhiwa  . 
U vhona uri khumbelo iṅwe na iṅwe ya u humbela pfarelo dzo ḓadziwa nga nḓila yo teaho . 
Huna milayo ya vhuṱun ḓi ine ya tea tevhedzwa u itela u ṱun ḓwa ha phukha na zwibveledzwa zwa phukha . 
Khamusi vha nga vhavho swika hune vha timatima khwaṱhisedzo ya ndivho dzashu u ṱuwa nga nḓila i ṱoḓiwa nga mulayo  . 
Izwi zwi amba uri mveledziso ya phurofesheni , tsedzuluso ya dzithanga , themamveledziso dza zwikolo , ṋetshedzo ya matheriala ya thikhedzo ya vhagudi na sisiṱeme ya thikhedzo ya vhagudisi zwi tea u khwaṱhisedzwa  . 
Mbilaelo dzo ṱahiswaho nga mazhendedzi dzo dzhielwa nzhele nahone roṱhe na vhafarisani vhashu vha zwa matshilisano ri khou ṱavhanyisa vhuphalali uri ri shandukise ikonomi yashu  . 
Kha miṅwaha mivhili i ḓaho , u swika zwiṱitshi zwa u bveledza fulufulu tsha Medupi na Kusile zwi tshi thoma u shuma , sisiṱeme ya muḓagasi i ḓo vha yo khwaṱha  . 
U vhala zwine maḽeḓere na makolongonya a amba zwone . 
Maan ḓa a nzhini na vhuhulu ha tshikwekwete a U khwinisa kha vhuimo ha u shela mulenzhe kha u onyolosa muvhili  . 
Vho Motsepe vho vha mudzulatshidulo wa u thoma wa tshipiḓa tsha Afurika Tshipembe na Khoro ya Vhubindudzi ya BRICS yothe . 
Muvhigo u ṋetshedza themendelo nga ha uri kushumele kwa SETA ku nga khwiniswa hani nga kha tsengululo ya masia a ndeme o fhambanaho a no nga sa U dzudzanya na Nḓisedzo , Thevhedzelo na Kuvhusele , na Ndambedzo na Ndangulo ya Masheleni . 
Talani mutalo u tshi bva kha tshipuka u tshi ya kha haya hatsho . 
U fureima siaṱ ari ḽ ifhio kana ḽ ifhio kha ino website , hu tshi katelwa na siaṱ ari ḽ a haya , nga nnḓ a ha thendelo i bvaho kha GCIS nahone yo itwaho nga u ṅwala , zwo iledzwa  . 
U vhewa ha mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi na nomboro ya mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ine ya netshedzwa nga munetshedzi zwi do laulwa nga maanda nga nomboro ya dzikhasitama na uri vho kuvhangana nga ndila-de fhethu henefho  . 
Izwi zwi ṱuṱuwedza vhagudi u shumisa luambo , u ṱavhanyisa u kona luambo na u engedza vhukoni . 
Arali vha sa ṱoḓi ri tshi bvelaphanḓa na ṱhiransekisheni dza debithioda , vha tea u ri ṅwalela ṅwedzi muthihi phanḓa ha musi ri tshi tea u ima nga ṱhiransekisheni idzi vha ri vhudza . 
U dzhia vhuḓifhinduleli kha nyimele dzo fhambanaho . 
Maga ane a fanela u dzhiiwa nga muhumbeli nahone vha khakhulule hune zwa konadzea  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo vha dzi humisele fhethu ha vhudzulo . 
Khanedzano kha phalamennde yashu yo khethwaho lwa dimokirasi i dzulela u takadza na u vhuedza  . 
U ṱanganedzwa ha Pulane yo Vusuludzwaho ya Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi tsha Ndivhiso ya Dzingu ya 2015-2020 ḽo vha ḽiga ḽihulu kha ndingo dza SADC dza u ṱuṱuwedza mbambadzo ngomu ha dzingu . 
U lingiwa ha fomaḽa 2 Muṅwalo U vhumba maḽeḓere danzi a shumiswaho tshifhinga tshoṱhe . 
Khabinethe- ( a ) ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe muraḓo ; kana ( b ) maanḓa kana mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe muraḓo . 
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo . 
Mbekanyamushumo yo sedzaho kha u ea mavu malugana na mveledziso ya zwa vhulimi vhathu vhe kale vha vha vha tshi alulwa nga muvhuso  . 
U shumisa luphuse lune lwa tou rengiswa lwa u dzima mulilo  . 
Tshifhinga tshino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa ( tshi sa gumi ) , tsumbo : U khou ḓi guda nga maanḓa vhege yoṱhe . 
Hu tea u vha na mafhungo afhio kha mbilo yavho ? 
Ro fara nga zwanḓa zwashu zwa vhathu maanḓa a u fhelisa tshaka dzoṱhe dza vhushai ha vhathu  . 
Vha nga kona hafhu u vhiga zwiito zwa vhugevhenga nga tshumiso ya website ya South African Police Service ine na yone ya vha tsireledza uri vha sa ḓivhiwe . 
Zwigwada zwa u shuma zwa mazhendedzi a CBNRM ane a pfukela zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha muvhuso , ha lushaka na ha vundu  . 
Madzulo a Buthano ḽa Lushaka o tendelwa u vha huṅwe na huṅwe nga nnḓa ha Phalamenndeni zwi tshi khou itelwa tshitshavha , tsireledzo kana ndeludzo nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela dza Buthano . 
Mapholisa vho dzhenelela fhedzi musi vhudziki ha tshitshavha vhu tshi kwamea kana kha nyimele ya u rengiswa ha vhathu  . 
Mulangi muhulwane o ombedzela uri ṱhanḓavhudzo ya vhuṱumani ha vhukonani na mashango oṱhe na dzitshaka kha muteo wa fulufhelo na mihumbulo ya shango ndi muṅwe wa milayo muhulwane wa mbekanyamaitele ya Irani  . 
Ndi takadzwa nga kuṅwalele kwa muṅwali ngauri u ita uri bola i tshile . 
U vhala vha tshi pfuka hu tea bvela phanḓa u thusa vhagudi u vhala zwithu zwe zwa vhewa nga zwigwada kha zwifanyiso . 
Naho zwo ralo , mbudziso ndi ya uri , vhadzulapo vha ḓo dzi wana na  . 
Maitele a vhudavhidzani a tsivhudza uri musi hu tshi gudwa luambo , mugudi u tea u ḓi wana e fhethu hune luambo lune a ṱoḓa u lu guda lwa ambeswa hone a dovha a wana tshifhinga tshinzhi tsha u lu shumisa kha ndivho ya zwa matshilisano na ya u ita zwithu . 
Arali vhabebi vho malana , ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga tshifani  . 
Mushumo watsho muhulwane ndi u vha mvumvusa uri vha si farwe nga vhuludu musi vha tshi khou lisa  . 
Mbudziso : Naa komiti ya wadi i nga ḓidzhenisa kha mishimo i ngaho u shuma na mbilaelo na mbudziso , kana phambano dza tshitshavha ? 
Masheleni a biḽioni dza R9- ane a khou shumiswa kha tshomedzo dza vhuendi ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi tshipiḓa tsha Maano a Vhuendi ha Nnyi na nnyi u bva nga 2007 - 2020 u bveledza vhuendi ha nnyi na nnyi ho linganaho , vhune ha ṱavhanya , vhu re na mveledziso nahone vhu tshi engedza tshiimo tsha vhutshilo kha vhadzulapo  . 
Vhuḓi na vhuvhi ha seḽefounu zwikoloni . 
Hezwi zwi amba uri vhagudi kha Vhuimo ha Fhasi , vhagudi vha lingwa nga nḓila ya nyambedzano , ḓirama ya u edzisela ( role play ) na u sumbembedza maitele nga maanḓa kha Vhutsila na Pfunzo ya Nyonyoloso , hu uri u vhiga ha u tou ṅwala hu tshi itea zwavhuḓi kha Nḓivho Thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha . 
Ho vhetshelwa thungo mveledziso ya themamveledziso , hu na tshanele tharu dzo fhambanaho dza u lambedza magudedzi aya  . 
Kha vha wane tshivhalo kha masipala kana zwitatisitiki zwa kiliniki  . 
Tshavho ho vha hu u ṱanzwa maṱo vha lavhelesa  . 
Khanedzano , yo ḓitikaho nga kuhumbulele kwa ndunzhendunzhe , u vha yo tea kana ya vhukuma - kuhumbulele ku fanela u dovha kwa vha kwa vhukuma  . 
Vha ḓo vha vha na riṋe lwa muya nga ṅwedzi wa Tshimedzi ṋaṅwaha musi ri tshi pembelela ṅwaha wa vhufumiṱahe wa mabebo a munna wa vhaṋe Vho-Oliver Reginald Tambo , vhane vha vha khotsi a vhana vhavho , khonani yavho , mushumisani , na murwa a huliseaho wa shango ḽashu  . 
Khabinethe yo ṱangana Tuynhuys ngei Ḓoroboni ya Kapa  . 
Musi a saathu humela tshikoloni , mugudiswa u fanela u ṋetshedza muvhigo wa zwa dzilafho wa u sumbedza uri o lugela u vhuyelela kilasini . 
Vhafumakadzi vha nga thivhela u tzhipiwa arali vha tshi ḓilwela  . 
Mavunḓu a imelwa kha Phalamennde nga Khoro ya Lushaka ya Mavundu , yo vhumbwaho nga vharumelwa vha 10 nga vunḓu  . 
Vha ḓo ḓivhadziwa ngamurahu ha miṅwedzi miraru musi u sedzulusa zwi sa athu u itwa kanaḓuvha ḽine ṱhanziela ya vhutshilo ya fhela nga ḽo . 
Arali vha nga shumisa tshiṅwe tsha izwi zwithu , kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha tshi shumisa nga nḓila yone  . 
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri  . 
Uya nga United Nations Development Programme ( UNDP ) , Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si gathi e a shumisa tshelede thukhusa siani ḽa gwama ḽa mmbi musi hu tshi vhambedzwa na tshelede ye ya shumiswa ka zwa maḓi na tshampungane  . 
Zwenezwo zwo d(o ita uri vhahulwane vha musanda vha dzhie tsheo ya uri Makhado u fanela u vha ene ane a d(o dzhena vhuhosini  . 
Kha ri ṅwale kale a ḓe kha zwino . 
Mutondi a mu fha maḽegere maṅwe a 18 . 
Ngauralo muthu u fanela u vha na vhuronwane vhuhulwane musi u dzhielwa nṱha thyiori dzi fanaho na vhukhephithaḽisi na vhusoshaḽizimu  . 
Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha , kana maṱuku kha , u shumiswa zwavhuḓi ha maanḓa malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe o dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4 , ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo o dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4  . 
Vhiga u pfukiwa na u lavhelesa u tevhedzwa ha milayo u itela u fhelisa u sa laṱiswa ha vhathu  . 
Tshiimo tsha vundu tsho sumbedzisa uri vhunzhi ha mihasho yo vha na mawanwa a sumbedzaho vhutevhedzeli ha vhusimamulayo ha ndeme na kha ndeme ya mivhigo ya kushumele kwayo kwa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Dzo dovha hafhu dza tendelanwa nga hadzo tshifhingani tsha maitele a vhukwamani e a rangelwa phanḓa nga ndugiselo ya White Paper na WPTPS  . 
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo . 
MAkhadzi wa muhwelelwa , o bula zwauri , u khou lwala , ngauralo a nga si kone u da khothe  . 
Pulane yashu ya u vusuludza ya muvhuso wapo ya u Humela kha zwa Mutheo yo rwelwa ṱari nga Khubvumedzi 2014 na uri ṅwaha wa 2015 wo vha ṅwaha wa u shuma ro khwaṱhisa  . 
Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo , fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi , u sika malamba , mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku , mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela  . 
Vha nga thusa hafhu zwigwada zwo fhambanaho uri zwi pfesese na u shumisana . 
Tshiitisi tsha uri afho hu vhe na mishonga minzhi yo fhirelwa nga tshifhinga tshi tea u wanululwa  . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Ndi ḓo dalela vhupo uvho hu si kale  . 
Vhathu vhanzhi vha humbula uri phambano ya vhathu hu vha hu khou ambiwa phambano dzine dza vha hone vhukati ha vhathu vha mvelele dzo fhambanaho  . 
U itela uri vha khasho dzi badelisaho vha sa vhuelwe nga nḓila i sa pfadziho nga kha sisiṱeme ya vhulanguli ya STB , vhubindudzi ha muvhuso kha Sisiṱeme ya Vhulanguli ya STB vhu ḓo kona u wana murahu masheleni ayo u bva kha vha khasho dzi badelisaho vhane vha nanga u shumisa Sisiṱeme ya Vhulanguli ya STB . 
Vha tama rekhodo i tshi a nga luambo lufhio ? 
Tsumbo , u pomokwa vhuloi zwine zwa sia muthu a na phungommbi , a khethululwa , a rwiwa na u vhulahwa . 
U ṱalutshedzela ho fhambanaho nga maanḓa he ha ṋewa kha ṱhalutshedzo ine ya vhonala i tshi tou vha khagala ho ombedzela uri a hu na ṱhalutshedzo na nthihi yo ṱanganedzwaho na uri a hu na nḓila nthihi , kana modele , ya u swikela mveledziso i dzulaho i hone  . 
Nga u tevhela zwo sumbedziwaho afha , vha do bveledza tshenzhemo yavhudi ine ya takalelwa nga tshitafu na dzikhasitama  . 
Zwoṱhe hezwi zwo ita uri Afurika Tshipembe ḽi vhe fhethu ha khwine ha u dzula hone u fhira zwe ḽa vha ḽi zwone . 
Kha hu dzhielwe nzhele uri vhagudi tshifhinga tshinzhi vha nga tandulula thaidzo nga nḓila ine mudededzi a vha a so ngo i lavhelela . 
Arali CC i tshi khou balanganywa nga mirado yone iṋe , khophi mbili dza CK6 dzi tea u ṋekedzwa . 
Vha sumbedze vhagudi uri hangar i fanela u thoma ya linganela tshifhinga tshoṱhe musi vha sa athu u thoma u kala . 
A hu na tshitshavha tshi ne tshi nga vha na mbofholowo arali vhanna na vhafumakadzi vha so ngo vhofholowa , vha sa lingani , nahone kha iḽi ḽiga , vhanna na vhafumakadzi vha na vhuḓifhinduleli vhu ne ha fana . 
Nḓivhadzo i fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa nga ha lushaka lwa tshithu na mishumo ine vha khou ṱoḓa u sedzulusa yone , fhedzi a vha faneli u bvisela khagala zwidodombedzwa zwoṱhe nga ha muhumbulo wa ṱhoḓisiso  . 
Muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa  . 
A vha vhi na thendelano ya u pfukisa zwishumiswa hu si na thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Zwo ombedzelwa uri muhumbeli a vhe na khophi ya Khumbelo ya ngomu kha rekhodo dzawe  . 
Vhaṅwe , sa vha Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu , vha na muhumbulo wa uri arali vhuloi ha dzhiiwa sa vhugevhenga , zwi ḓo konḓa u ḓivha uri zwiito zwa vhuloi ndi zwifhio  . 
U vhala tshiṱori Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) U rangela u vhala : u bvumba u bva kha ṱhoho na zwifanyiso U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala sa : ludungela lwa zwi re mafhungoni u wana zwine ipfi ḽiswa ḽa mba zwone . 
Luswayo luswa lwa Lushaka , lwo ima vhudzuloni ha lwe lwa vha lu hone u bva nga dzi 17 Khubvumedzi 1910  . 
U dzhenisa vhoṱhe vhasheli vha muledzhe vho teaho , na u shumisa maga haya na sisṱeme dzi re hone na madzangano . 
Sa tsumbo , hu na ndambedzo ya fhasisa ya u tikedza zwiimiswa zwi fanaho na senthara kana vhuṱumani ha vhukoni , themamveledziso na mitengo ya u shumisa  . 
Wekishopho yo fariwa u wana zwi dzhielwaho nṱha u thoma - a hu na maṅwe masheleni a u thoma thandela ntswa  . 
Bulani uri ndi zwiḽiwa zwifhio zwine zwi sa ṱoḓe u rothodzwa , zwine zwa nga dzula khabodoni . 
Tsha u thoma ndi vhubindudzi kha mutakalo , maana na u bveledza phana vhathu  . 
Hune u swikelelwa tshumelo kana hune vhuraḓo ho hanelwa nga zwiitisi zwi si zwa ikonomi , izwi zwi fanela u lulamiswa na u ṱanḓavhudza tshumelo hune zwo fanela  . 
Tshanduko dzi ḓ o thoma u shuma musi dzi tshi tou fhedza u rumelwa kha website . 
U kona u shumisa foniki sa tshikili tsha u vhala na dziṅwe nḓila dzi ngaho sa tsenguluso ya tshivhumbeo na zwisumbedzi zwa nyimele yeneyo . 
Fhedzi , u bva tshe ṱhoḓisiso dza itwa nyimele yo shanduka  . 
A tshi vha rwa kana u vha tshipa . 
Hezwi zwi ḓo katela nḓila dza u lwa na mishumo ya vhutherorisi , thengiso ya zwidzidzivhadzi , mupfuluwo u siho mulayoni , tshelede yo waniwaho nga vhugevhenga , u rengiswa ha vhathu , nga maanḓa vhafumakadzi na vhana  . 
Vhunzhi ha miraḓo ya vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa  . 
Fomo idzi ndi Tshishumiswa tsha CBP nahone dzo sumbedzwa kha Gaidi ya Vhatshimbidzi  . 
Mishumo tshitatamennde tsha phoḽisi ya kharikhuḽamu na u linga ya u linga ya fomaḽa i vha tshipiḓa tsha Phurogiremu ya U linga ya ṅwaha woṱhe kha gireidi iṅwe na iṅwe na thero . 
Tshinyadzo na mbeu  . 
Tshienda tsha Ndumeliso tsho Ndi nga mini Sam o pfa o takala a tshi swika hayani ? 
Muvhigo nga ha Ndangulo ya Phambano dza Dzangalelo kha Tshumelo ya website ya Muhasho wa Mutakalo  . 
Vhavhili vha malanaho , ṱhanzi mbili na muofisiri wa mbingano vha tea u saina Redzhisita ya Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana  . 
Vhashumi ndi vhavhuḓi na u thusa vha a thusa , fhedzi maitele a kha ḓi vhavha  . 
Fomo ya khumbelo i ya wanalea ha masipala  . 
Kha vha shumise notsi dza khoso kha siaṱari 69 nga nnḓa ha Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 , sa zwi sedzwaho kha thasiki  . 
Muvhuso a u na dzangalelo ḽa masheleni u vhea vhukale ha tshikolo kha zwenezwo zwikolo  . 
Fhethu ha tshumelo ( ofisi dza madzhisititara ) dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000 . 
Ndi nnyi ane a badelela themamveledziso dza ikonomi ? 
Kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhutshilo , hu khou lingedzwa nga nḓila dzoṱhe u bveledza tshitshavha tshine tsha katela zwigwada zwoṱhe zwa vhathu , u lulamisa zwo bvelelaho kale na u ṱanḓavhudza zwikhala zwa vhoṱhe  . 
Ho ḓi vha na mivhigo i sumbedzaho u iswa phanḓa ha maitele aya kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango  . 
GEMS i dzulela u ṱoḓa u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo kha miraḓo yayo . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u zwi swikelela ? 
Arali zwo ralo dzo fhambana hani na hone dzo swikelela mini ? 
Khanedzano khhulwane dzi ngaho khakhathi dza miṱani u tambudzwa lwa vhudzekani a zwo ngo tea u pfiwa khothe dza sialala . 
PSC yo rangwa phanḓa nga Mudzulatshidulo ane a dovha hafhu a shuma sa Maanḓalanga a Khorondanguli  . 
U itela uri hu vhe na mvelaphana kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango , ndi zwa ndeme uri masia ohe a kone u wana shango kana mavu sa u pfumedzana , u vhuisedza murahu na u khalulula zwi fanela u dzhielwa nha nahone nga u avhanya  . 
Zwiṱirathedzhi zwivhili izwi zwi ita uri zwi konḓe u dzudzanya mafhungo a ndeme , ngauri zwi ṱukufhadza khonadzeo ya khanedzano na u pfesesana  . 
Vha thoma u bveledza na u dzudzanya mihumbulo yo teaho kha dzimbuno na maṅwalwa a vhusiki nga u tevhela maga a maitele a u ṅwala  . 
Tshipiḓa tsho sedzuluswaho tshi dzhiela nṱha mupfuluwo muhulwane u ya kha mimasipala yo bvelelaho u bva nga 2001  . 
Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela , vha bvise b U nekedza muvhigo kha muofisiri wa mapholisa na khumbelo ya uri a dzhie vhukando  . 
Arali na nga ima kha tshidulo kiḽasini yaṋu na sedza fhasi , ni vhona mini ? 
Pfunzo wa vunḓu . 
Hu na khomishini ya zwa Tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendelo dzo lavhelelwaho kha iyi Ndima , kana kha mulayo wa lushaka kha Phalamennde , vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o tiwaho nga mulayo wa lushaka . 
Vha ita khumbelo luthihi fhedzi , u bva hafho vha fanela u shumisa nomboro ya ṱhanziela ya u ṱunḓa yeneyo nthihi tenda zwithu zwi kha tshivhumbeo tshithihi , maboḓelo ane a lingana na ḽebuḽu dza zwenezwo zwibveledzwa dzi songo shanduka . 
PFANELO DZA MUTHU NDI MINI ? 
Mveledziso ya vhuimo ha lushaka i fanela u tevhelwa nga maitele a u ya kha sia ḽithihi ḽa dzingu u itela u fhaṱa mimakete ya madzingu na mbekanyamaitele ya madzingu i fanaho  . 
Vhaṅwe vha vhashumi vhashu vha a kona u amba nga nyambo dzi swikaho mbili kana nnzhi dza nyambo dza fuminthihi dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , dzine dza vha Afrikaans , English , Tshiswati , Tshithosa , Tshizulu , Tshipedi , Tshisuthu , Tshitswana , Tshivenḓa na Tshitsonga . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo vha na mbalavhathu yaḽo ya vhuraru u bva tshe ha fhela zwa tshiṱalula nga Tshimedzi ṅwaha uno  . 
Thandela iṅwe na iṅwe yo khethea nahone i na khaedu dzayo khathihi na mafhungo ayo ane a tea u dzhielwa nṱha  . 
Tshivhalo dza madzangano na vhathu vho ṱahisa mbilalelo nga ha u thomiwa ha tshanduko ntswa vha ita mikumedzo kha muvhuso nga ha u thomiwa uhu . 
Vhalani phara iyi ye ya ṱumbulwa tshiṱorini . 
Vhashumi vhane vha shumiswa kha thandela na vhone vha nga vhaliwa sa zwibviswa zwa mutheo  . 
Mudzulatshidulo a dzhenelela henefho a tshi khou amba zwauri khothe iyi a i athu u thoma u sengisa mulandu ngauralo a si zwa ndeme u amba nga vhudalo  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a vhuḓifari o randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
U TSHILA NDI U VHONA - RN Maḓadzhe Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi . 
Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe . 
Vhuimoni hawe ho mbo d(i dzhena Ramaremisa Tshivhasa  . 
Muhumbeli a re na mbilaelo malugana na tsheo ya DIO ya u hanela khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu na Minisṱa wa Muhasho wa Madzulo a Vhathu malugana na tsheo yeneyo  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo a muthelo wavho a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo . 
Vha lingedze u dzika  . 
Izwi zwi ḓo ita uri sekithara dzoṱhe kha vhulimi , maḓaka , na vhureakhovhe ( u bva kha vhabveledzi u ya kha vhaphurosesi ) vha a kona u sedzulusa zwikhala u itela nyaluso ya mabindu na matshilisano . 
Muholo wa vhathu vho faraho poswo dza muvhuso 219 . 
Zwipiḓa zwe zwa ombedzelwa nga muvhala ndi zwa mishumoitwa ye ya ingwa nṱha khathihi na zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa kha ṅwaha wa 3 , zwo ṱanganywa na mishumoitwa ya vhuṱumanyi i elelaho i tshi bva kha miṅwaha 1 na 2  . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha u swikelela kha themendelo dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka dza u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na mishumo , u vhambedza vhashumi vho tholwaho na mishumo ; na u engedza mveledziso ya zwikili na tshivhalo tsha vho bvuledzaho pfunzo dzavho yunivesithi . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu ṱoḓa zwiimiswa zwo teaho u konisaho vhadzulapo u amba nga ha mbilaelo dzavho , u ḓisa mbilaelo,u topola ṱhoḓea na u swikelela thandululo dzi tendeleaho kha u swikelela hedzi ṱhoḓea na mbilaelo  . 
Ri tea u ita zwinzhi zwa khwine kha u ṱola ndondolo ya tshifhinga tshilapfu , u khwinisa na mbadelo dza thivhavhudzulo dza themamveledziso ya ndondolo ya theshiari yashu , zwine kha zwoṱhe nyimele nnzhi a dzo ngo lambedzwa lwo eḓanaho lwa miṅwaha minzhi  . 
U shumana na khumbelo dza zwidodombedzwa kana u rumela muvhudzisi kha tshiko tsho teaho . 
Mbadelo dzavho dzi itwa ho sedzwa muholo wavho . 
Kuṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi malugana na vhana vha miṅwaha ya 15 u ya fhasi  . 
U ya phana , vhaaluwa vhe vha vhe na vhukoni ha mitambo vha o vha zwishumiswa zwa ndeme kha mbekanyamishumo dza u takalela u thusa  . 
Tsha u fhedzisela , mbekanyamaitele ya tshitshavha yo ḓitika nga mulayo , i na maanḓa na u kombetshedzwa u shumiswa dzikhothe  . 
Masheleni a ṋetshedzwa zwi tshi bva kha thendelo nga minisiṱa ya pulane dza mabindu khathihi na nḓila ya kushumele kwavho  . 
Dzina Wiccans ḽi shumiswa u ṱalutshedza vhathu vhone vhaṋe vhane na vhurereli havho vhu re na ḓivhazwakale khulu ine ya vha baḓekanya na zwiito zwivhi , ḓivhazwakale ine yo thoma ngei kha ḽa Europe nahone ya phaḓalala i tshi ya na kha maṅwe mashango . 
Tshibode zwino tsho vha tsho no vha tsinitsini na u pfuka mutalo ! 
Miswaswo ( anecdotes ) : anetshelwa ha zwiwo zwipfufhi hu na ndivho ya u mvumvusa kana u bvisela khagala mubvumbedzwa . 
Mabindu ane a sa kone u swikela muholo wa fhasisa wa lushaka vha nga kha ḓi ita khumbelo ya tshifhinga nyana uri vha tendelwe u sa shuma ngawo , ngeno hu na maga ane a khou dzhiiwa kha u thusa sekithara dzine dzi nga dzi a ṱaṱisa kha ikonomi . 
Hu ḓo thomiwa nga u vusuludza khethekanyo dza kale dza zwikolobulasi dzine nnzhi dza nga vha dzi tshe na zwiga zwa khethululo nga kha madzina na themamveledziso dzaho  . 
Murendi o dinalea  . 
Yo ṱuṱuwedzwa nga vhathu ! 
Hoyu mulayo u shuma fhedzi hune mufu a vha o mala musadzi muthihi  . 
Ndiafhi na Maemu vha tshi swika tivhani vho wana hu si na vhaṅwe vhathu . 
Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi yo bveledzelwaho miraḓo ya komiti dza wadi  . 
Luṱa lwa ḽi pendela nga u ṋetshedza pulane ya u fhedzisela kha mulanguli wa CBP u themendela mugaganyagwama wa tshikwama tshine tsha langwa nga nzulele  . 
Kha sia iḽi , ṱhoho dza mmbi dza zwigwada zwine zwa khou lwa dzo saina thendelano vha ḓikumedzela kha maṅwe maga o tendelaniwaho  . 
Nyambo dzine nda amba l U bveledzwa ha zwishumiswa zwine zwa shumiswa sentharani dza tshumelo nnzhi nga vhaaluwa  . 
U ḓisa maga a u sedzana na mafhungo a u shanda zwo ambiwaho na u sumbedzisa masiandoitwa kha vhathu vhane vha netshedza ndalukanyo dzavho dzi si dzone kana madzangano ane a bveledza ndalukanyo dzi si dza vhukuma . 
Nnḓu dza vhathu ya 2015 . 
U tambudzwa ha vhaswa vhae vha lwala mihumbuloni hu fanela u shumiwa u fana na zwenezwo . 
R200 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa  . 
Vhuṱhogwa ha pfunzo ya konḓelela u ṱuṱuwedza vhutevhedzeli vhu fanela u ṱhogomelwa  . 
Ikonomi yashu i kwamea hafhu nga zwiitisi zwa miṱani zwi ngaho u shayea ha muḓagasi na vhushaka ha nḓowetshumo zwine tshiṅwe tshifhinga zwa sa dzudzanyee . 
Masipala yo vhumbaho muvhuso wapo yo kumedzwa maanḓa na mishumo  . 
Zwa u vhalela Zwifanyiso zwi ne zwa vha na luswayo lwa nomboro 2 ya bvelela . 
I khou fhaṱela na u ṱavhanyisa u shumiswa ha vhurangeli ha kale na ha zwino ha nyaluwo na mveledzio iyaho phanḓa . 
Magumo a takadzaho a songo ḓoweleaho a fha tshiṱori muḓifho wone-wone  . 
Izwi zwi amba uri mufumakadzi na ene a nga vhonwa mulandu wa u tshipa  . 
Tshivhalo tsha vhadzheneli , zwiko zwo shumiswaho na tshifhaṱo tshe mushumo wa itea hone  . 
Lu ṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa vha tshipi ḓa tsha thendelano lu khwaṱhisedzaho vhuvha ha thendelano na mbekanyamushumo , u shela havho mulenzhe kha mbekanyamushumo iyo na zwine vha lavhelelwa u zwi ita nga fhasi ha thendelano . 
Musi ho wanala mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu , khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓisisa , vhuaḓa ha , kana mulandu we wa itwa nga Muraḓo wa mapholisa a vunḓu . 
Mulangadzulo wa u thoma wa Phalamennde ya dimokirasi , Dokotela Vho Frene Ginwala , vho dzudzanya uri vharangaphanḓa vha mahoro maṱuku vha fanela u vha na madzulo a bannga dza phanḓa , u itela uri vhakhethi vhoṱhe vha kone u vhona mahoro e vha a nanga . 
Muraḓo kana muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ( tsumbo , dokotela , khemisi kana sibadela ) a nga ita mbilo . 
Hezwi zwi fanela u rerwa kha muṱangano wa u fhedzisa wa tshitshavha  . 
Khabinethe yo tendela zwoṱhe zwo kumedzwaho hu tshi itela muṱaṱisano hoyu une wa tou vha bidi ya ikonomi ine ya ḓo fhungudza ṱhoḓea ya zwa masheleni zwi tshi katela na u ṱuṱuwedza u maanḓafhadzwa na mushumo u kwamaho zwa ikonomi  . 
Ngoho , a hu na ndivho yo linganaho ya mafhungo a zwa mishonga a dodombedzaho dzilafho ḽo khwiniswaho na u khwaṱhisedza ho fhelelaho ha u sa vha na vhukoni lwa tshoṱhe zwi tshi khou bva kha nyimele iyi  . 
Zwo ambiwaho nga hazwo afho zwi sumbedza uri lutendo na maitele a kwamanaho na zwa manditi na vhuloi ndi kale zwi tshipiḓa tsha mvelele dza zwitshavha zwa Vhukovhela na zwa Afrikla . 
U engedza kha ezwo , tshumelo dzi a ṋetshedzwa kha dziṅwe dzhele na kha zwiṅwe zwiimiswa zwo khetheaho  . 
Ri shumisa pfanywa musi ri tshi tama uri luambo lwashu lu nyanyule . 
Vha ḓo pwashekanya nomboro ya bva zwipiḓa zwine vha kona u zwi langa . 
Kha mbudziso ya uri naa hu na dziṅwe ndaulo naa , Dr Wallace u amba uri mulayo sa zwine wa vha zwone zwino u khou iledza kuṅwe kuitele kune vhathu vha ita , zwine zwa vha u vhulaya , u rwa , na u tsitsa muthu tshirunzi ; nahone izwi zwi ḓi tea u dzula zwi fhasi ha ndaulo . 
U dzhenelela kha Foramu ya Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho - u ṱuṱuwedza u dzhenelela kha foramu thwii kana nga kha vhaimeleli vha Komiti ya Wadi arali zwiṅwe zwiimiswa zwa masipala zwo ṱanḓavhuwaho zwa u dzhenelela zwi siho  . 
Ndi mini zwi rendaho Mudzimu nga matsheloni ? 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo . 
Vhuḽedzani ha Dzitshakhatshakha Nyendo dza u guda , Thendelano vhukati ha zwigwada zwivhili . 
U tandulula thaidzo dza vhashai vha shumaho , muholo wa fhasisa wa lushaka wo thoma u shuma lwa miṅwedzi ya rathi nahone tsumbedzo dza zwenezwino ndi dza uri khamphani nnzhi dzi khou tevhedza  . 
Vhana vha vho thoma u sa ya tshikoloni Vhathu a vho ngo funzwa u londa mutakalo wavho b Vhambedzani phindulo na thasululo dzo fhambanaho  . 
Tshumelo dzo tshimbidzwa na u ṱanganela ho teaho , na mulayo u kho sedzuluswa nga nḓila yeneyo  . 
Lungano lu a kaidza na u funza . 
Ho vha ho themendelwa uri vhagudi vha shume vha fhedze mutevheṱhaḓu wa data yoṱhe kha Themo ya 1 . 
Vhunzhi ha mabindu maṱuku ndi mabindu a fhethu huthihi , nahone khao khonanyo vhukati saveyi ho sendekwaho kha tshaka dza dziyunitsi ho tea vhukuma  . 
Kha vharengi vhanzhi , nga maanḓa vha zwiimiswa zwa muvhuso zwihulwane u fana na tshumelo dza Muvhuso Wapo , thaidzo dzi thoma nga u ḓivha uri hu dzheniswa hani kha sisiteme ya dzimbilaelo  . 
Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho , mulangi a nga kha di netshedza mushumi khaidzo yo tou nwalwaho  . 
Phaḓaladzo ya Muvhigo wa Khomishini ya Ndinganyo ya Vhutholi wa vhu17 nga Minisiṱa wa zwa Mishumo , Vho Mildred Oliphant i khou sumbedza tshanduko i ongolowaho mishumoni yo fhambanaho kha maraga wa vhashumi Afrika Tshipembe . 
Ndi zwavhukuma , kha tshifhinga tshine vhaṅwe vha khou ṱangana kana u lavhelela mutsiko wa zwa ikonomi , Afurika Tshipembe na Dzhango ḽoṱhe a kha ḓi vha o lavhelela nyaluwo naho i tshi nga ḓa nga luvhilo luṱuku  . 
U engedza kha izwo , iwalo o itelwa u fha furemiweke ya u konadzea ha vhusimamilayo hune ha o ita uri hu vhe na u vhuelwa hune ha o itiwa a si ha u anganya na u bveledzwa fhedzi , hu ite mvelaphana ine ya si tsha humisea musi yo wanala  . 
Nḓivhadzo : Arali vha na miṅwaha ire fhasi ha 18 vha tshi ṱoḓa ṱhogomelo ya tshifhinga tshoṱhe nga nṱhani ha vhuholefhali havho , muṱhogomeli wavho wa tsinisa a nga ita khumbelo ya Mundende wa vhana vha sa koni u ḓiitela . 
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi a nga thuthisa u ṅwaliswa ha goloi arali i si tsha tshimbila kana u ḓiraiviwa badani kana i so ngo tsha lugela u tshimbila badani lwa tshoṱhe . 
Vha dovha vha ombedzela ndeme ya u ḓinea tshifhinga tsha u thetshelesa vhadededzi . 
Engedza mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha kha vhasheli vha mulenzhe vha miḽioni nthihi nga 2015 na miḽioni mbili nga 2020  . 
Ikonomi a yo ngo tou aluwa zwavhuḓi kha miṅwaha miraru yo fhiraho zwine zwa khou ita uri miṱa minzhi i konḓelwe . 
Zwitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha phurosese ya u ṱola , u kala na u sedzulusa dzi re kha PMS , na u khwaṱhisedza uri vhakhantseḽara vhavho vha tevhedza themendelo dza milayo ya vhukwamani musi hu tshi shumiswa PMS dza masipala yavho  . 
Naho hu na uri vhupfiwa havho ha ikonomi ya dzingu ndi vhuhulwane , vha anzela u dzhia mafhungo a dzingu sa a si a ndeme  . 
U bveledziswa ha yunivesithi ntswa zwo vhoniwa na u dzhielwa nṱha kha Thandela dza Siṱirathedzhi dzo Ṱanganelanaho ( SIP 14 ) nga Khomishini ya Vhukonanyi ha Themamveledziso ya Muphuresidennde ( PICC )  . 
Bodo yo ta komiti ya Ex Gratia u ḓo saukanya khumbelo dza Ex Gratia dzi bvaho kha miraḓo ya Tshikimu . 
Miri ya daka u mona na midi yavho yothe yo remiwa kale vha tshi itela u fhata midi yavho kana u itela khuni dzine vha bika ngadzo zwiliwa zwavho . 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u badela R500 ya dzhiiwa ha ṅwana kana muraḓo wa muṱa  . 
Arali mugudi muṅwe na muṅwe a tshi vhala bugu 3 nga Fulwana , ndi bugu nngana dzine dza nga vhalwa nga kilasi ya vhana vha 20 ? 
U fhungudzwa ha khombo ya u kundelwa u ita zwa vhudzekani . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde kha u ṱuṱuwedza zwitshavha zwapo zwa Mhlabuyalingana na mimasipala ya henefho ine ya vha Mkhanyakude , Hlabisa na Jozini kha u vusuludza fulufhelo ḽavho kha mapholisa na u shumisana navho kha u lwa na vhugevhenga vhu pfukekanyaho mikaṋo , nga maanḓa u hombokiwa ha dzigoloi vhuponi uvho . 
Hei bono ndi one ine a o thusa vhathu vho fhambanaho kha u bveledza mbekanyamushumo dzo sedzaho kha u bvelela  . 
Ndi mbekanyamushumo ine ya ita uri muthu a vhe na ndalukano dza mushumo  . 
Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi  . 
Hu na mawe masia ane ha khou bvelela na luthihi kha maraga wa ifhasi ohe  . 
Fhethuvhupo hu a shanduka na ndugiselo dzi fanela u shanduka na dzone  . 
U tholwa ha vhathu vhoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukano dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu . 
Fhedzi , a hu na phambano i vhonalaho vhukati ha mbetshelwa dza phuraivethe kha Mulayotewa wa tshifhinga nyana na wa u fhedzisela , milayo i dzula i na maanḓa a u shuma tshifhinga tshiḓaho  . 
Mudededzi vha vhanda u swika kha lwa 8 . 
Masipala wa ABC u khou lugisela IDP  . 
Ndi zwavhukuma uri madzangano manzhi ha kuvhanganyi zwitatisitiki zwa nomboro na lushaka lwa mbilaelo dzine kanzhi dza anzelwa u wanwa  . 
Hezwi zwi nga kona u itea nga tshifhinga tsha u shuma na kiḽasi yoṱhe kana tsha u shuma na zwigwada . 
Nga ḽa 30 Ṱhangule 2015 , Muphuresidennde Vho Zuma vho vula lwa tshi ofisi nthihi ya yunithi dza rathi dza u bveledza muḓagasi ngei Tshiṱitshini tsha Muḓagasi tsha Medupi , hune ha vha Lephalale kha ḽa Limpopo , tshine tshi ṋetshedza megawathi ( MW ) dzi ṱoḓaho u lingana 800 kha giridi . 
Vhagudi vha tea u vha na u sedza hu no fana , fhedzi vha ita nyito dzo fhambanaho . 
Nga lwa mvelo , tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino  . 
HU ḒO BVELELA MINI MUSI VHA TSHI VHIGA MULANDU WA ZWA VHUDZEKANI MAPHOLISANI ? 
Nga u ralo , u rangwa phanḓa nga ṱhuṱhuwedzo ya ṱhonifho , ḽifhasi ḽo fhira vhureleli maṅwalo a sumbedzaho zwipikwa  . 
I shumisa mutheo wa Thandela ya Mashango Maṋa ye ya lambedzwa nga DFID mashangoni a Afrika Tshipembe , Uganda , Zimbabwe na Ghana , thandela iyi ndi yone ye ya bveledza ngona ya CBP  . 
Ri dovha ra zwi limuwa nga maanḓa uri ri ṱoḓa vhashumisani , sa vhabindudzi na vhashumisani vha u rengiselana  . 
Lungano ulu lwa Ndau na Mbevha lu fhambana ngafhi na luḽa luṅwe lungano lwe na vhala ? 
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze ḽiṅwalo ḽa thambo musi vha tshi ṋamela  . 
Vhufhura ndi thaidzo khulwane ine ya kwama mbuelo dza tshikimu tsha dzilafho . 
Edziselani kushumelwe kwa mishumo yo fhambananaho . 
Mbudziso hafha , ndi ya uri ndi ngafhi hune tshelede ya zwibveledzwa zwa vhuluvhi ya thandela iyi ya tshiṱirathedzhi tsha u sumbedza lutamo lwa u bvelela ya ḓo bva hone ? 
Sa zwe zwa ḓivhadzwa kha SoNA yo fhiraho , muvhuso wo vhetshela thungo R100 biḽioni u i shumisa kha Tshikwama tsha Themamveledziso  . 
Ndi zwone , ri a tenda nḓisedzo ya tshumelo i fanela u ṱavhanyisiwa  . 
Nga dzi 1 dza Tshimedzi 1997 , tshumelo ya muvhuso yo ḓo thoma khampheini ya Batho Pele yo livhiswaho kha u khwinifhadza mveledziso ya tshumelo kha vhathu . 
Zhendedzi ḽa Dzibadani ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe ḽo no thoma na ndugiselo dza miolo khathihi na ndugiselo ya mushumo u itela u alusiwa ha Bada ya Moloto . 
Khonadzeo idzi dza mveledzwa dzi si dzavhuḓi dzi khou sedzuluswa fhedzi a dzi athu sumbedza nga nḓila yavhuḓi u swika zwino  . 
Nyaluwo ya ikonomi yashu i ḓo vha ndeme ṱhukhu nga nnḓa ha musi i tshi nga sika mishumo nga vhunzhi  . 
Ri ḓo dovha ra khwiṋisa kha sia ḽine nungo dzashu dzo vha dzi khou vhonala  . 
U bva nga Lambamai uno ṅwaha , tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe  . 
U vhekanya zwithu zwa 3-D na zwivhumbeo zwa 2-D u ya nga saizi , muvhala na tshivhumbeo Hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho zwa 3-D U tendela vhagudi u lavhelesa kha zwithu zwa ṱhofundeiṋa kiḽasinii . 
Kha vha dzhiele nzhele vhathu vho funzeaho vha kale na vhaswa . 
U ṅwala na u ola zwibveledzwa ndi maitele a bvelelaho a tshi ya phanḓa . 
Thendo o renga bugu tharu nga R80 iṅwe na iṅwe ; ndi tshintshi ya vhugai ine a ḓo i wana u bva kha R300 ? 
Tshipitshi tsha vengo na u tambudza hu songo sedzwa uri zwo tea naa kana a zwo ngo tea Malugana na tshipitshi tsha vengo na u tambudza , khethekanyo 14 a i shumi . 
Khontseputi ya u davhula Tshikhala tsha nomboro tshine vhagudi vha shuma ngatsho tshi vha tendela u thoma u thoma u davhula . 
U shumisa thangi na mitshila kha u fhedzisa maipfi . 
Ri ṱoḓavho zwikili zwine zwa wanala u bva kha aya magudedzi . 
CD kana khasethe dzi re na zwitori zwo rekhodwaho U VHALA NA FONIKI Zwifanyiso na phosiṱara Tshati ya aḽifabethe Tshati ya mibvumo ya aḽifabethe nga Tshivenḓa Bugu khulwane Bugu khulwane dziṅwe dzo bveledzwaho kha u ṅwala Bugu dzo hudzwaho , sa , zwirendo , raimi na nyambo nz . 
Arali khothe ya vula mufariwa , muthu uyo ha nga fariwi hafhu a tshi farelwa wonoyo mulandu nga nnḓani ha musi muvhuso wo thoma wa sumbedza khothe zwivhuya zwa uri muthu uyo a farwe hafhu  . 
Zwino fhedzisani mafhungo a tevhelaho . 
Ndi zwifhio kha zwi tevhelaho zwine na zwi ita nga nḓila i sa fani na ya vhabebi vhaṋu . 
Ni tea u ita mini arali na nga thoma u bva mikota ? 
Matheriaḽa wa pfunzo u nga iswa kha miḓi ya mahayani nga nḓila ya eḽekhiṱhironiki  . 
Hetshi ndi tshifhiwa tshavho na ṅwana wavho tshi bvaho kha riṋe  . 
U sumbedza u pfesesa zwiga zwa u vhala musi a tshi khou vhalela nṱha . 
Nga maanḓa , tshikhukhulisi tsha luambo itshi tsho ita uri lu sa dzhielwe nṱha  . 
Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone I langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde . 
U topola maḽeḓere kana zwikhala vhukati ha maipfi kha zwo ṅwaliwaho , tsumbo : madzina avho kana kha bugu . 
Tshumelo ya mveledziso ya nyendavhutshilo yo tanganelano i khou ṱodea lwa shishi u itela u khwaṱhisedza uri vhaswa , vhagudiswa , vhashumi vho tholwaho kha maimo a fhasi na vhadzulapo vha sa shumi vha kone u swikelela nḓivho ngaha nyendavhutshilo na tshumelo ya mabuḓo a mishumo . 
Kupulanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ndango ya Mbekanyamushumo a u vhulungwa ha maṅwalo a thandela b mivhigo c Project Management Manual d maṅwalo a tshiṱirathedzhi . 
Naho zwo ralo , tshinyadzo ya ndeme kha maṅwalwa na nyito dzo ḓoweleaho , naho kha vhudzivha ha kuvhonele uku kwa u funza , a si magumo nga zwone zwiṋe  . 
Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza , ane a do tea u saina uri o I tanganedza  . 
Ndi tama u humela murahu ndi humbule zwe ra amba nga 2004 , sa vhaimeli vha vhathu vhashu nahone izwi ro zwi amba phanḓa ha khonani dzashu u bva ḽifhasini ḽoṱhe , muṱanganoni wa hune muvhuso washu wa vha hone Union Buildings ḓoroboni ya Tshwane nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo , ḽe ḽa vha ḓuvha ḽa u pembelela ṅwaha wa vhufumi wa mbofholowo , nahone ha shelwa mulenzhe kha vhuṱambo ha u Rwelaṱari Muphuresidennde wa Riphabuḽiki , we a khethwa nga Phaḽamennde yashu , hu tshi khou ṱhonifhiwa ndavhelelo dza vhathu vhe vha khetha kha khetho dza 2004 . 
Ndau ya vhudzisa ya ri ni ḓo nnḓisela zwiḽiwa ṅwavhoni wanga naa ? 
Maṅwalo a pulane ya wadi uri ndi zwipondwa zwa mbambadzo ya vhathu  . 
Vha rumela fomo ya khumbelo kha khoro ya ndango ya CCMA  . 
Zwishumiswa zwo swika Afrika Tshipembe nga 2003  . 
Zwiṅwe zwine vha nga ita ndi u ita ndingo kha dokotela wa maṱo vha isa fomo kha senthara kha senthara ya u linga ( DLTC )  . 
Vha vhuya vha gudiswa vha tea u ṱanganedza muholo na tshiputo tsha zwiḽiwa  . 
Khothe yo wana uri ṅwana nga vhuḓifari hawe o tendelwa nga khonṱhiraka  . 
Izwi ndi zwa ndeme vhunga zwi tshi ṱanganya nḓivho ya mugudi ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili na u pfesesa ḓivhaipfi na khontseputi dzi re na vhushaka na iyo ṱhoho ya mafhungo . 
Hu shumiswa tshitaila tsha fomala nahone hu tshi shumiswa tshifhinga tsho fhiraho  . 
Ri fanela u ita uri tshenzhemo dza vhathu dza muvhuso wapo dzi vhe dzi takadzaho , sa izwi zwi tshi kwama miṱa yavho na matshilo avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Mulayotibe wo ḓo litshwa nahone wa sa vhuye wa vha mulayo kha muvhuso wa vunḓu  . 
Ri dzula ra vhea mihumbulo yashu kha zwine ra khou humbula zwone  . 
Khabinethe i ṱanganedza muvhigo wo bviswaho zwenezwino nga feme ya EY Consultancy nga ha Vhubindudziha Nnḓa Thwii kha Afrika . 
Ndi zwa ndeme uri sekithara dzoṱhe dzi vhone uri ikonomi ya shango i khou kona u konḓelela . 
Musi ri tshi khou pulanela themo i ḓaho , ndi zwa ndeme uri ri sedze murahu kha maga ashu na u khwinisa nnḓu yashu kha mishumo yashu ye ra ḓikumedzela yone tshifhinga tsho fhiraho  . 
Kha kushumele kwo ḓoweleaho , tshikalo tsha mukuḓedzo u no bva kha zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa nukiḽia ndi zwiṱuku nahone zwi fhasi ha mpimo i re mulayoni  . 
Ri ḓo tikedza nḓowetshumo ya zwa mimaini nga u bveledzisa mimakete ya mineraḽa ya Afrika Tshipembe nga kha u sedzesa kha vhavhuelwa vho teaho , u fhungudza mbadelo dza zwishumiswa zwa u bveledza , na nyengedzedzo ya ṱhoḓisiso na mveledziso  . 
Musi vha tshi ṱun ḓa mikumba miṋu na yo omaho na zwiphuga zwa vhazwimi , fomo ya khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa muvhuso wa vhupo hune tshivhumbiwa tsho tendelwaho tsha vha hone  . 
Vho Oliver Tambo vho amba vhe khagala nga ha mushumo uyu kha muṱangano wa anivesari ya Ḽihoro ḽa Makomunisi a Afrika Tshipembe ngei London nga 1981  . 
Kha hu dzhielwe nzhele u ri thaidzo ya Nthambeleni na Maṱodzi dzi shuma u fhambana . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha tsumbo ya mishumo yo nanguludzwaho ya u linga ya Oraḽa kha madalo avho tshikoloni u khwaṱhisedza vhuimo ha mishumo na u modereitha ha nga ngomu . 
Musi zwiko nyengedzedzwa zwi tshi vha hone , maga nyengedzedzwa a nga shumiswa  . 
Ngauralo , vhuimo ha vhubveledzi vhu nga ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea dzapo kana ṱhoḓea dza mashango a nnḓa dza thundu  . 
Mu ṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe we a lovhela mashango ḓavha u tea u kwama muineli wa tsini wa Afrika Tshipembe . 
Kha vha vhe na nzhele : Vhagudi vha vha vhe kha zwikhala zwo fhambanaho zwa nyaluwo . 
U langa na u laula tshikwama tsha vharengisi vha ndaka . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mushumo muhulwane kha khaḽenda ya zwa polotiki nahone Phalamennde i vha na vhuṱambo ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Vha tea u vhona zwauri vhathu vha bvela phanda na u vha na ndila nnzhi dzi sa gumi dza u kona u tshila  . 
Ni kone u ṅwala phindulo dzadzo . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a i nga ḓo ṱanganedza fomo i songo sainwaho  . 
Muzhou : Vha ḓo fa nga nḓala , Vhafuwi ! 
Tsumbo dza zwiendedzi zwine zwa tendelwa u khethululwa lwo khetheaho ndi zwiendedzi zwine zwa tou tshimbidzwa kana zwo itelwaho mbambe . 
Kuhumbulele kwa ngoho a ku kwami muhwalo wa vhuṱanzi , fhedzi ku vhea muhwalo wa vhuṱanzi kha sia ḽi hanedzanaho na hune kuhumbulele kwa shuma hone  . 
Ro ṱangana hafhu nga tshifhinga tshi konḓaho tsha ikonomi ya kilima . 
Nga tshifhinga tsha khetho , vhakhethi vha nanga muthu ane vha mu takalela sa muimeli wavho nga u khetha mahoro a poḽitiki ane vha a funa . 
U ita uri mukhantseḽara wavho a vhe na vhuḓifhinduleli kha vhuaḓa kana u tambiswa huṅwe na huṅwe ha masheleni a masipala  . 
U shumisa zwifanyiso kha u humbulela zwine tshiṱori tsha amba zwone . 
Vhunga izwi zwi sa ṱoḓi nomboro na nthihi , zwi nga itwa mathomani a Themo ya 1 musi vhagudi vha sa athu u khwaṱhisedza nḓivho nomboro na tswayo u swika kha 5 . 
Khophorethivi ya dzinnḓu ndi khophorethivi ine ya ṋekedza nnḓu kha miraḓo yayo , kana khophorethivi ine ya ṋekedza thuso ya tshumelo ya tshithekhiniki kha dzikhophorethivi dza dzinnḓu . 
U ḓiṱola hu tshi shumiswa mvelelo dza mabammbiri a u shumela a fumirathi o fhiraho . 
Vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 30 na 80 . 
MERCOSUR-SACU i ṋetshedza vhavhambadzelannḓa vhapo tshikhala uri vha dzhene kha maraga wa vhathu vha fhiraho 280-miḽioni  . 
Khabinethe yo ṱalutshedzwa ngaha muvhigo wa Komiti ya Vhuminisiṱiri kha Tsedzuluso ya u Lambedzwa ha Dziyunivesithi ya tendela uri muvhigo uyo u bviswe uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa hatsho ngaha dziyunivesithi . 
Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhusevhi , Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhupileli na Komiti dza Mukovho na Masheleni ndi komiti dzi re mulayoni . 
Bulani uri ndi tshibogisi tshifhio tshi re na zwinzhi u fhira tshiṅwe . 
Vhubindudzi kha sekithara ya vhuendi vhu khou ḓisa mveledziso na u sika mishumo sa tshipiḓa tsha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ya Afrika Tshipembe , yo sedzaho kha u fhaṱwa ha nethiweke ya vhuendi ha tshitshavha ho ṱanganelaho u mona na shango  . 
U nga si takadze vhathu vhoṱhe . 
U kona u topola zwithu zwa ndeme kha zwo vhaliwaho sa , u tevhekana ha nyito . 
OSTS i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu . 
Atikiḽi ya 18 ya the UDHRI na mbetshelo ya uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya muhumbulo , luvalo na vhurereli . 
Wolsey Otto Barnard , u bva kha Muhasho wa Fulufulu , sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane o imelaho , lwa miṅwaha miraru  . 
Alice u shuma kha zwa milayo  . 
A hu na tshiimiswa tshi re na khamphani ya vhukuma , tshibveledzwa , muthu , kana tshiwo nga u ḓiimisela kana nga kubulele  . 
A hu na muthu a ne a ḓo thivhelwa u vha na ndaka nga nnḓa ha musi zwi tshi ya nga mulayo une wa angaredza , nahone a hu na mulayo une wa ḓo tendela u thivhelwa u vha na ndaka nga nḓila i sa pfali . 
Fulo ḽa u ita ndingo dza HIV ḽo vhona u itwa ndingo ha HIV ha vhathu vha 35 miḽioni kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu . 
Iyi bammbiri yo rera na u sumbedza maitele a vhaisaho ane a kwama vhuloi , na uri aya maitele a na masiandoitwa a hani zwitshavhani  . 
Vhunzhi ha maitele o dodombedzwaho afha fhasi a thusa kha u guda zwibveledzwa zwa ḽitheretsha , khungedzelo na maṅwalo a zwa polotiki . 
Miraḓḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓḓa tsha Mulayo wa vunḓḓu a tshi yelani na Mulayotewa  . 
Kha vha vhone zwauri pfanelo dza vhathu dzi a dzheniswa kha CBNRM  . 
Kha tshifhinga tsha maḓuvha a 14 shango ḽashu ḽi khou ya u khetha lwa vhuṋa u bva tshe ra vha a khetho dza ḓivhazwakale nga 1994  . 
Vho newa maimo a fanaho ngeno vhe khonani dza hanwani nahone vha tshi shumisa Ofisi nthihi  . 
U ṱoḓa na u kuvhanganya ṱhodea dza tshiko tsha mushumo  . 
Tshiṱitshini tsha mapholisa , vha khou humbelwa uri vha songo hangwa u ṅwala dzina na nomboro ya pholisa ḽe vha ḽi ṋetshedza Ndaela  . 
Kalim a vha a tshi khou ṱoḓou ita mabisikitsi a zwifhaṱuwo zwi no seisa . 
Zwi nga itea  . 
U bveledza tshitshavha tshi shumisanaho , Afurika Tshipembe ḽi tea u fhungudza vhushai na u sa lingana nga u engedza zwikhala na mishumo nga kha u katelwa ha ikonomi , pfunzo na vhukoni , na maṅwe maga a u lulamisa na u katelwa nga u dzhia maga malugana na ndaela ya ndayotewa ya uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , na uri vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo ; na u khwaṱhisedza nyaluwo ya vhuḓifhinduleli ha vhadzulapo na vhuḓinekedzeli kha vhone vhaṋe  . 
Naho zwi songo fhelela kana u vha zwavhuḓi , zwi ṱalutshedza zwavhuḓi themendelo dzo khwaṱhaho dza u tandulula thaidzo dza shango na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha vhathu vha Afurika Tshipembe vho fhambanaho kha u fhaṱa vhumatshelo hashu  . 
Khabinethe yo ṱanganedza Tshipitshi tsha Mugaganyagwama 2016 tshe tsha kumedzwa nga Minisita wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan nga ḽa 24 Luhuhi 2016 . 
Vha tea u ita khumbelo ya phemithi ya u renga zwifuwo u bva nnḓa kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo u bva kha shango ḽine ḽa khou rengiselwa . 
O nwala a ri : Arali Muvhuso une wa khou shuma zwavhuḓi ngaurali , u tshi nga tou sedzesa wa vhona vho ṱhoḓea kha ayo masia  . 
Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya orala nga ha fhethu kana muthu ( ine ya ḓo ṱumekanya na tshiṱori ) kana u ṅwala mafhungo nga muanewa kha tshiṱori . 
Mulayotibe u ṱanganyisa Mulayo wa Modeḽe wa Vhulamukanyi ha zwa Mabindu wa Dzitshaka , sa zwe wa ṱanganedziswa zwone nga Khomishini ya Mbumbano ya Dzitshaka nga ha Mulayo wa Mbambadzo wa Dzitshaka . 
Muthu a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota  . 
Zwikili zwa khomphyutha zwi sa dini , tsumbo , Word e Ndi yone nila khulwanesa ya u wana vhathu vha re na vhukoni , u bveledza phana na u alusa vhukoni  . 
Naho hu uri hu khou itwa zwoṱhe zwine zwa konadzea u thivhela vhathu u lwala mushumoni , fhedzi hu ḓo vha na zwifhinga zwine vhathu vha ḓo lwala  . 
Mushumo wa Muvhuso kha u langa mafhungo awo o elwa zwihulwane kha u ṋea nḓivho ya ndaulo ya mulayo kha khoro dza vhaofisiri vhawo dzine dza vhusa mafhungo awo  . 
Musi muthu o vhonwa mulandu , mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a ḓo ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu . 
CM47 ( nga mulanguli muṅwe na muṅwe ) - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe . 
Zwa migodi ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Sa tsumbo , vhadzulapo vha tea u kona u dzudzanya na u tshimbidza mitangano ya dzikomiti thukhu na zwigwada zwa vhashumi  . 
Vha tea u vha vha na luṅwalo hu sa khanadzei uri goloi yo itwa Afrika Tshipembe kana shangoni ḽisili . 
Kha ndangulo ya thandela iṅwe na iṅwe nḓila dza u vhiga dzi tea u ṱalutshedzwa dza vha khagala  . 
Arali ho dzhiiwa tsheo i kwamaho tshitshavha , nga nḓila yavhuḓi na i si yavhuḓi , zwi fanela u kovhaniwa na tshitshavha  . 
Nyimele malugana na vhuṋe ha ikonomi i fana na ya miholo ya miṱani . 
Hu na khonadzeo ya uri muṅwe vhaṋetshedzi a nga ṱuṱuwedzwa u dzhia ḽiṅwe sia ḽa lweṱolweṱo  . 
Magumo Phara ya u fhedza i u swolodela mihumbulo yoṱhe  . 
Vhafumakadzi vha vhone vha faraho mabindu  . 
Zwiṱiriki zwa madzhisiṱira zwo kuvhanganywa zwa bva zwigwada zwa 13 zwo rangiwaho phanḓa nga vhomadzhisiṱiraṱa vhahulwane  . 
Tshikimu tsha dzilafho tshi thivhelwaho : Tshikimu tsha dzilafho tshine tsha tendela fhedzi vhashumi vha ḽiṅwe dzangano uri vha vhe miraḓo  . 
Phresidennde , hu tshi tevhelwa themendelo ya Buthano ḽa Lushaka , u tea u thola Mutsireledzi wa Tshitshavha , MuodithaDzhenerala na miraḓo ya- ( a ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe ; ( b ) Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu ; na ( c ) Khomishini ya zwa Khetho . 
Fhedzi mbadelo i nga shandukiswa nga khothe arali muṅwe mubebi a ita khumbelo ya tshandukiso . 
Kha rou iṅwe na iṅwe , livhanyani ipfi ḽa u thoma na zwine ḽa amba zwi re kha mutevhe . 
Ro ḓiimisela u khwaṱhisedza uri vhaendelamashango vha ḓaho kha shango ḽashu vho tsireledzea  . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe kana phasipoto kana ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe  . 
Musi tshivhalo tsha mishumo ya sekithara dza fomaḽa na dzi si dza fomaḽa tshi tshi engedzea , mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha dzi nga fhungudziwa  . 
Tsumbo ya 3 : Zwi a itea u ri muhumi avhe muthu a sa di dzhenisiho kha zwa vhuada ngeno a tshi divha u ri vhashumisani nae vha a kwamea siani la zwa vhuada  . 
Thendelo ya Khwinifhadzo Phukha i ḓo rumelwa kha Vhulanguli ha Tshumelo dza Phukha vhune ha ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha  . 
Vha saine fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala nikone u ya kha i tevhelaho  . 
Asesimennde i fanela u ṋea tsumbabuḓo ya mvelaphanḓa ya mugudi nga nḓila yo khwiniseaho na u ita uri vhagudi vha ṱanganyise na u shumisa nḓivho ya vhutsila  . 
Mugudisi na vhagudi vha kiḽasi yoṱhe vha vhala zwirendo na dzinyimbo . 
U engedzea ha madzulo a Israeli zwi sedzela fhasi vhuḓidini ha ḽifhasi ho sedzaho kha u wana thandululo ya mashango mavhili na thendelano ya Oslo  . 
Ni tea u bula madzina a vhaofisiri vhe na vha ni tshi khou shuma navho , datumu dza hone , na zwe zwa ambiwa  . 
Luthihi kha vhege mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori , Zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi a kona u iswa kha ḽḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwa khou ambiwa . 
Miṱangano ya Komiti ya Wadi ndi miṱangano ya nga misi ya miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho zwa 3-D -- Mudededzi vha vhea tsha u vhala ngatsho tshithihi tshanḓani tshithihi . 
Izwi zwo hulesa kha zwitshavha , na uri zwi huvhadzisa avho vho pomokwaho . 
Vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso vha ita khumbelo kha vhatholiwa vhot ( he vha muvhuso , u bva kha vhane vha vha na vhuimo ha fhasi u ya kha vhane vha vha na vhuimo ha nt ( hesa , u sumbedzisa pfesesa maitele , tsumband(ila , na ndaela dze dza katelwa kha Khoudu ya Vhud(ifari  . 
Mbetshelo i ṱoḓa u fhelisa uku kuitele kha ḽiga ḽa u thoma hu tshi kha ḓi sumbwa muloi  . 
Mulayo wa lushaka kana wa vunḓḓu une wa kwama vhuimo , zwiimiswa , maanḓḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu nga nḓḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo , masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo  . 
Ndi vhufhio vhuflanzi vhune ha fanela u kuvhanganyiwa ? 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha nzudzanyo ya Lesotho ine ya ḓo thoma nga dzi 1 Luhuhi 2016 . 
Tshumelo i hone awara dza 24 kha zwiimo zwa shishi . 
Kha ri vhale vuwa ndo takalela bola ya milenzhe . 
Khorotshitumbe ya Lushaka , ya vunḓu , masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o teaho a nga shumisa mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi nga murahu ha musi yo sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2 . 
Shumani na khonani yaṋu . 
Dzo ṱangana na nḓivho yapo ya nyimele , tsumbamafhungo idzi dzi ḓo tendela u thagethe ha khwine ha mbetshelwa ya tshumelo na mbekanyamushumo dza u fhungudza vhushai  . 
Mapholisa vha ḓo vha ḓivhadza arali vho tea u ya khothe sa ṱhanzi . 
Mufhinduli u a hanedza uri ezwi zwi ḓo kunda fhungo ḽa u sa ṱalutshedzelwa zwone ha mulayo wa Tshimusiḽimu na uri u ḓo tendela u swikelwa ha mikhwa ya Tshimusiḽimu nga nḓila yo vhofholowaho na u sa thithiswa nga u thoma u shumisa nga nḓila yo fhelelaho mulayo wa Tshimusiḽimu  . 
Ri khou ṱoḓa nyaluwo ya zwa ikonomi ine ya sika zwikhala zwa vhudzheneli vhu pfadzaho , hu si u itela riṋe fhedzi , fhedzi hu itela na vhahura vhashu , hu si u itela riṋe fhedzi , fhedzi na vharwa na vhananyana vhashu  . 
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu  . 
U linga ha u vhala ha fomaḽa hu tea u sedza kha u vhalela nṱha khathihi na nyito ine ya u thusa u vhona uri vhagudi vho pfesesa zwingafhani , tsumbo , u dovha u anetshela tshiṱori kana u fhindula mbudziso . 
Hezwi zwi angaredza vharangaphanda vha sialala kha vhupo he khaho vha vha na vhupfiwa . 
Hezwi zwi nga itwa nga u nanga bugu dzi sa konḓi , u dzudzanya bugu dzi takadzaho , u vhalulula bugu na nga u engedza tshivhalo tsha bugu dza u vhala . 
Iḽi shango ḽi re Vhubvaḓuvha ha Afrika na ḽone ḽo ḓala lutendo lu kwamaho vhuloi  . 
Vhuimo na ndivho dza vhurangaphanda ha siala zwi tea u pfeseswa zwavhudi phanda ha musi vhu tshi shumisaniwa naho  . 
Shango ḽo vha na mvelaphanḓa kha u fhungudza tshivhalo tsha vhana kha dzisenthara dza ndulamiso . 
Vharangaphanḓa vha muvhuso na Vhaṅwe : Vhathu vhane vha vha na maanḓa a u langa lushaka vha na mushumo wa u thivhela u tambudzwa ha vhana henefho kha sia ḽine vha vha na vhulangi khaḽo . 
Arali zwikalo zwa tshanduko zwine zwa vha na zwileme zwo khaḽibureithiwaho zwi hone , vhagudi vha nga ela tshileme kana zwithu zwo fhambanaho nga tshikalo . 
Vha ṅwale tshifhinga tsha u fhela ha muṱangano  . 
Kha vhupo uhu ha zwiko zwa vhathu hune ha dzulela u shanduka , ndi na fulufhelo ḽa uri ri nga kona zwavhuḓi u kunda kana u fhenywa khaedu dza zwa mutakalo nga u ndingedzo dzi re na u shumisana  . 
U tholwa hu ḓo itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu . 
Vha nga wana thuso u bva kha muvhuso arali vha u itela u swikelela thandululo kana tshibveledzwa tshithihi  . 
Mulayotibe wa u Fhelisa Vhuloi wa Mpumaḽanga ndivho yawo ndi u sumbedza uri u zwima vhaloi na u pomoka vhaṅwe vhathu vhuloi ndi vhugevhenga , u ita u nga u ya lowa u sa lowi na zwone ndi vhugevhenga  . 
Zwi itaho uri zwi pfale ndi mafhungo a u hanela vhathu vha tshi ya u vhonisa . 
Sia ḽiṅwe ḽa u guda nga nḓila yo bvelelaho ndi ya uri muthu u tea u guda u bva kha vhukhakhi hawe  . 
Ndo vha ndi na miṅwaha miṱanu musi ndi tshi ya lwanzhe lwa u thoma . 
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i ḓo amba mini ? 
Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho i tshi ḓo vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu . 
Muvhuso u ḓo thoma tshiimiswa tsha u thusa hune vhathu vha ḓo wana hone thuso ya tshumelo , kha u shumana na mbilaelo na thaidzo dza vhabindudzi . 
Phuresidennde u rumela Khomishinari muthihi sa Mudzulatshidulo na muṅwe sa Mufarisamudzulatshidulo . 
Bambiri iḽi ḽi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe . 
Arali ri tshi khou amba nga ha nndwa ya ilo duvha , ene muhweleli ndi ene o rwaho sivhara wawe nga mpama luvhili  . 
U sengisa zwi katelaho u ṋetshedza maṅwalo a u hwelela  . 
I dovha ya vha anivesari ya vhu 50 ya mulevho nga muvhuso wa Ḽihoro ḽa Lushaka kha uri District Six hu ḓo vha vhupo ha vhatshena fhedzi , zwo livhisaho kha uri hu shakuliswe vhadzulapo nga khani vha fhiraho 60 000  . 
Nyambo 6 . 
Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu , Vhulimi na zwa Mupo ya Buthano ḽa Lushaka malugana na izwi  . 
Zwine ra ḓo sedzesa zwone ṋaṅwaha kha u ṱuṱuwedza Agenda ya Afrika , ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa Afrika , hu tshi katelwa na African Union na mbekanyamushumo yayo ya mvelaphanḓa , NEPAD . 
Vhaaluwa vha tea u swikelela tshumelo dza mutakalo na kutshilele  . 
Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo , ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema . 
Tsumbanḓila iyi i zwi dzhia uri muvhali u ṱalukanya kushumele kana ngona ya IDP nahone u na nḓivho ṱhukhu ya ngona ya CBP sa zwine ya bulwa kha Gaidi malugana na Vhashumisi ya u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha  . 
U fhata madzangano a vhupo uho . 
Ikonomi na Mabindu yo winiwa nga Diana Neille , Richard Poplak , Shaun Swingler na Sumeya Gasa wa u bva kha Daily Maverick Chronicle  . 
Nṱhani ha izwo , mbekanyamaitele i ḓo dovha ya dzhenelela kha nyaluwo ya ikonomi nga u hulisa tshumelo ntswa hune dza ṱoḓea hone  . 
Arali vha tshi nga sumbedza uri vhafaramikovhe vho wanala fhedzi nyambedzano a dzi khou takuwa , DEA i nga thusa u tshimbidza maitele a nyambedzano  . 
Tshifhinga tsha u shandukisa ḽaisentsi tshi a fhambana u ya nga zwiṱitshi nga ṅwambo wa maitele a ngangomu a u ṱola . 
Ngauri komiti ya Wadi ndi tshanele ya ndeme ya vhudavhidzani kha ḽeveḽe yapo , i tea u khwaṱhisedza uri mafhungo ane ya a ṋekedza kha tshitshavha ndi a ngoho nahone a pfeseswa nga muṅwe na muṅwe na uri ya dovha ya huma yaa isa mafhungo a ngoho kha khoro na vhakhantseḽara  . 
Kha ri ise phanḓa lwendo lwashu lwa Phalamennde ya Afurika Tshipembe ! 
Zwithu hezwi zwi ita uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu vhe vhune ha lemela vhukuma u nga kona u aisana na mashango aya  . 
U vhalula tshipiḓa arali u sa tshi pfesesi na luthihi . 
U wana tshithu tshithihi tsho buliwaho nga ngomu kha tshifanyiso tshi re na zwidodombedzwa zwinzhi . 
Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u ḓo vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshingafhani phanḓa ha musi vha tshi ṋea vhuṱanzi . 
Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili . 
Nṱha wo penndelwa , hu tshi katelwa na u sainwa ha Maitele a ḓo Tevhedzwaho a Kushumele , kha Komiti yo Ṱanganelanaho ya Vhaḓivhi nga ha Mukano wa Orange River  . 
Vhunzhi ha mashango a vhahura o bveledza mbekanyamishumo dzao dzine dza tumana na tsireledzo ya zwishumiswa zwa mupo na ndangulo , na u vhuelwa nga zwitshavha  . 
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale , u itela u tikedza khumbelo  . 
Khumbelo yeneyo ya u hanedza tsheo yo dzhiwaho i fanela u swikiswa kha Muredzhisitarara : nga nnd(a ha musi Muphuresidennde wa Khothe Khat ( huli Khulwane o hana u n(etshedza thendelo ya u hanedza tsheo yo no dzhiwaho  . 
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi , ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe . 
Vhashelamulenzhe u ṅwala adzhenda ya muṱangano wa Komiti ya Wadi na miṱangano ya tshitshavha  . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo , khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe . 
U tendela ṅwana muṅwe na muṅwe u ḓinangela garaṱaḓuvha ḽa u thoma . 
Mulayo wo itwaho nga Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u tendelana u fhiriselwa ha mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa kha Khothe ya Mulayotewa  . 
A si tshelede fhedzi , fhedzi na thikhedzo nnzhi dza dziṅwe nḓila na dzone  . 
Masheleni ane vhone na vhamu ṱani wavho vha a hola nga ṅwaha a tea u vha e fhasi ha R53 856 nga ṅwaha . 
Musi ri tshi vhona nga maṱo a muhumbulo zwine zwa bvelela tshiṱeidzhini na nḓila ine vhatambi vha vhonalisa ngayo na u dovha u shuma uri ndi mitaladzi mingana kana zwipitshi zwine zwa nga ambiwa zwi vha zwipiḓa zwa ndeme kha u shuma ḓirama ngomu kiḽasini . 
Zwikhala na u wanala ha tshumelo dza zwi kwamaho zwa mutakalo na mafhungo nga u angaredza  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhathu vho teaho vha kwameaho uri vha ṋee vhuḓipfi nga ha mvetamveto yo sedzuluswaho ya Thendelanomviswa ya u Mannḓafhadzwa ha Ikonomi yo Ṱanḓavhudzwaho yo Tewaho kha Vharema ya Afrika Tshipembe ya Migodi na Nḓowetshumo ya Minerala , 2016 ye ya ganḓiswa kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Fhedzi hu tea u humbulwa zwavhuḓi uri Afurika Tshipembe hu tshe fhethu hune vhathu vha khethekanya nga kilasi kana vhuimo na murafho nahone hu tea u dzhiwa tsheo yo teaho u khwaṱhisedza uri komiti dza wadi dzi vhe vhaimeli vha bvaho kha mirafho yapo yo fhambanaho  . 
Muiti wa khumbelo a na tshelede na u swikelela mbekanyamaitele kha mishumo na luskaka . 
Topolani mutaladzi u no sumbedza uri Vho-Sara vho vha vho takala . 
Muhasho u tea u divhadza muhumbeli nga ha fhethu , maduvha na uri mitangano I do farwa lungana nga Muhasho musi muhumbeli o da u ita khumbelo kha Muhasho  . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo  . 
Khothe Khulwane yone iṋe . 
NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI  . 
U tendela u bveledziwa ha sisiṱeme ya vhuṅwalisi ha maṅwalo a vhuṋe ha zwifhaṱo nga lwa eḽekiṱhironiki ( e-DRS ) , u itela u tshimbidziwa ha maṅwalo a vhuṋe ha zwifhaṱo,u itela uri zwi ṱavhanyise vhuṅwalisi ha maṅwalo a vhuṋe ha zwifhaṱo sa zwine zwa khou ṱoḓiswa zwone u ya nga ha vhurangeli ha mbuedzedzo dza mavu . 
U shumiswa ha Nepad ha tshihaḓu na kilima ya khwine zwi ḓo dzula zwi dzone khaedu khulwane  . 
Musi tshifhinga tsho fhela , muiti wa khumbelo a nga humbela u vusuludza pfanelo ya ṱho ḓisiso i sa fhiriho miṅwaha miraru . 
Ndi mutambi wa u thoma wa Afrika Tshipembe wa u swikelela kha makhaulatshele a vhugwena ha thenisi u bva nga 1994 . 
Nga maṅwe maipfi , a vha kombetshedzwi na kathihi u bvisela khagala izwi kha vhone  . 
Nga zwiṱukuṱuku i khou dzulela u khwaṱha , i tshi tikedzwa nga Mulayotewa u sa linganyiswi na miṅwe ḽifhasini . 
Khabinethe yo tendela Mihasho ya Vhashumi na wa Zwiko zwa Mineraḽa uri vha ite ngudo dza mimodeḽe yo fhambanaho ya zwinamelo zwa migodini ya Austrlalia u itela u thusa kha nyendo ndapfu dza vhashumi vha migodini vha dziṱhunḓu Afrika Tshipembe vha namelaho u ya mahayani tshifhinga tshoṱhe . 
Vhafarela-Vhalangavunḓu 131 . 
Zwi tea u pfeseswa uri u zwima vhaloi zwi itelwa u vhaisa vho pomokwaho vhuloi . 
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi . 
Tsumbatshifhinga yo dzinginywaho na zwigwada zwa kutshilele zwo topolwaho nga tshifhinga tsha muṱangano wa thangela u pulana zwi fanela u kumedzwa kha itshi tshigwada tshihulwane u itela u khwaṱhisedzwa na u khwaṱhisedza mulaedza wa phurosese ya CBP ndi u maanḓafhadza na u katela  . 
Nyambo ndi zwithu zwihulwane vhutshiloni hashu . 
Nga nḓila iyi opareitha u laula tshishumiswa zwavhuḓi kha masia mavhili  . 
GSMM i ṱanganyisa maitele a vhulavhelesi ha bindu , zwi tshi yelana na zwipikwa zwa maano zwa yo , nga nḓila ine ya ita uri vhubindudzi ha bindu zwi dzule zwi hone u swikela . 
Mushumo wa SAGNC ndi u tsivhudza Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele nga ha ndinganyiso na othogirafi ya madzina maswa o gaganywaho na u shandukiswa , u bvisa kana u imela madzina a re hone . 
A ri nga badeli mbilo dza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dze vhone kana vhaunḓiwa vhavho vha dzi wana nga murahu ha datumu ya u ṱutshela Tshikimu . 
Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo u na mbekanyamushumo ya u ṱalutshedza nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone kha dzi dziSMME . 
A a dzimana u ( la malombe , mukosi a a phalalana ! 
NDI NNYI ANE A LANGA OFISI ? 
No vha no ya Kapa nga lwendo lwa tshikolo  . 
Mbudziso dzi lingaho nḓivho ya luambo dzi nga ḓi vhudzisiwa zwo ḓisendekka nga tshibveledzwa tshenetsho tshithihi . 
Nga murahu ha musi ofisi yanga yo dzhenelela , gavhelo ḽa Vho Mphephu ḽa phensheni ḽo vhuedzedzwa vha badelwa na tshelede yoṱhe ye ya vha yo salela  . 
Vha songo vhilaela nga hazwo  . 
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe , kha ri farane nga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe . 
Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa . 
Vhuraḓo ha Khoro ya Masipala 158 . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze  . 
Vhuhulu ha vhudzivha ha demokirasi ho bulwa na kha Tshata ya Mbofholowo ( kha vha lavhelese Bogisi ḽa 2 ) na kha RDP  . 
Zwi ḓo tea u sumbedzwa arali Phalamennde i tshi imela nga nḓila yone lutamo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe kha mafhungo a vhuvhusi ha dzitshaka a kwamaho vhutshilo havho . 
Nga u tevhekana maimo o raliho a shuma sa zwishumiswa zwa maimo a u elana na vhuḓifari he ha itelwa u ṱuṱuwedza vhuḓifari ha mashango , vhashumisani kha zwa matshilisano na vhakwameaho  . 
Tsivhudzo ya u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala na vhagudi , tshigwada na u ṅwala a eṱhe . 
Muhumbeli o imela muṅwe muthu u fanela u ṋetshedza luṅwalo lwa thendelo . 
Arali ndivho ya u lingedza u fhelisa u nyalwa , u zwimiwa , na khakhathi dza u lwa na vho pomokwaho vhuloi , ndivho ya hone i vhonala i yavhuḓi nahone i tshi ṱanganedzea . 
Sa mushumeli wa muvhuso , ndi pfanelo yavho ya u ita nga nungo uri vha wane zwa khwiṋesa kha vhone na vhafunwa vhavho  . 
Nga zwenezwo hu fanela u dzhielwa nzhele zwi tevhelaho : Kha ḽi angaredze zwidodombedzwa zwoṱhe zwi elenaho na mushumo u ṱoḓeaho . 
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri vha si badele mbadelonyengedzwa kha madalo kana dzilafho ḽavho  . 
Vha vhe na nzhele uri zwidodombedzwa zwo dzheniswaho kha thendelano dzoṱhe zwi ḓo kovhekanwa na muṱoḓisisi , DEA khathihi na komiti nyeletshedzi ya DEA ine ya shuma na u sedzulusa thendelo dza vhushumisamupo  . 
Arali ifa li ntha ha R125 000 , manwalo a tshimbidzomushumo a tea u bviswa , nahone zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 zwi tea u tevhedzwa . 
Musi u swikelela zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala hu sa athu thoma , hu fanela u thoma ha ḓivhadzwa hu sa athu wanala thendelo i no bva kha vhaṋe vha zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala  . 
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo nga luṅwalo lwa dzangano lavho lune lwa vha na luswayo lwa dzangano , sa idzwo u swaiwa ha seed lot na u sambuluswa ha tshiofisi zwi sa shumiswi . 
Ri tshi hulisa maAfurika Tshipembe vho shelaho mulenzhe kha u vha hone ha demokirasi yashu , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṋetshedza Oda dza Lushaka nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo kha vhuṱambo vhune ha ḓo farelwa ngei Union Buildings . 
Khaedu ya u fhaṱulula i vula khonadzeo ntswa na vhuṱoḓi ha vhusiki na vhuthomi  . 
Thero ndi mini ? 
Khabinethe yo tendelana kha u ri Afurika Tshipembe ḽi vhe ṋemuḓi wa Muṱangano wa Ikonomi wa Ḽifhasi - Afurika , ngei Sentharani ya Buthano ḽa Dzitshaka ire Ḓoroboni ya Kapa u bva nga dzi 3 u swika dzi 5 Fulwi 2015 . 
Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa  . 
U dzhena kana u shumisa a ho ngo tendelwa vhukati ha 06:00 na 18;00 kha maduvha o tendelwaho , nga nnda ha u tshimbila kana u haika vhusiku  . 
Musi ri tshi ṱanganedza u lenga kha u ṋetshedza ḽidzinginywa iḽi ḽa zwiitisi zwi fhiraho ndangulo yashu , a hu na phambano dzo bviselwaho khagala , ri lavhelela muthu muṅwe na muṅwe u humela mushumoni wawe musi nyambedzano dzi tshi khou ya phanḓa  . 
Maanḓa a Khothe kha mafhungo a zwa ndayotewa 172 . 
Nga kha miṅwaha ya tsini naya 15 ya mbofholowo , zwe zwa vha zwa vhuṱhogwa zwa mbekanyamaitele dza muvhuso kha u thusa Afrika Tshipembe uri ḽi bvele phanḓa kha lushaka lwo ḓisendekaho nga ndinganyiso , u sa khethulula nga muvhala , u sa khethulula nga mbeu ? 
Fhedzi u kona u tanganya na bveledzisa ICT kha indasiteri dzine dza vha hone ndi zwa ndeme kha mveledziso yadzo  . 
Vha tea u wana thendelo ya u vha na FPE u itela uri vha kone u ita bindu ḽa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa khovhe . 
Boḓelo ḽi nga vha na khaphasithi ya khaphu nṋa , fhedzi ḽi nga si ḓale u guma nga mulomo , tsumbo , Li nga ḓi vha ḽo vha ḽi tshi ḓala nga khaphu nthihi ya maḓi nga tshiṅwe tshifhinga . 
Kha u wana ṱhuṱhuwedzo kha Unger , hu na zwipiḓa zwivhili zwa dimokirasi yo khwaṱhiswaho dzine nda khou tama zwi amba nga vhuḓalo ṋamusi  . 
Ndi ita hani khumbelo ya themendelo ya mushonga wanga wavhulwadze vhu sa fholi ? 
Vhathu , zwitshavha , sekithara na zwigwada vho fhambana na madzangalelo na zwine vha zwi sedza zwo fhambana  . 
Madzangalelo a vhafaramikovhe vha tshigwada tshiṱuku vha fanela u ṱanganedzwa nga u lingana na avho vhathu vha kwameaho vha langaho  . 
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea u dzudzanywa uri dzi tshimbidzane na khamphani hu sina masheleni a mikovhe nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo . 
Thandela i ya ṋekedza vhugudisi kha miraḓo ya tshitshavha zwine zwa ḓo khwinisa nungo dza u ita tshelede tshifhinga tshi ḓaho ? 
Kha vha wane fomo Z83 kha website ya DPSA , Application for Employment  . 
U ṋea vhagudi vhunzhi ha nḓowenḓowe kha u vhala tshifhinga tsha didzhithala tsha fomethe ya awara dza 12 . 
Khosi kana gota a vha na maanda a u thetshelesa milandu ine ya bva kha mulayo wa tshirema  . 
U ḓiṋetshedza a zwi ambi u tenda  . 
Kha vha sedzuluse na u rera zwihulwane zwi tshi kwama nḓila i re khagala na matshimbidzele  . 
MUNNA NA MUFUMAKADZI VHA FANELA U TIKEDZANA TSHIFHINGA TSHOTHE  . 
U phaḓalala nga zwiṱuku na nga nḓila i sa khou langiwaho ha vhupo ha ḓoroboni kha fhethu ha mupo ha tsini  . 
Havha vhorabulasi vha isa zwiiwa zwavho mimaragani miuku na mihulwane hune vhunzhi ha vharengisi vha ya vha renga hone  . 
Phindulo dzi bva kha vha African Indigenous Churches ( AICs ) , mission churches , Pentecostal churches , na vhorasialala . 
Lists I na II dzi shumiswa sa tsumbo dza u sedza uri muiti wa khumbelo o ṋekana nga zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho . 
Migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso I tea u vha na- a nyanganyelo dza mbuelo na zwibviswa dzi tshi fhambanyisa vhukati ha tshelede I re hone na zwibviswa zwa zwino ; nahone b madzinginywa a u lambedza ṱhahelelo I no khou lavhelelwa kha tshifhinga tshine tsha khou itelwa khumbelo ; nahone c tsumbedzo ya ndivho malugana na u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho . 
Vhugudisi na dzivolunthiara  . 
Udaha - u daha hu gonyisa mutsiko wa malofha lwa tshifhinganyana , nga murahu ha tshifhinga khemikhaḽa dzi re kha sigareṱe dzi tshinya dzi tsinga dza ita uri dzi sekene zwine zwa engedza mutsiko wa malofha  . 
Mbekanyamaitele dzo thomiwaho zwa zwino dzi o thusa u vhea Afurika Tshipembe kha ifhasi  . 
Miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe hu vhe na u ṋea Mulanguli wa CBP mafhungotsivhudzi siani ḽa u shuma ha thandela ya IDP ( hu tshi katelwa na thandela dza CBP ) u itela mbigelamurahu kha komiti dza wadi  . 
Kha inthaviu iyi , edzisani u wana phindulo dza mbudziso dzi re afho fhasi . 
Tshakha dza zwimela zwi dzindelaho  . 
Kha ri ṅwale Dzhenisani maḽeḓere magumoni a ipfi ni fanyise iḽo ipfi na tshifanyiso tsho teaho . 
Ofisi ya Phuresidennde yo thoma Tshigwada tsha Nḓowetshumo iyo u itela u tikedza vhatsila vhashu . 
Nga iyi nḓila vhulimi vhu vha sekithara ine ya vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha nyaluwo na mveledziso  . 
Vho ri sekithara khulwane dza ikonomi dzo konisa u sikiwa ha mishumo ya 148 589 nga nṱha ha heyo miṅwe u ya kha ikonomi ya dzingu nga vhuphara nga tshifhinga tshenetshi tshithihi  . 
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana ya u rengisa goloi , vha ḓo i wana ofisini ya zwa badani . 
Tshelede yavho yo vhulungea kha heino akhaunthu  . 
Fomo ya khumbelo i ya wanalea ha masipala . 
A tshi sedza a vhona ngweṋa na fuḽamingo zwi tshi khou humela buguni ya magazini . 
Pfanelo ya u ḓivhadzwa nga ha tsheo ya masipala  . 
Tshiedziswa tsha u tandulula thaidzo tshi shumiswa u swikelela nyimele ya u VHUELWA ROṰHE nahone ndi tshishumiswa tsha ndeme kha mbuedzano  . 
Ndi ifhio mitambo ine na vhona i tshi funeswa awara ? 
Tsha u thoma , kha vha ri vha rere na u rekhoda ṱhalutshedzo dza vhone vhaṋe dza vhuendelamashango  . 
Dzi dovha hafhu dza vha na shedulu dzine dza sumbedza uri ngudo dzi fanela u funzwa nga luvhilo-ḓe nahone dzo tevhelana hani dzi dovha dza vha na tsumbo dza kupulanele kwa ngudo dzine dza fanela u shumiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Nga nnḓa ha vha mbofho ya mulayo , tshumelo ya ṋetshedzo ya dzilafho na thivhelo ndi ya ndeme . 
Tshivhalo tsha makumedzwa ane shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa nga ḓisa tsho fhimiwa  . 
Kha luṱa lwa u ranga lwa dzitshakatshaka , thendelano ya u thoma u lu shumisa , thandela ya u ṋetshedza SKA masheleni na mulayo wa mbekanyamaitele ya Mbambadzo ho reriwa na u khunyeledzwa nga hazwo . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe  . 
Vha nga rumela afidaviti mapholisani ine ya ṱalutshedza nyimele dza u pfuka ho itwaho nga muthu ane a khou aphiḽa ; na Pholisa ḽi ḓo mbo ḓi ṱavhanya ḽa fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani , wa vhu 116 wa 1998  . 
Thuso ye ndi bva vhubvo nnḓa arali vho ḓiimisela u hira goloi  . 
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minirala Fulufulu kha dzingi ḽine mavu a wanala hone  . 
Munetshedzi u ita izwi u itela u wana tshelede ye ya shumiswa malugana na u netshedza mudagasi kha masia ane a shumisa mudagasi une wa tou rengiwa hune khasitama dza badela fhedzi tshelede thukhu ya u dzheniselwa mudagasi  . 
Manweledzo a thekhinikhala mavhili o ṱanganedzwa nga Ṱhangule 2012 na nga Ṱhafamuhwe 2013 . 
Koporasi ya Tshiimiswa tsha Mahayani tsha Masheleni tsha Vhutsila na Zwivhaḓwa tsha Mzansi , tshe tsha ṅwaliswa mathomoni a ṅwaha , tshi ḓo shuma sa luvhanḓe lwa u bangela u itela vhafumakadzi vha vhutsila vha mahayani vhane vha vha miraḓo ya koporasi ye ya thomiwa ngei Kwazulu Natal , Kapa Vhubvaḓuvha , Limpopo na Mpumalanga . 
U vhiga nga ha mitengo ya themamveledziso ya u fhaṱa ho ṱanganedzwa u ṋetshedza zwidodombedzwa zwihulwane  . 
Zwi amba na u tshimbidza mitangano zwavhudi , u vhea dzirekhodo na u nekedza mivhigo musi i tshi todea  . 
Musi vhagudi vho no ḓowela luambo lu ṱoḓeaho kha ṱhoho yo ṋewaho vha a konaha u ṅwala maanea . 
Vhagudi vha tea u pfuka kha Vhuimo ha Fhasi vhe na nḓivho nga ha nomboro na kushumiselwe kwadzo lwo nwelelaho . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo . 
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni  . 
Naho vhathu vhanzhi vha tshi ṱoḓa uri vhubindudzi vhu vhe na u dzhenela , vhaṅwe a vha tendelani nazwo  . 
Khabinethe i dzhiela nṱha u thomiwa ha iṅwe nḓila ya zwa u tandulula phambano dza Life Esidimeni sa zwine zwa nga vha mathomo a u ṋetshedza ṱhovhowo kha miṱa ya vhalwadze vhe vha lovha . 
A huna mbadelo  . 
Khumbelo i tea u iswa kha muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho  . 
Arali khumbelo i tshi khou itwa ho imelwa muṅwe , muhumbeli u tea u ṋetshedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa e khaho , vhu fushaho DIO  . 
Vhadzulapo a si vhalwadze  . 
Nyaluwo ya ikonomi i no khou engedzea u ya kha phesenthe dza nṱha ha ṱhanu ( 5 ) nga ṅwaha i ḓo ṱoḓa uri mabindu na vhashumi vha themendele bono ḽa vhoṱhe  . 
Sielisanani na khonani yaṋu ni tshi anetshela uri ho bvelela mini tshiṱorini itshi u bva musi thimu ya bola ya milenzhe i tshi tsa bisini u swika magumoni a tshiṱori musi thimu ya New Town i tshi wina metshe . 
Mahoḽa nga Ṱhangule , Muhasho wo nanga komiti ya bodo ntswa , CEO ntswa na u khwaṱhisedza vhalangi uri vha tshimbidze kushumele na u ḓisa vhudziki kha SAPO . 
Nga ndaela ine ya laedza mutholi uri a bvise tshelede kha muholo wa muthu uyo , nga fhasi ha Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998 . 
Tshumelo iyi i ṋekedzwaho muthu muṅwe na munwe we a pondiwa  . 
Kha vha vhudze vhathu zwine zwa khou itea na u thetshelesa mihumbulo yavho  . 
Mvelele dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rekhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓani ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita zwenezwo zwa u linga . 
Thasululo yo dzinginywaho a i tei u vhona vhugevhenga avho vhane vha fhindula kha mushushedzi wa vhuloi,fhedzi hu ḓi nga na avho vhane vha shushedza uri vha ḓo lowa vhaṅwe vha tea u dziiwa vhe na mulandu  . 
Zwisumbi zwi thusa kha u pfesesambekanyamaitele dza muvhuso dzo fhambanaho na vhurangeli ha nḓisedzo ya tshumelo . 
Masipala i nga shela mulenzhe kha gwama ḽo sedzaho u wana ndaka yo khetheaho sa mavu a mveledziso , sa tsumbo nnḓu dza mutengo wa fhasi  . 
Kha maṅwe masia , nga maanḓa kha vhupo ha ḓoroboni , kanzhi hu na tshelede  . 
U shandulwa ha theo ya milayo vha Afrika Tshipembe  . 
Muphuresidennde na Muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka , fhedzi , a nga si vouthe kha iyo miṱangano  . 
Arali mubebi muthihi fhedzi hu ene o ṋeaho thendelo , nahone muṅwe mubebi a songo kona u ṋea thendelo kana a sa tei u ṋea thendelo , khomishinari u ḓo khwaṱhisedza thendelo yo ṋewaho nahone a rumela nḓivhadzo kha muṅwe mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14  . 
Thendelano iyo i vula tshikhala tsha u vhea zwixwatudzi kha khuḽara dza ha Coca-Cola kha vharengisi vha mabindu maṱuku : tshikhala tshi linganaho phesenthe dza fumi tsha zwixwatudzi tshi ḓo vha hone kha zwibveledzwa zwi si zwa ha Coca-Cola kha mabindu maṱuku hune ha vha na zwixwatudzi zwa ha Coca-Cola . 
Bono a sekithara yo vhofhanaho , i si na khethululo nga lukanda ya zwa vhulimi yo isendeka kha ndivho tharu dzine dza vha u izhenisa khathihi na u dzhenelela , u aisana na vhubindudzi na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho  . 
Kha ri ambe Ni zwi ḓivha hani uri muthu ndi khonani yaṋu ya mbiluni ? 
Tsumbo ya masia Nḓila ya tsinisa ya u bva tshiṱitshini tsha bisi na u ya banngani  . 
Khaphasithi ndi vhunzhi ha zwine tshithu tsha kona u fara ( kana vhunzhi ha tshikhala nga ngomu ha tshithu )  . 
Ndi zwa ndeme uri komiti dza wadi dzi ṱangane na CDWs na u shuma na maga a vhuedzaho vhoṱhe a kushumele na sisiṱeme dza kushumele  . 
Maambiwa a songo sainiwa kana u ṅwalwa datumu ḓuvha ḽe a ṅwalwa ngao . 
Yo dovha ya tea zwi tshi tshimbilelana na tshifhinga tshine ya khou tea u shumiswa ngatsho tshine a tsho ngo leluwa . 
Nḓowedzo dzo sumbedzwaho afho nṱha ndi tsumbo ya ngona ya Gireidi ya Ṱ ine ya bveledza u tandulula thaidzo , u tevhekana ha kuhumbulele na u ṋea mbuno khathihi na pfunzo ya vhadzulapo nga uri ndavhalelo yayo i kha u guda nga nyanḓano na nyambedzano . 
Muphuresidennde u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe ṱhoho ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya 1 kana a vha na vhuḓḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo , kana a rumela Muraḓḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓḓifhinduleli  . 
Vha swikelela dzikhomphyutha , zwiḽiwa zwavhuḓi khathihi na nyito dza zwa mitambo na mvelele . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , arali komiti yavho i sa wani muvhigo wa tshifhinga tshoṱhe wa kushumele u bva kha khoro ya yavho , kha vha ḓivhise meyara uri komiti ya wadi yavho i khou lavhelela kushumele kwa khwiṋe u bva kha muvhuso wapo wa demokirasi  . 
Hezwi zwi itwa nga ṅwambo wa uri masheleni are hone u itela ndondolo ya masheleni a si a sa fheli  . 
Izwi zwi ṋea tshikhala tsha uri khaedu dzi kone u tandululiwa vhukoni vhu fheleledzwe . 
U bveledza u ṅwala U ola zwifanyiso u itela u pfukhisa mulaedza wa tshenzhemo ya ene muṋe na u shumisa izwo sa mathomo kha u ṅwala u longela ipfi na ḽifurase kana fhungo a tshi thuswa nga mugudisi . 
A ri nga tendeli thandela dzi tshi bveledzwa dzine dza sa swikelelee , a ri nga fari gondo heḽi , nga nḓila ine ya fana izwi , pfukiso ya khovhakhombo ine muvhuso wa ṱoḓa i tea u itwa nga nḓila ine ha vha na mbuelo ya khwaṱhisedza mbuelo tshelede  . 
Awara dza tshitshavha ndi : Muswumbuluwo - Ḽavhu ṱanu , 08:30 - 12:30  . 
Zwino , ikonomi yo no vha na ṱhoḓea ya fhano hayani khulwane u fhira zwine ya nga zwi kona , sa zwe zwa sumbedzwa kha ṱhahelelo kha akhaunthu ya zwino  . 
Thimu dzi ṱaluswa nga ndinganyelo na u swikelela maimo a nṱha a kushumele nga kha tshipikwa tshi fanaho  . 
U bva 1994 , muvhuso nga kha vhusimamilayo u fana na Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi , Mulayo wa Nyimele ya Vhashumi ya Mutheo , Mulayo wa Nyedanyo ya Vhashumi na Mutakalo Mishumoni na Tsireledzo zwo isa phanḓa pfanelo dza vhashumi . 
Tshitshavha tshi nga ṱoḓisisa uri miṱangano iyi ya nnyi na nnyi i farwa lini na u vhona uri vha a i dzhenela  . 
Magudiswa oṱhe a luambo a gudiswa kha sekele ya vhege mbili awara dza 10 8 . 
Nga nyito , tshiteṅwa itshi kanzhi tshi vha tsha u fhedzisela u lavheleswa  . 
U ṅwala ṱhalutshedzo ya muanewa . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugela u aluwa kana u pfukela kha gireidi i tevhelaho . 
Vhalani bugu iyi ni vhone arali vha tshi nga kunda vha gireidi ya vhuṱanu . 
U thetshelesa na U amba ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa ho vangana na u vhala , u ṅwala na nḓowenḓowe ya luambo , nahone u amba hu nga ḓi ṋea tshibveledzwa tshivhumbeo tsha oraḽa ( sa u vhalela nṱha )  . 
Arali Khoro ya Vunḓḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo , mulayo uyo u ḓḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro  . 
Nyito yo ḓisendekaho nga tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwifhinga izwi . 
Vha rambe tshigwada tshithihi u ṋea mukumedzo izwi zwiṅwe zwigwada vha zwi ṋee tshifhinga tsha u dzinginya mahumbulwa azwo  . 
Khumbelo yavho i ḓo lavheleswa vha wana SMS i khwaṱhisedzaho uri khumbelo yavho i kha ḓi lingwa . 
Vhushavhi ha dzitshaka vhu alusa tswikelo kha mimaraga ya vhulimi ha dzitshaka na u langa thendelano dza vhushavhi ha dzitshaka  . 
Tshifhinga tsho avhelwaho tsha u tou anganyela tsho ṋekedzwa ṱhoho iṅwe na iṅwe kha themo , hu tshi sumbedzwa ndeme ine ṱhoho iṅwe na iṅwe ya tea u wana tshifhinga ngaho . 
Muthusa-Phresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Muthusa-Phresidennde nga Ndayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Phresidennde  . 
Musi vha tshi ḓadza fomo vha ḓo wana miṅwe mihumbulo ya dzithaidzo dzine vhafumakadzi vha ṱangana nadzo kha vhupo ha havho  . 
Nahone hu na u fhungudza thengo , mbekanyamushumo dza vhugudisi , zwileludzi dza ṱhoḓisiso na vhashumi vha nga murahu ndi vhone vha re vhukati ha vha tambulaho  . 
Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha  . 
Kha thaidzo iṅwe na iṅwe i konḓaho na i lemelaho , hu na phindulo ine ya leluwa , i sa konḓi , nahone i si yone  . 
Zwikhala zwa mishumo , u tholiwa na u dzheniswa kha zwikhala zwa mishumo . 
O vha a tshi anzela u ṱalela mbekanyamushumo kha theḽevishini ya henengei sibadela , ha vha hone he a ṱangana hone na tshaneḽe ya Food Network . 
Tshigwada tsha u Shuma tsha Lushaka tsho dzhenelela kha kuhumbulele na tshivhumbeo tsha modulu  . 
Topolani garaṱa dzi fanaho . 
Iyi tshanduko ya vhuḓipfi yo kalulaho i a khakhisa na mushumoni , tshikoloni , muṱani na kha matshilisano . 
Mbekanyamushumo ya u shumisa i ṋetshedza kufarele kwa tshilinganyo tsha ndavhelelo fhedzi ri nga dovha ra shumana na ndavhelelo nga u ṅwala mbekanyamushumo ya riṋe vhaṋe u itela vhone  . 
U tevhekana ha nomboro zwi nga ṱuminywa nga u vhala . 
Vhuvhi uvho vhu dzhiiwa sa hone vhuloi . 
Ro dovha ra lwa nga nungo u itela u bviselwa khagala nga bannga dza vhukati kha zwe mbekanyamaitele yavho ya ḓiimisela zwone maelana na mbetshelwathungo dza musuku  . 
Muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashangoḓavha u tea u kwamana na muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani vhe vha lozwa vhafunwa vhavho nga zwifhinga zwa mibvumbi na mikumbela ngei Devhula Vhukovhela , vhuponi ha Rustenburg . 
U vha itela vhudzulo ha khwinesa vhune nda nga kona u itela u tsireledza vhana vhanga  . 
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i yavhuḓi , Muṅwalisi u a tendela u ṋetshedzwa ha phemithi . 
Hezwo zwi ḓo khwaṱhisedza mbadelo i linganaho kha mushumo wa ndeme i linganaho na u khwaṱhisedza vhuḓifulufheli ha nṱha kha vhashumi  . 
U fhindula kha ṱhoḓea ya ndaulo ntswa ya mvelelo dza tshiṱirathedzhi tsha nṱha tsha nḓowetshumo ya mbekanyamaitele ya u dzhenela  . 
Bammbiri-mviswa yo bula nga ha u tholwa ha the Special Rapporteurs nga UN hu u itela u lwa na mabulayo a kwamaho vhuloi kha ḽa Afrika . 
Nḓila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Ri ita khunguwedzo kha vhadzulapo vhoṱhe uri vha pembelele , u alusa na u tsireledza Ndayotewa yashu . 
Khanedzo iyo yo d(isendeka nga mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya vhavend(a  . 
I tea u amba nga ha muṱa wa mufu , hu nga vha vhana , mufumakadzi na vha bebi vho salaho . 
Zwenezwo iyi giranthi I d(o imiswa nga  . 
Muvhuso wo swikelela hani kha unga ita zwe wa ta , nahone izwi zwi nga khwinifhadzwa hani ? 
Mbudziso ya 6 Zwiṅwe zwisumbi zwine zwa fanelwa u dzhielwa nṱha vhilwaho kana a ḓiambela khothe  . 
Kha ri thome u puḽanela u kunakisa ḓorobo dzashu , mivhundu , zwikolo na u kunakisa tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha shango ḽashu . 
Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho  . 
Vhupfiwa nga vhathu nga ha Mulayotibe vhu ḓo farwa Phalamenndeni ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga Ḽavhuraru , ḽa 14 Ṱhangule na Ḽavhuṋa ḽa 15 Ṱhangule 2013  . 
Zwenezwino , Khomishinari Muhulwane wa Mbilo dza Mavu vho tendela ṋetshedzo ya maṅwalo a Luṱa lwa vhuvhili a uri vha swike kha thendelanoya mbilo dza mavu dza Tshitshavha tsha Masinenge na tsha Muṱa wa ha Mtshali nga kha mbadelo ya masheleni  . 
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani  . 
Mulayo 36 wa 1947 . 
U lavhelesa na matshimbidzele a u tambudzwa  . 
Hezwi ndi zwone zwine mbekanyamushumo ya CBNRM ya vha zwone ! 
Ndivho khulwane kha muhumbulo uyu i do vha kha avho vhane vha kwamea sa tsumbo , sa zwitshavha , vhatshimbidzi na vhaofisiri , kana vhashumi , na vhaiti vha dzipholisi  . 
A Vho-Ramasunzi  . 
Ndi khou ṱoḓa u ṱalela mitambo minzhi nga hune nda nga kona ngaho Soccer city nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi  . 
Phindulo  . 
U aluwa na dzikhamphani dzine dza tea zwavhuḓi kha muṱa washu ; dzikhamphani dzo sedzaho vhathu dzine dza vha na mvelele nthihi na ine ra vha nayo  . 
No no fhedza ni nange maipfi a malo ni a shumise kha u vhumba mafhungo buguni yaṋu ya nḓowedzo . 
Khathulo ya vhahatuli na madzhisitirata , hu tshi angaredzwa na khathulo ye vha i nea  . 
Kha vha ite zwauri maipfi a vhashai na vhane vha si kone u di ambela , nga maanda vhasadzi na vhaswa , a a pfiwa  . 
Vhukoni ha dzilafho nga luṱingo u leludza ndondolo ya dzilafho hu si na ndavha na vhukule na vhukoni ha vhashumi vha re saithini , zwi ita uri vhu kunge kha sekhithara dza mutakalo na dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe  . 
Tshifhinga tsho avhelwaho zwikili zwa luambo zwo fhambanaho kha Gireidi dza10 na 11 ndi vhege dza 36 . 
I tea u vha pfufhi nahone yo tou nanga fhedzi zwiga zwa ndeme . 
Zwenezwo ri bula uri maitele a u livhanyisa ha ngo ḓivhadza u dzhia sia na huthihi ha ndeme kha data  . 
Arali nyonyoloso i tshi vhanga tsumbadwadze , kha vha shumise tshithusedzi minete ya 15 vha sa athu u thoma . 
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisiha mivhili ine ya ḓi kona . 
U themendela kha mafhungo ane a kwama wadi kha mukhantsea wa wadi kana nga u shumisamukhantseḽara wa u ya ha masipala  . 
Ndi maitele ane a nga bveledza kuvhabvu  . 
Milayo na ndaela zwo ṱanganelanaho na komiti dzo ṱanganelanaho 45 . 
Nga kha vhurangaphanḓa vhu re na vhuḓifhinduleli , vha ṱuṱuwedza vhuthihi , vhukonibale na mashumele kwao a pfadzaho ngomu tshikoloni na nnḓa . 
Kha vha ise phanḓa na u ita nga u ralo vha sa shanduki , na u ṅwala mafhungo oṱhe o kuvhanganywaho  . 
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A ( N1H1 ) 2009 kha zwivhidzo zwaṋu na tshitshavha  . 
Mushumo wa ndeme wa vhaimeleli vha tshitshavha ndi wa u ita zwauri tshitshavha tshi dzule tshi na mafulufulu na u shela mulenzhe ngeno hu si na mbuelo dzi vhonalaho dza masheleni dzine dza khou bviswa  . 
Mulangi muhulu ho vhuya ha vha na tshiga tsha uri ḽa Zimbabwe ḽi nga dzhoina kha mbekanyamaitele ya tshelede i fanaho arali vho vha vha tshi khou tea u fhelisa ndeme ya tshelede yavho ? 
Kanzhi ndingo ndi mahala  . 
U vhambedza na u vhekanya vhulapfu , vhunṱha kana vhuphara ha zwithu zwivhili kana zwinzhi nga u zwi vhea tsini na tsini . 
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe kana tshigwada tshiṱuku luvhili kana luraru nga vhege lwa minethe ya 20 . 
U engedza kha ezwo zwa u ṋetshedza tshikarusi tsha ikonomi , ezwo zwi ḓo khwaṱhisa mushumo wa vhulimi , sa afha mavu a tshi ḓo itwa uri a vhe hone u itela u shumisa ha khwine  . 
Kha mbekanyamaitele ya tshitshavha na mveledziso ya ḽifhasi , vhushumisani zwa zwino ndi tshibveleli tshi ṱanganedzeaho  . 
Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe  . 
Naho zwo ralo miraḓo minzhi ya tshitshavha a i ḓidini nga u tevhedza idzo nḓila ngauri a vha na fhulufhelo kha u shumiswa ha idzi nḓila nga maitele avhuḓi  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u dzhena , a dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki . 
IDP i thusa masipala uri u sedze zwithu zwa ndeme zwi ṱoḓeaho zwitshavhani zwa vhupo  . 
Tsho anḓadzwa nga Lambamai 2017 u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
Hokwu ndi kuitele kune ra tea u ku tevhela musi ri kati na ndugiselo dza u fara FIFA Confederation Cup nga 2009 na 2010 FIFA Soccer World Cup ine ya ḓo farwa shangoni ḽashu kha maḓuvha a 854 a ḓaho  . 
Khamphani idzi kanzhi dzi shumisa khoudu dzine dza sa kone u ḓivhadza muthu kana khoudu dzi sa ḓivhei u wana mafhungo nga u dalela havho saithi yashu  . 
Sisteme ya tshigwada , sa zwe nda bula , i ṱoḓa u khwinisa maitele a u dzhia tsheo a khabinethe a elanaho na tshiṱirathedzhi na mbekanyamaitele ya ndeme  . 
Mbebo ndi tshithu tshihulu nga maand(a kha Vhavend(a  . 
U ṅwala na u sumbedzisa mitaladzi 2-4 nga ha ṱhoho yo ṋewaho u itela u vha tshipiḓa kha u sika . 
Nga themo ino vhagudi vha thoma u andisa nga 4 . 
Zwavhuḓivhuḓi , kha mashango a nga ho sa ḽa Korea na Singapore , migaganyagwama ya lushaka yo vha i nḓila dza nyavhelo dza u swikelela ndivho dza muvhuso sa zwe zwa bulwa kha muhanga wa tshiṱirathedzhi wa mveledzo wa lushaka  . 
Naho ho vha na zwo swikelelwaho kha u tea komiti dza wadi u mona na shango , masipala i kha ḓi livhana na khaedu khulwane dza u ita uri komiti dza wadi dzi shume zwavhuḓi  . 
Matshimbidzele u ya nga ndivhadzo a do buliwa kha Dzindaulo  . 
Musi khomishinari dzi tshi vhewa , hu tshi tevhedzwa Ndima iyi , hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe . 
Vha nga itwi ndingo dza ḽaisentsi ya u reila fhedzi u lingwa maṱo hu ḓo itwa henefho phanḓa ha musi u shandukiswa hu pendelwa . 
B Ni songo itesa phosho . 
Maimo a aseseimennde ndi a ndeme kha Mvelelo Ndivhanywa ya Pfunzo ngauri i tea u vha i koneaho u aseswa musi mugudi o bveledza zwi lavhelelwaho kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Web nahone a humbulela uri ṅwana u na khotsi awe musi a sa tsha mu vhona . 
Ambani nga ha ndeme ya maḽeḓere a aḽifabethe kha maipfi o fhambanaho , ni dzhiele nzhele mibvumo yo fhambanaho ine ḽeḓere ḽithihi kana maḽeḓere e a a imela . 
Mihasho yoṱhe ya muvhuso , mihasho yoṱhe ya mavun ḓu , mivhuso ya mavuṋdu , dziofisi dzapo , Ofisi ya Poswo ya Afrika tshipembe , vhabveledzi vha zwifha ṱo , kana tshivhumbiwa kana muthu muṅwe na munwe  . 
Fhedziha , Dzangano ḽa Vhudavhidzani ha Ṱhingo ḽa Dzitshakhatshakha ( ITU ) ḽo fulufhedzisa uri tsireledzo iyi i fanela u fhela nga 2015 . 
Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho , zwi fanela u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza khombo , na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho  . 
Ndo thoma u tamba bola ya milenzhe ndi tshee phuraimari . 
Vha wane fhethu ho tsireledzea ha u bvisa tsinyuwo  . 
Vha ḓo khwaṱhisedza uri vhone vha wana mushonga wa vhulwadze vhu sa vholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha ḓiresi ya nḓisedzo . 
Vho ya vha dzula na ngeiLesotho he vha swika vha vhumba zwiimiswa zwa tshiphirini zwine zwa vha ANC na SACP  . 
Ndi afha a tshi dzhia Ngomalungundu a dzhena shangoni ( la Tshivhi  . 
Arali vhathu vha sa koni u ṅwala , vha fanela u humbela khonani , shaka , mushumi wa zwa mulayo kana muṅwe-vho a vha thuse . 
Ndo livhuwa vho kona u nṋea nḓevhe dzavho  . 
Gurannḓa dzi anzela u shumisa zwinepe . 
Luambo na zwi re ngomu mafhungoni zwi ḓo vha zwo lapfaho na u serekana Zwi ḓo ḓivhadza vhagudi kha orala na u ṅwala maṅwalwa na u ṱunḓa zwithu zwa ndeme zwa matshilisano a vhupo . 
U vho tou tshila nga u i langula  . 
Khanedzano kha ikonomi dzo ya phanda u fhirisa u amba nga ndaulo ya ikonomi thukhu , u ya kha zwiitisi zwa ikonomi khulwane na khulwanesa thodisiso , u gudisa na zwa vhubindudzi  . 
U kona u vhona na u topola zwi no fana na zwi sa fani kha zwifanyiso . 
U shumisa zwitanda u ita mutalo wa gombikwa . 
Khweshenee dza tsedzuluso , shedulu dza vhusedzi , bammbiri dza nyambedzano , nz  . 
Vhuendelamashango ha dzitshakha vhu khou bvela phanḓa u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha lwisa tsha vhudipuḽomati ha ikonomi yashu , vhu tshi khou shela mulenzhe kha u sika mishumo na nyaluwo ya ikonomi . 
Vhashumi vho ṋewa maanḓa kha maitele aya ngauri vha langa tsheo mishumoni  . 
Ri tama u fulufhedzisa lushaka uri Vho Madiba vha khou wana dzilafho ḽa vhuḓi , na uri vho digeḓa . 
Naho NRF i khou sika zwikimu zwa u u lavhesa na u lambedza digirii dza ntha dza vharema , ho themendelwa uri mishumo yeneyo itea u tikedzwa uya nga budo  . 
U itela u thusedza aya maitele , Muhasho wa Pfunzo u ḓo ṋekedza nyendedzi ya mbekanyamaitele yo tikwaho kha Tshitatamennde tshiṅwe na tshiṅwe tsha u guda  . 
Tsha vhuraru , ri ḓo sedzesa kushumisele kwa kutshimbidzele ku re hone na sisiteme hu na ndivho ya u lwa na vhufhura , u tambudza vhalwadze na u sa londa ha vhashumi vha phurofesheni  . 
Iṅwe ya tshelede i linganaho R2 biḽiyoni yo shumiswaho kha zwiṱediamu zwiswa i ḓo vhuyedza thwii kha miṱa ine ya hola miholo miṱuku  . 
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana na khumbelo  . 
Reilani moḓoro u tshi ya tshikoloni na u vhuya hayani hafhu . 
Khonani yavho i khou ḓiṋetshedza u rengisa miroho kha dorobo khulwane hune a ḓo ita tshelede nnzhi  . 
Kha zwe zwa thoma , zwi tshi vhonala nga nnḓa , sa vilili kha zwiimiswa zwi si gathi zwi hadzimisaho masheleni zwo mbo ḓi thuthuba zwa ḓisa thaidzo dza zwikolodo ḽifhasini ḽoṱhe , zwe zwa ḓisa masiandaitwa a si avhuḓi kha zwi kwamaho vhubveledzisi na zwa mbambadzo . 
Musadzi wa vhuvhili wa Vho-Mathada ndi nnyi ? 
Mbekanyamaitele ya masheleni i tshi tshimbilelana na mushumo wa ṱho ḓisiso kha tshifhinga itshi . 
U sa ita nyonyoloso lwo linganelaho hune wa bva biko  . 
Tshibveledzwa tshi tea u dovha tsha ṋekedza data ya mvelele , ḓivhazwakale na muya u bva kha zwavho zwa kale  . 
VTC na tshumelo dza u eletshedza  . 
U bva tshitshetsho , u gonyiswa ha mithelo ya zwibveledzwa zwo ita uri u shumiswa ha phoḽisi yo raliho hu fane tshifhinga tshoṱhe  . 
Mihasho yo fhambanaho i ṋetshedza ndambedzo ya tshumelo dzo fhambanaho . 
Izwi zwo dovha hafhu zwa ita uri Afrika Tshipembe i kundelwe u dzhenelela kha komiti dzo vhalaho ngauri i vha i tshi khou oiwa thungo dzohe  . 
Vha badele mbadelo yo randelwaho . 
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe minethe ya 20 musi zwiṅwe zwigwada zwi tshi khou vhala hu na u sumbiwa nḓila na mugudisi . 
Kha vha fhedze mushumo nga u rera uri ndi ngani u vhona na u pfa zwi zwa ndeme kha riṋe  . 
Dziṅwe tshakha dza themamveledziso dzi ṋetshedza mbuelo dzo ṱanḓavhuwaho dza zwa ikonomi na zwa matshilisano  . 
Mivhigo ya mvelaphan ḓa i nga si ṋewe vhathu vhe vha sa xelelwe nga tshelede . 
Hu tshi ri u tshinwa zwigombela,malende na zwikona vhavhili vha sera  . 
Mbekanyamushumo dza u guda - Mbekanyamushumo dza mishumo ya u guda hu tshi katelwa zwi re ngomu na ngona dza u funza , hezwi zwi endedzwe nga Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) hone zwo bveledzwaho nga mavundu , zwikolo na vhadededzi . 
Ndila dza u davhidzana ha fomala dzi tea u thomiwa u bva mathomoni , nahone hu tea u vha na tshikhala tsha u engedzedza mafhungo a u kwamana  . 
Hune tshinyalelo ya u badela mbadelo dziṅwe na dziṅwe malugana na u ṱoḓa na u dzudzanya rekhodo u itela u bvisela khagala dza fhira mutengo wo pimiwaho , mbadelo dzenedzo a dzi nga shumisiwi . 
Arali mbilaelo i tshi kwama ṱhoho ya tshikolo , vha nga kwama Tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu . 
Dziselefounu dzi na zwine dza thusa ngazwo . 
Phurofaili ya mugudi nga huṅwe ndi rekhodo i re na mafhungo nga ha mugudi . 
Hu na vhana vhangana vha re hone ? 
Sedzani zwiṱirathedzhi zwa u vhala afho nṱha U sedza nga nṱha na u sedzela u itela u wana zwidodombedzwa kana muhumbulo muhulwane nga u angaredza U edza nga nṱha na u sedzela u itela u wana zwidodombedzwa kana mihumbulo i tikedzaho yo khetheaho U pfufhifhadza mihumbulo mihulwane shumisani maipfi aṋu Tevhekanyani mafhungo ni tshi khou shumisa maṱanganyi na zwiṱumanyi zwi tevhekanaho u itela u vhumba tshibveledzwa . 
U vhiga kha vhabebi zwi itea tshifhinga tshoṱhe u ṱuṱuwedza vhudzheneleli havho na u shela mulenzhe . 
U ṋea muvhigo u bvaho kha tshitshavha khoro musi vho no sedzulusa uri masheleni a khou shumiswa hani  . 
Muṱa wavho na dzikhonani vha tea u ḓivha vho hezwi zwiga , u itela uri vha kone u vha thusa arali vha sa tsha kona u ḓithusa  . 
Yo dovha hafhu ya topola mihasho yo teaho uri i davhidzane na vhathu vhayo vha kwameaho u kumedza themendelo idzi . 
Hu ḓo fhaṱwa nnḓu dza 17 604 nga vhafumakadzi dza dovha dza ṋetshedzwa vhafumakadzi , na miṱa ine ya khou ṱhogomelwa nga vhana sa zwe zwa sumbedziswa nga Minisiṱa wa Madzulo a Vhathu Vho Lindiwe Sisulu zwenezwino musi vha tshi khou ṋetshedza mulaedza wa mugaganyagwama . 
Huna milayo i tevhelwaho ya Muhasho wa Mutakalo ya u endedzwa ha tshitumbu u ḓa muno . 
Arali vhagudi vha na thaidzo , milingo ya ANA i ḓo thusa vhagudisi vhavho u wana uri ndi ngona dzifhio dza khwine dzine dzi nga vha thusa . 
Hu si kale , musi ndi na miṅwaha ya ṱahe , vhutshilo hanga ha mbo ḓi shanduka tshoṱhe ngauri khotsi anga vho mbo ḓi lovha . 
Afho fhasi hu na tshiedziswa tsha vhudavhidzani vhu pfadzaho na u dzhenela , tsho bveledzwaho nga murahu ha vhukwamani na mimasipala  . 
Vhagudisi vha tea u nanga thero mbili dzi ne dza do vha thusa u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi , na u katela nyito dzi tevhelaho . 
Maga a dzhiela nṱha mulayo na dziṅwe ṱhoḓea dzi kwamaho vhana na u vhifha muvhilini  . 
U langula mutakalo wa mushumoni zwi konḓa u fhira u tsireledza  . 
Mveledziso ya maitele kana nḓila dza HS , ṱhoḓisiso na u ṱola mbekanyamushumo dza mvelelo dza madzulo a vhathu o khwiniswaho . 
Ndeme na mitheo ya Batho Pele ndi zwone zwi vhumbaho Luswayo lwa Shango luswa . 
Mathematiki ( saintsi ya mbalo ) , saintsi ya Fisika na saintsi dza vhutshilo  . 
U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano . 
Ro vhona tsumbo nnzhi dza vhashumi zwavho vha bulasini vha tshi ya France sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo , vha vhuya vho ṱuṱuwedzea vhukuma na u vha vhashumi vho ḓiimisela u shuma nga maanḓa vhane vha ḓo bvela phanḓa nga u ṱavhanya kha ḽeri ya buḓo ḽa mushumo  . 
Mulayo u langwaho khothe dza sialala u tea u khwaṱhisa pfanelo ya u lingana ire kha Ndayotewa na u ṋetshedza mbekanyamushumo dzi khwaṱhisaho u dzhenelela tshoṱhe ha vhafumakadzi , vhaswa na vhaholefhali kha khothe dza sialala . 
Avha vhana vha ḓo dala tshifhinga tshingafhani ? 
Vha nga si ite izwi nga nnda ha musi vha tshi divha zwauri hu na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu khavho na kha mita yavho  . 
U ita uri vhagudi vha ite buḽoko ( kha mabammbiri , naho zwi sa timatimisi uri vhagudi vho no vha na buḽoko dzavho ) vha ṅwala mafhungo o ḓalaho nga zwinzhi zwavhuḓi , vho sedza vha ṱanganedzaho mafhungo , mafhungo a zwino na thounu yo teaho . 
Vhaswa vha kha vhupo uvho vha ḓo vhuelwa nga mveledziso ya Khethekanyo ya Mishumo yo Fhambanaho ya Vhaswa . 
Ri a ḓihudza uri hafu ya dzimetro na zwiṱiriki zwo fara Miṱangano yazwo ya Nyaluwo na Mvelaphanḓa , nahone miṱangano i ḓo khunyeledzwa hoṱhe mafheloni a Luhuhi . 
Muvhigo wo amba uri mutheo wa sisiteme ya vhulondo a u ho kana a u fulufhedzei uri u nga shumela vhathu vhanzhi zwavhuḓi  . 
Mbekanyamushumo dza fulufulu dza mahayani a dzi faneli u thomiwa dzi songo ṱangana na maga aya a vhurangeli oo ṱanḓavhuwaho  . 
Meisi ntswa yo dizainiwa uri i sumbedze ḓivhazwakale , sialala , phambano , mvelele na nyambo dza Afurika Tshipembe  . 
Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa . 
Kha vha rumele khumbelo kha muthu o bulwaho kha nḓivhadzo  . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u bindudza nga kha pfunzo na mveledziso ya zwikili sa tshone tshitshimbidzi tshihulwane tsha nyaluso ya ikonomi na mveledziso . 
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓḓila dza Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa mapholisa  . 
Maifa ane a vha mauku a tea u sa hukhukanyiwa hu u itela uri vhaaifa vha kovhekanyelwe thundu nga nila yo aho  . 
Ri khou isa phanḓa na u khwiṋisa milayo u itela u leludza u ṅwaliswa ha mabindu na u khwaṱhisedza Mulayo wa Vhuṱaṱisani u itela u vulela makete vhadzheneleli vhaswa . 
Khumbelo ya Khothe Muiti wa khumbelo kana muthu wa vhuraru ane a ḓisa khumbelo ya nga ngomu a tshi khou lwa na tsheo ya muofisiri wa mafhungo ya u landula khumbelo ya u swikelela mafhungo , a nga ita khumbelo khothe fhedzi u itela thandululo yo teaho u ya nga khethekanyo 82 ( u tendela ndaela iNwe na iNwe yo teaho i pfalaho ) nga murahu ha musi khumbelo iyo yo no iswa kha maitele a u ita khumbelo a nga ngomu . 
Vhabveledzi vha fulufulu iḽi ḽi vhuedzedzeaho ( soḽa na fulufulu ḽa mudagasi wa muya ) vha ḓo ṋetshedza nyengedzo ya megawatsi dza 1 084 hu tshi itelwa u tikedza giridi ya lushaka zwine zwa ḓo thusa shango uri ḽi sendele tsini na ṋetshedzo ya fulufulu ḽi yaho phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Khumbelo i tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanda ha u ṱun ḓa  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha uri zwi ṱahise mbilaelo dzazwo nga nḓila ine vha ḓo wana thandululo hu songo vha na u tshinyadzwa ha ndaka kana u tsikeledza pfanelo dza miraḓo ya tshitshavha . 
U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa  . 
Hu na zwiteṅwa zwivhili zwa ndeme zwa ndondolo zwine zwa bva kha vhushumisamupo : ( 1 ) u kwamea ha u bvela phanḓa na u shumisa hu sa fheli na u kwamea ha mupo kha u kaṋa kana u kuvhanganya ; na ( 2 ) mbuelo dza ndondolo dzi no bva kha vhushumisamupo  . 
Vhuyo vhuhulwanesa ha mbambadzelannḓa kha kha BRICS vhu kha ḓi vha China , ha tevhelwa nga India , Brazil na Russia . 
Nga tshifhinga tshipfufhi , mbekanyamaitele i tea u fhindula nga u ṱavhanya nahone nga vhukoni u itela u tsireledza mupo na u fhelisa mvelelo dza tshanduko ya kilima  . 
Batho Pele i ṋetshedza muhanga wa kushumele wa tshanduko kha nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Vha khwaṱhisedze uri tshishumiswa tshavho tshi shuma zwavhuḓi na u vha na tshiṅwe arali hu nga bvelela zwiṅwe  . 
Mushumo wa u ṅwala . 
Phambano ndi ifhio u bva kha Gireidi ya 1 ? 
Davhi : U lavhelesa na Tsedzuluso ḽi na vhuḓifhinduleli ha u thoma tshumelo ya nṱha ya nḓisedzo ya tshumelo , u lavhelesa , u sedzulusa na kuvhusele kwavhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso c  . 
DG vha nga ri hu sa athu fhela miṅwedzi miraru kana hu sa athu fhela tshifhinga sa izwi zwi zwa ndeme uri vha wane tshifhinga tsha u lavhelesa mbilaelo zwavhuḓi , vha dzhia tsheo malugana na mbilaelo vha dovha vha davhidzana na muvhigi wa mbilaelo ngaha tsheo ye vha dzhia  . 
Kha mafhungo a uri vha shumisa hani tsha u fembedza na tshipeisa nga nḓila yone , kha vha lavhelese siaṱari 8  . 
Vho Mme Shope , vha ḓivhiwa sa muṱhomphei wa u lwela mbofholowo na mbofholowo ya vhafumakadzi  . 
Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana , arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu  . 
Tshitshavha tshi ṋewa miṅwezi miraru u bvisa vhupfiwa hatsho . 
Afrika Tshipembe ḽo swikelela kha u alusa vhuendelamashabgo nga kha zwiimiswa zwaḽo zwo fhambanaho zwi kungaho sa phakha dzashu , dzibitshi dza maḓi a lutombo na fhethu ha vhufa ho tendelwaho nga ḽifhasi . 
Vhukando he vha humbela ho tendelwa fhedzi kha vhashumisi vha re kha tshigwada : Vhashumisi  . 
Mme avho vha engedza R58  . 
Phalamennde ndi fhethu ha ndeme nga maanḓa ha nnyi na nnyi uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho lushaka , sa tsumbo , vhugevhenga kana u wa ha ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu . 
Hezwi zwi tea u itwa vhukati ha minethe 2-3 . 
Tshinwe hafhu u tea u vhona uri u wana ndila ya u thirantsifera kana u lifha tshelede ye ya sala kha mithara we wa vha u tshi khou sedziwa  . 
Zwo itea ngafhi ? 
Khorondanguli ya tshikolo kha muvhigo wo ṋekedzwaho  . 
U tevhelela - Komiti ya Wadi i nga humbela mivhigo tshifhinga tshoṱhe ya dzithandela na tshumelo  . 
U khwinisa vhuimo ha u nekedza tshumelo kha dzikhasitama dzashu nga u shandula kuvhonele kwa vhathu vha hashu u bva kha tshiimo tsha u tshintsha u ya kha kuvhonele kwo ditikaho nga u thusa khasitama - u ita ngauralo hu do ita zwauri hu swikelelwe na u fhirisa zwe khasitama dza zwi lavhelela kha bannga na tshumelo dzayo  . 
I ita khuwelelo ya u dzhenelelwa ha mbekanyamaitele ho khwaṱhaho nga Muvhuso u itela u hudza mutheo wa nḓowetshumo wa shango na u alusa ikonomi nga u ṋea thikhedzo nga vhuḓifulufheli kha vhoranḓowetshumo vha vharema sa zwe zwa bviselwa khagala kha IPAP . 
Maipfi a mazhakanḓila ashu o ri humbudza hafhu uri ri songo vhuya ra dzhiela fhasi mbofholowo yashu  . 
Kha Gireidi ya 2,vhagudi vha khwaṱhisedza mushumo we vha u ita nga ha vhuimo , u ḓivhadza na mbonalo Kha Gireidi ya 1 . 
Ri tea u vhona thengiso i sa dzhii sia , nzudzanyo ya zwiko zwiswa na u khwaṱhisedza uri tshipikwa tsha u kunda u shaya mveledziso na vhushai tshi dzhenelela kha zwiṱirathedzhi zwashu zwa u dzhenelela  . 
Ri livhuwa minidzhere dzashu kha vhurangaphanḓa he vha vhu sumbedza kha miṅwaha  . 
Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na mikano i re kha kana ine ha khou ambiwa nga hayo kha khethekanyo ya 36 , kana huṅwe kha Mulayotibe . 
Kha nyimele dzine mulayo washu yo pfukwa , ri a phalala kha nyimele dzenedzo  . 
Khomishini ya Khetho I na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo yo randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri milayo , dzipholisi , na pfano dzapo dzi a tendelwa  . 
Mushumeli wa tshitshavha u tea u vhona zwauri hu khou tevhedzwa Mulayo uyu  . 
Vho eletshedza uri vhana vha fanela u vha na vhalindi  . 
U dzhenisa mafhungomatsivhudzi a iwe muṋe kha fomo hu tshi shumiswa madzina vhukuma . 
Komiti dza wadi dzi ṋetshedza kha zwigwada zwa ngudo zwa khoro nga vhadzulatshidulo vhadzo  . 
Vhaṱoḓisisi vha fanela u ḓivha nga ha mbilaelo dzine vhafari vha nḓivho vha vha nadzo nga ha u kuvhanganywa na tshumiso ya nḓivho yavho nahone vha fanela u fara nḓivho ya sialala nga nḓila ya mvelele yavhuḓi na yo fanelaho  . 
Mbalo ndi mini ? 
Nḓila iyi i ṱoḓa u ḓiimisela ha masipala uri vhadzulapo vha zwi kone u shanduka vha si tsha vha vhashumisi vha tshumelo vha u tou itelwa , vha shanduke vha vhe vhadzulapo vha no kakarika , vha tshi shela mulenzhe kha u swikela zwa ndeme dza mveledziso dzavho  . 
U ita ṱhoḓisiso ya zwo bvelelaho muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno  . 
Ri ḓo bvelela zwavhuḓi kha vhuhovheleli hashu ha u alusa kavhili tshivhalo tsha vhaendelamashango vha dzitshaka tsha swika kha 21 miḽioni nga 2030  . 
Hezwi zwi wanala kha man(walwa a nganea , nganea pfufhi na miswaswo  . 
Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha  . 
Nṱhani ha izwo , ṱhoḓisiso dzo wana uri kha u lwela hu fhisaho na nyimele dza shishi ( hune vhashumisani vha vha khakhathini ) tshumiso ya nungo ndi mulayo u fhira u vha phambuwi  . 
Ri tea u shumisa tshanduko ya phimo nga nḓila i vhuedzaho khathihi na tshanduko dza zwino dza milayo ya visa , u itela u engedza vhuendelamashango ha shango ḽashu  . 
Murangaphanḓa u nangwa nga vhunzhi ha vouthu nahone murangaphanḓa o nangiwaho u tea u ṱanganedzwa na u ṱhonifhiwa nga vhoṱhe  . 
Kha vha ṋekedze ṱhanziela ya mabebo na garaṱa ya muhaelo , kana garaṱa ya u fhirisela ṅwana kha tshiṅwe tshikolo na muvhigo wa u fhedzisela wa mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo . 
Kha vha vhilahele kha Independent Complaints Directorate  . 
Vha shumise nḓila dzi re na mutakalo dza u langa mutsiko sa nyonyoloso , u femela ngomu na u eḓela lwo linganaho  . 
Tsho pulanelwa u vha na vhutshilo ha u shuma ha miṅwaha ya 50 . 
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
Madzuloni a hezwo , tsumbanḓila dza Mulingo dzi ri fha ṱhoḓea dza gumoṱhukhu dza kharikhuḽamu dzine dza tea u vha dzo funziwa magumoni a kotara ya vhuraru ya ṅwaha wa tshikolo . 
Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho , masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro , nahone vhurumiwa vhu songo phaḓḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro  . 
U bveledzwa ha pulane ya vhudavhidzani , hu tshi shumiwa na muḓivhi wa CBP kha u wana khonadzeo na u konanya khonadzeo dza u anḓadza zwo swikelwaho nga CBP nga tshumisano na mulangadzulo  . 
Nangani mapfanisi a ṋefhungo a re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Ndi zwo teaho uri vhagudi vha kone u swikela zwishumiswa zwo teaho tshifhinga tshoṱhe . 
Ri fanela u fhungudza masheleni a zwa vhulangi , u tinya zwa u dovholola na u isa zwishumiswa zwinzhi kha mabindu maṱuku . 
HU LINGANYISWA HANI ? 
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , kana vhuṱanzi ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha i fhiraho miṱanu kana ṱhanziela ya vhudzulapo ha mashango mavhili  . 
Tshanduko u ya kha gesemaḓi i khou lavhelelwa u fhungudza zwihulwane u ḓitika nga ole na gese , na u fhungudza muhasaladzo wa gesepfuḓi , zwihulwane musi yo shumiswa kha sele dza fulufulu dzi shumaho  . 
Vhuimo ha zwa masheleni ha tshiimiswa hu kha ḓi vhilaedza vhukuma  . 
Vharengi vha dzinnḓu na vhafhaṱi . 
U bveledzwa ha vhushaka ha vhukati ha ṱhanganyo u buḓa na masia a u guda ( hune zwa itea na hune pfunzo ya zwi tenda ) na mvelaphanḓa u bva kha gireidi u ya kha iṅwe ndi dza ndeme kha Kharikhuḽamu iyi . 
Ndi khou amba ṋamusi , Mufumakadzi Tshipikara , phanḓa ha mme anga Vho-Epainette Mbeki , Vho-MaMofokeng , vhe vha ḓa fhano u ḓisa mulaedza u bvaho kha vhathu vha vhupo ha mahayani , Transkei , he vha dzula hone miṅwaha minzhi . 
Mulayo muswa wa bege dza mapuḽasiṱiki nga ngoho u ḓo vhuedza mupo , fhedzi u nga vhangela thaidzo vhathu vhane vha sa swikela mutengo wa bege idzi  . 
Naa tshishumiswa tsho dzheniswa nga muthu a re na vhukoni ? 
Ndi ngani vha tshi dzhoina tshikimu tsha dzilafho ? 
Vhaimeleli vha vhadzulapo  . 
Nga iṅwe nḓila , VhaLobedu vha shumisa ipfi ḽa u sumbedza uri vha khou amba nga ha vhuloi ha vhusiku ( zwi fanaho na lushaka lwa vhuloi ha muhumbuloni ) , na vhuloi ha masiari ( zwi fanaho na manditi ) , ha u fhedzisela vhu katela u shumisa mishonga ya u vhaisa  . 
Musi muvhuso wa lushaka u tshi kona u ṋetshedza mihanga ya u ṱuṱuwedza na u tikedza thivhelo ya vhugevhenga , u thoma u shuma hu fanela u itwa kha ḽevele yapo  . 
Dziṅwe kiḽasi dzi a kona u vhala zwibveledzwa dzi si khou thusiwa . 
Miholo , magavhelo na mbuelo dza vhahaṱuli a zwi nga fhungudzwi . 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 4 : Muvhalelano wa nga Ngomu vhulanguli ha poswo ndi mini ? 
Ndi nyito ya masia mararu i sumbedzaho zwiṱirathedzhi zwa u thetshelesa u itela u wana na u u pfesesa tshipitshi na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u pfiwa . 
Dr Wallace mbuno ine a khou sumbedza ndi ya uri vhuloi vhu tea u sa vhonwa vhu tshithu tshivhi fhedzi , ngauri vhuloi vhu nga itwa nga nḓila yavhuḓi  . 
Khethekanyo 82 na 124 dza Ndayotewa ntswa a dzi kwami u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho ha Milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma . 
Vhana vha zwipuka vha khana vho takala . 
Mutshimbidzi u do tshintsha u ya nga tshifhinga , musi vhadzulapo vha tshi vho wana vhutsila , u difhulufhela na tshenzhemo ya u langula mbekanyamushumo nga vhone vhane . 
Kha senthara dza u guda , u konḓelela ho ḓisa nndwaa nga vhathu vhanzhi nga tshifhinga tsha vhuria vhu rotholaho nga murahu ha u iledzwa ha dzangano ḽa mbofholowo na u farwa ha vhunzhi ha vharangaphanḓa vhahulwane vhaḽo . 
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67 , nahone nga Ḓuvha ḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi , mishumoni , mahayani na zwikoloni , vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho , nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi  . 
Kha dziṅwe nyimele vha shumisa luvhi vhuḓifhinduleli he vha hweswa nga kha mishumo yavho na masipala , u shushedza vhathu nga zwigidi zwashu , u shumisa zwiendedzi zwashu lu siho mulayoni , na zwiṅwe  . 
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho , hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho . 
Vha ḓo iswa kha Rumu ya Vhukonani ya Mupondwa ( VFR ) kana iṅwe rumu hune tshitatamennde tshavho tsha ḓo dzhiwa lwa phuraivethe u khwaṱhisedza u vha tshidzumbeni na u tsireledza tshirunzi tshavho  . 
Vha songo vhuya vha tshimbila vha songo ambara zwienda , naho hu tshi tou vha bitshini  . 
Arali mugudi a tshi ṱoḓa u ṋekedza kana u ita thero dza u engedzedza , tshifhinga tsho engedzwaho tshi tea u avhelwa u itela u ṋekedza idzi thero . 
Vha fhethu hu si hone  . 
Hezwi zwi fanela swikelwa  . 
Hezwi zwi amba vhuḓikumedzeli ha Muvhuso kha nyaluwo , mveledziso na tshanduko ya sekithara ya vhuendi ha zwikepe zwa Afrika Tshipembe , kha u tikedza mveledziso ya ikonomi ya matshilisano ngeno hu tshi khou shelwa mulenzhe kha mbambadzo ya dzitshakatshaka . 
Fhedziha , vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga funza nthihi kana mbili dza nyambo kha vhuimo ha Luambo lwa Hayani . 
Phanele ya u vhea vhashumi zwikhalani zwavho i ḓo thomiwa u itela u sedza u thoma u shuma ha maitele a u pfuluwa  . 
Mutholiwa a nga d(ivhadza fhungo i(li nga u tou n(wala  . 
Vha fanela u ḓivhadza Minisṱa wa Zwa Mupo nga ha muhumbulo wavho wa u ita ṱhoḓisiso kha zwiko zwa zwitshila zwapo hu na ndivho ya mbambadzo  . 
Kha vha vhone zwauri mihasho ya muvhuso i khou shumisana yothe . 
Vha sokou amba Kani ndi mitambo ya vhomuṱuku ? 
U buletshedza vhulapfu ha zwithu nga u vhala na u ṱalutshedza uri ndi vhulapfu vhungana ha zwa u ela zwi si zwa fomala . 
Shango ḽi livhana na khaedu dzi fanaho , dzi konḓaho malugana na vhulimi  . 
Ni songo tenda u tambudzwa hu tshi vha tshiphiri vhakati hanu na mutambudzi  . 
ANA i ḓo thusa DBE u wana uri ndi ngafhi hune wa tea u dzhenelela arali kushumele kwa kiḽasi kana tshikolo ku sa swikeleli vhuimo ha lushaka ho vhewaho . 
Tsha u fhedzisa , ndi zwa ndeme u sumbedza uri ḽitheretsha a si mafhungo a uri phindulo dzone ndi dzifhio lini : muhumbulo wa uri , tsumbo , tshirendo tshi nga kona u amba zwiṅwe na zwiiṅwe arali muthu a tshi nga kona u zwi sumbedza , zwi nga vho amba uri ḽitheretsha ndi mazwifhi nahone zwi ita uri muthu a vhe na kuelekanyele ku si na ndavha na uri ḽitheretsha i shuma hani . 
Ri dovha ra fhungudza muhwalo wa mushumo washu nga u sa bvisa phemithi ṅwaha nga ṅwaha  . 
Tshigwada tsha matshudeni tsha vhahali tsho ḓo paḓuwa u bva kha Nusas tsha vhumba Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe , Saso miṅwaha ya 40 yo fhiraho  . 
Philisi dza vhulwadze ha swigiri dzi anzela u vha dza ndeme kha u langa guḽukhousu kha Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri ( ya vhaaluwa )  . 
Mivhigo i rumelwa hafhu kha madokotela arali yo tou humbelwa nga vhone vhaṋe  . 
Vhaṅwe vhagudii vha ḓo wana zwi tshi leluwa u ṋea masia nga u edzisela zwine vha amba kha masia e vha ṋewa . 
Thelesikoupu ya MeerKAT yo bveledza zwifanyiso zwa nṱha zwa lutombo i tshi khou shumisa dishi nṋa kha dza 64 dze dza pangwa ; zwine zwa bvisela khagala radio galaxies dzi sa athu vhonwa ḽifhasini  . 
U themendelwa ha mugaganyagwama ndi tshiṅwe tsha thasiki dza zwithu zwa ndeme zwine zwa itwa nga vhakhantseḽara  . 
Vha humbelwa uri ḓivhadza phanḓa ha awara dza 48 vha tshi valelwa kana hu tshi itwa nyito  . 
Nyanḓadzamafhungo yo shuma zwihulwanesa kha u lwa na tshiṱalula , i tshi anḓadza mabulayo na tshiṱuhu zwo itwaho nga muvhuso wa tshiṱalula . 
Thuso kha u renga zwo xelaho , u tswiwa , u tshinyala kana phasipoto dzo fhelelwaho nga tshifhinga ( mbadelo dzo teaho dzi ḓo badelwa )  . 
Vho dalesaho kha matshimbidzele . 
U dzhia tsheo hu itwa nga nḓila ya demokirasi yo vuleaho  . 
U ṱanganyiswa ha komiti dza wadi sa tshiimiswa kha phurosese ya IDP , hunzhi a zwo ngo vha nga nḓila ya vhukuma lwe komiti dza wadi dza thoma u dzhenela sa miraḓo ya tshitshavha nga u angaredza , zwe zwa ita uri mvelelo dza vhukwamani hapo na khonadzeo ya u phaḓaladza komiti dza wadi zwi sa tou sedzwa nga vhuḓalo  . 
Maitele a vhukwamani a tea u shumiswa u bva mathomoni u khwaṱhisedza uri vhupulani ha mveledziso i shumanaho na ṱhoḓea dza ndeme nga nḓila yo teaho vhathu vha kwameaho  . 
Ndi zwa ndeme u ombedzela zwauri ndivho khulwane ya Khoudu ndi u bveledza tsumbo yavhud(i ya vhud(ifari  . 
Vha songo shelesa manyoro tsini na mbeu vhunga i tshi nga swa . 
Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha . 
Kha vha ite uri vhagudi vha : -- Ambe tshidade tsha nomboro vha tshi khou shumisa miṅwe ya fumi . 
Vha songo lenga , kha vha nange ! 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya Social Development office . 
Mabindu , vhashumi , zwitshavha na muvhuso vha ḓo tea u shumisana malugana na u swikelela nyaluwo ya ikonomi i ṱavhanyaho  . 
Tshivhalo tshi songo dzikaho tsha vhane vha phasa Maṱiriki tshi sumbedzisa uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa u disa vhudziki kha sisiteme na u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa yone-yone . 
Arali no vha ni muvhigi , no vha ni tshi ḓo ṅwala nga mitambo ifhio ? 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhuḓibaḓekanyi  . 
U shumiswa ha phurotokholo nga muhasho uyu a hu na nungo nahone hu tea u khwiṋiswa , fhedzi hu ḓo ṱoḓa vhuḓiimiseli ha zwa poḽotiki  . 
Arali u ṱodwa ha rekhodo na nzudzanyo dza rekhodo u itela u bviselwa khagala , zwi tshi katela nzudzanyo dza uri i vhe hone nga tshivhumbeo tsho humbelwaho zwi tshi ṱoḓa awara dzi fhiraho dzo tiwaho u itela ndivho ya ndaulo iyi , DIO u ḓo ḓivhadza muhumbeli uri a badele diphosithi ya tshipiḓa tsho tiwaho ( tshi sa fhiri tshararu ) ine ya ḓo badelwa arali thendelo yo ṋetshedzwa  . 
Fhedziha , zwivhumbeo zwa makete ya vhashumi ya tshikale zwo vha zwi songo bveledzwa kha ikonomi dzi shandukaho nga u ṱavhanya u fana na zwine zwa itwa zwino . 
Miraḓo ya komiti dza wadi ya Mtilili vho khethwa nga u tou imisa zwanḓa kha miṱangano ya tshitshavha  . 
Zwino vha nga kona u fha muṅwe na muṅwe zwine a ṱoḓa kana a lila u swika ngafhi ? 
U vha a tshi khou shuma u dzima mulilo . 
Kha vha tshimbidze vhashelamulenzhe nga ḽiga nga ḽiga vha vha ṱalutshedze uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽiga tshi katela mini  . 
Naa milindi yo valiwa , u tsireledzwa na u fentseliwa na u swaiwa nga nḓila i vhonalaho u thivhela u wa ? 
Naho vundu ḽashu ḽo dzula ḽi mambule a kungaho vhuendelamashango hapo , ri nga ri kone u awela kha u bvelela hashu  . 
Vhaṅwe vhatambi vha tea u tevhela na u kopa zwe murangaphanḓa a ita  . 
Kha mutevhe wa thandela dzo pulaniwaho , hu na u engedzwea ha tshanele ya u rengiselwa nnḓa ha tsimbi u bva kha thani dza miḽioni dza 60 u ya kha miḽioni dza 82 nga ṅwaha  . 
Maaravhi : maipfi ane a shumiswa kha u aravha kana u ḓidzhenisa kha zwithu . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa 2016 wa Khwiniso ya Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi , Phalamenndeni . 
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu , mabulannga , zwifuwo , tsimbi , mirerala kana matombongwende  . 
U isa phanḓa na u fhaṱa ḓivhaipfi . 
Thaidzo dzi a leluwa u dzi topola , fhedzi thandululo a dzi anzeli u leluwa  . 
Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) tsho itwa nga Nyangaredzo ya mbonalo na zwitatamennde zwa masia a u guda a malo : s Dzinyambo ; s Metse ; s Saintsi dza mupo ; s Saintsi dza matshilisano ; s Vhutsila na Mvelele ; s Pfunzo ya zwa Vhutshilo ; s Saintsi dza Ekonomi na Ndangulo ; s Thekinolodzhi . 
Mvelele i dovha ya thusa uri vhaswa vha si milwe nga dzin(we mvelele na vhumatshelo havho vhu vhulungee  . 
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini  . 
Kha mushumo uyu , ri ḓo isa phanḓa na u vha na vhukwamani na mahoro kha u thoma u shumisiwa ha Thendelano ya Poḽitiki ya Ḽifhasi ngei Zimbabwe na mveledziso ya nḓila ya dzikhetho  . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miṱanu u ṅwalisa  . 
Bongi o hwalela uku kutukana nnḓa . 
U tevhekanya zwifanyiso zwi re kha tshiṱori . 
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u livhuwa nga maanḓa thuso ye ya ṋetshedzwa nga madzangano a si a muvhuso o fhambanaho na zwiimiswa zwa pfunzo malugana na u bveledzwa ha Tshatha ya Vhapondwa . 
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓḓu  . 
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Nga murahu ha Fulo ḽa Maḓuvha a 16 , hu ḓo vha na mbekanyamushumo ya ṅwaha woṱhe ine ya ḓo sedzulusa nḓila ine matshilo ono khwinifhala ngayo ngakha u shumiswa ha milayo na mbekanyamushumo dzo itelwaho u fhelisa khakhathi dzo livhanaho na vhafumakadzi na vhana . 
Ndeme ya u wana vhuṱanzi ha zwa dzilafho na thuso na ndeme ya u wana dzilafho ḽine ḽa shumiswa nga murahu ha u ṱanea kha zwithu zwi re na khombo ya u kavhiwa nga HIV ( PEP ) hu si na u lenga , tenda ha vha hu kha awara dza 72 nga murahu ha musi mulandu wo itiwa  . 
Thempheretsha dza nṱhesa zwipiḓani zwinzhi zwa shango ḽashu dzi ombedzela tshumiso ya maḓi nga vhuḓifhinduleli nga vhathu vhoṱhe . 
Nyendavhusiku 2008  . 
Mutholi wavho , tshikwama tsha thuso ya mishonga , ndindakhombo yavho vhone vhane kana Khomishinari wa Ndifhelo ya Mafuvhalo a Mushumoni ( Commissioner for Compensation for Occupational Injuries ) vha nga si badele u vhilwa hune ha si yelane na zwiwo zwo bveledzwaho nga u shela havho mulenzhe kha u lafha ha u lingedza ; ngauralo ndi zwa ndeme nga maana zwauri vha sedzuluse zwauri muthusi u na ndifhelo yo teaho ya ndindakhombo ya u vha linda  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u ḓo tshimbidza mushumo wa Pfufho dza Saintsi dza Vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe ( WISA ) wa 2017  . 
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling . 
Zwitshavha zwi a shanduka tshifhinga tshothe  . 
Magavhelo a muvhuso na mbadelo dza yunivesithi ndi zwone zwi dzhenisaho vhunzhi ha masheleni a wanwaho nga dziyunivesithi , ngeno kha masheleni a wanwaho nga dziyunivesithi phesenthe ya 43 i tshi bva kha muvhusona 34 wa phesenthe i bvaho kha mbadelo dza yunivesithi . 
Ndi zwifhio zwikili zwine muraḓo wa Komiti ya Wadi a fanela u vha nazwo uri a kone u shuma zwavhuḓi na tshitshavha na kha Komiti ya Wadi ? 
Ndi tshipiḓa tsha mveledziso ya ikonomi ya muvhuso nga kha mveledziso khulwane ya themamveledziso na uri zwi ya kona u shumiswa na nga vhaholefhali . 
Matshelo ri ḓo hulisa Mufumukadzi Vho-Tambo lwa u fhedzisela musi ri tshi vha vhulunga . 
Zwi nga dzhi ṅwedzi muthihi u shumana na khumbelo kana zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaiti vha khumbelo  . 
U guda nga u tou ita -- Mudededzi vha ola zwitendeledzi zwa 11 ( 0 u swika 10 ) fhasi kana a shumisa huḽahupu . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha zwa vhupileli  . 
U dzhiela nzhele Mvelaphanḓa ye ya vha hone u bva tshee ha vha na demokirasi , malugana na u shandukiswa ha sisiteme ya vhulamukanyi u khwaṱhisedza uri hu vha na u swikelelwa ha vhulamukanyi na maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhoṱhe hu sa khou sedzwa lushaka , mbeu , mvelele na tshigwada . 
Zwenezwoha , nga madzina Luambo lwa Hayani , Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma na hu ambiwa maimo a vhukoni ha u gudisa luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa waṅwa ( sa kha Nyambo dza u Engedzedza )  . 
Mafhungo ane na tendelana nao , na mafhungo ayo ane vha wana a tshi kanakanisa o sumbedzwa o ṱangana na zwiitisi zwa muhumbulo wavho  . 
U monithara levhele ya mushumoitwa wa komiti dza wadi sisteme dza nga ngomu dza vhuḓifhinduleli ha zwa vhulamukanyi khathihi na u vhona uri vhathu vhoṱhe vha khou swikelela kha zwa vhulamukanyi  . 
Tsumbo , musi hu tshi funzwa maanea a nganetshelo , vhagudi vha tea u funzwa kuṅwalele kwa pharagirafu dzine dza lungekana , fhedzi musi vha tshi ṅwala maanea a mbuletshedzo , vha tea u funzwa kuṅwalele kwa pharagirafu dza maga ane a tea u tevhedzwa . 
Ri nga si tendele zwigevhenga zwi tshi tshinyadza lufuno lwo ṱanganelaho lwa tshitshavha tshashu ngauri vhabindudzi vha nga si ḓe kha shango ḽi re na zwiito zwa vhuaḓa  . 
Nyimele dzi konḓaho dza ḽifhasi na dza fhano hayani dzi tea uri kombetshedza uri ri engedze vhuḓidini hashu kavhili , ri tshi khou shumisana na sekithara dzoṱhe  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro tsho teaho themo na tshikhala tsha tshakha dza thaidzo dzo fhambanaho . 
Tsumbakushumele dza ndeme dzi thusa muvhuso wapo na vhadzulapo u kala u swikelela  . 
Tshitshava tshi lugisa matshi wa u ya kha Khoro u isa mbilaelo  . 
Mbambadzo ya dzitshaka iṅwe na iṅwe i re na tshiimo tshi fanaho shumisa na u sedzulusa zwitaili na ndivho ya u dzudzanya Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Vhulamukanyi ha Ndayotewa ya vhuvhili kha miṅwaha miraru  . 
Vha ḓo swikela zwinzhi nahone muṱangano wavho u ḓo tshimbila zwavhuḓi arali vha fha vhadzheneli tshifhinga tshine vha tshi ṱoḓa u ḓilugisela  . 
Vhulimi hu tou nga ho tou bebelwa kana hu tou pfi ndi ha vho mugede ngauri ho andesa vhukati ha Mavhuru vha vhanna nahone ho andesa tshutshedzo yo fhiraho mpimo , u sa vhiwa na ndavha kana u sa londwa vhukati ha vhalimi vho no bvelaho phana vha re hone  . 
Tsumbo , mushumi a langulaho vhupo hune goloi dza pakwa hone o newa ndaela ya u ri dzine dza tou vha khagala u ri vhupo hu re hone ndi ha vhahulwane fhedzi na vhueni ha muvhuso  . 
Hune ha wanala uri hu vha na phambano malugana na levele dza tshumelo , tsumbo , malugana na u vhaliwa ha mithara , zwo tea uri khasitama i badele tshelede yo tiwaho phanda ha musi hu tshi itwa thodisiso malugana na zwenezwo  . 
Mirado a yo ngo fanela u bvisela khagala zwothe zwe zwa vha zwi tshi ambiwa , nga maandesa tsheo dzo dzhiiwaho khathihi na madzina a vhathu vhe vha vha vha tshi khou senguluswa  . 
Mbuelo dzo phuroreithiwa u bva ḓuvha ḽa u dzhoina . 
Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba , ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi , vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho , vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei . 
Kha ngano nnzhi , ni ḓo wana hu na phukha dzine dza amba sa vhathu , fhethuvhupo hu no tshila hu re na maṱaka na milambo . 
Vhadzhiamikhovhe vhoṱhe kha wadi vha ṱuṱuwedzwa u dzhenela kha dzikomiti ṱhukhu dzine dza tshimbilelana na masia a dzangalelo ḽavho  . 
Kha u ḓilugisa , vha vhudze tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi ṋekedze muvhigo kha ḽiga ḽatsho  . 
Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha tshifanyiso na mafhungo  . 
Vha nweledze mbuno dza ndeme dza muambi musi vho no dzi pfa  . 
Kha vha wane thuso nga u ṱavhanya u vha thusa u kona tshila na dzhenuwo,na u thusa kha u fhola havho havho  . 
Milayotibe ya Khethekanyo 75 - Milayotibe zwayo ine a i kwami mavunḓu  . 
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha vha tea u humbela u kwamanywa na Vhuimeli ha Afrika Tshipembe kha iḽo shango  . 
Kha vha ri ndi ḓadzise ngauri Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa Ḓuvha ḽa Mmbi yo Ḓiṱamaho nga Zwiṱhavhane nga ḽa 21 Luhuhi 2017 u swaya miṅwaha ya ḓana ya u elelwa u nuvhela ha tshikepe tsha SS Mendi , zwo siaho maswole a linganaho 646 vho lovha nga 1917 . 
I dovha ya vha khuwelelo ya u dzhia maga kha vhathu na zwigwada zwi bvaho kha masia o fhambanaho a vhutshilo uri vha vhe tshipiḓa tsha tshanduko . 
Ndaulo ya Vhufaragwama 216 . 
Phambano na mbilaelo ndi zwithu zwa mvelo kha khetho na uri zwi ḓo dzulela u bvelela nga tshifhinga tsha dzikhetho  . 
Ndovhololo , u linga na u ṋea muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga tshoṱhe ( tshifhinga tsho avhelwaho tshi a zwi tendela )  . 
Izwi zwi ṋea vhanna maannḓa a u langa nahone zwo khwaṱhisedzwa nga zwiimiswa zwa mulayo , vhurereli , mvelele , pfunzo , ikonomi , polotiki na na zwa vhuswole tshitshavhani  . 
Arali Masana o kona izwi , inwi zwi nga ni balela ngani ? 
PULANE DZA U FUNZA Ḽiṅwalo iḽi ḽi amba uri mumono muṅwe na muṅwe u ḓo katela yunithi nthihi kana mbilil dzo livhaho kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikili : u thetshelesa , u amba , u vhala , u ṱalela , u ṅwala , na kushumisele kwa luambo  . 
U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinnḓu , pfunzo na ndondolo . 
Mbofholowo ya u guda uri mbekanyamushumo i shuma hani , vha i ṱanganedza u ya nga ṱhoḓea dzavho  . 
Zwiḽiwa na zwihomolosi : Arali vhashelamulenzhe vha na mikovhe ḓuvha ḽoṱhe kha kutshimbidzele kwa u pulana , kana arali vha tshi tea u tshimbila lwendo lulapfu uri vha shele mulenzhe , vha nga tea uri vha ṋewe zwiḽiwa kana magwashu , kana vha badelwa aḽawentse ya u renga zwiḽiwa  . 
Madzina  . 
Khwiniso dzi sedza kha mafhungo a u ḓo vhona uri ndugiselo na mashumele zwi tshimbile zwavhuḓi kha khetho dza 2016 dza muvhuso wapo . 
Kha nyimele dzo kalulaho , Madzhisiṱaraṱa a nga vhona zwo tea u iledza muhwelelwa u dzhena kha nnḓu ine vha dzula nae kana u mu hanela u ya kha dziṅwe dza phera dza nnḓu ine vha dzula khayo . 
Ndi ramba vhakwamei vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa kha mushumo u re kati uri hu sa vhe na makumedzwa a songo pfiwaho . 
Vhathu vha shayesaho nahone vha re khomboni kha tshitshavha vha ḓo vhuelwa nga thandela ? 
Nḓisedzo ya thusedzo ya ndambedzo ya matshudeni vha shayaho na yone yo itiwa  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓila yo teaho phanḓa ha khothe kana , hune zwa vha zwo tea , iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia . 
Ni tea u ita mini musi no no shela thinganywa dzo ṋukalaho ngomu baweleni ? 
Muoditha Dzhenerala u vhiga kha Phalamennde nga ha uri ndaela dza tshinyalelo dzo tevhedzwa naa . 
Khothe yo sumbedza uri ndivho ya u vhulaya ndi ya u lifhedza , hu si lutendo kha zwa vhuloi . 
U fha fureme ya u ṅwala u thusedza vhagudi u ṅwala nyambedzano na athikili ya gurannḓa . 
Ri tshi tou sedza , vhaswa vha no fhira miḽiyoni vha fhano shangoni ḽa hashu vha na ṱhanziela dza maṱiriki nnzhi u fhira nga 1996  . 
Livhani kha u do fhedza ni tshi fha ndangulo kha vhone vhane kha vhashumisi vha zwishumiswa zwa mupo , musi vho no wana vhugudisi ho teaho na vhutsila  . 
Naho hu na vhuthihi , dimokirasi na muvhuso wo fanelaho zwe ra zwi tsireledza , ri kha ḓi tea u ṱanganya zwiṱangadzime na vhupo ho tsireledzeaho hu wanalaho kha lushaka , vhuimo , mbeu , vhurereli , na zwigwada zwa mirafho  . 
Naho zwo ralo , ho sumbedziswa mbilaelo musi wa dzulo ḽe vhaeletshedzi na vhatshimbidzi vha ṱoḓa dziṅwe ḽevele dza tsireledzo  . 
Makhulu vha miṅwaha ya 80 vha nga si kone nahone a vha ngo tea u fhedza ḓuvha ḽoṱhe vho ima mudubani u lindela u wana mishonga yavho  . 
Vhe vha shela mulenzhe vho sumbedzisa zwo no swikelwaho nga Mbumbano ya Afrika miṅwahani miṋa yo fhiraho , vho kona u pfesesa khwine nga ha Adzhenda 2063 na uri nyanḓadzamafhungo ya Afrika i nga vha hani phanḓa nga ha u ḓivhadza na u tshimbidza Adzhenda 2063  . 
Arali tshiendedzi tsho vha tsho dzudzanywa u vha tshimbidza u ya na u vhuya ro vha ri sa ḓo sumbedzisa mbilaelo iyi  . 
Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhuimo ngeno ri tshi vhona fhedzi tshipida tsha thaidzo na u vha na tshenzhemo thukhu yatsho  . 
Gratia kha tshikhathi tshine tsha khou sedzuluswa  . 
U ṱusa u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe u swika kha 10 kana ṱhukhu hu shumiswa tshithihi tsha zwitevhelaho ; zwishumiswa nyolo u fhaṱa na u pwashekanya nomboro mutalombalo u davhula na hufula . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30  . 
Muṱaṱisano - u bva nga 2003 , Khomishini ya Mbambe yo dzhia ḽiga ḽo khwaṱhaho u khwaṱhisedza uri huna mbambe na mbambadzo zwi pfalaho nga feme dzo andaho kha ikonomi yashu  . 
Zwino ndi afhio mafhungo mahulwane e a haseledzwa nga nnḓa ha ḽa u ranga , thero khulwane ya ndivhotiwa ye ya buliwa u thomani  . 
Vhadzheneli vha tea u dzhenela sesheni dza 2 dza awara dza 3 nga vhege  . 
Tshikolodo tsha mashango a sili tshi kha ḓi vha pfumo ḽa Damocles , ḽo ṋembelela nṱha na ṱhuṱhuwedzo dza mveledziso dza vhukuma dzashu kha mvelaphanḓa ya matshilisano na zwa ikonomi  . 
Khaedu ya u thoma ya ndangulo ya thandela ndi u khwaṱhisedza uri i khunyelela nga zwifhinga zwo tiwaho  . 
Naho zwo ralo a si ine ya thusa vhashumisi  . 
A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana  . 
Mufumakadzi wawe , Neria , o fhiwa mushumo wa u kulumaga henefho vhuongeloni  . 
U lavhelesa uhu hu ḓo katela u ṋekedzwa ha mivhigo yo tou ṅwaliwaho musi ho sedzwa faela u itela madalo a tevhelaho  . 
Mukano wa Vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha wo imelwa nga Mulayo wa khwiniso wa Vhufumiraru ya Ndayotewa wa 2007  . 
Lut ( avula ndi khalan(waha ine ya d(a nga murahu ha vhuriha  . 
Muthu a nga si livhane na thero a sa ḓivhi mathemo ane a ḓo shumiswa  . 
U bveledza nila dzi shumaho dza u sedza arali hu tshi nga vha na khombo kha sisieme ya mutakalo wa zwimela na zwipuka , mutengo na sisieme ya miholo na dziwe khombo dzi vhangwaho nga mupo  . 
U kona u topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere kha vhunzhi ha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi . 
Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele  . 
Ri tama mahoro a tshi shumisa thendelano iyi na u isa phanḓa na u wana nḓila dza u vhulunga mishumo  . 
Thoma mbekanyamushumo ya pfusho ya vhaimana na vhana vhaṱuku na u engedza tshumelo dza mveledziso ya vhana ya ḽiga ḽa u thoma ya vhana vha fhasi ha miṅwaha miṱanu  . 
CBNRM i nga dovha hafhu ya fha pulatifomo ya vhashumisani vhane vha si vhe na vhukoni sa tsumbo , vhafumakadzi na vhathu vhashayaho vhane vha wanala kha vhupo ha mahayani , uri vha bvise mihumbulo yavho na zwine zwa vha kwama  . 
Mishumo ya tshitshavha , u fana na Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa na yone i farelwa henefha . 
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula-tshidulo wa dzangano ḽa vhashumi , sa khophi dza vhukuma . 
Vha vha fhe tshifhinga tsha u ita izwi vha kone u nanga tshigwada tsho fhambanaho u sumbedza uri vha nga shumamna hani na liga ḽiṅwe na Ḽinwe  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , mabindu , mishumo na madzangano u shela mulenzhe kha u isa phanḓa zwipikwa zwa NDP nga u sumbedza u thoma ha NDP nga kha vhurangeli vhune ha ṱuṱuwedza u thoma pulane iyi  . 
Zwikhala zwa mushumo zwiṱaṋu 5 zwo vha zwi songo ḓadziwa kana zwi si na vhathu . 
Hezwi zwi itwa nga nḓila i tevhelaho  . 
Nga Tshimedzi hu ḓo dovha ha khethwa vhaṅwe vhathu vha 30 000 miṱani ya 8 000 uri vha shele mulenzhe kha ṱhoḓisiso ya Lushaka siani ḽa Miholo na Matshilisano , ine ya vha ya u thoma ya Afrika Tshipembe . 
U lavhelesa mufhindulano vhukati ha vhathu vhavhili kana u fhira . 
Sa musi thimu i tshi ri , u bvelela ha lushaka ndi tshiitisi tsha u pembela  . 
Ro fushea ? 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa Muvhuso Wapo , 1998 , u ṱoḓa vhukati ha zwiṅwe , mimasipala i tshi bveledza nḓila dza u kwamana na zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha u ita mushumo wavho na u shumisa maanḓa avho  . 
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo ; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo . 
Khabinethe i fulufhela uri nungo idzi dzo rangwa phanḓa nga Muphuresidennde na Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha zwi ḓo swika kule kha u tandulula mbilaelo dza vhagudi . 
Musi o no vhewa a dovha a anḓadzwa , maimo ha tsha kona u fhungudzwa  . 
Ndi ngafhi he Takalani a shumisa luambo lwa u kwengweledza ? 
Arali vha phasa u lingwa u reila , vha fanela u badela mbadelo ya uri i bviswe uri vha kone u ṱanganedza ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana , ine vha ḓo i shumisa musi vha tshi kha ḓi vha vho lindela ḽaisentsi ya u reila ya garaṱa yo odiwaho . 
Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi  . 
Ngauralo , tshipida tsha u thivhela tshi amba zwauri Mulayotibe wa Pfanelo wa Afrika Tshipembe , naho hu uri pfanelo dzi fhenya ndivho dzo tanganelanaho , hu na zwifhinga zwine pfanelo dza tea u vulela ndila ndivho dza ndeme dza kutshilele  . 
Ndi musi ri tshi swikelela reithi dza nṱha tshifhinga tshoṱhe tsha nyaluwo hune ra ḓo kona u humisela murahu tshinyadzo ya ikonomi ya ḓivhazwakale ḽashu  . 
Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe , nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho , hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano  . 
Mafhungo a sekhithara nga mbambadzo , mbekanyamaitele na nyimele dza maraga na one a a kuvhanganywa na u saukanywa  . 
Sa izwi tshanduko u bva kha muvhuso wa khethululo ho vha hu thandululo ine ya vhuedza vhoṱhe u fhirisa nndwa ya maanḓa ya tshifhinga tshiṱuku , nndwa malugana na vhushai na u sa lingana zwi ḓo vha na mbuelo kha vhoṱhe - vharema na vhatshena , vhapfumi na vhashai  . 
Muano kana Khwaṱhisedzo ya Minisṱa na Vhathusa-Minisṱa 3 . 
Dzhenisani phindulo dzi re dzone kha thebuḽu idzi . 
Tsha u fhedzisela , u shuma nga murahu ha tshifhinga tsha u tshaisa over time , zwo lavhelelwa uri u vhulungwa ha tshelede kha dziṅwe ikonomi dza Afurika hu ḓo katelwa , nga maanḓa kha mishumo i yelanaho na sisiṱeme ya zwishumiswa zwa tshiimiswa . 
Lufhera lwa u Ḽela lwa Buthano ḽa Kale lwo vha lu tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsha u thoma tsha 1885 , tshe tsha vha tshi tshi shuma sa Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa . 
Ndivho ya wekishopho dza vhukwamani . 
Tshelede ine ya tea u badelelwa vhana vhoṱhe ndi vhugai ? 
U ṅwala notsi dza muvhigo . 
Hezwi zwo ḽa nga murahu ha tsheo ya FIFA ye ya vha ḓivhazwakale nga 2001 ya u farela Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 kha dzhango ḽa Afrika kha sisiṱeme ya u sielisana ha madzhango  . 
Mulayo wa Tsireledzo ya u Bvisela Mafhungo Khagala wa 2000 ( Mvulatswinga )  . 
Kha hu shumiswe ndango ya goloi dza muvhuso na u vhea rekhodo dza tshumelo na zwibviswa  . 
Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli , tshumelo ya mapholisa na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa . 
Dokhumenthe iṅwe na iṅwe ine ya vha na Tshiganḓo Tshihulwane ina maanḓa mahulwane sa izwo zwi tshi amba uri yo tendelwa nga Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe . 
Hetshi tshi ḓivhea sa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tshine tsha vhidzwa upfi ndi bepha ḽa dzingweṋa , tshi tambiwa nga vhakundi vha miṱaṱisano ya khuvhangano a bola a FIFA a dzingu , vhakundi vha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsho fhiraho na vhane vha ḓo fara muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA  . 
Official Seed Testing Station , kana Tshi ṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu i ṱ o ḓ isisa khanedzano na mbilahelo dzine dza vha malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976 . 
Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu , na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu . 
Arali muthu o itaho luṅwalo lwa tshiofisi kana vhuṱanzi ha u ṅwaliswa tshikoloni tsha Afrika Tshipembe mafhungo a fanela u fhiwa nga nila i pfalaho nahone i re khangala nga u shumisa luambo lwavho  . 
Ya wa nga ṱhoho ni pfuka khamba dza khumba mbili ni tshi ya phanḓa . 
Mukhantselara muhulwane o vhudza muhwelelwa uri a ime  . 
Khabinethe i fhululedza vhatambi vha Proteas kha u ita uri Afrika Tshipembe ḽi ḓihudze ngei kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Netibola ngei Sydney , kha ḽa Australia . 
U vhekanya na u vhambedza nomboro Musi vhagudi vha tshi vhambedza nomboro , vha nga kha ḓi shumisa vhukule vhukati ha nomboro mbili u ḓivha uri ndi nomboro ifhio ine ya vha khulwane . 
Vha a pfesesa uri maipfi a tevhelaho a amba mini ? 
Thendelo i nga vha yo no luga vhukati ha vhege dza rathi u ya kha dza malo . 
Ri dovha ra rumela tshitatamennde tsha mbadelo kha miraḓo yoṱhe kotara iṅwe na iṅwe . 
Kha themo ya 2 hu do sedzwa kha vhuimo na u ḓivhadza . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha ḓiwana vho siwa nnḓa kha zwa mishumo na vhutshilo ha ḓoroboni  . 
Vha ṅwale mbuno dza ndeme kha fiḽipitshati  . 
Mikano yo tendelanwaho khayo ( MAT ) - Thendelano yo swikelelwaho vhukati ha vhaṋetshedzi vha zwiko zwa dzhenetiki na vhashumisi nga ha mikano ya u swikelela na u shumisa zwiko , na mbuelo dzine dza ḓo kovhekanywa vhukati ha miraḓo vhuvhili hayo  . 
Ni tea u ḓa na zwiambaro zwa u bambela uri ni bambele . 
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act ( Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo ) , 1973 . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓ a ha shango  . 
Kha nzulelegudwa ya Thembelihle na Msundizi zwi tou vha khagala uri hu na thaidzo ya zwiimiswa zwi ṱaṱisanaho  . 
Muvhuso u ḓo ṋetshedza thikhedzo khulwane kha vhorabulasi vha sa athu bvelelaho nga u ṱavhanyisa mbuedzedzo ya mavu na u ṋetshedza thikhedzo ya thekhinikhaḽa , themamveledziso na masheleni . 
Nyimele dzi konḓaho dza ḽifhasi na dza fhano hayani dzi tea uri kombetshedza uri ri engedze vhuḓidini hashu kavhili , ri tshi khou shumisana na sekithara dzoṱhe . 
Vhuimo ha fhasisa ha tshumelo idzi hu do buliwa , u itela zwauri hu he na u thivhelwa na u aluswa ha dzimbekanyamishumo kha masia othe , zwitiriki na mavundu  . 
Vhakhantseḽara vha wadi vho khethwa kha khoro ya masipala nga vhakhethi vho ḓiṅwalisaho kha wadi kana nga kha sisiṱeme ya vhuimeleli ha madzangano , avha ndi vhakhantseḽara vha PR kana vhakhantseḽara vha wadi  . 
Zwi buleni . 
Ri dzhia zwitatamennde nga tshithithitshithihi nahone ri a zwi dzhiela nṱha vhukuma  . 
U isa mihumbulo kha lushaka lwa masia ane tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha nao . 
Tshiṅwe hafhu , musi vha tshi khou amba nga u sa tevhedzwa ha ndaela yavho ya u shakulisa  . 
Vhufaragwama ha Muvhuso vhu nga kha ditalusa masipala dzo ambwaho kha hune ha vhonala tshiga ( ) , kha vha thuthe zwi sa vha kwamiho  . 
Vhathu vha phurofeshinaḽa , matshudeni , vha songo tholiwaho , vhaswa na vhadzulapo vho no nothaho vho tendelwa u ita khumbelo ya u vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo  . 
Ro guda na uri kha maṅwe mashango hu na thaidzo dzine dza fana na dzi re Afrika Tshipembe kha sia ḽeneḽi ḽa vhuloi , hu ḓi nga na kha ḽifhasi ḽoṱhe nga vhuphara  . 
Kha vha gudise vhagudisi vho teaho , uri vha kone u vha na vhudifhinduleli kha u langula zwishumiswa zwa mupo  . 
U ya nga khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wo Shandukiswaho wa 1988 , Khothe dza Madzhisitirata dzi nga dzhia ndivhadzo ya vhulamukanyi ha mulayo wa tshirema  . 
Muṱaṱisani wa miṅwaha ya 21 wa thuthuthu o vha MuAfrika Tshipembe wa u thoma u bva 1980 u wina tshiphuga tsha Grand Prix nga murahu ha u wina muṱaṱisano wawe wa u thoma wa Vhugwena ha Moto3 . 
Mushumo wa vhurumelwa kha dzhango ndi maitele a thikhedzo iyaho phanḓa ya dzingu na dzhango ya u fhindula kha u tandulula dzikhakhathi , u ḓisa mulalo na vhutsireledzi , u khwaṱhisa ṱhanganelo ya dzingu , u engedza tshoṱhe mbambadzo ya ngomu Afrika na u bveledza mveledziso iyaho phanḓa ya Afrika . 
U tou vha nga nṱha fhedzi zwi ṱuṱuwedza vhafumakadzi vha re mugwalani u lwela u wana maimo a nṱha  . 
Heyi ndi nḓowedzo ya tshigwada ine ya shumisa sambula ya vhadzulapo vho imelaho tshitshavha tshoṱhe  . 
Vhashumeli vha tshumelo ya nnyi na nnyi vha tendelana na mbonalo hedzi dzoṱhe dzine dza bveledzwa kha media hu tshi khou vhigwa nga ha mishumo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha mabindu na tshitshavha u bvela phanḓa u ita vhuḽedzani na muvhuso u itela u isa ikonomi maimoni a nṱha . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhunzhi ha sekithara dza phuraivethe uri dzi bindudze ngei Liberia  . 
Hezwi zwi ḓo ṱuṱuwedza u shuma nga mulayo ha zwiimiswa zwa masheleni na uri zwi ḓo thusa kha u khwinisa nḓila na maitele a kuhadzimele zwi tshi tshimbelelana na khadzimo ya masheleni a u renga nnḓu . 
Dzhenisani luswayo X tsini na tshibogisi tshi re na phindulo yone . 
Maambiwa ndi rekhodo ya tshifhinga tshenetsho ya muṱangano kana u thetsheleswa  . 
Kha maanea a khumbudzo kana u vhuisa muhumbulo muṅwali u elekanya muhumbulo a vhea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe  . 
Muano wa u lingana ha pfunzo y3 Ndi lushaka-ḓe lwa themamveledziso lu re hone kha wadi ? 
Vhashumi vha mabulasini , vhalimi na mia yavho na vhone vha longa tshana kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo yavho kha u renga zwibveledzwa zwa vhulimi , kana musi vha tshi renga dzimbeu vha tshi itela khalawaha i tevhelaho  . 
Zwi nga ḓi kunda u swikelela zwipikwa zwoṱhe zwo tiwaho kha nyendedzi iyi . 
U ṅwala paragirafu hu tshi shumiswa fureme U shumisa magudiswa o teaho U shumisa ḓivhaipfi yo fhambanaho hu tshi katelwa na masala na mamaṱanganyi na mafurase . 
Kule na vhugudisi vhu si havhuḓi , phanḓa na vhugudisi ho dzudzanywaho zwavhuḓi  . 
U tevhedza tshanduko dza ndaulo  . 
Minisita fhedzi ane a vha na maanda a u ita dzindaela nahone khethekanyo ya 34 ya Mulayo i bula khethekanyo dzine Minisita a tea u ita dzindaulo khadzo  . 
Vha ḓo dovha vha wana tshitatamennde tsha mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi arali mbadelo dzavho dzo salela . 
Ndi mini zwine GEMS ya sa zwi badele ? 
Hu na vhathu vhane vha tshidza miṱa yavho nga u shuma maḓini . 
Tshelede iyi i shumiswa u badela zwibviswa zwa mushonga zwa ḓuvha na ḓuvha zwavho . 
Kha mushumo uyu , Afrika Tshipembe ḽo ranga phanḓa Vhurumiwa ha Vhulavhelesi ha Dzikhetho dza rathi dza SADC , he ha ṱanziela uri khetho dzoṱhe dzo vha dza mulalo nahone dzo tshimbila zwavhuḓi . 
I dovha ya sedza kha u alusa nyambo dzo fhambanaho na u vhona uri vhudavhidzani ndi vhu pfadzaho ha dovha ha shuma vhukati ha muvhuso na lushaka u ya nga ṱhoḓea khulwane dza Mulayo na Ndayotewa . 
Nga murahu ha minwedzi ya rathi , khaidzo yo tou nwalwaho I nga bvisiwa kha faili yavho kana ya tshinyadzwa  . 
Vha humbelwa u humbula u ḓivhadza GEMS arali nomboro ya luṱingo thendeleki yavho ya shanduka . 
Zwiṅwe hafhu , sia ḽa mbekanyamaitele ya ikonomi nga u angaredza ndi u ya kha u vha khagala na muṱaṱisano muhulwane  . 
Ndi zwone zwo nnyitaho muhali zwenezwo . 
Muṱangano u ḓo tshimbidza mufhindulano wa u ṱoḓa u wana u pfesesa huhulu ha tshivhangi na vhubvo ha khaedu idzi u itela u wana thandululo na zwine muvhuso wa nga nanga khazwo zwi re hone u tandulula u kandeledzwa uhu . 
U ṅwaliswa ho lengaho hu nga ḓivhadzwa nga murahu ha ṅwaha . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri ri farisane u lwisa u alusa ikonomi nga u sika mishumo miswa , na u ṱanganedza mvelele ya u vhulunga masheleni  . 
Ho sedzwa kha luambo na uri vhathu vha ṱunḓa hani ṱhalutshedzo kha vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha nga kha luambo  . 
U shumiswa ha u dzhenelela hu ḓo ya phanḓa na uri ri khou shuma zwavhuḓi na vunḓu kha heḽi fhungo  . 
Nga nnda ha vhuimo ha zwa pfunzo , Vharema vho shuma mishumo ya fhasisa , nga maanda vhafumakadzi na vhana vhe vha shumiswa sa zwivhotshwa na u shuma nga u tou kombetshedzwa  . 
Vha nga vha vhathu vhane vha fulufhedzwa vha shumisa tshiimo tshenetsho u tambudza vhana madzuloni a uri vha vha tsireledze  . 
Nga 1994 Vhutendelwamilayo yo thomiwa hafhu sa iṅwe ya Nnḓu mbili dza dimokirasi ya u thoma ya Phalamennde ya Afurika Tshipembe . 
Nga nnd(ani ha tsindi , vhugoni na musisi , shed(o ( lone ( li kha d(i ambariwa Dombani  . 
Mbilahelo ya Kiḽasi III : Ndi mbilahelo ine ya pomoka pholisa nga vhukhakhi he ha vhanga fuvhalo ḽi shushaho ḽo itisaho uri muhuvhali a bvalelwe vhuongeloni a lafhiwe . 
Kha hetshino tshifhinga tsha khwinifhadzo na vhululamisi , ndi hune vhashumeli vha nnyi na nnyi vha vha vho livhana na tshanduko dzi sa fheli , tshiṅwe tshifhinga hu vha hu khaedu dzine dza ḓaḓisa  . 
Mulayotibe u tevhela maitele a Mulayo wa Pfanelo dza vhathu na Ndaka dzine ha ḓo sedzwa khadzo musi hu tshi liliselwa mukovho . 
Fomo i fanela u sainiwa nga muhumbeli  . 
Ndi mutheo une u bvelela ha thandela ha fhaṱwa khawo  . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisa dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dza vhutsireledzi ha zwa matshilisano dzine dzo olwa nga nḓila ine dzi ḓo kuvhatedza zwitshavha tshayatsireledzo na zwi shayaho . 
Khumbelo ine ya swika hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela i ḓo badeliswa mbadelo dza u swika u lenga . 
Vha sa wani ndambedzo iṅwe  . 
Mbumbeo ya tshiimiswa itshi yo itelwa u shumana na mafhungo a mbekanyamaitele  . 
Ndivho ya Tshikwama ndi u fha vhapondwa vha tshinyadzo ya tshikafhadzo ndiliso ( u ya nga Thendelano ya Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha ) hune ha wanala uri a vha koni u wana ndiliso , kana ndiliso nga vhuḓalo , nga fhasi ha mbetshelo dza Thendelano ya Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha . 
U tevhela risipi , zwo katela na u baka , ndi nyimele ya vhuḓi ine ya ṋea vhagudi u ita nḓowenḓowe ya u ela . 
Mbilaelo nthihi ndi ya uri zwitumbuki zwi ḓo bveledzwa nga tshivhalo tshinzhi u itela u wana dzisele , ngeno hu na uri zwitumbuki zwi khou tshinyadzwa kha maitele  . 
Tshedza tshi tea u iswa kule ha nnḓu na u tendela vhadzuli uri vha shumise mafasiṱere hu si na u lavheleswa nga vha re nnḓa  . 
GCIS na vhaṋetshedzi vhayo vha tshumelo vha nga shumisa dzikhukisisi u kuvhanganya mbalogu ṱ e . 
Muhali ndi nnyi ? 
U bva afho zwi ḓo phaḓaladzwa . 
Zwoṱhe izwi zwo sika mishumo na u khwinisa matshilo a vhathu vhashu  . 
Maga a tevhelwaho Vha nga si kone u ita khumbelo ya mvusuludzo nga vhone vhaṋe  . 
Nga ngoho hu na zwinzhi zwine zwa khou itwa kha u fhaṱa ḓorobo dzashu dza migodini . 
Khabinethe i handedzana na u tambudzwa uhu hu sa ṱanganedzeiho kha vhana vha kundelwaho  . 
U fhufha thambo dzo vhewaho tswititi tsini na tsini hu tshi dovhololwa thambo dzi tshi sendedzwa kule na kule . 
Nga murahu ha musi OPP yo dzhenelela , SARS yo ṱangana na mufumakadzi Vho Du Toit  . 
Maṱaka a vhonala nga nḓilaḓe ? 
Ndi zwifhio zwine murendi a khou kaidza nga itshi tshirendo ? 
Kha muthu kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa wanaleaho ofisini ya Muhasho wa Muno  . 
Tshakha dzoṱhe dza dzimbalombalo dzi nga bulwa u khwaṱhisedza hezwi  . 
Ri livhuwa ngeletshedzo ine vha khou isa phanḓa na u ri ṋea  . 
Kha vha vhone uri tshikalo tsha zwiḽiwa zwavho a si tshihulwanesa vha langule na kuḽele kwa mapfura , muṋo na swigiri  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Independent Complaints Directorate  . 
Kha vha ite mutevhe wo ṱanganelaho wa mvelelo dzine dza khoiu lavhelelwa mutandulo wa u tou buḓa kha zwigwada zwa kutshilele zwoṱhe , u sumbedzisa hune idzi mvelelo dza bva hone  . 
Kha vha shume nga ndila ya tshiphurofeshinala na u diimisela tshifhinga tshothe . 
Kha vha fhe dzangano la tshitshavha maanda a u langa musi lo no dilugisela  . 
Mudzulatshidulo a nga saina fhedzi miminetse musi khanedzo kana ndulamiso dzo na shumaniwa nadzo  . 
Kha ri ambe Ambani nga tshifanyiso itshi ni kha tshigwada tsha vhoiwe . 
Mbilaelo yo dzhielwa nṱha , nahone ho thomiwa ndango dzo teaho na nḓila dza u lavhelesa  . 
U vhudzisa mbudziso arali ni sa pfesesi zwine zwa khou ambiwa 6  . 
U sumbedza zwine vha khou pulana zwine vha ḓo zwiita miṅwedzi miraru i tevhelaho  . 
Ri pfa ro hulisea vhukuma nga tshumisano ya tshitshavha tsha saintsi na nḓowetshumo ya dzitshaka na u shela mulenzhe kha u ṱoḓa u wana tshenzhelo ntswa na thekhinoḽodzhi dzo khwiniswaho  . 
Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi . 
Phindulo yo tou ṅwaliwaho i bvaho kha muthu o tiwaho i sumbedzaho uri u khou tendelana nazwo i kha fomo yo randelwaho ya u ta ( ine ya wanala arali yo humbelwa )  . 
Dziṅwe dzo ṋewa ho sedzwa gireidi ya luambo . 
U livhanya maipfi a re kha vhuthihi na a re kha vhunzhi . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha SIP-18 nga Mugivhela wa dzi 29 Fulwi 2013 hu tshimbilelanaho na zwa themamveledziso dza u ḓisa maḓi na tshampungane tsho kunaho . 
U khwaṱhisedza vhukoni ha muvhuso ha u pulana  . 
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa , fhedzi kha vha sumbedzise shango ḽa hune vha ṱo ḓa u shumisa hone dokhumenthe . 
U khwahisa uri mirao yohe ya zwipotso na u imvumvusa i swikelela ndivho dzayo dza nila ya u shandukisa zwithu  . 
No bebwa lini ? 
Afho ho ḓi tou thusa tshone tshanḓa tsha Mudzimu ngauri ndi musi a tshi ḓo vha o lovha . 
Hu tea u dzhielwa nzhele uri KV iṅwe na iṅwe i tea u anana na nyimele yayo , tsumbo , KV ya mushumo mukene i tea u amba nga ha tshenzhemo i livhanaho na mushumo wonoyo . 
Arali a tshi ḓipfa e na maanḓa musi a tshi khou tamba kaṱara , ni vhona u nga u ḓipfa hani musi a si khou tamba ? 
Vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka , milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓḓa ha maanḓḓalanga a vhusimamilayo , kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓḓo langa nṱha ha wa vunḓḓu  . 
Ri toḓa u ya ngafhi ? 
Magudiswa maṅwe na maṅwe o ṱhukhukanywa kha ṱhoho dza Mbalo , tsumbo , kha Tshikhala na Tshivhumbeo kha Vhuimo ha Fhasi ṱhoho nthihi i na zwivhumbeo zwa masia mavhili . 
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo washu , we wa imelwa hafha , na mazhendedzi a vhubindudzi ashu a vunḓu , oṱhe a khou lavhelela u thomiwa ha vhushaka ha bindu vhu vhuedzaho vhoṱhe  . 
Nahone ndi musi nangoho ri tshi zwi nambatedza zwoṱhe , musi khanganyisa i tshi ṱangana hune ra thoma u bula Musanda wa Matshilisano  . 
Madzina a Munangi nga vhuḓalo , nomboro ya vhuraḓo , zwidodombedzwa vha vhudavhidzani hu tshi katelwa nomboro dza luṱingothendeleki na tsaino zwi tea u ḓadzwa nga vhuḓalo kha Khethekanyo ya 1 ya fomo ya u nanga  . 
Vha vhuya vha ḓiṅwalisela muthelo vha fhiwa na nomboro ya muthelo , vha nga kona u ḓiṅwalisa kha zwa ( eFaiḽiṅi ) kha vha kona u ḓadza fomo dzavho nga zwa eḽekiṱhironiki musi tshifhinga tsha muthelo tshi tshi thoma . 
Hafha hu na zwa u vhalela zwa 80 , arali ra vhala nga 2 kana nga 10 , ṱhanganyelo ya zwa u vhalela i ḓo ḓi fana ? 
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa , Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo  . 
Ho vha hu tshi vhulungiwa hayani  . 
Hezwi zwo ita uri ri dzhie tsheo ya u shumana na tshiimo na ndivho ya muvhuso , nahone izwi zwi do itwa musi hu tshi iwa kha 2009  . 
Vha shavha mishumo ya hayani  . 
Vha a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha itshi tshitatamennde ? 
Ri ḓo lusa u itela ndeme dza vhuḓifhinduleli , u aravha , u vha khagala na vhuthihi zwine zwa ṱuṱuwedza u shela mulenzhe kha demokhrasi yashu  . 
Nahone arali zwo ralo , vha na khetho dzifhio , nga maanḓa musi vha khou lwela u linganyisa madzangalelo avho a zwa vhubindudzi na vhuḓifhinduleli ha zwa matshilisano  . 
Hezwi zwi katela pfanelo dzi ngaho pfanelo dza pfunzo , dzinnḓu , tsireledzo ya matshilisano na u swikelela maḓi  . 
A buguni dza vhurendi  . 
Fhedzi vha tea u thoma vha kwamana na OSTS kha khumbelo dza ndungiselo dza kubadelele kwa muthelo u kolodwaho SARS dzi nga rumela nga tshan ḓa davhini ḽa ofisi ya tsini ndambedzo zwi ya nga tshiimo tsha mulayo tsha kusedzele kwa u kovhelana kha u pulana na u dzudzanya dzi pgdss , idp na nsdp ndi zwa ndeme kha nḓila ya tshumisano na ṱhanganelano na dzangalelo ḽoṱhe ḽa u khwinisa masiandaitwa a phurogireme dza muvhuso  . 
Vhathu vhane vha wanala vha na BMD musi vha thangana ya murole kana vhaaluwa vhaṱuku vhulwadze khavho vhu ṱoḓa u langulwa lwa vhutshilo havho hoṱhe . 
Khonadzeo dza vhathu na mashango oṱhe uri a swikelele vhukoni hao ha ikonomi dzo vhaisala nga nḓila ine dzi nga si kone u vhuedzedzwe  . 
Vha ite khumbelo khothe nga ita khumbelo ya mvusuludzo ? 
Lavhelesani nomboro dzi re kha tshanḓa tsha u monde tsha tshati ni ambe nomboro dze dza buliwa . 
Mafhungo o kuvhanganyiwaho nga tshifhinga tsha tsenguluso ya u ḓiṱunḓela a shumiswa u tshimbidza SWOT ya zwigwada zwa kutshilele  . 
Vha nga vhambedza zwe vha anganyela na zwe vha vhala . 
Zwine vha tea uri vha nga thoma ! 
U linga ( assessment ) - U wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa . 
U sa wanala ha zwidodombedzwa kana mafhungo o teaho na milayo ya ndangulo i si khagala zwi thivhela u bveledzwa ha tshumelo dzavhuḓi  . 
U itela u khwinisa kufunzele kwa kharikhuḽamu iyi , ho shandukiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka hune tshanduko dza ḓo thoma u shuma nga ṅwedzi wa Phando 2012 . 
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka nahone i tea u vhiga khaḽo ṅwaha muṅwe na muṅwe na kha Vhusimamilayo ha vundu nga ha mishumo yayo na kushumele kwayo  . 
Ndo wana makumedzwa ayo a ndeme a tshi thusa nahone o pfuma vhukuma  . 
Nga ngomu , nga u pfufhifhadza , zwo vha zwi khou konḓa u tshila nga ngomu ha zwiimiswa izwo  . 
Musi hu na u ṱhaselwa ha zwifheṱashango hu re hone zwino hu nga si thudzelwe thungo khonadzeo ya nndwa dza bayoḽodzhikhaḽa  . 
U wana na u ṱalutshedza tsumbo dzo bvelelaho zwavhuḓi dza u shumiswa ha mirando ya Batho Pele  . 
Hu na ndavhelelo nnzhi dzo fhambanaho dzine vhathu vha vha nadzo vhutshiloni musi vha tshe tshikoloni  . 
Kha vha vhudzise kha masipala nga u ita khumbelo ya thuso ya vhashai . 
Milangano yo vula kha mashango avho ya u rengiselana na Vhukovhela  . 
Dzoṱhe dzo dzudzanya muangarambo wo fhelelaho wa u shumana na mafhungo mahulwane a tsireledzo na vhutsireledzi u swika 2004 . 
U fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi . 
Sekhithara dzo tiwaho dzi lambedzwaho nga mazhendedzi dzi katela Khomishini ya thodisiso ha Madi na Khoro ya Nyeletshedzo ya tsireledzo ya thodisiso migodini  . 
Idzi ndi ndivho dzi fanaho na dza CBNRM . 
U ṱangana na vhathu uhu ha kha dzingu u itela Nyengedzo ya zwa Vhulimi na Tshumelo dza Vhueletshedzi ( AEAS ) Afrika i ṋetshedza luvhanḓe lwa u guda nga u pfesesana na u thoma zwiswa vhukati ha vhaṋetshedzi vha AEAS u ya kha Afrika na ḽfhasi ḽoṱhe nga vhuphara . 
Zwi nga dzhia ma ḓ uvha mararu u shumana na khumbelo yavho  . 
Maimo a vhutshilo a fhasi a ṱanganedzeaho a tea u ṱalutshedzwa , hu tshi katelwa zwine zwa ṱoḓea uri vhathu vha kone u bveledza vhukoni havho  . 
Vha badela nga kheshe kana nga tsheke yo garantiwaho nga bannga  . 
Hu ṱoḓea maitele a tshifhinga tshilapfu u swikelela izwi , hu tshi katelwa na u tandulula zwikhukhulisi zwa vhukoni , u tendela u ita maedza o vhalaho kha zwivhumbeo zwa zwiimiswa na u shumisana na muvhuso wa vundu na wa lushaka  . 
Vho tsireledzwa kha nyito dziṅwe na dziṅwe dza khethululo zwo sedza vhurereli , vhadzulapo zwenezwo vho vhofholowa kha mutsiko muṅwe na muṅwe wa vhurereli une wa nga bulwa kana u itwa nga muvhuso  . 
Nga tshino tshifhinga mukhantselara muhulwane a vhudza muhweleli zwauri aya ndi mafhungo ane vha do amba nga hao na u vhudzisa muhweleli arali o fushea uri o amba mafhungo othe ane a khou toda khothe i tshi a divha  . 
Dzangano ḽa nnḓa ha Afrika Tshipembe ḽine ḽa tama u ita vhubindudzi Afrika Tshipembe ḽi nga ita khumbelo ya thendelo sa khamphani ya nnḓa  . 
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe  . 
Kha maitele aya mitengo yo phuraivethe yo shandukiswa ya vha mitengo ya vhathu kana tshitshavha  . 
Vhadededzi vha tea u ita uri vhagudi vha vhale zwibveledzwa zwinzhi zwo fhambanaho na tshaka dza ḽitheretsha vhukati ha ṅwaha . 
Tshenzhelo i no bva ha vhomasipala vhe vha dzhena kha mafhungo a CBP ndi ya uri ndugiselo dzi anzela u nyadziwa zwa fhedza zwo tshinya vhunzani ha kutshimbidzele ukwu nga vhuya  . 
Vhaimeleli vhashu vha tshoṱhe vha fanela u dzula vho imiswa nga fhungo iḽi na u ṱalutshedza zwiṱirathedzhi zwo ṱanganelanaho u ya kha magumo aya  . 
Zwine vha tea u ita ha vha ḓadze Fomo ya khumbelo ya NPOna u i ṋetshedza kha ofisi ya tsinisa na ha havho ya Mveledziso ya Matshilisano ya Vundu . 
Fomo iyi i wanalea kha website iṅwe na iṅwe ya muhasho wa lushaka kana wa vunḓu . 
Min(we mitupo ya Vhavend(a ndi i tevhelaho  . 
Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa Tshiṱitshi , kana arali vha songo fushea , vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia ḽeneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo . 
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni . 
U sumbedza u pfesesa mafurase , mirero na maambele a Tshivenḓa zwo ḓoweleaho . 
Kha vha bveledze mbonelaphanda ya vhupo ya matshelo  . 
Vha fhungudze u nwa halwa  . 
Na uri arali muthu a nga pfa zwililo zwa vhathu vho fashwaho afho , muthu o vha a tshi nga sinyuwa ngauri muthu o vha a tshi nga zwi limuwa uri zwe vha vha vha tshi ṱoḓa fhedzi , ho vha hu thuso  . 
Sesheni ya ndugiselo yo tevhela miṱangano ya zwigwada zwi shumaho u bva kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho kha masia na mbekanyamushumo dzo fhambananaho dza tshumisano ya vhathu vhoṱhe  . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo  . 
Vhugudisi vhu nga todea kha vhaofisiri vha masipala uri vha kone u nekedza thikhedzo yo teaho kha mbekanyamushumo ya CBNRM  . 
Vho vha ṋetshedza zwidodombedzwa zwo fanelaho nahone vha na dzangalelo ḽa u vha kumedza u dzhena kha IBRs ndi nnyi ane a vha nwana ? 
Nzudzanyo dza sibadela dzi katela mini ? 
Nḓisedzo ya maḓi ḓoroboni i ḓo fhungudzwa nga phesenthe dza 15 ngeno maḓi a tsheledzo a tshi ḓo fhungudzwa nga phesenthe dza 20 . 
Hezwi zwi khou shumiseswa nga mashango manzhi zwa vhututuwedzi ha muthelo , u engedza thodisiso na mveledziso ha sekhithara dza mabindu  . 
Mushumo wa ṱhoḓisiso we muṅwali a ita u vhonala kha nganetshelo ya tshiṱori . 
Zwivhaḓwa zwavho zwo khethwa vhukati ha zwinzhi zwe zwa ḓiswa kha GCIS nga murahu ha musi GCIS yo ramba vhavhaḓi vha miṅene uri vha ḓise zwivhaḓwa zwavho zwa Zwiala zwa Lushaka . 
Kha vha swaye kha tshibogisi tsho fanelaho nga X. 
Nga u pfufhifhadza , maitele u renga a tea u vha nga nḓila i linganaho , u vha ya khwine kha dziṅwe , u vha khagala na u vha kha maimo a nṱhesa  . 
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga ane a ḓo langula zwa khasho , hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu , u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza  . 
Ri nga si imise khaedu dzo raliho fhedzi ri nga fhungudza khonadzeo ya uri u humbulela uhu hu sa bvele phanḓa nga u edzisa u vhea maitele ashu nga nḓila i fhiraho u kaidza  . 
U tandululwa ha thaidzo idzo zwihulwane ndi nga kha nyambedzano na uri arali zwoṱhe zwa kundelwa , hu ḓo vha mafhungo a nḓila ya mulayo  . 
U ḓivhadza Nedlac uri dzangano ḽa vhashumi ḽi khou saukanya nga ha mugwalabo khwaṱhisa vhulavhelesi kha u shumiswa ha maanḓa a muvhuso , na u thoma u shuma ha mulayo  . 
Muṅwali u dzhia maimo a vhea vhavhali uri vha kone u ṋea zwine zwa ambwa nga nḓila iṅwe  . 
Hezwi zwi ḓo katela thuso i bvaho kha zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso na masheleni a u pamba kha zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka , zwi tshi katelavho na u shumisana na sekithara ya phuraivethe na u shumiswa ha tshomedzo dzi langiwaho nga vhashumi , u tou fana na masheleni a phensheni  . 
U langula maitele a nzudzanyo dza mveledziso ya HS na u tikedza u thoma u shuma ha mitheo ya nzudzanyo dza mveledziso ya dzinnḓu . 
Khophi ya mbilaelo yo tou ṅwalwaho yo nambatedzwa . 
Lavhelesani tsumbo asiyi . 
Arali tshiṅwe tsha ita uri hu vhe na dzikhakhathi , mapholisa vha tea u dzhielwa zwiṱhavhani na u langiwa malugana na tshumelo yavho ya phurofeshinala ya tshitshavha  . 
Fomo ya khumbelo i a wanalea na ofisini ya dokotela wa muvhuso wa phukha . 
Masiapala u tea u bveledza KPI dza yuniti dzawo dzoṱhe,vhashumi na vhaṋetshedzatshumelo vhawo  . 
Mushumo wa u lingulula wa pfanelo dza vhaṱavhi vha zwimela zwiswa u fhedza khalaṅwaha nthihi u yak ha mbili . 
U ḓivhadzwa u ela kha mithara . 
Mafhungo aya a ambaho nga vhubvo ha Masingo u swika Dzat ( a , ha d(adzi mudzio  . 
Khamusi hu ḓo vha na vhulondo ha khwiṋe tshifhingani tshi ḓaho kha u ita mvetomveto ya mafhungo ayo  . 
Ndi ḓo tama u swikisa ndumeliso kha vhoṱhe nga heḽi ḓuvha ḽa ḽihulwane  . 
Mihasho i ḓo shumisana na dziNGO na mabindu u sedzana na zwo teaho u itwa miṱani na u vhona uri zwi itwa nga u ṱavhanya . 
Dziṅwe dzi bvelela ngauri mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho , dziṅwe ngauri a yongo lindwa kana u siiwa yo tsimiwa  . 
Hu na phambano ya ndeme vhukati ha u hatula phambano na u thusa vhathu vha kwameaho kha u tandulula thaidzo  . 
Uri khuvhangano yo pfumaho i kone u ṱanganedza khuvhangano yo pfumaho zwiṱuku na uri dzi nga vha vhashumisani kha u fhaṱa khuvhangano vhuvhili hadzo , u kovhekana kha tshanḓa tshithihi vhuṱungu hoṱhe he zwa vha zwi naho , he zwa fhira khaho  . 
Muthu ane a vha na asima u vha na zwifhinga zwine khana i vha yo thivhea , u kundelwa u fema , u hoṱola na ita phosho a tshi fema  . 
U linga vhukoni ha luambo hu ḓo vha nga tshivhumbeo tsha u lavhelesa , mishumo ya u ṅwala , nyito ya orala na u ṋekedza , thesithe dza u tou ṅwala , u vhalela nṱha na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u linga . 
Mulangadzulo wa u thoma wa Phalamennde ya dimokirasi , Dokotela Vho Frene Ginwala , vho dzudzanya uri vharangaphanḓa vha mahoro maṱuku vha fanela u vha na madzulo a bannga dza phanḓa , u itela uri vhakhethi vhoṱhe vha kone u vhona mahoro e vha a nanga  . 
U sumbedza u tambudziwa ha vhaaluwa  . 
Tshikwekwete tshi anzela u vha na tshomedzo dzi shumiswaho kha u rea khovhe kana zwi elenaho na zwa u rea khovhe  . 
Mulisa o bebwa vhuongeloni vhufhio ? 
Zwithu zwinzhi zwi a dzhenelela - na u ṋaṋisa - nḓila dza muvhili dza u langa mutsiko wa malofha , nahone musi mutsiko wa malofha u tshi tsa , kana u gonya , hu na khombo dzo fhambanaho dzine dza nga vhanga u tshinyala ha tshoṱhe ha muraḓo kana lufu . 
U dzhiela nzhele dzo thomiwaho kale na ntswa  . 
Vhuloi vhu tou vha muhumbuloni . 
Izwi zwo itiswa nga vhubindudzi ho bvelaho phanḓa u bva kha khamphani dza ḽifhasi . 
Hu ḓo tea u dovha ha sethiwa nyito dza tholokanyonḓivho dzo fhambanaho u itela uri vhagudi vha pfesese zwine vha vhala . 
Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani  . 
Yo salaho vha ḓo tou ḓibadelela . 
Vha songo ṱavha kana u zwala mbeu i fanaho fhedzi , kha vha ṱanganyise , tsumbo , vha zwale mavhele na ṋawa kha tsimu nthihi . 
Vhu ṋea vhadzulapo tshikhala tsha u shandukisa mihumbulo ya dzi MP phanḓa ha musi Mulayotibe u tshi vha mulayo . 
Shumisa mafhungo manzhi o fhambanaho na zwitaela  . 
Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa kwama mafhungo a re nga fhasi ha vhupo ha mishumo na maanḓa ho bulwaho kha Muengedzo wa 4 na 5 wa Mulayotewa muswa nahone we musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka zwi nga ḓi rumelwa kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu . 
U bva nga 1990 hu na zwithu zwinzhi zwo itiwaho u lulamisa khethululo na u ita uri vhathu vhohe vha kone u swikelela vhulimi  . 
Kha vha bvise khaphethe fhethu ha u eḓetshela hone arali zwi tshi konadzea , kana vha kulumage nga vakhumu ḓuvha na ḓuvha . 
Muthu arali a wanala a tshi khou tshimbila vhusiku o vha a tshi farwa a valelwa dzhele . 
Muvhuso wapo u vhumbiwa nga mimasipala ine ya tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki  . 
Buguni idzi hu na zwikhala zwe vhana vha ṋewa uri vha bveledze na u ḓiḓowedza zwikili zwine zwa ḓo vha pfundisela tshikolo tsha fomaḽa . 
Izwo zwo ita uri hu vuwe khud(ano vhukati ha Ramavhoya na Ramabulana  . 
U swika zwino muvhuso wo no sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 850 000 , khathihi na u swikisa gemo ḽa zwikhala zwa mishumo zwi linganaho miḽioni dza rathi nga tshikhala tsha miṅwaha miṱanu . 
Vhutshimbidzi ndi mini ? 
Muambi wa vhuvhili a imaho na ṱhoho u fhaṱa kha zwa tshigwada tshawe a tshi engedza u ṱaṱa nga u pwasha mbuno dza tshiambi tsho fhiraho . 
Kha vha diimisele u ita dzitshanduko kha dzipholisi arali tshenzhemo ine ya vha hone i tshi khou sumbedza uri tshanduko i a todea . 
Musi hu tshi tholiwa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli , hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya u sumbedza tshivhumbeo ya uri tshivhumbeo tsha lushaka na mbeu Afrika Tshipembe . 
Phurotokholo i shuma na kuitele kwa u swikisa mbilaelo , khathihi na mekhenizimu ya u ṱoḓisisa kha u sa tevhedzwa ho kalulaho na ha sisteme ha pfanelo fhasi ha Guvhangano  . 
Ndayotewa i n(etshedza zwiten(wa zwivhili kha fhungo ( la u swikelelea ha mafhungo  . 
URI Muvhigo wa Mvelaphanḓa wa Ndondolo ya zwa Mutakalo wa Ṱhangule 2004 une wa bva kha Mulangi : Tshumelo dza Tshitshavha na zwa u Tshilisana u DZHIELWE NṰHA  . 
U rangela u vhala hu ḓivhadza vhagudi nga ha tshibveledzwa . 
Vha badele mbadelo yo tiwaho . 
Hu ḓo vha na nzudzanyo dzine dza ḓo itwa dza u ṱanḓavhudza Mulayotibe . 
Khomishini zwa zwino i khou vhudzisa mihasho nga ha milandu yoṱhe yo salaho ye ya vhigwa kha luṱingo lwa u ṱumanya muhasho na tshitshavha u itela u khwaṱhisedza uri mihasho i phetha pfanelo dzayo dza u sedzulusa milandu iyi  . 
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo , yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho . 
Ri ḓo isa phanḓa na u fhaṱa vhufa ho angarelaho kha miṅwaha miṱanu i ḓaho nga kha u fhaṱa mimonyumethe na zwiṅwe zwiga zwi hulisaho vhahali vha nndwa yo ḓisaho mbofholowo na demokirasi zwine ra khou ḓiphiṋa ngazwo zwino . 
Vha ḓivhadze na u kwama vhathu vhoṱhe vha kwameaho hu saathu fhela maḓuvha a 180 u bva nga ḓuvha ḽa nḓivhadzo  . 
A ri nga ḓo hira khamphani na nthihi yo itaho uri vhathu vha kundelwi , vha ralo  . 
Zwiko zwa mafhungo eneo ndi : vhatholi , dzikiliniki , zwibadela , Yuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Nd(ila , Tshumelo ya Lut ( ingo ine ya netshedza thuso malugana na thaidzo dza AIDS  . 
O vhanda zwanḓa nga dakalo musi vha tshi mu sumbedza rokho ntswa . 
U shumisiwa ha Vhulanguli ha Thengo ya Tshipentshele mafheloni a Ṱhangule 2016 sa tshikalo tsha tshifhinga nyana tsha hohu u ṱhaḓula ha ndeme  . 
Mbilo : Ri tea u vha badela mini murahu ? 
Arali muthu o ita khumbelo ya gavhelo ḽa vhaholefhali , vha nga lavhelela u vhudzwa , phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u fhedzisela , uri vha ḓo tendelwa kana a vha nga tendelwi . 
Arali ni na HIV , ivhani na vhuṱanzi ha u ita ndingo ya TB  . 
Muofisiri muhulwane  . 
Ndi ḽora Afrika Tshipembe ḽine ḓorobo ntswa yoṱhe ya u tou thoma kha tshifhinga tsha dimokirasi ya takuwa , ina zwifhaṱo zwilapfu zwikolo , yunivesithi , zwibadela na mamaga  . 
Ri fanela u lugisela zwavhuḓi zwifhinga zwine zwiimo zwa shishi zwi nga bvelela  . 
Tshipiḓa tsha 4 tshi ṱalutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo . 
Data ine ya tea u kuvhanganywa i tea u nangiwa hu tshi khou shumiswa phambano dzi re fhasi ha ṱhoḓisiso  . 
Kanzhi vhathu avha ndi vhathu vha sa koni u ḓilwela , vhanna , vhafumakadzi na vhana vho kombetshedzwaho u vha mashangoni a havho , vha ita izwo nga mafulufulu nahone vho ḓiimisela . 
Talani mutalo wa u livhanya ipfi ḽi re kha tsha monde na ṱhalutshedzo yaḽo i re kha tsha u ḽa . 
Tshipiḓa tshithihi tsha lurale tshi tea u lapfa lwo linganaho lune tsha kona u bva vhukati ha tshitendeledzi tsha vhu ya tsha swika nnḓa ha tshidanga tsha vhana , tshiṅwe tshi tea u vha tshipfufhi  . 
U fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzi no bva kha pharagirafu yo vhalwaho Ho vha hu tshi nga bvelela mini arali hoi U ṱahisa muhumbulo malugana na zwe zwa vhaliwa . 
U ṋetshedza manweledzo a muvhigo nga u tou amba ; Wekishopho hune mvelelo dza tsedzuluso dzi nga ṋetshedzwa khabinete ; Modele wa u lavhelesa kana u ṱola u shumisea , vhukoni , u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na kuitele kwa tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya ṅwaha nga ṅwaha ya dzangano ḽa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi U itela u lavhelesa na u linga kana u ṱola u shumisea , vhukoni , u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ; hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na matshimbidzele a tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya ṅwaha nga ṅwaha ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , modele wa u kuvhanganya datha ine ya angaredza zwoṱhe na modele wa sisiteme dza mafhungo ; na Arali zwo tea , khoniferentsi ya u ṱanganyisa na u eletshedzana na vhafaramikovhe vhahulwane kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa na vhaimeleli u bva kha mihasho ya muvhuso , zwiimiswa zwa pfunzo na tshitshavha tshapo . 
Zwikolo a zwo ngo kalelwa nomboro ya maraga dzo avhelwaho kha tshikili tsha luambo , tenda tshileme tsha tshikili tsha luambo tshiṅwe na tshiṅwe tsha sedzwa kha mushumo muṅwe na muṅwe zwi tshi ya nga phesenthe yo avhelwaho kha mbekanyamushumo ya u linga . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetamveto ya mbekanyamaitele ya Mveledziso ya Vhaswa kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Ndi ifhio phambano vhukati ha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mikovhe ? 
Khoro dza nyambedzano dzo ṱanganelaho dzi nga ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi ḽo ṱanganelaho  . 
Arali komiti yo tshea u thetshelesa vhupfiwa havho , Muṅwaleli wa Komiti u ḓo vha kwama u ita nzudzanyo dza u thetshelesa vhupfiwa havho ha u tou amba  . 
Vha futelele kha u pfesesa zwine zwa khou ambiwa na u rekhoda zwe zwa ṋetshedzwa kana ha dzhiiwa tsheo ngazwo  . 
Arali ra litsha SOE yo khielelwa kha zwiimiswa zwi sa shanduki na hone ra sa zwi shumise nga nḓila yo teaho , ri ḓo xetshelwa nga zwikhala . 
Ri nga humbula uri zwitshili izwi zwi fhambana nga maanḓa uri zwi na tshaka dzo fhambanaho tshoṱhe dza moḽikhuḽu dza khemikhala  . 
A si uri muṅwe na muṅwe u dinwa nga zwithu zwi no fana . 
Maṱaluli aya na maḓadzisi zwi bva kha lungano lwa lusunzi na ḽiivha . 
BNC yo sainwa nga Lambamai 2015 ya rwelwa ṱari nga Tshimedzi 2016 ngei Harare , kha ḽa Zimbabwe  . 
Zwiṅwe zwa zwiko zwi dovha zwa shumiswa hanefho hayani , sa tsumbo kha u ita mishonga ya sialala kana u shumiswa hayani , hune hanefho hu fanela u itwa mbetshelo u itela avho vhane vha ḓitika nga zwiko musi hu sa athu sedzwa kha muhumbulo wa mbambadzo  . 
Ndi yuniti nngana ? 
Kha hu tevhelwe ṱhoḓea dzo fhambanaho dza marifhi a fomaḽa u fana na tshitaila na tshivhumbeo . 
U shuma kha zwigwada hu tshi ṅwalwa ngaganyaḽitambwa . 
Muiti wa khumbelo ya u swikelela rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwawe zwa vhuṋe ha ngo tea u bvisa mbadelo ya khumbelo . 
Ro ḓiimisela u thoma maga a songo ḓoweleaho arali nyimele ra ṱoḓa u phalala ho raliho hu u itela u sumbedza u ḓiimisela hashu  . 
Tsumbo 2 : Musi mutholiwa a si na vhathu vho itaho muduba vhane vha t ( od(a thuso khae , u fanela u thusa mushumi ngae nga u vhidza avho vho lindelaho thuso kha khaunthara yawe , fhedzi arali a na nd(ivho ya mushumo une a tea u n(etshedza tshumelo khawo  . 
Naho zwo ralo , maitele aya o fhela nga mvelelo dza ndeme  . 
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa ( hu tshi katelwa na khumbelo ya phiriselo ya tshikwekwete , thendelo ya u fasha na ḽaisentsi ya Vhukati ha Lwanzhe ) i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa . 
Zwi fanela u dzhielwa nṱha uri Minisṱa a nga ṋetshedza thendelo hu na ṱhoḓea dzo engedzwaho  . 
Tshipikwa tsha davhi ndi u bveledza bono na pulani kana nzudzanyo ya maitele ya lushaka na u shela mulenzhe kha u khwinisa mvelelo kha muvhuso nga kha u pulana ha khwine , pulani dza khwine dza tshifhinga tshilapfu , ndunzhendunzhe khulwane ya mbekanyamaitele na u kona u amba zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu . 
Khaedu ya muvhuso ngauralo ndi u linganyisa mitengo ya fulufulu na zwitandadi zwa mupo zwo khwaṱhaho  . 
Zwiga zwa mbalo zwine ra zwi shumisa ṋamusi , kathihi na khanedzano dzine ra dzi shumisa u itela u bvisela khagala dzinomboro kha sethe dzo teaho kana sisiṱeme dza nomboro , a dzo ngo vha hone zwo leluwa nga vhusiku vhuthihi  . 
Kha ḽifhasi ḽine thekhinoḽodzhi ya ri ḓisela vhunzhi ha mibvumo , maipfi , muzika na u amba , u guda u thetshelesa fhedzi kha zwine zwa vha zwa ndeme kana zwi no shuma ndi zwa vhuṱhogwa . 
Kha vha ite khumbelo Muhashoni wa Vhashumi  . 
Ndi dzhia uno muano sa u vhofhaho kha luvalo lwanga . 
Vhagudisi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bammbiri ḽa u rekhodela ; vha vhiga phesenthedzhi u ya nga thero kha garaṱa dza u vhiga dza vhagudi . 
Zwavho zwi ḓo bulwa nga vhaimeleli vhavho vho khethiwaho vha dimokirasi kha khetho dza tshifhinganyana dzo vhofholowaho dzi sa dzhii sia  . 
Dzhendedzi ḽa phuraivethe ndi dzhendedzi ḽo ṅwaliswaho ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano  . 
Kha maṅwe mashango , hune u bviswa ha ṱavhanyiswa , vhaofisiri vha muvhuso vha tendela u bviswa  . 
Ofisi iyi i nga namba ya pfuluselwa vhuponi hune vhathu vha sa do vha na thaidzo nahone hune vha do kona u hu swikelela kana hu vhe na Ofisi dzi re na tshivhalo u do kona u thusa tshitshavha  . 
Madzina : ntshavheni edward  . 
Vhungomu ha mathomo ndi ha zwiko zwo tendiwaho nga zwibveledzwa zwashu  . 
A dzhia kana a shumisa ndaka ya Muvhuso , ya munwe mushumi kana muthu o dalelaho muhasho a songo tendelwa  . 
Khabinethe yo khwinisa tsheo yayo ya ḽa 10 Fulwi 2015 ya u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa ḽone Zhendedzi ḽa u thoma ha Mbekanyamushumo Ntswa ya u Fhaṱa Nyukuḽia . 
Vhaimeleli vha tea u kwamana na u vhiga murahu kha zwigwada zwine vha khou imelela zwone  . 
U anzela u shumiswa musi o vhudziswa uri a ṱalutshedze uri thyiori i nga shumiswa hani zwavhuḓi kha nyito  . 
Ndau i tshi fhindula ya sumbedza vhukuma uri yo farwa nga nd(ala  . 
Tshikhoḓo itshi tshi na mutevhetsindo ? 
Tshikimu luthihi fhedzi  . 
Hezwi zwi itwa ngauri CBNRM i ramba vhathu vhothe kha tshitshavha uri vha shele mulenzhe  . 
Phasipoto yavho i fanela u vha i tshi kha ḓi shuma lwa maḓuvha a si ho fhasi ha 30 hu sa athu u swka ḓuvha ḽa u fhirelwa ḽa madalo avho o lavhelelwaho  . 
Mafhungotsivhudzi aya a waniwa kha Tshiwo tsha13 tsha CBP tshine tsha kwama u senguluswa he ha itwa henefho wadini hu tshi sedziwa nzulele ya kuvhetshele , ya kudzulele kwa muvhundu na zwi no khou bvelela henefho zwa vhupo  . 
Ro takala uri , ṅwaha nga ṅwaha , miraḓo ya vhafumakadzi vha vharema vha vha kha ḓi vha vhaswa vha khou engedzea nga tshivhalo  . 
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa bulasini zwine zwa ṱun ḓwa u ḓiswa Afrika Tshipembe , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi , Mulayo 36 wa 1947 . 
Muthu muṅwe na muṅwe o fhambana na muṅwe nahone zwi nga dzhia tshifhinga uri dokotela wavho a wane mushonga wa vhukuma wa u langula vhulwadze havho . 
U rwa kana u vhanda nga tshifhinga tsha u imba kha muzili zwi nga kona u shumiswa zwo ṱangana na u vhala u tshi pfuka . 
Khabinethe i dovha hafhu khuwelelo ya Muphuresidende Vho Zuma , ya u humbudza miraḓo ya tshitshavha uri vha nange vhathu u bva kha masia oṱhe vho tewaho nga u wana khuliso dza nṱhesa dza shango , Oda dza Lushaka , nga Lambamai ṅwaha u ḓaho . 
Hu na u kandekanya khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa , sa izwi mbetshelo i tshi dzhiiwa sa i re na tshiṱalula- hu na vhuṱanzi -ho sendekaho kha luvalo , lutendo na mvelele . 
U vha na ndeme ho ditika nga zwithu zwo fhambanaho , hu tshi angaredzwa ikonomi , kutshilele , muvhili wa muthu na maanda , kuhumbulele na kutshilele ; phatheni ya tshipitshi na kuambele ; luambo lwa muvhili ; na dziphatheni dzi kwamaho mvelele dzi fanaho na u fhindula kha mbudziso dzi sinyusaho kana u kondelwa kha u amba mafhungo a kwamaho zwa vhudzekani phanda ha vhathu vha vhanna vha vhatsinda , kana maitele a u shumisa maipfi a vhulenda kha mafhungo ane a kwama lufu na u fa  . 
U dzhia tsheo ya u sa ṋetshedza thendelo ngauri a hu na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwi nga sedzulusea arali mulanguli wa thendelo a so ngo ṋea muhumbeli tshikhala tsha u ṋetshedza zwiṅwe zwidodombedzwa  . 
Hu fanela u wanala nila ya u ita uri shango i si ahale  . 
U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane  . 
A ro ngo vhuya ra vha na mafhungo a vhukuma kha riṋe musi tsheo idzi dzi tshi dzhiiwa ; tshanduko dza thekinoḽodzhi dzi a ṱavhanyedza u itela izwo  . 
Mushumi muṅwe na muṅwe u tea u vha na khonṱhiraka ya ndaulo ya kushumele ine ya vha na KPI , heyi khonṱhiraka i nga shumiswa u ri vha vhe na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo hu tshi itelwa idzi KPI  . 
Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu , Vhulimi na zwa Mupo ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu malugana na izwi  . 
U vhalela kiḽasi zwe a ṅwala . 
Adzhenda ya muṱangano i ṋea tshivhumbeo tsha muṱangano . 
Thendelo yavho yo wanala musi vhe vhukati na u beba  . 
Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha ḽa Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe . 
Vhuṱoḓisisi ha Maraga yo thomiwa nga khumbelo ya Minisiṱa wa Mveledziso ya Ikonomi zwi tshi elana na Mulayo wa Muṱaṱisano  . 
Gerani tshiṱori ni tshi pete ni tshi nambatedze buguni . 
Yo vha i baisigira ntswa i no penya  . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , ri dzhiela nṱha na u tenda tshoṱhe uri zwoṱhe zwe ra ita zwo vha zwi zwiṱuku vhukuma nahone ro lengesa  . 
Vha ita phosho vhusiku na u dzulela u hamba tshitshavha musi vha tshi khou tshimbila phakhani  . 
Arali u itwa ndingo hu u ṱoḓa u swikelela ndivho khulwane , vhashumeli vha tshitshavha kha maimo oṱhe , u bva nṱha u swika kha vhuimo ha fhasisa vha fanela u pfesesa idzi ndivho nahone vha dovhe vha dzi tikedza  . 
Hu itea mini kha mbilaelo dzo pfukiselwaho kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS na kha Regisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho nga tshifhinga tshithihi u ya nga ha Khethekanyo 47 ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho ? 
Mudedezi u ḓo tea u ṋea muvhigo une wa ḓo vha thusa kha maitele a u ṅwala . 
Ya nga ngomu i bvelela muhumbuloni wa muanewa ( musi mihumbulo i tshi khou lwedzana )  . 
Hu ḓo engedzwa u bva kha tshivhalo tsha zwino tsha 4000 u ya kha 10 000  . 
Phetheni dzi nga itwa kha ngudo dza Tshikili tsha Vhutshilo . 
Zwavhuḓivhuḓi , u kwamea nga maanḓa ha tshitshavha he ha ḓo pfala nga tshifhinga tsha vhupfiwa ho vha hu nga ha u thivhela na u tandulula mupfuluwo u si ho mulayoni  . 
Maraga tharu musi ho bulwa mbuno dza 6 -7 dzi re dzone  . 
Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC kana Khomishini ) i khou livhuwa avho vhe vha fhindula khuwelelo ya u humbela mihumbulo na vhe vha ṋetshedza mafhungo o teaho kha u ri hu bveledzwe iyi bammbiri ya u amba nga hayo  . 
Dimokirasi , ine ra vha vhulunga khayo na u vha ṱhonifha , ndi mutshelo u ḓifhaho wa vhutshilo havho ha muombano na u ḓidzima  . 
Mukhantseḽara wa wadi ndi muimeleli wa wadi kha khoro tsheo dzoṱhe dza mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzi dzhiiwa nga khoro  . 
Hu nga vha na vhukonḓi musi muimeli a tshi bva kha tshigwada tshi re na madzangalelo nahone tshigwada itsho tshi sa koni hu si na vhukwamani , u bvisa muthu we tsha mu khetha kha komiti ya wadi  . 
Mushumo wa u sika milayo afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa  . 
Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vula vhege iyo nga tshifhinga tsha Imbizo kha Tshikolo tsha Phuraimari tsha Marhulana ngei Tembisa , kha ḽa Gauteng he ha ṋetshedzwa ḽeborothari yo shomedzwaho nga khomphyutha  . 
Ofisi dza Khomishini dzi wanala kha ḓiresi ya vhupo ha 2007 Lenchen Avenue South , Centurion . 
Tsumbo ndi ya musi mualuwa a sa todi u ḽa zwiliwa , zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga u tambudzwa muhumbuloni  . 
Zwa zwino ri na khishi dza 36 dza swobo , fhedzi ṅwaha hoyu wa muvhalelano wa masheleni ri ḓo alusa itshi tshivhalo u ya kha 54  . 
Vhagudi vhane ndi kale vha tshi kona u vhala , na vhane vha vha na tshenzhemo vha nga ḓinangela ndima ( pharagirafu ) dza u shuma ngadzo . 
Mulayo wa Matshimbidzele a Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1977 nga ndila yo khwinisiwaho u a shuma kha u bviswa na u nekedzwa ha dzisamonisi nga maanda arali a kundelwa u divhonadza kana u bvela phanda na u divhonadza u ya nga dzisamonisi dzo bviswaho  . 
Hezwi zwi katela u langa avho vha vhonalesaho na u ṱuṱuwedza vha shonaho  . 
Mukovhe wa vunḓu u linganaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka . 
Muthu ane a si tee u vha Muraḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 1 a , b , d , kana e a nga vha nkhetheni wa Khoro , u ya nga phimo kana maga o ṋewaho nga mulayo wa lushaka . 
Mutevhe ya wekishopho kanzhi i fhedza nga u ṋetshedza muvhigo wa tsedzuluso kha vhadzhiamikovhe na maṅwe madzhendedzi a thikhedzo  . 
Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs ) : Mutevhe wa nyimele dzine tshikimu tshiṅwe na tshiṅwe tsha dzilafho tsha tea u zwi katela u ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Tshivhenga na ene o vha a tshi t ( od(a u dzhena fhedzi vhokhotsimunene na magota vha hana ngauri Tshivhenga o vha e na muvhundu we a fhiwa nga mukalaha  . 
Ndi mutambi a re na luvhilo na vhutsila vhukati ha mudavhi nahone ndi mutambaphanḓa wa vhukoni wa Ivory Coast . 
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo ya tshiṱitshini tsha mapholisa a ṅwalisa mulandu kha Sisteme ya SAPS ya Ndango ya Vhugevhenga , a bvisa ṋomboro ya referentsi i vhidzwaho ṋomboro ya CAS . 
Tshiitisi tsha thaidzo kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ndi kuhumbulele nga ha zwi si khagala nga ha manditi na maanḓa a hone  . 
Murekanyo U lavhelesa notsi dza Themo ya 2 , fhedzi hu shumiswe tshikhala tsha nomboro dzi re nṱha dzo teaho kha Themo ya 3 . 
R14 ḽithara kana tshipi ḓa tsha hone  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ambedzana na vharangaphanḓa vha mashango a Palestine , Israel , Iraq , Iran na maṅwe mashango a Vhubvaḓuvhakati na Mulongani wa Persia  . 
Arali hu na khombo i no khou ḓa , dza tsadzi na vhana vhadzo dzi kuvhangana vhukati ha sambi dzo tangiwa nga dza mboho dzi tshi dzi tsireledza . 
Ri ḓo engedza vhashumi vhanzhi na zwikimu zwa vhuṋe ha mukovhe wa tshitshavha na u alusa vhudzheneleli ha vhoramabindu vha vharema kha u vhuedzedza nḓowetshumo ya ikonomi . 
U sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana i fheliswe  . 
Nyaluwo kha thengiselano ya ḽifhasi i lavhelelwa u engedzea lu vhonalaho vhukuma nga 1997  . 
Vha tea u ṋetshedza Khothe mafhungo oṱhe o teaho kha Afidaviti yavho , sa tsumbo , zwidodombedzwa zwa zwiwo zwa u tambudzwa , ḓuvha na fhethu na lushaka lwa tshiwo tsha u fhedzisela . 
U shelisa hani tshikalo tsho teaho  . 
Musi no no fhedza , ni sumbedze khonani yaṋu . 
Ndi ndingo dzifhio dza mutakalo dzine dza nga itwa ? 
Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha na vhaimeli kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzhenela vhuṱambo uhu vhu re na ndeme kha u ṋea lushaka lwashu tshivhumbeo . 
Naho i sa khou bveledza , mishumo iyi i nga engedza zwi khagala khonadzeo ya u bveledza zwihulu zwa avho vhane vha ḓidzhenisa khayo  . 
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa  . 
Muhasho u do netshedza thuso malugana na matshimbidzele  . 
Kha vha ṋekedze khumbelo yavho na dokhumenthe phurovintsi iṅwe na iṅwe  . 
Ri nga kha ḓi amba rari , nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha , zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye ; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho . 
Kha sekithara ya vhulimi - ho thuswa mabindu maswa a vhulimi a linganaho 172 na a linganaho 23 a si a vhulimi nga kha vhurangeli ho fhambanaho  . 
Ni nga takalela u fara lwendo lwo raloho lwa tshikolo ? 
Maitele aya a dovha a hwedza muhwalo u sa ḓo konadzeaho tshifhinga tshilapfu kha mbetshelwa dza tshitshavha dza muvhuso  . 
Kha vha elelwe , uri u shela mulenzhe kha thandela ndi zwine muthu a tou funa-a hu na muthu ane a tea u kombetshedzwa uri a shele mulenzhe arali a sa funi . 
Vhuimo ha 1 : Hovhu ndi vhuimo ha u thoma vhune tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa lwa u tou thoma kha tshigwada tshiuku tsha vhathu vha re na mutakalo wavhui  . 
Khaedu mbili dza ndeme dze ra livhana nadzo ndi u sedzesa kha tshikalo tsha nṱha kha ikonomi na zwiito zwa zwidzumbe zwine vha vha pfana mitengo na gennge dza vhugevhenga zwi thivhelisaho mabindu maṱuku u takuwa na vhaswa uri vha dzhene kha zwa mabindu na nḓowetshumo dza vharema  . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe nga vhusimamilayo ha vunḓu na miraḓo yaḽo zwi nga randelwa nga mulayo  . 
Sisiṱeme ya u lwa na malwadze yo khwinifhadzwaho na u sa sokou lwala duda na mukhushwane . 
Khabinethe i tikedza muvhigo wa u thoma u ḓaho nga murahu ha miṅwaha mivhili kha Tshiimo tsha Saintsi ya u Shanduka ha Kilima na Thekhinoḽodzhi Afrika Tshipembe  . 
Arali zwi tshi konadzea vha hire maṅwe mavu a pfulo na u fhungudza phimo ya tshiṱoko tsha masimu avho . 
U ṅwaliswa hu mulayoni lwa ṅwaha muthihi u bva fana na khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva , fomo tevhedza maitele sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha di Ndima ya milayo , musi a tshi pandelwa nga nnthani ha u sa shuma zwavhudi , u vha o vhonwa a songo tea u shuma nga madokotela , kana ho sedzwa vhudifari vhu si havhudi , murado u do newa khonadzeo ya uri a vhetshele fhungo lawe khagala hune nga tshifhinga tshenetsho murado uyo a nga thuswa nga muimeleli , hone-ha hezwo zwi do vha hone fhedzi arali muimeleli uyo e murado wa dzhendedzi kana tshumeb sa zwine zwa nga vhisa zwone  . 
Mbulungo iyo yo vha i tshi khou bvelela ngafhi ? 
Vha shumisa mathemo a luambo lwa ngudo ya ḽitheretsha u itela u pfesesa na u takalela zwipiḓa zwa ḽitheretsha . 
U dalela vhafariwa vho farwaho mashango ḓavha vha nnḓa ha shango  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayosiṅwa na maṅwe maga a pfalaho , kha zwiko zwine zwa vha hone , u itela hu vhe na nyimele dzi konisaho vhadzulapo u swikelela mavu nga nḓila I linganaho  . 
Inwi vhana imbanani ri vhone uri ndi nnyi a no kona . 
Musi ri tshi khou shumela u khwiniswa themamveledziso ya zwa matshilisano na ikonomi ine ya khou liliwa , ri zwi ita ri na fulufhelo ḽoṱhe ḽa uri vhone vha hone nahone ndi vhone fhedzi vhane vha nga ita uri moloro uyu u wedze  . 
Tshiṅwe hafhu ndi tsha uri , hu na khonadzeo dza u vha hone ha tshiṱalula nga fhasi ha khethekanyo ya 9 ho sedzwa zwa luvalo , lutendo na mvelele  . 
Ya huvha i tshi ṱoḓa u bva nga fasiṱere . 
Maṅwe maambiwa 8 . 
Kha tshikimu itshi , zwigwevho zwa dzhele zwa tshifhinga tshipfufhi , sa tsumbo , zwine zwa zwino zwa wela nnḓa ṱhoḓea ya tsedzuluso , zwi ḓo tea u sedzuluswa  . 
Vha humbelwa u humbula uri mbilo dzi ḓiswaho nga nḓila i si yone a dzi nga badelwi  . 
Madzangano a vhashumi tshanduko ya aḓirese  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a i imeli , themendeli uri zwibveledzwa kana tshumelo ho ambiwaho ngadzo kha iḽi ḽiṅwalo dzo tea kha ṱhoḓea dza muthu onoyo . 
Lushaka lwa sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele yo bulwa kha Milayo ya Nzudzanyo na Kushumele kwa Masipala , ya 2001 Ndima ya 3 Khethekanyo ya 7  . 
U lugisela kutshimbidzele kwa masipala nga u angaredza kha zwipuka u ya kha vhathu  . 
Mikano ya Phalamennde yo sumbedzwa nga ḓaraṱa u gonya nga Plein Street , na Company Gardens nga dubo ḽa vhukovhela  . 
Fhethu hune mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya wanala hone na tshifhinga tshine ya shuma ngatsho  . 
Hu dovha ha vha na nd(ila ine vhana vha sumbedza ngayo t ( honipho musi vha tshi vhidzwa nga vhathu vhahulwane  . 
Avho vho gwevhelwaho lufu vho ṱangana na vhaṅwe khothoni vho lindela u vhulawa  . 
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona  . 
Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso , mbumbo na mishumo ya zwipiḓa zwo fhambanaho , ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha khou livhisa ndiliso dzavho kha miṱa na dzikhonani dza vhalwadze vha muhumbulo vhe vha lovha Gauteng . 
Zwibveledzwa zwine khaphasithi ya hone yo ṅwalwa khazwo hu itela u zwi tevhekanya nga mutevhe wone . 
Mvelelo dza ndingo dza malofha dzine dza dziiwa musi vha tshi ya u ṱolwa dzi ḓo sumbedza dokotela kha u langula dzilafho ḽavho  . 
IZWO NDI AFHIO MADZINA A FHETHU ANE A SI KATELWE KHA SAGNC ? 
Arali vha songo fushea nga phindulo , vha nga kwama ṱhoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya Vunḓu , khathihi na Ofisi ya Lushaka . 
Ndi garaṱa yo itwaho hu na nḓivho ya uri i nga shumiswa nga yone ine sa mulaedza wo tou poswaho  . 
Kha vhege dzino nṋa ri ḓo sedza ngano dziṅwe . 
Mulayo , une wa ḓivhea sa Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni , wa 1993 ( Mulayo 85 , wa 1993 ) u na khethekanyo dza 50 dzo ṱanganedzwaho nga Phalamennde  . 
Hone-ha , ndi zwa ndeme u limuwa uri phambano ya vhathu i tea u sedzwa hafhu na kha mafhungo a elanaho na maanḓa na tsdhomedzo  . 
Minidzhere wa masipala u tholwa nga khoro kha khonṱhiraka ya ndangulo ya kushumele ya miṅwaha miṱanu  . 
Naa bindu ḽanga ḽi fanela u vha ḽi ḽihulwane lungafhani uri ndi kone u kwama vha GEP ? 
Muvhuso wapo sa murangeli : Muvhuso wapo u nga shumisana na maṅwe masia a muvhuso u wana vhukoni kha mikaṋo ya vhupo ha masipala  . 
U tendela vhagudi u kopa u thoma , vha kona u engedzedza vha fhedzisela nga u buletshedza phetheni . 
Arali vha nṱha ha miṅwaha ya malo , dokotela ane a khou vha alafha kana makone wa zwa maṋo u tea u ri fha mbuno ya uri ndi ngani vha tshi itwa anasiṱetiki nyangaredzo kana u dzidzivhadzwa vha sala vha tshi vhona musi vha tshi alafhiwa maṋo  . 
Themendelo mbili dzi takadzaho dzo dovha dza itwa kha muvhigo wo fhelelaho , dzine dzo shumiswa fhedzi lu songo fhelelaho  . 
Kha hu sikwe nyito dzi re na vhushaka na zwibveledzwa izwi dzine dza ḓo konisa vhagudi u shumisa zwiteṅwa izwo kha nyimele . 
Tshipembe kana muthu ane a vha na vhudzulapo ha murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu  . 
A i shumi fhedzi kha u ṱavhanyisa kuitele kwa u ḓivha zwimela na zwiko zwi re na mushumo , fhedzi zwi nga dovha zwa sumbedza uri hu nga shumiswa zwiko zwingana  . 
Bodo i d(o t ( angana luna nga n(waha ngei Grahamstown ( kha ( la Kapa Vhubvad(uvha)  . 
Yo sedza kha u bveledza na u alusa ndambedzo na tshumiso ya zwiṱirathedzhi zwa LED  . 
Tsheo yashu ya u lwa ro ṱanganela na maanḓa a vhushai i dzula yo khwaṱha  . 
U thetshelesa na U amba U thetshelesa na u amba ndi zwikili zwo fhambanaho , fhedzi zwi shuma zwoṱhe khathihi . 
Tshiimiswa tshine tsha khou ṱoḓa u shuma tshi nga swikelela u wana masheleni u bva kha muhasho arali tshi tshi khou tevhedza milayo na maitele , nahone tshi tshi kha vhupo vhune vhathu vha hone vha a kundelwa u vha na vhudzulo ho fanelaho , zwiḽiwa na dziṅwe ṱhoḓea dza vhuṱhogwa dza vhutshilo kha vhana . 
Dziṅwe dza pfanelo dzavho dzo ṱalutshedzwa kha ndima ya vhu 10 ya Ndayotewa ine ya langa ndaulo ya muvhuso  . 
Mmbwa ipfi Tshamaṱo . 
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi , na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho . 
Vha songo thoma vha zwi humbela . 
Kha ḽifhasi ḽa zwino,vhuloi sa vhurereli ( Wicca ) vhu na dzina ḽeneḽo kha vhatevheli vha vhuloi , vhane vha ṱoḓa u fhelisa luvhengela lwa kale lune lwa lwa na lutendo lwa vhuloi sa vhurereli havho . 
Ndi vhona u nga vhafuni vha bola vha tea u vhala bugu iyi sa izwi ndi tshi vhona u nga yo ṅwalwa zwavhuḓi nahone tshiṱori tsha hone tshi a nyanyula . 
A hu kundwe na vhahuluhulu no no vha vhona . 
U dzhenelela kha miṱangano ya nnyi na nnyi  . 
Hezwi zwi thivhela fulufulu ḽo imaho ( static electricity ) uri ḽi sa fhaṱele zwine zwa nga shandukisa tshikalo tsha mushonga une wa ya kha mafhafhu avho  . 
Sa koni u shumisa inisuḽini nga nḓila yo teaho ( vhulwadze ha swigiri ha lushaka 2 , vhune ha anzela u vha hone musi muthu a tshi aluwa nahone vhuṱumanywa na ḓivhazwakale ya muṱa kana u vha na muvhili muhulu )  . 
Misanda minzhi ano mad(uvha yo d(idzhenisa tshot ( he kha zwa u imisa domba  . 
Muvhuso u fhedza R500 biḽioni nga ṅwaha kha u renga thundu na tshumelo . 
Mutakalo wavho  . 
Tsumbo yavhud(i i d(o vha kha ofisi ine ya n(etshedza man(walo a vhun(e kana dziphasipoto  . 
Izwi zwi tshimbilelana zwavhuḓi na madzhenele a u shumisa zwa U Vhuelela kha zwa Ndeme , nga u vhea vhuḓifhinduleli kha vha tshumelo ya mulilo uri tshifhinga tshoṱhe vha ambedzane na zwitshavha zwine vha zwi thusa uri vha shumisane u fhungudza khombo dza mililo na u vhona uri hu na maano o fhelelaho a u fhindula na sisiṱeme dza phindulo kha mililo na zwiṅwe zwiwo zwi re na vhushaka nga u ṱavhanya nahone nga vhudzivha . 
Muengedzo 1  . 
VHUTSHILO Vha na pfanelo ya u tshila Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila . 
Iyi khethekanyo i na vhushaka na dzina ḽa Mulayo , hune mafhungo mahulwane ha vha u fhelisa vhuloi  . 
Ni ḓivha mini nga mvumbo dzavho ? 
Nga 2000 ro rwela ṱari maga mavhili o thomiwaho a u ṱuṱuwedza u kona u ṅwala na u vhala kha tshitshavha  . 
U tandulula thaidzo dza tshelede dzi dzhenisaho ṱhanganyelo na tshintshi nga dzirannda kana dzisenthe . 
U guda kha zwiṅwe zwiimiswa , vha ḓo tendelwa u dzula kha shango lwa gumofulu ya miṅwedzi ya 24  . 
U pfuka hei khethekanyo ndi mulandu  . 
Vhoramabindu vhane vha si fhulufhedzee ndi tshiguru tshihulwane kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo kha tshitshavha . 
Kha muṱangano muṅwe na muṅwe uri hu vhe na u fhaṱa na u swikelela zwipikwa zwawo nzudzanyo dzoṱhe dza lodzhisiṱiki dzi fanelwa u itwa  . 
Vhunga zwo sumbedzwa murahu , khasitama I nga kha di humbela uri mudagasi une wa tou rengiwa u khonekhithululwe zwi tshi khou itiswa nga zwithu zwo fhambanaho  . 
Khethekanyo ya 199 , 200 , 3 na u swika kha na u swika kha 206 dza Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi fheliswa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayotewa ntswa . 
Vhuhameloni ndi fhethu hune ha hamiwa mafhi nga nahone ho kunaho  . 
Nyito iṅwe na iṅwe yo shumiswaho kha u linga i tea u pulaneliwa u itela uri i katele zwikili zwo fhambanaho . 
Komiti ya Vhueletshedzi i ṱola zwo ṋekedzwaho na khumbelo zwa saintsi ya ita themendelo malugana na tsireledzo kha Khoro Tshitumbe . 
Kha ḽeneḽo fhungo , mashango oṱhe o tenda u ṱuṱuwedza vhukwamani ha vhathu kha vhathu nga kha vhutsila , mvelele , zwa saintsi na mbekanyamushumo dza mutshintshano dza pfunzo , hu tshi katelwa na vhuendelamashango  . 
U vhambedza na u vhekanya nga u tevhekana vhulapfu kana matungo , vhunṱha kana matungo a zwithu zwivhili kana zwinzhi . 
Vhulavhelesi ndi mini ? 
U buletshedza na u ṱalutshedza mushumo wa miraḓo ya Komiti ya Wadi na miṅwe miraḓo ya tshitshavha kha CBP  . 
Vha nga hanedzana na tsheo ya u hanelwa u vha rasaintsi nga u ya phan ḓ a ha Komiti ya Phurofeshini ya Saintsi dza Mupo ya Afrika Tshipembe arali khumbelo yavho ya u ḓ i ṅ walisa sa rasaintsi wa zwa mupo i songo bvelela , kana arali u nwaliswa havho ho thuthiswa nga Khoro . 
Tsuḓufhalo ya Rannda miṅwahani i si gathi yo fhiraho i ri ṋea khonadzeo dza khwine dza nyaluwo ya mbambadzelaseli nahone , zwo ṱangana na mutengo wa fhasi wa ole wa ḽifhasi , zwo thusa u bvisa mutsiko khaṱhanganyelo ya ndinganyiso ya mbambadzo . 
Uri pfanelo yo tsireledzwa u swika ngafhi Malugana na tshiṱalula tshi songo ḓaho tshi itiswaho nga murafho , muvhala , lushaka kana vhubvo ha vhathu , mbeu , vhurereli kana luambo . 
U ḓivhadza ṱhalutshedzo ya nomboro 3 Oraḽa : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 3 . 
Vouthu yavho ! 
Vhadzulapo vha re fhethu hu si na zwiko vha nga topola u fhaṱiwa ha kiḽiniki sa tshithu tsha ndeme ngeno vhadzulapo vha fhethu hu re na zwiko vha tshi nga pfa uri u vha na vhalangavhuendi vhanzhi ndi zwone zwa ndeme  . 
Zwa u fembedza zwinzhi zwi na vaḽuvu ino isa fhethu huthihi . 
Vhathu vhanzhi vha takalela mutoli une ṋotshi dza shuma nga nungo dzoṱhe dzi tshi u ita . 
U kala hoṱhe kha Gireidi ya 1 ndi ha inifomaḽa . 
U shundukisa nomboro ya vha kha muandiso wa fumi ha konwa u ṱuswa kana u ṱanganywa na nthihi . 
Thivhelo dzo vhewaho kha tshitshavha dzo vha dzo vhalaho na uri zwo vha zwo ḓowelea uri buthano ḽa tshitshavha ḽi fhira mbuno  . 
Kha vha I vhulunge tshiphirini , sa izwi vha tshi do I toda musi vha tshi toda u founa hafhu vha na mafhungo manzhi  . 
Nyimele dzi sa takalelwi dza mbambadzo ya dzitshaka , nga maanḓa zwi tshi kwama mutikedzelo wa zwa vhulimi dzo shela mulenzhe kha fhungo iḽi  . 
Nga nhani ha khethululo nga lukanda kha zwa vhulimi Afrika Tshipembe , khaedu zwino ndi ya uri hu fanela u khwinisiwa kudzhenelele kha zwohe zwi itiwaho kha muhasho u itela u fhungudza khethano ye ya vha i hone murahu  . 
Tsha vhuraru : Tsha vhuraru ndi maelana na ndavhelelo dzavho dza ḽa ṋamusi  . 
Mbofholowo ya vhuḓibaḓekanyi 18 . 
U itela khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu , muvhuso u tea u khwinisa vhukoni na kushumele kwawo  . 
U alusa u eḓana na u shela mulenzhe ha miraḓo  . 
Minete ya fumi yo avhelwaho Vhutsila i nga shumiswa kha rothini ya u kunakisa ngauri ndi zwa ndeme kha zwikili zwa vhutshilo . 
Itani ḽitambwa ni sumbedze uri ni ḓo mu eletshedza hani . 
U ita zwithu nga vhuya fhedzi u sa nyeṱhi zwi ḓisa gundo mbambeni . 
Lwa mupo , nazwino , ndaela dza fumi dzoṱhe dzi nga dzi negethivi , nga nnḓa ha dziṅwe nḓowelo dzi no nga dzi a kunga , naho dzi tshi vhonala u nga dzi a pfadza  . 
Vhagudi vha ita nḓowenḓowe na u khwathisedza khontseputi dzo bveledzwaho kha u gudisa kiḽasi yoṱhe na kha u gudisa zwigwada zwiṱuku . 
Ro ḓi lugisela u thoma fulo ḽa u fhaṱa hedzi tshomedzo kha vhupo ha mahayi  . 
Ndi thaidzo dzifhio dzo ḓoweleaho dza nga ha vhutshinyi na dzikhakhathi dzi kwamaho vhafumakadzi ? 
Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa milayo ya fhano hayani na u langa mbekanyamaitele ya masheleni ; fhedzi nga phanḓa ha hezwi , u lavhelesa nga nḓila yo khwaṱhaho na u dzhia vhukando ho sedzwa ḽifhasi ḽoṱhe zwo no vha zwithu zwo teaho nahone zwi sa thivheleiho . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi I tea u shela mulenzhe kha kutshimbidzele ukwu nahone vha imele lutamo lwa vhathu kha dziwadi dzavho  . 
Kha vha fare tsha u fembedza tshavho tshi tou ima vha vale mulomo wavho u mona na tsha u fembedza  . 
Muṅwalo musekene u re nga fhasi ha khungedzelo u ri vhudza mini ? 
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso  . 
Reshio ya soloventsi ya Tshikimu a i swikeleli maga a Mulayo 29(3)  . 
Vha nga vhala hafhu uri zwitshavha zwi nga kona hani u swikelela kha zwishumiswa zwa mupo zwine zwa ditika ngazwo , hu si na u fhelisa zwishumiswa izwi  . 
Ndi kona u topola madzinazwao , madzina vhuluma na madzina a ngelekanyo . 
Ndi zwikhokhonono zwifhio zwe na zwi vhona ngei nnḓa . 
Kha ndugiselo dzashu , ri fanela u vho na zwauri ri dovha ra khwaṱhisa hafhu kha ndaela dzine dza khou bveledzwa hafha , tshipikwa tshihulwane tsha u ḓisa kha vhathu vhashu ifa ḽavho ḽe vha ḽi lavhelela  . 
Maanḓa adzo na zwine dza ḓo vha na vhuḓifhinduleli khazwo zwi ḓo laulwa nga ṱhoḓea dza vhathu  . 
Hu nga itwa thimu nngana dza vhana 4 ? 
Dziṅwe rekhodo , zwi sa kateli rekhodo dzo vhetshelwaho thungo , dzi dzula dzi hone naho muthu a songo thoma a ita khumbelo ya tswikelelo zwi tshi ya nga PAIA  . 
Mufumakadzi a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nahone a ṱo ḓaho u shumisa hafhu tshifani tshawe tsha kale u tea u ḓa na vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho . 
Hu nga kha ḓi vha na zwiṅwe zwiteṅwa kha mihasho zwine zwi nga shumiswa nga u ṱavhanya u itela u khwinifhadza tshumelo dzine mihasho ya khou ṋetshedza u fana na u ṋea phindulo ya maṅwalo e khasiṱama dza rumela na milaedza ye ya ḓa nga ṱhingo kana u thoma fulo ḽa u sumbedza u dzhiela nzhele khasiṱama  . 
Khwiniso dzi ḓo ṱalutshedza uri zwavhuḓi vhuḓi khathutshelo dzi iteaho nga dzone dziṋe dzi ṱalutshedzwa hani  . 
Mulayo wo ḓḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde  . 
Tshigwada tsha mutakalo vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a u wana vhuṱanzi uvho  . 
Fulaga i tea hafhu u ṋembeledzwa nga nḓila yo khetheaho kha pala ya fulaga . 
Sisiṱeme yo Ṱanganelaho yaVhulamukanyi ha Vhugevhenga yo sedza kha u khwaṱhisedza tshumisano na ṱhanganelano ya mazhendedzi a mulayo kha u dzhiela nṱha ndivho ya maano a NDP - a u fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho na u sika Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga i lwaho na vhutshinyi yo khwaṱha . 
Arali muṅwe muthu a nga swika hune a ima u fema ri fanela u ṱavhanya ra mu thusa . 
Arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe vha nga wana pfanelo ya vhuṋe arali shango lavho ḽi tshipi ḓa tsha Mulanga wa Berne ( Berne Convention ) Mulanga wa Berne ndi thendelano ya ḽifhasi kha pfaneo dza vhuṋe hune miraḓo ya ṋeana tsireledzo ya pfanelo ya vhuṋe  . 
Muhanga wa tshitandadi wa vhuḓifhinduleli wo vhekanya zhendedzi kana sisiteme zwa u ela kushumele kwa muvhuso  . 
Kha vha dzhiele nṱha sinario dzi tevhelaho vha sedze kha Mulayotibe wa Pfanelo dza Vhathu kha Ndayotewa u topola uri ndi pfanelo ifhio ine sinario ya khou livhiswa khayo  . 
Mashango a si mangana o kona u bveledza sisiṱeme dza pfunzo ya ndeme ya nṱha dzine dza shumela vhana vhoṱhe  . 
A ku tei u vhonala fhedzi kha thesite na nḓowenḓowe dza mupeleṱo . 
U sika maipfi a tshi khou shumisa zwikili zwa foniki zwo funzwaho uno ṅwaha . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Vha fanela u ḓadza fomo iyo ya khaṱhululo ya nga ngomu , nga vhuḓalo , vha tshi khou sumbedza uri ndi tsheo ifhio ine vha khou ita iyo khumbelo ya khaṱhululo yayo  . 
Marumbi aḽo e miḓali yo kukumuwaho sa misipha ya mudziammbi . 
Kha vha litshe u nambatela vhutendatenda na u vhona zwithu nga sia ḽithihi zwine zwa bveledza u tzhipa na dzikhakhathi na u vhea mulandu mupondwa  . 
Dzina ḽipfufhi na u thoma u shuma 243 . 
U ṱanganyisa thikhedzo ya avho vha tendelanaho na adzhenda yavho na u bvela phanḓa u kwengweledza avho vha sa khou ḓiimisela tshoṱhe  . 
Vhagudi vha ḓo wanulusa nḓila ine luambo lwa khou shumiswa ngayo , vha bveledza u guda luambo nga tshavho u itela u amba nga ha luambo ( luambo lune lwa shumiswa u guda luambo ) , uri vha kone u ṱhaṱhuvha zwibveledzwa zwavho nga nḓila yo tsaho zwi tshi nga ṱhalutshedzo , u pfadza na u vha zwone . 
Vhufhura ndi mini ? 
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe . 
Tshiphugaṱhalu : Tshiphugaṱhalu tsha Lushaka tshi tsireledzwa nga Mulayo wa u Vhulunga Zwiphugadupo zwa Muvhuso wa 1962 , nahone a tshi shumiswa kha zwiṅwe nga nnḓa ha zwa muvhuso zwa tshiofisi hu songo wanala thendelo yo tou ṅwalwaho  . 
Khorondanguli ya tshikolo tshashu vhagudi vha a i vhenga  . 
Mufarela-Phresidennde 90 . 
Ndima iyi i topola tshaka dza khuḓano dzine dza nga itea kha miraḓo ya Komiti ya Wadi ine vha nga tea u fhindula khayo  . 
I na muvhili u re na mipfwa na milenzhe minzhiminzhi nahone i nga tshivhungu , na mivhala minzhiminzhi ndi lini hune vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ha vha ho tea ? 
Ri nga si kone u fhelisa zwo vhofhaho na zwi ṋengisaho nahone ra amba uri ri na dakalo ḽo ḓiswaho nga mbofholowo arali vhathu vhashu vhai tshi tshila vho tshuwa , vho ḓihahedza ngomu mbondoni ndapfu na ḓaraṱa dzi tavhaho , vha tshi dzula vho tshuwa miṱani yavho , zwiṱaraṱani na magondoni ashu , vha sa koni u ḓiphina hune vha vha hone  . 
Sa tsumbo , HYDRA , dzangano ḽine ḽa ṱuṱuwedza u vhuisa nyimele yo ḓoweleaho ya mushumo wa u rengisa muvhili na u fheliswa ha nyambo yoṱhe ya u rengisa muvhili u bva kha khoudu ya zwa mulayo , ḽo sasaladza Mulayo sa u songo teaho  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , une wa khou shuma tshoṱhe na nḓowetshumo , u khou thoma maano a thekhinoḽodzhi yapo . 
U thetshelesa luvhili kana luraru ndaela kana nḓivhadzo na u i tevhedzela nga nḓila yone . 
Ndi do da nda ni dalela ndi tshi da u dalela makhulu wanga nga Khiresimusi . 
Kubugwana uku kwo bveledzwa nga thuso na u tikedzwa nga vhaivhi na mirao i bvaho kha dzikomiti dzo fhambanaho  . 
Bada dza fumi dzine dza tea u thomiwa ngadzo dzi ḓo vusuludzwa . 
U tevhedza na u thonifha milanga ya dzinwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi  . 
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho nga iṅwe tshumelo i lingaho mbeu  . 
Itani zwauri hu vhe na u lifha kha avho vhane vha pfuka milayo  . 
Ndingano ya vhuṱhogwa , na u vhatsini na hayani , ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC , nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso . 
Ee , ndi khombekhombe u badela tshelede ya vhuunḓi . 
Vho Zolani Kgosie Matthews sa muraḓo a si na maanḓa kha Bodo ya Ofisi ya Poswo ya Afrika Tshipembe  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo kona u swikelela tshikwama u thusa kha zwithu zwa khombo na nyimele ya zwithu zwivhi nga murahu ha musi maitele a phalamennde oṱhe a u sedza mafhungo a muṱangano uyu o no fhedziwa . 
Dzhenisani hafhu na tshitirathedzhi tsha u langula kushumiselwe na vhuimo ha zwishumiswa  . 
Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 , u amba zwa uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhea Muofisiri wa Mafhungo na Vhafarisa Muofisiri wa Mafhungo vhane vha ḓo fara vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo , na u thusa vhaiti vha khumbelo uri vha ḓise khumbelo dzavho  . 
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha shele mulenzhe kha u tikedza thimu dzashu dza lushaka . 
Ndivho yayo yo livha kha u khakhulula vhukhakhi he ha vha vhu hone shangoni , ha thomiwa madzangano a u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa , u shumisana na u alusa sekithara yeneyo  . 
Vha khwaṱhisedze uri khumbelo yavho i a ḓadziwa na u sainiwa nga dokotela wavho . 
Ri tama u vhona vharema vho dzhenelela thwii kha mabindu na u vha vhaṋe vha dzifeme . 
Vha ḓo wana tshitatamennde tsha mbilo tshi dodombedzaho mbuno dza mbilo dzi songo badelwaho . 
Muungo u no ṱavhanyedza sa wa saireni ya ambuḽentse . 
Lavhelesani tshifanyiso tshi re afho fhasi . 
U thomiwa ha mvelaphana ya mbekanyamushumo ya zwithu zwiswa kha vhorabulasi vha mahayani  . 
Vhabebi vhoṱhe na vhaunḓi vha ṱuṱuwedzwa u tikedza vhana vhavho kha ndugiselo dzavho . 
Musi vha tshi dzhia ḽaisentsi ya TV lwa u thoma , vha tea u badela mbadelo yoṱhe ya ṅwaha ya R250 . 
U vhambedza na u vhekanya zwithu u ya nga kuitele , muvhala na zwiṅwevho . 
He ra sedza masiandaitwa a u phaḓaladza mugaganyagwama wa ḽevele dza mulamuli , ezwi zwi vhonala sa zwi thomaho luvhemba lu sa ṱoḓei lwa birokhiresi na u lengisa  . 
Phumudzo na Rendani vha shuma tshipiḓa tsha mushumo vhoṱhe . 
Vho MEC vhane vha vha na vhud(ifhinduleli ha vhud(i ha mufhe kha mavund(u mavhili a re tsini na tsini vha nga t ( anganelana kha u bula vhupo vhune ha khou wela kha uhu vhupo sa hune ha tea u dzhielwa nt ( ha  . 
Vhuvhusi vhu ḓaho vhu ḓo tea u isa phanḓa na tshivhalo tsha mbekanyamaitele dzo vhalaho , vhusimamulayo na vhudzheneleli ha nḓowedzo , kha u isa phanḓa na u tandulula u dzhielwa vhathu mavu avho . 
U bveledzisa muhumbulo , u ṱuṱuwedza vhagudi u rwela ngomani o ṋomboro ya hayani . 
Izwi zwi kwama dzoṱhe nḓowetshumo ntswa na sekithara dza kale , u fana na zwa migodi  . 
Arali ṱhoḓea dza u fhaheiwa kana u fhiriselwa phanḓa ha mulandu dza pfukiwa , mukhakhi a nga kha ḓi fariwa ha itwa uri a shumele tshigwevho . 
Lushaka lwa munyanya  . 
Vha humbelwa u vhala khunguwedzo nga vhuronwane u itela uri vha vhone uri vha tea u rumela mini . 
Ndo inga na halwa ndi tshi khou itela vhutambo uho  . 
Tshifhinga tsho dzinginywaho tsha Mishumo ya Ndima ya Vhuraru : Awara dza 3 na 30 minetse u ṅwala mvetomveto kana maṅwalwa mapfufhi kha nḓivho dzo fhambanaho : ita mutevhe sa ya mushumo wa vhege , maṅwalwa a sa konḓiho a u bula vhuḓipfi sa garaṱa dza u livhuwa na marifhi , mafhungo a nḓivhadzo a sa konḓiho sa dzirisipi , u ḓihumbudza nga tshenzhemo ya zwiwo zwi kwamaho iwe muṋe , nganetshelo dzi sa konḓi , zwirendo na dzinyimbo  . 
U livhanyisa mbonalo ya zwithu zwi fanaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U sumbedza kupfesesele kwa furemiweke ya pholisi na zwa mulayo zwine zwa sumba sisistemu dza Komiti ya Wadi na kushumele kwayo  . 
Khabinethe i na fulufhelo uri ṱhanganelo ya fulufulu ine ya katela malasha , ḓuvha , muya , maḓi , gese na fulufulu ḽa nuklia i ḓo fulufhedzisa zwiko zwo thembeaho zwa muḓagasi u swikelela ṱhoḓea ya nyaluwo ya shango , u tendela ndinganyiso vhukati ha zwiko zwa fulufulu , zwa ri thusa u swikelela ndivho yashu ya u fhungudza gesepfuḓi . 
Bogisi a lo ngo tea u bvulwa na luthihi  . 
Vhoramafhungo vha vharema zwo vha konḓela , nga maanḓa musi mushumo we vha ṋewa u tshi vha posa vhukati ha vha mmbi dza tsireledzo kana mapholisa kana vhaṅwevho vha no fana navho  . 
Zwitatisiṱika zwa mbambadzo na China zwi isa phanḓa na u sumbedza khonadzeo ine ya kha ḓi vha hone ya u ṱanḓavhudza vhushaka ha mbambadzo  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri vhanayana vha kone u ṱhaphudza pfunzo dzavho na u bveledza miḽoro yavho hu si na u thivhelwa nga u vha mubebi zwi songo lavhelelea . 
Kha vha rumele sambulu i fanaho na iyo ofisini ya u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha thandululo ya thaidzo khulwane dza ḽifhasi  . 
Mulayotibe u khou ṱoḓa u dzhenisa ṱhalutshedzo ya vhutshinyi ha zwa vhudzekani u vhona uri muthu muṅwe na muṅwe ane a wanala a na mulandu wa zwa vhudzekani sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Vhugevhenga ( Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani na mafhungo a Tshimbilelanaho naho ) , Mulayo wo Khwiṋiswaho , wa vhu 32 wa 2007 , u vhonala u songo tea u shuma na vhana . 
Naho heyi bugwana i tshi amba nga ha tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu , PAJA i dovha ya vhea maga a tsheo dzine dza kwama vhathu nga u angaredza . 
Phasipoto ya muendelamashango i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira . 
Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu . 
Mishumo mivbhili I tevhelaho i ṱuṱuwedza u pfesesa zwiitei zwi iteaho nga tshifhinga na zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vhagudi vha thoma u bva kha nomboro khulwane , ine ya vha 8 , na u vhala maga 2 vha tshi ya kha 6 U fhaṱa na u pwashekanya nomboro Hezwi zwi nga itwa nga nḓila dzo fhambanaho . 
GEMS nga Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho  . 
I dovha ya ṋetshedza nḓivho yo ṱanganelanaho kha u sedzulusa thendelano dza u kovhekana mbuelo na khumbelo dza thendelo  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya vhukuma  . 
Kha vha lingedze u fhambanya zwithu zwo dzudzanywaho nga zwigwada na zwi so ngo dzudzanywaho nga zwigwada , vha tshi vhudzisa vhagudi uri vha anganyele uri ndi tshigwada tshifhio tshi re na zwithu zwinzhi . 
Hezwi zwi a tea . 
Zwa uri hu ḓo vha na khaphasithi ya tshelede ine ya fhungudzea ine ya ḓo katela u fhungudzea ha tshelede ya tshikolodo hu u itela u tendela vhutepe  . 
Kutshilele kwa mutakalo ku ḓo fhungudza mutsiko wavho wa malofha na khoḽesiṱirolo , fhedzi kha dziṅwe nyimele mushonga u nga kha ḓi ṱoḓea . 
Ri nga shandukisa na mutengo une vha badela kha muunḓiwa uyu u bva kha wa vhana u ya kha wa vhaaluwa . 
Fhedzi , arali vha kha ḓi koloda DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi tshelede musi vha tshi fhelisa mbadelo dza debithioda , vha tea u ita dziṅwe nzudzanyo dza u badela tshelede yo salaho . 
Khabinete i khou u tamela Muphuresidennde wa Kale Vho Nelson Mandela uri vha fhole nga u ṱavhanya na u fhulufhedzisa lushaka uri vha khou wana dzilafho ḽa khwinesa . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe . 
Uri u wana tshumelo dzothe dzo teaho vhaaluwa hu sa sedziwi uri vha dzula ngafhi , maga na zwivhumbeo u itela zwauri hu vhe na u khwiniswa ha u shela mulenzhe  . 
Mulomo Khombo ya khentsa ya mulomo kaṋa . 
Muṅwe ita vhugai kha Tshiphuga muhumbulo wa bindu ! 
Zwenezwo , ho vhuedzedzwa ndinganyiso u swika huṅwe fhethu , naho ndi tshi khou timatima uri hu ḓo swikelelwa ndinganyiso yo fhelelaho  . 
Hone ha , arali muthu a ṋewa zwiitisi nga mulomo a fushea , a huna thaidzo . 
Nga ngomu , luvhilo lu ambiwaho lwa uri vhubveledzi ha vhulimi hapo hu tea u shuma , ho ḓisendeka nga maitele o ḓoweleaho Brithania  . 
Mbadelo i nga itwa kha Internet kana ofisini dzo teaho . 
Hafha vhagudi vha tea u sedza uri vhaṅwali vha shumisa hani , tsumbo , zwivhumbeo zwa girama ; phatheni dza mafhungo dzine dza ṱoḓa u dzhielwa nṱha ( vhulapfu hadzo , u kunḓa na u sa konḓa ha zwivhumbeo ) , u vha hone na u sa vha hone ha kiḽasi dza maipfi ( u vha hone na u sa vha hone ha maṱaluli kana maiti ) ; kushumisele ku so ngo ḓoweleaho kwa zwifhinga ( tshifhinga tsha zwino madzuloni a tshifhinga tsho fhiraho tsho lavhelelwaho ) ; u shumisa maambiwa na maambelwa . 
U ḓivha na u wanulusa zwithu zwine zwa suvha na zwine zwa kunguluwa Mudededzi vha fara bola a i bammbisa fhasi . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho . 
Musi Tshibodempembe tshi tshi sala tshi tshi swika ndi musi zwiḽiwa zwi tsini na u fhela . 
Nyambedzano dze dza livhisa kha pfano ya zwa politiki kha la Afrika Tshipembe dzo ita zwauri hu vhe na u thomiwa ha IEC u ya nga mbetshelwa ya Mulayotewa wa 1993  . 
Ro swika fhaḽa , ra dzhena nga ngomu nahone vhalwadze vho vha vha si tsha tou vha vhanzhi  . 
Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa . 
Tshikhokhonono tshaṋu tshi a huvhadza ? 
Ndi ḽone ifa ḽa vhana vha vhana vhashu  . 
Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe ( muthelo wa nḓowelo u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo )  . 
Vha humbelwa u kwama 0860 00 4367 arali vha na dziṅwe mbudziso . 
U litsha tshikolo zwi khakhisa tshikhala tsha u funzea , hu tshi katelwa na pfunzo ya nṱha na u gudiswa zwikili . 
Vhurangeli ho raliho vhu ṱoḓa muvhuso u tshi bvisa zwiṅwe zwa zwi tevhedzelwaho na u sedzulusa hafhu zwithevheli zwa milayo  . 
Ngauralo , hu nga si vhe na konadzee ya uri hu vhe na muthu ane a vha na zwiṱalusi zwi re kha mutevhe wo ṋewaho u ya nga kuvhonele kufhio  . 
Muhasho u nga si bule u na vhuṱanzi u swika zwino , mashudumavhi , uri ndi vhangana vha vhaṋameli avha vho vhigaho nangoho kha ofisi dza mipfulutshelo  . 
U dzhenelela kha nyambedzano na u vhudzisa mbudziso . 
Shumisani tshiṱori tsha swobo ya matombo kha u ita ḽitambwa . 
Zwibveledzwa zwi nga khethekanywa sa zwibveledzwa zwi shumiswaho na zwi bveledzwaho  . 
Musi ri khou aluwa na u khwaṱha kha nungo , zwipikwa zwashu zwi dzula zwi tshi fana : U itela u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vha Muvhuso vha a kona u swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme . 
Kha ri ṅwale Dzhenisani ipfi ḽo teaho tsini na tshiḽiwa tshiṅwe na tshiṅwe . 
A hu na vhutanzi ha tshivhumbeo tsho pulaniwaho kana thevhekano  . 
U shumisa dza fhungo ḽa nomboro . 
Kha vha rumele fomo kha muṅwalisi . 
Vha katela zwidodombedzwa zwo nangiwaho zwa zwibveledzwa zwi Teaho u ṅwaliwa ( hu shumiswe khouthesheni , zwi tikedzaho na zwi ṱuṱuwedzaho mihumbulo )  . 
Fhedzi vha nga galatsha dzi MP kana Komiti dza Phalamennde uri vha kumedze Milayotibe ine vha pfa uri ndi ya ndeme . 
Hu bvelela mini ndi tshi khou tea u vhona dokotela vhusiku ? 
Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya 3b , kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe , u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vunḓu kana mavunḓu , Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓani ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo . 
Ndi a tendelana na maanḓalanga a Madzhisiṱaraṱa wa Khothe ya Afurika Tshipembe u ri a vhe na maanḓa kha nṋe zwi tshi elana na maga a mulayo a ne a nga ḓa zwi tshi bva kha ino thendelano  . 
Vho ḓivhadzwa zwiga zwine vha zwi shumisa kha mafhungo a nomboro . 
Ri themendela Thandela dza Ndinganyiso dza Vharema na dziṅwe khamphani dzine dza khou bvelela kha maitele avhuḓi ane e vha tshimbidza mabindu avho  . 
Ndo ambara dzhesi ngauri yo vha itshi sumbedza u na  . 
Vhatambi vha bvumo : Hossam Hassan , Ahmed Hassan , Amr Zaky , Mohamed Zidan  . 
Izwi zwi ḓo vha thusa u pfesesa zwine vha khou ita tshikoloni na u vha ṱuṱuwedza . 
Deputy Information Officer u ḓo vha fhindula hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha u wana khumbelo yavho  . 
Zenofobia - Nyofho i sa ḓivhalei kana u vhenga vhathu vha bvaho nnḓa ha shango ḽa haṋu  . 
Izwi zwa sia vhathu vha(la vhan(we vhe vha vha vho fa vha tshi vuwa  . 
Ndivho  . 
Vha ḓo ṋewa na password yeneyo ndi Ipfi password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu . 
Vhutshilo ha mvelele ine ene muṋe a tou nanga , fhedzi a hu tendelwi muthu u tevhedza pfanelo hedzi nga nḓila i sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Nga nnḓa ha musi hu na mbetshelo kha khethekanyo ṱhukhu ya kana kha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya Ndayotewa , a hu na mulayo une wa kanula pfanelo iṅwe na iṅwe I re kha Mulayotibe wa Pfanelo . 
Muvhuso u ḓo vhona uri mbekanyamaitele ya IP i ṱhonifha pfanelo dza ndaka sa zwe zwa kateliswa zwone kha Ndayotewa ngeno hu tshi khou lingedzwa u ita ndinganyiso dzo teaho na dzangalelo ḽa tshitshavha na u fhindula kha vhutumbuli vhu songo ḓoweleaho na mveledziso ya Afrika Tshipembe  . 
Miṅwe mimasipala i na masheleni manzhi u fhira miṅwe , hezwi zwi kwama zwine vha nga swikelela  . 
U shumisa vhunzhi . 
Luambo lu shumiswa u buḓa na kharikhuḽamu kha mushumo wa u tou amba ( oraḽa ) , u vhala na u ṅwala . 
U pulana ho ṱanganelanaho hu tea u katela ṱhoḓea dza tshitshavha , muvhuso , sekhithara dza phuraivethe na zwitshavha zwa siviḽi nahone CBP i ṋekedza nḓila dza u swikelela izwi  . 
Sa tsumbo , zwikimu zwiṱanu zwiswa zwa maḓi zwi kha mutevhe . 
U fhaṱa vhukoni a si kanzhi he zwa katela zwiṱirathedzhi zwa nyito na u sedza na u guda , nga huṅwe zwi vhidzwaho praxis  . 
Ndambedzo ya nnḓu dzine dza vha fhasi ha vha ḓadze fomo ya khumbelo  . 
U ongolowa ha nyaluwo ya mushumo wa fomaḽa ho sia hu na mbuelo dza nyaluwo dzo elwaho dzi swikaho kha vhashai  . 
Zwi nga itea ra si vhe ri khou rengisa tshithu fhedzi ri tea u tou ḓivhambadzela  . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u fhungudza mabulayo magondoni nga phesenthe dza 50 u bva kha 13 967 u ya fhasi ha 7 000 nga ṅwaha wa 2020 . 
Nga la 16 Phando 2001 manwalo a ambaho nga mafhungo aya o rumelwa kha Vho - MEC vha tshi khou humbelwa uri dzi tshimbidze maitele ayo  . 
Naa ndo vhala kana u pfa mukumedzo nga ha zwi re ngomu ha Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo , 1998 ? 
Ndi mushumo u leluwaho une u nga itwa nga muṱa woṱhe . 
Mapfanisi sa tshipiḓa tsha nyito U shandula maiti a re mafhungoni a tshi bva kha tshifhinga tsha zwino a tshi ya kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Vhalanguli a vho ngo tea u vha fhasi ha vhahili . 
Maṅwalwa aya ndi a lushaka lufhio ? 
Sekithara ya mabindu maṱuku ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u tshimbidza u sikwa ha mishumo . 
Kha vha dalele dokotela wavho wa maṋo naho lu luthihi zwalwo nga ṅwaha uri vha ṱolwe . 
Hu tou vha hu si na masheleni a linganaho na u vha hone ha zwiko zwine zwa ṋetshedza nga u ṱavhanya muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa nnḓu na zwenezwo  . 
Tshiṱirathedzhi tshi ḓo dzhiela nṱha tsireledzo na u tea na tsireledzo sa zwivhumbi zwi ṱuṱuwedzaho kha u vhona zwileludzi na sisiṱeme  . 
DziWUA dzi nga imelelwa kha Bodo ya Ndangulo ya CMA na kha Dzikomiti dza Ndangulo ya u Vhulunga  . 
Zwigwada izwi zwi dovha hafhu zwa ṋetshedza puḽatifomo ya u puḽana ho ṱanganelanaho na u thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso nga vhadavhidzani . 
Fulobo i a kona u nambatedzwa nga murahu ha bugu ya kilasini ya u shumela magaraṱa a vhulungwaho henefho . 
Vho Sparks vho shumisa vhuimo havho sa mudzudzanyi wa Rand Daily Mail mathomoni a miṅwaha ya vho 1980 u bvisela khagala mafhungo mavhi a muvhuso wa tshiṱalula  . 
U ṅwala madzina a tshaka dzo fhambananaho kha luṅwalo u itela uri lu ambe . 
Musi vho no wana thaidzo khulwane idzi kha vha lingedze u wana thandululo yadzo , hezwi zwi ḓo sumbedza uri ndivho dza thandela dzi ḓo vha dzifhio  . 
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe , a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 . 
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu . 
Khumbelo ya ndambedzo ya vhathu vha vhuponi ha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD  . 
Tsumbanḓila dzo bveledziswa ngauri mimasipala minzhi yo vha i tshi khou ṱoḓa mafhungo a tsumbanḓila nga ha uri Komiti dza Wadi dzi thomiswa hani  . 
Kha vha diimisele zwithu zwi songo lavhelelwaho na zwimangadzo zwine vha nga vha na ndangulo thukhu khazwo . 
Vho Mme Tladi vhe vha avhelwa khuliso ya Ikhamanga vho phuletshedza kha mbofho dza ḽitheresi naho vho vha vho iledzwa Yunivesithi ya Witwatersrand vha tshi khou khethululwa nga mafhungo a khethululo nga muvhala . 
Ro kuvhangana u takala na avha vhe vha zwi kona u ṱhaphudza pfunzo dzavho . 
Phalamennde ya Cape ya nnḓu mbili ya u thoma yo thomiwa nga 1853 . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓiimisela u ṱahisa fhungo iḽi muṱanganoni wa Buthano ḽa Madzangano a Muvhuso kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka . 
Kha ri vhale Vhalani phara ni rere ngayo ni kha tshigwada tshaṋu . 
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa khwaḽithi ya tshumelo dzine khothe dza fha dzone , nga maanḓa kha khothe dzo topolwaho kha ṱhoḓisiso iyi  . 
O vha dokotela henefho vhuongeloni ha Vuvha  . 
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo na Senthara dza Vhulamukanyi Senthara dza Vhulamukanyi dzi khou tiwa nga kha khothe dzoṱhe u mona na shango ḽoṱhe . 
Dziminisiṱa dzi ḓo ṋetshedza muvhigo nga ha mbekanyamushumo idzo kha vouthu ya mugaganyagwama  . 
Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo ( DPSA ) vho dzudzanya sethe ya u thoma ya vhulanguli vhune ho gazethiwa u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi nga ḽa 15 Fulwana 2016 . 
Naho khomphiyutha na dziṅwe thuso dza thekhinoḽodzhi zwi tshi thusa u tshimbidza u wanala ha zwikili na u konisa u swikelela mafhungo ho lugaho , ndi vhoṋenḓila kha maitele a pfunzo  . 
Sa tsumbo , tshiimo tshone tsha telemdedicine tshi nga thusa kha u shandukisa u nekedzwa ha zwa mutakalo mahayani  . 
Zwiendisi zwo hwalaho thundu kana vhathu vho fhiraho mpimo zwi tshinyadza magondo , ngauralo zwi nga ita uri vha fainiwe tshelede nnzhi  . 
Hezwo , nahone zwizwone zwa ndeme , ndi tshone tshiko tsha fulufhelo ḽashu musi ri tshi ri lushaka lu kha tshiimo tshavhuḓi . 
Vhagudi vha nga ita tsedzuluso nga u shululela tshiluḓi kha tshifaredzi tsha vhuraru na u swaya vhunṱha hafho he tshiluḓi tsha guma hone . 
Mushumo muhulwane wa komiti khulwane ine ya vha ya u anganya vhathu na zwithu i o ita uri i vhone uri hu na mulalo na u tsireledzea vhukati ha muvhuso , na u ita uri hu vhe na vhudziki shangoni  . 
Izwi zwi khombo kha mveledziso ine ya khou bvela phanḓa , zwi dovha hafhu zwa kwama na mutakalo wa vhathu , ikonomi ya shango ḽoṱhe na nyimele ya mupo vhunga zwi tshi amba uri hu ḓo vha na nyimele dza mutsho dzi si dzavhuḓi dzi no nga sa magomelelo na miḓalo na zwiṅwe-vho  . 
Kha Gireidi ya Ṱ - 3 , ndi zwa ndeme uri sia ḽa magudiswa ḽa Nomboro , Tswayo na Vhushaka ndi ḽone ḽa ndeme kha Mbalo . 
ICASA zwa zwino i na vhuifhinduleli ha u tshimbidza sekhitha yohe ya vhudavhidzano , i tshi khou vhona uri hu vhe na vhui na tshumelo ine ya kona u swikelelwa uri vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe vha vhuelwe  . 
U anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu hu tshi shumiswa mithara ( i nga vha mithara wa thanda kana vhulapfu ha mithara ha thambo ) sa zwa u ela vhulapfu zwa tshitandadi . 
Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni thusee . 
Khothe yo vhilaela nga u anda ha mabulayo a itelwaho u wana mushonga na uri zwitshavha zwi dzhiisa hani uvho vhugevhenga  . 
Mmbi dze dza vha thola dzi khou dzhiela fhasi Thendelano na milayo yoṱhe  . 
Zwimela zwiṱanu zwo fhambanaho zwi ḓo bveledziwa nga 2020 u itela u tikedza zwibveledzwa na u kuvhanganyiwa ha zwiḽiwa . 
U thomiwa ha thandela dzo fhambanaho miṅwahani miṱanu iḓaho hu khou lavhelelwa u sika mishumo i fhiraho 21 000  . 
Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha . 
Vho ri u vuwa vha livha ndiloni yavho . 
Kuvhumbele kwa fhungo U ṅwala mafhungotswititi , mafhungombumbano na mafhungotsrekano . 
Zwihulwane , ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini , u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi , na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi  . 
Vhakhantseḽara vha wadi vha na mushumo muhulwane nga maanḓa sa miraḓo ya Foramu ya Vhuimeli ha IDP kana foramu dziṅwe-vho dzo raloho  . 
Kha vhaṅwe , muvhuso u vhala vhathu u itela u wana ṱhoḓea dzavho dza themamveledziso zwi tshi kwama mishumo , zwikolo , zwibadela , dzikiḽiniki na vhudzulo  . 
Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha , ri tshi katela ndangulo ya masheleni , Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa , izimbizo na , ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno , vharangaphanḓa vha dzifeme  . 
Ni bvule zwiambaro zwa mivhala mivhili . 
Khophi ya ( liga i fanela u sumbedzwa nga mutholi fhethu ha mishumo ( mushumoni ) nahone i fanela u wanala kha vhashumi vhot ( he ( Tshipid(a tsha 50 )  . 
U buletshedza , u vhekanya na u vhambedza zwithu zwa 3-D na zwivhumbeo zwa 2-D u ya nga mivhala ya Tsikho , lutombo , mutswuku na dzivhaḽamuṱaḓa U sumbedza muvhala muthihi nga tshifhinga tshithihi . 
Yuniti ya Matshimbidzele a Mbekanyamaitele na Tshumelo dza Vhueletshedzi ire Ofisini ya Phuresidennde yo ṋewa mushumo wa u topola u dzhenelela ha ndeme ho teaho u bveledza vhu ṱumani vhukati ha IDP , PGDS na NSDP na u bveledza sisiṱeme i yo teaho nahone i shumaho zwavhuḓi kha livhanya na konanya zwishumiswa izwi  . 
Izwi zwi tou bvisela khagala zwavhudi-vhudi u ri dzangalelo la munwe wa vhashumi a si line la di vhonadza nga u sengulusa mvelele dza khetho fhedzi  . 
Vhuimo ha III : Kha vhuimo uhu , tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa kha tshigwada tsha vhathu vha swikaho maana na maana u swika kha vha tshigidi vhane vha vha na dwadze ine tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo na mushonga zwa khou itelwa one  . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha zwe na ita musi tshikolo tsho vala . 
Vhalani tshi no nga tshenetsho tshi re afho fhasi , tshi re na raimi . 
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwi dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vhe vha si na nḓivho ya luambo ulwo . 
U dzhenela nga vhaimeleli vha muvhuso wapo 67 . 
Vha tea u vha na vhud(ifhinduleli vhuhulwane  . 
Hu na vhathu vhanzhi vhe vha pfulutshela afha fhethu vha tshi bva hoṱhehoṱhe henefha shangoni ḽino , tshikolo itshi tshi ḓo funza nga Luisimane . 
Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , nahone hune zwa konadzea , nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , u tea u fhiriselwa kha Phresidennde uri u wane thendelo  . 
Zwigwada zwine zwa wanala kha muhasho zwa CBNRM zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha lushaka na vundu u khwinisa tshumisano na u shumisana vhukati ha mihasho  . 
Mvelelo dzi thusa kha u dovha u ri dededza kha mushumo muṅwe une wa kha ḓi fanela u itiwa , u itela uri u tshimbilelane na mafhungo maḓifha a zwe zwa swikelwa kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , hu na kuvhonele na tshenzhemo dza vhadzulapo . 
Vhurangaphanḓḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa  . 
U wana zwidodombedzwa zwizhi , kha vha dalele website ya Companies and Intellectual Property Registration Office  . 
Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓḓila ya Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa vhupileli  . 
Arali mud(ini hu na mulwadze vha hawe vha ya ha vhomaine vha yo suma muthu wavho ano khou lwala  . 
Madalo na nyambedzano na vhakwameaho zwi angaredzaho vhashumi vha mabulasini , a tutuwa kha madalo a Muthusa Muphuresidennde nga dzi 12 Luhuhi 2013 . 
Vhagudi vha kona u topola zwi tshi ya nga ṱhoḓea . 
Khabinethe i amba ya dovha kha u sathula u tambudzwa lwa vhudzekani ha vhafumakadzi na vhana , zwi si na ndavha na uri vhuimo ha vhatambudzi ndi vhufhio tshitshavhani . 
Tshinyadzo a i thusi muthu , na uri a zwi pfali u tshinyadza tshumelo ngeno u tshi khou ṱoḓa iṅwe . 
Ndi nga mini o ita zwe a ita ? 
Dokhethe ya mulandu yo fhelelaho i ṋekedzwa kha pholisa ḽa fogisi ḽi ne ḽa ḓo ita ṱho ḓisiso . 
Tshikalo tsha u fhambana vhukati ha vhashumi vha vharema na vhashumi vha vhatshena kha khamphani dza u kungedzela tsho kumedzwa kha girafu i re afho fhasi  . 
Pfunzo , vhugudisi na mveledziso  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo  . 
Fhedzi ri ḓo vhona uri mufariwa u a dalelwa lu dza luambo zwikili zwa luambo vhukuma ane a teaho na DAC 2  . 
Mishonga yoṱhe yo putelwa na matheriaḽa wa tsireledzo u khwaṱhisedza uri a u tshinyali musi u khou ḓiswa . 
U vhewa ha miraḓo ya mapholisa na vhapfumbudzwa mimoḽoni yo fhambanaho shangoni ḽoṱhe ndi tshipiḓa tsha madzhenele a u Vhuelela kha zwa Ndeme a SAPS u khwinisa uri vha vhonale , u engedza mushumo wa u linda na u thivhela vhugevhenga ho fhambanaho vhune ha anzela u hulela nga khalaṅwaha iyi . 
Thuso ya u pfuluwa ndi ndambedzo ya muvhuso ine madzhendedzi a o teaho a nyelethsedzo  . 
Mudededzi vha vhea zwithu nga tshiṱhopho nṱha ha ṱafula . 
Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri lu itea musi muvhili u tshi bveledza Phurotheini ya inisuḽini ṱhukhu , kana muvhili u sa koni u ṱanganedza inisuḽini ire hone  . 
U vha na nḓivho ya zwine zwa khou itwa nga muvhuso , muṅwe na muṅwe a nga kona u shela mulenzhe kha mbekanyamaitele dza muvhuso dza u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe . 
Anetshelani muṅwe nga inwi mafhungo e a vhigiwa kha atikili ya gurannḓa , a tshi tou tevhekana nga ngona . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri gumofulu ḽa mbuelo dzavho ḽi ḓo rekanywa mayelana na tshikhala tsha vhuraḓo tsho salaho kha ṅwaha u bva kha datumu ya u dzhoina . 
Ndi ngazwo , u vha na ḽevele ya ngeletshedzo ya poḽotiki na u ḓidzhenisa zwi zwa ndeme na u vha zwo tea  . 
Ndi zwifhio zwi itaho uri muthu a ṱanganedzwe ? 
Vha humbule : U itela u ṅwalisa ṅwana wa mufarisi wavho ( hoyu ndi ṅwana wa munna , mufumakadzi kana mufarisi wavho ) , munna , mufumakadzi kana mufarisi u tea u vha o ḓiṅwalisa kha GEMS . 
Zwo bviswa kha minetse ya dza muṱangano , rekhodo dza tshitshavha na notsi dza mutshimbidzi  . 
Tshumiso nga mivhusoyapo na vhaṅwe vhaisedzi vha maḓi manzhi vhane vha vha na zwiko zwavho zwa maḓi na tshumelo dza u kunakisa maḓi . 
Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Sheduḽu ino ya shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo  . 
Mbeu ndi fhungo ḽi kwamaho masia oṱhe a vhutshilo  . 
Vhathu vha fanela u ḓivha maitele a u humbela zwiitisi na uri khumbelo i fanela u vha i na zwifhio . 
Volumu ndi ṱhanganyelo ya tshikhala zwine tshithu tsha dzhia . 
Fhedzi , ngauri ndi tshivhalo tshiṱuku mvelelo dzoṱhe a dzi nga fhambani nga maanḓa musi tsho katelwa kana tshi songo katelwa  . 
Yo tevhedzela tshitaela tsha kufhaṱele tshi fanaho na tsha zwifhaṱo zwa kale  . 
Ri humbela muthu muṅwe na muṅwe u dzhenela kha matshimbidzele a u khwiṋisa u kovhiwa hafhu ha mavu u khakhulula zwe zwa itwa nga Mulayo wa 1913  . 
Vho vha vha tshi khou ya u dzhia thotshi  . 
U ita uri huvhe na u fara vhathu zwavhuḓi nga u tevhela zwiga zwo tiwaho musi hu tshi thusiwa vhathu . 
Vho Nditwani vho renga goloi ntswa  . 
Musi SARS yo no ṋekedza thendelo , vha ḓo ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a si gathi  . 
Mushumo washu ndi , sa zwe nda ḓidzulela u zwi khwaṱhisedza , a si nyambedzano fhedzi ndi u leludza miṱangano vhukati ha masia oṱhe  . 
Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu  . 
Thendelo ya thendelonzwiwa i engedza tsireledzo ya ndeme dza mvelele ya Afurika na vhufa ha mvelele na u alusa muya wa Vhuafurika kha Roṱhe . 
Mbadelo dza mbilo dza tshihaḓu hu si na vhuleme kha maḓuvha a 14 maṅwe na maṅwe . 
Phetheni ya nomboro i tshi shumiswa kha mveledziso ya kuṅwalelwe kwa nomboro na mashumele a ndeme o fhaṱwaho kha Nomboro , Tswayo na Vhushaka . 
Muvhigo wa thandela na phurogiremedzo khetheaho u a ṋewa  . 
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisa : vhulangi ha mupo ho ṱanganelaho ; sisiṱeme nthihi ya vhulangi ha zwa mupo ; maga a uri zwi tevhedzelwe na u shuma nga kha mulayo ; bayodaivesithi na u vhulunga ; vhulangi ha ndeme ha mufhe ; vhulangi ha malaṱwa ; khathihi na vhulangi ho ṱanganelanaho ha phendelashango . 
Malugana na izwi , vho khwaṱhisedza tshipikwa tshi fanaho tsha u zwiimiswa zwa dzitshaka u engedza u vha dimokirasi , vhuimeli , u vha kha mulayo na u shuma  . 
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwithu zwi songo teaho u itwa nga mufunzi . 
Ngudo ya nyimele yo vhigiwaho afha i sumbedza uri mashudumavhi ndi nyimele ya uri vhatukana vha shumisa mbeu yavho sa tshishumiswa tsha maanḓa , vha kombetshedza vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na vhasidzana  . 
Vhugudisi uvhu vhu itelwa mu ṅ we na mu ṅ we ane a vha na dzangalelo , u fana na vhasedzulusi vhane vha vha hone na vhathu vhane vha tama u vha sedzulusi , na vhathu vhane vha tea u vha na n ḓ ivho ya ndingo ya mbeu  . 
Kha u dzudzanyela tshikhala tsha vhuimiswa , ri kati na u shandukisa Nyukiḽiya ya Lushaka na Komiti ya Pfananyo ya Vhurangaphanḓa ha Fulufulu ha Khabinethe , uya kha Komiti ṱhukhu ya Khabinethe ya Tsireledzo ya Fulufulu . 
Hezwi zwo ita uri Muhasho u kone u bveledza bugu idzi , dzi kha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi , dzi tshi waniwa mahala . 
Kha vha sedze kha notsi dza khoso kha masiaṱari 44 na 45 u vha thusa  . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhana u bva kha zwikolo u mona na shango nahone u imela vhaswa , vhane Afurika Tshipembe ḽa vhea vhumatshelo ha shango khavho . 
Ri khou lwisa vhuvemu , vhufhura kha dzithendara na tshanḓanguvhoni kha u tetshelana mitengo kha mbekanyamushumo dza themamveledziso . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku nga u shumisa tshigero u gera zwifanyiso zwihulwane , zwivhumbeo nz . 
Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe . 
Mbeu - vhafumakadzi kanzhi vha na ḽeveḽe dza HDL dza nṱha kha vhanna nahone a si kanzhi vha tshi vha na vhulwadze ha mbilu , fhedzi vha si tsha ya maḓuvhani ḽeveḽe dza LDL dzi a gonya dza lingana na dza vhanna  . 
Arali vha tshi funa u dalela GP wavho kana muṅwe muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo , GEMS i ḓo bvela phanḓa na u badela mbadelo dzavho zwi si na ndavha uri vha Friends of GEMS kana hai . 
Fhedzi mbudziso dzenedzo a dzi athu u fhindulwa  . 
Sisiṱeme ya Mafhungo ( GCIS )  . 
Phanda ha musi vha tshi thoma thandela yavho , kha vha humbule nga ha khaedu dzine vha nga tangana nadzo . 
Ri khou bvelaphanḓa lu vhonalaho kha u fhungudza u engedzea ha zwigidi zwi siho mulayoni na zwi re mulayoni  . 
Izwi zwi tea u tanganedzwa na ndambedzo i nekedzwe u wana vhutumbuli na nyolo  . 
Kha miṅwedzi ya rathi mahoḽa , Yunithi ya Ndozwo ya Thundu yo badela 149 miḽioni ya dzirannda kha Akhaunthu ya Mbuedzedzo ya Ndaka ya Vhuvemu na kha vhapondwa vha vhutshinyi . 
Ndi tea u ita mini nga murahu ha tsengulusoya mutakalo ? 
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone . 
Ndi tshifhio tshipiḓa tsho siedzwaho kha tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwa uyu muvhigo ? 
Nga u shumisa kuitele ukwu , Miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha Nnḓu , nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Vha thoma u ṱoḓa u ḓivha nga ha zwine zwa khou bvelela kha vhutshilo hawe . 
NAA RI NGA ITA MINI U THIVHELA U LOVHA HA VHAFUMAKADZI NGA TSHIFHINGA TSHA U BEBA NA TSHA VHUIMANA ? 
Kha vha ite zwauri maipfi a vhashai na vhane vha si kone u di ambela , nga maanda vhasadzi na vhaswa , a a pfiwa . 
Hedzi dziketone dzi nga ita uri vha lwale . 
U lingana zwi katela u ḓiphiṋa nga pfanelo na mbofholowo lwo ḓalaho nahone nga nḓila I inganaho . 
Hezwi zwi amba u tshitsela fhasi nga hu hulu zwikolodo zwa muvhuso musi nyimelo dzi tshi vho khwinisea  . 
Vhudzheneleli vhu katela mushumo wa ṱhanganelo u yaho phanḓa na mashango a ndeme a vhahura , khuvhangano yo khwiniswaho ya vhufogisi khathihi na u engedza tsireledzo dziphakhani na dzirezeve dza kha vunḓu hune ha vha na tshugulu . 
Nga maṅwe maipfi , vhorathiori vho sedzaho maitele , vha fanela u dzudzanya mihumbulo sa mveledziso ntswa , maitele na nḓivho zwi tea u ḓa phanḓa  . 
Ndayotewa i ṱoḓa uri Shango ḽi fanela u vhona uri hu vhuyedzedzwe pfanelo dza mavu dza avho vhe vha dzhielwa nga mulayo wa 1913 . 
Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshi re na lutamo lu vhonalaho tshi nga ita khaṱhululo , kana u ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela u khwaṱhisa kana u shandukisa mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa malugana na hei khethekanyo ṱhukhu  . 
Tshiṅwe tsha Zwa Ndeme ndi ṱhalutshedzo ya tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u lwisa tsiku tshine tsha sedzana nga maanḓa vhathu vha kwameaho nga maanḓa . 
Ndi lini hune u setsha ha nga itiwa ? 
Dzangalelo ḽa vhaswa zwa zwino ḽi khou tsireledzwa nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽine ḽa kha ḓi bva u vhumbiwa , ḽe ḽa dzhia tshiimo tsha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu , sa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u tandulula mafhungo a vhaswa . 
Khwiniso dzi ḓo ṋea tshanduko kha milayo i elanaho na vhutshinyi ha themamveledziso vhu fanaho na u tswa khebuḽu na dziṱhingo . 
Mulayo wa Manyoro , Zwiḽiwa zwa Zwifuwo , khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani , ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi , arali diphosithi i tshi ṱo ḓea  . 
Ndivho khulwane ya ndima iyi ndi u baḓekanya na u engedza luambo na ḽiteresi  . 
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho  . 
Vha mu vhidzela rumuni yavho a sa ye , vha fhedza nga u mu rwa  . 
Khumbelo iyo i tea u vha i ya u humbela u sa lozwa vhudzulapo hawe ha Afrika Tshipembe nahone i tea u itwa phanḓa ha u wana hawe vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha tikedze Bono 2030 ḽa NDP  . 
Tshikwea tshiwe na tshiwe tshi tea u kovhana lurumbu na tshiwe tshikwea tshithihi  . 
Marambo , zwiendanungo na misipha - nga maanḓa mbilu - zwi ṱoḓa nyonyoloso uri zwi dzule zwo khwaṱha na u vha na mutakalo na u ḓo dzula tshifhinga tshilapfu arali zwi khou shuma . 
Muthu o fariwaho u na pfanelo zwenezwo a tshi tou fariwa kha khethekanyo ya 35(1) , ( 2 ) na ( 4 ) dza Mulayotewa  . 
U sa thela tshifhingani tsho fhiraho zwi ḓo ya phanḓa na u shuma u swikela musi muiti wa khumbelo a tshi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo zwikelelwaho nga fhasi ha mulayo muswa . 
Khethekanyo 29(b) ya Mulayo i rera nga ha maitele ane a fanela u tevhelwa kha u bveledza IDP u bula uri tshitshavha tshapo tshi fanela u kwamiwa kha ṱhoḓea dza mveledziso na zwithu zwa ndeme zwa IDP na u shela mulenzhe kha mvetamveto yayo  . 
Tsha u thoma , ri tea u fhungudza tshifhinga tshi dzhiiwaho uri mbilo i khunyelele . 
Maitele a vhudavhidzani a amba uri musi mugudi a tshi guda luambo , u tea u ḓivha nga maanḓa luambo lwo livhiwaho khalwo na zwikhala zwinzhi zwa u ita ndowendowe na u bveledza luambo . 
RDP ndi mini ? 
Mufaramukovhe - Zwi tshi langwa nga Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho , mufaramukovhe zwi amba muthu , tshiimiswa tsha muvhuso kana tshitshavha tshine tsha tendela tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , kana tshitshavha tshapo kana muthu ane u shumiswa hawe ha sialala , nḓivho ya kana u tumbulwa ha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tshiṅwe na tshiṅwe tsho thomiwaho , zwi ḓo vhumba tshipiḓa tsha , kana u shumiswa kha vhushumisamupo  . 
Tsha u fhedza ndi mbudziso i kwamaho uri naa u vhaiswa nga vhuloi zwo sendeka kha lutendo vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe zwi nga ṱanganedzwa nga mulayo wa ndayotewa naa , hune iyi mihumbulo ya sa fane kha vhathu vha Afrika Tshipembe nahone a i na vhuṱanzi  . 
Vhege i ḓo katela , u dalelwa ha muḓi nga muḓi ; u dalela thandela ; nyambedzano na vhakwameaho ; vhukwamani na tshitshavha ; khathihi na vhukwamani ha nyanḓadzamafhungo ya mbambadzo na tshitshavha . 
U dalela ḽaiburari , kiḽabu dza u vhala bugu , ḽaiburari dza kiḽasini , magazini na gurannḓa zwa u tou lambedzwa zwi nga ṱuṱuwedza zwihulwane iyi phurogireme ya u vhala . 
Muhwelelwa u ḓo ṋewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso , u ṋea vhuṱanzi na u vhidza dziṱhanzi . 
Ri livhuwa dziNGO nnzhi dzine dza bveledzisa pfanelo dza vhafumakadzi na vhana dzi shelaho mulenzhe nga nḓila yavhuḓi kha mushumo uyu wa ndeme . 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u khou humbela tshitshavha uri tshi te vhathu vhane vha ḓo shuma sa miraḓo ya Khoro ya Madzina a Vhupo ya Afrika Tshipembe  . 
Tshanduko ya Mavu i kha ḓi vha ya ndeme musi ri tshi khou ya phanḓa na u shandukisa zwithu  . 
Mulayo muhulwane wa Tshitatamennde tsha Sia ḽa u guda ndi u ṱanganya hezwi zwipiḓa zwa luambo nga u vhumba na u ṱalutshedza mafhungo  . 
Maga mararu mahulwane a ndangulo ya thandela ndi afhio nahone a kwama mini ? 
Vha nga kona u rumela mbuyelo yo fhambana na mbadelo . 
R8 miḽiyoni i khou shumiswa kha u khwinisa senthara dza shishi luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi  . 
Kha u ṱalutshedza na u ambedzana na dzangano , fhungo iḽo ḽi nga kha ḓi ṱahiswa kana ḽi sa ṱahe  . 
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu  . 
U shumisa muvhili u vhumba maḽeḓere . 
Iyi ndi mishumo ya ndeme ine ya tea u dzhielwa nṱha nga vhathu vha u sedzulusa dzikhombo  . 
Nḓivhadzamulayotibe i tendela pfanelo ya thangeli ya Afrika Tshipembe uri i lange u ṱanganedza na nyimele dza vhadzulapo kha vhabvannḓa zwi tshi elana na dzangalelo ḽa lushaka  . 
Ndo laela dziminisiṱa uri vha sedze zwo salaho  . 
U dovha u bveledza lushaka lwa maṅwalwa nga u tou ṅwala ha ene muṋe ( he zwa tea )  . 
Hu si kale muvhuso u ḓo bvisa liṅwalo ḽa mbekanyamaitele uri tshitshavha tshi ḽi vhone . 
Kha vha bvele khagala nga ha zwine thandela ya do ita zwone kha tshitshavha  . 
Muvhuso ngauralo u nga si shumise maanḓa u itela u tevhela dzangalelo ḽa maanḓa kana zwithu zwa wone uṋe  . 
Shumisani mivhala miraru yo fhambananaho Kha ri ite nyito ni tshi thusa muṅwe na muṅwe wa avha vhana uri a swike hayani o tsireledzea . 
Vhulapfu hahone vhu tea u vha vhukati ha maipfi a 100 - 120  . 
Arali nda dzula tsini na muthu ane a khou daha , fola ḽi nga vhaisa muvhili wanga . 
U sumbedza u pfesesa furemiweke ya mbekanyamaitele na vhusimamiayo zwine zwa sumba sisitemu dza Komiti dza Wadi  . 
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC , nga maanḓa kha Afurika Tshipembe . 
Tshifhaṱo itshi tshi dovha hafhu tsha vha Ofisi khulwane dza Ndondola mutakalo ya GE , tshine tsha sumbedza thekinoḽodzhi dza fhambanaho dza ndondola mutakalo . 
PAIA u netshedza zwidodombedzwa zwa pfanelo na uri u shuma u swika ngafhi  . 
Mukomana wawe muhulwane u fhira Elekanyani kavhili . 
Mutshimbidzi u tea u dzula e kha mbekanyamushumo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhege i ḓo dovha ya sumbedzisa zwo swikelelwaho zwa muvhuso ngeno hu tshi khou dzhielwa nṱha khaedu dzine ra kha ḓi livhana nadzo  . 
Mulayo wa ndeme wa Dzimavhuhali kha Phungudzo ya Mavu u khwaṱhisedza mushumo wa vhathu vhapo kha maga a u pulana na u thomiwa ha u fhungudza u humiselwa murahu ha u fhungudza mavu . 
Vhugevhenga vhu itwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dzi shumanaho na vhuloi , u sumba muloi , na u shumisa tshumelo dza madokotela vha vhaloi zwi ṱoḓa u ṱhaṱhuvhiwa zwavhuḓi , ngamaanḓa ho sedzwa Ndayotewa na zwine ya ṱoḓa zwone . 
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽinwalo ḽa vha muṱani sumbedza arali vho takalela nganetshelo kana hai , nahone ndi ngani , ambara zwiambaro zwitshena arali hu tshi khou fhisesa  . 
Madzina a shumiselwa u sedza khao musi vha tshi khou gadza khwesheneya  . 
Mbonalo ya u ḓisola na pfarelo , u fana na zwe vha vha vhe zwone na zwe zwa bvelela ṋamusi , u bva kha mihumbulo yashu hu tou nga u xela vhukati ha ndingedzo dza u wana vhupileli na thikhedzo nga mbuno dzi pfadzaho na ndingedzo dza ṱalusa vhuimo havho  . 
Ri humbela uri vha humbule u SMS khumbelo yavho kha 33489 . 
Vhukati ha ngudo , sa thesite ya tshifhinga tshoṱhe u itela u linga arali vhagudi vho kona u swikelela nḓivho na zwikili zwo tiwaho musi ngudo i tshi khou ḓi ya phanḓa u itela uri hu songo vha na mugudi ane a ḓo siwa murahu . 
Vhaporofitani na hone vha vhuya vhe hone  . 
U ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi , na mulayo muṅwe na muṅwe une wa nga itwa kana nyito ine ya nga dzhiiwa zwi tshi itiswa nga honoho u ḓivhadzwa , hu thoma u shuma fhedzi- ( a ) tshifhinga tshi ḓaho ; na ( b ) lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽa u ḓivhadzwa , nga nnḓani ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽo ri hu bvelwe phanḓa . 
Inthaviyu i vha vhukati ha vhathu vhavhili , muvhudziswa na muvhudzisi , vha fhethu ho teaho nga tshifhinga tsho teaho . 
U ṱanganedza phambano ya mirafho hu a ḓisa mbuelo kha tshitshavha  . 
U ita uri vhagudi vha ite bulogo ( kha mabammbiri , naho zwi sa timatimisi uri vhagudi vho no vha na bulogo dzavho ) vha ṅwala mafhungo o ḓalaho nga zwinzhi zwavhuḓi , vho sedza vha ṱanganedzaho mafhungoi , mafhungo a zwino na thounu yo teaho . 
No no vhuya na doba khamba ya khumba ? 
Muṅwali u dzula e ene muanewa muhulwane tshifhinga tshoṱhe . 
Fhedzi musi ri tshi khou lingedza u khwinisa vhuḓi na u bveledzisaphanḓa mbekanyamaitele dza u shumana na avho vhe siwa nga mbekanyamushumo dza tshitshavha na dza phuraivete dzine dza khou itwa zwino , ri a zwi ḓivha uri zwithu zwi khou ongolowa u fhirisa zwe ra vha ro lavhelela zwone . 
Thaidzo dza mutengo ndi tshaka dza theidzo ntswa kha Themo ya 3 . 
Tshipeisa tshi nga shumiswa khathihi na zwa u fembedza zwa zwithusedzi na zwithivheli . 
Vha badele mbadelo yo randelwaho nga phosiṱaḽa oda kana nga kheshe vho i ṅwalela Mulangi Muhulwane wa hulimi : Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe . 
Vha ḓo dzhenelela ndingo dza u ṱolwa u itela uri hu vhonale arali vha tshi tea u swikelela u ṱanganedziwa na u wana gavhelo . 
Sa tsumbo , ho vha na therisano nga ha uri u gonya ha khuvhanganyo ya VAT ho vhonala hani kha nyaluwo ya ikonomi  . 
Musi vho no ya kha notsi dza khoso dzi no bva kha masiaṱrai 65 u swika kha 67 kha u ṱalutshedza uri kha uyu mushumo vha ḓo vha vha tshi khou shumisa mafhungo o kuvhanganyiwaho kha tsenguluso ya u ḓiṱunḓela u tshimbidza SWOT ya zwigwada zwa kutshilele  . 
Ri dovha ra tsivhudza vhabebi , vhaṱhogomeli vha vhana na vhaunḓi u vhona uri vhana vhavho vho tsireledzea nga zwifhinga zwa mibvumbi . 
Hu na vhukoni ha nṱhesa zwi tshi ḓa kha nḓowelo dza ndangulo hoṱhe muvhusoni fhedzi hu na vhurangaphanḓa ha ndangulo vhu songo khwaṱhaho vhune ha vha khaedu khulu nahone vhu shela mulenzhe kha vhuṱudzeṱudze ha ndaulo . 
Khetekanyo hei i livha kha u thusa Masipala u humbula uri CBP ndi tshithu tsho teaho u dzhenwa khatsho naa  . 
U nanga Vhaḓivhimakone vha CBP ( ṱhalusamushumo dzo dzinginywaho dzo ṋewa ngei nṱha ) - vhathu vha tea u ithavuwelwa poswo heyi , na u ṱwa vhaṅwe vha tshi nga vhonala vho tea iyi poswo nga murahu ha u Pfumbudzwa ha Vhatshimbidzi  . 
Mugaganyagwama muṅwe na muṅwe u tea u vha na sia ḽa tshinyalelo na ḽa mbuelo . 
Phambano vhukati ha ndingano na ndinganyio ndi mini  . 
Ku tea u dzhiela nṱha zwo sedzwaho nga lushaka na IDP dza masipala kha mavundu  . 
Nḓivhadzo ya uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo vhuelwa u bva kha thendelano ya mbambadzo ntswa na Mbumbano ya Yuropa ( EU ) , i ḓo ḓisa tswikelo yo khwiniseaho ya zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe na u itela uri zwi kone u rangiswa phanḓa u dzhena maragani ngei EU . 
Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , Dr Rob Davies , vho dzhenela Nyambedzano dza Vhupo ha Mbambadzo ho Vhofholowaho ha Dzhango ( CFTA ) , he ha rwelwa ṱari nga tshifhinga tsha Buthano ḽa Mbumbano ya Afrika ( AU ) ḽe ḽa farwa Afrika Tshipembe nga ḽa 15 Fulwi 2015 . 
Khathekanyo ya 7 i sumbedza vhuṱumani siani ḽa mishumoitwa na zwishumiswa vhukati ha IDP na CBP malugana na miṅwaha ya 3 na u ya phanḓa  . 
Mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule dzithaidzo dzothe kha tshitshavha . 
Ndayo i thoma mut ( ani  . 
Vha songo ṋambara zwidodombedzwa zwa u kaidza  . 
Hu na vhaṅwe vha vhathu vhashu , hu tshi katelwa vhaswa , vhane a vha athu vhuya vha shuma lwa miṅwaha minzhi  . 
Mbekanyamushumo i ḓo sedza kha mimodeḽe i re hone ya thikhedzo ya mubveledzi ine ya ḓo kona u ḓa na mimodeḽe ya masheleni ine ya ḓo vha yo sedza kha u ṱavhanyisa mbuedzedzo ya mavu ho sedzwa ṱhoḓea ya muvhuso nga u ṱavhanya ya u bvelaphanḓa kha u kuvhanganya zwiḽiwa . 
Zwigwada zwa Ndango ya Zwiwo zwa shango zwi dzula zwo ingamela u mona na shango , nga maanḓa kha vhupo vhune ha khou lavhelelwa vhunzhi ha mvula . 
Dzangano ḽa nnḓa ha Afrika Tshipembe ḽine ḽa tama u ita vhubindudzi Afrika Tshipembe ḽi nga ita khumbelo ya thendelo sa khamphani ya nnḓa . 
Vhathu vha nga kha ḓi lavhelela u wana ṱhalutshedzo i pfalaho ya uri ndi ngani tsheo i sa imi navho . 
Kana vha kwamane na Chief Directorate Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa  . 
Vhusiku ha na mvula khulu . 
Vhushaka vhukati ha ṅwana , muṱa wawe na miṅwe miraḓo ya muṱa vhu a ṱuṱuwedzwa u khwaṱhisedza na u vhulunga vhushaka vhukati ha miṱa nga ndivho ya u rihabiḽitheitha nga u ṱavhanya zwigwada zwi kwameaho nahone hune zwa konadzea hu ṱanganyiswe ṅwana na muṱa wawe  . 
Minisiṱa vho ri iṅwe ya khaedu khulwanesa ine ya engedza muhwalo wa vhulwadze kha shango ḽashu ndi ṱhahelelo ya mishonga dzema ḽi no vhidzwa u pfi mishonga- yo fhela . 
U bveledza phana vhukoni ha vhathu hune ha oea kha ndangulo ya zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe  . 
U ṅwala kha zwibveledzwa zwine zwa shumisa ndila nnzhi dza vhudavhidza ni . 
Musi vhana vha sa athu u guda u vhala vha tea u ranga nga u ṱalukanya kufarelwe kwa bugu , u fhenḓa masiaṱari na u ṱalukanya uri bugu i shuma nga nḓilaḓe . 
Hezwi zwo ambiwa hu si u itela uri vhathu vha ḓiimelele fhedzi uri ri ri ambe , ro davhidzana zwavhuḓi nga ha tshumelo ine ra i ṋekedza ? 
Masheleni o bulwaho afho nṱha a tea u vha a tshi u tamba mutambo u kwamaho luambo  . 
Arali vha sina vhuṱanzi , khothe i ḓo vha vhudza uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio  . 
Ngona yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa a funza vhagudi uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhasedzulusi na vhabveledzi vha zwibveledzwa vha re na vhukoni , vhuḓifulufheli na vhusedzesi . 
Ri nga kha ḓi amba rari , nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha , zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye ; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho  . 
Vha elelwe uri kha zwiimo zwa shishi , iyi tshumelo i a wanala awara dza 24 nga ḓuvha  . 
Thendelano ya dzitshaka i vhofha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe fhedzi nga murahu ha musi yo tendelwa nga tsheo ya Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo . 
Thengiselano i vhuedzaho i fanaho ya thundu na tshumelo vhukati ha mivhuso , hu si na phungudzo u fana na dzitharifi na mikovhelo  . 
Naho zwo ralo , nyiledzo idzi a dzo ngo dzhenelela u swika zwino kha u tandulula thaidzo dza dziedzi dza poḽotiki  . 
Zwitshavha zwa lutendo zwi fanela u ṱanḓavhudza u ḓidzhenisa hazwo u itela u dzhiela nṱha mvelelo dza u fhela nga u ṱavhanya ha vhukwamani na vhatshinyi nga tshifhinga tsha u dzhena hafhu tsha u vha khomboni  . 
Madzangano ane ndi kale a hone kana ane a vha hone ndi a ndeme , hone u bveledzwa ha madzangano aya vhuponi ha mahayani vhushayaho zwi fanela u uuwedziwa  . 
Vha tea u ṋewa rasiti ya u sumbedza uri khumbelo yo waniwa nahone i vhe kha Fomo B : Acknowledgement of receipt of application for registration of customary marriage ( Vhuṱanzi ha u waniwa ha khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema )  . 
U thetshelesa u sa dzheneleli u tshi sumbedza u ṱhonifha ane a khou amba na u amba nga u sielisana . 
Ho ḓo dovha ha vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho kha vhupo ha ḓoroboni na dza masipala wa vhupo ha hayani  . 
Vhagudi vha vhekanya zwithu u ya nga saizi , muvhala , tshivhumbeo , vhulapfu , tshileme , khaphasithi na voḽumu . 
Mpho a ḓa na wa watshi ya luvhondoni i re na aḽamu . 
Ndeme ya u ṱhavha fhethu ho fhambanaho kha muvhili wavho  . 
Ndi amba idzwi ngauri , nga migaganyo yashu , a zwi anzi uri lushaka lu itelwe khuwelelo uri lu ṱangane u swikelela ndivho dzalwo  . 
Ndivho ya mbetshelo ndi u fhelisa zwa u pomoka vhuloi . 
U tholiwa na u gudiswa zwi ṅo thoma nga Fulwana 2008 . 
Hezwi zwi dovha zwa thusa u bveledza zwikili zwavho zwa u anganyela . 
Deithi : Ndi zwithu zwihulwane u itela vhathu zwivhuya ? 
U ola zwifanyiso u sumbedza mitambo i takalelwaho , tsumbamushumo dza TV dzine dza funeswa na zwiṅwe zwi nga ḓi konḓela vhaṅwe vhagudi vha Gireidi ya 2 . 
Aya ndi maga a u thoma o livhaho kha u swikelela bono ḽihulwane ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa pfunzo ya maimo a nṱha zwikoloni nga 2025 . 
Bammbirimviswa yo sumbedza nga mafhungo , a bvaho kha dzigurannḓa , nga ha zwiwo zwa vhuloi vhuvhi . 
Tshipiga itshi tshi fanela u fhindulwa nga vhafumakadzi vha mirwaha ya 12 u swika kha 50 FHEDZI  . 
Sa nga misi , GEMS i lingedza u vha ḓisela mbuelo dza khwinesa dza ndondolo ya mutakalo dzo linganaho tshikwama tshavho . 
U sasaladzwa uho hu nga vha hune ha kula nungo , nahone tshifhinga tshinzhi na nungu zwi sa fhedzwa kha u edzisa u lwa na u sasaladzwa  . 
Ofisi ya Tshipikara i nga vha na phurofoma ya u vhiga  . 
Lu dovha lwa ṋea vhagudi zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho , nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho ḽi vhonale ḽi ḽa khwine kha zwine ḽa vha zwone ; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone ; ḽi tshi pfesesea u fhirisa zwine ḽa vha zwone . 
Nga nṱha ha u funzwa ha girama ho tou pulaniwaho , hu ḓo vha na u funza ha dzilafho kana ndovhololo ya luambo zwo bva kha vhukhakhi ho itwaho nga vhagudi . 
Kha luṱa lwa u thoma lwa u vusulusa mbekanyamushumo , mabindu maṱuku a sumbe , a vhukati na mahulwane o tholwa sa vhorakhonṱhiraka vhaṱuku zwo ḓuraho R5 , 3 miḽioni . 
Ndi ngani mpfu nnzhi dzi no thivhelea dzi tshi vhangiwa nga riṋe vhashumisi vha bada ? 
Ndi vhutshinyi kha Khothe ya Mulayo u fha tshitatamennde tsha mazwifhi  . 
U bveledzisa tshikhala tshi linganaho na u farwa zwavhuḓi kha mushumo nga kha u fhelisa u sa farwa zwavhuḓi  . 
Muṅwe na muṅwe u a swikelela u vha muraḓo wa GEMS ngauri mbadelo dzi bva kha uri vha hola vhugai  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo i nga ha pfanelo ya u ḓifhumulela ; na ii nga ha masiandoitwa a u sa fhumula ; c ya u sa kombetshedzwa u ḓibula kana u tenda hune ha ḓo shumiswa sa vhuṱanzi ha u vhona mulandu muthu onoyo ; d ya u iswa khothe nga u ṱavhanya nga nḓila i konadzeaho nahone i pfalaho , fhedzi hu si nga murahu ha- i iri dza 48 musi o farwa ; kana ii mafhelo a ḓuvha ḽa u thoma ḽa khothe nga murahu ha iri dza 48 , arali iri dza 48 dzi tshi fhela nga nnḓa ha khothe kana nga ḓuvha ḽine a si ḽa khothe yo ḓoweleaho ; ( e ) ya uri kha ḓuvha ḽa u ya khothe ḽa u thoma nga murahu ha musi o farwa , a hweswe mulandu kana a vhudzwe mbuno malugana na u bvela phanḓa na u valelwa , kana u vulwa ; na ( f ) ya u vulwa arali dzangalelo ḽa vhulamukanyi ḽi tshi mu tendala , zwi tshi ḓo bva na kha nyimele dzi pfalaho . 
Fomo dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno . 
Vhukwamani ho raloho vhu ita uri ri dzule ri na vhukwamani na vhathu vhashu na ṱhoḓea dzavho . 
Tshelede ya muholo o Tshitumbu tshi tea bviswa zwa nga ngomu  . 
U topola ṱhoḓea dza tshitshavha , na u dzinginya thandela dzine dza nga khwinisa matshilo a vhathu kha wadi  . 
Vhuvha ha tshiimo na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo  . 
Izwi zwi sumbedza u thomiwa ha Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati une wa ri swikisa tsini ha u swikelela Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
U shuma nga maipfi U vhekanya zwifanyiso zwa maipfi a pfanapheledzo fhethu huthihi . 
Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha , zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi , hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni , nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa  . 
Vharangaphanḓa vha Sialala vha tea u vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhugudisi yo tiwaho , kha zwiṅwe zwa zwi gudwaho hu vha pfanelo dza vhathu , u fhambana na nyimele ya tshitshavha uri u kone u tendelwa u tiwasa musengisi kha khothe dza sialala . 
Zwi anzela uri vhone vha ṱume tshithu itsho , vha tshi rithe , vha kone u femela ngomu nga maanḓa vhukuma . 
Zwiwo kha vhege dzo fhiraho zwo sumbedzwa ngoho iyi hafhu  . 
Hezwi ndi zwiteṅwa zwa ndeme zwa u kala kushumele kwa ndeme nga nḓila i bveledzaho zwenezwo hu tshi khou langiwa mvelelo  . 
Nyimele dza Matshilisano dzi itisa uri Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i tende uri u dzhenelela lwa matshilisano na lwa poḽitiki zwi a ṱoḓea kha u tandulula thaidzo , vhudzuloni ha mulayo  . 
Naho itshi fhulufhedzisa arali ya nga londotiwa , Khabinethe i tenda uri shango ḽi khou vhona tshiga tsha u thoma tshavhuḓi zwine zwa fulufhelwa uri ndi u thoma ha u vhuyelela ha ikonomi ya shango yo dziaho yo fhaṱwaho kha u thomiwa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe , ine yo sedza kha u alusa ikonomi ya Afrika Tshipembe na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea vhukuma . 
Luvhilo a lwo ngo luga na kha magondo avhud(i o tsireledzeaho  . 
Khabinethe yo livhuha Vho Motsepe nga mushumo wavho na u tamela mashudu Vho Molefe zwenezwi vha khou dzhia mushumo wavho wa ndeme . 
Zwi anzela u sedzwa i tsumbo ya mvelaphanḓa yavhuḓi . 
Nṱhani ha izwo , vhathu vha swikaho biḽioni nthihi kha mashango a fhiraho ḓana vha kha khohakhombo  . 
U ita uri hu vhe na vhushelamulenzhe nga vhathu muhumbulo u wanala kha uri u laula dzhiphambano idzi zwi ḓo bveledza nyimele yavhuḓi ine khayo muthu muṅwe na muṅwe a pfa a na ndeme , hune thalente dzavho dza shumiswa nga vhuḓalo nahone hune zwipikwa zwo vhekanywaho zwa swikelwa  . 
Madalo a u thoma a Muvhuso ngei Kenya nga ṱhoho ya muvhuso wa Afrika Tshipembe , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , u bva tshe demokirasi ya thomiwa , o katela vhurumelwa ha mabindu u ya kha foramu ya Mabindu ya Kenya-Afrika Tshipembe , e a tandula zwikhala zwa vhubindudzi na mbambadzo  . 
Nyolo ya 6 : Vhorasaintsi vho no vhaho vhaaluwa  . 
Ri bula mbilaelo khulwane vhukuma kha maga o pikaho u thivhela kana u thithisa , lwa poḽotiki kana nga dziṅwe nḓila , nga maanḓa nga kha maga a u kombetshedza a ikonomi , pfukiselo ya thekhinoḽodzhi kha mashango ane a kha ḓi bvelela  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta matshimbidzele ayo ; fhedzi tsheo dza Khomishini dzi tea u tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yayo  . 
Vhana vha na pfanelo ya u wana zwiliwa zwo linganelaho uri vha dzule vhe na mutakalo  . 
U thonifha , u tsireledza , u alusa na u fusha thodea dza ndeme kha pfanelo dza vhaaluwa , na zwithu zwine vha zwi takalela  . 
Vha ye vha fare nyambedzano na vhathu vhane vha shuma navho nga ha mutakalo na u tsireledzea  . 
Kha tshifhinga tsha zwino huna mbalo ire fhasi ha mutodisisi muthihi kha mbalo ya tshigidi tsha vhashumi , ri tshi vhambedza na vharathi kha la Australia na fumi kha Japan  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwipiḓa zwi re na tshivhalo zwa zwikili zwa luambo u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwi konou u lingwa kha themo na ṅwaha . 
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano . 
Muhwalo wa halwa u tea u vhetshelwa thungo kha maṅwe mahalwa  . 
I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu . 
Phalamennde i fanela u tendela Mugagayagwama . 
Ndi nnyi we a vha a tshi lidza ngoma iyi ? 
U pfumbudzelwa u thoma u shumisa ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza siani ḽa zwine dza ita zwone  . 
Makumedzwa o lengaho ha nga ḓo ṱhogomelwa . 
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni , kilasini , nga tshifhinga , vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha  . 
O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzat ( a  . 
Mulamukanyi ha dzhii tsheo a tshi khou itela avho vhavhili  . 
Arali vhatambi vho tendelana u tamba nga ndode dza fumi fumi,u kunda kha mutambo uyu muthu u fanela u vhuisa ndode dza fumi  . 
Vho-Rammbud(a vha Vond(we  . 
U fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo ya foniki yo gudwaho . 
Hafhu i fanela u saina Phurotokholo yo Engedziwaho na u i khakhulula kana u i shumisa  . 
Mvulatswinga : muṅwali u ḓivhadza fhungo ḽine a ṱoḓou amba nga haḽo  . 
Ndivho ya tsedzuluso ya maitele ndi ya u vhona uri hu vhe na tsireledzo kha vhathu vhane vha o kona u shela mulenzhe kha hoisiso  . 
Tshipitshi tshawe tshi na mathomo , mutumbu na magumo a sa lepalepi . 
Mbilaelo dzi vhonwa nga vhashumeli vhanzhi vha tshumelo ya nnyi na nnyi sa zwithu zwi fhedzaho tshifhinga nahone zwa dovha zwa dzindela  . 
Miraḓo iyi i nga dzhenisa na miṅwe mikano kha thendelano iyi arali vha tshi tama u ita ngauralo  . 
TSHIKOUPU TSHA VHANE VHA ḒO KWAMEA  . 
Vha gera vha nambatedze kha bammbiri vha sumbedza tshanḓa tshauḽa na tshanḓa tshamonde . 
Muphuresidennde Vho-Botha vho shuma na Minisiṱa wa kale wa Vhulamukanyi , Vho-Kobie Coetzee , vhe nga murahu vha vho thuswa nga Vho-Dr Neil Barnard na Vho-Mike Louw  . 
Topolani ipfi ḽi songo ṅwaliwaho nga nḓila yone ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho no ḽi khakhulula  . 
Mavundu o bveledza tshumbanḓila dza u thoma Komiti dza Wadi  . 
Nga 2010 , SAPS i ḓovha na miraḓo ya 193 240  . 
Musi ḽo no kovhela , vhathu vha mangala uyu mutukana a sa vhuyi na nngu dzawe . 
Tshiga tsha ṅwana muṅwe na muṅwe tshi sumbedzwa ngomu ha tshitendeledzi tsha tshigwada tshine a wela khatsho . 
Minisṱa wa Ofisi ya Muphuresidennde Vho Jeff Radebe , vha ḓo fara muṱangano na vhoramafhungo nga murahu  . 
U fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa demokirasi ḽine ḽa kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽo vhofholowaho kha muṱa wa dzitshaka  . 
Muṅwali o kona u bvisela ṅwongo wa ḓirama iyi khagala , tshivhumbeo tshayo na kudzudzanyele kwa tshiṱeidzhi nga nḓila i fushaho . 
Kha vha ite khumbelo ya thuso ya phungudzo ya tsiku ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu . 
Zwiiti zwi langwaho , u fana na u sheledza nga maḓi ane a vha na tshikha , u bveledza muḓagasi nga maḓi , u shandukisa zwine zwa vha muyani kana u bvusuludza tombo ḽine maḓi a disendeka khaḽo . 
Muvhuso u tea u tendela vhathu uri vha ite sialala la mvelele yavho nga nnda ha musi maitele ayo a sa elani na Mulayotewa  . 
U itela ndivho dza iyi Gaidi , ri khou sumbedzesa khakhathi dzine dza bvelela kha vhafumakadzi ngauri ndi zwone zwo ḓoweleaho  . 
Muthu muṅwe na muṅwe , hu tshi katelwa nahone zwi sa gumi fhedzi kha muvhuso wa nnḓa , dzangano ḽa dzitshakhatshakha kana muraḓo wa uyo muvhuso kana tshiimiswa nga nnḓa ha muhumbeli onoyo na tshiimiswa tsha muvhuso sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA . 
U pima ho tea u vhonala sa tshipida tsha ndeme kha matshimbidzele othe  . 
U tevhedza maga na milayo ya vhuraḓo havho ha GEMSU tevhedza Milayo ya Tshikimu ndi zwa ndeme na u sa tambisa mbuelo dza Tshikimu saizwi izwi zwi tshi ḓo kwama mbadelo dza miraḓo yoṱhe nga nḓila isi yavhuḓi . 
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe . 
Vhuḓifhinduleli ha zwa dzinnḓu vhu tea u sudzuluselwa kha muvhuso wa u pulana , une wa vha masipala  . 
Phresidennde u thola- a Muthusa-Phresidennde u bva kha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; b a nga nanga tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dziminisṱa u bva kha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; na c a nga si kone u nanga Dziminisṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓa ha Buthano  . 
Thendelanomviswa ya Vhana yo tendelwa nga Mbumbano ya Afrika nga 1990 nahone ndi tshishumiswa tsho ṱanḓavhuwaho tshine tsha bula pfanelo na u ṱalutshedza milayo ya vhoṱhe na nḓowelo ya maimo a vhana . 
Ahu nga ḓo vuwa ha vha na thandululo ya zwa mmbi vhukati ha phambano dza Isiraele na Phaḽesitina . 
Lavhelesani mafhungo a tevhelaho ni talele masalavhukuma na masala a mbuelamurahu . 
Kha u vhona uri tshumelo dza muvhuso dzine ra isa kha vhathu vhashu ṋamusi dzi ḓi ya phanḓa na u iswa kha vhathu vhashu matshelo , zwi ṱoḓa uri ri vhe na mbekanyamaitele dzo teaho dza muthelo uri ri kone u bveledza mbuelo yo linganaho ya u badela hedzi tshumelo . 
Nyolo i re afho fhasi i nweledza kuitele kwa mveledziso ya pulane ya wadi  . 
Mbekanyamushumo iyi i dovha ya ta pholisi dza thikhedzo na ṋetshedzomaanda ya ya vhapondiwa vha vhutsinyi na dzikhakhathi  . 
Mulayo a u vhei tshikalo kha tshaka dza dzikhophorethivi dzine dza nga redzhisiṱariwa  . 
Zwine zwa sala vha tuwa nazwo vha yo fha vha mita yavho hayani  . 
Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vha fanela u ana kana u ḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa , hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2  . 
Arali hu kha ḓi vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho , muofisi wa u ṱoḓisisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi . 
Naho tshi ri vhilaedzaho vhukuma hu vhugevhenga , ri na ndavha na vhana  . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme u bveledza kana u fhaṱa zwikili izwi kha vhagudi musi vha tshi kha ḓi tou bva u thoma tshikolo . 
Kha vha rumele luṅwalo na sambulu dza mbeu arali vha tshi ṱo ḓa u ita mbilahelo , nahone vha ṱalutshedze zwoṱhe zwi yelanaho na mbilahelo kana khanedzano  . 
Hu a fhisa tshilimo fhedzi hu a rothola vhuria  . 
Zwivhumbeo zwinzhi zwa muvhuso zwi konḓisela vhadzulapo ngauri a zwo ngo itwa hu na ndivho ya u shumiswa kana nḓisedzo ya tshumelo  . 
Kha vha rumele fomo yavho ya Z83 yo ḓadzwaho ya fhelela na maṅwalo oṱhe ane a ṱoḓea kha ḓiresi yo ṋetshedzwaho kha khunguwedzo . 
Ndi zwifhio zwine ngeletshedzo dza toda u swikelela zwone thusa kha u rumelwa ha maṅwalo , mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe  . 
U itela u dzhia tsheo ya uri ndi zwiko - masheleni , zwishumiswa , zwikili - zwifhio zwine wa zwi ṱoḓa u swikelela zwipikwa izwi  . 
Mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo fhedzi nga nḓila ine- ( a ) u bviswa hu ṱoḓea fhedzi nga tshiimo tsha shishi ; na ( b ) mulayo- ( i ) u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka u shumaho kha zwiimo zwa shishi ; ( ii ) u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya ; na ( iii ) u anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso nga u ṱavhanya arali zwi tshi konadzea nga murahu ha musi u tshi itwa . 
Muvhigo nga ha u muelo wa Vhuswoga Afrika Tshipembe na masiandoitwakha ikonomi ya vhupo ha mahayani na maano a re na vhushaka a khou thomiwau itela u tandulula khaedu idzi . 
Tsheo iyi i sumbedza mbekanyamaitele ya muvhuso ya khasho ine ya tutuwedza tsireledzo , u pfumisa na u khwaṱhiswa ha mvelele na zwitshavha za Afrika Tshipembe . 
Lavhelesani tshirendo tsha luaviavi hafhu . 
Vha humbule uri zwi a leluwa u thivhela malasha uri a sa thathabe u fhirisa u tsima mulilo une wa khou nzhangama . 
Muvhuso u ḓo dzhia vhuḓifhinduleli kha themendelo nnzhi dzi re kha puḽane  . 
Dzangano ḽa Mivhuso Yapo ḽa Afrika Tshipembe ( SALGA ) ndi tshiimiswa tsha muvhuso wapo tshi dzhielwaho nṱha lwa tshiofisi  . 
Miṱangano mivhili ya u monithara ndi ya ndeme kha komiti nga murahu ha u bveledziswa ha pulane sa nḓila ya u kuvhanganya vhathu kha u shumiswa ha pulane na uri vhathu vha hwale vhuḓifhinduleli ha mvelaphanḓa  . 
Vhane vha vha na mukovhe vha ḓo ṅwala muvhigo u ambaho nga zwe vha wanisisa  . 
Zwino ṅwalani risipi yaṋu inwi muṋe ya zwiḽiwa zwine na zwi funesa . 
Arali mbonzhe yo tsesa nahone malofha a sa imi u bva , iyani ha dokotela kana kiḽiniki . 
Ri ḓo ṱanḓavhudza mbekanyamushumo dza u thusa vhaswa u wana tshenzhemo ya mushumo nga kha vhurangeli u fana na Tshumelo ya Mushumo wa Vhaswa , na u tshimbidza vhugudamushumo vhuponi ha mushumo  . 
Khabinethe i tendelana na u bveledziswa ha mbekanyamaitele ya Tshumelo ya Mveledziso ya Nyendavhutshilo ya Lushaka,u sikwa ha maitele na matshimbidzele a zwa u davhidzana kha zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhuso . 
C : Ḓirama-Mbudziso ndapfu kana mbudziso pfufhi KHA VHA DZHIE NZHELE : Vhagudi vha fanela u lingedza mbudziso NDAPFU NTHIHI na mbudziso PFUFHI NTHIHI u bva kha Khethekanyo ya B kana Khethekano ya C. 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri , musi vha tshi ṱoḓa u vhambedza vhulapfu , vhunṱha kana vhuphara zwa u ela zwine zwa ḓo shumiswa zwi tea u fana . 
Musi khumbelo ya u ḓi ṅwalisa yo itwa , Muṱanganedzi wa Masheleni a Mithelo u ḓo vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya u ḓi ṅwalisa  . 
Vhathu vha fhiraho 800 000 vha vhupo ha Sekhukhune vha ḓo vhuelwa kha ṋetshedzo ya maḓi o tsireleledzeaho na o khwiniswaho au shumisa mahayani ngeno zwa vhulimi na zwa migodi nazwone zwi tshi ḓo vhuelwa kha ṋetshedzo ya maḓi . 
U fana na Muvhuso washu , ndi a tenda uri mitheo ye ya ranga phanḓa shango ḽashu miṅwahani ya 14 yo fhiraho i kha ḓi vha hone  . 
Muṅwaleli wa SADC u ḓo vhidza muṱangano wa Dziminisiṱa dza Ndangulo ya Zwiwo na Gwama uri vha tendelane nga u ḓilugisela ho dzinginywaho ha zwiwo na tshikwama tshine tsha ḓo shuma . 
Vhunzhi ha zwishumiswa zwa mutakalo zwine zwa vha hone ndi madumba nahone a zwi fhi vhathu tshumelo dzo linganaho  . 
U ṋaṋisa , mashangoni a shayaho nga maanḓa , ndambedzo ya mveledziso yo sedzesa kha zwiṱirathedzhi zwa u fhungudza vhushai ho andaho na mbekanyamushumo dzo ṱanḓavhuwaho dza sekhithara  . 
Zwi tou vha khagala , tshumelo dza zwino dzo ṋetshedzwaho mapholisa a dzi fushi nahone a dzo ngo lingana  . 
Sa zwo sumbedzwaho afho murahu , iṅwe ya ndivho dza Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) ndi u fhelisa ḓivhazwakale isi yavhuḓi ya u ṱumanya vhuloi na Vhusaṱhane , nga u ombedzela kukhoḓele na kurendele , na u ita uri lutendo ulu lu vhe lwa maḓuvhaano . 
Fomo dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi walisaho dzigoloi . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u ṋetshedza tshumelo ya khasho ya mbambadzo u tea u vha a na ḽaisentse ya muunngo wa khasho ya mbambadzo . 
Dzina ḽa tshikolo tsha haṋu ndi ḽifhio ? 
Khabinethe yo livhuwa vhurangeli ho itwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma na SADC ha u vhuedzedza mulalo ngei Lesotho . 
Muthelo u badeliswaho kha zwifhaṱo  . 
Vha nga gudiswa u ya phanḓa arali vha tshi shuma kha maitele a kushumele kwa sekithara . 
Arali t ( hoho ya muhasho i tshi khou kundelwa u tandulula thaidzo iyi phand(a ha musi hu saathu u fhela mad(uvha a fumbili ( 20 ) , n(end(ila ane a vha muvhilaeli a nga humbela t ( hoho ya muhasho u sima bodo ya vhupfumedzanyi hu saathu u fhela mad(uvha a fumi , hune ha d(o lingedzwa u tandululwa iyo thaidzo  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , na uri Khoro I fanela u isa phanḓa na aya mafhungo I tshi tevhedza Ndayotewa ntswa  . 
Vha ḓo kona u fhiwa khophi ya khumbelo . 
Phalamennde , sa muimeli wa vhathu , i ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nahone i nga takalela vhadzulapo vhoṱhe vha tshi pfa vho vhofholowa u dzhenela kha mushumo wa tshiimiswa nga luambo lune vha funa  . 
Ndingo dzi itwa nga themendelo ya dokotela  . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 13 Khubvumedzi 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa  . 
Musi nyimele yo fhambanesa ṋamusi , zwi ri funza uri vharangaphanḓa vha ḽifhasi vho vha vha na muhumbulo wa uri khaedu dza ḽifhasi khulwane dzi livhanaho na riṋe ngauralo dzi nga shumaniwa nadzo khwine nga u ṱanganelana  . 
Tshitaela ndi tsha fomaḽa , fhedzi iyi a si ṱhoḓea ya khombekhombe uri tshi so ngo sumbedza u dzhia sia . 
Komiti dza Wadi dzi fanela u vhiga nga ha mvelaphanḓa yo no itwaho na u sumbedzisa thaidzo iṅwe na iṅwe ine ya nga vha i hone  . 
Vhanangiwa vha tea u ḓiswa nga u shumisa Fomo ya u nanga ya Tshiofisi ine ya tshimbila na Nḓivhadzo iyi  . 
Nga vhupo ha mavu ho dzulaho zwavhuḓi , ndi khou ambela kha mavu ane a vha tsinisa na tshumelo , mishumo na zwifhaṱo zwa tshitshavha  . 
Ndinganelo ya u ela tshileme tsha makwevho i nga kona u shumiswa . 
Huna maga o khwaṱhaho o vhetshelwaho u fhungudza u kwamwa nga nḓila isi yavhuḓi ha ikonomi yashu zwo vhangwa nga kha u tsela fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi , na u lugisela nyaluwo yo khwaṱhaho musi ikonomi itshi vha kha tshiimo tshavhuḓi . 
Mugudi u kona u thetshelesa uri a wane mafhungo , u ḓiphiṋa , u fhindula nga nḓila yo teaho na u sengulusa masia o fhambanaho a vhutshilo . 
Musi mutevhe wa vhuya wa itwa , muṋe wa mutevhe u ḓo ṋewa nḓivhadzo , khathihi na phasiwede ya mutevhe ya mathomo  . 
Vhunzhi ha Vhathu vha Wiccans vha funesa u ḓivhidza uri vha vhaloi , ngauri ipfi ḽa zwino ḽi na ṱhalutshedzo yo fhambanaho ya ndeme . 
Ri ṱuṱuwedza zwitshavha u dzula vha tshi khou sedzesa mibvumbi na mikumbela ine ya nga kha ḓi livhisa kha u xelelwa nga matshilo , u kwashekana ha zwifhaṱo na themamveledziso . 
Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe u ya kha u limuwa ndivho dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) khathihi na ndango ya pulane dza Muvhuso na mbekanyamushumo u itela u ṋetshedza tshumelo dza Muvhuso nga nḓila i bveledzaho  . 
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga a ḓivhusaho a u langula zwa khasho , hu tshi itelwa tshitshavha , na u itela uri hu vhe na mihumbulo minzhi I imeleho tshitshavha tsha Afrika Tshipembe nga u angaredza  . 
Nga nnḓḓa ha zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 kana kha iṅwe mbetshelo ya Mulayotewa , a hu na mulayo une wa nga fhungudza pfanelo i re kha Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Ngudo yo sumbedza zwauri zwipotso zwi fha wana vhutsila ha vhutshilo nga nila ine a huna iwe nyio ine ya nga zwi fhira  . 
Tshiṅwe tsifhinga , fhungo ḽine ḽa ḓisa phambano ḽi ḓo rerwa nga haḽo kha komiti dza wadi  . 
Dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone  . 
Mulayo wa 3 Madzangano apo , hu tshi angaredzwa na muvhuso wapo na madzangano a tshitshavha , a a shumisana zwavhudi kha u langula zwishumiswa zwa henefho hu u itela uri vhathu vha henefho na mupo zwi vhuelwe . 
Pfufho dzi ṱhonifha u shela mulenzhe ha nṱhesa kha SETI nga u ṱuṱuwedza na pfufha vhukoni  . 
Musi ho no swikelelwa thendelano , ri nga bva kha dibeithi ra ya kha tshumiso  . 
Vhaṅwe matshudeni vha tshenzhemaho zwithithisi vha nga balelwa u kona dziṅwe dza ndeme sa zwe dza nekedziswa zwone kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya KharikhuLamu na u Linga . 
Tsha vhuvhili , uri tshi fanela u shumela muthu kana uri tshi fanela u ṱanḓavhuwa na u bveledza vhupo vhu re hone  . 
Ni nga lambedza nga tshelede kha madzangano a shumanaho na u fhelisa khakhathi kha vhafumakadzi na vhana nga u posela kha Mutheo wa Pfanelo dza Vhathu  . 
THASIKI 2 Musi vho no dzudzanya KPA vha ḓadze fomo yoṱhe  . 
Kha Vhuimo ha Fhasi , phetheni dza nomboro dzi bveledza u fhaṱa khontseputi dza nomboro kha vhagudi . 
Masiandaitwa a miṅwaha ya maḓana a tshiṱalula , u sa bvelela na u tsikeledzwa nga zwa vhukoloni zwi nga si khakhululiwe nga miṅwaha ya 17 fhedzi . 
Ngauralo , muvhuso wapo u tea u shumisana na mbekanyamushumo ya CBNRM  . 
Zwikimu zwa Dzilafho kha GEMS nga 2011  . 
Hezwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mbuno dza Ṱahe sa zwe zwa vheiswa zwone nga Muphuresidennde kha SoNA ya 2015 . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya kana , I fanela u ṋetshedza nḓivhadzo ya u dzhenelela kha- ( a ) muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo ; na ( b ) vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma  . 
DFO u ḓo gandisa minwe yavho yoṱhe kha fomo ya khumbelo SAPS91(a)  . 
Vhagudi vha ita nḓowe-nḓowe ya u lumelisana nga vhavhili-vhavhili . 
Ri sumbedza vhuḓiimiseli hashu ha u shumisana u itela u khwaṱhisa tsireledzo ya mafhungo a dzitshaka  . 
Mbekanyamushumo ya magavhelo a muvhuso i khou isa phanḓa na u ḓisa tsireledzo miṱani na kha zwitshavha zwi shayaho na vhushayamushumo . 
U ita uri hu vhe na tshelede ine ya nga livhiswa kha vha SAPS na vha SANDF uri vha kone u fhungudza vhugevhenga vhuponi ha mahayani  . 
Ri ḓo tama u livhuwa maAfurika Tshipembe vhe vha shela mulenzhe kha hohu u Amba na Lushaka nga kha vhudavhidzani ho ḓoweleaho , vhudavhidzani ha matshilisano vhu no nga Facebook na Twitter , na u amba ri tshi khou tou vhonana  . 
Mulayo uyu u tsireledza kha vhushushedzi hayani kana khothe  . 
Kha zwothe , ri a ḓikhoḓa kha mvelaphanḓa yo itwaho kha mbekanyamushumo dza matshilisano , fhedzi a ri koni u fushea nga tshanduko dza vhunzhi ha zwithu fhedzi  . 
Musi ṱho ḓisiso yo o fhela mushumeli wa zwoṱhw zwi teaho u shumiwa nazco phanḓa ha u balanganya , hu tshi katelwa na nḓila ine thundu na zwikolodo zwa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana zwa ḓo shumiwa nazwo , zwo tandululwa  . 
Mutaladzi wa u fhedza u vhina phara dzoṱhe  . 
Phanḓa ha kereke hu na mafhande a T , ane na fanela u tevhela tshiṱaraṱa tsha Sadama  . 
Kha ri sedze tsumbo afho fhasi u vhona uri zwi shumiswa hani  . 
Mulayo wa Zwiko zwa Lwanzheni  . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u dzhia ḽiga nga u ṱavhanya musi hu tshi vha na khethululo nga muvhala kha tshitshavha tshashu . 
Vha shumise maḓi zwavhuḓi nahone arali zwisima zwoṱhe zwo xa , vha vhige izwo nga u ṱavhanya kha Muhasho Wapo wa zwa Maḓi na Maḓaka  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi ṋetshedzwa nthihi ya mbudziso dzine dza tea u fhindulwa  . 
Sekele iṅwe na iṅwe i ḓo ṋea nyito dza uri vhagudi vha gude , vha vhale , vha ṱalele zwibveledzwa zwa u ṅwala na zwa u vhona . 
Muofisiri wa Muhasho u ḓo vhidza muṱangano wa vhadzulapo uri a fhe vharei vha khovhe vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho thendelo ya u vhofhololwa . 
Zwino ṅwalani maipfi a no bva tshirendoni a re na mutevhetsindo na maipfi a tevhelaho . 
Fhedzi a si zwinzhi zwo swikelelwaho siani ḽa ṋetshedzokwayo ya mavu  . 
U amba ngoho , Franklyn Cale ho ngo tou vhonala zwavhuḓi  . 
Dzi dzeula makumedzwa a miraḓo zwayo , makumedzwa a vhusimamulayo ha vunḓu na phethisheni dzo khetheaho . 
Havha vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vho tenda u badelisa miraḓo ya GEMS mitengo ya Tshikimu , vha ri a vha nga vha badelisi dziṅwe mbadelo kana mbadelonyengedzedzwa kha tshumelo dzo ṋekedzwaho . 
U sa lingana u ya nga mbeu zwi tiwa nga zwa u tshilisana nahone zwi nga shandukisiwa  . 
Khoro i ḓo dzhia tsheo kha khanedzo ya u ṋekedza na ṱhalutshedzo ya tsheo kha maḓuvha a 60 u bva kha ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa ha khanedzano na tsheo ya Khoro  . 
Ho no itwa mvelaphanḓa kha u thomiwa u shumisiwa ha Maano a Vhuṱali a Vhutumbuli na Mveledziso , Ṱhoḓisiso ya Haiḓirodzheni na Thekinoḽodzhi ya Sele dza Zwivhaswa zwa Lushaka ( HySA Strategy )  . 
Muvhuso wo fhindula kha u tsela fhasi ha masheleni ho takuwaho ubva kha u sa ya nṱha ha mbadelo dza yunivesithi , sa zwo tendelanwaho muṱanganoni na matshudeni na vhathusa dzikhantselara mahoḽa  . 
Ndondolamutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya vhathu 27 . 
Musiiwa wa u fhisa khadibogisiv  . 
U konḓelwa zwi tshi ḓa kha u vhofholola uri mavu a shumiwe malugana na mveledziso nga nṱhani ha U vhilwa ha Mavu , ndaulo ya mavu , nz  . 
Mishumo ya Komiti dza Wadi i ḓitika nga u shumiswa ha thasululo dza khoro dzi re khagala  . 
Zwivhumbeo zwa u ṋekedza ha fomaḽa zwi nga dzhenisa tshaka dza u ṅwala na dza oraḽa dzine mudededzi a nga linga . 
Ri vhomakone kha u tonda vhaeni Ri ṋekedza tshume lo dzo vhalaho Kha vha ḓiphiṋe nga u ṋamela gariki Kani vha ṱoḓa u dzudzanyelwa minyanya ? 
Tshanduko dzi elanaho na zwa tshizwino-zwino dzo ita uri hu vhe na u dzudzanyea ha mihumbulo  . 
Vhagudi vha dovha vha ṱoḓa tshifhinga tsha u haseledza hune ha si tou kombetshedza u itea kiḽasini . 
U itela u vhuelwa nga iyo khonadzeo , muvhuso wo khwaṱhisedza Ṱhoḓisiso ya Afurika , zwa migodi na Vhufarisani ha zwa Masheleni sa khamphani ya zwa migodi ine ya vha ya muvhuso ine ya ḓo bwa minerala dza ndeme yo lavhelelwaho . 
Tsha u thoma tshi a pfala : vhutshinyi ha u pomoka muṅwe vhuloi ho hulesa ngauri vhathu vha khou vhulawa zwo itiswa nga u pomokwa . 
LDL i tanga mbondo dza mbilu sa luvhomba lwa mapfura  . 
Zwikili zwa U thetshelesa , U amba na kushumisele kwa luambo zwi ḓo bveledziwa hafhu na u khwinisiwa kha Vhuimo ha Vhukati u itela u bveledza zwikili zwa u vhala na u ṅwala zwa vhagudi . 
Ndivho 1 u swika 13 dzi shumana mvelelo dzine ra ṱoḓa u dzi swikelela malugana na u guda na u ḓiṅwalisa . 
Masipala u fanela u lwisa u bveledza mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 zwi tshi ya nga gwama na ndangulo zwine a vha nazwo . 
Dzibisi dzi kombetshedzwa u vusulusa muthelo miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwenga mulandu wa ṱhanziela dzadzo dza u tendelwa u tshimbila badani dzine dza shuma miṅwedzi ya rathi fhedzi . 
U sa pfesesa ha munekedzi wa tshumelo nga ha maitele a vhukale na muhumbulo wa u tambudzwa  . 
Tsha mathomo , naa hu na sia ḽine ḽa nga amba uri mushumo wavho u khou ḓo vha wa ngoho ? 
Ri livhuwa mazhendedzi a thikhedzo , madzangano a sa shumeli malamba , sekithara dza phuraivethe , madzangano a zwa vhurereli na zwitshavha kha u thusa avho vha ṱoḓaho thuso  . 
Vhuhulu ha vhuḓifhinduleli , vhuḓilangi na tshikhala zwine muthu ene muṋe a ḓiphiṋa kha bindu  . 
Vhaimeleli vha vhatheli vha tea u khwaṱhisedza thendelo yavho ya u imelela kilaente dzavho nga kha maanḓa a thendelo . 
U ela volumu na khaphasithi nga tshikalo tshi si tsha ndinganelo na zwa u ela zwi si zwa fomaḽa . 
U davhidzana nga ha tshifhinga na fhethu hune muṱangano wa ḓo farelwa hone hu tshe na tshifhanga  . 
Vha elelwe uri vha nga kuvhanganya mafhungo a mutheo a u thoma ngao vha kona u ḓadzisa khao kha ṅwaha woṱhe  . 
Hu na ṱhalutshedzo dza maipfi ( mutevhe wa maipfi ) magumoni a nyendedzi iyi hu re na mutevhe wa maipfi a shumiseswaho o ṱalutshedzwaho zwavhuḓi u itela u thusa vhone na uri vha pfesese . 
Mvelele dza u fhedzisela dza COP17 dzo vha ḓivhazwakale na u vhea tshikalo , dzi tshi vhambedzwa na dza muṱangano wa 1997 he ha ṱanganedzwa Kyoto Protocol  . 
U lwa na vhushai zwi ṱoḓa ndingedzo dzo khwaṱhao dza u engedza zwikhala zwa vhathu zwa u dzhena kha maraga wa zwa mishumo na u ḓithomela mabindu avho vheone vhaṋe  . 
Dzilafho kha vhukhakhi na u kundelwa ( nga kha u kombetshedza u swikelela , luvhilo , u luga , vhuḓifulufheli , u fhindula , u sedza hafhu na vhugudisi )  . 
Arali nomboro ya luṱingothendeleki lwavho yo shanduka kana i siho kha databeisi ya GEMS , vha ḓo tea u i ṅwalisa u thoma . 
Phresidennde u na maanḓa o hweswaho nga Ndayotewa na mulayo , hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea u ita mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka  . 
Zwiimiswa zwa masheleni zwa BRICS zwe ha thomiwa ngazwo , u fana na Bannga Ntswa ya Mveledziso na Nzudzanyo Mbulungelo ya Tshihaḓu zwi shuma sa zwiimiswa zwa ṱhuṱhuwedzo kha khwaṱhisedzo ya nḓowetshumo na mbekanyamushumo dza themamveledziso Afrika Tshipembe na kha dzhango  . 
Maitele aya a fanela u vha o fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo . 
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo  . 
Mutalombalo u nga kona u shumiswa u ita nḓowenḓowe ya zwivhumbi zwa nomboro u swika kha 10 . 
U thusa sa maga kha therisano idzi hu ḓo bvela phanḓa na u dzhielwa nṱha zwo ḓisendeka ngauri mashango mararu a kha zwivhaswa zwi bveledzwaho nga zwithu zwi tshilaho u fana na ethyanolo na zwiṅwe  . 
Vhathu vhane vha bva nnḓa na dzikhamphani vha fanela u ita khumbelo vho ṱanganelana na vhathu vha Afrika Tshipembe kana khamphani u itela u wana thendelo dza vhushumisamupo kana u vhambadzela nnḓa  . 
Mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe i ḓo vha i tshi khou ṱana thandela dza themamveledziso dza vhuendi , u alusa zwa u shumisiwa ha vhuendi ha nnyi na nnyi na u ambesa nga ha zwo thomiwaho zwa tsireledzo magodoni shangoni ḽashu . 
Komiti idzi ndi fhethu hune mushumo munzhi wa vhulavhelesi na wa milayo wa Phalamennde wa itwa hone  . 
U nga shumiswa kha u pfukisa ṋdivhadzo , u humbudza , u ṱahisa khumbelo , u ṱahisa mbilaelo , u ṱuṱuwedza na u fhembeledza vhashumi kana miraḓo ya dzangano kana tshiimiswa  . 
Khabinethe i tikedza mbidzo i itelwaho vhaṋetshedzi vha tshumelo kha iyi sekithara u fhungudza u ḓura ha data . 
Muhasho kana dzangano ḽa tshitshavha  . 
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza vhushaka vhukati ha zwipotso na u imvumvusa u tshintshana na dziwe sekitha  . 
Hezwi zwi nga itwa hafhu nga tshifhinga tsha ngudo dza Zwikili zwa Vhutshilo . 
Muvhali u fanela u zwi pfa uri mafhungo a khou vhiniwa . 
Tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo tsha zwa Thekhiniki tsho thomiwa u itela u ṱola u thomau shuma ha nyiledzo idzi . 
English nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulanguli ha Phukha ha shango ḽi ṱun ḓaho , nahone yo gandiswa kha bambiri ḽa tshiofisi ḽine la vha na luswayo , nahone hu saathu u fhela maḓuvha a fumi phanḓa ha u endedzwa ha zwibveledzwa  . 
Hunzhi shangoni mvula ndi nnzhi , i na nga mithathabo na phenyo . 
Kha vha ambe na dokotela wavho vha khwaṱhisedze uri mbilo dzavho dzi swikelela ṱhoḓea dzone musi vha saathu u dzi rumela kha Tshikimu . 
Muphaḓaladzi muhulwane wa siginala ane a kwamea ndi Sentech na Orbicom ya Mnet . 
Hu tshi ḓadziswa , ḽi ṋea mafhungo nga ha tsireledzo , mashumisele kwao na tshumiso ya zwiko zwa fulufulu zwi vhuedzaho mupo lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vhaṅwe vha vhalimi vha shayaho vha 15 vho tikedzwa uri vha kone u wana maḓi a zwiliṅwa . 
Vho saina mbilo ? 
Khabinethe i fhululedza vhagudi vhoṱhe , matshudeni , vhadededzi , maḽekitshara , zwikolo na magudedzi a pfunzo dza nṱha kha u fhedza ṅwaha wa pfunzo nga ndila i bveledzaho , na musi ho ḓi vha na khaedu dze ha ṱanganwa nadzo vhukati ha ṅwaha . 
Vhashumeli vha Muvhuso vha fhiraho 660 000 vha fulufhela GEMS u vha thusa kha u vha tikedza kha u swikelela ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho zwa 3-D U ṋea mugudi muṅwe na muṅwe buḽoko ya u fhaṱa . 
Hezwi zwi katela kha nyimele nnzhi zwiṱukusa nga nḓila ya fhethu ha ṱhoḓisiso  . 
Khophi tharu dzo fhelelaho ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu  . 
Vha khwaṱhisedze uri vha a vhala tshitatamennde tsha mbilo u vhona arali mbilo dzo badelwa kana hai . 
Fhedzi , u langa guḽukhousu malofhani avho na dziṅwe khombo zwi nga thivhela thaidzo kana zwa thivhela zwithu uri zwi songo ṋaṋa zwi tshi ya  . 
U shumisa ngelekanyo ndi yone nḓila ya u ḓipilela ya khwiṋesa  . 
Maanea mathihi fhedzi na tshibveledzwa tshithihi tsha vhudavhidzani zwi korekwa sa mishumo ya u linga ya fomaḽa . 
Milenzhe ! 
O vha a tshi ṱhireina u swika misipha i tshi thoma u rema . 
Kha mbudziso , ndi nnyi ane vha amba nae mafhungo a poḽotiki tshifhinga tshinzhi ? 
Zwi lelutshela vhagudi u ola girafu ya lubaba nga u shumisa mabambiri a zwikwea . 
Khethekanyo ya 39 ya Ndayotewa , i amba nga ha Mulayotibe wa Pfanelo , mbetshelo dza hone dzi ri Afrika Tshipembe ḽi tea u lavhelesa kha mulayo wa mashango a dzitshakatshaka musi ḽi tshi ṱalutshedza Ndayotewa . 
Hezwi ndi ngauri PMS a i imi i yoṱhe  . 
Izwi zwi thusa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u thoma khonḓela na nḓila ya vhufa ha mbofholowo vhune ha ḓo ṱumanya nḓila dzoṱhe dza vhufa ha mbofholowo Afrika Tshipembe , SADC na dzhango ḽashu  . 
Vhalani marifhi 3 khonani dzanu  . 
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini . 
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele  . 
U ḓadzisa kha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga huhulu , muṱangano u imele zwikhala kha tshitshavha tshoṱhe u pfesesa zwivhuya zwa phurosese ya CBP  . 
Mashango a fanaho na Japan a tsireledza 776 wa dzi phatheni kha milioni ya vhathu  . 
Muthu muṅwe na muṅwe muthihi o ṱanganedza R400 . 
Arali ṅwaha wa akhademi wa lozwea , dziyunivesithi na magudedzi zwa si kone u swika magumoni a uno ṅwaha , vha re kha maṱiriki vhane vha anganyelwa kha miḽioni a vha nga ṱanganedzwi kha pfunzo dza nṱha nga 2017 . 
Vha dzhiele nzhele mushumi muthihi a songo ambaraho magilafu na vhavhili vha si na magondolo  . 
Khumbelo yavho i ḓo lengiswa arali vha sa ṋekedza GEMS maṅwalo oṱhe a ṱoḓeaho . 
Tshitatamennde tsha u guda tshiṅwe na tshiṅwe tshi sumbedza Maimo a asesimennde ane a ḓo konisa u bveledzwa ha mvelelo dza u guda  . 
Vhabebi vha nga thusa vhana vhavho u khetha thero zwi tshi ya nga uri ṅwana u takalela zwifhio kana lushaka lwa buḓo ḽine a nga ḽi tevhela . 
Vhanna na vhafumakadzi vha na mushumo u fanaho wa ndeme kha u ḓisa tshanduko ya vhushaka ha mbeu kha tshitshavha  . 
Huna zwidodombedzwa zwiṅwe zwine khamphani ya tea u zwi phaḓaladza  . 
Vhathu vha nga rambelwa zwithu zwo fhambanaho- vhuṱambo ha mabebo , munyanya wa mbingano , vhuṱambo wa zwa pfunzo , na zwiṅwe . 
Vha founele Senthara ya Ṱhingo kha 0860 00 4367 . 
U guda nga ha kulondotele kwo teaho kwa ṋayo dzavho u bva mathomoni zwi ḓo phulusa ṋayo dzavho . 
Phresidennde u fanela u bvisa khomishinari onoyo ofisini musi- a ho ṱanganedzwa nga Buthano ḽikumedzwa ḽine ḽa themendela u bviswa ha khomishinari ; kana b nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho nga Mulangavunḓu wa vhusimamulayo ha vunḓu honoho ya u ṱanganedza ḽikumedzwa ḽa uri khomishinari a bviswe ofisini  . 
Tsaukanyo ya uri Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u a tevhedza Ndayotewa naa i na ndeme kha iyi ṱhoḓisiso , hu si u lavhelesa fhedzi uri Mulayo u a tevhedza Ndayotewa naa , fhedzi na u ṱanḓavhudza uri naa mulayosiṅwa wonoyo u nga bveledzwa wa langula iḽi sia naa . 
Zwo iteaho kha Ntshengedzeni zwi a tendisea na ? 
U swikelelwa huhulwane na u fhindula zwithu nga nḓila ya u tou vhekanya ndi zwithu zwine zwa tea u bveledzwa u itela muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha u vhe na zwine wa wana naho zwithu zwo itwa ngeno zwi sa swikeleli maimo  . 
Tshikepe tshapo tsha u rea khovhe tshi katela gere dzoṱhe , tshomedzo , mbulungelo , mihwalo na zwivhaswa zwi re khatsho . 
Ro dovha ra bindudza kha vhugudisi ha vhadededzi na uri ri khou vula hafhu magudedzi a vhugudisi ha vhadededzi uri ri swikelele ṱhoḓea . 
Ndi luambo lune lwa nga shumiswa kha tshitshavha kana kha mvelele nahone lu nga ṱuṱuwedza u aluwa ha lushaka na u pfesesea ha u ṱanganelana ha mvelele . 
Mutshutshisi Muhulwane wa Tshitshavha ndi ene e eṱhe ane a nga dzhia tsheo ya u thutha mulandu  . 
Pulane yo tendelwaho i thoma u shuma u thoma nga d(uvha ( line ya d(o and(adzwa nga(lo  . 
Mitevhe iyi i nga phirinthiwa u itela u shumisa tshifhingani tshi ḓaho , fhedzi vha humbelwa u dzhiela nṱha uri mutevhe uyu ndi wa ngoho u swika kha tshifhinga tshe wa olwa ngatsho saizwi Mihasho ya ridzhisiṱara yashu itshi khou shuma vhukuma u ela khumbelo idzi  . 
U vhumba mafhungo o ḓisendeka nga zwifanyiso . 
Sesheni i no itwa vhagudi vha henefho i shumisa ngona i itaho uri hu vhe na u shela mulenzhe ha vhathu vhoṱhe  . 
Zwithu kana maitele ane a si katelwe na kathihi a vhidzwa upfi zwi sa katelwi zwa Tshikimu  . 
Kha Vhuimo uvhu vhagudi vha khwaṱhisedza na u hudza vhutsila havho ha u guda na u fhaṱa vhuḓifulufheli na vhueleli kha u shumisa luambo lwa orala  . 
Fhedziha , ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa  . 
Ndinganyo Mishumoni )  . 
Ho vha na mvelaphanḓa yo itwaho kha sekithara idzi  . 
Ni vhona u nga kuḽele kwa khonani dzaṋu ku na mutakalo ngomu ? 
Hu na ṱhoḓea ya u pfesesa ṱhoho zwavhuḓi  . 
U shumisa thembamvanganyi blending kha u fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi . 
Nga u angaredza , DHA i na mushumo wa ndeme kha u ṋetshedza tswikelelo ya tshumelo ya tshitshavha na u tikedza nyaluwo ya ikonomi ya shango ḽino  . 
U engedza kha ezwi , elementhe ya tshimuya kha muvhuso washu wa vhurathi na mveledziso yo litshedzelwa nga nḓila ya u swuswa , musi vhathu vha tshi khou sudzuluwa vha tshi ṱutshela kha sia ḽa u kuvhanganya mbuelo dza matheriala vha tshi itela vhone vhane  . 
GPLF yo vha hone nga u ha vha na vhukwamani na zwivhumbeo zwo fhambanaho kha lushaka , vundu na kha vhuimo hapo  . 
U ola zwifanyiso zwi no bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa tshiṱori . 
Garaṱa i sumbedza zwine vha tea u ita musi vha tshi khou lindela thuso ya shishi . 
Vhagudi vha ḓo pfukekanya u bva kha u ṱanganya ha u dovholola u ya kha u andisa . 
Maanḓa a o tiwaho - Khoro yapo ina vhuḓifhinduleli ha u dzhia tsheo na u lambedza thandela  . 
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mavu kana muofisi wa u tshetshela shango ḽa ndimo vha ite khumbelo  . 
Kha vha ṱalutshedze MUGAGANYAGWAMA WA U SHUMA uri ndi mini , vha tshi bvisela khagala zwithu zwi dzheniswaho sa zwibviswa zwa u shuma na mbuelo ya u shuma na uri MUGAGANYAGWAMA WA KHEHPITHALA ndi mini , vha tshi bvisela khagala zwithu zwine zwa nga dzheniswa zwa zwibviswa zwa khephithala na izwo zwi no ḓo katela mbuelo ya khephithala  . 
Vhagudi vha ḓo bveledza zwikili zwa u konana na vhaṅwe nga nḓila yavhuḓi khathihi na u shela mulenzhe muṱani , tshitshavhani na kha lushaka , ngeno hu tshi khou tevhedzelwa ndeme kana mikhwa sa zwe ya dzudzanywa kha Ndayotewa . 
Mbetshelo a i kwami u vhaisa vhaṅwe fhedzi i kwama u shumisa maanḓa a vhuloi muthu a khou itela u vhuelwa  . 
Kha vha fhe vhadzulapo tshifhinga tsha u vha vhatshimbidzi  . 
Maṅwalo a u fhedzisela a ḓiswa hu tshi shumiswa nḓowelo na zwivhumbeo zwi ṱoḓeaho nga zwi re ngomu  . 
U topola na u dubekanya phurogireme na thandela u ya nga ndeme dzadzo ndi zwa ndeme hu u itela u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi ḓo vhuedza tshitshavha tshoṱhe  . 
Naa Komiti ya Wadi i na nḓila dza u ṱutuwedza u dzhenela ha vhafumakadzi nga u shumisa Komiti ya Wadi na u engedza vhuimeli havho kha levhele ya u tshea mafhungo ? 
Mushonga muṅwe na muṅwe u nga vhanga masiandaitwa a si avhuḓi . 
Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso na Tshumisano dza zwa Sialala wo fhindula kha ṱhoḓea ya mimasipala na Miraḓo ya Komiti dza wadi uri uyu modulu u vhe hone nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe  . 
Kuṅwalele kwa tsenguluso ku ḓivhadza mihumbulo kana mafhungo nga nḓila i pfalaho  . 
Musi vhagudi vho no vha na khontseputi yavhuḓi ya nomboro ya 1 u swika kha 5 , u ṱanganya ha u dovholola hu ḓo vha hu pfalaho khavho . 
Vhoiwe imbani ni tshi sumbedza uri no takala mulomo ha pfala ipfi ḽi tshi ita miungo fhedzi zwi itwa musi muṅwe muthu a tshi khou itela muṅwe muthu nyito ya u imba . 
Kha maḓuvha mararu o tevhelaho vho ḓo phaḓaladza mulaedza na u ṋetshedza ndaela dza zwine zwa ḓo itwa nga iḽo ḓuvha  . 
Arali vho kona u swikelela zwiko zwa masheleni na vhukoni ha u tshimbidza maitele a u ṱola nga nḓila yone . 
Hu na tshanduko dza tshiimiswa ṋna dza ndeme dza dovha dza yelana dzine dza tea u itwa arali SOE dzi tshi tea u swikela vhukoni hadzo sa madzhendedzi a Tshiimo tsha Mveledziso . 
Madzangano mahulwane ane a nga sa mihasho ya tshumelo ya muvhuso a nga kona u shuma zwavhud(i fhedzi arali hu na tshivhumbeo tshavhud(i tsha vhulanguli tshine tsha t ( homphiwa nga vhane vha vha fhasi ha vhulanguli uvhu  . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi kana vhagudiswa . 
A hu na maitele a tshitalula ane a tea u tanganedzwa  . 
Mulayotibe u khwiṋisa Mulayo wa zwa Vhaimeleli vha zwa Mulayo , wa 1979 ( Mulayo wa vhu 53 wa 1979 ) , sa maga a tshifhinganyana , ho lindelwa u thoma u shuma ha Mulayotibe wa Maitele a Mulayo . 
Mbekanyamushumo dza mveledziso yo khetheaho dza matheriaḽa a zwiko zwa mafhungo u itela zwivhaswa zwa mupo na nanothekhinoḽodzhi dzi kati  . 
KHWANTHIHI ( tshanduko i tea u itwa u guma ngafhi ? 
Pfanelo , tshirunzi na ndeme ya muthu muṅwe na muṅwe zwi dzhiwa sa zwi songo tea u shumiswa kha u sa kona u vhala na u ṅwala zwi khou fhungudzwa nga mbuno iyo i yoṱhe  . 
Tshine tsha vha tsha ndeme ndi ḽiga ḽine khaḽo ha thoma u shumiswa Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma . 
Vha shumisa u pfesesa havho uri u ṱanganya hu nga kona u itwa nga nḓila dzo fhambanaho u nanga uri u nga rekanya hani . 
Naho zwo ralo , dziṅwe tshakha dza miṱangano , u fana na miṱangano ya tshitshavha na u thetsheleswa zwa muvhuso zwi anzela u rekhodwa zwa bva zwo tou ralo , ndi uri ipfi nga ipfi , kana hu na u shandukisa fhaḽa na fhaḽa , uri mahumbulwa a muambi muṅwe na muṅwe a vhe o katelwa  . 
Muano wa Batho Pele u fanela u vha mulavhelesi wa tshumelo ya nnyi na nnyi ya Afrika tshipembe ḽiswa  . 
Phanḓa ha u vhiga : phambano vhukati ha zwigwada dzine dza vha na khonadzeo ya u vha maitele a vhugevhenga kana a mulayo ane a nga shumaniwa nao nga kha maitele kana mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma  . 
Vundu ḽa Gauteng ḽi khou thoma Senthara ya Mashumele o Ṱanganelanaho ( JOC ) u itela vhuṱoli na u vhona uri hu khou tevhelwa mulayo  . 
Shango ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ḽifhasi ḽi na kharikhuḽamu ya lushaka ine ya lingedza nga nḓila dzoṱhe u ṱalutshedza muṅwe na muṅwe a kwameaho kha pfunzo uri ndi nḓivho ifhio , vhukoni na mikhwa zwine vhana vha tea u vha nazwo musi vho fhedza pfunzo dzavho . 
Zwo ralo na kha zwikhokhonono zwinzhi arali zwi tshi nga sedzwa u bva nṱha na phetheni kha vhunzhi ha zwiṋoni arali zwo sedzwa u bva fhasi . 
U vhalela nṱha zwi re buguni a tshi vhalela vhaṅwe  . 
Hezwi zwi thusa u khwaṱhisa mushumo wa khophorethivi  . 
Thambo ya khumbelo i anḓadzwa kha Gurannḓa ya Muvhuso , vha ḓo ḓivhadzwa hune dza phaḓaladzwa hone uri vha ye u dzhia fomo ya khumbelo . 
U ita zwauri vhawani vha tshumelo vha kone u swikelela mafhungo na u shela mulenzhe kha u dzhia tsheo  . 
Phanḓa ha musi vha tshi nga bvisa zwire ngomu ha miri kha tshakha dziṅwe na dziṅwe dza miri yo bulwaho nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya tshimela wa 1976 , zwimela izwo zwi tea u dzheniswa kha variety list . 
A vha khou ntonda  . 
Zwenezwo-ha , zwo tea uri hu vhe na pulane ya u khwaṱhisedza uri vhoṱhe vhane vha kwamea vha ḓivhe zwe zwa lavhelelwa khavho , uri vha zwi shuma nga nḓila-ḓe na uri ndi zwifhio zwi no fanelwa u itwa nahone lini  . 
Vha dzhoina hani GEMS ? 
A hu na nḓila i no tou pfi ndi yone yone ya u ola , vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u bvisela vhuḓipfi na nḓivho yavho vho vhofholowa vha sa ofhi u sasaladzwa . 
Zwishumiswa zwa Dzingu zwa u Phuromotha Pfanelo dza vhafumakadzi malugana na Madzangalelo avho a zwa Vhudzekani kushumiselwe kwa figara dza muambo kwo teaho ku ngaho , ḽifanyisi na ḽiṋaṋedzi  . 
Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi . 
Kha mashango oṱhe , tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhasidzana zwa zwino vha a kona u fhedza pfunzo dzavho dza phuraimari  . 
Zwihulusa , vho sedza kha maitele a mvelele ane a vhaisa vhafumakadzi , u tou fana na musi hu tshi itwa zwa u tovhola vhaloi . 
Muofisiri wa vhudziki a nga fara muhwelelwa henefho fhethu he ha itea khakhathi dza miṱani ane muhwelelwa ndi ene ane a khou humbulelwa uri o ita vhutshinyi ha khakhathi a tshi vhu itela muhweleli , izwi a nga zwi ita a si na khwaṱhisedzo ya u fara . 
Bidi iyi yo no ṋetshedza zwikhala zwa 800 zwa mishumo ya u fhaṱa ngei Northern Cape na uri i ḓo dovha ya sika miṅwe mishumo ya 100 uno ṅwaha  . 
Zwo ralo na kha khoro dza saintsi  . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele uri vha tea u nambatedza thendelo yo tou ṅwalwaho ya muraḓo wa GEMS ya vhukuma kana khophi ine ya khou ṋewa Muḓisi wa mulandu , uri a ḓise khanedzano vhuimoni hawe kha heyi fomo . 
Tshumelo ndi ya fhedzi kha kiḽiniki na zwibadela zwa muvhuso . 
Tshishumiswa tsha ndeme tsha u pulana ha masipala ndi kushumele kwa IDP  . 
Thaidzo khulwane dza zwa mutakalo dzi ḓivheswaho ndi dza tshigwada tshifhio ? 
Vhana vha na pfanelo dza u londolwa nga vhabebi vhavho , vhamuta na vhalondi vha vhana  . 
Vha songo vhea fhasi founu u swika muthu are nga ngei a tshi ḓiropa . 
Vhadededzi vha fanela u isa phanḓa u ṋetshedza thikedzo ya pfunzo kha mugudiswa , u swika hune vha kona , nga nḓila dziṅwe na dziṅwe dzine dza konadzea kha nyimele yeneyo yo ṋetshedzwaho  . 
A hu na na nthihi ine ya vha i sa katelwi zwenezwo vha nga nanga uri vha ite nyambedzano kha mbuelo dzo fhambanaho dzi re na tshivhalo  . 
Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone . 
Ndi vhufhio vhuimo ho dzhiwaho nga vhanna ? 
Arali muhwelelwa a pfuka nyiledzo , mulayo , mbofho kana ndaela zwo sumbedzwaho kha ndaela ya tsireledzo , muhweleli a nga ṋekedza khwaṱhisedzo ya u fara , khathihi na afidafiti , hune ya tea u bula uri muhwelelwa o pfuka ndaela ya tsireledzo , a tshi I ṋekedza muraḓo wa Tshumeleo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ane a fanela uri- ( a ) arali hu na khonadzeo uri muhweleli a nga tambudzwa kana u huvhadzwa , a ḓo tea u fara muhwelelwa ; kana ( b ) arali hu na mbuno dzo linganaho u nga fara muhwelelwa , a fhe nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho uri muhwelelwa a ḓivhonadze khothe , hune a ḓo fhindula mulandu une a khou hweswa wa u pfuka ndaela ya khothe  . 
Vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala ( sa tsumbo , dzikhamphani , vhaṱoḓisisi , na vhaṱoḓisisi vhane vha shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala )  . 
Naho hu na maṅwe maga a ndangulo ya phambano o no itwaho sia iḽi ḽi ṱoḓa tshenzhemo iṅwe hafhu  . 
Kha zwa pfunzo , ri takadzwa nga phimo ya u phasa ya Gireidi 12 ire kha tshiimo tsha nṱha . 
Pfunzo ndi tshiṅwe tsha zwithu zwi thusaho u fhungudza khaedu dza vhushai , u sa eḓana na u shayea ha mishumo zwine shango ḽa khou ṱangana nazwo . 
A hu na na phara ya u fhedzisela  . 
Ndivho ya u fhedzisa nga ha nila ya kuvhusele kwavhui ndi ya uri hu fhaiwe nila yavhui ya sisiteme ya u anganelana uri hu kone u ivhiwa , u langula na u kovhana nivho ya zwa vhulimi na mafhungo a tshiko tsha vhathu  . 
The Elexions Agency ndi vhaṋetshedzatshumelo dza zwa ndangulo na ndaulo vha phurofeshinaḽa . 
Masendelele maswa a ḓo ṱoḓa tshanduko kha vhukoni ho anganyelwaho u dzhia u swika kha miṅwaha mivhili  . 
Yunithi dza khwinifhadzo ya mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i ḓo vha khoṋo ya ndeme kha u thusa thikhedzo ya mihasho ya lushaka na ya mavunḓu kha ndingedzo dzayo dza u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo , nga u ḓisa mihumbulo miswa ya u khwinifhadza na u wanisisa masia ane khao ha vha na sisiteme dzine dza vha tshipiringedzi kha uri hu ṋetshedzwe tshumelo ya khwine  . 
Kha vha ye kha Khothe ya tsini na hune vha dzula kana vha shuma hone . 
Ndi nyito dzifhio dzine dza sa vhe u pfuka Mulayo wa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 Mulayo wa Nomboro 15 wa 2013 ? 
Muvhigo u ḓo ombedzela mvelaphanḓa ye ya swikelwa nga Afurika Tshipembe musi ḽi kha ḓi vha mudzulatshidulo wa BRICS ho sedzwa tsheo dza Puḽane ya Mushumo na Mulevho ya eThekwini . 
Naa zwikhafula zwo dzhenisiwa , u shandukisiwa na u vhofhololwa nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho ? 
Vha gere zwifanyiso zwa tshelede , vha zwi nambatedza kha bugu dzavho dza nḓowedzo vha amba madzina adzo . 
Modise sumbedza kha khalaṅwaha yo fhiraho uri ndi muṅwe wa vhatambi vhane vha konḓa u wanala . 
Hune ha vha na nḓila kana maitele a u tshimbidza mbilaelo , dzi vha dzi tshi khou ongolowa kana dzo lapfa nahone dzi tshi tea u sedzuluswa fhethu hunzhi  . 
Vhadzulapo vha fanela u fhiwa maana a u shela mulenzhe kha u pulana , u shumisa na u pima mbekanyamishumo dza u imvumvusa , uri mbekanyamaitele dzi kone u bveledzwa u bva kha muhumbulo wa vhatambi  . 
Zhenedzi li tea u sikwa u bva kha mishumo iyi nga hune zwa nga konedzea ngaho uri li sikwe hu tshi khou shandukiswa Tshikwama tsha Vhumbundudzi  . 
Zwo ralo , zwa amba uri u lowa ndi u vha wa ha Saṱhane , uri muiti wa vhuloi a wane ndango kha maanḓa a mupo na zwiimiswa zwa wone mupo hu u ṋekana muya . 
Ndi vhafhio vho teaho u wana ndambedzo ? 
Muvhuso na vhathu vhawo u tea u dithivhela kha u dzhenelela kana kha u pfukiwa ha pfanelo kha u tevhedza mvelele ya zwitshavha izwi  . 
Vhothe vha pfana kha uri vha nga shumisa hani izwi zwithu nga ndila ine ya do bveledza mbuelo kha tshitshavha , zwino na matshelo . 
Tshikwama tsha Ndiliso tshi ḓo badela mutholi tshelede yawe murahu  . 
Mushumo kha hezwi hu na thandela dzo fhambananaho dzo ṱanganelanaho dzine dza katela bada na zwiporo , vhupfuka mikano , fulufulu na mafhungo na thekhinoḽodzhi dza vhudavhidzani  . 
Kutshimbidzele kwa u vala - u vhona uri zwibveledzwa zwoṱhe zwo swikelwa , nahone ho wanwa ḽiṅwalo ḽa u vala ḽa vhadzhiamikovhe vho fhelelaho , vha tshi bula lwa mulayo uri thandela yo fhela nga u bveledza mafhungp na u a anḓadza , u khunyeledzwa ha dzikhonṱhiraka hu tshi katelwa na zwiṅwe zwo salaho  . 
Community Based Natural Resource Management ( CBNRM ) i khou itea kha la Afrika Tshipembe . 
Khonadzeo dza mushumo malugana na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Tshipembe Phanḓa nga u ḓivhadza nga ha mushumo wa ndeme une vhafumakadzi vha ita kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano ya shango  . 
U ela khaphasithi sa nyimele ya u tandulula thaidzo na rekanya . 
Hu saathu u swika ḓuvha heḽo , mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1993 , dzi vha dzi tshi kha ḓi shuma  . 
Mvelelo dza kuvhonele ukwu kwa nḓila ya ṱhogomelo nahone ku langwaho nga mulayo kha sisiṱeme dza komiti dza wadi ndi dza uri miṅwaha miṱanu nga murahu ha mbekanyamaitele dza komiti dza wadi dzo vha bveledzwa , hu na vhubveledzi vhuṱuku ha zwithu zwiswa kana khumbulo dzi vhonalaho kha nḓila ye komiti dza wadi dza thomiwa ngayo  . 
Mulayo nga nḓila ine wa vha ngayo u nga imisa zwa mushonga wa sialala , une wa dzhiiwa wo tea u ya nga miṅwe milayo  . 
Zwa zwino , mamaga a zwa mafhi maṱuku maṅwe o fhambanaho o thoma u shuma na one  . 
Phalamennde i ṱuṱuwedza midia uri u ḓiṅwalise na Dzangano ḽa Gaḽari ya Vhoramafhungo ya Phalamennde na u ita khumbelo ya garaṱa ya thendelo uri vha kone u swika kha luvhanḓe lwa nnyi na nnyi Phalamenndeni  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha haya ha vhalala ha tsini . 
U itela u leludza ndangulo , nkhetheni u tea u wana fomo ya CV u bva kha webusaithi ya GEMS kana The Elexions Agency u itela izwi . 
Fhelela : U xelelwa nga tshivhumbeo tsha kale  . 
Musi tshanduko ya tshoṱelwa nga kana u dzhenela tshaka dzi sili zwi tshi ṋekedza tshutshedzo ya ndeme kha vhumatshelo ha fhethu ho tsireledzwaho , khaedu khulwane ndi ya u wana thikhedzo yo fhelelaho ya poḽotiki na ya nnyi na nnyi u itela vhone  . 
Ni kone u livhanya ipfi na tshifanyiso tsho teaho . 
Lushaka na lwone lu ḓo vhuelwa , musi vhabveledzwa nga zwikolo vha re na vhuimo ha khwine kha zwikili na nḓivho vha tshi dzhena kha pfunzo dza nṱha na mishumoni . 
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo phensheni o Ndi zwigwada zwifhio zwo rekhodaho mvelelo iṅwe na iṅwe , nga nḓila ye mvelelo ya topolwa na uri tshigwada tshi bva ngafhi  . 
U IMVUMVUSA ndi maitele a laulwaho a u shela mulenzhe nga u tou funa nga nyito iwe na iwe ine ya thusa kha u khwinisa mutakalo nga u angaredza , kutshilele na vhutsila ha muthu muwe na muwe na tshitshavha  . 
Naho zwo ralo , tshikimu tshifhio na tshifhio tshi a ḓivhadzwa , tshi ḓo vha na ṱhoḓea i livhisaho kha maga ane a dzhiwa kha milandu i si ya vhukuma u itela ndivho ya mbuelo ya masheleni fhedzi  . 
Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Zwimangadzo ndi tshipida tsha mutambo uyu  . 
Miṅwahani ya ḓana na furaru , ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa . 
Nga iyi nḓila , ri tea u ṱuṱula vhuṱali hashu kha u dzhenelela kha nḓila dzo khwaṱhaho , dzi vhonalaho dzo livhaho kha tshanduko  . 
U ṱola na u alafha malwadze na vhukonḓi vhune vha nga vha naho  . 
Thandela dzo fhambanaho dzi khou thomiwa u mona na shango . 
Hezwi zwoṱhe ndi nḓila dza mbadelo dzi si dzavhuḓi , mbadelo dza u thoma dzi khou fhira vhukuma nga u vhulunga kha zwikolodo zwa fulufulu musi tshifhinga tshi tshi ya  . 
Pfanelo kha luambo ndi u tou angaredza , zwi ambaho pfanelo dza zwitshavha  . 
Kanzhi tshitshavha tshi imelelwa nga dzangano line la vha hone nga tshifhinga tshenetsho- sa tsumbo , Community-Based Organisation ( CBO ) u fana na Development Trust kana dzangano line la zwi shumisa . 
Zwoṱhe ṱhoḓea na tshivhumbeo zwi a fana  . 
U dzhenisa netiweke dza masipala dza u fhirisa mafhungo nga thambo dzo itwaho nga ngilasi kana puḽasitiki u itela u ṋetshedza tswikelelo ya inthanete yo khwaṱhaho ya luvhilo luhulwane  . 
Hafhu , ri tea u sumbedza ndivhuwo dzashu dza phindulo khulwane dza vhadzudzanyi sa zwi sumbedzwaho kha maṅwalwa a vhupfiwa ha mudzudzanyi  . 
A guma kha tshiwo 1 nga muunḓiwa nga ṅwaha - Dzilafho na ndingo dza u thivhela khumbelo ya u vha mubebi  . 
Ndangulo ya muṱaṱisano ya Afrika Tshipembe i ṱuṱuwedza u shela mulenzhe huhulu ha vhadzulapo nahone yo ita mvelaphanḓa kha u lwa na zwigwada na vhufhura ha mitengo . 
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo , na zwiimiswa zwo khwaṱhaho , nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza  . 
Mbambedzo I fanela u itwa-vho malugana na nḓila ine mafhungo a IDP ane a dzhielwa nṱha na mvelelo dza CBP zwo bulwaho u wana zwikhala na kana u hanedzana  . 
Ri a zwi ḓivha u bva kha tshenzhemo na saveyi ye ya itwa uri vhabebi vhanzhi vha ḓo ita khumbelo ya vhudzulo nga 2009  . 
Naa izwi zwo shanduka miṅwahani yo fhiraho i si mingana ? 
Vhagudi a vha tei u ṅwaliswa kana u vha kha nyimele ine ha vha na u ṅwala thesite . 
Musi murundu u sa athu u ima u vhigwa musanda  . 
Nyimele dzi si dzavhuḓi dza mutsho na kilima zwi ḓo tshinyadza zwiliṅwa nga maḓi ane a ḓo vha o ḓalesa mavuni na u oma ha mavu tshifhinga tshoṱhe zwi sumbedza uri vhukati ha zwiṅwe zwiwo uri zwi ḓo konḓa uri vha kane zwibveledzwa kana zwiliṅwa zwavhuḓi nahone izwi zwi ḓo amba thambulo kana vhushai ha vhathu vhane vha tshila nga zwa vhulimi  . 
Muṅwe na muṅwe u ita girafu yawe ya zwfanyiso nga u livhanya tshithu nga tshithu u bva kha data ye vha ṋewa I kha tshivhumbeo tsha zwfanyiso kana thebulu . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe ) U amba nga tshenzhemo i no kwama ene muṋe , tsumbo ; u anetshela mafhungo a tshi bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe . 
Arali goloi yavho yo tswiwa , u thuthiswa kana u sumbedzwasa i songo lugelaho u shumiswa lwa tshoṱhe , vha nga ita khumbelo ya u humiselwa murahu mbadelo dza muthelo . 
Khampani i na vhudifhinduleli kha fhethu ha bindu na pfano , nahone tshitshavha tshi thogomela zwishumiswa zwa mupo na ndangulo ya fhethu  . 
Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Mbekanyamaitele ya Lushaka nga ha Nyengedzedzo na Tshumelo dza Vhueletshedzi na Pulani ya u thoma izwi  . 
Ndango yo khwaṱhaho ya guḽukhousu musi vha sa athu na musi vho no vhifha muvhili , ndi ya ndeme u itela u thivhela u beba ṅwana a songo fhelela , u tshinyalelwa na u beba ṅwana o lovha  . 
Ri ḓo isa phanḓa ṋaṅwaha kha maga ashu a u khwinisa kushumele kwa muvhuso uri u kone u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo  . 
Hu a konwa u shumisa maitele aya tshiṅwe tshifhinga arali hu na Bugu Khulwane dzo linganaho kha vhuimo uvhu , hone arali hu si na kha hu shumiswe zwibveledzwa zwi bvaho kha bugupfarwa kana dza u vhala . 
Avho vhane vha khou hanedza Mulayo u re hone zwino a vha fushei ngauri Mulayo a u tsireledzi vhathu vhane vha pomokwa vhuloi  . 
Khwiniso ya Milayotibe iyi mivhili i ṋetshedza Tshiimiswa tsha Ndango ya Tshoṱhe  . 
Muaisano wo khwahaho wapo ndi wa ndeme nahone kha zwiimo zwi songo andaho hune tshiko tshine tshi si kone u aisana  . 
Mulayo une wa shuma nga u angaredza zwi amba mulayo une wa shuma nga ndila i fanaho  . 
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu  . 
Kha u khwinisa vhushaka kha zwa mishumo , ri ṱanganedza thendelano yo swikelelwaho nga vhaḽedzani vha matshilisano kha Nedlac kha mulayo wa miholo ya fhasisa ya lushaka . 
Maga a tevhelwaho kha vha kwamane na Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho , ḽa vhamutani wavho na a vhana vhavho kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe , kha muvhigo wayo wo bulwaho kha khethekanyo 15 ya Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu , wa 1994 Mulayo wa vhu 54 wa 1994 , i tea u katela asesimennde malugana na nga nḓila ine tshiṱalula kana khethululo i songo teaho ya vha ngayo u ya nga lushaka , mbeu na vhuholefhali kha Riphabuḽiki , mvelelo dza zwenezwo na dzithemendelo malugana na uri hu nga shumiswa nḓila-ḓe dza khwine malugana na u thasulula dzithaidzo . 
Kholomu ya mualuwa Kholomu hei i sumbedza uri vha tea u badela vhugai kha vhaunḓiwa vhavho vha vhaaluwa . 
Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano , u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza : hezwi ndi , muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo . 
Sa tsumbo , vhagudi vha nga humbelwa u amba tshifhinga musi tshikolo tshi tshi thoma , nga tshifhinga tsha u awela na nga tshifhinga tsha musi vha tshi ya hayani , kana musi vha tshi bva kha ngudo iṅwe vha tshi ya kha iṅwe . 
Phambani ya nyinganyito khulwane ya mbekanyamaitele dza u tshimbidza kha avho vhane vha shuma na vhuḓifari ha vhugevhenga vhu itelwaho vhathu na ndaka  . 
Ni elelwe u shumisa maḽeḓeredanzi kha madzina oṱhe na khoma vhukati ha madzina . 
Ofisi idzi dzi wanala kha Vhuimangalavha ha Dzitshaka ha Johannesburg na ha Ḓorobo ya Kapa , na kha mikaṋo yo fhambanaho ya mashango na kha vhuimazwikepe ha vhuvhambadzi . 
Bogisi ḽa vhu 5 ḽi sumbedza maitele a dzitshaka kha ndambedzo ya risetshe nahone i sumbedza phambano hu si kha ndambedzo fhedzi , fhedziha na kha zwiimiswa zwi itaho risetshe  . 
Hu vha hu na mafhungo na nga ha hadiwee ya khomphiyutha yavho na sofuthuwee ine a kuvhanganyiwa lwa othomethiki nga vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Munanguludzo wa maipfi wo tea vhukuma  . 
Izwi zwi tevhela mvelelo u bva kha Samithi ya Ḽifhasi ya Buthano ḽa Guṱe ḽa Vhuthihi ha Dzitshakha nga ha Tsedzuluso ya Maimo a Nṱha a Tshitshavha tsha Mafhungo nga Nyendavhusiku 2015 . 
Zwine vha amba zwone zwo sendeka kha mbuno ya uri vhuloi na mushonga ( muti ) ndi zwone mbuno dza zwa vhugevhenga , na uri idzi mbuno dzi tea u lavheleswa musi hu tshi itwa tshigwevho . 
Wo khwiniswa luvhili nga 2008 na 2009 . 
Tsheo i tea u dzhiiwa hu sa athu fhela maḓuvha a 90 , ho vhalwa u bva kha datumu ye Muhasho wa ṱanganedza ngayo khwaṱhisedzo ya nyanḓadzo ya nothisi ya khumbelo . 
Mutanganoni wa Minisita na Khoro ya dziMEC ( MINMEC ) nga la 21 Lara 2000 , Vho - MEC vho tenda zwauri zwivhumbeo zwa vundu zwi tea u thomiwa nga u tavhanya  . 
Ri khou tea u ḽi tandulula nga nḓila yavhuḓi nga kha muhanga wa Ndayotewa ya mulayo . 
U vha hone zwi amba u kumedzela tshenzhelo yau yoṱhe kha vhaṅwe vhathu na kuhumbulele kwavho , u vhetshela thungo mihumbulo yau , phindulo na tshenzhelo dzau  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u pembelela vhomakone vhashu vha mitambo nga u vha nanga u itela Pfufho dza Mitambo 2015 phanḓa ha musi ṅwedzi wa Khubvumedzi 2015 u tshi fhela . 
Ri ḓo vhambedza na Milayo ya Tshikimu u vhona arali ri tshi nga kona u katela mushonga kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi  . 
Mivhigo ya zwirathisi na vhuṱanzi ho sumbedzwaho Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo i bvukulula uri vhathu vha a pomokwa vhuloi , kana vha a kwamiwa nga khakhathi dza zwa vhuloi , vha fhedza vho fhiselwa dzinnḓu dzavho kana vha rwiwa kana vha tou vhulawa , na mivhili yavho ya tshewa na miṱuvha ya bviswa uri hu wanale mushonga  . 
Dzhenisani zwiḓevhe mathomoni na magumoni a zwe muambi muṅwe na muṅwe a amba . 
Khabinethe i khou kwamea nga ha kushumele kwa dziṅwe dza khamphani dza muvhuso ( SoC ) , zwavhuḓivhuḓi khamphani dzi ngaho Vhufhufhi ha Afurika Tshipembe ( SAA ) , Poswo dza Afurika Tshipembe ( SAPO ) na Eskom . 
Nga maanda ndi u shavha u lumba phambano kha vhuthihi ha thendelo ya mihasho yo itwaho nga tshifhinga tsho fhambanaho tsha politiki  . 
Mitengo ine ya vha fhasi ya mveledzo i yoṱhe i nga si kone u ita uri nḓowetshumo dza Afurika Tshipembe dzi ṋetshedze vhashumisi tshumelo kha ḽifhasi ḽoṱhe  . 
Khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana dzo no aluwa zwihulwanesa . 
U lingedza u tevhela nyaluwo ya ikonomi hu si na u katelwa ha mbadelo dza vhupo , dzine dza vha , u fhungudzea na u tsela fhasi ha zwiko mupo na vhupo , a i bveli phanḓa  . 
Ndi ifhio mishumo ya shishi ine ra tea u thoma ngayo ? 
Tsumbo ya 2 : Mushumi o hwedzwaho vhudifhinduleli ha ndangulo ya zwiendedzi zwa Muvhuso u tea u vhona u ri bugu dza dzi-Logo dza goloi dzothe dzi re fhasi ha ndaulo yawe dzi khou vhuye khaye nga tshifhinga nahone dzi-khilomithara dzo tshimbilwaho dzo dadzwa nga ndila yone  . 
Mbingano dza u kombetshedza na dza u malisa muthu a muṱuku , sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , a zwi tsireledzi ṅwana . 
Bammbiri-mviswa yo amba nga ha u sa ṱanganedzwa ha vhana zwi tshi itiswa nga u pomokwa vhuloi . 
Ndi ene khephutheni ya u bambela tshikoloni tsha hawe nahone u na ṱhanziela ya Thusothanzi . 
Maimo a tshumelo a fanela u vhewa kha maimo ane a elana na ṱhoḓea dzine dza ḓo kona u swikelelea  . 
U tanganedza dzimpho kana zwinwe-vho zwa ndeme siani la masheleni kha munwe na munwe a todaho thuso ya tshiofisi kana u ri a ite zwa vhubindudzi kana minwe mishumo i netshedzwaho nga vhashumeli vha muvhuso zwi nga tanganedzwa fhedzi arali ho vha na linwalo li tanganedzaho mpho idzi nga Thoho ya Muhasho  . 
U thogomela na thikhedzo zwi bvaho kha tshitshavha na na thikhedzo zwi angaredza hafhu na tshumelo dzi wanalaho mahayani a vho bva ho phesheni , zwikimu zwa dzinndu hu sa dzheniswi tshumelo dza fhethu hune ha wanala vhathu vha sa koni u diitela tshithu  . 
Zwi re ngomu kana iṅwe data ine vha nga vha vho ri ṋekedza yone na zwi songo dzhenisa kha akhaunthu ya mushumisi yavho , sa zwi ṱaniwaho zwine zwa nga bvelela kha foramu dzashu , zwi nga bvela phanḓa na u vha kha saithi yashu nga khetho yashu naho akhaunthu yavho ya mushumisi yo thuthiwa  . 
Ane a ḓo vha wa u thoma u kovha zwifhiwa zwoṱhe o wina . 
Tshishumiswa itshi tshi ḓo shumiswa kha ḽiga ḽa u dizaina  . 
Khabinethe i fhululedza vhathu vha Rwanda kha khetho dza mulalo dze Muphuresidennde Vho Paul Kagame vha khethwa hafhu . 
Muhweleli o fhindula nga u tenda  . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo fhedzisa maitele a mitshini ine ya ḓo shuma ya visa na sisiṱeme dza u tendela . 
Vhaloi vha amba uri vhurereli havho a vhuna vhushaka na Saṱhanae . 
Mashango manzhi a OECD a nae vhututuwedzi ha muthelo zwi tshi ya kha mushumo ya thodisiso na mveledziso kha zwa vhubindu  . 
Muvhuso Wapo wo hweswa vhuḓifhinduleli na mishumo zwo tiwaho zwa mupo  . 
Kha vha vhone uri vha dzula vho kuna zwavhuḓi , vha dzulele u ṱamba zwanḓa musi tsireledzo kana mveledziso ya vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , vhe vha si wane vhukhwine nga vhanga ḽa tshiṱalula tshi si kwatsho  . 
Ro kaidza zwa u valelwa hu si na tsengo , ro amba zwi khagala kha mafhungo aya  . 
Izwi zwi nga t ( od(a uri a shume na nga tshifhinga tsha tie , tsha tshiswit ( ulo kana zwa amba u sala musi vhan(we vha tshi balangana kana u humbela thuso kha vhan(we vhashumisani arali mushumo uyu u muhulwane lune wa sa konadzee u fhedzwa nga muthu muthihi nga tshifhinga tsho tiwaho  . 
Muvhuso zwino u khou sedza kha u ṱanḓavhudza huṅwe khathihi na u engedzedza nḓowetshumo  . 
RI fanela u engedzedza mafulo ashu a u ṱuṱuwedza vhathu vha Israel na muvhuso u ṋea phindulo dzi fushaho u bva kha vhurangeli u ha MaArab  . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe u vhulunga tshelede a wana mikovhe nga murahu  . 
Khothe iṅwe na iṅwe kha vhupo ine - ( a ) muhweleli a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinga nyana , hune a vha na bindu hone kana u shuma hone ; ( b ) muhwelelwa a dzula hone , hune a vha na bindu hone kana hune a shuma hone ; kana ( c ) he zwa itea hone , i na maanḓa a u fha ndaela ya tsireledzo sa zwo bulwaho kha uno Mulayo . 
U tou bva musi vho vhiga vhugevhenga , mushumeli wa Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe  . 
Mafhungo ndi a ndeme kha tshitshavha u itela u dzhia tsheo dzi sa dzhii sia kha zwiteṅwa zwine zwa khou ambiwa nga hazwo kana hu khou tou takulwa tshirunzi tsha masipala fhedzi ? 
Sa tshipiḓa tsha zwidodombedzwa zwinzhi zwa dzithandela dzine dza vha kha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso , ri ḓo dzhiela nṱha zwithu zwitevhelaho . 
Nḓila ya WID yo ḓiimisela u vhona vhafumakadzi sa vhathu vha sa itiho tshithu , vho lindelaho u ṱanganedza fhedzi thuso ya mveledziso , vhudzuloni a uri vha vhe mazhendedzi vho khwaṱhwaho kha u shandukisa zwa ikonomi yavho , u tshilisana , polotiki na vhungoho ha mvelele yavho  . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga phasiswa fhedzi nga murahu ha musi ho dzhielwa nṱha themendelo dziṅwe na dziṅwe dza Khomishini ya zwa Masheleni  . 
Ndayotewa yashu ya demokirasi i tsireledza zwi khagala mbofholowo ye ya lwelwa zwi tshi konḓa ya nyanḓadzamafhungo dzine dza ḓivhea sa dzi shelaho mulenzhe kha nyaluso ya mbumbano ya lushaka na u eḓana ha vhoṱhe . 
Nzudzanyo ya madzulele a vhupo ha mahayani uri hu katelee maitele madzulele maswa alusa vhana vha fhiraho rathi vhane vha sa dzule hana u tendela mbingano  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u khwaṱhisedza Ndayotewa zwikoloni u vhona uri vhana vhashu vha aluwa zwavhuḓi na u funa shango ḽavho na vhathu vhaḽo . 
Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone  . 
ZWIVHILI  . 
U thetshelesa na u vhuisa muhumbulo nga u humbula maipfi a sa konḓiho nga u tevhekana hao . 
Zwiṅwe zwa vhuṱhogwa ndi uri khanedzano na zwitatamennde zwo humbulwa zwavhuḓi na u khwaṱhisedzwa nga referentsi kha zwithu zwikene  . 
Khulwane . 
U ita uri vhagudi 5 vha ime zwiṱepisini nnḓa . 
Nga Nyendavhusiku 2015 , matshudeni vha yunivesithi vho ṱahisa mbilaelo dzavho nga ha mbadelo dza pfunzo ya nṱha  . 
Na kwone ku tshi khou lila . 
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS  . 
Tshikoupu tsha nyelulo tsho engedzwa uri tshi katele tsireledzo ya mupo kha pfuko  . 
Phimo dza nṱha kana u renga dzidoḽa dzi si gathi zwi nga swikisa kha u khwinifhadzea ha tshelede yavho , zwa fhungudza vhukoni havho  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mawanwa nahone ya tendelana na themendelo dza dizaini na u thomiwa ha vhupimathengo ha Magavhelo a Mveledziso ya Vhudzulavhathu Dziḓoroboni na Pulani yo khwinifhadzwaho . 
Vhanekedzi vha ḓo tea u engedza tshifhinga tsha mbilo , ubva kha miṅwedzi ya rathi u swika kha ya 12 . 
Nḓila ya u u pulana yo bveledzwaho kha gaidi iyi yo ḓisendeka nga mirando ya u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi  . 
Heyi ndi pfanelo ya ndeme kha u shela mulenzhe , hu tshi angaredzwa pfanelo ya u sa shela mulenzhe  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u vha na phukha ine ya shumiswa u ṋetshedza vhunna a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwalisa kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha . 
Dzhielani nzhele : Maraga dza bammbiri ḽa1 dzi ḓo vha dza u linga ha samethivi ha u bvela phanḓa ha mugudi kha tshipiḓa tsha vhuvhili tsha hafu ya ṅwaha , u swikela kha tshifhinga itshi tshamulingo . 
Izwi zwi nga thusa nga maanḓa kha u bveledzisa makete muṱuku wa ḽifhasi  . 
Hezwi zwi dovha zwa sumbedza u shanduka ha muthu khathihi na u pfa a mudzulapo wa ngoho wa lushaka na u vha muthihi na lushaka lwa vhathu vhothe ( humanity )  . 
Mishumo ya vhathu vhaṱuku vha zwifhinga zwa vho 70 yo shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba vhumatshelo ha shango ḽashu  . 
Ndi ṱamba maṋo luthihi nga ṅwedzi . 
U namedza zwo fhiraho mpimo hu ambiwa u namedza muhwalo u songo tendelwaho kana zwi si ho mulayoni nga muthu ane a shuma u hwala zwithu , mureili kana munamedzwa a na ndivho kana a si nayo  . 
Kha musaukanyo wa u fhedzisela , mbuelo dza vhukuma dziṅwe na dziṅwe dza u vhulunga kha vhafumakadzi , mbuno ya ndeme i sala i hone  . 
Khabinethe yo tendelana na u tholiwa ha miraḓo miswa ya Khantsele ya zwa Mupo wa Zwifhaṱwa . 
U pfuka mikano vhukati ha mazhendzedzi , kana u vhumba dziboroho dza u pfuka mikano  . 
Mushumo wo no ḓi vha vhukati wa uri ri khakhulule izwi na maṅwe mabuthano na ṋea ṱhalutshedzo ya ngoho kha fulo ḽashu ḽa u wana mushumo wavhuḓi zwihulwane wa zwigwada zwi re khomboni u fana na vhashumi vha bulasini na vhashumi vha mahayani , vho ralo  . 
Miṱangano yo fha tshikhala tsha u kona u ḓivha uri mafhungo a mveledziso o swika gai kha dzitshakatshaka na u ḓivhadzaAfrika Tshipembe vhurangeli haḽo ha mveledziso ya zwa ikonomi ya zwa matshilisano , nyaluwo kateli , u sika mishumo na u fhungudza vhushai . 
Vidio ya minetse ya fumi ine ya sumbedza u fara i hone  . 
Kha vha shumise POWERPOINT A u bvisela khagala maga a IDP , vha ri vhathu vha sedze kha siaṱari 18 kha notsi dza khoso , vha ṅwale ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe kha filipitshati  . 
Phalamennde i khou dovha ya ṱola hafhu uri i nga engedza hani mushumo wayo sa tshiṅwe tsha zwiimiswa zwihulwane zwa dimokirasi . 
Luvhili kha vhege ho lavheleswa kha ngudo dza u thetshelesa na u amba Vhege ya 1-5 U thetshelesa tshiṱori tshifhinga tshilapfu a tshi khou ḓiphina . 
U thetshelesa zwiṱori zwilapfu na u sumbedza u pfesesa nga u fhindula mbudziso dzi no elana na tshiṱori . 
Zhendedzi sa zwe zwa sumbedzwa kha Blueprint ya zwiimiswa zwa vhathu zwa iwalwa malugana na khethekanyo 14 yo walwaho nga vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe  . 
Thandela ya tshifhinganyana ya vhulanguli ha muzika na ndango yo itiwa ngei Kapa Vhukovhela , Limpopo , Kapa Devhula na Kapa Vhukovhela  . 
Nḓila ya vhuvhili ya u ṱuṱuwedza ngudo ya u vhala na u ṅwala tshifhingani tsha mitambo ndi u dzhenelela musi zwo tea . 
Komiti dzi sedzesesa mulayo , dza lavhesa mushumo wa muvhuso na u shumisana na tshitshavha  . 
Thishu dza tshipuka dzo vhumbwa nga zwiṱirakitsha zwiṱuku zwi tshilaho zwine zwa vhidzwa u pfi dzisele  . 
Yo vha i tshi khou ya u rengwa barani  . 
Mafuvhalo a si a kholekhole hu na mbuno nthihi yo livhanaho na ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu  . 
Kha vhupo ha vhukuma ha u shuma hu na maṅwe masia are a ndeme u itela vhubveledzi ho engedzeaho  . 
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone u ṱavha miroho na zwiṅwe zwithu ; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone u ḓi fusha  . 
Ri lwela u tandulula mbilaelo nga maḓuvha a 15 a mushumo u bva tshee ra dzi ṱanganedza , nahone ri ḓo vha ḓivhadza arali ri nga si kone u tandulula mbilaelo nga tshifhinga tshenetsho . 
Zwino zwe zwa itea malugana na u bviswa ha maṅwalo hu si na thendelo na nyambedzano ya tshitshavha nga izwo , ndi a timatima arali zwi tshi thusa vhasedzulusi kana onoyo ane a khou sedzuluswa  . 
Ndi limethafore helo  . 
Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 . 
Shedulu ya tshifhinga na ndila ya u nekedza tshumelo zwi tea u vha khagala nahone tshumelo i tea u nekedzwa hu tshi khou sedziwa zwithu zwine zwa nga ita zwauri mualuwa a si kone u dishumela  . 
Madzangano aya a si a mbuyelo nahone ha sedzwi nga mbuyelo dzine a dzi ita  . 
KHA VHA KWAME SABINETE URI VHA KONE U WANA KHOPHI  . 
Madzina na tshifani nga vhuḓalo ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma na ngoho . 
Tsheo ya malugana na mutendelo wo teaho u ya nga khethekanyo 22 ya Mulayo  . 
Khabinethe i fhululedza vhafarisani vha zwa matshilisano vhoṱhe vha re kha Khoro ya Mishumo na Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka ( Nedlac ) kha thendelano ine ya tou vha ḓivhazwakale ya u ḓivhadza Muholo wa Fhasisa wa Lushaka wa R20 nga awara une wa ḓo thoma u shuma phanḓa ha Shundunthule 2018 . 
Maitele aya a thusa thandela uri i tshimbile nga ngona i si na thaidzo nnzhi  . 
Muvhuso u dzhiela nha vhuifulufheli kha u vhuedzedza zwe vhulimi ha vha hu zwone  . 
Khomishini ya zwa Khetho I tea u vhumbiwa nga vhathu vha si ho fhasi ha vhararu . 
Ri khou livhuwa tshumisano yavho na u ri n(ea havho mafhungo e ra humbela  . 
Maano aya a fhindula vhuvhekanyandeme ha masipala ya zwiṱiriki zwa mahayani na mavundu , nga u tandulula ṋetshedzo i songo linganaho ya Themamveledziso ya Vhuendi ha Mahayani na tshumelo dzi shaedzaho mveledziso ya ikonomi ya matshilisano . 
Izwi zwi katela Ḓuvha ḽa Vhumvumvusi ḽa Lushaka , Ḓuvha ḽa Vho Nelson Mandela ḽa Mitambo na Mvelele ; Tsudzuluwo ya Ḽifhasi ya Ḓuvha ḽa Mutakalo , Mitambo ya Golden na Ḓuvha ḽa Mveledziso ya Golf ḽa Andrew Mlangen  . 
MFMA yo itwa ngauri hu na thaidzo dzi elanaho na kushumiselwe kwa masheleni a masipala  . 
Zwiimiswa zwa zwa polotiki zwa masipala zwo vhumbwa nga vhaimeli vho tou khethwaho kana vhakhantselara  . 
U ṅwala uri ndi thero dzifhio dzine vha dzi funa . 
U ḓivha nga ha mveledziso kha miṅwe masipala - u guda kha mihumbulo yavho na tshenzhelo dzavho  . 
Kha u tsireledza miṱa i shayaho , muvhuso u ḓo engedza ndango ya gavhelo ḽa muḓagasi wa mahala . 
Nga kha Khoro ya SOE ya Muphuresidennde , muvhuso u khou ṱoḓa u sika pfano vhukati ha khamphani dza muvhuso dzoṱhe na u ṋetshedza ṱhalutshedzo i pfadzaho ya mishumo yadzo u ya nga u fhambana  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mbekanyamushumo ya miṅwaha miraru ine ya ḓo tshimbidzwa nga Ndangulo ya Mvusuluso ya Mvumbo  . 
Sisiteme idzi dzi khou shuma ? 
Kha tshipiḓa tshavho , Mufarisa minisiṱa Vho Nel vho ḓadzisa ngauri vha tama u ṱangana na vhashumivhoṱhe  . 
Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho , na u vha ṋea thikhedzo . 
R500 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa . 
U vhibva ndi ḽiga ḽa u fhedza ḽa u bveledza mavhele  . 
Zwi re ngomu kha Zwitatamennde zwa Thero zwa Muse wa u Guda wa Dzinyambo vha ḓivhonadze khothe  . 
Ri khou takadzwa nga nyaluwo ya mbekanyamushumo ya pfunzo yo vhilulaho ya hana , hu tshi katelwa na Gireidi R. 
Vha ṱanganedza mvelaphanḓa yo no itwaho , vha humbela uri nḓisedzo i ṱavhanyisiwe , vha amba na vhuḓiimiseli havho kha u shumisana na muvhuso u itela u swikela zwinzhi . 
Vho thomaho na iyi ṱhoḓisiso vho amba uri Mulayo u khou vha thivhela u ḓiphiṋa nga pfanelo dzavho dzo tsireledzwaho kha Ndayotewa - kha iyi nyimele , pfanelo dzavho ndi dza mbofholowo kha vhurereli , mbofholowo ya vhuḓibvukululi , ya u eḓana , tshirunzi , tsirereledzo,na pfanelo yavho ya u nanga na u ita zwine vha funa Afrika Tshipembe . 
U bva tshe Gammba ya Lushaka ya Vhaswa ya u thoma nga 2012 , vhaswa vhe vha dzhenela vho thoma tshivhalo tsha dzithandela zwitshavhani zwa havho dzine ndivho yadzo ndi u ḓisa mveledziso . 
Shumisani thangelavhuimo kha u fhedzisa phara iyi  . 
Ndi zwavhukuma uri mulayo-zwawo na miṅwe milayo i hone ine ya shumana na zwiito zwi vhaisaho zwine zwa kwama vhuloi . 
Arali vha tshi daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha nga vha na thaidzo dza khana  . 
MUSHUMO WA VHU  . 
Kha iḽi ḽiga , kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , ro vha ri tshi khou tshimbila kha phesenthe dza 16 dza ndaka ya goroso sa phesenthe ya zwibveledzwa zwoṱhe zwa shango , GDP . 
Vhufhura ha lottery vhu thoṅwa nga mufhuri ane a ḓikwamanya na vhathu nga u rumela e-mail . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Mishumoni Mithelo Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa arali vha tshi ḓo fhelekedzwa nga vhamu ṱani phethishini kha phalamennde mutholi wavho a vha wane  . 
Tshikwama tsha Khombo tsha Dzibadani ( RAF ) tshi ḓo bvela phanḓa u ṋea ndondolo ya nga murahu ha khombo dza goloi na thikhedzo dzi tshimbilelanaho na zwipondwa zwa khombo dza dzibadani na miṱa yo kwameaho , khathihi na u swikelela zwitshavhani nga fulo ḽa RAF Dzibadani . 
Arali NCOP i tshi ṱoḓa u ita tshanduko kha Mulayotibe , u humiselwa kha Buthano ḽa Lushaka , ḽine ḽi nga tenda kana ḽa hana tshanduko . 
U fhelisa khombo dza magondoni zwi kha di vha phanda kha muvhuso . 
Fhedziha , a si zwavhuḓi u sumbedza vidio ya ḽitambwa hu sa athu gudwa nga haḽo , u amba na u tambiwa nga kiḽasi . 
Vhatsinda vhane vha khou malana na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tea u vha vha na phasipoto dzo teaho khathihi na fomo ya BI-31 ( Mulevho wa malugana na mbingano )  . 
Nḓila ya khwine ndi u thivhela khentsa , nga u tevhelela kutshilele kwavhuḓi  . 
U kundelwa u tevhela tshelede miṅwedzi miraru i tshi tevhekana  . 
Khabinethe i ṱahisa ndiliso dzayo nga ha u lovha ha mulwela mbofholowo a ḓivheaho Vho Riot Makhomanisi Mkhwanazi , vho vhuyaho vha pfufhiwa nga Order of Mendi for Bravery kha u shela mulenzhe havho kha nndwa ya mbofholowo ya shango ḽashu  . 
Mulangadzulo u ḓḓo ranga phanḓḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo  . 
Ndi lini na fhano tshe nda ni ṅwalela marifhi ni sa fhinduli . 
Hu ḓ o dzhielwa n ṱ ha vhasedzulusi vha mbeu vha shumaho kha ḽ aborathori dza ndingo ya mbeu , na vhathu vha ṱ o ḓ aho u gudiswa u vha vhasedzulusi vha mbeu . 
Mutevhe nga vhudalo wa milayo ya Afrika Tshipembe na dzipholisi yo buliwa kha Thumetshedzo ya 1  . 
Arali ndi sa koni u swikelela Tshibogisi tsha u Funga ( STB ) ? 
Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni i na zwipiḓa zwi tevhelaho : Ndaulo ya Ndunzhendunzhe ya Nḓisedzo na Thekhinolodzhi ya Mafhungo na Vhutsireledzi na Ndaulo ya Nḓivho . 
Kha dziṅwe , khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho  . 
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 ndi tshikhala tsha u bveledza bola ya milenzhe - na miṅwe mitambo - u itela uri Afrika Tshipembe ḽi kone u bveledza na u tumbula vhukoni ya mitambo . 
U lwa na vhutshinyi kha tshumelo dza tshitshavha zwi khou ḓisa mvelelo . 
Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Mbekanyamushumo dza u vusuludza vhuendi ha u tshimbidza thundu na tshumelo ya vhanameli dzi kha ḓi bva u thoma  . 
Zwikoro zwa kushumele ku ṱoḓeaho kana zwa nṱha zwi ḓo swikelelwa nga vhaofisiri vhoṱhe kha Dairekhithoreithi Khulwane  . 
Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Muhumbeli u fanela nga uri a sumbedzise nga fomo yo tiwaho uri ho vha na u bvisela khagala ha zwishumiswa na u tikedza izwi nga u ṋea mutevhe wa zwishumiswa zwoṱhe zwo bviselwaho khagala  . 
Zwino kha ri lavhelese kha phindulo dza SMS dzine vha ḓo dzi ṱanganedza arali khumbelo yavho i songo tshimbila zwavhuḓi ( zwine zwa mba uri i na zwidodombedzwa zwo khakheaho )  . 
Fhedzi-ha , ndi zwa ndeme uri nyito dzi bveledzwe dzo livha kha zwivhumbeo zwa luambo , na nyimele . 
Mugudisi u dzudzanya ngudo nga nḓila ine ya katela ngomu zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwa u shumana na maipfi zwine vhagudi vha ḓo zwi shumisa musi vha tshi ṱangana na khaedu kha ḽiṅwalo . 
Ri ḓo wana nḓila dza u tshimbidza ndaulo na tumula milayo i konḓesaho ine ya thivhela nḓisedzo i yo teaho nga u ṱavhanya  . 
Khabinethe yo tendela uri Pulane ya Fulufulu yo Ṱanganelanaho ( IEP ) i ganḓiswe u itela nyambedzano ya tshitshavha na u konisa vha kwameaho na madzangano a re na dzangalelo uri a davhidzane nayo . 
Fhedzi vha nga galatsha dzi MP kana Komiti dza Phalamennde uri vha kumedze Milayotibe ine vha pfa uri ndi ya ndeme  . 
U anḓadza maimo fhedzi a zwo ngo lingana  . 
Tsireledzo ya zwiolwa zwa lunako i ṋewa lwa miṅwaha ya 15 ngeno ya zwiolwa zwa mishumo i tshi ṋewa lwa minwaha ya 10 . 
Vha sengulusa vhuimo he muanetsheli a anetshela e khaho musi a tshi khou ṅwala tshibveledzwa itsho . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
Luambo lwa u nyanyuwa na u fhuredzela , Luambo lwa u dzhia sia na luvhengelambiluni , na u sedza sia ḽithihi Mahumbulwa thangeli na u ṱalutshedza zwine a bveledza U gaganya ndivho i katelaho kana u sa katela mafhungo Maambiwa thwii na a khumbulelwa Ṱhalutshedzo dzine dza vha khagala na dzine dza sa vhe khagala Kuvhonele kwa muṅwali . 
Ri kala mini ? 
Hafhu hu tevhela mbuno khulwane kha fhungo iḽi u thusa dzimishini  . 
Mutholi a nga hanedza mulayo nga u isa tshililo tshawe kha Mulanguli wa zwa Mishumo ane nga murahu o wana muimeleli a nga tenda , a khwinisa kana a vha o u vhetshela thungo mulayo uyo  . 
Zimbabwe na ḽone ḽi ḓo bvelela nga ṅwambo wa mavharivhari a u hanela vhashumi mbofholowo ya vhuḓibaḓekanyi  . 
Muse wa u Guda ndi mini ? 
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa  . 
U sumbedza nga u pfufhifhadza mishumo mihulwane i no yelana na thandela iyi  . 
Nyito dza ndango dza nga ngomu dzi tevhelaho dzi tea u itwa nga muraḓo wa vhashumi miṅwe na muṅwe o ḓiimisa a re na vhuḓifhinduleli , kha ndangulo kana khamusi , hu na u itwa ha ṱhiransekisheni iṅwe na iṅwe  . 
U ṱalusa mibvumo ya u rangela yo fhambanaho kha luambo lwo engedzedzwaho lwa vhuvhili na kha luambo lwa hayani . 
Vha nga engedza mushonga wa u thivhela , fhedzi kha vha thome vha ambe nga ha nyendedzi dza ndango ya asima nga iwe muṋe na dokotela wavho . 
Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho  . 
Vhudavhidzani ha ndeme ha tshitshavha na mvelele ya migwalabo ya mulalo zwi ḓo thusa kha u pfesesa khaedu dzine zwitshavha zwa vha zwo livhana nadzo na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha vhaofisiri vho khethiwaho  . 
Nahone musi nyambo idzi dzi tshi ḓivhadzwa kha mutheo wa ḽiedza kana sa nyambo thikhedzi tshikoloni , a hu na u bvela phanḓa kha vhubveledzi ha matheriala wa pfunzo wo angalalaho na dziṅwe thikhedzo dzo phirinthiwaho dzi ṱoḓeaho u bveledza u vhala  . 
I ḓo dovha ya phurofaila u bvelela ha muvhuso wapo , hu tshi katelwa na zwe zwa swikelelwa nga kha mivhuso pulane ya mvusuludzo ya mivhuso yapo - maele a U Vhuelela kha zwa Mutheo . 
Sekithara dzi katela dza u runga zwiambaro , u dzhenisa miroho zwikoṱini , mikumba na zwienda  . 
A shumisa vhuimo hawe u isa phanda kana u thithisa dzangalelo la lihoro linwe na linwe la zwa polotiki kha tshumelo ya muvhuso  . 
O sala na dza 67  . 
ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa . 
Musi no no fhedza mufhindulano , u shumiseni kha u ita ḽitambwa henefho kiḽasini . 
Mutevheṱhandu wa thandela- u shumisa milayo a maga a thekhinikhala dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo  . 
Kha ndangulo ya khakhathi hu na thodea ya u vha na zwishumiswa zwa u renga tshumelo kha zwivhumbeo wa pfunzo ya ntha na khoro dza thodisiso nga tshifhinga tsha shishi tsho itelwaho u tikedza muvhuso kha u fha tandululo ya tshifhinga tshipfufhi ( tshine tsha vha tshituku u fhirisa mutevhe wa mugaganyagwama )  . 
Muṅwe wa khonani dzaṋu u pfi nnyi ? 
Thanga ya Murole ndi vhathu vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 vha saathu u vhuya vha mala . 
Mulayo wo sainiwaho wa u fhaṱa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 na wone wo ṱaniwa , na tshigivho tsha vhuhosi , sa Mulayo wa 1961 wa u thoma Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe  . 
U tshimbidza nḓisedzo dza vhadzulo ho teaho vhathu afho hune ha vha na zwililo zwihulwane dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho  . 
Kha vha sumbedze uri ndi thandela dzifhio dzine dza sa ḓo dzheniswa sa thandela dza IDP hu tshi tevhelwa mafhungo a uri dzi khukhulisa zwiṱirathedzhi zwa IDP vha ṋee zwiitisi u ya nga thandela zwa uri ndi ngani  . 
Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Maraga Mar kha zwi yelanaho na u linga hu yelanaho na thero  . 
Hei mivhigo i ḓo ṱhaṱhamulwa kha zwifhinga zwo puḽaniwaho zwa u nyeṱulela vho ramafhungo nga ha ndavhelelo iṅwe na iṅwe ya dza 12 dzine dza fanelwa u swikelelwa . 
Khonadzeo ya u wana maḽekitshara vha re na ndalukanyo dzo teaho na tshenzhemo ya mushumo  . 
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani : Mupondwa wa Ukuthwala a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo fhasi ha Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani malugana na muraḓo wa muṱani ane a khou ḓidzhenisa kha u dzhiwa nga khani hawe  . 
Khamphani ya Ndima 21 i tea u vha na miraḓo ine i sa vhe fhasi ha sumbe na vhalanguli vhane vha si vhe fhasi ha vhavhili  . 
Nazwino , naho ri khou shumana na khaedu dzashu dza miṱani , sa zwine ra tea u zwi ita , ri nga si hangwe vhuḓifhinduleli hashu ha mashangoḓavha  . 
Bulani uri ndi nga mini masia aya no a vhea afho . 
Kuvhumbelwe kwa Khomishini 186 . 
Mafhungo oṱhe a mbuno na maṅwe nga ngomu ha webusaithi iyi hu tshi katelwa na zwo dzheniswaho , zwi elanaho na bindu ḽa tshiofisi ḽa vha Poswo ya Afurika Tshipembe Ltd , kana matavhi ayo , ndi ndaka ya vha Poswo ya Afurika Tshipembe  . 
Vhukoni ha vhurangaphanḓa ha Tshumelo ya Muvhuso malugana na u shumana na thaidzo dze dza wanala musi hu tshi odithiwa dzine dza khou bvela phanḓa kha mihasho na mimasipala yo nangiwaho ho sedzuluswa . 
Hetshi ndi Parliament Street . 
Khabinethe i vhidzelela maAfrika Tshipembe uri vha tikedze vhoramitambo vhashu vha vhaholefhali vhane vha khou bvela phanḓa na u ita uri shango ḽashu ḽi ḓihudze ngavho nga kutambele kwa nṱha ḽifhasini na u ri ṱuṱuwedza roṱhe uri ri swikele zwa nṱhesa . 
Mihaelo ya phukha inga ṱun ḓwa ya phaḓaladzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe arali yo ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Manyoro , Zwiḽiwa zwa Bulasini , Mishonga ya zwa Vhulimi na Mishonga ya Phukha  . 
U shuma na maipfi U shumisa ḓivhaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba Maipfi ane a thoma nga mubvumo m wa tevhelwa nga v kana w : u shumisa m u peleṱa sa mvula , mwemwela U shuma na mafhungo U thoma u shumisa masumbi a ngaho sa nthihi , mbili na zwiṅwe na tsha u thoma , tsha vhuvhili tsha magumo . 
Vhudzani khonani yaṋu uri avha vhana vha khou pfuka milayo ifhio . 
Vhuimo vhuraru ha muvhuso vhu kombetshedzea nga Ndayotewa u shumisana na u ambedzana nga ha zwa ndaulo , polotiki na zwa masheleni  . 
Vhusiwana na hone vhu a dina  . 
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa ino Sheduḽu nahone o itaho muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho , ha kombetshedzwi u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha Ndayotewa ntswa  . 
Vhunzhi ha zwithu na mabogisi zwo ṱaniwa phasedzhini i ṱumanaho na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Tshumiso ya dziṅwe thandululo dzi re mulayoni u fana na tshiimiswa tsha matshimbidzele a tsedzuluso ya vhulamukanyi zwi tshi ya nga Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Ndaulo ya Vhulamukanyi wa 2000 ( Mulayo wa vhu 3 wa 2000 )  . 
Mulayo u dovha wa ṋea Komiti ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi na Vhashumi - sa tshivhumbiwa tshi sikaho phoḽisi tsho itwaho nga vhaimeleli vha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha- mushumo wa u ṱanganyisa miraḓo yo fhambananaho u edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo  . 
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa vhuvhili wa themo iṅwe na iṅwe u itwa mafheleloni a themo . 
Nga ṅwambo wa uri nḓivho ya Thekhinoḽodzhi yo ṱumana na u tikana , vha dzhiele nṱha uri mishumo kanzhi yo ṰANGANYWA  . 
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumiwa nadzo  . 
U khwinifhadzwa ha nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi a si nyito ya luthihi fhedzi  . 
Mutholi u do vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo  . 
Ri dovha hafhu ra vha na Phalamennde ya vhufuteleli ! 
Khabinethe yo vhaiswa vhukuma nga u lozwea ha matshilo na khuvhalo zwo vhangwaho nga miḓalo ya tshipembe ha China . 
Miraḓo i nga vhudza tshikimu nga ha tshiimo tshayo ya humbela ḽiṅwe dzilafho  . 
Hezwi zwi pfi ndi u swikisa mulaedza  . 
Ndi ngani ri tshi tea u dzhenelela kha e-khomese ? 
Na miṅwe midia ya tshikale u fana na dzigurannḓa , hu na khetho nnzhisa u fhira , sa tsumbo khasho dza theḽevishini  . 
Muhasho a u randeli muthu ndima ya u ri hu ḓo khethekanyiwa hani tshifhinga tsha nṱhesa u ya kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mushumo wa u gudisa . 
Beili iyi ya mapholisa i nga fhiwa na nga murahu ha awara dza u shuma  . 
Muhasho wa u Pulana , Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele u ḓo ita vhuledzani na Muṅwaleli wa mashango a Mulanganelano , University ya Afrika Tshipembe na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ya Lushaka kha u dzudzanya muṱangano uyu . 
Kha vha ṱalutshedze maitele ane vha ḓo a tevhela u bva kha u ḓivhadza vhadzheneli u ya kha u rumela adzhenda  . 
Nyengedzedzo ya nyambo nnzhi - Musi muthu a tshi guda luambo kana nyambo hu tshi engedzwa kha lwawe lwa hayani . 
Vhurereli vhu nga shumiswa sa tshithu tsha u swaya phambano u itela u khethululwa ha matshilisano na u thudzelwa kule na u dzudzanya zwigwada zwa matshilisano kha mutevhe wa maimo  . 
Nga hetsho tshifhinga , muvhuso u ḓo vha u tshi khou shumisa tshelede ine ya fhira biḽioni dza R400 kha tshomedzo dza shango - u bva kha tshomedzo dza vhuendi ha zwiporo na mveledziso ya fulufulu , u ya kha vhudavhidzani , vhukavhamabufho , vhuimazwikepe . 
Naho arali vhuthihi ho ganḓiswa , zwine ha ḓisa kha kiḽasi zwi vha na ndeme vhukuma . 
Lushaka lwa thaidzo iyi lu tea u vhudziswa nga murahu musi vhagudi vho no tandulula thaidzo nṋa kana ṱhanu dza u kovhekana dzi isaho kha lushaka lwa furakisheni na u ḓivha madzina a zwipiḓa zwa furakisheni . 
Arali hu Ee , vha humbelwa u ita mutevhe wa nyimele n n n nVha a nwa zwikambi ? 
Naho zwo ralo , a I kwami mushumelwa kana mutholi na vhatholiwa kana vhashumi vhane vha kwamiwa nga khoudu ya ndatiso na matshimbidzele  . 
Hezwi zwo ita uri hu vhe na u ṱanganedzwa ha Afrika nahone zwiga zwaḽo zwo vha tshipiḓa tsha mvelele ntswa ine ya vha mutheo wa mvusuludzo ya Afrika Tshipembe . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkholodzhi ( Khentsa)Arali vhone kana muraḓo wa muṱa wavho a wanala e na khentsa , ndi zwa ndeme u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkhoḽodzhi nga u ṱavhanya saizwi dzilafho ḽoṱhe ḽi tshi ṱoḓa thendelo u thoma na ndangulo ya nyimele . 
Zwithu zwo khwinifhadzwa nga nḓila de ? 
Ro dovha ra takalela uri vhoramuzika na vhatambi vha zwiṱori vhukati ha vhaṅwe vho pfa mbidzo yashu ya u vha tshithu tshithihi vha thoma Federesheni ya Nḓowetshumo dzi Shumaho ya Afrika Tshipembe  . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vha ṱo ḓaho u shandukisa aḓirese dza haya na poso vha nga ita khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
PFANELO DZA VHATHU DZA MUTHEO Vhathu vhoṱhe vha a lingana na u vha na pfanelo dza mutheo dzi fanaho ngauri ndi vhathu thuswa nga Tshikimu  . 
Vhashai zwi a vha konḓela u sengisa kana u imelelwa kha mulandu nga ṅwambo wa mitengo ire nṱha . 
Theo ( appropriacy ) : arali luambo lwo tea lu vha lu tshi pfi lwo tea zwi tshi yelana na vhupo vhune lwa khou shumiswa khaho . 
Khabinethe yo themendela u tholiwa hafhu ha miraḓo ya 15 na mudzulatshidulo wa Bodo ya Zhendedzi ḽa Tshikhalani ya Lushaka lwa Afurika Tshipembe . 
Zwi alusa tshivhumbeo kha lifhasi na tshenzhemo yashu nga murahu  . 
Thebulu i re kha siaṱari 90 i sumbedza maga o dzinginywaho kana maitele ane vhaṋetshedzatshumelo na mihasho vha tea u a shumisa kha u ḓisa zwa nṱhesa  . 
Nyendedzi : Themamveledziso ya Masipala i sa Nyeṱhi na Nḓisedzo ya Tshumelo , 1 Lambanai , nyendedzi dzo bveledzwaho u thusa muvhuso u swikelela vhuḓifhinduleli ha ndayotewa na u ṋetshedza tshumelo dza masipala  . 
Pheriodo dza luambo dzi tea u ita nzudzanyo dza khonadzeo u itela u tikedza vhagudi vhane vha vha na zwithithisi zwa u guda khathihi na u inga mushumo wa nyaluso kha avho vhane vha konesa . 
Vhafumakadzi ndi vhone vhane vha anzela u dzhielwa fhasi musi vha tshi vhambedzwa na vhanna siani ḽa kuswikelele na kulaulele kwa zwibveledzwa , kulondotelwe kwavho nga u angaredza kha phambano dza mbeu , ku nga ita kana u sia vhanna na vhone vha tshi dzhielwa fhasi kha dziṅwe dzitshaka , fhedzi-ha zwa zwino,kha zwipiḓa zwinzhi ḽifhasini , vhafumakadzi ndi vhone vhane vha vha zwipondwa zwihulwane zwa khethululano  . 
Hezwi zwi katela vhudziki ha zwa nḓowetshumo , mutakalo na zwa matshilisano . 
Ndi dzhia he tshi tshifhinga , ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho , Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha , nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo . 
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u ṋekedza mavhigo kha vhagudi na u thusa mugudisi kha kupulanele kwa u gudisa , fhedzi a zwi tei u rekhodiwa . 
Kha vha ambedzane nga ha mathemo : nyavhelano ya gese yo linganelaho na nyavhelano ya gese i songo linganela , u itela u bvisela khagala phambano vhukati ha mathemo aya  . 
Hezwi zwi amba uri rakhemisi a no khou vha ṋetshedza mushonga u ḓo vha vhudzisa arali vha tshi tama u shumisa mushonga wo tshipaho wa dzheneriki kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwithu zwi re na asiṱeriki nga tsini nazwo . 
Thekhinoḽodzhi ya zwa khomphyutha na vhudavhidzani , U fhaṱa , Thengiso ya zwiḽiwa , Dzhuweḽari , Inzhiniaringi , Vhubveledzi , Tshumelo dza u thola , Furentshaisi , Vhuendelamashango na u Swielela Vhathu  . 
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ṱuṱuwedza mikhwa ya tshirunzi tsha vhathu , ndinganyelo , u sa ṱalula nga murafho , u sa ṱalula nga mbeu , vhuhulu ha Ndayotewa na pfanelo ya vhathu vhoṱhe vhahulwane ya u khetha na u nga khethiwa kha ofisi ya nnyi na nnyi kha sisiṱeme ya muvhuso wa mahoro manzhi  . 
Sialala na mvelele dzapo dzi khou tshuwiswa nga u phaḓalala u hu ha ṱhanganelano ya ḽifhasi  . 
Sa tsumbo , hune ṱhiraka khulu ya ima kha bada ya lushaka i re kha iṅwe wadi , ine ya vha i khou ya kha wadi i re na tshivhalo tsha nṱha tsha HIV na AIDS , u lwa na vhulwadze zwi nga vha tsumbafhethu ha kushumele ha ndeme kha wadi iyo  . 
Vha ḓo rasiti ya sa vhuṱanzi ha mbadelo . 
Ri nga si khukhulise ndavhelelo iyo . 
Inwi no sala ngeno hayani na khaladzi aṋu  . 
U anganyela nomboro ya zwithu kha zwigwada zwi bveledza zwikili zwa ndeme zwa u humbulela . 
Zwoṱhe ndi zwa ndeme na u fulufhelea kha u humbulela vhukoni ha zwine ṅwana a ḓo vhalisa zwone tshifhinga tshiḓaho . 
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo ( Mulayo wa vhu 57 wa 2002 ) na wone u ṱuṱuwedza uri hu vhe na u khwaṱhisedzwa na u ombedzelwa kha u thivhela na u fhungudzwa ha zwiwo nga u shumisa mafhungo a mutsho na kilima na zwiṅwe  . 
I ḓo lambedzwa nga kha tshikwama tsha vhukati tshine tsha ḓo kona u swikelelwa na nga madokotela a dzilafho a phuraivethe vhane vha funa u shela mulenzhe kha tshikimu itshi . 
Vha nga kona u wana tshelede ya u thoma bindu ine vha khou i ṱoḓa i tshi bva kha Gauteng Enterprise Propeller  . 
Tshisuthu , Tshitswana , Tshisuthu tsha Devhula ( tshigwada tsha Sotho )  . 
U amba : Vhudzisani khonani dza o fumi uri vha tama u dala ngafhi . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ḓinangela zwa makwevho , mushumo na phrofesheni o vhofholowa  . 
Musi hu khou itwa ṱhoḓisiso nnzhi dza miṱa tshifhinga tshi tshi khou bvelaphanḓa , naho zwo ralo , zwi tea u konadzea vhukuma u vhambedza data  . 
Riṋe , vhathu vha Afrika Tshipembe , Ri dzhiela nṱha u shaea ha vhulamukanyi kha tshifhinga tsho fhelaho ; Ri ṱhonifha havho vhe vha tambulela vhulamukanyi na mbofholowo kha shango ḽashu ; Ri ṱhonifha havho vhe vha shuma vha tshi itela u fhaṱa na u bveledzisa shango ḽashu ; na U tenda uri Afrika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , vho vhofhekanywaho vha vha huthihi naho vha sa fani  . 
Vha rambe vha A vha vhuye nga ngomu na u ya vha dzula na vhashumisani navho vha konou ṱalutshedza nganetshelo  . 
Hu saathu fhela tshifhinga o no vha ene ane a fanela u n(etshedza min(we mishumo ya tshipentshela kha Vho-A , uri a kone u vha ene ane a d(o sumbedza zwiwo zwa ndeme , uri a kone u wana dziphoindi dza nt ( ha u fhira dza vhashumisani nae dzine dza nga mu thusedza kha u takulelwa nt ( ha  . 
Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa Mafhungo wa Muvhuso i na zwipiḓa zwi tevhelaho : thekinoḽodzhi ya vhudavhidzani ya muvhuso , Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzani na Mafhungo , Vhuvhusi na Themamveledziso ya Thekhinolodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani na Tswikelelo na Mveledziso ya Tshitshavha . 
Kha tshifhinga tsha musalauno , hu si na vhubveledzi ha fulufulu na nyito ya vhathu i fhaṱaho ya lushaka luṅwe na luṅwe hu si na u ima  . 
Arali tshigwada tshine tsha fhira tshithihi tshina mbudziso ifanaho kha vha vhone zwauri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi a shela mulenzhe  . 
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo  . 
Phando 1946  . 
Hezwi zwi vhewa kha garaṱa ine ya sumbedza ṅwaha  . 
Hu sa sedzwi u engedzea nga maanḓa ha ndambedzo ya muvhuso na u badelwa ha ḽouni havhuḓi , ṱhoḓea kha Tshikimu tshi khou ya phanḓa na u fhira zwiko zwi re hone  . 
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha mulayo wa vunḓu na wa lushaka , kana vhukati ha mulayo wa lushaka na ndayotewa ya vunḓu , khothe iṅwe na iṅwe I ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana ndayotewa , ine ya ḓo ita uri hu si vhe na phambano kha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano . 
Kha pfunzo , ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo : tshivhalo tsha vhagudi ; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala , ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho  . 
Khoro i nga vhumba Foramu ya Vhaimeleli vha IDP u wana u dzhenelela ho ḓalaho na mihumbulo u bva kha tshitshavha  . 
Khethekanyo iyi i ṋekedza vhuṱumani ha u tou inga ha u khwaṱhisa na u ita uri u ṱanganywa ha CBP na IDP hu vhe na vhudzivha  . 
Ndingedzo idzi dzo kundelwa u vha na masiandaitwa a vhonalaho kha nungo dza ndangulo ya phendelashango  . 
Hezwi zwi katela na vha banngaho na ABSA , FNB , Nedbak , na Standard Bank vha badelaho nga Internet . 
Muhumbulo ndi wa u vuselela vhupo ha ḓoroboni na u fhaṱa zwitshavha zwi funeaho zwa vhoṱhe  . 
EIMA i thusa vharengiselinn ḓa nga masheleni uri vha kone u ṱana zwibveledzwa na tshumelo dzavho ḽifhasini na u thusa kha u vhona uri vha kona u swikelela vhubindudzi  . 
Komiti dza Wadi dzi ṋekedza vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na mukhantseḽara  . 
Thaidzo dzi thoma musi hu tshi sedziwa tshumiso ya zwigwada zwo fhelelaho zwa zwidzidzivhadzi  . 
Nangwe hu uri khethekanyo ya 9 i re afho ntha yo nekedza uri hu songo vha na tshitalula , vhunzhi ha tshipida tsha lushaka lwothe lu kha di tambula nga u sa edana sa tsumbo , vhafumakadzi , vhathu vho holefhalaho , vhathu vhane vha vha na HIV na AIDS na uri hu na u fhambana kha vhuimo ha kutshilele vhukati ha vhathu vhane vha dzula kha vhupo ha mahayani na avho vhane vha dzula kha vhupo ha dzidoroboni  . 
Fhedzi mut ( ani ho welwaho nga lufu ho vha hu tshi vhonala nga u shandukiswa ha khoro na u palula mavhudzi kha vhahulwane na vhana  . 
Lwendo ulu lwa u sumbedzwa lwo sedza masia mararu a Phalamennde , ane a vha , Buthano ḽa Kale , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Izwi zwi nga itea fhedzi arali mushumi a tshi khou litshiswa mushumo  . 
Vhuria mivhuḓa i tshila nga makwati , zwitanda na mitshelo yo no vhaho ya kale ya zwiṱaka na miri . 
Ra dovha hafhu ra vhona ngoma ya tshikona kana ya domba ngauri mafhat ( ele ayo a Vend(a fhedzi  . 
Khabinethe i tamela mashudu vhagidimi vhashu vhane vha ḓo shela mulenzhe kha Mitambo ya Commonwealth , ine ya ḓo vha hone u bva nga dzi 23 Fulwana u swikela nga dzi 3 Ṱhangule 2014 ngei Glasgow , Scotland . 
Minyanyani na kha dzikhamphani  . 
U ya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa Afurika Tshipembe , dzishere dzi nga rengiselwa tshitshavha fhedzi arali thengiso yeneyo I tshi khou fhelekedzwa nga tshibugwana tsho nwaliswaho u ya nga Mulayo wa Khamphani  . 
Muraḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi . 
Khabinethe i tikedza vhurangeli ho ḓivhadzwaho ngomu ha MTBPS u endedza ikonomi fhasi ha iyi nyimele i konḓaho , u swikelela nyaluwo yo katelaho ya ikonomi na tshumiso kwao ya zwiko zwa muvhuso  . 
Khaedu khulwane yo livhanaho na shango ndi ya u ita uri vhaswa vha ṱalukanye vhuvha havho , vha vhe na nzhele ya ḓivhazwakale yavho na u vha ṱuṱuwedza uri vha vhe na vhufunashango  . 
Khumbelo ya khaṱhululo i fanela i fhiwa nahone tshipiḓa tsha khaṱhululo tsho tendelwa . 
Ngona ya CBP i ṋea komiti dza wadi kupulanele na kutshimbidzele kwa kushumele ku re na sisiteme kha u ita mishumo yavho na u phetha vhuḓifhinduleli  . 
U imela zwiendedzi zwo hanganeaho kana vhathu kana u vha namedza na u sa vha na vhusedzi kana nzhele fhethu hu fanaho na robothoni kana ATM  . 
Ri a tenda uri arali zwo fariwa zwavhuḓi , maguvhangano oṱhe a nga shela mulenzhe lu mangadzaho kha u fhungudza vhushai na u shaya mishumo  . 
Hu na ane a nga vha tsumbo ? 
Mulambedzi u ḓo tea u kuvhanganya masheleni a u renga zwiḽiwa izwi  . 
Khethekanyo khulwane dza tshitshavha tshashu dza vhuya dza tendelana na zwine ra khou ita , muvhuso washu u ḓo dzhia maga a u dzhiela nṱha hafhu zwishumiswa zwine zwa ḓo shumiswa kha luṱa lwa mutheo  . 
Asonentsi : thevhekano ya pfalandoṱhe- ndovhololo ya pfalandoṱhe kha maipfi mavhili kana u fhira . 
Muendedzi kana muṱu ṋdi u tea u wana thendelo kha mabammbiri oṱhe kha vhaofisiri vha customs vha shango ḽi ṱu ṋdaho zwimela . 
Khomishini I nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe uri I ite ṱhoḓisiso . 
Vhathu vhashu vha nga si fhirisele phanḓa nḓala ine vha vha nayo nahone ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe u khwaṱhisedza uri ri a lwa na khaedu idzi  . 
U asesa uri vhushai na mafhungo a mbeu zwi kwama hani zwigwada zwi no fhambanywa nga zwa ikonomi na kutshilele na zwigwada zwi fhambanywaho nga madzangalelo  . 
Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u kona shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela u amba nga thero na u fha muhumbulo na u khwaṱhisedza  . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Mbekanyamushumo ya Vhulavhelesi ha Vhuendelamashango ngei Soweto , nga Ḽavhuvhili , 17 Tshimedzi 2017 , ine ya sedza kha u engedza tshenzhemo ya vhadali khathihi na u khwinisa tsireledzo ya vhaendelamashango . 
Hu lavhelelwa uri musi vha tshi khou tandulula thaidzo afho fhasi , vhagudi vha ḓo shumisa zwifanyiso , nyolo kana zwithu zwi fareaho kha u thusa u rekanya sa thusedzi dza u vhala . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo  . 
Vhurangeli vhu ḓo aṋwa mitshelo musi ndangulo ya vhathu ntswa na muhanga wa ndaulo dzi tshi thoma u shumiswa nga murahu ṅwaha uno  . 
Vhathu vha vhudzwa zwo tshewaho kana zwo iteaho  . 
Mirero ndi kuambele kupfufhi kune kwa ri ṋea mulaedza wa tshipentshela . 
Mulanguli wa GEMS u ḓo vha ḓivhadza uri o ṱanganedza Fomo a dovha a ṋetshedza khophi ya Fomo Muofisiri Muhulwane wa GEMS hu sa athu fhela awara dza 48 o ṱanganedza Fomo  . 
Mulangavundu u ḓo ṋekedza nnḓu mbili kha miṱa mivhili ire khomboni kha vhupo uho  . 
Miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i na pfanelo ya u sedzulusa muṱangano wa khoro yo khetheaho hune ha vha hu khou ambedzaniwa nga ha mugaganyagwama  . 
Lufu lu nga vhigwa nga muthu munwe na munwe ane a vha na ndangulo kana ane a vha na thundu dzine dza vha tshipida tsha ifa la mufu , kana ane a vha na ndangulo kana dokhumenthe ya mufu ine ya vha wili kana ine ya nga vha wili  . 
I ima fhedzi arali muthu o lovha  . 
Zwo vha khuliso kha nṋe na vhuvhusi hanga uri ri fhaṱe kha mutheo wo thomiwaho nga mivhuso miraru ya u thoma , u shumela vhathu vha Afurika Tshipembe . 
Lwendo lu tshe lulapfu u swika nyimele i tshi vhuelela ngonani  . 
Dzi khwaṱhisedza uri vhaswa u bva miṱani i shayaho - nga maanḓa vhaswa vha vhafumakadzi - vha khou manḓafhadzwa uri vha dzhie zwikhala zwiswa  . 
Ha ḽi tshifhinga fhedzi a a ḓura  . 
Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane , sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka . 
Ndi lini he masheleni ane a langwa nga nzulele a badelwa ? 
Ahuna muthu ane a tendelwa u ita tshumelo dza mugodi a si na phemithi ya mugodi . 
Minisṱa wa Vhuendelamashango , Vho Thokozile Xasa , vha ḓo vha na muṱangano na vhoramafhungo wa u vhekanya pulane iyi . 
Sa tsumbo , u katelwa ha ḽevele dzo ṱanḓekana dza nṱha , u fana na zwitshavha zwa maḓaka , zwi ḓo elana na mveledziso ya ndeme , mutheo wa dziwebe dza zwiḽiwa  . 
Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi , nga kha u ṱanganya lushaka , kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe  . 
Naho sekhithara iyi i sa tou kwamea sa dziṅwe , ṱhoḓea i fhasi nahone kha vhanzhi ndi zwifhinga zwi lemelaho  . 
U rekhoda maambiwa a muṱangano hu khwaṱhisedza uri tsheo na nyito zwa muṱangano a zwi xeli kana zwa hangwiwa  . 
Nganetshelo : u anetshelwa ha zwiwo nga nḓila i tevhekanaho hu tshi khou shumiswa maitele a u tou amba kana u ṅwala . 
Muṱangano wa 1 wa nnyi na nnyi nga ṅwaha kha mugaganyagwama  . 
Vha nga ṅwalela khoro luṅwalo lwa u sumbedza u hanedzana na tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
U tshi dza muro wa muvhuḓa ranga u ya tshilaloni . 
Kha vha sedze zwauri zwidodombedzwa zwo nwaliwaho nga fhasi ( footer ) ndi zwone naa  . 
Musi khathulo yo no itiwa Khosi kana Gota kana Muthusi vha vhidzwa u pfi funtus officio  . 
Mivhigo ya zwirathisi yo sumbedzwaho afho nṱha kha ḽino bammbiri na kha mulayo wa milandu i sumbedza myimele dzine khadzo zwipondwa zwa vhulawa nahone miṱuvha yazwo ya rengiselwa vhathu vhane vha ita mushonga ya u lafha vhalwadze  . 
Mulayo une wa khou ambiwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga phasiswa fhedzi arali ho sedzwa mivhuso ya mavunḓu , muvhuso wapo wo dzudzanywaho nahone Khomishini ya zwa Gwama I tea u vha yo kwamiwa , nahone ho dzhielwa nṱha themendelo dziṅwe na dziṅwe dza Khomishini- a madzangalelo a lushaka ; b mbetshelo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo itwa malugana na zwikolodo zwa lushaka na dziṅwe mbofho dza lushaka ; c ṱhoḓea na madzangalelo a muvhuso wa lushaka u ya nga maimo a ndivho d ṱhoḓea dza u vhona uri mavunḓu na masipala vha a kona u ṋetshedza tshumelo dza mutheo na u ita mishumo ye vha ṋewa yone ; e vhukoni ha zwa ndangulo ya tshelede ya mavunḓu na masipala ; f ṱhoḓea dza u bveledzisa phanḓa na dziṅwe vho dza mavunḓu , muvhuso wapo na masipala ; g phambano dza zwa ikonomi nga ngomu kha mavunḓu na vhukati ha mavunḓu ; h mbofho dza mavunḓu na masipala u ya nga ha mulayo wa lushaka , i lutamo Iwa mukovhe wa mbuelo nga nḓila I linganaho nahone yo lavhelelwaho , j ṱhoḓea ya u fhindula nga mbofholowo kha zwa shishi kana ṱhoḓea dziṅwe dza tshifhinganyana na zwiṅwe zwiitisi u ya nga ndivho ya maimo  . 
Tsha vhuraru hu ṋekedzwa muhumbulo wa uri maitele a kharikhuḽamu ndi a poḽitiki nahone a tea u vha a poḽitiki fhedzi  . 
Modulu uyu wa Komiti ya Wadi ndi tshipiḓa tsha pulane ya CoGTA ya u ṋetshedza ṱhanziela kha miraḓo ya Komiti ya Wadi khathihi na SETA ya Muvhuso Wapo  . 
Tshumelo ya luṱingo ya shishi ya awara dza 24 ine ya katela vhupo ho ṱanḓavhuwaho ha Afrika Tshipembe  . 
M utshutshisi u ḓo vha ḓivhadza uri u wana murahu zwe zwa vha zwi zwavho zwi katela mini nahone mabalane u ḓo vha thusa kha u vhona uri iyi pfanelo i a tevhedzelwa . 
Mishumo ya Birou ya Zwiga sa zwe ya buliwa kha khethekanyo ya 3(2) ya Mulayo wa Zwiga , 1962 ( Mulayo wa vhu 18 wa 1962 ) , ndi wa ? 
Zwa maitele a u galatsha na u nanga zwi a fhambana u ya nga mihasho , fhedzi tshipikwa ndi u fhedza aya maitele nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea ngaho . 
Muvhuso wa vunḓu ḽa Mpumalanga wo dzinginya Mulayotibe wa u Fhelisa Vhuloi u tshi khou lingedza u fhungudza khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi kha vunḓu  . 
Kha sia ḽa pfunzo , hu na u fhungudzea ha ndivhanele ya mudededzi na mugudi , ine ya ṱanganedzwa hoṱhe hoṱhe u ya nga ṱhanganedzo ya phuraimari na khwiniso kha vhana vha phasaho mbalo , u tou nea tsumbo dzi si gathi . 
Arali vha tshi tama u malana nga fhasi ha tshau ndi tshau , tshanga ndi tshanga vha do tea u ita ngauralo phanḓa ha u malana . 
Kha Themo ya 4 , tshikhala tsha nomboro tsho engedzedzea u swiks kha 100 . 
Hune vhudavhidzani a ho ngo ṋetshedzwa nga Braille , Luambo lwa Zwiga kana luṅwe luambo vho , hu nga kha ḓi humbelwa DG uri ḽiṅwalo ḽi pinduliwe , u shandukisela kha Braille kana vhuḓologi ha Luambo lwa Zwiga . 
Maiti ndi maipfi ane a ri vhudza uri muthu kana tshithu tshi khou ita mini . 
Fomo dzoṱhe dza mbilaelo dzi tea u sainiwa na u ṅwaliwa datumu . 
Muvhali u tea u vha na tshifanyiso tshone tsha mufu . 
Mushonga wa dzheneriki u na thimbwanya dzi fanaho tshoṱhe na u shuma sa dza tshibveledzwa tsha dzina ḽa oridzhinala , fhedzi wone wo tshipa . 
Khabinethe yo fushea nga mushumo une wa khou itwa nga Minisṱa kha u dzikisa Bodo ya Maḓi ya Umngeni . 
Hetshi ndi tshiṱirathedzhi tsha ndeme u fhirisa u vhala nga nthihi u swika kha 14 na u dovha wa vhala ṱhaṋu hafhu . 
Kha vha tandulule mafhungo a u fana ha zwithu  . 
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa ha tshelede . 
Dzikhophorethivi dza sekondari na dza theshiari dzi tea u sumbedza uri ndi dza vhuimo ha sekondari kana ha theshiari kha maṅwalo maṅwe na maṅwe a tshiofisi  . 
Iyi tshanduko yo vha ya mulalo naho shango ḽi na ḓivhazwakale ya dzikhakhathi na vhufhura  . 
Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi , vha vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi , nga maanḓa kha vhupo ha u ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale  . 
U dzhenela kha matshimbidzele a vhuṱambo ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi iṅwe nḓila ine ngayo vhadzulapo vha dzhenela kha Phalamennde yavho  . 
U nanga risipi hune thimbwanywa dza ṋeiwa nga khaphu , thisipuni kana zwa u ela zwi si zwa fomala . 
Maano aya o sedzesaho a ḓo tikedza maano a lushaka a re hone u tandulula tshikafhadzo ya muya shangoni lashu . 
Vho-Mamidze , Vho-Mandiwana , na Vhamusanda Vho-Mukhotho vha kudzwa khothoni  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo U fara penisela na khirayoni nga ngona U lingwa ha fomaḽa 1 Muṅwalo U ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi nga nḓila yone , a tshi tevhedza saizi na vhudzulo hao ; zwi amba uri , a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho . 
U engedza nṱha ha ezwo , zwiphiri zwo kalulaho zwo ita uri hu vhe na u humbulela na nyofho ya madzangano a vhusevhi na uri ezwi zwo fhungudza thikhedzo ya tshitshavha khavho  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa lushaka luswa sa ndavhelelo ya murahu ha khetho dza u thoma dza demokirasi . 
Phalaphala ndi tshin(we tsha zwilidzo zwa Vhavend(a zwine zwa vha na mutsindo muhulu  . 
A vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nṱha . 
Saizwi Tshikimu tsho kundelwa u ḓivhadza mvelelo dza khetho kha AGM ya dzi 30 Fulwana 2010 , nḓivhadzo iyi ndi ya u ḓivhadza miraḓo nga ha mvelelo dza Khetho dza Dzithirasitii dza 2010 . 
Zwishumiswa zwa tshipeshala zwi o vhetshelwa u bveledza phana vhutsila ha zwipotso na u imvumvusa kha vhafumakadzi na vhasidzana  . 
Tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo tsha zwa Thekhiniki tsho thomiwa u itela u ṱola u thomau shuma ha nyiledzo idzi  . 
Khaṱhulo i sumbedza uri mahoro oṱhe o tou hana o khwaṱha kha u bula zwiko zwao zwa ndambedzo ya tshelede  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa bugu dze vha vhala vhe tshigwadani musi vhe kiḽasini uri vha ṱuwe nadzo mahayani vha vhale vha vhoṱhe kana fhasi ha ndangulo ya vhathu vha re hayani , hu nga vha mubebi kana muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ingamela mushumo uyo . 
Tshelede ya vhashumi i rumeliwa kha website ya Muhasho wa Vhulimi  . 
U vha tendela uri vha itele khaedu zwiṅwe na zwiṅwe kana vhuṱanzi vhune ha hanedzana nae ( zwi nga ḓi vha zwo tou ṅwalwaho kana nga u tou ya )  . 
Ndi lini hune ha tea u setshiwa ? 
Vhudzisani khonani yaṋu nga zwithu zwi re afho kiḽasirumu na zwi re hayani . 
Arali khumbelo yavho ya haniwa , vha ḓo ṅwalelwa luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani yo haniwa . 
Sa zwo bulwaho murahu , milayo yoṱhe i na mveledzwa iṅwe kana dziṅwe kha mveledziso  . 
Zwipikwa zwa mbekanyamushumo zwo ambiwa nga vhudalo kha ndima ya 5  . 
Zwidodombedzwa zwa mbulungo ya muḓagasi nga nnḓa ha khombetshedzo na zwa khombe-khombe kha Mbekanyamushumo ya Mbulungo ya muḓagasi zwo ṋekedzwa nga Dziminista nahone zwi ḓo ṱanḓavhudzwa na u sedzuluswa musi hu tshi ambedzanwa na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo na mukovhe  . 
Musi u nanga hu tshi vala , Muofisiri Muhumisi u ḓo sengulusa vhanangiwa vhoṱhe u vhona arali vho tea u ya nga ha Milayo ya Tshikimu na u ḓivhadza Vhonkhetheni nga ha mvelelo dza zwa u nanga . 
Khabinethe i fhululedza vhoṱhe vhane vha khou ya u ṱanganedza oda idzo na u livhuwa u shela havho mulenzhe . 
Zwine thangi na mitshila zwa amba . 
Tshifhaṱo tshi dovha tsha ṋekedza nyendedzi ya mbekanyamitele kha u khwiṋisa u sa nyeṱha , nḓila ya nyaluwo na vhuthihi ha ḓorobo ya dzingu  . 
Bono ḽa khoro yashu ntswa ndi u lwela vhulamukanyi ha matshilisano , nga kha u bveledza na u khwaṱhisa ndondolo ya matshilisano a mveledziso  . 
Vhoṱhe vhane vha ni ḓivha vha wana ṱhuṱhuwedzo nga zwe na swikelela . 
Khabinethe yo sumbedzisa uri muvhuso wo vha wo ranga phanḓae kha u lwisa vhugevhenga vhu kwamaho mupo , izwi zwi katela mushumo wo itwaho kha tshumelo dza vhutsireledzi sa tshipiḓa tsha u lwisa ha muvhuso ha u fhelisa vhugevhenga ho pulanwaho na u vhona uri hu na vhulamukanyi vhu khou shumiselwaho avho vhoḓidzhenisaho kha hezwi zwigwada . 
Hune tshinyalelo ya u badela mbadelo dziṅwe na dziṅwe malugana na u ṱoḓa na u dzudzanya rekhodo u itela u bvisela khagala dza fhira mutengo wo pimiwaho , mbadelo dzenedzo a dzi nga shumisiwi  . 
Naa Tswayo dza Lushaka lwashu ndi mini ? 
Sa zwe vhathu vha amba uri , nyimele iyi ndi i shavhisaho  . 
I Maimo a tshumelo dzashu a vhewa ho vha na vhukwamani na khasiṱama  . 
Malugana na thaidzo dza mutakalo dza mushumoni dzine dza ḓivheswa kana dzo ḓoweleaho , hu nga kha ḓi vha na zwiṅwe zwivhangi kana zwiitisi zwi songo itiswaho nga mushumo , u fana na mafuvhalo a muṱana , hu nga kha ḓi vha na zwiṅwe zwiitisi zwi sa yelani na mushumo  . 
Director-General : Department of Agriculture i nga dzheniswa kha fomo ya khumbelo ya rumelwa kha a ḓiresi yo bulwaho afho nṱha . 
Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhirahi muthihi kha vhuimo ha Mufarisa Mulangadzulo , hu farwa voutu ya tshiphiri  . 
Vha tea u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana ya nṱha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dovha hafhu wa vha nga ha u pembelela lushaka na u vhufhaṱalushaka  . 
U bula zwiitisi zwauri ndi nga mini vhana vha tshi nga ḓiphiṋa nga tshiṱori itshi . 
Ngauralo , ro kombetshedzea uri ri tsitsele fhasi mbonelaphanḓa yashu kha zwi kwamaho nyaluwo na u sikwa ha mishumo  . 
Kha akhaunthu ya bannga ya muthu o itaho mbilo  . 
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho . 
Nga ṅwambo wa izwi , mvelelo dzo vha dzo fhambanaho nahone a zwi konadzei uri masipala i bule uri komiti dza wadi dzi mulayoni ho sedzwa fhedzi u ḓa ha vhakhethi na kutshimbidzele kwa phurosese ya u khetha  . 
Nga murahu ha musi tsheo yo dzhiwa , vha fanela u vhudzwa uri ndi ifhio , na uri vha na pfanelo ya u vhudzisa zwiitisi , na uri vha na pfanelo ya khaṱhululo kana u isa mafhungo phanḓa uri a sedzuluswe . 
Ndi ngani , zwenezwo , hune zwipondwa zwa vhugevhenga zwa tea u ṋewa thikhedzo yo livhaho ya masheleni nṱhani ha zwi ṋekedzwaho ? 
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo  . 
Khabinethe yo bvisa vhupfiwa hayo nga ha tshiimo tsha u lozwea ha mishumo kha shango , nga manḓa kha sekithara ya thengiso na ya migodi  . 
NGELETSHEDZO : U ri vha kone u dzudzanya zwavhuḓi thandela yavho kha vha vhale nga vhuḓalo NAC Literature Funding na Development Policy Framework , ine ya wanala kha Webusaithi ya NAC kana Ofisini . 
Arali ho itwa vhutshinyi , u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi ḓo ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i shumane naho . 
Vhuḓifari vhu si havhuḓi vhu tshinyadza vhuḓifhinduleli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe ha dovha ha tsitsela fhasi tshirunzi tsha mushumo wa phalamennde wa u alusa ndeme ya milayo yo vhulungwaho ngomu ha Ndayotewa . 
Mutumbu U tevhela mathomo , wone wo vhumbwa nga dziphara . 
Tsinga dzi nga tatamuwa u itela u fhungudza mutsiko na u hwetekana u itela u engedza mutsiko  . 
Kha vha phumule fhethu nga labi ḽo ṋukalaho . 
U hula ha phambano ya mihumbulo ho sedzwa adzhenda idzi dzo fhambanaho lune i nga pennda luvhanḓe lwoṱhe lwa u saukanya mafhungo oṱhe o kumedzwaho , u bva kha masia oṱhe , kha muvhigo uyu  . 
Mulayo wa lushaka u nga laula maitele o thomiwaho kha ino khethekanyo . 
Kula nungo marambo , misipha na thindi . 
Miasipala wa ABC u khou lugisa IDP yawo  . 
Talani mutalo u tshi bva kha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe kha tsha monde u tshi ya kha zwine ḽa amba zwi re kha tsha u ḽa . 
Asesimennde i fanela hafhu u thusa vhagudi u ita khaṱhulo nga ha nyito na u ḓivhetshela ndivho dza mvelaphanḓa na u ṱuṱula na u isa phanḓa na u guda . 
U linga ha vhugudisi hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha mugudi vhune ha nga shumiswa kha u khwinisa u guda havho . 
Zwishumiswa zwo fhambanaho zwa u kokodza na thekheniki dza u kwengweledza dzi tea u shumiswa . 
Hezwi zwi katela u tswa na u dzhia nga khani , u tambudza vhana , u rengiswa ha vhana , u tshipa , na u rengiswa ha vhathu  . 
Muthu ane a vha na min(waha ya fhasi ha 16 u fanela u d(a na muthu ane a mu fhira nga min(waha ya 10 ane a d(o mu itela khumbelo ya u d(in(walisa kha zwa mabebo  . 
Ndayotewa i a tendela u isa phanḓa na u vha hone na u shuma ha idzi khothe , zwo ḓisendeka nga Ndayotewa na tshandukiso ya mulayo nga ndaulo ire na nḓivho . 
Musi vha tshi vhala shedulu ya mbuelo kha garaṱa ya Z yo ḓaho na nyendedzi iyi , vha ḓo vhona uri hu na gumofulu ḽa muṱa wavho , na gumofulu ḽiṱuku ḽa muunḓiwa muṅwe na muṅwe o ḓiṅwalisaho kha Tshikimu  . 
Zwine mitshila yo ḓowelwaho ya amba . 
Zwi katela miṱangano ya u guda nga tsireledzo , fhethu hau lela vhana na tshumelo ya mvuseledzo ya zwipfi , u sika malamba , mbekanyamushumo dza u fhelisa tsiku , mvelapha ṋda ya nyaluwo ya vhana na tshumelo dza u awela . 
Mbadelo i tiwa nga muhasho , ndi mbadelo i sa badeliwi murahu . 
Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Saveyi ya Tshitshavha ya Lushaka 2016 ngei Mamelodi , Pretoria nga Minisita ofisini ya Muphuresidennde Vho Jeff Radebe na Radzimbalombalo-Gute Vho Pali Lehohla . 
U fana na , uri miholo iyo i badelwa nga u ṱavhanyedza na uri muthu a nga hola ḓuvha na ḓuvha  . 
Mbekanyamushumo ya Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi  . 
Kha vha humbele muraḓo wa SAPS ane a khou shumana na mulandu wavho uri a themendele muṅwe muthu uri a vha thuse  . 
U sumbedza u vha na nḓivho ya IDP na khonadzeo dza mushumo malugana na Komiti ya Wadi na u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Khumbelo i ḓo rumelwa murahu ofisini ya thendelo ya vhuṱun ḓi nga fax ha kona ha u bviswa thendelo ya vhuṱun ḓi  . 
Zwenezwi maAfrika Tshipembe vha khou dzhia nyendo dza u ya u dalela vhane vha vha funa na miraḓo ya miṱa , kha vha vule maṱo vha vhone uri mimoḓoro yavho yo lugela u tshimbila nḓilani , vha tevhele luvhilo lwo tendelwaho , u vhofha mabannda a tsireledzo na u reila vhe si fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya zwikambi a zwi na nyambedzano kha u vhona uri vho tsireledzea khathihi na vhathu vha re tsini havho . 
Vho-Mathada  . 
Ndi thero dzifhio dzine ṅwana wanga a ḓo dzi ita sa tshipiḓa tsha NSC ? 
Dzhieleni nzhele : Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na ṱhoho ye na nanga  . 
Muvhigo u ḓo dovha wa ṱhaṱhamulwa nga Muhasho wa Vhulavhelesi na Vhuṱhaṱhuvhi musi hu tshi ḓo vha hu tshi khou rwelwa ṱari sheduḽu ya MPAT vhege iḓaho kha Ḓorobo ya Kapa . 
Senthara ya Zwikili i re na zwithu zwoṱhe i khou langwa nga Gudedzi ḽa Tshipembe ha Kapa , i ḓo pfumbudza vha na dzangalelo kha vhulangi ha mabindu , end user computing na mveledziso ya vhana kha vha shelaho mulenzhe vha linganaho 200 nga ṅwaha kha Dzangano ḽa Tshumelo dza Vhaswa vha Lushaka vha Mahayani ( NARYSEC )  . 
Izwi a zwi shumi musi hu tshi todea uri hu lugiswe nga u tavhanya u fana na kha tshiimo tshine tshi nga ita uri hu vhe na u huvhala kana lufu , kana hune u lenga hu nga tshinyadza tserekano ya mudagasi  . 
Muvhuso u fhululedza zwitshavha zwe zwa dzenela kha izimbizo idzi na vhashumeli vha muvhuso shango ḽoṱhe , hu na ndavhelelo ya u dzhia maga a u tandulula khaedu dza tshumelo ya tshitshavha na u ṋetshedza vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe  . 
Ita uri vhathu vha lavhelele zwithu zwi sa konadzei . 
Kha vha lange tshifhinga tshavho  . 
Izwi zwi ḓo vhumba mutheo wa mutevhe wa u sedzulusa wa tshomedzo dza u ṅwala maambiwa  . 
Hezwi ndi zwiito zwa vhugevhenga vhune mazhendedzi a zwa mulayo a tea u shumana naho vho khwaṱha . 
U kundelwa ha Vithamini D - Vithamini D ina mushumo kha tswio , i langa u bveledzwa ha muṱambuluwo zwine zwa shuma kha u langa maḓi are malofhani . 
Vhuḓifhinduleli 92 . 
Muṅwali o ḓiṋea tshifhinga tsha u engedza zwidodombedzwa a tshi itela vhavhali . 
Zwi angaredza u di dina nga maanda  . 
Khabinethe yo tendela Maano a Tsireledzo ya u Endedza Mihwalo Maḓini . 
U vhesa na maanḓa na dzangano kha komiti dza wadi hu na khombo ya u phanḓaladza thaidzo iyi kha vhadzulapo na mafhungo a kwamaho vhadzulapo  . 
Kha ri ṅwale Ḓadzani ḽiṅwalwa ḽa vhuṋe ḽi no amba nga inwi . 
A thoma u mpfara nga zwiambaro a ntsukumedzela phanda na murahu a tshi dovha  . 
Kha vha bvise mapfura oṱhe ane a vhonala kha ṋama phanḓa ha musi vha tshi i bika bulwaho kha ndaela ya tsireledzo  . 
Ndima iyi i ḓo vha thusa nga u ṱanḓavhudza uri muvhuso wapo ndi mini na uri ndivhotiwa dzawo ndi dzifhio  . 
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo  . 
Arali hu na khanedzano dziṅwe na dziṅwe , hu ḓo shuma milayo ya Tshikimu . 
Vhunzhi hayo ndi ya kale , yo naka , i a koa u wanala na u vha na ndeme nahone vhunzhi hayo a i athu u aniwa yohe khathihi tshifhingani tsho fhiraho  . 
Vhagudi vha vhala nga ṱhanu u bva kha 25 u swika kha 60 . 
Dziṅwe phetheni dzi itwa u bva kha zwigwada hune zwivhumbeo zwi no fana zwa zwithu zwa bvelela , fhedzi nomboro ya tshivhumbeo tsha lushaka luṅwe na luṅwe kana zwithu zwi a hudzwa kana u fhungudzwa nga nḓila yo ḓoweleaho . 
Dimokirasi i amba zwauri vhathu vhothe vha a edana  . 
Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tsho imiswa nga murahu ha mvula khulu . 
Ndi hone zwine na vhukuma kha heḽi ḽa hashu . 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea kha maṅwalwa . 
Vhabebi na vhalondoti vha fanela u dzulela u takadza nwana  . 
Nga nnḓa ha riṋe vhane kha sia ḽashu ra sedza lumemeni , ri na vha vhaṅwe kha ḽiṅwe sia , vhahulwane vha mapholisa , vhane na vhone vha khou linda lumemeni  . 
Kha ri ambe Bulani zwine ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mamethafore aya ḽa amba . 
Mbekanyamaitele ya bindu , ṱho ḓisiso kha khonadzeo ya u bvelela ha bindu khonṱhiraka dzo saiṅwaho , thendelano ya franchise kana ndavhelelo kana vhuṱanzi vhuṅwevho vhu sumbedzaho uri thundu ine vha i rengisa ine vha ḓo theliswa khayo i nga fhira R300 000 . 
Vhadzheneleli vha fhedzisa thasiki  . 
Phani : u tamba nga maipfi ane a fana kana u yelana kha mibvumo . 
Ri ḓo shumisa nungo dzi pfadzaho dza vhubindudzi u topola nga u ṱavhanya na u tandulula thaidzo  . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo ḓi dzula ḽi tshi elelwa mufumakadzi Vho Gordimer sa muhali wa polotiki vhe vha shumisa peni yavho na ipfi ḽa ṱhuṱhuwedzo u amba nga ha zwi si zwavhuḓi zwa muvhuso wa tshiṱalula . 
Mivhigo na maga a ndaulo ya zwiwo . 
Mbadelo ya aphiḽi ine ya badelwa musi muhumbeli nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa  . 
Vhadzheneleli vho tendelana kha ndeme ya Khuvhangano ya Ḽifhasi  . 
Muhasho wa Vhulimi u ita ndingo kha sambulu dza mbeu dza tshiofisi u itela vhuvha hone-hone ha mbeu , kumelele na vhuḓi . 
Muhasho wa zwa Madi na Vhusimadaka na Muhasho wa zwa Vhulimi na Mavu u sa shumiswa kha zwa phambano dzi re na zwiṱhavhane , na u tsireledzwa musi wa phambano dza zwiṱhavhane  . 
Muvhuso u tou kombetshedzwa u fha tswikelelo kha tshumelo dza ndondolo ya mutakalo hu tshi katelwa na mishonga ya ndeme  . 
Izwi zwo khwaṱhisedzwa nga ṅanga , ye ya tenda uri mme a muhwelelwa ndi vhone vhe vha vhanga thaidzo kha mbingano yawe  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u dovha wa kuvhanganya mafhungo a tshidzumbe a tshitshavha , ane a si vhe o khetheaho a vhone , sa khoudu dza ZIP , vhukale , mbeu , zwine wa funa , madzangalelo na zwine wa zwi funa  . 
Ri ḓo ṱanganedza vhaeni vhashu vhoṱhe na u vha tamela madalo avhuḓi vhukuma kha shango ḽashu  . 
U ola tshifanyiso tsha zwithu zwo kuvhanganywaho . 
U shaea ha pfushi na maḓi afha hu nga si vhange tshinyalelo ya tshoṱhe , fhedzi naho zwo ralo , u mela ha malelebvudzi hu nga thithisea khathihi na mbeu nga nḓevhe nga nḓevhe  . 
Tswayo dzothe dza nga ngomu dzi tea u vha dzi si na tshika nahone dzi kha tshivhumbeo tshavhudi musi dzo fungiwa  . 
Ndi ngani Vhonani na Ann vho vha vho tshuwa ? 
Tshith tshine tsha khou ṱavhiwa ngatsho kana tshimela tsho nambatelaho tshi sa athu u rengiswa lwa miṅwaha ya rathi , kana arali hu tshiṅwe tshimela , lwa miṅwaha miṋa . 
Milayo ya Mbilaelo  . 
Ambani nga mbudziso dzi tevhelaho ni ṅwale phindulo . 
Kha vha dzhie tsheo ya fhethu hune ha ḓo vha na tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli  . 
Vhadzimamulilo vha tholwa u bva kha zwitshavha zwo tsikeledzwaho nahone vha pfumbudzwa nga ha u dzhiela nṱha mililo na pfunzo , u thivhela na zwikili zwa u fhelisa mililo . 
Munna u tea u saina konṱiraka ine ya ṱalutshedza uri hu ḓo itea mini kha thundu nahone munna a ite khumbelo khothe uri i tendele konṱiraka  . 
Muvhuso wo dovha wa badela tshikolodo tshoṱhe tsha matshudeni tsha Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni ya Matshudeni a Lushaka ( NSFAS ) wa dovha wa engedza tshivhalo tsha matshudeni ane a tea u thuswa nga nomboro khulwanesa zwine a zwi athu vhuya zwa vha hone  . 
Khonani dza 6 dzi kovhana R90  . 
Phurogireme ya nyaluwo i ṋetshedza masheleni kha ṱhoḓea dza masheleni a u swika kha R2,5 miḽioni  . 
Ri na fulufhelo ḽauri bugu idzi dzi ḓo thusa vhadededzi ( vhagudisi ) mushumoni wavho wa u funza wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe khathihi na u vha na vhuṱanzi uri vha khunyeledze kharikhuḽamu yoṱhe . 
Mbudziso dzine dza ṱoḓa vhagudi vha tshi shumisa tshenzhemo yavho kha mafhungo a so ngo tou ambeswaho ngao kha maṅwalwo , nga u tou lungekanya zwipiḓa zwo fhambano zwa tshibveledzwa kana u wana vhushaka ha zwo ṅwalwaho kha tshibveledzwa kana u wana vhushaka ha zwo ṅwalwaho kha tshibveledzwa na tshenzhemo ya zwo no gudiwaho na u swikelela kha magumo . 
Mutambo wa nyelelwa : Gerani magaraṱa kha mitaladzi mitswu yo ṱhukhukanyiwaho . 
Ho no vha na vhaofisiri vhane vha swika fuṱhanu vho ḓilugiselaho u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo iyi  . 
Nṱhani ha izwo , masia oṱhe o tendelana u wana tshanduko ya poḽitiki nga kha nyambedzano  . 
Mushumo wanga : u vhudzisa vhaofisiri vha muvhuso arali vha tshi dzhia tsheo ine vha si i pfesese  . 
Ngei murahu Muhasho wo vha u sa koni u badela tsumbathengo nga tshifhinga tsho randelwaho tsha maḓuvha a 30  . 
Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa , Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina . 
TSHIPIDA TSHA 7 tshi fha Ngeletsahedzo dza fumiraru dza u Shuma kha Vhaiti vha Dzipholisi  . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu zwo ralo i vhona khakhathi dza zwa vhuloi dzo sendeka kha mbeu , na uri dzi ṱoḓa u tandululwa nga u ṱuṱuwedza na u tsireledza u lingana ha mbeu  . 
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo ; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo  . 
MEC o fanelaho ndi ene mulanguli wa u ṋetshedza idzi thendelo dza u vhambadzela nnḓa ha shango  . 
Kha miṅwaha ya 20 yo fhiraho ro fara mitambo yo vhalaho ya dzitshaka na madalo a mvelele , zwine zwo alusa vhufarani ha tshitshavha na vhuthihi . 
Arali fhungo ḽa vha ḽi na dzangalelo ḽihulwane ḽa tshitshavha , Komiti i re kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa  . 
Naho maitele a u anganyela ndeme dzadzo o dzinginywa zwi tshi bva kha tshifhinga tsha u shumisa data , a hu athu vha na thendelano ya uri ndi i fhio yo teaho  . 
Vhadzulapo na madzangano avho na vhone vha na mushumo wa ndeme une vha u ita kha u pulana na u shumisa MSP  . 
Therisano dzo farwaho na vhaṱoḓisisi dzo takadza thimu ya tsedzuluso u ya nga ha kupfesesele , mbilaelo na zwikili zwe vha zwi bvisela khagala  . 
U fha ṱhalutshedzo na u vhudzisa thandululo . 
Ndangatshifhinga yo anganyiwaho : Shumisani minetse i re henefho kha 60 kha khethekanyo iṅwe na iṅwe . 
Vha a tendelana uri vha nga swikelela hani kha mbonelaphanda iyo-ndi matshimbidzele afhio ane a tea u tevhedzwa . 
Arali vhaiti vha khumbelo vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , vha tea u vha vhe vhathu vhane vha nga wana vhudzulapo kana vho no ita khumbelo ya vhudzulapo . 
Naho zwo ralo , vhudzuloni ha u vhuedzana na u fhaṱa fulufhelo , ri khou ṱanziela dzikhakhathi dzine dza khou ṋaṋa na u ha khethekanyo  . 
Nga kha hezwi , ndi a takala u ḓivhadza Maano a Ṱhoḓea ya Makete a Transnet , ine ya katela u bindudza kha miṅwaha miṱanu na mivhili i ḓaho , ya R300 biḽioni kha thandela dza masheleni . 
Arali vha songo vhudzwa uri ndi ngani tsheo dzi sa imi navho , vhathu vha nga humbela zwiitisi zwo tou ṅwalwaho . 
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo . 
Ri khou itela khuwelelo sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri dzi longe tshanḓa kha u vhona uri ri vhea maimo maswa a u fara muṱaṱisano une wa ḓo tevhelwa vhathu vha dzibiḽioni u mona na ḽifhasi ḽoṱhe  . 
Ndi khou ṱoḓa u ṱoḓulusa nga ha lushaka lwa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo lu fhiraho luthihi - ndi fanela u wana thendelo yo fhambanaho kha lushaka luṅwe na luṅwe ? 
Tshitshavha tsha vhalambedzi tshi tikedza ṱhoḓisiso na thandela dza tsumbanḓila dzi takulaho mbonwasia ya vhupo na vhuṱumani ha vhushai , zwenezwo hu u sumbedza u elana thwii ha vhupo na zwipikwa zwa mveledzo zwo ṱanḓavhuwaho  . 
Mafheloni a Gireidi ya 1 mugudi u tea u vha a tshi kona u vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓeredanzi nga nḓila kwayo nahone zwavhuḓi hu na vhueleli , hu si na u konḓelwa , khathihi na u kona u kopa mafhungo zwavhuḓi a tshi bva kha bodo kana a tshi bva kha zwiṱirepe zwo ṅwaliwaho mafhungo . 
Muhasho wa Vhushaka na Vhushumisani ha Dzitshaka u shumisa Mbemba ya Sokhethe yo Tsireledzeaho ( SSL ) na thekhinoḽodzhi ya u tsireledza datha yavho . 
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo . 
Nga u ralo ri ḓo tshimbila nga u ṱavhanya na nga u ḓiimisela u khunyeledza maitele aya  . 
Maanḓa a Yuropa o dzhia ndango ya vhunzhi ha dzhango ḽoṱhe na u dzhiela nṱha khoḽoni dzo thomiwaho  . 
Vhalangi vha nyimele vha ḓo vha thusa u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya vhuimana nahone vha nga vha kwama kha 08600 00 4367 u itela ngeletshedzo na mafhungo . 
Kha vha ganame kana vha dzule kha tshidulo fhethu ho fhumulaho hu si na phosho vho bonya maṱo avho vha femele nga ngomu na nga nnḓa lwa minetse ya 5-10 nga matsheloni na nga madekwana , kana vha thetshelese muzika wo fholaho kana vha ite nyonyoloso dza u vha hangwisa nga ha mihumbulo i si yavhuḓi , na vhuḓipfi kana vhuḓifari . 
U amba nga ipfi ḽa nga misi ḽine ḽa vha nṱha lune ḽa kona u pfala . 
Nga murahu ha mbadelo , vha ḓo rumeliwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u humbela muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu  . 
Zwiwo zwi dodombedzwa nga nḓila ine ya vha na ndunzhendunzhe . 
Zwi nga dzhia ṅwedzi u khunyeledza khumbelo yavho  . 
Naa nyimele kha wadi yo tou itisa hani ? 
Zwi nga dzhia maḓuvha a sumbe u i tshimbidza . 
Kha ri ite nyito Ni a kona u ita zwi tevhelaho ? 
Sa tsumbo , arali ḽihoro ḽa wana hafu ya vouthu , ḽi ḓo vha na hafu ya madzulo kha Buthano ḽa Lushaka . 
Hedzi tshumelo dza u sedza mbuelo dzi ḓo ita uri u swikelela na u langa mbuelo dzavho dza ndondolo ya mutakalo nga nḓila i sa ḓuri zwi vha lelutshele . 
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadzwaho nga muraḓo muhulwane , mufarisi kana ṱhanzi i khwaṱhisedzaho uri muunḓiwa ndi mufarisi wa muraḓo muhulwane . 
Thero dzi tea u pulaniwa nga nḓila ine dza bveledza luambo lwa u shumisa kha ṱhanganelo ya matshilisano tshikoloni na musi tsho bva . 
Khabinethe i khou takalela mushumo wo itwaho nga Muoditha Dzheneraḽa kha u thusa mimasipala uri i khwiṋise kha ṱhoḓea dza vhuvhusi vhu tshimbelelanaho na zwi ṱoḓeaho . 
Vhalani phara iyi i no bva kha Kha ri vhale bugu i no pfi Stone Soup ni fhindule mbudziso . 
Tsumbo dzi re afho nṱha dzi sumbedza luvhonela lwo ḓiswaho nga vhugudisi  . 
Khetho dzashu dza mbuelo dzi ṋetshedza mbuelo dzi fanaho kana nnzhi kha dza vhunzhi ha zwikimu zwa dzilafho  . 
U shumisa maiti kha u fhedzisa mafhungo . 
Zwavhuḓivhuḓi , ofisi iyi i shuma zwavhuḓi arali i tshi wana vhufulufheli ho fhelelaho na fulufhelo ḽa tshitshavha itshi  . 
Dzi dzeula Milayotibe na u i khwinisa na uri dzi nga thoma Milayotibe  . 
Mvelelo - Mvelelo mafheloni a maitele a u guda kha Mvelelo Nḓivhanywa ya Pfunzo hu tshi tevhelwa aya maitele , Kharikhuḽamu 2005 na Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) i ṱuṱuwedzaho u guda ha tshifhinga tshoṱhe . 
Khabinethe yo tendela hafhu u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa Muṋe Mushumisi na Murengi wa Mutevheṱhanḓu wa Zwivhaswa zwa Nyukuḽia na Multi-Purpose Reactor . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela i khwaṱhisedza uri vha wana ndondolo ya mutakalo yo teaho ya ndeme musi vhe sibadela  . 
Musi vha gudi vha tshi vho kona u amba zwinzhi nga ha vhulapfu ( tshilapfu , tshi pfufhi nz ) , na u vhambedza vhulapfu ha zwithu zwine zwa tou vhonala uri zwo fhambana musi muthu a tshi tou thoma u zwi lavhelesa , vha nga kona u bvele phanḓa na tsumbo dzine dza vha na phambano ya hone ya vha ṱhukhu musi muthu a tshi tou sedza na uri zwi a tea u vhewa tsini na tsini u zwi vhambedzwa . 
Na uri musi nḓowetshumo yoṱhe na mafhungo a pfanelo zwi hone na u dzhia sa tsha ndeme ho linganaho , na mivhuso yo ṱamiwa nga nḓila yo linganaho uri i thome maga a u langa tshiko itshi tsho fhelelaho tshine tsha khou ṱhoṱhela ? 
U tou bva tshe ra khethwa nga vhanzhisa nga 2004 , ro ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa khwine  . 
Khomishini i khou ṱanganedza uri hu na vhukonḓi ho vhonalaho ha u fha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi  . 
Hune tshivhalo tsha madzulo ( 10 ) tsha thivhela vhuimeli ha muḓana zwi a konadzea u vha na vhuimeli vhuṅwe ha miraḓo ya nga nnḓa ine ya dzhenela miṱangano yo imela miḓana zwine wa sia hu na madzulo o itelwaho avho vhaimeli vha madzangelelo ayo sa vhorabulasi na vharangaphanḓa vha sialala vhane zwa tou vha khagala uri ndi vhadzhiamikovhe vha ndeme  . 
Olani mutalo u mona nazwo  . 
Ndi nnyi a gudisaho Hulisani u bika ? 
Komiti dzi na maanḓa a u vhudza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo , a ṋee vhuṱanzi na u bvisa maṅwalo . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u humbulela nomboro ya mufhufho , u fana na musi ri tshi ri u bva kha 2 u ya kha 5 . 
Tikedzani nga mbuno dzi no bva kha atikili . 
Ro vhonavho thandela dza themamveladziso ya matshilisano dza ndeme  . 
Muṱangano wo topola zwithu zwo vhalaho zwa u vhulunga mishumo na u wana dziṅwe nḓila kha u xelelwa nga mishumo . 
U thoma nḓila dza u shuma nga u tou funa na dzi kombetshedzaho u itela u shuma ha pfanelo dza tswikelelo ya mafhungo nga nḓila ine ya konisa vhathu uri vha wane tswikelelo kha rekhodo dza tshiimiswa tsha nnyi na nnyi kana zwa phuraivete zwo leluwa , zwi sa vha ḓureli nahone vha songo ḓidina nga nḓila ine zwa konadzea ngayo ; na U ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓifhinduleli na vhuvhusi havhuḓi ha zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivete  . 
Munyanya wa khonani yanga  . 
Sesheni ine ya tshimbidzwa nga vhatshimbidzi vha CBP na miraḓo ya zwigwada zwa vhashumi  . 
Tshinyalelo yo iteaho u itela ndivho iyo i ḓo pikisana na masheleni a tshitshavha  . 
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu , hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu , he ha itwa phanḓa ha 1972 , hu tea u ṅwaliswa . 
Ndi zwa ndeme-vho , uri u pfesesa ha vhagudi kha zwine vha khou vhala hu lingwe nahone hu si tou vha vhukoni ha u ḓivha kana u humbula maipfi . 
Miṱangano ya Khorotshitumbe I fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu  . 
Minwe i nga gandiswa kha fomo ya tshiofisi ya minwe i shumiswaho shangoni ḽi ne vha vha khaḽo . 
Kha mushumo muṅwe na muṅwe , naho zwo ralo , zwiṱalusi zwi nga vha zwo fhambana tshoṱhe na izwo zwa muṅwe  . 
Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo , hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo . 
Vha swike u ṱavhanya vha sedzuluse zwishumiswa na u vha na tshifhinga tsho linganaho tsha u vhala mafhungo ane vha khou ḓa u amba nga hao  . 
Sa mushumeli wa muvhuso , ndi pfanelo yavho ya u ita nga nungo uri vha wane zwa khwiṋesa kha vhone na vhafunwa vhavho . 
Mushumi uyu u tea nea thuso yawe nga ndila dzothe dzine a kona ngadzo  . 
Mutholi na ene a nga nanga vhaṅwe vhathu uri vha mu imele kha komiti hone vhanangiwa vhenevho a vha tei u fhira nomboro ya vhaimeleli vhane vha vha kha komiti  . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso Khethekanyani vhagudi vha ye nga zwigwada . 
Musi ri tshi khou ya u swaya Ḓuvha ḽa Vhana nga dzi 2 Ḽara , Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u tsireledza vhana ngauri ndi vharangaphanḓa vha matshelo . 
Malofha a na luṅwe lushaka lwa swigiri ine ya pfi guḽukhousu  . 
U ṱola kha notsi dza Themo ya 1 . 
Sa tshipiḓa tsha zwidodombedzwa zwinzhi zwa dzithandela dzine dza vha kha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso , ri ḓo dzhiela nṱha zwithu zwitevhelaho  . 
Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu , zwi tshi katela zwa nyanḓḓadzo , kha u vha hone kha dzulo nga nnḓḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi  . 
Mutevhe wa malwadze a sa fholi ( CDL ) : Mutevhe wa malwadze o tiwaho a sa fholi une zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwa tea u ṋetshedza u katelwa ha ḽeveḽe ya gumoṱuku , sa zwe zwa bulwa nga mulayo  . 
Themendelo dzo sedza kha zwipikwa zwa kha NDP , zwine zwa topola tsireledzo ya matshilisano na mveledziso ya mutakalo wa matshilisano sa nḓila dza u bvelaphanḓa u swikelela mveledziso ya tshitshavha . 
Kha makete wa vhashumi wa Afurika Tshipembe kanzhi hu vha hu na u pikisana vhukati ha feme dzine dza wana mbuelo na vhashumi vhane vha badelwa zwavhuḓi  . 
Tshumelo ya khophorethivi ya zwa masheleni ndi khophorethivi ine ya vha na ndivho ya u nekedza tshumelo ya masheleni kha miraḓo yayo , kana khophorethivi ine ya ṋekedza tshumelo ya masheleni kha khophorethivi  . 
Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha khamphani  . 
Zwa thekiniki ya mbekanyamaitele ya fulufulu ndi zwa ndeme , fhedzi zwi re zwa ndeme vhukuma nahone zwihulwane ndi zwa masia a matshilisano  . 
U pfisa vhutungu nga u rwa ho tea u elana na khethekanyo ya 12(1)(e) ya Mulayo wa Mulayotewa une wa thivhela khathulo ya tshituhu kha ine ya shonisa  . 
Uku kubugwana ndi gaidi ya u vha thusa uri vha dzule vho takala musi vha nd(ilani  . 
Hu dovha ha vha na tshifhinga tsho avhelwaho u guda ha fomaḽa . 
Khomishini i dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo , ngamaanḓa pfanelo dza mvelele na pfanelo dza vhurereli zwa tshitshavha tshiṱuku . 
I ḓo inga kha Vhupo ha Mahoro mararu ha Mbambadzo ya Mahala na mvelaphanḓa dzo swikelelwaho kha zwitshavha zwa ikonomi ya dzingu . 
Hezwi zwi amba u ri zwine zwa ṅwalwa zwi tea u bva kha tshibveledzwa kana ḽiṅwalo ḽo vhalwaho . 
Izwi zwo ambiwa zwiṱuku kha Mulayo wa u Gwevha , une wa randela tshigwevho tshi vhavhaho vhukuma kha avho vhane vha vhulaya muthu vha mu bvisa miraḓo yawe . 
Avha athu fushea nga zwiḓaho na mbofholowo ya ikonomi  . 
Fhedzi , a vha wani thikhedzo yashu arali migwalabo i tshi vha i na dzikhakhathi  . 
Khothe dzi khou huwelelwa uri dzi shumane na milandu ya vhuloi ha maitele ane a vhaisa , hu si lutendo lwone luṋe fhedzi  . 
Muhasho wa Mutakalo u ḓo engedza na u khwaṱhisa tshanḓa kha mvelaphanḓa ya zwiṱiriki zwa u lingedza . 
U vhea nomboro khulwane u thoma u itela u vhala u tshi ya phanḓa kana murahu . 
Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u ḓo vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo . 
Nomboro i hone kha website  . 
Vhupfumedzanyi hashu a vhu faneli u bva kha u zwithu zwi shandukaho nga u ṱavhanya , fhedzi kha mutheo wo khwaṱhaho  . 
U ṱumanya mugaganyagwama na IDP zwi khwaṱhisedza uri vhakhantseḽara vha vhe na vhuḓifhinduleli kha zwitshavha zwavho na uri ṱhoḓea dza avho vhane vha vha imelela dzo dzhielwa nṱha na u itwa ngoho  . 
Khoro yapo i nga thusa u ita dzikhophi  . 
Kuitele ukwu ku shuma hani ? 
Ri dovha hafhu ra tea u ṋetshedza zwiṱuṱuwedzi zwa khwine kha vhorabulasi vha vhubindudzi vhane vha takalela na u ḓo kona u tsivhudza vhorabulasi vha sa athu bvelelaho . 
Mushumo wa Phalamennde na wa Miraḓo yayo u fanela u sedza kha u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha vhathu na vhaimeli vhavho vhe vha tou khethiwa . 
Khomishini i na maanḓḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Ndi a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha mulevho uyu . 
Ndi zwifhio zwine zwa nga ima tshifhinga tshilapfu ? 
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamshango nahone i fhelekedzwe nga thendelo yavho ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye vha i saina na muṋe wa tshikwekwete ya u shumisa tshikwekwete tshawe , arali vha si muṋe wa tshikwekwete  . 
Minista vho sumbedziswa tshifhingani tsho fhiraho nga ha mushumo wa ndeme une wa khou itwa nga zwiimiswa zwi vhigaho khavho  . 
Zwigwada zwa madzangalelo zwo bveledzwa zwavhuḓi uri zwi imele tshitshavha tsha wadi nga nḓila yone  . 
Kha vha fekise mushonga wo randelwaho nga nḓila yone u bva kha dokotela wavho ure mushonga ure kha Garaṱa ya u ṱanganedza mushonga kha DSP wa vhulwadze vhu sa fholi kha 0866 51 8009 . 
Ndi mme mubebi wa avha vhana  . 
Hezwi zwi sumbedza uri zwithu a zwi gumi kha u sokou amba nga u shela mulenzhe , u vha hone ha tshikalo kana vhudzivha ndi mafhungo mahulwane nga maanḓa  . 
U ṋea vhapondwa maanḓa Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga ṱuṱuwedza tswikelelo ya vhulamukanyi ya vhapondwa na tshenzhemo ya u ṋea maanḓa ya vhapondwa  . 
Kha vha humbele ṋomboro dza tshiofisi dza seed lot  . 
Muthu uyo u ḓo tea u fhelekedza muiti wa khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Muno hune muiti wa khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso nga muthihi muthihi . 
Milayo ya u thoma tshikolobulasi Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka  . 
Tshumisano ya vhathu i tea u tikedza kushumele  . 
U vhala zwithu zwi fareaho nga zwigwada , na U kona u sumbedza zwo imelaho zwigwada . 
Nga maṅwe maipfi , u konisa u bveledza u dzhenelela hu hulwane hu pfadzaho na zwiko zwi si gathi  . 
U ṋea nḓivho nnzhi nahone ya khwine malugana na tshumelo u itela uri vhathu vha vhe na nḓivho . 
Pulane dza u bveledzisa dzo no dzudzanyiwa na uri dzi khou shumiswa kha shango ḽothe u itela u vha na vhuṱanzi ha nyaluwo ya zwibveledzwa kha zwipiḓa zwine zwa khou tikedza dziAgri-Parks . 
Nga huṅwe , zwi re ngomu zwi anḓadzwaho , zwi dovha zwa pfukiswa nga kha dziṅwe thekhinoḽodzhi  . 
Kha vha ye khothe yo teaho vha ḓadze Fomo A : Application for a maintenance order ( Khumbelo ya ndaela ya vhuun ḓi )  . 
Thandululo dzire hone ho sedzwa maga o dzhiwaho kana zwi kundisaho kha u dzhiwa ha maga u ya nga PAJA , ya 2000 : Mannḓalanga a khumbelo ya ngangomu kha Mulayo uyu ndi Minisiṱa . 
Afrika Tshipembe ḽi ita khaseledzo na Sudan na Tshipembe ha Sudan misi yoṱhe nahone ḽo no wana pfulufhedziso u bva kha ayo mashango mavhili nga ha zwi elanaho na maitele a mulalo . 
WRCS ndi tshinwe tsha zwipiḓa zwa u tsireledza ndinganyelo yo teaho vhukati ha u shumiswa na u tsireledzwa ha zwiko zwa madi  . 
Mudededzi a nga kha ḓi thoma nga mibvumo ine ya vha fhasi ha Themo ya 2 kana Themo ya 3 . 
Vhupo uhu ho kwameswa nga gomelelo ḽa zwino nahone nyimele ya maḓi yo swika kha tshiimo tsha shishi . 
Muhaelo wo ṱun ḓwaho u itela ndingo a wongo tendelwa u rengiswa  . 
Vhu ṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maḓuvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho . 
Ri ikonomi ine ya ḓisendeka nga u shumisa zwiṱitshi zwo maanḓafhadzwaho nga malasha , fhedzi ro amba uri ri na thagethe dzashu dzine dza dzhiela nṱha ṱhoḓea dzashu dza mveledzo  . 
Dza u farea : Ndi zwo vhumbwaho nga muthu wa ṋama , sa zwifhaṱo , vhuendedzi , nḓisedzo ya maḓi na tshumelo dza khunakiso , zwiko zwa zwivhaswa na vhudavhidzani ha ṱhingo  . 
Tshiṅwe tshifhinga mudzulapo a nga wana zwi tshi lemela na u fhedza tshifhinga  . 
Hu si nga u kombetshedzwa , fhedzi sa maanḓa a mveledziso ane ra ḓiphiṋa ngao u mona na nḓowetshumo ya tshumelo dza zwa masheleni  . 
Komiti dza Wadi dzi nga thusa u topola muṋetshedzatshumelo o teaho ane a nga swikelela zwipikwa zwa nḓisedzo zwa masipala nga mutengo u sa fhedzi mbilu na nga kurengele kwa afemethivi  . 
Hafhu , khothe yo ṋewa ngeletshedzo ya u sa kombetshedza khaṱhulo ya mulayo kha milandu yo khetheaho ine ya vha ngoho  . 
Khophi dza SDIP , Nzudzanyo ya Maitele na Nzudzanyo ya kushumele ya ṅwaha dzi a wanala kha Mulangi : Tshumelo dza Vhudavhidzani na Mafhungo , Vho Humphrey Ramafoko . 
Kha nyimele ine vhushaka ha u tholiwa ha vha hone , tsedzuluso iyi i ṱoḓa u wanulusa arali vhashumi vha tshi wana mbuelo dza mulayo wa vhashumi na tsireledzo zwine zwa vha zwavho  . 
U ṅwala hu na u tendisea na vhuḓifulufheli , u so ngo dzulela u humbela pfarelo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ise phanḓa na u vhulunga maḓi vhunga shango ḽi tshi kha ḓi vha gomeleloni . 
U imba hu tshi sedzwa u imba nga u tou zhamba na nga vhulenda , nga u ongolowa na nga u ṱavhanya . 
Hu na nḓila mbili dzine ngadzo vha nga fhaṱa mafhungo a PAJA uri a vhe pfunzo . 
Okizimoroni : ndi u ṱanganelana ha mishumo yo imelaho zwo fhambanaho zwo itwa nga khole u ri hu bvelele zwi ṱoḓwaho . 
Vha nga ita uri vha pfiwe nga u etshedza vhupfiwa nga u tou amba kana u ṅwala . 
Musi hu na thandela dzi fanaho na idzi dzire kati u mona na shango , Afurika Tshipembe ḽo dzhia maga a ndeme o vhalaho kha nḓila yaḽo ntswa ya u aluwa , na uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha tea u pembelela zwe ra swikelela . 
Ngauralo u ṅwala sa tshikili zwo hangwiwa lunzhi . 
Ndivho : U lavhelesa ṋetshedzo ya tshumelo dza ndangulo ya zwa masheleni . 
Fomo ya khumbelo a i na mbadelo . 
Vhaṋetshedzatshumelo vha a wanala vha thandela yo khethwaho , sa tsumbo , u ita bada , nahone vha tea u kwamiwa na u dzudzwa vha tshi ḓivha ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Tshilimo ndi khalan(waha ine ya d(ivhelwa mvula na ndimo  . 
Afrika Tshipembe ḽo no vha fhethu hune ha nangwa nga dzitshakha  . 
Muvhuso u swika zwino wo wana 4 000 MW u bva kha zwiimiswa Zwi bveledzaho Muḓagasi zwo tou Ḓiimisaho , na u shumisa zwiko zwine zwa dovha hafhu zwa shumisea . 
Sekithara idzi dzi katela tshumelo dza u tshimbidza bindu dza ḽifhasi , kutshimbidzele kwa zwibveledzwa zwa vhulimi , u dzheniswa ha zwithu zwa thekhinikhala , u lugisa na u ṱhogomela na zwikhala zwiswa zwo ṋetshedzwaho nga kha ikonomi ya didzhithala na Tshanduko ya Nḓowetshumo ya Vhuṋa  . 
Ndi dovha nda ri ri a ha fhululedza kha izwi ngauri saizwi vha tshi zwi ḓivha , na riṋe ro vha ri khou sala murahu aya mafhungo  . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa bannga ( arali zwo tea )  . 
Bonasi dzo badelwaho miraḓo ya dzikhamphani na madzangano a shumisanaho  . 
Tsheo ya u tendela khumbelo ya u swikelela . 
Minisiṱa Vho Ayanda Dlodlo na Minisiṱa Vho Siyabonga Cwele vha ḓo rangaphanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe kha hoyu muṱangano  . 
Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya ( c ) , miraḓo ine zwa I kwama vha tea u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa , hune zwa shuma , u tholiwa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho . 
Maṱamba e a livhiswa kha Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo nga Dzangano ḽa Vhagudisi ḽa Demokirasi ḽa Afurika Tshipembe na u ṱaniwa ha zwiluvhelo zwa vhafumakadzi musi vha tshi khou gwalaba zwi sumbedza u sa ṱhonifha vhafumakadzi nahone zwo bva . 
Mushumo wa hone u khou pfumba . 
Milayo iyi i angaredza ye ya dzhiwa i tshi bva Afrika Tshipembe la kale musi hu sa athu u vha na mulayotewa wa zwino , mashangohaya a kale na mashango e a vha a tshi tou divhusa  . 
Kha vha divhadze khasitama uri ndi ngani vha tshi khou tea u takuwa kha desike yavho  . 
Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Phresidennde , Mufarela-Phresidennde u tea u ana kana u khwaṱhisedza u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 . 
Ngoho ya uri zwiwo zwa vhugevhenga ha dzikhakhathi miṱani na kha mabindu zwi khou gonya , na vhugevhenga vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana a ho ngo tou dzika nga nḓila ya vhuḓi , ndi thaidzo i ri kwamaho vhukuma . 
Nga nṱha ha vhugudisi , mugaganyagwama na zwileludzi zwa mutakalo zwo teaho , khaedu khulwanesa ndi kuvhonele kwa tshitshavha  . 
Nga murahu ha u shandukisa zwiimiswa zwa vhulamukanyi na vhutshinyi , ho mbo ḓi sedzeswa kha u zwibveledzisa zwavhuḓi u itela u fhungudza vhutshinyi  . 
Lungano lwa Ndau na Mbevha lu anetshela nga huswa lungano lwa kale na kale lwa buka ḽa vhulenda ḽe ḽa khathutshela mbevha , lwe nga murahu musi ḽo no fashwa nga mambule , mbevha ya vho fhedza yo ḽi thusa nge ya shengekanya mambule ḽidau ḽa kona u ponyoka . 
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha tshitshavha nahone ine ya vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha sumbe  . 
Hone-ha , ndi zwa ndeme u vhona uri zwibveledzwa zwa oraḽa , zwo ṅwaliwaho na zwi vhonalaho zwi kha vhuimo ho eḓanaho vhagudi . 
Nyimele ya zwino ndi ya uri gethe yo sudzuluswa na uri tshikolo tsho amba hafhu na masipala u ḓo fhaṱa fhethu ha u paka  . 
Sa malende , tshifase tshi tshinwa nga vhanna na Vhafumakadzi , Vhasidzana na Vhat ( hannga  . 
Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
Tshifhinga tsho kovhelwaho - Vha nga rera na Muṅwaleli wa Komiti nga ha tshifhinga tshe vha kovhelwa hu tshe na tshifhinga . 
Security ya tsini  . 
ICC ḽo fanela u dzhiela aya mafhungo nṱha nahone masia oṱhe o vha a tshi kombetshedzea u ambedzana nga muya wavhuḓi . 
Fhedzi , arali zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwo shanduka , fomo ya u shandukisa khetho ndi nḓila i vhonalaho ya u ita uri ri wane zwidodombedzwa zwavho zwa zwino zwino  . 
Miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ( SANDF ) i fola na ṋdila ine Muphuresidennde vha i shumisa u ya Phalamenndeni . 
U thusa zwitshavha nga u bveledza na u bula ṱhoḓea dzazwo a yo ngo ḓitika nga khoro itisa uri nwana uri a ite zwiito zwo bvaho zwifanyiso kha dzimbondo nga ha VWFM  . 
Tshumelo ya tshitshavha i tea u khwinifhadzea vhukuma kha masia manzhi  . 
Ee , ngauri vho humbula khakhathi na mbilwana dzine vha dzi ita dzi a wanala lwa u kopiwa  . 
Mbekanyamaitele ya maambiwa i sumbedzisa pfananyo ya sisiṱeme ya zwiimiswa zwa pfunzo , mbekanyamushumo na dzindalukanyo uri matshudeni vha kone u isa phanḓa na mabuḓo e vha khetha nga nḓila yavhuḓi . 
Tshifhinga tshoṱhe vha thome kha 0 . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavunḓu kana muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u ḓo isa phanḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa na mulayotewa ufhio na ufhio wa Vunḓu , fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha 2 . 
Nyito ya ndaulo : Kha nyimele dzine nyito ya ndaulo ya kwama lu si lwavhuḓi Pfanelo kana ndavhelelo dza mulayo dza muthu muṅwe na muṅwe ; kana Pfanelo dza nnyi na nnyi , milayo ya u tevhedza nyito dza ndaulo nga nḓila yavhuḓi yo sumbedziwaho kha mbetshelo dza Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Ndaulo ya Vhulamukanyi wa 2000 ( Mulayo wa vhu 3 wa 2000 ) , zwi ḓo tevhedzwa kha ( zwipiḓa 4 na 5 )  . 
U shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa u pulana wadini khathihi na u shumisa pulane  . 
Arali hu si lwa u thoma vha tshi ya vha tea u ḓa na garaṱa . 
Uri vha sethifayeliwe ḽiṅwalwa , vha tea u vha sumbedza oridzhinaḽa na fotokhophi I no vhonala zwavhuḓi . 
U vhiga nga ha thandela dzo dzinganginywaho uri dzi lambedzwe u bva kha wadi tsha masheleni ane a langwa nga nzulele na uri thandela dzi kumedzwe kha IDP  . 
Vho sumbedzisa uri zwikolodo zwine zwo ṱhophana zwa gonya na mbadelo dzine dza khou gonya zwi khou isa phanḓa u konḓisela avho vha bvaho miṱani i shayaho uri vha dzhene na u vha kha sisiṱeme ya pfunzo u swika vha tshi khunyeledza pfunzo dzavho . 
Mutevhe wa mishonga ine GEMS ya sa i katele . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U ṅwala U ṅwala dayari ya vhege yoṱhe , a tshi dodombedza mutsho , khathihi na huṅwe huthihi hune a ṅwala nga maṅwe- vho mafhungomatsivhudzi . 
Hu na ngudo dzo teaho u gudiwa kha u thoma u shumisa sisiṱeme dza komiti dza wadi saizwi dziṅwe nḓila dzo shuma zwavhuḓi u fhira dziṅwe sa zwe zwa sumbedzwa afha fhasi  . 
U shumisa zwivhumbeo zwi no amba musi u tshi ṅwala , sa risipi . 
Musi tsho no fhela , tshi ḓo vha tshiṱitshi tshihulwanesa tsha vhuṋa tsha fulufulu ya malasha nahone tshihulwanesa tshine tsha shumisa maḓi a rothodzwaho nga phaiphi a sa ḓimuwi kha ḽifhasi . 
Ri khou isa phanḓa na u khwinisa maanḓa na u kona u shuma ha tshipholisa , nga maanḓa tshumelo ya vhuṱoḓisisi , vhaṱoḓisisi vha zwa forensiki na vha vhusevhi ha vhugevhenga . 
Hu tea u pfeseswa uri 3 i tshi andiswa nga 6 i nga nwalwa sa 3 x 6 . 
No vhala tshiṱori tsha phikhokho ya u vhifha ye ya shanduka ya vho naka . 
Ri ḓo khwaṱhisedza tshifhinga tshoṱhe uri maanḓa na masheleni a muvhuso o avhelwaho riṋe a shumiswa nga vhuḓifhinduleli  . 
U tandulula thaidzo dza nomboro kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo ya thaidzo yaṋu ine ya katela u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 50 na phindulo dzine dza nga dzhenisa na zwiṱahe . 
Khonadzeo ya u rengisa nga mutengo wo zwikili zwa pfunzo ntswa kha vhagudi ? 
Maitele aya o livhanyiswa na u khwaṱhisedza vhudifhinduleli zwi tshi elana na maitele a muvhuso a u fhelisa tshanḓa ngovhoni . 
Ndeme ya marifhi a fomaḽa i ḓo vhonala . 
Khamphani dzi si dza mbuelo tshifhinga tshoṱhe dzi fanela u vha dzi na mulanguli muthihi ( nga nnḓa ha musi MOI yo sumbedza tshivhalo tsha nṱha tsha vhalanguli )  . 
Hune ṱhoḓea iyi i nga si kone u swikelelwa kana i songo teaho ( nga vhanga ḽa vhuimo ho ḓoweleaho ha vhashumi ) , hu ḓo vha zwa vhuṱhogwa uri vhaṱaleli u thivhela u khakhisa nḓila phiriso  . 
Zwino vhu ḓivhea sa dwadze ḽa mukhushwane kana nga dzina ḽa tshiofisi A ( H1N1 ) 2009  . 
U vhala tshiṱori ho sedzeswa vhaanewa vhahulwane . 
U ita mvetomveto , u ṅwala na u phaḓaladza tshiṱori tsha ene muṋe tshi re na phara dzi no swika fumiṋambili u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala . 
Musi zwi zwa ndeme u dzhenisa komiti dza wadi kha maitele a vhukwamani ane a ḓo ṱuṱuwedza tsheo , u hwesa maanḓa zwi itwa nga vhuronwane  . 
Kha vha ṋee vhadzheneleli minetse ya 10 u ya kha 15 ya u sedzesa mbudziso  . 
Kha vha tevhedze ndila ya ndangulo ya u edzisela . 
Naho zwo ralo , kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , migodi yapo yo kundelwa u swikelela tshiimo tsha nyaluwo tsha ḽifhasi kha zwivhambadzelwannḓa zwa minerala zwi tshi khou itiswa nga themamveledziso dzi si dzavhuḓi , mitheo ya ndaulo na mbekanyamaitele zwine zwa thivhela vhubindudzi  . 
Arali ayo mafhungo a si ane a nga konwa nga phanele , phanele I do tea u ita ndugiselo dzo teaho uri muhumbeli a kone u rumela mafhungo eneo  . 
Vha pendele nga u vhala mutevhe wa u sedzulusa wa tshomedzo na vhadzheneli malugana na u ṅwala maambiwa o bveledzwaho kha Mushumo wa 2 vha vha vhudzise arali vha tshi ṱoḓa u ḓadzisa kana u shandukisa mutevhe wa u sedzulusa  . 
U dzhiela ntha thuso ya zwa mvelele , matshilisano na ikonomi na u fhambana ha vhaaluwa  . 
Tshiṅwe tsha zwine zwa ḓo ita ḓivhazwakale nga mulandu wa u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 hu ḓo vha u khwiniswa huhulwane ha sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi . 
U tshila hune ha vha na phambano ya mirafho ndi khaedu nahone Komiti dza Wadi dzi fanela u ṱanganedza khaedu idzi nga nḓila yavhuḓi  . 
Muraḓo o tendela murathu wawe a shumisa garaṱa yawe ya tshikimu tsha dzilafho uri a wane dzilafho ḽa vhuimana . 
Mabammbiri o raliho ha nga d(o thaiphiwa hafhu  . 
Hezwi zwi ḓo thusa Komiti ya Wadi u vhona arali yo swikelela zwe ya amba uri i ḓo zwi ita  . 
Kha phara ya vhuvhili ṱalutshedzani tshipuka itshi : ndi tshi ngafhani nauri tshi vhonala nga nḓilaḓe . 
Kha vha tanzwe zwiliwa zwi songo bikwaho nga madi o vhiliswaho kana o shelwaho mushonga phanda ha musi vha tshi nga zwi la  . 
Ho sedzwa kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi , mbekanyamushumo dza ṱhoḓisiso dzi kwamaho masia aya dzo dodombedzwa  . 
Tsha u thoma , ro kuvhanganya u sika mishumo kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso , hu tshi katelwa na mabindu a muvhuso  . 
Mid(i ya Tshivend(a ine ya kha d(i tevhela mvelele dza tshivend(a ri wana uri vhane vhana vha hone vha a funzwa u t ( hompha makhadzi  . 
Musi hune zwithu zwa bva hone hu tshi dzhia sia ḽithihi , tshikhala tsha uri a zwi tendisei ndi tshihulwane  . 
Luambo , khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo  . 
Vhambedzani zwe na vha no humbulela zwone na zwe na vhala . 
Musi i tshi shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo , Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa , nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa  . 
Mielo yoṱhe kha Gireidi ya1 ndi i si ya fomaḽa . 
Ri khou ḓo nanga uri ndi vharengi vhafhio na uri ndi zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya lushaka zwifhio zwine zwa tea u dzhielwa nṱha u thoma  . 
Vha ḓo tea u badela muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi  . 
Kha vha vhale idzi ṱho ḓea nga vhuronwane uri vha ḓivha milayo na kushumele . 
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano . 
Ndivho ndi ya u tandulula tshivhalo tsha zwiwo zwa khethululo na u isa phanḓa u tandulula dziṅwe tshakha dza vhuḓifari ha vhugevhenga dzi ṱuṱuwedzwaho nga tshiṱalula , luvhengelambiluni kana u sa konḓelelana , nga tshivhumbeo tsha vhugevhenga ha vengo na tshipitshi tsha vengo , zwine zwo no itea lunzhi maḓuvhani a si gathi o fhiraho . 
U vha hone ha izwo zwipuka ngomu mivhilini yavho hu pfi zwo itwa nga vhaloi . 
U dzula dzula fhethu hune ha si vhe na u thogomelwa muvhilini , muhumbuloni kana nga tshitshavha , hu tshi angaredzwa u sa dithogomela  . 
Maria u vhudza Mpho uri Mashudu ha tsha mu funa  . 
ZWIPOTSO zwi nga alutshedziwa sa nyito ine ya oa vhuimo ha ndeme hune ha katela mutakalo na hone hune ha dzhenisa kha u shela mulenzhe kha vhupo vhune ha nga vha na tshivhumbeo kana vhu si na tshivhumbeo , kha ndivho ya u wana muwini , nangwe hu uri a zwo ngo tou ralo fhedzi , kana u awela , u i fusha , mutakalo wa muvhili , nyaluwo ya u nyanyuwa na mvelaphana  . 
I tshi swika mulamboni ya wana na sankambe tsho no siwka tsho lindela u wela  . 
Muvhuso u khou khwaṱhisedza kha vhaswa vhashu uri nndwa ya u lwela u swikelela pfunzo ya vhoṱhe hu kha ḓivha zwithu zwo vhewaho phanḓa nga muvhuso . 
Mafhungomatsivhudzi a nḓivho zwi amba mini ? 
Ndowetshumo kana ndivhadzo ya thendelo ( ITAC )  . 
Malamba a mashelelni a nga nekedzwa muthu wa vhuraru ane a nekedza tshumelo u bva kha tshikwama tsho tendelwaho nga Phalamennde kha u nekedza tshumelo  . 
U ḓivhadza tshikalo tsha ndinganyiso , tsumbo : Kha vha kale uri vha vhone uri ndi vhagudi vhafhio vhane vho humbulela zwone . 
Milayo 9 . 
Tsumbo ndi Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i vheaho iṱo kha nḓila ine muvhuso wa langa tshelede ya vhatheli ngayo . 
Zwa u ṱalula u ya nga mbeu ndi u shumisa maanḓa wo ḓiimesela kana u songo ḓiimisela kha u sanda muthu , u khethulula na u shumisa vhafumakadzi u ya nga mihumbulo ya u ḓihudza ha vhanna  . 
Ri kha ḓi vha na lwendo lulapfu lune ra fanela u lu tshimbila . 
Vha nga thusa kha u wana thandululo dzine dza nga shuma kha tshifhinga tshilapfu nahone dzo teaho ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga fhasi ha iyi khethekanyo ine ya ḓo ita uri hu shumiswe masheleni a Muvhuso i tea u itwa na Minisiṱa wa zwa Gwama . 
Zwino ri nga tamisa hani u ya phanḓa na izwi na u shumana na izwi nga vhuronwane ndo ṋetshedzwa muvhigo wa nyanḓadzamafhungo u si wavhuḓi we wa vha hone vhege dzo fhelaho nga ha pulane dzashu  . 
U shumisa nḓivho ya zwo fhelaho sa dzithekhiniki . 
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi  . 
Ndima ya 1 Muvhuso wapo ndi mini ? 
Nga u fhungudza u ṱahela , ro fhungudza mukovhe wa mbuelo une ra u shumisa kha u badela tshikolodo , zwenezwo ra vhofholola zwiko u itela zwibviswa zwa nnyi na nnyi  . 
Muhasho u ḓo ramba khoniferentsi ya tsedzuluso ya mbekanyamitele ya dzitshaka u vhona mveledzwa ya mbekanyamitele ya ndeme kha sisteme yashu  . 
Hezwi a zwi nga ṱoḓi uri hu vhe na zwiko zwinzhi zwa nyengedzedzo ; hafha hu vha hu tshi khou itwa uri khoso dzi re hone dzi thusa kha vhugudisi vhune ha khou shumiswa nga tshenetsho tshifhinga kha tshumelo ya nḓisedzo  . 
Izwi a zwi takalelwi nga vhathu ngauri mutholiwa uyu ha khou tswela fhedzi Muvhuso na mithelo ya vhadzulapo , u khou dovha a ita uri vhathu vha si tsha vha na t ( honipho kha tshumelo ya muvhuso  . 
U ṱalusa maitele a u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Thero iṅwe na iṅwe i tea u ṅwalelwa thungo i na ṱhoho ine ya tshimbilelana na tshiteṅwa tsha adzhenda  . 
Muungo u re nṱha sa wa tshiṋoni tshi tshi lila . 
Vha ḓo ṋewa fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza ya Afrika Tshipembe  . 
Musi vha khou vhala , kha vha lingedze u topola milaedza mivhili na u dzhenisa madzina kha kuvhonele  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṋetshedza ṱhogomelo ya tshitshavhana u ṋetshedza tshumelo ya thuso kha vhaaluwa tsini na hune vha dzula hone , vha nga ita khumbelo ya kha Mulangi Dzheneraḽaofisini dzavho dza tsinisa dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Naho muthu a sina ndalukanyo dza pfunzo , a nga ḓi wana vhugudisi kha nḓowetshimo iṅwe na iṅwe . 
Naa vha nga livhanisa hani na pulane ya CBP ? 
Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi , u balelwa kana u sa kona u ita mushumo  . 
Musi ri tshi nga engedza zwe ra vhulunga riṋe vhaṋe nga mbulungo dza nnḓa , ḓivhazwakale na tshenzhemo huṅwe fhethu i ri vhudza uri ri nga si ḓisendeke nga pfuma ya nnḓa u itela ṱhoḓea dzashu dzoṱhe dza u vhulunga  . 
I dzhiwa sa iṅwe ya ndayotewa dza ḽifhasi dzi fhaṱaho nahone dzi shandukisaho  . 
Ri ḓo khunyeledza u ḽaisentsiwa na kushumele kwa Infraco  . 
Ndi zwenezwo zwine nda khou toda u amba zwone nga mafhungo aya  . 
Thendelo ya vhabebi kana vhaun ḓi vha tea u vha hu lwa u thoma vha tshi vha na nnḓu yavho  . 
U shumisa khaḽenda ya kiḽasi u ita nyambedzano nga ha ḓuvha na ṅwedzi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ṅwaha . 
Ndi a khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe o ṋekedzwaho kha khumbelo iyi ndi a ngoho , o fhelela na u vha a vhukuma u ya nga nḓivho na lutendo zwanga . 
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu , maḓi , tshampungane , muḓagasi , vhulangi ha malatwa na dzibada . 
Ri t ( od(a vhana vhashu vhot ( he vha tshi wana khonadzeo dzavhud(i dza u tshila vha na mutakalo nahone vho takala  . 
Vhusiwana vhu kha ḓi vha khombo khulwane , nahone masiandaitwa mahulwane a AIDS kha vhana  . 
U sendela kule na vhathu vha no daha dzikhuvhanganoni  . 
Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga ha zwo no swikelwaho zwa Mulayotibe wa 2016 wa Maanḓa a Vhulanguli ha Mikano ( BMA ) , une wo tendelwa u isiwa Phalamenndeni nga ḽa 23 Khubvumedzi 2015 . 
Maanea ana tshaka dzo fhambanaho . 
Arali i Kha ri vhale nḓowelo mbuya ni ite thiki ( ) , arali i nḓowelo mmbi ni ite tshifhambano ( )  . 
U vhala nga zwigwada zwi ḓo lugisela vhagudi uri vha kone u pfesesa muandiso . 
Ri khou dovha ra vhilaedzwa ngauri zwiwo zwa Chad zwi khou tshuwisa u ḓisa mulalo na nungo dza vhathu ngei Darfur na huṅwe  . 
Mavu a songo shumiswaho ane a vha na pfushi nnzhi ha ngo ala Afrika Tshipembe , nahone vhulimi vhu konadzea fhedzi kha zwiwe zwipia zwa shango  . 
Nahone aya mafhungo a fanela u vha o tea khasiṱama  . 
Nangani vhathu vhararu vhane na nga vha fulufhela ni ṱalutshedze uri ndi nga mini ni tshi vha fulufhela . 
Thimu i re tshivhindi tsha u tshimbidza ya vhatshimbidzi vha no hovhelela vhavhili kha wadi iṅwe na iṅwe I a ṱoḓea kha u tikedza u bveledzwa ha pulane wadini iṅwe na iṅwe vhegeni yoṱhe ya u pulana  . 
Vhagudi vha ḓo isa phanḓa u bveledzisa vhutsila ha u davhidzana , vha vha na vhupfiwa kha phambano dza mvelele dza zwitshavha , vha guda na ndeme ya nyambo nnzhi  . 
Tshigwada tsho anganedziwaho tsha u tshimbidza nzudzanyo ya zwipotso zwa zwikolo ndi USSASA ( Dzangano a Vhuthihi ha Zwipotso zwa Afurika Tshipembe )  . 
Zwidodombedzwa zwa hei mishumo ine ya ḓo farwa zwi ḓo ḓivhadzwa zwenezwi zwifhinga zwi tshi khou ḓi ya . 
Musi ho itwa ṱhoḓisiso nga vha Southern Africa Litigation Centre na vhashumisani navho , ho tumbulwa uri a ho ngo ṋekedzwa mafhungo oṱhe nahone a vhukuma malugana na maitele a u thivhela mbebo lwa tshoṱhe  . 
Ngauri muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme wa u bveledza CBNRM , muvhuso u na mushumo wa u vhona zwauri muvhuso wapo u a kona u tikedza madzangano apo kha dzimbekanyamishumo dzao dza CBNRM . 
Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbwa nga Mulangavunḓu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo vhewaho nga Mulangavunḓu hu tshi tevhedzwa iyi khethekanyo . 
D U vhulaha vhusunzi  . 
Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga ṱoḓa ndiliso malugana na tshinyalelo ye vha vha nayo . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha o ḽeneo ḽo  . 
Vhathu vha sa shumiho vha tea u ḓi ṅwalisa Muhashoni wa Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo . 
U vhala nga vhavhili na u vhala e eṱhe Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe minethe ya 20 musi zwiṅwe zwigwada zwi tshi khou vhala hu na u sumbiwa nḓila na mugudisi U vhalela nṱha na muṅwe ngae . 
Zwimela zwo fhambanaho zwi na zwo fhambanaho zwa ndingo nahone vhulapfu ha ndingo vhu a fhambana uya nga ma ḓ uvha na dzivhege  . 
Ri kha ḓi vha na lwendo lulapfu lune ra fanela u lu tshimbila  . 
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele , vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde . 
Ndi nnyi o teaho u vhiga thambudzo ? 
Ndima 7 i na magumo a ṋea ho luṱaledzi lwa maitele a vhukwamani ho itwaho musi hu tshi bveledzwa muhanga wa mbekanyamaitele . 
Kha vha ḓadze Fomo A : Request for access to records of public body ( Khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo ya dzangano ḽa tshitshavha )  . 
Vhathu vhe manwalo avho a vhuṋe a xela , u tswiwa kana u tshinyala  . 
U ṋetshedza tshumelo dza ndeme dzine dza thusa vhathu u bveledza vhukoni ha u shumisa zwikhala zwine zwa vha hone shangoni , u vha konisa u shela mulenzhe kha zwitshavha zwavho nga kha u gudisa kana u ṋea vhaṅwe vhukoni na nga mbadelo  . 
Tshikimu kha tshikhathi tsho fhelaho nga 31 Nyendavhusiku 2011  . 
Lushaka lu fanaho lwa mafhungo lu nga fhedza lu tshi khou kuvhanganyiwa lu fhiraho luthihi , zwi ambaho uri tshifhinga , vhashumi na zwiko zwa masheleni zwi vha zwi tshi khou shumiswa nga nḓila i sa bveledzi tshithu  . 
Kha vha ite khumbelo ya ndaela ya muthelo - mutengo wo tiwaho  . 
Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu , na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu  . 
Sa tshipiḓa tsha u ṱanḓavhudza tswikelelo ya tshumelo dza muvhuso kha vhoṱhe , zwihulusa vhashayatsireledzo , u rwelwa ṱari ha tshishumiswa tsha u thusedza vhuholefhali tsha awara dza 24 tsha Senthara ya Manḓalanga a Pfudzungule dzo Ḓisendekaho nga Mbeu ( GBV ) tshi ḓo konisa miraḓo ya tshitshavha tsha vhadzinganḓevhe u swikelela na u shumisa tshumelo dza vhueletshedzi dza phurofeshenaḽa sentharani . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 ndi zwipiḓa zwivhili zwa theo ya mulayo zwi kwamaho Nḓivhadzamulayotibe ( kha vha sedze Ndima ya 1 siaṱari 6 u itela maṅwe mafhungo )  . 
U dzhiela nṱha zwifhiga zwa u khunyeledza u ṋetshedza zwine zwa ḓo kwama wadi dzavho  . 
Dzin(we T(halutshedzo dza ri Dimbanyika o vha ene khosi ya Lushaka lwa Vhavend(a vhe vha vha vha tshi vhidzwa u pfi ndi Vhasenzi  . 
Zwino vhalani  . 
Musi vhashumi vha tshi khou humela mishumoni , Khabinethe i ṱuṱuwedza vhatholi na vhashumi uri vha shumisane , nga maanḓa musi ikonomi ya ḽifhasi i tshi kha ḓi vha kha mutsiko , u itela uri Afurika Tshipembe ḽi kone u vhuedza na uri ḽi sa lozwe mishumo ya ndeme . 
U leludzwa ha mivhigo ya mafhungo a vhulanguli  . 
Muhasho wa Pfunzo  . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa . 
Ho vha hu na muri ngadeni  . 
Vhaphuresidennde vha kale , Vhafarisa Muphuresidennde vha kale , Vhaofisiri vha kale na Vhahaṱuli Vhahulwane vha kale vha swika munangoni u livhaho kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mvetamveto ya Mulayotibe wa u Vheiwa ha Ndeme ya Tshifhaṱo , 2013 kha Phalamennde . 
Nga ṅwambo wa izwo , miṱa i khou lilaho i khou balelwa u dzhia zwitumbu zwa mashaka avho  . 
Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma , dzi tshi tevhela Ndayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shumana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala  . 
Phukha )  . 
Dzithirasitii dza Tshikimu  . 
OSTS i lingedza u ṱ anganedza vho ṱ he vha itaho khumbelo ya vhuguidisi kana wekhishopho . 
Kha vha ṋekane nga sambulu ya halwa ho ṱun ḓwaho nga vhunzhi nga boḓelo ḽa 750 ml . 
Vhupulani ha thandela ndi yone thikho ya ndandulo ya thandela  . 
Vhadzheneli vha dzudzwa nga dziphere vha vhudzana zwiṱori zwavho  . 
Mutakalo wa vhuṋe na wa tshitshavha ndi sia ḽa ngudo ḽa ndeme vhuhulu ho sedzwa vhagudi vhaṱuku sa izwi vha tshi vha vha kha ḓi guda uri vha nga ḓilondola hani khathihi na u ita uri vha dzule vha na mutakalo wavhuḓi . 
U bvela phanḓa na u shuma ha Khorotshitumbe nga murahu ha khetho 134 . 
Zwi a leluwa kha vhagudi u amba nga ha phetheni vho no dzi ita . 
Vhukonḓi ha u ṱhaṱhuvha ndeme ya iyi ndivho vhu na vhushaka na mbudziso ya uri naa vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha tenda kha vhuloi na uri masiandoitwa a vhuloi a ita uri hu dzhiiwe vhuloi vhu vhugevhenga , kana uri muthu o thusa vhaṅwe vhathu uri vha lowe zwi tea u dzhiiwa zwi vhugevhenga  . 
Yone i ṱoda ndinganyiso vhukati ha u swikelela ṱhoḓea na zwi tamiwaho nga vhadzulapo , zwishumiswa zwi re hone na vhadzulapo vha dzhiaho vhuḓifhinduleli ha u shumisana na vhaṅwe vhadzulapo ngavho nga u ṱhonifhana na u dzhiela nṱha  . 
Tshumelo ya iwe muṋe i leluwaho na u thusa ya awara dza 24 Ri na tshumelo ya luṱingo ya othomethiki ine vha nga i shumisa awara dza 24 nga ḓuvha  . 
Arali khorotshitumbe ya lushaka ya dzhenelela kha vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1b- a I tea u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwaliwaho ya u dzhenelela kha Khoro ya lushaka ya Mavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva musi u dzhenelela ho thoma ; b u dzhenelela hu tea u fheliswa arali Khoro I sa ṱanganedzi u dzhenelela hu saathu fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha u dzhenelela kana mafheloni a tshifhinga tsha tshenetsho ya vha I songo ṱanganedza u dzhenelela ; na uri c Khoro I tea u sedzulusa u dzhenelela misi yoṱhe musi u dzhenelela hu tshi khou bvela phanḓa na u ita themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya lushaka  . 
Muthu o fariwaho o huvhala u swika ngafhi ? 
Dr Thulani Dlamini sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Khoro ya Sainthifiki na Ṱhoḓisiso ya Nḓowetshumo  . 
Lushaka lwa muṅwalo wa u pomba zwi ḓo bva kha pholisi ya muṅwalo ya tshikolo kana ya vundu ye ya themendelwa . 
Mbadelo kha dzi MP dza vhuvhambedzelani ha mabindu a phuraivethe dzi bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya redzhisiṱara  . 
Mphe , mphe i a netisa , muthu u konwa nga tshi re tshawe  . 
Vhunzhi ha Vhathu vha Wiccans vha funesa u ḓivhidza uri vha vhaloi , ngauri ipfi ḽa zwino ḽi na ṱhalutshedzo yo fhambanaho ya ndeme  . 
Kha sekhithara ya vhuendi ha ḓanzhe ri livhana na thaidzo dza tsireledzo na vhutsireledzi  . 
Izwi zwi amba uri , sa tsumbo , uri tshakha dzoṱhe dza Sesotho sa Leboa , u fana na Khelovedu na dziṅwe dzi fanela u ḓiwana dzo kuvhangana fhasi ha tshilinganyo tshine tsha ṱanganedzwa tsha luambo lune lwa vha Sesotho sa Leboa  . 
Vhuḓifhinduleli ha dziṅwe rekhodo dza Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe . 
Musi vha tshi khou bvelaphanda na mishumo yavho ya duvha na duvha , zwi a itea u ri hu tahe thaidzo dzi re na tshivhalo  . 
Khabinethe i tenda na u ṱanganedza u shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe kha u pembelela Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Phukha nga ḽa 3 Ṱhafamuhwe 2015 . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha lushaka lwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , hu tshi katelwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe u vhulunga mupo washu u itela mirafho i ḓaho na u ṱuṱuwedza mvelele ya mveledziso yo khwaṱhaho  . 
Khabinethe i fhululedza vhuḓikumedzi na u ḓiimisela ha vhadededzi vhashu , vhane nga nnḓa havho ro vha ri sa ḓo kona u swikelela zwipikwa zwashu zwinzhi zwa lushaka . 
Musi ṱho ḓea idzi dzo no fushwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo u rumela khumbelo kha Minista  . 
Arali Muredzhisiṱarisi a tshi khou fushea uri khumbelo i fusha ṱhoḓea idzi , Muredzhisiṱarisi u ḓo fha khophorethivi ṱhanziela ya u redzhisiṱarisa ine ya vha na nomboro ya u redzhisiṱarisa  . 
Maimo ane vhagudi asesimennde a ṱalutshedza maimo a vhukoni na u kuvhekanyelwe kwa vhukoni kha masia a u guda kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Ri ḓo shumisana na sekithara ya Vhuholefhali kha u topola masia a ndeme ane a tea u bveledzisa mushumo wa Afurika Tshipembe sa tshiga tsha Buthano ḽa UN kha Pfanelo dza Vhathu vho Holefhalaho na Phurothokhoḽo dza hone dzi Khetheaho . 
Sa , tsumbo , arali hu tshi khou itwa tshiṱori , vhagudi vha ḓo shumisa tshifhinga tsho fhelaho nahone vha ḓo vhala vha tshi shumisa tshifhinga tshenetshi . 
Mikano vhukati ha nyambo i kha di thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe nga maanda vhaambi vha nyambo dza vharema , u swikelela nga ndila yo teaho kha tshumelo dza muvhuso  . 
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo . 
Kha vha wane na u tikedza vhafhenyi vhaswa na u thogomela vhane vha hone . 
Dzi dzhenisa khaṱhulo nga ha vhungoho , fulufhedzea , mbuno na kuvhonele , vhundeme , kupfalele na kuhumbulele na mafhungo , sa u ṱoḓea na u ṱanganedzea ha tsheo na nyito u ya nga ha ndeme ya kutshilele . 
Hezwi zwi ḓivhea sa thevhekano . 
Zwitshavha , madzangano a mveledziso a ngaho sa dziNGO , na mihasho ya muvhuso- DziNGO dzi anzela u vha vhathu vhane vha shuma na zwitshavha vho imela mihasho ya muvhuso kana vhalambedzi . 
Hu na vhalidzi vhanzhi vha vhavend(a vhe vha vha vha tshi lidza mbila ya madeze  . 
Sa tsumbo , hune tsireledzo na vhutsireledzi zwa vha fhethu ha kushumele ha ndeme , foramu dza tsireledzo ya tshitshavha ndi zwigwada zwo teaho zwa dzangalelo  . 
U shandukisa mulayo u langulaho vhud(i ha mufhe u itela u tsireledza , u vhulunga na u bveledza phand(a vhud(i ha mufhe kha Riphabuliki , hu tshi khou dzhielwa nt ( ha t ( hod(ea ya mvelaphand(a i sa gumi ; ya u nekedza milayo ya lushaka na vhuimo vhu langulaho ndangulo ya vhud(i ha mufhe ; ndangulo nga masia ot ( he a muvhuso ; maga o tiwaho a vhud(i ha mufhe ; na mafhungo a kwameaho  . 
Naho vha tshintsha zwikolo a zwi farisi tshithu  . 
Ndi ḽa zwiḽiwa zwi re na mutakalo ngomu . 
Vha nga ita na u ḓisa mafhungo kha iṅwe ya ofisi dza dzingu dzashu ( ḓiresi i kha khavara ya ngangomu nga murahu ) kana vha pose kha : GEMS , Private Bag X782 , Cape Town , 8000 . 
Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo  . 
Fhasi ha sisteme ya ikonomi , tsheo dzi elanaho na hani , mini , na uri ri bveledzela nnyi dzo dzhiwa nga vhathu vha bvaho tshitshavhani  . 
Mushumeli kana muṱu ṋdi kha shango iḽo u fanela u wana thendelo ine ya nga vha bammbiri ḽa u ṱu ṋda ḽi bvaho kha mbekanya maipfi i nga fluflwedza hani zwine di nga zwi na khombetshedzo I fanaho nahone sa thendelo ye zwa tou I netshedza  . 
Ri vulela muṅadzi vhaṱanganedzi vha Pfufho dza Lushaka dza 2015 . 
U bveledzisa tshoṱhe vhukoni ha vhumvumvusi , Ḓuvha ḽa Vhumvumvusi ḽa Lushaka ḽi ṱoḓa vhuthihi , mitambo yo tanganelaho na sekithara dza zwiimiswa zwo tanganelaho . 
Maitele o tserekano ya vhuvhusi , nga maanḓa kuhumbulele kwa nga murahu ha tsheo dza mbekanyamaitele , a ṱoḓa u dzulela u nyeṱulelwa vha nyanḓadzamafhungo  . 
Mudededzi vha ṋea tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe sethe ya magaraṱa dza zwiga zwa nomboro . 
Zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisa vhufarani vhukati ha muvhuso , mabindu na tshitshavha zwatsho kha u bveledza vharangaphanḓa vha vhaswa fhethu hapo . 
Muvhigo u ṋea manweledzo nga ha mashumele kwao a milayo yo fhambanaho , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo thomiwaho na dzinṱha dza shango dzo swikelelwaho kha u maanḓafhadza vhafumakadzi na u eḓanya mbeu . 
Khabinethe yo tendela uri Buthano ḽa Dzitshakhatshakha nga ha u Dzhia Vhuḓifhinduleli kha Tshinyalelo ya Tshikafhadzo i Vhangwaho nga Khontheina dza Ole , 2001 zwi kumedzwe Phalamenndeni u itela thendelano . 
Ndi ngani uyo muambi o vha a tshi khou amba nga ha u sikela vhadzulapo mishumo ? 
Thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe  . 
Khothe yo amba uri muhwelelwa o vhulaya mme awe a songo kwata . 
U tendela vhagudi u thoma nga u kopa , vha kona u engedzedza , vha fhedza nga u buletshedza phetheni . 
Vha nga kona zwino u shumisa zwithu zwo no shumiswaho ( sa bogisi ḽa mantshesi ) kana mabuloko a u fhaṱa kana khithi ya u fhaṱa u ita modele kana tshifhaṱo , tsumbo , thawara , robotho , tshidimela , thekhisi , khasele , na zwiṅwe . 
Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha ino khethekanyo , hu tshi katelwa na maitele o thomiwaho nga ino khethekanyo . 
Ri khou sendela tsini kha u bveledza tshipikwa tshashu tsha u fhungudza mabunga a bakhethe vhuponi ho dzudzanyeaho , ro lavhelesa uri nga 2014 vhathu vhoṱhe vha vhe vha si tsha shumisa bakhethe  . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u ya kha Plein Street nga u ṱavhanya vha ṋamele bisi u ya CTICC . 
Nga u angaredza , thikhedzo i nga ṋetshedzwa hafhu kha komiti dza wadi nga u khwaṱhisedza vhushaka vhukati ha ndangulo ya masipala na komiti  . 
Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75  . 
Nga murahu ha u ṋewa garaṱa vha nga ita khumbelo ya United Nations Convention Travel Document kha RRO iṅwe na iṅwe  . 
Vha vhone zwauri muofisiri wa tshipholisa u na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwavho tshifhinga tshoṱhe , ngauralo kha vha lingedze u vhona zwauri vha dzula vhe na nomboro dzenedzo dza luṱingo kana luṱingothendeleki u swika mulandu uyu u tshi fhela  . 
Marangaphanḓa Zwo no dzhielwa nṱha uri zwiṅwe zwiko zwa madi zwi tshi ya nga ndeme ya zwo kha matshilisano na zwiṅwevho zwi nga ṱoḓa tsireledzo ya vhudi , ngeno hu uri zwiṅwe zwiko zwa madi zwi tshi nga thusa kha mveledziso na zwa ikonomi  . 
Vhatshutshisi vha nga fhasi ha ndaela ya uri zwiko a zwi ngo fanela u tambiswa kha u sala murahu milandu i songo teaho , fhedzi zwi fanela u shumiseswa kha milandu yo tewaho u tshutshiswa  . 
Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo u sika na u ṱalutshedzela mafhungo : Mugudi u ḓo vhona uri luambo lu shuma hani , na u bveledza luambo lune lwa shumiswa na nga vhaṅwe u amba nga ha luambo , uri vha kone u sengulusa maṅwalwa avho vhone vhaṋe na maṅwalwa a vhaṅwe hu tshi tevhelwa zwine zwa ambwa , mushumo wazwo na u vha vhuṱalani ho teaho  . 
Nga u ṋetshedza Nḓivhadzo ya Ḽikumedzwa , muraḓo wa ḽihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe a nga ḓisa mafhungo uri a reriwe Phalamenndeni , nga u ralo hu vha u fusha vhuḓifhinduleli havho ha vhulavhelesi . 
U ya nga Ndayotewa ya shango hu u itela uri hu vhe na mveledziso yavhudi , zwiko zwoṱhe zwa madi zwi tea u kona u shumiswa lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Nga u shuma roṱhe ri ḓo kunda vhutshinyi  . 
Vhalindi vha kha tshitshavha vha thivhela vhathu vha nnda kha u dzhia zwimela kana zwipuka nga ndila i siho mulayoni . 
Kha nyimele hune Muvhuso nga fhasi ha maanḓalanga awo nyito ya u sa farwa zwavhuḓi kana u siwa nga nnḓa ho iteaho ya vha i si tsha wanala , Muvhuso u tevhelaho kana u re ṱhoho u fanela u ṋetshedza pfumedzano kha vhapondwa  . 
Mu ṅwe na mu ṅwe ane a tama u fuwa ṋari u tea u thoma a ṅ walisa mavu a hune ṋari dza ḓo fuiwa hone na Muhasho wa Vhulimi  . 
Vhunzhi ha zwiṱitshi zwa mapholisa zwi na Muofisiri ane a shumana na mafhungo a khakhathi dza miṱani . 
Ri ḓo rwela ṱari tshumisano iyo hu si kale , nahone ri ḓo dededzwa nga South African Geographical Names Council na Komiti dzayo dza Mavunḓu  . 
Khabinethe , i ṱuṱuwedza zwitshavha u shela mulenzhe kha haya maitele . 
Zwazwino takutshedza uri ri kone u shumana na dziṅwe khaedu , dzi ngaho u sedza kha ikonomi , hune zwigwada zwiṱuku zwa langa vhunzhi ha maraga  . 
Kha u ya phanḓa na nyaluwo , ri khwaṱhisedza mimakete ire hone ri tshi khou ya phanḓa na dziikonkonomi dzine dza khou thoma u bvelela . 
Musi hu khou tea u vha na muhanga u fanaho wa ndangulo u itela u dzhenelela ho dzudzanywaho kha shango , muhanga uyu u tea u vha wo ṱanḓavhuwaho u itela khwiniso dzo teaho fhethu dzine dza nga itwa nga mavundu na masipala  . 
U ṱuṱuwedza milayo na mikhwa ya Tshumelo ya Muvhuso ya dimokirasi yo tsireledzwaho nga ndayotewa nga u ṱoḓisisa , u sedzulusa , u lavhelesa , u davhidzana na u vhiga zwa ndaulo ya muvhuso  . 
U khwiṋisiwa vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , u vhumbiwa ha khomishini i re mulayoni ine ya ḓo shumana na zwa u sa tevhedza maitele a re mulayoni  . 
Muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo  . 
Dzhenisani mibvumo yo ṱahelaho ni fanyise ipfi na tshifanyiso tsho teaho . 
Pfanelo ya u gwa mugodi ndi thendelo i ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u gwa minerala vhuponi ho sumbedzwaho . 
I nga shuma sa tshiṱuṱuwedzi tsha tshanduko  . 
Tshitatamennde tsha tshiphiri tshi shumiselwa GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo tshine tsha langula , u ombedzela kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga tshumiso ya iyi website . 
Mavu a ndimo a muvhuso ane a sa kolode a a hadzimiswa u itela zwa vhulimi nahone muthu a nga khetha uri u a a renga naa kana hai  . 
Ho bveledziwa vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki ho vhalaho . 
U dzula u tshi ḓivha mivhigo ya u kuvhanganywa ha mbuelo ya khoro na nḓisedzo ya tshumelo  . 
Thendelo dzavho dzi ḓo fhelelwa nga tshifhinga nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2017 . 
Afurika ḽo ḓi dzulela u vha vhukati kha mbekanyamaitele yashu ya mashangoḓavha . 
Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Sheduḽu ino ya shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo . 
Mepe wo ri sumbedza fhethu hune ra khou ya u dala hone . 
Foramu dza vhadzulapo dzine dza shumisa nḓila dza u tou dzhenelela u ṋetshedza mihumbulo nga uri hu nga khwiniswa hani mvelelo dza mbekanyamushumo dza muvhuso . 
Kha siaṱari ḽitevhelaho hu na tsumbo ya pulane na uri itea u ṅwaliswa han  . 
Dziṅwe tshumelo dza mutheo dzi re dza ndeme dzi katela mutakalo na tsireledzo na vhutsireledzi  . 
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho u ḓisendeka lwa masheleni na uri ṅwana haho kha tshiimiswa tsha muvhuso . 
Vhuedza uhu ndi huhulu kha ḽifhasi nahone vhu sumbedza vhuṱanzi ha vhukoni ha vhathu vha saintsi na vha mishonga . 
Hu na khakhululo ya mavu , vhunzhi ha bulasi ṱhukhu ntswa dzi nga bvelela , nahone hedzi zwa vhukuma dzi nga ḓi shumisa ngona dza mabulasi dza sialala kha mavu maṱuku , hu tshi katelwa u shumisa malaṱwa a miroho u itela fulufulu  . 
Ngudo dza ṅwaha nga ṅwaha dza tsedzuluso ya mbeu na maitele a hone dzi dzhia maḓuvha maṱanu nahone dzi anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa Lambamai  . 
Dzifeme dzi sa nyanyuwi kha khumbelo idzi dzi ḓo sala kha phanele , fhedzi dzi dzhiwa sa dzi sa khou itaho tshithu musi ho sedzwa u ambiwa nga vhathu vho tholwaho vhane vha kwamea  . 
U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana , ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho , vhugudisi ho engedzwaho , tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo  . 
Iyi khethekanyo i ṋetshedza tsaukanyo ya ndayotewa ya WSA u itela u fha tsivhudzo kha mafhungo ane Khomishini ya tea u a lavhelesa musi i tshi khou ṱoḓa thandululo ya thaidzo ye ya ṋetshedzwa  . 
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya u rathisela . 
Musi vhagudi vha sa athu u vhala zwithu vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u ita nḓowenḓowe ya u vhala lwa orala . 
Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Muphuresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga si wane mbuelo ifhio na ifhio ya yeneyo ofisi , nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso  . 
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela . 
Ri lushaka luthihi lwo faranaho lune lwa shumelwa nga mbono ya shango ya zwa masheleni nthihi  . 
Muṱangano wa Makone wa Thekhinikhala wo sumbedzisa fhedzi khonadzeo na ndavhelelo malugana na izwi  . 
Pulane dza u thivhela tshikafhadzo vha dzi ṱo ḓa shangoni ḽa nnḓa  . 
Kha vhuimo uhu muhwelelwa musi o no vhona u khwatha ha mulandu wa muhweleli a nga tanganedza mulandu zwine zwa do ita zwauri mulandu wa mulweleli u tshi do dzhiiwa sa wo tanganedzwaho  . 
Aya maitele a sumbedza tshikalo tsha lutendo nga vhathu kha ḽifhasi musi ho sedzwa vhuloi vhune ha vha havhuḓi kana vhuvhi zwi tshi kwama lutendo  . 
Musi mud(ini hu tshi pfi hu na tshele ndi musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu fhedzi hu so ngo tikiwa ngoma  . 
Ngoma-lungundu yo itshi shuma mini ? 
Themamveledziso , hu nga vha themamveledziso ya ikonomi kana themamveledziso ya matshilisano , i ḓo vha tshiṅwe tsha zwipiḓa zwa zwihulwane maelana na u endedza phimo ya nṱha ya nyaluwo , vhungomu vhuhulwane ha mbulungo nga ngomu ha ikonomi  . 
U ṱalusa na u ṋea madzina na maḽeḓere a aḽifabethe sa , maḽeḓere a re kha dzina ḽa ene muṋe . 
A hu ngo swikelelwa thendelano  . 
Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe , na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho  . 
Muvhuso zwipiḓa zwa vhu 74-77 . 
I dovha ya sumbedza nḓila dza u ḓivhadza tshitshavha nga ha tshiimo tsha masheleni a masipala  . 
U guda tshikili tshiswa  . 
Nga mulayo , vhaimeli avho vha dzulela u vha na vhuḓifhinduleli kha vhakhethi  . 
Ndi vhafhio vhaṋetshedzi vha tshumelo vho ḓaho tshitshavhani na uri tshumelo yo vha i yavhuḓi u swika ngafhi ? 
Zwi nga vha zwo ralo , fhedzi lavhelesani hafhu kha ḽeḓere ḽa u thoma . 
Maanḓa maṅwe a zwiimiswa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi a khou liṅwa nga maitele a zwitatamende zwa tshitshavha na zwiito zwa u lwa na vhaofisiri vha maimo a nṱha  . 
Mulayo , u tou fana na miṅwe milayo kha Dzhango ḽa Afrika na huṅwe-vho , u iledza vhuloi na zwiito zwi re na vhushaka na vhuloi  . 
Ndivho ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo ndi mini ? 
Khethekanyo ṱhukhu ya 6 na 7 a dzi shumi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vho valelwaho nga mulandu wa phambano dza nndwa dza dzitshaka , vhudzuloni ha izwi , muvhuso u tea u tevhedza maimo a vhofhaho Riphabuḽiki kha mulayo wa vhuthu wa dzitshaka malugana na u valelwa ha vhathu  . 
Komiti dza wadi dzi imela madzangalelo a vhadzulapo vhoṱhe na vhadzhiamikovhe  . 
Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini . 
Zwivhumbeo zwa luambo ndi zwa ndeme kha u ṅwala havho . 
Masheleni a u vhona uri zwo dzinginywaho zwi a website ya Muhasho wa Zwa Mavu  . 
U ombedzela hu khou itiwa kha tshumelo dzine dza vha dzo livhiswa kha tshitshavha  . 
Dziṅwe thandela dzi katela u thomiwa ha ngade ya tshitshavha hune ha ṱavhiwa zwiliṅwa , na u vusuludzwa ha mamaga a sa tsha londiwa kha tshifhaṱo tshi re tsini na senthara ya ḓorobo tshi shumiswaho u rengisela  . 
Ndivho khulwane ya SAX ndi u ḓidzhenisa kha tshumelo dza zwa vhanameli vha bupo kana dza u hwala thundu , poswo kana marifhi , tshata ya muyani na dziṅwe tshumelo dza zwa muyani Afrika Tshipembe , kha khontinente ya Afrika na kha zwiṱangadzime zwa tsini . 
U sedza kha ngudo ya tshigwada tshiṱuku ndi zwa ndeme musi mudededzi o dzhia tshigwada tshiṱuku tsha vhagudi ( 8 u swika kha 12 ) vhane vha vha na vhukoni vhu yelanaho vho dzula fhasi kana kha zwidulo kana kha madzulo avho , ngeno vhaṅwe vhagudi vhe kha nyito dza u shuma vhe vhoṱhe . 
U dzudzanya muḓagasi na gese b U khwinisa mushumo wa zwipotso na u imvumvusa phalamenndeni  . 
Ndi zwa ndeme uri vha pfesese izwi , na u vha khagala nga ha mushumo wa mukhantseḽara wa wadi uri vha kone u wana nḓila ya khwine ya u vha na vhupfiwa kha komiti  . 
U tandulula thaidzo dza nomboro kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo yaṋu ya thaidzo hu tshi katelwa u andisa na phindulo dzine dza swika kha 100 . 
Tshaka dza thaidzo dzi re afho nṱha dzo ṋewa u endedza mudededzi . 
Vhathu vha shumaho kha Madzangano asi a Muvhuso , vhathu vha mashango a Tshipembe ha Afrika na vha Afrika nga vhuphara na vhone vha nga ḓi ṅwalisa . 
U vala Takalani sa mudzulatshidulo o vala mutangano Ḓuvha ḽa muṱangano u tevhelaho O ṱahisa dzi 16 Lara sa ḓuvha ḽine muṱangano une wa tevhela wa tea u farwa ngaḽo  . 
Tshikimu tshi ṋetshedza hafhu themamveledziso nnzhi dza nyengedzedzo dza tshifhinga tshiḓaho kha vhaṅwe vhashumisi vha nḓowetshumo na mveledziso dza vhudzulo vhuponi honoho  . 
Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa , muhasho wa vunḓu u ḓo rumela muingameli u ṱola uri muiti wa khumbelo o tevhedza ṱho ḓea dza milayo yo vhewaho naa  . 
Vhunzhi ha avha vhathu vha dzula mabulasini , vhana vhavho vha dzhena zwikolo henefha mabulasini  . 
Vha ḓivhadze mapholisa arali muthu o ngalangalaho o wanala . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyu Mulayo u tshi bva u ḓivhadziwa kha Khorotshitumbe dza Vunḓu  . 
Hezwi zwi angaredza u angaredza na u tikedza mualuwa uri a ye khothe  . 
Vhutshilo zwo dodombedzwaho kha khethekanyo ya 2 Magudiswa a tevhelaho a tea u fhedziwa kha themo ya 4 . 
Hezwi zwi khou o konadzea ngauri Mulayo u na ndaela i no bula uri vhafarisi vha tea u wana garanthii ya uri vha o wana tshelede i si ho fhasi ha R125 , 000  . 
Zwi ḓo dovha zwa ḓisa vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha vhafumakadzi , dzitshetshe , vhana na vha re kha adoḽesenthi , zwine zwa ḓo vha konisa uri vha ḓivhe pfanelo dzavho uya kha tshiimo tsha nṱhesa tsha mutakalo u swika 2015 na u ya phanḓa . 
Kha vha vhudze vhadzheneli uri vha vhumbe zwigwada zwa vhathu vha 4 u swika 6 vha vhale mganetshelo vhoṱhe  . 
Maanḓa na mishumo ya Vhalangavunḓu 127 . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho  . 
Maṅwe mavun ḓu a ṋea tshelede . 
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo i ṱoḓea musi muṱoḓisisi a tshi khou ṱoḓa tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwavho  . 
U kuvhanganya ha datha ya mutheo ya mupo wa tshifhinga tshilapfu zwi ḓo vhea mashango ane a khou bvelela a Indian Ocean Rim kha vhuimo ha khwiṋe u itela u vhulungatshirunzi tsha lwanzhe lwao na u wana nḓila dza u vula ikonomi dzi ṱhonifheaho dza malwanzhe u khwinisa matshilo a vhadzulapo vhao . 
Kha vha ite khbumbelo ya phemithi kha Muṅwalisi wa Zwi tshilaho zwo Shandukiswaho lwa Dhzenethiki Zwi tshilaho zwine zwa Shandukiswa lwa Dzhenethiki ( GMO )  . 
Vhege ya Lushaka ya u Ṱavha Miri na Tshiphuga tsha Lushaka tsha Ḓorobo ya u Ṱavha Miri zwi tshimbidziwa zwi tshi tshimbilelana na tshiṱirathedzhi tsha DAFF tsha vhudala tshine tsha ṱanḓavhudza vhudala sa maitele o ṱanganelanaho kha u ṱavha , u ṱhogomela na u langa zwimela vhuponi ha dziḓoroboni na mahayani . 
Vhuhali havho sa maswole a vhu bvi fhedzi kha dzangalelo ḽavho ḽa u nga lozwa vhutshilo havho vha tshi itela vhaṅwe , fhedzi na u ḓilugisela havho u vhulaha vha tshi itela zwiitisi zwi pfalaho na u vha zwa ndeme u itela u khwinisa tshitshavha  . 
Ni nga si tsha tambula tsha mbonalo i fushaho  . 
MUTANDULULI NDI MINI ? 
Muṱangano wa 2014 u ḓo vha wa ndeme vhukuma kha u ṱuṱuwedza zwa u dizaina zwifhaṱo kha dzhango khathihi na u ṋea vhadizaini vha zwifhaṱo nḓivho ya vhupo ha zwa u dizaina zwifhaṱo yo fhambanaho nahone hu shandukaho . 
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi , zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli , u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine  . 
Hedzi ndi mvelelo dzine dza tea u tou lwelwa , hu na vhanzhi vha ri siaho  . 
Tshitshavha tshi do wana mbuelo nga u ita hezwi . 
Iṅwe tshumelo nthihi i khou vhanga tshilengo tshihulwane kha u ṱunḓela nnḓa thundu dza Afrika Tshipembe dzi tshi ya kha ḽifhasi nahone itshi ndi tshiṅwe tsha zwithu zwine muthu a sa ḓo kona u zwi konḓelela ngauri tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi bvelela mishumo i a fhela  . 
Mafhungo o faredzwaho na o swikelelwaho kha webusaithi iyi ndi tsivhudzo nyangaredzi na u itela u ṋetshedza mushumisi mafhungo nyangaredzi a dzangalelo  . 
Tshigwada tsha matshilele tsho vhumbiwa nga zwivhumbeo zwa mihasho yo fhambanaho ine ya vha na vhudifhinduleli vhuthihi kana tshumisano dzi kwamaho vhaaluwa  . 
Vhulapfu na tshileme zwi nga ṋea ngafhadzo ya tshiimo tshavho tsha pfusho  . 
U dahela u funwa nga vhasidzana  . 
Kha masiaṱari a tevhelaho hu na mutevhe wa zwigwada zwo imelaho sekithara dza tshitshavha dzo fhambanaho  . 
Naho nyimele dza mbambadzo dzi siho kha tshiimo tshavhuḓi kha mimakete yayo , sekithara ya vhuendelamashango ya Afurika Tshipembe yo isa phanḓa na u sumbedza nyaluwo yavhuḓi nga 2013 , ya swikelela rekhodo ya nṱha ya 9,6 miḽioni ya vhaendela mashango vho ḓaho vha tshibva kha mashango a nnḓa . 
Tsha u thoma muvhigo u vhea makumedzwa , ane a konadzea na u leluwa u a shumisa  . 
Zwidodombedzwa nga ha muthu ane a kona u ḓivhea , zwi tshi katela fhedzi , fhedzi zwi sa fheleli kha lushaka , mbeu , vhudzekani , vhuimana , tshiimo tsha mbingano , shango , vhubvo ha lushaka kana tshitshavha , muvhala , dzangalelo kha zwa mbeu , miṅwaha , mutakalo wa muvhili kana muhumbulo , mutakalo , vhuholefhali , vhurereli , luvalo , lutendo , mvelele , luambo na mabebo a muthu sa zwo ṱalutshedzwaho nga tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA . 
Muṅwalisi u ṱanganedza vhupfiwa ha vhadzulapo nga tshifhinga tsho tendelwaho . 
Komiti ya Wadi yo vhumbiwa nga vhaimeli vha tshitshavha kha wadi ya masipala kana ngomu ha masipala wapo kana wa ḓorobo khulwane  . 
Pfunzo ya khwiṋe kana vhuendi ha nnyi na nnyi vhu sa ḓuri , sa tsumbo , zwi shuma u fhungudza u shaya vhutsireledzi ha ikonomi na u sika tshikhala tsha ikonomi nga u ita uri i sa ḓurese na kha vhashai kha nyito ya ikonomi  . 
Nga Ṱhafamuhwe ṅwaha u ḓaho Zimbabwe ḽi ḓo vha na khetho dza phuresidennde na miraḓo ya phalamennde  . 
Zwiṅwe zwa zwishumiswa zwi a kona u wanala nga u ṱavhanya . 
Thomani mafhungo aṋu sa zwe zwa sumbedzwa afho fhasi . 
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe kana dziphasipoto dzine dza vha mulayoni dza vhathu vhoṱhe vhane vha na vhukwamanyi na khamphani ine ya ḓo ṅwaliswa  . 
Mulayotibe u ṋetshedza mbuyelo dzo khwiniswaho maelana na magavhelo a thikhedzo ya vhana vha si naho vhabebi na vha kundelwaho , hu tshi katelwa avho vhane vha dzula kha miṱa i ṱhogomelwaho nga vhana . 
Usika mishumo , mveledziso ya zwikili , mveledziso ya ikonomi yapo na dzinnḓu ndi zwone zwine zwa khou dzhieleswa nṱha kha Masipala wa eThekwini , vho ralo Meyara Muhulwane Vho James Nxumalo kha Mulaedza wavho musi vha tshi Amba na Vhathu vha Ḓorobo iyo zwenezwino . 
Steven Pienaar u tea u tambela uri Bevan Fransman na Andile Jali vha ḓo Bafana sa Everton . 
Ngauralo , u linga vhubvo hu itiwa u sedzulusa khonadzeo ya u fhungudza phosho kana maga a u langa , kana u ela mvelele dzao hune a vha o no thoma u shumiswa kana u bveledzwa  . 
Izwi zwohe zwi o ekedzwa vhorabulasi na bisimusi dza zwa vhulimi dzine dza vha na mimaraga ya vhoramaali uri hu kone u itiwa tsheo ya zwa vhubindudzi ine ya nga fhungudza mimaraga na mitengo ine ya sokou ts a ya gonya  . 
Thandela ya R42-miḽioni ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Phakha dza Nḓowetshumo na u vha phakha nthihi kha dza rathi dzine dza khou vusuluswa u mona na shango u itela mveledziso yo ṱanḓavhuwaho ya ikonomi na nḓowetshumo . 
Zwikhala zwa vhuvhambadzi mashangoni ane a kha ḓi bvela phanḓa zwo nyeṱhiswa nge ha dzhiwa maga a u vhivhedza , hu tshi katelwa na maga e a dzhiwa nga vhuimawoga na musi hu na swiswimmbandise ḽa u shumisa zwikalo zwa tshitikeniki , na u lila u thusa siani ḽa zwa vhupo , matshilisano , kana zwi no kwama pfanelo dza vhathu  . 
Sedzesani nga maanda kha tshitshavha na kha vhashumisani vha nnda  . 
U engedzwa lwa tshiofisi ha mikano ya ha masipala ho itwaho zwinozwino zwi amba uri vhuḓifhinduleli vhunzhi ha u dzhia tsheo ya khumbelo dza fhethu ha vhumvumvusi dzi wela fhasi ha domeini ya mimasipala , zwine zwa dovha hafhu zwa sumbedza ndeme ya lutevhedzi ulu  . 
U ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓifhinduleli na vhuvhusi havhuḓi ha zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivete . 
Ndavhelelo dza matshilisano , dzo rangwaphanḓa nga u engedzea ha midia , dzi ḓo bvelaphanḓa na u engedzea na mveledziso kha thekinoḽodzhi ya mafhungo zwi ḓo konisa nzudzanyululo dza dzangano  . 
Sa izwi zwo no d(i bulwa mathomoni , vhatholiwa vha muvhuso vha n(etshedza tshumelo kha muthu mun(we na mun(we na kha vhadzulapo vhot ( he , hu sa khathalei uri ndi vhonnyi fhano Afrika Tshipembe  . 
Nga nnḓa ha mugaganyagwama muhulwane wa pfunzo , maitele a nḓisedzo ya mveledzoso ine ya khou thengathenga nga u angaredza  . 
L(ivhanda-n(wana wa musanda wa mut ( hannga o no hula lune a nga dzhena vhuhosi  . 
Shumani ni kha tshigwada . 
Huna thodea ya ita uri huna vhutumekanyi ho fhelelaho kha vhuimo ha vhurangeli ha vhutumbuli ha mavundu  . 
Khaedu kha Vhuimo ha Vhukati ndi u ṋea thuso kha vhagudi avha nga tshifhinga tshithihi na u ṋea kharikhuḽamu ine ya ḓo thusa vhagudi u swikelela maimo a ṱoḓeaho kha gireidi dza phanḓa . 
U bveledza miroho zwi ḓura nga maanḓa u fhirisa zwiṅwe zwiliṅwa . 
Arali khumbulo ifhio na ifhio ya u avha dziofisi ya shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya 10 c , Minisiṱa vhe zwa vha kwama vha fanela u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa , hune zwa shuma , nga u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga Ndivhanelo hu tshi tevhedzwa khumbulo dzo fhambanaho . 
Sedzani ni wane uri khonani yaṋu u tevhedza ndaela nga nḓila yone naa . 
Lugube lwo vha lu tshi dovha lwa lidziwa nga mufumakadzi o maliwaho  . 
U dzudzanya maṅwalo a CAPSzwi katela u shandukiswa ha thero dza 76 kha vhuimo ho fhambanaho na u pindulela kha nyambo dzashu dzoṱhe dza tshiofisi . 
Naho ho lingedzwa nga nungo dzoṱhe uri mafhungo a dzule e a zwino nahone e a vhukuma kha saithi yi , GCIS a i dzhii vhuḓifhinduleli ha vhukhakhi kana u siedza kha masiaṱari aya kana saithi iṅwe na iṅwe ine masiaṱari a saithi a ṱumana , kana u itela tshinyalelo yo livhaho na i songo livha nga ṅwambo wa u shumiswa kana u khoutha zwi re ngomu kha saithi kana mafhungo o ḓiswaho na a songo ḓiswa  . 
U bviselwa khagala ha magudiswa zwi ṋea sumbanḓila nga ha nḓila ine u bvela phanḓa zwa tea u itwa nga ho kha tshipiḓa hetshi . 
Zwi tshi bva kha u kushumisele ku si kwavhuḓi kho bvaho nnḓa nḓila kwa zwiko zwa vhusevhi nga vhutshinyi , ndo mboḓi ḓi kombetshedza maga ndaulo a Minista a tshifhinganyana kha thendelo na vhuḓifari ha mishumo ya vhusedzi na thithiswa ha vhudavhidzani  . 
Nnḓu dzi fhiraho miḽioni tharu dzo ṋetshedzwa nga kha mbekanyamushumo ya muvhuso ya dzinnḓu . 
Zwiṅwe zwine mitambo ya ḓo ri siela ndi sisteme ya vhuendi ha nnyi na nnyi ho ṱanganelanaho Durban zwine pulane dza hone dzo no ṋewa thendelo . 
Vhudavhidzani hoṱhe ha tshiofisi , ha u tou amba nga mulomo , ho tou ṅwaliwaho kana vhu rumelwaho nga eḽekiṱhironiki vhune hu na vhaṅwe vha vhuraru vhane vha nga vha tshipiḓa , ho katelwa miṱangano , nyambedzano dza zwigwada , ṋetshedzo ya mulaedza , ndingo dza mishumo , sesheni dza u pfumbudza , vhupfiwa ha ndaṱiso na zwiṅwevho . 
ADZHENDA A bvaho kha maambiwa a mutangano wo fhelaho A ho ngo vha na maṅwe a bvaho kha maambiwa  . 
Zwino inwi ni vho tou i reila . 
Pfanelo ndi ndugelo ine ya tea u nekedzwa , ndi tshithu tshine mulayo wa tshi dzhia tshi tsha muthu onoyo ( tsumbo , ndinganyiso na tshirunzi )  . 
Naa silindara dza gese , dziphaiphi dzadzo na zwishumiswa zwi a ṱhogomelwa zwavhuḓi na u vha kha nyimele yavhuḓi ? 
Arali thanziela i siho , Division Liquor Products i ḓo sedzisisa sambulu  . 
Sa izwo vhunzhi ha vhathu vha sa shumi vhe vhaswa , ri tea u shumesa siani ḽa vhukando vhu fanaho na Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa na mvelaphanḓa ya vhabindudzi vhane vha vha vhaswa . 
Ndi mbuno , ngauri khotsi awe ndi mufunzi  . 
Maṅwe mawanwa a kwama u tevhedziswa ha mulayo u langaho vhuloi . 
Madzangalelo a fanaho a songo tandululwa musi wa pfumedzano a nga salwa murahu nga kha nyito ya nḓowetshumo  . 
Tshanduko i tea u vha i vhonalaho , i vhe i pfalaho na u fusha , fhedzi tsha ndeme nga maanḓa a i tei u vha i si ya vhukuma  . 
Vha so ngo thithisa zwishumiswa zwa mutakalo na vhutsireledzi ! 
Naa hanziela ya Didzhithala ndi mini ? 
Mulayo wa Vhaaluwa u tea u sedzwa woṱhe nga u angaredza  . 
Hune zwa vha zwo tea , tshiṱafu tshi fanela u sedzana thwii na tshitshavha nahone tshi fanela u ṋewa maanḓa a u ita zwithu nga tshone tshine u itela u lulamisa zwithu  . 
Kha ḽiga iḽi mupfumedzanyi u a ḓi ḓivhadza na u vhea milayo i langaho  . 
U shumisa zwishumiswa zwo fanelaho u itela u ṱanganya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso wapo malugana na ndivhotiwa dza thandela ya mveledziso kha kutshimbidzele kwa Komiti ya Wadi  . 
Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso , mbumbo na mishumo ya zwipiḓḓa zwo fhambanaho , ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha  . 
U renda zwirendo na zwidade a tshi ita nyito a na vhuḓifulufheli ho kalulaho . 
Naho nga murahu ha ndingo ha wanala uri vho nwa zwikambi zwi re nga fhasi ha zwo kaliwaho , vha nga kha d(i vhonwa mulandu wa u reila vho nwa arali hu nga waniwa vhut ( anzi ha uri vho nwa  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhudavhidzani  . 
Ku ṅwalele kwa kholumu a kwo ngo tou fhambana na kwa athikiḽi . 
Nga tshifhinga tsha u gudisa kiḽasi yoṱhe na tshifhinga tsha u tou fombe kha tshigwada , vhagudi vha bvela phanḓa na u amba nga ha maḓuvha a vhege , miṅwedzi ya ṅwaha na datumu ya ḓuvha ḽenḽo , hu tshi katelwa na maḓuvha a murahu na a phanḓa ha ḓuvha iḽo . 
Nga maanḓa , vhuendi na vhudzulo zwo bulwa sa dzikhaedu  . 
Vha ḓi fhe tshifhinga tsha u vhala fomo na u humbula nga ha mafhungo o teaho phanḓa ha musi vha tshi i ḓadza . 
Uri hu kone u vha na mishumo yavhuḓi kha vhoṱhe , tshithu tsha ndeme tsha tshifhinganyana tshi tea u vha u gonyisa tshiimo tsha u thola na u ṱuṱuwedza vhaswa u shuma , fhedzi hu si na u shandukisa kana u fhungudza nyimele dza mushumo dzine dza vha hone  . 
Ngoho : Muthu ane a tzhipa a nga vha muthu muṅwe na muṅwe - vha nga si ambe zwine vha vha nga u tou vha sedza fhedzi  . 
Fomo dza u nanga dzi khou wanala u bva kha nahone dzi fanela u rumelwa na siaṱari ḽithihi ḽi ṱuṱuwedzaho muthu o nangiwaho . 
Phanḓa ha khonthinenthe , ri khou thoma u vhona masana a fulufhelo maelana na u tandulula khuḓano nnzhi dzine khonthinenthe yashu yo ṱaniwa khazwo  . 
Zwa Ndeme zwine zwa ḓo sedzeswa zwi ḓo thusa nga nḓila yo khetheaho kha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya ndivho dze vhathu vha ri laedza uri ri dzi swikelele . 
U thusa u ṱavhanyedzisa nḓisedzo kha vhathu vha Afrika Tshipembe hu tshi katelwa na vhuloi  . 
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo . 
Musi hu tshi tea u vha na muhanga wau langula wo ḓoweleaho wa vhuimeleli ho ḓisendekaho nga tshiimiswa shangoni , muhanga uyu u tea u hula lwo linganelaho kha u shandukisa vhupo ho tiwaho hune ha tea u itwa mavundu na mimasipala  . 
U vhea nga zwigwada zwithu zwi si fhasi ha 200 ha anganywa na u vhala nga u fulufhedzea . 
Kha vha ṱalutshedze uri heyi nḓowedzo I dzhia tshifhinga na uri musi vha tshi shuma na tshitshavha u bveledza pulane ya wadi zwo tea Tshifhinga tshi tea u ṋetshedzwa u ita nga u ralo  . 
Zwidodombedzwa zwi nga katela thuso ya zwa vhuḓifhinduleli na u sa dzumbiwa ha mafhungo nga tendela muṅwe muthu u ḓiraiva goloi iyo badani  . 
U wana mafhungo manzhi nga ha tshumelo dza muvhuso , rwelani luṱingo kha 1020 , ṋomboro ya mahala ya luṱingo lwa nḓuni  . 
Arali ni tshi pfa unga munwe muthu u khou ni shushedza , ni tea u vhudza muthu ane na mufulufhela  . 
Sapulasi i anzela u shumiswa kha u bveledza khophorethivi  . 
Sa zwe nda amba , ndaulo i na mbuno dza ndeme vhukuma  . 
Tshipiḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓu kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Ambani arali ni tshi ya no livha phanḓa , u khonela kha tshamonde kana u khonela kha tshauḽa . 
Luvhili nga vhege ho sedzwa nyito dza u thetshelesa na u amba Vhege 1 - 5 U thetshelesa ndaela dzo leluwaho na u fhindula nga ngona . 
Foramu ya Vhuvhusi ha Inthanethe ya Afrika ( AfIGF ) yo bveledza maimo a shango , kha ndugiselo dza AfIGF ya vhuṱanu u bva nga ḽa 16 u ya 18 Tshimedzi 2016 , ngei eThekwini , kha ḽa KwaZulu-Natal  . 
Maitele na matshimbidzele kana u ita ngauralo zwi do buliwa kha Dzindaulo  . 
Kha vha ite zwauri vhathu vha divhe zwine muvhuso wa khou ita zwone kha CBNRM  . 
Fontho : muelo kana lushaka lwa kuṅwalele kwa maḽeḓere lwo shumiswaho hu tshi thaiphiwa . 
Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓḓu dzi saathu u ḓḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe , Muphuresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 90 u bva nga ḓḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo  . 
Samithi , musi vha tshi zwi humbula , yo vha yo livhiswa kha u ḓisa serisi ya ndivho dzo sedzwaho dzo kaleaho  . 
Naho zwo ralo , hune ya swika hone kha tshitshavha tshashu hu kha ḓi vha fhasi vhukuma  . 
Nḓila ine ra davhidzana ngayo i nga tshinya kana ya khwiṋisa nyimele  . 
Muthusa Muofisiri wa Mafhungo u ḓo thusa nga u mu ḓadzela fomo yo themendelwaho . 
Sisteme ya zwiḽiwa ya ḽifhasi ye ya bvelela kha dzidikheidi dza zwino a yo ngo swikela zwavhuḓi tsireledzo ya zwiḽiwa , mutakalo wavhuḓi , na pfushi dzi pfalaho dza vhashai na vha re na nḓala  . 
Hu fanela u dovha u dzhiela nzhele mvelele , vhurereli na mikhwa na zwiṱaluli zwa uvhu vhuṱanganelani . 
MaAfurika Tshipembe , nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho ! 
Tsha u fhedzisela , tshiṱirathedzhi tshi tea u davhidzanwa zwavhuḓi u itela u swikelela thikhedzo yo ṱanḓavhuwaho ya dzangano  . 
Mishumo ya Mmbi ye nda vha ndi tshi i ḓivha , nga u tou ṱhonifha , yo vha i mishumo ye hu si na u timatima , ya vha yo dzudzanyelwa u lwa na mitheo dza zwifheṱashango na zwigwada zwa u tambudza  . 
Kha vha sedze notsi dza khoso kha 53  . 
Naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya , vhathu vha tea u ḽa uri vha kone u tshila  . 
Ri dovha ra tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola . 
Vha dzhiele nzhele : Maga a u ela a sumbe a fanela u vha na ṱhalutshedzo dzo dodombedzwaho dzine dza ṋea mafhungo a vhuimo huṅwe na huṅwe . 
Ngoho ya vhukuma ya mulandu uyu i ḓo sedzuluswa nga vhuronwane sa tshipiḓa tsha matshimbidzele a u sengisa ane a tevhela  . 
Thuso na nyeletshedzo arali muthu o hahedzwa kana u hombokwa  . 
Vhathu vha Azande vha tenda uri vhadziamanditi vha a vhanga vhulwadze nga u ita manditi na u shumisa mishonga mivhi  . 
U kombetshedza vhana u ṱalela vhutshinyi ha zwa vhudzekani kana zwiito zwa vhudzekani na u ṱana kana u sumbedza vhudzimu , zwivhunu kana maḓamu a mufumakadzi ( zwi vhidzwaho u pfi u ḓiṱana lwa vhudzekani )  . 
Phikhkho ya ḓi sedza maḓini ya vhona i songo naka zwone . 
Izwi zwi isa Afurika Tshipembe tsini na u bvelela kha Yuno : Pfunzo kha Vhoṱhe , vhuḓikumedzeli ha u hafula phimo ya u sa kona u vhala na u ṅwala kha shango nga 2015 . 
Hu si na u pfuka mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya , nyambo dzoṱhe dzi fanela u lingana nahone dzi farwe u lingana  . 
Mivhuḓa i a kona u vhona zwavhuḓi swiswini . 
Naho zwo ralo , u bva kha tshenzhelo dza maitele ashu a u funza ri nga kona u engedza izwi zwiraru  . 
Hu na kutshimbidzele kwo fhambanaho kune kwa tevhelwa kha u shuma thandela  . 
Vhege nṋa dzo vhetshelwa mulingo - vhege mbili dza mulingo wa Fulwi na dziṅwe vhege mbili dza mulingo wa mafheloni a ṅwaha Nyendavhusiku . 
U ṅwala iḽo ḽi tea u sumbedza magumo a fomaḽa a tevhelwaho nga tshifani na inishiaḽa zwa muṅwali . 
U bva kha tshenzhemo iyo ho bebwa pfesesano ya uri hu nga kha ḓi sa vha na mulalo wa tshifhinga tshilapfu , a hu tshe na tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu , a hu na lupfumo kha shango iḽi nga nnḓa ha uri vhoṱhe vha ḓiphine nga mbofholowo na vhulamukanyi sa vha linganaho  . 
Iyi yo vha i miṱa mihulwane nga maanḓa , ndi zwone , ho vha hu mukhwa  . 
Zwe nda zwi takalela Ndi tshipiḓa tshifhio tshe tsha vha tshone tshavhuḓisa tshiṱorini itshi ? 
Kha nyambedzano dzanga na vhoramabindu , vho ṱanganedza tshanduko idzi dza ndeme . 
Afidaviti ndi tshitatamennde tshine tsha itwa nga muano . 
Mbadelo ( ndi vhugai ine vha badela ṅwedzi muṅwe na muṅwe uri vha vhe muraḓo wa GEMS ) Sa nga misi , GEMS yo ḓiimisela u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzi elanaho na ṱhoḓea dzavho . 
Tshiteṅwa tsha u fhedza tshine nda ṱoḓa u tshi ṱahisa ndi uri Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ḓinekedzela kha tshumelo dza u dzudzanya nga huswa nahone ndivhotiwa ndi u khwinisa khwaḽithi na mutengo wa dzitshumelo  . 
Hone-ha zwine zwa fanela u badelwa zwo s Asesimennde ya tsedzuluso Asesimennde ya tsedzuluso i shumiswa u vhona lushaka na zwikhukhuliso zwo ṱanganiwaho nazwo nga vhagudi vho fhambanaho  . 
Vhugudisi ha mishumo ya zwanḓa vhu re hone vhu tea u sia munango wo vulea u itela u tevhelwa ha vhuṅwe vhugudisi ha mishumo ya zwanḓa kana u tevhela pfunzo ya ṱhukhu nga murahu  . 
TSHIPIDA TSHA 6 tshi fha Ngeletshedzo dza fumithihi kha vhashumi  . 
Vhatshimbidzi vha masipala vha fanela u bva kha sekithara dzo fhambanaho , u vhona zwauri sekithara dzo fhambanaho dza masipala dzi khou ṱanwa kha CBP , na u thoma muthu wa vhukwamani na CBP kha muhasho wa sekithara iṅwe na iṅwe  . 
Madzangano a Tshitshavha mvelaphanda yo no itwaho kha u vhona uri zwa ndinganyiso ya mishumoni zwi khou shuma nga vhanwe vhatholi vho tiwaho nga fhasi ha zwiimo zwine zwa vhambedzea nahone sekhitharani nnthihi  . 
Ho tou topolwa kha zwinzhi , mbekanyamaitele i khou sedza kha u wanela mavu vhadzuli vha mabulasini ngeno i tshi khou lingedza na u shandukisa maitele a vhuṋe ha mavu kha shango ḽashu khathihi na u manḓafhadza vhashumi uri vha wane mikovhe kha mabindu a zwa mabulasi . 
Nyimele dza vhuḓifari ho iledzwaho dzo ambiwa nga afho fhasi  . 
Zwi a ita phosho uri ni kone u zwi wana . 
Vhagudisi vha tea u lingedza u angaredza nyito dzothe , lune lwa fhira luthihi arali zwi tshi konadzea . 
Zwi dovha zwa sumbedza khaedu kha u lwa na tshikafhadzo ya maḓanzhe , u ṱhogomela maḓanzhe uri a langule kilima ya ḽifhasi , nḓisedzo ya tshumelo ya matshilo a muponi na u ṋetshedza matshilo a vhuedzaho tshifhinga tshilapfu na vhuḓimvumvusi ho tsireledzeaho . 
U dovha hafhu wa ṋea u bvisela khagala ndangulo kha maanḓa na ndango kha u bviswa ha ṱhanziela dza vhashumisi vha vhuendi ha tshitshavha . 
Mulayo wa lushaka u fanela u- a vhumba nḓila dzine dza fanela u shumiswa musi vhupo vhu tshi fanela u vha na khethekanyo nthihi ya masipala wa A kana musi hu tshi fanela u vha na vhomasipala vha khethekanyo ya B na C ; b u vhumba nḓila na matshimbidzele a u vhea mikano nga maanḓalanga o ḓiimisaho ; na musi c hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 229 , u ita mbetshelo dzo teaho dza u kovhekanya maanḓa na mishumo vhukati ha vhomasipala musi vhupo vhu na vhomasipala vha khethekanyo ya B na ya C. 
Tshivhalo tsha thendelo dzine dza bviswa kha iyi khethekanyo a tsho ngo tea u fhira tshivhalo tsho bulwaho kha nḓivhadzo . 
Vhane vha khou shuma na mulandu wonoyo vha ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mulandu wonoyo u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea  . 
Ndi ita hani khumbelo ya sabusidi ya nnḓu ? 
Musi wa ḽiga iḽi hu itwa asesimennde dza u pima vhukoni na zwiko zwine zwa vha hone zwitshavhani zwone zwiṋe  . 
Hu ḓo thomiwa kana u bveledzwa nḓila dza u rekhoda mbilaelo iṅwe na iṅwe ya tshitshavha nahone vhashumi vhoṱhe vha ḓo gudiswa malugana na u shumana kana u thasulula mbilaelo yavho nga u ṱavhanya nahone nga vhukoni  . 
Nḓivhadzo i rumelwa muṅwe na muṅwe ane a vha kha mutevhe wa Muhasho . 
Ho dovha hafhu ha waniwa uri ndi zwa vhukuma SAPS yo kundwa u badela Muhweleli mbadelo yeneyo  . 
Tshanduko i khou sumbedza ndivho ya Muvhuso ya u sumbedza tshanduko ya dimokirasi kha a Afurika Tshipembe na kuhumbulele kuswa kha vhulwelashango  . 
Lulu a shela dzhusi vhana vha i nwa nga u ṱavhanya . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana mudzuli  . 
Hu kha ḓi tewa u tou fombe kha u pfesesa uri dzina ḽa nomboro ya u fhedzisela i sumbedza nomboro ya zwithu kha sethe . 
Khethekanyo dzothe dzi talutshedzwa fhedzi nga nthani ha u sa elana hadzo na mbetshelwa ya mulayotewa  . 
Fhedziha ri a zwi ḓivha u ḽifhasi ḽoṱhe , miṱa i khou engedzea u vha kha khovhakhombo na uri i khou fhandekana ngauri muhwalo wa vhuḓifhinduleli u khou tou lemela zwi hone  . 
Luvhengo o d(o bvisa murathu wawe Phophi Rammbud(a a mu isa Dzimauli uri a lise kana u vhusa shango nga thungo ya Devhula  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga ta nga hone huṋe , tshifhinga tsha madzulo na tshifhinga tshine a ḓo tshi fhedza khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela  . 
Mbadelo dza mbuelo dzi , zwi tou vha khagala , badelwa fhedzi kha zwipondwa zwo tholwaho , ngeno zwipondwa zwoṱhe zwi na pfanelo ya u wana ndiliso fhasi ha dziṅwe ṱhoho dza mitshinyadzo  . 
Mushumo u khou bvela phanḓa kha mveledziso ya dzi Agri-Parks dza 44 u ya kha mavunḓu oṱhe a ṱahe . 
Masheleni ane a langwa nga nzulele a vha vhukati ha R25 000 na R50 000 nga wadi  . 
Mafhungo maṱuku nga ha tshumelo a fanela u wanala hune ha vha na nḓisedzo ,  . 
Ndondolo ya mutakalo c U amba kha mirao mihulwane na mihasho ya muvhuso yo teaho nga mafhungo a zwipotso zwa tshikolo  . 
Tsumbo , Mafhungo a u ambara kana u sa ambara yunifomo ndi a ndeme nga maanḓa . 
U itela u leludza u rekanya thandululo ya sambula nthihi fhedzi nṱhani ha mbili hu a shumiswa  . 
Izwi zwi thusa u khwinisa u pfesesana ha mushumo wa Phalamennde na vhuḓifhinduleli ha Phalamennde kha tshitshavha  . 
Khabinethe yo tendela Ndaela ya u Shuma kha Sisiṱeme nga ha u Ḓiimisela ha zwiṅwe Zwigwada zwa Vhashumi vho Khetheaho vha Teaho u Bula Madzangalelo Avho a zwa Masheleni , ine i ḓo thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Lambamai 2017 . 
Musi nyito iyi i ya khwiṋe u fhirisa u vha na phurosese ya u nanga ine ya dzhielwa tsheo nga dzangano ḽithihi , fhedzi i ḓisa vhuimo ha nṱha ha u dzhenela ha madzangano nga uri ndi mini , u ya nga ha mbekanyamaitele , zwine zwa vha mushumo wa tshitshavha tsha vhadzulapo  . 
Maitele a u funza luambo o ḓisendeka nga tshibveledzwa , a simuwa kha vhudavhidzani na maitele a zwiga . 
Nḓowelo ya uri Komiti dza Phalamennde dzi ṱangane hu sa tendelwi tshitshavha u dzhenela yo fhela nga khetho dza u thoma dza dimokirasi dza Afurika Tshipembe dza 1994 . 
Bulani tshumelo mbili dzi ṋekedzwaho nga vha bindu iḽi . 
Muvhuso wo ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shumisa mvelelo dza vhuvhekanyandeme hayo ha 14 na u bveledza ndivho dza NDP  . 
Ri khou ita zwoṱhe nga hune ra nga kona ngaho kha u tandulula khaedu ya muḓagasi . 
Nahone khunyeledzoni , ndi humbela uri vha ṱanganedze ndivhuho dzanga u bva kha vhudzivha ha mbilu yanga kha thambo ya mushumo uyu  . 
Hezwi zwo rali datumu ntswa ya u swikelela izwi i fanela u vhewa arali maimo a tshi ḓo swikelelwa  . 
Kha vhadzulapo vha Dindela  . 
BONO Lushaka lu dzulaho kha dzinnḓu dzi re na tshirunzi . 
Ndeme ya mushumo wa u ya nga ḓivhafhungo wa kiḽasi dzi shumaho i sumbedziswa nga haya maipfi , sa izwi nḓila ya kuṱalutshedzele i sa koni u hwala vhuḓifhinduleli ha phambano  . 
Vhulimi ndi tshitshimbidzi tsha ndeme tsha mishumo na uri vhu ṋetshedza zwikhala zwa vhubindudzi . 
Zwenezwo hezwi ndi zwone nangoho nahone muvhuso a u zwi hanedzi na luthihi  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo U ṅwalulula muṅwalo are kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi kha u ṅwala ha u pomba . 
Tshigwada tsha SAPC tshi khou ṱanganedza u phaḓalala ha vhuvha ha vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika na tshinyalelo ye ya itea kha zwitshavha zwa Afrika . 
Vha ṅwale zwiṱuku ngaha muthu o nangiwaho vha zwi nambatedze kha fomo . 
Nga kupfesesele uku , ngauralo , ngeletshedzo ya vhaaluwa i dzhielwa nṱha na muthu u fanela u ṱanganedza  . 
Zwiitisi zwa muvhilaeli ndi zwone zwine zwa livhisa kha maitele ane a nga tevhedzwa  . 
Gumofulu ḽa ndingo ḽi tea u khwaṱhisedzwa kha tsha u fhedzisela , u itela u leludza maitele a u koreka  . 
Nahone khamusi muthu uyo ha athu vhuya a vha ṱhanzi kana u vhona uri vhone nga afha vho tambula hani  . 
Vhabadeli vha muthelo vha nga kha ḓi sa fushea nga uri vha fanela u badela tshelede nnzhi ya mbuelo dza zwa ndondolo  . 
Miṅwaha Minzhi , zwishumiswa na Mivhigo )  . 
Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kha mushumo uyu . 
Nga murahu ha zwoṱhe , a hu na mutheo wa u ṱaṱisana uri zwiṱhavhane zwa tshinyalelo nga vhunzhi zwo tsireledzea zwanḓani zwa vhaṅwe hu si kha zwa vhaṅwe  . 
U vhala ha musi muthu a eṱhe kana vhe vhavhili U vhala kha tshikalo tshine tsha konḓa , nga eṱhe a tshi itela u ḓimvumvusa . 
Kha vha ite afidaviti yo aniwaho , BI-288 . 
Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki , tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo , u ya nga ha Ndayotewa na ndayo dza mulayo wa dzitshaka u no langula u shumiswa ha mmbi  . 
Phambano vhukati ha DTT na Ndivhanyo ya Hayani ( DTH ) Idzi ndi nḓila dzo leluwaho dzo fhambanaho dza u hasha siginala . 
Thuso na nyeletshedzo arali muthu o hahedzwa kana u hombokwa . 
Muthu a nga isa mbilaelo dzawe kha SAHRC malugana na vhuitwa kana u pfukwa ha mulayo ho itwaho hune ha khou humbulelwa kha u ḓisa khakhathi kana u shushedza kha pfanelo dza ndayotheo Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu , wa 1994 Mulayo wa vhu 54 wa 1994 . 
Vha nga vhudzisa ṅwana wavho nga ha muṅwe mushumo we a u ita kha bugu ya mushumo kana u ṱalutshedza nganea kana zwifanyiso zwi re kha bugu dza mushumo . 
Vhukonḓi nga hune vhuloi ha bva hone vhu wanala kha nyimele dzo sumbedzwaho afho nṱha . 
Hune muthu a vha o vhulawa zwo itwa nga vhugevhenga , tshifhinga tsha u dzula dzhele tshi engedzwa nga miṅwaha ya 20  . 
O ḓivhona o kora nga khokho dzawe dza muvhala wa muṱaḓa . 
Maitele a u shuma na phethishini o sumbedzwa kha milayo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Ri ḓo vha kwama tshifhinga tshoṱhe u itela u vha vhudzisa nga ha vhulwadze havho ha swigiri na u kuvhanganya mafhungo a u ṱola kha kubugwana kwavho  . 
Zhendedzi ḽa Small Enterprise Development ( Seda ) Seda ḽi tikedza vhoramabindu vhane vha kha ḓi tou thoma , na hone musi zwi tshi ḓa kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi , i ḓo thusa kha u vhona uri hu na u dzhenelela huhulwane ha mabindu maṱuku na tshumisano kha zwikhala zwa ikonomi zwa 2010 kha masia manzhi a shango nga hune zwa nga konadzea  . 
Nga maṅwe maipfi , nga u sedza zwiṱukusa kha u gonya ha mitengo , mbekanyamaitele ya zwa tshelede yo furalela masiandaitwa a vhudziki ha zwa masheleni a reithi dza muingapfuma wa fhasi  . 
Zwiṅwe hafhu , ndi ḓivhazwakale zwa zwino uri minidzhere dza sekhithara ya nnyi na nnyi dzi na vhukoni ha khwiṋe ha u tshimbidza zwithu  . 
Nḓivhadzo ya tsheo nga ha khaṱhululo Vha ḓo ḓivhadzwa nga u tou ṅwala nga ha tsheo malugana na khaṱhululo ya nga ngomu  . 
Misumbedzo i nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hu ne tshitshavha tsha kona u hu swikelela , fhedzi nnḓa ha dzhara ṱa ya mutholi kana arali mutholi o ṋea thendelo , nga ngomu ha dzhara ṱa ya mutholi  . 
Vha Mufarelo kha Vhoṱhe wa Mashangoḓavha ndi kale vha tshi khou huwelela thandululo dza vhulamukanyi ha mashangoḓavha u itela u fhedza mutevheṱhandu wa u shaya vhulamukanyi na tsuḓo  . 
Kha ri ṱhonifhe maḓi , ndi hone ri tshi ḓo wana ro tsireledzea ri na mutakalo wavhuḓi , ra dovha ra ḓiphina ngao . 
U tamba ḽitambwa ḽi no amba nga tshiṱori . 
Miṱa minzhi yo vha i nga si kone u wana zwa u ḽa arali ho vha hu si nga magavhelo aya . 
Tshiga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha tshiofisi ndi KE NAKO  . 
Iyi thandela yo itelwa u ṱanganyisa senthara khulwane dza ikonomi dza Gauteng na Durban na Pinetown , na nga tshenetsho tshifhinga tshithihi u ṱanganyisa idzi senthara nga vhukoni ha u rengisela nnḓa ho khwiṋiseaho nga kha vhuimangala vha hashu  . 
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga Mukhantselara wa Wadi na vhathu vha fumi vhane vha vha vhakhethi kha wadi nahone vha khethwaho nga tshitshavha uri vha tshi shumele  . 
Tshifhinga tsho swika tshine ha tea u dzhielwa nṱha lutendo lwa vhuloi , ho sedzwa na uri a si vhuloi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vhaisa vhathu . 
Musi vho litshwa nga vhafunwa  . 
Izwi zwi ya nga mihasho  . 
Vha na pfanelo ya u dzhena na u tutshela Riphabuliki nga lutamo lwavho . 
Khabinethe i ṱanganedza zwa u rwelwa ṱari ha African Maritime Indaba ine ya ḓo farelwa Sandton , Johannesburg , nga dzi 24 na dzi 25 Tshimedzi 2013 . 
Khabinethe i khou dovha ya dzhiela nṱha u sainiwa ha Memorandamu wa u Pfesesana vhukati ha Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Tshiporoni ha Vhanameli na China Communications Construction Company Limited uri vha sedze nḓila dzo fhambanaho dzi no konadzea kha mveledziso ya themamveledziso , ho katelwa Gondo ḽa Moloto ḽa Mveledziso ya Vhuendi ha Tshiporoni ḽine ḽi ṱanganyisa Gauteng na Mpumalanga . 
U vhanda zwanḓa lu si lunzhi . 
Milayo : maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi  . 
Dziṅwe rekhodo dzi dzulaho kha DHS dzi fanela u humbelwa kha DIO zwi tshi ya nga maitele o sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 11 na 18 tsha PAIA . 
Arali mashaka vha sa koni u waniwa kana vha sa koni u khetha zwo bulwaho afho nṱha , mbulungo ya muthu a sa ḓihwi i nga itwa . 
Lukanda lwa nga nnḓa lwo lapfa 43 000 m2 nahone lu ḓo fhaṱiwa nga matheriaḽa une wa fara mafulufulu lwa mupo  . 
Khabinethe i khou takadzwa nga mvelaphanḓa ya mushumo wa tshumisano wo itwaho nga SAPO , IEC na maṅwe mazhendedzi a muvhuso kha mushumo wa thandela ya dziḓiresi . 
Tshiṱirathedzhi tsha u vhambadza u swika zwino tshi nga livhiswa nga maanḓa kha zwigwada zwi re na dzangalelo zwa Dzheremane  . 
Vhukoni na nyimele dzine dza khwinisa vhuḓifari ha phurofeshinala zwi tea u khwiniswa , na vhuḓifhinduleli ha kushumele vhu tea u khwiniswa  . 
Khakhuthusi na dzi piere dzi si na thanda  . 
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo , kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune dza nga dzulela u vha vhone  . 
Vhanwe vhanetshedzi vha netshedza mitshini ya u rengisa garata dza mudagasi ya othomethikhi ine khasitama dza do kona u renga garata tshifhinga tshinwe na tshinwe , hu nga vha vhusiku kana masiari  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea- ( a ) u shuma vha tshi tevhedza Ndayotewa , nahone arali ndayotewa ya vunḓu yo phasisiwa kha vunḓu , na yeneyovho ndayotewa ; na ( b ) u ṋea muvhigo wo fhelelaho nahone wa nga misi kha vhusimamilayo malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo  . 
U sika mafhungo mapfufhi . 
Vhagudi vha tea u sedza mutalo wa ndinganyahuvhili kha zwithu zwi fareaho na kha zwifanyiso . 
Hu tea u vha na u dzulela u sedzulusa ḓivhaipfi na mupeleṱo nga maitele a thesite na zwiṅwe . 
Komiti idzi dzi vhidzwa upfi Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi kha Buthano ḽa Lushaka na Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
A sa ṱhonifhi Ndaela ya Tsireledzo . 
Mulayotibe u dovha wa vhekanya Mulayo uri u tshimbilelane na khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa uri u ṋetshedze u vusuludzwa ha tsheo ya zwa khaṱhulo ya zwa u bvisa na u vhea ṅwana fhethu ha tsireledzo lwa tshifhinga nyana u itela ṱhogomelo ine ya vha hone kana hu si na ndaela ya khothe nga kha tshifhinga tsho tiwaho . 
Fomo ya khumbelo i a wanalea na ofisini ya dokotela wa muvhuso wa phukha  . 
Sa Khabinethe ya lushaka , ro dzhia tsheo ya uri ri ḓo fanela u alusa ikonomi ya shango , u itela u fhelisa thaidzo dza u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana kha shango . 
Ndingedzo dza u tea kana u lengisa u shumiswa ha nyiledzo dza u swikelela magumo a poḽotiki dzi tea u haniwa  . 
Kha iyi themo vhagudi vha ḓivhadzwa kha u davhula na u hafula lwa u tou thoma . 
Thendelano iyi i tevhela iṅwe i ngaho yeneyo yo dzhenwaho khayo nga Annhauser Beush InBev zwi yelanaho na u rengwa ha SAB Miller . 
Vhuimeleli ? 
Hezwi zwi shuma fhedzi kha khetho ya Ruby . 
Mulingo u ṅwaliwa nga tshikolo tsha phuraimari tshiṅwe na tshiṅwe kha shango ḽoṱhe . 
Ni ambara mini musi hu tshi fhisa ? 
Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa . 
Tikedza vhapondiwa tshiṱitshini tsha mapholisa , khothe,vhuongeloni na u ṋetshedza maaṋda mupondiwa a ṱo ḓaho thuso  . 
Hezwi zwi amba zwauri khothe dzi nga si kone u dzhia ndaela ya vhulamukanyi ya mulayo wa tshirema sa zwe zwa vha zwi zwone phanda ha u tendelwa ha Mulayo wa Mulayotewa fhedzi vha tea u u shumisa fhedzi hune wa nga shuma hone nahone nga fhasi ha vhusimamulayo na Mulayo wa Mulayotewa  . 
U vhala zwithu nga u fulufhedzea u swika kha 50 U ṋea nyangaredzo i pfalaho ya nomboro ya zwithu zwine zwa nga sedzuluswa nga u tou vhala . 
U alusa u eḓana na u shela mulenzhe ha miraḓo  . 
Thakhani ndi muthu a no tenda u tshutshudzwa kha khonani a dzhena kha mafhungo a u tamba mitshini hodelani  . 
Thendelo ya tshiofisi ya ISO : zwi tshimbilelana na u shumiswa ha sisiṱeme yo tendelwaho nga dzitshakatshaka ya u langa khwaḽithi , phimavhukoni ha u vha mubveledzi hu no nga iwe muṋe na nga muṅwe muthu  . 
Hu na nḓila nnzhi dzine mivhigo i bvaho kha asesimennde ya nga ṋekedzwa ngadzo kha vhagudi na u rikhodiwa nga vhadededzi . 
Mutevhe wo fhelelaho wa maipfi a ndeme ( legends ) a tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo u kha tshanḓa tsha monde tsha khoḽomu kha thebuḽu . 
Mualuwa ane a kona u divha nga ha tshiimo tshawe u tea u divhadzwa nga ha u tanganedzwa hawe naho a sa koni u amba  . 
Hu ḓovha na muṱangano wa nyanḓadzamafhungo wo tou sedzanaho na mveledziso iyi . 
Khothe ya zwa Ndayotewa- a ndi yone khothe khulwanesa kha Riphabuḽiki ; nahone b i nga ita tsheo- i kha mafhungo a ndayotewa ; na ii mafhungo maṅwe na maṅwe , arali ndayotewa ya tenda u ṋea aphiḽi ya u ita ḽivi zwo itiswa nga mbuno dza mafhungo a itisaho uri hu ṅaṅwe kha mulayo wa ndeme wa tshitshavha nga u angaredza une wa tea u lavheleswa nga Khothe , nahone fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa ndayotewa na kha mafhungo ane a tshimbilelana na tsheo dzine dza itwa kha khothe ya ndayotewa ; na c u ita tsheo ya u fhedza kha zwine ya vha na maanḓa khazwo  . 
Muhumbulo wa u dzhenelela wa Muvhuso wo vha wa u ita uri nḓowetshumo i konadzee lwa ikonomi nga u ita uri vhubindudzi ha maḓaka ha muvhuso hu vhe ha phuraivethe na u khwaṱhisedza uri vhu tshimbidzwa na u langulwa nga khamphani dza phuraivethe dzi re na vhukoni ha milayo ya bindu  . 
Nḓivho ya mibvumo - Nungo dza u fhambanya mibvumo yo fhandekanaho ya luambo . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi tshiṱuku , kha vha bvele phanḓa kha maṅwe masiaṱari a thungo vha a nambatedze kha iyi fomo . 
Hezwi ndi u itela u bvisa na u kanganyisa dzikhasiama kana u kundisa khamphani vhukoni ha u thoma vhupo ha u i wana hu si na vhuleme  . 
U ṅwalisa lutshetshe hu tshe na tshifhinga ndi zwa ndeme vhukuma ! 
Kha vha ḓe na ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa Muno  . 
Mbekanyamushumo i swikelelwa nga vhapondiwa vha vhutshinyi na khakhathi . 
U thoma dzangano a Pfunzo ya u Onyolosa Muvhili  . 
Ri tea u shumisana kha u tikedza zwitshavha zwashu zwine zwa khou lemelwa nga u vhiga u tshinyadziwa na u tswiwa ha themamveledziso kha vho teaho . 
TSHIBOGISI tsha T tshi ṋetshedza zwidodombedzwa zwinzhi nga ha tshakha dza mbuelo dzine dza nga lavhelelwa dzhi tshi bva kha sekithara dzo fhambanaho ngeno TSHIBOGISI TSHA U tshi na manweledzo a zwiṅwe zwiteṅwa zwine vha fanela u zwi dzhiela nṱha musi vha tshi khou sedzulusa uri dziroyalthisi dzi bva ngafhi u ya ngafhi  . 
Muse wa u Guda wa Dzinyambo  . 
Mukomana wa Mboni u khou pengiswa nga mbanzhe  . 
Kha vha kwame ofisi ya zwa badani ya tsini . 
Mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu u ḓo ramba vhaṅwe vhane vha vha na mukovhe u fana na vhashumeli vha zwa mutakalo na muofisiri wa muvhusowapo u sedzana na khumbelo yavho . 
Uri vhathu vhane vha wana tshumelo vha tea u vha na zwine vha amba musi hu tshi dzhiiwa tsheo ine ya kwama tshumelo ine vha khou i wana  . 
Vhukoni vhu nga sumbedzwa nga nḓila dzo fhambanaho . 
Thandela iyi inga ya kha miḽioni nṋa wa cubic metres ya gese ine ya ḓovha itshi khou bviswa nga ḓuvha itshi iswa kha Gese ya PetroSA-Uya kha mbuyedzedzo ya Tshiluḓi ngei Mossel Bay , kha Phendelashango ya Tshipembe . 
Vhudzheneleli ha vhadzhiamikovhe vhu na khaedu kha masipala , vhakhantseḽara vha wadi na Komiti dza Wadi  . 
Mugaganyagwama wa kushumele u shuma na tshinyalelo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ya nḓisedzo dza tshumelo ya masipala  . 
Lushaka lune lwa vha na vhathu vha 57 miḽioni vhe vha ima kha miṅwaha yo fhiraho vha kunda iṅwe ya sisiṱeme mmbi vhukuma ye ya vhuya ya dzudzanywa nga vhathu , tshiṱalula nga muvhala  . 
Vhagudi vha shumisa u pfesesa havho ha mbonalo dza tshibveledzwa u nweledza tshibveledzwa . 
Ndi tsirewleadnzgaamuvhili Kha ri ambe Ri tea u tsireledza mivhili yashu . 
Vho wana hu si na na muṅwe muthu lini , a tshi tou vha ene fhedzi henefho hayani . 
Vha khou zwi ita ngauri theo ya mulayo iri vha tea u ita kana ndi ngauri vha khou ṱoḓa u ḓisa mihumbulo vhukuma i bvaho kha tshitshavha uri tsheo dzo dzhiiwaho dzi vhe na thikhedzo ya muṅwe na muṅwe na u vhona uri ndi mbuelo ya tshikhala tshilapfu  . 
Khawo a ri ṅwali ḓiresi na theshano  . 
Sa zwenezwo a zwi nga ḓo dzhiiwa sa thasululo ya thaidzo dzoṱhe dza pfunzo  . 
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho  . 
Samithi naho zwo ralo a yo ngo amba nga ha fhethu hu funiwaho u itela mimetshe musi wa khaphu ya ḽifhasi nga 2010  . 
Kha ri ṅwale Ṱumani mitshila kha maipfi o talelwaho nga fhasi uri ni fhedzise zwine mafhungo aya a amba . 
U thetshelesa ndi hone ho faraho ngudo , ha dovha ha fhaṱa vhushaka vhuhulwane  . 
U ita uri vhutumbuli vhu kone u shuma nga ndila yo tanganelanaho , hu tea u dzhiiwa vhukando ho fhambanaho  . 
Vha vhonala vha tshi nga vha khou dzinginya uri u dzhenelela hu nga vha nga nḓila ya matshilisano , kana ya poḽitiki , na uri a vho ngo khwaṱhisedza arali u dzhenelela ha mulayo hu tshi toḓea  . 
Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu  . 
Fhedzi ha , ri tambisa maḓi manzhi nga dziphaiphi dzi bvuḓaho na themamveledziso dzi so ngo fhaṱiwaho zwone . 
Arali vha tshi khou tea u shumisa tshithusedzi tshavho lune lwa fhira u fembedza luvhili kha awara nṋa dziṅwe na dziṅwe , kha vha wane thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya . 
Mushumo wa 1 Kha vha khethe tshigwada tsha lushaka tshithihi tshi bvaho tshitshavhani tsha havho tshine vha vha na nḓivhonyana nga hatsho - tsumbo , vhalimi , vhadzuli vha mikhukhuni,vhoramabidu vha mabindu maṱuku na vhaṅwe-vho  . 
Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , na nga vharangaphanḓḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe , nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo  . 
Ri na vhushaka ha khwine kha ḓorobo heyi na tshitshavha tsha mabindu u fhira kha dziṅwe ḓorobo  . 
Gethe ya u dzhena tsimuni , nga ṱhonifho , ndaela dzanga ndi uri idzo ndi gethe dzine dza livha masimuni u bva fhethu ho fhambanaho hu ne vha nga kona u dzhena tsimuni  . 
Vha songo hangwa u dzhenisa nomboro ya rasithi u itela referentsi . 
Nahone ri fulufhela uri , nga tshino tshifhinga , u vusuludzwa hafhu ha ndingedzo dza tshitshavha tsha ḽifhasi dza uri hu wanale thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha nndwa hedzi zwi ḓo anwa mitshelo , u itela uri vha Israel na vha Palestine vha kone u ḓifhelwa nga mulalo na tsireledzo sa vhahura vhane vha dzula kha mashango avho a ḓi langaho . 
Tsumbo ya 2 : Mushumi o tiwa u ri a vhe tshipida tsha u do lingulula muthu u vhona arali o tea u hirwa kha vhuimo ha tshumelo ya tshitshavha muvhusoni  . 
Vha tea u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana ya nṱha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF  . 
Tshumisano ya tshumelo dza masipala ndi mini ? 
Vhagudi vha vhekanya zwivhumbeo u ya ngauri ndi zwa masia tswititi kana kana tshipulumbu . 
Vhudifari hashu vhu do tshimbilelana na iyi milayo  . 
Kha vha dalele mushumeli wa zwa mutakalo  . 
Muhasho muḓini wavho . 
U modareitha zwi amba maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi yo linganelaho , i a tendisea nahone i a fulufhedzea . 
Madzina apo a na thalutshedzo ya divhazwakale na vhufa ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe ; ngauralo u a bvisa zwi amba u bvisa mvelele na vhufa ha vhathu  . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya dzhiela nzhele fulo ḽo dzudzanywaho malugana na fhungo ḽa sisteme dza khetho dzo teaho shango ḽashu  . 
Bammbiri le la vhalwa nga mudzulatshidulo lo vha li tshi khou vhidzwa u pfi : U tahulela Divhazwakale ya Vhadzulapo na Vhufa nga u Ira Madzina : Tshenzhemo ya Afurika Tshipembe  . 
Vhafumakadzi vho maliwaho vha sa shumiho vha nga thoma zwavhuḓi dzangano ḽa vha vhambadzi kha shango  . 
U ya nga Mulayo 30 wa Milayo ya GEMS , tsheo iṅwe na iṅwe ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ndi amba dzi fhele nahone i vhofha GEMS na vhathu vhoṱhe vha kwameaho nga khanedzano . 
Mvelelo dza Ṱhirende kha Ngudo dza Mbalo na Saintsi dza Dzitshakatshaka na Khontsothiamu yazwa Vhulavhelesi ha zwa Pfunzo ya Ndeme Tshipembe na Vhubvaḓuvha ha Afrika , zwi khou sumbedzisa uri kushumele kwa vhagudiswa vha Afrika Tshipembe ku khou khwinifhala . 
U kona u vhona phambano u ya nga mirafho kha Komiti ya Wadi ya muthu  . 
Musi sekhithara iyi i tshi khou fhungudzea , zwitshavha ezwi zwa migodi zwa kale zwo no vha fhethu hu kuvhanganaho vhathu vha sa shumi  . 
Adzhenda ndi mutevhe wa zwiteṅwa zwi angaredzaho mafhungo ane aḓo vha a tshi khou ambiwa nga hao muṱanganoni  . 
Vha ṱoḓa thendelo u thoma kha maitele oṱhe ane a ṱoḓa anasiṱesitiki nyangaredzi kana u dzidzivhadzwa wa wa sala u tshi vhona  . 
Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwipfa ? 
Kha ri ṅwale Zwino ṅwalani fhungo nga khalaṅwaha ine na i funa na ine na sa i fune . 
Iṅwe nḓila ya u ita vhulavhelesi ndi u fara miṱangano - ine ya tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela - hune vhaofisiri vha muvhuso vha nga vhudziswa nga ha mishumo yavho  . 
PLC ya Barclays , zwihulusa CEO , o ambedzana na Vhufaragwama ha Lushaka na Bannga ya Mbulungelo kha nyambedzano , nahone i ṱanganedza u ḓikumedzela ha khamphani iyi u thoma maano ayo maswa nga nḓila ine ya fhungudza masiandoitwa kha ikonomi ine BAGL ya shuma khayo . 
Hune tshikalo tsha bafurumu tsha vha hone,vhagudi vha nga ela tshileme tshavho nga dzikhilogireme hu tshi shumiswa tshikalo tsha bafurumu . 
Khothe yo ḓo gwevha muhwelelwa wa u thoma na wa vhuvhili miṅwaha ya 20 na miṅwaha ya 15 u dzula dzhele . 
Vhathu vhane vha wela kha zwitshivha zwa mvelele , vhurereli kana kana luambo vha nga si thivhelwe u shumisa ino pfanelo , hu ḓi nga na vhaṅwe-vho vhane vha vha miraḓo ya tshitshavha- ( a ) kha u ḓiphiṋa nga mvelele yavho , u ita zwa vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho ; na ( b ) u vhumba , u dzhenela na u khwaṱhisa zwa mvelele , vhurereli na zwa luambo na zwiṅwe zwiimiswa kha tshitshavha  . 
Musi ri tshi farisana kha uno mushumo , ri tea u ḓiimisela kha Zwi sa Fani na zwa Misi nahone ri khwaṱhise nyambedzano ya lushaka kha zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka . 
U ṱola notsi dza Themo ya 2 . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , a tea u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ntswa . 
Naho mitengo ya zwiḽiwa yo gonya , vhathu vha tea u ḽa uri vha kone u tshila . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo , BI-159  . 
Mitevhe ya vhashumi kana dzimbekanyamushumo dzi nga wanala zwavhuḓi nga kha u senguluswa ha maṅwalwa , u fhirisa u shumisa tshifhinga tsha vhaofisiri vha dzula vha tshi khou shumaho u vhiga nga mulomo kha mafhungo aya  . 
Uri vhele ḽi vhe ḽo vhina kana ḽo swika kha ḽiga ḽa u mela , ḽi tea u vha na maṱari maṋa u swika kha a fumirathi  . 
Tshakha dza Dziphanele nomboro ya referentsi ya PAYE ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama  . 
U khwaṱhisedza nḓivho ye ya wanwa ine ya katela nomboro 1 u swika kha 4 . 
Ndivho dzo fhelela dzi katela u shumisa zwi sa fheli , ndangulo na mveledziso ya maṱaka , u shandukiswa ha maṱaka a Muvhuso , u tsireledza maṅwe maṱaka na miri , u ṱuṱuwedzwa ha zwa maṱaka kha tshitshavha na u alusa u dzhenelela  . 
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online . 
Zwiimiswa zwi re hone kha wadi zwi humbelwa u rumelwa vhanangiwa vhazwo kha muṱangano hune madzina a tea u khwaṱhisedzwa nga vhadzulapo vha wadi u ita komiti ya wadi  . 
Kha maḓuvha mararu o tevhelaho vho ḓo phaḓaladza mulaedza na u ṋetshedza ndaela dza zwine zwa ḓo itwa nga iḽo ḓuvha . 
Ndivho ya Mulayotibe ndi u tandulula khaedu dzine dza khou ṱanganiwa nadzo kha masia a muvhuso nga murahu ha u thoma u shuma ha Mulayo wa Ndangulo ya Tshinyalelo wa 2002 . 
Izwi zwi d(o thivhela nyimele dzine vhan(we vhashumi vha vha na mushumo munzhi-munzhi ngeno vhan(we vha na mushumo mut ( ukut ( uku  . 
Maga ha nga tevhelwi o ralo hoṱhehoṱhe kha phurosese iyi lini . 
Mudededzi vha khethekanya vhagudi vha ya nga zwigwada . 
Dzi nga kona u vha lushaka lwa tshibveledzwa tshithihi ( u khwaṱhisedza u pfesesa tshivhumbeo tsha tshibveledzwa ) kana lushaka lwa tshibveledzwa lwo fhambanaho ( u ṱuṱula ḽiṅwe dzangalelo na u engedza nga maanḓa ha vhukoni ha u vhala )  . 
Mafuvhalo na tshinyadzo dze vha dzi wana zwi nga thusa kha u khwaṱhisedza vhuṱanzi havho kha muhwelelwa  . 
Ni sumbedze tshivhalo tsha maipfi zwitangini  . 
Vhathu kana zwigwada na vhone vha a ṱuṱuwedzwa u netshedza mihumbulo yavho nga u tou ṅwala kana nga tou amba nga ha mafhungo a vha vhilaedzaho  . 
Hu tshi engedzwa kha zwenezwo hu ḓo thomiwa nomboro ine ya ḓoswikelela vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha vhige ngaha mbadelo dzine dza khou lenga u badelwa . 
Figara dza EU dzi nṱha ngauri hu na u bvela phanḓa ha nungo dza u wana kha nḓowetshumo na u shumisa kuitele kwa u tou ḓinangela kana kwa mulayo u ita thendelano dzi vhofhaho vhoṱhe vhashumi kha sekhithara dzi kwameaho  . 
Khonfarentse i khou tevhela nyambedzano dzo vhalaho dzine dza khou vha hone dze dza thoma nga murahu ha Khonfarentse ya Dzitshaka dza Vhuvhusi ha Maḓi o Kunaho ye ya farwa nga Ḽara nga 2012 . 
Arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi sa koni u shumisea , mushumeli wa call centre u ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani zwi nga si shumisee , nahone a vha eletshedze uri vha nga ita mini u wana mafhungo nga vhuḓalo  . 
Vhuṱudze-ṱudze uvhu vhu kwama na maṅwe mathemo o shumiswaho kha Mulayo , ane a nga vha na ṱhalutshedzo nnzhi-nnzhi arali a songo ṱalutshedzwa . 
Vhadededzi vha tea u vhiga mafheloni a kotara iṅwe na iṅwe ya u guda , honeha , dziripoto dzi tea u ṋea mafhungo nga ha mveledzwa kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe kana mbekanyamushumo  . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓila ya khwine , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu  . 
Tsedzuluso ya themo ya vhukati ya muvhuso ya mahoḽa yo sumbedzisa u kundelwa hu na tshivhalo kha u bveledza mbekanyamushumo yashu ya tshanduko ya mavu . 
Nga u angaredza , sisteme i tendela u vhufaedzi ho leluwaho na u ṱavhanya na u swikela dzifaela  . 
Tshikwe tsho itwa nga masia maṋa . 
Vha wanala u bva kha mavunḓu nahone ndi vhathu vhe vha ita zwithu zwihulwane kha shango . 
U engedza kha zwenezwo , madamu a ṱahe kha a 25 o vusuludzwa  . 
Mishonga ya dzheneriki yo tsireledzea nahone i shuma u fana na tshibveledzwa tsha dzina , fhedzi kanzhi yo tshipa . 
Khumbelo dzi do sedzwa nga Komiti ya Nyeletshedzo ya Phurofeshena ḽa yo teaho  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa naho vha songo tendelwa u ḓi ṅwalisa  . 
U ṅwala tsedzuluso ya bugu U nanga magudiswa o teaho na tshivhumbeo U bvisela khagala muhumbulo wa kuvhonele kwawe kwa zwithu a tshi fha zwiitisi ( ngani ) U katela ṱhoho , vhaanewa , na manweledzo U ṅwala vhurifhi ha vhuṋe U nanga magudiswa o teaho U shumisa fureme arali zwo fanela U ṋea mulaedza nga nḓila yone U vhekanya mafhungo nga ndunzhendunzhe U ṅwala dzina ḽau mafhedziseloni Shumisa tshitaela tsha u ṅwala tshi si tsha fomaḽa tsho teaho ndivho ya u ṅwala U shumisa maitele a u ṅwala U ṱuṱula mihumbulo U ṅwala mvetomveto ya u thoma U ita ndovhololo U dzudzanya U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Tshenzhemo yo bveledzwaho nga dzitshakha kha zwiimiswa zwi fanaho sa dziunivesithi na madzangano a thodisiso  . 
Khethekanyo ṱhukhu dza 6 na 7 a dzi shumiswi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vho farwaho zwo itiswa nga khuḓano ya mashango a dzitshaka  . 
Vha SAPC vha themendela uri musi mafhungo a kwamaho vhugevhenga ha zwa vhuloi a tshi ḓiswa kha khothe dza sialala , a tea u iswa kha khothe dza mulayo . 
Izwi zwoṱhe zwi ḓo thomiwa nga luvhilo na tshikalo tshine tsho ḓisendeka kha luvhilo lwa nyaluwo kha u ḓiṅwalisela na u vha hone ha masheleni . 
Zwiimiswa izwi zwi thusa mushumo wa bannga dza mbambadzo , zwi tshi ṋekedza tshumelo dzo khetheaho dzo sedzaho kha dziṅwe sekhithara dza ikonomi , sa zwe zwa ṋekedzwa kha theo ya mulayo yazwo  . 
Ro dzula ro ni itela ya u thoma  . 
Vha nga eletshedza mini vhadizani vha re vhaswa ? 
U khwaṱhisedzwa ha mitengo ya tshibveledzwa nga tshifhinga tshithihi ho tikedza hafhu u gonya uhu  . 
Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo  . 
Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u nga si itelwe vouthu kha Buthano ḽa Lushaka kha maḓuvha a 30 a- a u ḓivhadzwa hawo , arali Buthano hu musi ḽo dzula Ndayotewa I tshi ḓivhadzwa ; kana b u ḓivhadzwa hawo kha Buthano , hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo  . 
Zwiṅwe zwithu zwa ndeme zwi elanaho na izwi ndi u ṱanganedzwa hu si na zwiṅwe ha vhaṅwe , u ṱhonifha vhutshilo ho sikwaho nga Mudzimu na mbofholowo ire na vhuḓifhinduleli  . 
Thendelano ya Paris , ine ya ḓo thoma u shuma lwa tshoṱhe nga 2020 , yo ḓisendeka kha u shela mulenzhe ha mashango one ane kha zwipikwa guṱe zwo tendelwanaho ngazwo nga mashango  . 
Khabinethe yo tendela u ṋekedzwa ha Ndango yo Vusuluswaho kha u Dzhielwa nṱha ha Ngudo , Ṱhanziela , Dzidipuḽoma , Dzidigirii na dziṅwe Ndalukanyo dza Akhademiki kha Pfunzo ya Nṱha kha Mashango a Afrika Phalamenndeni uri i themendelwe . 
Kha muṱa wa ramabindu a ṱhonifheaho Vho Don Mkhwanazi vhe vha shela mulenzhe zwihulu kha u maanḓafhadza vharema lwa ikonomi na u langa tshanduko ya ikonomi ya shangoni ḽashu . 
Ri tea u guda u tandulula phambano dzashu nga kha thendelano na nyambedzano dza poḽotiki  . 
Naho zwidodombedzwa zwa thodisiso ha mbekanyamushumo zwi tea u siwa kha vhorasaintsi vhone vhane  . 
Nga mbambedzo , nḓila heyi ya vhudzivha-dzivhani ha dzirekhodo dza kutshilele kwa vhathu i bveledzisa kana i ṅwala nga ha mihumbulo ya ngomu kha tshitshavha tsha mvelele tshenetsho kana tshitshavha tshenetsho . 
U dzhenelela u itela u langa vhushaka ha mbumbano ya vhashumi kha vhukonḓi ho vha ha tshihaḓu  . 
Shumisani thangi dza u ṱukufhadza dza tshi , ku na lu kha madzina a re zwitangeni ni a ṅwale afho zwikhalani . 
Iyi ndi nd(ila ine muvhuso wa khou lingedza u takula nyambo dza Afurika Tshipembe na u dzi bveledzisa uri dzi si fe  . 
Vhagudi vha nga khunyeledza mishumo ya u ṅwala sa tshuṅwahaya . 
Zwo themendelwaho kha Themo ya 4 ndi kha u vhala na u sengulusa girafu ya zwifanyiso ; u sedza afho fhasi . 
Zwi katela mveledziso ya u ṱoḓa u swika kha Megawatsi dza 40 000 dza muḓagasi u bveledzwaho maḓini u bva Mulamboni wa Congo , kha nṱha dzi fhiraho sumbe . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwikili zwa luambo zwo vhalaho u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwa zwikil zwi konou u lingwa kha themo na kha ṅwaha . 
Uhu u livhanywa ha ṱhoḓea dza zwiṱundwa na nyendedzi dza sainthifiki dza dzitshakatshaka dza Afrika Tshipembe , hu ḓo khwaṱhisa maimo a shango kha mbambadzo ya dzitshakatshaka . 
Kha vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo ( fomo B ) nga mbili na uri vha tshi khou tou ṅwala vha sa pombi vha tshi khou shumisa maleḓere danzi fhedzi . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza bannga , hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa Muhasho u nga si ṋekane nga thendelo arali mbadelo yo fhelelaho ya R110 i songo bviswa  . 
Musi tshipikiṱere a tshi ṱoḓa mafhungo , u fanela u ṋewa zwo teaho u itela uri a kone u ita tsedzuluso yawe  . 
Kha u ita izwo ri nga ḓi vhea kha vhudzivha ha mvelele yashu i fanaho  . 
Vhufhura vhu ḓivhiwaho sa Nigerian Setter Scam ndi vhufhura ha nṱhesa . 
Vhashumi vhavho , vha tshi thuswa nga thekhinoḽodzhi ya Britain , vho kona u fhaṱa netiweke ya zwidimela zwine ṋamusi zwa vha ifa ḽa shango ḽashu  . 
Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele . 
Ndi tshi ḓadzisa , hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo , ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi , kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi  . 
Muhasho wa zwa Madi nga kha Vhurangaphanḓa : Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi , vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri WRCS i a shuma na uri Ndangulo ya Dzikiḽasi yo dzheniswa kha gurannḓa ya muvhuso nga nḓila yo fanelaho ; Mvelele dza sisiteme ya nzudzanyululo dzi netshedza vhalanguli vha tshiko tsha madi zwipikwa zwo imaho ngauri zwine zwa tea u swikelelwa nga u lulamisa masianḓaitwa a kwamanaho na nyito dza mashumisele o fhambanaho a madi kha milonga yeneyo  . 
Ndingo dzi itwa nga SAMSA . 
A zwi kombetshedzi uri muofisiri wa zwa masheleni na muṱoli wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi  . 
Naho u vhala hu zwithu zwa ndeme , fhedziha ndi nga u ṅwala kana u dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala zwine zwa sia zwi khou bveledza zwikili zwa u ṅwala . 
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo , a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela , ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone  . 
Musi vha tshi shumisa DSP ya vhulwadze vhu sa fholi , nyambedzano nga ha mushonga ndi dza tshidzumbe nahone mushonga wavho u iswa kha ḓiresi ye vha nanga kana poswo ya tsini hu si na a vhonaho zwi re nga ngomu . 
Vala zwikolo , kana fhethu ha vhuḓimvumvusi hune zwoṱhe zwe zwa wanala zwi sa fushi ndayotewa nga Khothe Khulwane  . 
Mmbengwa ho ngo vhuya a ḓifhelwa nga vhutshilo u bva vhuṱukuni hawe u swika zwino o no tou vha khomba . 
Ngauri madzangano a polotiki a Afurika Tshipembe o kunga thikhedzo nga maanḓa nga mirafho na vhuimo ( naho ho lingedzwa u kunda izwi ) u kwamana na madzangano ha komiti dza wadi hu shuma u ṱuṱuwedza khethekanyo nga mirafho na vhuimo kha vhadzulatsini  . 
Khabinethe yo tendela u vha hone ha Khonfarentsi ya Dziminisiṱa ya Vhufarani ha u itela u dzhia Ḽiga kha Ikonomi ya Mvelaphanḓa nga Khubvumedzi 2018 . 
Rinani gurannḓa yaṋu dzina . 
Huṅwe fhethu ha kushumele ha ndeme hu nga ṱumanywa na wadi iyo  . 
Tsaino iṅwe i nga vha khophi  . 
Mushumi ndi nnyi ? 
Ndangulo ya vhudavhidzani , vhutshimbidzi na khuḓano ndi zwikili zwine miraḓo ya Komiti ya Wadi ya fanela u zwi bveledza u itela uri vha kone u shuma kha vhuimo havho a vhuḓifhinduleli  . 
Khwiniso dzi ṋea dzikhothe maanḓa o ṱanḓavhuwaho kha u ṋea ndaela zwi tshi ya nga zwigwada tshayatsireledzo , zwine zwi tshi bulwa ndi vhathu vha re na vhuholefhali ha muhumbulo  . 
Nṋe Madzina na tshifani nga vhuḓalo ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma nga ngoho  . 
Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza tsha mbadelo i ḓo rumelwa ṅwedzi muṅwe na uri vho fushea nga tshumelo i ne ra khou vha ṋetshedza muṅwe  . 
Ri ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u shumisa minete dza 67 dza tshifhinga tshavho u dzhenelela kha tshumelo dzi si na vhutshivha ngauri roṱhe nga kha tshumisano ri nga shandukisa ḽifhasi . 
Kha vha ambe na dokotela wa kuḽele nga ha pulane ya uḽa zwa pfushi  . 
Ri khou isa phanḓa na u wana zwiṅwe zwiko zwa fulufulu , zwi tshi elana na Puḽane ya Tshomedzo dzo Ṱanganelanaho ya Fulufulu . 
Nga kha nyito , ri tea u khwaṱhisedza vhuḓiimiseli hashu ha u ita izwo  . 
Kha vha lingedza u fhedza nga tshifhinga  . 
Fhedzi hu na dziṅwe khanedzano dzo khethiwaho dzine dza hashiwa thwii  . 
U kundelwa ha dziḓorobo u sa kona u ita izwi , huṅwe na huṅwe ḽifhasini , zwi anzela u ṱoḓa u fhela nga u fhungudza zwikhala zwo vulelwaho vhadzulapo  . 
Mbadelo dza u ṱoḓiwa na u dzudzanywa ha rekhodo a dzi shumi kha rekhodo dzine dza vha dza muṋe wa khumbelo  . 
Khwinisa ndeme ya pfunzo kha zwikolo zwine zwa si shume zwavhuḓi na kha pfunzo ya nṱha na magudedzia vhugudisi  . 
U fara vhashumi nḓila ya u ita uri vhashumi vha sa ṱuwe  . 
Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela  . 
Khaedu ya u ṱumekanya zwipiḓa zwoṱhe zwa phaziḽi i thusa kha u ṱuṱuwedza muthu malugana na risetshe dza saintsi  . 
Kha vha ṱalutshedze nga vhupfufhi uri phambano ya vhathu ndi mini na u haseledza uri arali i nga laulwa nga nḓila yo teaho i nga vha thikho kha Komiti ya Wadi yavho  . 
Zwiswa ndi zwifhio nga 2012 ? 
Vhuloi vhu tou vha muhumbuloni  . 
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho nnḓa . 
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓḓu , nga vhusimamulayo na maṅwe maga , i fanela u langa na u ṱola kushumisele kwayo kwa nyambo dza tshiofisi i sa pambuwi kha mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya 2 , nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi fanela u ḓḓiphiṋa nga u eḓḓana nahone dzi fanela u farwa u lingana  . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ta mbadelo arali ho tea u badelwa , nahone mbadelo dzi ya nga tshumelo dzo ṋekedzwaho . 
Ndi ene ane a vha na thaidzo buguni . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo shumana na mbudziso dzoṱhe hu saathu u fhela awara dza 24  . 
Zwisumbi zwa u ṱola zwo ṱanganyiswa u ya kha sisiṱeme dza u vhiga dzi re hone dza sekhithara dzo fhambanaho  . 
Zwiḽiwa zwi nga vhekanywa u ya ngauri zwi ṱavhanya hani u bvisa swigiri . 
Mulayotewa wa vunḓḓu wo phasiswaho phanḓḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa  . 
Vhahashi Khasho dza therestriala dzi fanela u shandukisa tshumelo dzadzo dza kha didzhithala . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , nahone vha i ḓadze yoṱhe . 
U vha hone hayo zwi sumbedza dzulo ḽa tshiofisi ḽa Buthano ḽa Lushaka . 
Zwino na ḽibulamuhumbulo ḽavho ndi ḽifhio zwi tshi ya nga muhumbulo wa tshenzhelo dzavho ? 
U vhewa tshiduloni hu ḓovha hone lini ? 
Fhedziha , mbuno ndi uri , maitele a mveledzo ya sialala a ṋetshedza tsireledzo ya mvelo kha malwadze a bvaho kha zwiḽiwa a kwamaho zwihulwane mashango a zwiṱunḓwa  . 
Vhagudi vha kona u wana zwithu zwine zwa vha zwilapfu kana zwipfufhi kha mithara 1 . 
U ṱuṱuwedza maitele a pfalaho a u hadzimisa , ane a ṱoḓa uri hu vhe na u bvisela khagala nga zwiimiswa zwa masheleni zwidodombedzwa maelana na ṋetshedzo dza khadzimiso ya masheleni a nnḓu ; u thoma ofisi ya u Bvisela Khagala ; na u ṋetshedza mafhungo a elanaho na izwo . 
Ri khou tama u vhona sekithara dza phuraivethe dzi tshi sumbedza u vha na fulufhelo kha ikonomi sa sekithara ya tshitshavha . 
Mahoḽa nga Nyendavhusiku , tshivhalo tsha mbilo dza mavu ntswa dzine dzo no ṅwaliswa tsho vha tshi khou swika kha 120 000  . 
U anda ha phambano kha ngudo dzi wanalaho kha budo ḽa saintsi dza mupo dzi ṋekedzwaho nga dziunivesithi zwi ita uri u ṱola pfunzo dze muthu a dzi wana zwi sa leluwe  . 
Vhutsila ha bindu ( ndangulo , masheleni ) ndi zwa ndeme kha u bvela phanda ha mvelaphanda yavho . 
Vhadzulapo vha na pfanelo na mushumo wa u vha na zwine vha amba nga nḓila ine masia oṱhe a muvhuso a shuma ngayo  . 
Hezwi zwi ḓo vhona uri hu na tsireledzo ya zwikepe zwiṱuku kha u endedza mihwalo maḓini Afrika Tshipembe . 
Kha vha bvele phanḓa na u vha tikedza musi vha tshi dzhia iḽi ḽiga ḽa u fhedzisela kha buḓo ḽavho ḽilapfu ḽa tshikolo  . 
Huno henefho hombo d(i vha wone musanda muhulu wa Tshivhasa  . 
Izwi zwi khwathisa u bvelela ha dzhango ḽashu sa maraga wa vharengi une wa sumbedza zwikhala zwiswa . 
U vhekanya na u vhambedza zwithu zwa 15 . 
Vhagudi vha tea u vhala nṱha musi vha tshi khou posa . 
Izwi zwi nga vha mushumo wa tshigwada . 
Musi hu na dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu , sa tsumbo , musi hu tshi ṋetshedzwa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , madzulo a a engedzwa kha fuḽoro vhukati ha khethekanyo mbili u kona u dzudza miraḓo i bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Vhathu avha a vha tsha vuwa nga matsheloni vha ya u tamba kana u dzhia tshivhonelo  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga ṱoḓa uri khomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa hayo kana phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula dzimbudziso  . 
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe , mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa . 
Huṅwe , dzi a gudwa sa luambo lwa u engedza . 
Zwiṅwe zwipuka zwi vhulunga zwiḽiwa musi zwi tshi lugisela u eḓela vhuria hoṱhe . 
Vho Francinah a vha athu u pfuluwa u bva vhuponi vhune vha dzula khaho ( vha humbelwa u dzhiela nlha uri Vho Francinah ndi mueni na uri vha vhiga kha vhupo vhune vha dzula khaho )  . 
U badela tshinyalelo dza u dzivhela ( mbadelo dza SAQA na milingo ) arali zwi tshi takalelwa  . 
Kha vha vhidze phere mbili kana tharu uri dzi ambe nga ha zwiṱori zwavho kha tshigwada tshihulwane vha ṅwale zwidodombedzwa zwa ndeme kha dzikholumu dzo teaho  . 
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa u shumana na khumbelo yavho . 
Tshivhalo tsha vhaaluwa tshi sumbedza u sa lingana ha mbekanyamaitele dza pfunzo hu sa athu vha na dimokirasi  . 
Kha vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano  . 
Kha vha dzhie tshifhinga tshilapfu tsha u sedzulusa mbekanyamushumo  . 
Musi hu tshi ṅwalwa nomboro dza didzhithii tharu vhukati ha 100 na 110 , digithi ine ya vha kha vhuimo ha vhufumi ivha zero . 
Malende a tshinwa nga Vhanna na Vhafumakadzi , Vhat ( hannga na Vhasidzana  . 
Sheduḽu ya shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano . 
Zwivhangi kana zwiitisi zwine zwa vhanga u si tsha pfa kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga yeneyo pfunzo ya nga konadzea zwi pfalaho  . 
Hu shuma mushumo muhulu wa u ṱuṱuwedza , u shandukisa na u bveleldzisa he zwa tea . 
Tsha u fhedza , ri ḓo fhaṱa mutingati wa mveledziso , u fhaṱa lushaka na u khuruṱanya zwitshavha u itela u ṱalutshedza kuvhusele kwa khophareithi ku re khagala nge ra fha vhathu mafulufulu na u vha shavhedza nga zwiko zwa Zwitshavha zwa Muno u itela u fhaṱa shango  . 
Maanḓḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a ḓḓo isa phanḓḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓḓo ṋetshedzwa kha maanḓḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo  . 
Phanḓa ha musi Phalamennde I tshi nga tendela kana u vusuludza tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓu- a Muoditha-Dzhenerala u tea u ṋea muvhigo kha Phalamennde ; na b vunḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo aḽo phanḓa ha komiti . 
Muvhuso u ḓo shumisa R2,6 biḽioni kha tshumelo ya zwa maḓi uno ṅwaha . 
Humbula uri vhathu vha do vha na maitele a fanaho kha zwishumiswa zwa mupo zwine vhatsireledzi vha mupo vha vha nao  . 
Tsumbo , vhagudi vha gudesa musi vha tshi ita nyonyoloso kana nga u shumisa miraḓo yavho ya muvhili ( kinaesthetically ) na nga u shumisa zwishumiswa zwine vha nga tou zwi fara nga tshanḓa ( three dimensional learning ) murahu ha musi vha tshi nga ita nyito dzine ha shumiswa tafula , bambiri na penisela ( two dimensional representational activities )  . 
Hu tshi khou dzhielwa hezwi na zwiṅwe nṱha ; Khabinethe yo tshea uri u shumiswa ha sisiṱeme ya vhulanguli zwi songo tou kombetshedza , Fhedziha , STB dzi ḓo vha na sisiṱeme ya vhulanguli u itela u tsireledza vhubindudzi ha Muvhuso kha makete wa STB na nḓowetshumo ya eḽekiṱhironiki yapo yo wanaho thuso ya masheleni a muvhuso na tshanduko i khou vhilulaho ya tshanduko ya thekhinoḽodzhi , u itela vhashumisi vha matshelo vha khasho vhane vha nga vha vha sa ṱoḓi u i shumisa zwino . 
Thendelo ya tshifhinganyana ya tshumelo dza phukha kana u diana ha bere u itela nzwaliso i tea u waniwa kha dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso ya phukha . 
Kha Gireidi ya 1 ( u thoma ) zwikolo zwi a ṱuṱuwedzwa u linga nḓivho ya mutheo kha themo ya u thoma . 
Sa tsumbo , arali muṅwe muthu a ita khumbelo ya u khwinisa nnḓu yawe , zwi nga ḓi khakhisa nḓila ine muhura a ḓo vhonala ngayo . 
Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala maanea . 
Naho zworalo , ri na fhulufhelo ḽauri , lushaka nga u ngaredza lu ḓo khwaṱhisa tshiimo tsha u dzula lwo fhaṱuwa uri musi mitengo ya tshomedzo dza u bveledza i tshi tsela fhasi , na lushaka lu vhe na u vhuelwa khazwo  . 
U ita modele wa tshiko tsha mafhungo ; U kuvhanganya mafhungo ; u wana ngona ya u dzula i tshi khou khwiniswa ; u kwakwana na zwinwe zwiko zwa mafhungo ; na u wana thodea dza vhathu vhane vha shumisa mafhungo  . 
Kha luṱa lwa u pulana vhashelamulenzhe vha ḓo waniwa nahone hu tea u tholiwa vhashumi vho teaho vha re na vhukoni u khwaṱhisedza uri thandela i a bvelela  . 
Zwithu zwinzhi zwi tou itwa kha phurogiremu iyi nahone ndivho yayo ndi u ṋekedza zwishumiswa zwa u tou ita na zwikili kha vhagudi vha vhaaluwa  . 
Tsumbo ya 2 : Mushumeli wa muvhuso a so ngo da mushumoni a so ngo kuna  . 
Hezwi zwi nga sia hu na u fhelelwa ha ndaulo kha uri ndivho i bvelela ine ya vha yone thikho kha mabindu o bveleho phanda vhukuma  . 
U pfesesa na u kona u shumisa luambo lwo teaho kha masia maṅwe a ngudo . 
Arali muthu ane athikili kana thukitha a vha o rengiselwa kana u isedzwa , u fanela u tou ṅwala maga o tiwaho u vhona uri athikili kana thukitha i ḓo kona u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe dzo bulwaho , nahone i ḓo vha yo tsireledzeaho hu si na khombo kha mutakalo , mishumo ya muṱunḓi , muoli , murengisi , muisedzi kana mubveledzi zwi ḓo mbo ḓi pfukela kha muthu ane a dzhia maga aneo  . 
Kha vha fhe vhadzulapo pfanelo dzo khwathaho dzi re mulayoni kha zwishumiswa uri vha kone u shumisa mulayo kha u tsireledza zwishumiswa kha vhabvannda . 
Mbadelo dza khaṱhululo g Mufariwa u fanela u tendelwa u ya kha khothe iṅwe na iṅwe ene muṋe hu tshi dzhielwa nṱha u farwa hawe , hune ha ḓo to imelwa nga ramulayo kha khothe yeneyo , khathihi na u sumbedza uri u farwa hoho hu songo tsha ya phanḓa  . 
Dikishinari dza 1  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u farwa luvhili kha ṅwaha musi khethoguṱe dzi tshi farwa  . 
Izwi zwi ḓo thusa sekithara ya zwa migodi u shumisa vhukoni , tshomedzo , nḓivho na ndaka ine ya vha hone , na u tendela muvhuso u gonyisa mbuelo ya muthelo u fhirisa zwine ya vha zwone  . 
Vhalani itsho tshirendo hafhu ni fhindule mbudziso  . 
Hoyu Mulayo a u shumi kha muthu muṅwe na muṅwe ane nahone u swika hune Mulayo wa Ndinganyiso kha u Thola wa 1998 mulayo wa vhu 55 wa vhu 1998 wa shuma ngayo . 
Arali mushumisi a sa wana phindulo nga tshifhinga tshi fushaho , mushumisi u tea u ḓ ikwamanya na GCIS . 
Mulayo wa lushaka u ḓo langa mulayo wa vunḓu arali mulayo wa lushaka wa vha wo itelwa u thivhela nyito I songo teaho kha vunḓu ine- ( a ) ya tshinyadza madzangalelo kha zwa ikonomi , mutakalo kana tsireledzo zwa ḽiṅwe vunḓu kana shango nga u angaredza ; kana ( b ) wa khakhisa u shumiswa ha mbekanyamaitele ya ikonomi ya lushaka  . 
Vha huwelela uri hu ṱanganedzwe phambano vhukati ha vhuloi vhune ha vhaisa na vhuloi ha zwa vhurereli nga avho vhane vha ḓidzhia vha vhaloi  . 
Khabinethe yo tendela u iswa ha Tshishumiswa tsha Khwinisedzo ya Ndayotewa ya Dzangano ḽa Mishumo ḽa Dzitshaka , 1986 , Phalamenndeni u itela thendelo . 
Ambani ni tshi sasaladza u tambudziwa ha vhafumakadzi na vhana : Ṱuṱuwedzani zwipondwa zwa vhafumakadzi zwo fhumulaho u itela khaedu u tambudzwa  . 
Pulane iyi yo thusa kha u ṱodulusa zwivhangi zwa thaidzo na u topola vhudzheneleli ha tshiṱirathedzhi ha ndeme ha u shandukisa tshiimiswa . 
Maitele a ṋea mupondwa na tshigevhenga tshikhala tsha u bveledza maano a u shumana na vhuṱungu . 
Ri khou dovha hafhu ra shuma na milayo ya u thoma u ṅwala madzina a zwidongo zwa zwibveledzwa zwa zwikambi zwi na ngeletshedzo dza mutakalo  . 
U livhuwa  . 
U shuma nga zwithu zwi fareaho nga u vhea zwithu nga zwigwada u vhumba fumi , vhuthihi na u pfesesa uri 10 ndi tshigwada tsha fumi ḽi thihi ḽa mufhalala . 
Ivhani na vhuṱanzi uri atikili ine na ḓo ḓa nayo i amba nga zwithu zwine zwa ni takadza . 
Mafhungo a tshumelo a dzheniswa fhedzi kha website nga murahu ha musi o talutshedzwa  . 
Nga nḓowelo , nga maanḓa kha mushumo wa tshiofisi , a hu na u shandukisea uhu  . 
U pulana : U shumisana na mukhantseḽara na maṅwe madzangano a tshitshavha , u topola ṱhoḓea dza ndeme na u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea idzi dzo katelwa kha makumedzwa a mugaganyagwana na pulane dza hone  . 
I katela u thetshelesa , u vhala , u ṱalela na u sengulusa kha zwibveledzwa u itela u pfesesa uri zwithu zwo bveledzwa hani na uri zwi ḓisa mini . 
Hezwi ndi zwa ndeme kha Afrika ḽi shi shela mulenzhe kha thandela ya Square Kilometre Array ( SKA )  . 
Zwi bvaho kha vhaṅwe vhagudi : u vhalela nṱha tshuṅwahaya dzavho zwi tshi pfala kiḽasini . 
Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka a vha tei u ṅwalisa , sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea  . 
Khothe yo sumbedza uri muhwelelwa ha ngo ita vhutshinyi nga nṱhani ha lutendo lwa zwa vhuloi . 
Vhuvhava ha mitshini vhu a farelwa muthu u ya nga mulayo wa Vhudavhidzano ha e(lekit ( hironiki na T(hiransekisheni , Mulayo wa u Inthaseputha na u Monitha na dzin(we nd(ila dza vhuvhava ha mulayo  . 
Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo tiwaho nga ndayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9 . 
Kha vha thome u vhulunga tshelede kha akhaunthu ya u vhulunga  . 
U ṱuwisa mulwadze u bva kha sibadela u ya kha tshiṅwe hune ha khou ṱoḓea u dzhenelela ha dzilafho . 
Gomelelo ḽine ḽa vha hone kha vhunzhi ha mavunḓu ashu a ḽi khou ri fara zwavhuḓi . 
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa , zwi ambaho uri vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe . 
Mbadelo dzi ya nga tshumelo i ṱo ḓwaho  . 
Nga ngomu ha muhanga wa zwa ṱhanganedzo ya mulayo na zwitandadi zwa phurofesheni , vhashumeli vha mutakalo vho vhidzwa uri vha thuse kha zwitandadi zwa ngoho zwa vhuḓifari na khoudu dza mikhwa dza ṱhonifha  . 
Mvelelo dza muvhigo uyu dzi ḓo ḓivhadziwa hu si kale . 
Izwi ndi u shumisa tshishaka zwine zwa tou hanedza tshothe zwi kutekwaho nga ngomu ha Ndayo-tewa na dzangalelo la muvhuso  . 
Nga murahu , ni vhale dzimbudziso uri ni kone-ha u fhindula idzo dzine na funa  . 
Ha u bebelwa ndi vhu(la vhune ha pfi o vhu wana kha vhabebi vhawe  . 
Hwalea nga mafulofulo a tshitshavha a u sumbedza u farana-hezwi zwi do tshintsha musi tshifhinga tshi tsha ya . 
Vharengisi vhari vhone vho dzula vho luga na uri vha ya ṱoḓa u badela tshumelo  . 
Mashango o dzhenelaho ACIRC nga u funa , hu tshi katelwa na Afrika Tshipembe , o dzhia tsheo ya u ranga phanḓau ḓisa thandululo dza khaedu dza Afrika hu si na u dzhenelela ha mmbi dza nnḓa . 
Ndo longela ripoto yanga ya vhukati ha ṅwaha khathihi na ṱhanziela yanga ya mabebo  . 
Huṅwe fhethu kha tshitshavha hu na tshika nahone hu ṱoḓa ndondolo ? 
Kha vha fare khasitama dzothe sa Musuku  . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele : Arali vha khou imelela vho bulwaho kha pharagirafu 1 afho nṱha , vha tshi khou kundelwa u wana tsaino ya vhathu avho kana maṅwalo maṅwe na maṅwe ane a khou ṱoḓea o bulwaho kha Fomo , vha tea u saina Fomo vha longela tsaino na maṅwalo e vha kona u a wana na afidavithi ( tshitatamennde tsha muano ) vha tshi khou ṋetshedza zwiitisi zwo vha kundisaho u wana tsaino na maṅwalo  . 
U dzhenisa vhadzheneleli u thusa kha u dzhenelela u itela nḓisedzo ya tshumelo u nanga mafhungo avhuḓisa na o teaho u bva kha zwiko zwo fhambanaho na vhathu,na u ṱanganya zwe vhathu vha thusa ngazwo na mihumbulo ya vhone vhaṋe kha tshipiḓa tsha mushumo wo farekanaho zwavhuḓi kana ṋetshedzo  . 
Arali u tiwa hufhio kana hufhio ha u avha dziofisi ha vha hu ho fhambanaho nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya 10 c , Minisṱa vha kwameaho vha tea u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa , hune zwa vha zwo tea , nga u tholiwa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho u ya nga u tiwa ho fhambanaho . 
Mulayo uyu u tea u sumbedza zwavhuḓi mbofho na dzilaibilithi dzine dza vha kha vhaofisiri na zwiimiswa zwi re na vhuḓifhinduleli ha mushumo uyo  . 
Zwiṅwe zwivhuya ndi zwa uri DOA i a shumisea na vhunzhi ha zwithu zwa inthanethe zwire hone . 
Kha vhathu vhaswa vha Afurika Tshipembe nga u angaredza , ni humbula uri muvhala wa lukanda ndi tshivhangi tsha uri vha tshilisane na nnyi ? 
Khoniferentsi yo vhea adzhenda ya shango ḽiṅwe na ḽiṅwe na zhendedzi ḽa madzangano manzhi na dzitshakatshaka khaedu ya u fhelisa thambulo ine khoniferentsi ya vha ṱhanzi yayo  . 
Musi Mbekanyamaitele iyi ya Tshidzumbe i tshi bula maga ashu a u londota Data nahone ri ḓo lwa nga nungo u a swikelela , a ri ho kha vhuimo ha u nga themendela maga aya  . 
Kha mbilahelo dzi si khulwane na ṱho ḓisiso dza nnyi na nnyi , kha vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha khandiso dze vha ita na ṱhanziela dza he vha shuma hone . 
Kuitele ku ya fhambana uya nga mashango  . 
Pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde ndi pfanelo ya mudzulapo muṅwe na muṅwe wa shango nahone yo ṋetshedzwa kha Ndayotewa  . 
Ri do vha divhadza ? 
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u ṋekedza muvhigo kha vhagudi na u thusa kha kupulanele kwa u funza , fhedzi a zwi tei u rekhodiwa . 
I bvisela khagala mitheo miṋa ya u dzhenelela , i katelaho u tendela vhadzulapo , sa muthu nga muthihi kana zwigwada zwi re na dzangalelo , u ṋea mihumbulo kha zwa polotiki na uri vhashumisi vha tshumelo vha vhe na zwine vha amba nga ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Hezwi zwi thusa kha u sedza vhuṱhaḓuli ha muvhuso vhu katelaho . 
Kha u phrogirema izwi hu katelwa ṱhalutshedzo ya khoudu - ndi ngani zwo ṅwaliwa nga nḓila iyi , khoudu i khou ita mini  . 
Vhagudi vha nga kona u posa daisi u vhona uri ndi phazili ya nomboro ifhio ine a tea u fhaṱa . 
Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri vho sia tshigwada tsha vhalanguli tsho khwaṱhaho tshine tsha ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzelwa mudzedze wa Eskom na u shumisa maano a mveledziso iyo . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo ngeno ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa i ṋekedzwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho  . 
Mulayo wa u Thivhela u Pandelwa Hu siho mulayoni na U Dzula kha Mavu Hu siho mulayoni  . 
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho . 
Hezwi zwi katela mivhigo kha vhulavhelesi ha phalamennde na vhusaukanyi ho tiwaho  . 
Tshitshavha tshi dzhiela ntha dzangano sa murado u re mulayoni line la vha imelela na line vha nga kona u shuma nalo  . 
Mivhigo iyi i a ṱolwa ya rumelwa kha Vhulanguli ha lushaka ha Mutakalo wa Phukha vhune ha vha Pretoria . 
Miṱangano ya komiti ya wadi ya u vhigela murahu kha wadi , miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe  . 
Ndayotewa i sumbedzisa zwin(we zwiga zwine zwa tshimbilelana na pfanelo na dzangalelo ( la vhadzulapo vhot ( he  . 
U linga ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa hu ḓo thusa mudededzi u londa na sedzulusa u bvelela ha mugudi kha themo yoṱhe . 
Zwi a takadza u dzula muḓini u re na lufuno . 
Vha ṱoḓa thendelo u thoma kha maitele oṱhe ane a ṱoḓa anasiṱesitiki nyangaredzi kana u dzidzivhadzwa wa wa sala u tshi vhona . 
Muṱaṱisano u ḓo shela mulenzhe u ṱuṱuwedza ikonomi yashu nga tikedza zwithu zwa ndeme zwa muvhuso , nga maanḓa musi zwi tshi elana na maitele a u wana nḓisedzo ya zwithu o khetheaho na u sedzana na Thendelonzwiwa ya Tshanduko ya Mitambo , na u kovhana ha mbuelo dzo wanalaho  . 
Kha tshiimo itshi , vhuthu vhu nga si kone u ḓitshidza nga hoṱhe , fhedzi a vhu nga ḓo kona u tshidzwa  . 
Tshivhalo tsha vhathu vho kavhiwaho nga HIV tsho ima fhethu huthihi nga phesenthe dza 10  . 
Vhashumi vho tendelwaho vhane vha vha na vhuḓ ifhinduleli ha u dzhenisa mafhungo a tshiphiri o waniwaho vha na vhudifhinduleli ha u vhona uri a vha fhiriseli mafhungo kha vhaṅwe vhathu  . 
Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi  . 
Vhatambi vha bvumo : Fernando Torres , Xabi Alonso , Iker Casillas , Sergio Ramos  . 
Nga murahu ha luswayo , kana musi mazika a tshi ima , Mudededzi vha amba dzina ḽa tshivhumbeo . 
Hezwi ndi u ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayotewa  . 
Thendelo ya mulondoti a i ṱo ḓei arali a kundelwa u sumbedzisa , nga luṅwalo , uri u khou nea thendelo naa hu saathu u fhela ṅwedzi nga murahu ha u humbelwa u ita ngauralo nga muthusi wa khothe ya vhana . 
NDI NNYI ANE A VHA NWANA ? 
Ndi zwifhio zwine Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a nga ita ? 
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi , ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni . 
Kha nyimele iyi , vhurangaphanḓa vhu katela nga maanḓa u sika nyimele ya tshiimiswa yo teaho , u fhirisa zwiṱaluli zwa vhuṋe zwa vhaofisiri vhahulwane  . 
Musi tshanduko ṱhukhu kha mushumo i tshi amba uri a hu na mvelelo dza u kovhekanya mbuelo khulwane , dziṅwe mvelelo dza ndondolo yavhuḓi dzo vhigwa  . 
Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha , kana maṱuku , u shumiswa ha maanḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4 , ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4  . 
Izwi zwi itwa hu tshi tevhedzwa Mulanga phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho  . 
Mutevhe wa nomboro yo fhelelaho u swika kha 99 u bva kha ṱhukhusa u ya kha khulwanesa , na u bva kha khulwanesa u ya kha ṱhukusa  . 
Vha nga ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afurika Tshipembe nga lutsinga kana zwo tou ralo . 
Ngona dzi shumiswaho nga vhagidimi u swikelela tshivhumbeo tsha vhukuma tsha muvhili wavho dzi a sedzuluswa nga u dodombedza , kathihi na vhuṱanzi sa saintsi u itela zwiswikisedzi zwa zwiḽiwa zwo ḓoweleaho hu tshi itwa mbilo dzo fhambanaho dza kushumele kwo khwiṋiswaho  . 
Nyendavhusiku 2011  . 
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadzwa u ya nga mulayo wa Lushaka  . 
Fhedzi u kona u tanganya na u bveledza ICT kha dziindasiteri zwi kha tshiimo tshi si tshavhudi kha mveledziso  . 
Vhagudi vha vhambedza maḓuvha a mabebo kha miṅwedzi yo fhambanaho . 
Ndi pfana na mitshelo na miroho . 
U tandulula thaidzo dzi elanaho na zwine zwa khou itea zwi thusa vhagudi u bvisela mihumbulo yavho khagala nga u amba na u ṅwala hu tshi shumiswa nyolo na zwiga . 
U fhandekanya na u dovha u ṱanganyisa numboro zwi a kona u thusa uri vhagudi vha lelutshelwe nga u rekanao . 
U aluwa ha nila ine vharengisi vha zwiiwa vha mashango a nna vha vha ngayo zwi tshi ya kha vhudele ha zwiiwa zwi ita uri thengiso ya zwiiwa zwa nna i kwamee , ndi ngazwo muvhuso u tshi fanela u dzhenelela  . 
Hu na phepho . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋne wa goloi u vhona u ri goloi i itwe ndingo  . 
Kha vha pulane uri hu vhe na u gudiswa ha vhathu vha vhupo nga u tavhanya . 
Muhumbulo wavho zwi khagala wo fhambana , fhedzi milayo ya u dzudzanya yo dzheniswaho i a fana  . 
U anganyela hu sa athu u elwa ndi zwa ndeme , fhedzi zwi nga itwa fhedzi musi vhagudi vho no ela vha tshi shumisa mielo iyo . 
Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa  . 
Tenda hu na u fhambana na ḽevele dza mbuelo dza zwigwada zwo fhambanaho zwa tshitshavha , tshikhala vhukati ha phurofaiḽi dza u renga na vhathetshelesi tshi ḓo dzula tshi hone  . 
Vhaṋe vha dzigoloi vha tea u vhona u ri ḓiresi yo ṅwaliwaho kha redzhisi ṱara ya goloi ndi ya vhukuma  . 
Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho  . 
Tsedzuluso ya pfunzo na u waniwa ha zwikili i sumbedzisa khwinifhadzo ya nṱha nga 2004 naho hu uri izwi zwi khou itea nga u ongolowa . 
GCIS i na zwitandadi zwa thekhino ḽ odzhi zwi pfadzaho na kushumele kwa tsireledzo u itela u tsireledza mafhungo oṱ he a ḓ iswaho nga mushumisi uri a sa lodzwee , kana a sa shumiswe nga nḓ ila i si yone , kana a sa shandukiswe kana u tshinywa . 
Vhuhosi ha Vhavend(a ho thoma musi vhavend(a vha tshi bva kha ( la Congo u swika vha tshi dzula Vend(a ( la n(amusi  . 
Olani tshifanyiso nga nnḓa hayo na mulaedza wa tshipentshela nga ngomu . 
U kopolola phetheni zwi thusa vhagudi u vhona ndunzhendunzhe ya kudzudzanyelwe kwa phetheni . 
Kha vha ite khumbelo nga kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho  . 
Hu tshi shumiswa mveledziso ngei Limpopo sa mutheo , ri ḓo engedza vhuendi ha tshiporo ngei Mpumalanga , hu tshi ṱumekanyiwa fhethu hu na malasha na zwiṱitshi zwa fulufulu . 
Khomishini i vhona uri hu na nyimele dzine khadzo vhathu vha tenda nahone vha ṱanziela uri vho lowa vhaṅwe , zwenezwo-ha iḽi sia na ḽone ḽi tea u lavheleswa  . 
Fhasi fhasi ha zwiimiswa izw zwa sialala zwa u tandulula thaidzo hu na muṱa , hu ne ha vha na munna , mufumakadzi na vhana . 
U shayeya ha uvhu vhukoni ho topoliwa sa tshone tshithithisi tsha nyaluwo ya mveledziso na ikonomi  . 
International Social Service ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽi si ḽa muvhuso ḽine ḽi sa khethulule nga zwa poḽitiki , murafho , vhurereli kana vhubvo  . 
I tea u ḓisendeka kha nḓivho na zwikili zwo itwaho kha yeneyo themo . 
Ri a zwi ḓivha hafhu uri mbilaelo khulwane ya miraḓo ya mmbi ya kale , nga maanḓa vhalwelambofholowo vha u ranga , ndi u kundelwa u swikelela phensheni dza tshipentshela , kana u ongolowa ha maitele aya  . 
Kha vha vhe o ṱalifhaho vha pfukele kha zwitatamennde zwa mobi Kale zwitatamennde zwavho zwa mbilo na mbadelo zwo vha zwi tshi tou posiwa . 
Vha ya phanḓa vha ṱanganedza masiandoitwa a kwamaho zwa vhuloi , kha iyi nyimele hu khou ambiwa nga ha khakhathi dzi kwamaho vhuloi , khathihi na mihumbulo i sa fani nga ha tshaka dza vhuloi . 
Kha vha vhone uri fhethu afho na tshiendedzi zwi dzula zwo kuna u itela uri zwiḽiwa zwine zwa vhewa afho kana u endedzwa zwi sa kavhiwe nga thunzi , mashika , kana zwiṅwe zwithu zwine zwa vha khombo  . 
D(aganana ( li a fhindula ( la ranga hogo phand(a u ya u dzhia tshivhonelo ngei dzi khareni  . 
Mulayo wa Afrika Tshipembe u ḓo langa nḓivhadzo ya mulayo ya webusaithi iyi  . 
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho . 
Masia a vhupo a mavunḓu a vhumba masia a vhupo o sumbedzwaho kha mimapa yo fhambanaho yo bulwaho kha Nḓivhadzo yo sumbedzwaho kha Sheduḽu ya 1A  . 
Kha ri vhale Vhalani mafhungo aya ni tangedzele maipfi a re na mubvumo kh . 
Khethekanyo ya 199 , 200 , 3 na u swika kha na u swika kha 206 dza Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi fheliswa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayotewa ntswa  . 
Tshitaela tsho tea lu fushaho  . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u badelela ṱho ḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza mulwadze . 
Bammbiri-mviswa nga ha u ṱola zwa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi yo tendelwa nga Khomishini muṱanganoni wa dzi 11 Shundunthule 2014 . 
Humbelani muṅwe nga inwi a ḓiite mutambimakone wa muṅwe mutambovho . 
Hu tshi engedzwa , Komiti ya Dziminisiṱa ya ngangomu kha zwa Mupfuluwo kana Tsudzuluso i ḓo isa phanḓa na mushumo wayo wa u sedzulusa hafhu kha zwoṱhe zwi kwamaho vhapfuluwi vhane vha vha kha shango . 
Sielisanani na khonani yaṋu u sumba zwipiḓa zwa muvhili ni mu vhudze Kha ri ambe uri tshipiḓa itsho tshi pfi mini . 
Muvhuso wa Tshifhinganyana zwino u katela vhaimeleli vha madzangano mararu , vhane vho saina thendelano dza u imisa mafumo na Muvhuso wa Tshifhinganyana  . 
Ndi kha vhege ifhio hune na guda nga thangi ? 
Tsaukanyo ya mbeu i katela , tsha u thoma , u kuvhanganya data ya mafhungo a zwa mbeu a songo fhelelaho na a mafhungo a ndeme nga ha tshitshavha tshi kwameaho  . 
I lingedza u konisa vhagudi u bveledza vhukoni havho ha nṱhesa . 
Naho zwo ralo , musi ri tshi sumbedzisa maanḓa a nzulele ya mikano a ri hanedzi uri dziphurofeshinala vha zwa mutakalo vhaṅwe na vhaṅwe vha nga si vhe na mulandu wa vhuḓifhinduleli  . 
Ho lambedzwa masheleni a eḓanaho R740 miḽioni kha thikhedzo ya u phaḓaladza uhu . 
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u a nweledza nga mbuno dza lindelaho kha mutevhe  . 
Arali hu ee , kha vha ṋee dzina ḽa uyo muhasho . 
Zwo itea nga matsheloni a 17 Fulwi 2004 ngei Mokopane Traditional Authority phanda ha khothe ya musanda yo vhumbiwaho nga mirado ya khoro  . 
Girama na ḓivhaipfi zwi nga funzwa kha nyimele ya u ṅwala . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya tshitshavha  . 
Phindulo : Komiti ya wadi i nga a shumisa kha mveledziso yavho ya pulane ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Sa izwi Dzikomiti dza Wadi dzi na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri ṱhoḓea dza tshitshavha dzo dzheniswa kha dzipulane na phurogiremu dza masipala , vha tea u dzhiela nṱha u fhambana ha zwigwada kha zwitshavha zwa havho na u khwaṱhisedza uri zwigwada zwenezwo zwi a dzheniswa kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo  . 
U imelela dzikhakhathi zwe zwa vha zwi tshi dzula zwo ṋaṋa , a zwi tsheho  . 
Musi vha tshi ya malisoni vho vha vha tshi dzula fhasi vha tshi khou tamba vha tshi khou lidza tshipotolio  . 
Khamphani idzi dzo kona u fhungudza nga maanḓa kushumisele kwadzo na tshelede ya kutshimbidzele kwa mabindu adzo  . 
U kona u shumisa ṱhalutshedzo dzi re khagala , dzo dzumbamaho na dzi monaho zwi tshi ya nga nyimele . 
Vha nga shumisa IRP 12 Guidelines arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6  . 
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho , milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu nga nḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana  . 
Izwi zwi fanela u itwa nga nnḓa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele u vhofhololwa arali zwa vhulamukanyi zwi tshi tenda , tenda ha vha na zwiitisi zwi pfalaho  . 
Musi hu tshi khou itiwa mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa 8 , zwi nga vha zwihulwane arali hu tshi nga rekhodiwa thandela dza mazhakanḓila dze dza dizainiwa nga wadi malugana na mafhungo a ndeme a IDP , zwipikwa na zwiṱirathedzhi  . 
Ri khou ṱoḓa nyaluwo ya phimo ya phesenthe ṱhanu uri ri kone u sika mishumo minzhi . 
U vhambedza nomboro u swika kha 20 na u amba uri ndi ifhio i re khulwane kana ṱhukhu nga 1 kana 2 . 
Kha ḓivhazwakale ya dzitshaka , mirafho yo shela mulenzhe nga vhuṱali havho ha u ṱanganedza fhethu ha ndeme hu ḓisaho tshanduko , na nga u ḓiimisela na vhubveledzi , ha u shumisa tshikhala  . 
Naho zwo ralo , zwo wanalaho zwa zwino kha mupo a si zwone zwe zwa vha zwi zwone u thomani  . 
Hu khou tevhelwa maitele a tshumisano , hu si a u sumbana nga minwe  . 
Zwenezwoha , ndivho ya bugu dza u shumela dza Gireidi R ndi ya u thusa vhana uri vha aluse zwikili izwi zwe zwa bulwa khathihi na u alusa kuhumbulele kuhulwane kune vha tea u ku ṱalukanya musi vha tshi ḓisimela murango wo khwaṱhaho wa pfunzo . 
Musi vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza mutheo a dziho kha khombo ya u nga shakuliswa , muṋe wa mavu a phuraivethe u tea u ya khothe u wana ndaela ya u shakulisa , zwi tshi ya nga Mulayo wa Thivhelo ya u Shakuliswa zwi siho Mulayoni na Mulayo wa Mavu wa u Dzula zwi siho Mulayoni , 1998 ( Mulayo 19 wa 1998 )  . 
Masipala muṅwe na muṅwe u fanela u vhumba Forumu ya Vhaimeli vha IDP u ṱutuwedza tshitshavha uri tshi shela mulenzhe na vhadzhiamukhovhe vhaṅwe kha maga maṱanu a U pulanwa ha Mveledziso yo Ṱhanganelanaho  . 
U anganyela na vhala nga ṱhoho u swika kha 5 ( Nyimbo dza nomboro ho dzheniswa na zwidade u bveledzisa khontseputi ya nomboro ) U ḓivha nomboro kha nyimele yo ḓoweleaho , tsumbo miṅwaha , ridzhisiṱara U pfesesa nomboro thevhekano ( tsumbo . 
Mveledziso ya vhukoni - sekithara ya maanḓa ya pfunzo na vhugudisi na Tshikwama tsha Vhukoni tsha Lushaka zwo thoma na u ḓidzhenisa kha zwa mveledziso ya vhukoni u thusa vhaswa , vha songo tholiwaho na vha sinaho vhukoni  . 
Tshiṱiriki tsho vha tsho tiwa uri tshi ḓo wela kha shangohaya ḽa Ciskei  . 
U fha ṱhalutshedzo . 
U ita uri fhethu hu dzule ho kuna na u kombetshedza mulayo na vhudziki zwi khou kundelwa u vha hone  . 
Zwine ra sedza khazwo ndi u ṋekedza vhone u swikelela ndondolo ya mutakalo ya maṱhakheni ine ya si ḓure . 
Zwigwada zwi re na dzangalelo , kha masia manzhi , kanzhi zwi tou nga mahoro a zwa poḽotiki  . 
Fomo dza khumbelo dzi ḓo wanala kha senthara ya u phaḓaladza ine ya ḓo ḓivhadzwa kha thambo ya u ita khumbelo ya pfanelo ya u rea khovhe ine ya ḓo dzheniswa kha gurannḓa ya muvhuso mui pfanelo dza zwino dzi tshi fhela . 
Sinethe dza tshifhinga tsho fhelaho 8 . 
Vhatambi vha bvumo : Simon Elliot , Ryan Nelson , Chris Killen , Shane Smeltz  . 
Arali fomo i sa vha tendeli u ṱalutshedza mbilaelo yavho nga vhuḓalo , vha shumise ḽiṅwe bammbiri ḽine vha ḓo ḽi nambatedza kha fomo ya mbilaelo  . 
Muvhuso zwenezwo u tea u vha tshiimiswa tsha mutheo tshi sikaho vhutsireledzi ha muthu na u bvelela  . 
Hafha hu fanela u vha hu tshi khou sedzwa-vho maimo a Afrika Tshipembe a mveledziso  . 
U fhaṱa na u vhulunga mvelele ya Tshivenḓa  . 
Zwi amba , u bva kha tshivhalo tsha vhusedzi ha tshithu u ya kha muhumbulo wa khunyeledzo muthihi  . 
Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi , nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓḓu ḽiṅwe , u itela uri vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa  . 
Kha vha humbule nga hezwi : Ndi ngani hu nga si vhe na vhulanguli ha vhufa ha mvelele hu si na ndondolo ya vhufa ha mvelele ? 
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea , zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe  . 
U kunamisela murahu ṱhoho yavho zwi vula mukulo wavho . 
Mahwarahwara na vhaṅwe vhaiti vha nyito dza vhugevhenga , hu sa khathali vhubvo havho , na vhone vha ḓo vha vha tshi khou pfa tshiṅwe tshithu , garaṱa tswuku ya mulayo ! 
Ndi mafhungo a ndeme uri hu itwe nzudzanyo dza u tshea mafhungo siani ḽa masheleni a u sokou ṋetshedza musi u pulanela wadi hu sa athu thoma u itela uri musi pulane dza wadi dzo no phethwa hu imiwe tshifhinga tshiṱuku mugaganyagwama wa wadi u sa athu ṱanganedzwa nahone masheleni a sa athu thoma u shuma  . 
Nga vhunzhi milayotibe mivhili i ṋetshedza tshikhala tsha u khunyeledza mushumo u sa athu fhela mulapfu lapfu wa khakhululo ya zwa mulayo  . 
Mafhungo a fanela u ṋea ludungela  . 
Vhagudiswa vha nga vhalulula bugu dzavho dza kiḽasini kana dza u vhala vha zwigwadani , kana vha vhala bugu dzi sa konḓi dza u takadza kana bugu dziṅwe na dziṅwe dza u vhala . 
Thikhedzo ya vhulanguli ha Khoro i khou nekedzwa nga Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi ( DACST )  . 
Tsha u thoma Mulanguli wa IDP u tea u rekhoda kha khoḽomo ya tshanḓa tsha u ḽa mafhungo a ndeme a IDP , hu tshi katrelwa zwibuletshedzwa zwa mafhungo a deme ( zwi amba uri mafhungo a ndeme ndi mini ? 
R30 000 , isa lifhelwi murahu  . 
Khabinethe yo tendela uri Mulayotibe wa Mbuyedzedzo wa 2014 u vhalwe phalamendeni . 
Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa a funza vhagudi uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhasedzulusi na vhabveledzi vha zwibveledzwa vha re na vhukoni , vhuḓifulufheli na vhusedzesi . 
Nḓila iṅwe an iṅwe ine masipala wa nanga i tea u vha itsh elana na zwipikwa nyangaredzi zwa u khwiṋisa ndeme ya tshumelo , u ṱannḓavhudza tshumelo u ya vhathuni vhane vha si vhr nadzo na u ṋetshedza tshumelo nga mutengo u fareaho  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga wana khopi ya IDP kha vhakhantselara vhavho kana ofisini ya Mulangadzulo  . 
Arali vha dzheniswa kha mbekanyamushumo ya u tsireledza dziṱhanzi , vha ḓo tsireledzwa kha ṱhuṱhuwedzo dzoṱhe dzine dzi nga vha dzi songo tea , u tambudzwa kana u shushedzwa . 
Muvhuso u fanela u ṱhonifha , u tsireledza , u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo . 
Naho hu uri mbekanyamushumo ya mbuiselo ya mavu yo andisa u vha hone ha fhethu ha vhudzulo ha vhathu miṅwahani i si gathi yo fhiraho , ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa maga a u shumana na mbilo dzi saathu u khunyeledzwa , dzine vhunzhi hadzo dza vha dzi kondaho  . 
U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi elanaho na ṱhoho i re kha zwifanyiso kana ngomu kiḽasini . 
U ṱanganedzwa hayani ha vhalala Ṱhalutshedzo Maga a tevhelwaho Milayo i shumiswaho Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Mbadelo Fomo dzi teaho u ḓadzwa Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana  . 
Ene o vhusa min(waha miraru fhedzi a mbo i dzama nga n(waha wa gidi d(a t ( ahe furathi rathi ( 1966 )  . 
Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo , Vho-Irvin Khoza , CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana , Vho-Carlos Alberto Parreira , zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho . 
Muhumbeli , khumbelo ya muthu ene mue kana muthu wa vhuraru a nga ri mauvha a30 a saathu u fhela nga nila ya khumbelo , a humbela khothe uri a awedzwe zwavhui  . 
SACGA ndi komiti yo iimisaho ye ya nangiwa nga mbumbano dza lushaka na zwigwada zwine zwa wela fhasi hadzo kha Mbumbano ya Mitambo ya ifhasi ( CGF )  . 
Vhunzhi ha IK ye ya kona u tshila yo shandula na u ita uri hu vhe na u kuhumbulele kwa Afurika kha zwithu zwi ngaho sa vhutsila , muzika , vhurereli na theolodzhi , mavhusele , vhulamukanyi , mutakalo na vhulimi  . 
Kushumele 1 . 
Afha , na hone , u shumisana na u konanya hu nga thusa u tandulula hafhu thaidzo dza vhuḓifhinduleli  . 
Fhedzi u itela u ri vha swikelele zwitatamennde zwavho hu si na vhuleme , nga u ṱavhanya nahone lwa tshidzumbe , zwazwino vha nga lavhelesa zwitatamennde zwavho kha luṱingothendeleki lwavho lu re na WAP luṱingothendeleki lwavho lu na WAP musi vha tshi kona u swikelela inthanethe  . 
Kha vha sedze kha siaṱrai 13 ḽa Tsumbanḓila ya Mutshimbidzi ya u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na u sumbedza vhashelamulenzhe uri vha wanisa hani mafhungo kha tshiitei na zwibogisi zwa zwishumiswa zwa CBP  . 
U renda zwirendo na u ita nyito hu na vhuḓifulufheli nga zwivhavhili kana nga zwigwada . 
U thoma muthu a re na Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri a nga si ṱoḓe mushonga , fhedzi a nga fhedza a tshi vho ḓi tika nga u shumisa mushonga kana u ṱhavhelwa inisuḽini  . 
Vhafhinduli vha tea u ḓivha uri Khomishini kha nyimele iṅwe na iṅwe i nga ṱoḓea , nga fhasi ha Mulayo wa the Promotion of Access to Information Act 2of 2000 , u bvisa mafhungo a re kha mihumbulo yo ḓiswaho . 
U ita mugaganyagwama nga u sa londa kana nga nḓila i sa shumi hune tshelede ya shumiswa hu si na vhulondo na tshelede i dzhenaho i ṱhukhu , zwi livhisa kha u wa ha masipala  . 
Maanḓa a Buthano ḽa Lushaka 55 . 
Kha ofisi dzashu dza dzingu hu na garaṱa ya u dzhenisa zwikoro zwa desike ya u thusa vhathu ine zwitatamennde zwavho zwa mbilo na zwa mbadelo . 
Arali muthu ne vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u uṋda ṅwana a vha a sa tendelani na u bviswa ha ndaela , muthu uyo u tea u ḓivhonadza khothe hune vhuṱanzi hawe na havho na ha ṱhanzi ha ḓo pfiwa . 
Hu swikelelwa thendelano ya uri vhabebi na tshitshavha vha nga vhudziwa hani mvelelo na nzudzanyo ya khwiniso . 
Nḓisedzo i bvelelaho ya themamveledziso i sa nyeṱhi i ṱoḓa u fhaṱa tshumisano na vhadzhiamikovhe vhane vha katela miraḓo ya tshitshavha , vhaofisiri vha masipala , vhakhantseḽara , vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha , vharangaphanḓa vha sialala na vhaṋetshedzatshumelo  . 
Pfanelo ya tshisikwa ndi pfanelo ine ya ṋ ewa muthu arali huna zwiswa zwa vhusiki zwe a zwi tumbula  . 
Mulayo wo fheliswaho u tea u imelwa nga muṅwe mulayo muswa wa tshizwinozwino une wa ḓo iledza maitele ane a vhaisa tshitshavha  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine muthu ene muṋe a tou ḓiṋangela kha zwiimiswa zwa pfuzo zwa muvhuso hune ndima ya 2 : mulayotibe wa pfanelo yeneyo pfunzo ya nga konadzea zwi pfalaho . 
Komiti ya vhueletshedzi kha zwa u lavhelesa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ndi yone yo vhaho na vuḓifhinduleli kha iyi thandela . 
Tsha vhuraru , nḓila dzoṱhe tharu dzi shumisa zwikili kha u kunga vhathu na zwiko  . 
DoC i langula madzangano a sumbe o imela muvhuso  . 
U katelwa ha mafhungotsivhudzi o teaho zwi ḓo vha zwithu zwihulwane musi wa Tshiwo tsha 17 tshine tsha kwama u ṱanganya mafhungotsivhudzi a u pulana kha mvelelo iṅwe na iṅwe i re na ndeme  . 
U sumbedza u pfesesa vhushaka vhukati ha luambo na mvelele nga u ṱana ṱhonifho ya zwa milayo ya mvelele U fhindula kha zwiṱalusi zwa lunako kha zwibveledzwa zwa Oraḽa , sa tsumbo , mutevhetsindo , nyelelo , mubvumo , imedzhari , u amba nga zwipiḓa zwa muvhili zwi tshimbilelanaho na tshibveledzwa . 
Mekhenizimu ya vhusiki ya u lambedza ine i nga thusa u tandulula thaidzo iyi i khou bvelela kha vhuṅwe vhufarakani ha tshitshavha na phuraivethe  . 
Vhulayi vhu itwa nga u ṱhonifha pfanelo idzi fhedzi na u omelela kha vhuḓifhinduleli vhune ha tshimbila na pfanelo idzi  . 
U tea u rumelwa kha Komiti ya QLTC ya Tshiṱiriki . 
Mushumo wa3 Nga murahu ha musi vho fhedza u ḓadza thebulu , vha fanela u ṱanganyisa tshivhalo tsha dziawara dze muthu muṅwe na muṅwe a dzi shuma , muholo wo fhelelaho we vha u wana nga ḓuvha  . 
Iyi nḓila yo lugela vhathetshelesi vha vhaaluwa vhane vha ḓa vha na tshenzhemo nnzhi dzo fhambanaho na zwikili  . 
Khabinethe i ḓibadekanya na shango kha u fhululedza Vho Kevin Anderson kha u swikelela makhaulatshele a US Open . 
Ha vha u ngalangala haḽo . 
Vha tshi ṱoḓa u eḓela ndi a vha ladza nda vala vothi . 
U ita khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo kha khamphani ya phuraivete ? 
Eskom i ḓo saina thendelano dzo salaho dza u renga muḓagasi , dza muḓagasi u bikululwaho zwi tshi elana na afho ho waniwaho  . 
U dzhiwa ha ṅwana nga tshiphiri , hune vhabebi vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi nahone vha dzula ngafhi , kana ṅwana u ḓo dzula ngafhi nga murahu ha u dzhiwa , zwi langwa nga ndima 18 nahone zwi nga itwa fhedzi arali khothe ya vhana yo fushea uri zwo lugela ṅwana  . 
Khabinethe i dovha hafhu ya fhululedza zwihulu u shela mulezhe ha vho khwaṱhisedzaho uri madzina avho a hone kha mutevhe wa vhakhethi . 
U shumana na khaedu idzi zwo no tou vha zwe ra sedzesa khazwo kha vhuvhusi hoṱhe ha demokirasi . 
Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vunḓḓu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓḓo tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Mulayotewa muswa  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u bveledza na u shumisa kuitele kune kwa ḓo thusa u pfukisa mafhungo o teaho u ya na u bva kha tshitshavha u ya kha khoro na khoro u ya kha tshitshavha  . 
Idzi nyimele dzo tikedza nga u angaredza mveledziso ya mashango a shayaho na ane a vha na tshiimo tsha vhukati tsha ikonomi , na u a konisa u swikelela mimakete , thundu , tshumelo , ndaka kana tshelede ya u thoma bindu , thekhinoḽodzhi na vhukoni  . 
Pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi kanukanywa zwi tshi ya nga mulayo u shumiswaho lwa u angaredza nga nḓila ine u kanulwa honoho ha vha hu pfadzaho nahone hu tshi ṱanganedzea zwi khagala na kha tshitshavha tsha demokirasi yo ḓisendekaho kha tshirunzi tsha muthu , ndinganelo na mbofholowo , hu tshi dzhielwa nṱha zwithu zwinzhi zwo teaho , hu tshi katelwa- ( a ) lushaka lwa pfanelo ; ( b ) ndeme ya ndivho ya mukano ; ( c ) lushaka na vhuhulwane ha mukano ; ( d ) vhushaka vhukati ha mukano na ndivho ; na ( e ) nḓila dzi sa thivhelesiho u swikelela ndivho . 
Madalo : U dalela dokotela wavho , muari kana muṅwe muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo u wana ṱhaṱhuvho kana dzilafho  . 
Nḓivho nnzhi ya ḓivhaipfi i ṱoḓea kha zwikili zwa luambo zwoṱhe hone zwihuluhulu kha zwikili zwa u vhala na u ṅwala . 
Sa vharangaphanḓa ubva kha masia oṱhe a vhutshilo , ri tea u sedza kha zwine ra ita , kana zwe ra si ite , uri ri kone u fhelisa khakhathi dzo thomaho kha migwalabo kha maḓuvha au thoma a demokirasi . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , minethe ya mahumi mararu nga vhege yo vhetshelwaho thungo u itela u funza na nḓowenḓowe zwa fomaḽa kha zwa Zwivhumbeo na Milayo Zwa Luambo . 
U fheliswa ha vhudzulapo hu si na tshiitisi a imiswa u vha muraḓo wa dzangano o taho muthu onoyo kha Buthano , nga nnḓa ha musi muraḓo onoyo a tshi nga vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro u ya nga Muengedzo wa 6A  . 
Kwo mbo ḓi gidima kwo livha kha Vho-Maemu vhane vha vha ṱhohoyatshikolo itsho tsha Maḽazwivhisi . 
Khumbelo ya thendelo ya shaka maṅwe maṅwalwa a ṋetshedzaho vhungomu kha tshiimo tsha masipala kha zwa masheleni  . 
Arali vha na mbilaelo vha nga ṅwala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo . 
Izwi zwi nga livhisa kha u dzudzanywa hafhu ha ndaulo ya vhushaka ha mashango kana dzitshaka na tshivhumbeo tsha vhulangi , na u sumbedza senthara ntswa dza ṱhuṱhuwedzo  . 
Vhaofisiri vho vha vha sa koni u swikelela dziṅwe bulasi nnzhi dzine vhunzhi hadzo dzo vha dzo hoṋelwa fhedzi hu na mutevhe wa ṱholo dza u sala murahu dzo dzudzanyelwaho tshifhingani tshi ḓaho tsha zwenezwino  . 
Zwo ḓiswaho nga vha Senthara ya Mulayo ya Vhafumakadzi zwi anetshela tshenzhemo yavho malugana na u tovhola vhaloi zwitshavhani zwine vha shuma khazwo , na masiandoitwa kha vhafumakadzi -zwihulwanesa vhakegulu -vhane vha pomokwa uri vha a lowa  . 
Zwiitisi zwa u haniwa ha mbilo ( dzi sa badelwi)Nomboro ya vhuraḓo i si yone kana mafhungo a muunḓiwa . 
Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma  . 
Mazhendedzi a mulayo a nga si konḓelele nyito dzoṱhe dzi khakhisaho dzo livhiswaho kha u kundisa vhaṅwe pfanelo yavho ya u khetha . 
Ngona yo ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani , vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u shumisa na u bveledza zwibveledzwa . 
Uri mushumeli wa tshitshavha kana muthu o newaho mushumo uyo ndivho khulwane yawe ndi ya u vhona zwauri zwine vhadzulapo vha khou zwi takalela , mutakalo na pfanelo dza vhadzulapo zwi khou bveledzwa phanda na u tsireledzwa  . 
U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka  . 
Khoro dzi nga vhidza muṱangano u itela zwiṅwe zwiteṅwa , u ṋea muvhigo wa mvelelo dza muṱangano kana vhuṱambo , mivhigo ya nga misi ya tshitshavha kha miṱangano ya khoro na miṱangano ya Komiti ya Wadi ; kana mukhatseḽara wa wadi , o imela Komiti ya Wadi , a vhidza muṱangano wa u ṋea muvhigo kha ṱhoho yo tiwaho u wana mihumbulo ya vhadzulapo kha mafhungo o imaho ngauri  . 
U khwiniswa ha ndalukanyo dza vhagudisi vha Gireidi ya R na zwone zwi dzula zwi tshi khou itwa sa tshipiḓa tsha vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu ha pfunzo ya ndeme . 
Izwi zwi amba uri a thi nga koni u vhona theḽevishini nga murahu ha tshanduko idzi ? 
Vha amba uri kuhumbulele nga ha vhuloi kwo shanduka u bva tsha kale-kale hu sa athu vha na vhukoḽoni , na uri kuhumbulele ku khou ya phanḓa na u shanduka  . 
Wi khou amba nga magake a muhumbulo ane a nga shumisa nga nḓila i si yone nga u thoma sisteme dzine dza vha khagala na u humbulelea  . 
Honeha ngudo nthihi kha vhage i nga shumiswa u funza zwiṅwe zwivhumbeo zwa luambo sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone . 
Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo  . 
Vha khwaṱhisedza uri vhathu vho tsha maṱoni na u tsireledzea kha zwiito zwa vhugevhenga  . 
Hu tea u vha na u endelana vhukati ha vhalanguli na vhashumi vha kwameaho , zwine zwa vho do amba u ri vhanwe vhashumi vha tea tea u sala Ofisini u ri ndisedzo dza tshumelo ya tshitshavha dzi si katudzwe  . 
Vhulimi vhu o katelwa kha ndivho ya u kona u vhona zwo teaho kha hoea dzapo  . 
Khabinethe i dovha ya tamela mashudu Vho Mme Zondeni Veronica Sobukwe kha ḓuvha ḽavho ḽa mabebo musi vha tshi khou fara miṅwaha ya 90  . 
U itela u sethifayisa maṅwalwa avho , vha tea u sumbedza oridzhinala na fotokhophi ya ndeme yavhuḓi . 
Vhaimeleli vha fanela u dzhenela miṱangano ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo  . 
United Nations Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners i shumiswa sa tsumban ḓila ya kufarelwe kwa vhadzulapo vha mashango ḓavha  . 
Zwi seisaho , heyi yo vha i yone ndaela khulwane ine vha sa vhe na ndavha nayo  . 
Nyito ya u ḓiphiṋa Nangelani muṅwe na muṅwe kha vha muṱa wa haṋu mpho . 
Muvhulungi u ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi  . 
Mbingano dzoṱhe dza tshirema dze dza itwa nga murahu ha u thoma u shuma ha mulayo ndi mbingano dza tshau ndi tshanga , tshanga ndi tshau . 
Tshipida itshi tsha website , tsho sumbedzwaho kha tshanda tshaula , tshina miratho i rathiselaho kha website dzine dza amba nga zwi fanaho na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa ngazwo kha siatari line vha vha khalo . 
Kha vha ite uri tshikalo tsha u linganyisa tshi vhe tshi hone nga tshifhinga tsha u tamba vha sa khou langiwa u itela uri vhagudi vha ise phanḓa na nyito ya u kala . 
U vhala ha tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na 2-3 . 
Maanḓa na mishumo ya masipala tou thoma sa miswaswo  . 
Khabinethe i dzhiela nṱha nga mbilaelo muvhigo wo kumedzwaho nga Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi na Dzangano ḽa Mveledziso na Tshumisano ya Ikonomi kha Mbudziso dza Maraga nga zwa Mutakalo yo rangwaho phanḓa nga Justice Sandile Ngcobo . 
Vhakhiresite vha ḓifhambanya na avho vha si vha Vhakhiresite , vha songo tshidzwa , nga maanḓa kha u hu u lwela u fana  . 
Kha hu thomwe u lingwa u vhona zwine vhagudi vha zwi ḓivha na u zwi humbula nga ha vhuimo na zwe vha ḓivhadza . 
Naho zwo ralo , ri ḓo vha fha tshikhala tsha u khwaṱhisedza mbilaelo yavho kana tsha u ṋetshedza vhuṱanzi ho teaho . 
A ri ngo ḓiimisela kana u vha na tshiitisi tsha u bveledza zwihali zwa nyukilia  . 
Tsha gidima nga luvhilo fhedzi tsha kundwa u fhirela tshibode . 
Vha nga si khwashe mudzio wa u no vhonadza ngeno zwi re ngomu zwi tshi khou vhonala  . 
Vha tea u dovha vha ṅwala zwidodombedzwa zwavho zwo fhelelaho zwa vhukwamani . 
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67 , nahone nga Ḓuvha ḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi , mishumoni , mahayani na zwikoloni , vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho , nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi . 
Talelani maipfi a re kha tshifhinga tshi ḓaho . 
RG tshi fanela u sika milayo ma mashumele atsho tshone tshiṋe a u sedzulusa khumbelo dzoṱhe dza pfarelo u itela u themendela khumbelo iṅwe na iṅwe kha Phuresidennde  . 
Tshifhinga tshinzhi ri hangwa vhathu vho vouthela ndaulo u vha muvhusoni  . 
Thendelo ya bindu ndi thendelo ine ya ṋewa muthu a bvaho nnḓa a ṱo ḓaho u thoma bindu kana u ita vhubindudzi kha bindu Afrika Tshipembe . 
U bveledzwa ha Mulayotibe wo Khwaṱhiswaho , wa 2014 zwi ḓo engedza tshikhala tsha mbadelo ya mbuelo kha vhaṋekedzi , ubva kha miṅwedzi ya malo u swika ya 12 , hezwi zwi i ta uri vha kone u sedzana na hunwe u tholwa na uri vha kone u wana mbuelo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Sa muraḓo wa GEMS , vha ḓo ḓiphiṋa nga mbuelo dzo fhambanaho dzi tshimbilaho na tshumelo ya tshihaḓu na ya vhukonani . 
R25 miḽiyoni i ḓo vhulungwa kha u bveledza dzikiḽabu kha mitambo yo fhambanaho , zwihulusa kha zwitshavha zwine zwa shayesa , u itela u bvisela khagala vhukoni na u khwinisa nyaluwo ya tshiimo tsha mitambo  . 
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Vha tea u zwi vhona uri vho bvisa mangwende a dzi 5c mbili na 10c . 
Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba tshifhinga tsho lavhelelwaho uri mmbi i nga shumiswa ngatsho  . 
U vhea na u t ( hogomela maimo a ETD kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Nga tshifhinga tshi songo dzikaho , mushumo wa vhurumelwa ha vhubindudzi ho fhaṱa buroho vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha zwa mabindu  . 
Vha nga ṅwalela khoro luṅwalo lwa u sumbedza u hanedzana na tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
Mugudisi u ṋanga thero mbili dzine dza ḓo mutendela u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi , na u katela nyito dzi tevhelaho . 
I ita uri mushumo wa vhafumakadzi kha zwa ikonomi u vhonale  . 
DziSDG dzi ṱalutshedza adzhenda ya mveledziso kha maimo apo uri dzi vha nga ha u ita zwikhala zwa mimasipala uri zwi katelese matshilisano , dzi bveledze lwa ikonomi , u vhuedza muponi na u konḓelela tshanduko ya kilima na dziṅwe khombo . 
Uri hu vhe na tshanduko kha mbekanyamaitele yo buliwaho ya muvhuso ya vhutshilo havhui kha muwe na muwe na uri lushaka lu kone u tamba , u vhumbiwa ha Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe ndi mvelaphana yavhui ya u vhona uri zwipotso zwi swike kha khona iwe na iwe ya shango ashu  . 
U tandulula thaidzo ya maipfi nga orala dzine dza kwama nomboro 6 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 6 . 
U livhanyisa masia o fhambanaho a tshithu zwi fanaho . 
Khethekanyo ya 21 i talutshedza nga matshimbidzele a u tanganedzwa fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Vha a pfesesa uri tshifanyiso tsha 4 tshi shuma hani ? 
Vha sedzuluse dzinotsi vha ḓadzise maṅwe mahumbulwa , kana vha lugise zwe vha vha vha sa zwi pfesesi nga u ṱavhanya nga murahu ha muṱangano  . 
Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma . 
Zwenezwo-ha ho vho ḓo vhonala uri vhafumakadzi vhe vha farwa vho vha vha songo khakha na luthihi . 
Fekisi : 021-461 0090  . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muthu ane dzina ḽawe ḽa ḓo shumiswa u ṅwalisa goloi . 
Bugu ya u shumela nyito na bugu ya u ṅwalela mushumo wa kiḽasini zwi nga kona u itwa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Zwine zwa vha zwa ndeme kha tsha vhuvhili ( latter ) ndi zwa uri nyaluwo yo teaho yo ḓisendekaho kha ikonomi i tea u vha yone i langaho milayo yo khetheaho ine vhalauli vha tea u i shumisa . 
Vho ita uri vha pfiwe ? 
Kha vharumiwa vhayo , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I fanela u khetha Mudzulatshidulo na Vhathusa-Mudzulatshidulo vhavhili  . 
Arali muiti wa khumbelo a songo saina khumbelo ene muṋe , luṅwalo lu tendelaho muṅwe muthu a fanaho na dzhendedzi uri a saine , lu tea i fhelekedza khumbelo . 
Dziṅwe dza khetho idzi dzi nga vha dzi konḓaho nahone dziṅwe dzi nga kha ḓi sa takalelwa nga muṅwe na muṅwe  . 
Luṅwalo ulwo lu tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vhabebi vhone vhaṋe vha sa koni u ita nḓivhadzo . 
Vhaiti vha khumbelo vhane vha tama u ṅwalisa vha nga humbelwa uri vha fushe dziṅwe ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi ṅwalisa kana nga murahu ha u ṅwalisa . 
Zwi tevhelaho a zwi tou vha khagala uri zwi elani na mikhwa ya u konḓelela nahone , a zwi tei u ṱuṱuwedzwa  . 
Ndima 5 ya MSA 2000 iri masipala muṅwe na muṅwe u vhe na pulane ya kushumele nthihi i katelaho vhoṱhe u itela mveledziso ya masipala ( khethekanyo 25 ( 1 )  . 
PSC i na vhashumi vha 245 , hu tshi katelwa na Dzikhomishinari . 
Hafha hu na zwa u vhalela zwa 80 khezwi . 
Ofisi khulwane dzi ḓo ita manweledzo dza a rumela kha Muhasho wa Gwama  . 
Khaedu ya u ṋekedza tshumelo ya maḓi i sa nyeṱhi i ṱoḓa vhorakhonṱhiraka na vhaṋetshedzi vhanzhi vha re na ndalukano u fhirisa zwine ra vha nazwo shangoni ḽashu , nga maanḓa kha tshumelo dza vhupo ha kulesa  . 
Vhurumelwa ha tshoṱhe ha 54 ho itwa nga vhurumelwa ha tshoṱhe ha rathi u bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe . 
U a zwi ḓivha uri vha ḓo vhuya vho ḽi pfa ḓuvha mikulo i sa pfiwi . 
Nga u lavhelesa vhaṅwe , a ri tou guda fhedzi nga ha nyito , ri dovha ra vhona uri zwithu zwi dzhenelelaho kha nyito  . 
Madzangalelo a miraḓo yashu a tsireledzwa misi yoṱhe nahone ro ḓikumedzela u dzudza maga ashu a vhuvhusi ha tshiofisi a nṱhesa . 
Vhagudi vha shumisa u pfesesa havho uri luambo lu nga kona hani u sika na u omelela kha vhushaka ha nungo vhu re hone vhukati ha mubveledzi na muvhali wa tshibveledzwa . 
Vhuṱalu 117 . 
Zwi nga dzhi maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi  . 
KHUḒANO NDI TSHIPIḒA TSHA VHUTSHILO HA ḒUVHA NA ḒUVHA  . 
Kha vha shumise ndivho yavho ya matshimbidzele musi vha tshi vhea datumu ine thaidzo ya nga fhela u tandululwa ngayo  . 
Kha vha dalele kiḽiniki ya tsini kana mushumeli wa zwa mutakalo . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe na vhuḓipfi hawe . 
Lufu lwavho lwo vha lwu tshuwisaho , ngeno vhutshilo havho ho vha vhu ṋaledzi yo ri isaho nḓilani ya mbofholowo ine ra ḓiphina ngayo ṋamusi . 
U khwaṱhisa uri ndangulo ya mutheo ya nwaha nga nwaha i vha hone zwikoloni zwothe u mona na shango nga nḓila ine zwa shela mulenzhe kha vhupo vhu shumaho ha tshikolo . 
Kha vha ntendele ngauralo ndi vhidze vhaimana vhoṱhe nga maanḓa u lingedza na u tinya maitele a ṋeaho khombo khulwane kha vhana vha sa athu bebwaho dzi ḓiswaho nga zwibveledzwa izwi  . 
Hune zwa si konadzee , mutholi u fanela u ḓivhadza vhashumi nga ha khombo idzi , uri dzi nga tsireledzwa hani , na zwauri hu nga shumiwa ho tsireledzea nga nḓila-ḓe , nahone a ṋekedze maṅwe maga a tsireledzo uri hu vhe vhupo ha u shumela ho tsireledzeaho  . 
Zwivhumbeo zwa luambo na milayo ya kushumiselwe zwi funzwa zwi kha nyimele ya zwikili zwi re afho nṱha nahone zwi funzwa sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo i tevhekanaho ya mveledziso ya luambo . 
Zwino ṱavhanyani u khobisa nyamunaithi yaṋu ngauri ni vho ḓo fhedza ni tshi vho nwisana nyamunaithi yaṋu na ṋotshi dza maḓana o vhalaho dzi re na nḓala ! 
Izwi zwi katela u shela mulenzhe kha ikonomi ya inthanethe , ndaka ya muhumbulo , tsireledzo ya inthanethe na tshidzumbe na u kona u swikelela zwishumiswa zwa ndeme zwa thekinikhala , u fana na ḓiresi dza inthanethe dzine dza ita uri tshumelo ya inthanethe i konadzee . 
Kha miṅwe milandu nyimele , miraḓo ya bodo vho vhidzwa u ṋea vhuṱanzi sa dziṱhanzi kha matshimbidzele a mulayo hu tshi itelwa khasiṱama idzo  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri vhathu vha a dzhenelela hune zwa ṱuṱuwedzwa nga kha u anḓadza uyu muṱangano kha nnyi na nnyi  . 
Nga tshifhinga tsha u shuma u woṱhe vhagudi vha kona u ita nḓowenḓowe ya izwi zwikili zwa u ela . 
U dzudzanya ha vhubindudzi kha vhubindudzi ha mikovhe na mbuelo yo waniwaho , ye ya bveledzwa nga u shumisa ndeme yo tendelaniwaho khayo , a zwo ngo tiwa  . 
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Zwitshavha zwa Mvelele , Vhurereli na Luambo ndivho dzayo ndi u ṱuṱuwedza na u bveledzisa Mulalo , vhuṱama , vhuthu , u konḓelela na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwiimiswa zwa mvelele , vhurereli na luambo . 
U vhumba zwavhuḓi maṋwe a maḽeḓere danzi a anzelaho u shumiswa . 
A Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓḓo wa vhusimamilayo vha si zwi takalele  . 
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha muṅwe muraḓo . 
Mulayotibe u dzhiwa sa wo haniwaho arali wa dovha hafhu wa kundelwa u wana tshivhalo tsha vhathu vhanzhi tshi ṱoḓeaho  . 
Arali hu na tshanduko kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vha humbelwa u ḓivhadza DSP wa vhulwadze vhu sa fholi uri a zwi ḓivhe ho sala vhege nthihi phanḓa ha datumu i tevhelaho ya nḓisedzo . 
Topola mibvumo mathomoni na mafheleloni a maipfi a mbiwaho . 
Sa zwe zwa sumbedziswa u thomani , midia ndi tshiimiswa tsha matshilisano tshi re na maanḓa vhukuma  . 
Ene o ri a tshi dzama ha dzhena n(wana wawe Dimbanyika we na ene a d(o dzama hu songo fhela tshifhinga tshilapfu  . 
Hu tea u kandiswa minwe u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo , na u dzudzanya database ya HANIS . 
Muvhuso u khou engedza maga , sa fulo ḽa themamveledziso yo rangwaho phanḓa nga muvhuso , u engedza u tholiwa nga kha u dzhenelela ha Sekithara ya Tshitshavha . 
Ri ḓo kumedza izwo musi wa ndingedzo dzine khadzo ha shumiswa magavhelo , vhatholi vha vhofholowe u pandela vhashumi hu si na ṱhalutshedzo  . 
Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 763 , nga nnḓa ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 a kana b ya ino khethekanyo , u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Kha vha ṅwale zwine zwa fanela u vhewa u ya nga maimo , kana vha ambe arali zwo fanela , vha ṋee vho shelaho mulenzhe tshifhinga tsha u fhindula mbudziso iṅwe na iṅwe  . 
Zwi faṱa mutheo wa phetheni dza nomboro na u andisa . 
Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu a ho ngo tsireledzwa lwa mulayo zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula kana zwiito o fanelwa , nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa Phalamennde , nga u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo I linganaho . 
Nga murahu ha ṅwaha kana u fhira , vhana vha thoma u amba luambo lwa hayani fhedzi hu si nga mafhungo o fhelelaho . 
Naho zwo ralo , vhupo ndi wa ndeme ṱhukhu na u fanela fhedzi u engedzwa arali u tshi shela mulenzhe kha u ita uri mvumbo i ṱalulwe kana u ṱalulea  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u ḓaho nga murahu ha khethoguṱe ndi wa ndeme nga maanḓa ngauri ndi Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa Muphuresidennde a kha ḓi bvaho u khethiwa kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa u thoma ḽa Phalamennde ntswa i kha ḓi bvaho u thoma . 
Kha vha sumbe mavu ane vha tama u wa renga  . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo zwi na mushumo wa ndeme kha u pfesesa na u bveledza zwibveledzwa zwo tou ṅwalwaho na zwa oraḽa . 
Vhufhura ndi u ṱalutshedza nga nḓila isi yone zwi si ho mulayoni zwine zwa ḓisa khonadzeo kana u vha na vhukhakhi ho itelwaho Tshikimu  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga Tshigwada tsha Thivhelo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tsireledzo ( JCPS ) ngaha muvhigo wa Mutsireledzi wa Tshitshavha kha maga a vhutsireledzi a haya ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Nkandla . 
Khumbelo dza phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha nga si kone u lindela  . 
Vha ḓi fhe tshifhinga tsha u vhala fomo na u humbula nga ha mafhungo o teaho phanḓa ha musi vha tshi i ḓadza  . 
Kha vha ṱambe ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha nga maḓi a dudelaho ( hu si a fhisaho ) vha kone u dzi phumula nga vhulondo , nga maanḓesa vhukati ha zwikunwe  . 
U khothea : U kona u tshimbidza mutsinga , muṱoḓo , zwiendanungo zwi ḓo vha thivhela kha u ḓisomba misipha na u kokodza misipha . 
Dzikhukisi na web beacons a zwi kuvhanganyi mafhungo a mushumisi a fanaho na dzina ḽ a mushumisi kana e-mail address yawe  . 
Muhumbeli ane a khou humbela khophi dza rekhodo dzoṱhe dzine dza swikelelwa nga tshitshavha , ha badeli R35-00 ya khumbelo , fhedzi u ḓo badelela mbadelo dza u bveledza hafhu , arali zwo fanela . 
U sa langea sa thaidzo ya Transnet nga ngoho ho no vha , na uri na nga u ḓisola , u thola hu ḓo itwa hu si kale  . 
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu  . 
Mulayo u maanḓafhadza Phalamennde uri i ite tshanduko kha mugaganyagwama woṱhe , khathihi na migaganyagwama miṅwe ya mihasho ya muvhuso wa lushaka  . 
Tshumisano vhukati ha dzisekithara i dzhielwa ntha  . 
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo  . 
Hune mafhelo a ṅwaha wa masheleni wa Luhuhi - wa ḓisa vhuleme , thendelo yo wanala kha SARS u rumela zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽinwevho ḽi si mafheloni a Luhuhi , vhathu vho raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a ṅwaha wa masheleni wo tendelwaho . 
U dovholola , u sedzulusa , u vhalulula itela u khakhulula na u ṋekedza U shumisa maga a u sedzulusa mushumo wavhou na wa vhaṅwe hu tshi zwi itela u khwinisa U khwinisa kunangele kwa maipfi , mafhungo na tshivhumbeo tsha phara U ita thevhekano na ṱhumanyo ya phara U bvisela thungo mafhungo a siho khagala , u dovholola zwi so ngo fanela na luambo lwa u ḓikukumusa Kushumisele kwone kwa girama , mupeleṱo na zwiga zwa u vhala U dzudzanya mvetomveto ya u fhedza ho katelwa na kuvhekanyele kwa mafhungo , sa tsumbo , dziṱhoho na fontho U ṋekedza tshibveledzwa . 
Ee Hai n nVho ḓihwala vha fhira tshifhinga tsho tiwaho nga vhege dza 2 ? 
Musi hu tshi itwa Mbalo dza Murekanyo , mudededzi vha so ngo kombetshedza vhagudi u ita murekonyo wa u rekanya une vha si u kone -zwithu zwa u ṅwala kana zwa u vhala zwi tea u vha hone tshifhinga tshoṱhe u itela vhagudi vhane vha ḓo ṱoḓa u zwi shumisa . 
Sa tsumbo , hu nga vha uri vhuṱoḓesi kha thekinoḽodzhi ntswa ( tsumbo bayothekhinoḽodzhi , thekinoḽodzhi ya mafhungo ) i ṱoḓa nzudzanyo dza tshiimiswa ntswa kana uri mbekanyamushumo dza khwine dzi tea u itwa dza phuraivethe kana dza fheliswa  . 
U vhala nga orala kana zwi tshi pfala ( u vhala nga ṱhoho ) ndi ḽiga ḽa ndeme kha u renda madzina a nomboro nga u tevhekana . 
Luhuhi ndi ṅwedzi wa ndeme kha Phalamennde na Maafurika Tshipembe oṱhe  . 
Khabinethe i rumela ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Vho Reggie Vandeyar , mulwela mbofholowo we a vha e phanḓa kha mafulo manzhi , hu tshi katelwa na fulo la u hanedza nahone vho fedza miṅwaha ya 10 ngei Robben Island . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u themendela vhathu vho- ( a ) nangiwaho nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwaho nga tshivhalo tsha miraḓo ya madzangano oṱhe tsho imelelwaho nga u linganela kha Buthano ; na ( b ) vho tendiwaho nga Buthano nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga vouthu dza thikhedzo- ( i ) dzi linganaho 60 tsha ḓana ya miraḓo ya Buthano , arali themendelo I ya u tholiwa ha Mutsireledzi wa Tshitshavha kana Muoditha-Dzhenerala ; kana ( ii ) ya vhunzhi ha miraḓo ya Buthano , arali themendelo I ya u tholiwa ha muraḓo wa Khomishini  . 
Nḓila khulwane ya u tshimbidza murahu ha mveledziso na u ola mbekanyamaitele hu ḓo vha mvelaphanḓa i sa nyeṱhi  . 
I nga thusa hafhu vhathu uri vha wane zwikili zwa u wana mimakete ya zwibveledzwa zwavho na tshumelo  . 
Muṅwali a nga ṋea tsumbo ya kuvhonele kwawe magumoni a maanea awe , fhedzi hezwi zwi fanela u itwa kha magumo fhedzi  . 
Vhagudi vha buletshedza zwine vha zwi vhona tsumbo : Arali hu na muri phanḓa ha nnḓu vha ṱalusa hune muri wa vha hone . 
Ndondolo ya mavu  . 
Ndingedzo dza muano wa Batho Pele dzi ḓishuma-vho na kha khasiṱama dzi re ngomu kha mihasho  . 
Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu u tea u tendela , na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa  . 
Vho ri vhudza zwine vha ṱoḓa zwone , na zwine vha zwi ṱhoga  . 
I tea u vha pulane i pfalaho ine ya nga shuma , u si mutevhe wa zwithu zwine zwa khou sokou humbulelwa . 
Ndi nnyi ane na vhona u nga o sika shango ? 
Vhathu vha tshi vhona a tshi vho nwa bigiri dza maḓi vha thoma u ṱavha mikosi vha tshi ṱoḓa thuso  . 
U bva zwenezwo vhuhali havho ho konisa vhanzhi u dzhia maga mahulwane u ya kha vhumatshelo  . 
Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwi kwamaho mbeu u itela khwiniso ya zwoṱhe zwi kwamaho ṋetshedzo maanḓa ya vhafumakadzi  . 
U pfa phambano vhukati ha zwileme zwa zwithu zwivhili na u humbulela uri ndi tshifhio tshine tsha leluwesa kana tsha lemelesa . 
Hu khou khwaṱhisedzwa nga maanḓa u thivhela , u bveledza u ṱumana lwa mupo na Mulayo wa Vhana , wa 2005 ( Mulayo wa nomboro 38 wa 2005 ) une wa kha ḓi bva u phasiswa zwenezwino , une wa nga shuma tshoṱhe nga 2009  . 
Zwa vhutsila ha masila ha Keiskamma zwi imela khuvhangano ya vhatsila , hu si mutsila muthihi lini . 
Kha ḽiṅwe sia , arali hu na zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwavho kha khumbelo zwine zwi sa vhe zwone kana zwo khakhea , SMS ine vha ḓo i wana i ḓo vha vhudza uri hu na thaidzo . 
Milandu iyo yo dzhielwa fhasi na phesenthe dzi rekanywa kha milandu yo salaho fhedzi  . 
Thambudzo ya muhumbulo , u tambudzwa muyani na u seṅwa : U nyadza kana u shonisa mulala , zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli . 
Muvhuso u khou dzhenelela kha u imisa u bvuḓa ha maḓi zwine zwa ḓurela shango R7 wa biḽioni nga ṅwaha . 
NDI ZWIFHIO ZWINE VHA NGA ITA ARALI VHA TSHI VHONA U NGA VHA NA ARTHRITIS ? 
Vho Robert D Nkuna kha vhuimo ha Mulanguli Guṱe kha Muhasho wa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo  . 
Kuitele kwavhuḓi ku ṱoḓa u gudiwa  . 
U langula na u lavhelesa u shuma na u tshimbidzwa ha thandela dza HS  . 
Ro vhonavho thandela dza themamveladziso ya matshilisano dza ndeme . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha masiandoitwa a gomelelo kha nḓisedzo ya maḓi Afrika Tshipembe ho sedzeswa Gauteng ḽine ḽi ḓisedzwa maḓi u bva kha sisiṱeme ya Mulambo wa Vaal yo ṱanganelanaho  . 
Vhasidzana vha khotha u swikela tshivhonelo tshot ( he tsho no dzhiwa  . 
Luṱa lwa u thoma lwa nyengedzedzo - u engedza tshikhala tsha vhuimazwikepe ha tsimbitseṱha ngei Saldanha u swika kha thani dza 60 miḽioni nga ṅwaha - zwo khunyeledzwa lwa tshiofisi mahoḽa nga Khubvumedzi . 
Ro thoma u ṋetshedza dziṅwe tshumelo nga nḓila iyi sa tsumbo , khumbelo dza phasipoto ntswa dzi khou rekhodiwa nga khomphyutha yo ṱumiwaho na inthanethe  . 
Tsho ṱumiwaho nga nṱha ha Thonga ya vhuhosi ya vhathu ndi bugu yo vuleaho ( yo imelaho Ndayotewa ) , i re na ngoma i huwelelaho vhaimeli vha lushaka uri vha ḓe kha indaba . 
U hanedzana na Tshikhala tshe vha vhewa khatsho uri a ime sa Nkhetheni kha Khetho dza Thirasitii dza GEMS dza 2014 dzine dza ḓo itwa u ya nga ha Mulayo 19 wa Milayo ya GEMS  . 
Vhaḽedzani vha vhambadzelanaho na Afrika Tshipembe vha na tshenzhemo ya nyaluwo ya ikonomi yo fhambanaho . 
Tshivhumbeo tsha u ṋetshedza vhupfiwa ha u tou amba tshi fhambana u ya nga komiti nahone zwi ya nga tshiimo tsha mafhungo  . 
Ri themendela uri luambo lwa hayani lwa vhagudi lu fanela u shumiswa kha u guda na u funzwa hune zwa konea . 
Dzi dovha dza alusa tshumisano vhukati ha zwivhumbeo zwine zwa kwamea kha u kuvhanganya na u vhulunga dzirekhodo dzi si dza tshitshavha  . 
Muvhuso u ḓo vhona uri mbekanyamaitele ya IP i ṱhonifha pfanelo dza ndaka sa zwe zwa kateliswa zwone kha Ndayotewa ngeno hu tshi khou lingedzwa u ita ndinganyiso dzo teaho na dzangalelo ḽa tshitshavha na u fhindula kha vhutumbuli vhu songo ḓoweleaho na mveledziso ya Afrika Tshipembe . 
Khotsi anga vho pfa ndo vha kula nungo . 
Tshitandadi tsha yuniti itshi ndi tsha vhagudi vhane vha khou shuma kha Komiti ya Wadi kana muvhuso wapo , hune u wana vhukoni malugana na tshitandadi itshi ha ḓo engedza ndeme kha mushumo wa muthu  . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha guda u amba na u ṅwala fhasi ndeme dza didzhithi kha nomboro . 
U ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi zwi amba u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi  . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ndi lushaka lwa u pulana ha tshelamulenzhe he ha sikelwa u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha khathihi na u hu ṱanganya na Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli ( IDP )  . 
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Kha vha vhilahele nga u kundelwa ha mapholisa u thusa vhapondiwa vha nndwa dza muṱani Ṱhalutshedzo Maga a tevhelwaho Milayo i shumiswaho Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Mbadelo Fomo dzi teaho u ḓadzwa Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise  . 
Mirago ya mula vhane vho pfuluwa , vha fanela u gadza vundu , masipala kana gorobo ya tsinisa ya vhupo he vha vha vha tshi dzula hone kale  . 
Idzi dzo vha thaidzo khulwane nga tshifhinga tsha musi Mulayo u tshi phasiswa nahone na ṋamusi izwi zwi kha ḓi vha na masiandoitwa a si avhuḓi  . 
Tsha khwine , nga u tshimbidza zwavhudi na u fhirisela phanda vhutsila havho . 
U swikelela mafhungo a ndondolo ya mutakalo ya ane a ḓo vha konisa u ita tsheo dzo dziaho vha na mubebisi kana dokotela wavho nga ha mutakalo na khetho dza u vhofholowo . 
Ri fhano u fhaṱulula idzi ḽaiburari , u sika mihumbulo ya zwithu zwi fareaho zwine zwa nga tshilwa khazwo , nga murahu ha musi ro no fhira , u itela u thusa mirafho i ḓaho u fhaṱa i tshi ya phanḓa u bva he ra guma hone  . 
Mbekanyamaitele dzi fanela u adaputiwa ngauri masipala muṅwe na muṅwe a u fani na muṅwe nahone u fanela u lingedza u vhea dzipholisi dzo teaho malugana na zwiṱoḓwa zwavho uri vha kone u shumela zwitshavha zwavho zwavhuḓi  . 
Muṱangano wa kuvhanganelwa u ya nga ha milayo yo ṅwaliswaho ya GEMS . 
Izwi zwi ḓa musi shango ḽi tshi khou ḓilugisela muratho wa u ya kha themo ya mivhuso yapo phanḓa ha khetho dza 2016 dza masipala . 
Hu na desike na zwidulo zwo linganaho vhagudi vhoṱhe ? 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri muthu a re na tshelede u a huliswa  . 
Ri kha ḓi vha ro khwaṱhisa kha mbidzo yashu ya u takusa thivhelo i lwaho na ikonomi ya Cuba . 
Nga nḓila dzo fhambanaho , vhuvhili ha mihumbulo i sa pfesesei ndeme ya zwithu zwa matshilisano u itela u bvelela ha bindu  . 
U vhonala a sa sei . 
U khwathisa tshumelo ya muḓagasi i thembeaho , ro thoma Komithi yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa kha Fulufulu , u bveledza puḽane yo ṱanganaho ya miṅwaha ya 20  . 
Vha tea u ita zwauri vhathu vha vhe na tshifhinga na u shuma nga maanda kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo . 
Arali hu na tshithu tshithihi tshe ra guda u bva kha nyambedzano dzashu na vhaswa vha ḽino shango ndi uri ri nga si vha kombetshedze u ṱanganedza thandululo dzashu : zwithu zwoṱhe zwine ra ita zwi fanela u rangwa phanḓa nga vhaswa vhone vhaṋe  . 
Muvhuso u khou tea u dzhenisa gizara dza soḽa dza miḽioni nthihi nga 2014 u ya kha 2015  . 
Dziṅwe ṱhanganyiso dza themba ( consonants ) na pfalandoṱhe ( vowels ) dzi nga itwa nga themo ya vhuraru kana ya vhuṋa . 
Khabinethe i tamela mashudu matshudeni oṱhe nga maanḓa kiḽasi ya 2015 kha milingo yavho ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka ( NSC ) , ine ya khou thoma nga dzi 26 Tshimedzi 2015 ya bvela phanḓa u swika dzi 27 Ḽara 2015 . 
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ṋekana nga ṱhanziela ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , kana ṱhanziela ya u vha mudzulapo nga ṅwambo wa u vha shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu tendelaho u vha mudzulapo , ṱhanziela ya mbingano , na fomo BI-529  . 
Ndi mashangoni afhio he bola ya milenzhe ya aluwa hone ? 
Vhupfiwa ndi nḓila ya u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe musi Mulayotibe u tshi khou reriwa ngawo Phalamenndeni  . 
Kha ṅwedzi uyu wo livhiswaho kha vhafumakadzi , ri tea u dzhiela nzhele u shela mulenzhe havho kha u vhulunga mupo washu  . 
Nyamunaithi ( ḓirinkhi ) , khekhe na matshipisi zwo kalulaho . 
Phimo ya mvelaphanḓa yo vha ṱhukhusa kha ye ya vha yo lavhelelwa na nyaluwo ya vhathu yo fhiraho mvelaphanḓa mashangoni manzhi  . 
Kha Ḽiga la u voutha miraḓo i ḓo wana bammbiri ḽa u vouthela ḽi na madzina a Vhonkhetheni vho nangiwaho  . 
GCIS a i ḓ ivhofhi malugana na vhungoho ha zwiko izwo . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi  . 
Mudzulatshidulo u do vhala nothisi uri I rekhodiwe , nga murahu ha afho tsengo ya mbo di thoma  . 
Vhatshinyi vha tea u bvela khagala nga makumedzwa avho vha amba uri zwa vhukuma ho bvelela mini  . 
Tsheo ya u dzhiela mapholisa zwiṱhavhani , u ṱutshela mikhwa ya tshiṱuhu , ho vha hu ndivho khulwane dza tshanduko nga murahu ha 1994  . 
Arali vho malana phanḓa ha 15 Lara 2000 , mbingano yavho i tea u ṅwaliswa na Muhasho wa Zwa Muno . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi . 
Mimasipala yoṱhe heyi ho swika he ya lambedza kha thandela heyi nga tshifhinga , zwiko na mafulufulu a vhashumi hu tshi lingedzwa lwa u tou thoma na u khwiṋisa ngona dza kushumele ha vha hone u vha na mukovhe kha gaidi iyi  . 
Arali hu khou vha na u sa tendelana kana dzithaidzo vhukati hashu , ri tea u zwi tandulula zwi sa a thu hulela  . 
Naa hu na fhethu hu re na maḓi a re na ekhoḽodzhi ya ndeme , ndondolo kana vhuḓimvumvusi ha ndeme , tsumbo , maroromani , isha , dzomomilambo , madamu , milambo ? 
Vha kwama nnyi uri vha range u ḓivhadza vha sa athu wanala thendelo ? 
Sambula ntswa dzi ḓo ima vhuimoni ha sambula dza 2002 dze dza bviswa u bva kha redzhisiṱa ya bindu na uri dzi ḓo , lwa u tou thoma , sumbedza masiandaitwa a u swikela rekhode dza muthelo wa mbuelo ya bindu u itela u khwinisa redzhisiṱa ya bindu  . 
Zwilangi ndi mushonga wa u thusedza lwa tshifhinga tshilapfu ( bronchodilation )  . 
Tevhedza maga kwao musi vha tshi dzhia tsheo ; Tendela vhathu uri vha imelelwe phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo iṅwe na iṅwe ine ya sa ḓo ima na pfanelo dza vhathu ; Ṱalutshedza nga vhuronwane tsheo dzine vha dzi dzhia ; Ḓivhadza vhathu nga ha khumbelo dza khaṱhululo dza nga ngomu kha mihasho yavho . 
U bvelela ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema ndi zwa ndeme . 
Zwenezwo , u dzheniswa ha Musumbuluwo ndi tshipiḓa tsha u dzulela u dzheniswa hashu na ḓivhazwakale yashu na foramu ya vhashumisani  . 
Mvetamveto ya mbekanyamaitele ya u pfuluwa i ḓo ṋetshedzwa kha Khabinethe nga ṅwaha wa 2016  . 
Huṅwe thaidzo dza hone dzi nga kha ḓi tandululwa sa thaidzo khulwane , nga thandela ine ya kha ḓi ḓo ḓa i tshi shumisa nyolo yayo ya thaidzo  . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege mbili . 
Kha nyambedzano dzanga na vhoramabindu , vho ṱanganedza tshanduko idzi dza ndeme  . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa u thoma ḽa Afrika ḽine ḽa ḓo fara Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha FIFA . 
Kha vha dzulele u amba nga ha mafhungo a mutakalo na dzilafho na dokotela wavho  . 
Phindulo ya SMS yone i ḓo vha i nga nḓila ḓe ? 
A shumisa zwidzidzivhadzi zwi kambaho , zwi si ho mulayoni , zwi songo tendelwaho , zwine zwa ita uri muthu a vhe na dzema la u zwi shumisa nahone zwi ofhisaho , hu tshi katelwa na alikhoholi kana zwikambi musi muthu e mushumoni  . 
Kha zwitshavha zwa kale ho vha hu na zwiimiswa zwi sa fani - zwenezwo vhuimo ha vhafumakadzi na vhuḓipfi kha zwa matshilisano khavho o vha o fhambana i re khagala  . 
Musi tsho no ṅwaliswa , tshiimiswa tshavho tshi lavhelelwa u ṋetshedza muvhigo wa ṅwaha nga murahu ha miṅwedzi ya ṱahe musi ṅwaha wa muvhalelano wo fhela . 
Vha nga dzhenisa tshekhe ine ya tea u badelwa kha Director-General : Agriculture , kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho  . 
Nyambedzano i ṋea luvhanḓe Ṱhoho dza Mashango , vharangaphanḓa vha mabindu , vhoradzisaintsi , vhoradzipfunzo na vharangaphanḓa vha matshudeni uri vha kovhelane mihumbulo na tshenzhemo kha zwi tshimbilelanaho na STI . 
Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka  . 
Arali Khothe ya Ndayotewa I tshi nga tshea uri Mulayotibe u a anana na Ndayotewa , Phresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina . 
Vha tshi tshi swika vha wana a tshi vho papamala . 
U vhala zwithu zwi fareaho U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 200 nga u fulufhedzea . 
Hezwi zwi sumbedza u sa khwaṱha ha vhukoni ha mashumele a khothe , zwi tshi katela zwa thekiniki na dziṅwe themamveledziso na vhulangi . 
U ṅwala maipfi nga u khethekanya honehone . 
Thendelonzwiwa i ṱoḓa u dzhiela nṱha pfanelo yo ṱanganedzwaho ya dzitshakatshaka ya Muvhuso ya u vha na ndango ya zwiko zwoṱhe zwa mineraḽa na peṱiroḽiamu kha riphabuḽiki . 
U vhanda zwanḓa tshifhinga tshifhinga tshiṱuku . 
U kopa na u engedzedza phetheni Dzi itwaho nga u shumisa tshithu tshithihi hone ho itwa uri mivhala ya tshithu tshenetsho i shanduke tshifhinga tshoṱhe kana u shumiswa ha zwithu zwi fanaho hu tshi khou shumiswa saizi dzo fhambanaho U itwa nga zwithu zwi fanaho zwa saizi dzo fhambanaho . 
Ni kone u tshimbila ni tshi ya fhethu ho fhambananaho hu re kha pulane ya tshikolo . 
Tshipitshi ndi zwine muthu a amba o thetsheleswa nga vhathu  . 
Hu vha na u tswukuluwa ha phaiphi ṱhukhu dza u fema mafhafhuni , dzine dza vhidzwa , u pfi nḓila dza muya ( airways )  . 
Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi pfadzaho Ndayotewa ntswa yo thoma u shuma , wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya ṰHUMETSHEDZO YA A ya Ndayotewa ntswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha 23 u itela uri hu vhe na nḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓo wa vhusimamilayo honoho  . 
Arali dzi songo rumelwa thendelo inga si bviswe  . 
Miraḓo ya Bodo i ḓo badelelwa fhedzi zwiḽiwa na vhudzulo na lwendo na zwiṅwe zwo teaho musi vha tshi ya miṱanganoni ya Bodo  . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Nga hoyu mugaganyagwama , ri khou ṱoḓa u vhona mveledziso i vhonalaho ine ya ḓo sika mishumo  . 
Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994 , vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho  . 
U ṅwala pharagirafu hu tshi shumiswa fureme Tshipitshi tsha babulu U shumisa magudiswa fhambanaho hu tshi katelwa na masala na maṱanganyi na mafurase . 
Migwalabo u nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hune tshitshavha tsha kona u swikelela . 
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe . 
Mbuelo ine ya kuvhanganyiwa nga SARS i thusa muvhuso kha u ṋetshedza tshumelo kha dzimiḽioni dza maAfrika Tshipembe vhane vha i ṱoḓesa . 
O ita mini ? 
Tsumbo , tshigwada tshitswuku , tshigwada tsha lutombo , tshigwada tsha dzivhaḽamuṱaḓa , tshigwada tsha mudala na tshigwada tsha swiri . 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa a n(ewa ndaela nga muhulwane u dzhenisa oda ya u renga tshishumiswa hune ha vha hu songo tevhedzwa maitele o teaho a thendara , mutholiwa a nga humbela uri mafhungo aya a fhiriselwe kha muofisiri wa zwa masheleni uri a vhe ene a no dzhia tsheo  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u khwaṱhisedza u shumiswa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nga u shela mulenzhe kha u fhaṱa shango ḽine ḽa shela mulenzhe kha u bveledzisa na u shandukisa . 
Vhatheli vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira , a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela . 
Nganndani ha u ri vhudifari uhu hu a shonisa , zwi do vha zwa thithisa mashumele avho na vhudavhidzani na vhashumi ngavho khathihi na tshitshavha  . 
Kha vha ri ndi dzhie tshifhinga itshi ndi ḓivhadze uri muvhuso wo vhetshela thungo masheleni a linganaho henefha kha R800 miḽioni ya u ṱavhanya u thusa zwitshavha  . 
Tshivhalo tsha fhasisa tsha miraḓo ine ya tea u ita khumbelo tshi a fhambana u ya nga vhuimo ho fhambanaho ha dzikhophorethivi  . 
Tshivhalo tsha zwikhala tshi sumbedza phesenthe ya dziposo dzine dza tea u valiwa kana u tholelwa vhathu  . 
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo , vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho . 
Kha demokirasi ya Ndayotewa u tou fana na yashu , Ndayotewa ndi yone khulwane kha Phalamennde nahone ndi yone tshikalo tsha khaṱulo ya milayo yoṱhe  . 
Madzina na tshifani nga vhuḓalo ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma nga ngoho . 
Ane a pomoka mun(we uri ndi muloi u a fariwa a sengisiwa  . 
Mudzulatshidulo , nyengedzedzo iyi kha zwibviswa i nga ṋekedzwa , nṱhani ha izwo ri lavhelela uri zwo salaho kha mugaganyagwama zwi ḓo vha mufhalala ṅwaha u ḓaho  . 
Vha dzhie manyoro vha a ise kha ḽaborothari yo tendelwaho uri a saukanyiwe vha wane ṱhanziela ya u saukanya . 
U engedza kha pfunzo na vhugudisi , u fhaṱa vhukoni hu nga katela u kovhekanywa ha mugaganyagwama , tshanduko kha tshivhumbeo na vhashumi , na thuso ya u langula vhomakone  . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u ṱuṱuwedza u fhola na mbuyedzedzo  . 
Zwitshavha zwa mahayani zwa Afurika Tshipembe zwi tea u vha na zwikhala zwinzhi zwa u shela mulenzhe nga vhuḓalo kha zwa ikonomi , matshilisano na poḽitiki zwa shango , zwi tshi khou tikedzwa nga pfunzo ya ndeme yavhuḓi , ndondolo ya mutakalo , vhuendi na dziṅwe tshumelo dza ndeme  . 
Netiweke ya GEMS a re tsinisa navho  . 
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na ndondolo yawe . 
Sa , ṱhukhu na khulwane . 
Vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha na vhone vha a thusa u wana mafhungo a Komitiya Wadi  . 
Muhweleli a nga dovha hafhu a vhona u khwatha ha u diimelela ha muhwelelwa uri a zwi tou vha zwa ndeme u bvelaphanda na mafhungo  . 
Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela , u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho , u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho  . 
Hu na khavhishi dza malo kha muduba muṅwe na muṅwe . 
Zwiṱoko izwi zwi nga nyadza u vuwa ha mutengo arali zwa bviswa kha maraga  . 
Thendelo i a vusuludzwa nga ṅwaha nahone u kundelwa u tevhedza thendelo hu nga ita uri thendelo i fhahehwe , u khantselwa kana u fheliswa  . 
Mapholisa vha ḓo vha thusa hune ha vha hu na thaidzo ; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo ; nga u ṱalutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa ; nga u ṋetshedza mafhungo nga ha dzipfanelo ; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso ( dziNGO na dziCBO ) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwa dza tshitshavha , nga u khwaṱhisedza uri vha vha vho tsireledzea he ha bvelela vhutshinyi ; nga u vhulunga vhuṱanzi , na nga u vha eletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi . 
Nga maanḓa , ezwi zwi ḓo katela u khwinisa tshumelo dza thikhedzo dzo ṋetshedzwaho vhorabulasi vha zwibveledzwa zwa mafhi , na u khwinisa vhuṱumani ha rabulasi kha nḓowetshumo  . 
Phindulo : Hezwi kha vha zwi livhise kha muofisi muhulwane wa tshikwama  . 
Mbekanyamaitele iyi i tshimbilelana na Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na Pulani ya Mbuno dza Ṱahe yo ḓivhadzwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma kha Mulaedza wavho wa Lushaka nga 2015 . 
Dzithirasitii dzavho ! 
Mu , musi havha mme anga vho ya mushumoni nga matsheloni  . 
Tshifhinga nyana mapholisa uri a fare vhathu avha  . 
Ngauralo , arali muthu o vha o pika vhubindudzi ha mashango a sili vhu ḓisaho dzifeme , vhune ha vha na nḓivho khulwane , zwo vha zwi tshi ḓo kwama kushumele kwa mabindu nga nḓila yavhuḓi  . 
Hu sa athu na u fhela tshifhinga tshilapfu , Mashudu a vha a tshi ri o wa muḓini wa Maria  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi  . 
Izwi zwi elana kokotolo na zwipikwa zwa ndeme zwa muvhuso zwa u fhelisa vhushai , mveledziso ya mahayani na u sika mishumo . 
Mutshimbidzi u shumisana na dzangano la tshitshavha kha u bveledza mbonelaphanda i fanaho ya zwine tshitshavha tsha khou toda u swikelela zwone  . 
Dziṅwe tsumbo kha iḽi ḽimaga ndi : thannga dza u vhulunga na dzibini , milindi na fhethu ha u vhulunga zwiluḓi , thannga dza tshivhaswa kana peṱirolo , zwipwanyeledzi kana zwihamuli zwa nḓirivhe , thannga dza u ṱomba halwa na dzivesele  . 
Tshikimu tsha dzilafho tshi thivhelwaho : Tshikimu tsha dzilafho tshine tsha tendela fhedzi vhashumi vha ḽiṅwe dzangano uri vha vhe miraḓo . 
Kha miṅwaha miṋa yo fhiraho , GEMS yo ḓisumbedza sa tshiga tshine tsha nga tevhedzwa kha sia ḽa ndambedzo ya ndondolo ya mutakalo , nahone a zwi konḓi u vhona uri ndi ngani . 
U bva tshe Afrika Tshipembe ḽa wina bidi ya u fara theḽesikoupu ya Square Kilometre Array ( SKA ) , ḽo tikwa nga vhafarani naḽo vha mashango a malo , ho no vha na mvelaphanḓa i vhonalaho kha u fhaṱa thandela khulwane dza saintsi na u kaṋa mbuelo dzayo  . 
Khabinete i dovha hafhu ya fhululedza vhathu vhoṱhe vho wanaho pfufho dza Oda dza Lushaka na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u khwinisa demokirasi yashu na u khwinisa matshilo a maAfurika Tshipembe . 
Tshifhinga tsho avhelwaho zwikili zwa luambo zwo fhambanaho kha Gireidi ya dza 7- 9 ndi vhege dza 36 . 
U bula muhumbulo wau . 
Yunithi yo Khetheaho ya Vhusedzulusi i khou sedzulusa u sa tshimbidzwa havhuḓi ha ndaulo kana vhutshinyi kha mihasho ya muvhuso yo vhalaho na zwiimiswa zwa muvhuso , nga kha milevho ya 40 yo sainwaho nga Muphuresidennde kha vhuvhusi vhuno . 
Naho zwo ralo , vhakhethi vho sumbedzisa uri vouthu dzavho a dzi tshimbili dzi si na maga o tiwaho , ngauri thikhedzo ya tshifhingani tshi ḓaho yo ḓisendeka nga nḓisedzo ya tshumelo  . 
Mushumo wa Muvhuso ndi u ranga phanḓa na u ṱanganya shango kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi u itela thandululo ya ino khaedu  . 
U bvisa mihumbulo nga ha mafhungo a ndangulo - masheleni , ndangulo  . 
Khorondanguli ya tshikolo khumbelo ya u vha mubebi  . 
Vhathu vhoṱhe , zwo tea uri ri thome nga u ṱalutshedza ḽe ra dzula ngaḽo ṋamusi , vhudzivha ha ṱano iḽi , tshimima itshi khathihi na zwiga zwo ṱaniwaho na zwi ambiwaho zwine zwa vha tou vha thangelavhukimvi  . 
Mulayo wa vunḓu u fanela u wana tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu  . 
U thomiwa ha izwi zwithu hu ḓo vha na masiandoitwa avhudi kha matshilo a vhathu vha re khomboni , vhane vha kungea na vhane vha vha kha vhushai vhuhulu , zwihulusa vhafumakadzi , vhana na vhathu vha re na vhuholefhali . 
Miraḓo ya Khabinethe I tea- ( a ) u shuma I tshi tevhedza Ndayotewa ; na ( b ) u ṋea Phalamennde mivhigo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndaulo yayo  . 
Ndi ifhio phambano ye zwitshavha na vhathu vha ita ? 
Ndivho dza u dzinginya hei fhungo ndi mbili  . 
U khwinisa kushumele kwa vhashumi , u thusa havho na zwo fhambanaho na vha sedzaho mushumo wa mugudi  . 
Minetse dza fumi dza tshifhinga tsho avhelwaho sia ḽa u guda zwa vhuṋe na zwa tshitshavha zwi nga shumiswa zwo avhelwaho kha vhege kana rothini ya ṅwedzi u ṱola mitakalo nga ṅwedzi hu tshi angaredzwa na u vhekanya zwishumiswa na u ambara nga nḓila yo teaho . 
Ndi Vho-Muḽatshawe vha tshi amba nakwo vho halifha  . 
Khabinethe i livhuwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na pfanavhanzhi kha vhurangeli ha u vhulunga muḓagasi , zwihuluhulu musi nḓisedzo ya lushaka i fhasi ha mutsiko . 
Muvhuso i nga kha di sa thivhelwa u ya nga hetshi tshipida  . 
Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu uri o ḓiimisela vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo  . 
U sedzulusa hafhu ndia yo shumisiwaho musi hu tshi avhelwa tshelede ya u alusa vhushumisani vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi , dziyunivesithi na zwiko zwo iimisaho nga zwohe  . 
DL1 ( Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva ) i wanalea sentharani ya tshiṱitshi tsha ndingo ya u ḓiraiva . 
Tsumbo dza thidzo dzine vhagudi vha tea u tea u dzi kona musi themo i tshi fhela . 
Ndi zwifhio zwiswa kha Gireidi ya 3 ? 
Musi vhaṅwe vha si na pfunzo na zwikili , vhaṅwe pfunzo yavho yo thithiswa kana vha na digirii ya pfunzo dza nṱha u bva kha mashango avho  . 
Zwigwada zwo amba nga khaedu dzo ṱanganaho nadzo na mupfulutshelo u si ho mulayoni na u shumisa nga nḓila i si yavhuḓi sisteme dza vhathu vha pfulutshelaho vha songo ṅwaliselwa  . 
Vhupo vhu nga tshikafhadzwa nga vhathu na dziphukha  . 
U wana zwine lungano lwa amba hu tshi shumiswa zwifanyiso . 
Tsumbo , vhagudi vha thetshelesa kha tshibveledzwa tsha u pfiwa kana kha mudededzi a tshi khou ṱalusa vhuḓipfi ha vhathu vho fhambanaho . 
Mbekanyamushumo idzi dzi vhea mishumo ya vhukuma ine ya ḓo swikela mikhwa yashu  . 
U thogomela zwishumiswa zwa mupo ndi tshipida tsha ndeme nga maanda tsha CBNRM- ngauri arali hu si na zwishumiswa zwa mupo , vhathu vha nga si kone u tshila . 
U thonifha , u tsireledza , u alusa na u fusha thodea dza ndeme kha pfanelo dza vhaaluwa , na zwithu zwine vha zwi takalela  . 
Ndi ngazwo vho tea u shumisa khondomo tshifhinga tshot ( he musi vha tshi ita zwa vhudzekani  . 
Izwi zwi sumbedza uri nga tshumisano ri nga khwaṱhisa hafhu ikonomi yashu , u kunga vhubindudzi na u sika mishumo u itela maAfrika Tshipembe . 
U shumisa thangi kha u vhumba maipfi maswa . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa zwo itwaho nga vhathu vha Afrika miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho ho vha u vhuiswa ha mulalo Dzinguni ḽa Great Lakes . 
Kha nyimele dzine muofisiri a loga vha tshi letshedza zwidodombedzwa zwine zwa khou lahela , vha humbelwa u ita nga u ralo  . 
R500 mbadelo ya u bveledzisa ḽaisentsi ya ṅwaha nga ṅwaha zwi tshi ya nga zwibveledzwa zwa pheṱhiroḽiamu zwo bveledzwaho u bva kha dziṅwe thumbukwa . 
Ndi wonoyu mushonga une wa fha muloi maanḓa  . 
Ri khou tshila vhu ḽa vhutshilo ha khwine na uri vhu khou khwinisea  . 
Ndi ngani ho shumiswa fonto ṱhukhu kha mutaladzi wa vhumalo ? 
Mudzulatshidulo a songo ambesa kha nyambaedzano  . 
Mbingano ya tshirema i tea u vha yo itwa phanḓa ha 15 Lara 2000 uri i kone u ṱanganedzwa sa ine ya vha mulayoni  . 
Vhubindudzi ha Afurika Tshipembe hu khou humbelwa uri vhu dzhie zwivhuya zwa tshikhala tsha ikonomi ntswa tshine vhushaka hashu na shango ḽa China ha ḓisa . 
I no bva khannyi ? 
A huna muṅwe mulayo une wa tea u kuḓana kana u fhambana na Ndayotewa na luthihi ; nahone Muvhuso a u tei u pfuka Ndayotewa na luthihi . 
Arali WUA ya sa tevhela ndaela , ndambedzo dzine WUA ya fanela u dzi wana dzi nga imiswa u swika I tshi tevhela ndaela  . 
Vha songo khakhisa vhathu  . 
Matshimbidzele a vhashumi vho bvelaho phanda a toda uri ngona ntswa na u bindudza kha masia othe a u nekedza na u todea  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu . 
Vhatholi vha tea u dzhia tsheo ya uri ndi zwifhio zwikili zwine vha zwi ṱo ḓa nahone vha nga khetha vhugudisi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṋekedzwaho nga Sector Education Training Authority ( SETA )  . 
Bammbiri ya u amba nga hayo i khou anḓadzwa yo fhelela uri vhathu vhane vha vha na zwiimiswa zwine zwa tama u bva na muhumbulo kana u dzinginya kha mvusuludzo ya iḽi sia ḽa zwa mulayo vha vhe na kana zwi vhe na u kona u ḓivha siangane ya mafhungo uri vha kone kana zwi kone u sedzesa kha fhungo ḽine vha tea u bvisa muhumbulo khaḽo musi vha tshi isa mihumbulo yavho kha Khomishini . 
U ḓivha zwiga zwa nomoro na u ḓivha madzina a nomboro ane a katela nomboro 2 . 
Zwi tea u shumiswa , u elwa na u monithariwa nga vhadzulapo vha wadi na komiti dza dziwadi  . 
Muraḓo wa khophorethivi u dzhoina khophorethivi na u shela mulenzhe kha khephithala yayo ngauri khophorethivi i ḓo fha mbuelo miraḓo yayo . 
Naa vha na phakhedzhi ya ndangulo ya maga a u thivhela , u ṱoḓisisa na u langa mafuvhalo a misipha ya mutshilitshili , u fana na u fhirea zwi tshi itiswa nga u hwala zwithu zwi lemelaho tshifhinga tshoṱhe kana dziWRULD u bva kha mishumo ine ya dovhololwa  . 
Zwipikwa zwo tiwaho zwi tea u vha zwa vhukuma nahone zwi rekanyeaho zwa dovha zwa vha na magumo  . 
Nga itshi tshifhinga vha vhudzise vhakumedzi arali vha tshi fushea nga nḓila ye vha vhekanywa ngayo musi vha tshi amba na tshifhinga tshe vha ṋetshedzwa tshone  . 
O mbo ḓi dzhavhuliwa nga SuperSport United , ye ya mu fha tshikhala tsha u thoma kha khethekanyo khulwane ya shango . 
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni , nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka . 
Roṱhe ri fanela u lwela u fhaṱa tshitshavha tshi sa khethululi nga muvhala . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ye vha ṋewa ofisini ya u ṅwalisa . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ya vha ḓo ḓivhadzwa nga ha ḓuvha ḽa tsengo nahone Bodo i ḓo dzhiela nṱha mbilaelo dzavho musi vha tshi vhofholola muhwelelwa nga parole  . 
A huna milayo i shumiswaho  . 
Nga maimo a asesimennde , tshitatamennde tsha Sia ḽa u guda ḽa dzinyambo tshi ṱoḓa u bveledzisa tshumiswa kha vhukoni ha nṱhesa  . 
Milayo ya vhudifari ya Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe  . 
Naho vhugudisi vhu sa ḓuri , mbadelo dza u kundelwa ha thandela ndi khulwanesa  . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu , na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea  . 
Ngavhe u vhe luḓi , ndi musi u mutoli 8 Ngavhe u vhe nnḓu , wo vha u tshi ḓo vha pfamo . 
A hu na muthu kana tshipiḓḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe  . 
Mbilaelo i thoma kha vhuimo ha muṱani nahone arali ya sa tandululwa afho i iswa kha gota uri i tandululwe . 
Ndi nnyi wa vhuvhili o imaho kha muduba ? 
Mbekanyamushumo ya mushonga wa chronicMushonga wa chronic ndi mini ? 
Tshigwada tsha vha tshipentshela tshine tsha khou shumana na mafhungo haya tshikati na mushumo , nahone zwigwada zwi tevhelaho zwo ṱanḓavhuwaho zwa zwe zwa wanala zwi khou reriwa nga hao . 
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a tshaka dza ndeme dza zwibveledzwa zwi shumiswaho kha Vhuimo ha Vhukati na zwivhumbeo zwa luambo zwi wanalaho kha izwo zwibveledzwa . 
Khomishini ya mbilo ya Mavu i na madana na madana a mbilo dzine ya khou ita thodisiso dzadzo  . 
Khabinethe i ṱanganedza zwo no swikelwaho kha u isela zwifuwo zwiḽiwa u itela u tikedza vhorabulasi vhuponi ha shango ḽashu ho welwaho nga gomelelo . 
Sa musi zwo ḓivhadzwa kha u thetsheleswa , ro vha ri si na vhukoni ho fhelelaho kana u gudiswa  . 
Ngauralo , muvhuso kana tshitshavha zwi nga dzhia tsheo nga iṅwe nḓila , sa tsumbo , u iledza khungedzelo dza mafola  . 
Minisiṱa Vho Motsoaledi vha ḓo ṋetshedza aya mafhungo nga vhuḓalo ṋamusi nga 14h30 . 
Mulayo wa lushaka u fanela u ṋetshedza mutheo malugana na u thomiwa , maanḓa , mishumo na ndaulo ya tshumelo dza tshipholisa ya masipala  . 
Kha dziṅwe nyimele , vhubveledzi hau vhulunga fulufulu ku nga thusa u vhulunga mbadelo dza fulufulu  . 
Tshivhumbeo tsha maanea Mathomo Kha mathomo a ri sokou thoma na u amba  . 
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki tsheo ya hone I dzhiiwa nga Phresidennde nga kha nḓivhadzo  . 
Heyi ndi Indaba ya dzitshakatshaka ine ya ḓo ṱana zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe kha sekithara ya vhuendelamashango na ya mafunda  . 
Zwifanyiso zwine zwa sumbedza zwavhuḓi masia tsumbo , sia ḽine goloi ya khou tshimbila yo livha ḽone , Sia ḽine muthu a khou tshimbila o livha ḽone . 
Maḓuvha anga ngei Qunu o vha a madakalo . 
U langula mikovhe ( dzishere ) dza muvhuso dza Poswoni , zwine zwa angaredza u pima na u tendela maitele na pulane dza mabindu dza Posofisi ya Afurika Tshipembe , muvhuso wa u anganala , na u bveledza na u lavhelesa maga a ndeme a tsumbo  . 
Khabinethe yo isa phanḓa u ṱanganedza mutsiko ure hone une shango ḽa vha khawo wa nḓisedzo ya fulufulu . 
Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhagudi hu na zwikalo na tshithihi zwitaela zwo fhambanaho zwa u guda  . 
Vhuthetshelesi - Musi muthu a tshi edzisa u ḓivhea kha tshiimo tsha muambi a thetshelesa nga maanḓa kha zwine a nga vha a tshi ṱoḓa u amba . 
Ro vha , lwa miṅwaha minzhi , ro thivhelwa u sumbedzisa ndeme ya lushaka lwashu  . 
Tshipiḓa tsha 33 tsha Ndayotewa tshi ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya nyito ya ndaulo ine ya pfadza na u tevhedzwa nga nḓila i sa dzhii sia nahone muthu muṅwe na muṅwe we a kwamea lu si lwavhuḓi nga nyito ya ndaulo u na pfanelo dza u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa , na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓu ḽeneḽo , nga wonoyo Mulayotewa , na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza , nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓu  . 
Hei samithi i ḓo dzhenelwa nga vhalangi vhoṱhe vhahulwane u bva kha matavhi oṱhe a muvhuso vhuraru hao , tshihulwane hu u itela u alusa kupfesesele kwa mushumo wa Tshumelo ya Tshitshavha kha u swikela ṱhoḓea dza ndeme dza maAfurika Tshipembe na u ranga phanḓa mveledziso ya ikonomi yashu . 
Mulayo u langaho khothe dza ndinganyiso u nga ṋea nyendedzi ya ndeme kha heḽi sia , sa uri hu humbelwe pfarelo kana ndaela ya uri muhwelelwa a badele muhweleli ndiliso kha tshinyalelo yoṱhe ye a muvhangela , hu na mikano yo vheiwaho . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa u endedza zwi ḽiwa . 
CRC i amba uri nyito kana tsheo iṅwe na iṅwe ine ya kwama ṅwana i fanela u vha i tshi khou tsireledza ṅwana  . 
SAGNC ndi dzangano la tshifhinga tshothe line la tsivhudza Minisita kha u shandukisa na u linganyiswa ha madzina a zwa divhavhupo kha la Afurika Tshipembe  . 
Heyi ndi iṅwe ya festhivaḽa dzi ḓivheaho vhukuma i takalelwaho nga vhafuni vha mitambo na miṱa . 
Hedzi ndi thebulu dzi ḓadzwaho nga avho vhane vha khou langula thandela na u ṋea manweledzo a dzipulane dza thandela  . 
Shumisani maipfi a re afha fhasi uri a ni thuse  . 
U vhala na u renda tshirendo tshi no a mba nga vhukonani . 
Edzisani . 
Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe . 
U humbela vhalanguli vhapo u ṋea thendelo ya u ṱo ḓisisa mpfu dzi vhilaedzaho na vhutshinyi ho itelwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe . 
Pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho ndi mini ? 
Tshiimiswa itshi tshi vhona uri hu vhe na vhubveledzi zwi tshi elana na mashelenio shumiswaho kha ndango ya phothifoḽiyo ya ndaka ya Shango . 
Nanga I a sengulusa na u ita themendelo malugana na u huvhala ha muhumbeli hune ha disa vhuhole ha tshifhinganyana kana ha tshothe kana muthu ane a toda u thogomelwa lwa tshifhinganyana kana lwa tshothe  . 
Izwi zwo livhisa kha uri vhuloi vhu vhonwe vhu tshi fana na zwiito zwa Vhusaṱhane na maṅwe maitele mavhi . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60  . 
Nebuḽaiza Nebuḽaiza dzo vha dzi tshi shumiseswa kale sa nḓila ya u fha vhana mishonga . 
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u vha Mulayo wa vunḓu u tea u anḓadzwa nga u ṱavhanya na u thoma u shuma musi wo no anḓadzwa kana nga ḓuvha ḽo tiwaho u ya nga Mulayo  . 
Mutsho u a dudela . 
Kha vha fhedzise tshumelo dzoṱhe na vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Phaḽamenndeni . 
Hezwi zwa ukuzidla nga huṅwe zwi ṋekedzwa khothe ya gota , zwi tshipiḓa tsha thenda mulandu . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u dzhia ḽiga nga u ṱavhanya musi hu tshi vha na khethululo nga muvhala kha tshitshavha tshashu  . 
Kha tshigwada tsha vhuḓi tsha Afurika Tshipembe miraḓo yashu ya demokhirasi ya phaḽamennde vhe vha ṱangana na khombo nga ṅwedzi wa luhuhi ṅwaha wo fhelaho vha tshi fara mushumo wa nyonesano ya mafhedziselo  . 
Khabinethe yo tendela Mulayombisi wa Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Mafhungo o Ṱanganelanaho a Thekinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ( ICT ) , une wa khou dzhena kha Mulayombisi u re thungo nga ha Vhudavhidzani ha ṱhingo na Tshumelo ya Poswo  . 
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma nga murahu ha khetho , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala , Vhusimamilayo ha vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu . 
Maṅwe makumedzwa a Mulayo wa Ndangulo ya Vharema o sala a kha ḽi shuma u swika nga ḽa 30 Fulwana 2008 . 
Nga u ralo i imela vhumaṱhakheni ha nḓivho na tshenzhelo zwo ṱanḓavhuwaho kha ḽoṱhe ḽa Afrika1  . 
Tshiṅwe hafhu ndi tsha uri , hu na khonadzeo dza u vha hone ha tshiṱalula nga fhasi ha khethekanyo ya 9 ho sedzwa zwa luvalo , lutendo na mvelele . 
Muvhulawa ( tshipondwa ) o vha a khou pomokwa uri o lowa shaka ḽo lovhaho zwo itwa nga u loiwa . 
Khungedzelo a dzo ngo luga Vhana vha tea u guda kuvhalelwe kwa khungedzelo vhathu vha tshi wana ndambedzo zwi songo tea  . 
Ri fanela u swika hune a hu nga ḓo vha na khamphani ine ya tea u lindela miṅwedzi i fhiraho rathi yo lindela phemithi kana ḽaisensi nahone khamphani ntswa dzi fanela u ṅwaliswa nga ḓuvha ḽithihi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa  . 
Tsho tevhelwa nga North West he ha fhindula vhathu vha 435  . 
Ri ḓo sumbedza u pfela vhuṱungu tshifhinga tshoṱhe musi ri tshi khou na vhahura vhashu nahone ri nga si shushedze muthu na muthihi  . 
U dzudzanya thikhedzo ha tshitshavha uri tshi dzhenelele kha u lwa na vhutshinyi hu khou ṱoḓea  . 
Fhedziha , thaidzo i fhira mafhungo a ndangulo ya zwifhaṱo , nahone i vhanga khaedu khulwane kha nḓowetshumo na vhuvhambadzi , mushumo na vhugudisi , u kovhekana mbuelo na tsireledzo ya zwa matshilisano  . 
IDP i dzudzanya zwithu u ya nga ndeme zwa vhupo  . 
Ndi maḓuvha mangana hune ha ḓo vha na maḓumbu a mithathabo ? 
Zwenezwo ndi thandela dzenedzo fhedzi dzine dzo phaḓaladza mulalo na dze dza , dzine dzi nga vha dzo vha dzi shonisaho , ndi thandela fhedzi , dze dza tendelwa  . 
Naho zwo ralo , mbudziso ndi ya uri , ndi nnyi ane a ḓo ita nyito ? 
Hafhu , magavhelo nga muvhuso wa vhukati kha Pfunzo ya Nṱha o gonya nga phesenthe dza 144 tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi u bva 2006 u ya 2015 . 
Gavhelo a ḽi badelwi nga kheshe kha vhathu vhenevho  . 
U zwi vhea kha rekhodo uri zwa vhukuma vho hanedzana na ṱhalutshedzo yavho ya zwo iteaho  . 
Muṱaṱisano u vha hone ṅwaha nga ṅwaha nahone ṅwaha muṅwe na muṅwe mavunḓu a tea u khetha vho swikaho kha makhaulakhani vhaṱanu  . 
Zwino , u fhambanyisa ho vha hani , ngauri vhukonḓi ha u bvela phanḓa ha tshitshavha , hu kwama phurofesheni ya mutakalo ? 
Tsha u fhedzisela , kha tsedzuluso dzashu , zwo vha zwithu zwo ḓowelaho u vhona vhugudisi vha Pfukiselo vha tshi fhedza tshifhinga tshinzhi vha tshi khou amba  . 
Aya mafhungo vha khou a amba vhe ngafhi ? 
Tsumbo , rula i na tshileme tshi no lingana na tsha mabuloko a 9 . 
Zwino u na maḽegere a 43 . 
Milayo na Mbuelo dza Tshikimu  . 
Zwo buliwaho murahu zwi sumbedza zwauri hu na khonadzeo ya u thivhela na u alusa dzimbekanyamishumo dzine dza nga nekedzwa kha vhanekedzi vha tshumelo  . 
Hu na mibvumo minzhi yo randelwaho Gireidi ya 1 . 
Vouthu dza Mugaganyagwama wa Mihasho dza 2017 nga Shundunthule 2017 dzi ṋetshedza tshikhala mihasho wa u vhudza Phalamennde na tshitshavha nga u angaredza uri vha ḓo shumisa hani Mugaganyagwama wa 2017 we vha kovhelwa wone . 
U dzhia kushumele kwa mbeu zwi amba u shumela u bveledza vhushaka ha ndingano ya vhanna na vhufumakadzi kha Komiti dza Wadi  . 
Kha vha AICs hu na lutendo luhulu lwa uri vhuvhi vhu hone  . 
Tshinyalelo dzi si dza musi nga musi dzi dzhiwa sa tshinyalelo kha tshitatamennde tsha masheleni o dzhenaho  . 
Ndi yone nila ya khwine ya u dzhenisa vhaswa kha mishumo i pfalaho ine ya tea u thusa kha u fhaa vhupo hashu  . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u fhindula iyi nyimele nga u ṱuṱuwedza vhupikisani na vhubindudzi kha nḓowetshumo dza ndeme yo engedzwaho ya nṱha na u engedza voḽumu ya zwivhambadzelwa nnḓa zwa minerala nga tshifhinga tsha vhukati  . 
Vhagudiswa vha nga vha vhashumi vha shumelaho mutholi kana vhathu vha sa shumiho  . 
Tshe vha wana ho vha uyu mutukana we a vha sea . 
Vhagudi vhoṱhe vha tshi thoma tshikolo vha ḓa vhe na nḓivho nnzhi ya luambo lwavho lwa hayani  . 
Kha luṅwe lurumbu , ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha . 
U sa lingana ha zwiimiswa - ndi hune ha vha na phambano vhukuma kana khumbulelwa dza vhuṋe ha phaḓaladzo ya zwiko  . 
Khothe ya Ndayotewa yo hana khumbelo nga vhavhambadzela nnḓa vhapo ya tsimbi dza zwikirepe , uri vha haṱulule khaṱhulo ya Khothe Khaṱhuliya Afrika Tshipembe na ya Khothe ya Khulwane ya Khaṱhululo . 
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha u takadza kana tshine vha vha na mbudziso khatsho zwi tea u ṅwalwa kha bugu ya u sedza , zwa dovha zwa tevhelelwa ḓuvha ḽinwe na ḽiṅwe . 
Ndi wana hani nnḓu ya muvhuso ? 
U ḓivhadzwa ha maitele o ḓisendekaho nga mvelelo nga 2009 zwo konisa vhulavhelesi ha vhusiki ho ḓitikaho nga vhuṱanzi na mvelelo u khwaṱhisedza uri muvhuso u khou shuma zwone nahone nga nḓila yone . 
U fara Khethekanyo 59 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 mishumo yo ṋetshedzwaho  . 
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha nga vhea mulayoni dokhumenthe dza tshiofisi arali dzo tendelwa nga Vhulanguli ho teaho ha Zwa Nnḓa kana Tshipi ḓa tsha u Vhea Mulayoni kha Muhasho wa Zwa Nnḓa  . 
Nṱha haizwo , kha hu iswe phanḓa na nyito dzine dza nga khwaṱhisedza na u bveledza misipha ine ya thusa musi hu tshi ṅwaliwa , hu tshi katelwa ngomu na u bveledzwa zwikili zwa zwipiḓa zwa muvhili zwine na zwone zwa shuma musi hu tshi ṅwaliwa . 
Tsivhudzo ya mbadelo yo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6  . 
Ngauralo ṋamusi ri ṱanganyisa zwanḓa kha Vhushumisani , ri tshi limuwa tshoṱhe uri vhuthi hashu ndi maanḓa ashu  . 
Khomishini ya tsedzuluso i ḓo lavhelesa mafhungo e Minisṱa wa tshifhinga tsho fhelaho wa Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali a ri zwi lavheleswe ( zwo ambiwa afho nṱha ) , na u ḓo ita themendelo ya uri mafhungo a kwamaho zwa u vhulaha hu tshi ṱoḓwa mushonga zwi nga tandululwa hani musi hu tshi khou shumaniwa na kuitele kwa zwa vhuloi  . 
Muphuresidennde vha tshimbila kha Parliament Street u ya kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa ṅwaha nga ṅwaha kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa nnḓu mbili dza Phalamennde  . 
Dzikhothe ndi vhatsireledzi vha pfanelo idzi , zwi tshi amba uri dzi tsireledza pfanelo dza muṅwe na muṅwe arali pfanelo idzi dzo shushedzwa kana dzo pfukwa  . 
U shumisa luambo lwa fomaḽa na lu si lwa fomaḽa ( luambo lwa tshiṱaraṱani , luambo lu shumiswaho kha tshiimiswa tshenetsho ) nga nḓila yo teaho . 
A zwi vhofhi uri vhatholi vha lindele dokotela a thome u ḓadza Tshipi ḓa B tsha fomo uri vha kone u rumela mbilo  . 
Mbadelo ya ṅwaha nga nwaha ya ḽaisentsi ya gavhelo ndi R70 nga ṅwaha . 
Foramu ya CBP na Masipala i shumiswa sa pulatifomo ya u rerisana nga mafhungotsivhudzi a u monithara na u ela khathihi na u davhidzana vhukati ha vhashelamulenzhe vha ha masipala na vhaimeli vha komiti ya wadi vha re ngomu ha CBP  . 
Kha vha ri zwino ndi ambe nga Zwa Ndeme zwe nda amba ngadzwo  . 
Vhuthu hashu na u ṱavhanya u vha tsinisa na tshigwada hetshi tshihulwane , ṱhoḓea dzine ra tea u dzi lingedza na dzine dza konḓa  . 
U wana vhatambi vha re na vhukoni na u vha vhea kha mbekanyamushumo ya u vha bveledza phana  . 
Musi zwithu zwo rali ndi zwa ndeme uri thondo dzo raliho dzi sikiwe u itela u o thusa musi hu na tshinyalelo ya zwa mialo , mulilo na gomelelo kha tshiko tsha zwa vhulimi  . 
Sa tsumbo , musi komiti ya vhu ya ya dzeula Mulayotibe , hu tea u vha na khanedzano na u vouta nga Mulayotibe ngomu Nnḓuni  . 
Phurovintsi ya Devhula i na ivhazwakale ndapfu ya u takadza  . 
Kha vha fara tshinepe tsha zwinozwino na u ita fulo ḽa nkhetheni ḽa dzangano ḽa poḽotiki kana u itisa  . 
Ha konaha u dzhenwa kha vhukwamani hune ha sisiteme ya nzudzanyululo ya shumiswa ho sedzwa zwithu zwoṱhe zwi elanaho na vhushaka na zwimedzwa , vhushaka vhathuni na zwa ekonomi , u itela u ṱalusa nyimele iḓaho tshifhingani tshiḓaho . 
Khabinethe i fhululedza Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ( IDC ) ine ya khou pembelela anivesari ya 75 ṅwedzi uno . 
Nyendedzi idzi dzo shumiswa sa muhanga wa kushumele nahone dzo shandukiswa u tevhedza nyimele yapo  . 
Vhuṱanzi vhunzhi nga ha miholo ya matshilisano vhu vhonala nga u khwiniswa nga maanḓa ha vhuswikeli kha zwiimiswa zwa ndondolothangeli ya mutakalo  . 
U dzi vhala nga 5 , u na 4 dzo salaho  . 
U rwela ṱari na u vhiga miṱanganoni zwi tea u farelwa fhethu hune ha fhira huthihi uri tshigwada tshihulwane tshi kone u swikelelwa  . 
Vhatheli ( nga nnḓani ha khamphani ) vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira , a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela  . 
U dzhenela zwa ndivho ya vhune nga ndila ire khagala , u ya nga thodisiso yo lambedzwaho nga tshitshavha zwi a todea  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo konadzea , fhedzi hu si nga murahu ha maḓuvha a nga murahu ha datumu ye muthu a farwa ngayo , nahone khothe i fanela u vula mufariwa nga nnḓani ha musi zwi tshi ṱoḓea uri u farwa uho hu ḓi ya phanḓa u itela uri hu vhe na mulalo na vhudziki  . 
Vhafaramikovhe vhane vha tendela tswikelelo kha zwiko zwo leluwa u vha wana fhedzi hu na khaedu khulwane kha u wana zwitshavha zwapo kana vhathu vhane vha shumisa zwiko zwa zwi tshilaho kana vhane nḓivho yavho nga ha hezwi zwiko ya ṱoḓea kha vhushumisamupo  . 
Khumbelo dza u ri vha newe maanda a u nga gandisa zwipida zwa bugu iyi dzi livhiswa kha Public Service Commission , Commission House , cnr Hamilton na Ziervogel Streets , Arcadia 0083  . 
Vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho hu nga vha u dzhia tsheo dzi no nga dzenedzo na u kona u khwaṱhisedza kha tshitshavha uri hu khou tevhelwa nḓila yone  . 
Zwigwada zwi nga dzhia tsheo zwi na nḓivho , nga u tendelana , u itela uri zwi vhe tshiphiri  . 
U alusa zwikhala zwa ikonomi u itela vhafumakadzi vhaṱuku na u lingedza u vha wina murahu u bva kha vhafunwa vha vhakalaha  . 
Kha vha vhambedze u vha hone ha mvelele dza tshishavha dzo fhambanaho na u dovha u vhambedza vhukoni havho kha u tikedza na u khwaṱhisa dimokirasi  . 
DziSMME dzi na tshikhala tsha u vha mabindu mahulwane . 
Mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya Zwi ḓo anḓadzwa nga Luisimane  . 
Tshiṱaraṱani hu vha ho tou tha  . 
U shandula muhumbulo zwi tea u itwa nga luṅwalo  . 
Zwiṱuṱuwedzathandela zwi ṋea mutheo wa pulane ine ya nga shumiswa kha u langula khohakhombo  . 
Ri fanela u ita nga uralo na u dzula ri na ngoho kha riṋe vhaṋe , u vhulunga vhuṋe hashu , mvelele yashu , mikhwa na mihumbulo  . 
Mufumakadzi Vho-Adelaide Tambo vho lovha nga murahu ha maḓuvha a si mangana musi vho bviswa vhuongeloni . 
A no fhedza u thoma ndi ene muwini . 
Mawanwa  . 
Mbuno ya mikhwa ya nḓila ya kuitele kwa vha kwameaho kwo katelaho kwo , fhedziha , yo no ḓi ṋewa mathomoni kha atikiḽi iyi ngauralo a i tsha ḓo dovha ya dovhololwa hafha  . 
Luambo U bvela phanḓa na u bveledza vhukoni ha vhagudi ha u amba nga zwithu zwa 3-D : U ṱola notsi dza Themo ya 1 . 
Vha tea u pfesesa uri fhungo ḽa nomboro dza u kovha ḽi nga buletshedza nyimele ya u vhea nga zwigwada kana u kovhekana . 
Zwi ḓo ita uri hu vhe na thendelano ya u isa phanḓa na thandela kana ha wanala uri thandela iyi a si i no shumea lune ya tea u litshiwa  . 
Ndi zwine mushumi munwe na munwe a tea u tanganedza mihumbulo na ngeletshedzo di tahiswaho nga vhashumisani navho naho vhe kha zwinwe zwiimiswa  . 
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya , nga maanḓa nahone nga vhuronwane . 
U vha na vhuṱanzi ha uri maimo a a swikelelwa , a si vhuḓifhinduleli vhu hoṱhe ho livhiswaho kha avho vhane vha tea u ḓisa tshumelo  . 
Komiti i ḓo tsireledza vhuṋe ha muvhilaeli , arali izwi zwi tshi ṱoḓea  . 
U tea u vhulunga tshelede i linganaho vhugai ? 
Nga nḓila ine mulayosiṅwa wa ita phungudzelo kha pfanelo ya ino Ndima , phungudzelo i fanela u anana na khethekanyo ya 36 1 . 
Afhu , zwiitisi zwa vhutsireledzi , zwo khetheaho zwa zwipikwa izwo zwi nga si anḓadzwe  . 
Arali vha tshi shumisa tsha u fembedza , kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha khou tshi shumisa zwavhuḓi , vha na tshipeisa ( spacer ) arali zwo tea . 
O LIVHAHO - ḽiga ḽa tshumelo ḽi tea u bula fhedzi zwine zwa khou elwa ? 
Thendelano ya Paris ndi tshishumiswa tsha mulayo tshine tsha ḓo endedza maitele a nyito ya hoṱhe nga ha tshanduko ya kilima  . 
Ri humbela vhathu , miḓi , dzifeme na mihasho ya muvhuso yoṱhe uri vha vhulunge muḓagasi u itela u fhungudza u khauwa ha muḓagasi . 
Fulufhelo u fanela u wana ngilasi ngauri ha koni u vhona zwavhuḓi . 
U ḓivhadza ṱhalutshedzo ya nomboro 5 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 5 . 
Mudededzi vha vhanda lwa 10 . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo online kana ofisini ya tsini ya SARS . 
Kha zwikene zwa CT , nyito dza MRI kana nyito dza radioḽodzhi , dzina na nomboro ya u shumela ya fhethu ha zwa radioḽodzhi . 
Muthu wa vhuraru na ene o vha o tshadzhiwa fhedzi a vhofhololwa nga nṱhani ha u sa vha na vhuṱanzi  . 
Ri khou lavhelela khunyeledzo kha Mulayo wa Tshumelo ya u Thola wa 2015 une wa vha mutheo wa tshumelo dza u tholwa ha tshitshavha . 
Nga u lingedza u tevhelea maitele ane vha si a pfesese zwi ḓo ita uri vha ite vhukhakhi vhune vhone vhane vhagudi vha ḓo vha vha si na nḓivho ya u vhu khakhulula . 
Nga nṱha ha izwo ha vha na R900 biḽioni ya mugaganyagwama wa themamveledziso  . 
U vhala nga lungano lwa tsiko ya Vhasan . 
Pheleledzo ya riṋe roṱhe yo ḓi tika nga vhuḓifari ha muṅwe na muṅwe washu  . 
Tholokanyonḓivho : Dzhenisani madzina a no khou ṱahela mafhungoni u itela u sumbedza u pfesesa . 
U reila dzibaisigila hu khou vha vhumvumvusi na vhuendedzi vhuhulwane AfurikaTshipembe  . 
Muvhuso u tea u bveledza vhusimulayo ha u tsireledza vhathu kha u pfukiwa kana u fhungudzwa ha pfanelo dzavho na ndila yo teaho ya u talutshedza khethekanyo ya vhu 36 ya Dzikhothe dza Dzikhomishini  . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , u ṋetshetshedzwa hu itelwa u sika komiti dza wadi , saizwi zwiimiswa zwa u eletshedza zwo vhumbwa nga masiapala na vhaimeleli vha tshitshavha u tshimbidza ṱhoḓea dza tshitshavha na u rhemenndela kha khoro  . 
Lingedzani u humbulela uri ḽiṅwalwa iḽo ḽi khou amba nga mini . 
Tshavhi wa 1998  . 
Vhatshimbidzi vha nga ḓi vha vha na dziṅwe tshenzhemo dzine vha nga dzi shumisa musi vha tshi khou tshimbidza iṅwe ya dzisesheni  . 
Miraḓo ya CC i tea u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani arali yo dzhia tsheo ya u balanganya CC  . 
Vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili vhane vha farwa kha shango ḽine vha vha na vhudzulapo haḽo vha nga si wane thuos ya Vhaimeli vha Afrika Tshipembe  . 
Arali muthu we a humbela u n(etshedzwa mafhungo a basari a vho n(etshedzwa ayo mafhungo nga murahu ha musi datumu ya u redzhisit ( ara ya n(waha wa u guda yo no fhira , mushumo wa u n(etshedza mafhungo ayo wo no bvumelwa  . 
Amba nga ha ḓuvha , datumu , tshati ya mutsho , maḓuvha a mabebo a vhagudi kana u amba nga ha ḓuvha ḽa vhuṱhogwa na zwiitei zwaḽo . 
Vhathetshelesi - Muthu kana vhathu vha no thetshelesa , u vhala kana u sedza maṅwe maṅwalwa , tsumbo ; vhathetshelesi vha maṱano a u amba a radio kana khungedzelo dza TV  . 
Zwikhala zwa Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadziwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
Khabinethe yo ṱanganedza luṱa lwa u thoma lwa u vusuludzwa ha Vulindlela Heights Industrial ngei Mthatha hune ha vha Kapa Vhubvaḓuvha . 
Vhashumi vhe vha tholelwa mishumo mihulwane ya tshiimiswa vha tea u bva vhe Ofisini ya Mulangadzulo , IDP , Gwama , Vhudavhidzani , Inifurasṱirakhitsha , Vhulanguli ha Mveledziso ya Ikonomi na ya Kutshilele  . 
Vhaṅwe vhaiti vha khumbelo vha tea u bvisa mbadelo ya khumbelo ya R35 . 
Magaraṱa a vhuimo ha nomboro a tea u shumiswa nga themo ino u sumbedza uri nomboro dzi fhaṱwa hani . 
Vha songo shavha u ri kwama kha 0860 00 4367 arali vha tshi ṱoḓa thuso ya nga ha u shumisa tshumelo  . 
Wanani ni tangedzele haya maipfi kha giridi . 
Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ine ya vha na miraḓo ya 14 , vhaṱanu vhane vha vha vho tholiwa nga themendelo ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Fomo J109 : U tanganedza trust sa mutshimbidzaifa - itea u dadzwa kavhili muthu kana vhathu vho khethwaho sa vhatshimbidzaifa  . 
Arali muiti wa khumbelo a songo saina khumbelo ene muṋe , luṅwalo lu tendelaho muṅwe muthu a fanaho na dzhendedzi uri a saine , lu tea i fhelekedza khumbelo  . 
U vhuedzwa nga u tholwa he ha rekhodiwa kha sekithara dza vhukuma hu vhalelwa u fhira hanefha kha mishumo ya 187 000 kha kotara , ngeno kha sekithara ya mishumo shayanzudzanyo na sekithara ya vhulimi ho rekhodiwa ndozwo ya mishumo ya 71 000 na 25 000 ngauralo . 
U dzulela u ḓivhadza tshitshavha nga ha dzipurosese  . 
Vha ḓipfa hani nga ngomu havho musi vha tshi amba na muthu ane vha pfa a tshi khou vha thetshelesa ? 
U swikelela ṱhangano ya ikonomi zwi ṱoḓa u wana zwikhala zwi konadzeaho hune tshumisano i nga ita uri zwigwada zwoṱhe zwi vhuelwe ; vhubindudzi kha themamveledziso , u khwaṱhisedza thendelano vhukati ha madzingu ; u fhungudza mbadelo ; na u shumana na zwikhukhulisi zwine zwa si vhe zwa mbadelo , u fana na fhethu ha mikanoni hu sa shumi zwavhuḓi  . 
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe , kha ri a zwashu uri ri wane thandululo ro he . 
U kovhekana tshokhoḽeithi dza 7 kha khonani 3 uri vhoṱhe vha wane tshokoḽeithi dzi linganaho hu si vhe na zwo salaho . 
Vhushayamushumo kha vhaswa vha Afurika Tshipembe zwi kha ḓi vhilaedza vhukuma , vhu nga zwo ralo u mona na shango . 
Tshikona tsho d(o ramba shango ( lot ( he tshi tshi lugisela u dzhenisa Phophi vhuhosini  . 
Dzangalelo ḽa tshitshavha kha u vha na dwadze ḽi dovha ḽa ita uri hu vhe na ṱhoḓea ya mbetshelwa ya pfunzo iyo  . 
Tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi zwi tshi ya nga kuvhekanyele kwa u vhala kwo livhiswaho kha tshigwada itsho . 
Afrika Tshipembe ḽi na vhaambasada vha tshiofisi kha shango mashango a nnḓa vhane vha ri imela henengei - fhedzi muṅwe na muṅwe a nga vha muambasada wa Afrika Tshipembe . 
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya SACNASP i ḓo vha vhudzisa mbudziso  . 
Hafhu , tshithu tshihulwane tshe tsha sedzwa ndi khaedu ya u kuvhangana na ṱhoḓea ya nyaluwo i re kha themamveledziso ya dzibada Gauteng  . 
Yunithi ya Luambo ya GCIS i ḓo tshimbidza khumbelo dza u pindulela uho  . 
Zwifhinga zwa kale-kale , vhuloi ho baḓekanywa na vhuvhi , nahone ho dzhiiwa hu kuitele ku lwaho na Mudzimu kana u sa ṱanganedza vhurereli ha Tshikhiresite . 
Ra sa tou ita hezwi , ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo  . 
Mbudziso nga ha nomboro dzi tea u nangiwa nga vhuronwane u itela u thusa vhagudi u bveledza zwikili zwa u humbula zwa nṱhesa nga ha ndeme ya nomboro . 
Izwi zwi ta uri hu vhe na vhudziki na mulalo khathihi na u kona u swikelela ndivho khulwane ya nila ya kushumele  . 
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa , ri tshi tama u ḓivhadza muzwala wa Onkgopotse Tiro , Pat Tlhagwana . 
Arali mudzadze a tshinyalelwa kana ṅwana a bebwa o lovha nahone phanḓa ha tshifhinga , mbadelo i itwa tshifhinga tshi sa fhiri vhege dza rathi . 
Nḓowetshumo ya Thekhinikhala na Zwiwo ndi miṅwaha i khou shuma i sa vhonali  . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga tshililo tsha vhadzulapo vha Rohingya vho shavhaho mahayani avho a Myanmar  . 
Izwi zwi vhumba mutheo wa maimo a nyambedzano a Afrika Tshipembe . 
Hu nga shumiswa Bugu Khulwane , phosiṱara , zwifanyiso kana maṅwalo ane a shumiselwa mutshini wa u vhonetshela uri zwi vhonadze kana ha shumiswa bugu dza vhabvumbedzwa vha khole-khole ( fikishini ) na bugu dza vhukuma ( dzi si dza fikishini ) u itela mugudi muṅwe na muṅwe . 
Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela na mushumo muthihi wo lugiselwaho wa u amba , mushumo muthihi wa u thetshelesa na mushumo muthihi wo lugiselwaho wa u vhalela nṱha na mushumo muthihi wa u haseledza . 
Malaysia na Afurika Tshipembe a na vhuimo vhu fanaho ha GDP kha lupfumo , fhedzi Malaysia a lo ngo thoma vhuimo vhu fanaho ha lupfumo lwa vhathu u swika zwa zwino  . 
O d(o vhusa u swika a tshi dzama  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i fanela u imelwa kha masia oṱhe a sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha ( vhafumakadzi , vhaswa , zwitshavha zwi dzhielwaho fhasi , na zwiṅwe-vho )  . 
Mbadelo dzi nga itwa kha davhi ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa First National Bank branch , Vha shumise khoudu ya davhi 253145 na ṋomboro ya akhaunthu 51421187399  . 
Mivhigo ya Mvelaphanḓa ya Mvelele i ṋetshedza vhuṱanzi ha uri muvhuso wo ita mvelaphanḓa kha u swikelela zwipikwa zwe zwa buliwa kha Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati 2014-2019 . 
Naho zwo ralo , lwa mulayo , vhuḓifhinduleli na ndangulo ya ndeme zwi dzula kha mihasho ya thikhedzo yone iṋe  . 
Khabinethe yo sedzuluswa kha nyimele ya Bodo ya Maḓi ya Umngeni ine ya vha ya vhuvhili nga vhuhulu kha shango nga mbuelo i fhiraho R2,4 biḽioni nga ṅwaha na mugaganyagwama wayo wa Tshinyalelo ya Masheleni wa miṅwaha miṱanu u fhiraho biḽioni dza sumbe . 
U vhala na tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila U shumisa nḓila dza u ḓikhakhulula musi a tshi vhala , tsumbo , u vhalulula ; u ḓiḓowedza kubulele kwa ipfi a sa athu ḽi vhalela nṱha . 
Vha nga dzhenisa na maṅwalo a khumbelo e vha a ṅwalela tshitshavha , maambiwa na zwe vha rekhoda kha miṱangano , phamufulete dze vha vha dzudzanya u itela u ṱalutshedza zwine vha khou ita zwone na uri ndi ngani  . 
Iyi bammbiri-mviswa i ḓo amba nga vhuloi ha maṅwe mashango a Afrika , u itela u vhona mvelaphanḓa dza ayo mashango kha zwi kwamaho khakhathi dza vhuloi  . 
Kha vha vhe na pfanelo dza vhupo dzi re khagala na vhudifhinduleli  . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo . 
U bveledza u pfesesa voḽumu na luambo lwa u amba nga hayo . 
Tsha u fhedza , khethekanyo ya vhuraru i sumbedza mbuno ya uri , zwiko zwi fareaho na zwa masheleni ndi zwa ndeme arali hu tshi nga fhaṱwa zwikolo zwa ndeme ya nṱha , zwithu zwa ndeme ya nṱha , kufunzele na zwipiḓa zwa ndangulo a zwi tei litshedzelwa  . 
Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho . 
Mugudi u kona u thetshelesa uri a wane mafhungo , na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila yo teaho na u sengulusa masia o fhambanaho a vhutshilo : Vhutsila ha u thetshelesa hune vhagudi vha ḓa tshikoloni vhe naho vhu fanela u bveledzwa na u shumiswa u hulisa vhutsila havho ha u amba , u vhala , u lavhelesa , u thetshelesa na u ṅwala . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho . 
Afrika Tshipembe ḽo livhana na ṱhahelelo khulwane ya vhukoni kha masia a no nga sa a vhuinzhiniara na a zwa dzilafho , fhedzi ni tea u sedza na maṅwe mabuḓo . 
Vho Johanna Christina ( Christa ) Brink ( a vha tsha tea u khethiwa hafhu )  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu  . 
Tshanduko iṅwe na iṅwe kha zwidodombedzwa zwa muṋe kana zwa muthu are na pfanelo ya u langa tshiendisi i fanela u davhidzanwa na vha mannḓalanga a u ḓiṅwalisa vho teaho hu sa athu u fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha u shandukiswa honoho . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 5 . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Gereidi R na 1 , vha vha vho no guda zwinzhi nga u thetshelesa , nahone vha nga kona u amba nga nḓila dzo fhambanaho nga u vhueleli na vhuḓifulufheli  . 
U kona u langula dzibodara uri hu kone u thivhelwa zwithu zwine zwa nga dzhena shangoni lu si lwa mulayo , u hoda zwithu zwi bvaho mashangoni a nna lu siho mulayoni khathihi na mashumisele a SPS ane a si vhe a vhukuma na maga kana milayo ya vhubvo  . 
Masipala a i ṱuṱuwedzwi u hadzima tshelede u itela zwibviswa zwa u shuma  . 
Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi  . 
Muṅwali u tea u sika tshifanyiso nga maipfi . 
Lwa tshifhinga tshilapfu vhukuma nyambedzano nga ha , u itela na musi ho imelwa vhashumi vha bulasini yo vha hone  . 
U ṱanganedzwa fhethu hune ha vha ha muvhuso  . 
Nga murahu ha u vhulawa ha vhaofisiri vha mapholisa vha 55 u bva nga Phando ṋaṅwaha , Minisita vha Mapholisa Vho Nathi Nhleko vho humbelwa u dovha u sedzulusa maano a vhuṱali a tsireledzo ya mapholisa u itela uri mapholisa vha kone u ḓilwela musi vho tshoṱhelwa . 
Roṱhe ri pfesesa uri ṱhanzi i khou amba uri gethe yo vha yo valiwa hu sa tendelwi u dzhena , ndi ngazwo ho vha a thaidzo  . 
Musi ri tshi livhana na izwi na miṅwe mishumo i shushedzaho , ri nga sedza murahu kha miṅwaha ya fumi ya tshanduko ya u ṱavhanya i sa nyeṱhi na u dzhia nungo u bva kha ifa ḽashu ḽine ḽa kona u shandukisea na vhusiki  . 
U ḓ adza fomo ya khumbelo online zwi nga vha iti uri vha wane thendelo ya u shandula zwidodombedzwa zwavho na zwenezwo  . 
U ṱoḓa u ḓivhadza maitele maswa a nḓisedzo ya tshumelo  . 
Uya nga United Nations Development Programme ( UNDP ) , Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si gathi e a shumisa tshelede thukhusa siani ḽa gwama ḽa mmbi musi hu tshi vhambedzwa na tshelede ye ya shumiswa ka zwa maḓi na tshampungane . 
Ho vha na vhukwamani vhuhulu na NEDLAC ha u tshimbidza Mulayotibe vhukati ha Ḽara 2015 na Shundunthule 2016  . 
U ya kha zwipikwa zwihulwane zwa pulane  . 
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe  . 
Kha nyambedzano idzi dziṅwe thendelano dzi elanaho na nyimele dza tshumelo dzo swikelwa  . 
Itani na u wala nomboro ya tshipia tshiwe na tshiwe tsha phetheni  . 
Hu na redzhisiṱara ya u langa u dzhena ha vhadali ? 
Tsha vhuvhili , ndugiselo dza zwine vha zwi rengisa dzi kungedzelwa kha nnyi na nnyi , zwine zwa lwa na athikili ya vhu 10  . 
Sambulu dzi lingwa u ṱola u tshimbidzana hadzo na Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela , u fana na vhuvha na kumelele kana vhuḓi  . 
Vhagudi vha tea u anganyela phanḓa ha muelo muṅwe na muṅwe  . 
Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo u na mbekanyamushumo ya u ṱalutshedza nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone kha dzi dziSMME  . 
Ri ṱanganedza na u livhuwa thikhedzo ine ya khou aluwa ri no khou i wana u bva kha Fulo ḽa U swika wo Tsireledzea  . 
Tshitshavha tshi tea u thoma dzangano la u langula thandela ya CBNRM  . 
Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe , nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓḓanaho , hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓḓa wa muṱangano  . 
South African Receiver of Revenue ( SARS ) , hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa zwi tshi pfesesea nga Mulayo wa Phalamennde . 
Fekisi : ( 021 ) 808 4670 Vho - D. 
Muvhuso , u tshi khou shumisana na tshitshavha u khou lwisana na zwiito zwo bvaho zwine zwa khou kwashekanya zwitshavha zwashu , sa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone . 
U thusa vhagudi avha u amba dzina ḽa furakisheni ire yone ( u lavhelesa notsi nga ha u amba madzina a furakisheni nga fhasi ha murekanyo u so ngo ḓitikaho nga nyimele )  . 
R2 500 i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa  . 
U shela mulenzhe a hu ngo tea fhedzi u guma kha vharangaphanḓa vhapo kana avho vhane vha dzhenela kana u tshimbidza miṱangano  . 
Ndi luswayo lwa hune vhutshilo ha bva hone , tshedza na vhuvha ha tshoṱhe ha vhathu . 
Muvhigo uyo kha u fhelekedze khumbelo . 
Nga u tevhedza iyi milayo vha isa phanḓa maitele a demokirasi Afrika Tshipembe  . 
Vha na pfanelo dza maga a ndaulo ane a vha mulayoni , a vhuḓifhinduleli nahone a ṱanganedzeaho . 
U linga ha fomaḽa hu ṋea vhagudisi nḓila ya sisiṱemethiki ya u ṱhaṱhuvha yavhuḓi ine vhagudi vha khou bvelela ngayo kha gireidi na kha thero . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Nzivhanyedziso , wa vhu 98 wa 1978 na Mulayo wa Tsireledzo ya Vhatambi , wa vhu 11 wa 1967 , ine yo no vha ya kale ngauri a i tsha sedza mveledziso kha maimo a thendelano dza vhanzhi kana hone u sa amba tshithu nga ha mafhungo a didzhithala . 
Kha miṅwaha miraru i ḓaho , mikovho wa mbuela dzo salelaho u bva kha ṅwaha wa u thoma na wa vhuvhili na mukovho wa ṅwaha wa vhuraru i ḓo badeliwa  . 
Muthu wa vhuraru u na maḓuvha a 21 a u ṅwala makumedzwa a uri ndi ngani u swikelela ha rekhodo hu tshi tea u tendelwa . 
Maḓi ndi tshishumiswa tsha ndeme kha nyaluwo ya ikonomi na vhutshilo ha khwine . 
Zwipida zwa u dzhia liga zwi nga itwa uri hu bveledze nyimelo dza vhuthogwa dza vhashumi kha dzangano ha hunwe fhethu  . 
Vhashelamulenzhe vha vhala kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe , u ṱhaḓula kha zwenezwo mutshimbidzi a nga ṱalutshedza ho teaho  . 
Madalo ayo o takusa vhushaka ha tshaka mbili na u thomiwa ha Khomishini ya Tshaka mbili khathihi na u sainiwa ha thendelano tharu na Memorandamu ya u Pfesesa mivhili . 
Mulayo tshi sa fhiri miṅwaha ya fumi  . 
A hu na muthu o tendelwaho u khethulula muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 3  . 
Arali thedndelo ya ṋetshedzwa vha ḓo fanela u ita nyambedzano ya thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Vhagudi vha ḓo guda u ṅwala vhunzhi ha zwibveledzwa zwa vhusiki na mafhungo , tsha u thoma hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala sa thikho na nga u guda zwiṱuku u ṅwala luṅwe lwa lushaka lwa zwibveledzwa nga eṱhe . 
Vha dovha hafhu vha vha mudzulatshidulo wa Bodo ya TIPS , nda dovha hafhu nda vha na Vho Melvin Ayogu , Phurofesa wa zwa Ikonomi ngei Yunivesithi ya Kapa  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya kha zwa khetho dza nga misi dzo vhofholowaho , dzi pfadzaho dza tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhusimamilayo tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Ndayotewa  . 
Mufu ho humbulelwa uri o vhulaelwa kha goloi ye a hwalwa ngayo musi a tshi tswiwa , nahone a bviswa maḓasi , ṱhungu , tshipiḓa tsha vhuluvhi , na milenzhe . 
Thendelano ya Mbambadzo ya Tshipembe ha Afrika ya Vhuthihi ha Mercosur na yone i khou shuma , hune ya ṋetshedza tswikelelo i tameaho kha muthelo dzi fhiraho 1 000 . 
U engedza sekithara hu sa khou sedzeswa kha ndeme zwi ita uri zwi ḓure na u sa ṱuṱuwedza kha vhaswa , na u bvela phanḓa na u fha sisiṱeme samba ḽivhi  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha  . 
Hezwi a zwi kateli mabindu ane a diḽivara zwibveledzwa zwao , u fana na mabindu a maluvha , butshara kana shopho ya girodzara . 
Khabinethe i tamela mashudu vhagudi vhoṱhe vhane vha khou ṅwala milingo ya u Khwinisa ya Ṱhanziela ya Ntha . 
Munetshedzi u tea u vhona uri u vha o fhedza u sedza uri mithara wo luga hu saathu fhela maduvha a 15 a u shuma musi khasitama yo no badela tshelede yo tiwaho  . 
Arali vha muṋe wa nnḓu , vha na vhuḓifhinduleli ha u ita iyo ndondolo  . 
Khothe i nga , nga tshiitisi tshi eḓanaho tsho sumbedzwaho , hangwela masia kha u tevhedza miṅwe wa milayo iyi  . 
Musi hu tshi dizainiwa mumono wa vhege mbili u vanganaho , mudededzi a nga ṱanganya nyito u mona na ṱhoho , tsumbo , Mitambo . 
U rekhoda zwiṱirathedzhi zwo teaho zwa wadi hu tshi tevhedzwa u dubekanya zwithu nga ndeme yazwo ita uri mukhantseḽara a vhe na vhuiḓifhinduleli ha u lwa na vhuaḓa na u tambiswa ha masheleni a masipala  . 
Zwenezwino vhana vha 13 vho huvhala nga murahu ha musi ho pfala uri mureili we a vha o kambiwa o tshaisa muri nga thekhisi . 
Zwiko a zwo ngo tou tiwa zwavhuḓi kana u mivhigo wa u vhulavhelesi na u elwa u vha wo ṅwalwa sa tshiko , fhedzi tshiko tshine mivhigo wa vhulavhelesi na u ela wa vha wo ḓisendeka ngatsho a tsho ngo bulwa  . 
Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe  . 
Phanḓa ha musi vha tshi nga bvisa zwire ngomu ha miri kha tshakha dziṅwe na dziṅwe dza miri yo bulwaho nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya tshimela wa 1976 , zwimela izwo zwi tea u dzheniswa kha variety list  . 
Nyedziselo ya maitele a u ṅwala i ḓo thusa vhagudi uri musi vha tshi vho ḓo ita mishumo ya u ṅwala , hu vhe hu si na zwikhukhulisi . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u Shela Mulenzhe nga u thusa u thoma ngade dza zwiḽiwa , u vhalela vhana , u pennda zwikolo na u shela mulenzhe u ya kha mveledziso ya zwitshavha  . 
Vha badele mbadelo ine ya khou ṱoḓea ya u ita khumbelo isa vhuiswi murahu nga kha inthanethe . 
Kha tshigwada tshe a vha e natsho ho vha na lushaka lwa Vhat ( avhatsindi na Vhambedzi vhe vha d(o sia Vele ( la Mbeu henefho Matshona ; vha wela mulambo wa Vhembe vha d(a vha dzula Vend(a he vha wana lushaka lwa Vhangona  . 
Nga tshiimiswa itshi tshi katelaho , zwitshavha zwone zwine zwo ḓidzhenisa kha mvelaphanḓa ya zwone zwine  . 
A hu na we a lu pfa lu tshi khou vhidzelela . 
Lushaka luṅwe na luṅwe lu na zwiṱori zwalo zwi no lu takadza zwine vhathu vha zwi anetshela vha tshi dovholola . 
Ri tshi sedza sialala ho vha hu si na tshi nisaho t ( honi u ya nga kuambarele ukwu  . 
Hoyu muthu a nga si dzhiiwe sa muimeleli wa sekithara ya vhurereli arali a sa hwali vhuḓifhinduleli ha vhushaka ha sekithara  . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya Social Development office  . 
Zwikhala zwa ndeme : Maraga wa ḽifhasi wa zwa vhutsila ndi muhulwane nahone u khou aluwa  . 
Kha Vhuimo ha vhukati , vhagudi vha Luambo lwa Hayani vha ḓo shumisa zwikili zwa U thetshelesa na U amba u davhidzana na u wana ṱhalutshedzo . 
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh nga ṅwedzi nga muḓi kha maitele a nḓisedzo ya muḓagasi a kuṋedzele kwa fufulu nga grid grid-energy system wo ṱanganywaho nga mbekanyana mushumo ya muḓagasi ya shango . 
Nyimele ya ḽiga ḽa poḽotiki yo thoma u bvelela nahone ho vha hu nga Luhuhi ṅwaha u tevhelaho he nda vhona uri vhuṱumani ho livhaho ndi vhufhio  . 
Bulani madzina MAVHILI a vhathu vhe vha ṱuṱuwedza u tambudzwa ha uyo muholefhali . 
Vhaṋe vha zwikolo zwa Further Education and Training vha tea u ṅwalisa sa dziFET dza phuraivete . 
Musi tshifhinga tshi tshi swika u ri A na ene a lingululwe u ri a nga hwedzwa-vho vhudifhinduleli ha ntha , zwine izwi zwa khou itwa nga B hune musi a tshi zwi ita a vho sumbedza u kalula na mazhuluzhulu , u mbo newa pfufho ya khuliso naho i so ngo mu tea  . 
U ṱanganedzwa ha thivhelo hu ḓo ita uri mutakalo wa vhathu na vhupo zwi tsireledzee hu u itela mirafho ya matshelo . 
Tshivhalo tsha mveledziso ya tshomedzo dza tshifhinga tsha zwino dza thekhinoḽodzhi dzi khou ṱuṱuwedzwa nga shango ḽa Afurika Tshipembe , zwihulwanesa kha vhupo vhu re na mvelelo dzi re nṱha dza thandulo i ḓiswaho nga khomphyutha . 
Phindulo kha khuḓano i swikisa kha masiandaitwa kana mvelelo dzo imaho ngauri  . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 8 . 
A huna na tshithihi tsho teaho u phumulwa kha fomo  . 
Dzina na datumu ya mabebo ya mulwadze . 
U dovha hafhu u dubekanya mafhungo , mabono , zwipikwa u ya nga ndeme yazwo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu murahu ha musi ho itwa mbilo , nahone musi muṋetshedzatshumelo o ita mbilo kha mbuelo Kha vha ele tshumelo dzashu yavho  . 
Izwi zwo ita uri zwi konadzee u fhindula nyimele ya ikonomi ye ya vha i tshi khou tsela fhasi  . 
Nga murahu ha u ṱolwa ha pulane ya dzilafho na u themendelwa hayo , hu ḓo rumelwa thendelo kha dokotela ane a khou vha alafha . 
Maanḓa ane ya vha nao 173 . 
Ri khou shuma na mavunḓu o fhambanaho u khwiṋisa mavhusele , matshimbidzele na vhulangi  . 
Iyo mimasipala yo thomaho komiti dza wadi phanḓa ha datumu iyi i tea u dzhielwa nṱha sa i vhonelaho phanḓa na u vha na vhubveledzi  . 
U daha mbanzhe  . 
Khungedzelo dzi nga bvelela kha webusaithi yashu nahone , arali zwo ralo , vha nga dzudzanya na u swikelela dzikhukhi kha khomphiyutha yavho zwo ḓisendeka nga mbekanyamaitele ya tshidzumbe ya avho vhane vha khou ṋekedza khungedzelo  . 
Ngudo dzo livhisaho kha u ela vhulapfu dzi ḓo thoma kha Themo ya 2 . 
Vha nga ḓisa mbilo dzavho kha iṅwe ya ofisi dzashu dza vundu ( kha vha sedze kha khavara ya murahu ya nga ngomu u itela mutevhe wo fhelelaho wa ḓiresi dza ofisi dza vundu )  . 
U isa thanziela ya dokotela na vhunwe vhutanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na manwe mafhungo na khumbelo  . 
Izwi ro zwi ḓowela na zwone , sa izwi nga ngoho tshiṱirathedzhi tsha u dzudzanya gogo u lwa na khethululo tshi tshi katela u shumiswa ha nyimbo dza mbofholowo  . 
U rekanya nga gireme zwi kona u nangwa ita uri hu si yiwe nṱha ha 1 000 g . 
Arali vha songo ḓiimisela u vhifha muvhilini , vha humbelwa u amba na dokotela wavho nga ha vhuteamuṱa  . 
Mulayo wo dzinginywaho u ḓo vhea khagala uri u tenda kha zwa vhuloi a zwi iti uri muthu a ḓiimelele ngazwo kha iyo milandu mihulu , fhedzi zwi nga lavheleswa musi muthu a tshi khou sumbedza zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi a tshi gwevhiwa  . 
Khetho , u tholiwa , ndalukanyo , tshifhinga tsha u shuma ofisini na tshiitisi tsha u bvisiwa ofisini ha mirado na u ḓadzwa ha zwikhala kha komiti dza vhadzulapo zwi do buliwa kha Ndaulo  . 
Mbekanyamushumo idzi dza vhurangeli dzi tendiwaho na u khoḓiwa na uri roṱhe ri tea u tikedza na u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ho raliho u bva kha fhethu ho vhonadzaho zwavhuḓi hune ra shuma hone  . 
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi . 
Mahoro a ḓo saina thendelano nga murahu kha ṅwedzi uno . 
Tshipiḓa tsha vhashumi tsha ikonomi ya vhashumi tshi fhasisa zwo ḓisendeka nga thyiori u fhirisa zwine tsha vha zwone kha vhutshilo ha vhukuma  . 
Khumbelo yavho i ḓo sedziwa ha dzhiwa tsheo arali vho tea kana u sa fenala u ṋekedzwa thuso ya tshumelo dzi sa badeliwi . 
Mimasipala yo vhalaho yo sika dzipholisi , kana furemiweke dzadzo dza u langula Komiti dza Wadi kha masipala yavho  . 
Tshikimu , a re KPMG  . 
Sekhithara ya zwa nḓowetshumo ngei Angola i khou shandukiswa uri i swikelele zwitandadi zwa dzitshaka  . 
MVELELO DZI SHUMISWA NGA NḒILA-ḒE ? 
U itela avha vhathu vhoṱhe hu si na a siiwaho nnḓa , u pofula hu ḓisa mutevheṱhandu u sa tinyei wa vhuholefhali na vhushai ho kalulaho  . 
NHI ndi sisiṱeme ya ndambedzo ya masheleni a mutakalo i avhelaho masheleni a u ṋetshedza tswikelelo kha ndondolamutakalo  . 
Zwino ṅwalani tshiṱori nga vhuronwane tsho vhambela na zwifanyiso . 
U khwinisa vhupo ha u dzula vhathu ha mikhukhuni hu tshi katelwa nzudzanyo , u thoma u shuma , u konanya na thikhedzo . 
Khumbelo dza tshakha dzoṱhe dza mishumo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya vhuimeli ha zwa dipuḽomati shangoni ḽavho kana ofisini ya tsini ya dzingu ya hune vha ḓo shuma hone  . 
Maṅwe masia hu katelwa : u fhaṱa zwitshavha zwo dziaho hu u thivhela na u fhungudzazwiwo zwi songo lavhelelwaho ; na u vhumbedzela thendelano dza muvhuso u itela u bveledzisa tshanduko ya vhuhali ya matshilisano na ikonomi kha vhuimo hapo  . 
Zwiko zwa zwi tshilaho , u fana na zwiṅwe zwiko zwa ndeme , a zwo nga phaḓalala u lingana kha ḽifhasi  . 
U ita nyito kana ṋetshedzo ya orala , tsumbo , u anetshela mafhungo kana u amba nga tshenzhemo nngede nga nḓila ine ya sumbedza thevhekano ya zwithu . 
Vha tea u ṅwalisela u itela vhuḓifhinduleli hayo kha miṅwe miraḓo ya muṱa  . 
Izwi zwi dzhenisa garaṱa dza mivhigo , miṱangano ya vhabebi , maḓuvha a u dalela zwikolo , khoniferentsi dza vhabebi na vhadededzi , u foinela , marifhi , bambiri ḽa mafhungo a kiḽasi kana tshikolo , nz . 
U nanga muhumbulo muhulwane kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe dzine dza ḓo konisa u ṱumekanya nyito zwavhuḓi . 
Vhagudi vha isa phanḓa na u fhaṱa maipfi a tshi bva kha ane vha dzulela u a vhona a tshi bva kha nzudzanyo ya u vhala hu so ngo lavhelelwa , tshikimu tsha bugu dza u vhala dzo randelwaho na kha mutevhe wa maipfi a bvaho kha maipfi a wanaleseaho kha maṅwalo maipfi o ḓowelwaho kha tshivhumbeo . 
Kha u sedzulusa khuvhanganyo iyi ya mafhungo , khohakhombo ndi ya uri ndi nga ḓaḓiswa nga phosho ya mafhungo manzhi hu na mbalombalo dzi fulufhedzeaho  . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu  . 
Mudededzi vha vhidza vhagudi vha 5 vha ḓa phanḓa a kiḽasini vha bvela phanḓa na u engedza nuthihi u swikela kha vha 10 . 
Vhunzhi ha zwivhangi izwi zwoṱhe zwi sumbedza kha maṅwe maga a u dzhia pfanelo dza vhutshilotshedza dza vhathu kha vhupo na kha tshaka dza maikhirobiala dzine dza dzula vhuponi hashu  . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa u phaḓaladzwa kha tshiimiswa tsha pfunzo tshiṅwe na tshiṅwe hu tshi shumaniwa na vhafumakadzi vha vhaholefhali  . 
Khabinethe i dovha hafhu khuwelelo ya Muphuresidende Vho Zuma , ya u humbudza miraḓo ya tshitshavha uri vha nange vhathu u bva kha masia oṱhe vho tewaho nga u wana khuliso dza nṱhesa dza shango , Oda dza Lushaka , nga Lambamai ṅwaha u ḓaho  . 
Nndwa yo vhuyaho ya bvelela tshikoloni tsha hashu  . 
Odithi dza fulufulu dzo itwa kha zwifhaṱo zwa muvhuso zwihulwane hu na muhumbulo wa u shumiswa zwavhuḓi fulufulu  . 
Arali vha na vhuṱanzi , kha vha ṅwale vhuṱanzi uho , ha uri u dzhiwa ha ṅwana a zwo ngo lugela ṅwana  . 
Nangoho a thoma u vha ṱalutshedza zwoṱhe nga ha kufarelwe kwawe afho muṱani  . 
Mbuyelo ya muthelo ( wa tshifhinganyana , wa ṅwaha kana STC ) dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira . 
Tshipikwa ndi uri vhana vha vhasidzana u bva kha vhagudi vha Gireidi ya 10 u ya kha ya 12 vha vhone mabuḓo o fhambanaho a mishumo . 
U walisa u vha mubebi wa wana a si wau nga mbebo vhabebi vha ṅwana  . 
Ngoho : U tzhipa ndi tshihali tshine tsha shumiswa u wana maanḓa na u langula muṅwe muthu  . 
Vho Caster Semenya vho wina musuku kha 800m na bronze kha 1 500m ya vhafumakadzi , kha maitele a u fhirisa rekhodo yavho vhone vhaṋe  . 
Mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa fhedzi nga murahu ha muṱangano wa Khoro . 
Kha tshiwo itshi , mutholiwa uyu na ene u vha o longa tshand(a kha tshumelo ya vhuad(a  . 
Vhaṱhaṱhuvhi ho sedza u tea na u shuma zwavhuḓi ha mulayo na uri u shuma hawo zwi swikele ndivho . 
Muhumbeli o imela muṅwe muthu u fanela u ṋetshedza luṅwalo lwa thendelo  . 
Ho vha na mbilaelo nnzhi kha minwedzi yo fhiraho dza nga ha muvhuso wapo  . 
Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela , nga u vha ṋea mafhungo o teaho ane a ḓo thusa u shumisa pfanelo dzavho  . 
Vha nga i wana vhege mbili dzi saathu fhela u bva musi khumbelo yavho yo shumiwa . 
A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino . 
Mbekanyamaitele ya 2014-2019 i sumbedza uri gavhelo ḽa vhaswa ḽo dzhielwa nzhele . 
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1  . 
Dzishere dzinwe na dzinwe dzine dza rengiselwa tshitshavha kana tshitshavha tsha dinwalisela u dzi renga , dzi tea u fhelekedzwa nga tshibugwana tsho nwaliswaho , tshine tsha kha di itwa kana u dzudzanywa  . 
U nwa khaphu nngana nga vhege ? 
Vha nga thusa-vho tshigwada uri tshi davhidzane nga ṋdila yo teaho na u ita uri hu vhe a nyimele ine ya tendela na u ṱuṱuwedza u bveledza mihumbulo miswa na u wana thandululo  . 
Mvumbokhateli ndi mini ? 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u thusa vhorabulasi khathihi na u isa tshumelo dza maḓi nga mathannge zwitshavhani  . 
Ri nga ḓi sasaladza tseḓa , na u ṱoda u swikela zwthu zwinzhi nga tshifhinga tshiṱuku khathihi na u sa londa ha vhalangi vha mabindu mahulwane zwe zwa ita uri huvhe na vilili . 
GP wavho are kha Netiweke u tea u vha wanela thendelo u thoma  . 
Zwiito zwa vhuaḓa zwi khou humbulelwa na uri hu na khumbulelo dza uri tshiimiswa tsha muvhuso tsho badelesa nga maanḓa  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u fhindula kana u dzhia vhukando malugana na vhuṱungu , ṱhoḓea na vhuḓifhinduleli  . 
Vhuḓifhinduleli ha Khomishini ya Pfanelo ya CRL na PanSALB vhu a fana nyana malugana na pfanelo kha luambo hune tshitshavha tsha ṱoda thikhedzo ya u tikedza tswikelelo ya pfaneloguṱe iyi  . 
Vha a zwi ṱoḓa hezwi kha tshumelo dzoṱhe , nga nnḓani ha musi vha tshi khou sokou humbela fomo zwayo . 
Kha vha dubekanye mishumo ine thandela iyi ya ḓo tea u ita u itela uri i bvelele  . 
Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphili kha tshigwevho kha khothe ine I nga thetshelesa dziaphili  . 
Muthusi ( Sponsor ) ndi muthu muwe na muwe , khamphani , tshivhumbeo kana dzangano ine a dzhia vhuifhinduleli kha u thoma , ndangulo na u lambedza u lafha ha u lingedza  . 
Nga u ralo phethishini i fanela u tikedzwa nga MP . 
U thoma muano wa Batho Pele zwi ḓo ṱoḓa uri hu vhe na u khwinifhala tshoṱhe kha sia ḽa vhudavhidzani ha nnyi na nnyi  . 
He ha itwa ndingo dza ndeme dza mbalombalo hezwi zwo dzulela u itwa kha zwiko  . 
A hu na muthu Afrika Tshipembe ane a ḓo eḓela na nḓala  . 
Madzhendedzi a tea u ṅwaliswa na CIPRO . 
Tshikolo tsho ḓivhadzwa nga ndavhelelo dza malugana na u shumiswa ha kharikhulamu ? 
Muhumbulo muhulwane u kha ḓi vha kha u vhala nga zwigwada hu tshi shumiswa zwithu zwo fhaṱwaho na zwo dzulaho zwo vhewa nga zwigwada zwo fhambanaho . 
U wana murahu mbadelo ya u fhungudza masiandaitwa a luḓi lwa malaṱwa kha vhuḓi ha maḓi  . 
U vhala hu tshi i wa phanḓa na murahu nga nthihi u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe vhukati ha 0 na 100 . 
Tsheo mbili khulwane ndi tsheo ya vhubindudzi na tsheo ya ndambedzo  . 
O vha ene we a kombetshedza uri musi vha tshi lwala kana vho huvhala vha ḓi badeliwa . 
U bveledza zwikili zwa u alusa miraḓo miṱuku ya zwanḓa . 
Ndi ifhio nyimele tshitshavhani ? 
Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo Lushaka ya Nyambo ( NLPF ) i toda uri mavundu othe a diitele dzipholisi dzao dza nyambo u ya nga hayo  . 
Ndi masheleni ane a nga thoma thandela ine tshitshavha tsha vha tsho tou ḓivhetshela mishumoitwa yatsho tshone tshiṋe  . 
I tea u itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
Muvhuso wa Britain u na vhuṅwe vhuḓifhinduleli ha ndayotewa zwi tshi ya kha Northern Ireland , vhune a hu na muthihi washu a re naho zwi tshi ya kha Zimbabwe  . 
Humbulani ndi munna wa Thakhani  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246 , BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
Kha muhumbulo wavho , u sa lingana kha vhapo hu khou bveledzwa hafhu nga maanḓa nga maitele a mvelele  . 
Ri ṱuṱuwedzwa nga tshumisano ine ra khou i wana u bva kha sekhithara ya phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa nga vhuḓiimiseli ha u shumisana na muvhuso kha kahedu ya ṱhogeo ya mishumo nga dziCEO dza khamphani dza 70 dzo ṅwaliswaho kha Johannesburg Securities Exchange . 
Thephuleithi dza u rekhoda mafhungotsivhudzi a mutheo a thandela i tea u rumelwa khathihi na mabammbiri a thandela o teaho o kuvhanganyiwaho nga dziwadi , dzi rumelwe kha tshigwada tsha u shuma tshi no khou shuma mishumo ya ndeme , zwipikwa na zwiṱirathedzi zwi no yelana  . 
Livhanyani maipfi a no bva kha phara a re kha tsha Kha ri ṅwale monde na zwine a amba zwi re kha tsha u ḽa . 
Maga aya mavhili o ṱalutshedzwa kha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho na Ndaulo dza BABS ( kha vha sedze kha Mutevhe wa maipfi , ṰHUMETSHEDZO YA 2 )  . 
U shumisa ḓivhaipfi ya luambo lwa u sumbedza dzangalelo musi hu itwa tsenguluso ya tshibveledzwa . 
Makhulu vha mukegulu vho vhumba khali yavho ya u tou thoma vha tshe musidzana  . 
Ndivho khulwane ya khuvhanganyo ya mbekanyamaitele idzo ndi u ṅwala tshenzhelo ya tshitshavha nga nnḓa ha sia ḽa kuvhusele  . 
Ndi vhanna na vhafumakadzi  . 
Kha muvhuso wa Bophuthatswana wa kale khothe dza tshirema dzo vha dzi tshi vhidzwa u pfi ndi Khoro dza Lushaka  . 
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho  . 
Khabinethe i tamela mashudu maAfrika Tshipembe khalaṅwaha ya khushumusi ine ya khou ḓa  . 
Ngona ya vhutshimbidzi : zwigwada zwiṱuku , therisano ya dzulo mivhigo , matshimbidzele a zwithu , kwa khothe zwi sumbedza mvelaphanḓa arali zwi sa fani  . 
Vha dzula nḓuni ku re tsini na thavha . 
Fhedziha , ri tshi ambela khagala zwipiḓa zwihulwane zwo vha zwo livhiswa zwihulwane kha mveledziso i vhonalaho nga ngomu shangoni  . 
Mufhindulano u tea u vha nga ndila-ḓe ? 
Mbekanyamushumo wa Ndaulo ya Vhulwadze u langa dzilafho na mbadelo dza malwadze a chronic . 
Itani ndongazwiga dzo teaho magumoni a mafhungo aya . 
Mafhungo na Vhudavhidzani na Tswikelelo na Mveledziso ya Tshitshavha . 
Vha katele mmapa wa vhuhulwane ha A4 . 
Arali hu sa ḓo vha na tshikafhadzo ya mupo kana tshinyalelo isa ṱanganedzei zwo vhangwa nga u ṱola uho . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe . 
Bugu yeneyoi nga vhaliwa lunzhi kana ya dovha ya ḓivhadzwa hafhu nga murahu . 
Kwo ri u phaphama kwa ṱavha gosi ḽihulu . 
Ndi amba idzwi ngauri , nga migaganyo yashu , a zwi anzi uri lushaka lu itelwe khuwelelo uri lu ṱangane u swikelela ndivho dzalwo . 
Hezwi zwi ḓo vhea vhuḓikumedzeli ha masipala wavho kha maitele a komiti ya wadi  . 
Ndaela dza u amba dzi tea dzhiela nṱha nyimele dza u amba dza fomḽa na dzi si dza fomaḽa nnzhi vhukuma , u bva kha u haseledza zwaho u ya kha u amba ha fomaḽa . 
U sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana i fheliswe . 
Ro fhiwa khuliso ya u swielela Tshipuga tsha Dzitshaka dza Afurika ṅwaha u ḓaho , ri tshi khou imela Libya sa izwi vha si nga si kone u zwi ita  . 
Musidzana u khou ṱoḓa khekhe dza khaphu dza 5 . 
Tsumbo ya lushaka ulu lwa thandela ndi pfano ye Tshitshavha tsha Makuleke tsha i ita na Kruger National Park  . 
Tshumiso ya maḓi muṱani na ngadeni ya hayani nga fhasi ha mulayo muswa  . 
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga  . 
Ri ḓo bvisa dziṅwe garaṱa dza vhaunḓiwa arali vha dzi humbela . 
Ipfi ḽiswa ḽi vho amba mini ? 
Ndi khuliso u amba na maAfurika Tshipembe kha ino Nnḓu na mahayani avho na kha senthara dza u vhona u mona na shango  . 
Phakha dza vhaṱaleli dzo sumbedza u bveledza zwivhuya ngei Germany nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2006 he dziḓorobo dza vha dzo ḓala nga vhaṱaleli vha si na dzithikhithi vhe vha vha vha tshi khou kundelwa u dzhena zwitediamu . 
Naho hu sina ṱhaluso nthihi ya demokirasi , huna milayo nyangaredzi yo ṱanganedzwaho ine i nga shumiswa kha zwisumbi zwa demokirasi  . 
Vhunga memorandamu u tshi fanela u amba nga fhungo ḽithihi na u vha mupfufhi  . 
Mvelelo dza 2015 dzi sumbedza uri MPAT yo vuledza kha u tshimbidza nyengedzedzo dza khwiniso kha nḓowelo dza ndangulo ; fhedziha , dzi a fhambana u ya nga mihasho na mavundu . 
Tshimange tsho gonya muri  . 
Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 , kana arali khetho dzo imiswa nga khothe , Muphuresidennde , nga nḓivhadzo , u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho , dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa . 
Nyambedzano ya ndeme yo tea u itela uri hu vhe na thendelano na vhuṋe ho ṱanḓavhuwaho ha puḽane  . 
Ndi miraḓo mihulwane FHEDZI ine ya nga humbela mafhungo aya  . 
Vho Govender ndi muAfrika Tshipembe wa u thoma u ṱanganedza pfufho iyi ya nṱhesa saintsi na thekinoḽodzhi ine ya shela mulenzhe kha u pfesesa na mutakalo wa vhuthu . 
Vha ḓo khwaṱhisedza uri khetho dzo ḓiimisa nga dzoṱhe na uri Bodo ya Dzithirasitii ya GEMS , Ndaulo ya GEMS na vhaṋetshedzatshumelo vhayo vha dzhenelela u swika kha gumoṱuku . 
Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe . 
Vho aluswa nga mvelele , sialala na nḓivho ine ya vha hone vhuponi ha mahayani avho , nahone izwi ndi tshipiḓa tsha nḓivho ya luambo ine vha vha nayo . 
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha e Khothe I fanela u sedzulusa u farwa ha muthu nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea ngaho arali zwi tshi konadzea , fhedzi hu si nga murahu ha maḓuvha a 10 nga murahu ha datumu ye muthu a farwa ngayo , nahone khothe I fanela u vula mufariwa nga nnḓani ha musi zwi tshi ṱoḓea uri u farwa uho hu ḓi ya phanḓa u itela uri hu vhe na mulalo na vhudziki  . 
Foramu i ṋetshedza hafhu luvhanḓe mivhuso ya Afrika u vhea adzhenda ya u ṱanganedza maimo mathihi kha vhuvhusi ha inthanethe . 
Ndi ngani dzi tshi vhidzwa u pfi ndi ṱhulo dza milamboni ? 
Therisano nga matheriaḽa a no khou ṱoḓea na kuitele kwa zwithu . 
U ya nga khethekanyo 12(1) ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa 1927 Minisita a nga fha maanda Mahosi , Magota na Vhathusi vhavho uri vha thetshelese milandu i kwamaho khutshilele kwa vhathu  . 
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo . 
Khabinethe i hulisa na u dovha u elelwa miraḓo ya South African Native Labour Corps vhe vha xelelwa nga matshilo avho nga tshifhinga tsha khombo ya maḓini ye ya vha i sa athu vhuya ha vha na i no nga yone kha ḓivhazwakale ya zwa mmbi Afrika Tshipembe . 
Musi ri tshi kovha tshithu u ya kha zwipiḓa 5 zwi linganaho zwipiḓa izwi ri zwi vhidza tshaṱhanu . 
U shela mulenzhe kha u haseledza na u ṋea muhumbulo . 
Ri nzela u vhala u bva kha tsha monde u ya kha tsha uḽa , fhedzi musi vhagudi vha tshi vhala girafu vha tea u vhala vha tshi bva kha tsha monde u ya kha tsha uḽa na u bva fhasi vha tshi ya nṱha . 
Kha ri ṅwale Ndi nnyi ane a khou amba kha phara ya u thoma ? 
Mulayo-tibe wo angaredzwaho ngomu ha Ndayotewa , hu tshi katelwa na zwinwe-vho zwi tshimbilelanaho na milayo ya ndayotewa , u tsireledza pfanelo dza politiki dza mudzulapo munwe na munwe , zwine zwa amba u ri ene mune u tou di khethela u ri u toda u di badekanya na nnyi na u ri u tea u vha murado wa lihoro lifhio le ene mune a tou di nangela  . 
U lugisela vhupfiwa ha u tou amba - Sa vhunga miṱangano ya komiti i ya nnyi na nnyi na midia nga u angaredza , vha nga takalela u dzhenela muṅwe wa miṱangano iyi musi vha sa athu ṋetshedza vhupfiwa havho ha u tou amba . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe South African Human Rights Commission SAHRC yo dzudzanya tsumbanḓila malugana na kushumisele kwa PAIA sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 10 tsha Mulayo . 
Kha nyimele iyi , thandela yashu ya u bveledzisa hafhu dzhango i ḓo kundelwa  . 
Zwiko : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 , Ndayotewa ; Nzuleletsedzwa  . 
Muvhuso wo dovha wa sika tshigwada tsha phindulo arali vhulwadze uvhu ha nga ri tshoṱhela , Maengelo a 11 o dzula o rewa sa fhethu ha sekithara dza u ilafha Ebola . 
Muṅwaleli wa khothe u ḓo rumela khumbelo yavho kha madzhisi ṱira ṱa ane a ḓo vhea ḓuvha ḽa uri vha ḓe ngaḽo khothe uri khumbelo yavho i shumiwe nayo . 
A huna thendelo i ṱo ḓeado kha u ḓiswa ha milora yo fhiswaho haya . 
U shumiswa ha mbekanyamitele hei zwi ḓo ṋetshedza vhupo ha vhuendisi ho tsireledzeaho kha vhagudi nga kha vhushumisani na vhalangi vha vhonaho uri mulayo u tevhelwe . 
Mulayotibe u khwinisedza Mulayo wa Savei ya Mavu , wa 1997 ( Mulayo 8 wa 1997 )  . 
Vho vha vha tshi i hola mundendeni  . 
Tsumbo : U topolola na u engedzedza u tevhekana ha nomboro dzi sa konḓi u swika kha 100 . 
Arali mushonga we ra tenda uri ri ḓo u badela wa fhambana na uyo wo randelwaho nga dokotela wavho , ri ḓo nambatedza luṅwalo kha Garaṱa yavho ya u ṱanganedza mushonga lune lwa ḓo ṱalutshedza zwiitisi zwa izwi  . 
Nyanḓadzo iyi i ṋetshedza ndivho na vhuḓifhinduleli ha ngoho ha sekithara ya nyanḓadzamafhungo ya shango . 
Honeha , uri zwisumbi zwa kushumele uri zwi pfale kha dzangano , nga nḓowelo zwo vhofhelelwa tshoṱhe na tshiṱirathedzhi tsha dzangano nga ḽoṱhe  . 
Tshivhalo tsha ṱhanganelo vhukati ha dzikhamphani u bva kha mashango ashu oṱhe , zwavhuḓivhuḓi kha sekhithara ya migodi , tshi khou gonya vhukuma  . 
Mushumeli wa tshitshavha u ṋekedza tshumelo dza thusa masipala u dzhia tsheo yavhuḓi kha lushaka lwa tshumelo lu teaho u ṱanḓavhudzwa na u khwiṋiswa , nga maanḓa kha maga a u pulana na u thusa khoro u kwamana na vhadzulapo nga tshifhinga tsha u dzhia tsheo a U thogomela mutakalo na muvhili kha vhaaluwa  . 
Vhaṱoḓisisi , vhane vha khou kuvhanganya zwishumiswa na u nga sumbedzwa nḓila nga nḓivho yapo kana ya sialala nga ha vhupo na tshumiso ya zwiko izwi  . 
Kha ndima i tevhelaho ( Ndima 2 ) , ho ṋekedzwa mushumo wa ḓivhazwakale wa vhurangaphanḓa ha sialala . 
Kupfesesele kana vhuḓipfi ha uri muthu u khou ita mushumo u si wone  . 
U itela u vhona uri hu na u swikelelea nahone mulayo u khou shumiswa ino pfanelo , muvhuso u fanela u dzhiela nṱha nḓila dzoṱhe dzi pfalaho dza zwa pfunzo , hu tshi katelwa zwiimiswa zwa luambo luthihi , hu tshi dzhielwa nṱha- ( a ) ndinganyiso ; ( b ) u konadzea ; na ( c ) ṱhoḓea ya u tandulula mvelelo dza milayo na maitele a tshiṱalula tsha muvhala kha tshifhinga tsho fhelaho . 
Zwisumbi Tshifhinga tsho tewaho Zwiko 1  . 
Vhuṅwe vhuṱalu kana u tsireledzea ha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 , zwi nga vhewa kana u randelwa nga mulayo wa lushaka  . 
Ndivho ya nila hei ndi u itela uri hu vhe na u idzhenisa na u dzhenelela kha mishumo ya zwa vhulimi ; u vha na vhue ha mavu na u a shumisa nga nila i fushaho ; na u vula mabuli e a vha o valea a zwa vhubindudzi kha vhane vha vha na vhukoni kha sekithara yeneyo  . 
Memorandamu wo tea kha thesite ya mupeleṱo kana kha nyito ya u vhalela u pfesesa . 
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni , nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka  . 
Zwo khakhea u humbula uri ri nga litshedzela infḽesheni yapo i tshi ṋaṋa u itela uri ikonomi i kone u aluwa  . 
GEMS i a tendelwa u shumisa zwishumiswa zwi ngahothendelouthomanavhaṋetshedzatshumulo vho tiwaho DSPs u langa mitengo ya ndondolo ya PMB . 
Tshipiḓa tsha kalesa tsha zwifhaṱo zwa Phalamennde , tshine namusi tsha shumiswa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , tsho fhedzwa nga 1885  . 
Kiḽasi ya Gireidi ya 4 Ndi kiḽasi ya u thoma kha tsha u ḽa . 
Modele wa u tandulula thaidzo theo - arali luambo lwo tea lu vha lu tshi pfi lwo tea zwi tshi yelana na vhupo vhune lwa khou shumiswa sumbedza u pfesesa maipfi o hwalaho j Zwipotso na nyito dza u dimvumvusa  . 
Ngauri vho no shuma kha thandela ya CBNRM a zwi ambi zwauri vha do ita zwi fanaho hafhu  . 
Kha vha ṱalutshedze maitele ane vha nga a shumisa u eletshedza khoro na u ri vha nga dzhenisa hani tshitshavha kha maitele a mveledziso ? 
Ri tama mabindu a tshi ṱanganedza zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi tsha muvhuso na u dzhiela nṱha matshilo a vhathu musi vha tshi dzhia tsheo kha nyito dzavho  . 
Nga maanḓa e ya hwedzwa nga ndayotewa a u ṋetshedza mafhungo nga tshifhinga , a re one na a swikeleleaho , GCIS i na mushumo wa u ṋetshedza vhurangaphanḓa ho humbulwaho zwavhuḓi na u tshimbidza vhudavhidzani hoṱhe ha muvhuso u itela u vha na vhuṱanzi ha uri lushaka lu khou vhudziwa mafhungo na uri lu khou kona u swikelela mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza muvhuso dzine dza vhuedza tshitshavha  . 
Zwi a vhuedza uri tshigwada tshihulwane tshi rumele mushumo watsho kha zwigwada zwiṱuku u fhirisa u edzisa u u ita kha tshigwada tshithihi  . 
Wekishopho dza vhugudisi kanzhi dzo sikwa uri dzi kone u dzhenisa vhathu  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya 10 I tea u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka , nahone Phresidennde na vhaṅwe vhashumi zwavho vhane vha kwamea vha fanela u lwela u swikelela nyanḓano tshifhinga tshoṱhe malugana na u shumiswa ha iyo khethekanyo ṱhukhu , Tenda arali hu sa konwi u swikelelwa nyanḓano nga ha- a u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya a , c kana dii ya iyo khethekanyo ṱhukhu , hu ḓo ṱanganedzwa tsheo ya Phresidennde b u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya b , di kana e ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo ane a kwama muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Phresidennde , tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine muthu onoyo a vha muraḓo I ḓo ṱanganedzwa ; na c u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya b kana ya e ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo ane a kwama muthu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽa Phresidennde , hu ḓo ṱanganedzwa tsheo ya Phresidennde . 
Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo dza Vhululamisi kana Muhaṱuli wa u Lavhelesa  . 
Pulane ya u thakha vharengi : Pulane ya u thakha vharengi u itela uri vha dzule vho fushea nahone vha tshi takadzwa nga bindu ḽavho tshifhinga tshoṱhe hu tshi shumiswa maitele na matshimbidzele e a thoma a humbulwaho zwavhuḓi s Shumisa thoni na vhuhulu ha ipfi , tsumbo : u amba nga u hevhedza na muṅwe mugudi kilasini na u ambela nṱha musi e kha mitambo na vhaṅwe  . 
Kutshimbidzele kwa kushumele- ku katela u mushumo wa u bveledza pulane nga u ita mishumo yo fhambanaho i re kha pulane  . 
Inwi bulani zwiṱanu ni tshi tikedza nga zwi bvaho kha iyi nganeapfufhi  . 
Sa tsumbo , matshimbidzele a mbambadzo ya zwa vhulimi ha mavhele na maapuḽa Afurika Tshipembe zwi tshi ya China o dzudzanyiwa . 
Tsumbo : vhulapfu ha desike ndi vhulapfu ha zwanḓa zwa 8 . 
Vhashumisani vha vha hone lwa miṅwedzi ya rathi nga tshifhinga tsha maitele a mveledziso ya tshiṱirathedzhi  . 
Dealing with conflict ( U shumana na khuḓano ) , 2007  . 
Khethekanyo ya u thoma ndi milandu ya u pomoka muṅwe muthu vhuloi ine milandu iyi yo iswa khothe , nahone muhwelelwa o vhonwa mulandu u ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi . 
Vhashumeli vha Muvhuso na Tshisthavha vha tea u zwi dzhiela nzhele u ri ngannda ha masheleni o tiwaho nga muvhuso u ri hu do engedzedzwa mbadelo kha tshumelo ngede u fana na musi hu tshi nga pfi hu a engedzedzwa masheleni musi muthu a tshi dzhia basa , a ho ngo tea u vha na dzinwe mbadelo dzi itwaho hu nga vha siani la masheleni kana dzinwe mpho-vho  . 
U ṱoḓa masipala u tshi lwela u swikelela zwipikwa zwo bulwaho kha Ndayotewa  . 
U sedza zwavhuḓi kha zwifanyiso na u amba nga tshenzhemo i no fana na yeneyo . 
U fhufha hu linganaho ho rekhodiwa kha mutalombalo na mafhungo a thikhedzo a nga rekhodiwavho na one . 
Davhi : U Lavhelesa na u Sedzulusa Ndivho ya davhi iḽi ndi u thoma tshilinganyo tshihulwane tsha nḓisedzo ya tshumelo , u lavhelesa na vhuvhusi havhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso . 
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo  . 
Zwa uri vha a ṱoḓa kana a vha ṱoḓi eriaḽa ya TV kana u dzudzanywa ha eriaḽa ya TV ire hone zwi ḓo bva kha uri siginala ya DTT ya vhupo ha havho i fara hani . 
Mulayo muhulwanesa wa shango une wa dodombedza mishumo na maanḓa a vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso  . 
Nga tshifhinga tshenetsho , ri fanela u vhuedzedza NDP vhudzuloni hayo vhukati ha ndingedzo ya lushaka yashu , u itela uri i vhe tshipiḓa tsha tshenzhema ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe  . 
U rwela ṱari hu dovha hafhu ha sumbedza u kwiniswa ha inzhiniariṅi ya Transnet uri i vhe yo fhelelaho ya vhabveledzi vha zwishumiswa zwa vhukuma vhunga 85 wa zwidimela zwo bveledzwa ngei Koedoespoort , tsini na Pretoria . 
Izwi zwi thusa vhagudi uri vha ḓowele na u kona u zwi shumisa hu na u leluwa musi vha tshi rekanya na u tandulula thaidzo kha nyimele . 
U dzhenelela ha tshitshavha ndi kuitele ku ṱoḓaho u dzhenelela ha tshitshavha kha maga oṱhe  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho , dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa  . 
U ṱhogomela , u vhulunga na u ṋetshedza tshitshavha tswikelelo kha maṅwalo a kuvhusele kwa tshikimu  . 
Tshigwada tsha thero ya Latin tshi vha ṱanganedza kha ngudo na u fhulufhela uri vha ḓo wana i tshi takadza , u vha ṋea nḓivho na u shumisea lwa vhuḓi  . 
Ri khou hanedzana na tshanduko dzi si dza ndayotewa kha muvhuso . 
Muthelo ndi mbadelo ya khombekhombe kha Muṱanganedzi wa Mbuelo nga vhathu , mabindu na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho u badela mithelo  . 
Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha ḽihoro ḽa poḽitiki ḽine vha vhona u nga ḽi nga imela zwavhuḓi kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni  . 
Hoyu mutukana ndi fanela u dzula ndi tshi khou mu kadzinga  . 
Mushumo munzhi kha maga a mathoma a thendelano dza dzitshaka na mushumo wa Phalamennde kha u isa phanḓa dimokirasi u tea u dzeulwa . 
Bono ḽa muvhuso ḽa u bveledzisa muvhuso wapo ndi u fhaṱa masipala u re na masheleni o teaho u swikelela ṱhoḓea dza mutheo dza matshilisano , ikonomi na ṱhoḓea dza vhathu vhavho nga nḓila ya u dzhenelela ho teaho  . 
Thendelano ya mutengo i ita uri mushonga wa Dolutegravir , une wo themendelwa nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi , u sa ḓurele mivhuso kha mashango a mbuelo dza fhasi na dza vhukati . 
U vhekanya zwithu u ya nga hune zwa fana na hune zwa fhambana zwa fhambana . 
Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa hawe kana a ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa hawe nga u tou ṅwala  . 
Sa tshipiḓa tsha u ṱuṱuwedza zwa u ṱanganela kha zwa matshilisano , ṋaṅwaha ri ḓo thoma na u isa phanḓa na thandela nnzhi dza vhufa  . 
Thendelo ya u vhuisa tshitumbu haya i tea u waniwa phanḓa ha u tshi endedza  . 
Mashudumavhi , ha vha uri o fhufhela ho tsesaho he a vho kundwa u bva . 
U nanga nyito nthihi kana mbili dza U guda nga u tou ita Zwi fareaho na zwikwameaho zwiṱuku . 
Pentomino iwe na iwe i adza kha vhupo hune ha fana  . 
Muphuresidennde vha lumelisa lushaka kha phodiamu nnḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka . 
Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa . 
Zwimela zwi swikaho 290 zwi hone kha mutevhe nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa pfanelo dza zwimela izwo . 
Mulayo wa vunḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu . 
Khabinethe i ita mbidzo kha mimasipala uri i vhekanye sisiṱeme dzayo dza u kuvhanganya zwikolodo u ya nga ha tsheo iyo . 
Mbekanyamaitelei ṋetshedza muhanga wa vhuḓifhinduleli wa muvhuso kha u ṋetshedza tshomedzo dzo fhelelaho dza tshumelo ya ndeme ya Mveledziso ya Vhaswa ine ya ḓo wanala hoṱhe-hoṱhe nga zwithu zwo linganaho fhethu ha tsini u itela uri vhana vha ḓiphine nga zwikhala zwi eḓanaho zwa u zwi swikela . 
Madzhisitirata uri ni wane dzilafho  . 
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo ? 
Vhagudi vha ḓo ola zwifanyiso u sumbedza nḓila uri vho zwi vhea hani nga vha tshi ṱanganya . 
Arali vhe na muhumbulo wa bindu ḽiswa kana ḽine ḽa vha hone une wa nga shuma nahone une wa nga vhuyedza sa bindu ḽine ḽa khou shuma zwavhuḓi kana sa bindu ḽiṱuku ḽine vha nga ḽi tshimbidza vhe hayani kana tshiṱaraṱani , vha nga kwama GEP u itela u wana thuso  . 
U rwelwa ṱari ha Tshialameli tsha Mveledziso ya Mabindu a Vhuendelamashango , ngei Pilanesberg kha ḽa North West nga Minisiṱa wa Vhuendelamashango Vho Derek Hanekom , zwi ḓo sika nḓila ya u katelwa kha ikonomi nga kha mabindu a vhuendelamashango a vhuedzaho  . 
U bva zwenezwo vhafumakadzi vhanzhi vho bvela khagala vha amba nga zwiṱori zwavho zwa u tambudzwa  . 
Vhathu vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho  . 
Ri nga sedza khaedu iyi u bva kha kuvhonele kwo fhambanaho ; kwa matshilisano , kwa saikhoḽodzhikhaḽa na kwa ikonomi  . 
Zwiko zwa fulufulu zwashu zwi khou vhewa khomboni nga dzinndwa , gomelelo na nyaluwo ya vhathu  . 
Hu dovha ha vha na zwiṅwe zwifhinga , sa tsumbo , dzulo ḽa u thetsheleswa nga ha mafhungo o fhambanaho , u fana na mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Murado munwe na munwe une wa fhidza mitangano miraru I tshi tou tevhekana , kana a litsha u shuma , u do tutshela poso yawe  . 
Fhedzi , ri ṱangana na thaidzo khulwane dzi fanaho , dzine dza ita uri vhushumisani hashu ho khetheaho ha tshiṱirathedzhi tsha vhukuma vhu vhe ha ndeme nga maanḓa  . 
Hu vha na u sedzulusa mishumo mulanguli wa thendelo wa vhukuma o wanala ; na uri tshoṱhe ya mugudiswa  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Zhendedzi ḽa Ndaulo ya Mikano ( BMA ) , ngei 2015 Phalamenndeni . 
Ndi zwi fhio zwi fhambanaho na zwa Gireidi ya 2 ? 
Nga ṅwaha wa 2014 , miṱa ya 400 000 i fanela u vha yo no tsireledzea na u swikelela tshumelo dza ndeme . 
I ḓo dovha ya rumelwa kha muofisiri wa vhuṱoli wa ofisini ya dzingu ine ya ḓo ṱola sambulu  . 
Dzina ḽipfufhi na ḓuvha ḽa u thoma u shumisa mulayo Uyu Mulayo u ḓo vhidzwa upfi Mulayo wa u iledza Maitele ane a Vhaisa a Kwamaho Lutendo lwa Vhuloi , wa 2016 , nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu ine ya ḓo dzudzanywa nga Phresidennde wa Shango nga kha Mulevho wa Gazete  . 
Afurika Tshipembe ndi ngoho ndi fhethu havhuḓi ha u dzula hone . 
Tshipiḓa itshi tshi fanela u ḓadziwa FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itwa ho imelwa muṅwe muthu  . 
Kha Themo ya 3 , vhagudi vha engedzedza tshikhala tsha u vhala . 
Lavhelesani phosiṱara khedzi ni ambe na khonani dzaṋu nga zwine dza ri vhudza . 
Vha vhone uri hoṱhe hune zwifuwo zwa fula hone hu vhe na fhethu ha u nwa maḓi u itela u thivhela u phaḓalala ha malwadze  . 
Masipala u fanela u lwisa u swikelela ndivho dzo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 zwi tshi ya nga gwama na ndaulo zwine a vha nazwo  . 
Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho  . 
Dzindaulo Minisiṱa a nga , hune zwa ṱoḓea u ya nga nyimele , u tea , u ita uri dzindaulo dzi tshimbilelane na ( a ) matshimbidzele kana maitele ane a tea u tevhedzelwa kha kana malugana na ṱhoḓisiso u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo , hu tshi katelwa na nga nḓila ine zwithu kana nyito dza tea u tshimbidzwa ngayo , u rumelwa ha mafhungo o sumbedzwaho kha khethekanyo 20 na u thetsheleswa ha mafhungo a shishi ; ( b ) tshivhumbeo tsha khumbelo ifhio na ifhio , maanḓa , ṱhanziela , thendelo , nḓivhadzo , ndaela , maitele , redzhisiṱara kana subpoena ( luṅwalo lwa u vhidzela muthu khothe ) zwine zwa ḓo itiwa , ṋetshedzwa , u bvisiwa , u vhulungwa u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo , na tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ṱoḓiwa malugana na u tevhedzela mbetshelwa dza uyu Mulayo ; ( c ) ṋetshedzo ya thuso ya zwa mulayo hu tshi khou shumiswa Tshelede ya Muvhuso kha milandu yo teaho hu tshi khou shumisanwa na Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo ; ( d ) u bvelela ha vhathu phanḓa ha khothe ho imelwa zwigwada , zwine zwi nga katela vhathu vho teaho nga nnḓa ha vhoramilayo kana maaxennḓe ; ( e ) u tholiwa , maanḓa , mishumo ya mabalane wa khothe ya ndinganyiso ; ( f ) u ya khothe ha dziṱhanzi kha milandu yo bvaho kha u shumiswa ha uyu Mulayo na mbadelo ya mbadelo dza ṱhanzi ; ( g ) u khwaṱhisedzwa ha ndaela dza khothe dzi bvaho kha madzulo a khothe dza madzhisiṱaraṱa sa khothe dza ndinganyiso sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 19 ( a ) ; ( h ) maitele kana nḓila ine ya ḓo tevhelwa , na maga ane a ḓo shumiswa malugana na , u tholiwa na u ṅwaliswa ha vhathu u bva kha tshitshavha vho teaho nahone vhane vha ḓo kona u shuma sa vhaasesi kha khothe iṅwe na iṅwe ya ndinganyiso ; ( i ) nḓila ine ya ḓo shumiswa malugana na u ṋetshedzwa ha vhaasesi malugana na matshimbidzele u ya nga kana nga fhasi ha uyu Mulayo ; ( j ) zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga khothe ya ndinganyiso musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u vhidza vhaasesi kha u tshimbidzwa kana ndangulo ya vhulamukanyi ; ( k ) u ita muano kana u khwaṱhisedza nga vhaasesi ; ( l ) mushumo wa vhaofisiri vha u tshimbidza na maitele ane a tea u tevhelwa hune ha wanala uri khothe ya ndinganyiso i khou thuswa nga vhaasesi ; ( m ) u bviswa ha vhaasesi na maitele ane a tea u tevhelwa kha u bviswa honono ; ( n ) khoudu ya vhuḓifari ya vhaasesi vhenevho , na nḓila dza u kombetshedza khoudu ya vhuḓifari , hu tshi katelwa na vhuḓifhinduleli ha muasesi arali iṅwe ya mbetshelwa dza khoudu ya vhuḓifari yo pfukhwa ngae ; ( o ) u thoma nḓila ya u shumana na tshililo tshiṅwe na tshiṅwe kana mbilaelo iṅwe na iṅwe nga kana malugana na muasesi ; ( p ) vhugudisi ha vhaasesi ; ( q ) u badela muasesi dziaḽawentsi ; ( r ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo randelwaho u langa tshumelo ya vhaasesi kha khothe dza ndinganyiso ; ( s ) nḓila kana maitele ane a tea u tevhelwa kha kana malugana na dziaphiḽi kana dzitsedzuluso sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 23 ; ( t ) mivhigo yo bulwaho kha khethekanyo 25 ( c ) na 26 ( c ) na pulani dza ndinganyiso dzo bulwaho kha khethekanyo 25 ( b ) na ( a ) na khethekanyo 27 ; ( u ) u fhindulelwa ha uyu Mulayo kha nyambo dza tshiofisi na u ṋetshedzwa kana u avhiwa hadzo sa zwe zwa buliswa zwone kha khethekanyo 31 ( b ) ; ( v ) Maanḓa na mishumo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso sa zwe zwa buliswa zwone kha khethekanyo 33 ; ( w ) zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ṱoḓea kana zwo tendelwaho u randelwa nga ndaulo nga fhasi ha uyu Mulayo ; ( x ) Zwiṅwe na zwiṅwe zwo teaho u randelwa u itela u swikelela ndivho dza uyu Mulayo . 
Zwino ri khou u vhudzwa uri ri ḓiṱukufhadze kha fulufhelo ḽashu , uri ri fhela mbilu na u sa pfesesa  . 
Kha tsumbo nnzhi , vhanna vha shumisa netiweke dzavho dza matshilisano u itela u sa katela  . 
Zwino lavhelesani zwifanyiso ni sedze uri ndi shango ḽifhio ḽine lungano ulu lwa bva khaḽo . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Khonferentsi ya Vhudavhidzani ha Radio ha Ḽifhasi ( WRC-15 ) Milayo yo Fhelaho , Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa , u ya nga Tshiteṅwa 231(2) tsha Ndayotewa  . 
Kanzhi tshitshavha tshi imelelwa nga dzangano line la vha hone nga tshifhinga tshenetsho- sa tsumbo , Community-Based Organisation ( CBO ) u fana na Development Trust kana dzangano line la zwi shumisa  . 
Sa zwe zwa bulwa u thomani , khaedu ya mipfuluwo ya dzingu i nga si livhaniwe nayo i yoṱhe  . 
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17  . 
U engedzea ha khakhathi dza zwa vhuloi nga miṅwaha ya vho 1990 zwi nga dzhiiwa hu uri zwitshavha zwa Vharema zwi khou lwa na Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi  . 
Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa , u ita uri zwi konadzee u tinya u fara zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela  . 
Kusedzele kwa u kovhelana kha u pulana na u dzudzanya dzi PGDS , IDP na NSDP ndi kwa ndeme u yak ha kusedzele kwa tshumisano na ṱhanganelano na dzangalelo nyangaredzi ḽa u khwinisa masiandaitwa a phurogireme dza muvhuso  . 
Kha vha ite ndugiselo dza ndingo ya ndugelo ya Maḓini na SAMSA uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu . 
Vha tea u vhona zwauri vha a zwi dzhenisa kha mugaganyagwama . 
Pfufho dzi ṱumanya zwiimiswa zwa fomala zwa mivhuso ya SADC , zwitshavha , vha zwa pfunzo , vhashumi na nyanḓadzamafhungo . 
Arali hu tshi khou ṱun ḓwa zwibveledzwa zwine zwa vha maboḓeloni , ḽeibu ḽu ya boḓelo i ḓo sedzwa u vhona uri i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989 . 
Kha vhupo vhu shayaho ha shango , vhunzhi ha vhadededzi kanzhi a vho ngo pfumbudzwa lwo linganaho u itela mishumo yavho  . 
U thomiwa na u langiwa ha tshumelo dza zwa vhusevhi 209  . 
Muvhuso wa Riphabuḽiki 40 . 
Arali muiti wa khumbelo ena miṅwaha ya 16 kana u fhira , u tea u ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽiswa ḽa vhuṋe . 
Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka . 
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 . 
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa  . 
U sedzulusa phindulo ya sars na u dovha u ṱoḓisisa nga ha mbilaelo yavho , hune zwa vha zwo tea  . 
Naho zwo ralo , hu na phambano nnzhi vhukati ha khethekanyo dza zwiwo zwihulwane na nga ngomu hadzo  . 
U bveledza nḓivho ya masia sa tsumbo : u isa zwanḓa thungo ya fhasi kana ya nṱha , vhukovhela kana vhubvaḓuvha . 
Ndambedzo dza mbekanyamushumo dza mushumo wa muvhuso dzi nga engedzwa kha masia o vhalaho  . 
Phambano ndi ifhio kha sinario idzi ? 
Pele u bva kuḓoroboni kuṱuku kwa ngei Brazil . 
U shaea ha maṅwalo a tshitandadi na maitele u khwaṱhisedza maitele a fanaho na khwaṱhisedzo ya saveyi ndi mbilaelo khulwane vhukuma  . 
Musi vho ṱanganedza u fhungudzea huhulwane kha vhuṅwe vhutshinyi , zwigwada zwo dovha zwa humbela muvhuso u sa nyeṱha kha u lwa na vhutshinyi  . 
Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka , na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni . 
Vhoṱhe vha kwameaho , nga maanḓesa vhabebi na vhaunḓi , vha fanela u dzhnelela kha u wana thandululo kha khaedu ya ndambedzo ya pfunzo  . 
Naho zwo ralo , mushumo u tshuwisaho u ḓo dzula u wa u shumana na mipfuluwo i si ho mulayoni , hu si u ṱalutshedza mielo ine mipfuluwo ire mulayoni ya bvelela khatsho  . 
Tsho shumiselwa mushumo uyu u swika 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki  . 
U fhindula mbudziso dzi ṱoḓaho phindulo nnzhi dzo ḓi sendekaho nga zwo vhaliwaho . 
Khabinethe yo ṱangana Union Buildings ngei Pretoria  . 
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na bar-code  . 
Vho Sunrise Vusumuzi Mkhize sa Mulanguli Muhulwane ( DG ) wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele  . 
Muambi o amba uri a ri tei u ramba zwivhidzo zwo fhambanaho uri na zwone zwi badele tshelede  . 
Goloi ye ḽaisentsi yayo ya fhahehwa , u thuthiwa u ṅwaliswa , u tswiwa kana u fhaṱwa nga huswa kana u shandukiswa i tea u wana ḽaisentsi nga huswa . 
Tshiṱori tshi fanela u vha na mudzedze wo kwaṱhaho nahone tshi tendiseaho naho tsho ḓisendeka kha muhumbulelwa . 
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi , kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe , vharema kana vhatshena  . 
Nga u ita lufuno lwa Mudzimu tshirunzi tsha zwiimiswa na nyito dza muthu zwi a vhuedzedzwa  . 
Mutengo u ḓo langulwa nga lushaka lwa minerala ine vha khou ṱoḓa u bya . 
Hu si na u fhima pfanelo nga fhasi ha nzivhanyedziselo , a huna tshipiḓa tsha webusaithi iyi tshine tsha nga bveledzwa hafhu , u vhulunga kana u ḓivhadzwa kha sisiṱeme ya u ḓo dzumbululwa hafhu , kana u pfukiswa nga tshivhumbeo tshiṅwe kana nga nḓila iṅwe na iṅwe ( eḽekiṱhironiki , mekhenikhaḽa , u fothokhopha , u rekhoda kana zwiṅwevho ) kana u itela iṅwe ndivho , hu si na thendelo yo tou ṅwalwaho ya muhulwane wa webusaithi  . 
Nga fhasi ha muano wa A zwi Fani na Zwa nga Misi , muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u sedza miṱa na vhathu vha shayaho na u vha thusa u itela u fhungudza nḓala miṱani iyo  . 
Khethekanyo dzi tevhelaho dza Mulayo wa Khothe Khulwane wa 1959 ( Mulayo wa 59 wa 1959 ) dzi d(o shumiswa kha matshimbidzele phand(a ha khothe u fana na milayo ya yone ine khothe , fhedzi hu nga vha na u khwinifhadzwa ha iyi milayo arali zwo tea  . 
Phemithi ya u ṱunḓa u bva nnḓai shuma lwa miṅwedzi ya rathi u bva ḓuvha ḽine ya bvisiwa . 
Izwi ndi ngauri zwikili zwa u thetshelesa zwo bveledzwa u fhira zwikili zwavho zwa u vhala . 
U ya nga mawanwa , vha ha Mphaphuli a vha na vhushaka na vha ha Vele ( la Mbeu  . 
Ndi wone mutheo une u bvelela ha thandela ha ḓitika hone  . 
Muvhuso u khou shumisana na mabindu , tshitshavha zwatsho na vhashumi kha u pindulela pulane dza shango u ya kha nyito dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo vhona uri Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽi shango ḽa gireidi ya vhubindudzi . 
Ndivho ya Habitat III ndi u wana vhuḓiṋetshedzeli ha ḽifhasi ho vusuludzwaho kha u tandulula mipfuluwo yo tsireledzeaho na dzinnḓu lwa miṅwaha ya 20 iḓaho nga kha u ṱanganedza mbonela phanḓa na thendelano ya mvelelo ya nyito dzo ḓivhadzwaho . 
Ndavhelelo , mbilaelo kana maṅwe mafhungo-vho a kwamaho vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala zwi fanela u laulwa nga nḓila yavhuḓi , tshifhinga tshoṱhe na nga vhudavhidzani vhu si na tshidzumbe  . 
Zwiito zwa dzikhakhathi na vhuthororisi a zwi na vhudzulo tshitshavhani na uri zwi ḓisa tshutshedzo kha mulalo , vhutsireledzi na mveledziso . 
Bugwana ya tsumban ḓila i ḓo dumbedzisa arali huna dokhumenthe dziṅwe dzi ṱo ḓeaho . 
Arali vha tenda u kovha nḓivho yavho ya sialala na u dzhena kha thendelano ya u kovhekana mbuelo na muṱoḓisisi , vha fanela u kovhekana nḓivho yavho na kushumisele kwa sialala kwa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
ICC yo vha yo fanela yo zwi ḓivha uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo pfuka zwipikwa zwa thendelano dzi re hone na AU kha u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara ,  . 
Hezwi zwi anzela u tshimbidzana na mbekanyamishumo dza u vhulunga shango dzi fanaho na u langula mukumbululo na u khwinisa shango  . 
Nga Nyendavhusiku 2015 , matshudeni vha yunivesithi vho ṱahisa mbilaelo dzavho nga ha mbadelo dza pfunzo ya nṱha . 
A hu tou pfi tshikolokolo zwi itwe zwo tou ralo lini . 
Hunzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa  . 
Ino nḓivhadzo I amba nga ha- ( a ) thuso ine ya vha hone zwi tshi ya nga Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 ; na ( b ) pfanelo ya muhweleli kha u vhiga mulandu a tshi khou hwelela muhwelelwa  . 
Mathomoni a ngudo sa thesite ya tsedzisiso ( diagnostic ) u itela u topola maanḓa na vhuṱudzeṱudze ha mugudi . 
Vhashumi nga ḓi wana vhe fhethu hu fhisaho nga tshifhinga tsha musi hu tshi vhulawa zwitshili na musi hu tshi dzheniswa zwibveledzwa dzithinini na u ḓiwana vha fhethu hu no rotholesa u fana na dzifiridzhini  . 
U thetshelesa nganetshelo nga dzangalelo , a ola zwifanyiso u sumbedza u pfesesa . 
Arali milayo i no kwama vhuaifa ya nga litshwa yo i anda yo rali , hu o fanela uri hu vhe na ndaela dzine dza fanela u tevhelwa uri dzi alusa uri ndi lini hune ha tea u shumiswa mulayo wa tshirema nahone ndi lini hune ha fanela u shumiswa mulayo zwawo musi zwi tshi kwama mulandu mugede  . 
U tama Maria wa nese ngeno a na Phophi wa mudedekadzi  . 
DziIDP dzi na ndivho dzi fanaho na dza dzimbekanyamishumo dza CBNRM  . 
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu  . 
Uri vha tendelwe u ṱunḓa , u maga , u bveledza , kana u rengisa mushonga wa u ilafha zwifuwo Afrika Tshipembe , vha fanela u ḓiṅwalisa na Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 . 
Ramafhungo wa Afrika Tshipembe , we a ḓivhiwa ngei kha CNN MultiChoice African Journalist Awards  . 
Kha mbudziso ya 1(b) , ye ya vha , ndi zwifhio u ya nga muhumbulo wavho zwine zwa tea u bvelela phanḓa ha musi pfumedzano i tshi vha hone ? 
U topola dziṅwe pfanywa na mafhambanyi . 
U pikisa Vho-Lugisani kha mafhungo aya a zwo ngo vha zwi leluwaho nga mulandu wa u lingana ha maimo  . 
Musi ri tshi swika ndo mangadzwa ndi tshi wana zwauri munna wanga o fhisa zwiambaro zwanga zwothe zwe zwa vha zwi nga ngomu waidiroboni na uri o dzhia halwa a vhu dodza kha luvhondo lwothe  . 
Izwi zwi itwa nga fhasi ha Ndima 21 ya zwine mubebi a ḓo zwi shumisa u funza  . 
Ngeno tsumbo ya kha miṅwe mishumo i ya zwa u tou fhirisela zwikili kha mishumo zwayo . 
Fomo kha dzi fhelekedzwe nga tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ine ya vha R500 . 
Masia o fhambanaho a muvhuso a ṱutuwedzwa u shumisana nga ṋdila ya u thusana kha u lwa na ṱhoḓea dza mveledziso vhuponi  . 
Tsumbo dza thaidzo dzine dza nga kona u itiwa : Ndovhololo ya u ṱanganya Baisigira 4 dzi na malinga mangana ? 
A hu na muthelo , kana mbadelo ine ya ḓo vha hone malugana na u ṅwaliswa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha  . 
Komiti ya Wadi na vhaṅwe vhathu vha fanela u dzheniswa kha muṱangano wa kushumele , hu tshi katelwa vhuimeleli hu no bva kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muṱangano wa zwigwada lwa awara mbili hu tshi khou shumiswa meṱirikisi wa pulane ya nyito u vha thusa  . 
Kha vha ḓe vha netuluwe fhano Luvhola . 
Ndi tshi aluwa ndi tama u vha a re na bvumo . 
Muvhigo u sumba u tshi khou sedzesa kha mihumbulo na maitele na uri ha khou sedza nga nḓila yo linganaho kha zwisumbi zwa mvelaphanḓa ya mvelelo  . 
Nga nṱhani ha u khethulula nga tshivhumbeo , vhaṅwe vhathu vho vha vho ṋewa vhuḓi vhuṅwe na vhuṅwe  . 
Vhone mmawe , ngoho mirero kana maambele a vhathu vha kale a a seisa  . 
Arali vhutshinyi ho vhigwa mapholisani , vha nga lavhelela uri - vhutshinyi vhu ḓo ṱoḓisiswa ; arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa , vha ḓo fhindula muvhigo wavho nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona  . 
Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi , nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe , u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa . 
Naho hu na vhuleme uvhu , dzhango ḽashu ḽi khou shuma zwavhuḓi na u ṋetshedza khonadzeo dza ikonomi khulwane  . 
Vhadededzi vha tea u vhona uri vhagudiswa vha ṅwala mutevhe wa zwibveledzwa vhukati ha ṅwaha . 
Muthu onoyo u tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho kha vhone na lu bvaho kha dokotela lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani vha sa koni u ḓa nga vhone vhaṋe . 
U itela tshiphiri na tsireledzo , tshumelo i ḓo shumiswa fhedzi nga muraḓo muhulwane o ḓiṅwalisaho  . 
Kharikhuḽamu yo dzudzanyelwa vhege dza 40 nga ṅwaha . 
Hu si kale nga murahu ha u lovha ha mudzulapo , muhwelelwa o mbo ya kha muhweleli a isa phanḓa na u mu pomoka . 
Phurosese ine nga khayo masipala a lugisa pulane ya mveledziso ya tshiṱirathedzhi u itela tshikhala tsha miṅwaha miṱanu  . 
Mbambadzo na Phaḓaladzo vhu shumana na puḽatifomo dzo vhalaho dza vhudavhidzani dzo thomiwaho na dzi shuṅwaho nga ( GCIS )  . 
A hu na na muthihi kha lufhera lwa khoniferentsi ulu a ṱoḓaho pfunzo nga ha ndeme khulwane ya izwi zwiteṅwa zwoṱhe  . 
Ukuthwala zwi tswa vhuhana ha muthu . 
Hu fanela u dzhielwa nzhele mihumbulo ya khasiṱama dze kale dza vha dzi sa koni u swikelela tshumelo na vhane vha wana zwi tshi vha konḓela u tou ḓiambela  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavunḓḓu kana muraḓḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u ḓḓo isa phanḓḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa na mulayotewa ufhio na ufhio wa Vunḓḓu , fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha 2  . 
Thaidzo dzi re kha nyimelo dzi katelwe kha bambiri ḽa u shumela , fhedzi dzi tea u vha pfufhi , dzi vhe khagala na u vha dzo ḓoweleaho , na uri mudededzi u tea u vhona uri vhagudi vhoṱhe vha a dzi pfesesa . 
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo . 
Maimo aneo a nga kona u swikelela hu na ndingedzo dzine dza khou itwa nga u shumisa nḓila ine ya fusha nahone zwine zwa itwa zwo livhiswa kha khasiṱama  . 
Musi khomishinari dzi tshi vhewa , hu tshi tevhedzwa Ndima iyi , hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe  . 
Vha fanela u amba uri ndi ṱhonifho ifhio na uri ndi ngani vha tshi ḓo ita dziṅwe tshanduko kha mihumbulo yawe na theori  . 
Employees Medical Scheme u ya nga ha Mulayo 19 wa Milayo ya Dzithirasitii dza Tshikimu  . 
Nahone vhone vhaṋe vha tea u sumbedza arali vha tshi tama u ita ngaurali  . 
U kopa nga u edzisela zwithu zwo ṋetshedzwaho nga mudededzi . 
Nyambedzano dzo vha dzo lumbama , vhukati ha zwinzhi,kha Zwipikwa zwa Mveledziso i Yaho Phanḓa ( dziSDG ) ; tshanduko ya kilima ; zwa mulalo na vhutsireledzi na tshanduko dza UN , nga maanḓa tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ya UN . 
Hetshi Sitediamu tshi ḓo tou itwa tshanduko dzi sa dini . 
Muraḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho , a tandulula khuḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓano  . 
Dzikhophi dza mafhungo aya dzi nga ṋekedzwa , arali zwo tea , kha muthu muṅwe na muṅwe kana madzangano ane ra nga a kwama kha u asesa dzikhumbelo kana u lavhelesa ndambedzo . 
Vha malanaho vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya fumimalo  . 
Mafhungo a nomboro a tea u shumiswa . 
Zwiga zwa tsumbo zwi katela u tetemela kana tshivhevhe kha minwe , minwe i shanduka ya vha mitshena phephoni kana kha nyimele dzo ṋukalaho , zwi tshi tevhelwa nga u pfa vhuṱungu na u tswukuluwa tevhela Khothe Khulwane dza shango  . 
Haseledzani fhungo iḽi ni tshi sedza masia oṱhe aḽo . 
Khasiṱama dzavho ndi vhonnyi ? 
O vha eletshedza uri vha fanela u wana thendelo kha vhabebi kana vhaunḓi vhane vha ḓo tea u vha ṱoḓela muthu wa u vha linda , na uri muthu ha tei u bambela e eṱhe  . 
Tshikimu fhedzi  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i vha tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya U linga ya ṅwaha woṱhe kha gireidi iṅwe na iṅwe kha thero iṅwe na iṅwe . 
Ri na mashudu rine Afrika Tshipembe ngauri ndayotewa yashu i sumbedza zwauri vhupo vhu re na mutakalo ndi pfanelo ya vhuthu , u fhira kha man(we mashango  . 
Muthusa Mulamukanyi Muhulwane wa kale ndi ramilayo wa nṱha nahone ḽidzhakanḓila ḽi ṱhonifheaho ḽa nndwa ya mbofholowo ya shango ḽashu . 
Mvelelo dza tsengo dza beiḽi uri naa muhwelelwa ane a khou humbulelwa u ḓo vhofhololwa nga beiḽi naa f . 
Kha Themo ya 2 , nomboro dzo fhambanaho dzine vha tea u dzi ḓivha , u vhala na ṅwala zwiga na madzina a nomboro zwi a engedzedzea . 
Hu na maipfi mangana kha ṱhoho iyi ya mafhungo ? 
Arali vha phasa u lingwa u reila , vha ḓo dzhiwa magunwe nahone vha ḓo itwa na ndingo dza maṱo henefho DLTC . 
U vha na vhuḓifhinduleli : U ita nga vhulondo vhukuma musi u khu shumana na mafhungo a Tshikimu na u shumana na mafhungo a iwe muṋe  . 
Lambamai  . 
Vhathu vho d(iimiselaho nahone vha re na vhukoni vhane vha khou n(etshedza tshumelo ya tshipholisa ya maimo a nt ( ha  . 
Vhana vha na pfanelo ya u tsireledzwa malugana na u sa londolwa , u tambudzwa na ndatiso ine ya tsitsa tshirunzi nga vhabebi na vhalondoti  . 
Nga nnd(a ha izw , hu dovha ha d(isa tshinyalo kha magondo ashu ine ya lingana dzimilioni dzi re na tshivhalo dza dzirannda na zwiendisi zwo namedzaho thundu kana vhathu vhane vha fhira mpimo  . 
U tamba mitambo i elanaho na u vhala sa , domino dza u vhala , u fhedzisa khanganyiso ya maipfi hu u khwaṱhisa zwikili zwa u vhala na ḓivhaipfi . 
Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , na nga vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe , nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u alusa tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ha UN na zwiimiswa zwa masheleni zwa ḽifhasi . 
Musi hu tshi failwa mushonga wo randelwaho ? 
Izwi zwi vhumba mutheo une khawo u simiwa , u lulamisa na maga a ndat ( iso zwa d(isendeka khawo , hune mutholi a fanela u lingedza nga nd(ila dzot ( he u vhona uri mafhungo ot ( he a re kha Khoudu ya Vhud(ifari a d(ivhiwa nga vhatholiwa vhot ( he vha muvhuso  . 
A hu na muthu kana tshipiḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe . 
Miṅwe mitambo ya u ṱhaḓula na zwipotso zwa tshikolo i nga katelwa-vho . 
Yo ṱahisa ndivhuho dzayo kha maAfrika Tshipembe , vhane vha khou tikedza nga nungo dza u fhelisa gomelelo . 
Musi ro amba izwi , ri tea u dovha ra pfa ri tshi kwamea sa tshitshavha uri vhukati ha 2005 na 2013 , ho vhulawa mapholisa vha tshivhalo tsha tsini na 800 . 
Khothe i nga dovha ya bvisa ndaela ya mbadelo ya zwa ndondolo ya mutakalo , kana ya laedza uri nwana a ṅwaliswe kha tshikimu tsha zwa mutakalo tsha muṅwe wa vhabebi  . 
Zwi a fana-vho na kha tshirendo na matambwa . 
Memorandamu u tea u khwaṱhisa uri mulangi wa thendelano o fushea uri ho vha na u bvisela khagala zwishumiswa khathihi na uri ho vha na u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo , nahone Minisṱa vha tea fhedzi u ṱanganedza thendelano arali mulanguli wa thendelano o zwi ṱanziela  . 
Ndivho ya u thoma ndi u pfufha mamaga e a swikela vhunzani ha nṱha kha zwibveledzwa zwavho , na uri tshavhuvhili ndi u ita uri zwibveledzwa ezwi zwi ḓivhee nga vharengi kha mbambadzo  . 
Phanele i ḓo engedza luvhilo lwa u thomiwa ha Tshipikwa tsha vhurathi tsha Mveledziso i Vhuedzaho ( maḓi o kunaho na vhuthathatshili ) , tshine tsho sedza nga huswa masiandoitwa a tshanduko ya kilima kha mutevheṱhanḓu wa maḓi . 
Khabinethe yo ombedzela ndeme ya vhuḽedzani vhukati ha zwitshavha zwa mirafho yo fhambanaho zwine zwa shela mulenzhe kha u vhuthihi ha zwitshavha . 
Muvhuso u dzula wo ḓivhofha kha u tikedza sekithara yashu ya vhumagagoloi , ine ndi ya ndeme kha ikonomi na u sika mishumo . 
Puḽane i themendela u shandukiswa ha nḓila u bva kha u lingedza u wana mbekanyo ntswa dza tshivhumbeo , dzine dza khou shanduka , malugana na u wana na u tandulula vhuṱudzeṱudze kha vhukonanyi na vhukoni  . 
Arali ni ṅwana , ḓadzani Fomo 13A phanḓa ha khomishinari phanḓa ha u bviswa ha ndaela nga khothe ya vhana . 
Kha vha dzinginye nḓila dzine Komiti dza Wadi dza nga thusa ngadzo khoro u shumisa zwiko zwapo kha thandela  . 
U vha na pfanelo ya vhuṋe zwi ṋea vhuṋe ha uyo mushumo na ndangulo ya kushumisele kwawo siani ḽa zwa masheleni  . 
Nga murahu ha musi vho no wana ṱhanziela ya vhugudisi u bva kha tshikolo tsho themendelwaho kana kha SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha vha ḓadze fomo SAPS 517  . 
Nṱhani ha izwo zwi re afho nṱha , Tshikimu tsho ta feme ya zwa u ṱola muvhalelano yo ḓiimisaho nga yoṱhe u lavhelelsa dzikhetho sa maṅwe maga a ndindakhombo  . 
Vha khwaṱhisedze uri vhone na dokotela wavho vho saina fomo ya khumbelo . 
Kiḽasiṱa dzo fhambanaho dza dziminisiṱa , dzi ḓo tshimbidza nyambedzano na kiḽasiṱa dza vhoramafhungo dza u sumbedzisa zwo no swikelwaho nga mihasho nga tshifhinga tshetsho , nga kha GCIS  . 
Tshilume o d(o dzula afho Vhukalanga na Lushaka lwa Vhavend(a  . 
U fhaladzwa ha Buthano ḽa Lushaka phanḓa ha musi tshifhinga tshaḽo tsha u shuma tshi tshi fhela 50 . 
Fhedzi kha vha talutshedze zwavhudi uri ndi ngani vha tshi khou ita zwine vha khou zwi ita . 
U engedzedza kha vhunzhi ha mitangano ya fomala , vhaimeleli vhahulwane vha tshitshavha vha tea u vha vhe hone vho imelalela mirado ya tshitshavha na vhashumisani  . 
Na ho ḓuvha ḽa u bva mulayoni ḽi tshi sumbedziswa kha ḽaisentsi , vha ḓo rumelwa nḓivhadzo ya mvusuludzo nga poso  . 
Raluswielo a mu fha maand(a a u vhusa Vhangona vhot ( he kha ( la Mbilwi  . 
Mufhuri u ḓi ḓivhadza sa muofisri wa Khamphani kha dzikhothe hu tshi itelwa vhatholi  . 
Zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na . 
Zwi a fhambana zwi tshi ya nga kheisi . 
U bvela phanda ha milayo iyi ya kale kha Afrika Tshipembe liswa zwo tendelwa nga shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996  . 
Ndi zwa ndeme u humbula zwauri KPI dzi shuma kha ndaulo ya yuniti dza masipala na vhashumi , na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha masipala na muṋetshedzi wa tshumelo ane masipala a vha na thendelano ya nḓisedzo ya tshumelo nae  . 
Zwiimiswa zwa masheleni zwa BRICS zwe ha thomiwa ngazwo , u fana na Bannga Ntswa ya Mveledziso na Nzudzanyo Mbulungelo ya Tshihaḓu zwi shuma sa zwiimiswa zwa ṱhuṱhuwedzo kha khwaṱhisedzo ya nḓowetshumo na mbekanyamushumo dza themamveledziso Afrika Tshipembe na kha dzhango . 
Mulanga vho mu wana lini ? 
Khethekanyo ṱhukhu ya vhu i khou imelwa nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012  . 
Hezwi zwoṱhe ri nga zwiita , nahone ri nga si vhonwe mulandu khazwo . 
Kha dziṅwe mbekanyamushumo , haya masheleni a ḓo shumiswa kha zwi tevhelaho : u renga mishonga ya dzianthireṱhorovairaḽa dza vhalwadze vha 350 000 u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo , u lambedza thandela ya u tou edzisa ya u tshimbidza mishonga ya dzianthireṱhorovairaḽa nga u tou i rumela mahayani a vhalwadze kana fhethu hune vha ḓo ya vha tshi i dzhia hone henefho tshitshavhani , tshumelo ya u ṱhaṱhuvha TB kha vhafariwa vha dzidzhele dzoṱhe dza Afurika Tshipembe , na u ṱhaṱhuvha TB na HIV kha vhashumi vha migodini vha 100 000 kha migodi miṱuku ine i sa vhe na tshumelo dza mutakalo . 
Mivhigo iyi i ṋekedza zwitshavha nḓila dza u ṱola mveledziso  . 
Dzimmbwa na zwinwe zwifuwo zwa hayani na phukha a zwo ngo tendelwa fhethu ha Madaka a Muvhuso nga nnda ha dzibere , nahone arali dzo tendelwa u shumisa ndila dza dzibere  . 
Tshanduko ya ḓembe i vhonalaho Afurika Tshipembe , yo ḓiswa nga zwa Vhutsila ha Masila ha Keiskama kha mbondo dza tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka ḽa Kale . 
Tshifhingani tsha kale , mafulo o shuma zwavhuḓi ngauri vho fhindula lushaka kha mafhungo a ndeme lwo sedzanaho nao  . 
Khethekanyo iyi i ḓo langwa nga Tshiimiswa tsha Ndango ya Mbambadzo ya Ndaka na u ḓo langa ndaka dzi sa sudzulusei dza Muvhuso . 
PHP ndi mbekanyamushumo ya dzinnḓu yo livhiswaho kha thikhedzo ya miṱa ine ya tama u khwinisa sabusidi yavho nga u ḓifhaṱela kana u langula u fhaṱwa ha nnḓu dzavho  . 
Ngauralo , Afurika Tshipembe ḽo pfuka ḽiga ḽa u bindudza ndaka kha dzibada , zwiporo , vhuimangalavha , muḓagasi , maḓi , vhuthathatshili , vhuendi ha nnyi na nnyi na zwa vhudzulo  . 
A shumisa ndaulo , ndatiso kana vhukoni ha muhasho , ofisi kana tshiimiswa nga ndila ya tshitalula  . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001 . 
Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa , Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u ḓo ṱhogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa  . 
U dovha wa amba nga ha u vhona uri vhupuḽani ha zwa masheleni ha Tshumelo dza Tshitshavha vhu tshimbidzana na ṱhoḓea dza vhathu . 
Vha nga vhilahela nga vhone vhaṋe nga ṋama , nga luṱingo , luṅwalo kana e-maila kha ofisini iṅwe na iṅwe ya ICD . 
Ndi zwikili zwifhio zwine zwa tea u shumisiwa nahone ndi vhukando vhufhio vhune ha tea u dzhiwa ? 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website  . 
Mulayotewa u nekedza Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu mushumo wa tshipentshela malugana na pfanelo dza zwa matshilisano na zwa ikonomi na Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu malugana na ndinganyiso ya mbeu  . 
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana vha tea u ḓa ngaḽo khothe . 
Fhethu hune tshimima tsha khou ya u vha hone  . 
Mutevhe wa u sedzulusa na ruburiki zwi nga shumiswa u rekoda u linga . 
Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B , ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. 
Kha vhathu vhane vha vha na mabindu a si na madzina ( ane a vha mahayani kana zwilaralani ) , kha vha nwale MUQI WANGA kana A HU NA VHUPO VHUNE VHA NGA TOU VHU SUMBA  . 
Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe i na Khethekanyo dzo tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde , u ne Mulayo uyo u ita mbetshelo kha- a u thoma Khethekanyo dzine dza vha na khethekanyo nthihi kana mbili ; na b u ṋea maanḓalanga kha Khethekanyo kana tshidzulo kha Khethekanyo  . 
Vhasedzulusi vha zwa mishumo vha fanela u eletshedza vhashumi na vhatholi malugana na pfanelo dzine vha vha nadzo khathihi na zwo teaho zwi elanaho na milayo ya mishumo  . 
Muofisiri Muhulwane u ḓo , ita uri a vhidze muṱangano nga u ṱavhanya , na Komiti ya Khanedzano ya GEMS . 
Nyito dza u shuma muthu e eṱhe : Musi mzzudededzi o sedza kha ngudo ya tshigwada tshiṱuku , vhunzhi ha vhagudi vha tea u vha vha tshi khou shuma nyito dzo fhambanaho dza mbalo dzo lavhelesaho kha u khwaṱhisa na u ṱanganya kuṅwalele na zwikili zwo no gudiswaho nga tshifhinga tsha mushumo wa ngundo dzo sedzaho kha zwigwada zwiṱuku . 
Hu nga vhanga uri thaidzo dzi vhilule , dzine dza nga u pofula , u shaya nungo kha vhanna , u tumulwa muraḓo na tshiṱirouku . 
Muingameli wa masipala u ḓo ṱola vhuhamelo havho a nwala muvhigo u yaho ha masipala une wa vha na themendelo  . 
U swika afha , ro kona u dzudza nyengedzedzo kha mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzi tshi elana ha u gonya ha zwa dzilafho . 
Phindulo i pfalaho i elanaho na phosiṱara . 
Muvhuso wapo u fanela u vhona zwauri hu na ndango yo teaho u tsireledza mbuelo , ndaka na khephithala ya masipala kha ndozwo , u xela kana u tswiwa  . 
Kwamana na Miraḓo ya Phalamennde vha shumaho kha Buthano ḽa Lushaka u vhudzisa nga ha kana u humbela mafhungo nga ha mushumo wavho Phalamenndeni . 
Zwe vha ṋetshedza zwo thusa vhukuma . 
U tevhela ndaela . 
U TAMBUDZA ndi mini ? 
Fhedziha , ri ḓo kwamana na nḓowetshumo phanḓa ha musi ri tshi khunyeledza fhungo iḽi  . 
Bulani zwivhili  . 
Maitele a CBNRM a dovha hafhu a vha o tea kha ndangulo ya madini  . 
Thero i ṱuṱuwedza u vhona uri hu na vhudzheneli , vhuimeli na dimokirasi ya ndayotewa , hune vhadzulapo vha dzhenela kha mafhungo a vhusimamilayo na vhulavhelesi . 
Arali muvhigi asi mushumeli wa tshitshavha , ndi vhuḓifhinduleli ha Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa  . 
Hone iyi milayo a yo ngo iledza vhuloi vhuvhi . 
Nga 2016 , vhaendelamashango vho dalaho Afrika Tshipembe ho rekhodiwa vha fhiraho 10 miḽioni , nyaluwo nga phesenthe dza 13 u bva nga 2015 . 
Zwi do vha zwa ndeme kha u ita zwauri vhashumisani navho vha NGO vha thuse nga hezwi  . 
Zwo ralo ri vha tsivhudza uri vha tevhedzele maitele o sumbedziswaho kha milayo yashu . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbadelo i ḓo vhalelwa u ya murahu kha mbadelo ya dzigoloi dzine ḽaisentsi dza hone dzo fhelelwa nga tshifhinga kana a dzo ngo vusuludzwa . 
Ro fhaṱa Mulayotewa wa demokirasi une wa shuma lwo fhelelaho  . 
Ri vha ṋetshedza tshikhala tsha u davhidzana na SARS hu si na u dzhia sia . 
V u langa ṱhahelelo nga kha u ḓidzhenisa ho khetheaho hu re miḓini , zwitshavhani na kha zwifhaṱo zwa makwevho na mimasipala nga u engedza zwishumiswa zwavhuḓi zwa thekhiniḽodzhi ya muḓagasi zwe zwa vha zwi siho . 
Vhunzhi ha zwishumiswa zwa mutakalo zwine zwa vha hone ndi maduba nahone a zwi fhi vhathu tshumelo dzo linganaho  . 
Nga nḓila yo vhekanywaho zwavhuḓi , vhutsila uvhu : s a vhu faneli u tou itea phanḓa ha musi mugudi a tshi thoma u vhala na u ṅwala ; s vhu nga bveledzwa nga tshifhinga tsha tshenzhemo ya vhaguḓi ya u thoma . 
U nekedza masheleni a u vhumba lushaka na u khwinisa zwishumiswa zwa mishumo ya ndeme yo fhambanaho ya zwipotso kha vhupo he ha vha vhu sa dzhielwi nha kale  . 
Kha nyambedzano na vhakhantselara vha masipala na vhaofisiri , hu tea u bulwa na u dzhielwa nṱha ndavhelelo dza vhupo havho  . 
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi mulayoni lwa tshifhinganyana nahone ndi dza muhwalo muthihi fhedzi  . 
Zwidodombedzwa zwa Vhukwamani - Kha vha katele ḓiresi ya vhukwamani na nomboro dza luṱingo dza tshifhinga tsha mushumo . 
Hezwi zwi amba zwauri musi vhunzhi ha vhathu vha tshi khou vhusa kha dimokirasi , pfanelo dza vhathu vhane vha wanala kha tshigwada tshituku dzi a tsireledzwa  . 
Sa izwi Phurofesa Melody vho no zwi sumbedza , hu na thaidzo nnzhi dzi sa athu thasululwa malugana na tshumelo dza netiweke dza u langula nahone izwo zwi malugana na u linganyisa ṱhoḓea dza vhashumisi khathihi na dza vhabindudzi  . 
Fhedziha , milayo iyi i tshimbilelana na u pulana pfunzo nahone yo lugela u sedzuluswa hafhu  . 
Tshavhuvhili u tea u vha mulayo wo kunaho , wa kona u swikelelea na u pfala uri vhothe vhane vha kwamea ngawo vha kone u shumisa pfanelo dzavho na u diimisela sa tsumbo , Mulayo wa Matshimbidzele a Mulayo wa Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1977 sa zwe wa shanduliswa zwone  . 
Zwigwada zwoṱhe zwi vhala tshiṱori tshithihi . 
Sisieme iyi ndi tshishumiswa tsha u nekedza tshumelo kha mishumo i fanaho na u thendara na u wana muthu ane a o ita mushumo  . 
Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi , ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi  . 
Mvelelo dza u ita nyonyoloso kha ṱhoḓea dza inisuḽini . 
Kha miṅwaha i fhiraho 15 iḓaho , mashango a ḓo lwisa nga hune a kona u fhelisa nyimele dzoṱhe dza vhushai u lwa na u sa lingana na u sedza kha mafhungo a tshanduko ya kilima ngeno a tshi khou vhona uri a huna ane a sielwa nnḓa . 
Muthelo wa mushumi wo salaho nga muraho ha u sumbedziswa ha tshipi ḓa tsha muthelo tshi yaho kha SITE , muthelo kha muholo wa mushumi a u kateliwi kha muholo une mushumi a u wana tshikwamani u sumbedzisaho PAYE  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo khathihi na masia maṅwe a muvhuso , u ṱhonifha , u tsireledza , u bveledza na u phetha pfanelo idzi  . 
Kha zwipiḓa zwi tevhelaho , maimo a asesimennde a mvelelo iṅwe na iṅwe a ḓo ṋekedzwa gireidi iṅwe na iṅwe  . 
U shaea ha bannga tsini hune zwa sia vhaholi vha tshi tea u tou tshimbila vha ya Fort Beaufort u tshintsha tsheke  . 
Khabinethe yo dzhia tsheo ya u fhelisa tshoṱhe Aventura nga murahu ha musi yo dzi dzhia sa ndaka i sa tou vhuedza muvhuso . 
I vha lwa mulayoni miṅwaha miṱanu u tou bva ḓuvha ḽe ya bviswa  . 
Zwiko zwa minerala wa Afrika na ole zwi khou ṱumanywa u itela mvelaphanḓa na mveledziso  . 
Vhushumisani hashu na mabindu , mahulwane na maṱuku , ho vula zwikhala zwinzhi mamagani , u rumela zwivhambadzwa nnḓa , vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi na u renga kha sekhithara ya tshitshavha vhukati ha zwiṅwe  . 
U tamba mitambo ya u dzumba na u ṱoḓa tshithu kiḽasini vhukati ha zwiṅwe zwishumiswa . 
Vho-Siaga vho gwa miduba ya sumbe u itela u ṱavha khavhishi  . 
Nga Khubvumedzi 2016 , thendelano dzi ḓo vha dzo fhela na mimasipala ine ya vha na u lozwea ha maḓi hu hulwane , u itela u tshimbidza zwa u vheiwa ha mazhendedzi , na u penndela modeḽe wa ndambedzo u re khagala . 
Tsumbo ya 2 : Vhutanzi ho vhulungwaho kha faela dza vhune dza vhashumi vha muvhuso ndi dza tshiphiri nahone dzi di dzula dzi dza tshidzumbe  . 
Kha vha ḽe zwiḽiwa zwo fhambanaho , ho katelwa na mitshelo 3 na miroho 5 yo fhambanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Roṱhe ri fanela u ita mushumo washu u itele u thivhela u fhungudziwa ha nḓisedzo ya muḓagasi . 
Hune zwi si konadzee u ri hu netshedzwe phindulo nga u tavhanya , ndi khwine hu tshi nwalwa linwalo li talutshedzaho u ri mbilaelo dzavho dzo tanganedzwa nahone dzi kha di shunwa  . 
Hedzi ndi rekhodo tswikelelwa nga maga maṅwe na maṅwe , a sa elani na ḓivhazwakale ya luno lushaka na tshaka nnzhi dzi bvelelaho ḽifhasini  . 
Khakhathi dzo vha phetheni kha ḽevele ya zwi sa athu vhonwa kha shango ḽashu  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha Vunḓu . 
Ndinganyiso ya thengiso yo aluwa lu si lwavhuḓi u bva nga 2000 u ya phanḓa kha nḓowetshumo dzoṱhe , hune nḓowetshumo ya zwiambaro ya vha ine ya kwameesa  . 
Zwi nga dzhia awara dza 48 u dzhenisa mivhigo yoṱhe kha database . 
Vho ḓadzisa ngauri ofisi yavho i khou shuma vhukuma u itela u fhelisa zwa madzulo a mikhukhuni na yo fhaṱiwaho murahu ha dzinnḓu nga u ṋetshedza vhathu nnḓu dzo teaho . 
Mbilaelo i tea u vha yo ṋetshedzwa nga vhudodombedzi , ho katelwa datumu , tshifhinga na muthu a re na vhuḓifhinduleli , hune zwa vha zwo tea . 
Vouthu dza tshipentshela dzi dovha dza katela na vhaholefhali , vho holefhalaho mirad(o , vhaaluwa na vhafumakadzi vho vhifhaho mivhilini vhane vha d(o balelwa u swika kha vhupo ha u vouthela nga mulandu wa uri vha na vhuholefhali ha mirad(o  . 
Nyito dza vhathu na zwiwo zwa mupo zwi nga kha ḓi shandukisa nyana tshivhumbeo na thempharetsha ya mufhe  . 
Mafheloni a Gireidi 9 vhagudi vha fanela u vha vha tshi : s kona u vhala na u ṅwala hu tshi itelwa ndivho nnzhi dzo ṱanḓavhuwaho , - lwa mulayo na lu si lwa mulayo , u vhala zwaho , zwa nnyi na nnyi na zwa vhone vhaṋe ; s vha vhavhali vhane vha takalela u vhala , vha kona u wana na u pima mafhungo nga vhone vhaṋe ; s vha vhathetshelesi vha vhusedzi na u vha vhaambi vha re na vhuḓifulufheli vha luambo vha re na vhupfiwa kha vhathetshelesi ; s kona u sengulusa luambo , vha pfesesa kushumiselwe kwalwo na u kona u lu shumisa kha zwithu zwavho  . 
Hu na zwithu zwivhili zwihulwane zwe zwa shuma zwavhuḓi nga 2011 , zwine zwa vha u shela mulenzhe kha hohu u bvelela ho ṱanganelaho  . 
Kha miṅwaha yayo ya fumi , Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhathu ya SKA SA yo ṋetshedza bazari dzi fhiraho 800 dza u guda , na thikhedzo khulwanesa kha zwikolo zwa Carnarvon . 
Ni khou ya u ṅwala tshirendo tshaṋu inwi muṋe tshi re na raimi . 
Vho dela u rema khuni uri vha kone u dzi rengisela feme dza matanda dzine dza si vhe kule na doroboni  . 
I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓḓu  . 
Shedulu ya vhugudisi i fanela u dzudzanywa hu u itela u rekhoda mvelaphand(a i re hone kha u bveledzisa uyu mutholiwa muswa  . 
Kutshimbidzele kwa u pulana - ku ita uri thandela i tshimbile zwavhudi na uri i vhe na thaidzo ṱhukhusa  . 
U shumisa ludungela ( lusevheḓi ) na zwifanyiso u itela u pfesesa tshibveledzwa . 
U sedza sia lithihi ndi u angaredza vhathu kana mitambo  . 
Inwi ni vhona unga mafhungo aya o livhiswa kha vhaswa kana vhaaluwa ? 
Ndi mushumo wa muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo u vhona zwauri khothe i na ndangulo ya u thetshelesa mafhungo o diswaho khayo  . 
Kha vha ise khumbelo yo tou ṅwalwaho hu sa athu swika dzi 31 Ṱhafamuhwe dza ṅwaha une vha khou tama u bviswa ngawo kha redzisiṱara . 
Izwi ndi ngauri zwikili zwavho zwa u thetshelesa zwo bveledzea u fhirisa izwo zwa u vhala . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi na komiti dza nga ngomu dzi re na tshivhalo dzine dza shumana na mafhungo ane a kwama u tshimbidzwa ha Phalamennde . 
Vhuḓifhinduleli : U sumbedza uri zwiko zwi khou shumiswa hu na vhuḓifhinduleli nahone hu tshi khou tevhedzwa ḽidzinginywa ḽa thandela ḽe ḽa itwa u rangani khathihi na thendelano dza ndambedzo  . 
Ho iswa tshenzhemo na kha ndinganyiso yo teaho ya vhudziki na tshanduko  . 
U pulana hu tea u tiwa na u dodombedzwa kha masipala muṅwe na muṅwe  . 
Ngeno ri tshi tama uri vhatholi vha dzhiele nzhele vhashumi vhapo , mbekanyamaitele yashu ya u pfuluwa nayo itea u konisa uri hu vhe na u ḓiswa ha zwikili zwi shayeaho . 
Nga u ralo ro dzhenela vhukuma nga kha dzimishini dza fhambanaho dzashu , nga kha ofisi ya phuresidennde yone iṋe  . 
Tsumbo , kha vhupo ha u vhulimi na u fuwa zwa mbambadzo zwi nga tea u vha na mishumo minzhi nga madekwana ine ya katela tshitshavha , fhedzi kha vha schedule miṱangano na Komiti ya Wadi nga masiari  . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Phresidennde , Muthusa-Phresidennde khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho u ya nga Mulayo wa Phalamennde  . 
U bveledza thendelano dza zwikhala zwa tshitshavha u itela u ṱanganyisa tshitshavha tshapo , mabindu na muvhuso kha u tandulula thaidzo  . 
Maitele a khaṱhululo a nga si tendele u haniwa ha thuso hu tshi lwiwa nga khakhathi dza muṱani u itela u ṱoḓa u tevhedza nga muhweleli ṱhoḓea dza theo ya mulayo , hune u shaya u tevhedza uho ha nga alafhiwa nga u pfiwa ha vhuṱanzi ha orala  . 
Mivhigo yoṱhe I fanela u anḓadzwa  . 
U vhalwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho , u ṱanganedzwa ha maambiwa na u sainiwa na u ṅwalwa ha datumu ya tsaino . 
U bva kha kuvhonele kwa mupo mbilaelo ndi ya uri mbekanyamitele dza thengiso na thendelano dzi thivhelaho u dzhiiwa ha mitengo ya vhupo zwi nga livhisa kha tshinyalelo ya vhupo na u bveledza uri hu vhe na thengo kha tshitshavha  . 
Arali bodo ya vhupfumedzanyi ya kundelwa u tandulula thaidzo iyi , muvhilaeli uyu a nga d(i livha kha vha Khothe ya zwa Mishumo u wana thuso  . 
U bva tshe ha thomiwa OGP , Afrika Tshipembe ḽo vha muraḓo wa Komiti ya u Tshimbidza , ine ya vha yone ya nṱhesa kha u dzhia tsheo . 
Minisṱa dza Vhudavhidzani dza tshigwada tsha BRICS nadzo dzo dzhenelela muṱangano , na tshigwada tshine tsha khou ganḓisaMulevho wa Vhuminisṱa kha Mafhungo a Thekhinoḽodzhi , uri mashango a BRICS a ḓo engedza tshumisano kha tsireledzo ya mafhungo , vhunga thekhinoḽodzhi ya mafhungo a didzhithaḽa itshi shela mulenzhe lwa ndeme kha u tshimbidza nyaluwo ya ikonomi . 
Tsheo ya Minisṱa ya u ṱoḓa mihumbulo ya tshitshavha kha thendelano a fanela u tevhedza tshipiḓa tsha 4 tsha PAJA  . 
Muṅwe na muṅwe ane a si vhe muraḓo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi a nga si vhe muraḓo wa GEMS . 
U kovhekanya masheleni kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnu dza lushaka u ya kha mivhuso ya mavunu  . 
Arali vha sa iti nyonyoloso , vha thome nga minetse ya 5 ya nyonyoloso dzi sa dini nga ḓuvha ( sa u tshimbila zwiṱuku kana u gonya zwiṱepisi ) , vha kone u engedza u ya nga tshifhinga  . 
Humbelani khonani yaṋu a ni dzudzanyele mushumo waṋu . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo waniwaho i kwamaho nomboro 5 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 5 . 
Shumisani ḽeḓere ḽiṅwe na ḽiṅwe kha u ṅwala dzina ḽa ṅwana a re kiḽasini ya vhoiwe ḽine ḽa thoma nga ḽeḓere ḽeneḽo . 
Sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda ḽo pwashekanywa u ya ṱhoho dzo fhambanaho . 
Komiti dza Wadi dzi tea u wana nḓila ya khwiṋe ya u pfukisa mulaedza zwi tshi bva kha uri mulaedza wo itelwa mini  . 
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi o shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha o shumiswa u rea khovhe . 
U bveledza adzhenda yavhuḓi ndi ṱshiṅwe tsha zwiṱaluli zwa ndeme zwa muṱangano wavhuḓi  . 
Nga mbekanyamushumo dzashu , ri lwela u vhona uri zwitshavha zwo tsikeledzwaho zwo katelwa tshifhinga tshoṱhe . 
Zwo swikelelwaho zwa miṅwedzi ya fumimbili yo fhelaho kha vhuongelo hune ha livhiswa khaho ho dzhielwa nṱha  . 
Shedulu dza mvelaphanḓa ndi bugu ya rekhodo i re na manweledzo a mafhungo nga ha mvelephanḓa ya vhagudi vhoṱhe kha gireidi tshikoloni . 
Ri ḓivha izwi musi mugudi a tshi : s Amba nga tshenzhemo , mihumbulo na mafhungo fhethu ho teaho na kha vhathetshelesi vho fhambanaho na nḓivho dzo fhambanaho  . 
Pulane ya u ḽa hu re na mutakalo i sedza mitshelo , thoro,zwiḽiwa zwa thoro ( legumes ) , na mapfura a si gathi , oiḽi na swigiri . 
Zwidodombedzwa zwa nga ha u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswatsha vhudzulo ha vhaaluwa . 
U sumbedza pfanelo dza vhaaluwa dza u shela mulenzhe kha tshumelo dzothe  . 
Dzangano iḽi ḽa tshumisano ya mivhuso ya dzingu ḽi ṱuṱuwedza u thomiwa ha maga a fanaho na u lwa na tshelede yo wanalaho nga nḓila i si yone na u lambedza nndwa dza polotiki tshipembe na vhubvaḓuvha ha dzingu ḽa Afrika ḽoṱhe . 
Khabinethe i themendela u ṱanganelana vhukati ha muvhuso , sekithara ya tshitshavha na zwa pfunzo u itela u ṱuṱuwedza pfunzo ya vhaswa na u vha manḓafhadza , zwe zwa swikisa kha u rwelwa ṱari ha Mutheo wa nga Phuresidennde Vho Jacob Zuma . 
Mulayotibe wa u Fhelisa Vhuloi wa Mpumaḽanga ndivho yawo ndi u sumbedza uri u zwima vhaloi na u pomoka vhaṅwe vhathu vhuloi ndi vhugevhenga , u ita u nga u ya lowa u sa lowi na zwone ndi vhugevhenga . 
U isa phanḓa na u khwiṋisa tsireledzo , Muhasho wa zwa Muno wo saina Memorandamu wa u Pfesesana na nḓowetshumo ya dzibannga , u thoma Sisiṱeme ya Khwaṱhisedzo ya Magunwe kha Khomphiyutha kha bannga dzo dzhenelaho , u thusa kha u thivhela vhufhura na u wanulusa  . 
DNdangulo ya Thundu na Zwiimiswa vhuḓifhinduleli hayo ndi u wana fhethu hune ha nga vhewa hone ofisi dza GCIS . 
Phetheni ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa kha u guda ha u ranga , zwi ita nga uralo na kha Luambo , Zwikili zwa vhutshilo na kha Mbalo . 
Mihumbulo yavho yo tikedzwa tshifhingani tsha nyambedzano kha khomishini na kha dziforamu dzo vuleaho  . 
Ri dovholola khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Zuma ya uri mazhendedzi a u vhona uri mulayo u tevhedzwe a tea u sedzulusa nga u ṱavhanya u wana tshivhangi tsha khombo . 
Ndinganyiso kha sia ḽa mbetshelwa ya themamveledziso ya zwa vhuendi i fanela u ṱavhanyiswa na u ṱolwa  . 
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo , ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso . 
Thimu mbili dzi tshi rahela bola ngomu ha nete khulukhulu . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱunda muhaelo u songo ṅwaliswaho u itela ndingo Afrika Tshipembe , vha ḓo tea u vha na thendelo mbili . 
Vhagudi vha kona u ela vhulapfu ho fhambanaho . 
Vha nga kha ḓi rumelwa kha senthara ya dzilafho  . 
Tshiṱirathedzhi tsha nḓowetshumo tsho khwaṱhiswaho tshi ḓo sedza kha ṱhanḓavhudzo ya vhuṱumani ha vhubindudzi na mbambadzo na maṅwe madzingu a Tshipembe ha Afrika na dzhango nga vhuḓalo  . 
U thusa vhaofisiri vha masipala na vharangaphanḓa vho khethwaho kha u fhindula nga nḓila yavhuḓi vhadzulapo vhuponi havho,u dzhenelela ha tshitshavha ndi zwa ndeme  . 
Muvhulungi u ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi . 
Kha vha vhone uri vha na luṅwalo lwa thendelo phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri vha nga humbula hani nga ha u tevhekanya nomboro . 
Vha songo ambesa nga maanḓa , kha vha thetshelese na u vhudzisa zwine zwa konadzea , mbudziso dzi re khagala  . 
Phalamennde ntswa yo ṱoḓa u ṋetshedza tsumbanḓila ya nḓila i ne dzi MP vha tea u ḓifara ngayo kha mafhungo a vhone vhane  . 
Kha ri ite nyito Vhalani fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe , ni tangedzele ḽisala ḽine na nga ḽi shumisa vhuimoni ha Madzina a muvhala mutswuku . 
Muthelo wa zwiṱunḓwa u vhalelwa sa phesenthe ya ndeme ya thundu ( zwo sumbedzwa kha sheduḽu ya Mulayo wa zwa Maitele a zwa Mithelo )  . 
Ndi ngani mashango o bvelaho phanḓa zwiṱuku a a ndeme kha musaukanyo wa poḽotiki ya u vhambedza ? 
Mutumbu : Afha luambo hu shumiswa lwo teaho , lu si na miswaswo . 
Khabinethe yo fhululedza u ṋetshedzwa ha masheleni nga Senthara ya Lushaka ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho kha Muvhuso wa Vundu wa Kapa Vhukovhela . 
Khothe I ḓo lavhelesa khumbelo ya muhweleli kana muthu o bulwaho kha khethekanyo ya 2 ( a ) ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , ya kona u nga , fha ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I tshi fhiwa muhwelelwa arali vhuṱanzi vhu tshi khwaṱhisedza uri - ( a ) muhwelelwa u khou ita kana o ita zwiito zwa u tambudza ; ( b ) u vhaiswa hu khou kana u vhaiswa hu nga vha ho itea kha muhweleli kana muthu a kwameaho zwo itiswa nga masiandaitwa a nyito iyo arali ndaela ya khothe I sa khou ṋetshedzwa nga u ṱavhanya ; na ( c ) ndaela ine ya khou ḓo laelwa nga ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I vhonala I sa ḓo waniwa arali nḓivhadzo ya tshifhinga tsho fhelaho ya khumbelo yo fhiwa muhwelelwa  . 
Musi zwi tshi thoma , Lulu o vha e khonaniḓe ? 
U linga kha Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi ndi hu si ha fomaḽa tshifhinga tshinzhi , na uri ndi ha tshifhinga tshoṱhe . 
Shaka ḽa tsini ḽi nga tshea uri tshitumbu tshi fhiswe fhedzi milora i vhuye haya  . 
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Vhana vha tamaho u vula vha vha mudzulapo khaḽo  . 
Ro sedza ṱhanganelo ya itshi tshithu , na tshikimu tsha thuso ya zwiḽiwa  . 
Mbuyelo ya IRP 6 ya tshikhala tsha u thoma yo no vha na tshipi ḓa tsha u tikedza khumbelo yavho . 
Muofhe kwo vha kwo eḓela zwenezwo vhe vhukati vha tshi khou funza . 
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a vhuṋe na fomo yo ḓadzwaho ya BI-31 . 
Swayani shango ilo afho mepeni  . 
Muphuresidennde na Muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka , fhedzi , a nga si vouthe kha iyo miṱangano . 
KHUWELELO YA U TA VHATHU VHANE VHA D(O SHUMA KHA BODO YA L(AIBURARI YA MABOFU YA AFRIKA TSHIPEMBE ( BLINDLIB ) , NGEI GRAHAMSTOWN , U BVA NGA 2004 U SWIKA NGA 2007  . 
Vhadzheneleli vha vha kha zwigwada zwa vhathu vhaṋa vha bveledza tshikalo tsho fhelelaho tsha pulane ya vhudzheneleli ha tshitshavha ya tshitshavha tshavho  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vha na vhuḓifulufheli , nḓivho na zwikili uri dzi kone u bveleldza mushumo uyu  . 
Kutshimbidzele website yaTshumelo ya Tshipholisa ya Afrika u ḓo thusa hune zwa ṱo ḓea na hune ha vha na nyimele dza tshipentshela , vhaṋe vha mavu a ndimo a phuraivethe vhane mavu avho o dzhiwa uri vha wane maṅwe mavu a tsini a ndimo o teaho  . 
Ndi a ḓisola Ndi humbela khangwelo Ndi humbela pfarelo Mpfareleni . 
Sa afha mulayo wa ndeme wa vhudavhidzani na milayo ya u swikela tshanduko ya muambi i tshi elana na mukhwa , vha a , sa zwe ra zwi vhona , tendela hu si u fhumula fhedzi , fhedzi na u pfukela hafhu  . 
Netiwekefhedzi  . 
Ndi zwa vhuṱhogwa u fhambanyisa vhukati ha zwine ḽibulambeu ḽa amba na zwine mbeu ḽa amba sa izwi mathemu aya mavhili a tshi anzela u shumiswa fhethu huthihi fhedzi a tshi amba zwo fhambanaho  . 
U ṋekedza ḽiṅwalo ḽa u fhedzisela ḽo ṅwalwaho tshidele , ḽi vhaleaho zwavhuḓi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoṱhe vha re na vhuṱanzi nga ha zwiito zwi songo teaho zwa vhaofisiri vha muvhuso kana dziminisiṱa uri vha ḓivhadze mazhendedzi a mulayo uri hu itwe ṱhoḓisiso  . 
Hu vha hu tshi khou shumiwa nga maanḓa musi hu tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ( zwine zwa vhidzwa hafhu u pfi u vulwa ha Phalamennde ha ṅwaha nga ṅwaha ) kana musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi ṋetshedza tshipitshi tsha mugaganyagwama  . 
Tshivhalo tsha vhathu vhe vha sa vouthe malugana na u vhumbiwa ha mbumbano . 
Vha tea u vha vhe muraḓo wa GEMS a badelaho u wana mvelelo dza zwenezwino . 
Kha ḽifhasi ḽine thekhinoḽodzhi ya ri ḓisela vhunzhi ha mibvumo , maipfi , muzika na u amba , u guda u thetshelesa fhedzi kha zwine zwa vha zwa ndeme kana zwi no shuma ndi zwa ndeme . 
Khabinethe i fhululedza Banyana Banyana kha u wina Tshiphuga tsha Dzingweṋa dza Vhafumakadzi dza 2017 COSAFA nga murahu ha musi vho fhenya nga 2-1 kha makhaulatshele vha tshi khou tamba na Zimbabwe ngei Bulawayo . 
U ṅwala tshiṱori hu tshi shumiswa fureme i re na maipfi mahulwane na zwifanyiso . 
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo u ṋea nyimele ya ngudo dza nyonyoloso ho fanelaho . 
Ndi zwa ndeme nga maanda uri zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso , hu tshi angaredzwa na Muphuresidennde zwi tea u pfesesa nga vhudalo uri mbofholowo i nga si kone u swikelelwa nga nnda ha musi vhafumakadzi vho vhofhololwa kha zwivhumbeo zwothe zwa u tsikeledza ? 
U vhumba maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku a no swika 26 nga nḓila yone - masia , u vhumba , u khethekanya kha mitalo . 
Muḓisi wa ḽiṅwe shango u fanela uvha fha ṱhanziela ya u khwaṱhisedza tshiimo tsha murafho wa makumba na khuhu dzenedzo . 
Zwi dovha za vha zwa ndeme u dzhia tshino tshifhinga u rumela mulaedza u bvaho kha Muvhuso na Eskom wa u humbela vhathu vha ḽino shango pfarelo kha tshiimo tsha shishi tsha lushaka tsho vhangwaho nga u khaulwa ha muḓagasi hu sa fheli  . 
Manweledzo a CV a Nkhetheni muṅwe na muṅwe ; c . 
Tshumelo dza vhulondavhathu naTshanduko dzhiiwaho , fhedzi , arali hu na vouthu dza tshivhalo tshi eḓanaho kha masia oṱhe a mafhungo , murumelwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo  . 
Zwo rali , muvhuso u ḓo shumisa maano a u takusela nṱha ane a vha hone kha Muvhuso u ya nga hune wa kona ngaho . 
Uri hu ḓivhee uri murengi ndi nnyi kha vha sumbedzise nga u ṅwala dzina na tshifani tshavho . 
Vha nga ri vhudza uri vha ṱoḓa mini kha riṋe  . 
Hu na khomishini ya zwa Tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendelo dzo lavhelelwaho kha iyi Ndima , kana kha mulayo wa lushaka kha Phalamennde , vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o tiwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Thendelano ya Mbambadzo ya Tshipembe ha Afrika ya Vhuthihi ha Mercosur na yone i khou shuma , hune ya ṋetshedza tswikelelo i tameaho kha muthelo dzi fhiraho 1 000  . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u thoma vhugudisi nga ḓuvha ḽe ha tendelaniwa khaḽo kha thendelano ya vhugudisi . 
Kha pulane dzavho kha vha ite zwauri tshelede dzo vhetshelwa thungo dza vhugudisi ho teaho . 
Murahuni ha onoyu , nge Dimbanyika a vha a si na n(wana wa mutukana vhuhosi ha dzhiiwa nga ndumi yawe Toni Peter Mphephu Ramabulana  . 
Ndi bege nngana dzine a tea u dzi wana ? 
Ri fulufhedzisa vhaswa uri zwa u tsitsa mutengo wa datha ndi zwa ndeme kha mbekanyamaitele na pulane dzashu  . 
U ṱumanya zwibveledzwa zwa CBP na IDP ndi kuitele ku ḓidovhololaho  . 
Ri tea u hana khakhathi dzo mbeu , hu nga vha mahayani kana mushumoni  . 
Pfunzo ndi yone i bvisaho vhathu kha vhushai kha vhathu vhashu vha dzimiḽioni . 
Na , vhafumakadzi vho dzhia tshikhala tshiṱuku tshe vha ṋewa  . 
Phando 2007  . 
Munthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi ya radio u tea u vha a na ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi  . 
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana zwino , siani ḽa zwa mbeu , ha muiti wa khumbelo  . 
Muya wa vhufarani wo dziaho vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha vhoramabindu nga musi wa sesheni ya WEFA wo vha u wavhuḓi vhukuma  . 
Ha tholwa vhashumi vhapo vha linganaho 71 vhane khavho 63 phesenthe yavho ho vha hu vhaswa  . 
Khothe yo ḓo gwevha muhwelelwa wa u thoma na wa vhuvhili miṅwaha ya 20 na miṅwaha ya 15 u dzula dzhele  . 
Vha nga ita na khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana  . 
Pulane ya vhudzavhidzani b tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwaho hu tshi tevhelwa mulayo ufhio kana ufhio wa u ṱanganedza tshelede I no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi  . 
Vha tou fana na nṋe . 
Kha IDPs dzo fhiraho , vhomakone vho shuma mushumo muhulwane nga maanḓa - tshifhinga tshinzhi vha tshi vha na thaidzo dza mvelelo  . 
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele . 
Khabinethe yo tendela Nḓivhadzamulayotibe ntswa kha Mupfuluwo wa Dzitshakatshaka  . 
Ma u tumbulwa ha NPO a fanela u vha na mbetshelo dza Tshipiḓa tsha vhu 12 ( A-O ) dza Mulayo wa Zwiimiswa zwi si zwa Mbuelo wa 1997 . 
Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 , vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Yo vha yo penndwa nga muvhala mutsuku . 
Wana a dovha a fha ṱhalutshedzo ya maḽeḓere na maipfi kha maṅwalwa malapfu . 
Naho hu na uri zwiitisi zwa ezwi zwi zwinzhi , phendelo nthihi ye ya swikelwa yo vha ya uri maitele a phedagogo o vha a songo tea  . 
U ṅwala dayari ya vhege yoṱhe , a tshi dodombedza mutsho , khathihi na huṅwe huthihi hune a ṅwala nga maṅwe- vho mafhungomatsivhudzi . 
Ri tou zwi ḓivha zwa vhuḓivhuḓi , uri a hu na na muthihi ane a nga bvelela a tshi khou shuma a eṱhe  . 
Musi Muhulwane o no tendela pulane , ndaka i nga phaḓaladzwa  . 
Arali ndeme ya tshumelo hu u lwela uri zwitshavha zwi tea u funzwa nga ha zwine vha nga zwi lavhelela na zwine vha nga zwi wana  . 
Vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu nga phasisa Mulayotewa wa vunḓḓu kana , musi zwi tshi shuma ha khwiniisa Mulayotewa waho , arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓḓo yaho tsha u vouthela u tendelana na Mulayotibe  . 
Kha vha humbule nga ha tshifhinga tshe vha ita mushumo we wa vha fusha vhukuma  . 
Milayo iyi i shuma u ṋekedza zwiṅwe zwidodombedzwa kha zwithu zwo bviselwaho khagala kha MSA , ya 2000  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa tswikelelo ya pfunzo nga u vhona uri vhana vhoṱhe vha miṅwaha ya vhukati ha sumbe na 15 vha khou dzhena tshikolo . 
Vhagudi vha tea u kona u shumisa nḓivho dzavho dza u andisa . 
Vha khoria vha ḓo lingedza u vha founela u wana uri vha ngafhi . 
Zhendedzi ḽo sikiwa u itela u nyanyula nyaluwo ya ikonomi u itela u bvelaphanḓa na u vhiga mvelaphanḓa yavhuḓi  . 
Tshiedziswa tsha u tandulula thaidzo ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha Komiti ya Wadi  . 
Ndi phambano ifhio u bva kha Themo ya ya 3 ? 
U vhekanya sethe ya nomboro dzo nanguludzwaho . 
Fhedzi , u thomiwa ha tshaka dza mimasipala dzi katelaho khetho ya komiti dza wadi zwo itea fhedzi nga Nyendavhusiku 2000  . 
U khwaṱhisedza vhudzulapo ha mufariwa  . 
Khabinethe yo tendela u swikiswa ṱafulani ngei Phalamenndeni u itela u thendelo ha , Mulanga wo Bveledzaho Nzudzanyo dza Kuvhulungele kwa BRICS kha Bannga Ntswa ya Mveledziso . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela i khwaṱhisedza uri vha wana ndondolo ya mutakalo yo teaho ya ndeme musi vhe sibadela . 
Hezwi zwi ḓo amba uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha ḓo ḓifhelwa nga u vha miraḓo ya sisiteme nthihi ya ndangulo ya ndindakhombo ya tshitshavha , ngeno avho vha wanaho malamba manzhi vha tshi ḓo kona u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha zwikimu zwa phuraivete zwa phensheni . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno . 
U thetshelesa uri a wane zwidodombedzwa zwa tshiṱori a fhindule mbudzisoṱhalutshedzi . 
U vhumba maḽeḓere hu tshi shumiswa zwishumiswa zwo fhambanaho sa khirayoni , penisela na tshoko . 
Maanea a disikhesivi ha dzhii sia nahone a na ndivho ya u ṋea kuvhonele kwo linganelaho kha masia oṱhe a u ṱaṱisana . 
Tshumelo ya dzilafho ya shishi ya awara dza 24 i katelaho vhupo hoṱhe ha Afrika TshiPembe . 
U pembelela uhu hu khou livhana na anivesari ya vhu 100 ya Union Buildings sa tshidzulo tsha muvhuso . 
Topolani huthihi  . 
Ndi mutshena  . 
Ha sa vha na thikhedzo i bvaho ntha , zwithithisi zwa ndeme zwa kha tshanduko zwi a konda u zwi fhelisa  . 
Mvelelo dzayo dzi katela u thomiwa ha Khoro ya Mveledziso ya Ikonomi ya Afrika Tshipembe ( EDCSA ) , ya u thoma yo sedzaho kha u ita uri sekithara ya mveledziso ya ikonomi i vhe ya phurofeshinaḽa . 
U shumana na khumbelo yavho zwi thoma nga ḓuvha ḽine vha rumela khumbelo ya thuso ( tshumelo ya tshumelo dza ndeme dzi si naho mbadelo )  . 
Ndivho ndi ya uri vhathu vhane vha tshimbidza thandela ya CBNRM hu si na thikhedzo i bvaho nnda , fhedzi izwi zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu  . 
Naho vhafumakadzi vho no vhuelwa nga zwa ndeme Afrika Tshipembe , zwinzhi zwi kha ḓi fanela u itiwa na uri mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ḓo bvela phanḓa na dzhiela nṱha u dzhenisa vhafumakadzi kha u bveledzisa zwitshavha zwashu , ikonomi na shango ḽashu  . 
Nga kha nyimele iyi , khamphani ya dzitshaka i kona u shumisa vhashumi vhane vha wana malamba maṱuku nga maanḓa u bva kha mashango ane a kha ḓi bvelela na musi mushumo u wana ndeme ya nṱha u fhirisa iyo ya shangohaya ḽavho  . 
Mmbi dza tsireledzo idzi dzi tea u shuma lwo zwavhuḓi kha u fhelisa vhutherorisi kha maitele a vhone vhaṋe  . 
Phasipoto ya tshifhinganyana i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12 . 
Phanḓa ha Tsengo : Maitele kana mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi nga shumiswa nga murahu ha musi mulandu wo vhigiwa na phanḓa ha ḓuvha ḽa tsengo . 
Ha ngo fanela u lapfesa . 
Maanḓḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe  . 
Ri ḓo fhaṱa kha mushumo une ro no u thoma u tandulula thaidzo dza kuvhusele , vhukoni na u kona u khwaṱhisedza kushumisele kwa masheleni  . 
U shela mulenzhe kha u imvumvusa ndi pfanelo khulwane  . 
Muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana a nga tenda u badela tshelede yo vhilwaho kana a ḓiambela khothe . 
Mutevhe wa magudedzi o ṅwaliswaho u wanala kha website ya SAPS kana vha founele Senthara ya SAPS ya Zwigidi kha ṋomboro ya luṱingo ya 012 353 6111 kana vha rumele fax kha : 012 353 6036 u wana vhuṱanzi ho ḓalaho  . 
U ṱangana ha ikonomi dza mashango zwi amba u gonya ha vhuvhambadzi ha ḽifhasi na u engedzea ha vhathu , ndaka , mihumbulo na thekhinoḽodzhi kha mashango a nnḓa kha mahumi a miṅwaha ya zwino  . 
Mulayotibe u dovha hafhu wa ṋetshedza mbetshelo ya khethekanyo na nḓivhadzo ya tshinyalelo ; nahone u dovha hafhu wa shumana na ṋetshedzo ya ndambedzo ya u vhuyelela tshigani nga murahu ha tshinyalelo . 
Tshiṅwe tsha zwisumbi zwa ndeme zwa u khwinisea ha vhukoni ndi khwiniso i songo ḓoweleaho ye ra i vhona kha vhubveledzi ha vhashumi  . 
U vhambedza nomboro u swika kha 15 na u amba uri ndi ifhio ine ya vha khulwane kana ṱhukhu . 
Fhala na u ṅwala zwiga zwa nomboro U vhala . 
Khovhe yo ḽingedza nga maanḓa u ponyoka . 
Tshiimiswa tsha vhurangaphanda ha sialala tshi na mushumo wa ndeme wa u alusa vhuthihi ha tshitshavha , nulalo na vhudziki . 
Ro swikelela mvelaphanḓa iyi ngauri ri khwaṱhisa u vula mikano yashu u itela u khwaṱhisedza u ṱanganelana ha mbambadzo ya dzingu  . 
Ri khou vhea honohuḽa u ḓifulufhela hu fanaho kha madzangano a re hone madekwana ano  . 
Zwifhinga zwa u vula na u vala zwa minwe mitshini zwi nga kha di fhambana nga manwe maduvha , nga maandesa arali hu na minwe mitshini ine ya khou shuma i re tsini  . 
Tshavhuyo o gaganya ḽa 12 Nyendavhusiku sa ḓuvha ḽa u guma u dzudzanya vhuṱambo uhu  . 
Muṱa wa maipfi : tshigwada tsha maipfi ane a vha na vhushaka kana mudzi muthihi , une ngawo ha nga ṱumekanywa thangi na mitshila yo fhambanaho . 
Dziketone dzi bveledzwa musi muvhili u tshi fhisa mapfura u itela maanḓa kana fulufulu  . 
Ee Hai Vhana malwelavanḓa mararu ? 
Musi vhatholi vho no wana tshipi ḓa tsha dokotela tsha fomo , vha nga rumela fomo yeneyo . 
Khakho yo angaredzwa nahone i ita uri varebulu ine ya shumiswa i tshimbile kha sia iḽi u swika kha khakho i linganaho na pumu  . 
U pfumbudzwa hu a ṱoḓea kha vhakhantseḽara tshifhingani tsha ḽiga ḽa ndugiselo , u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vho ṱalutshedzwa zwithu nga ngona nahone vha pfa vha tshi ḓifulufhela mushumoni wavho  . 
Tshifhinga tshinzhi muhweleli wa mulandu u nanga foramu i re tsini nae u fhirisa ine ya vha tsini na muhwelelwa  . 
Honeha , ngudo nthihi kha vhege i nga shumiselwa u funza zwiṅwe zwivhumbeo zwa luambo sa zwine zwa ṱoḓea . 
Uyu manyuaḽa u ḓo anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso . 
U engedza nṱha ha izwo , ho sedzwa tshifhinga tshilapfu mbekanyamushumo dza u thivhela dzi vhulunga zwiko ngauri dzi imisa nyimele uri dzi songo aluwa dza vha thaidzo khulwane dzine dza ḓurela tshitshavha nga maanḓa ho sedzwa u xetshelwa nga vhukoni ha vhashumi  . 
U na khonani nngana Afrika Tshipembe ? 
Bugutshumiswa iyi ya Komii ya Wadi ndi tshipiḓa tsha nungo dza Muvhuso wa Vundu na muvhuso Wapo na Dzhendedzi ḽa Germany ḽa Tshumisano ya Thekhiniki ( GTZ ) vhukati ha 2001 na 2005  . 
Maitele a u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ha mangaung o vha na luswayo kha mveledziso ya zwiṱirathedzhi zwiswa zwo sedzwaho nga masipala  . 
Komiti ya Wadi i ṋetshedza tshikhahala tsha khonadzeo tsha nyambedzano yo ṱanḓavhuwaho uri thasululo kana pulane ya nyito i kone u sumbedziswa uri tshitshavha tshoṱhe tshi vhuelwe  . 
Kanzhisa i dzudzanywa nga mudzulatshidulo na muṅwaleli . 
Lushaka , na ( c ) u ṱanganedzwa ha ḽikumedzwa nga Buthano ḽa uri uyo muthu a bvisiwe ofisini . 
Dokotela u ḓo ḓadza muvhigo wa zwa mutakalo nahone u ḓo rumela muvhigo kha Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe . 
U ḓivhadza u ela ha fomaḽa Vhagudi vha ṅwala mishumo ya u khwaṱhisedza zwi tevhelaho ho katelwa na u vhala zwifanyiso zwa : Zwibveledzwa zwe tshileme ya vha yo sumba kha nomboro ya mutalo wa tshanduko . 
Khoro Guṱe ndi tshipiḓa tsha nṱhesa tsha u dzhia tsheo tsha WTO vhukati ha Muṱangano wa Dziminisita . 
Fomo dzo ḓadzwaho na zwidodombedzwa zwa u tikedza zwi tea u rumelwa ngafhi ? 
Hezwi zwi ita uri zwi vha lelutshele u londa Ndaela nga murahu . 
PSC na kha Ofisi dza Mavundu  . 
Iyi khethekanyo i na vhushaka na dzina ḽa Mulayo , hune mafhungo mahulwane ha vha u fhelisa vhuloi . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha khaṱhulo nga Khothe Khaṱhuli Khulwane i ambaho uri Mbekanyamaitele ya Muratho wa Khasho wa Didzhithala nga 2015 a i ho mulayoni , a yo ngo tea nahone kha i imiswe . 
Pfunzo ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwe na muṅwe , kha ri shumisane u ḓisa vhudziki kha pfunzo ya nṱha u itela vhumatshelo ha vhana vhashu na vhumatshelo ha shango . 
Vha sumba kha tshiṅwe na tshiṅwe musi vha tshi khou vhala tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsha vhuṋa . 
Hu sa wanale thuso  . 
Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu  . 
Maitele ane u ya ngao nyavhelo ya u ṋetshedza vhashumi ya bveledzwa ngao a a ṱalutshedzwa  . 
Ripoto iṅwe na iṅwe nga ha mvelaphanḓa nyangaredzi ya mugudi i tea u katela mafhungo nga : s Zwo gudwaho s Vhukoni ha mugudi s Thuso i ṱoḓeaho na s Thangana ya murole na vhukoni ha mugudi ho fhelaho zwi tshi yelana na ṱhoḓea dza masia a u guda . 
Khothe a yo ngo ṱanganedza aphiḽi , nge ya sumbedza uri tshigwevho tsho itwaho nga khothe ṱhukhu tsho eḓana  . 
Trade Mission shangoni ḽavho  . 
Kha vha ri ndi ambe ndi sa timatimi uri tshino tshifhinga tshi ri kombetshedza uri ri farane ri vhumbe ṅanda nthihi na uri ri zwinge dzi khaṱhe kha u shumana na khaedu dzashu na u vhona uri ndivho yashu ye ya ri khwaṱhisa kha gundo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo bulwaho nga Ndayotewa , ndi ndivho ine ya tshila uya nga hu sa fheli . 
U ola tshifanyiso tshi no yelana na tshirendo . 
Ho vhetshelwa thungo R2,3 billion ya phoḽisi ya nḓowetshumo na R5 billion ya zwa mithelo ine ya ḓo thusa kha thikhedzo ya phoḽisi ya nḓowetshumo miṅwahani miraru i ḓaho . 
A ri nga badeli mbilo dza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dze vhone kana vhaunḓiwa vhavho vha dzi wana nga murahu ha datumu ya u ṱutshela Tshikimu  . 
Mulayo zwa zwino u iledza u zwima vhaloi  . 
Tsaino na datumu  . 
Nga vhahwali  . 
Musi vha tshi pfa vha tshi nga vha khou bva kha nyambedzano , vha limuse tshigwada  . 
Zwitrathedzhi zwiswa zwi fanaho na tshitirathedzhi tsho tanganelanaho tsha vhumagi tsha muhasho wa makwevho na indasiteri zwi do toda thodisiso na u fhindula ha mveledziso  . 
Vhuimo ha madamu ha zwino kha shango vhu kha ḓi vhilaedza vhunga hu na u ḓimuwa hunzhi u fhira mvula . 
Vha tea u ṅwalisa mbingano yavho ya tshirema hu saathu fhela miṅwedzi miraru u bva datumu ye vha pembelela u dzhena kha mbingano u itela uri i vhe mulayoni . 
Thodea dza u tendelwa kana thodea dzi todeaho na zwone zwi do buliwa hu tshi angaredzwa na zwivhumbeo zwine zwa vha na vhudifhinduleli kha vhugudisi  . 
Ri dzhia vhukando nyimele i sa athu vha hone , zwine zwa amba uri ri nyanyuwa na u dzhenela tshoṱhe kha khetho dza vhuṋe dzine dza ri isa kha vhuyo hashu  . 
Muvhuso u ṱoḓa u fhelisa zwivhumbeo zwoṱhe zwa maitele a u tambudza e a wanala e hone kha zwa vhuṱoḓela mishumo , u itela u khwaṱhisedza na u tsireledza vhashumi vha re khomboni Ri fanela u tenda uri ri ḓo wana zwi fanaho uno ṅwaha kha heḽi fhungo . 
Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou ṋewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo  . 
Kana muthu a re na maanḓa mushumoni u dzhia tsheo ine vhaṅwe vha vhashumi vha si i takalele nahone vha si kone u bula mihumbulo yavho nga mulandu wa vhuimo ha nṱha ha muthu ane a khou dzhia tsheo  . 
U amba honoho ha khumbelo hu nga tou walwa kha fomo , muhumbeli a ewa khophi  . 
Zwavhuḓivhuḓi nḓila ya khwinesa ya u shuma na zwivhumbeo zwa luambo ndi u shumisa zwo ṅwalwaho . 
Khabinethe yo dovha ya tendela Muhasho wa zwa Mutakalo u shuma tshoṱhe na Zwiko zwa Mineraḽa na vhaṅwe vhafarisani kha u ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo kha vhe vha vha vhe vhashumi vha migodini musi hu tshi khou shumiwa na malwadze haya o vha faraho mushumoni , hu na mbonelo ya u fhungudza khathihi na u thivhela khaedu dza zwa mutakalo na malwadze a faraho vhathu mushumoni . 
Zwo no sumbedzeswa uri pfanelo dza Ndayotewa dzi na phungudzelo . 
Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe  . 
U vhudzisa thaidzo iṅwe na iṅwe nga nḓila dzo fhambanaho . 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na nga vhukoni kha luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo : Vhagudi vha fanela u shumisa vhukoni havho ha vhudavhidzani nga nḓila ine ya vha na mvelele ya nyambo dzo fhambanaho . 
Mutevhe mupfufhi nga ngoho  . 
Idzo nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa miṅwaha minzhi ya u konḓelela . 
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu , vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe , zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane . 
Arali ni na TB , ni nga ḓi dovha na vha ni na HIV  . 
U imba nyimbo na zwidade a tshi khou tevhedzela nyito dza hone na kiḽasi yoṱhe U renda zwirendo na zwidade hu tshi dzheniswa nyito vhe zwigwadani . 
Ro vha ri kha tshifhinga tshavhuḓi  . 
Ndi mushumo ufhio une vhafumakadzi vhanhzi vha ita wone ? 
Ngauri Ni vhona u nga ndi nga mini thavha iyi i tshi pfi Table Mountain ? 
Kha vha lidzele senthara ya tshumelo ya murengi kha 021 402 3911 u itela u ṋewa nomboro ya u vha ḓivha . 
U kona u swikelela na u dzhenelela kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi 72  . 
Ro ḓo lwa na madandetande manzhi na u dzhia dziṅwe tsheo dzi konḓaho . 
U namedza zwo fhiraho mpimo na mathaela a songo lugaho zwi vhanga dzimpfu na mafuvhalo manzhi magondoni  . 
Vha songo vhuya vha tendela u dzhia nungo ha komiti dza wadi hu tshi kunda tshumelo kha vhadzulapo , nga maanḓa mayelana na mishumo ya ndeme i ngaho u ṱanganedza na u isa mbilaelo na phethisheni  . 
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu , ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe , hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho , u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana  . 
Zwa zwino UNESCO i khou dzudzanya Muvhigo wa Nyambo dza Lifhasi une ndivho yawo ya vha ya u talutshedza u fhambana ha nyambo nnzhi dza lifhasi , hu tshi khou gudiwa u tshintsha kana a aluwa na tshiimo tsha nyambo tsha zwino , na u talutshhedza dzithaidzo dzine dza kwama nyambo kha vhupo vhunwe na vhunwe ha lifhasi  . 
Hezwi zwo ḽa nga murahu ha tsheo ya FIFA ye ya vha ḓivhazwakale nga 2001 ya u farela Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 kha dzhango ḽa Afrika kha sisiṱeme ya u sielisana ha madzhango . 
Tshikoupu tsha nyambedzano ya tshigwevho , naho zwo ralo , kha milandu iyi zwenezwo tsho bvisiwa  . 
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho  . 
KRA dzo ṱhukhukanywa dza vha mishumo ine ya vha na maga a kushumele a VHUNZHI , NDEME , TSHIFHINGA na MUTENGO khazwo  . 
Ndaka I nga dzhiiwa fhedzi zwi tshi ya nga mulayo une wa shumiswa lwa u angaredza- ( a ) hu tshi itelwa ndivho dza tshitshavha kana dzangalelo ḽa tshitsshavha nahone ( b ) hu tshi ḓo vha na ndiliso , mutengo wa hone na tshifhinga na nḓila ya kubadelelwe zwi ḓo tou tendelanwa na vha kwameaho kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe . 
Vha nga wana aḓirese na zwidodombedzwa zwa luṱingo kha madzhisiṱaraṱa wa khothe wapo . 
Musi no no fhedza , talelani nga fhasi maipfi oṱhe e na a shumisa ane a ṱalutshedza mvumbo . 
Phalamennde i ita mushumo wayo kha madzulo a Phalamennde , hune miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana kha tshigwada tshithihi , kha madzulo o ṱanganelaho , hune Nnḓu vhuvhili hadzo dza ṱangana sa tshigwada tshithihi , na kha komiti , hune zwigwada zwiṱuku zwa miraḓo zwa ṱangana uri zwi vhe na therisano nga vhuḓalo  . 
Manḓalanga a Trans Caledon Tunnel o fhaṱa madamu o fhambanaho nga mielo , zwine zwa konisa vhathu vhashu uri vha wane maḓi o tsireledzeaho a u nwa  . 
Tshipiḓa tsha mbekanyamushumo tsho sedzesesa kha u lugisa vhuṱumani ha bada dzashu  . 
Naho zwo ralo , vha nga ya khemisini ya havho vha vha vhudza uri vha vha odele muno u re na ayodini  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa  . 
Thandela hedzi dzo kona u vhea ikonomi kha tshiimo tshihulwane tsha nyaluwo na uri i ḓo ḓi bvela phanḓa na u tikedza mveledziso ya nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo . 
Yo swikisa kha u shumisa dzangalelo ḽa tshitshavha ho sedzwa u ṱangana ha mabindu mahulwane na u rengwa ha maṅwe . 
U bva tshe ha rwelwa ṱari fulo ḽa u ṱhaṱhuvha nga Ḓuvha ḽa TB ḽa Ḽifhasi nga dzi 24 Ṱhafamuhwe 2015 nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , ndi a takala musi ndi tshi ḓivhadza uri ro no ṱhaṱhuvha zwigidi zwa vhathu vha shayaho tsireledzo u bva kha sekithara dza tshumelo dza ndulamiso , migodi na zwitshavha zwi tsini na migodi . 
Izwi zwi nga katela mushumo wa u tikedza mupondwa une wa itwa phanḓa ha musi hu tshi vha na u dzhenelela ha fomala  . 
Musi ri tshi khou shumisa luambo , hone ri ṱanganya nḓivho , vhutsila na zwithu zwa ndeme hu u itela u bvisela khagala mihumbulo yashu  . 
I ita uri ha sa vhe na u sumbana nga minwe musi mufu o no ri ria . 
State of the Nation Address vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu . 
Fhedzi , kha tshiṱirathedzhi tshiswa tsha CDWs hu na khonadzeo i re khagala ya u dzhenelana ha mishumo  . 
U vhanda zwanda tshifhinga tshiṱuku . 
Ri khou fhaṱa ḓivhazwakale i fanaho na u ḓiphina nga vhushaka ha dipuḽomatiki na ikonomi ho khwaṱhaho u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi , u sika mishumo na u fhungudza u sa eḓana  . 
Ndi kha ḽeveḽe yeneyi ya mutheo wa tshanduko uri Batho Pele i kone u ḓisa zwa vhukuma  . 
Yo vhewa u engedza vhuimeleli nga vhadzulapo kha wadi yavho kha tsheo ya demokirasi u ri i kone u ṋea mihumbulo nga ha mafhungo a kutshilele kwavho kwa ḓuvha nga ḓuvha  . 
Mulayotibe u ṱuṱuwedza mveledziso , u thomiwa na u londola sisiṱeme ya u ṅwalisa tsumbavhuṋe ine ya ḓo ṋetshedza , ro tou topola kha zwinzhi , u shuma hu vhonalaho ha tshumbavhuṋe nnzhisa zwo itiswa nga maga a Muvhuso a mbuedzedzo dza mavu , u ṋetshedza tshumelo dzo fhungudzaho u dzhia tshifhinga u ṋetshedza maṅwalo a tsumbavhuṋekha vhaṋe vha mavu ; u ṋetshedza tswikelo ya tshumelo dza u ṅwalisela tsumbavhuṋe , khwiniso yo engedzedzeaho ya u ṅwalisa hu songo khakheaho ; u vha hone ha vhuṱanzi kha tshitshavha ; na zwiṅwe zwa tsireledzo ya mafhungo a muthu . 
Musi nomboro dza shedulu dzi tshi khou engedzea , ndango i vha na vhutevheli  . 
Na uri nga fhasi ha nyimele idzi , hune pfanelo dza muthu dzo tsireledzwa , vhathu vha lutendo ho fhambanaho vha pfa vho tsireledzea nahone vha na fulufhelo ḽo linganaho ḽa u sedza kha zwine zwa ṱanganya maitele avho a vhutshilo o fhambanaho , u fhirisa zwine zwa vha fhambanya  . 
Arali mbilaelo yavho i nga vhuḓifari ha muofisi mulanguli , vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Khothe dza tshiṱiriki  . 
Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine , sa tsumbo , vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo ; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi  . 
Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe ndi kale tshi tshi khou lwa na zwiito zwa vhuloi na masiandoitwa a vhuloi  . 
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC , na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu  . 
Vho ṋewa maanḓa a u amba na MP muṅwe na muṅwe nga u mu kwama kana u dalela Ofisi ya Vhukhethelo i re tsini navho u ṱoḓa thuso ya u vha swikisela phethishini . 
U angaredza pfanelo dza vhathu vhothe kha shango lashu na u khwathisedza zwithu zwa ndeme kha dimokirasi kha pfanelo dza vhathu , u edana na mbofholowo  . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini i ḓivhusaho ine ya ḓo ita thendelo malugana na miholo , magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 . 
Tshivhangi tsha u thoma tsha vhulwadze hu nga kha ḓi vha tshine tsha si tshimbilelane na mushumo , fhedzi naho zwo ralo , mvelelo dzi tea u langulwa  . 
U ṱuṱula dzangalelo ḽa vharengi . 
Humbula nga ha tshenzhemo yawe  . 
Sisiṱeme iyi i sedza kha u khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha na komiti dza wadi kha maitele a u dzhia tsheo  . 
Nga kha maitele a Mbidzo yo Vuleaho ya Maano a Ikonomi i Penyaho ya Mzansi , Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u khou dovha hafhu wa thoma Tshikwama u itela vhatsila vha vhaswa . 
Tshigwada itshi tshine mudzulatshidulo watsho ha vha Mufarisa Minisiṱa wa Ofisi ya Muphuresidennde tshi ṋetshedzaluvhanḓe lwa maano kha vhadzhii vha tsheo muvhusoni , kha tshitshavha zwatsho na sekithara ya phuraivethe u ambedzana nga ha nyito yo ṱanganelaho ine ya ḓo ṱavhanyisa tshanduko kha nḓowetshumo iyi . 
Ndayotewa , 1996 i thoma muvhuso wapo sa vhuimo ho ḓiimisaho nga hoṱhe ha muvhuso vhu re na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Musi maga a kushumele a ndeme o no topolwa ndi zwa ndeme u topola nḓila dza u sedzulusa dzine dza ḓo ita uri mvelaphanḓa kha u swikelela maga o vhewaho i konou ṱolea  . 
U shumisa ndongazwiga nga nḓila yo teaho ( tshitopo , khoma , tshivhudzisi na tshigagarukela ) u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala zwo ṅwalwaho . 
Lu fhambana na lu ne lwa wela kha tshigwada tshithihi nalwo nga maipfi , tshivhumbeo na kubulele . 
Ipfi ḽa uri furakisheni dzo andiswaho nga tshadzo ndi ipfi ḽithihi ndi ḽa ndeme  . 
Vha mulayoni hu ambiwa vhathu vhothe vhane vha shuma na vhaaluwa , nga ndila ya muthu ene muṋe kana nga ndila ya phurofeshinala  . 
Khamphani dzashu khulwane dza fhano Afrika Tshipembe dzi fanaho na SASOL , Anglo na BHP Billiton dzi khou fara nyambedzano na Muhasho ya Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha u wana thandululo dza nḓisedzo ya muḓagasi  . 
Ro ita nḓivhadzo ya u lingedza u nyamisa vhathu kha u dzhena nga ngomu vhane vha nga vha vha si na thikhithi  . 
Hezwi a zwo ngo tou leluwa nga u tou ralo , vhunga sa musi tshumelo ya nnyi na nnyi i na khasiṱama dzo fhambanaho dzine ṱhoḓea dzadzo a dzi fani  . 
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo  . 
Kha vha dzhie mapfiwa a zwigwada  . 
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana , mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo . 
Vha vha fhindula hani ? 
Khabinethe i fhululedza Muambasada wa Afrika Tshipembe kha Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi ( WTO ) , Vho Xavier Carim , vhe vha nangwa u vha mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Nzudzanyo ya Khuḓano ḽa Khoro Guṱe ya WTO . 
Hu ḓo tea u lavheleswa uri idzi themendelo dzi a shumiswa  . 
Zwilangi zwi shumiswa u langa tsumbadzwadze dzine vha kha ḓi vha nadzo , naho vha nga shumisa tshithivheli tshavho tshifhinga tshoṱhe nga nḓila yone . 
Hu tea u shumiswa nyito dzo ṋekedzwaho kha vhege mbili dza u thoma dza pulane ya u funza u itela u linga uhu . 
Musi tshiolwa tsho no ṱanganedzwa sa tshiswa nahone tsho ṅwaliswa , vha ḓo ṋewa thanziela ya vhuoli . 
U ṋekedza ḽiṅwalo ḽa u fhedzisela ḽo ṅwalwaho na u dzudzanywa zwavhuḓi . 
MILAYO YA MUVHUSO Ndaela na milayo yo fhambanaho ya vunḓu Zwishumiswa zwa fumbilimalo zwi re mulayoni zwa ndondolamupo zwi hone kha mavunḓu  . 
U phasisa milayo ndi muṅwe wa mishumo ya Phalamennde  . 
Ro ṅwalela zwiṅwe zwikolo zwa mutakalo zwiṱanu ri tshi khou humbudza ezwi , a hu na na tshithihi tsho fhindulaho  . 
Ndi nnyi o tea u ita khumbelo ? 
Zwithusedzi zwi shuma nga u leḓisa misipha u mona na kha nḓila ya muya u itela uri i vulee hafhu . 
U thivhelwa ha thengiselano sa tsireledzo ya zwiḽiwa , pfanelo dza vhathu na maga a vhupo  . 
Nzivhanyedziso ya Susan kha nganea ya u thoma yo bviseleswa kule na nyito ya u fhedzisela ya u pfuka u itela u mu konisa u vhila tshinyalelo  . 
Musi a tshi vha khomba ndi hune a iswa vhushani  . 
U hwesa maanḓanḓivho , na u alusa u shumela khagala na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo kha vhadzulapo vha henefho  . 
Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya oraḽa nga ha fhethu kana muthu ( zwine zwa ḓo ṱumekanya tshiṱori ) kana u ṅwala mafhungo nga muanewa kha tshiṱori . 
U amba hawe na vhaṅwe , u hu shumisa sa tshipida tsha u tshilisana shangoni , a ṱanganedza na u ṱhonifha kuambele kwa vhaṅwe . 
Nyimele ya ikonomi ya ḽifhasi a i na maanḓa . 
Mulayotibe lwa u thoma wo fhedza wo isiwa Phalamenndeni nga ḽa 8 Tshimedzi 2015  . 
Kha vha vhee ndivho , vha langule vhuimo ha zwishumiswa zwa mupo na u ita tsheo nga ha nyito arali hu na tswayo dza u sumbedza thaidzo  . 
Kha vha ṱambe ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha nga maḓi a dudelaho ( hu si a fhisaho ) vha kone u dzi phumula nga vhulondo , nga maanḓesa vhukati ha zwikunwe . 
Nga nhani ha zwenezwi Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki vho ita uri hu vhe na miangano na vhashumi yo vhalaho yo livhanaho na zwa vhulimi u itela uri hu sedziwe dziwe hoea siani ii a zwa vhulimi hu sedziwe zwine Afrika Tshipembe na vhadzulapo vhao vha oa  . 
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vha fanela u tevhela nyiledzo hune dza khou thomiwa hone , nahone vha bvelephanḓa u vhulunga maḓi , u shumisana na mimasipala  . 
Vhadededzi vha tea u lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri zwibveledzwa zwe vha nanga zwi angaredza tshaka dzoṱhe tsumbo , zwa mafhungo , zwa u kwengweledza , zwa mivhigo , nz . 
Ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi i sa fhiri tshikalo tsha muthelo  . 
Pfanelo idzi , dzo katelwaho zwavhuḓi ngomu ha Ndayotewa , dzi ḓo dzulela u ṱhonifhiwa na u tsireledzwa nga vhoṱhe . 
Zwi a ḓivhea uri , nga murahu ha u ima ha ikonomi nga miṅwaha ya mafheloni a vho 1980 na miṅwaha ya mathomoni a vho 1990 , Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela kha tshifhinga tshilapfu tsha pfareledzo ya nyaluwo ya ikonomi tshe u rekhodiwa ha dzimbalombalo dzedzo ha thoma nga ṅwaha wa 1940  . 
Khothe yo ṱanganedza uri muhwelelwa o vha na lutendo kha zwa vhuloi musi a tshi iita vhutshinyi uvho , izwi zwa ita uri tshigwevho tshi leludzwe83Khothe ṱhukhu yo vha yo gwevha muhwelelwa u dzula dzhele miṅwaha ya fumi . 
Ri vha ri tshi khou ofha tshanduko  . 
U dzhenelela ha tshitshavha ndi u shela mulenzhe ha u vhona zwauri muvhuso u khou hwala vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo  . 
Tshifhinga - tshifhinga tshi tea u vha tsho tea avho vha no ḓo vha vha khou dzhenelela muṱangano , sa tsumbo , arali zwi zwa ndeme u vha na makone a ṋeaho mafhungo muṱanganoni , u vha hone ha uyo muthu hu tea u sedzwa phanḓa ha muṱangano na u tendelana nga ha tshifhinga nae  . 
Mbudziso : Naa phambano ndi ifhio vhukati ha tshikwama tsha phesheni na Tshikwama tsha phurovidende ? 
Hu ḓo dovha ha engedzwa hafhu na bisi ntswa dza vhanameli dza 70 dzine dza ḓo rengwa ngei Ḓoroboni ya Johannesburg dzine dza ḓo khwinifhadza vhuṱumani ha vhadzulapo na u khinifhadza mashumele avhuḓi a ikonomi tshiuludzani dza masheleni tsha shango  . 
A fha vhapondwa , vhakhakhi , miraḓo ya muṱa na zwitshavha tshifhinga tsha u ṱahisa mihumbulo yavho na vhuḓifhinduleli kha u wana thandululo dzine dza fhaṱa kana dzavhuḓi , u tandulula , na u fhaṱa vhushaka kha tshitshavha u ya nga mikhwa ine vhathu kana tshitshavha tsha i tevhela . 
Mulayotibe wa pfanelo kha Ndima ya 2 ya Ndayotewa u na pfanelo dza ndeme dza vhuthu dzine ndivho ya hone ndi u ṱalutshedza pfanelo dza vhuthu , na u sumbedza uri pfanelo dzi kwama vhonnyi nahone dzi shuma hani , na u langula uri ndi lini nahone nga nḓila ḓe ine idzi pfanelo dza nga vha na phungudzelo . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u tendelwa ha u ṱangana ha puḽanti tharu dza u vhea zwiluḓi zwa maboḓeloni uri huvhe na puḽanti khulwanesa ya u vhea maboḓelo kha dzhango , ya Coca-Cola Beverages Africa . 
Kha ngona ya u ṅwala vhagudi vha gudiswa nḓila ya u bvisa mihumbulo , u elekanya nga ha ndivho na vhathetshelesi , u ṅwala mvetomveto , u dzudzanya mishumo yavho na u ṋekedza tshibveledzwa tshi sumbedzaho kuhumbulele kwavho . 
Minisiṱa u tea , tshifhinga tshoṱhe , nga nḓivhadzo kha Gazette , a vhee gumofulu ḽa ndeme ya tshelede ya khanedzano dzine dza tea u sengiswa kha khothe dza sialala . 
Ofisi ya Dzingu ya Kwazulu -Natal , ya Muhasho wa Vhulamukanyi Sa tshipiḓa tsha Vhege ya Tsireledzo ya Vhana , vhaofisiri vha na Mveledziso ya Ndayotewa hune tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa Vhulamukanyi vho fara fulo ḽa u swikelela vhathu Free State , Dlala Msebenzi tsha farelwa midavhini ya Manor Durban  . 
Hoyu mulayo u dovha hafhu wa thusa vhadzulapo kha uri vha swikelela mafhungo a ndeme a re muvhusoni ane a nga vha thusa kha vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha  . 
U thogomelwa ha hayani hu nga itiwa nga muthu wa phurofeshinala na muthu zwawe  . 
Kha u n(etshedza tshumelo iyi ye ya bulwa afho nt ( ha , milayo ya mutheo ya Ndayotewa i fanela u dzhielwa nzhele  . 
Izwi ndi u tikedza tshivhalo tsha maga o dzhiwaho a u fhelisa ṱhahelelo ya maḓi , ine yo engedzwa na nga mufhiso muhulu we shango ḽa tshenzhela vhegeni dzo fhiraho . 
Vha dzhie tsheo nga nḓila ya khwiṋe ya u ṋea mafhungo  . 
Hune zwa vha zwo tea , vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a ganḓisa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina ḽa ṱhanzi , u na mulandu , nahone u ḓo tshutshisiwa kana u sengisiwa  . 
Musi vha tshi shumisa Anekizha ya A , vhulanguli vhu fanela u tola uri vhudifari vhune ha khou humbulelwa ndi vhungafhani nga u dzhiela ntha bveledza mihumbulo na zwi tikedzaho kuvhonele ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana  . 
Komundanda dza zwiṱitshi dzi tea u ṋekedza thikhedzo na tshumisano yadzo kha matshudeni musi vhe kha vhugudisi  . 
Ngauralo , Khabinete i khou ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe uri vha lingedze nga nḓila dzoṱhe u sa shumisesa muḓagasi sa izwi nḓisedzo ya fulufulu i tshi ḓo vha i tshi khou konḓelwa nga itshi tshifhinga . 
A vha nga ḓo toḓwa u pfi vha ye u ita ndingo ya ḽaisentse ya u reila fhedzi ndingo dza maṱo dzi ḓo itwa phanḓa ha musi hu tshi khunyeledzwa tshandukiso . 
Zwi tameaho , arali vha na nḓivho nnzhi na siangane ine vha vha nayo nga Saikhoḽodzhi , zwi vha khwine  . 
Zwazwino vhurangaphanḓa ha zwa sialala kha sisiṱeme ntswa ya muvhuso wapo a ho ngo ṱalutshedzwa zwavhuḓi  . 
Musi ri tshi vhona nga maṱo a muhumbulo zwine zwa bvelela tshiṱeidzhini na nḓila ine vhatambi vha vhonalisa ngayo , na u dovha u shuma uri ndi mitaladzi mingana kana zwipitshi zwine zwa nga ambiwa zwi vha zwipiḓa zwa ndeme kha u shuma ḓirama ngomu kiḽasini . 
Vhathu vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho . 
Tshipembe kana mashangoni a nnḓa . 
Nnḓu , dzine dza vha Buthano ḽa Lushaka , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , khathihi na Tuynhuys dzi wanala tsini na tshiṱaraṱa hetshi hune ofisi dza muvhuso khathihi na dza Mahoro a Phalamennde dza vha hone . 
Arali uyo mutholiwa a tshi t ( od(a u rumela fekisi ya phuraivete , u fanela u wana thendelo ya u rumela a dovha a badela mbadelo dza u rumela fekisi iyo  . 
Namusi Bannga ya zwa Mavu i khou tatisana na bannga dza khomeshiala kha dzikhasitama  . 
Vhubulasi ha saizi ṱhukhu na dza vhukati vhu khou ṱuṱuwedzwa u itela u bveledza sekhithara iyi i no khou vha khwine  . 
Dzisekhurithi dzi ambiwaho afha a dzo ngo nwalisiwa u ya nga Mulayo wa dzisekhurithi wa United States wo khwiniswaho wa 1933  . 
Tsenguluso yo sedzaho lushaka lwa thaidzo yo livhanaho na vhathu kha vhupo ha masipala  . 
Muhumbeli o fanela u vha e mudzulapo wa Afrika Tshipembe , kana a vhe a na thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe  . 
Vhagudi vha fhedzisa mabambiri a u shumela hune vha sumbedza uri ndi mangwende mangana ane vha a ṱoḓa u ita ṱhanganyelo ya 20c . 
Swigiri ya fhasi malofhani i nga wanala kha vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri musi vha tshi nwa dzilafho vha songo ḽa  . 
Hu na mushumoitwa muthihi muhulwane wa vhuṱumani na CBP une wa tea u itwa nga Mulanguli wa IDP  . 
Arali muraḓo muhulwane kana munna kana musadzi wawe a ri ṋetshedza afidevithi yo aniswaho kana a dzhia vhuḓifhinduleli ha u swikelela ṱhoḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza ṅwana . 
Nḓila ine ya khou sumbedza phindulo ya SMS kha khumbelo yo tshimbilaho zwavhuḓi kheyi  . 
Ri a zwi ḓivha uri ḓuvha heḽi ḽo rangelwa nga miṅwedzi minzhi ha u shuma nga maanḓa nga tshifhinga tshe vha pfumbudzwa u shumisa thyiori na maitele  . 
Tshivhumbeo yo tendelwaho ya phethishini yavho i nga wanala kha Muṅwalisi wa Maṅwalwa a Phalamennde  . 
Naho zwo ralo , u khwaṱhisedza zwe a sedza zwone u ita mbilo ya uri zwo vha tshipiḓa tshazwo  . 
Vha songo tendelela vhudifari vhu si havhudi vhune ha nga lengisa thandela kana ha ita zwauri hu vhe na u lenga hu songo teaho  . 
Mulayotibe u ṋetshedza muhanga wa mulayo wa u honolola ikonomi ya maḓanzhe nga u ṱuṱuwedza pfananyo ya vhupulani ha fhethu . 
Khabinethe i fhululedza mishumo yavhuḓi ine ya khou bvela phanḓa ya Operation Fiela , ine zwazwino ya vha ngei Kapa Devhula hune mashumele o ṱanganelanaho a Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , mihasho ya muvhuso , na mazhendedzi a mulayo a mimasipala na mavunḓu a vha kati na u vhona uri vhathu vha pfa vho tsireledzea . 
Tsha vhuraru , maṅwalo a dzitshaka o fhambanaho manzhi na milevho ye ya ita khuwelelo ya ndondolo , ndondolavhathu , dzilafho na tsireledzo ya vhana yo khetheaho  . 
Musi ni sa athu u ya nnḓa u ya u ita nḓowenḓowe , thomani ni onyolowe sa tshimange . 
Khabinethe yo fhululedza dziProteas kha serisi dzavho dza Ndingo he vha wina kha Australia khathihi na Bafana Bafana vhe vha wina kha Senegal kha mutambo u vha isaho kha vha tshipiḓa tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi  . 
Ndaela ya mulayo na ndayotewa ya u alusa u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho u itela u vhona uri hu na vhudavhidzani vhu pfadzaho ha dovha ha shuma vhukati ha muvhuso na lushaka . 
Sa izwi ri tshi khou fhaṱa shango ḽa u bvelela hu si shango ḽa u ḓitika nga zwa vhulonda vhathu , magavhelo a zwa matshilisano a ḓo ṱumekanywa na mishumo ya ikonomi na mveledziso ya tshitshavha , u itela uri vha vhuyelwaho lwa tshifhinganyana nga murahu ha tshifhinga vha vhe vhathu vhane vha kona u ḓiimisa nga vhone vhaṋe  . 
Thouni ndi vhuḓipfi ha murendi kha thero yawe na vhathetshelesi vhawe  . 
Vhunzhi ha vhathu vha tenda kha zwa uri vhuloi vhu hone fhedzi hu ḓi vha na vhaṅwe vhane vha timatima  . 
Nga ṅwaha wa 2014 , mivhigo ya zwirathisi yo ya phanḓa na u vhiga nga ha zwiwo zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi na milandu i kwamaho vhuloi kha mavunḓu o fhambanaho  . 
Mugaganyagwama uyu u ṋetshedza fulufhelo , vhudziki na ndaulo ya zwa masheleni yo teaho u fhirisa ikonomi ya Afrika Tshipembe kha heyi nyimele ya ikonomi i konḓaho . 
GEMS yo thoma Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya Maṋo ya 2013 . 
Khethekanyo ya 20 i ita mbetshelwa ya u thomiwa ha komiti dza fhethu hune ha dzuliwa hone arali tshivhalo tsha vhaaluwa vha re afho tshi tshi fhira 10  . 
Mahoḽa ndo saina uri zwi vhe mulayo , ṋetshedzo i khwaṱhisedzaho uri zwa dzigennge na zwiito zwa zwidzumbe zwine vha pfana mitengo , ndi vhutshinyi , une wo thoma u shuma nga ḽa 1 Shundunthule . 
Mutheo wa Vhashumisani : Mutheo wa vhashumisani vha Muhasho wo khethekanywa nga vhaoaifa ; vhashumisani ; vhafaramikovhe na vhaoetshedzi vha tshumelo  . 
Minista vho khwaṱhisedza nzudzanyo yo ṱanḓavhuwaho ya mafhungo hune mashango mararu a fara maimo a fanaho  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million  . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u engedza nḓila dza u ita mbambadzo kha mashango a nnḓa kha zwa vhulimi , ine i khou ḓi aluwa u ṱavhanya , zwihulwanesa kha mimaraga ya Afurika na China . 
Naa ndivho ya Ndima iyi ndi ifhio ? 
Ndeme ya u ṱhavha fhethu ho fhambanaho kha muvhili wavho . 
Zwi khagala uri masipala u re na ṱhoḓea dza tshaka dzo fhambanaho u tea u tikedzwa nga nḓila yo fhambanaho u itela u lulamisa vhuṱudzeṱudze kha ndaulo ya masipala  . 
Vhathu vha tea u kona u rengisa zwibveledzwa zwi bvaho kha thandela ya CBNRM  . 
Vhutshimbidzi na u tandulula thaidzo arali mutshimbidzaifa o bulwaho o lovha kana o hana u tshimbidza ifa  . 
U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Muphuresidennde itela khwinifhadzo  . 
Uyu manyuaḽa u ḓo wanala nga nyambo tharu dza tshiofisi kha webusaithi ya DHS na kha ofisi dzoṱhe dza muhasho khathihi na kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe . 
Musi vhuriha vhu tshi fhela hu vha hu tshi khou sendela khalan(waha ya lut ( avula  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha a nga vhiga mafhungo Phalamenndeni , ine ya do rera nga fhungo na u vhona zwauri themendelo dzi khou tevhedzwa  . 
Ri ṋea nyeletshedzo , ndededzo na thikhedzo kha mubebi nahone nga tshumisano na Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha . 
Naa Tshumelo ya Vhuimo havhudi ndi mini ? 
U dzudzanya zwishumiswa ( matheriaḽa ) nga nḓila i ṱumekanaho . 
Sa tsumbo , vha nga ṱalutshedza nga muthihi uri ndi ngani vha afho  . 
Maimo a asesimennde a kala vhuimo vhune vhagudi vha fanela u sumbedza vhukoni havho ha mvelelo dza ngudo na u sumbedza hafhu nḓila dza u swikela vhukoni uvho . 
Vhunzhi ha fhethu ha vhugudisi uvhu ho no khwaṱhisedzwa nga komiti dza wadi kha vhugudisi he ho no itwa  . 
Nyonyoloso Nyonyoloso ya tshifhinga tshoṱhe i khwiṋisa ndeme ya vhutshilo na uri ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha kutshilele kwa mutakalo  . 
U fariwa hu fhungudza pfanelo dzo vhalaho dza muthu  . 
Ni a ima na murendi na kha kuvhonele kwawe kwa vhafunani vha vhukuma ? 
Vho vha vha wa ndeme kha u tshimbidza mafhungo a zwa mutakalo wa vhudzekani na zwa mbebo kha ḽa Afrika kha miṅwaha ya zwenezwino . 
U ṱola tshumiso ya maga o vheiwaho na zwitandadi na tshumisano siani la thikhedzo tsumba-masia hu u itela mirado kha zwithu zwine zwa tea u dzhieiwa nzhele u thoma kha zwigwada zwa vhanwe vhathu vho topolwaho  . 
Khabinethe i khoḓa mushumo wa Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho , na u vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha ite nḓowenḓowe ya pfanelo yavho ya demokirasi nga u khetha , yo ḓaho nga kha u lwela hashu mbofholowo na demokirasi . 
Muiti wa khumbelo u tea u rumela fomo dzo ḓadzwaho kha ofisi ya tsini ya South African Revenue Services Customs and Excise  . 
Mushumo wanga : u sa vhaisa mufunwa kana vhana mudini wanga  . 
Vhukwamani vhu vhuhulwane , tshiṱaṱamennde nga ha zwa vhukuma tshi vha ngoho  . 
Khumbelo kha CCMA u wana thendelano kha milayo ya misumbedzo nga tshifhinga tsha mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi . 
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela kha muhwalo muṅwe na muṅwe u ḓaho u tshi bva nnḓa  . 
Maitele a u langula a Khoro o no vha hone  . 
Afha vha d(o wana nd(ivhadzo ya man(walwa a no khou bveledzwa a Tshivend(a uri vha d(ivhe uri ndi dzifhio bugu dzine vha nga vhala dzo n(walwaho nga luambo lwavho  . 
Hezwi zwi katela u tshimbidzwa ha minetse ya khoro  . 
Tsho ḓo ṋewa dzina ḽa Africa House nahone zwa zwino tshi khou shumisiwa nga Ofisi ya Matshimbidzele a Phalamennde na komitiṱhanganelo kha zwa Vhuṱoli  . 
Maanḓa a u tendela thendelano dza u kovhekana mbuelo na thendelano dza u pfukisa zwishumiswa a zwiathu ṋetshedzwa kha muṅwe muthu  . 
Hezwi zwi ḓivhea sa u anganyela ha mavhala a nngwe . 
Vha thene zwifuwo zwa tshinna nga zwifhinga zwa gomelelo ḽa tshifhinga tshilapfu u thivhela u anda ha tshiṱoko . 
U bveledza masia tsumbo , tshamonde u ya kha tshauḽa na mitalo ya u bva nṱha i tshi tsa fhasi , u ṱanganya zwithoma , kutshimbilele kwa watshi na ku si kwa watshi . 
Tshumelo ya tshitshavha yavhuḓi ndi ṱhoḓea ya ndeme ya u ḓisa NDP nahone khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumelavhapo uri vha ḓikumedzele hafhu kha milayo ya Batho Pele nga u ḓisa tshumelo ya maimo a nṱha i vhuedzaho nahone yavhuḓi kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele , u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele . 
Vha zwi ḓivhe uri vha tea u saina konṱiraka na dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni  . 
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka  . 
Vhathu vha dzingu iḽi vho dovha vha tshila kha sialala ḽa vhahali vha dzingu iḽi  . 
Phimo ya u shumiswa ha zwiko zwi tshi elana na mvusuludzo yazwo zwenezwo ndi zwa ndeme u itela u tshiḽa ha vhathu  . 
U rera nga mafhungomatsivhudza a u tou phaphelela ane muthu a nga tea a ṱoḓa musi a tshi ita ṱhoḓisiso . 
Vha tea u vha vha na nd(ivho ya ( laiburari na tshumelo ya mafhungo , vhukoni kha zwine zwa kwama vhavhali vha mabofu na vhavhali vhane vha shumisa dziburei(li kana vha vhala nga u phuphuledza , vhukoni kha zwa vhulanguli na zwa masheleni , na nd(ivho ya u vhambadza , u davhidzana , na u kuvhanganya masheleni  . 
Ndangulo ya tshiteṅwa ya maḓḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha  . 
Arali zwi tshi tendelwa nga Milayo ya Tshikimu , mbilo i ḓo badelwa . 
O pfa Vhonani o tshimbila na nnyi ? 
U fhindula mbudziso dza u itela u pfesesa kha mu fhindulano . 
Murangaphanḓa ane a vha tshiga u sedza kha bono ḽo kovhelwaho , mvelele , na mikhwa u ṱuṱuwedza vhaṅwe na u rangaphanḓa dzangano  . 
Vha kha wane vhuṱanzi ha mbadelo ya u ṋetshedzwa zwa vha zwa nnyi na nnyi  . 
Musi nga zwifhinga zwoṱhe , ri tshi ṱhonifha u fulufhedzea ha vhagudiswa vhone vhaṋe  . 
Dzilafho ḽa Zwa Vhulimi , na Dzilafho ḽa Zwifuwo . 
Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho , u fana na mulanguli wa mavhiḓa , Masipala wa Tshiṱiriki  . 
U bva kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ha musalauno . 
Bulani uri ngani . 
A zwi kateli lushaka lwe lwa tou ḓiswa Afrika Tshipembe nga mishumo ya vhathu  . 
Vhagudi vha fanela u kona u ḓinangela bugu dza ḽitheretsha dzo randelwaho vhone vhaṋe . 
Maitele haya a zwino sisiteme ya hoisiso ya zwa Vhulimi ya Lushaka i o vha na izwi sa ndivho yayo  . 
Zwi khagala , a si muṅwe na muṅwe a ṱoḓaho kana a teaho u wana thuso iyo yo khetheaho  . 
Vhuṅwe ha vhuṱungu vhuhulwanesa vhune vhunzhi hashu ra vhu ṱanganedza ndi khakhathi dzi sa fheli , nga maanḓa vhugevhenga , zwiito zwa vhugevhenga zwine zwa vhonala sa zwi kundaho madzangalelo avhuḓi nga maanḓa a mihumbulo yavhuḓi ya dziminista , vhaofisiri , mapholisa , na muṅwe na muṅwe  . 
Riṋe sa muvhuso , ri nga si kone u dikitheitha uri vha ḓivhumba hani vha vha thimu dzo fhambanaho , fhedzi maitele aya a tea u vha khagala na u vhonala , u itela uri hu fhungudzwe khuḓano  . 
Maṋo ayo ha imi u aluwa lune u ṱhukhula zwithu na u shenga zwi thusa kha uri maṋo a si lapfese . 
Kha sia iḽi , zwa vhukuma vha ḓisendeka nga mivhigo ya tshiimiswa u itela mafhungo kha zwa nḓowelo dza vhupo dza dzikhamphani  . 
Musi pulane yo no olwa kha vha topole ṱhoḓea dza tshitshavha , pulane ya nyito ya mishumo ine ya tea u itwa zwenezwo i fanela u bveledziswa uri tshitshavha tshi kone u isa phanḓa phurosese ya mveledziso  . 
Ri khou ṱoḓa ṱhoho dza mihasho dzo zwi gudelaho , vhaofisiri vhahulwane vha zwa masheleni , vhalangi vhahulwane vha zwibadela , vhaofisiri vha mutakalo vha zwiṱiriki na vhalangi vha dzikiḽiniki . 
Maṅwe a maimo a ḓo sedzana na mvelelo  . 
Mbudziso dzi tea u livhasa vhagudi kha uri kana fhasi ha tshishumiswa ho khona kana ho navha , na uri kana fhasi ha zwithu ho navhaho ndi ṱhofunḓeraru , ṱhofunḓeiṋa , tshikwea kana tshitendeledzi . 
Muhumbulo wa bono 2 ; vhabebi vha Ntshengedzeni vha ya tshikoloni u pfa thaidzo yawe . 
Yo kumedzela muvhuso uri u tandulule mafhungo a khou dinaho o topolwaho na u khwaṱhisa ndango ya masheleni uri hu vhe na mawanwa a odithi yavhuḓi  . 
Vhadededzi vha tea u ita uri vhagudi vha thetshelesa na u vhala Luambo lwa u Engedza vha tshi itela ndivho dzo fhambanaho . 
Izwi ndi tshiṅwe tsha mafhungo a zwa Afurika Tshipembe zwa ndeme zwe zwa sumbedza u bvelela  . 
Kubevha kwa luvhelela kwo luvhelela ngauri yo vha i na maṋo a fhiraho . 
U na mbuno dzine a amba khathihi na u ṋekedza-vho maipfi na mafhungo musi hu tshi sikwa tshiṱori tsha kiḽasi ( u ṅwala na vhagudi )  . 
Musi ho no ṋekedza phoindi malugwane u ḓo litsha nndwa ya bvela phanḓa  . 
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu  . 
Vha ṅwale madzinginywa ane a ḓo vouthelwa kha miṱangano i ḓaho  . 
Khaedu dzo livhanaho na sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala ya zwino , sa zwe zwa sumbedzwa kha Ndima 5 . 
U thivhela nḓaḓo , tsumbanḓila idzi dzi shumisa nḓivho ya sialala na nḓivho yapo khathihi u amba tshithu tshithihi  . 
Dzi shuma sa mbonalo nyangaredszi ya zwo sedzwaho , na u dodombedza zwine komiti ya lavhelela u swikelela na uri zwi ḓo itwa hani  . 
Ndi nga mini MPL i ya ndeme uri ndi i pfesese ? 
Mbofho dza Vhaofisi vha Mafhungo vha Zwiimiswa zwa Muvhuso badela nzwalelo na ndaṱiso  . 
Zwino , maṅwe a madzangano avho o vha e hone ḓuvha iḽo , kha khoniferentsi dzoṱhe idzo  . 
Khabinethe i fhirisela u tamela mashudu Advocate Busisiwe Joyce Mkhwebane kha u tholwa havho sa Mutsireledzi wa Tshitshavha wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tsha miṅwaha ya sumbe u thoma nga ḽa 15 Tshimedzi 2016 . 
Kholomu ya ṅwana : Hei kholomu i sumbedza uri vha badelela vhugai muunḓiwa wavho wa ṅwana  . 
Mudededzi vha ṋea vhagudi ndaela uri vha vhee zwa u vhalela zwivhili kha tshiṱaha tshithihi na 4 kha tshiṅwe tshiṱaha . 
Maongelo na kiḽiniki dza phuraivethe vha nga badelisa mbadelo ṱhukhu . 
Khophi ya ndaela ya khothe i tea u fhelekedza fomo ya khumbelo ya phasipoto . 
Mbekanyamaitele i dovha ya dzinginya nḓila dzine nnḓu dza migodi dzi nga dzi lavhelesa u itela u kona u langa maḓi nga nḓila dza khwine . 
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u vutsheledza . 
Vhulimi-vhufuwi ha ano mauvha ha tshi manzhe-manzhe ho shanduka nga nhani ha mvelele dza mutsiko wa ikonomi  . 
Masipala u ṋetshedza mugaganyagwama na u ṱola kushumele kwa tshumelo nga muṋetshedzatshumelo u khwaṱhisedza uri muṋetshedzatshumelo u ḓo ḓisa tshumelo ya ndeme nga mugaganyagwama wo ṋekedzwaho  . 
Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ya kha wekhishopho tshi ḓo ya nga ṱhoho ya wekhishopho . 
Hu ḓo vha na mbadelo ṱhukhu kana hu sa vhe na mbadelo , nga nnḓa ha musi sherifi o humbela hu kha ḓi vha na tshifhinga uri a kone u ita mushumo wawe  . 
Tsumbo dz a u pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu ndi ? 
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Muvhigo wo sumbedza uri mbekanyamaitele ya ikonomi ya masheleni i khou bvelela vhukuma kha ḽa Afurika Tshipembe vhunga itshi vhuedza kha vhashayaho . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru ḽa 21 Fulwi 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa  . 
Vha humbelwa u dalela webusaithi ya GEMS kana vha kwame senthara ya ṱhingo u itela u wana uri ndi dzifhio mbuelo dzine dza vha hone kha Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya Maṋo ya GEMS . 
Mashangoni manzhi o bvelaho phanḓa , mbekanyamaitele yo thusa nga u ḓisa mvelelo dza matshilisano dze dza dzhiwa sa dzo teaho nga zwitshavha zwao , kana nga mivhuso yao  . 
U lambedza zwiimiswa zwa dzinnḓu  . 
Vha tea u vha na ḽaisentsi ya tshigidi tshiṅwe tshiṅwe tshine vha vha na tsho  . 
Ndi madzangalelo a nnyi ane a khou itelwa iyi nyito ya vhudavhidzani ? 
Zwiitisi zwauri maswole vha ri hu ḓiswe matombo na thinganywa dziṅwevho ho vha mini ? 
Zwo ralo , zwa zwino hu na u humbulela uri ṅanga dzoṱhe dza sialala dzo thomaho u shuma hu sa athu vha na Mulayo dzi a ḓivhea  . 
U shumisa nḓivho ya girama u itela u wana ṱhalutshedzo . 
U farwa ha ICRI 2016 zwi ḓo thusa shango kha mvelaphanḓa ya u vha na ikonomi yo ḓisendekaho kha nḓivho sa zwe zwa lavhelelwa nga NDP . 
Naa zwi khou fushwa u gumafhi kha thandela iyi ? 
Ndugiselo dzashu dzo sedza kha u kunga vhadali vhapo na vha mashangoḓavha uri vha ḓe vha vhone mutambo  . 
Hu nga kha ḓi vha na u hanedzana malugana na uri tshanduko dza vhulanguli ha nga ngomu dzi fanela u khunyeledzwa phanḓa ha musi hu tshi thomiwa nga khwinifhadzo ya phurogireme ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Arali vha tshi aluwa kha vha tshimbile na muṅwe  . 
U ṱalusa na u fhindula mbudziso dzi sa konḓi dza ḽiṅwalwa nnyi , mini , ngafhi , hani u bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na dza vhanwe vhagudiswa u tamba zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa tshiṱori nga zwigwada zwituku . 
Ri khou isa phanḓa na u khwiṋisa milayo u itela u leludza u ṅwaliswa ha mabindu na u khwaṱhisedza Mulayo wa Vhuṱaṱisani u itela u vulela makete vhadzheneleli vhaswa  . 
Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone i fana na iresi ya vhudzulo kha vhupo ha eekihironiki  . 
Nṱhani ha izwo , mbilaelo kha mulayo wa sialala yo vha u khwaṱhisedza uri vhushaka ha mbingano ho iswa phanḓa na u thithiswa huṱuku  . 
Musi vha tshi dzinginya mihumbulo vha eletshedzwa uri ahuna masheleni fhedzi a vha koni u itela khaedu mafhungo aya ngauri a vha na vhuswikeleli kha mafhungo a vhukuma  . 
Kha vha dovholole hezwi luraru  . 
Nga murahu ha tshifhinga , thandela dza CBNRM dzi do bveledza mishumo miswa  . 
Ndi ḓo sedza kha zwithu zwiṱanu zwa ndeme - pfunzo , mutakalo , u lwa na vhutshinyi , u sika mishumo yavhuḓi khathihi na mveledziso ya mahayani na tshanduko ya mavu . 
Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma - vha songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho kana buseni  . 
Vhupfiwa havho vhu tea u tshimbilelana na fhungo ḽine ḽa khou reriwa  . 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga datumu dzo tendelanwaho khadzo nga masia a kwameaho dzo fhiwaho nga khothe  . 
Kha ri ṅwale Ni tangedzele maiti oṱhe a re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
U themendelwa ha zounu ntswa ya gukhula ndi mveledziso ya u ṱanganedza vhuḓidini ha Afurika Tshipembe kha u khwinifhadza ndangulo na tsireledzo ya saithi dza vhufa haḽo ha ḽifhasi , zwi tendelaho mveledziso i yaho phanḓa nga vhuḓifhinduleli . 
Ro vha ri tshi khou ṱuṱuwedza zwiimiswa zwo fhambanaho kha muvhuso u lingedza na u kuvhanganya zwiko u itela u khwinisa nyimele idzi dza kushumele  . 
Zwo lavheleswa nga nḓila iyi , vhushayamishumo vhu sumbedza zwoṱhe tshinyalelo na tshikhala  . 
Ngauralo phambano ndi ya u tou ita na ndeme ya theori  . 
Mushumi B o mbo hudzwa u ri a vhe ene a tolaho mishumo ya mushumi A. 
Hu nga itwa nḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela  . 
Nyengedzo ya mbadelo i dzhiwa u vha ya ndeme arali i tshi thusa kha mvelaphan ḓa ya nḓowetshumo uya nga ndivho dza ikonomi ya lushaka  . 
Vha humbula u mu laya . 
Tsheo i tea u itwa uri ndaela ya khothe I kombetshedzwe kana i vhe ine ya vhofha  . 
Tshi teaho u dzhielwa nṱha ndi tsha uri a hu na mphomali dza nyimele dzo avhelwaho u bva kha muvhuso wa vhukati , nga nnḓa ha musi hu u itela gwama ḽo khetheaho , ḽo sedzaho kha mikovhe ire na ndinganyiso maelana na mishumo yo bulwaho  . 
Kha ḽifhasi ḽashu ḽi ṋaṋaho u vha ḽiṱuku na u vha ḽa mupikisano , vhaswa vhashu vha ṱaṱisana na vhaswa vha maṅwe mashango  . 
Tshumelo dzo ṱanganelanaho dzi ṋetshedza thikhedzo nga kha ndaulo ya tshomedzo dza vhashumi ; Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani , tshumelo dza mulayo , vhudavhidzani na tshumelo dza vhoramafhungo ( midia ) na thikhedzo yo ṱanganelanaho  . 
I sumbedza u ḓinetshedza ha sekithara yo ḓiimisaho kha u lusana na u sa tholiwa ha vhaswa nga zwipikwa zwo khwaṱhaho na zwifhinga uri hu kone u itwa nga nḓila i bvelelaho , u lavheleswa na u lingululwa ha vhudzheneleli ho tiwaho . 
Ndi nnyi ane a tea u wana tshumelo ? 
Kha vha sedze pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u wana mifuda yo fhambananaho ya zwigwada zwi no kwamiwa nga mafhungo a vhushai na a mbeu vha zwi ṅwale kha khoḽomu ya zwigwada  . 
Ndi ngazwo , nga Lambamai 1996 vhukati ha maitele a u ita Ndayotewa , Phalamennde yo ṱanganedza Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari ya Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP )  . 
Ri ṱuma mitshila magumoni a mudzi wa ipfi kana kha tsinde ḽa ipfi ri tshi vhumba ipfi ḽiswa . 
U vha kha tshiimo tshi re khombo muvhilini - u vha tsini na zwithu zwa u ṱanzwa kana u kunakisa zwa tsiko kana zwa mupo zwine zwa tshimbilelana na u fema buse khathihi na u shuma fhethu hu re na munula munzhi  . 
Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka u tea u thola mufumakadzi kana munna uri a vhe Khomishinari wa Lushaka wa tshumelo ya tshipholisa , u itela uri a lange tshumelo ya tshipholisa  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , vhapondiwa vha nndwa dza muṱani na madzangano asi a tshitshavha a nga vhilahela  . 
U shaea ha ndangulo ya kushumiselwe kwa mavu na u pulana zwo vhanga uri hu vhe na u shumisa mavu nga nḓila ya ad hoc na u ḓibandutshedza ha vhadzuli  . 
Lwa mulayo , mbofholowo ya tshivhumbeo i tendelwa u itela maitele a ndaulo  . 
U ḓirula mushumo , naho zwo ralo , a hu nga ḓo vha tshidza kha u farwa arali vha kwamea kha nyito dza vhugevhenga  . 
Zwino u humbula hafhu uhu havho ha nyambedzano , vha na vhuṱanzi tshoṱhe uri ndi zwone zwe zwa itea ? 
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha dzi ḓo bviswa dza rumelwa kha vhone nga murahu ha u waniwa ha fomo ya khumbelo . 
Muntari o tamba zwavhuḓi nahone a tamba tshifhinga tshoṱhe kha Udinese . 
Nga murahu ha u vhala : u ṱalutshedzela tshoṱhe hu tshi shumiswa zwṱirathedzhi sa u kuvhanganya , u ṅweledza , u vhambedza na u fhambanya , u dzhia tsheo nga u tou humbulela , u saukanya , u ita magumo , u bvisela muhumbulo wau khagala U vhala wo tou fombe zwibveledzwa zwa ḽitheretsha na zwi si zwa ḽitheretsha U vhala na u ṱalela ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho engedzwaho . 
Sa izwi mutholiwa mun(we na mun(we wa muvhuso a tshi zwi d(ivha zwauri fhungo ( la u swikelelea ha mafhungo ndi ( la ndeme vhukuma kha nnyi na nnyi nahone a si ( line ( la leluwa  . 
Vhanna u bva kha khuḓa dzoṱhe vha wana zwi tshi konḓa u ṱanganedza u bvelela hune ha khou aluwa ha vhafumakadzi kha madzangano a poḽotiki  . 
U vha tshitshavha tsho tsireledzeaho zwi amba u shumana na zwiitisi zwa ndeme zwa vhugevhenga , zwine zwa ṱoḓa tshomedzo nnzhi dza muvhuso na dza tshitshavha  . 
Vhaṅwe matshudeni vha re na zwithithisi vha nga kundelwa u swikelela dziṅwe dza ndivho sa zwe dza ṋekedziswa zwone kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga . 
Naa milayo ya lushaka na vhuimo zwi do shumiswa hani ? 
Mutengo wa Tshikimu  . 
U thoma u shumisa Mulayo Hu sa dzhielwi nṱha khethekanyo 16 a hu na matshimbidzele ane a ḓo thomiwa kha khothe ifhio kana ifhio nga nnḓa ha musi hu na muofisiri wa u tshimbidza na mabalane muthihi kana u fhira . 
Ndi kuhumbulele kufhio ku no ima na TV kune vhabebi vha nga ku funa ? 
Khomishini i a zwi ḓivha uri pfanelo idzi a dzo ngo fhelela nahone dzi nga si shumiswe kha u vhaisa vhaṅwe  . 
Ni vhona u nga vhoiwe sa vhagudi ni nga ita mini kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwiṋe ? 
Muhasho wo thusa nga u dzudzanya na u lambedza tshihumbudzo tshapo tsha mushumo  . 
U fana na Muvhuso washu , ndi a tenda uri mitheo ye ya ranga phanḓa shango ḽashu miṅwahani ya 14 yo fhiraho i kha ḓi vha hone . 
Vhukando hu ngaho uhu hu ita u ri vhashumeli vha muvhuso vha si tsha thonifha milayo na vhahulwane vha muvhuso  . 
Tshitatamennde itsho tshi shuma sa afidaviti  . 
Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ; zwipiḓa zwa dzangano zwi re kha mutevhe wa Shedulu 3 wa Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ; kana Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhatholi tsho themendelwaho nga Tshikimu . 
Fhedzi mutsiko wa malofha wa dzula u nṱha lwa tshifhinga tshilapfu , mirado ya ndeme i nga tshinyala kana vha lovha . 
Gerani khoini kha Tshigeriwa tsha 8 ni nambatedze tshivhalo tsho teaho hafha  . 
Muvhigo u shumana nga maanḓa na muelo kha masia a u swikelela ṱhoḓea dza mutheo na u bveledza zwiko zwashu zwa vhashumi  . 
Mutevhe wa tsumbo dza nyito dzi songo teaho kha dziṅwe sekithara Nga nnḓa ha u dzhiela fhasi mbetshelwa dza uyu Mulayo , ndivho ya Shedulu ya uyu Mulayo ndi u sumbedza na u khwaṱhisedza dziṅwe nyito dzine dza vha kana dzine dzi nga vha dzi songo tea , dzo ṱanḓavhuwaho dzine dza tea u thasululwa kana u shumaniwa nadzo . 
U kundelwa u amba na u pfesesa  . 
Lulimi lu ya murahu lwa sia tshikhala tshihulwane vhukati ha meme na lulimi lwa ita uri muya u si dzhene kha phakho  . 
Naa HIV i kwamisa hani vhathu kha itshi tshigwada tsha kutshilele ( hu si nga muthihi muthihi ) ? 
Ndi muthu ane madzina a goloi o ṅwaliswa ngae ane a nga ḓadza fomo ya khumbelo . 
Huṅwe ṱhamusi makhulu waṋu vho vhuya vha ni anetshela zwone ? 
U badzhetela mbadelo : U rekanya uri ndi vhugai ya ṱhanganyelo yoṱhe ya nyanganyelo ya mbadelo ine ya ḓo ṋekedzwa mishumo nga muthihi nga muthihi kha thandela iyi  . 
TSHIRUNZI TSHA MUTHU . 
Izwi zwi ḓo ri konisa u sa tsha shumisa bada ra shumisa tshiporo kha zwa endedza malasha , zwine zwo no tshinyadza dzibada ngei Mpumalanga . 
Hu na thaidzo malugana na u vhulunga rekhodo nga zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivete  . 
Thaidzo dza tshifhinga tshipfufhi : vhulwadze ha swigiri vhu songo alafhiwaho vhu nga vhanga khoma na lufu  . 
U wana mafhungo manzhi , khumbelo dza tshumelo kana tshumelo dza vhathu vhane vha thusa nga u tou funa , vha nga kwama vhalangi vha madzingu vha muhasho  . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u shumana na mbuno ya uri vhathu vha miḽioni vha si na vhuholefhali vha ṱoḓa u shuma  . 
Ri khou ita tshanduko kha zwa pfunzo,sa zwe zwa ḓisumbedza kha u aluwa hu vhonalaho kha mvelelo dza ku phasele kwa maṱiriki ṅwaha wo fhiraho , na dzangalelo ḽe ḽa sumbedzwa nga vhaswa kha zwa pfunzo u mona na shango . 
Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho  . 
Mulayo wa lushaka u nga ṱanganedza nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzo ṅwalwaho kha thendelanoguṱe  . 
Tsha vhuvhili , hu ḓo vha na tshanduko khulwane dzi elanaho na tshanduko ṱhukhu dza mbuelo  . 
Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho  . 
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa lushaka nahone milayo na matshimbidzele zwi tea u tevhedza mulayo wa lushaka . 
Nyiledzo ya u tambudza A hu na muthu o tendelwaho u tambudza muthu ufhio kana ufhio . 
Iina , ndi zwa vhukuma uri muaifa u na vhuifhinduleli ha uri a unele na u shavhedza vhane vha vha vhone vhe vha tea a tshi shumisa thundu ya ifa,zwa mbo ita uri mulayo wa tshirema u vhonale u tshi khou tevhedza zwe zwa laedzwa nga Bii ya Pfanelo  . 
Zwidodombedzwa zwa muṱangano we thendelano ya u thoma khoro ya nyambedzano vhukati ha madzangano a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa . 
Mapholisa vho ṱoḓisisa mulandu , o ḓo hwedzwa mulandu a haṱulelwa lufu , ndi khou amba ngoho ? 
Lwendo lune vhathu vhashu vhohe vha nga kona u swikelela kha zwipotso na u imvumvusa , na tshifhinga tsha uri hu kone u vhonala vhukoni havho  . 
Muhumbulo wa bono 2 ; u tambudzwa ha Ntshengedzeni lwa vhudzekani . 
Vhengele ḽo vha ḽi na phakhethe dza mugayo , ha odiwa dziṅwe nnzhi dza 55 . 
Uhu ndi u fhandekana ha mbuelo , phensheni yo fhandekanaho na pfukiselo ya pfanelo dza phensheni  . 
Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi , vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa , dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o ṱalutshedziwaho kha iḽi ḽiṅwalo a a shumiswa . 
Buthano ḽa Lushaka ( NA ) ḽi khetha kha Miraḓo yaḽo Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi nnzhi uri dzi lavhelese mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka yo fhambanaho . 
Hu dovha hafhu ha sa vhe na zwidodombedzwa zwi re zwone zwa tshumelo zwine zwa dovha hafhu zwa kanganyisa , ho sedzwa-vho na uri idzi tshumelo dzi swikiswa hani kha vhadzulapo  . 
Kha vha ite ndugiselo dza uri tshikwekwete tsha u ita ndingo dza u ola u lugela hatsho u vha lwanzheni . 
Vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe hayani ha vhalala . 
Nangani ipfi u bva kha nganea ḽine ḽa ri vhudza zwinzhi nga ha Rendani . 
Vhulaedzwa hapo vhu na vhuḓifhinduleli ho fhambanaho maelana na ndango ya tsireledzo ya zwiḽiwa  . 
Khabinethe i khoḓa madzangano a si a muvhuso a Afrika Tshipembe ane ono thoma u isa thuso thanzi ya vhuthu ngei Nepal . 
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa , muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho  . 
Zwigwada zwi no khou shuma zwi o vha zwone zwi vhonaho uri mushumo u khou bveledzwa kha mavunu  . 
Sa tsumbo , kha vha dzhiele tshitatamennde tsha u rangani malugana na maitele a zwa vhufarabugu  . 
Arali Phalamennde ya tendela Mulayotibe u rumelwa kha Muphuresidennde  . 
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha re kha netiweke ya GEMS vho tenda u ṋetshedza tshumelo ya ndeme ya ndondolo ya mutakalo kha miraḓo ya GEMS nga mutengo wa Tshikimu  . 
Thekhinoḽodzhi idzi na zwibveledzwa , arali zwo vhekanywa sa mapfumo kha ndaulo , na zwone zwi kha ḓi vha zwi langiwaho nga nḓila dza ndango dza zwihali na maitele o fhambanaho  . 
Arali tshiko tshine tsha khou kuvhanganywa tshi tshi khou shumiswa kha vhushumisamupo , muṱoḓisisi u fanela u kovhekana dziṅwe dza mbuelo dzine dza nga bveledzwa  . 
Ri tea u dovha ra vha na vhuṱanzi ha uri mishonga i khou shumiswa zwavhuḓi . 
Vhagudi vha nga kopa modele . 
U khwinisa maana aya a u wana zwithu nga nila i leluwaho maana a vhorabulasi , zwo swika hune zwa vha zwa vhuhogwa u ita madzangano a zwa vhushumisani na vhushaka ha tshifhinga tshilapfu vhukati ha vhashumi vho fhambanaho kha mutevhe wa nisedzo na u alusa mutevhe wa nisedzo u itela uri hu vhe na ndeme kha mishumo ine vha vha vha tshi khou i ita  . 
Nga murahu ha sentshari dzine dza ṱoḓou swika tharu dza phambano , , u sa lingana vhukati ha dzitshaka hu khou fhungudzea  . 
Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya nga masipala , vha tea u kwama masipala wa havho u wana uri tshivhado tsha maḓi a sa badelwi ndi tshifhio . 
Ndayotewa yashu i amba uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya pfunzo ya mutheo na pfunzo ya nṱha , zwine Muvhuso nga kha maga a pfalaho wa fanela u thusa na u vhona uri zwi a swikelelea . 
Ndivho ya mulayo une wa vha kha tshiimo tsha u vha Mulayombisi , wonoyu u vhidzwa White Paper , ndi u ṋetshedza phoḽisi ya kushumele na nḓila ine ya vha ya u tou ita ya u thoma tshiṱirathedzhi tsha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Milimo hei i tshinyadza mafhafhu avho  . 
Khabinethe yo thoma maitele a lushaka kha zwa thendelano ya zwa Thendelano ya zwa Matshilisano vhukati ha vhashumi , mabindu na muvhuso u itela u ṱutuwedza nyaluwo ya ikonomi na u fhungudza zwa u xelelwa nga mishumo  . 
Ri ṱoḓavho zwikili zwine zwa wanala u bva kha aya magudedzi  . 
Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano  . 
U ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo ndi tshipiḓa tsha maitele a u fhaṱa fulufhelo na u bveledza vhushaka  . 
Midia dzo ḓala nga mivhigo nga ha tshanduko kha vhutshilo ha miṱa , mutakalo na khonadzeo ya mveledziso ya ikonomi kana u wa  . 
Khothe yo khwaṱhisedza tshigwevho tsho itwaho nga khothe ṱhukhu tsha miṅwaha ya 12 u dzula dzhele  . 
Vhabebi vha ḓo wana mvelelo dza ANA kha dziripoto dza vhagudi dza ṅwaha nga ṅwaha mafheloni a ṅwaha . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani muthu a si nga si kone u amba uri vharengi vhoṱhe vha a fana  . 
Hu bvelela mini kha mafhungo ? 
Minisiṱa Vho Motsoaledi vho ḓivhadza uri u bva nga Khubvumedzi naṅwaha , vhalwadze vhoṱhe vha re na HIV vha ḓo wana dzilafho zwi si na ndavha uri tshikalo tsha CD4 tshavho tshi khou ri mini  . 
Ngeno hu na uri nḓowelo dzi re hone kha lushaka ulu lwa tshigwada dzi nga vha dzi dzo kaleaho kana nyangaredzi , dzi anzela u vha dzi fomaḽa  . 
Vha tea u ḓivhadza SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 a nga murahu ha u vala mabindu avho . 
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa zwithu  . 
Thendelano i leludza maitele a u enda vhoṱhe nga vhadzulapo vha mashango mavhili , u khwinisa thendelo ya mupfuluwo ya vhathu vhane tshifhinga tshoṱhe vha vha vha tshi khou pfuka mukano  . 
U sedzesa luambo lwa miraḓo ya muthu , zwi re luamboni na kushumisele kwa maipfi . 
Vha dzudze tshileme tshi re na mutakalo nga u ita nyonyoloso na kuḽele ku re na mutakalo . 
Nga tshifhinga tsha u funza kiḽasi yoṱhe na nga tshifhinga tsha u shuma na tshigwada tsho tou livhiwaho khatsho , vhagudi vha bvela phanḓa na u amba nga ha maḓuvha a vhege na miṅwedzi ya ṅwaha na datumu ya ḓuvha ḽeneḽo , khathihi na maḓuvha o fhelaho , na maḓuvha a kha ḓi ḓaho . 
Khoḽesiṱiroḽo ya nṱha kanzhi i vhonala musi muthu a tshi vha na vhulwadze ha mbili , siṱirouku , musi o tshinyala muraḓo lwa tshoṱhe . 
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha  . 
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014  . 
Dokhumenthe dza u rumela zwibveledzwa nnḓa dzo sainwaho nga u ṱemoiwa nga Chamber of Commerce . 
Kufarelwe kwa bugu : Nḓila yone ya u fara khathihi na u fhenḓa bugu . 
Mulayo wo ḓisendeka kha maga a uri khombo mishumoni i fanela u ḓivhadzwa nga u davhidzana na tshumisano vhukati ha vhashumi na mutholi  . 
Arali khumbelo i songo tendelwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14  . 
Sa zwe zwa tiwa nga Minista kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa kha sekhithara ya vhureakhovhe sa zwe zwa bulwa kha khuwelelo yo bviswaho kha gazette ya . 
U ṋea thendelo kha Milayotibe 79 . 
Khakhathi dzo engedzea na vhadzulapo vhanzhi , vhafumakadzi na vhana vho huvhala kana u vhulahwa  . 
A gidima a tshi ya u vhona uri hu khou bvelela mini . 
Maitele ane a tea u tevhedzelwa nga miraḓo ya tshitshavha kha u swikelela mafhungo ane DHS ya vha nao , u ya nga mbetshelo dza PAIA . 
Tsha u thoma , musi ri tshi vhambedza tshaka idzi dzo fhambanaho dza vhurereli ri nga vha ri sa khou vhambedza zwi fanaho na zwi fanaho  . 
Thodisiso ya u fushea ha Mushumisi yo itiwa kha dziphurovintsi dzothe dza tahe . 
Vhe na tshigwada , kha vha rere na u tendelana kha milayo ya vhuḓifari ha muṱanganoni , hu tshi katelwa ṱhoḓea ya vhufulufhedzei  . 
Vhaṅwe vhabveledzi vha mbekanyamaitele vho sumbedza u vhilaedzwa nga uri miṅwe mimasipala yo shumisa phurosese dziṅwevho dzo fhambanaho u thoma sisiṱeme dza komiti dza wadi  . 
Thendelano dza zwino nga ha tshivhumbeo tshiswa tsha dzangano na mbekanyamitele ya u thola zwo ita uri dzangano ḽi ye phanḓa kha sia iḽi  . 
Mivhigo ya mvelaphan ḓa i nga si ṋewe vhathu vhe vha sa xelelwe nga tshelede  . 
Nyimele hei i a akhamadza musi muthu a tshi zwi sedza kha nyambo dzapo  . 
Phethenni nnzhi u mona na riṋe dzo itwa nga mitalo , zwivhumbeo kana zwithu . 
Kha vha gude u ḓivha arali u tshoṱelwa hu tshi khou ḓa u itea . 
Ro dzula ro lavhelesa phanḓa kha u khwaṱhisa hovhu vhushaka musi ri tshi ḓo swielela Muṱangano wa South Africa - Eu phanḓanyana ṋaṅwaha  . 
Tshinyalelo ya ndozwo yo fhungudzwa , fhedzi hu kha ḓi tea u itwa zwinzhi kha u fhelisa ndozwo . 
Mafhungo a Afurika a kha ḓi vha one e mbekanyamaitele ya zwa ndeme ya sedzesa khazwo  . 
Arali mbilo yavho i sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi  . 
Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe . 
Hu na khetho ya mbuelo yo teaho ṱhoḓea dza ndondolo ya mutakalo dza muṱa wavho na tshikwama tshavho  . 
U vhewa ha miraḓo na tshifhinga tsha ofisi 221 . 
Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 b u tea u thoma u wana nḓḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo o sumbedzwaho nga Khoro ya Masipala kha u ta uri a imelelwe zwavhuḓḓi  . 
Zwi tshi ḓa kha vhana vhaṱuku , zwi nga fhedzi zwi sa konadzei kana zwi sa vhuedzi u ita ndingo khavho vhabebi vhavho vhasiho  . 
Hu na tshaka nnzhi dzo fhambananaho dza ndangulo ya thandela dzi no shumiswa kha sekhitha ya mveledziso  . 
Maitele a a fhambana u ya nga lushaka lwa tshikhala  . 
ICD i ḓo ṱo ḓisisa mulandu nga u ya he vhukhakhi ha itea hone na u wana zwitatamennde kha ṱhanzi dze dza vha dzi hone . 
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza zwilinganyo zwa nḓisedzo ya tshumelo ya PSC na zwilinganyo zwa mvelaphanḓa yo itwaho malugana na u thoma u shumiswa ha izwi zwilinganyo  . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo . 
Phimo ine ra swikelela ngayo tshipikwa itshi tsha vhuvhili yo ḓisendeka nga zwiṅwe zwiko zwa muhwalo wa mutheo zwi sa ḓuri nahone zwi re kha mupo zwa fulufulu ḽa ndeme  . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea nga u ṱavhanya kha bveledza mveto-mveto nnzhi hu ne zwa konadzea  . 
Mulayo u amba uri SARS i tendela Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u swikelela mafhungo ane a yelana na maanḓa na mishumo ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo  . 
Thebuḽu ya 12 i sumbedza tsumbo ya tsumbatshifhinga ine ya nga shumiswa kha u khunyeledza pulane dza dziwadi  . 
Zwilalo zwi tou fukulwa mavuni . 
Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela , we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo  . 
Muvhigo wa u ṱolwa ha vhupo u rumelwa kha muhasho wa Vhulimi u wana thendelo na zwidodomedzwa zwi bvaho kha PSV tsheo ya u fhedzisela  . 
Vhaḓivhi vha mitambo vha tshi ṅwala nga zwa mitambo . 
Khoro ya Masipala I tea u ita mushumo wayo nga nḓila I songo dzumbamaho , nahone I nga vala madzulo ayo , kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga lushaka lwa mushumo une wa khou itiwa  . 
Munna kana mufumakadzi wavho wa kale Ri ṱoḓa khophi ya vhuḓifhinduleli ha mulayo ha uri vha ṋetshedze thikhedzo ya dzilafho sa zwine ṱhanziela ya ṱhalano ya zwi bulisa zwone . 
Thebulu ya 3 afho fhasi i sumbedza shedulu i no ṱalusa kuḓiselwe kwa CBP hu tshi shumiswa maga sa tshiiḓa tsha tshitendeledzi tsha u pulana na u gaganya gwama tsha IDP , tshine tsha sumbedza nga tshiṅwe tshivhumbeo tshitendeledzi kha Nyolo ya 5  . 
Nyito dzi vhonalaho dzi ḓo itwa kha u thoma themamveledziso ya ndangulo ya mathukhwi kha zwikolobulasi , u shumana na mathukhwi a dzilafho na maṅwe mathukhwi a re khombo ane a dzhenelela kha u engedza vhushai na u tshinyadza mupo  . 
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 Muṅwalo U ya phanḓa na muṅwalo wa u ganḓisa U ṅwala maḽeḓere maṱuku na mahulwane nga nḓila yone na nga luvhilo lwo kalulaho na vhusedzi . 
Mugudisi : Jorvan Vieira  . 
Dzhenisani maipfi  . 
Musi khwaṱhisedzo ya ndeme yo no itwa , tshutshedzo iyi i a bviswa na u tshinyadzwa  . 
Vha humbelwa u humbula uri mbilo dzi ḓiswaho nga nḓila i si yone a dzi nga badelwi . 
Fhedzi haho , nga nnḓa ha riṋe , ane a do vhona uri muloro uyu u a swikelwa  . 
Naho , vhunzhi ha zwivhumbi zwa vhathu hu u vhaisala na u shoniswa he vhanzhi vha tambula naho , na u sa kona ha khothe u ḓisa thulo kha u vhaisala uho na u shoniswa  . 
Arali hu na zwin(we zwo teaho hu nga humbelwa khothe uri i zwi sedzuluse  . 
Ni nga swaya zwi no fhira tshithihi . 
Naa hu na nḓila ya u kwama vha tshumelo ya shishi fhethu ha u fhaṱa ? 
Uri Khoro i kone u thomiwa tshiko tsha mafhungo tsha lushaka tsha madzina o tendelwaho a divhavhupo , zwiko zwa mafhungo zwo fhambanaho zwi fanela u sedziwa u itela uri hu vhe na thodisiso na u vhambedza  . 
U sala murahu tshiimo na u bvelela zwi ṱuṱuwedza vhathu u tevhela mbuelo ya nṱha na u engedza kushumisele kwavho  . 
ThMulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho nga vhusimamilayo ha vunḓu u ya nga ino Ndima kana , arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Ndayotewa , u ḓo u rumela murahu kha vhusimamilayo uri u sedzulusiwe hafhu  . 
Vhuḓifhinduleli ha dziṅwe rekhodo dza Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe  . 
Vundu , naho zwo ralo , ḽi khou vhona u khwiṋisea ha u lovha ha dzitshetshe nga ngomu kha tshileludzi tshashu  . 
Mbilaelo dzo vhigwaho na dzo ṱoḓisiswaho dzi ḓo tevhelelwa tshifhinga tshoṱhe u itela uri hu vhe na phindulo nga u ṱavhanya c U talutshedza vhuimo ha mbetshelwa ya u nekedzwa ha u thogomela ho livhiswaho kha vhaaluwa  . 
Asima ndi mini ? 
Muthu u fanela u ṅwala ḽiṅwalovhuṋe nga nḓila ine ḽa kona u mu ambela a siho  . 
Vha ḓo dzhiwa sa ane a vha na ḽaisentsi ya u bveledza zwibveledzwa zwa zwivhaswa arali vho vha vha mubveledzi wa zwivhaswa phanḓa ha 17 Ṱhafamuhwe 2006 ḽine ḽa vha ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha Mulayo . 
Olani mepe wa tshikolo tsha haṋu ni sumbedze masia o fhambananaho u thoma getheni u ya fhethu ho fhambananaho afha tshikoloni . 
U fara a si maitele a u bvisa lwa tshifhinganyana muthu kha tshitshavha hu u itela u lugisa vhupo uhu , kana maitele a u pfisa vhutungu  . 
Kha u fhirisa muhumbulo , vha nga humbulela uri vhaṅwe vha u wana u tshi takadza sa zwine vhone vha ita  . 
Ndima ya rathi ( 6 ) ya Mulayo wa Bayodaivesithi i langula u tumbulwa na mbambadzo ya zwibveledzwa zwa zwi tshilaho ine ya katela zwiko zwa zwi tshilaho zwapo , sa zwenezwo u vhambadzelwa nnḓa u itela vhushumisamupo kana luṅwe lushaka lwa ṱhoḓisiso , na u sumbedza nga ha u kovhekana hu pfeseseaho hu linganaho ha mbuelo dzine dza bva kha vhushumisamupo i katelaho zwiko zwa baiḽodzhikhaḽa nga vhafaramikovhe na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo  . 
Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973 . 
U dzhenela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuṱambo  . 
Ikonomi yashu ndi ya dziminirale  . 
Thandela yo takula ndavhelelo dza tshikolo uri vha wane zwiko zwinzhi , nahone vho vha vho sinyuwa musi ndavhelelo idzi dzi songo swikelelwa  . 
U tsireledzwa ha zwimela zwo fhambanaho zwi shumiwaho kha mulayo wa phetheni ( muhanga wo tiwaho wa mashango one one ) u khou sedzuluswa zwa zwino nga dzangano la lifhasi la Ndaka ya Vhuluvhi ( WIPO )  . 
Heyi Thendelano i ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ya ḓo sainiwa ngaḽo ya fhela nga ḓuvha ḽe ḽa tiwa nga miraḓo  . 
Mazhendedzi a vhupimi oṱhe vhuraru hao , o ṱahisa mafhungo a fanaho sa u ongolowa ha tshanduko dza u engedza nyaluwo , kushumele kwa khamphani dzi langwaho nga muvhuso ( dziSOC ) na khohakhombo dza poḽotiki , vhukati ha maṅwe mafhungo . 
Mushumi u tea u rumela fomo ya aphili kha mulangi wawe ane a do I rumela kha vhahulwane vha aphili  . 
I ḓo dovha ya sedzulusa maṅwe maimo a thendelano ya SACU na kushumele kwayo , u itela u tshimbidza mveledziso ya ikonomi dza SACU  . 
Vho Moraka Lucas Mello ( u tholwa hafhu )  . 
Bugupfarwa i fanela u vhalwa khathihi na ṱhoḓea dza milayo dzo teaho , Tsumbanḓila dza Lushaka malugana na Kuthomele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala , ya 2005 na Bugu ya Tshiko ya Komiti dza Wadi dza Lushaka ( dplg and GTZ 2005 )  . 
Vhaofisiri vha masipala vha shumana na ndaulo na tshumiso ya mbekanyamaitele dza khoro  . 
Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa , madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Tsumbo ya mvelelo ya phindulo ya mbeu:(a) U engedza tshivhalo tsha vhathu vha sa dzhielwiho nṱha- na u dzula tshikoloni , ( b)U engedza maanḓa a u tshea mafhungo a vhafumakadzi malugana na tshelede i shumiswaho miṱani , ( c ) U dzhenelela hu linganaho ha vhanna na vhafumakadzi kha ndangulo ya tshomedzo dza mupo  . 
Khonfarentsi iyi , ine ya farwa nga murahu ha miṅwaha mivhili miṅwe na miṅwe , yo no tou vha tshishumiswa tshi sumbedzaho tshanduko kha muvhuso na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha u vhona mvelaphanḓa dzo itwaho kha u langa u kavhiwa nga HIV . 
Khathulo ya Khothe ya Tshirema yo guma ( res judicata ) ngauri a i koni u itelwa aphili Hune muhweleli a khou vhila kholomo dza 19 ngeno khosi yo fha khathulo i fhambano na iyo zwi do vha u sa kona ha khothe musi ho itiwa aphili u wana i tshi khou ima na muhwelelwa ( nga u fhelisa mulandu wa muhweleli ) ngeno muhwelelwa a songo dzhenisa aphili  . 
Vha tenda uri khakhathi dzi kwamaho vhuloi dzi tea u shumaniwa nadzo hu tshi khou shumiswa mulayo u re hone , kha iyi nyimele hu na mulayosiṅwa na mulayo-zwawo . 
Kha mavundu hune ha vha na zwivhumbeo izwo , vhashumi vha thandela vha ḓo dzhenelela kha foramu idzo  . 
Zwi dovha zwa sedzelisa fhasi u manḓafhadzwa ha ikonomi  . 
Kha vha ṋee maraga u ya nga ruburiki i re afho fhasi . 
Mutshimbidzi wa fhethu hune ha dzuliwa hone u tea u dzhia maga othe a pfalaho uri a wane thendelo ya mualuwa  . 
Mulayotibe ine ya ḓo dzhielwa nṱha . 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 5 : Mveledziso ya Sekhithara ya Vhuoli  . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI iṅwe na iṅwe . 
Vha ḓo fanela u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana nga mbadelo dzo engedzwaho musi vha tshe vho imela ṱhanziela ya u reila yavho i tshi ṋtshedzwa . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa na Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha ita nga hune vha nga kona u vhona uri tshelede , maṅwalo , zwa ngudo na mishonga zwi a fhiriselwa nga u ṱavhanya  . 
Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12 , kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70 , zwine zwa nga swika u thoma , nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa . 
Asima i sa khou alafhiwa zwavhuḓi nga tshifhinga tsha vhuimana i nga vhanga uri thaidzo dzi re khombo dzi engedzedzee . 
U ṋetshedzwa ha phethishini hu langulwa nga milayo ya Phalamennde . 
Senior Manager : wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu . 
Ro vha na tshikhala tsha u ṋekana nga muvhigo wo fhelelaho kha vhurangaphanḓa ha SADC Muṱanganoni wa AU we wa farwa Addis Ababa  . 
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho  . 
Vhunzhi ha zwiṱaluli zwi bva kha tshanduko ya ikonomi ya miṅwaha ya 150 yo fhiraho  . 
Vhuloi ho ḓalelwa nga zwithu zwine zwa konḓa . 
Kha Themo ya 2 , vhagudi zwino vha vho kona u vhala u swika kha 50 nga nthihi . 
Arali mubebi kana vhabebi , kana mulonditi , kana khomishinari wa ndondolo ya vhana a hanela mbingano , ndi muhaṱuli fhedzi wa Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo  . 
Nḓivho ndi ya ndeme lwa ndeme ane khothe ṱhukhu dzi nga si vhe na vhukoni ha u fha khaṱhulo yo teaho kana u fha ndaṱiso  . 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa u swikela ṅwana a tshi vho kona u ḓishumela na u ḓiunḓa . 
Miṱangano ya u vhiga murahu tshifhinga tshoṱhe ndi ya ndeme u vhona uri tshitshavha tshi a ḓivha zwiwo zwatsho  . 
U vhala mafhungo a ḓivhazwakale ya bola ya milenzhe a re kha siṱari ḽi no bva kha inthanete . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhuḓibaḓekanyi . 
Asesimennde - Maitele a tshifhinga tshoṱhe a u kuvhanganya mafhungo nga ha vhukoni ha mugudi , a pimiwaho nga Maimo a asesimennde . 
Ndi vhufhio vhushaka vhu re hone vhukati ha mafhungo e na u fhungudza thaidzo ya u shumisa tshelede yo padaho  . 
Phambano zwitshavhani dzi nga ḓi ṱumanywa na dziṅwe , khamusi dza ndemesa kana zwivhangi zwo dzumbamaho , zwine a zwo ngo sedzuluswa  . 
Zwi khou lavhelelwa uri Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo funzwa kha nyimele ine zwiṅwe zwikili zwa luambo zwa funzwa na u bveledzwa . 
U kovhekanya maḽegere a 45 vhukati ha khonani 4 u itela uri vhoṱhe vha wane a no lingana . 
Huna khonadzeo naa ya u shumisa tshumelo ya u lulamisa ? 
Kha vha ḓivhe uri mbingano idzi dzo no tendelwa nga fhasi ha mulayo wa mbingano ya tshirema . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe . 
Arali mufumakadzi a mueni , mbudziso ya tshivhalogule tsha vhana vhane a vha navho mulani ( P-35 ) hu fanela u vha vhana vhe a dala navho  . 
U katelwa ha kharikhuḽamu . 
Fhedzi ri tea u dzhia tshivhuya tsha u ḓiṅwalisela zwo khetheaho zwa mafhelo a vhege zwo dzudzanywaho nga vha Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya Afurika Tshipembe , IEC , matshelo na nga Swondaha , dzi 7 na dzi 8 Luhuhi nga u tevhekana  . 
Mbilaelo idzi dzi ḓo ṱoḓa ndangulo na zwa vhureakhovhe zwone zwiṋe zwi ḓo tea u bindudza zwihulwane kha thekhinoḽodzhi na maitele a u ṱuṱuwedza nḓila ya kuitele kwa ekhosisteme kha ndangulo ya zwa vhureakhovhe  . 
Namusi ndangulo ya vhulamukanyi kha vhupo ha mahayani i khou itiwa nga khothe dza Vharangaphanda vha Sialala kana Khothe dza Tshirema  . 
Thikhedzo ya muvhuso i isa phanḓa na u fhungudza zwiitisi zwa gomelelo nga kha mbetshelwa dza mugaganyagwama wa tshifhinga tshipfufhi , tsha vhukati na tshifhinga tshilapfu u lambedza mbekanyamushumo dza muhasho wa ngomu dzi fhundulaho ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhupo vhu na gomelelo na ṱhoḓea ya u tandulula u lozwea ha maḓi kha nethiweke dza ndeme dza ṋetshedzo . 
Arali vha na mbudziso kana vhupfiwa malugana na iyi website , kha vha ri rumele e-mail kana vha ri rwele luṱingo kha ṋomboro i sa lifhelwi ine ya vha 1020 . 
Vho Nelson Mandela vho shuma zwinzhi vha tshi thusa vhana vha no nga vhoiwe  . 
Hezwi zwi khou tsitsa tshirunzi tsha khamphani na mbuelo i wanalaho  . 
Mbekanyamaitele i ḓovha hafhu ya ḓivhadza tshivhalo tsha tshumelo ntswa dzine dza ḓo thivha magake o no vhonalaho kha vhunzhi ha tshumelo dzine dza vha hone zwino nga maanḓa kha maḓuvha a 1 000 a u thoma a vhutshilo ha ṅwana . 
Kha vha badele mbadelo dzine dza ṱodea . 
Pulane yashu ya ṱanganya muḓagasi wa ḓuvha , yo no vha phanḓa vhukuma , u vha na mvelelo dzavhuḓi kha mbekanyamushumo yashu ya fulufulu ḽo vusuludzwaho ine ya khou bveledzwa zwa zwino  . 
U ri sia havho , musi ri tshi tou vha tsini na u fara miṅwaha ya 20 ya mbofholowo na demokirasi , zwo vhaisa vhathu vhashu vhukuma na vha nga nnḓa ha mikaṋo . 
U ṱalutshedza tshigwada nga muthu ane a mu ḓivha , hu tshi shumiswa maipfi a u ṱalutshedza . 
Ri ḓo dovha ra engedza ndingedzo kha masia a fanaho na ndondolo ya lwayo na theraphi ya zwa maṋo  . 
Vhathu vha shumaho kha Madzangano asi a Muvhuso , vhathu vha mashango a Tshipembe ha Afrika na vha Afrika nga vhuphara na vhone vha nga ḓi ṅwalisa  . 
Uri fanela u furalela zwiito zwa vhuaḓa ; ngauri Muvhuso u thoma u wana fulufhelo ḽa avho vha vhumbaho vhadzulapo vhoṱhe  . 
Naho madzangano a si a fomaḽa na thirasithi dza vhulondavhathu dzi hone , a dzi tou vha na maanḓa a mulayo o fhelelaho  . 
Zwibveledzwa zwi tea u nangiwa sa tsumbo dzavhuḓi dza lushaka lwa ḽitheretsha sa izwi zwi tshi ḓo shumiswa sa muhangarambo wa u ṅwala . 
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga  . 
Ndi tshone tshikhala tsha u fhaṱa u farisana ha Afrika na u ṱuṱuwedza nyimele ine ya shela mulenzhe kha nyaluwo na mveledziso ya Afrika . 
Ubva tshe ha rwelwaṱari Nomboro ya shishi ya u Lwa na Vhutshinyi ha Lushaka nga Khomishini ya Tshumelo dza Tshitshavha , ho no iswa milandu i fhiraho 13 000 ya vhutshinyi na ya usa tshimbidzwa havhuḓi ha ndaulo kha mihasho ya muvhuso uri i iswe phanḓa na u tshimbidzwa na u sedzuluswa . 
Tsumbo ya 2 : Mushumeli wa muvhuso u tea u humbela vhathu vhane a vha netshedza tshumelo ya tshiofisi u ri vha fole muduba , u itela u ri munwe na munwe a do kona u thusea musi tshifhinga tshawe tshi tshi swika hu si na u sumbedza u ri vhanwe ndi vha khwine kana u do humbulelwa u ri hu na tshitalula  . 
Pfanelo dza vhathu ndi zwithu zwine zwa dzhielwa nṱha musi zwi tshi kwama vhudzheneleli ha nnyi na nnyi  . 
Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo , vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni , mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei  . 
Ho bvelela mini nga murahu ha musi Maria o no vula vothi ? 
Zwiṅwe hafhu , ndangulo ya vhupo uvho a i tshimbidzwi zwavhuḓi vhukati ha vhulangi vhu re na vhuḓifhinduleli , ndangulo ya vhupo uvho a i tshimbidzwi zwavhuḓi na mbekanyamaitele dzi dzulelaho u kuḓana dzi shumiswaho  . 
Vhathu avha kanzhi a vha na tshinwe tshithu fhedzi zwine vha sedza khazwo zwi vha zwi tshi fana  . 
Hezwi zwi amba uri zwikili zwa u thetshelesa na u amba a zwi wanali fhedzi kha thero ya luambo . 
Khothe i nga laedza khotsi a ṅwana uri a shele mulenzhe kha mbadelo dzo itwaho u tou bva ḓuvha ḽe nwana a bebwa u swikela nga ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa  . 
Nḓisedzo ya tshumelo ya khwiṋe ndi ya ndeme u itela u bvelaphanḓa ha ikonomi matshelo na mveledziso ya matshilisano kha shango  . 
Khabinethe i dovha ya livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya miraḓo ya Mmbi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe vhe vha xelelwa nga matshilo avho kha khombo ya bisi Clarens ngei Free State . 
Tshavhuraru , ri ḓo khwaṱhisa u itwa ha tshanduko dza u khwinisa kushumele kwa Muhasho wa Zwa Muno uri u shume zwavhuḓi , sa idzwo muhasho uyu u tshi kwama vhutshilo ha mudzulapo muṅwe na muṅwe . 
I fanela u dzhiela nṱha Milayotibe yoṱhe ya lushaka  . 
U ṅwala ndaela dzi sa konḓi hu tshi shumiswa fureme U nombora ndaela U shumisa zwidodombedzwa zwauri nga nḓila yone . 
U engedzwa ha tshumelo dza mutheo kha vhathu zwo ya phanḓa kha ṅwaha wo fhiraho musi ri tshi khou itela uri hu vhe na vhutshilo ha khwiṋe kha vhoṱhe  . 
Afha na afho hu na masalela a madanga a mathomo a kha ḓi wanala  . 
U anetshela a tshi dovholola zwiwo zwa tshiṱori nga ngona . 
Nḓila ine ya khou sumbedza phindulo ya SMS kha khumbelo yo tshimbilaho zwavhuḓi kheyi . 
Musi izwi zwo no fhela , avho vho kundelwaho u tevhedza mulayo vha ḓo dzhielwa maga a ndaṱiso  . 
Kha vha d(ifhe tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso  . 
Maitele aya naho zwo ralo a na khonadzeo ya u tshuwisa vhutsireledzi ha vhupo na vhutsireledzi ha zwiḽiwa na hone  . 
Nyelelo i songo linganaho ya malofha nga kha tswio i vhanga u vha na dzi tshika kha malofha  . 
U livhanya magaraṱa a zwifanyiso na nomboro ya zwithoma zwi no fana nayo -- U vhea nomboro i fanaho ya zwa u vhalela . 
Thendelano ya u kovhekana mbueloiI nga hanelwa arali hu si na mbetshelo ya u engedza vhukoni ha saithifiki na ha thekheniki u itela u londola , u shumisa na u bveledzisa phambano ya zwi tshilaho kana u ṱuṱuwedza ndondolo  . 
Tshiṱaṱamennde itshi tshi sumbedza uri kuhumbulele kwa sialala ku kha ḓi dzhenelela nahone ndi kwa ndeme kha vhathu vha musalauno vha Afrika  . 
Itani ḽitambwa ḽa mmbwa ye ya fhufha bisini ya shavha . 
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho , sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo  . 
Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo , hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei  . 
PGDS i na zwipiḓa zwivhili , zwi re kuvhonele kwa tshiṱirathedzhi tsha tshifhinga tshilapfu na pulane ya u thoma u shumisa , u sedza na u ela  . 
Ndivho kha Themo ya 2 ndi u vha vhudza tshifhinga nga dzi awara na hafu ya awara hu tshi shumiswa watshi ya vhutanda . 
Hezwi zwi katela u tswa na u dzhia nga khani , u tambudza vhana , u rengiswa ha vhana , u tshipa , na u rengiswa ha vhathu . 
U ola tshifanyiso tshi no amba nga tshiṱori . 
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo yavho a ingo tshimbila zwavhuḓi . 
Hezwi zwi katela u ita ṱhoḓisiso yo dzudzanywaho ya sisiṱemathikhi ya vhuṱanzi na data yoṱhe ine ya ḓo vha thusa , u dzudzanya ḽiṅwalo ḽa mulayo na u sedzulusa khohakhombo dzi baḓekanywaho na u tshimbidza bindu ḽavho nga nḓila yavhuḓi  . 
Muthu o ṋewaho khiredithi ya tshitandadi tsha yuniti u ṋetshedza thuso ine ya ṱoḓiwa kha u ita pulane na sheduḽu dzine dza ḓo itwa kha thandela  . 
U ṱoḓa vhurangaphanḓa , mbekanyamaitele dzavhuḓi , vhalangi na vhashumi vha re na vhukoni , u bvela khagala ha vhuḓifhinduleli , sisiṱeme dzo teaho na milayo ine ya shumiswa zwavhuḓi nahone i tshimbilelanaho  . 
A huna fomo dzine dza tea u ḓadzwa  . 
Vhupo uhu ho phasisa milayo nga ha u Thomiwa ha Khothe dza Madzhisitirata na u ya nga khethekanyo 2(3) dza Milayo yothe ; Khothe dza Madzhisitirata zwa zwino dzi na maanda o fheliswaho48  . 
U kala hoṱhe hu itwaho kha Gireidi 1 ndi hu siha fomaḽa . 
Zwi waleni lwa vhege nthihi  . 
Muṱanganoni madzina a vhanangiwa a vhalelwa nṱha nahone mumwe na muṅwe wa vhanangiwa a ḓivhadzwa kha muṱangano na u vhidzwa a ṱalutshedza uri ndi ene nnyi na sekithara ye a imela yone  . 
Iṅwe ya mbuno ya kushumele kwa ikonomi kwo ṱhowaho ho vha u khaulwa ha muḓagasi he ha vha hone mathomoni a ṅwaha uno , khathihi na u lepalepa ha nḓisedzo ya muḓagasi na tshiimo tsha Eskom  . 
U bvisa vhupfiwa ha vhuṋe hu pimea zwihulwane kha mvelele ya mapholisa  . 
Madzangano a dzangalelo ḽa tshitshavha na zwitshavha zwi nga vhilaedzwa ngauri thendelano dzo itwaho a dzi lingani , uri zwiko zwa tshitshavha zwi khou shumiselwa zwa phuraivethe , u vhuelwa ha muthu muthihi , kana uri zwitshavha na vhafari vha nḓivho vha khou sumiswa nga nḓila i si yone  . 
Hu ḓo sedzeswa miṱa i re vhuponi ha mikanoni ya shango . 
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho shengedzwa kana u tambula nga mafuvhalo  . 
Komiti i ḓo vha na maanḓa a u amba na Komiti ya u nanguludza kha zwa Mavu , Vhulimi na zwa Mupo ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu malugana na izwi . 
Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano . 
Tshanduko , tshipikwa nga u angaredza na ndivho : Tshanduko yo ṱanḓavhuwaho ya mveledziso ine ya ḓiswa nga thandela  . 
Zwiṅwe zwiteṅwa kha adzhenda - tsumbo , IDP , mugaganyagwama wa masipala , ndaulo ya kushumele kwa masipala , thandela dza mveledziso ya ikonimi ya vhupo  . 
Mulangi u a ḓivha nga tshililo tsha vhareili  . 
Magudedzi , na one , a tea u dzhiela nzhele ezwi na u fhindula nga nḓila i bveledzaho  . 
Vha ḓikumedzela u ṋea vhagudi pfunzo ya khwinesa nga hu konadzeaho , ngauralo vha shela mulenzhe kha mveledziso ya lushaka . 
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma , vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila  . 
Ndi ngani mvula dzi si tsha na ? 
Bindunyanḓano ndi mini ? 
Kha ri vhale maipfi ri thetshelese mibvumo . 
Nṱhani ha izwo , zwo dovha zwa thivhela u beba vhana ha tshihaḓu hune kanzhi ha tevhela mbebo ya u thoma  . 
Tshumelo dza Vharengi  . 
Vha fanela u sumbedza lushaka lwa ṋari ine vha khou ṱoḓa u i fuwa kha fomo . 
Arali vha songo fushea nga phindulo , vha nga kwama ṱhoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya Vunḓu , khathihi na Ofisi ya Lushaka  . 
Nga zwenezwo , iyi bugupfarwa i ḓo engedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha tsheo dzine khoro na masipala dza tshea  . 
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo , muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu  . 
Kha vha thome nga u ola kutshimbidzele kha tshipiḓa tsha bammbiri vha tshi nambatedzwe luvhondoni  . 
Tshipembe yo xela kana u tswiwa . 
Zwi khwinisa nyelelo ya malofha u ya kha mbilu na mafhafhu na vhukoni ha u ita mishumo ya muvhili hu si na u konḓelwa u fema . 
I dovha ya khwaṱhisedza ndangulo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo ya zwa mupo  . 
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho  . 
Zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱoḓeaho zwi tea u ḓadzwa dzina , vhuraḓo na nomboro dza bugundaula . 
Kha vha kwame kiliniki ine ya vha tsini navho , sibadela kana vhaimeli vha vhomme vha Phurovintsi , na vha mutakalo wa vhana na vhafumakadzi  . 
U shela mulenzhe kha therisano dza tshigwada . 
Maraga idzi dza u linga ha fomaḽa dzi katela mulingo wa vhukati ha ṅwaha . 
Vhadali vha fhiraho 25 000 vha dalela Phalamennde ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
U guma kha 1 ndingo ya u ṱolwa nga muunḓiwa nga ṅwaha vhulungeaho vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe  . 
Ri tama hafhu u dovha ra khwaṱhisedza u ḓiimisela hashu kha vhushaka hashu ha tsini he ra sika na shango ḽa Brazil na India nga kha Ibsa na u dovha hafhu ra khwaṱhisa mbofho dzashu na vhushaka he ra vhuthoma na Russia na maṅwe mashango a Asia na a Mabvaḓuvhakati ri tshi katela Latin na North America  . 
Zwi fanela u itwa fhedzi nga vhathu vha fulufhelanaho vhane vha funana na muthu muthihi fhedzi  . 
Fhethu ha ṱhuṱhuwedzo fhedzi ndi ndingo dza themamveledziso ya zwino dzi elanaho na mushumo dzi tendelaho vhuṅwe vhupulani ha thekhinikhala na ha mugaganyagwama uri vhu itwe  . 
Minisṱa vho bvela phanḓa na uri naho Afrika Tshipembe ḽo swikelela vhukoni vhuhulwane kha maṅwe masia a sisṱeme ya pfunzo , vhunzhi ha vhagudi vhashu vha bva kha vhupo ha vhushai vhune ha vha na khaedu dzaho . 
Na tshelede yavho ya mapeni hukhusa ine vha vha nayo i nalwo kha luwe lurumbu  . 
Arali Khoro ya Vunḓu i sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 6 i fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo ita tsheo , i rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo . 
Kha Gireidi ya 2 vhagudi vha vhala tshifhinga nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara kha watshi dza lutanda . 
Tshiṱirathedzhi tshashu tsha u swikelela zwipikwa zwashu zwa u ita uri vhulimi vhu bvelele zwihulwane , u sika mishumo na zwikhala na u shumisa zwiko nga nḓila i bvelelaho , tsho ḓitika nga nḓila i sedzaho nga nnḓa  . 
Ri fulufhela uri vha d(o d(iphina nga u dalela ino webusaithi  . 
Kha vha nekedze dzireferentsi dzo tou ṅwaliwaho nahone dzo sainiwa nga dzireferi . 
Mulayotibe uyu wo no pfuka tshipiḓa tsha u ya tshitshavhani u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi  . 
Naho zwo ralo , nḓila dza kushumisele kha dziṅwe khethekanyo dza tshumelo ya tsireledzo dzo pima tshikalo tsha u vhambedza u fhungudza kushumisele kha mushumo woṱhe  . 
Nyengedzedzo idzi dzi katela xrofo na dzirempe u itela u leludza u dzhena nḓuni , tsimbi dza u farelela lufherani lwa u ṱambela , zennge ḽa kha vothi , bele dza muṋangoni dzine dza vhonala na nzudzanyo dzo khetheaho dza u dzhena bungani  . 
Nga mulayo wa tshirema , u langa khathihi na u unela mulaifa zwo vha zwi zwanani zwa mulala wa shaka  . 
Zwiimiswa zwa muvhusowapo lambedzwaho nga Muhasho wa Pfunzo  . 
Muvhuso wa vunḓu ḽa Mpumalanga wo dzinginya Mulayotibe wa u Fhelisa Vhuloi u tshi khou lingedza u fhungudza khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi kha vunḓu . 
Sia ḽa vhuvhili na ḽone ḽi kwama dizaini , na ḽone ho vha hu u dzhia vhuḓifhinduleli kha vhukhwine ha dizaini na uri ndi ita tsumbo nga u rwelwa ha zwivhumbeo zwa ṱhanga i konḓaho  . 
Vhathu vha vhutsireledzi vho vha vha tshi khou shuma hanefha , vha na ṱhalutshedzo ya mushumo wavho ine nda sa i ḓivhe  . 
Imbizo iyi ine ya farwa ṅwaha nga ṅwaha nga vhufarani ha Muvhuso wa Vunḓu wa Kapa Vhubvaḓuvha , vharangaphanḓa vha sialala na Foramu ya Vhudavhidzani ha Afrika Tshipembe , nga dzi 17 Shundunthule i ḓo swaya anivesari ya u sainwa ha Buthano ḽa Ṱheḽegirafu ya Dzitshakatsha ḽa u thoma na u simiwa ha Mbumbano ya Vhudavhidzani ha Ṱhingo ha Dzitshaka . 
Makumedzwa avho o vha o dzudzanywa zwavhuḓi na masheleni o no ḓi dzudzanywa nga mulayo  . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha khou humbelwa u Shela Mulenzhe kha uhumisela murahu ifa ḽa muvhuso wa tshiṱalula ngau u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo , zwine zwa sumbedzisa zwi sa timatimisi uri Afurika Tshipembe ndi shango ḽa khwiṋe u fhirisa zwe ḽa vha ḽi zwone nga 1994 . 
Heḽi ndi damu ḽa vhuṋa ḽihulwanesa ḽo fhaṱwaho ubva tshe ra vha na demokirasi . 
U dzulela u ita nḓowenḓowe ya Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo ita uri zwikili hezwi zwi goḓombele . 
Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002 . 
Nga nḓila yeneyo , vha talele uri tshitshavha tsha mashangoḓavha tshi tea u ḓibvisa kha u shumisa maga a vhatsireledzi  . 
Khothe i nga ita ndaela ya uri hu badele muthu arali yo fushea uri uyo muthu o ita a songo ḓiimisela , nga mbiti kana nga nḓila i sa pfadziho . 
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa nga sedzuluswa ? 
Vhuṱanzi ha ḓiresi yavho ya poswo na ya hune vha dzula hone sa tsumbo , akhaundu ya maḓi kana muḓagasi . 
Kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa . 
Mvelelo dzo sumbedzwaho nga vhuṱoḓesi uhu dzo ṱalutshedzwa zwavhuḓi malugana na mafhungo na ṱhoḓea dza nḓivho  . 
Tshishumiswa tsha u ṱhaḓula muthu muṅwe na muṅwe huṅwe na huṅwe ḽifhasini uri a shumise tshiṱarafu nga nḓila yone ndi maitele a zwa mulayo a vhidzwaho : milayo ya maitele one  . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 4 . 
Izwi zwi katela thandela dzo livhiswaho kha u ita mutheo wa sisiṱeme ya Ndindakhombo ya zwa Mutakalo ya Lushaka ine ya nga u vusuludzwa ha zwibadela na madzulo a vhaongi . 
A hu na muthu ane a do hanelwa u tanganedzwa fhethu hune ha dzuliwa hone hune ha wana ndambedzo i bvaho kha muvhuso nga nthani ha zwiitisi zwine zwa kwama masheleni  . 
Zwino ṅwalani mafhungo o imaho nga oṱhe ni tshi shumisa nyito i re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Puloto : ndunzhendunzhe ya mafhungo kana zwiwo kha maṅwalwa a nganetshelo na matambwa . 
Kha vha humele nazwo kha pulenari uri vha tshee uri ndi masia afhio a 5 a ndeme ane vha ḓo a shuma sa miraḓo ya masipala wavho  . 
Sub-Saharan Afrika i khou sumbedza khaedu dza nyimele dza ikonomi khulwane musi ikonomi khulwane yaḽo dzi tshi khou fhungudza u ya kha u bveledzisa zwirengwa zwiṱuku . 
Zwa zwino ri nḓilani ya u wana tshumelo dza dzilafho dzo fhambanaho nṋa ngomu Vhuswoleni  . 
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe  . 
Phosho ndi tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khakhisa maitele a vhudavhidzani , kana tshi shandaho mulaedza  . 
Maitele aya a phalamendeni a ḓo katela vhudzheneleli ha tshitshavha sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga Ndayotewa na mulayo . 
Muitu wa khumbelo tea ene muṋe u ḓadza fomo ya khumbelo  . 
Kha vha dzhiele nzhele : Maanḓa ayo o bulwaho afho nṱha a zwipikiṱere a si ane a tou vha one one a vhukuma  . 
Musi hu tshi ḓa tshanduko na u ḓivha nga ha zwithu-vho , zwa u tenda-tenda kha zwa vhuloi zwo vho ḓo imelwa nga nḓivho ya sainthifiki  . 
U dzhenelela ha tshitshavha ho itelwa u fhungudza tshikhala tsha matshilisano vhukati ha vhakhethi na zwiimiswa tsho khethwaho  . 
Muvhuso u ḓo shumisa R2,6 biḽioni kha tshumelo ya zwa maḓi uno ṅwaha  . 
Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi tshi bva nna  . 
Nyimele i bvelaho phanḓa na musaukanyi wa saithi izwi shuma fhedzi kha vhuendi ha nnyi na nnyi  . 
Rabulasi u na makumba a 227 . 
Vha nga ita khumbelo online . 
Mugudisi : Vicente Del Bosque  . 
A huna Thendelano dzone dza vha hone vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango dza malugana na u Fhiriswa ha Vhafariwa  . 
Arali vha ralo , hu nga bvelela nga tshifhinga tshi si tshone ho livhiswa kha vhathu vha si vhone  . 
Zwigwada zwi tea u ṋetshedzwa tshifhinga tsho linganaho tsha u humbula nga ha khetho dzatsho , musi ho kumedzwa khetho ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma . 
Zwenezwo,maga a tshumelo ndi tshithu tsha ndeme tsha SDIP  . 
Mu ḓagasi : 50kWh nga ṋwedzi kha sisteme ya muḓagasi ya grid  . 
Matshilele a vhuad(a a t ( ut ( uwedzwa nga u shaea ha milayo ya vhud(ifari mishumoni , u sa vha hone ha u pfesesea na vhud(ifhinduleli na nga tshid(ivhano  . 
Elekanyani nga zwine na vho zwi ḓivha zwi no kwama ṱhoho ya mafhungo . 
Hune ha vha vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza ndeme dza sa vhe khomboni vha fanela u pandelwa , vharangaphan ḓa vha muvhuso vha re na vhuḓifhinduleli ha mavu a muvhuso a kwameaho kana vhaṋe vha shango vha phuraivethe vha fanela uri , hu si na na u lenga , vha kwame khothe uri i ṋee ndaela ya u pandelwa hu tshi tevhedzwa Mulayo une wa pfi Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act , of 1998  . 
Maitele aya a ḓo langiwa nga Muhasho wa Pfunzo wa Vunḓu . 
Ri fanela u vha tendela u ita izwo nga ṱhonifho , na u ṋea muṱa na tshigwada tsha zwa mutakalo tshikhala tsha u vha ṱhogomela , vho imela riṋe tshiphirini . 
Izwi zwi so shela mulenzhe kha u tsireledzea , u swikelelea , vhukhwine na vhuḓi ha tshumelo ya vhuendi ha tshitshavha . 
Ndeme ya sisiṱeme ya siala vha vhulamukanyi yo sumbedza zwavhuḓi kha mulayo wa Ghana , na mulayo wa sialala u khou shumiswa kha khothe dza tshiṱiriki na dziṅwe khothe , zwi tshi bva kha tshivhumbeo tsha khanedzano dza hone . 
Hu si nga dzina ḽashu ! 
IPAP yo vha na tswikelelo khulwane kha masia a ndeme a na tshivhalo : u phulusa vhunzhi ha dzifeme na mishumo , u tikedza sekithara dzine dza vha dza ndeme kha bono ḽa Afrika Tshipembe u itela nḓowetshumo dza tshifhinga tshilapfu na u vula zwikhala zwiswa zwa nyaluwo ya ikonomi u itela u fhaṱa kha mbuelo dzashu dzi vhambedzeaho na u sika vhukoni ha nḓowetshumo ya vhuṱaṱisano ha ḽifhasi . 
Hu na Komiti dza 52 dzo ṱangana dzoṱhe Phalamenndeni - dza 34 dzi kha Buthano ḽa Lushaka , dza 12 dzi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ngeno dza rathi hu Komitiṱhanganelo dzine dza vha na Miraḓo ya Nnḓu vhuvhili hadzo  . 
Vhuloi ngei Cameroon vhu langulwa nga mulayo wo itwaho musi Cameroon ḽo no wana vhuḓilangi  . 
Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i unga a nga vha e nnyi o itisaho uri vha ye tshikoloni itsho ? 
A hu na tshifhinga tsho no vhewaho tsha malugana na izwi , vhunga zwi tshi ḓo bva kha nyimele iṅwe na iṅwe  . 
Ri humbula u nga ri khou pfesesa vhathu ngeno ri sa vha thethelesi  . 
Arali vha tshi t ( od(a u khonisa tshiendisi tshavho vha tshi khou lingedza u tinya khombo , zwi d(o vha dzhiela tshifhinga tshilapfu nga mulandu wa mihwalo minzhi kana vhathu vhanzhi vho hwalwaho nga tshiendisi  . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo , nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa  . 
Vhupo vhuṅwe vhu ṱo ḓa uri vha shele mulenzhe nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi  . 
Hu fanela u ambwa hu si na u timatima uri izwi a zwi ṱanganedzei na luthihi . 
CRW , Application for roadworthiness certificate ( Khumbelo ya ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani ) , i wanalaho zwiṱitshi ya zwa badani . 
Vhaunḓiwa vhoṱhe vha re na miṅwaha ya 21 na u fhira a vho ngo tea u hola u fhira gumofulu ḽa Mundende wa muvhuso , hu sa katelwi vhushaka ha mufarisi kana mufunwa wavho . 
Hune khosi kana gota la si vhe na thendelo la vhea faini kana khathulo ya u pfiswa vhutungu , ndaela i dzhiiwa i sa shumi  . 
Nga ngomu ha ndaela ya matshilisano , zwiimiswa zwoṱhe zwa matshilisano zwi a dzhenelela kha u fhambana ho ṋewaho nga Mudzimu ha vhulondavhathu nga nḓila yavho , kha ḽevele ya ḓivhazwakale yavho  . 
Vha ṋea muvhigo na mihumbulo kha maitele a khoro u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo  . 
Zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro na phurothesisi ya nga ngomu na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo  . 
Asesimennde ya sumathivi - Nḓila dzo fhambanaho dza asesimennde ya sumathivi , sa musi i ya u amba nga ha mivhigo ya mvelaphanḓa ya mugudi i iteaho tshifhinga tshoṱhe , kanzhi mafheloni a kotara kana mafheloni a ṅwaha . 
Tshiimiswa tshi tendela ha vha vhafumakadzi u vha na tswikelo ya Sisiṱeme ya Mbadelo ya Lushaka , opharesheni i no dzula yo vhekanyiwa , u vhigelwa ha vhukuma nga tshifhinga tshenetsho ha na uri zwi ḓo tendela miraḓo uri i nga kha ḓi dzhia masheleni nga tshifhinga tshine vha khou renga , ATM na dziṅwe koporasi dza zwiimiswa zwa masheleni u ya kha shango ḽothe Afrika Tshipembe . 
Interface User Guide i wanalaho kha SARS Online yo itelwa u fhindula mbudziso nnzhi . 
Khabinethe i tama u livhuwa vhabadeli vha muthelo vhane vho no humisa mithelo yavho . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha davhidzane na u amba zwine vha khou elekanya nga nḓila yone , Tsumbo , u funza nga ha u ṅwalwa a zwi sedzi kha tshibveledzwa fhedzi lini , zwi ḓi sedzavho na ndivho na maitele a u ṅwala . 
Khabinethe yo tendela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe muraḓo wa Bannga ya Vhubindudzi ya Themamveledziso ya Asia . 
U phaḓaladzwa ha maambiwa a ḓirese ya vhudzulo ya vharengisi kha shango ḽine vhone vha khou ṱun ḓa khaḽo madzina o ḓoweleaho na madzina a saintsi a zwine zwa do rengiselwa nnḓa tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa  . 
Nyofho khulwanesa ndi dza u kundelwa na uri hu na u dovholola ho linganaho hu nga thivhelwa  . 
Kha vha ṱoliwe maṱo naho hu luthihi nga ṅwaha zwalwo  . 
Mutshutshisi u ḓo sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane . 
Phasipoto ya ṅwana ndi dokumenthe ine ya ṱo ḓea musi ṅwana a tshi dalela ḽi ṅwe shango . 
Khabinethe yo bula mbonelo ya uri u tswiwa ha khebulu na maitele angaho eneo - sa u bwa soredzhi , u tswa zwiporo , u tswa muḓagasi , dzikhura na zwiṅwevho zwi dzhiwa sa tshinyadzo ya mbekanyamushumo ya themamveledziso ya shango . 
Muhasho wa Vhudavhidzani na Poswo ya Afrika s Amba nga tshenzhemo , mihumbulo na mafhungo fhethu ho teaho na kha vhathetshelesi vho fhambanaho na nḓivho dzo fhambanaho  . 
Maitele a u amba Maitele a u amba o vhumbwa nga zwiteidzhi zwi tevhelaho : U pulana , u ṱoḓisisa na u dzudzanya . 
Hafha hu ṱoḓea maḓi o linganaho , vhunga u shaea ha maḓi zwi tshi ḓo ḽengisa u wa ha muvula na u mela ha malelebvudzi zwa ita uri hu songo kaniwa tshithu  . 
A rali vha na ṱhoḓea dza tshipentshela , vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe u ya nga mishumo yavho vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia maga a pfeseseaho u itela u katela vhapondwa vhane vha vha na ṱhoḓea dza tshipentshela na u vha fara nga nḓila yo teaho . 
Ndivhotiwa dza thandela a dzi khethululi naa , dzi na mbuelo dzi linganaho kha vhanna na vhafumakadzi , na u ḓiimisela u lugisa u sa eḓana nga mbeu ? 
Maga haya o itelwa u khwaṱhisedza u tevhedzelwa ha mulayo une wa vhusa pfanelo dza ṅwana , na u ṋetshedza vhupo vhu konisaho vhana u ḓilugisela u vha mualuwa a re na vhuḓifhinduleli na u vha mubebi  . 
Vha nga ḓi isa tsheo uri i sedzuluswe : Arali hu si na khaṱhululo ya nga ngomu ; kana he vha shumisa khaṱhululo ya nga ngomu vha sa fushee nga tsheo . 
Kale kale ho vhuya ha wa nd(ala khulu shangoni  . 
Lushaka lwa pfanelo ndi lwa ndeme , zwo raloha mbudziso i tevhelaho i kwama ndeme ya ndivho ya phungudzelo . 
Ndi ene ṱhoho ya ndaulo ya khoro nahone u na vhuḓifhinduleli ha u langa masheleni , na u hira na ndaṱiso ya vhashumi vha masipala  . 
Arali hu muri kana nḓirivhe , zwo bviswaho a zwi athu u vha hone kha ḽi ṅwe shango zwi tshi khou rengiselwa vhathu lwa miṅwaha i fhiraho ya rathi , kana miṅwaha i fhiraho miṋa arali hu miṅwe miri  . 
Ro vha ri na thikhedzo u mona na ḽifhasi , na hune miṅwe mivhuso na mashango vho vha vha khou ri vhea kule , madzangano a vhuthihi na vhathu vho ri fha thikhedzo i mangadzaho  . 
Ndaulo ya Vhashumi i na zwipiḓa zwi tevhelaho : Ndaulo na Mveledziso ya Vhashumi na Vhushaka na Tshanduko ya Vhashumi . 
Ndi zwa ndeme u divha zwauri mulayo u vha tendela fhedzi u thuntsha muthu ane a khou shavha u fariwa  . 
Hu tshi tevhelwa ṱhoḓisiso kha sia iḽi ahuna vhutshinyi ha mulay wa sialala ho fhambanaho na uho vhu bvaho kha mulayo wa vhathu zwavho . 
Fhedzi u vha hone ha miratho a hu ambi uri GCIS i themendela dzi website idzo  . 
U itela mbudziso ya nga ha vhulapfu ha ḓuvha , a ri tei u ita ḽiedza ḽi vhonalaho  . 
Dzi ṋetshedza zwikhala hune miraḓo ya tshitshavha vha nga ṱahisa mihumbulo yavho na u lingedza u ṱuṱuwedza mvelelo dza tsheo dza Phalamennde . 
Ngauri vhana vha ḓo bvelela nga luvhilo lwo fhambanaho , mudededzi u tea u ita tshifhinga tsha u amba zwi tshi angaredza u sumba na u amba madzina a zwithu kha zwifanyiso kilasirumuni , nz . 
Mupo zwi dovha hafhu zwa amba vhupo hashu ha zwifhaṱo zwo fhaṱwaho nga vhathu , matshilisano na ikonomi , na mveledzwa yashu kha vhupo hashu  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u dalela zwitshavha uri ri pfe mbialelo dzavho na makumedzwa . 
U swika henefho hune mulayo wa ḓḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima , mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 ( 1 )  . 
U ṱalutshedza uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo tshi nga ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha nga mafulufulu kha wadi yavho  . 
Huna zwithu zwa ndeme zwi teaho u itwa nga u ṱavhanya zwine ra ḓo shumana nazwo , sa tshipiḓa tsha maga ashu a u khwinisa kushumele na vhukoni ha muvhuso . 
Naa komiti dza wadi dzi ḓo ḓidzhenisa hani kha IDPs ? 
Tshigwada tsha u shuma na heḽi fhungo tsho nangiwa na u hwedzwa mushumo wa u bveledzisa madzinginywa o ṱandavhuwaho . 
Arali vha vha na tshikalo tsha bafurumu tsha nomboro , kha vha sedzulusa uri tshi amba tshileme nga khilogireme fhedzi . 
Kha zwi kwamaho Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu , ndango yo teaho zwi amba vhuifhinduleli ha Vho- Minisia vha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu kana muthu o nangiwaho zwo tou waliwa nga Vho-Minisia vhenevho  . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe themo yoṱhe vhagudi vha nga ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza u tevhekana na u vhambedza vhulapfu kana vhunṱha kana vhuphara ha zwithu zwiraru kana zwinzhi nga u vhea phere dza zwithu tsini na tsini , u swika zwithu zwoṱhe zwi tshi vha kha mutevhe . 
Arali mushumi a vha a songo tholiwa nga mutholi muthihi ṅwaha woṱhe , muholo wo wanalaho nga ṅwaha wa muthelo u tea u badelwa kha tshifhinga itsho tshe vha shumela mutholi muṅwe u kona u vhona uri IT3a yo tea u ṋekedzwa naa . 
Miṅwe Milayotibe yoṱhe i swikiswa kha Buthano ḽa Lushaka  . 
SA ZWE ZWA SUMBEDZISWA MURAHU U DZHENELELA HA TSHITSHAVHA ndi zwa ndeme u itela kuvhusele kwavhuḓi kwapo  . 
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso  . 
Ndinganyiso dzi katela u ḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo . 
Afha muvhumbi sa muvhad(i u sumbedza vhukoni hawe nga u shumiswa vumba  . 
Fhedziha , lwendo lwa tshitshavha tshi sa ṱaluli a lu athu khunyelela  . 
U na thikhithi dza 92 dzine a vha nadzo  . 
U dzhenela hashu kha zwa ikonomi hu ḓo ya phanḓa na u ṱuṱula nyaluwo yo ṱanganelanaho ya ikonomi na u bveledza u tholiwa ha vhashumi  . 
Vho Mbuli vho shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba lushaka kha mafhungo a ndeme , vhuḓikumedzeli havho na u funa mushumo wavho zwo kwama mbilu dza maAfurika Tshipembe . 
Khothe yo sumbedza uri idzo nyimele dzi tea u fhambanyiswa na nyimele dzine khadzo vhugevhenga ha vha ho itelwa u bindula . 
Vha humbula unga tshigwada tshavho tsho ita mini zwe zwa shuma zwavuḓi ? 
Ri ḓo dzulela u ḓivhadza tshitshavha ngaha mawanwa a tsedzuluso . 
Muvhuso wo ṱanganedza vhudzheneleli ho khwaṱhaho nahone ho ṱanganelaho hu u itela u fhelisa u tswiwa ha tshugulu kha shango . 
Hezwi zwi katela vhurangeli vhu fanaho na sisteme dza Zwiporo zwa Tshihaḓu na Nḓila dza dzibisi dza tshihaḓu , zwine zwa katela nḓila dza vhuendi ha tshipentshela na fhethu ha u namela na u tsa hune vhaṋameli vha ḓo kona u tshintsha zwiendedzi  . 
Muhumbeli u fanela u saina ayo masiaṱari o engedzwaho . 
U ṱoḓisisa tshaka dzo fhambanaho dza mushumo une wa itwa kha thimu ya thandela  . 
U buletshedza phetheni dza vhone vhaṋe . 
Kha hezwi , ndi a takala u ḓivhadza uri Vhulangi ha Vhuimangalavha na Transnet vho tendelana kha nzudzanyo ine ya ḓo swikisa kha vharengisela nnḓa vha thundu dzo itwaho , vha tshi wana u fhungudzea ha mbadelo dza vhuimazwikepe lu vhonalaho kha ṅwaha u ḓaho , hune ha eḓana henefha kha R1 biḽioni yo ṱangana . 
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u thoma u shuma hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u khwaṱhisedza kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedzela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 . 
Nga murahuni ha mbudziso yanga i tevhelaho ine yo mangadza u pfa uri ri ṱoḓa u fhelisa vhudzulo ha mishasha nga 2014  . 
U thoma zwigwada zwa thikhedzo na u fhirisela u u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu , lu songo fanelaho muthu kana lu nyadzisaho  . 
Nomboro ya 1 no itelwa yone . 
U topola na u amba vhuimo ha didzhithi iṅwe na iṅwe . 
Man(we mahosi a hu nga d(o ambeswa ngao nga maand(a  . 
Mbudziso idzi dzi anzela u vusa mazhuluzhulu na u lwa , sa vhunga mugudiswa a songo ḓiimisela kana u ḓilugisela u fhindula mbudziso  . 
Vha dzhenise data encryption software  . 
Tsha vhuraru , muvhigo u khwaṱhisedza ndeme ya u dzudzanya khakhululo ya mugaganyagwama na tshandulo ya zwa ndaulo  . 
Vhashelamulenzhe vha dodombedza mishumo vha kona u pfana nga tshavho nga ha kutevhekanele kwa u ita mishumo iyi  . 
Muiti wa khumbelo ha iti zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphanda ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa  . 
TSHIPIDA TSHA 1  . 
Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo . 
Zwiṅwe zwa zwiitisi zwenezwo ndi risiki ya makete une wa dzulela u shanduka na ṱhoḓea khulwane ya miroho , nḓisedzo ya khwaḽithi dzi fanaho kha makete  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho hanedza mavharivhari o anḓadzwaho kha gurannḓa ya Swondaha ya uri vha na nnḓu Dubai ngei United Arab Emirates  . 
Thuso ya Mulayo Afrika Tshipembe ndi tshiimiswa tsho imaho nga tshoṱhe tsho itelwaho ndivho ya u fha thuso ya mulayo kana u ita uri thuso ya mulayo i vhe hone kha vhathu vha shaesaho lune vha sa vhe na tshelede . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho bvisa ndaela u ya kha Kiḽasita ya Vhulamukanyi , Tsireledzo na u Thivhela Vhugevhenga ( JCPS ) , u tandulula khakhathi dzine dza khou kwashekanya zwiimiswa zwashu zwa pfunzo ya nṱha  . 
Tshiṱirathedzhi tsha u ḓiimisa nga tshoṱhe tsha u shumana na mafhungo , sa tshi hanedzanaho na u shumisana ha mashango o fhambanaho hune u thusana ho fhambanaho ha u tandulula thaidzo ha kwamea  . 
Ho kumedzwa uri zwiimiswa zwa sekhithara dzo fhambanaho zwi vhige kha DACST na sekhithara dzo fhambanaho dza zwiimiswa zwine zwa zwino zwi khou vhiga kha DACST i fhiriselwe kha mihasho yo teaho  . 
Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu a tendelwa huṅwe fhethu nga nnḓa Phalamenndeni fhedzi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu , tsireledzo , u swikelelea , kana arali zwo bulwa kha milayo na ndaulo ya Khoro  . 
Tshitatamennde tsha Masia a u guda - Tshitatamennde tsha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda tshine tsha vhekanya Mvelelo dzatsho dza u guda na Maimo a asesimennde  . 
Mbadelo dzi ya nga u wanalea ha zwiko nahone dzi fhambana uya nga mavun ḓu  . 
Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo wa vunḓu u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Naho zwo ralo , uri musi vha tshi aluwa kha tshigwada tsha kiḽasi yavho , ṱhuṱhuwedzo i ḓo vha hone lwa tshifhinga tshingafhani zwo vulea kha u nga vhudziswa ( ri ḓo vhuelela kha mafhungo aya nga murahu )  . 
Ndi muṱoḓisisi ane a khou ṱoḓa u kuvhanganya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela ṱhoḓisiso ya saintifiki fhedzi hu si na muhumbulo wa vhuvhambadzi  . 
Mugudi u a ḓivha na u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo kha u sika mafhungo a u ṱalutshedzela . 
U ṱoḓa na u kuvhanganya data ya mishumo ya u pulana na u vhekanya  . 
Ipfi ḽa ndeme ḽa ndivhuwo kha khoutshu , Vho Ms Anna Botha  . 
Vhunzhi ha mbekanyamushumo dza sekithara ya matshilisano dzi ṋetshedza tshumelo dzo khetheaho kha vhathu vha ṱoḓaho thikhedzo na zwitshavha zwi tambulaho . 
Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-529  . 
Komiti dza wadi dzi nga vha na mushumo muhulwane une dza nga ita kha ḽiga iḽi , vhunga dzi tshi nga vha dzi tshi vho ṱalukanya nzulele ya vhathu vhane vha lavhelelwa u vhuelwa nga thandela iyi khathihi na uri zwililo zwavho ndi zwifhio  . 
Mvula yo vha i tshi khou na na tshifhango  . 
Ndi zwine vha tshumelo ya muvhuso vha tea u sengulusa u ri u andadzwa ha vhutanzi zwi do vha zwi ananaho na tshumelo ya tshitshavha naa  . 
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa . 
Muṱangano wa thoma u fhisa vhunga tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi khou ṱoḓa hu tshi dzhielwa nṱha zwatsho  . 
Mvelelo dza tsheo dzi kwamaho ikonomi vhane vha sa kone u badela  . 
Ndi nga nṱhani ha zwezwi uri u gonyiselwa nṱha ha pfunzo hu tea u itwa kha Vhuimo ha Nṱha . 
Kushumele kwa vhathu vhoṱhe , thimu na Vhushumisani ha Muvhuso ha Phuraivethe hu thusaho u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi dza muhasho kana masipala hu tea u ṱolwa u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme  . 
Ahuna nḓila dza u khwaṱhisedza uri Vharangaphanḓa vha Sialala vha shuma mishumo ya ndangulo ya vhulamukanyi vha tshi khou tevhedzela mulayo . 
Tshi dzulela u sedza murahu tshi tshi ṱoḓa u vhona hune tshibode tsha vha hone . 
Khabinethe yo tendela ṋetshedzo ya Muvhigo wa Shango wa u Thoma kha Mulanga wa Dzitshakatshaka kha Ikonomi , Matshilisano na Pfanelo dza Mvelele kha Komithi ya Mbumbano ya Dzitshaka kha Ikonomi , Matshilisano na Pfanelo dza Mvelele  . 
Izwi zwi amba uri vha ḓo zwi ita nga nḓila dzo fhambanaho . 
Mutshimbidzi wa Masipala a hu na bugu dzo randelwaho iyi khethekanyo  . 
Uri vho vha vhe zwivhotshwa zwa poḽitiki kana zwivhotshwa zwa mulayo wo ḓoweleaho , ngauri ro pfa uri ri tea u ita ḽikumedzwa iḽi  . 
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka u ṱoḓa mafhungo kha zwiṅwe zwiko zwa mafhungo  . 
Ri ḓo engedza nungo dzashu u itela u vhona uri zwitumbu zwi swikaho 11 zwa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe zwine zwa kha ḓi tea u waniwa ngei Nigeria , zwi khou vhuiswa hayani hu si na u lengelelwa . 
Vhurumelwa ha seminara ho tendelana ho khwaṱha zwa uri ndi zwinzhi vhukuma zwine zwa nga itwa u linganyisa tshumiso ya nyanḓadzamafhungo nga vhunzhi na mabembela a mbambadzo na khanḓiso na eḽekiṱhironiki hu na masendelele o livhaho thwii  . 
Mugudi u kona u shumisa luambo kha u humbula na u ṋea muhumbulo , na u swikela maitele na u shumisa mafhungo kha u guda . 
Tsumbo , vha ḓo amba uri 9 ndi khulwane kha 2 nga uri 9 i ḓa phanḓa ha 2 . 
Thimu ya u tikedza i ḓo vhudzwa zwine ya tea u ita nga thimu ya thandela zwine zwa ḓo katela zwifhinga zwo vhewaho , mishumo , vhuḓifhinduleli na migaganyagwama  . 
Mbofholowo na mulalo zwi ngafhi ? 
Hu si kale phungo ya mbambe ya vha yo ya na ḓaka ḽoṱhe . 
Vha nga toda u tshintsha pholisi uri i ite zwine vha funa  . 
Muano ndi maipfi maṱuku o khetheaho ngeno tshiga hu tshifanyiso kana tshiga tsho khetheaho . 
U itela u vhona zwauri data dzoṱhe dzo teaho dzi khou wanala u ḓivhadza pulane , hezwi zwi ḓo ṱoḓa inthaviu na vhaṋetshedzi vha tshumelo na u kuvhanganya data  . 
Buraunu ya musuku ndi mini ? 
Muthihi a nga fhandekanya 6 ya bva zwigwada zwa nga 2 na u ṱanganya vha tshi ya phanḓa u bva kha 6 . 
Zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga u angaredza : ṱhompho dza vhahulisei dzo dzheniswaho kha Gazete ya Muvhuso 24155 ya ḽa 6 Nyendavhusiku , 2002 na Gazete ya Muvhuso ya 25213 ya ḽa Fulwana 2003 . 
Ni guda mini nga lungano ulu ? 
Vha ḓo wana SMS ire na nomboro ya u ṱhireka ya tshiputelo . 
U tandulula thaidzo dza tshelede dzi dzhenisaho ṱhanganyelo na tshentshi nga dzirannda kana dzisenthe . 
Vhathu  . 
Iyi ndi nḓila ya u dzhia tsheo yo dzudzanyeaho na u tou funa hune vhuvhili havho vha ṱangana , hu na kana hu si na thuso ya muthu wa vhuraru , u ṱoḓa thasululo i ṱanganedzeaho kha vhoṱhe vha kwameaho na u sedza thendelano kana u tandulula phambano dza vhukuma kana dza u tou humbulela  . 
Zwino ṅwalani tshirendo tshi no fana na tshenetshi tshi no amba nga vhege nthihi ya tshilimo . 
Pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi fhungudzwa zwi tshi ya nga mulayo u shumiswaho lwa u angaredza nga nḓila ine u fhungudza honoho ha vha hu pfadzaho nahone hu tshi ṱanganedzea zwi khagala na kha tshitshavha tsha demokirasi yo ḓisendekaho kha tshirunzi tsha muthu , ndinganelo na mbofholowo , hu tshi dzhielwa nṱha zwithu zwinzhi zwo teaho , hu tshi katelwa- ( a ) lushaka lwa pfanelo ; ( b ) ndeme ya ndivho ya phungudzelo ; ( c ) lushaka na vhuhulwane ha phungudzelo ; ( d ) vhushaka vhukati ha phungudzelo na ndivho ; na ( e ) nḓila dzi sa thivhelesiho u swikelela ndivho . 
Maṅwe mafhungoa ndeme hu ḓo vha tshiimo tsha mulalona vhutsireledzi kha ḽa Afurika , u fhelisa Vhulwadze ha Ebola na tshanduko ya ikonomi ya matshilisano kha dzhango , zwiko zwi ngaho izwo zwa ndambedzo ya Mbumbano ya Afurika , u shumiswa ha Pulane ya u Thoma ya Miṅwaha ya Fumi ya Adzhenda ya AU ya 2063 na u vhuedzedza Mbumbano ya Dzitshaka kha Anivesari yayo ya vhu 70 . 
Kha ri ite nyito Ḽebuḽani tshikhokhonono . 
Ho vha na u thithisea ha u dzhena zwikolo , ho tswiwa zwithu mavhengeleni na u fhiswa ha dzinnḓu na goloi . 
Hafhu , a hu na muthihi kha avho we a vhuelwa nga thiransikishini idzi , na vhaṅwe kha mabindu a muvhuso maṅwe , ndi vha si gathi vhane vha na vhuṱumani ha zwa poḽotiki  . 
CDL Mutevhe wa Malwadze a Chronic  . 
Ndi nnyi we a vha a siho ? 
Mulayotibe u ṋetshedza muhanga wa mulayo wa mveledziso ya sisiṱeme ya vhupulani ha zwikhala zwa maḓini zwine zwi alusa nyaluwo ya ikonomi ; na uri zwi khou tshimbidzwa nga vhupulane ha vhutshimbidzi u ya kha sekhithara dzo vhalaho . 
U vhea iṱo kha kushumele hu tshi khou vhambedziwa na zwisumbi kathihi na zwipikwa  . 
Sa tshipiḓa tsha khaedu iyi , mashango a bvelaho phanḓa a tea u khwaṱhisedza tshikhala tsha vhuṱoḓesi na vhutevheli ha zwisikwa nga vhulivhi u fhira uho ho bulwaho nga madzangalelo a nnḓa  . 
Hezwi zwi swikelwa nga u phasisa milayo , mushumo wa vhulavhelesi wa muvhuso na u dzhenisa tshitshavha kha maitele a Phalamennde  . 
Khabinethe i fhululedza ramatombo ( geologist ) Tshiamo Legoale we a ita ḓivhazwakale nga u vha muAfrika Tshipembe wa u thoma wa u wina FameLab International Champion kha thendela ye ya sedzulusa maitele a u shumisa goroi u wana musuku kha maḓaleḓale a migodi  . 
Miraḓo i khou humbelwa u rwela luṱingo kha 0860 00 4367 uri vha wane gumofulu kana mbuelo dzine vha vha nadzo kha u alafha maṋo avho . 
Muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa HIV na AIDS na u khwinisa u itwa ha zwoṱhe zwa mutakalo u fana na u thivhela malwadze , dzilafho na ndondolo ya hayani . 
Zwenezwo , a zwi farisi tshithu u ṱoḓa ngoho , sa afha nḓivho na u vhuṋe zwi zwivhumbwa zwa matshilisano  . 
Khwiniso dza Mulayotibe dzo kumedzwaho dzi ṋetshedza ndango dza pfanelo idzi nga nḓila i pfadzaho  . 
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu yo humbelwa u vhona uri zwishumiswa zwa u ṱola zwi vhulunga tshivhalo tsha vho vhifhaho muvhilini tshikoloni , u itela u vhona uri maga aya a khou shuma zwavhuḓi u swika ngafhi na dziṅwe mbekanyamushumo dza u thusa  . 
Thereisano ya tshigwada na tshenetsho tshigwada tsha vhathu  . 
Muṅwe wa mishumo mihulwane ya Buthano ḽa Lushaka ndi u sika milayo ine shango ḽa vhuswa ngayo . 
Muvhigo , une zwa ḓo itwa uri u wanale nga vhuḓalo , u ṋetshedza ndingo ya ndeme na tsumbedziso ya vhuvhambedzi ya tsedzuluso ya saintsi ya u shanduka ha kilima na zwi elanaho na khwinisedzo ya thekhinoḽodzhi . 
Musi phukha dzavho dzo no swika hune ya khou ya hone , ndi tshifhinga tsha u dzi tsitsa  . 
Ri tea u shumisa ḓuvha iḽi kha u ḓivhisa na u fhelisa tshiṱalula kana u vhaisa hune vhadzulapo vha maalbino vha ṱangana naho kha vhuṅwe vhupo  . 
Mutshutshisi u ḓo dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha ḓi ṱoḓa u shandukisa zwigwevho , zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu . 
Zwiṅwe zwipuka zwi ḓitsireledza nga u shandula mivhala yazwo zwa fana na fhethu hune zwa vha hone . 
Luambo ya GCIS i ḓo tshimbidza khumbelo dza u pindulela uho . 
Ro ponya ḽiṅwe ḓumbu zwi tshi kwama thaidzo ya vhashumi vha ṱhunḓu na tshavhi  . 
Kha mashango a vhubvo na a vha ṱanganedzaho , u shela mulenzhe nga vhafumakadzi vho pfulutshelaho hu nga shandukisa vhunzani ha vhutshilo nga maanḓa  . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka , nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha . 
Ofisi dza Khorotshitumbe dzi fanela u avhelwa mahoro a dzhenelelaho nga maitele a fanaho na o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 91 , hu tshi shumiswa maitele o bulwaho kha iyo khethekanyo- ( a ) khabinethe , hu fanela u vhalwa sa zwi ambaho Khorotshitumbe ; ( b ) Minisṱa , zwi fanela u vhalwa sa muraḓo wa Khorotshitumbe , na ( c ) -Buthano ḽa Lushaka , zwi fanela u vhalwa sa vhusimamilayo ha vunḓu . 
Vhunzhi ha mbialelo dzo ṱahiswaho dzi elana na tshumelo dza masipala  . 
Musi vha khou tikedza tshoṱhe muhumbulo wa u vhulunga zwiko , ndi zwa ndeme uri mvusuludzo dzoṱhe dzi langiwe nga ṱhoḓea hu si nga ndambedzo sa nyito dza u fhungudza thengo  . 
Therisano nga thevhekano na kushumiselwe kwa ndaelo . 
Hezwi zwo katela nyimiso ya pfanelo dza u vouta , thusedzo ya thekhinikhala na khadzimiso ntswa  . 
Animesheni : ndi thekhiniki ine ha shumiswa zwifanyiso zwo imaho zwi ṋeaho muhumbulo wa u ri zwi khou tshimbila . 
Afidavithi dzo anwaho nga vhathu vhavhili vha ne tsho valelwa hune hu sa dzhene muya  . 
A thon go vhuya nda vha na tshikhala tsha u dalela khothe musi ndi fhethu afho hu tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho  . 
Vhuyani hayani zwino ! 
Mushumo wa mulamukanyi ndi wa u thusa avho vhavhili uri vha tandulule phambano dzavho  . 
Ro thoma u ita ngauralo nga tshifhinga tsha vhukwamani ha ṅwaha hashu na vhadzulapo vhege yo fhiraho Pretoria  . 
Ndi vhazwala  . 
Khabinethe yo themendela u sudzuluswa ha mikovhe ya Muhasho wa Mutakalo kha Biovac ya Tshipembe ha Afurika ya iswa kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi . 
Maitele a vhuloi ha tsha vhonwa nga nḓila mmbi  . 
Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khoneni ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fuḽaga , ya ṱangana vhukati ha fuḽaga ya rambalala I tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu  . 
Vhathu vhane nga mulandu wa vhukale , mbeu kana u holefhala ha muvhili , vha anzela u siwa nnḓa musi hu tshi tshewa tsheo nahone vha vha vhone vha no ṱahela zwithu arali vha songo dzheniswa kha u pulaniwa ha thandela  . 
Pfalandot ( he dza luambo lwa Tshivend(a ndi a , e , i , o , u  . 
Na nga murahu ha u ngalangala havho , ngauri ndo ya nahone nda humiselwa murahu ha pfi ri vhuye nga Musumbuluwo  . 
Nda vha kunda  . 
Mafhungo a u davhudzana na vho-ramafhungo a so ngo vha a nyi na nnyi - kha hu vhe vhudifhinduleli ha avho vho hwedzwaho mushumo uyu fhedzi  . 
I nga vha tshipi ḓanyana tsha muthelo wa mushumi u kokodziwaho kha ṅwaha wa muthelo  . 
Kha vha ḓiṋee awara mbili kha nḓowedzo ya mapa  . 
Nga iṅwe nḓila mishumo ya vhagudi i fanela u ṱaniwa kiḽasirumuni . 
Itshi tshiimiswa tshi rangwago phanḓa nga vhaswa tshi si na mbuelo ya masheleni tshi ḓo thivha gake ḽa tshikhala tsha zwidodombedzwa zwa pfunzo vhukati ha vhagudiswa vha ngudo dza sekondari na vhaṅwe ngavho vhane vha vha vha dziḓoroboni , zwine nga murahu zwa ḓo khwinisa mashumele a pfunzo . 
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u ya nnḓu na tshelede yo ṋewaho u renga nnḓu  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Kha ri ambe Lavhelesani zwipfi zwo fhambananaho ni bule uri ri zwi shumisa kha mini . 
Ri ṋetshedza Muraḓo Muhulwane muṅwe na muṅwe garaṱa ya vhuraḓo  . 
Izwi zwi vhangiwa nga u vha na tshiṱoko tshinzhi . 
Tswikelelo ya rekhodo i ḓo imiswa u swikela musi muhumbeli a tshi badela mbadelo dzoṱhe dzo fanelaho . 
Mulandu wa vha ha Mhlekwa a wo ngo dzhiela fhasi wavha ha Bangindawo , we wone wa vha wo sedza maanḓa a milandu ya siviḽi . 
Mutshimbidzi wa Ṱhoḓuluso ya Vhugevhenga ha Ndeme ; Yuniti ya Vhugevhenga ha Makwevho yo Khetheaho ya Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka ; Yuniti ya U dzhiela Ndaka na Senthara ya Vhusevhi ha Masheleni  . 
Kha hu nangiwe tshishumiswa tsha u linga tsho teaho tsha lushaka lwa nyito . 
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo u vha mulayoni  . 
Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe  . 
Khabinethe i livhuwa zwiimiswa zwa Thuso na vho ḓiṋetshedzaho vhane vha khou thusa nga mishumo ya u ṱhaḓula afho vhuponi  . 
Vhudzivha ha u shona hashu nga nṱhani ha u hulela ha dzinndwa dza zwenezwino na u lozwea ha matshilo manzhi , nga maanḓa vhadzulapo - hu tshi katelwa vhana , vhafumakadzi na vhaaluwa - ndi zwithu zwine ra shaya maipfi a u zwi ṱalutshedza . 
Tshivhumbeo tsha luambo tshi tevhelaho tshi ḓo gudiswa mafhungoni a u vhala na a u ṅwala , tsha dovha hafhu tsha vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya girama i sumbedzaho thevhekano . 
Rithani zwi ite bulo ni sa athu nwa . 
Musengulusi makone ndi ane a sa dzhie sia . 
Ngona dza mivhigo dzi katela dzimbudziso , u ombedzela kha mubulo wa orala na wa u ṅwala wa mudededzi kha zwe zwa itea u bveledzwa nga mushumo wa asesimennde na ṱhuṱhuwedzo kha mugudi . 
Musi muthu o tholiwa sa Mutholiwa wa muvhuso , u tholiwa uho hu hwala mulaedza une wa vha wa tshipentshela  . 
Nga u angaredza hu na tshakha mbili dza phethishini , dzine dza vha phethishini dzo khetheaho na phethishini dza nnyi na nnyi kana phethishini-guṱe . 
Sisiṱeme ya mivhuso ya Afurika Tshipembe i a konḓa , fhedzi hu songo pomokiwa khaedu malugana na u khakhiswa ha ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli  . 
Itshi ndi tshitenwa tshe tshavha tshi siho nga tshifhinga tsha demokirasi . 
I ḓo khwiniswa nga muvhuso muswa zwi tshi elana na ndaela ya vhukhethi yayo , uri hu kone u shumiwa nga u ṱavhanya nga murahu ha muvhuso muswa . 
Bugu dzo leluwaho dza zwiṱori zwipfufhi , dza dovha dza vha na nyolo dza mivhalavhala ya manakanaka ndi dzone dzo teaho mushumo hoyu . 
Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu wa mvetamveto une wa kwama vhuimo , zwiimiswa , maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo I fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho I saathu u isiwa Phalamenndeni kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wapo wo dzudzanywaho , masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha mvetamveto ya mulayosiṅwa . 
Hezwi zwi ḓo konisa u fheliswa tshoṱhe ha Aventura . 
Musi no no fhedza ṋekanani atikili dzaṋu na vhaṅwe vha si vhanzhi henefha kiḽasini ni wane uri ndi nnyi a re na mafhungomaitei ane a takadzesa . 
U vhalela nṱha a tshi vhalela muṅwe ngae . 
Milayo ya u sielisana : milayo ine vhathu vha tendelana hu ndingedzo ya u ṱuṱuwedza tshumisano kha zwo livhiwaho khazwo . 
Kha nzulele nnzhi , muvhuso u ḓo ṱoḓa u kwama vhasheli vha mulenzhe kha mbekanyamaitele u itela phindulo dzavho kha makumedzwa a mbekanyamaitele o bveledzwaho nga vhaofisiri vha muvhuso  . 
Masiandaitwa a miṅwaha ya maḓana a tshiṱalula , u sa bvelela na u tsikeledzwa nga zwa vhukoloni zwi nga si khakhululiwe nga miṅwaha ya 17 fhedzi  . 
Ndivho dza tshigwada tsha phurofeshena ḽa nga muthu kana khamphani kana dzangano  . 
Maṅwe maga nga nnḓa ha ayo are hone a kati zwazwino . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshipholisa u ṱoḓisisa vhutshinyi na u vhona uri vhatshinyi vha a fariwa  . 
Masipala i nga si kone u lambedza thandela dza khephithala kha tshikhala tsha ṅwaha muthihi  . 
Phresidennde u na maanḓa o hweswaho nga Ndayotewa na mulayo , hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea u ita mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka . 
Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu a nga ṋetshedza maanḓa maṅwe na maṅwe ane a ḓo shumiswa kana mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo wa vunḓu kha Muraḓo kha Khoro ya Masipala . 
Ri fulufhedzisa vhaswa uri zwa u tsitsa mutengo wa datha ndi zwa ndeme kha mbekanyamaitele na pulane dzashu . 
Kanzhisa hu ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhiraho . 
Kha vha shandule zwivhangi zwi re kha hafu ya nga fhasi kha nyolo zwi vhe mafhungo mavhuya  . 
Zwine zwa nga itiwa u itela u thivhela u fhelelwa ha vhashumi nga mushumo zwi ḓo itiwa , hu tshi katelwa maḓuvha a u awela malapfu , tshifhinga tsha u pfumbudza tsho lapfaho , tshifhinga tshipfufhi na u kovhekana mushumo  . 
Ri khou ṱoḓa vhashumisani , vho ḓiimiselaho u finya zwanḓa na u shuma na riṋe u bveledza ndaela ya Muhasho uyu , vha tshi khou kaṋa mbuelo dzavho dza uri u kovhekana na u alusa nḓivho zwa tea u ri fha  . 
Mashumele a mushumo wa zwanḓa , mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓi langulwa nga mulayo . 
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi . 
Khulwane ya Aphiḽi kana na Khothe ya Ndayotewa  . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha tshumelo dza ndeme u ita tsheo uri tshumelo mafhungo a fanela u isiwa kha Minisita hu tshi itelwa u dzhia tsheo  . 
Arali aya mafhungo a sa wanali , dziṅwe mbilo a dzi nga badelwi kana dza badelwa dzi songo fhelela  . 
Hezwi ndi ndingedzo dza u ṱuṱula dzangalelo kha vhagudi uri vha gude vha tshi ya phanḓa nga vhone vhane . 
Masheleni o vhewaho u lambedza u wanwa ha pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi vhune ha bva kha thodisiso na mveledzo ho lambedzwaho musi zwizwa lutamo lwa lushaka , itea u sikwa  . 
Maimo aya a nṱha a u tevhela mulayo a ita uri muvhuso u kone u ḓisa tshumelo dzine dza khwinisa matshilo a vhadzulapo vhawo . 
Aya maambiwa a mbetshelo dza Mulayo na masiandoitwa kha avho vha pfukaho mulayo a sumbedza uri zwi na vhukonḓi vhungafhani uri khothe i shumane na mafhungo a vhuloi , ngamaanḓa ho sedzwa ndayotewa . 
Vhahiri vho sumbedzisa mbilaelo dzo vhalaho na u sa fushea lwa tshifhinga nyana zwino  . 
Minista a Huliseaho , ri dzula ri na fulufhelo ḽa uri mulalo na vhudziki ndi mazhakanḓila a ndeme kha nyaluwo ya ikonomi , kha mashango ashu mavhili , nahone kha khonthinente nga vhuphara  . 
Mulayotibe u ṋetshedza muhanga wa mulayo wo kuvhanganywaho zwavhuḓi u itela malangele avhuḓi a sekithara ya ndindakhombo ane a tshimbilelana na maimo a dzitshakhatshakha na ndangulo ya ndindakhombo . 
Ndi a tendelwa u ya kha khothe iṅwe na iṅwe ya shango ḽashu u isa mbilaelo ya tshelede ya vhuunḓi ? 
Vhe vha thusa na vhone vha fanela u vhonwa mulandu na hone hune vhabebi na kana mashaka vha vha vho shela mulenzhe kha u wana mbuelo , hu fanela u dovha ha vha na miṅwe milandu ya u rengiswa ha vhathu hu tshi itelwa u ṱhuphiwa lwa vhudzekani fhasi ha Mulayo wa Khwiniso wa Milandu ya Vhudzekani wa 2007  . 
Vha dzhenelele kana vha thuse musi ṅwana wavho a tshi khou ita tshuṅwahaya . 
Musi kuitele kwa u pulana kwo thonwa na u tshimbizwa nga masipala , CBP ndi tshumisano vhukati ha masipala na wadi  . 
Vha tshi khou lambedza na sekithara dza phuraivethe , hovhu vhubindudzi ho ṱuṱuwedzwaho vhu swikaho R200 biḽioni ha dovha ha sika kana u vhulunga mishumo ya 99 000 . 
Muvhuso u fulufhela uri nyambedzano dza u tandulula mbilaelo dza matshudeni dzi nga farwa zwenezwi mbekanyamushumo ya akhademi i khou bvela phanḓa . 
Muṋaṋo wa ikonomi ya ḽifhasi a wo ngo tshipa fhedzi vhuḓidini hashu ha u alusa nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya ye ya vha i tshi ḓo sika mishumo na u lwa na vhushai nga nḓila i vhonalaho , wo dovha hafhu wa engedza ḽevele ya vhushayamishumo  . 
Vhaswa vha fanela u tandula zwikhala zwi re hone kha magudedzi athekinikhala na magudedzi a Vhugudisi ha Pfunzo ya Mishumo ya zwanḓa a re hone shangoni ḽashu nṱha ha dziyunivesithi dzi re hone , dzine dza katela yunivesithi ntswa yo thomiwaho ya Sol T Plaatje ngei Devhula ha Kapa na Yunivesithi ya Mpumalanga . 
Mabindu a tshumelo a shumaho nga thandela , musi zwo khwaṱhisedzwa nga Export Council kana TISA Sector Desk uri thandela iyo ya tshumelo i ḓo thusa sekhithara  . 
Pfanelo ya u ṱoḓa tsivhudzokhumela u bva kha miraḓo yo khethiwaho arali tsheo yo dzhiiwa  . 
Kha vha ḓadze fomo nga u ṅwala nga madanzi . 
Khaṱulo ( CCMA )  . 
U shela mulenzhe ho ṱanganelanaho khumbelo dza u isa phanḓa na zwi itwaho dzi ḓo tendiwa fhedzi arali zwi itwaho zwo vha zwo wana thendelo mathomoni  . 
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho  . 
Khumbelo ya u shela mulenzhe kha tshikimu tsha masipala e na maanḓa a u a langula  . 
Musi ri tshi sedza zwa vhutshinyi mahoḽa kha Dzulo ḽa Nnḓu Mbilin dza Phaḽamennde , roṱhe ro sumbedzisa u vhilahedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi , na nga uri zwithu zwo sumbedza u vha zwi tshi khou vhifha zwi tshi ya nga maanḓa siani ḽa mabulayo - zwa tshinya zwivhuya zwe zwa vha zwo no itwa u bva tshe ra wana dimokhirasi . 
Vhushumisamupo - Zwi amba ṱhoḓisiso iṅwe na iṅwe ya , kana mveledziso kana u shumiswa ha , zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela mbambadzo kana u shumiswa kha nḓowetshumo  . 
Madzina o fhelelaho , ḓiresi ya fhethu na ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho  . 
Tshenzhemo dza tshanduko ya luṱa ( hu tshi katelwa na ndingedzo ) zwi ḓo ḓivhadza makumedzwa a khwine a u fhedzisela . 
Tsumbo dzi sumbedza vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu khou bvelela zwavhui kha khaedu dza miaisano ya shango  . 
U shumisa nḓila dza mbilaelo dzi re hone , mutheli u tea u vhiga mbilaelo kha Ofisi ya Ndangulo ya Mbilaelo ya SARS . 
U humbula nga nyaluwo , khungedzelo na mveledziso ya dzina ḽa tshibveledzwa yo shanduka nga maanḓa kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho  . 
Khophorethivi ya kutshilele ndi khophorethivi ine ya si ite phurofiti ngeno i tshi fha tshumelo ya kutshilele kha miraḓo yayo , u fana na u ṱhogomela vhaaluwa , vhana na vhalwadze . 
U shumisa bono ḽashu hu ṱoḓa uri ri thome zwipikwa zwo khwaṱhaho na zwi kaleaho  . 
Hezwi zwi amba ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho  . 
Ndi tshi humbula mukomana wanga mbilu yanga i a vhavha  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu  . 
Vhathu vhane zwazwino vha dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe . 
Muṋe wa tshikwekwete u ḓo tea u badelela ndingo . 
Ndi zwa ndeme u ṋea vhagudi tshifhinga uri vha kone u ita maitele haya  . 
Khabinethe i livhuwa mihasho yoṱhe ya muvhuso , NGOs , vhaḓivhi na vhoramabindu vhane vha khou ṋea thikhedzo miṱa yo kwameaho khathihi na vhagudiswa na miraḓo ya tshiṱafu ya Tshikolo tsha Nṱha tsha Mahlenga na Tshikolo tsha Phuraimari tsha Refano nga tshifhinga itshi tshi konḓaho  . 
VAT online kha website ine ya nga shumiswa nga vho ramabindu , miraḓo ya tshitshavha , vhaendelamashango na mihasho ya muvhuso . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa . 
Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo . 
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ? 
Dorobo ya Ekurhuleni yo swikela zwa ndeme na uri yo ḓisa tshumelo ye ya fulufhedzisa vhathu  . 
Heyi thandela yo tanganelwa na PANSALB kha u tshimbidza u bvedza phanda u shumiswa ha Nyambo dza Afurika Tshipembe  . 
Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo  . 
SASSA i nga ṋanga uri mundende wavho u sedzuluswe . 
Hezwi vha nga zwi kona nga tshifhinga tsha musi vha tshi vho zwi elelwa uri u ima u vhala nomboro kha tshithu tsha vhu 50 zwi amba uri vho vhala zwithu zwa 50 . 
Afrika Tshipembe ḽi dzhiwa nga dzitshakatshaka sa ḽi fulufhedzeaho nahone ḽine ḽi nga fulufhelwa kha u ḓisa mulalo nga maswole aḽo a 3000 ane a khou shela mulenzhe kha vhurumelwa ha u ḓisa mulalo fhasi ha themendelo ya AU na UN . 
Zwa vhuya zwa fhela a hu tsha do vha na CBNRM  . 
U tholiwa ha vhafarela vhahaṱuli 175 . 
U thivhela hu khwiṋe u fhira u alafha GEMS i ṱuṱuwedza miraḓo yoṱhe uri i shumise mbuelo dza zwa maṋo . 
Vhagudi vha ḓivhadzwa nomboro thevhekano . 
Maitele a khou ongolowa na u netisa na uri hu na u tendelena nga u angaredza uri maitele a murengi o tou ḓiimiselaho na murengisi o tou ḓiimiselaho a yo ngo vha yone nḓila ya vhuḓi ya u fhindula hei mbudziso  . 
Ndi nnyi ane a vhenga phepho ? 
Fhedzi , ezwi zwi nga senguluswa zwavhuḓi fhedzi arali vhulwadzengwanwa ho vha hu tshi ḓivhea  . 
Arali khumbelo yo tendelwa , mbadelo ya tswikelelo itea u badelwa u itela mveledziso na ṱhoḓuluso na nzudzanyo , lwa tshifhinga tshetsho tsho tiwaho kha u sedzulusa na u dzudzanya u bviselwa nnḓa ha rekhodo . 
Naho tshinwe tshifhinga thodea kana zwi kwamaho vhutshilo ha mirado ya tshitshavha zwi tshi nga vhonala zwi si zwa ndeme nga u tou ralo kha vhashumeli vha muvhuso , kana zwi si zwa ndeme u ya nga hune tshitshavha tsha humbulisa zwone , vhashumeli vha muvhuso vha tea u vha na vhudifari na u di tukufhadza u ri vha vha netshedze thuso , vhutanzi kana ngeletshedzo u ri hu kone u swikelwa thandululo ya thaidzo dzine vha nga vha vha tshi khou tangana nadzo  . 
Mogajane , vha ḓo isa phanḓa  . 
Thendelano , dze dza sainiwa nga muvhuso , mabindu na vhashumi nga ha thengo ya zwishumiswa , mveledziso ya zwikili , pfunzo ya mutheo na ikonomi i sa tshikafhadzi mupo , zwi khwaṱhisedza tshipikwa tshi fanaho na vhuḓiimiseli ha u fhaṱa heḽi shango  . 
Hezwi zwi nga nekedzwa nga mushumisani a ngaho sa NGO , mukhosalithenthe kana muhasho wa muvhuso . 
Nga u isa phanḓa na u amba zwi si zwone vha dzhiela fhasi tshoṱhe tshitatamende tsha tshiofisi tshe tsha bviswa nga ha thero nga Muphuresidennde  . 
Vha fulufhela uri vha ḓo kona u vhuedzedza ṱhulo idzi ngei Karoo , hune ha vha hone haya hadzo . 
Tshifhinga tsho avhelwaho nga vhege tshi nga shumiselwa fhedzi thero dza TKL ( NCS ) dzi ṱoḓeaho dza tshivhalo tsha fhasisa sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha . 
PSC i wana maanḓa ayo kha Tshipiḓa tsha vhu 195 na tsha vhu 196 tsha Ndayotewa , ya 1996 . 
Kuitele kwa ṱhoḓisiso kha ḓivhazwakale na ḓivhavhupo zwo ṱumana vhukuma kha mvelelo iyi  . 
Ri khou dovha ra ṱoḓa u topola maitele a tshanduko u ṱavhanyisa tswikisedzo na nḓisedzo nga muvhuso kha sekithara ya fulufulu . 
Kha vha ṱaluse thandela  . 
U shushedza hu a ita uri muthu a ambe ngoho ya mafhungo  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo phanḓa ha tea u ita nga u ralo  . 
Hezwi zwi sika muhanga u konisaho u shuma nahone une wa ḓo alusa tshivhumbeo tsha vhashumi kha sekithara ya mveledziso ya sekithara , zwine zwi ḓo ita uri zwi khwinise tshumelo dza ndondolo na tsireledzo dzine dza ṋetshedzwa kha zwigwada zwi shayaho tsireledzo . 
Vhunzhi ha madzangano asi a mbuyelo ndi madzangano a zwa vhurereli kana a thuso ya tshitshavha . 
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi  . 
U itela u swikelela izwi , vha ḓo kona u voutha nga kha u posa bammbiri ḽa u vouthela ( baḽothophepha ) kana u voutha lwa eḽekiṱhironiki kana voutha kha desike dza u thusa miraḓo dza dzingu dza GEMS . 
Ndaela dzi re afho fhasi ndi dza u ita khaphu ya tie . 
Khophi : Kha vha fhelise u tambudzwa ha vhaaluwa ! 
Vhadali vha humbelwa u bvisa vhuṱanzi ha u ḓiḓivhisa ha tshiofisi musi vha sa athu tendelwa u dzhena Phalamenndeni  . 
Mushumo muhulu une ya u ita ndi u bvumela thakhula na phala  . 
Tsheo zwi tshi ya nga ino phara i dzhiiwa fhedzi hu tshi tevhelwa nyambedzano ya Buthano . 
U tevhelwa ha mbekanyamaitele iyi nthihi yo sedzaho sia ḽithihi kha maṅwe mashango a dzingu zwo ita uri hu vhe na dzangano ḽi hanedzaho  . 
Kha vha shumise fomo ( NCP ) ya nḓivhadzo ya u shandukisa aḓiresi kana zwidodombedzwa zwa muthu kana tshiimiswa . 
Nga murahu ha u sedza mbudziso idzi dza mutheo mudededzi a nga dzhia tsheo ya uri tshiṱirathedzhi tsha ndingo tsho teaho tshi nga vha tshifhio  . 
Muvhuso wo nanga saithi dza 16 hune ha ḓo fhaṱwa hone khamphasi dza 12 dza Magudedzi a Vhugudisi ha Thekhinikhaḽa na Pfunzo ya Vokheshinaḽa na u vusuluswa ha khamphasi mbili dzine dzo no vha hone . 
Vhuloi vhu hone ḽifhasi ḽoṱhe , nga maanḓa ngei Europe , North America , na Afrika Tshipembe . 
Ngoho i kha mbuno - zwine vhashumi vhashu , matshudeni ashu na vho dzhenaho fhano vha zwi swikelela na zwine ṱhoḓisiso dza khou zwi ḓisa  . 
Vhupo ho dzinginywaho ha akhaunthu dza satheḽaithi hu katela vhuendelamashango , ndambedzo ya masheleni a ndondolo ya mutakalo , mupo na mishumo i sa badeliho  . 
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho , Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe , lushaka lwo faranaho nga u fhambanana , vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe . 
Mushumo wayo muhulwane ndi wa u alusa tshumelo ya ifhasi ohe na u swikelela thekhinolodzhi dza vhudavhidzano na tshumelo dza vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe , u oisisa na u tshemendela nila dza u swikelela ndivho iyi  . 
Ro ima kha mbekanyamushumo ya mveledziso ya themamveledziso i dziḓaho uri hu vhe na nyaluwo  . 
Vhana vho vha vha sa tendelwi u ya mbulungoni  . 
Ndeme ya tshumelo ya tshitshavha iteya u khwinifhadzwa  . 
U fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhaswa vhane vha khou kavhiwa zwi ḓo fhungudza ṱhoḓea ya sisiṱeme ya mutakalo ya muvhuso  . 
Kha vha ḓadze fomo SAPS 55 nahone vha saine fomo ya indemnity ine ya tsireledza SAPS uri hu sa vhigwe zwithu zwi siho . 
GCIS i nga kha ḓi humbela muvhigi wa mbilaelo u ṋetshedza vhuṱadzi ha u ḓadzisa kana u dzhenela muṱangano u itela uri a ṋetshedze vhuṱanzi ha u ḓadzisa kana u tou vhudzisa mbilaelo nga mulomo  . 
Ndi khwine u thetshelesa wa pfa arali zwi zwa vhukuma arali izwi zwi zwone kana zwi si zwone  . 
Vhagudi vho ambaraho muvhala mutswuku , tsumbo , thomani u ya bungani ( muvhala na nomboro thevhekano ) , mugudi muṅwe na muṅwe u wana phuleithi na sangwenzhisi ( tshithihi tsho livhana na tshithihi ) Thabelo u ḓo ṱoḓa sangwenzhisi ya vhuvhili , Dovhani ha tsha i funa na luthihi . 
Sefo iyo i tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza Biro ya Zwitandadi ya Afrika Tshipembe kana South African Bureau of Standards  . 
Ho vha na muṅwe wa vhana vhavho vho bebwaho na thaidzo dza mutakalo , eg  . 
Ro vha , fhedzi , ri tshi dzulela u thivhelwa u wana vhuṱanzi ha vhukuma  . 
U sielisana musi hu tshi ambiwa , u sumbedza u vhavhalela vhaṅwe khathihi na u ṱahisa mihumbulo i no fhaṱa . 
Ri fanela u zwi ita ri tshi dovholola  . 
Kha shango ḽashu na demokirasi yashu , na kha zwikolo zwashu , khethululo nga lushaka a yo ngo tendelwa , hune mikhwa ya Ndayotewa yashu ya tea u ṱuṱuwedzwa na u tsireledzwa . 
Maga a tevhelaho a itwa nga tshenetsho tshigwada tshithihi tsha u swika kha vhathu vha 12  . 
Tshitaila tsho tsa  . 
Ngauralo , maga o fhambanaho a maitele a u ṅwala a tea u lingiwa . 
Kha vha rambe vhaṅwe vhadzhenelei vha sedze nyolo na phositara dza vhaṅwe  . 
Vhuḓifhinduleli ha hoyu mushumo vhu kha vhabveledzi nahone dplg , DBSA , DFIDSA kana GTZ a vha ṱanganedzi vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu  . 
Vhuimo ha nha zwi amba zwohe zwavhui zwine mushonga wa vha wo ita zwone , kana kushumisele kwa mushonga kune kwa tendela uri ku shumiswe u ya nga pulane yo lavhelelwaho kha tshifhinga tshiwe na tshiwe nga fhasi ha vhuimo ho teaho sa zwe zwa lavhelelwa kha maitele a u lafha mulwadze onoyo , hu si na u vhaisa mushumisi wawo  . 
Ndi ngazwo ri tshi tea u ambara zwiambaro zwi no penya musi ri tshi khou gidima  . 
Hu na huṅwe u valelwa sibadela hune ra sa ḓo tenda u badela tshidzidzivhadzi kana nyito  . 
Naho zwo ralo , maga a sumbedza ndeme ya pfunzo ya zwa vhudzekani , mbakanyamushumo dza pfunzo dza HIV na AIDS , na pfunzo ya vha murole muthihi kha vhagudiswa . 
Vhege yo vha yo anda nyambedzano vhukati ha miraḓo ya vhulanguli na vhadzulapo nahone i shela mulenzhe kha pulane ya muvhuso yo angalalaho ya u khwinisa matshilo a vhadzulapo . 
Khabinethe na yone i dovholosa zwo ambiwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma zwo livhiswa kha muvhuso wa Isiraele zwa u imisa u tshoṱela ha muyani na mavuni hune ha khou bvela phanḓa na u lozwa matshilo na vilili ḽi vhavhaho ḽa zwa matshilo a vhathu . 
Fomo dzi a wanalea kiḽiniki kana vhuongeloni . 
U vhalela ( u rwela ngomani ) hu si na u pfesesa 1-10 U khwaṱhisedza u vhala mbalo tsumbo : Mudededzi vha vhekanya zwithu zwa 3 kha muduba . 
Izwi zwi ḓo ṱuṱula nḓivho ya zwine vha vho zwi ḓivha , zwa vha thusa uri vha pfesese tshibveledzwa musi vha tshi vho tshi vhala . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓivhadzwa . 
Vhathu vhanzhi vha khou tsa vha tshi gonya . 
Tshigwada tsho vhumbwaho nga vhaofisiri vha Muhasho wa zwa Maḓi na Vhuthathatshili , Komithi ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho zwa Lushaka vha tshi khou shuma na mavundu na mivhuso yapo , vha kati u vhona uri thandululo dza tshifhinga tshiṱuku u ya kha tsha vhukati dzi khou ṱavhanya u itela uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri hu na maḓi a re hone kha vundu lwa tshifhinga tshilapfu . 
U thevhekano ya nomboro i nga ṱumekanywa na u tikedza u vhala . 
U bvisela khagala vhuḓipfi ha mutheo . 
Mushumo uyu u toda u shuma nga ndila ya netiweke na ndambedzo ine ya sa do shumiswa kha u engedzedza tshivhalo tsha vhathu vha DACST , nga nnda ha u langula nyito  . 
U ita izwi thandela yavho i tea u vha na ndivho dzi re khagala-pulane ine ya bula zwavhudi zwine vha khou toda u swikelela zwone na uri vha khou toda u zwi swikelela hani . 
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u itela uri i kone u kwamanywa na invoice yo bviswaho . 
Vhagudi vha khethekanya zwivhumbeo ho sedzwa uri zwi na masia o U swika u tswititiho , kana masia a zwitendeledzi . 
Ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I a kombetshedza nahone I thoma u shuma u bva tshenetsho tshifhinga I tshi tou ṋekedzwa nga khothe nahone ha itwa uri muhwelelwa a zwi ḓivhe kana a fhiwe heyo ndaela . 
Arali zwi songo ralo ri khou tshimbila kha khohakhombo ya u kuḓedza u tila ha vhanna na tsinyuwo ya u lwa na zwipiḓa izwi zwa ndeme nahone zwi ṱoḓeaho zwa theo ya mulayo  . 
Tsumbo ya milayo iyo ndi ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927  . 
Arali zwo bulwaho afho nṱ ha zwi sa konadzei u shumiswa , zwo salaho zwone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa . 
Mme anga vha mpfukedza nguvho nda dudelwa . 
Ho vha na tshanduko nga vho 1980 , khothe dza vho thoma u thetshelesa milandu i kwamaho vhuloi . 
Mulangi muhulu a nga thola muthu nga khonthiraka satshipida tsha u engedzedzwa ha zwikhala  . 
Vha tea u wana thendelo ya u ṱun ḓa kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha uri vha kone u ṱun ḓa mihaelo yo ṅwaliswaho ya phukha . 
U monitshara u bvela phanḓa ha u shuma dzi elane na zwo sedzwaho kaha mveledziso ya masipala na zwipikwa zwo sumbedzwaho kha IDP  . 
Tshiṱalula nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo tevhekanywaho kha khethekanyo ṱhukhu ya a tsho ngo tea nga nnḓa ha musi zwo vhonala uri tshiṱalula tsho tea . 
Tshiṱirathedzhi tsha u vhulunga mvetomveto tsho lugiswa na u kumedzwa kha PMC  . 
Nga nnḓa ha maga a re afho nṱha , vha humbelwa uri vha sedzese kha ikonomi ya u dizaina ho sedzwa vhupulani , u sa konḓa ha tshivhumbeo na tshivhumbeo tsho dzudzanywaho zwavhuḓi  . 
Mafheloni a ṅwaha kha Gireidi ya 3 vhagudi vha tea u vhala u swika kha didzhithi tharu vha sa shumisi zwithu zwi fareaho . 
Honeha , Khabinethe i vhilaedziswa nga maAfrika Tshipembe vhane vha khou bvela phanḓa na u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na vhafarisi vha tshivhalo . 
Tshipikwa tsha u fhedzisela tsha ndangulo ya tshitshavha na vhuvhusi tshi ḓo vha u swikela dziḽevele dzi ṱanganedzeaho dza mveledziso ya matshilisano i dzulaho i hone  . 
Officer a hanela khumbelo yavho  . 
Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wo shandukiswa zwiṅwe zwithu u itela u bvisa izwo zwi lwaho na ndeme dza ndayotewa , dzi ngaho , u pfiswa vhuṱungu muvhilini . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK2 nahone vha ḓadze ndima dzo teaho  . 
Vhashumisi vha Tsumbanḓila iyi ambaho uri u wana vhugai nga ṅwedzi  . 
Kha vha tendele ḽikumedzwa ḽi tshi kumedzwa kha muvhigo na u ṱanganedzwa  . 
Vha tikedzwa nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso wapo  . 
Nḓivhadzo:Arali vha mualuwakanavha si nga si kone u uya ofisini u ita khumbelo , muraḓo wa muṱa kana khonania nga vha itela khumbelo . 
Ni vhona u nga hu na mulalo kana a huna . 
Arali wa vhidzelela vhaphalali a hu na ane a nga u thusa . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhunzhi ha sekithara dza phuraivethe uri dzi bindudze ngei Liberia . 
Vhasimamilayo vha tshifhinga tsha vhukoḽoni vho vhidzwa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na nḓivho nga ha zwa vhuloi kana manditi sa muthu ane a ita zwa vhuloi  . 
U ya nga Seymour siatari la 15 vhudzulo ha muhweleli fhedzi ane a wanala nga fhasi ha khosi ho lunga kha u fha maanda khosi a u thetshelesa mulandu une wa kwama zwa kutshilele  . 
Miraḓḓo ya khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli vho bulwaho kha khethekanyo ya 105 1h ya Mulayotewa wo fhiraho vha ḓḓo ima u vha miraḓḓo ya khomishini musi miraḓḓo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 1781 i ya Mulayotewa muswa vha tshi nangiwa  . 
Musi hu tshi khou shumiwa nga mutalombalo , vhaṅwe vhagudi vha nga tama u fara thambo ya vhulungu ha u vhala nṱha kana u farela fhasi u vha thusa u vhala . 
Khonadzeo ya vhutshutshisi ha phuraivete vhune vhone vhane vha tou vhu badela arali Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a hana u tshutshisa mulandu ; na Vho ita khumbelo ya zwidodombedzwa zwi tshimbilelanaho na zwi tevhelaho : a  . 
Mishumo iyi yo tevhekanywa hu tshi tevhelwa u dubekana hayo nga ngona nahone ho shumiswa misevhe kha u ṱuma mishumo ine ya tikedzana  . 
U ṅwaliswa ha tshiendisi hu rekhodwa kha Sisiṱeme ya Mafhungo a zwa Vhuendi ha Lushaka ( eNaTIS )  . 
URI vhakhantseḽara vha ṋetshedze mihumbulo , arali i hone , kha aya mafhungo u bvela phanḓa na u khwinisa Mutheo wa Mveledziso ya Fhethu  . 
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing . 
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli , u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala . 
Mushumi munwe na munwe a tanganedzaho zwa tshandanguvhoni u na mulandu wa zwa vhuada  . 
Arali vha khou tea u wana dzilafho ḽa shishi kana u valelwa sibadela mafheloni a vhege , nga holodei ya nnyi na nnyi kana vhusiku , vhone kana muraḓo wa muṱa u tea u founela u wana thendelo nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo nga murahu ha tshiwo  . 
U rennda ha zwino na ḽaisentse ya Maano a Tshikwama tsha Zwivhaswa zwi ḓo engedzwa nga miṅwaha i siho fhasi ha ya 25 u itela u ṋetshedza fulufhelo ḽa makwevho na mashumele u itela vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu kha sekithara ya ole na gese . 
Ndi zwa ndeme u pfesesa uri uvhu ndi vhulwadze ha vhutshilo hoṱhe nahone a vhu fholi fhedzi vhu nga langulwa nga u tevhedzela dzilafho ḽone . 
Kha muhanga uyu ndi tama u amba nga mafhungo o vhalaho u thoma ane a elana nga maanḓa na maitele o ḓoweleaho a muvhuso ndi sa athu u rembulutshela nga maanḓa kha nyambedzano na mafhungo a elanaho a zwenezwi  . 
Vhu fanela u nambatedzwa . 
U isa phanḓa na u shuma ha milayo I no shuma zwino 2  . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u wana maipfi maswa na zwine a amba zwone . 
Ri ḓo isa phanḓa na u bindudza kha pfunzo na mveledziso ya zwikili vhunga zwi zwone khoṋo ya nyaluwo ya ikonomi na mveledziso . 
U vhala maṅwalwa a no tsivhudza a no amba nga khangaru . 
Nga murahu vha nga ṋewa thendelo arali vho fusha ṱho ḓea dza u endedza zwiḽiwa kana u shumana na zwiḽiwa . 
Phosiṱara i nga vha na tshifanyiso kana i sa vhe na tsho . 
Ndayotewa i ṱoḓa uri Shango ḽi fanela u vhona uri hu vhuyedzedzwe pfanelo dza mavu dza avho vhe vha dzhielwa nga mulayo wa 1913  . 
Zwo vha zwi SANCO ( Dzangano ḽa Siviki ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe ) , ANC ( hu tshi katelwa na Ḽigi ya Vhaswa na Ḽigi ya Vhafumakadzi ) na zwigwada zwa vhagudisi  . 
Tshelede i linganaho R8,5 biḽiyoni i ḓo shumiswa nga vhabvannḓa fhano Afurika Tshipembe nga 2010  . 
Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 7 b vha nga shumisa maanḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓu avho sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone . 
Nga ndingano , a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tshimbilelanaho na vhukoni havho ha u kona u lambedza nga tshelede ya mithelo na mitheo ya muthelo  . 
U vha hone ha Afrika Tshipembe ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu zwo ita uri hu vhe na tsedzuluso ya Zwiala zwa Lushaka . 
Vhadabe vha swika vha hwala dzindilo dza tshivhonelo u bva fha(la phand(a ha muthu o d(isaho  . 
Nomboro ndaula sa kha Arali vha ṋewa mushumo vha nga onesa lwa tshifhinga tshingafhani kha mutholi wavho wa zwino ? 
Thikho i katela mbuelo dza tsireledzo dza tshitshavha tshine tsha sa vhe khombekhombe nga mvelo  . 
Iyi Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho yo imiswa nga vhubindudzi vhu fhiraho R40 biḽioni kha Fulufulu na Tshigwada tsha Nḓowetshumo ya Vhufhisatsimbi . 
Kha vha vhone zwauri zwigwada zwothe zwi na vhaimeleli . 
Mbekanyamaitele ya bindu yo fhelelaho . 
Lavhelesani zwifanyiso ni vhudze khonani yaṋu uri tshiḓula tshi shandukisa hani kha tshitendeledzi tsha vhutshilo hatsho . 
Musi no no fhedza u ṅwala tshiṱori humbelani khonani yaṋu a tshi vhale khathihi na u lulamisa vhukhakhi vhu re hone . 
Mihumbulo i re kha tshipiḓa itshi tsha tsenguluso yanga i kha ḓivha i songo bveledzwa ya fhelela nahone ndi mihumbulo thangeli , nahone i ṱoḓa u shumisa hafhu  . 
U sedza kha u rina madzina vhathu vha riṅwa hani madzina ? 
Mahaya na one a ya nga u fhambana  . 
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu , vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho . 
Nṱhani ha izwo , vhurumelwa vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kwengweledza Mivhuso ire na mafhungo o teaho uri i imaime i ṋetshedze thikhedzo yayo ya tshihaḓu nahone yo fhelelaho na thuso kha u khwaṱhisa mushumo wa Zhendedzi  . 
Mvelelo a dzi tou sumba vhuḓifhinduleli tshoṱhe , dzi dovha hafhu dza sumba zwiṅwe zwa ndeme zwine khazwo ha vha na ndingedzo dza u sumba uri tshumelo dzi nga khwinifhadzwa hani tshifhingani tshi ḓaho  . 
Vhadzheneli vha khethe ṱhoho mbili kha mafhungo aya , vha sumbedzise zwine zwi nga itwa u thusa Komiti ya Wadi ya havho u dzi tandulula  . 
Bugu iyi yo sedza kha u fhaṱa nungo idzo nga u ṋetshedza nyendedzi i vhonalaho nga ha kuthomele na u ita uri sisiṱeme ya komiti dza wadi i shume uri komiti dza wadi dzi vhe dzi pfadzaho na u vhuedza  . 
Vharangaphanda vha vhupo vha na mushumo muhulwane kha u thomiwa ha zwifhato  . 
U tikedza wadi dza 6 u swika kha dza 8 kha u pulanela wadi , nga murahu vha tikedza komiti dza wadi na nga tshifhinga tsha u shumisa pulane na u i monithara  . 
Komiti i dovha ya dzhena kha khanedzano na u khwinisa Milayotibe , na u dzudzanya vhupfiwa ha vhathu arali fhungo ḽi na dzangalelo ḽa tshitshavha . 
Izwo zwi katela u topola u fhungudzwa ha mawanwa a zwibveledzwa zwo lavhelelwaho ; u bveledzisa nḓila ntswa na u vhulunga kha fulufulu ḽi vusuludzwaho ; u ṱuṱuwedza fulufulu ḽavhuḓi ; u thoma sisiṱeme ya lushaka ya nnḓu ya gese na u kuvhanganywa ha mafhungo ; na dziṅwe tshomedzo dzi ngaho Mbadelo dza Zwivhaswa . 
I lavheleseni lwa tshifhinga nyana . 
Maitele a u shumisana na khomishini dza u rangela , man(walo a u humbela , na man(walo a tshumelo a bvaho kha mashango a nnd(a  . 
Mafhungo aya a si one na zwa u phaḓaladza mafhungo a si one zwi ita uri hu vhe na mbilaelo kha zwitshavha na u tambisa tshifhinga na zwishumiswa zwa mapholisa . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho  . 
U vhala nga u ṱavhanya na u dzhia dzangalelo ḽa u thetshelesa nga u vhala nga nḓila yo leluwaho ndi nḓila ya u ṱuṱula u lindela zwi tevhelaho na u bvumba , na u ela ndeme na u takalela . 
Naho hu si dzoṱhe thandela dzi re hone dze dza vha na u vhuedza lwa ikonomi fhedzi hu na nḓisedzo ya mishumo na thuso kha vhathu vha re na fulufhelo ḽa u tholwa kana ḽa u thoma thandela  . 
A huna tshikalo tsho vhewaho tsha tshivhalo tsha phemithi tshine tsha nga bviswa u ya nga vhuṋe ha tshithu . 
Arali hu khamphani kana close corporation ( CC ) , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani , Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo ( SARS ) kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC . 
Ri khou huwelela miṱa yoṱhe ine ya nga kona u vhulunga muḓagasi uri ri thome hu saathu u fhela tshifhinga . 
Hezwi arali zwi tshi konadzea , zwi tea u itwa nga tshifhinga tsha musi mugudi a tshi shuma e eṱhe . 
Ya shavha nga henefha(la he ya dzhena ngaho  . 
Kha vha vhone zwauri pfanelo na mishumo ya zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ndangulo zwo buliwa zwavhudi kha mulayotewa . 
Kha dziṅwe nyimele muvhuso wo tambula nga thundu na tshumelo ya ndeme i si yavhuḓi  . 
Fhedzisani mafhungo aya  . 
Ogeni ya muthu ya mubulo na tshanḓa tsha muthu zwo vha hone nga kha nḓila iyi  . 
Zwihulwanesa zwine ra tama Phalamennde itshi zwi dzhiela nṱha , ndi u langa misanda mivhili , Pretoria sa ha vhulangi ngeno Kapa hu tshi ḓo vha musanda wa vhusimamulayo  . 
Sheduḽu ya 4 na ya 5 kana ; ( ii ) nnḓa ha maanḓa na mishumo yo ṋewaho vunḓu nga dziṅwe khethekanyo dza Ndayotewa . 
Nyonyoloso i ni ṋea mbilu yo takalaho . 
U ḓivha zwi amba u shumisa zwipfi u wana mafhungo nga ha fhethu , fhethuvhupo kana nyimele . 
Maraga tharu musi ho bulwa mbuno dza 6 - 7 dzi re dzone  . 
U wana mukovhe wa mufu a zwo ngo livhanywa na mashaka a mufu fhedzi  . 
Nyolo dza zwipikwa ndi thulusi ine ya vha na mushumo wa u lisa zwipikwa , vhudzuloni ha uri hu sedzwe thaidzo , u itela u bveledza pulane ya thandela  . 
Shumisani mihumbulo iyi na maṅwe mafhungomatsivhudzi a no bva kha siṱari ḽo fhiraho kha u sika mihumbulo yaṋu mihulwane . 
U swikelela  . 
Vhud(ifari havhud(i vhukati ha vhashumisani na muya wa mutingati ndi tshiga tsha ndeme kha u shuma zwavhud(i ha dzangano  . 
Muhumbulo wa u ḓowedza na u tambisa vhupo , zwihuluhulu vhupo vhu fhaṱwa , u itela u thusa kha zwa u thivhela vhugevhenga a si muswa  . 
Vhulapfu ha mbudziso ndapfu : Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300 . 
Sa tsumbo , izwi zwi nga kona u tendela u shandukisea ha awara nnzhi dza mme a shumaho na vhashumi vha ṱhunḓu  . 
Buthano ḽa Lushaka , u ya nga milayo na ndaela dzaḽo , ḽi nga nanga kha miṅwe miraḓo vhaṅwe vharangaphanḓa vha u tshimbidza vhane vha ḓo thusa Mulangadzulo na MuthusaMulangadzulo  . 
Kha vha ite nyonyoloso hayani vha na DVD ya u ita nyonyoloso  . 
Ho no vhuya ha vha na miḓalo minzhi KwaZulu-Natal . 
Mbingano i nga itwa ngafhi ? 
Kha vha ise fomo kha muhasho we wa kungedzela tshikhala tsha mushumo  . 
Muthusa-Minisṱa ufhio kana ufhio ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , u ya nga milayo na ndaela dza Buthano , a nga ḓi dzhenela na u amba kha Buthano ḽa Lushaka , fhedzi , a nga si vouthe . 
Dzina ḽavho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na , arali zwi hone , vhuimo ha muthu ane a khou saina thendelano  . 
Ndima ya 7 ( Khethekanyo 152 ) ya Ndayotewa i sumbedzisa zwipikwa zwa muvhuso wapo  . 
Vhunzhi ha vhathu vha re thumbuni ya zwiṱirathedzhi zwo ambiwa nga hazwo zwiṱuku kha Ndima ya 2  . 
Miṱangano ya u tshea mafhungo lavhelesa na u vhiga nga kushumele kwazwo  . 
Nga nhani ha zwenezwo muhasho wo iimisela u kwama masia ohe malugana na phoisi ya maitele  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri muṱa wavho na dzikhonani vha a ḓivha uri vha vha thusa hani musi vha tshi khou tshoṱelwa . 
Ndivho ndi ya u vusuludza phakha dza nḓowetshumo dza muvhuso shangoni ḽoṱhe u itela u ṱuṱuwedza nḓowetshumo na u engedza u shela mulenzhe hadzo kha u sika mishumo na nyaluwo ya ikonomi ya shango  . 
Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza mulayo uyu na vhuimo hashu zwenezwo ri nanga u voutha ra lwa na ḽikumedzwa  . 
Muvhuso wa demokirasi u khethiwa nga vhathu nga kha khetho dzi katelaho vhoṱhe , dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe na u sa dzhia sia nga vouthu ya tshiphiri  . 
Khoudu i rera nga vhuḓalo nyimele ine khayo u ṱoḓa masheleni a thikhedzo ya shuma ngayo  . 
U itela ndivho dza ino khethekanyo- a dzangalelo ḽa tshitshavha hu katelwa vhuḓiimiseli ha lushaka kha mbuedzedzo ya shango , na mbuedzedzo dzi ḓisa u swikelela hu linganaho kha zwiko zwa mupo zwa Afrika Tshipembe ; nahone b ndaka a si mavu fhedzi . 
Thuso i bvaho nnda i nekedzwa kha u tshimbidza dzithandela dzapo  . 
Naa ni nga ita khuandeia yo fhambanaho ? 
Vhathu vha badelwa zwavhudi kha u di dina havho kha u tsireledza zwishumiswa zwa mupo  . 
Nga u ita uri vhathu vha ṱangane u itela uri vha ite zwine vha tenda zwi fanaho , ṱhanganelo ya matshilisano na vhuthihi zwi tea u sikiwa  . 
Hezwi zwi amba zwauri vhashumi vha a fhelelwa nga mishumo na u valiwa ha khamphani arali mbuelo dzi si nnzhi kha vhane vha bindu kana arali vhane vha bindu vha tshi nga bveledza mbuelo nnzhi huṅwe fhethu . 
Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , kha vha sumbudze nḓila iyo na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa ndeme zwine zwa konisa uri khumbelo yavho i tevhedzelwe  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhana vhe vhabebi vhavho vha wana vhudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha yo andaho  . 
Muholo - Miholo : Miholo ya vhagudisi yo gonyiswa  . 
Ri dovha hafhu ra takadzwa nga thendelano dza vhafarani na riṋe vha BRICS kha zwa vhulimi . 
Ndi zwifhio zwiswa nga 2014 ? 
Ndi vho nnyi vhane vha khou shela mulenzhe nahone mishumo yavho ndi ifhio ? 
Kha vha rwele ṋomboro ya luṱingo ya Crime Stop tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111  . 
Tshigwada tsha zwa Mishumo tsha Mazhendedzi Manzhi kha zwa thengo ya tshumelo , tsho rangwaho phanḓa nga Vhufaragwama ha Lushaka , Sars na Senthara ya Tshumelo ya tshiphiri ya zwa Masheleni , i khou sedzulusa sisiṱeme ya thengo ya tshumelo ya shango yoṱhe u khwaṱhisedza ndeme ya vhuḓi ya masheleni u bva kha u shumisa ha shango . 
PQLTCSCi na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho : u konanya mbekanyamushumo ya QLTC kha vundu ; u vhona uri hu thomiwa zwivhumbeo zwa QLTC kha tshiṱiriki na tshikoloni ; u monithara u shuma ha fulo ḽa QLT kha vhuimo hoṱhe kha vundu ; u ṅwala mivhigo nga kotara malugana na u tevhedzelwa nga tshikolo na zwiṱiriki malugana na u shuma ha fulo ; u davhidzana na Muhasho wa Pfunzo wa Vundu , Zwiṱiriki na Zwikolo ; u ṅwala mivhigo na u ita themendelo kha dziPDE na NQLTCSC malugana na mawanwa a muvhigo . 
Muṅwe na muṅwe o pfumbudzwa zwavhuḓi nga maanḓa kha muhasho wawe nahone a ri ṱangani na dzithaidzo  . 
Kha vha sedze notsi dza khoso uri dzi vha thuse  . 
Vhunzhi hashu a ro ngo vha na pfanelo ya u vouta u swika nga 1994  . 
Mishumo i si gathi yo salaho ya vhaa i bvaho miani na dzikhoroni , u fana na mavothi na matanda na zwone-vho zwo aniwa  . 
Ndaulo i nga vha na masiandoitwa a u ṱuṱuwedza zwa u pomoka na khakhathi , zwine kanzhisa zwa vhangwa nga vhutshivha , muṱaṱisano , u pomoka , nyofho , na tshisolo . 
Ndivho thangeli na kuṅwe kuitele ka thandela zwo bulwa , sa nḓila dzi konadzeaho dza u swikelela ndivho idzi  . 
Hu si na u pfuka mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya , nyambo dzoṱhe dzi fanela u lingana nahone dzi farwe u lingana . 
Tsifhinga tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa , tsumbo : Muṱa wo vha wo eḓela musi mulilo u tshi ṋanga Tshifhinga tshino tsho fhelaho , tsumbo : O ya hayani ngauri o vha o hangwa khii dzawe . 
Vhashumisani na riṋe vhane vha nga vha hone vha katela mimasipala , sekhithara dza phuraivethe na vhathu vho topolwaho u itela ndivho iyi  . 
Madzulo a Vhathu ya vundu . 
Arali vha mualuwa nga maanḓa kana vha tshi khou vhaisala kha mafhungo a u ya u ita khumbelo ofisini , kha vha humbele muraḓo wa muṱa kana khonani uri a vha itele khumbelo . 
Zwe nda vha sumbedza zwinozwino hafhaḽa , hezwi zwoṱhe zwo itea nga tshifhinga tshithihi  . 
Tshiimiswa tshi i imela , nga maanḓa u ṱoḓa ndinganyiso , mbofholowo , tshirunzi , vhuthihi na u bvelela ha tshitshavha , lwo vha lutamo lwa vhathu vhashu u bva kale  . 
Uyu mulingo wo linganywaho u ḓo ṅwaliswa vhagudi vha phuraimari ṅwaha muṅwe na muṅwe u khwaṱhisedza uri ṅwana muṅwe na muṅwe kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe u vha na vhukoni ho teaho ha ḽitheresi na nyumeresi ho teaho gireidi ine a vha khayo . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiniso ya u Ḓibula wa Khadzimo ya Masheleni a u Renga Nnḓu nga Tshikolodo wa 2016 uri u anḓadzwe u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
U tevhedzwa ha mbofho iyi nga tshifhinga ndi zwa ndeme nga maanḓa hune vhuṱoḓesi ha dzhiwa sa vhune ha vha na mahumbulwa kha mbekanyamaitele  . 
Ndo shuma kha mashango o vhalaho malugana na izwi nahone ndi tendelana tshoṱhe na zwe zwa ambiwa nga vhaambi fhedzi ndi ṱoḓa u ḓivha uri vha vhona hani khaedu ya u thasulula thaidzo ya polotiki ya madzangano ane a vha hone ya u ṱoḓa u bvela phanḓa na maanḓa avho na u sa ḓiimisela u ṋea vhalangi maanḓa a u ita zwine vha ṱoḓa u ita  . 
U sedzulsa nḓila ine zwishumiswa zwa u tou vhonwa na zwa u ṅwalwa zwa thusedza ngayo u bvisela khagala ṱhalutshedzo . 
Afrika Tshipembe ḽo shanduka zwihulusa ḽi tshi bva kha nyimele ya tshiṱalula tsha muvhala ( sisiṱeme i re kha murango wa vhuḓilangi ha phalamennde ) ḽa ya kha demokirasi ya Ndayotewa yo ḓiimiselaho u sika tshitshavha yo ḓisendeka kha milayo ya demokirasi , vhulamukanyi kha zwa matshilisano na pfanelo dza vhuthu . 
Vha pfesese uri dzitheminolodzhi dzo tshintsha nga luvhilo lwadzo u ya nga tshifhinga Ngauralo , ndi zwa ndeme u tumanyaa themilodzhi yo shumiswaho kha Mulayo nay o shumiswaho kha u tshimbidza tshumelo ya tshigayo  . 
U thoma na u ṱuṱuwedza tshumisano ya tshitshavha tsha masipala u mona na phurogireme dza nḓisedzo ya tshumelo  . 
Yo bveledzwa nga vha Tshumelo ya Vhudavhidzani ha Phalamenndeni u dzhenisa vhukhethelo - zwitshavha zwo ya nga u fhambana zwo vhumbwa nga vhukhethelo ho fhambanaho  . 
Ngauralo vha vha na tshifhinga tsha nga thungo tsha minete ya 10 , nahone arali vha nga fhedza nga u ṱavhanya , vhathu vha ḓo takala  . 
Lavhelesani zwifanyiso ni ambe nga u fhambana ha mutsho . 
U ḓiḓivhadza ha muraḓo wa tshiṱafu nga u bula madzina awe kha khasiṱama ine ya khou thusiwa  . 
Vele ( la Mbeu o d(o lwa na lushaka lwa Vhangona a vha kunda  . 
Mulayotibe uyu u ṋea sisiteme nthihi ya Tshumelo ya Zwannḓa na u sika muangarambo wa vhusimamilayo vhune ngaho Tshumelo ya Zwannḓa i ḓo langula na u vhetshelwa milayo nga Muhasho Vhushaka ha Dzitshakha na Nyanḓano . 
Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo . 
Hu nga ṱaluswa muthu kana tshithu . 
U vhona zwauri hu na pfanelo dzo fhelelaho dza mudzulapo na u shela mulenzhe ha vhaaluwa sa zwe dza tsireledzwa kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
Zwiṅwe zwiteṅwa kha adzhenda , sa tsumbo , IDP , mugaganyagwama wa masipala , ndaulo ya kushumele kwa masipala , thandela dza mveledziso ya ikonomi yapo  . 
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ṅwalisa Afrika Tshipembe . 
Dzangano ḽavho - Arali vha tshi khou ṅwala vho imela dzangano , kha vha ṋee ṱhalutshedzo ṱhukhu ya ndivho dza dzangano , miraḓo na tshivhumbeo  . 
U lavhelesa u thoma u shuma ha themendelo dzo itwaho na ngeletshedzo dzo ṋetshedzwaho kha maḓuvha a 90 na a 60 . 
Phanḓa ha musi tshigwada tshi tshi redzhisiṱariswa sa khophorethivi , a tshi vhi na maanḓa aya . 
U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo  . 
Vhulimi ho ḓi dzhielwa nzhele sa ha ndeme kha u fhelisa vhushai na u shaea ha mvelaphanḓa mahayani  . 
U kuvhanganya na u vhekanya zwithu zwi fareaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Dimokirasi i aluwaho yo khwinisa vhuswikeli ha vhafumakadzi kha maanḓa a poḽitiki na u dzhia tsheo . 
Pfunzo  . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri a si tshikwama tsha ndaulo fhedzi tshi shuma sa akhaunthu ya bannga ya u fhirisela masheleni kha vhafaramikovhe  . 
Maimo a vhuswikeleli ho fhambanaho na bennde dza phesenthedzhi dzo livhanaho nadzo dzo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi . 
Kuitele kwa vhuloi na maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi a na mafhungo a vhaisaho ane a tea u tandululelwa thungo . 
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga ṋama , nga luṱingo , nga luṋwalo kana e-mail ofisini ya tsini ya ICD  . 
U ita uri u gudwa ha luambo hu dzhenelane na ndeme dzalwo Maṅwalwa oṱhe a na ndeme , dzine dza nga fhaṱa ; ( tsumbo , demokirasi ) kana dzi sa fhaṱi ( tsumbo , khethululo nga mbeu , khethululo nga lukanda )  . 
Izwi zwo bvelela nga murahu ha musi OPP o pfa nga ha uri Mufumakadzi vho Du Toit vhe na vhone vha vha vha tshi shuma kha Tshikwama tsha Ndiliso , a vha athu u wana mbuelo dzavho nga murahu ha miṅwedzi miraru munna wavho vho lovha  . 
Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara  . 
U engedza u swikelela kha pfunzo ya nṱha u ya nga he ra ḓivhadza ngaho ṅwaha wo fhiraho R200 miḽioni yo shumisiwa kha u thusa matshudeni vha 25000 u vha badelela milandu kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha . 
U sima dziyuniti 1  . 
U na ipfi ḽidenyadenya . 
Vhunzhi ha vho ranḓowetshumo vha vharema vha vhilaedzwa nga vhukonḓi vhune vha ṱangana naho musi vha tshi ṱoḓa u wana masheleni a nḓowetshumo , vhuṋetshedzi na mimakete ya thengiso , na thikhedzo ya mveledziso ya thekhiniki . 
Heḽikhophutha na vhathu vha shumaho khayo  . 
Ri vha livhuha nga maanḓa kha khuliso ye vha ri ṋetshedza yone nga u ḓalela shango ḽashu , vha tshi ralo u khwaṱhisedza vhuḓiimiseli havho ha u fhaṱa vhukonani ho khwaṱhaho na vhuthihi na vhathu vhashu  . 
Ndivho khulwane ndi ya u shuma ho sedzwa mveledziso ya muungo wa mupo wa khemikhaḽa nga nḓila i bveledzaho . 
Maitele aya o thomiwa nga 1994 nga khoniferentsi ya vhukwamani ya u thoma , khoniferentsi ya Nyambo dza Vhothe , ye ya tevhelwa nga mitevhe ya u thetsheleswa ha mihumbulo i bvaho kha vhathu zwe zwa fheleledza zwo ita uri hu u nwaliwe Dirafuthi ya Mulayotibe wa Bodonyangredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe ( Pan South African Language Board draft Bill ) nga 1995  . 
Hezwi zwi anzela u livhiswa kha mvelelo dzi songo lavhelelwaho kana dzi songo humbulelwaho  . 
Bugupfarwa i ṋetshedza pfanelo dza u swikelelwa ha mafhungo , zwi tshi bva kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , ya 1996 . 
Musi yo aniwa yo rambalala , thanda i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhaaleli ngeno bannda a muvhala mutswuku i nha  . 
Zwi nga angaredza u tikedza kha u bveledza phanda madzangano ane a nekedza tshumelo yo livhiswaho kha u thogomela tshitshavha na tshumelo dza u tikedza  . 
Fhedzi arali vha dzhia dzisekithara , nga maanḓa mafhungo a vhuendi ha tshitshavha , hu na mbudziso isa athu u fhindulwa sa : naa vhuḓifhinduleli ha sekithara ya muvhuso ndi vhufhio ? 
DTP Dzilafho na thaṱhuvho nga dzi phere zwo ṋetshedzwaho kha ndangulo u ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
Mvelelo dza u Guda dzo kuvhanganywa dza vhumba dzithero  . 
Zwino ṅwalani mafhungo a malo a no amba nga kufhelele kwa tshiṱori itshi . 
Izwo zwithu zwo d(o sinyusa magota vha mu humbulela uri a nga vha e ene o vhulayaho Vele ( la mbeu  . 
Biovac ndi vhushumisani ha muvhuso na phuraivethe vhukati ha Muvhuso wa Afurika Tshipembe na Khontsothiamu ya Biovac . 
Zwine vha tea u tou fombe khazwo ndi u bveledza luambo lwa u thusedza kha u pfesesa u andisa . 
Thimu dzo vha dzi tshi khou bvela phanḓa ? 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbadelo i ḓo vhalelwa u ya murahu kha mbadelo ya dzigoloi dzine ḽaisentsi dza hone dzo fhelelwa nga tshifhinga kana a dzo ngo vusuludzwa  . 
U engedzea kha mushumo wa bindu ḽavho ho tendela uri hu vhe na u leluwa kha u konḓa musi vha tshi rumelwa vhana vhavho tshikoloni khathihi na u badela vhumatshelo ha pfunzo yavho  . 
A nga dovha hafhu a shuma sa tshihumbudzo tsha mishumo ine ya ḓo itiwa na nḓila ya u khwaṱhisedza uri yo itiwa  . 
Vha a londota vhana vha re zwisiwana kana vha no khou lwala  . 
Hezwi zwi ṱoḓa tshumisano na mukhatseḽara wa wadi ane a tea u kwamana na Komiti dza Wadi kha maga oṱhe a ndangulo ya kushumele  . 
Ndi nga mini ndangulo ya thandela i na ndeme nahone i tshi thusa thimu nga nḓila-ḓe uri dzi swikelele ndivho dzadzo  . 
Ho itwa mushumo munzhi kha sekithara ya matshilisano kha ṅwaha wo fhiraho . 
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso . 
Tshikimu kana zwine zwa nga vhanga u khakhela Tshikimu  . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha u ṅwaliswa na dzangano kana bodo ya phurofeshena ḽa , arali zwo tea  . 
U tshimbidza mawanwa U nanguludza mawanwa o nanguludzwaho u bva kha ṱhalutshedzo . 
Kha zwiṅwe zwa zwiimiswa izwi , vhulanguli ndi ha fhasi na maime a vhashumi a ṱoḓou khwiniswa . 
Vhalanguli vhapo vha ḓo vhudza mashaka uri mbulungo i ḓo itwa ngafhi . 
Khophi ya vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri ho rumelwa fax ; kana vhuṱanzu vhuṅwe na vhuṅwe ha tshumelo  . 
Zwi ḓo dovha zwa thusa Komiti dza Wadi u khunyeledza vhuḓifhinduleli havho sa vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na khoro na mukhantseḽara wavho wa wadi arali vha na muhanga wa kushumele wa u dzhenelela  . 
NSDP ndi tshishumiswa tsha u tshimbidza mbekanyamaitele na vhupulani kha masia oṱhe mararu a muvhuso  . 
U laula ndaka yo farwaho nga bannga ya lushaka u itela u badela zwikolodo zwi ḓisa khaedu khulwane , nga maanḓa kha nyimele dza maraga wa masheleni dza ḽifhasi dza zwino dzi si dzavhuḓi  . 
Ndifho-ndifho hune khothe ya fha ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana kana ya u fhedzisela , khwaṱhisedzo ya u fara muhwelelwa I ḓo fhiwaho , fhedzi u shumisa khwaṱhisedzo hu ḓo vha ho imiswa musi hu tshi khou tevhedzwa zwo iledzwaho , mulayo , mbofho kana ndaela ine khothe ya nga I vhea I tshi itela u iledza u tambudzwa ha muhweleli kana muthu a kwameaho . 
U khwinisa ( na u dzudzanya hafhu , he zwa tea ) ha rekhodo dza vhathu vha kolodaho na u kumedzwa ha zwitatamennde zwa masheleni  . 
Hu na khonadzeo nnzhi dza uri avho vhana vha lwale kana vha vhe zwihole  . 
Ndi vhaeni fhedzi vhane vha vhiga kha vundu , masipala , na gorobo ya tsini na hune vvha dzula hone ( P-10a , P10b na P-10c )  . 
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa dza rumelwa . 
U engedzwa ha khonṱhiraka ya Vho Nosipho Ngcaba sa Mulanguli Guṱe wa Muhasho wa Mafhungo a Mupo . 
Mulayotibe wa Vhashumeli vha Luambo wa Afurika pembelelwa nga milayo ya tshirema  . 
Naho zwikili kha pulane ya u funza zwo ṋekedzelwa thungo , zwi tea u gudiswa zwo ṱanganyiswa hune zwa konadzea , sa tsumbo , kha u funza inthaviyu ya oraḽa vhagudi vha a kona u vhala tshibveledzwa tsho ṅwalwaho u itela uri nga murahu vha wanale vha khou ṋekedza inthaviyu ya u ṅwala . 
Mivhigo ya zwirathisi yo sumbedzwaho afho nṱha kha ḽino bammbiri na kha mulayo wa milandu i sumbedza myimele dzine khadzo zwipondwa zwa vhulawa nahone miṱuvha yazwo ya rengiselwa vhathu vhane vha ita mushonga ya u lafha vhalwadze . 
Mbekanyamaitele iyi ya Bodo ya Vhabetshi ya Lushaka i ḓo dzhenelwa madzuloni ayo nga Ndango ya Vhabetshi ya Lushaka ine ya ḓo vhiga thwi kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Hu ḓo vha na mishumo yo vhalaho yo pulanelwaho ṅwedzi wa Ṱhangule u itela u pembelela zwinzhi zwe zwa vhuedza zwo itwaho nga Afurika Tshipembe zwi tshi shandukisa matshilo a vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe . 
Pfanelo ya u wana pfunzo u khwinisa kushumele kwashu kha zwi kwamaho vhushaka ha zwa ḽifhasi , nga maanḓa ho sedzwa Afrika na vhushaka ha mashango a ḽifhasi aTshipembe  . 
Muvhuso tshawo ndi u hira , u hulisa na u holela vhashumi vhawo zwi sa khathalei u ri uyu u tikedza lihoro lifhio , ndi shaka la nnyi kana u na vhuimo-de tshitshavhani , tshi thogeaho ndi u ri u na vhukoni naa u shuma mishumo yo mu teaho  . 
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo  . 
Khabinethe yo ṱanganedza zwe ya vhudzwa nga ha vhufarisani vhune ha khou itwa kha sekhithara ya zwa u fhaṱa . 
Hezwi zwi amba u vhea ndivho dzi re khagala na maga ane a tea u swikelelwa a musi hu tshi pulaniwa thandela  . 
Zwine mushumeli wa tshitshavha a nga ita zwone musi a tshi khwathisedza uri mualuwa o tambudziwa  . 
U ṱanganedzwa ha milayotewa ya vunḓu haniwa vha ḓo ḓivhadzwa  . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa ndaka u nga tea u shandukiswa hu tshi itelwa vhupo hune CBP ya khou ya u itwa hone ( tsumbo , Vhupo ha dziḓoroboni , vhupo ha mahayani nz  . 
Ro vha ri tshi nga zwi ḓivha uri vhumatshelo hafhu vhu ngafhi ṋamusi , arali Muvhuso uḽa wo vha u tshi khou vhusa zwiḽa  . 
Tshifhinga itshi tshi tea u ṱumanywa na u ya phanḓa na zwe vha ita kha u vhala na vhagudi . 
U vhulaya muthu hu tshi khou ṱoḓwa mushonga zwi kwama muvhulawa , hune nga murahu miṱuvha ya shumiswa u ita mushonga wa sialala , une wa ḓivhiwa nga ḽa upfi mushonga ( mut )  . 
Maḓana a vhathu vha khou vhuelwa u bva kha vhurangeli ha khishi ya swobo ha Masipala wa eThekwini . 
Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka , Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khetha Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vhane vha vhidzwa sa Vhatshimbidzi vha Nnḓu . 
Khabinethe i ḓibadekanya na shango kha u fhululedza Vho Kevin Anderson kha u swikelela makhaulatshele a US Open  . 
Vha fanela u vusulusa muthelo wa tshiendedzi tshavho ṅwaha muṅwe na muṅwe musi u sa athu u fhelelwa nga tshifhinga . 
U alusa vhukoni ha u vhala Tshivenḓa  . 
Vha gudisi vha tendelelwa u dzulela u vusuludza zwivhumbeo zwa luambo zwa mutheo musi hu tshi itwa nyambedzano na mugudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili . 
Ni vhalele kiḽasi tshirendo tshaṋu . 
Mmbengwa o vha a tshi hola tshelede ya vhaholefhali  . 
Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndangulo u ḓo ta sisiteme ya u ṱola kuitelwe kwa udzwi . 
Vha badelaho ngomu matavhini a ABSA , FNB , kana Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya akhaunthu ya bannga na khoudu musi vha tshi badela  . 
Nḓowenḓowe dza tholokanyonḓivho ya u thetshelesa na u linga zwi ṋea tshikhala tsha u funza vhagudi u thetshelesa . 
Vhuimo ha IV : U lafha ha u lingedza kha vhuimo uhu hu itiwa nga murahu ha musi tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo na mushonga zwo no waliswa nga Khoro ya u Langula Mishonga ( MCC ) , nga mawe maipfi , nga murahu ha musi tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo kana mushonga zwo no waliwa na u fhiwa thendelo ya u rengiswa  . 
Mafhungo a vhuḓi nga ha malwadze a muhumbulo ndi uri zwi a konadzea uri muthu a tou fhola tshoṱhe arali a tshi khou wana ṱhogomelo ya zwa dzilafho yo teaho . 
Izwo vhabebi vhawe vho zwi ita vha songo vhuya vha mu vhudzisesa  . 
U rumela vhathu kha zwa mutakalo uri vha lafhiwe na u tevhedzela zwe vha pfi vha ite kha themendelo dza dzilafho  . 
Lingedzani u shumisa madzinakhumbulelwa mavhili kha ṱhalutshedzo iyi . 
Mvelelo dza maitele a vhukonanyi dzi konḓisela vhashumi vhane vha khou tou thoma u shuma u wana mishumo  . 
Sa izwi kuitele kwa mulayo kwo rangela , ndi zwa ndeme u dzhia tshenzhemo ya thusa u sumbedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha kuitele kwa khwinesa  . 
Mulangavunḓu u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe  . 
PCM yo sendekwa kha saikili ya thandela nahone i dzhiela nṱha masia oṱhe a thandela tshifhinga tshoṱhe thandela i tshi khou shumiwa  . 
Kha vha enedze vhadzhenelei kha mutevheṱhanḓu wa khuḓano , vha tshi shumisa notsi dza khoso kha Ndima ya 5 u vhs thusa  . 
U bva tshe demokirasi ya vha hone , Afrika Tshipembe ḽo no ita zwinzhi kha u isa phanḓa na u dzhiela nṱha pfanelo dza ikonomi ya matshilisano a vhathu  . 
Zwo ralo ro takalela uri tshivhalo tsha vhaendelamashango vha ḓaho fhano u bva nga Phando u swika Lara 2016 tsho engedzea u ya kha miḽioni dza ṱahe , zwine zwa vha nyengedzedzo i fhiraho miḽioni u bva 2015 . 
Nga muya wa Vhege ya Tshumelo ya Tshitshavha ya Afrika ino khou itea vhege ino ( u bva nga dzi 22 u swika dzi 26 Fulwi 2015 ) , Khabinethe i tama u livhuwa vhashumi vhoṱhe vha muvhuso kha vhuḓikumedzeli havho , vhuḓiimiseli na u shumesa kha u ḓisa tshumelo vhathuni vhashu . 
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni , mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo . 
Izwi ndi zwa ndeme kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na uri i elana na mbonalo ya mbekanyamaitele ya Tshanduko ya Ikonomi ya Vhuhali . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela- ( a ) tshumelo dza ndondolamutakalo , hu tshi katelwa ndondolamutakalo ya mbebo ; ( b ) maḓi na zwiḽiwa zwo linganaho ; na ( c ) tsireledzo ya vhathu , hu tshi katelwa , arali vha sa koni u ḓilondola na vhaunḓiwa vhavho , thuso yo teaho ya u tshila . 
Tshi ṱitshi tsha ndingo dza goloi ndi senthara i itaho ndingo dza goloi na u ṋekedza ṱhanziela dza ndungelo ya u tshimbila badani . 
Vhorabulasi vhapo na vhalanguli vha khou sedzana na nḓila iṅwe na iṅwe ya u kunda thaidzo ya maḓi na u ṱoḓa nḓila dzoṱhe dza u wana maḓi na u a shumisa zwavhuḓi  . 
Henefha kha 2500 wa nyambo dzo salaho dzine dza khou ambiwa zwa zwino dzi khomboni , tshafumi tsha 32 wadzo ndi dza Afurika  . 
Madzhisitarata u na vhudifhinduleli ha u todisisa nga ha vhungoho ha zwine zwa khou ambiwa kha dzisamonisi dzo bviswaho u ya nga khethekanyo ya 28  . 
Luambo lwayo lu fanela u kona u swikelelea nga vhathu vhanzhi  . 
Dzimbekanyamishumo dza u kwamana na vhathu ndi dzimbekanyamishumo dzine dza nekedzwa vhaaluwa na mita yavho vhane vha khou tshila kha tshitshavha , ndivho i ya u ita zwauri vhaaluwa vhane vha si kone u diitela tshithu kha tshitshavha vha kone u wana tshumelo dzavhudi ngeno vha tshi khou dzula na vha mita yavho  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i tea u dzudzanya mutevhe wa vhathu vhane vha tea u nangiwa khavho une wa tea u vha u na madzina mararu u fhira tshivhalo tsha vhahaṱuli vhane vha tea u khethiwa , nahone mutevhe uyo u tea u ṋewa Muphuresidennde  . 
Musi huna inthaviyu hu vha na mufhindulano vhukati ha muvhudzisi na muvhudziswa . 
Mbambadzo vhukati ha haya mashango yo aluwa u bva kha R29 biḽioni nga 2012 u ya kha R43 biḽioni nga 2016  . 
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela . 
Ndi mini zwe zwa thusa Mmbengwa uri a ye phanḓa na pfunzo dzawe ? 
Ndi vhana vha ngana vha ne vha khou tshimbila vha tshi ya tshikoloni ? 
Khabinethe yo dzhia tsheo nga ḽa 22 Ṱhangule 2001 wa u fhelisa rizotho dza Aventura dze dza wanala uri a dzi weli kha ndaka ya Muvhuso  . 
Ri livhuwa tshigwada itshi kha mushumo wavhuḓi , na u ya phanḓa kha vhufarisani  . 
Arali Ṱalu a tshi swika tshikoloni tsimbi yo no lila , zwi amba uri Ṱalu u vha o lenga kana o ṱavhanya u swika tshikoloni ? 
U thetshelesa na u amba ha fomaḽa ho khetheaho hu ṱoḓa ndaela yo livhaho . 
Musi zwi tshi ya kha ndeme , hu fanela u vhewa maimo o teaho a zwilinganyo zwi re hone kha vhupo zwine zwa tea u bveledzwa  . 
U sudzuluwa ha Tshumelo ya Tshitshavha - ṅwahani ya fumi ya uthoma ho vha na mvelaphanḓa ya nnṱhesa kha u vhuyedza tshumelo ya zwitshavha yo thalanganaho uyo vha tshumelo ya tshitshavha yo ṱanganelanaho  . 
Kha vha rumele khumbelo nga SMS riṋe ri ḓo fhindula rina mafhungo e vha a humbela  . 
Tikedza vhapondiwa tshiṱitshini tsha mapholisa , khothe,vhuongeloni na u ṋetshedza maaṋda mupondiwa a ṱo ḓaho thuso . 
ATU ndi dzangano ḽi ṱuṱuwedzaho tswikelelo ya vhoṱhe Afrika na tshumiso ya dziICT - u fana na u phaḓaladzwa ha themamveledziso , zwirathisi zwa radio na mashumele a tshikalo tsho vhewaho - kha dzhango ḽashu . 
Tshigombela ndi mutshino wa u mvumvusa na u sumbedza t ( honifho kha vhane vha mashango  . 
Khothe dzi ḓḓo vha na vhuḓḓilangi , nahone dzi ḓḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu  . 
U swika zwino , Komiti yo no ita madalo o dzudzanyiwaho kha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni , na u tshimbidza vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni na kha mavunḓu . 
Musi tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tshi tshi khou sendela , vhatambi vhane vha vha dziṋaledzi dza Afrika vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku dzi khou lavhelelwa u penya kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha u thoma tshine tsha ḓo tambiwa kha ḽino dzhango  . 
Tshilwavhusiku Makhado Ramabulana na ene ndi mun(we wa Mahosi o itaho zwimangadzo nga tshifhinga tsha vhuhosi hawe  . 
Zwa vhuṅanga ha sialala ndi kale zwi si na ndangulo , izwi zwi ita uri zwa vhuṅanga ha sialala zwi fhambane na zwa madokotela a tshikhuwa ane a vha fhasi ha ndango  . 
Khabinethe yo tendela Maano a Tsireledzo ya Dzibadani dza Lushaka a 2016-2030 . 
Gumofulu ḽi kovhiwaho : Mbuelo i shumaho kha khethekanyo mbili kana nnzhi  . 
Tshumelo ya u koḽeka maṅwalo nḓilani na mabogisi a aḓirese  . 
GCIS i nga shumisa dzikhukisi , kana web beacon  . 
Nga u ita zwenezwo , musi zwo no khwaṱhisedzwa , muungo wo bviswa fhedzi nga nnḓa ha theiphi  . 
Musi tshelede ire kha akhaundu yavho yo fhela vha fhelelwa nga mbuelo dzavho dza ḓuvha na ḓuvha . 
Musi hu tshi ṱanganywa nomboro mbili dzine dza vha tsini na tsini , tsumbo , 45 na 46 , vhagudi vha nga kona u shumisa u davhula sa nḓila ya u anganyela phindulo . 
Mupondwa u dzhenelela kha aya maitele nga ene muṋe u bva mathomoni u swika magumoni a VOM  . 
Mulovha o vha a tshi khou lwala . 
Tshiṱaraṱani hu vha ho tou tha . 
Afrika Tshipembe ri shumisa dzirannda na masenthe sa tshelede yashu  . 
Dzithandela dzine dza thusa zwitshavha uri zwi vhuelwe nga zwishumiswa zwa mupo ngeno vha songo zwi shumisa , u fana na thandela dza vhuendelamashango ( vhaendelamashango vha a badela u dalela madaka a henefho fhethu , sa tsumbo , ngauralo a hu na thodea ya uri hu remiwe miri hu u itela uri vhathu vha kone u tshila )  . 
Vha nga humbelwa u rumela mabammbiri maṅwe a ne a nga ṱo ḓiwa nga MEC  . 
Ndi madekwana  . 
Ngauralo ano i wela kha ivhazwakale na kha zwithu zwo teaho zwi bvelelaho zwino  . 
Vhagudi vha a dovhavho u sedzesa kha u bveledza luambo lwa u amba nga ha tshileme . 
Vha dzhie sambula ya pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi vha zwi ite ḽaborothari yo tendelwaho uri I saukenyiwe vha wane ṱhanziela ya ḽaborothari . 
Zwiwo zwa TB kha vhaswa na vhalala zwi paḓa mbalotshikati ya lushaka  . 
Mushumo wa vhaofisiri u tea u lavheleswa u itela uri vha kone u fha thikhedzo yo teaho kha dzimbekanyamishumo dzapo  . 
Musi mveledziso ya vhupo ha mahayani i tshi kha ḓivha i dzhielwaho nṱha nga muvhuso , ndi zwa ndeme uri ri bveledze muhanga wo ṱanganelaho wa mveledziso ya ḓoroboni u itela u thusa mimasipala uri i lange vhuḓorobiso nga u ṱavhanya . 
Pfesesa zwiitei zwine zwa itea nga tshifhinga na zwiitei zwa ṅwana masia a ndeme u fana na mutakalo , pfushi , migwalabo na zwiṅwe  . 
Hanga ndi vhuḓifhinduleli , ha miṅwedzi isi gathi , u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004 , na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi  . 
Khabinethe i ṱanganedza u khwiniswa ha Mulayo wa Ndinganyo ya u Tholwa wo thomaho u shuma nga dzi 1 Ṱhangule 2014 . 
Yuno yo ta ḓuvha ḽa 13 Fulwi sa Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Ndimuwo ya Vhualbino  . 
Muofisirimuṱoḓisisi u a vhofhea u vha ḓivhadza arali muhumbulelwa o farwa , arali vha tshi tea u dzhenela mufolo wa u topola ; uri ndi lini hune ha ḓo thetsheleswa khumbelo ya beiḽi ; na musi vha tshi ṱea u ṱanziela khothe khathihi na datumu ya tsengo na mvelelo dza mulandu  . 
Tshivhalo tshi nga si fhiriselwe kha ṅwedzi u tevhelaho . 
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Themamveledziso ya Lushaka i isa phanḓa na u vha tshitshimbidzi tshihulwane tsha ndeme ya mishumo na tshiṱavhanyisi tsha nyaluwo ya ikonomi . 
O ḓo phasa Gireidi 12 . 
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa ( ha zwa matshilisano , mvelele , poḽotiki , vhurereli kana ikonomi ) nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe  . 
Fhedzi vhathu vha GEMS ndi vhakoni ! 
Hayani Tshumelo dza madzangano Mafhungo a vhashumi Vhushaka mushumoni Khumbelo kha ya tsheo kha komiti ya tshumelo dza n hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 229 , u ita mbetshelo dzo teaho dza u fhandekanya maanḓa na mishumo vhukati ha vhomasipala musi vhupo vhu na vhomasipala vha khethekanyo ya B na ya C. 
Vha songo vhea fhasi founu u swika muthu are nga ngei a tshi ḓiropa  . 
Miṅwe mishumo i nga korekwa nga vhagudi kana ṱhama dzavho hu na thuso ya mugudisi . 
U awelanyana u itela u vhona uri u khou pfesesa hani na u ita uri mihumbulo i nwelele . 
Madzangano mavhili a nga shumisa tshumiso ya nzudzanyo ya webusaithi nthihi , fhedzi vha sa khou shumisa nzudzanyo nthihi ha tshumiso yeneyo  . 
Hu songo vha na makumedzwa kana muhumbulo wavhuḓi na muthihi une wa sa ṱahiswe  . 
Ngauralo midia wo vha wo fanela u vha na mushumo wa u funza kha u vhudza vhathu uri u shumisa hani  . 
Vhutumbukisi ha zwibveledzwa zwo khethekanywaho zwa fulufulu zwi sumbedza khombo vhukuma ya thekhinoḽodzhi ya nyukilia  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u dovha u tholwa hafhu ha Vho Dokotela Prins Nevhuṱalu sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Afurika Tshipembe tsha Methioḽodzhi . 
Zwikili zwa u vhala ndi zwa ndeme kha u vhambedza na u tevhekanya nomboro . 
Khumbelo kha ya tsheo kha komiti ya tshumelo dza ndeme uri tshumelo ndi ya ndeme u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa  . 
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho  . 
Nyito zwadzo dzi fanaho na u tenda nga ṱhoho , u shumisa maṱo , u shumisa mbonalo , ngafhadzo , ngafhadzo nga muvhili zwi nga thusa kha u davhidzana  . 
Ndaka i khou vhuiselwa murahu hu nḓila ya u lwa na vhutshinyi na vhufhura nga kha Akhounthu ya Mbuedzedzo ya Ndaka dza Vhugevhenga . 
Vhathu vho bvelaho phanda vha a divha uri ndi lini hune vha tea u fhumula na u dzhia ngeletshedzo  . 
Kha maanea a u ṱaṱa muṅwali u na kuvhonele kwo khetheaho nahone u ṱaṱa u itela u imelela kana u tikedza vhuimo hawe  . 
Ndivho dza Ndinganyiso ya u thola mishumoni na mveledziso dzi tea u swikelelwa u ya nga Milayo ya Ndinganyiso ya U thola mishumoni na Mveledziso ya Zwikili  . 
Ndi afhio maitele ane a nga tendela muvhuso na shango zwi tshi engedza nyaluwo na mveledziso , u fhirisa nḓila ine zwa vha ngayo zwino ? 
Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana  . 
Fhedzi vha tshi swika afha ndundumani ha si vhe na phele ine vha kona u i vhona . 
U swikelela ndondolo ya dzilafho yo ṱanḓavhuwaho kha zwileludzi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi . 
Pulane ya 2017 ya Firikhwentsi ya Radio ya Lushaka ndi tshomedzo yo fhelelaho ya nyavhelo ya sipekiṱhiramu tsha firikhwentsi u itela tshumelo dzo fhambanaho dza vhudavhidzani ha radio . 
Vha nga dzi wana mahala kha Yuniti dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nd(ila , dzikiliniki na zwibadela  . 
Hu a tendelwa vouthu dza tshipentshela  . 
Vhadzulapo vha nga isa vhupfiwa havho ho ṅwaliwaho nga tshavhukoma , vha vhu posa kana vha vhu rumela nga imeiḽi kana fekisi . 
Nahone ndi zwone , vho sumbedza dzangalelo ḽi fanaho na ḽanga ḽa uri ri tea u ṱangana  . 
Kha iḽi ḽiga , kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , ro vha ri tshi khou tshimbila kha phesenthe dza 16 dza ndaka ya goroso sa phesenthe ya zwibveledzwa zwoṱhe zwa shango , GDP  . 
Mulayo u ḓo randela zwigwevho malugana na maitele ane a vhaisa o iledzwaho nga Mulayo  . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Ndindakhombo wa 2015 uri u ḓivhadzwe Phalamenndeni . 
Phoḽisi ine ya shumiswa kha u ṱun ḓwa na u rengiselwa nnḓa ha thundu dzi a fhambana uya nga dzisekhithara  . 
Khoro ya Zwikimu zwa Mutakalo . 
Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo  . 
U vhala zwithu zwi fareaho U anganyela na u vhala u zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 1000 nga u fulufhedzea . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana  . 
Tshikalo tsho teaho  . 
Ndi zwifhio zwiswa ? 
Musi vhaṋetshedzi vha vhugudisi vho no ṋanga vhugudisi , vha tea u wana vhatholi vhane vha ḓo ṋekedza vhagudiswa tshenzhemo ya mushumo . 
Vhakoma Vho-Mandiwana ndi muvhulayi  . 
Ngoho : Mbonalo na zwiambaro a zwi tshimbilelani na u tzhipa  . 
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i nga kwamana na vhomakone vha tshi ṱoḓa tsivhudzo ? 
U vhala na u ṅwala zwiga zwa nomboro zwi bvela phanḓa na u itwa nḓowenḓowe musi : hu tshi vhalwa zwithu ; vha tshi vhala vha tshi ya phanḓa na murahu ; vha tshi u fhedzisa thevhekano ya nomboro ; na u tevhekanya na U vhambedza nomboro . 
U wa ha tshithu : nyito dzine dza itea nga murahu ha maṱhakheni . 
Huna tshakha nnzhi dza inthaviyu , tsumbo : Ya mushumo , ya Radio , ya u rengisa , ya u humbela u ṱanganedzwa Yunivesithi kana Magudedzini . 
NAMC yo thomiwa u ya nga khethekanyo 3 na 4 dza Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi ( MAPA , wa vhu 47 wa 1996 sa zwe wa khwinisiswa zwone nga Mulayo wa vhu 59 wa 1997 na Mulayo wa vhu 52 wa 2001  . 
Zwino ṋeani tshithu tshi no ṱanziela uri wo vha u si muloro . 
Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe  . 
Kha vha vhone uri maitele avho a u fembedza ndi one  . 
Izwi zwi amba uri ndi dzingoma dze Vhavend(a vha dzi wana kha dzin(we tshakha  . 
DIMOKIRASI NDI MINI ? 
Arali muhumbeli a tshi lavhelela uri tshikwekwete tshi nga rea na Vhukati ha Lwanzhe nga tshifhinga tsha khadzimo , muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya Vhukati ha Lwanzhe . 
Kharikhuḽamu i thoma nga u bveledzisa vhukoni ha vhagudi kha u pfesesa na u amba luambo  . 
U thomiwa ha Pulane dza Nḓila dza Ṱahe , MTSF na u dzhenelela hu fanaho na Operation Phakisa zwo ri vhea nḓilani ya nṱha ya u swikelela Bono 2030 ḽa NDP  . 
U fara khirayoni nga nḓila yo teaho hu tshi sumbedzwa u ḓowedza tshanḓa tshithihi kha u ṅwala tshauḽa kana tshamonde . 
Hune muthu a vha o vhulawa zwo itiswa nga vhutshinyi ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya , muthu o zwi itaho u tea u wanwa mulandu nahone a fhiwe tshigwevho tshiṱukusa tsha u vhulaya . 
U vha a tshi nga tshivhungu tsha pinki tshi sa vhoni . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na luṱa lwa vhuṋa lwa mbekanyamushumo ya vhabveledzi vho ḓiimisaho vha muḓagasi wa fulufulu ḽi vusuledzeaho , uri vha dzhiele nzhele fulufulu ḽa muya , ḽa ḓuvha , biomass na dziṅwe thekhinoḽodzhi dzi engedzaho zwikhala kha vhupo ha mahayani . 
Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa  . 
Mudzi u khamusi u kha mbudziso arali zwi zwa ndeme , zwi tshi themendelwa kana zwi na mikhwa u sumbedza vhahanedzi sa vhathu vhavhi  . 
Tsumbo1 : Arali mutholiwa a n(etshedzwa ndaela ya u foda man(walo ane a tea u nambatedzwa kha marifhi ane a khou ya kha zwiimiswa zwo fhambanaho , khophi dzenedzo dzi fanela u vha dzo kuna na u vhonala zwavhud(i sa izwo dzi tshi d(o shuma sa tshivhoni tsha tshiimiswa tshavho  . 
U ṅwala tshenzheme ya ene muṋe ya zwiwo kha fureme U anetshela zwiwo nga yo teaho , ḓivhaipfi , mupeleṱo na mafhungo U shumisa maitele a u ṅwala hu na thikhedzo U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba , nz . 
U alusa u eḓana na u shela mulenzhe ha miraḓo . 
U thomiwa na milayo I zwi vhusaho 181 . 
Thuso na nyeletshedzo kha vhaimeli vha nnḓa malugana na vhadzulapo vha mashango avho Afrika Tshipembe . 
Vhuḓifhinduleli ha Mushumo vhu angaredza maga mavhili a u thoma kha Muhasho zwa Mishumo ane a vha - u zwala kana u ṱavha na u bveledza  . 
Themendelo kha Tsedzuluso ya Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe iḓo thusa vhukuma kha vhuṱudzeṱudze vhune ha vha hone ha sisiṱeme  . 
Vha tea u wana thendelo ya tshifhinganyana ya goloi arali vha na goloi i songo ṅwaliswaho kana ine i sina ḽaisentsi nahone vha tshi tama u i ḓiraiva badani u itela uri vha kone uya u i ṅwalisa uri i wane ḽaisentsi , u i diḽivara kha murengisi wa dzigoloi , u isa kha ndingo ya dzigoloi kana u dzhiululwa ha dzigoloi . 
Nyimele iyi yo khwinifhala na uri ri khoḓa mabindu na vhashumi kha mvelaphanḓa ire hone . 
U ḓifara hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dza milayo ya Phanele yo fhambanaho , mulayo wapo na dziṅwe ṱhoḓea dzine dza laula kutshilele kwae kwa vhaofisiri vha tshitshavha  . 
Kha ḽiṅwe sia , maṅwalwa manzhi o vhonala ane a vha na mihumbulo i sa sasaladzi ya thyiori ya tsatsaladzo  . 
Muvhuso wo vha na u bvelela huṱuku kha masia zwi tshi bva vhukuma kha sekithara dza phuraivethe na kha tshitshavha tsha vhadzulapo - zwi vhulungwaho , u sika mishumo  . 
Muṋetshedza tshumelo o tiwaho ane a ḓo khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Vha amba nga ha zwifanyiso ngomu zwiṱorini vha tshi shumisa luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili zwi tshi konadzea khathihi na luambo lwa hayani zwo fanela . 
Khethekanyo ya A : Maipfi a u bva kha 350 u swika 400  . 
Ndivho ndi u ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe u ita nyambedzano ngaha mafhungo aya sa izwi shango ḽashu ḽi tshi khou bvela phanḓa na u fhaṱa tshitshavha tshiswa  . 
Vhasidzana avha vha mbo bva afha kamarani vha ya vha dzumbama vho lindela . 
U bveledza pulane ya u shuma , Komiti ya Wadi dzi fanela u dzhiela nṱha zwi tevhelaho  . 
Mahatsi , zwiṱaka na maluvha zwi tou titima na u lapfa zwo lapfa . 
Maitele a u oditha zwikili a khou kunakiswa u itela mbetshelwa ya mafhungo o humbelwaho  . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane , Muthusa Muhaṱuli Muhulwane khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Musaukanyo wa mbuno u nga dzhielwa nzhele mulayo wa lushaka muṅwe na muṅwe , na mulangano , mulayo wa dzitshaka , buthano kana phurotokholo  . 
Nga huṅwe ri sika foramu nnzhisa dzine dza fhedza tshifhinga tsho vhetshelwaho thungo u itela u shumiswa  . 
Dzikhilomitha dza fumbili ntha ha bada , muvhuso wo ita vhugalaphukha  . 
Kha Masipala Wapo wa Mbhashe ri ḓo shumisa puḽane dza ndango ya malaṱwa na u tandulula thaidzo ya maḓi a fhasi o tshikafhadzwaho . 
Uri hu fhungudziwe ndaulo ho themendelwa zwauri mbadelo ya khumbelo i linganaho R35,00 hu songo katelwa khumbelo ya tshiphiri , i tea u longwa kha khumbelo yeneyo  . 
Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan na tshigwada tsha Vhufaragwama ha Lushaka kha u kumedza havho mugaganyagwama wo linganyiswaho nahone wo humbulwaho zwavhuḓi . 
Zwavhuḓivhuḓi mazhendedzi ha ngo vhuya a valelwa dzhele na luthihi , sa zwe zwa bulwa afho nṱha  . 
Nga mbuno iyi , Muvhuso u ṱoḓa u sedzulusa kushumele kwa mindende ya zwino , vhudzuloni ha u bveledzisa fomuḽa khulwane ya mbadelo yavho  . 
Mpumalanga nga 2015 uri hu thomiwe senthara dza u tshimbidza zwa vhudzumbamo tsini ha mukano  . 
Tshumiso : Vhashumi vha SAPS vha thusana na vhathu , u itela uri vha tanganedzwe na u tikedzwa nga vhadzulapo  . 
Mme avho vhone a vha balelwi  . 
Izwi zwo konadzea hu si na zwiṱitshi zwo engedzwaho zwa muḓagasi . 
Tsha u fhedzisela , ndi vhona u nga ri a zwi ḓivha roṱhe nahone ri khou vhilaedzwa ngazwo zwa uri arali hu si na tshumiso yone vhuḓiimiseli hashu havhuḓi vhu nga si shume tshithu kana ha dzhielwa fhasi  . 
Maitele na tshifhinga zwi a fhambana uya nga tshumelo . 
Vha balelwaho u vusuludza ḽaisentsi vha ya lifhiswa  . 
Vunḓḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano  . 
Muṱangano u ṋetshedza luvhanḓe lune khalwo nyambedzano nga ha mikano , zwihulusa mafhungo a tshanduko dza mikano na u shela mulenzhe ha tshitshavha . 
O vha na mashudu ngauri khotsi awe na vhone vho vha vhe mutambi wa bola . 
Kha zwoṱhe zwi kwamaho vhufhura , Interpol i ḓo shumisana na Commercial Crime Unit ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . 
Muthatha wa thundu na tshumelo hune mitengo ya langulwa hu katelwa fhethu hu nga ho sa zwa dzinnḓu , fulufulu na nungo , ndondolo ya dzilafho , vhudavhidzani , pfunzo na vhuendi  . 
Ho ṋetshedzwa masheleni a ndambedzo a linganaho R740 miḽioni ane a ḓo shumiswa kha miṅwaha miraru iyo . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni kana ṱhanziela ya mabebo . 
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano . 
Muvhuso u ḓo khwaṱhisa uri vhatshinyi vha farwaho nga nwambo wa u tswa kana u ṱanganedza khebulu ndi mulandu une wa ṋetshedzwa khaṱhulo khulu nga mulayo . 
Kha vha kandise minwe u itela u ṋwalisa kha mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo  . 
Hu ḓo tevhelwa maitele a fanaho na musi hu tshi vhilwa tshelede  . 
Nga nṱhani ha zwezwo ri lavhelela thimu yashu u katela vhafumakadzi vhanzhi na vhathu vhanzhi vha muvhala u fhirisa zwine muthu a ḓo lavhelela kha thimu ya Olimpiki  . 
Khathekanyo 28(1) ( f ) ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisitirata wa vhu 32 wa 1944 sa zwe wa shandukisiswa zwone  . 
Maanea a u anetshela kanzhi a vha na u ṱalutshedza ho khwaṱhaho  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa hafhu nga ha nzudzanyo dzine dza khou bvela phanḓa dza Muṱangano wa Mbumbano ya Dzitshakha nga ha Mipfuluwo yo Tsireledzeaho na Dzinnḓu ( Habitat III ) une wa ḓo farwa nga Buthano ḽa Guṱe ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ngei Quito kha ḽa Ecuador u bva dzi 17 u swika dzi 20 Tshimedzi 2016 . 
Vha thoma u ḓivha maṅwe a maipfi o ṅwalwaho a re kha LEV nga nyito ya u vhala na vhagudi U guda iṅwe ya ḓivhaipfi nga orala zwi tshi bva kha tshiṱori . 
Zwa vhukuma , u khwaṱha ha therisano yashu nga ha poḽitiki nga tshino tshifhinga tsha muṱaṱisano wa khetho , dzine roṱhe ra tenda uri dzi tea u vha dzo huliseaho nahone dza mulalo , ndi khwaṱhisedzo ya vhutshilo na dimokirasi zwo khwaṱhaho . 
Tanganyani fhethu huthihi kupfesele na ndivho ya vhathu ya zwishumiswa na mafhungo a bvaho kha vhashumisani uri ni kone u ita pulane yavhudi  . 
U vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza redzhisiṱiresheni , ndaulo na u rengwa ha zwiḓisedzwa zwa mutakalo na tshumelo  . 
Tsha u fhedzisela ndi tsha uri muvhuso u vhukati na u oa nila ine wa nga shuma ngayo ya khwine , ine ya o kona u alula uri zwikene zwi itiswa hani , hezwi zwi o ivhadzwa shango nga vhuphara , ho sedziwa mashumele a pholisi ya vhathu phana  . 
Kha vha humbule uri ndi nganetshelo dzifhio dze vha dzi funa , na dzifhio dze vha si dzi fune , na uri ndi ngani  . 
Kha muṱangano uyu , thandela ya vhushumisamupo i yelanaho na u ṋetshedza tshimela tsha Tapoca na tshumiso i yelanaho na nḓivho ya sialala zwo rerwa nga hazwo  . 
A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza , nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka  . 
Phara nthihi pfufhi i ṱalutshedzaho zwavhuḓi manweledzo a mvelelo ya thandela  . 
U kombetshedza mulayo na u ṱuṱuwedza u lingana kha khadzimiso ya masheleni a nnḓu  . 
Vha hashu , ro vha ri tshi khou vhilaedzwa nga uri Afrika Tshipembe a ḽi ngo langa dzivesele musi ro tingwa nga phendelashango dzi swikaho 3000 . 
Zwidodombedzwa zwine zwa ḓivhadza muvhali kana muthetshelesi nga ha zwoṱhezwoṱhe zwine zwa kwama ṱhoho ya mafhungo ane a khou tea u senguluswa khunyeledzo hafha . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u thomiwa ha maitele a u kuvhanganya mafhungo u itela mivhigo ya thendelano ya tshifhinga nga ha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo na Mutakalo wa Vhana na Muṱangano wa UN wa Pfanelo dza Vhana une wa ḓo kumedzwa nga dzi 7 Phando 2017 na dzi 15 Fulwana 2017 . 
Hu na dziṅwe ngoho dza saintsi dzi pfalaho dzine , musi dzo bva nyana mafhungoni , dza vha dzi songo haluluwa dzo lindela u ḓo ambiwa ngadzo  . 
Kha vha ḓadze fomo RI , Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva . 
Vhatambi vha bola ya milenzhe vha fumiṱhanu vhane vha bva Afrika vho dzumbiwa kha giridi . 
Musi ndingedzo dzoṱhe dzo itwa u dzudza mafhungo saithi heyi e a tshizwinozwino na u tea kha , Muhasho wa zwa Muno a u hwali vhuḓifhinduleli ha vhukhakhi kana u sa dzheniswa kha masiaṱari haya kana kha saithi iṅwe na iṅwe i re na vhuṱumani ha masiaṱari a saithi kana kha tshinyalelo yo tou livhanaho na i songo tou livhanaho zwo bveledzwa nga u shumisa kana u khoutha zwi re ngomu ha saithi kana mafhungo o ṋetshedzwaho na a songo ṋetshedzwaho  . 
Vhu dovha ha tikedza bono ḽa tshiṱirathedzhi ḽa Tshiṱirathedzhi tsha Sekithara ya Vhuendelamashango ha Lushaka kha u engedza tshivhalo tsha vhathu vha ḓaho vha tshi bva kha mashango a nnḓa uya kha 15 miḽioni nga 2020 na u sikwa ha mishumo miswa i linganaho 225 000 . 
Shumisani maipfi aya kha u fhedzisa mafhungo . 
U vhambedza tshibveledzwa na tshenzhemo dzavho . 
Tshifhinga tsha thevhula u wana hu na mahalwa o ingiwaho e manzhi  . 
Hohu u dzhenelela hu ḓo tshimbilelana na mushumo wa muvhuso kha u lwa na vhuaḓa  . 
Fhungo ḽa uri kholomo dzi tea u humiselwa murahu kana u lozwea ḽi bva kha vhuhwalamulandu kha vhathu vha kwameaho  . 
Khomishinari wa vunḓu u tea u vhiga kha vhusimamilayo ha vunḓu ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ha vhupholisa kha vunḓu ḽeneḽo , nahone u tea u rumela khophi ya muvhigo kha Khomishinari wa Lushaka . 
Phanḓa ha musi vha tshi thoma kana u engedza bindu ḽine vha vha naḽo , vhoramabindu vha fanela u ḓivha ngoho nga ha zwikhala zwine 2010 ya vha nazwo na u ḓifunza nga hune vha nga kona ngaho . 
Muhasho wa Pfunzo wo dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli na ṱhuṱhuwedzo ya sisteme ya pfunzo malugana na izwi , kha tshitshavha nga u angaredza , na uri ndivho ya ḽiṅwalo heḽi ndi ya u bvisela khagala vhuimo malugana na u vhifha muvhilini ha vhagudiswa  . 
Ofisi ya Tshipikara i nga vha vhudza nga ha zwiko zwi re hone fhedzi kha vha sedze mutevhe wa u sedzulusa u re afho fhasi  . 
Shumani na khonani yaṋu ni pulanele atikili ya gurannḓa i no amba nga zwe zwa koniwa tshikoloni tsha haṋu . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u thoma vhugudisi nga ḓuvha ḽe ha tendelaniwa khaḽo kha thendelano ya vhugudisi  . 
Kuitele ukwu ku khwaṱhisedza uri miraḓo ya phothifolio u bva kha wadi dzoṱhe ( vha re na vhuḓifhinduleli ha phothifolio nthihi ) u swikelela mihasho ya masipala yo teaho na komiti dza phothifolio u ambedzana nga ha zwithu zwi elanaho na phothifolio dzavho  . 
Musudzuluwo u livhana na khaedu nnzhi u fhira lini na lini zwino , hu na u engedzea ha ḽevele dza vhushai nga ṅwambo wa khanganeo ya ikonomi ya ḽifhasi  . 
U fhungudza khaedu iyi , Muvhuso nga kha Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo pfumbudza vhatsila kana vha shumaho nga dziphaiphi vha linganaho 15 000 vhane vha ḓo lugisa phaiphi dzine dza khou bvuḓa kha zwitshavha zwapo . 
Khabinethe yo ṱangana Sefako M Makgatho Presidential Guesthouse ngei Pretoria nga Ḽavhuvhili ḽa 1 Ṱhangule 2017  . 
Hafha a hu katelwi vhathu vha songo takalaho mihumbuloni kana vho iledzwaho nga Mulayo wa zwa mutakalo wa muhumbulo kana wa maluvhi  . 
Kharikhulamu yashu na yone i ḓivhadza khonisiphuthi ya u kovhekana ine ya bveledza zwipiḓa zwa furakisheni . 
I tou vha nḓila ine muvhali a ṱoḓa u bvisela khagala kupfesesele kwawe . 
Ndi zwigwada zwifhio zwo rekhodaho mvelelo iṅwe na iṅwe , nga nḓila ye mvelelo ya topolwa na uri tshigwada tshi bva ngafhi  . 
Nyito dza u ṅwala dzine dza ṱoḓa u pfeseswa vhukuma ha tshibveledzwa tsho vhalwaho dzi nga sumbedza u thusa vhukuma kha u swikelela vhuimo ha vhusiki ha u takalela kha sia ḽa vhagudi . 
Musi vhalisa vha tshi ya hayani , vha fhira matanda tsini na midi yavho . 
Vhagudi vha nga ṋewa ndaela ya u ita zwithu zwa zwivhumbeo zwa bola kana bogisi nga vumba na suko ḽa u tambisa . 
Muvhuso wapo sa mutshimbidzi : Muvhuso wapo u nga fhirisa milawana ine ya tshimbidza mveledziso ya vhupo  . 
Mukovhe wa vunḓḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa , nga nnḓḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216  . 
Masipala u ri tshiṅwe tsha zwiitisi ndi uri vhadzuli a vha khou badela rennde na mithelo yavho , izwi zwi kwama tshumelo , zwihulwane ngauri vhuṅwe vhupo ha ḓoroboni a vhu kolodi mbadelo dzaho , nahone masipla u vhona zwo tea u ṋea vhupo honoho tshumelo dzavhuḓi  . 
Tenda maga a tsireledzo a pfadzaho o bulwaho o dzhiwa , ri nga si vhone zwiitisi zwa u sa tendelana huṅwe na huṅwe kha tshigwada tsha u gudisa bere  . 
Hohu ndi u ḓigana hu si na vhukono , fhedzi-ha ho somela kha fiḽosofi ya demokirasi ya Afrika Tshipembe  . 
Tshileme tsha vhana ? 
Fomo dza u maka hafhu kana u sedzulusa hafhu zwikiriputi zwa phindulo dza mulingo dzi wanala zwikoloni kana kha senthara ye vhalingiwa vha ṅwala hone mulingo . 
Vha ḓo dzhiiwa magunwe . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane  . 
Zwiendedzi zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa tshimbila badani zwi fanela u ṱoliwa u vhona arali zwo lugela u tshimbila badani . 
Zwine ṅanga dza sialala dza ita musalauno zwi tea u vhonwa nga kha Mulayo wa Vhashumi vha Mutakalo vha Sialala78une a u languli fhedzi uku kuitele , u dovha hafhu wa lavhelesa-vho idzi ṅanga dza sialala sa tshipiḓa tsha sisiṱeme khulwane ya mutakalo . 
Hezwi zwi a ṱoḓea u itela u alusa vhukoni ha ikonomi kha u alusa zwa u sika mishumo , khathihi na u alusa u ḓalesa ha zwavhuḓi nga u fhirisela ndivho na mveledziso ya zwikili . 
Kha vha fhelise vhufhura ! 
Nga 1994 , shango ḽo dzhia sisiṱeme dza vhulamukanyi ha vhugevhenga na dza vhutsireledzi dzo vhalaho dzine zwi hulwane dzo sedza ndeme ya vhupileli ha khethululo  . 
U ṱanganelana - Mulayo muhulwane wa nyolo wa Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) tshine tsha ṱoḓa vhagudi vha tshi shumisa nḓivho na vhutsila u bva kha masia maṅwe a u guda kana u bva kha zwiṅwe zwipiḓa zwa sia lenelo ḽa u guda u ita mushumo . 
Hu sa sedzwi u lingedza hashu , hu sa sedzwi fulufhelo ḽashu , vha nga kundelwa u wana hafhu kana , nga nḓila i mangadzaho zwiṱuku , vha nga vha vha sa ri londi  . 
Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha miraḓo yaḽo I tshi ṋea ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe , zwi sa kateli Phresidennde , Phresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe  . 
Sisiteme mbili na vhuimeleli ho linganelaho vhu amba uri zwitshavha zwo khetha vhuimeleli thwii vhu re na vhuḓifhinduleli khavho , u tshimbidza na u amba nga ha ṱhoḓea dzavho  . 
Izwi ndi zwibviswa zwa masipala  . 
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi  . 
U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na dza vhaṅwe vhagudi . 
Mikhwa : U shuma mishumo ya bindu ḽa Tshikimu na u ḓikumedzela kha u tevhedza vhuḓifari vhu dzhielwaho nṱha sa vhu ṱanganedzwaho na u tea shangoni . 
Vhudavhidzani vhu vhuedzaho ndi vhudavhidzani ha vhuḓifhinduleli  . 
Vhatshimbidzi vha ḓo tikedzwa nga vhomakone vha CBP  . 
Madzangano o vhofholowa u tendelana na maitele maṅwe na maṅwe a u kovhela mbuelo dza phensheni dzo vha teaho  . 
Arali mvula ya na , vha ite uri kholomo dzi fule kha mafulo oṱhe nga hune zwi nga konadzea , nga maanḓa hune ha vha na hatsi vhunzhi  . 
Phemithi ya mugodi ndi ḽiṅwalo ḽi bvaho kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala ḽi vha tendelaho uri vha ite tshumelo dza mugodi . 
Inthiranethe ya HR Muvhigo wa mveledzo wa kotara nga kotara a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa  . 
Sa tsumbo , madzuloni a u amba uri vha tea u ita tshiṅwe tshithu , vharangaphanḓa vha vhukuma vha humbela kana vha themendela uri miraḓo i ite tshiṅwe tshithu  . 
Kha kushumele , mvanganyo i tsivhudza u fhambana ha zwithu : u fhambana ha zwivhumbeo , ha nyito , ha zwibveledzwa na thero ( kha hu sedzwe Thero dzo anganyelwaho - Mitevhe ya Referentsi zwi re afho fhasi )  . 
Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela , nga u vha ṋea mafhungo o teaho ane a ḓo thusa u shumisa pfanelo dzavho . 
Bugu ya kiḽasini ya u vhala ine ya vha ya lufherani lwa u vhala . 
Sa muvhuso ro ḓikumedzela tshoṱhe kha u khwinisa vhathu vhashu , ndi ngazwo pfunzo i tshi dzula i tshiṅwe tsha zwa vhuṱhogwesa kha riṋe . 
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe . 
Pfunzo ndi mutheo wa mbekanyamushumo dzoṱhe dza muvhuso na uri Miraḓo yoṱhe ya Khorondangi vha ḓo vha vha tshi khou shela mulenzhe . 
Kha mulandu uyu aphili kana tsedzuluso yo tea  . 
Arali mushumi wa bulasini a tshi vhona uri dzikhemikhala dzine dza khou shumiswa dzi khou tshinya vhupo , u na pfanelo ya u hana u ita mushumo wonoyo  . 
Nnḓu dzi swikeleleaho . 
Mbudziso : Naa tsheo dzo dzhiiwaho nga komiti dza wadi dzi a vhofha kha khoro ya masipala ? 
Kha vha dzhenise diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10 . 
Fhedzi zwi amba uri u ḓo bvelaphanḓa lwa tshikhala tshifhiraho miṅwedzi ya 12 . 
Khomishini iyi yo thomiwa u itela u langula mafhungo othe ane a kwama khasho kha lino shango , sa tsumbo , u vhona zwauri khasho dza radio na theleveshini ndi dzavhudi na uri zwi khou sumbedza mafhungo a tshitshavha tsha Afrika Tshipembe  . 
Hu nga nangwa maitele maṅwe na maṅwe tenda vhukwamani ha tea u kwama tshaka dza khasiṱama dzo fhambanaho  . 
Vhone na vhaunḓiwa vhavho a vho ngo tendelwa u shumisa garaṱa ya vhuraḓo arali vha ṱutshela Tshikimu kana vha sa tsha tea u vha muraḓo wa GEMS . 
Kha vhuṱambo ha u rwela ṱari , ro amba uri hetshi ndi tshifhinga tsha tshanduko tsha lushaka lwashu lune lwa kha ḓi vha luswa  . 
Bammbiri iḽi ḽi na masiaṱari a 10 . 
Vha shumise mafhngo a notsi dza khoso u itela u wana thuso  . 
Zwi nga dzhia awara dza 48 u dzhenisa mivhigo yoṱhe kha database  . 
Tsumbo 3 : N(end(ila ane a vha na tshenzhemo ya maitele ane a sa a pfesese , ane a khou dzhenelela kha kushumele kwawe , a nga d(i swikisa fhungo i(li kha muhulwane wawe kana kha t ( hoho ya muhasho  . 
Thandela i na tshifhinga tshipfufhi , a si maitele a sa gumi kana a tshoṱhe , nahone i na mugaganyagwama wayo thungo nahone i anzela u vha mushumo wa khathihi  . 
U vhambedza uri bola khulwanesa ndi ifhio na uri bola ṱhukhusa ndi ifhio . 
U swika ha tshanduko hu ḓisa zwikhala zwa tshanduko ya zwa mbeu  . 
Izwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhathu a vha dzheniswi mishumoni ine ya ḓo nanisa nyimele dzo no ḓi vha ho hone kana malwadze e vha vha vha nao a misipha ya mutshilitshili na maṅwe malwadze  . 
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu  . 
Vha khou humbelwa u vha na nzhele uri izwi zwi nga katela u ṋetshedza dziṅwe dza nḓivho dzavho dza sialala kha muṱoḓisisi  . 
Ndi phambano ifhio u bva kha Themo ya 4 ? 
U swika zwino zwi tshi kwama vhuraḓo ha sia ḽashu , miraḓo yashu nga u angaredza ndi u shuma ha muthu muthihi , vhoramavhengele vha mbambadzo nga nḓila i fanaho  . 
U vhala u itela u pfesesa Mveledziso ya ḓivhaipfi na kushumisele kwa luambo . 
Khabinethe yo sasaladza pfudzungule dza zwino dzi no khou itea u mona na Ḓorobo ya Tshwane nahone i khou ita khuwelelo kha vhadzulapo uri vha ḓibvise kha u khakhela mulayo na migwalabo ya pfudzungule . 
Tsha u thoma , u ṱaṱa hu kwamaho mishumo ya vhulamukanyi ya ICC , na tsha vhuvhili , u ṱaṱa huṅwe na huṅwe vhukati ha Madzangano a Muvhuso mavhili kana manzhi hu elanaho na kupindulele kana kushumisele kwa Mulayo wa Roma . 
Khethekanyo ya 10 ya Mulayo wa Vhaaluwa i bula u lavhelelwa hune vhaaluwa vha vha naho ha u vha na pfanelo ya u shela mulenzhe kha nyito dza tshitshavha  . 
Mugivhela wa ḽa 24 Fulwi 2017  . 
Tshikolo tshi fanela u thivhela nyito iṅwe na iṅwe ine ya nga sumbedza khethululo i songo teaho kha mugudiswa o vhifhaho muvhilini  . 
Dzangano mayelana na Khethekanyo 63 ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Mulayo u na khethekanyo nṋa nahone mbili dza idzi khethekanyo hu dzone dzi re na vhushaka na iyi ṱhoḓisiso  . 
Tshanduko idzi dzo vha mvelelo dza mutheo dza u sudzuluwa ha sia ḽo sedzwaho ḽa mbekanyamushumo dza Muvhuso musi tshifhinga tshi khou ya  . 
Arali ra themendela khumbelo yavho , vha ḓo wana Garaṱa ya u ṱanganedza mushonga , ire na mutevhe wa mishonga ye ra tenda uri ri ḓo i badela u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Maelana na themamveledziso dza tshitshavha , mafheleloni a Ṱhafamuhwe hu ḓo vha ho fhaṱwa zwikolo zwiswa zwi linganaho 98 , zwine khazwo zwi linganaho 40 zwi Kapa Vhubvaḓuvha zwine zwa khou dzhena vhudzuloni ha zwe zwa vha zwo fhaṱwa nga mavu . 
Tshifhinga tsha livi yo themendelwaho na u bviswa ha thanziela ya malwadze  . 
Dzi diagiramu dzo fhambanaho dzi nga shumiswa u alusa u pfesesa . 
Zwigwada zwi tevhelaho zwa thero zwo khethekanywa na Mise ya u Guda u itela u thusa mugudi kha u nanga u ṅwala mvetomveto kana maṅwalwa mapfufhi kha nḓivho dzo fhambanaho : ita mutevhe sa ya mushumo wa vhege , maṅwalwa a sa konḓiho a u bula vhuḓipfi sa garaṱa dza u livhuwa na marifhi , mafhungo a nḓivhadzo a sa konḓiho sa dzirisipi , u ḓihumbudza nga tshenzhemo ya zwiwo zwi kwamaho iwe muṋe , nganetshelo dzi sa konḓi , zwirendo na dzinyimbo  . 
Hezwi zwi ṋetshedza iṅwe ya thandela dzi re na pfulufhedziso dze dza vhuya dza vha hone kha dzhango ḽa Afurika , na uri i ḓo vha tshiga tsha u vuwa ha Afurika na vhathu vhaḽo lwa tshifhinga tshilapfu u mona naḽo . 
Arali zwi khou ṋekedzwa sa zwo imelaho u valelwa sibadela hu ḓo shuma mbuelo ya u valelwa sibadela . 
Mveledziso ya vhathu : Hoṱhe hune ha vha na u vhingwa ha ṅwana , ṅwana u litshiswa tshikolo . 
U fara penisela na u fara tshumiswa dza u ṅwala dzo imiswaho nga kudzulele kwone ( bugu na siaṱari nga ngona )  . 
U saukanya ha iyi data zwi ṋetshedza thimu ya u pulana vhubvo ho fhelelaho na u bvisela khagala nyimele ya tshitshavha , thaidzo , mikhwa , maitele , sisiṱeme na ndeme  . 
Zwidodombedzwa zwa zwa mihasho i kungedzelaho zwi a ṅwalwa kha Sikhu ḽa . 
Konṱiraka ndi thendelano ine ya kombetshedziwa nga mulayo vhukati ha miraḓo mivhili  . 
Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho  . 
Vhafumakdzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u ṱuṱuwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele nṱha mveledziso ya vhafumakadzi  . 
Mvelaphanḓa i ongolowa i vhonalaho kha ḽevele ya vhuvhili ya nṱha i nga vhea mulandu kha mitwe ine ya vhonalesa nga vhuḓalo kha vhuimeli vhuṱuku ha zwigwada zwo tholiwaho kha ḽevele iyi  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mbetshelo dza ndaela nga ha mveledziso ya vhukoni ha khombekhombe , khombetshedzo ya maḓuvha a u pfumbudzwa na u engedza ṱhoḓea dza u dzhena kha Tshumelo ya Ndangulo ya Nṱha ( SMS )  . 
Khoro yo mbo ḓi vhetshela thungo R200 u itela muṱangano wa WC vha tendela komiti i tshi dzhia tsheo nga ha uri hu shumiswa hani tshelede  . 
Komitiṱhanganelo ya maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari . 
Mapholisa vho fara vhafumakadzi vhavhili vha vha vhona mulandu , u ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , nge avho vhafumakadzi vha pomoka muṅwe mufumakadzi vhuloi  . 
Kha ri ṅwale Fhindulani mbudziso dzi no kwama zwibode zwi no dzula shangoni . 
Minisiṱa vha ḓo ḓivhadza zwine muvhuso wa khou ita kha u shumisa thekhinoḽodzhi uri i khwinise nḓisedzo ya tshumelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe , nga mannḓa avho vha dzulaho kha vhupo ha mahayani . 
Fhedzi ndo nanga u ita nga u ralo u itela u khwaṱhisedza fhungo ḽa uri Afurika Tshipembe a ḽi khou tambula nga vhushai ha bono . 
Vhagudi vha shuma na zwitendeledzi na zwikwea zwa saizi dzo fhambanaho na ṱhofunḓeraru na ṱhofunḓeiṅa dza zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma , na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka , nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila i fulufhedzeaho  . 
Mulayotewa washu u dovha wa ṱoḓa uri hu vhe na vhukwamani tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga ya mbulungelo na Minisiṱa wa Gwama u bveledzisa khonanyo ya ikonomi khulwane , zwoṱhe zwi tshi khou itelwa u sikwa ha mishumo na nyaluwo ya ikonomi  . 
Khoḽomu ya ṅwana Kholomu hei i sumbedza uri vha tea u badela vhugai kha vhaunḓiwa vhavho vha vhana  . 
Vhathu vha tamaho u shuma sa vho rasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mabuḓo a Saintsi ya Mupo  . 
Ndi kutshimbidzele kwa masipala kufhio kune Komiti dza Wadi na tshitshavha vha fanela u dzhenela khakwo ? 
Ri ṋetshedza Muraḓo Muhulwane muṅwe na muṅwe garaṱa ya vhuraḓo . 
Khavho izwi ndi u shumela lushaka  . 
Tshiphuga tsha Bola ya Milenzhe ya Ḽifhasi tsha FIFA nga 2010 zwi sa vhuyi zwa timatimisa yo vha thandela ye ya takadzesa nga 2010  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana MuthusaMulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa . 
Zwi a ṱuṱuwedza uri tshivhalo itshi tshine tsha khou aluwa tsho no vha fhasi ha ndangulo sa izwo mbekanyamushumo dzi tshi vho shuma zwavhuḓi  . 
Wo diswa kha khoro ya musanda sa izwi u sa weli nga fhasi ha gota  . 
I songo vha na mafhungo manzhi  . 
Pfanelo ya ṱho ḓisiso ya zwa migodi ndi thendelo i tendelaho khamphani kana muthu u sedzulusa tshipi ḓa tsha mavu u itela u wanulusa khonadzeo zwayo kana u vha hone ha minirala . 
Zwi tshi bva kha ndivho ya vhalavhelesi , komiti i ḓo humbela ṱhalutshedzo u bva kha davhi ḽa Muvhuso kana ya ḽi dalela u itela u wana mawanwa a ngoho . 
Khothe ya Madzhisitirata i dovha hafhu ya vha na maanda a u fhirisela phanda tshifhinga tsho buliwaho kha Milayo ya Khoro ya Khosi kana Gota R2082 wa 1967  . 
Zwikimu zwa Dzilafho kanzhi zwi na mitevhe ya nyimele sa muaro wa khosimetiki dzine vha sa ḓo badela , uhu u sa katelwa hu a shuma na kha dziPMB ? 
Gireidi ya 10 na ya 11 : Mushumo muṅwe na muṅwe wa Oraḽa une wa ḓo shumiswa sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya U linga u tea u ṋekedzwa kha muhulwane wa thero u itela u modareithiwa u sa athu u lingedzwa nga vhagudi . 
Muoditha-Dzhenerala u na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo yo randelwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Nnḓu iyi yo fhela nga 1987  . 
Asima yo wanalaho kana yo vhangiwaho nga mushumo une wa itwa i fara vhashumi vhane vha fema buse ḽine ḽa vhaisa miraḓo ya u fema , u fana na buse ḽa thoro , fuḽauru , zwiḓadzisi zwa enzaimi , tsumbo , phurotheini ya gumba , phurotheini ya khovhe , dzikhanakhana na thanda kana khuni - na vhashumi vhane vha gaya vhukhofu , u ṱomba halwa ha pfupfu , u baka na u phurosesa khovhe na vhone vha kha khombo ya u farwa nga uvhu vhulwadze  . 
Hu khou todea tshifhinga tshinzhi na tshelede uri u shela mulenzhe na tshumisano zwi kone u shuma  . 
Minisiṱa wa Muhashowa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo , khathihi na vhalangi vha SAPO , vha ḓo fara muṱangano na vhoramafhungo wa u amba nga vhuḓalo ngaha pulane iyi . 
Mvelelo dza dzikhetho dzi ḓo vha dza vhukuma nga murahu ha u khwaṱhisedzwa nga feme ya zwa u ṱola muvhalelano  . 
A si tevhedzele Khoudu ya Vhudifari yo tiwaho ya tshumelo ya muvhuso  . 
U khwaṱhisedza u vhala nga mbili nga mbili vha tshi shumisa tshidade U khwathisedza u vhala nomboro thevhekano : Mudededzi vha vheani zwithu zwa 6 nga muduba . 
Mushumo we ra livhana nawo ndi wa u wana uri hani na nga nḓila ifhio , hu tshi khou shumiswa zwishumiswa zwifhio hune ra nga shandukisa maitele aya u ya kha ṱhoḓea dzashu  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha u ḓivhadza zwiwo kha inthanethe kana nḓila iṅwe na iṅwe ya u pfukisela ine ya wanala u bva kha Saithi ire na Vhuṱumani  . 
Mulayo wa sialala wa dzitshaka ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓa ha musi u sa yelani na Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde . 
Ndivhadzo iyi yo bvisiwa nga Muvhuso wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe malugana na u rengisiwa ha dzinwe dzishere dzawo kha Telkom SA  . 
Ri fanela u fhungudza masheleni a zwa vhulangi , u tinya zwa u dovholola na u isa zwishumiswa zwinzhi kha mabindu maṱuku  . 
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana . 
Hezwi zwi ḓo konisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe na vhalwadze vhanzhi vha re kha dzilafho  . 
Tshifhinga tshinzhi zwi a itea uri musi hu tshi thoma u bveledzwa zwithu vhathu vhanzhi vha a tutuwedzea na u shela mulenzhe  . 
Tsha u thoma ro vha ri vhukati ha vharangaphanḓa vha ḽifhasi kha u fhelisa na u thuthekanya migodi i si na vhashumi  . 
U ḓiṱolela musi a tshi vhala , na kha sia ḽa u ṱalukanya ipfi na u ḽi pfesesa . 
Ri tenda uri sunlight ndi gandululo ḽa khwiṋesa zwenezwo ri ḓo tshi tendela tshi tshi shelwa kha izwi zwine zwa khou itwa  . 
Talani mutalo u tshi bva kha ṱhalutshedzo ya zwiambaro zwine ra ambara hu na mutsho wo raliho . 
Kha vha divhadze vhathu uri vha tshipida tsha lifhasi . 
Tshitshavha tshi tea u divha zwine tsha tea u ita zwone uri tshi fhiwe maanda a u langula zwishumiswa zwa mupo . 
Vhasan , fhedziha , vha dzhiiwa sa vho hwalaho mudzi wa nḓivho ya kushumilelwe kwa muri uyu  . 
Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Masipala , 2003 ( MFMA ) u sumbedza uri musi mugaganyagwama wo no vhekanywa kha khoro , wone na maṅwalwa oṱhe a elanaho nawo , zwi tea u wanala kha tshitshavha na zwenezwo  . 
Mushumisi a nga hana uri khukisi i sa shume sa izwo browser nnzhi dzi tshi tendela vhashumisi u hana khukisi . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u fhululedza Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela , muṅwe wa vhatumbuli vha dimokhirasi yashu , vhane vha ḓo pembelela miṅwaha ya 90 nga 18 Fulwana ṋaṅwaha . 
NAA ICD I NGA VHA THUSA NGA MINI ? 
Mveledziso ya mbekanyamaitele ya ndulamiso yo livhiswaho kha maṅwe masia ane ha sa khou shumiwa zwavhuḓi . 
Hune havha na tshigwada tshithihi kana zwinzhi zwa muṱa zwa dzula zwoṱhe sa vhathu vhathihi vho dzudzanyeaho , avha vha vhidzwa u pfi wadi . 
Tshitumbu tsha musidzanyana tsho fhedza tsho wanala mulamboni wa nga henefho tsini , nahone tshitumbu itsho tsho vha tsho tshetshekanywa  . 
Hu na vhatambi vha 14 . 
Heyi khethekanyo i tewa u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo o ṋewaho thendelo uri a imele muraḓo onoyo wa GEMS , ane a ṱoḓa u vha muraḓo wa GEMS kana muraḓo wa kale wa GEMS , kana o imela onoyo muraḓo ane a kundelwa u ḓiimela nga tshiitisi tshifhio na tshifhio . 
U ḓḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka  . 
U sumbedza maitele ane a fanela u tevhedzwa nga miraḓo ya tshitshavha kha u wana mafhungo a re kha DHS , maelana na mbetshelo dza PAIA  . 
Tshipiḓa tshi konḓesaho tsha u sudzulusa zwiko zwa masheleni , ndi u sudzulusa vhathu vhane zwiko zwa khou shumiswa khavho  . 
Ndi zwa ndeme uri vhatholiwa vhot ( he vha d(ivhe zwauri vha khou shuma vhe na ndivho nthihi , ine ya vha ya u shumela Muvhuso une wa khou vhusa nga tshifhinga tshenetsho khathihi na vhathu nga u fulufhedzea nahone nga nd(ila i fushaho  . 
Vhalelani tshirendo nṱha . 
Ndi hunzhi he Vho-Maria vha vha vha tshi vha rwa ngeno vha sa lifhedzi  . 
Heyi mbekanyamushumo i vhona zwa uri miraḓo ine ya vha kha iṅwe ya khetho ṱhanu dzoṱhe dza GEMS vha wana ndondolo ya khwiṋesa ya maṋo u ya nga ha mbuelo dzine vha vha nadzo . 
Hu teavho u vha na nyito dzine dza sedza tshoṱhe kha girama na ḓivhaipfi sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo i tevhekanaho nahone sa nḓila ya u lulamisa vhukhakhi ho waniwaho nga mudededzi . 
U ita nga nungo dzoṱhe uri tshibveledzwa tshi vhe na zwine tsha amba . 
Hu na maga o vhalaho ane a ita mutevheṱhandu wa khuḓano  . 
Hu na zwiimiswa zwo vhalaho u fana na tsha Mutsireledzi wa Tshitshavha , Khomishini ya Tshumelo dza Vhathu na Muṱolamuvhalelano-Dzherala vhane vha thusa kha u tsireledza vhulanguli vhu si havhuḓi ha nnyi na nnyi na kushumele kwa mihasho ya muvhuso i si yavhuḓi  . 
Zwa zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga thoma nga nḓila khulwane , nahone Afurika Tshipembe ḽo dzula ḽo ḓilugisela u thusa henefho hune ḽa nga kona hone . 
U ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi nga nḓila yone , a tshi tevhedza saizi na vhudzulo hao ; zwi amba uri , a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho . 
U engedzea ha zwino ha mitengo fhethu ha thundu dza ndeme na tshumelo , nga maanḓa ole na muḓagasi , zwi dovha zwa ṋaṋisa hafhu nyimele yavho ya vhushai  . 
Hovhu vhuḓifhinduleli , hu tshi katelwa na u farwa ha 2010 FIFA Soccer World Cup , vhu ḓisa fulufhelo ḽine vhathu vha vha na ḽo kha shango ḽashu sa mutambi muḓivhalea siani ḽa zwivhuya zwine ra zwi ṱoḓela vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi  . 
Zwivhumbeo kana zwithu a zwi tei u kwamanyiswa na zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri zwa 2-D na zwithu zwa 3-D zwe zwa shumwa ngazwo kha Gireidi ya 2 . 
Musi vho no ṅwalisa vha ḓo bveledzelwa ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa . 
Miṅwe mishonga a yo ngo katelwa na luthihi kha u badelwa , khamusi ngauri ahuna vhuṱanzi ha kiḽinikhala kana ngauri a i dzhiiwi sa mishonga i sa ḓuri  . 
Kha u lwisa u engedza zwi re hone zwapo zwa ḽimagani ḽa Concentrated Solar Power ( CSP ) nga fhasi ha REIPPP - sa ḽiga ḽa u thoma uya kha izwi - Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , wo thoma tshiimiswa tsha u edzisa tsha 100 kiḽowathi ( kW ) dza fulufulu ḽinzhi ḽa masana a ḓuvha tshine tsha vha na kuolelwe ku sa fani na zwiṅwe , tsha dovha tsha shumisa dziheḽiositati ( zwikuvhanganyi zwa masana a ḓuvha ) ṱhukhu , dzi shumaho nga maitele a vhuṱali dza dovha dza ṱumana u itela u fhenya khaedu dza u ḓurelwa . 
Vhathu vhe a vha sia  . 
Maḓi ri a wana ngafhi ? 
Senthara idzi dzi fha tshumelo dzo vhalaho dza ICT u bva kha luingo zwalo u ya kha fekisi , Inthanethe na tshumelo dziwe dza ndeme dzo engedzwaho nga mutengo u pfalaho  . 
Zwire khagala , u sa vha na tshomedzo , u bvelela hothe hu do ditika kha u kona livhisa maanda , hu uri nga thungo ri tshe ro kwamana na thodisiso ya lifhasi  . 
Vha ḓivhadze Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwo shanduka  . 
Arali zwa sa shuma a nga kwamana na tshiimiswa tsha fomala  . 
Vhaṅwe vhorabulasi Karoo vho tenda u tsireledza ṱhulo bulasini dzavho . 
Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Lushaka yo Ṱanganelanaho ya Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku . 
U ya nga ṱhogomelo na u tevhedza mulayotewa , na milayo yoṱhe i kwameaho , ndi i dzhia sa mushumo wanga uri ndi shumise izwi nga vhuronwane  . 
Musi nḓivho yavho yo dzudzanywa khwine , zwi ita uri hu vhe na tswikelelo i shumaho na tshumiso i vhonalaho  . 
Tsumbo 1 : Arali mutholiwa a mun(we wa vhane vha vha na vhud(ifhinduleli ha u nanguludza vhatholiwa vhaswa vhane vha d(a u vala zwikhala , a wana zwauri mun(we wa murad(o wa mut ( a wa hawe o ita khumbelo ya poswo iyi nahone o vha mun(we wa vhathu vhe vha nangwa kha mutevhe wa vhane vha d(o dzhenela dzindingo , mutholiwa uyo a nga humbela u bviswa kha u bvela phand(a na kuitele ukwu sa izwi zwi tshi nga dzhiiwa uri a nga si kone u sedza vhungoho ha mafhungo  . 
U tandulula thaidzo dza nomboro kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo yaṋu ya thaidzo hu tshi katelwa u andisa na phindulo dzine dza swika kha 75 . 
U kona u shumisa mibvumo yo gudwaho hu tshi sikiwa maipfi . 
Shango ḽashu ḽi khou isa phanḓa na u vha fhethu hune ha ḓivhea kha u farela miṱangano ya dzitshakatshaka . 
U itela uri vhagudi vha ṅwale zwavhuḓi , vha tea u vha na nḓivho nnzhi nga ha tshaka dza zwibveledzwa , ḓivhaipfi nnzhi , u kona u amba luambo zwavhuḓi , nz . 
Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe  . 
Ri nga bula mihumbulo yashu nga u shumisa mihumbulo i nga ho sa nga ṅwambo wa , zwo sedza na nga mulandu wa  . 
Muvhuso u ḓo ṋetshedza STB mahala kha miṱa i fhiraho miḽioni ṱhanudza vhathu vha tambulaho vha re na thelevishini . 
U vha na tshivhindi vhukuma - u sa ofha  . 
Khabinethe yo tendela U khwinifhadza Muhanga wa Maano u itela Mimasipala Yapo na wa Zwiṱiriki hu tshi tikedzwa Mbekanyamushumo ya Agri-parks  . 
KHA VHANWE HU NA KHONADZEO KHULWANE  . 
Zwo fhambanaho kha phakhethe dza mbuelo , u ya nga dzifeme na ngomu dzifemeni , dzi konḓisa nga maanḓa u vhambedza miholo nga ndivho ya mutheo  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa . 
Means test ndi ndingo iine ya itwa u kala tshiimo tsha muhumbeli tsha masheleni  . 
Musi khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzi tshi fariwa , Khabinethe , Muthusa . 
Vha ḓo wana na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisela  . 
U fhata vhutsila ha bindu  . 
Tsumbo 3 : Maitele a tshumelo ya vhuad(a ha kwami mutholiwa , fhedzi u na nzhele ya mushumisani ngae ane avha kha aya maitele  . 
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika  . 
Muunḓiwa a nga vha muraḓo muhulwane kha GEMS kana muṅwe wa vhaunḓiwa vho ṅwaliswaho . 
Nyito dzi si dza tshiofisi dzi tea u dzhielwa nṱha sa izwi na dzone dzi dza ndeme kha u gudisa vhagudi . 
Kha vha ḓadze , vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu . 
Ndi miomva mingana ine na ḓo i shumisa ? 
Arali vho humbelwa khophi kana ṱhalutshedzo ya rekhodo ( afho nṱha ) , vha tama uri khophi kana ṱalutshedzo i tou posiwa khavho ? 
Mushumo wa komiti iṅwe na iṅwe u yelana na muhasho wa muvhuso  . 
Arali vha tshi funa u dalela GP wavho kana muṅwe muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo , GEMS i ḓo bvela phanḓa na u badela mbadelo dzavho zwi si ndavha uri vha Friends of GEMS kana hai  . 
Ndi mahumi mangana ? 
Ndi zwipiḓa zwingana zwa tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tsho swifhadzwaho ? 
No ri u bebwa miṅwaha i si mingana vha mbo ḓi farwa . 
Ri na thusedzo na u ṱoḓa dza khwinesa kana ri ṱanganedza idzo dzine ra ḓo tea u fhindula khwine  . 
U ṅwala hu fanela u vha havhuḓi , ho humbuliwaho zwavhuḓi nahone hu sa dzhii sia , hu fanela u vha na mafhungo o fholaho , u humbulwa na u tikedzwa zwavhuḓi  . 
Thandela ya CBNRM i tea u disa mishumo miswa kha vhathu . 
Bekhara yavhuḓi i re vhuponi ha hashu . 
Zwo ita uri hu ṱalutshedzwe zwa uri mulayosiṅwa u khou tsireledza vhaloi  . 
Vhuṱambo vhu ḓo vha vhu tshi khou ṱana Ḓivhashango na vhufa ha geoheritage ha dzingu khathihi na fhethu ha ḓivhashango na lunako lwaho  . 
Kha vha humbele tshigwada tshithihi uri tshi kumedze phindulo dzatsho kha tshigwada tshihulwane vha kone u humbela miṅwe mihumbulo i no bva kha tshigwada nga huswi ( puḽenari )  . 
Tshaka dza mishumo miswa yo fhambanaho i khou humbulelwa u ṱaniwa u itela uri vhutsila ha Phalamennde vhu vhe tshipiḓa tsha lwendo , hu si vhuiwa . 
Musi mutengo wa dizili u nṱha , Eskom i ḓo bva kha u shumisa dizili ya ya kha gese sa tshone tshiko tsha fulufulu kha tshumiso ya dzidzhenereitha . 
Nnḓu heyi ndi haya ha madzulo mahulwane a Buthano ḽa Lushaka na madzulo o ṱanganelaho . 
Ndi zwifhio zwine zwa fanelwa u dzhielwa nṱha kha u thoma CBP ? 
Vha nga vhilaela nga ha pholisa , pholisi ya tshumelo ya tshipholisa , kuitele , nga u ṅwalela kha Khomishinari wa Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho  . 
Vhupo ha Mbambadzo ya Mahala ya Dzhango ḽa Afrika vhu ḓo khwinisa u tshimbidzwa ha thundu na tshumelo , khephithala na nḓila dza u bveledzise u mona na dzhango  . 
Mbekanyo dzi tevhelaho dzi netshedza mafhungo a ndeme malugana na u huvhala mushumoni  . 
Sa tsumbo , muvhigo uyu u katela mafhungo a khuvhanganyo ya tshivhaswa na maḓi , mushumo wa nḓuni na ndondolo ya vhana  . 
Khabinethe i khou tsivhudza maAfurika Tshipembe u kunguwedza thimu hedzi kha nḓila dzavho dza u ya vhugalani . 
Khothe dza sialala dzi dzulela u shumisa ndangulo iyi u bva kha u ṱhomolela u ya kha u likita . 
Ngei France matshudeni a re Paris vho bvelela na fuḽaga dzi ambaho uri muhumbulo wa tshipikwa na saintsi ya vhushayasia ndi tshihumbulelwa  . 
Tsumbo , vha fhungudze tshileme tsha dzisaga kana mabogisi tshi vhe 25kg kana u ya fhasi , vha khwinise dizaini dza ikonomi dza fhethu ha u shumela , u sielisana mushumo , vhugudisi , u ṱola mutakalo na u iswa kha muṅwe mushumo  . 
Manḓalanga a Brazil o tsivhudzwa uri vha imise u vhambadzela nnḓa ṋama idzo u swika fhungo iḽo ḽi tshi lugiswa nga nḓila ine ya ḓo fusha Manḓalanga a vha shumaho na ZwifuwoAfrika Tshipembe . 
Kha vha shumisane na NNPO ya Afrika Tshipembe , vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo  . 
Tshumelo iyi ndi ya muthu mu ṅwe na mu ṅwe , dzangano , tshivhumbiwa , khamphani kana mulimi  . 
Ri ṱoḓa mveledziso yapo - fhedzi ṱhoḓea ya dimokirasi yapo ndi ya tshihaḓu  . 
Vhagudi vha tea u ḓivha uri musi vha tshi amba , a hu nga vhi na u seiwa kana u holedzwa , vha tea u fulufhedziswa uri musi vha tshi amba vhadededzi vha ḓo vha tikedza lwo fhelelaho na u vha ṱuṱuwedza tshifhinga tshoṱhe . 
Vhudavhidzano na vharangaphaṋda vha zwa polotiki ? 
Nḓila ine tshikirini tsha luṱingothendeleki lwavho tsha ḓo vha tshi ngayo arali vha tshi khou rumela SMS u itela u vhona masheleni avho ane a vha hone a madalo a dokotela wavho ndi heyi . 
Ri ḓo isa phanḓa na u engedza zwikhala kha vhaswa . 
Maimo a asesimennde a nga ṱanganywa nga ngomu ha dzigireidi na u buḓa kha gireidi dzoṱhe . 
Mutukana uyu u tambiswa vhutuka musi a tshi vho lora miloro ya u dzhena nd(uni tshihulwane  . 
Mulayo wa vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho hu tea u vha ho teaho nahone vhu tea u vha ho linganelaho hu tshi vhambedzwa na komiti yo linganelaho nahone ya vhuhulwane ho linganelaho . 
Sisieme ya vhubindudzi ha vhoramaali ha zwa vhulimi khathihi na tshiko tsha mabindundu a zwa vhulimi ane a o ea mafhungo a vhuhogwa nga tsheo dzine dza nga dzhiwa dza mabindu na nyaluwo ya mimaraga  . 
Vhoṱhe vhane vha vha na thendelo vha lavhelelwa u saina kha mutevhe u tenda uri vho wana thendelo dzavho  . 
Ndo ṱanganedza maṅwalwa a ndeme nga maḓuvha a musi Mulaedza wa Lushaka o no vha tsini  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu uri khamphani i ṅwaliswe . 
Fhedzi ri khou ya phanḓa , ro ḓiimisela u swikelela mushumo washu wa u fhaṱa vhutshilo ha khwiṋe ha vhoṱhe  . 
Khotsi awe vha fhira Elekanyani kaṋa . 
Vho amba nga ha uri zwithu zwi dzhia tshifhinga tshi ngafhani , vha tshi shumisa luambo lungaho sa u lapfesa kana pfufhisa , na u ṱavhanyesa kana u ongolowesa . 
Vhukale - ḽeveḽe dza kholesitirolo dzi a gonya nga zwiṱuku kha vhathu vha vhukale ha 20 na 65 nga murahu dza tsa kana dza ima fhethu hu thihi . 
Kha vha vhudzise tshitshavha arali tsho khwaṱhisedza pulane  . 
Kha vha ḓivhe hezwio:Fomo a dzi wanalei online . 
Ri shumisa data ya vhuronwane , ya tshizwinozwino u endedza mbekanyamaitele yashu ya pfunzo , mutakalo , mveledzo ya ikonomi na vhupo vhu sa nyeṱhi  . 
Tshithu tshine tsha vha tsha ndeme kha idzwi zwoṱhe ndi thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ine ya vha mukonanyi ya dovha ya vha sekhithara nga yone iṋe . 
Tshigwada tsha SAPC tshi lavhelesesa kha Afrika Tshipembe ḽiswa , uri kuitele kwo iledzwaho kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ku lavhevheleswa nga kha iṱo ḽa Ndayotewa , ine ya ṱoda uri vhurereli hoṱhe vhu vhonwe vhu tshi lingana  . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkholodzhi ( Khentsa ) Arali vhone kana muraḓo wa muṱa wavho a wanala e na khentsa , ndi zwa ndeme u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkhoḽodzhi nga u ṱavhanya saizwi dzilafho ḽoṱhe ḽi tshi ṱoḓa thendelo u thoma na ndangulo ya nyimele  . 
Zwigwada zwifanaho zwi a dovholoswa tsumbo . 
Hezwi zwi phadaladza mishumo ya vhurangaphanda na u edana ha maanda  . 
Ndivho kha thyiori ya ndeme i kha madzangalelo a nyito ashu , nga maṅwe maipfi , nyimele ya muhumbulo yashu wa mutheo  . 
Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso , Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo  . 
Nyambedzano na Vhushaka ha Vhashumi na Tshumelo ya Muvhuso Nthihi  . 
Dr Wallace u dzinginya uri hu nga si vhe na ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , sa izwi ṱhalutshedzo dzo fhambana u ya nga zwitshavha . 
Zwithu zwa ndeme zwine ra zwi fara zwi vhonala kha mikhwa na nyito dzashu  . 
Musi zwi tshi livhanywa na thandela ya Khomishini ya Milayo ine ya pfi : Harmonisation of the Common Law and Indigenous Law : Conflicts of Law ( 1999 ) , khomishini ho swika he ya dzinginya zwo vhalaho zwi no kwama u shandulwa ha kukhethelwe kwa ndaela dza milayo ku re hone zwino ri tshi khou amba  . 
Miṱangano yo khetheaho i nga fariwa fhedzi arali hu na ṱhoḓea  . 
Mimasipala i fanela u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo na zwine zwa funwa nga vhadzulapo vhavho  . 
Thandela ya u lingedza yo sedza kha u fhaṱa tshikhala tsha muvhuso tsha u kona u wana kuhumbulele kana kuvhonele kwa vhadzulapo sa tshipiḓa tsha nḓila ya tsedzuluso . 
Vhagudi vha bveledza nḓivho ya nga ha vhulapfu nga tshifhinga tshi thihi musi vha tshi khou bveledza luambo lwa u buletshedza vhulapfu . 
Vha songo mangala arali zwi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu uri mihumbulo miswa i tanganedzwe , naho i songo tanganedzwa na khathihi . 
Ri tshi khou vhona zwauri zwipotso ndi nyito ya ifhasi , tshithu tsha vhumalo tshine tsha tea u dzhielwa nha tshi sumbedza hoea dza u vha na mbekanyamushumo ya vhushaka kha ifhasi , hune khayo vhupo ha zwipotso vhu nga swikelela tshikalo tsha ikonomi  . 
Fhedziha , a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo  . 
Mugodi u lavhelelwa u ṋetshedza zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Eskom fhethu afha nga malasha  . 
Vha fanela u vha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu wa zwa mulayo a re na ofisi Afrika Tshipembe uri vha tendelwe . 
O shumisa R175  . 
Mafhungo a takadzaho asiano . 
Zwenezwo , ṱhanganelo ya mudzulatshidulo vhukati ha sekhithara dza phuraivethe na mivhuso ndi zwa ndeme kha u thoma mbekanyamushumo dzi tshimbilelanaho dzine dza ḓo tika mushumo wa vhurangeli u re hone wa lushaka na wa dzingu u itwaho nga senthara idzi  . 
Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa  . 
Dzikomiti dza Wadi dzi shela mulenzhe kha kutshimbidzele ukwu kwa masipala kwa ndeme  . 
Kupeleṱele kwaḽo ku tea u vhonala kha mushumo wa u ṅwala wa vhagudi . 
Sa thero dzi nga ho Nṋe , i tevhelwa nga Muṱa wa hashu , Tshikolo tshanga nz . 
Vha nga thusa hani u tandulula thaidzo arali vho humbelwa u thusa  . 
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo . 
Ndunzhendunzhe yo faranaho kha zwi re kha Tshitshavha kana muvhuso wa vunḓu kana kuvhuselwe kwa zwipotso na u imvumvusa vha ane kha tshitatamennde  . 
Vhulwadze ha swigiri vhu nga huvhadza tswio dzavho . 
Tsha u thoma , matshudeni vho ṱahisa mbilaelo ya uri masheleni a ṋetshedzwaho nga NSFAS a linganaho R122 000 ndi maṱukusa  . 
Zwi nga thusa u bveledza tshigwada na u thusa kha u pfesesa nga ha wadi yavho  . 
Vha tea u vhudzisa arali hu na vhuṅwe vhugudisi ha mugaganyagwama u itela u thusa uri vha dzhenelele lu pfadzaho kha mugaganyagwama  . 
Rekhodo dzoṱhe dzo tea u swikelea , dzi sa konḓi u ṱalutshedzea , dzi vhewe ho tsireledzeaho , dzi vhe dza vhufulufhelo , na thuso kha u funza na maitele a u vhiga . 
Vha songo vhuya vha thoma u daha ! 
Vhaṱoḓisisi , vhane vha khou kuvhanganya zwishumiswa na u nga sumbedzwa nḓila nga nḓivho yapo kana ya sialala nga ha vhupo na tshumiso ya zwiko izwi  . 
Muano wa Batho Pele wo ḓiimisela u khakhulula u ṋetshedzwa ha tshumelo hu sa sumbi ndingandinganyo  . 
Naho zwo ralo , ri na mbudziso na mbuno dzo vhalaho kha muvhigo uyu  . 
A pfuka boroho ya mabulannga  . 
U swika zwino , ho no vha na senthara yo thomiwaho ine vha tou dzhena vha wana thuso ofisini dza Vhufaragwama ha Lushaka , vhane vha khou sedza kha zwivhudziswa zwa vhaṋetshedzi vha nḓisedzo na tshomedzo . 
Tshiedziswa tsho vuleaho ndi mbuletshedzo , sa musi tshi tshi shuma u ṱalusa zwine zwa nga bvelela arali tshiedziswa tshi tshi tevhelwa  . 
Yo ḓitika nga ndaela ye ya dzinginywa nga vhahwelelwa nga murahu ha u thetsheleswa mafhungo . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u vha vho themendelwa nga SETA  . 
U ela na u vhambedza tshileme tsha zwithu zwiraru kana zwi fhiraho hu tshi shumiswa tshikalo tsha u eḓanyisa na zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Naa dzikhetho dzi dzulela u itwa lune zwa konadzea u thusa kha dzithaidzo dza kushumele ku sa fushi nga miraḓo ya Komiti ya Wadi ? 
Ndi zwa ndeme u sa wana fhedzi vhathu nga muthihi nga muthihi ( kana zwigwada zwa vhathu nga muthihi nga muthihi ) vhane vha shuma nga fhasi ha idzi khombo , fhedzi na u wana uri vha shuma nga fhasi ha khombo dzenedzo lungafhani khathihi na mvelelo dza hone  . 
Vhu khou tikedzwa nga kha Maano a Ikonomi i Penyaho ya Mzansi , ane a khou vhuedzedza nḓowetshumo ya mvelele Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe lwa khwine kha u alusa ikonomi na u sika mishumo  . 
Ngauralo , vhunzhi ha zwibadela zwa muvhuso zwo vhea dziwadi dza thungo malugana na u thusa miraḓo ine dzilafho na u dzula havho sibadela zwa badelelwa nga tshikimu tsha dzilafho  . 
Hezwo zwoṱhe zwo ḓi tika nga riṋe , nahone kha zwenezwo a hu na mutengo une ra nga u vhea ! 
Mushumo muhulwane wa mbumbano dza lushaka ndi wa u vha zhendedzi ihulwane kha zwipotso zwo fhambanaho  . 
Zwisumbi zwi pima mini nahone ndi ngani zwi zwa ndeme ? 
Habe inwi ni abora  . 
Kha u fhira shangoni ha Murena Vho Joel Joffe  . 
Nzulele dzine dza nga kwama kutshimbilele kwa thandela khathihi na u bvelela hayo  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga dzhenela miṱangano ya Komiti dza Phalamennde na madzulo a Phalamennde . 
Hezwi zwi alusa mveledziso ya vhukoni u fhindula ndivho ya Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) ya u fhaṱa shango ḽine ḽa kona u ḓibveledzisa u itela u vhuelwa nga nḓisedzo ya tshumelo yo khwinifhadzeaho . 
Tsha u thoma o renga mitshelo )  . 
Ndi ngani zwimange zwo humbula u litsha u lwa ? 
Maele a Mutheo wa Tsireledzo ya Tshitshavha ndi ṱhanganyelo ya mbekanyamaitele dza matshilisano dzo itelwaho u khwaṱhisa mbuyelo ya tsireledzo na tswikelelo ya tshumelo dza matshilisano kha vhoṱhe , ho sedzeswa zwigwada zwi shayaho na u tsireledza na u khwaṱhisa vhathu kha matshilo avho . 
Mashudumavhi a hu na ane vha nga ya khae nga nnḓani ha muvhuso wavho  . 
Muengedzo 3  . 
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi , yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa , Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa  . 
Komiti i nga humbela muiiti wa khumbelo u ḓa muṱanganoni muthihi kana yo vhalaho ya khoro ya ngango  . 
Maṅwe maḓuvha a zwihumbudzi a ndeme nga tshifhinga itshi hu katelwa Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Aids nga ḽa 1 Nyendavhusiku na Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Vhathu vho Holefhalaho nga ḽa 3 Nyendavhusiku . 
Zwipikwa zwa nḓisedzo ya tshumelo zwenezwo zwi katela mutakalo , ndinganyiso na u pfadza  . 
Fhedzi , maṅwe a madzangano aya o kundelwa tshoṱhe u isa phanḓa nyambedzano  . 
Mimasipala yo ita maitele a u nanga na khetho nga nḓila dzo fhambanaho na u ṱanganyisa zwa u nanga na khetho  . 
Sanral yo fhaṱa dziṅwe dza bada dza nṱhesa ngei Gauteng na kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango  . 
U SA DZHIA SIA Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u dzhia maga a sa dzhii sia tshifhinga tshoṱhe . 
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa , na nyaluwo i ḓisaho mishumo  . 
PSC yo swikelela vhunzhi ha zwibveledzwa zwayo  . 
Zwitshavha zwashu zwi na vhathu vha bvaho kha mvelele dzo fhambanaho , vhe vha ita zwithu nga ndila dzo fhambanaho  . 
Zimbabwe yo imiswa  . 
A hu na ndunzhendunzhe ya mihumbulo , nga tshifhinga tsha u ita khumbelo  . 
Inthaviwu na vhaimeli vha zwiko zwihulwane website ya Muhasho wa zwa Muno muvhuso nga murahu ha nyambedzano na Minista wa humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho  . 
Ri thusalea u bva nga dzi 15 Nyendavhusiku 2014 musi feme dza zwibveledzwa na nḓowetshumo dzi tshi vala lwa ṅwaha . 
Musi ho itwa khumbelo nga muṅwe wa vha kwameaho kana musi ho itwa ndaela nga khothe , Ramilayo wa zwa Miṱani u ḓo vhudzisa vha kwameaho vhoṱhe vhe fhethu huthihi kana vha siho fhethu huthihi zwi tshi bva kha nyimele , hu u itela u vhona nyimele dzavho na ḓivhazwakale ya mafhungo . 
Izwi ndi Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka , Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe ( the Pan South African Language Board ( PanSALB ) ) , ine ya vha na vhuḓifhinduleli kha Komiti dza Luambo dza Vundu ( Provincial Language Committees ( PLCs ) ) dza ṱahe ; Bodo dza Luambo dza Lushaka ( National Language Bodies ( NLBs ) ) dza 11 ; na Yunithi dza Ḽekizikhogirafi dza Lushaka National Lexicographic Units ( NLUs )  . 
NPPO ya Afrika Tshipembe i nga vha ṋea zwidodombedzwa zwo teaho . 
Nḓivhadzo ya u humisela pfanelo ya mumedzi wa vhuhulu ha khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ya Khoro ya Masipala  . 
Khabinethe ya ombedzela thikhedzo yayo ya mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo , mbofholowo ya u ṱahisa vhuḓipfi na pfanelo ya muthu muṅwe na muṅwe ya u swikelela mafhungo Afrika Tshipembe  . 
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani ( Interface Administrator ) na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha . 
Tshipiḓa tsha mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi tshine tsha avhelwa kha akhaundu ya u vhulunga i farwaho nga dzina ḽavho  . 
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u vutsheledza  . 
Kha hu sedzwe maambele o shumiswaho kha khaseledzo . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsha ḓo : tsumbo , Vho ḓo tea u lindela u itela uri goloi yavho i lugiswe . 
Bulani zwithu zwivhili zwe masipala vha ita u tsireledza vhutshilo ha vhaswa kha maḓi  . 
Hezwi zwi itwa nga u dzudzanya zwi re ngomu , u khwaṱhisedza u ṋekana mafhungo na u thusa na u endedza maitele a u ri hu fhedzwe mushumo hu na vhukonḓi vhu si gathi  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa uri vha shumise thikhedzo na zwishumiswa zwoṱhe zwo ḓiswaho nga muvhuso u itela u khwinisa mabono avho na u bveledza u dzhenelela havho kha ikonomi  . 
Tshelede i linganaho R55,7 biḽiyoni i ḓo engedzwa kha mawanwa a zwibveledzwa zwa hayani hashu nga 2010  . 
Malugana na izwi maanḓalanga o teaho a ḓo engedza khadzo tshomedzo dza ndaulo dzo teaho uri dzi vhuye  . 
Vhahumbeli vhane vha londotwa fhethu hu sa wani vha fanela u vhudzwa nga ha pfanelo dzavho dza mbebo  . 
Vhadededzi vha tea u nanga lushaka lwa tshibveledzwa lu yelanaho na vhuimo kana gireidi ine vhagudi vha vha khayo . 
Dibeithi ya lushaka kha u hadzima ha vundu na yone yo vulwa hafhu , hu na ndeme kha u lambedza uho ha thandela dza themamveledziso dza ikonomi khulwane  . 
Lushaka lwa mugudi ane a khou lavhelelwa ndi ane a ḓo ṱuṱuwedzwa nga ndeme a shuma hu u thusa tshitshavha zwo livha kha ṱhonifho ya demokirasi , vhulinganyi , khuliso ya vhathu , vhutshilo na vhulamukanyi na matshilisano avhuḓi . 
Vha vhona izwi zwi tshi ṱoḓea kha u tsivhudza vhaiti vha mulayo kha u dzhenelela hune ha ṱoḓea kha u shumana na khakhathi dza zwa mbeu dzi kwamanaho na zwa vhuloi . 
U shela mulenzhe kha nyito dza u dzhiela nzhele mibvumo ya foniki sa mibvumo ya themba mbili . 
Pulane ya nila ya kushumele i khou itiwa uri i kone u fhelisa khethululo iyi ya zwithu  . 
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009 , ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000 . 
Ndivho ya u shumisa mihumbulo mihulwane ndi u ita uri zwi konadzee u konou dzulela u vusuludzwa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele i pfalaho . 
VHEGE 10 U shumisa vhege ya 10 u sedza kha mbonalo ya vhuṱudzeṱudze kana u topola vhagudi vha re na vhuleme kha u guda . 
U shela mulenzhe kha therisnao nga ha ṱhoho yo ḓoweleaho ( sa . 
Tsumbo , i ḓo dovha hafhu ya sumbedzisa uri ṱhanganelano i a konadzea  . 
Mbekanyamushumo ya Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS  . 
Muhweleli kana muhwelelwa ha ngo tewa nga u imelelwa kana u thuswa nga ramilayo kha u thetsheleswa ha mafhungo aya  . 
Zwigwada zwi tea u pfesesa zwavhuḓi uri zwi nga kha ḓi ḓibvisa kha maitele tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
U vhala na vhagudi Ngudo ya minethe ya 15 luvhili kana luraru nga vhege hu tshi shumiswa bugu dzo hudzwaho sa Bugu Khulwane , phosiṱara dza zwirendo na zwidade . 
Mushwana vho dovha hafhu vha themendela uri SASSA i tea u vhona uri i khunyeledza dziṱhoḓisiso hu sa athu fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi magavhelo o imiswa  . 
Tangedzelani nga muvhala mutswuku zwiambaro zwine na ambara musi hu tshi fhisa , ni tangedzele nga muvhala mudala zwiambaro zwa musi hu tshi rothola . 
U tzhipiwa na u vhulawa lwa tshiṱuhu ha Anene Booysen na vhaṅwe vhafumakadzi na vhasidzana zwa zwezwino ho ri vula maṱo kha ṱhoḓea ya vhuthihi ha u dzhia maga a u fhelisa thambulo iyi . 
Livhanyani u yelana ha zwi re kha tshibogisi tsha muvhala wa pinki na zwi re kha zwibogisi zwa muvhala mudala . 
Hu tea u lingedzwa nga ndila dzothe u ita zwauri khasitama dzi si litshe u ita vhubindudzi na bannga  . 
Muthu a no khou ranga phanḓḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano  . 
Vhaṅwe vho sumbedza uri ndi ngani hu sa tei u vha na ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi . 
U ola zwithu zwine zwa swika 30 kana 50 nga vhoṱhe a zwi farisi tshithu na uri hu tea u sa ṱuṱuwedzwa . 
Vhaofisiri vha khou shumesa u itela u pfulusa idzi khonadzeo dza vhubindudzi u bva kha zwi re nḓilani u ya kha zwa vhukuma . 
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha ḽa 19 Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula nga muvhala kana zwiito o fanelwa , nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa phalamennde , nga u ṋetshedzwa murahu ndaka yawe kana mbadelo yo teaho  . 
Pfufho dza Lushaka ndi pfufho dza nṱhesa dzine shango , nga kha Muphuresidennde , ḽa ṱhonifha vhadzulapo vhaḽo na vhabvannḓa vho khetheaho  . 
A zwi ṱanganedzei musi pfanelo dza vhathu dzi tshi khakhiswa nga vhatshinyi vha zwiito zwa khakhathi , sa zwiito zwi siaho hu na khuvhalo na u lovha ha vhathu , u tshinyadzwa ha ndaka na u khakhiswa ha themamveledziso dza muvhuso . 
Rekhodo yo humbelwaho ndi ya komiti ya Khabinethe  . 
U khwaṱhisa uri zwikolo zwoṱhe zwi wana gumoṱuku ḽa ndambedzo ya mugudi nga mugud i yo tiwaho kha vhuimo ha lushaka na uri masheleni ayo a ndambedzo a shumisiwa zwavhuḓi nahone zwi khagala . 
Zwine milayo ya simiswa zwone akhundu iyi i shumiswa u badela zwibviswa zwa dzilafho zwa nnḓa ha sibadela  . 
U engedzwa ha tshifhanga tsha ofisi ha Vho Thabang Charlotte Christine Mampane sa Mukhomishinari wa Khomishini ya Lothari ya Lushaka ( NLC )  . 
CBNRM i nga si fhelise vhulwadze , fhedzi i nga khwinisa vhutshilo ha tshitshavha na u thusa uri tshi kone u kondelela zwine zwa nga bveledzwa nga vhulwadze . 
Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa isa phanḓa na u shuma u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha - ( a ) a u shumi nga nḓila yo ṱandavhuwaho kha vhupo kana huṅwe -vho , u fhirisa he wa vha u tshi shuma hone musi hu saathu u thoma u shuma Ndayotewa ya kale , nga nnḓa ha musi u tshi nga vha wo khwiniswa u itela uri u shume fhethu ho ṱandavhuwaho ; na uri SHEDUḼU YA 6 b u ḓo isa phanḓa na u laulwa nga maanḓalanga e a vha a tshi u laula musi Ndayotewa ntswa I saathu u thoma u shuma  . 
U ḓ adza fomo ya khumbelo online zwi nga vha iti uri vha wane thendelo ya u shandula zwidodombedzwa zwavho na zwenezwo . 
Mbekanyamushumo dzo fhambanaho nga ha tshitshili tsha HIV kana dwadze ( la EIDZI na man(we malwadze a vhudzekani ane a vha a phirela dzi a zwi t ( anganedza uri vhathu vho no aluwaho vha kha d(i takalela u ita zwa vhudzekani na uri hezwi zwi a vha vhea fhethu hune hu si vhe havhud(i  . 
Madzhisiṱaraṱa a nga dzhia tsheo ya u khwaṱhisedza Ndaela , u vhetshela thungo Ndaela kana a fha ndaela ya uri vhuṱanzi ha u tou ṱalutshedza vhu thetsheleswe . 
Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓo wa Khabinethe . 
Izwi zwi vhumba mutheo wa maimo a nyambedzano a Afrika Tshipembe  . 
Madzangano a zwa mabindu na maṅwe ane a si vhe tshipiḓa tsha muvhuso  . 
Khaṋo ya u thoma i lavhelelwa nga Lara , arali mupo u kha sia ḽashu  . 
Thoma mbekanyamaitele dza zwa vhashumi na ṱhuṱhuwedzo dza u gonyisa tshiimo tsha mishumo , nga maanḓa ya vhaswa na kha sekithara dzine dza thola vhathu vhane vha vha na vhukoni vhuṱuku  . 
Maitele malapfu nahone a konḓaho a nyambedzano dza mahoro a poḽitiki manzhi , na u thomiwa ha zwiimiswa zwa vhulavhelesi , zwi ita uri ri vhe na fulufhelo ḽa uri dimokirasi yashu ye ra i shumela nga nungo yo khwaṱha nahone i nga si nyeṱhe  . 
Lu dovha hafhu lwa vha tshishumiswa tsha mvelele na tsha zwa lunako tshine tsha shumisiwa nga vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou tshila khaḽo . 
Bugu dzo randelwaho gireidi ( murole ) yeneyo ndi dzone dzine dza nga shumiswa malugana na nyito dza u vhala na tshigwada . 
Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwe nga tshifhinga tsho bulwaho u ya nga khethekanyo ya 190 , kana arali khetho dzo imiswa nga khothe , Phresidennde , nga nḓivhadzo kana mulevho , u fanela u dzudzanya na u vhea datumu dza dziṅwe khetho , dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa  . 
Kha vha nange muṅwaleli ane a ḓo ṅwala phindulo dzavho kha fiḽipitshati  . 
Ni lavhelela u vhala mini kha iyi bugu ? 
Hezwi zwi ḓo thusa vhukuma kha nyaluwo ya ikonomi , mveledziso na u sikwa ha mishumo . 
Arali vha sa ita ngauralo , vha nga si kone u vhila muthelo kha Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe  . 
Hu si yone Phalaphala FM . 
Modaresheni a i tei u tou vha ya u sedzulusa uri nomboro ya mishumo ya vhagudi yo swikelelwa fhedzi , kana uri memorandamu wo shumiswa zwavhuḓi . 
Arali thodisiso dza sumbedza vha na mulandu wa vhukhakhi , vha nga kha di netshedza maimo kana vhutanzi vhunwe na vhunwe ho teaho malugana na u ta khathulo ya ndatiso  . 
Ro bula pfunzo sa tshone tshithu tsha ndeme nga 2009  . 
Khothe thendeleki u khwinisa u sedzwa ha vhutshinyi na u khwinisa kushumele kwashu kha thivhelo na u lwisa vhutshinyi  . 
Nndinde yo dzula yo ri sedza . 
Arali muṋe wa tshikwekwete a sina thendelo ya u rea khovhe , hu tea u vha na konṱiraka ya u shumisa tshikwekwete itsho  . 
Musi zwi tshi sedzwa nga io a mulayo wa tshirema , arali khotsi kana mme vha nga bula wilini a uri vhuuni hu vhe zwanani zwa wana mauku , heo fhungo i o vha i si na sia , ngauri ngoho-ngoho , muwali wa wili ha na pfanelo dza u ea wana uyo maana o raloho  . 
Nnḓa u itela u badelela thikhithi ya bufho  . 
Fulo ḽi khou bveledza mvelelo dzavhuḓi nga kha u sainiwa ha Thendelano ya NEDLAC nga Fulwi 2011 ngei Union Buildings , Pretoria , nga vharangaphanḓa vha madzangano a vhashumi ; Business Unity South Africa , vhathu vhane vha vha na dzangalelo vhane vha vha hone kha NEDLAC na Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo vho imela Muvhuso . 
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u elana na vhuimo ha murole na mveledziso ya vhagudi . 
U ridzeva dzina zwi nga dzhia maḓuvha mararu uya kha a sumbe  . 
Thendelo kana kha website ya Muhasho wa Vhulimi  . 
Vha tea u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana ya ntha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . 
Hezwi ndi u itela u vhona uri Mulayo wa U Kolodisa wa Lushaka ( Mulayo wa vhu 34 wa 2005 ) u khou shuma sa zwe wa vha wo vheiswa u shumisa zwone ho sedzwa uri vharengi vhane vha swikela u kolodiswa vha kone u zwi swikela . 
Vhunga hu na miṅwe mimasipala ine ya khou kundelwa kha nḓisedzo ya tshumelo nahone a i khou bveledzea nga mulandu wa ṱhahelelo ya masheleni na mavhusele a si avhuḓi , mikaṋo ya mimasipala i fanela u dzulela u sedzuluswa . 
Nga nnḓa ha musi u ita nga u ralo zwi tshi ḓo khakhisa kutshimbidzele kwa DPME kana u tshinya rekhodo , kana u pfuka pfanelo dza u kopa dzine dza sa vhe dza Muvhuso . 
Mihasho ya muvhuso wapo na vhavhulungi vha phuraivethe vho ḓiimisela nga mannḓa u vhulunga kha masipala une wa vha na pulane dza mveledziso dzi re khagala  . 
Figara dza muambo dzi nga shumiswa nga nḓila ya mvelo  . 
Kha vha sedze mbudziso ya vhuvhili vha dzhie phindulo  . 
Tshikoloni , CBNRM i nga dzheniswa kha khoso dza zwa vhutsila ha kutshilele , metse , bailodzhi na saintsi . 
Themendelo dzashu a dzi vhofhi vhatheli kana sars ; naho zwo ralo , arali tshigwada tshifhio kana tshifhio tsha vha tshi songo fushea nga themendelo dzashu ; tshigwada tshenetsho tshi na pfanelo ya u shumisa dziṅwe nḓila dzine dzi nga vha dzi hone  . 
SMS dza u ḓivhadza mbilo Miraḓo i nga wana SMS dza u ḓivhadza mbilo tshifhinga tshoṱhe musi GEMS i tshi shumana na mbilo dzavho . 
Kha vhupo uvhu milayo na phimo zwi tea u vheiwa fhasi zwine zwa nga ṋekedza lushaka lwa nyendedzi mbuya ine ya ṱuṱuwedza tshenzhemo ya vhutsireledzi ha iwe muṋe vhukati ha vhagudi vhaswa  . 
Nyambo dza zwiga 2  . 
Ndi hone hune muambi a ḓa na mbuno dzawe dzoṱhe a tshi dzi tikedza  . 
Kamarani yawe kana a tou ya kamarani yavho  . 
Sankambe tsho awela ngafhi ? 
Musi vhagudi vho no vhona zwithu zwo itiwaho kana zwigwada zwa zwithu zwa u vhala u thoma , kha vha vha ṱuzuwedze u vhea zwithu nga zwigwada musi vha tshi khou vhala . 
Maimo a tshumelo : Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha ḽeveḽe na ndeme ya tshumelo ya muvhuso ine vha ḓo i wana uri vha ḓivhe zwine vha tea u lavhelela  . 
NCOP i na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa mavunḓu na muvhuso wapo  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo vha ṋemuṱa hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Afrika ḽa lushaka 2017 nga ḽa 25 Shundunthule 2017 , ngei Nḓuni ya Vhueni ya Muphuresidennde ya Sefako Makgatho ngei Pretoria . 
Khabinethe yo ṱanganedza u fhindulwa nga u ṱavhanya nga MuPhuresidennde vho Jacob Zuma kha thambo ya vhadzulapo ya u dalela vhathu vha Eldorado Park na muhura Kliptown , nga Ḽavhuvhili , ḽa dzi 14 Shundunthule 2013 . 
U ḓivhadzwa mavhudzisi . 
Mushumo woṱhe wa DPME ndi u tshimbidza mushumo wa Mihasho ya Muvhuso na Ndaulo . 
Muhumbulo muhulwane ndi wa u ṱalutshedza Mulayo nga nḓila i pfalaho kha vhoṱhe vha kwameaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni Afrika Tshipembe  . 
Ngomu Afurika Tshipembe , zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi - I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo  . 
CBNRM i nga bveledza mbuelo nnzhi kha tshitshavha , fhedzi i nga si tandulula thaidzo dzothe  . 
Arali vho vha vha sa koni u vhala ma(led(ere ot ( he , vha d(o tea u ya u vhona n(anga ya mat ( o na u vhona uri ndingo dza mat ( o dza tshiphurofeshinala dzi a itiwa  . 
Kha vha shumise bugu iyi khathihi na zwiko zwiṅwe u itela u alusa ṱhalukanyo ya vhagudi vhavho tshifhinga tshoṱhe siani ḽa : Kufarelwe kwa bugu : Nḓila yone ya u fara khathihi na u fhenḓa bugu . 
Tshikimu tsha Co-operative Incentive Scheme ( CIS ) Hetshi tshikimu ndi 90:10 ya magavhelo a kheshe tsha vhashumisani vho ḓiṅwalisaho . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u dzula u khou lavhelesa Webusaithi na masiaṱari ane vharengi vhashu vha a dalela nga ngomu kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , u itela u ḓivha uri ndi tshumelo dzifhio dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka dzi shumiseswaho  . 
Muthu ha koni u ḓisa tsheo ya tsedzuluso ya mulayo u tendela kana u hanela thendelo nga nnḓa ha musi muthu uyo o shumisa maitele a u humbela khaṱhululo o sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha 94 tsha Mulayo wa Phambano ya zwi tshilaho na Ndaulo BABS ya 14 na 15 , na ayo maitele zwo no khunyeledzwa  . 
Therisano kha sesheni ya dzulo dzi ḓo dovha dza vhea thounu ya nyambedzano dziṅwe dza thero ṱhukhu nga tshifhinga tsha dzikhomishini  . 
Ni a tenda naa ? 
Miledza na vhabvumbedzwa vha zwipuka vha re na mvumbo dza vhathu . 
Musi itsho tshifhinga tsho no fhela , Bodo i d(o dovha hafhu ya nanga min(we mirad(o  . 
Khabinethe i pfa u vhavha nga mpfu dza vhorakonṱiraka vhavhili vhe vha vha vho dzhenela pfuluswa ha vhathu ngei Hammanskraal nahone i ṱahisa u pfela hayo vhuṱungu kha miṱa ya vhorisiaho . 
Sa tsumbo , muṱangano wa u sedza mihumbulo kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho kana muṱangano wa u ita bada ntswa kha vhuṅwe vhupo  . 
Phambano idzi zwa zwino dzi ṋaṋisa mushumo u kwamaho vhuḓifari , ngauri a hu na vhuthihi ha bono ḽa muthu , ḓivhazwakale , ṱhalutshedzo ya thekhinoḽodzhi , mvelele kana vhumatshelo  . 
Ro kuvhangana u takala na avha vhe vha ita mushumo muhulu mungafha  . 
Nga tshenetshi tshifhinga mudededzi vha nga kha ḓi ṱanganya zwiteṅwa zwine zwa vha na vhuleme . 
Kha ri ṅwale Dubekanyani mafhungo a tevhelaho nga ngona uri ni vhumbe phara . 
Kha vha nweledze zwe zwa ṋetshedzwa , zwo ṋetshedzwa nnyi , ndeme yazwo na ḓuvha ḽine zwa tea u vha zwo itiwa  . 
Zwa vhukuma tshivhalo tsho avhelwaho nga khothe dza u unḓa fhasi ha sisiṱeme ya zwino ndi tshiṱuku nga u angaredza  . 
U vha muambi a vhuedzaho vha tea u dzhiela nṱha kuambele kwavho  . 
U shela mulenzhe kha mveledziso na u ṱhogomela tshisiku tsha u pulana na u vhekanya zwa kale  . 
Themendelo nga RG dzi fanela u vha dzi dza khumbelo ya pfarelo nga nthihi nga nthihi  . 
Mushumisi u d(o vha na vhud(ifhinduleli kha u xela kana u tshinyala ha thundu ( dzithundu ) nahone u d(o vhona uri a badele mbadelo dza u lugisa kana u renga thundu kana thundu dzot ( he  . 
Zwi ya ngauri zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u tandulula mbilahelo . 
Fhedzi , vhunzhi ha mabindu aya a ṱoḓa u khwinisa ha vhukuma na uri zwa zwino o sala na tshikolodo tshihulwane tshine a tea u badela  . 
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i do itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30  . 
Khabinete yo ṋetshedza muvhigo nga ha u sa vha Muraḓo wa tshoṱhe wa Afurika Tshipembe wa Khoro ya Tsireledzo ya Mbumbano ya Dzitshaka u bva nga dzi 1 Phando 2011 u swika nga dzi 31 Nyendavhusiku 2012 . 
Kha u pembelela Ḓuvha ḽa Vhashumi matshelo ( dzi 1 Shundunthule 2015 ) , Khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumi vhoṱhe uri vha ṱangane na u fhaṱa ikonomi ya Afrika Tshipembe , na u shela mulenzhe kha dzhango na kha ḽifhasi . 
U ṱalutshedza na u vhiga siani ḽa kushumiselwe kwa masheleni khou shuma lune lwa nga swika miṅwaha ya fumi  . 
Ndima ya 1 : Ndingani pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ? 
Lavhelesani ṱhoho dza mafhungo na zwifanyiso zwa atiliki nṋa dza gurannḓa ni vhudze muṅwe nga inwi uri ni vhona u nga dzi khou amba nga mini . 
Ipfi ḽa u thoma ḽo swifhadzwaho ḽi pfi ndi ipfi ḽa u ṱala . 
Migodi i dovha ya shela mulenzhe nga nḓila khulwane sa murengi wa thundu na zwishumiswa , na muṋetshedzi kha dziṅwe sekithara dza ikonomi yashu na dziṅwe ikonomi u mona na ḽifhasi . 
Tshiteṅwa tsha u thoma tsha ndeme ho vha tshifhinga tsha u valelwa ha malasha kha sefo  . 
Bulani madzina mararu a vharangaphanḓa vha madzangano a poḽotiki o bulwaho buguni iyi , ni dovhe ni bule na madzangano avho . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho  . 
Tshivhalo tsho fhelela tsha mishumo ya fomaḽa tshi tea u vha sumbe  . 
Vhagudi vha tea u fhindula mbudziso dzine dza vhudziswa nga ha girafu na thebulu ; u lavhelesa kha Themo ya 1 kha tshaka dza mbudziso dzo teaho . 
Khoro iṅwe na iṅwe ya nyambedzano i nga tshea u ḓi ṱanganya na khoro nthihi kana khoro dza nyambedzano dzo vhalaho . 
Nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso , Phalamennde i a kona u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i a vha hone , u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha a kona u tshila vhutshilo ha khwine  . 
Iyi ndi thendelo ya dzitshaka i ṋetshedzaho thendelano ya dzimbekanyamaitele , u itela u khwinisa nyaluwo i yaho phanḓa na mveledziso kha African merchant fleets . 
Hai , mme awe vha tshe hone  . 
U konḓelela na u nanga hu konḓaho hu khou ḓa u itea , fhedzi lwendo zwa vhukuma lu kati  . 
Kha vha fekise fomo yo ḓadziwaho na mushonga wa vhukuma wo randelwaho nga dokotela kha 0866 51 8009 . 
Kha ri tikedze Ḓuvha ḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka  . 
A nga hwesa maanḓa u tshimbidza muṱangano kha mukhantseḽara wa vhuimeleli ho linganelaho kana muraḓo muṅwe na muṅwe wa Komiti ya Wadi  . 
Musi iyo khuvhangano i tshi khou ṱalusa vhuvha ha mikano ya Afurika Tshipembe , sa zwine ra zwi ḓivha namusi , yo vha yo ḓisendeka nga mutsiko na khethululo  . 
Zwivhuya zwa haidirodzheni yashu na Mbekanyamushumo ya Thekinoḽodzhi ya sele dza zwivhaswa ndi tshumiso ya pulatinamu ine ya ḓo dovha ya vula zwikhala kha makete wa automotive catalytic converter na u ṱuṱuwedza u vhuedza iṅwe ya minerala dzashu yo ḓalesaho . 
Talelani tshi sa elani na zwiṅwe . 
U ḓadzisa izwo nyambedzano i ḓo dovha ya ḓisa nyaluwo kha tshanduko ya ikonomi ya zwa matshilisano , mveledziso na nyaluwo Afurika . 
Vhashumisi vha ḓ o kona u swikelela zwidodombedzwa zwavho , vha zwi khakhulule na u zwi shandukisa , kana vha ḓ ibvise kha u vha mushumisi wa nga misi  . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho zwa 3-D U ola tshivhumbeo tshihulwane tsha ṱhofunderaru , kana tshikwea kha bammbiri vha tshi vhee fhasi . 
Arali fhethu hune ha dzuliwa hone hu sa tevhedzi mbetshelwa dza Mulayo uyu , mushumeli wa tshitshavha u tea u bvisa mulanguli wa fhethu afho nga ndivhadzo ya u sa tevhedza ndaela  . 
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa , shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho  . 
Zwivhumbeo kana zwithu a zwi tei u vha na vhukwamani na zwivhumbeo zwa 2-D zwa dzhomeṱiri na zwithu zwa 3-D zwe zwa shumwa nazwo kha Gireidi ya 2 . 
Kha vha dodobedze muvhundu , vhathu vha no kwamiwa na zwivhangi zwi tea u buliwa , zwi tshi edza vhungomu ha pulane ya wadi , nga wadi nga wadi  . 
Ndivhadzo ya u tevhedza thodea i shuma hani  . 
Tshikimu tshi re na ndavha tshoṱhe na u sedza ṱhoḓea dzavho - ri thetshelesa miraḓo yashu musi itshi amba ! 
Luṱa lwa vhuvhili lwo thoma nga Shundunthule 2003 , hu na thandela phaiḽotho dze dza itwa Nkonkobe ( Kapa Vhubvaḓuvha ) , Greater Tzaneen na BelaBela ( Limpopo ) , eThekwini na Msunduzi ( Kwazulu-Natal ) , Mangaung na Maluti-a-Phofung ( Fureisiṱaṱa ) and Mbombela ( Mpumalanga )  . 
Hu wine zwiimiswa zwa ita zwone zwi ya kha u kovhelana mbuelo , u bvisela khagala vhutumbukisi , tshilinganyo tshituku tsha ndaulo ya ndaka ya vhuluvhi  . 
Uyu ndi wone mushumo wa mbeu yawe  . 
U vuwa nga madekwana nga vhanga ḽa tsumbadwadze dza asima . 
Mvula i khou fhungudzea u bva kha zwipiḓa zwa shango zwa vhubvaḓuvha na vhukovhela ha shango  . 
Musi mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi , na nga u ralo nga masiandaitwa mbonalo dza ikonomi ya mavundu ya vho riṋe vhaṋe , i dzula i songo khwaṱhisedzwa , hu na zwiṅwe zwiga zwi ṱuṱuwedzaho  . 
Vha muvhuso vha kha ḓi vha vhone vhaṋei vha mishumo na vharengi vhahulwane kha sia ḽa zwa vhufhaṱi kha ḽa muno  . 
Arali vha na khophi dza IDP dza u shela mulenzhe ha masipala , kha vha rambe vhashelamulenzhe vha sedze kha IDP vha vhone arali I na zwiteṅwa zwo bulwaho nga vhashelamulenzhe  . 
Fhedzi zwi shuma zwavhudi nga murahu , nga maanda kha thandela dza tshitshavha  . 
Kha Riphabuḽiki , muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vunḓḓu na muvhuso wapo , ine ya vha yo fhambanaho , i shumisanaho nahone i re na vhushaka  . 
Ngei Phola kha ḽa Mpumalanga , u ṋetshedzwa ha tshiṱitshi tsha mapholisa kha tshitshavha nga tshiṱitshi tsha muḓagasi tsha Eskom tsha Kusile vhe na vhuḽedzani na vhafhaṱi vha KCW JV zwo sumbedza masiandoitwa a tshumisano  . 
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minirala Fulufulu kha dzingi ḽine mavu a wanala hone . 
Murendeni u na maḽegere mangana oṱhe o fhelela ? 
Arali vha tshi do dzhia luncheon club sa senthara ya tshumelo kha mveledziso , vha do kona u fhelisa ndila ya u sa pfesesa hune ha vha hone  . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Vhaaluwa Mulayo wa vhu 13 wa 2006 . 
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli , u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala  . 
Themendelo : Hu themendelwa uri hu sudzuluswe masekhurithi vha re hone hu ṱoḓwe maṅwe vhunga a re hone zwi khagala uri a khou kundelwa  . 
Ndaka i nga dzhiiwa fhedzi zwi tshi ya nga mulayo une wa shumiswa lwa u angaredza- Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo a hu tshi itelwa ndivho dza tshitshavha kana dzangalelo ḽa tshitshavha nahone b hu tshi ḓo vha na ndiliso , mutengo wa hone na tshifhinga na nḓila ya kubadelelwe zwi ḓo tou tendelanwa na vha kwameaho kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe  . 
Ho no vheiwa senthara ya u zwi lingedza dti . 
Mushumo muhulwane wa Zwiimiswa zwa Maḓi zwa Dzingu hu ḓo vha u bveledza na u langa themamveledziso nnzhi dza dzingu ( nḓisedzo ya maḓi na tshomedzo dza maḓi ) ho katelwa u lambedza , u bveledza thandela na u dzula hu tshi khou shumiwa khathihi na u dzi ṱhogomela . 
Vhudzheneleli uvhu ndi ha ndeme kha nyaluwo na u fhungudzea ha ḽeveḽe dza zwikolodo zwa lushaka  . 
Kha vha diimisele u guda u bva kha tshenzhemo na u ita dzitshanduko musi dzi tshi todea  . 
GEP ḽi ḓo dovha hafhu ḽa ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha SMME haya a zwa vhulimivhufuwi u itela uri a tshimbidzwe nga nḓila ya phrofeshinaḽa sa zwiimiswa zwi bindulaho  . 
U diimisela kha maitele a u sa tevhelela muhumbulo kana a u sa dzhia sia zwi toda uri hu vhe na maga a pfalaho a u wana ndivho na u pfesesa phambano idzo  . 
Saizwi masipala i tshi ḓitika nga maanḓa nga mbuelo i bvaho kha vhashumisi , arali mutengo wa vha nṱhesa vhathu vha si kone u badela , masipala u ḓo xelelwa nga tshelede nahone a u nga koni u isa phanḓa na u ṋetshedza tshumelo  . 
Khwiniso dzi katela ṱhalutshedzo ya vhugevhenga ha u levha na milayo ya u engedza i katelaho vhugevhenga ha nndwa kha Milayo ya Rome ye ya ṱanganedzwa nga Buthano ḽa Mahoro a Dzitshakha ( ngei Kampala , Uganda nga ḽa 11 Fulwi 2010 )  . 
Ri tshi khou shumisana na maṅwe mashango a Tshipembe , ri ḓo isa phanḓa na u ṱoda swikela u dzudzanyulula hafhu nga hu swa United Nations , International Monetary Fund na zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa khwama madzangalelo a dzitshaka u itela uri zwi sumbedze dzitshanduko na vhungoho ha tshanduko ine ya khou itea ḽifhasini na uri zwi shume nga nḓila ya demokirasi , ine ya vha na u linganela nahone nga nḓila i re khagala  . 
Tshiṅwe tsigwada tsha vhadzulapo tshi ṱoḓa IDP itshi katela ṋetshedzo ya u khwiṋisa rinngi ya dzithekhisi ire hone saizwi i si na mabunga kana ha u rengisela vharengisi vha tshiṱaraṱani  . 
Vhathu vha itaho zwa vhuloi kha iyi nyimele vha vhu kwamanya na vhurereli havho  . 
Mbekanyamaitele dza muvhuso dza mvelaphanḓa dzi khou isa phanḓa na u dzhiela nṱha u manḓafhadzwa ha vhafumakadzi , nga manḓa avho vha bvaho vhuponi ha mahayani , vhane vho livhana na vhushai vhu lemelaho . 
Ndi zwiḽiwa zwifhio zwe khonani dzaṋu dzi si zwi takalelese ? 
Muthu arali a wanala a tshi khou tshimbila vhusiku o vha a tshi farwa a valelwa dzhele  . 
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede kana tshekhe yo garantiwaho nga bannga . 
Maiti aya ndi a ndaela . 
Vha ḓo zwi itisa hani ? 
Fomo ine vha tea u i shumisa malugana na izwi ndi ya BI-130  . 
Kha themo 2 ya gireidi ya 2 vhagudi vha nga kona u thoma na phetheni dzine saizi dza zwivhumbeo kana nomboro dza zwivhumbeo zwa tshintsha nga nḓila ine ya humbulelea . 
Kha vha ḓivhe hezwi : A vha nga iti ndingo ya u ḓiraiva  . 
Khabinethe i ṱanganedza mushumo nga Mihasho ya Muvhuso ye ya fhiwa mivhigo nga hayo nga dziMinisiṱa dzo fhambanaho nga tshifhinga tsha u ṋetshedzwa ha Migaganyagwama ya mihasho . 
Sa tsumbo , Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS u ḓo ḓivhadza Muofisiri Muhulwane uri ndi nnyi ane a tea u ḓa muṱanganoni wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS  . 
Mutsi wa fola u a tshinyadza muya une vhathu vha u femela ngomu  . 
Ngamurau ha u vhala vha tshi dovholola , vhagudi vha thoma u shela mulenzhe kha dzikhorasi na udovholola zwipiḓa zwa luambo zwo fanela nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Tshibveledzwa kanzhi a na u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe , nahone arali zwo tea , u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu ufhio na ufhio  . 
Hezwi ndi mitengo , ine a i fhambana u fana na zwine zwibveledzwa zwa fhambanisa zwone  . 
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani  . 
Khabinethe yo ṱanganedza Madalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Islamic kha Riphabuliki ya Iran , ane a engedza vhushaka ha ikonomi na mbambadzo vhukati ha mashango aya mavhili , nga kha u saina thendelano dza tshivhalo na u ḓikumedzela . 
Fhungo ḽa ndeme ndi ḽifhio ? 
U dzhenelela kha u ṋea mafhungo ane a ḓo ṅwalwa kha maṅwalo a kiḽasi . 
Vhabebi vha Masana vho vha vha sa shumi  . 
A mbo ya khishini he a wana risipi i no nga sa vhuṱolo ya u ita ḓirinkhi ya smoothies i no tou thwee ! 
Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili Zwifhinga zwi tevhelaho zwo avhelwaho kha sekele ya vhege mbili ya u funza zwikili zwo fhambanaho zwa luambo . 
I dovha ya dzhiela nṱha u khwiṋiswa ho itwaho nga mimasipala ya 21 ye ṅwaha wo fhiraho ya vha yo sathulwa nga u sa shuma zwavhuḓi . 
Ri ima nga muhumbulo wa uri vhudavhidzani ha misi yoṱhe na Vhakwameaho vhashu hu nga ri thusa u wana nḓivho ya khwine nga ha ndavhelelo dzavho , na uri zwenezwo ra vha ṋetshedza tshumelo dzo teaho  . 
Khabinethe yo zwi dzhiela nṱha uri sa tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Nelson Mandela , hu ḓo rwelwa ṱari tshipiḓa tsha u thoma tsha u phaḓaladziwa ha garaṱa ya Smart ID . 
Musi ri tshi bvela phanḓa , ri fanela u guda ngudo dza tshifhingani tsho fhiraho  . 
U thomiwa 223 . 
China ḽo no vha mubveledzi muhulwanesa wa thundu nnzhi dza zwa vhulimi na nḓowetshumo  . 
Ri fhululedza sekithara ya zwa mutakalo na Khoro ya Lushaka ya AIDS ya Afurika Tshipembe yo rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki kha u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamushumo ya HIV na AIDS . 
Madalo aya a ḓo khwaṱhisa kha vhushaka ha zwino ha tshaka mbili na Federesheni ya Russia kha u isa phanḓa na u bveledza vhushumisani kha masia o vhalaho . 
Afha ndi he ha wanala zwi zwa vhuthogwa u ri hu vhumbwe zwidodombedzwa zwa Milayo i langulaho Vhudifari u ri hu konadzee u vha na u pfesesa u ri i amba mini nahone i shuma hani  . 
U ṱunḓwa na u vhambadzelwa nnḓa ha zwibveledzwa zwine zwa fanela u ṱuṋdwa kana zwa vhambadzelwa nnḓa zwa peṱiroḽiamu u dzhena na u u bva Afrika Tshipembe zwi ṱoḓa thendelo ya u ṱunḓa na u vhambadzela nnḓa . 
Dzi na luvhilo vhukuma lune dza nga gidima khiḽomitha dza furathi nga awara ( luvhilo lu no fhira lwa bere kaṱukuṱuku )  . 
Mulafhazwifuwo u ḓo kona u rumela mawanwa awe na themendelo kha Vha Maanḓalanga vha Vhulondolamupo vha Vundu uri vha wane thendelo . 
U bva kha pfunzo ya nṱha ri lavhelela nḓisedzo ya zwikili zwa phurofeshinala zwa ḽeveḽe ya nṱha , vhuṱoḓesi ha vhubveledzi , na mihumbulo ya vhurangeli i ṱoḓiwaho nga vhathu vhashu  . 
Vho tea u kona u sengulusa maṅwalwa aya na u a ṅwalulula nga nḓila dzine dza nga hudza khonadzeo zwi tshi yelana na pfanelo dza vhathu na mulalo wa vhupo  . 
Hu na sisṱeme ya u humisela bugu dza u guda murahu ? 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga si sie vhathu nnḓa , zwi tshi katela vhoramafhungo , kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwi tshi pfesesea na u kona u tikedza u ita zwenezwo kha tshitshavha kha demokirasi I re khagala  . 
Themendelo dzi katela maga ane a sedziswaho kha u tandulula thaidzo dzoṱhe dza vhugevhenga , fhedzi a vha o sedza nga maanḓa kha thaidzo ya khakhathi  . 
Kilasi yothe i vhala nganea kana ḽlitambwa ḽi si ḽa fikishini na mugudisi . 
Naho zwo ralo , hune tshimiswa tsha muvhuso tsha vha tshi si na mulanguli o teaho , muhumbeli u tea u ita khumbelo khothe malugana na tsheo ya muofisi wa mafhungo  . 
Vha nga ita mbadelo ya tshumelo nga tshekhe yo garantiwaho nga bannga kana odara ya tshelede i badelwaho kha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe  . 
U ya nga u swikelea , mvelelo nga nḓila ine dza vha ngayo zwa zwino dzo tsitsikana sa i zwi ho shumiswa themo dzi re muhumbuloni dzi konḓaho  . 
Ndi maitele a sa konḓiho , a sa ḓuriho , a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo . 
Hezwi a si zwithu zwa u tambisa , zwi a shumiswa vhuamboni  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u vhambedza tsumbo mbili dza zwithu zwinzhi zwi fhambanaho sa zwitanda , penisela , zwiṱiroa , vhupapfu ha thambo , riboni , zwibambiri , nz . 
U ṅwala zwiga zwa nomboro na madzina a nomboro zwi a khwaṱhisedzwa nga themo iyi . 
Arali muṅwalisi a tendela khumbelo , hu ḓo bviswa ṱhanziela ya thendelo  . 
Zwenezwoha , a huna u dinalea kana hu hungafhani hune ha ita uri u tshoṱelwa ha mazhendedzi a no vhona uri mulayo u tevhedzwe hu pfale ho luga  . 
Phakha ya Nḓowetshumo ya Botshabelo i ḓo sika mishumo u itela vhathu vha Botshabelo na fhethu ha tsini , u ṱuṱuwedza nḓowetshumo na nyaluwo ya mabindu maṱuku na dzikoporasi , u kunga vhubindudzi na u ṱuṱuwedza vhubveledzi . 
Kha vha shumise vhaimeleli vha dzangano lo khwathwaho nahone vha vhukuma uri vha imelele vhadzulapo  . 
Kha Themo ya 2 , tshikhala tsha nomboro dza u vhala tsho engedzedzwa . 
Ri khwaṱhisedza ndingedzo nga IMO dza u khwaṱhisa zwitandadi zwa vhutsireledzi , nga maanḓa kha zwikepe zwi hwalaho muhwalo u tshikafhadzo kana wa khombo , na u khwaṱhisedza u thoma u shuma na khombetshedzo ya tshumiso ya zwitandadi zwa dzitshaka nga mivhuso yo ṅwalisaho zwikepe  . 
U bvelela hu vhonalaho ho swikelelwaho u swika zwino , hu sumbedza uri hu tshe na mvelaphanḓa ine ya nga itwa  . 
Tshikoloni ndi fhethu hune ha vha na zwikhala zwa u swikelela mbalo khulwane ya vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa  . 
Hu na lushaka lwa zwibveledzwa lwo randelwaho lune lwa ḓo funzwa kha sekele ya vhege mbili dziṅwe na dziṅwe . 
Voḽumu ndi vhunzhi ha tshikhala tsho ḓadzwaho nga tshithu tsho hwalwaho . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u ṱanḓavhudza khethekanyo dza masipala  . 
Mulayo u ita khuwelelo kha vhathu vhothe vhane vha shuma na vhaaluwa uri vha tevhele ndila ya u hangwelana na u tandulula thaidzo u fhirisa u shumisa maitele a u lwa  . 
NB : Thendelo ya vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza mulamboni kana dza dzivhani  . 
Vha ḓo shumisa vhukoni ho khetheaho , sa zwigwada zwi fhindulaho nga u ṱavhanya na yunithi dza vhudzheneleli ha lushaka , u thusa kha u tandulula khaedu ya vhutshinyi vhuponi vhune ho hulela  . 
NAA MUNO U RE NA AYODINI U NA MUTHETSHELO WO FHAMBANAHO ? 
U vha eletshedza kha zwiṱepe zwa u maitele a u ṅwala . 
Zwenezwo nga nḓila dzo fhambanaho , ndi muhumbulo u fareaho wa dainamiki na mvelaphanḓa ine zwigwada zwo fhambanaho zwa tshila sa tshithihi na u fhambana zwi nga ḓisa arali zwo tumbukwa nga u ṱhonifhana  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Tshikwama tsha Ndaulo tsha Vhulamukanyi , wa 2015 ngei Phalamenndeni . 
Ya wa nga ṱhoho ni pfuka zwibuḽoko zwivhili ni tshi ya phanḓa . 
Mitambo i dovha ya khwaṱhisedza u ṱanganelana ho fhelelaho ha mitambo ya vhatambi vha re na vhuholefhali na mitambo nga u angaredza  . 
Na u khwaṱhisedza uri hu na tsimbi dza u farelela fhethu ha u gonya na zwiṱepisini  . 
Ri amba ri tshi ima na mulalo ngauri vhathu vhashu vha funa mulalo hu si nndwa  . 
Tshikalo tsha tshileme tsha u eḓanyisa tsho tou rengwaho tshi nga kona u shumiswa . 
Mufumakadzi arali e na n(wana muthihi u amba u ri na nn(e tenda-vho ndo imba lwa vhanzhi  . 
Mukapuṱeni Aaron Mokoena o tamba lwo no swika 100 kha Bafana Bafana  . 
Izwo ndi u pomoka muthu vhuloi , u fara vhaloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi , na vhuviavhathu . 
Mutakalo washu u ḓisendeka zwiṱuku nga zwiṱirathedzhi zwa mveledzo ya ikonomi kha mashango a vhaḽedzani na riṋe  . 
H eyi pfanelo i amba zwa uri kha dziṅwe nyimele khothe i nga iledza u anḓadzwa ha mafhungo afhio kana afhio ( hu tshi katelwa na vhune ) kana i nga ṋea ndaela ya uri tsengo i itiwe tshiphirini ( i itiwe nga khamera )  . 
Hezwi zwi amba uri a vha tei u fhedza tshifhinga tshinzhi kha ṱhoho iyi . 
Rinngi ya nga matsheloni musi vhagudi vha tshi lumeliswa na musi hu tshi vhidzwa madzina a vha re hone na vha siho kha hu vhe na tshifhinga tsha u tamba nga nomboro , tsumbo , u vhala . 
Vha pfi vhuṱhulwana . 
James Moroka Drive , Mmabatho , nga Ḽavhuraru , 1 Khubvumedzi 2010 nga 10:00 ya matsheloni . 
Madzinginywa a u sa vha na fhulufhelo 102 . 
U tevhedza muzika luraru kana luṋa . 
Yo gand(iswa na u baindiwa nga vha Creda Commissions  . 
Ndi nnyi ane a ngadzhoina GEMS ? 
Vhathu vhoṱhe hu tshi katelwa vhomadzhisiṱiraṱa , vho dzula fhethu hu lingaho nahone vha tsini na tsini uri vha kone u amba vhoṱhe zwavhuḓi . 
Mafhungo aya a fanela u khakhululwa nga vhugudisi ho teaho ha vhaofisiri na tshipholisa tsha nga ngomu  . 
Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na maitele a u ḓivhadza fhedzi vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya wa gireidi 12 dzi tshi bva nga Nyendavhusiku 2008  . 
Tshifhinga tsha tsho themenndelwaho tsha u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Vhuimo ha Vhukati ndi awara nthihi na hafu ( awara 1 , 5 ) nga vhege . 
Mudededzi vha ola kana vha nambatedza zwifanyiso nga thungo ya garaṱa na u ola nomboro i fanaho ya zwithoma kha garaṱa kha iṅwe thungo ya garaṱa dzi kwamaho nomboro 1 u swika kha 7 ( vha ite sethe dzi si nngana )  . 
Aphiḽi yo vha yo sendeka kha uri o ita vhukhakhi nga vhanga ḽa lutendo lwa vhurereli hawe , zwauri u vhulaya khaladzi zwo vha zwi khou ṱoḓea uri ene a fhedzise u thwasa vhuṅanga . 
Kha vha ḓadze fomo CM31 u ṋea thendelo ya uri muthu a shume sa muṱoli wa dzibugu . 
U shumisa mutalo mbalo kha u itela u vha thusa u rekanya zwi do tendela vhagudi nḓila ya u rekhoda mihumbulo yavho na u zwi tevhelela . 
Tshikhala tsha vhugidisi tshi a fhambana u ya nga sekhithara , fhedzi vhugudisi vhu nga si vhe fhasi ha ṅwaha . 
Kha dimokirasi hu tea u vha na ndila dza u thivhela vhaofisi vho tou khethiwaho kana tshigwada tsha vhathu kha u shumisa tshelede ya muvhuso nga ndila i si yavhudi na u sa shumisa maanda zwavhudi  . 
Shandulani vhuthihi ha madzina vhu vhe kha vhunzhi . 
Nyofho ya u shushedzwa na u sa vha na thikhedzo ya mutani  . 
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) na wone wo vhina mutheo wa mbekanyamaitele a u Kolodisa Murengi , une wo sima u bva kha Mulayo wa U Kolodisa wa Lushaka wa vhu 34 wa 2005 , zwine zwi a pfala nahone zwi a tshimbilelana . 
U kona u ṱalusa dzina ḽawe na madzina a vhaṅwe vhagudi ngae vha no swika vhaṱaṋu . 
Milayo ya fhethu hune ha dzuliwa hone i tea u dzhiela ntha zwithu zwa vhuṋe , zwithu zwa ndeme kha mvelele na zwine ha tendiwa khazwo  . 
Muvhuso u nga amba uri u khou lingedza u thivhela vhathu kha u fhurwa tshelede  . 
Muhumbulo uyu wo takalelwa zwihulu nga vhunzhi ha miraḓo . 
U bveledza pulane ya wadi zwi dzhia tshifhinga zwa dovha zwa ṱoḓa u pulana nga vhuronwane  . 
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri u fhungudzea a ho ngo ṱavhanya lwo linganelaho , hu si nga phimo ya phesenthe dza 7 u ya kha dza 10 dze ra ḓitetshela kha tshaka dzo fhambanaho dza vhugevhenga kha muṅwe muthu . 
Kha vha wane thuso ya mulayoni ya thekhinikhala i bvaho nnda ya u ita vhuimo hovhu , arali zwo tea . 
Muvhuso wa mveledziso na vhukoni i ḓo vha vhudzisa mbudziso  . 
Hezwi zwi na ndeme zwihuluhulu kha Vhuimo ha Fhasi hune vhagudi vha guda u vhala na u ṅwala . 
Nyito dza vhathu dzo ḓi dzuleli u katela u ṋea tshivhumbeo nungo dza mupo dze vha dzi wana u mona navho  . 
Vhaofisiri vhane vha ṱanganedza vhathu vha ḓo pfumbudziwa u shumisa Luambo lwa Zwiga u itela uri vha kone u davhidzana na vha ṱodaho u thuswa vhane vha vha na vhuholefhali ha u sa pfa . 
Muvhuso u si na tshiphiri u fara mitangano ya vhathu na u tendela vhathu uri vha i dzhenelele  . 
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Vhugudisi zwi katela u guda kiḽasini sentharani ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo nga u shuma . 
Kha vha vhavhoni vha vhalidi , hu na Tshihot ( ola , Mudabe muhulwane na vhan(we vhadabe  . 
Khabinethe i ṱanganedza mawanwa a ṱhoḓuluso ya vhuṱanzi ha zwa u kutela mitengo , u ambedzana na vhuaḓa kha nḓowetshumo ya phuraivethe ya u fhaṱa . 
Hune zwa konadzea , kha vha dzhenise ndivho ya sialala kha dzipholisi  . 
Tshivhalo tsha vha ṱoḓaho muḓagasi miṅwahani mivhili yo fhiraho tsho fhedza tsho anda u fhira maanḓa ane a vha hone  . 
Afrika Tshipembe ḽo bvela phanda kha u vha shango ḽi sa khethululi nga muvhala , mbeu na zwine muthu a tenda khazwo . 
Thendelo ndi mini ? 
Muhaṱuli Muhulwane u tshimbidza khetho dza Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na khetho dza Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe . 
Zwi ḓo tea u sumbedzwa arali Phalamennde i tshi imela nga nḓila yone lutamo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe kha mafhungo a vhuvhusi ha dzitshaka a kwamaho vhutshilo havho  . 
Ri humbela u ri vha ḓadze itshi tshipiḓa nga vhuḓalo  . 
Nga murahu ha ndovhololo ya u dzhenelela kha zwifanyiso na u dovholola ḓivhaipfi ya ndeme ( sedzani , ipfani , ambani na u ita ) U anetshela tshiṱori ( zwiṱori zwi leluwaho zwi yelanaho na ṱhoho zwi tshi konadzea ) hu na zwishumiswa zwi ngaho Bugu khulu , zwifanyiso , phaphethe nz . 
Nyiledzo ya u iledza vhuloi na u shumiswa ha vhuloi ( zwithu zwi sa ṱalutshedzei ) zwi ita uri hu vhe u ṱhaṱhuvha mushumo wa dziṅanga dza sialala kha mafhungo a kwamaho vhuloi  . 
Kholomu ya ṅwana : Hei kholomu i sumbedza uri vha badelela vhugai muunḓiwa wavho wa ṅwana . 
Kha idzwi ri ḓo ṱoḓa Tshumisano ya Lushaka kha Nndwa ya u lwisa Tsiku , hune ra ḓo ṱanganya mihasho i fanaho na ya Mveledzisophanḓa ya Tshitshavha , Mavunḓu na Mivhusoyapo , Vhuvhambadzi na Nḓowetshumo , Vhulimi na Zwa Mavu , Mishumo ya Tshitshavha na Mutakalo , na vhalanguli vha mavunḓu na fhethu hapo . 
Naa uhu u sa kona u ḓipilela hu shanduka hani nga ṅwaha ? 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , nahone vha i ḓadze kararu  . 
Nyimele dza Matshilisano dzi itisa uri Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i tende uri u dzhenelela lwa matshilisano na lwa poḽitiki zwi a ṱoḓea kha u tandulula thaidzo , vhudzuloni ha mulayo . 
Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli I tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya , Phresidennde u tea u ṋea komiti mafhungo ane a ṱoḓiwa nga khethekanyo ṱhukhu ya kha komiti ya u langula yo teaho . 
Mirago ya mula vhane vho no pfuluwa lu fhiraho luthihi vha fanela u vhiga u pfuluwa havho lwa u fhedza  . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u vha ṋemuṱa wa Samithi ya Mafhungo na Vhudavhudzani ha Thekinoḽodzhi Afrika 2017 vha tshi farisana na vha AfricanBrains nga Fulwana 2017  . 
Khabinethe yo ṱanganedza thendelano ya puḽane ya maitele u Dzhenisa Mushumoni ha Ḽinwalo ḽa Thendelano ya u Pfesesana kha u Tsireledzwa ha Phambano dza Zwimedzwa na Tsireledzo vhukati ha Afurika Tshipembe na Vietnam . 
Zwine ra zwi funesa  . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na maṅwe maga u fanela u tikedza na u khwaṱhisedza vhukoni ha masipala kha u langa mafhungo avho , u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho . 
Kapa Devhula sa tshipiḓa tsha u ṱavhanyisa tshumelo dza u bvisa mabunga a mabakete  . 
Buthano ḽa lushaka ḽi nga engedza tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i sa fhiriho miraru . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga zwiṱori na maṅwe maṅwalwa a vhalelwaho nṱha . 
Fhedziha , malugana na ṱhahelelo ine ya vha hone ya vhashumi vha mapholisa , tshivhalo tshihulwane dza mmbi zwa zwino tsho tholiwa u vha thusa  . 
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho U ṋekedza mushumo wo kunaho hu tshi shumiswa maitele a re one a ngaho sa ṱhoho , zwikhala vhukati ha pharagirafu , nz . 
Arali vha na vhashumi vha tshifhinga tshoṱhe , vha no ḓa tshiṅwe tshifhinga kana muṅwalo wa tshan ḓa  . 
U tshinyadza na u kwasha ndaka zwi vha zwo no fhira tshikalo tsha pfanelo dza u gwalaba nahone ndi mushumo elemende dza vhugevhenga . 
Siaṱari ḽa zwitatamennde zwa mbilo ndi manweledzo a sumbedzaho mafhungo a mbilo dzavho , hu tshi katelwa Vha nga shumisa tshumelo ya luṱingo ya othomethiki . 
Nyito iyi i nga dovhololwa hu tshi khou shumiswa vhagudi vho fhambanaho . 
Mvelelo dza zwa matshilisano , ikonomi na vhupo dzi fanela u dzhielwa nzhele nahone vhathu vha kwameaho vha fanela u kwamiwa musi hu saathu u dzhiwa tsheo  . 
Tshihulwane tsha G20 ndi u alusa u shumisana ha mashango o fhambanaho u itela u thuba murahu ikonomi ya ḽifhasi , u ḓisa vhudziki kha sisiṱeme ya masheleni a ḽifhasi , u alusa nyaluwo ya tshoṱhe ya tshifhinga tshilapfu na u khwaṱhisa vhuvhusi ha ikonomi ya ḽifhasi  . 
U ṅwala mitaladzi miraru ya mafhungo a si fhasi ha miraru a ene muṋe kana tshiṱori tsho sikwaho hu tshi shumiswa mibvumo yo gudiwaho na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , maḽeḓere danzi na tshitopo . 
Khabinethe yo fhirisela ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha Federative Republic of Brazil , zwihulusa miṱa , khonani na vhashumisani vha vhabvazwiṱhavhelo vha bufho ḽe ḽa wela dzinguni ḽa dzithavha ngei Colombia  . 
Zwipiḓa zwinzhi zwa Afurika zwe zwa si vhuye zwa vha na ṱhingo zwi khou shumisa netiweke dza ṱhingo dza sele dzine dza ṋetshedza tshumelo dzo vhalaho  . 
Tsha u fhedza ndi mbudziso i kwamaho uri naa u vhaiswa nga vhuloi zwo sendeka kha lutendo vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe zwi nga ṱanganedzwa nga mulayo wa ndayotewa naa , hune iyi mihumbulo ya sa fane kha vhathu vha Afrika Tshipembe nahone a i na vhuṱanzi . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , kana zwa muthu a kwameaho o Kha zwoṱhe zwi kwamaho vhufhura , Interpol i ḓo shumisana na Commercial Crime Unit ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Nangwe ho vha na u fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho , Sheduḽu ya 2 ya iyo Ndayotewa sa zwe ya khwiniswa nga Sheduḽu ya A ya ino Sheduḽ Ii ḓo shuma- a kha khetho dza u thoma dza Buthano ḽa Lushaka fhasi ha Ndayotewa ntswa ; b kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Buthano kha nyimele dzi sa fani na dze dza ṋetshedzwa kha khethekanyo ya 473 ya Ndayotewa ntswa ; na c kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano , na u ḓadzisa , u sedzuluswa na u shumiswa ha mitevhe ya ḽihoro kha u ḓadzwa ha zwikhala , u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Ndayotewa ntswa . 
Matheriala a u tou vhona o shuma sa kharusi ya mufhindulano , dzo dzhia tshivhumbeo tsha inthaviwu dzi si dza tshiofisi , dzine dza kona u thoma vhuṅwe vhuṱumani kha tshaini  . 
U ṋetshedza iyo khaṱhululo ya nga ngomu nga kha DIO nga kha zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa uyu  . 
Arali vhone kana ṱhanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea , pholisa , mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha ḓo vha ṋea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa . 
Nga kha u khwiṋisa zwikili zwo vhalaho zwa masipala u nga kona u ḓisa tshumelo dza khwiṋe dzi bveledzaho na u pfadza u bva nga ngomu khawo  . 
Saveyi i ganḓisiwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ya zwinozwino nga Fulwi nga dzimbalombalo dza zwifhaṱo zwa sekhithara ya phuraivethe , sa zwe ha vhigwa nga zwiimiswa zwa muvhuso wapo , zwi khwaṱhisedza tshifanyiso tsho fhelelaho tsha u engedzea ha nyaluwo ya ikonomi  . 
Mapendelo  . 
Mbuelo dzine dza ḓo vha hone dzi thoma kha u sika mishumo , mveledziso ya ikonomi yapo na khwiniso ya nḓisedzo ya matanda kha zwifhinga zwi ḓaho . 
Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde . 
U buletshedza vhulapfu ha zwithu nga u vhala na u amba uri ndi vhulapfu ha tsha u ela tshi si tsha ndinganelo vhungana . 
Khothe a i nga bveli phanḓa na khumbelo ya u ḓiḓisa ine ya ḓo ṱoḓa Muvhuso wo humbelwaho uri u ite zwipikwa zwawo nga nḓila i fanaho fhasi ha thendelano dza dzitshakatshaha u ya nga hune u tenda u rumela Muvhuso zwi a ṱoḓea u ḓisa muthu wa Muvhuso uyo Khothe , nga nnḓa ha musi Khothe i tshi nga thoma ya wana tshumisano kha Muvhuso wo no khou rumela ya u ṋea thendelo ya u ḓiḓisa . 
Henefho o kwamiwaho u thoma u pandamedza u(la o mu swat ( aho u swikela a tshi mu kwama-vho a ri swat ( e  . 
Kha vha ṱo ḓe tshirathisi tsho teaho tsha tshumelo ya khasho ya maanḓa maṱuku a muḓagasi . 
Vha tea u vhona zwauri vha a zwi dzhenisa kha mugaganyagwama  . 
Mulaedza wa Lushaka ( SoNA)nga ḽa 11 Luhuhi u ḓo dzhiela mushumo uyu nṱha . 
Mbuno afha i nga vha ya uri zwi a konḓa u vha na tsumbo ya uri muthu ndi muloi . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga ṋea ndaela ya uri hu badelwe- ( a ) mithelo , dziḽevi na miṅwe mithelo nga nnḓa ha mithelo ya mbuelo , mithelo ( VAT ) , mithelo ya thengiso , khathihi na mithelo ya ndaka na ya zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa ; na u ( b ) mithelo I eḓanaho ya tshelede yo badelwaho nga nṱha ha tshelede yo ḓoweleaho kha tshiimo tsha muthelo muṅwe na muṅwe , ḽevi kana mithelo yo kombetshedzwaho nga mulayo wa lushaka , nga nnḓa ha mithelo ya khamphani , muthelo ( VAT ) , mithelo ya ndaka kana ya zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa  . 
Naho yo ṱanganedza vhuhulu ha vhutshinyi vhune muhwelelwa a khou vhonwa hone , na u tenda uri muhwelelwa u tea u pfiseswa vhuṱungu , Khothe yo sumbedza uri tshiimo tshawe tsha muhumbulo tshi tea u dzhielwa nṱha . 
Naho vha nga shumisa tshelede yoṱhe yo kaliwaho kana yo vhewaho , arali vha na nyimele ya PMB tshikimu tshavho tshi tea u bvela phanḓa na u badelela mishonga ya malwadze a sa fholi ine vha i wana kha DSP  . 
Ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe na ṱhunḓu dzine dza vha na tshidzulapo tsha tshoṱhe vhane vho tendelwa u ḓa na moḓoro yavho yo nwaliswaho nga madzina avho shangoni ḽino . 
Khabinethe yo ṱanganedza u fhaṱiwa ha Yunivesithi ntswa ya Sol Plaatie ngei Kimberley , Kapa Devhula ine ya khou lavhelelwa u ḓo thomiwa uno ṅwedzi wa Khubvumedzi u saathu fhela . 
Kupulanele kwa zwifhinga zwa miṱangano ku kwama kuḓele kwa vhathu - vha no shuma vha wanala mafheloni a vhege , vha sa shumi vha wanala vhukati ha vhege  . 
Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi , vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa , dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o ṱalutshedziwaho kha iḽi ḽiṅwalo a a shumiswa  . 
Maraga mbili musi ho bulwa mbuno 1 - 5 dzi re dzone  . 
Khwaṱhisedzo ine ya khou ya phanḓa ya ṱhanziela na ndalukano dza mashango a nnḓa dza khamphani , miṅwe mihasho na dza nnyi na nnyi  . 
Muofisi wa Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze  . 
Mbadelo dza vhuṱun ḓi ndi mbadelo dzine vha dzi badela musi vha tshi ṱun ḓa thundu u dzi ḓisa Afrika Tshipembe . 
Mvula i khou na ngafhi na ngafhi ? 
Hu si kale ri ḓo vha ri tshi khou ḓivhadza maga ane ra ḓo a dzhia u amba nga ha u salela murahu na tshayavhukoni u itela uri vhurangeli ha ndeme ha u tshimbidza nḓowetshumo , na vhuṅwe vhurangeli ho teaho , hu wane ndambedzo  . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri miraḓo i lingedze u khetha dzithirasitii vha fulufhedzeaho , vha re na vhukoni na tshenzhemo ya u shuma mishumo ya Dzithirasitii saizwi vho imela miraḓo yoṱhe ya Tshikimu  . 
Raikonomi u shuma na ngoho i konḓaho ine ya dzulela u shanduka nahone ine khayo masiandaitwa a vhonala nga kha tsheo dza vhathu na mvinyuwo  . 
A huna mudzulapo a ne a tea u dzhielwa tshidzulapo  . 
U ita hezwi a tshi khou fhindula khumbelo ya u hanedza ya muhwelelwa hu sa athu fhela mad(uvha a 10 u bva tshee datumu ya phindulo ya muhwelelwa ya swikiswa kha muhweleli  . 
Mbekanyamaitele dzi langula u thomiwa , kushumele , na mishumo ya Komiti dza Wadi kha mimasipala yadzo na u ṋetshedza na u sumbedzisa zwi khagala sisiteme na maitele zwine zwa ḓo thusa Komiti dza Wadi u shuma nga nḓila yone  . 
Ndaulo ya mveledziso ya vhugudi ya vhalanguli vha re kha khethekanyo ya vhu 9 u swika kha 12 , ine ya ḓo dzudzanywa nga DHA  . 
Ri livhuha mushumo wavho nahone ndi humbula uri vha nga , vha tshi khou shuma na zwitshavha , ita zwinzhi  . 
Tshelede ine ya badelwa ndi yo tiwaho kana yo sumbedzwaho kha Milayo  . 
Kha vha ite uri zwitshavha zwi ditike nga tshelede ya vhalambedzi kana ya muvhuso . 
Vhuḓiimisi ha khaṱhulo ho engedzwa nga u thomiwa ha Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi sa tshiimiswa tshi re thungo ha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa . 
Ro pfa uri ndi mvelelo dzo fhambanaho u vha na maga o kalulaho a milayo ya ṱhunḓu musi vhunzhi ha ṱhunḓu dzo dzula lu siho mulayo nnḓa ha sisiṱeme  . 
Sekithara ya malabi na ya zwiambaro nayo yo vhuya tshiimoni tshavhuḓi nga murahu ha miṅwaha isi gathi yo fhiraho  . 
GIREIDI YA 1 U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya nomboro u swika kha 20 U buletshedza na u vhambedza nomboro yo fhelelaho u ya nga ha u swika kha zwiṱuku kha , zwihulwane kha na zwinzhi kha , zwiṱuku kha , zwi lingana na u swika kha . 
Naa hu na fhethu hu re na nzulele ya matombo , mavu kana u ṱuluwa ine ya vha thaidzo hu tshi fhaṱiwa , tsumbo,fhethu ho ṱuluwaho , tshilogo , na fhethu ho adzaho lutombo lu no thengathenga ? 
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo . 
Sa tsumbo musi vha tshi ganḓisa mafhungo vha vhona zwauri mathemo o ṱoḓiwaho kha masiaṱari avho o tiwa na u tea  . 
Mbekanyo ya Milayo ya Tshiofisi yo tea u vha yo pfufhifhadzwaho , yo livhanaho thwii na zwi tandavhudzwaho na u ri hu shumiswe maipfi o teaho a tshiofisi  . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi ṱhonifhiwa ane a khou amba . 
Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi  . 
Iṅwe ndingedzo nga muvhuso ya u lwa na thaidzo ya vhuloi na khakhathi dza vhuloi ho vha u bveledzisa Mulayotibe wa zwa Vhuloi wa Mpumalanga  . 
Nangani atikili mbili dza gurannḓa ni dzi vhige kha mbekanyamushumo ya TV . 
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo,wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo , ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ṋetshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu , zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo  . 
Ri ḓo bveledza themamveledziso ine ya ḓo thusa sekithara yashu ya zwa vhulimi , zwi tshi khou thusa u sika mishumo . 
Malofha ane a vha mivhilini yashu a tshimbidzwa nga zwipaipi zwisekene zwine zwa pfi tsinga dza malofha  . 
Vha tea u badela mbadelo ya ṅwaha kha u ḓiṅwalisa uhu na uri u kundelwa u badela izwo zwi nga ita uri vha bviswe kha redzhisiṱara . 
Izwi a zwi ambi u kandeledzwa kana u thivhelwa ha u d(a na min(we mihumbulo miswa  . 
Nṱhani ha izwo , ro ḓiimisela u wana ndambedzo ya u anḓadza mafhungo aya  . 
Ndi zwifhio zwine vha zwi shumisela zwone ? 
Fomo dza u kiḽeima na dzone dzi a wanalea kha tshumelo dzo fhambanaho  . 
Maanḓa a Khoro ya Lushaka 68 . 
U KHWINISA TSHIBUGWANA Tshibugwana tshi ḓo khwiniswa hu sa athu fhela ṅwaha we tsha anḓadzwa ngawo lwa u thoma kana musi hu na tshanduko khulwane kha mbekanyamaitele ine ya kombetshedza uri tshibugwana tshi khwiniswe . 
Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Vunḓu  . 
Tsumbo 1 : Murangaphand(a u n(etshedza muvhigo u si wavhud(i nga ha kushumele kwa mutholiwa ane a vha fhasi hawe nga tshifhinga tsha u t ( oliwa ha kushumele kwa tshit ( afu a songo thoma a n(etshedza mutholiwa kana mutholiwa uyu tshifhinga tsha u t ( alutshedza zwiitisi zwawe  . 
Na musi vharengi vha tshi khou ṱangana na thaidzo , vha a kona u ṱuṱuwedza dzangano thwii  . 
U amba ngoho ndi na dzangalelo ḽa u tevhela buḓo ḽa zwa mulayo  . 
Nga tshifhinga tsha musi mugudi a tshi shuma e eṱhe ṅwaha woṱhe , vhagudi vha nga kona u ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza u vhekanya na u vhambedza vhulapfu kana vhunṱha kana vhuphara ha zwithu zwiraru kana zwinzhi , nga u zwi vhambedza nga zwivhili nga zwivhili zwo vhambela tsini na tsini u swikela zwoṱhe zwi tshi itwaa nga u tevhekana . 
U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela  . 
Vhoṱhe vha kwameaho vha fanela u ita zwoṱhe nga hune vha nga kona na u dzhia maga o teaho u tsireledza mbekanyamushumo ya akhademi vhunga masiandoitwa a tshi ḓo vha mavhi kha ikonomi yashu , matshudeni na vha re kha maṱiriki . 
Mutsireledzi wa tshitshavha o wana uri masheleni o badeliwaho zwi tshi ya nga khungedzelo a zwo ngo vha zwa ḽifhedzi sa zwenezwo zwi nga si dzhiiwe sa zwi songo vhuedzaho na u tambisa  . 
Vha songo gidima  . 
Nḓila yo ḓisendekaho nga pfanelo - afha ndi hune a re kha khuḓano a tenda uri pfanelo dzawe dzo pfukiwa a ya kha tshiimiswa uri hu dzhiiwe tsheo kha u pfukwa ha pfanelo idzo  . 
Vhunzhi ha phambano dzo vha dzo sendeka kha vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi  . 
Mulanga Vhatshutshisi o faraho ofisi musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha ofisi yawe , hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha d  . 
Nga tshifhinga tsha madalo nga dzi 12 Fulwana 2016 , Muphuresidennde vha ḓo dzhenela mushumo wa miṅwaha ya ḓana wa tshihumbudzo tsha Nndwa ya Delville Wood ine yo vha Nndwa ya Ḽifhasi ya u thoma he vhunzhi ha maAfrika Tshipembe vha lozwa matshilo avho . 
Thodea ya u engedza vhubindudzi kha thodisiso dza dza vhulimi sa tshitirathedzhi tsha sekhithara ya thodisiso , zwi tikedza mafhelelo a tsedzuluso yo nekedzwaho afha  . 
Tsumbo , u pomokwa vhuloi zwine zwa sia muthu a na phungommbi , a khethululwa , a rwiwa na u vhulahwa  . 
Ndi tshiṅwe tsha zwifhinga zwi so ngo ḓoweleaho hune masia mararu a muvhuso ane a vha , Khorondangi , i imelwaho nga Muphuresidennde , Mufarisa Phuresidennde na Dziminisiṱa ; Vhuhaṱuli , ho imelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane wa shango , Vhahaṱuli Phuresidennde ; na Vhusimamilayo , ho imelwaho nga Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) vha ṱangana fhethu huthihi  . 
Mafhungo a vhuṋe a shumiswa u itela ndivho dzo elwaho sa tsumbo , musi mushumisi a tshi ḓiṅwalisa na webusaithi u itela u humbela vhudavhidzani ha tshifhingani tshi ḓaho nga ha fhethu ha madzangalelo a GCIS  . 
Ri a fulufhela uri naho ha nga vha na thaidzo dzi no konḓa , mafhungo aya a shumaniwa nao nga u ṱavhanya  . 
Vhagudisi vha fanela u vhona uri vhagudi vha vhala zwibveledza zwinzhi vhukati ha ṅwaha . 
U ela hu si ha fomaḽa nga u shumisa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Zwi vhonala zwi sa tou vha zwithu zwa vhukuma u lavhelela vhakhethi vho ḓiṅwalisaho u gidimela nga vhunzhi khethoni dza komiti dza wadi  . 
Muhasho wa Pfunzo u fanela u sedzulusa nḓila yavho ya kulambedzele u itela mbetshelo ya tshivhalo tsha vhagudisi tsho linganaho kha zwikolo zwine zwa shumisa nyambo dzi linganaho u itela u tevhedzwa tshoṱhe ha pfanelo kha luambo kha zwa pfunzo  . 
Mushumi u na tshidulo tshi thonifheaho kha Muhasho u teaho u lingulula , u sedzulusa na u fhirisela phanda manwalo a talusaho mihumbulo ya u ri ndi ngani vha tshi tea u netshedzwa thikhedzo musi zwi tshi fhirisedzwa kha Minista o teaho  . 
Iyi ndi khaedu khulwane kha khoro dzapo saizwi zwi tshi nga vhanga muṱaṱisano kana tshumisano , zwi tshi bva kha uri zwo shumiwa hani kha vhupo hapo  . 
Fhethu ha ṱaḓa hu amba uri ndango i khou kalula na uri vha tea u shandukisa mishonga yavho sa zwe zwa sumbedzwa kha garaṱa . 
Arali muhaelo u song ṅwaliswa nahone u tshi ḓo shumiswa kha ndingo , kha vha rumele luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lwo sainiwaho nahone lune lwa vha na luswayo lwa khamphani . 
Mutevheṱanḓu wa khuḓano u thoma nga kusedzele kwa iwe muṋe nga ha khuḓano  . 
A kona u ita mbilo nga fhasi ha khoudu ya ṅwana wawe . 
Mushumo wavho ndi u bveledza ndaela kana mulaedza we vha ṋewa na u ṋekedza mivhigo ya mvelaphanḓa ya misi nga misi  . 
Khabinethe yo tenda uri maitele a u sedzulusa mikano , hune ha katela Matatiele , kha thomiwe  . 
Ri ḓo tikedza mulalo kha Uniyoni ya maAfurika na Vhushaka Vhuthihi kha dzhango ḽa Afurika , ho katelwa riphabuḽiki ya Arab Saharawi na Darfur kha ḽa Sudan . 
Zwi a ṱavhanya u vhala nga zwivhili u fhira u vhala nga nthihi ? 
N(ala dza vhathu  . 
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka i ḓo ṱuṱuwedza u phaḓaladzwa ha tshomedzo kha miṅwaha ya mahumi mavhili i ḓaho , fhedzi a i nga ḓo ta migaganyagwama ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha  . 
Hu shumiswe maitele o shumiswaho kha u ṅwala na vhagudi u bveledza kushumisele kwone kwa zwiga na u peleṱa . 
Khumbelo dza u ita uri mbingano i vhe ya tshiofisi dzi tea u rumelwa kha Ofisi ya zwa Muno i re tsini navho arali vha tshi khou ita khumbelo vhe ngomu Afrika Tshipembe kana kha Mishini wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Ofisi arali vha tshi khou ita khumbelo vha seli  . 
Ola zwifanyiso na u shumisa nomboro , nga maanḓa dzine dza sumbedza zwigwada . 
Vhudavhidzai vhu katela na vhuḓifari vhu si ha u amba  . 
Tshiwo , naho zwo ralo , tsho ṱana thaidzo idzo mbili dze dza vha dzo dzumbama zwo leluwa nga zwifhinga zwa nyaluwo ya ikhonomiki  . 
Phalamennde i thola vhashumi vha tsireledzo vhayo - Tshumelo ya Tsireledzo ya Phalamennde  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na zwigwada zwine vha zwi imela vha nga sedza theo ya mulayo ine ya tshimbilelana na thaidzo dzavho  . 
Ndaulo dza mvetomveto dzi sedza kha zwiṱirathedzhi zwo vhalaho u khwinisa mutakalo wa tshitshavha nga kha khetho ya zwiḽiwa zwa mutakalo na pfushi yo khwiniswaho nga kha mveledzo ya zwiḽiwa zwo khetheaho , zwo livhiswaho kha vhuṱanzi ha zwa saintsi vhu re hone ha zwinozwino  . 
A vha tendelwi u swaya phukha yavho arali vha songo ṅwalisa luswayo lwavho . 
Khabinethe i dovha hafhu ya isa ndivhuwo dzayo kha vhoṱhe vhe vha ḓiṋetshedzela , madzangano a vhadzulapo , zwitshavha , vhashumi vha u ṱhaḓula hu na zwiwo na zwigwada zwa Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho kha u thusa avho vho kwameaho . 
Tsedzuluso dzo sengulusa hafhu nga ha uri maitele na u pfesesa nga ha u thivhela vhutshinyi zwo bveledziswa hani kha vhuimo ha shango ḽa Afurika Tshipembe ha ṅwaha wa1994 . 
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa , na nyaluwo i ḓisaho mishumo . 
Ndayotewa yashu ya demokirasi i tsireledza zwi khagala mbofholowo ye ya lwelwa zwi tshi konḓa ya nyanḓadzamafhungo dzine dza ḓivhea sa dzi shelaho mulenzhe kha nyaluso ya mbumbano ya lushaka na u eḓana ha vhoṱhe  . 
U dzhia vhuḓifhinduleli kha tshipiḓa tsha mutakalo washu zwi ṱoḓa riṋe sa vhadzulapo ri tshi ita tshipiḓa tshashu  . 
Hezwi ndi ngauri khwinifhadzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi Afrika Tshipembe i ḓo haṱulwa u ya nga vhuimo vhuthihi ho vhewaho : khonadzeo dza nḓisedzo ya tshumelo ine ya kona u swikelela mutheo wa ṱhoḓea dza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika tshipembe  . 
Marotha madenya a nthwa hafha kha tshifhaṱuwo . 
Luambo na zwiga zwa u vhala zwo khakhea  . 
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani nga ha tshanduko dzo itwaho kha bindu ḽavho ḽo ṅwaliswaho . 
VHARANGAPHANDA VHOTHE VHA ZWIGWADA VHANE MUSHUMO WAVHO HA VHA U VHONA URI VHATHU VHOTHE VHANE VHA VHA NGA FHASI HAVHO VHA A PFESESA NA U TEVHEDZELA MILAYO  . 
Mbadelo ya khumbelo i badelwaho nga muiti wa khumbelo muṅwe na muṅwe , nga nnḓa ha muiti wa khumbelo ya vhuṋe , zwo R35 , 00 sumbedzwaho kha Mulayo wa vhu 7 ndi b Muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi kana a no dzhiiwa o fara ofisi sa Muhaṱuli-Phresidennde , Muthusa-MuhaṱuliPhresidennde kana muhaṱuli wa khothe o bulwaho kha phara ya a musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , u vha Muhaṱuli-Phresidennde , Muthusa-Muhaṱuli waPhresidennde kana muhaṱuli wa yeneyo khothe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyululwa huṅwe na huṅwe ho sumbedzwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 6  . 
Phresidennde a nga ṋea maanḓa kana mushumo wa muṅwe muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa maanḓa eneo kana u ita mushumo wonoyo , kha muṅwe muraḓo wa Khabinethe  . 
Zwifanyiso zwi sumbedza munavho wo fhelelaho ( hu tshi katelwa miṅwaha 1 , 2 na 3 ) ya zwikhala zwa CBP zwa miṅwaha miraru  . 
Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda , ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini , nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo  . 
U shumisa nḓila dzo fhambanaho dza kuvhonele hune zwa tea . 
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa  . 
Vhuḓikumedzeli ha thimu ya masipala vhu khou livhuhiwa vhukuma saizwi izwo hu ṱhoḓea ya ndeme ya khwiṋisopfareledzwa  . 
Zwa ḽaisentsi ndi tshishumiswa tshine Muvhuso a shumisa u laula tsireledzo  . 
Mazhendedzi zwa o a vhulambedzi a do wanala fhasi ha DACST , na dzilaborithari dza muvhuso , madzangano a vhutodisisi onewaho mmuthetho ane dzhenela kha vhudifhinduleli ha mihasho  . 
Aya maitele a khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u ṱuuṱuwedza thendelano vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Nga u ralo mimasipala i fanela u wana nḓila dza u ḓisa tshumelo  . 
Muvhili u re na mutakalo ndi wa ndeme kha muhumbulo wa mutakalo  . 
Ndi ḓo tama u ita khumbelo kha vhathu vhashu vhoṱhe u ṱanganya zwanḓa sa zwine vha dzulela u ita , ri tshi shuma zwavhuḓi na khaedu tharu dza u shaea ha mishuno , vhushai na u sa lingana  . 
Mulayo wa khwiniso wo tea u khwinisa milayo ya kale i vhusaho khoro  . 
Nga tshumisano na madzangano a zwa mitambo , muvhuso u ṋetshedza vhugudisi ho teaho kha vhafuni vha bola , kha vhatshimbidzi vha dzikilabu , na vhumalogwane na vhugudisi . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ita khumbelo  . 
Vhakhantselara avha vha ṋea vhurangaphanḓa ha zwa polotiki kha masipala  . 
I lingedza u ṱanḓavhudza zwipiḓa zwa ngona yo bvelelaho kha u langa phambano ya vhathu na maṅwe mafhungo mahulwane ane a kwama ndangulo ya phambano ya vhathu  . 
Kha vha humbule nga ha masia mararu a muvhuso na uri vhadzulapo vha nga shela mulunzhe hani kha sia liṅwe na ḽiṅwe  . 
U tholiwa 193 . 
Nga nḓila iyi miraḓo ya komiti vha re na vhuḓifhinduleli ha dziṅwe phothifolio vha a kona u ṱumanywa na komiti idzi ṱhukhu , zwine zwa sia hu na u tsitsa vhukwamani na zwitshavha kha zwithu zwi vha kwamaho  . 
Mivhigo ya ṅwaha ine ya tea na u tendelana na u ṱuṱuwedza vhubvelakhagala na vhuḓifhinduleli  . 
Lavhelesani zwifanyiso ni bule uri avha vhana vha fana nga mini . 
Nga hetshi tshipiḓa , ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi , thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale . 
Nyendavhusiku 2008 u swika Nyendavhusiku 2009  . 
Samithi iḓo sedza kha zwo swikelwaho kha mashumisele a BBBEE zwi tshi khou tevhela u pembelela miṅwaha ya fumi he ha itwa u bva tshe Mulayo wa BBBEE wa thoma u shuma nga 2003 . 
Sa tsumbo , a hu na zwine zwa ambiwa nga ṱhahalelo ya maitele , maitele a matshilisano na thaidzo dzao , u sa tsireledzea kha mushumo wa vhuluvhi na vhushai  . 
Ya u ita ndingo dza mat ( o  . 
Arali tshifani tsha lutshetshe lwavho tshi sa fani na tshavho , vha tea u ṋetshedza Tshikimu afidevithi i khwaṱhisedzaho uri ndi ṅwana wavho  . 
Mabindu a bindulaho fhasi ha R300 000 nga ṅwaha ha vhofhei u ḓi ṅwalisela VAT . 
Nyendavhusiku 2006  . 
U thetshelesa ndaela ( kha zwigwada na kha mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ) a fhindula nga ngona . 
Arali sisiṱeme ya ṱanganedza khumbelo iyo , vha ḓo ḓivhadzwa uri vha ḓise mbekanyamushumo ya ndango ya mupo u itela thendelo . 
Zwikalo zwa ikonomi zwi hone arali zwi tshi konadzea u engedza muelo tshikati na u kovhekanya mitengo tshayatshanduko u mona na vhagudiswa vhanzhi  . 
Kha vha dovholole maitele luraru nga matsheloni na luraru nga madekwana vha sa athu u nwa mishonga yavho . 
Kha maitele oṱhe , a ri dzhii sia , ri sedza masia oṱhe a thaidzo . 
Maṅwalwa maṅwe na maṅwe ane a shuma kha mutevhe ure afha fhasi  . 
Nga hetshi tshifhinga mugudisi ho ngo tea u dzhenelelwa kana u thithiswa nga vhaṅwe vhagudi vhane vha khou vhala vha vhoṱhe . 
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu , ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika . 
Kha vha ḓivhe hezwi : A vha nga ḓo ita ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva  . 
Vha na pfanelo ya u khetha mbambadzo kana mushumo zwi re mulayoni vho vhofholowa . 
Maimo ane vhagudi vha sumbedza mvelaphanḓa dza mvelelo dza u guda na nḓila dza u guda ( vhungomu na vhuphara ) ha u sumbedza mvelaphanḓa yavho  . 
Vhudzuloni ha u rumela minerala minzhiminzhi ya Afrika nnḓa na zwiṅwe zwiko zwa mupo zwi zwitumbukwa , zwe zwa vhuedza fhedzi ḽifhasi ḽa nga nnḓa , zwi tea u shumiwa nga ngomu ha khonthinente  . 
Mulayo u langa pfanelo vhukati ha vhashumisani , khathihi na pfanelo na vhuḓifhinduleli vhu kwamaho masia a vhuraru  . 
Khoro yo khethwaho ndi foramu ya u fhedzisela ya u dzhia tsheo kha IDP  . 
Vha nga ḓileludzela vhutshilo nga u lima kugadenyana kune vha nga ṱavha miroho sa maṱamaṱisi , nyala , na khavhishi . 
Luambo lwa u shumiswa kha u gudisa kwa masipala na mugaganyagwama  . 
U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Mulangavunḓu ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho  . 
Takalani : Ndo femuluwa  . 
Masiaṱari a u khunyeledza a sumbedza nduna iyi i tshi khou ralo u sunya i na tsanzi yayo na vhana , ngeno muṱanani ho tenyama mbevha na vhana vhayo . 
Ndi kona u ṱalutshedza vhaanewa vha re tshiṱorini . 
Izwi zwi khou hulela na uri zwi tea u iledzwa . 
Arali khumbelo yavho ya SMS yo tshimbila zwavhuḓi , zwine zwa amba uri i na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo teaho,vha ḓo wana phindulo ya SMS i na mafhungo a sumbedzaho masheleni avho a mbuelo ane a vha hone  . 
Vheani penisela ngomu bgisini ; vheani penisela kha tshanḓa tsha u ḽa tsha bogisi . 
Ndi zwifhio zwigwada zwa vhathu vho tsireledzeaho na vha sa koni u ḓipilela nga maanḓa ? 
Ri ḓo isa phanḓa kha zwine ro no ita kha u engedza u manḓafhadzwa na u bveledzisa vhafumakadzi . 
Ndingo dzo itwa u mona na shango . 
Kha vha lugisele dzi seed lot u itela zwa sambulu . 
Nga maanḓa maroroma a phendelashango zwa zwino o livhana na ngudo nnzhi  . 
Muvhuso u woṱhe u nga si kone u tandulula khaedu dze shango ḽa livhana nadzo , fhedzi ri tshi shuma roṱhe , thandululo dzi a konadzea  . 
U dzhenela havho kha mafhungo a vhapo na a pfanelo dza vhathu na zwone zwo vha zwihulwane vhukuma  . 
Kha vha litshe u nwa zwiṱuṱuli zwa mafanedza ( artificial stimulants ) na zwithu zwine zwa lenga u gayea . 
Nyimele ya tshifhinga tsho fhiraho yo ṱanḓavhudza dziṅwe dza masia a sa shaedzi ane a vha hone ane a ḓo imedzana na maitele a zwino na u ṋea adzhenda ya khakhululo  . 
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe , mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa  . 
I dovha ya shuma kha u khwaṱhisedza uri PMS i sedzwe sa tshithu tsha ndeme nga tshitshavha  . 
Heyi netiweke ya zwiporo ine ya ṱumana huvhili , vhukati ha Tshwane ( Pretoria ) na Johannesburg na vhuṱumani vhukati ha Vhukavhamabufho ha OR Tambo International na Sandton . 
U dzhielwa nha kha tshithu tsha vhuanu tshine tsha tea u dzhielwa nha kha a uri musi zwiori zwa u bvela phana tshiwe tshifhinga zwi tshi bvelela hu si na ndavha na u thithisea kha u pulana , medala nga u angaredza a dzi wanali nga khombo  . 
Ro bindudza ṱhiriḽioni ya dzirannda kha themamveledziso ya tshitshavha kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho . 
U ṱalutshedza ṱhoḓea na nḓila zwi tshimbilelanaho na khethekanyo na tshaka dza masipala , na u ta kukhethekanyele kwa maanḓa na mishumo vhukati ha tshiṱiriki na masipala wapo  . 
Izwi a zwo ngo fanela u katela u tshinyalelwa , na vhana vha si vha malofhani  . 
Uri vha shumise pfanelo iyi vha tea u ḓivha uri muṱangano wa khoro u ḓo farwa lini nahone ngafhi  . 
Tsha ndeme kha iyi ṱhoḓisiso , tshine tsha vha tsha u vusuludza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , hu na mbilo dzo ḓisendekaho kha u ita vhuloi hu pfanelo ya vhurereli yo tsireledzwaho kha Ndayotewa  . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhulo 168 . 
Khabinethe i fhulufhedzisa tshitshavha uri u lozwea ha vhutshilo nga u sa londa ha mapholisa nga zwifhinga zwa migwalabo a zwi nga ḓo dzhielwa fhasi . 
Khethekanyo ṱhukhu ya vhurathi na ya u fhedza i ita mbetshelwa ya mulayo wa lushaka u itela u dzhiela nṱha thendelano dzo itwaho kha nyambedzano guṱe  . 
U sa vha na thaidzo ya muhumbulo  . 
Fhedzi-ha na thanga ya murole yo vha i tshi tha na vhakalaha u t ( alela  . 
Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha tshi khou guda nga English ( Tshiisimane ) , Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , lune lwa sa vhe luambo lwa ḓamuni . 
Nga u tendelwa ha Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wa Nomboro 103 wa 1996 , u tshimbidza na ndangulo ya mishumo ya firikhwentsi zwo fhiriselwa kha Ndangulo ya u Tshimbidza Vhudavhidzano ha hingo kha a Afurika Tshipembe ( SATRA ) , ine zwa zwino ya vho ivhea sa ICASA ine ya khou shandula tshiimo tsha Muhasho uri u sedze kha zwa u vhumba milayo  . 
Thandela i nga ṱalutshedzwa sa mushumo muṅwe na muṅwe wa u bveledza tshumelo kana tshibveledzwa nga tshifhinga tsho tiwaho  . 
Saizwi vhunzhi havho vho vha vha tshi zwi ḓivha , sa vhorapolotiki , vhalanda vha nga ho sa ndangulo ya pfungavhuṋe a vha ṱalutshedzei nahone a si vhukoni hashu  . 
Mbadelo idzi dzi vhona uri tshikimu tshi na masheleni are hone u itela mirafho iḓaho ya matshudeni . 
Kha vha haseledze phindulo dza tshigwada tshavho na vhathu vhoṱhe vho shelaho mulenzhe  . 
U shumisa zwibambiri zwa furakisheni kana Cuisenaire rods . 
Ngade ya miroho i na zwimela zwa 48 zwo ṱavhiwaho kha miduba . 
U shumisa thembamvanganyi kha u fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi . 
Tswayo dza Phukha , u ḓi ṅwalisa sa muswayi . 
Kovhelani bugu dza 23 vhana vha 4  . 
Sumbedzani uri Lindiwe u zwi itisa hani uri vhabebi vhawe vha tende zwine a khou vha vhudza zwa uri ndi nga mini fhasi hu na tivha ḽa maḓi , uri vasi ya mme awe yo pwashiwa ngani nauri ndi ngani vothi ḽa kamara yawe ḽi na buli . 
Afrika ḽa kale , nga maanḓa kha VhaNguni , Ukuthwala zwo vha zwi tshi tendelwa naho hu uri maitele avhuḓi a u dzudzanya mbingano o vha a tshi khetha mirole ya vhasidzana kana vhasidzanyana yo teaho u malwa . 
Zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi zwi a tendisea na ? 
Zwine zwa nga itwa u vhuyedzedza mvumbo kha vhagudi  . 
Vhutshimbidzi vhu katela u tshimbidza miṱangano na miraḓo ya tshitshavha  . 
Khoḽomu ya vhaaluwa : Khoḽomu iyi i sumbedza uri vha tea u badela vhugai kha vhaunḓiwa vha vhaaluwa . 
U tendela vhagudi u ḓikhethela thekhiniki ine vha kona u I shumisa vho vhofholowa . 
Vhasedzulusi vha fanela u tendelana kha nyendedzi dzi re khagala na dzo dodombedzwaho vha sa athu ita kuitele kwa u sedzulusa u itela u khwaṱhisedza uri u fana ha zwilinganyo hu dzudzwa ho ralo  . 
U linga ndi maitele o dzudzanyawaho ane a itiwa tshifhinga tshoṱhe hu tshi itelwa u topola , u kuvhanganya na u ṱalusa mafhungo nga ha kushumele kwa mugudi , hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u linga . 
Nga tshenetshi tshifhinga tshithihi , ri ḓo khwinisa u dzhenelana ha SADC na Common Market wa Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afurika , Comesa na East African Community , EAC  . 
Na zwino hu na thendelano yo ṱanganelaho , hu si shango nga ḽithihi ḽithihi , ri ḓo tshimbidza khoso dza vhugudisi , u khwaṱhisedza therisano dza vhomakone na mafhungo , semina dzo ṱanganelaho na vhurangeli ho thomiwaho kha dzhango na tshipiḓa dzingu ḽihulwane  . 
Kha vha ambedzane nga ha tshaka dza mafhungo dzi re dza ndeme kha ḽiga ḽa ndugiselo  . 
Thandela i ḓo shumiwa kha lwa miṅwaha i fhiraho miraru na uri mashumisele a ḓo kovhekanyiwa nga nḓila hei : R233 miḽioni kha ṅwaha wa u thoma , R260 miḽioni ṅwaha wa vhuvhili na R260 miḽioni kha ṅwaha wa vhuraru  . 
Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka ya Afurika Tshipembe yo vha yone tshiko tsha u ḓihudza ha lushaka musi itshi shela mulenzhe kha mushumo wa u ḓisa mulalo kha dzhango . 
U thivhela uhu hu ḓo kungedzelwa hoṱhehoṱhe na u vhewa kha tsumbanḓila , nahone hu ḓo vha na nḓila dza u pambuwa dzi re hone  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa u shuma ha Mbekanyamaitele ya Vhuthathatshili ya Lushaka , 2016  . 
Afrika Tshipembe , sa maga a u fhedzisela ḽi nga fanela u sedza kha u ḓibvisa kha ICC . 
Hezwi zwi nga kona u itwa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Vhadzheneleli vho tendelana kha ndeme ya Khuvhangano ya Ḽifhasi . 
Vhatsivhudzi vha Mulayo vha Muvhuso vha na muhumbulo wa uri a zwo ngo tea u rumela uyu Mulayotibe kha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ( National House of Traditional Leaders ) u ya nga khethekanyo 1(1)(a) ya Vharangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Mutheo wa Muvhuso , 2003 , ( Mulayo wa vhu 41 wa 2003 ) , vhunga i sina mbetshelwa dza mulayo wa tshithu kana mvelele dza zwitshavha zwa sialala  . 
Tsumbo ya 3 : Midinda ane a thoma u limuwa u ri hu na zwinwe zwi so ngo daho afho hune a shuma hone , a nga swikisa fhungo ili kha uyo a mu langulaho kana muhulwane wa Muhasho  . 
Vharengi nga vhunzhi vha khou omelela kha uri khamphani kana vhaṋetshedzi vhadzo vha ṱhonifhe pfanelo dza vhathu , dzi hane u shumisa vhana , na zwiṅwe  . 
Thuso na nyeletshedzo kha vhaimeli vha nnḓa malugana na vhadzulapo vha mashango avho Afrika Tshipembe  . 
Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa kwama mafhungo a re nga fhasi ha vhupo ha mishumo na maanḓa ho bulwaho kha Muengedzo wa 4 na 5 wa Mulayotewa muswa nahone we musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka zwi nga ḓi rumelwa kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu  . 
Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Tshigwada tsha Themendelo , miraḓo i fanela u nanga mudzulatshidulo vhukati hayo ane a ḓo ranga phanḓa miṱangano ya Tshigwada tsha Themendelo . 
U ṅwala mafhungo a nomboro mavhili a u ṱanganya na mafhungo a nomboro mavhili a u andisa zwo kuvhanganywaho . 
Vhukwamani na mufariwa : awara dza 72  . 
Vhagudi vha thetshelesa kha ndima u tela u wana mafhungo o khetheaho Tsumbo , vha thetshelesa kha mafhungo a sumbedzaho fhethu ho khetheaho . 
Tshithu tshine tsha khou nndina ndi uri naho ndi na tshenzhemo a tho ngo ṋewa tshifhinga tsho linganaho u sumbedza vhukoni hanga  . 
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea u ḓiswa nga tshifhinga tsho tiwaho kha tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA . 
Zwipiḓa zwo fhambanaho zwa puḽane zwi ṱoḓa vhuḓinekedzeli na u ḓidzima u bva kha sekithara dzo fhambanaho  . 
U shumisa magaraṱa a vhuimo ha nomboro u sumbedza nomboro dza zwigwada zwo vhalwaho ;  . 
U topola na u shumisa madzina vhukuma mafhungoni . 
Zwiṅwe zwi elanaho na izwo ndi mushumo muhulwane wa u bveledza na u thoma thekhinoḽodzhi iyi kha mbekanyo ya ndeme ya fulufulu nga mannḓa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya sele dza zwivhaswa sa ine ya dzhena vhuimoni ha murafho wa thekhinoḽodzhi . 
U shumisa maipfi khathihi na ṱhalutshedzo dzi no nyanyula musi a tshi amba . 
Thendelano dza u kovhekana mbuelo dzo khwaṱhaho kanzhisa dzi bveledzwa kha maitele u ṱanganelana , zwi tshi katela nyambedzano dzo ṱanḓavhuwaho na vhathu , na u sa vha na tshidzumbe vhukati ha vhafaramikovhe na u bvisela khagala zwidodombedzwa zwoṱhe  . 
Mundende uyu wo vha u tshivhidzwa upfi phesheni ya vhalala . 
Dziphakha dzapo zwa zwino dzi dzulela u ḓala mashika o itwaho nga zwigwada zwa vhathu vha ne vha eḓela phakhani na u dzulela u nwa  . 
Mashumele a mushumo wa zwanḓa , mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓi langulwa nga mulayo  . 
IMC i ḓo sumba maitele a u bida kha RWC 2023 na u vhona uri shango ḽi vhuelwe kha zwa ikonomi nga mushumo hoyu  . 
Ndi ngani mimasipala i tshi tea u vha na sisiteme ya ndangulo ya kushumele ? 
Vhudavhidzani ndi maitele a konḓaho ngauri a katela vhathu vha re na vhupo ho fhambanaho  . 
URI hu DZHIELWE NṰHA uri wekishopho ya u vhumbiwa ha Koporasi na u pulana bindu ya vhorabulasi yo fariwa nga ḽa 08 Khubvumedzi 2004 ngei City Hall  . 
Kha vha ṱalutshedze uri iyi khethekanyo ya pulane ya wadi i rekhoda zwine vhatshimbidzi vha ita u bveledza pulane na uri ndi vhonnyi vhane vha dzheniswa  . 
Muhweleli a tenda zwauri o zwi pfa  . 
Nga nnḓa ha izwi , zwi a konḓa u dzudzanya adzhenda na u wana vhathu vho teaho u rambiwa uri vha dzhenele muṱangano  . 
Iṅwe nḓila ndi ya uri maimo a vhutshinyi a dzula a nṱha na u nga gonya  . 
Kha ngona ya ndunzhendunzhe maitele ndi hune vhagudi vha nga ita ṱhoḓisiso vha ṱanganyisa tshikhala kana tshifhinga tsha ḽitheretsha na zwiwo zwo iteaho kale kana zwa ḓivhazwakale zwo iteaho nga tshenetsho tshifhinga . 
Arali iyi bugu i sa khou vha thusa , vha luluwedziwa u lidzela lulingo kha nomboro ya shishi ya Census 2011 ( 0800 110 248 ) , hune vha go wana muthu a no go vha thusa u gadza fomo nga ndila yo teaho  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓḓisiso kha tsheo dza khothe  . 
Tsha vhuraru , mulayo u konḓaho na u kalula na mulayo wa ndaela ya u unḓa , we wa phasiswa nga tshifhinga tsha uḽa muvhuso wa Rhodesia wa Vho Ian Smith , zwa zwino wo khwiniswa uri u tshimbilelane na dimokirasi na mikhwa ya pfanelo dza vhathu  . 
Mavhalaanngwe a tevhelaho a ḓo ambiwa ngao nga tshifhinga tsha miṱangano ya kiḽasiṱa ya Dziminisiṱa  . 
Uri vha badela vhugai zwi bva kha vhuhulu ha muṱa wavho na uri vha khetha khetho ifhio kha idzi ṱhanu . 
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho mafhungo a kwamaho u ḓi ṅwalisela u lifhelwa murahu muthelo na South African Revenue Service . 
Nḓila dzo fhambanaho dza u vhigela murahu na mishumo zwi a ṱolwa nga tshitshavha  . 
U sedzulusa mulaedza na u shumisea ha zwiteṅwa zwa u vhona zwa khungedzelo khathihi na vhushaka vhukati ha zwiteṅwa zwi vhonalaho na zwo tou ṅwalwaho . 
Lu ṅwalo lu tea u rumelwa kha khoro nahone lu fhelekedzwe mbadelo  . 
Vhashumeli vha muvhuso vha nga vhandamela vha Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha kana Public Service Commission arali hu na u tima-tima siani la u tanganedzwa ha dzimpho  . 
Tsha u fhedzisa ndi livhuwa Zhendedzi a Mveledziso ya Dzitshaka ( USAID ) kha u lambedza nga masheleni mushumo uyu  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho . 
Ndi muthu wa mafulufulu kha u guda  . 
Tshikolo mathina tshi a thusa kha thasululo ya thaidzo dza vhagudi  . 
Vha songo lingedza u rekhoda notsi dzo tou ralo - a zwo ngo tea  . 
Sumbani ni tshi khou ralo u bula  . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u alusa pfananyo ya Tshipembe-Tshipembe nga u shumisa vhuraḓo na u shumisana na zwigwada zwa tshipembe . 
U pembelela ḽa Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi ḽa Lushaka hu ḓo farwa ngei luvhanḓeni lwa Galeshewe , Kimberley , Devhula ha Kapa  . 
Ri tama u fhululedza Komiti yashu Yapo ya Nzudzanyo ( LOC ) na vhaṅwe vhashumisani kha mushumo mungafha wa nṱhesa une vha khou ita . 
Phambano vhukati ha Phalamennde na muvhuso ndi mini ? 
Ndi nḓila ya ndemesa ya u swikelela ndivho ya ndeme ya pfunzo ya vhoṱhe nga u dzudzanya miraḓo yoṱhe ya tshitshavha kha zwa pfunzo . 
Vha humbule uri tsheo ya Komiti dza Wadi a si ambadzifhele kha mukhantseḽara wa wadi  . 
Khethekanyo iyi i bvisela khagala masia a ndeme hune maitele a u lavhelesana na mafhungo a vhaswa na thangana ya murole ya vhaswa a nga vha hone , na hune vhaswa vha nga wanala hone  . 
Thandela dza wadini na mushumoitwa ine ya tea u itwa nga wadi nga zwiko zwayo a zwi khokhovhedzi IDP  . 
Hafhu , ri fhululedza kha u swikelela vhuimo ha ndeme ha miṅwaha ya fumi ya u vha hone  . 
U shuma na maipfi U shumisa ḓivhaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba Maipfi ane a thoma nga mubvumo m a tevhelwa nga v kana w : u shumisa m u peleṱa sa mvula , mwemwela U shuma na mafhungo U thoma u shumisa masumbi a ngaho sa nthihi , mbili na zwiṅwe na tsha u thoma , tsha vhuvhili tsha magumo . 
O no zwi litsha na u zwi litsha  . 
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya mbadelo ya ṱhanzi kha muofisiri wa vhuun ḓi  . 
Fhedzi , havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa , ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga , u luga , vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu . 
Phara dza vhukati : Ifhani muvhali zwidodombedzwa zwo fhelelaho . 
Ndi phambano i fhio u bva kha Themo ya 1 ? 
Muṱangano uyu ndi iṅwe tsumbo ya muya wa vhuthihi na vhuḽedzani ha u vusuludza nyaluwo yo katelaho , ho sedzwa zwipkwa zwa BEE u itela uri hu iwe phanḓa na u khwinisa na u fhelisa khethululo kha ikonomi . 
Zwikhala zwa mushumo zwiṱaṋu 5 zwo vha zwi songo ḓadziwa kana zwi si na vhathu  . 
U vhea zwilinganyo zwa u fhaṱa dzinnḓu na u khwinisa vhukoni ha ndangulo ya mbonalo dzo fhambanaho - U dzhenelela ha tshitshavha hu ṱoḓa uri muṅwe na muṅwe a vhe na zwine a zwi amba kha u dzhia tsheo ya mafhungo a ne a vha kwama  . 
Kha hu shumiswe foniki musi hu tshi dzhiwa tsheo ya mbekanyamushumo ya kupeletele . 
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu  . 
Hu tea u rumelwa fomo mbili  . 
U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula mbudziso  . 
Mugudisi u tea u dzudzanya pulane dza ngudo dzawe hu tshi shumiswa zwishumiswa kana zwiko zwo teaho na bugupfarwa dza u gudisa magudiswa kha sekele ya vhege mbili hu tshi shumiswa thevhekano yo teaho na u sielisana . 
Vhudavhidzani ha misi yoṱhe na miraḓo . 
Vha wana uri vhone a vho ngo zwi dzhiela nṱha u swikela ṋamusi , naho ṅwana wa khaladzi avho o ḓi lovhela henefho tivhani . 
U thogomela lwa tshifhinganyana zwi nga kwama muthogomeli ane a dzula na mualuwa lwa tshifhinganyana kana mualuwa ane a fhedza tshifhinga a siho hayani e fhethu hune ha wanala u thogomela ha tshifhinganyana  . 
Komiti dza Wadi hedzi dzo ya nga mishumo yo fhambanaho  . 
Zwithu zwinzhi zwi a dzhenelela - na u ṋaṋisa - nḓila dza muvhili dza u langa mutsiko wa malofha , nahone musi mutsiko wa malofha u tshi tsa , kana u gonya , hu na khombo dzo fhambanaho dzine dza nga vhanga u tshinyala ha tshoṱhe ha muraḓo kana lufu  . 
Khoro i ḓo dzhia tsheo kha khanedzo ya u ṋekedza na ṱhalutshedzo ya tsheo kha maḓuvha a 60 u bva kha ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa ha khanedzano na tsheo ya Khoro . 
Idzi pfanelo dzo tsireledzwa nga Ndayotewa nahone a dzi pfukiwi hu songo vha na zwine zwa pfala zwine zwa nga fusha zwine Ndayotewa ya ṱoḓa  . 
Phalamennde , sa muimeli wa vhathu , i ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nahone i nga takalela vhadzulapo vhoṱhe vha tshi pfa vho vhofholowa u dzhenela kha mushumo wa tshiimiswa nga luambo lune vha funa . 
Hezwi zwo vha zwo tea , u ya nga tshipia tsha u kuvhanganya mafhungo na thekhinolodzhi dza Vhudavhidzano  . 
Gavhelo ḽi tea u khavara thandela dzo fhambanaho na ṱhoḓea dza vhashumi dze dza ambiwa nga dzo kha themendelo dzo itwaho kha muvhigo uyu  . 
Mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa na zwinwe zwishumiswa zwa mudagasi ndi zwa munetshedzi  . 
Mbofholowo na tsireledzo ya muthu 12 . 
Ndangulo ya u fha ( laisentsi i fanela u sedzulusa ( laisentsi ya u bvisela malat ( wa tshikhalani nga murahu ha tshifhinga tsho buliwaho kha ( laisentsi  . 
Nga u angaredza , tsengo dza u ranga dzo itwa kha vhathu vha linganaho 191  . 
Mbadelo dzi nga ya nga u fhambana . 
Ri nga kona fhedzi u shumana na khumbelo yavho musi ro no wana maṅwalwa oṱhe o teaho  . 
Ro dzula ro ni itela ḽa u thoma . 
U sumbedza zwikili zwa mbeu na ndingano na zwa u humbula nga ndingano kha maga oṱhe a thandela ya mveledziso na zwishumiswa zwa u dzhenelela kha mbeu zwa ndingano  . 
Milayo iyi a i vhonali na zwenezwo misi yoṱhe nahone i nga vha hone nga murahu  . 
Khaṱhululo ya nga ngomu lutamo lwa u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe u ya nga PAIA sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya vhu 10  . 
Mutangano wa Dziminisiṱa dza SADC dzi re na vhuḓifhindueli ha ndangulo ya khombo ya zwiwo wo farwa nga ḽa 26 Lara 2016 ngei Mauritius u tshi khou tshimbidzwa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumisano na Mafhungo a Sialala , Vho Des Van Rooyen  . 
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi wavho a badela kha mutengo wa GEMS . 
Vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha mushumo muhulwane wa CBNRM kha shango , Afrika , na kha lifhasi lothe  . 
Vho ḓiimisela u thoma na u alusa ḽaiburari na ngade dza tshikolo . 
Vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha , vhubindudzi ha sekithara ya muvhuso vhune ha engedzea kha vhubindudzi ha phuraivete  . 
Ndi amba zwa u vhuya vhusiku  . 
Muholo wa fhasisa wa lushaka u tou vha tshikalo tshine a huna mushumi ane a tea u badelwa fhasi hatsho , na uri u ḓo shandukisa matshilo a dzimiḽioni dza vhashumi vhane vha badelwa miholo ya fhasi lu vhonalaho khathihi na u thoma u tandulula khaedu ya u sa lingana ha miholo . 
Kha ri ṅwale Gerani ni nambatedze zwanḓa na milenzhe u itela u fhedzisa tshifanyiso itshi . 
Muunḓiwa : Muthu a wanaho mbuelo kha GEMS . 
Kha vha ḓivhadze Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa  . 
Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha khamphani . 
Nyito dza nḓila yo ḓisendekaho nga maanḓa dzi katela migwalabo , zwiṱereke , misumbedzo , migwalabo ya vhathu vhanzhi kana u shumisa midia lwa vhuṱali u lwa na a hanedzanaho na iwe , nndwa  . 
Phaiphi yo vheiwa tsini na gethe ḽavho ḽa phanḓa  . 
Ri fulufhela uri vhadziavhuhali vha ḓo vhona tshihaḓu tshine izwi zwa tea u bvelela ngatsho  . 
Hu tou vha na zwikolo zwiraru na kiḽiniki mbili fhedzi kha uvhu vhupo  . 
Muvhala nga wone uṋe a si tshiteṅwa tsha mbalo , fhedzi u nga kha ḓi shumiswa kha u bveledza nḓivho ya zwiteṅwa zwa Mbalo kha nyito dzi nga ho kha u vhekanya , u ita zwigwada , na u khethekanya . 
Zwi khagala , hu na khonadzeo khulwane kha vhushaka uvhu vhuswa vhune ha khou aluwa  . 
Zwithusedzi zwi shuma nga u leḓisa misipha u mona na kha nḓila ya muya u itela uri i vulee hafhu  . 
Luambo luswa lu tea u funzwa nga nḓila i takadzaho nga nyimbo dza u dovholola , kutambo kwa u edzisela , u imba nyimbo dza nyito na zwirendo zwi tshi tikedzwa nga nyito dza u vhona , u pfa , na u ita ( visual , auditory and kinaesthetic )  . 
Mbudziso ndi ya uri naa iyi mbetshelo i nga ṱalutshedzwa ya vha i pfadzaho u ya nga khethekanyo ya 36 ya Ndayotewa . 
U wana vhueletshedzi na thikhedzo yo engedzedzwaho na u khwat ( hiswa ha vhaaluwa nga mashaka a tsini a vhaaluwa uri vha kone u lavhelesana na masiandoitwa a vhavhaho a HIV na EIDZI  . 
Maga ha nga tevhelwi o ralo hoṱhe hoṱhe kha phurosese iyi lini . 
Ndi zwifhio zwine na ita hayani zwi re na khombo ? 
Muvhuso wa Afurika Tshipembe u ḓo vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha Angola vha re Afurika Tshipembe vhaḓivhadzwe nga ha maitele a datumu ya u fhedza ya dzitshavhi kha vhathu vhane zwa vha kwama na u vha ṱuṱuwedza uri vha ḓibvisele khagala uri vha kone u humiselwa shangoni ḽavho . 
Fhedzi vhathu vha tea u gudiswa kana u ṋewa nḓivho , vha tea u dzhenelela kha maitele  . 
U engedza nṱha ha ezwo , muḽaiburari u fanela u ranga mafulo a u vhala na nyaluwo ya ḽitheretsha ya vhana , midia na mvelele  . 
Vhonkhetheni vho teaho , vho phasaho U ṱolwa ha Vhanangiwa , vha ḓo kwamiwa nga Muofisiri Muhumisi wa The Elexions Agency uri vha ḓise tshinepe tshine tsha nga shumiswa kha u ganḓisa . 
Musi waini yo no ya ṱhohoni , Mangalani zwe a vha a tshi vho amba na u ita zwo vha zwi si tsha pfadza . 
Musi mbuelo i tshi fhira tshinyalelo , sa tsumbo , musi muthelo wa vhathu u tshi gonyiswa u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa , hu vha na mbuelo ya nṱhesa . 
Muvhuso wo bveledza mbekanyamushumo ya Tshigwada tsha Tshumelo ya Vhaswa vha Mahayani tsha Lushaka u thusa vhaswa kha vhupo ha mahayani  . 
Naho zwo ralo , ri nga si kone u ita zwithu zwinzhisa kha sia iḽi  . 
Muhumbeli ane a ṱoḓa tswikelelo kha rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa muhumbeli onoyo ha ṱoḓei uri a bvise mbadelo dza khumbelo  . 
U buletshedza na u tevhekanya zwithu zwo khuvhanganywaho u bva kha zwinzhisa u ya kha zwiṱukusa na u bva kha zwiṱukusa u ya kha zwinzhisa . 
Secondary Osteoarithritis I wanalesa kha vhaswa , vhafumakadzi na vhanna , na hone I tshimbilelana na zwithu zwi no nga sa u kavhiwa nga zwitshili , mitambo kana tshiroma  . 
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu , nga vhusimamulayo na maṅwe maga , i fanela u langa na u ṱola kushumisele kwayo kwa nyambo dza tshiofisi i sa pambuwi kha mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya 2 , nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi fanela u ḓiphiṋa nga u eḓana nahone dzi fanela u farwa u lingana . 
Tshelede iyi ndi ya u konisa masipala u ṋetshedza tshumelo dza ndeme na u londota ndangulo ya ndeme  . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u thusa vhorabulasi khathihi na u isa tshumelo dza maḓi nga mathannge zwitshavhani . 
Vhashelamulenzhe vhe vha vha vhe kha Modulu wa 1 vha ḓo vha na ludungela lwa IDP  . 
Nga murahu , tshifhinga itshi tsha ḽivi yo badelwaho tsho vha tsho engedzwa nga miṅwedzi i ṱoḓaho u swika henefha kha ya ṱahe  . 
Mvelelo sa one matshilele a vhathu yo ṋewa tshikhala kha Mulayotewa washu . 
Ri ḓo khunyeledza u ḽaisentsiwa na kushumele kwa Infraco . 
Zwa murahu a zwo ngo , naho zwo ralo , kona u tsireledza izwi sa u sedza ho limeaho na thendelano yo vha ya uri hu ḓo dovha ha vha na ( u ṋaṋa huṱuku ) u fhungudzea kha mitengo ya nḓowetshumo dza nṱha kha mashango ane a kha ḓi bvelela mahulwane  . 
Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela ḽihoro ḽe vha ḽi khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwaḽo . 
Nahone arali vha khou ṱoḓa thuso iṅwe na iṅwe kha riṋe , vha humbelwa uri vha ḓivhe uri ro ḓiimisela u ṋetshedza zwine ra kona  . 
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli  . 
Kha mbekanyamushumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe yo pfumaho nyito dza luambo dzo linganelaho nahone dzine dza itwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , hu tea u itwa nzudzanyo ya khonadzeo dza u guda u ṅwala na u vhala ḓuvha loṱhe . 
U tshi dzhia vhuḓifhinduleli uhu , ḽihoro ḽivhusi ḽi ḓo ḓidzhenisa kha maitele a nga ngomu na u kwama vhathu hune ḽa vhona ho tea , sa zwine zwa itwa nga maṅwe mahoro a poḽitiki  . 
Kha vhuimo uvhu sisiṱeme ya WC yo vha i tshi vho thoma u wa zwenezwo masipala wa humbula u ṋetshedza WC ofisi dzo nakaho na fanitshara kha senthara ya zwiko zwinzhi ntswa  . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza rathi dzi tevhelaho  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha Madalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Zuma kha Riphabuḽiki ya Congo nga dzi 29 na dzi 30 Tshimedzi 2013 . 
Khoudu ya muunḓiwa yo khakhea  . 
Maga a tevhelaho a 10 a do ni thusa kha u ita pulane ya khampheini i kwamaho mafhungo a tshitshavha tshanu  . 
U itela uri hu vhe na vhunzhi ha mihumbulo ya vhupuli vhune ra vhu ita nga kha khakhululo kha mvelele yashu  . 
Ndi zwa ndeme uri shango kana mavu zwi fanela u shumisiwa lwa mveledziso  . 
Arali vha nga dzhia tsheo ya u ṋetshedza muṱoḓisisi tswikelelo kha zwiko zwavho zwa zwi tshilaho zwapo , vha ḓo fanela u dovha vha u ṋetshedza zwidodombedzwa izwi zwine a zwa ṱoḓea uri a kone u ita khumbelo ya thendelo  . 
Musi mbekanyamushumo yavho i tshi khou aluwa , hu tutuwedzwa muvhuso uri u ite milayo miswa na dzipholisi , kana vha ite dzitshanduko kha ine ya vha hone , vha tshi khou ditika nga tshenzhemo yavho ya vhukuma ya CBNRM  . 
Musi a tshi khou ralo u vula mulomo , vha dzhenise khaphu  . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 2 a tshi thivheli Minisṱa we a vha e sinethe musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , kha u isa phanḓa sa Minisṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 911a ya Ndayotewa ntswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B. 
Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede . 
U ita uri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhe Ḓuvha ḽa Mandela kha vha pembelele vhutshilo ha Vho Madiba na zwe vha ri siela nga nḓila iyaho phanḓa ine ya ḓo ḓisa tshanduko ya tshifhinga tshilapfu . 
Fuḽaga ya lushaka yo ita rekhithengele , ya lapfa khathihi na hafu u fhira vhuphara hayo I na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku na wa lutombo  . 
Heyi ndi nyito ine ya dzhia maimo mararu ane a sumbedza zwiṱirathedzhi zwa u thetshelesa zwi imaho nga zwoṱhe u itela u pfesesa na u wana mulaedza wa tshipitshi na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u thetshelesa . 
Zwenezwoha , vha mbo ita nḓivhadzo kha gurannḓa hu u itela uri muthu ane a nga takalela u gudisa vhaswa mitambo a vha kwame . 
U vhiga mvelelo musi wa u ṱaṱisana ha nnyi na nnyi hu tshi ambiwa nga zwiṱirathedzhi malugana na tsheo kha zwiṱirathedzhi zwifhambanyi  . 
Nga tshumisano ya vhoṱhe , na vhuḓiimiseli ha u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho nahone nga vhukoni , ri ḓo kona u vhona uri mushumo washu wa mvusuludzo na mvelaphanḓa u a bvelaphanḓa nahone ri ḓo kona u u isa maṱhakheṱhakheni . 
Muvhuso u fanela u shandukisa idzi ṱhoḓea na lutamo zwa tshitshavha nga kha kuitele kwa poḽotiki kha zwiimiswa zwa muvhuso , sa zwo katelwaho kha mbekanyamaitele iyi  . 
Kha vha fare therisano nga u angaredza nga mbudziso dzi tevhelaho  . 
Zwitatamennde zwa Vhuḓiimiseli ha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi zwi fanela u vha zwipfufhi zwa dovha zwa vha zwine zwa pfesesea  . 
U vhiga tshiwo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe , kana u vhiga tshiwo kha Muimeleli wa Tshitshavha  . 
Kha vha ḓadzde fomo CM29 - Redzhisita ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli na vhaofisiri . 
Miraḓo ya Vhuhaṱuli , Vhadzulatshidulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu , Vhalangavunḓu vha Mavunḓu na Vhaṱhomphei vha swikela Company Gardens kha munango wa tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu a Lushaka  . 
Mulayo wa Lushaka u fanela u itwa uri pfanelo dzino dzi shume zwavhuḓi , nahone u fanela u- ( a ) vhea ḽa uri kuitele kwa ndaulo ku ṱolwe nga khothe kana , hune zwa vha zwo tea , zwi ṱolwe nga komiti I sa dzhiiho sia kana muthu o ḓiimisaho ; ( b ) vhea mushumo kha muvhuso uri u ite uri pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu dza na dzi shume zwavhuḓi ; nahone ( c ) u ṱuṱuwedze ndaulo yavhuḓi  . 
Dzina ḽo tendiwaho li mulayoni lwa miṅwedzi mivhili . 
Ndi tea u ṱamba maṋo ndi tshi fhedza u ḽa na musi ndi sa athu u eḓela . 
Vhudavhidzani ndi kuitele kune ngakwo vhathu vha ṋetshedzana mihumbulo  . 
U anganyela na u vhala nga u fulufhedzea u swika kha zwithu zwi si fhasi ha  . 
U bveledza nyaluwo kha vhupo vhuswa  . 
Zwi ḓo dzhiiwa u tou nga ICC a yo ngo ita thambo kha Afrika Tshipembe ya u kwamana nayo uya nga Athikili 97 nga muya wavhuḓi na nga vhuḓikumedzeli na nga nungo dzoṱhe u thusa Afrika Tshipembe . 
Fhedzi-ha , zwi nga vha zwavhuḓi arali masipala a tshi monithara tshiimo tsha u bvela phanḓa ha mushumo woṱhe wa thandela idzi , u itela u wana vhuṱanzi uri CBP i kwama hani masia o fhambanaho khathihi na u wana wadi dzine dza lila thikhedzo nge u shaea ha u bvela phanḓa kha u shumisa pulane ya wadi ha vha na u baḓekana na thaidzo dzi re kha kushumele kwa komiti ya wadi kha dziṅwe wadi nngede  . 
Maitele oṱhe a Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u katela u ḓilugisela nga vhuronwane ha vhadzheneli kana vhasheli vha mulenzhe kha maitele na dzimbekanyamushumo , hu tshi katelwa na vhaimeleli vha mulayo . 
A huna muṅwe mulayo une wa tea u kuḓana kana u fhambana na Ndayotewa na luthihi ; nahone Muvhuso a u tei u pfuka Ndayotewa na luthihi  . 
Nda pfa ndi tshi tama u nga vhone  . 
U ya nga Mulayo wa Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni , vhatholi vhoṱhe vha tea u vhiga khombo dzoṱhe dzi iteaho mushumoni kha Tshikwana tsha Ndiliso  . 
Nṱhani ha izwo , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u nga kovhelana data na vhashumisani vha fulufhedzeaho u itela u ri thusa kha zwa tsenguluso ya dzimbalombalo , u vha rumela imeiḽi kana vhurifhi ha poswo , u ṋekedza thikhedzo ya vharengi , kana u dzudzanya nḓisedzo  . 
Hezwi ndi mathomo a maitele o ṱanḓavhuwaho a u fhelisa u tsela fhasi ha vhukoni ha Muvhuso na u shandukisa modele washu wa nḓisedzo ya tshumelo u itela uri u kone u shumela vhadzulapo vha shango ḽashu  . 
Ndo dovha nda ḓivhadza Ndango ya Mulayotibe wa u Fara Mavu une wa ḓo takusela nṱha vhuṋe ha mavu uya kha egere dza 12 000 wa ḓo thivhela vhabvannḓa uri vha lange mavu . 
Dayari ndi bugu ine muthu a rekhoda zwiitei zwa vhutshiloni hawe zwine a vhona zwi zwa ndeme khae  . 
Vhagudi vha tea u vhambedza vhulapfu , vhuphara na vhunṱha ha zwithu zwo kalwaho kha mithara . 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo dzine Muhasho wa vha nadzo yo itwaho zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 8 na 11 tsha PAIA . 
U swikelela mafhungo 32 . 
Vha badelela fhedzi zwine vha zwi shumisa  . 
Kha vha dzhie tshifhinga tshilapfu tsha u sedzulusa mbekanyamushumo . 
Arali vha na vhulwadze ha swigiri , vha na guḽukhousu nnzhi ( swigiri ) malofhani avho . 
U dzhenelela hu hulwane u bva kha muvhuso na maṅwe mazhendedzi a mveledzo ya vhutsila ndi maelana na vhugudisi  . 
Tsha ndeme kha u kuvhanganya dzimbalombalo dza vhukuma ndi muhanga wa tsumbo ya vhukuma , une wo fhelela na u vha wa musalauno hu u itela u u shumisa nga vhuḓifulufheli kha dzisaveyi na mivhalo  . 
Nḓivhadzo ya muṱangano i tea u dzudzanywa na u ṋetshedzwa vhadzheneli vho teaho ( tsumbo , miraḓo ya Komiti ya Wadi , arali hu Komiti ya Wadi , zwigwada arali hu muṱangano wa zwigwada )  . 
HIV lwa khombo uri hu kone u wanala dzilafho ḽo teaho , zwine zwa pfi post-exposure prophylaxis , ḽi nga dzudzanywa . 
Khunyeledzoni , kha vha ri ndi sedze tshiṅwe tshiteṅwa tsha ndeme tshine kanzhi tsha livhana na vhuraru hashu hu tshi katelwa maṅwe mashango ane a khou bvelela  . 
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe ( South African Reserve Bank ) ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone i langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde  . 
Asesimennde ya tshifhinga tshoṱhe ndi ngona yone-yone ine asesimennde ya itea ngayo kha Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka . 
Ho lavhalelwa uri vhagudi a vha tsha ḓo ḓitika nga u ola zwifanyiso na uri vha ḓo vha vha tshi vho shumisa nomboro u ṱalutshedza mihumbulo yavho . 
Khethekanyo ya Ndangulo ya Khombo ya Tshikimu  . 
Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi  . 
Wadi nnzhi dzi na vhadzulapo vha sa khetheli dzangano ḽithihi  . 
Mulayo wa tshithu a u na kuitele kwa uri muwali wa wili u a sika hune a imelwa nga muwe , fhedzi-ha wo vha u tshi tenda uri vhaaifa vha ambiwe nahone thundu yavho i ewe vhawe vhagede henefho muani  . 
Nga nnḓa ha tsedzuluso nga vhuḓalo ya ndavhelelo dza demogirafi , puḽane i dovha hafhu ya haseledza nga ha nyimele ṱhanu dza ndeme : tshanduko dza ikonomi ya ḽifhasi , thekhinoḽodzhi , u ṱanganyiswa ha ikonomi , u shanduka ha kilima na nyaluwo ya ikonomi ya Afurika  . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama ḽeibuḽu . 
Khumbelo yavho i ḓo lengiswa arali vha sa ṋekedza GEMS maṅwalo oṱhe a ṱoḓeaho  . 
Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe , vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson  . 
Nyendavhusiku , musi luafhulelo lu tshi thoma  . 
Vha ṱoḓa zwikhala zwa u ḓi ṱumanya na nḓivho ya vhukuma , sa tsumbo , kha zwiimo zwa u thoma izwi zwi nga dzhia maitele a u fhindula ndaela kha luambo lwo sedzwaho . 
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe , nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa . 
Vhunzhi ha marifhi vhu tea u katela marifhi zwao a yaho kha mashaka dziṱhama u ya na kha marifhi a si a fomaḽa a yaho kha dziguranḓa , sa tsumbo . 
Kha vunḓu ḽa Mpumalanga , musidzana wa vhukale ha miṅwaha ya rathi ho humbulelwa uri o vhulawa nga mufumakadzi we a vha a khou mu lela . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme u fhungudza zwithu zwine zwa nanisa zwine zwa vhangwa nga mushumo  . 
Ndi vhana vhangana vha no takalela u gidima ? 
Nḓivhadzo ire na madzina a dzithirasitii i ḓo vheiwa kha webusaithi ya GEMS nga ḽa 16 Fulwana 2013 nahone mafhungo nga vhuḓalo a ḓo ṋekedzwa kha Nḓivhadzamafhungo ya Miraḓo i tevhelaho  . 
U nangwa ha khamphani dze dza bvelela kha ndingo dza u renga nga Muhasho wa Fulufulu kha Mbekanyamushumo ya Vhabveledzi vho Ḓiimisaho vha Fulufulu ḽa Malasha ( IPP ) ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhurangeli ha muvhuso u tsireledza nḓisedzo ya fulufulu ya shango  . 
Vhunzhi ha vhane vha vhu tevhela ( vhuloi ) vha vhu dzhia vhu vhurereli ha zwino nahone ho teaho kha tshifhinga tsha zwino  . 
Ngauralo , Muthu zwawe kana muthu wa mulayo ( tsumbo , khamphani kana khamphani ya vhathu vha sa fhiriho fumi ) vha nga ita khumbelo ya u swikelela mafhungo kha tshiimiswa tsha muvhuso kana tsha phuraivete  . 
Ndima ya 2 i nga khwiṋiswa fhedzi nga Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka , hu na vouthu dza u zwi tikedza dzine dza swika tshivhili tsha raru tsha miraḓo ya hone na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , hu na vouthu dzine dza swika mavunḓu a rathi  . 
Nga tshifhinga tshenetshi tsha Dyambeu , hu pfala uri Vhangona vho pandelwa vha shavhela vhukovhela  . 
Kha nyimele ya vhuvhili ṱhalutshedzo i fhambanyisa mvelele ya lushaka nthihi u bva kha iṅwe  . 
Nṱhani ha izwo , ndinganyiso vhukati ha mabambiri a khoniferentsi na athikili dzo ganḓiswaho a i a thu u tou takadza  . 
Tshikimu tsha u Sheledza tsha Tugela Ferry tshi ḓo thusa vhorabulasi vhane vha khou bvelela vha linganaho 1 716 , yadi ya u rengisa zwifuwo ya uMsinga i do sika zwikhala zwa mishumo . 
Komiti dza Wadi dzi shuma mushumo kha u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza zwitshavha zwavho dzi a davhidzaniwa nga nḓila yone nahone i pfadzaho  . 
Muvhuso wo ḓinekedzela u swikelela ṱhoḓea dza mutheo kha vhadzulapo vhoṱhe  . 
U ṅ walisa ha u thoma hu itwa kha fomo ( ya Vhugudisi ha Tsedzuluso ya Mbeu ) ine ya rumelwa mathomoni a ṅ waha mu ṅ we na mu ṅ we . 
Vha ḓo dovha vha wana thikhedzo ya zwa pfunzo , thikhedzo ya zwa matshilisano , u pfumbudziwa ha zwikili zwa vhutshilo,vhuṱuṱuwedzi na thikhedzo ya zwa mishonga hune ya ṱoḓea . 
Nga maanḓa mbudziso i no ri : Nga tsiko , muthu o ṋewa maanḓa a u langa shango na u ḽi shumisa  . 
Tshanduko dza tshifhinga tshilapfu kha vhuvhambadzi ha ḽifhasi na vhubindudzi zwi khou khwinisa ikonomi ya ḽifhasi na poḽitiki dza dzitshaka  . 
PSC i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka nahone i tea u vhiga khaḽo ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ha mishumo yayo na kushumele , na kha vhusimamilayo ha vundu malugana na mishumo yayo kha vundu . 
Dzina ḽo anganywaho ḽa CC ḽi tea u ṱolwa phanḓa ha musi ḽi tshi tendelwa kana u hanwa . 
Mulayo wa Muhanga wa Vhushaka ha Mivhuso , 2005 i uri vhuimo vhuraru ha muvhuso vhu tea u shuma hoṱhe u swikelela u takulwa ha tshitshavha  . 
U ṱalutshedza munavho ( tshikoupu ) : U khethekanya zwibveledzwa zwa thandela zwa bva zwipiḓa zwiṱuku zwi no langea  . 
Mihasho i ḓo shumisana na dziNGO na mabindu u sedzana na zwo teaho u itwa miṱani na u vhona uri zwi itwa nga u ṱavhanya  . 
Naa hu na tshiṅwe tshiṱuṱuwedzi tsha muvhuso malugana na u ita zwenezwo ? 
U isa phanḓa na u fhaṱa na u sumbedza ( model ) ḓivhaipfi yo wanwaho na luambo lwo shumiswaho lunzhi kha nyambedzano lwo leluwaho . 
U bveledza vhupo ha tshifhinga tshilapfu ha u guda ha vhuimo ha nt ( ha ha tshifhinga tshot ( he  . 
Heḽi ndi bono ḽashu ḽa Tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi  . 
Iṅwe ya nḓila dza u ita vhulavhelesi nga Komiti ndi u dalela fhethu ho tiwaho kana mbekanyamushumo uri dzi wane mafhungo a vhukuma nga zwine zwa khou itea . 
Ndivho ndi u bveledza vhaodithi vha ṱuṱuwedzwaho ( vhaodithi vhane vha kha ḓi guda ) , vha saathu ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Phurofesheni ya Vhaodithi , 2005 uri vha langwe nga Bodo ya Vhulangi yo ḓiimisaho ya vhaodithi , nga nḓila nthihi ine vhaodithi vho ṅwaliswaho vha langiswa ngayo , na u ita khwiniso ya ndeme ine ya ṱoḓwa nga Mulayo wa dzikhamphani 2008 . 
Hu na miṱa ya 1,2 miḽioni ine ya khou dzula mishashani ya 2 700 . 
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 a dzo ngo fanela u shumiswa nga nḓila i sa tendelani na mbetshelo na nthihi dza Mulayotibe wa Pfanelo . 
Vhunzhi ha Milayotibe iyi i nga dzheniswa kha NCOP nga iṅwe ya Nnḓu ; fhedzi hu na Milayotibe miṅwe ine ya fanela thoma kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Mabindu asi a mbuyelo ndi khamphani dzo ṅwaliswaho u ṋekedza tshumelo kana u ṱu ṱuwedza ṱho ḓea dza tshitshavha  . 
U ṋea nyangaredzo i pfalaho ya nomboro ya zwithu zwine zwa nga sedzuluswa nga u tou vhala . 
Arali vhe ṱhanzi vha tea u vhiga mishushedzo yeneyo kha mapholisa kana kha mutshutshusi muhulwane wa muvhuso . 
Vha muthu wa ndeme vhukuma kha u langa asima yavho  . 
Hezwi zwi thusa vhagudi u bveledza zwikili zwa kuhumbulele na kupfesesele kwa akhademi , zwine vha ḓo zwi shumisa kha u guda thero dzine dza nga sa Saintsi nga English ( Tshiisimane )  . 
Milenzhe ya murahu ndi hone i tshi vho thoma u lapfa . 
Nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 , ro tenda uri Phungombuya ya Afurika Tshipembe i ḓo ṱuṱuwedza u swikelela pfunzo nga vhoṱhe . 
Vho ya ha masipala u ḓadza fomo na u badela diphosithi  . 
Kha vha ite uri vhagudi vha pose zwisagana zwavho zwa ṋawa kha manngi u re vhukati ha tshitendeledzi . 
Mulayo wa Vunḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya a i thivheli muvhuso kha u lambedza zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho . 
Ita khumbelo nga vhulenda ( tsumbo ; Ndi humbela u ya bungani )  . 
Ri tea u tikedzana kha vhuḓipfi nga tshifhinga itsho tshi konḓaho , na nga matheriala hune zwa konadzea  . 
Musi mabindu a tshi thoma u shumisa zwiporo , vhuimangalavha na ḽaini dza phaiphi dzo engedzwaho - u bva kha migodi u ya kha mamaga na mabindu maṱuku - vha ḓo thoma u livhana na u engedzea ha ṱhoḓea ya ṱhundu na tshumelo dzavho  . 
Muvhuso wo thoma ndalukanyo dza vhaofisiri vha vhuendi u bva kha Muhangarambo wa Ndalukanyo wa Lushaka ( NQF ) 4 u swika kha NQF 6 u itela uri vha mushumo uyu uvhe wa phurofeshenala . 
Uri dzangano ḽi bveledze zwavhuḓi , ndi zwa ndeme uri vhomakone vha mishumo vha vhe na vhuṱumani vhukati vhavho  . 
Pfufho dza ndeme dzo lingana u wana vhashumi uri vha dzhenise nungo dzo linganaho kha mushumo  . 
A thi pfi ndo vhofholowa musi ndi tshi shumisa akhaunthu ya bannga  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhe na muhumbulo wo ṱambaho nga ha zwine zwa khou itea kha muteo wa fhasisa wa tshibveledzwa . 
Khabinethe i dovha ya ṱanganedza mushumo wa Pfufho dza Vhashumelannḓa vha Afrika Tshipembe une wa ḓo hulisa vhashumelannḓa vho khetheaho Afrika Tshipembe na maAfrika Tshipembe vha shumaho kha mashango a Afrika . 
Kha mukumedzo wavho , vho itela khaedu muvhuso u bindudza , u bveledza na u tikedza sekhithara  . 
U shaea ha nyendedzi kha themamveledziso ya masipala na thikhedzo ya tshumelo  . 
U modereitha zwi tea u itwa tshikoloni , tshiṱirikini , Vunḓuni na kha maimo a lushaka . 
U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu . 
Mulayotibe wo livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na Mvelelo 13 ine ya amba nga ha u katela na tsireledzo ya tshitshavha nga sisiṱeme ya u fhindula na u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo ya vhudzivha na u dzhenelela ha dzilafho zwi tshe zwiṋu u itela u thusa nga u ṱavhanya u fhola na u vhuelela mushumoni , na u sa vha na ndindakhombo u itela u leludza mutsiko wa tshikwama kha vhane vha sa tou kona . 
Muhanga u katela u vhetshela thungo masheleni a poso iṅwe na iṅwe i si na muthu kha mihasho hu u itela u thola matshudenivho fhedzaho pfunzo dza nṱha kha mishumo i si na vhathu vhanzhi . 
Iyi khethekanyo ya bammbiri i ḓo lavhelesa kha ḓivhazwakale ya nyimele ya vhuloi , u ṱalutshedza uri vhuloi ho vha ho itisa hani zwiḽa kale nahone zwine zwa kha ḓivha hone kha vhuloi kha ḽifhasi ḽa zwino ndi zwifhio . 
Ro topola vhuendelamashango sa tshone tshitshimbidzi tsha ndeme tsha mishumo  . 
Khumbelo i nga vha ya musi hu tshi khou bebwa n(wana wa mushumi , kana musi mufunwa wa tshot ( he , kana nga mubebi kana mubebi - mufareli , makhulu , n(wana , n(wana o adoputiwaho , mud(uhulu kana vhana vha mud(i muthihi na mushumi  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzulela u vha hone nga ṅwedzi wa Luhuhi . 
Mulanguli wa CBP u fanela u ṋekedza mvelelo dzi dzhielwaho nṱha dzi kwamaho mafhungo a Komititshimbidzi ya IDP u ita uri hu vhe na mbambedzo vhukati ha zwi dzhielwaho nṱha zwo ṱumanywaho na mafhungo a IDP na mvelelo dzi dzhielwaho nṱha dza wadi  . 
Ri ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ise phanḓa na u tikedza thimu dzashu dza lushaka , khathihi na vhatambi vha vhanna na vhafumakadzi  . 
Vhalani fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ni kone u khaḽara tshifhaṱuwo tsha Ee kana tsha Hai . 
Kha vha humbele vhagudi u swaya nomboro dze vha dzi topola musi vha tshi khou vhala nga 2 , nga 5 , nga10 . 
Vhadzheneleli vha tea u ambedzana mishumo yo fhambanaho ine Komiti dza Wadi dza tea u i ita kha ḽiga iḽi vha kona u i ṅwala kha tshitendeledzi  . 
U linga ha fomaḽa hu ṋea vhagudisi nḓila ya sisitemethikhi ya u ṱhaṱhuvha yavhuḓi ine vhagudi vha khou bvelela ngayo kha gireidi na kha thero . 
Izwi zwi nga itwa nga Muphuresidennde nga mulevho . 
Nga ṅwaha wa 2014 , mivhigo ya zwirathisi yo ya phanḓa na u vhiga nga ha zwiwo zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi na milandu i kwamaho vhuloi kha mavunḓu o fhambanaho . 
Zwazwino , Khabinethe i tama u livhisa ndiliso kha miṱa ya avho vho lovhelwaho nga miraḓo ya miṱa yavho na u tamela mashudu avho vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola . 
Vha ḓo ṅwaliswa sa dzhendedzi nahone vha nga si lozwe khoudu yavho ya vhudzhendedzi  . 
Ndayotewa nga u vhona uri hu vhe na Tswikelelo khulwane kha Vhulamukanyi , nga tshifhinga tshithihi tshenetshi u tshi ita uri hu vhe na vhupo ho tsireledzeaho ha vhana vha Afrika Tshipembe . 
FIFA tsha vha Miṅwaha ya Fhasi ha ya 20 tshine tsha ḓo farelwa ngei Tshipembe ha Korea  . 
O d(o fhat ( a mud(i muhulu henefho Vhukalanga  . 
Zwoṱhe zwi tshilaho vhutshiloni zwi ḓitika nga maḓi . 
Kha vha ntendele , vhueni vhu ṱhonifheaho , ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango . 
U itela uri vhathu vhanzhi vha kovhekane dakalo ḓa u takalela Tshiphuga tsha Ḽifhasi , Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha na phakha nnzhi dza vhaṱaleli nga 2010  . 
Pentomino dzohe dzo itwa nga zwikwea zwianu zwa saizi dzi no fana  . 
U sa tendelwa nga fhasi ha ino phara zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu nga murahu ha musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe  . 
Arali munna a tshi ṱo ḓa u vha na muṅwe mufumakadzi nga mbingano ya tshirema , u tea u ya Khothe Khulwane u wana ndaela ine ya ḓo langa thundu dzawe . 
U shandukisa vhupo ha u langa nga u fhungudza zwithithisi zwa vhudzheno , ha engedziwa tshikoupu tsha muṱaṱisano kha netiweke ya nḓowetshumo na u fhungudza vhupfiwa ha muvhuso ho livhanaho kha ikonomi , vhune na hone ha tea u ṱanḓavhudza tshikoupu tsha tshanduko i engedzaho vhubveledzi  . 
Mushumo wa Komiti a u fheleli kha muvhuso fhedzi . 
Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz , vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho . 
U ṱalutshedzela tshibveledzwa tsha u vhona . 
Ndango ya zwa Vhashumi a mbekanyamaitele , kutshimbidzele na bugupfarwa b maṅwalo a mafhungo a ngangomu na nḓivhadzo dza mafhungo c tshiṱirathedzhi tsha ndango ya zwa vhashumi d mutevhe wa vhukwamani ha vhaofisiri vha mafhungo kha muvhuso  . 
Kha vha ṱhogomele : Vha nga kha ḓi renga khithi ya u ita ndingo dza vhuimana hayani u bva kha vhengele ḽa mishonga ḽa tsini . 
Livhanyani maipfi a luambo lwa musanda na ṱhalutshedzo dzao . 
Muthu mun(we na mun(we ane a t ( od(a u nea mahumbulwa malugana na u khwiniswa ho gaganywaho , a nga ita ngauralo nga u n(walela Mukhomishinari wa Ndiliso , PO Box 955 , Pretoria 0001 , hu sa athu swika d(uvha ( la 30 Lara 2002  . 
Zwo fhambanaho na ezwi zwi nga ḓi vha zwi ngoho , kha nyimele dzine vhaṅwe vhathu vho no ḓi tshenzhela tshibveledzwa tsha maitele a u fhungudzea u fana na kha vhualuwa  . 
Samithi yo dovha hafhu ya amba nga mafhungo a ndeme a fanaho na vhushai ho kalulaho , giḽobaḽaizesheni , tshinyadzo ya mupo , mafhungo a mutakalo na u swikela ya mimaraga  . 
Afurika Tshipembe ḽi khou lozwa mukovhe wa mbambadzo wa ḽifhasi kha zwibveledzwa zwi no nga sa ferrochrome  . 
Tsumbo , arali vhagudi vha tshi ṅwala lushaka lwo ḓoweleaho lwa tshibveledzwa a vha nga tei u sengulusa tshivhumbeo na mbonalo zwa luambo nga vhuḓalo . 
Hu na zwivhangi zwinzhi zwa khuḓano  . 
Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓifhinduleli ha heḽi vunḓu  . 
GCIS a i iti vhuimeleli kana ndindakhombo kha u sa vha na vhukhakhi ha , kana zwiṅwe zwiteṅwa zwi elanaho na , zwiko izwo  . 
Naho u ṱanganelana ha tholokanyonḓivho , manweledzo , na luambo kha nyimele zwo dzinginywa sa zwine zwa shumea , vhadededzi vha eletshedzwa dizaina ṱhanganelo ya zwitenwa zwine zwa tea nyimele ya tshikolo tshenetsho ( mbekanyamushumo ya thesite , u avhelwa ha tshifhinga na zwiṅwe )  . 
Ndi vhafhio vha itaho khumbelo ? 
Engedze vhushelamulenzhe ha dzi MP kha therisano . 
Shumisani zwifanyiso uri zwi ni thuse u ṅwala tshiṱori tshi no amba nga tshiḓula na khumba . 
Tshumelo iyi ndi ya vhathu kana madzangano ane a tama u ṅwalisa haya ha vhalala . 
Vhagudi vha ḓo shumisa thekhiniki heyi lunzhisa nga maanḓa musi tshikhala tsha nomboro tsha u rekanya tshi tshi engedzedzea . 
Mulayo wa zwa milandu wo bvukulula milandu i ofhisaho ine ya kwama u huvhadza vho pomokwaho vhuloi  . 
Izwi zwi ḓo sumbedzisa uri sa shango ri nga kunga , u alusa , u bveledza na u vhuedzedza taḽente ya nṱhesa kha tshumelo dza masheleni kha shango ḽashu na u mona na dzhango  . 
Izwi zwi lwa na ndila ya u tshimbidza milayo i langulaho zwa mashumele  . 
Khabinethe i khou sumbedzisa ndivhuwo dzayo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u vha tshithu tshithihi nga hetshi tshifhinga tsha malilo . 
U amba na vhathu vhane u sa vha ḓivhe na u tenda u tshimbila navho  . 
Kha vha ye kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa ( RA ) kana sentharani ya ndingo ya ḽaisentse ya u reila ( DLTC ) vha ḓadze fomo ya khumbelo na nḓivhadzo zwi tshi elana na nomboro ya u ḓiṅwalisa ya vhuendi ( ANR )  . 
Foramu i re na miraḓo yoṱhe ya ḽihoro ḽo imaho ngauri vhane vha khou shuma kha tshiimiswa tsha polotiki tshi ngahoi khoro yapo  . 
Musi ho sedzwa kha vhadali vhane vha khou dzhena , IMC yo dzhia tsheo ya uri hune visa dza ṱoḓea , hu ḓo ṱoḓea ḽiṅwalo ḽa mabebo ḽone ḽine kana khophi yo khwaṱhisedzwaho ya maṅwalo ane a ṱoḓea dzi fanela u bvela phanḓa nga tshifhinga tsha maitele a khumbelo ya visa vhunga izwi zwi tshi tshimbilelana na nḓowelo kha maṅwe mashango manzhi . 
Naa pulane i a shumisesa mabono a vhanna na vhafumakadzi , vhukoni na u nga vha na vhukoni ? 
Ee , o vulela mubvana  . 
Vhathu vho holefhalaho a vho ngo vhuya vha dzhielwa ntha kha u tholiwa  . 
Muvhuedzanyi u thusa avha uri vha tendelane kha zwi fushaho vhoṱhe  . 
Khoro ya masipala i fanela u sedzulusa uri i nga swikela hani ndivhotiwa dzayo  . 
Mueletshedzi , mushumeli wa mutakalo , muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) kana pholisa , mushumeli wa tshitshavha , mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee , a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo  . 
Customs na ofisi ya Excise . 
Mbekanyamaitele na Khathaḽogo )  . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha nga guda kha zwine zwa itea kha maṅwe mashango a dzingu ḽa Afrika . 
Tshumelo khulwane ya GCIS ndi u ṋetshedza mafhungo a muvhuso a vhukuma nahone nga tshifhinga kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe nga nḓila dza vhudavhidzani ha nyanḓadzamafhungo kana vhu si ha nyanḓadzamafhungo  . 
Fhedzi zwine zwa vha zwone kha vhupo havho vhathu vha vhiga mulandu kha Khosi kana Gota lo buliwaho  . 
U khwiniswa ha khethekanyo ya 239 ya Ndayotewa yo fhiraho nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya ya imelwa nga phara ṱhukhu I tevhelaho : Hu tshi tevhelwa mulayo muṅwe na muṅwe , ndaka , pfanelo , mishumo na vhuḓifhinduleli zwa mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 2242 zwi ḓo vha vhuḓifhinduleli ha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka u ya nga hune zwa tendelana na ndaela dza Minisṱa wa Vhupileli  . 
Kha u dzhiela nṱha ṱhoḓea yashu ya u bindudza kha vhumatshelo ha vhaswa vhashu , mugaganyagwama u vhona uri vhaswa vhashu vha ṱhogaho masheleni vha kone u isa pfunzo dzavho phanḓa kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha . 
Lushaka 1 lwa vhulwadze ha swigiri lu wanala musi muvhili u sa koni u bvisa phurotheini ya inisuḽini ( insulin ) nahone muthu u ṱoḓa heyi phurotheini nga misi kana mushonga u ngaho yone u thusedza . 
Ino bammbiri ya u amba nga hayo yo dzudzanyelwa uri i vhe yone mutheo wa mihumbulo ya Khomishini , u itela u wana phindulo na madzinginywa a bvaho kha vhafaramikovhe vho teaho , na u phaḓaladza mafhungo nga ha u lavheleswa ha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi kha tshitshavha tshoṱhe . 
Masia a ndavhelelo o fhambanaho a a fhambana , na ngoho , hu si nga kha u ṱalukanya zwinzhi kana zwiṱuku , fhedzi na nga kha vhungomu hao  . 
Fhedziha , musi mushumo wa tshivalo tsha khontheina u tshi ṱoḓea kha zwikepe zwo no khou tshimbila , nḓila dza tsireledzo dza u dzhena dzi fanela u ṋetshedzwa  . 
Zwithu , zwi nga ho sa phungo mbuya , zwi vha zwa ndeme musi bindu ḽi kha nyofho ya u fhungudzwa  . 
Vhagudi vha nga kona u ita zwivhumbeo zwa 2- D nga u gera mabambiri kana magaraṱa kana vha nga kona u tou zwi ola . 
Uyu muhanga wa kushumele u dovha wa ṱoḓa u khwiṋisa vhuḓifhinduleli ha zwiimiswa zwa wadi na masipala nga zwatsho na zwitshavha zwine zwa zwi shumela , na u khwiṋisa vhuṱumani vhukati ha mihasho ya vundu na ya lushaka kha khasiṱama dzavho , na kha nḓisedzo ya tshumelo na mbekanyamaitele  . 
Musi vha tshi swika khothe vha nga kha ḓi wana tswayo dzi pfeseseaho dza u vha sumbedza nḓila . 
Izwi zwi ita uri midia u kona u dzhena zwo leluwa uri u vhee iṱo na u vhiga kha mushumo wa Phalamennde  . 
Khabinethe i fhululedza hafhu Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khaṱhuli Khulwane Vho Lex Mpati vhe na vhone vha ḓirula mushumo nga murahu ha miṅwaha ya 27 ya tshumelo yavhuḓi kha Afrika Tshipembe . 
Khabinethe i hanedzana na u khuthuzwa ha vhaendelamashango vha bvaho Netherlands zwenezwino vhe vha tevhelwa u bva Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha OR Tambo  . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde I dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone nga murahu ha u anḓadzwa , I tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Ndayotewa . 
Bidi ine ya ḓo kunda i ḓo ḓivhadzwa ṅwedzi u ḓaho  . 
Khumbelo ya thendelo na u ṅwalisa vhupo ha zwifuwo zwau rengiselwa mashango ḓavha thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea ndondolo ya zwifhaṱo  . 
Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba , zwiḓolo , zwiḽiwa na zwiṅwe ha tei u fhira R2 000 nga ṅwedzi . 
Zwigwada zwa mitambo zwa lushaka zwashu na vhagidimi vho fhefheḓisela fuḽaga yashu nṱha nga matambele avho na muya wa vhuḓi ngei kha DziOḽimpiki dza Rio 2016 khathihi na miṅwe mitambo  . 
Vhana vhoṱhe vha na mavhudzi a muvhala muthihi ? 
Malugana na kuḽele kwavho , kha vha ku shandukise nga zwiṱuku vha fhungudze tshigwada nga tshigwada nga ḓuvha . 
Muthu ane a vha tshipida tsha maitele ha fhelelwi nga pfanelo yawe ya u aphila kha Khothe ya Madzhisitirata nga nthani ha zwiitisi zwa u fusha kana u diimisela u fusha khathulo ya Khoro dza Mahosi kana Magota R2082 wa 1967  . 
U langa asima musi vhe muimana ndi zwa ndeme vhukuma u itela mutakalo wa mme na ṅwana . 
Mbuyelo yavho i nga rumelwa yo fhambana na mbadelo . 
Fulo ḽi khou sedza kha u khwinisa themamveledziso kha zwikolo zwi fhiraho 94 uri zwi vhe zwiimiswa zwa u gudela hone zwa ndeme zwa thekhinoḽodzhi ya musalauno . 
Mabammbiri a dzipholisi a tea u leluwa u a pfesesa na u leluwa u a wana . 
Izwi zwi dovhela u ri vhanwe vha si vhulahwe nga mushumo ngeno vhanwe vha si na tshine vha ita  . 
Vha songo dzhia sia - kha vha litshe mihumbulo yoṱhe i thome u buliwa vha kone u engedza muhumbulo wavho  . 
Khamphani yo ṅwaliswaho , tshigwada tsha tshumisano kana CC i tea u ṅwala luṅwalo lwa u ita khumbelo ya u thuthisa . 
Bulani zwo iteaho rumuni ya Wanani musi havha muambiwa vho vhidzelwa ngomu  . 
U sumbedza zwine vha khou pulana zwine vha ḓo zwiita miṅwedzi miraru i tevhelaho  . 
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya , nga maanḓa nahone nga vhuronwane  . 
U imela tshitshavha kha foramu ya vhukwamani - Komiti ya Wadi itea u ḓivha zwithu zwa tshitshavha zwa zwino zwino na u amba izwi zwithu kha foramu dza vhukwamani  . 
Hezwi zwi nga ṱoḓa uri muraḓo wa Komiti ya Wadi a ambe na vhathu muṱanganoni  . 
Kha avho vhane vha nga tea u swikelela vhutanzi uhu ngeno vhe kule , hu tea u vha na ndangulo yo tilaho nahone hu tshi shumiswa tsireledzo ine zwi si leluwe u i vhanyludza ngeno ho vhewa maga ane a do talusa u ri ndi nnyi we a dzhenelela lini nahone e ngafhi  . 
Tshikolo tshi na vhukwamani na tshiṱitshi tsha mapholisa tshapo ? 
Zwo tou vha mashudumavhi nge Miraḓo Miṱhomphei ya vha dzhenelela musi vha tshe kati na u fhindula mbudziso ya Vhuraru kha dza rathi dzo livhiswaho khavho . 
Nḓivhadza Mulayotibe ya Muvhuso Wapo , Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Masipala , Mulayo wa Mitengo ya Masipala , mbekanyamaitele na milayo zwi rambaho vhadzulapo kha u dzhenela ha vhathu kha zwiimiswa zwi langiwaho sa foramu dza vhuimeli ha IDO na komiti dza wadi  . 
Vha tshi khou shuma nga vhavhili vhavhili vhadzheneleli vha sedza mbudzisoṱholi vha topola uri ndi ngoho kana a si ngoho  . 
Kha tshipiḓa tsha u thoma tsha ṅwaha , hu anzela u vha na lushaka luthihi lwa tshibveledzwa kana nyito nga sekele ya vhege mbili . 
Ndi vhuṱanzi ha u ḓikumedzela ha maḓana a dziinzhiniya , vhorasaintsi , vhalangi na vhaṅwe vhashumi , khathihi na Afrika Tshipembe na vhaḽedzani vha nḓowetshumo ya dzitshakha , na thikhedzo ya muvhuso na vhathu vha Afrika Tshipembe  . 
Aḽitheresheni : ndovhololo ya themba kana pfalandoṱhe dzi fanaho , kanzhi dzi vha dza mathomoni . 
Maano a Sankambe o vha afhio ? 
Kha tshipholisa a vha tendi uri Mulayo u imelwe nga muṅwe . 
Nzudzanyo dza tshanduko 241 . 
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi . 
U ṅwala khanedzano : u ita mutevhe wa mbuno dza u tikedza kana u sa tikedza ḽikumedzwa kana fhungo ḽine ḽa khou ambiwa nga haḽo , tsumbo , Maṱamba na luambo lwa tshiṱaraṱani zwi tea u tendelwa kiḽasini . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga isa mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo arali vha tshi fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala mbuelo dza masheleni dzavho dzoṱhe . 
U vhala ndi ha ndeme kha vhana vhane vha ḓo vha vha tshi khou shumisa English sa Luambo lwa u Guda na u Funza kha Giredi ya 4 . 
Development uri i shumiwe nayo  . 
Mivhigo i fhambana u ya nga lushaka na ndivho , na u nga fhambana lwo ṱanḓavhuwaho u bva kha muthu muthihi u ya kha muṅwe nga zwi re ngomu  . 
Khomishini i vhona uri u tenda kha zwa vhuloi zwi ita uri avho vhane vha tenda khaho vha vhe na nyofho  . 
Madzhisi ṱira ṱa  . 
Muvhuso wo tshi renga u bva kha Vho Freemasons nga 1916 vha tshi itela ofisi dza vhashumi vha Muluvhisi , we a vha a tshi wanala Tuynhuys  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya phuraivete  . 
U rumela mulandu khothe uri u sengiwe zwi a konḓa vhukuma , nga maanḓa arali hu na vhathu vho vhalaho vhane vha kwamea  . 
Nga nḓila ya vhuḓivhusi ri hana ndingo dzifhio na dzifhio dza u ita uri vhutshilo vhu konḓelwe tshoṱhe vhathu u fhira zwe ha vha hu zwone hu si na ṱhoḓea  . 
Zwithu zwine zwa nga shumiswa kha manweledzo  . 
Kha khamphani ya phuraivete , muṋe wa khamphani u na ndangulo yoṱhe ya uri vhashumi vha fariswa hani na kha tsheo dzoṱhe dzi kwamaho bindu  . 
Yo vha yo fhaṱelwa u ṱanganedza ṱhoḓea dzo engedzwaho dza Phalamennde ya Nnḓu tharu , nahone yo engedzwa kha lurumbu lwa tshipembe lwa tshifhaṱo tshi re hone  . 
Hafha , mulanguli u fanela u anḓadza nḓivhadzo ine ya amba uri vha khou dzudzanya mini na u humbela mihumbulo kha vhathu . 
Hu ḓo vha na tshimima tsha lushaka tshi no ḓo farwa ngei Tshiṱediamu tsha George Thabe ngei Sharpeville nga Mugivhela , wa ḽa 10 Nyendavhusiku 2016  . 
Muvhuso u ḓo shumana na thendelano dze dza swikelelwa khadzo nga mabindu na vhashumi , hu tshi katelwa na u dzhiela nṱha muholo wa fhasisa wa lushaka . 
U ṱo ḓisisa kutshilele kwa tshitshavha kha dza vhathu vho ḓisendekaho nga vhone  . 
Luswayo lwatsho ndi thikho dzatsho dza ṱhanga dza 18 dzine dza vha na tshivhumbeo tsha ṱhuḓwa  . 
Ri lingedza na u imelela tshitshavha nga u ṱola zwiimiswa zwa vhulamukanyi na mutheo washu u kha masia manzhi a re khagala a mikhwa u fhirisa mulayo  . 
Sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , hu tshi katelwa vhusimamilayo na vhahaṱuli , dzi tea u khwaṱhisedza uri malamba kana mbuelo dza mveledziso dzi ṋetshedzwa vhathu vha shayaho vhukuma na vhe vha vha vho thudzelwa kule kale , hu tshi khou thivhelwa vhathu vha maimo a nṱha u tsireledza madzangalelo avho vha tshi khou shumisa zwitshavha zwine zwa si vhe na maanḓa manzhi  . 
A shumiswa fhedzi kha tshifhinga tsha zwino na kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Khethekanyo ṱhukhu ya 1 a I thivheli muraḓo wa muvhuso kana zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu yeneyo u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya u wana ine ya ṋetshedza- a khethekanyo ya zwine zwa takaleleswa hu tshi ṋetshedzwa dzikonṱiraka ; na b tsireledzo kana mveledziso ya vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha kale zwi tshi khou itiswa nga tshiṱalula tshi si kwatsho . 
Kha dimokirasi vhathu vha na pfanelo dza u vhulunga na u shumisa mvelele dzavho , nyambo na zwine vha tenda khazwo  . 
U tendela vhagudi u thoma nga u kopa , vha kona u engedzedza na u buletshedza phetheni . 
Vha ṱutshele kule na zwiḽiwa zwa mapfura na swigiri na u ḽesa zwiḽiwa zwi re na khabohaiḓireithi nnzhi  . 
Vhane vha fusha maitele na matshimbidzele o sumbedzwaho kha fomo ya khumbelo , vha nga ita khumbelo dza pfarelo kha Phuresidennde nga nḓila yo randelwaho . 
Sa tsumbo , arali a swikisa ndode dza fumi mbili u d(o rwa makhwa luvhili , arali a t ( ahedza ndode mbili u rwiwa makhwa mavhili  . 
Vhabebi na vhaunḓi vha vhananyana vha Gireidi 4 vhane vha vha na minwaha ya 9 na 10 vha ṱuṱuwedzwa uri vha tikedze bembela iḽi nga u ṋea thendelo na u ambedzana na vhana vhavho ngaha ndeme ya u hayelwa . 
Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso . 
IMANI U vhanda zwanḓa tshifhinga tshiṱuku . 
Arali ṱhoho i songo ṅwalwa nga madanzi , kha i tou talelwa  . 
Kholomu ya mualuwa Kholomu hei i sumbedza uri vha tea u badela vhugai kha vhaunḓiwa vhavho vha vhaaluwa  . 
Muengedzo 6  . 
Pulane dza tshiṱirathedzhi dzi shumiswaho nga shango ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi tea u fhaṱa kha themamveledziso i re hone  . 
Zwo tangana ri na yuniti dza 12  . 
Dzhango , ḽi tshi endedzwa nga vhadzulapo vhaḽo , ḽi ḓo lwa nga nḓila dzoṱhe u vhona uri Afrika ḽi ṱanganelane , ḽi bvelele na u vha na mulalo . 
Ro kwamea , nga upfa uri mulovha , Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa , u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe . 
Wanani zwifhaṱuwo zwi no sumbedza vhuḓipfi hu no fana na hu re kha tshifanyiso tsha u thoma . 
Ndi tshipiḓa tsha vhufa ha mvelele ya Vharema nahone zwi a dzhielwa nṱha nga Ndayotewa . 
Izwi zwi amba uri mbuelo dzine dza engedzea kha vhaṅwe vhaṋetshedzi dzi nga fhambana na dzine dza engedzea kha vhaṅwe  . 
Vhagudi a vho ngo tea u lemedzwa nga tshaka dza madzina a thaidzo . 
Kha nyimelo yo raliho tshipikwa ndi u bvelela u itela u kala mihumbulo miswa hei i bvaho kha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwa SA . 
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha  . 
Zwenezwo , afha hu khou rumelwa nḓivhadzo ya muṱangano wo kaṱudzwaho hu tshikatelwa na mvetomveto ya adzhenda  . 
Vho-Luvhone vho vha vha si tshigevhenga  . 
Muvhigo wa phindulo nga mafhungo o ṱanganedzwaho u bva kha komiti ya UN nga ha Pfanelo dza Vhana , wo tendelwa . 
Ndivho dza muvhuso wapo 152 . 
Khabinethe i ṱanganedza u sainiwa ha Memorandamu wa u Pfesesana ( MoU ) na Muvhuso wa Flanders kha u alusa Ikonomi ya zwa Matshilisano Afrika Tshipembe  . 
Zwibveledzwa zwi tea u nangiwa ho sedzwa vhudzivha na tshikalo tsha kuvhalele kwa vhagudi . 
Miraḓo ya Khoro ya Masipala i tea u vha i hone nga vhunzhi phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo nga vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe  . 
Vha tambe mutambo wa u tevhela murangaphanḓa hune vhagudi vha edzisela vhuimo u bva kha tshati . 
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi kha Vhulanguli ya u ita mushumo  . 
Diagiramu dzo fhambanaho dzo shumiswa kha u fhaṱa u engedzedza u pfesesa . 
Mivhuso yapo i fanela u shuma  . 
Tsireledzo  . 
U tevhekana ha nomboro zwi amba vhuimo ha tshithu nga ngomu ha sethe ya zwithu . 
Kha ikonomi zwa zwino tshivhalo tsha mveledzo i tshi vhambedzwa nga u angaredza ndi ṱhukhu  . 
A huna ndavha uri zwidodombedzwa idzwo zwo vha hone lini  . 
Nyaluwo ya Afurika yo khwaṱhaho i ṋetshedza dzifeme na nḓowetshumo dze dza shela mulenzhe zwikhala kha mveledziso ya zwa vhudavhidzani , vhubindudzi , migodi , vhufhaṱi na mbambadzo  . 
Ri tea u vha tikedza , ngauri vha ita uri ri ḓihudze ngavho . 
Kha zwikolobulasi muthu u ḓo vhona uri ndi vhuṱudzeṱudze vhufhio ho shumiswaho kale na uri vhathu vho hana hani na u zwi dzhia  . 
Vha diimisele u ita liedza na u ita dzitshanduko ho teaho . 
Naa vho sumbedza matheriala u vunḓeaho u fana na shithi dza semennde na mbone dza ṱhangani ? 
RG tshi ḓo shuma u bva datumu ine tsha dzula dzulo ḽa u thoma u swikela datumu ine tsha fhedza mushumo watsho , datumu dzoṱhe dzi a katela , datumu ya u fhedzisela a yo ngo fanela u vha ho no fhira dzi 30 Khubvumedzi 2008  . 
Vhasengulusi vha dzhia muhumbulo wa uri tshanduko ya mbekanyamaitele dza kharikhuḽamu i ḓo bveledza mvelelo dzi songo lavhelelwaho hetshino tshifhinga  . 
U sedzesa kuṅwalele . 
Mimasipala yothe i na Integrated Development Plans ( dziIDP)-pulane dza u bveledza vhupo ha henefho . 
Vha bule u sinyuwa havho he zwa tea nahone he zwa tsireledzea na u lugela u bulwa  . 
U vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vha shela mulenzhe kha Foramu ya Vhuimeli uri vha sedze kufhindulelwe kwa mihumbulo yo ṱahiswaho u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso nga u ṱavhanya nga murahu ha musi wo phasiswa  . 
NHI i ḓo thoma u shuma kha miṅwaha ya 14 nga kha zwipiḓa zwiraru  . 
Vha pfesese uri dzitheminolodzhi dzo tshintsha nga luvhilo lwadzo u ya nga tshifhinga Ngauralo , ndi zwa ndeme u tumanyaa themilodzhi yo shumiswaho kha Mulayo nay o shumiswaho kha u tshimbidza tshumelo ya tshigayo  . 
Muvhuso wa Dimokirasi u na zwe wa swikelela zwihulwane kha u ḓisa nyimele dza u shuma dza khwiṋe kha vhashumi na tsireledzo khulwane  . 
Vithamini na mimineraḽa zwi thusa mivhili yashu kha u lwa na pfukelo ya zwitzhili zwa thusa uri ri dzule ri na mutakalo . 
Vhan(we vhathu vha ri nga murahu ha u dzama ha Khosi Dyambeu , vhahulwane vha lushaka vho d(o t ( angana vha tendelana uri hu dzhene n(wana wawe Vele la Mbeu kana Masindi  . 
Pfumo na tshibonda zwo lala fhasi u sumbedza mulalo . 
Vhulwadze vhu sa fholi ndi nyimele dza dzilafho ine ya dzula i hone kana ya tshifhinga tshilapfu ine ya dovha ya kwama mushumo na vhutshilo havho , sa tsumbo khentsa , vhulwadze ha swigiri  . 
Ndavhelelo ndi ya uri vhagudi vha vhale fhedzi vho anganyela kha mutalo wa tshanduko wo nomboriwaho . 
Muhatuli a nga vha makone kha sia lenelo  . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - bindu ḽau mulayoni lwa miṅwaha miṱanu  . 
Davhi : U Lavhelesa na u Sedzulusa Ndivho ya davhi iḽi ndi u thoma tshilinganyo tshihulwane tsha nḓisedzo ya tshumelo , u lavhelesa na vhuvhusi havhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso  . 
Khabinethe i khou vhona uri sekithara nnzhi zwa zwino dzo ḓidzhenisa kana dzo vha dzo ḓidzhenisa kha nyambedzano dza miholo . 
Lavhelesani ṱhoho ya tshiṱori i re vhukati ha mepe wa mihumbulo . 
Izwi ndi ngoho na kha mishumo ine , nga kuitele , i vhonala zwihulwane kha u thivhela vhafumakadzi u dzhena - u fana na sekhithara ya vhuendi  . 
Haya mafhungo a tea u ṅwalwa kha khoḽomo ya u thoma  . 
Dzikomiti dza Wadi na madzangano a tshitshavha zwi vhona uri masipala u shumisa zwiko zwawo u ḓisa tshumelo dza vhuṱhogwa dzo tiwaho nga tshitshavha  . 
Vhushai ha tshelede  . 
Khothe yo ombedzela vhuhulu nga ha u vhulaya hu tshi khou ṱoḓwa mushonga wa ṋama dza vhathu  . 
U vhala na u ṅwala zwiga zwa nomboro na madzina a nomboro . 
U ḓivha khontseputi tsini na , vhukati ha zwithu zwivhili , vhukati ha zwithu zwinzhi , tsha monde na tsha uḽa . 
Hu si na u kundelwa , khetho dza nnyi na nnyi dza lushaka dzi vha hone miṅwaha miṱanu minwe na minwe u itela uri maAfurika Tshipembe vha kone u khetha muvhuso une vha funa , dzi tshi khou tshimbidzwa nga Khomishini yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya zwa Dzikhetho . 
U ṱahela kana u sa lingana ha bugu dza mushumo kana dza u guda- a si vhagudi vhoṱhe vhane vha vha na bugu ya u guda kana ya mushumo . 
Nga Tshimedzi 2004 , dzangano ḽa vhorabulasi vhapo ḽo takadzwa vhukuma nga phurogireme ya u swikelela ya WC kha vhupo ha mabulasi vha vhuya vha lambedza nga thuthuthu ya kale u itela u thusa komiti kha mushumo wayo  . 
Tshifhinga tshino tsho fhiraho tsumbo : O ḽiswa mulimo nga khomba yawe . 
Mushumo wa u imvumvusa u wela nga maana kha tshenzhemo i bvaho kha nyito u fhirisa nyito yone ine  . 
Davhi ḽa : Tshumelo dza Ṱhanganelo ḽi langa tshumelo dza thikhedzo dzine dza ṋetshedzwa kha sia ḽa ndango  . 
I khwaṱhisedza mushumo wa Phalamennde , une wa vha wa u imela vhathu na u vhona uri ndi muvhuso wa vhathu u re fhasi ha Ndayotewa . 
Vhathu vha re hone muṱanganoni . 
Nga 2004 ndo ombedzela vhuḓiimiseli ha muvhuso kha dzangano ḽa vhashumi ḽo khwaṱhaho . 
Mafhungo aya a nga a khou itea nga tshifhingatsha kale  . 
Kha vha wane rasiti . 
Hezwi zwi na vhuṱumani na ndivho dza ndeme dza Nzudzanyo ya NDP kha tshanduko ya zwa ikonimi na tsireledzo ya zwa matshilisano . 
Ndi nnyi ane a tshea mafhungo malugana na uri ndi vhonnyi vhane vha fanela u shumisa tshomedzo ? 
U tandulula idzi mbilaelo , ro tshea uri 2011 ndi ṅwaha wa u sika mishumo nga kha u shandukisa ikonomi nga nḓila i pfalaho na nyaluwo nyangaredzi . 
Arali vhone na dokotela wavho vha tshi tendelana uri vha songo tsha shumisa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vha humbelwa u kwama DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi uri vha imise mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi ngei kha Muhasho wa Ndondolo ya Mutakalo i Langwaho . 
U khwaṱhisedza uri khoro na komiti dza khoro dzi tevhedza Mulayo wa Vhuḓifari ha vhakhantselara  . 
Tshifanyiso asitshi  . 
Vhagudi vha vhekanya na u vhea zwivhumbeo nga zwigwada zwi tshi ya nga zwiṱalusi hune zwi nga vha ṱhofunḓeraru , tshikwe na tshitendeledzi . 
Mutumbu:Afha ndi hune ha vha na mafhungo nga u angaredza  . 
Mbalo tshikati kana mbalo nyangaredzwa , zwi dzumba vhungoho ha uri mugudi a nga vha o kona ngudo zwavhuḓi kha tshiteṅwa tshiṅwe hone hu si kha tshiṅwe . 
Mulovha vhana vha tshimbila vha ya tshikoloni . 
Kha vha dzudzanye uri tshikepe tshi ṱoliwe nga vha Samsa uri tshi kha ḓi vha tsho lugela u shuma lwanzheni naa ho tevhelwa maitele a ṱholo ya u wana ṱhanziela ya tsireledzo . 
Iran na ḽone ḽo thivhelwa kha u vhambadzela nnḓa tshomedzo kana thekhinoḽodzhi idzo u ya kha maṅwe mashango  . 
Hezwi zwi amba uri tshiimo tsha mushumo , miholo na tsheo dzoṱhe dzine dza kwama bindu zwi vhewa nga vhashumi  . 
Vho Patel vho ri hu fanela u vha na Muofisiri a ṱoḓisisaho thaidzo dza mutakalo zwibadela  . 
U shumisana ha tshumelo ya maṅwalo a zwa mulayo hu lengiswa nga fhungo ḽithihi ḽa vhuimo  . 
Ndi lini hune miraḓo ya ḓo ṱutshela ofisi mbadelo ya khumbelo  . 
Mmbi ya Vhupuleli ya Afrika Tshipembe ; Dzhendedzi ḽa zwa Vhusevhi ḽa Lushaka ; Tshumelo ya tshidzumbe ya Afrika Tshipembe , kana Muhasho muṅwe na muṅwe une maga a tshumelo a si vha tendele u ḓiṅwalisa kha GEMS . 
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa  . 
Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo , vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho i no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe , uri i ṱoḓisise aya mafhungo  . 
Muthu a nga isa mbilaelo dzawe kha SAHRC malugana na zwiito kana u pfukwa ha mulayo ho itwaho hune ha khou humbulelwa kha u ḓisa khakhathi kana u shushedza kha pfanelo dza mutheo Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu , wa 1994 Mulayo wa vhu 54 wa 1994 . 
IZWI ZWI TODANI ? 
Nga tshifhinga tsha Phalamennde ya dimokirasi ya vhuvhili , u bva 1999 u swika 2004 , ho vha hu na ṱhoḓea ṱhukhu ya u sima milayo zwa ita uri Phalamennde i kone u ḓi ṋea tshifhinga tshinzhi tsha u vhea iṱo kha Khorondanguli - Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde , Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho ya muvhuso - na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo na u thoma u shumiswa ha milayo  . 
Kha dziṅwe nyimele luambo lu funziwaho nga Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ( LEV ) lu a vha Luambo lwa Hayani kha vhaṅwe vhagudi . 
U ya phanda mbetshelwa yawo ya mbofholo ya u amba yo ita zwauri vhathu vha kone u divha nga ha pfanelo dzavho naho hu uri izwi zwi khwathisedzwa nga mbekanyamushumo ya zwino ya pfunzo ya pfanelo dza vhathu kha u ombedzela uri hu vhe na u thomiwa ha u bvela phanda ha Pfanelo dza Vhathu  . 
Khumbelo yavho i ḓo dovha ya ṱolwa nahone arali yo tendelwa , muhasho u ḓo vha ṋea ṱhanziela I sumbedzaho uri vho ṅwalisa  . 
Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo hu si nga muṅwe muthu . 
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa . 
Khaidzo yo tou nwalwaho I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi  . 
Vhukuse uhu ndi hone hu no ita uri i dudelwe . 
U tsireledza zwiko zwa vhufa zwi re na tshihumbudzo tsha lushaka  . 
Muṅwalisi ha nga ṱanganedzi khumbelo yavho arali i si na ṱhanziela ya u saukanya ya ḽaborothari yo tendelwaho u shuma . 
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 tshi ḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma . 
Tshitatamennde tsha maimo a fhasi : tshitatamennde tshi so ngo tou khwaṱhaho tshoṱhe U dzhia sia ( u sedza sia ḽithihi ) : nḓowelo ya u funa tshithu tshithihi zwi itisaho u ri muthu a sa ṋee khaṱhulo yo teaho . 
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa shango zwa mupo kana zwo itwaho nga muthu zwi dzuleaho . 
U shumisa maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , foniki , nyimele na tshikili tsha u saukanya zwivhumbeo musi a tshi vhala maipfi e a si a ḓowele . 
Zwino ṅwalani mafhungo a inwi muṋe ni tshi shumisa maṱaluli a mivhala e ni si a shumise kha musingavhadzimu . 
Thomani kha 10 ni vhale nga fumi u swika kha 100 . 
Sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi nyangaredzi tsha u fhungudza vhushai Afrika Tshipembe muvhuso u tea u ita mbekanyamaitele ya u ṋetshedza tshumelo ya mahala ya ḽeveḽe ya mutheo kha masipala  . 
Ri ḓo tikedza mbekanyamaitele na mishumo ine ya ṱuṱuwedza u shumiswa vhashumi nga huhulu na hu bvelelaho , hu sa khou nyadzwa mushumi wa tsireledzo na nyimele dza mushumo dza mutheo  . 
U levhelesa notsi dza phetheni kha Themo ya 1 na Tshikhala na Tshivhumbeo kha Themo ya 2 . 
Khoro ya Masipala I nga ita milayo yapo ine ya randela milayo na ndaela dza- a nzudzanyo dza nga ngomu ; b mushumo wayo na matshimbidzele ; na c kuthomelwe , kuvhumbelwe , maitele , maanḓa na mishumo ya komiti dzayo . 
Buthano 182 ḽi ṱoḓa uri miraḓo i dzhie maga na zwenezwo a bveledzaho a u thivhela na u fhungudza zwivhumbeo zwo ṋaṋaho zwa u shuma ha vhana  . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Vhusimamilayo ha vunḓu u bva musi vhu tshi khethiwa ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta nga hone hune , tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aho khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela  . 
U ḓilonga ndi nḓila ya vhathu zwavho ya u shela mulenzhe kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 na u engedza vhukoni . 
U shela mulenzhe ho raloho hu anzela u vha hone fhedzi nga murahu ha uri vha re nnḓa ha luhura vha vha vho no tshea mafhungo mahulwane  . 
Kha mulandu muṅwe na muṅwe ṱalutshedzani tsumbo ine ya sumbedza zwavhuḓi lushaka luṅwe lwa ṱhoḓisiso  . 
Dzhenereitha iyo na yone i khou thoma u n(ea thaidzo , a i khou n(etshedza tshumelo yavhud(i  . 
Kha hu shumisiwe ngudo dza u vhala na vhagudi na u vhala na tshigwada u sumbedza tshiṱirathedzhi kana maitele a minwe miṱanu , hune muṅwe na muṅwe a sumbedza tshiṱirathedzhi kana maitele ane muvhali a nga a shumisa u sumba kuvhalele kwa maipfi a sa ḓivhei na zwine a amba . 
Vha humbelwa uri vha dovhe vha rumele khumbelo yavho i na lushaka lwo teaho lwa mbuelo kana vha rwele luṱingo GEMS kha 0860 00 4367 u wana mafhungo nga vhuḓalo . 
Sa tsumbo ri ḓo vhuisa vhaingameli u itela uri vhaingameli vha zwikolo vha kone u dzhena tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , vhadededzi na ṱhoho dza zwikolo vha tea u zwi ḓivha  . 
Ndangulo dza vhuendi ha badani . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
Hezwi zwi nga ambiwa sa nyimele ya U VHUELWA ROṰHE  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u shuma mushumo wo khwaṱhaho kha ndangulo ya kushumele saizwi PMS tshi tshishumiswa tsha ndeme tsha u ela mvelaphanḓa ya kushumele kwa masipala i tshi vhambedzwa na thagethe dza kushumele na tsumbakushumele dza ndeme dze wa ḓiitela  . 
Fulwi ngei Muldersdrift , vhukovhela ha Johannesburg  . 
I nga vha tshipi ḓanyana tsha muthelo wa mushumi u kokodziwaho kha ṅwaha wa muthelo . 
Vha fanela u badela tshelede ya vhuunḓi u itela uri ṅwana a aluwe zwavhuḓi na u dzula zwavhuḓi , zwa katela na u mu rengela zwiambaro , zwiḽiwa , vhudzulo , ndondolo ya mutakalo na pfunzo  . 
Tsedzuluso ya Vhapondwa vha Vhugevhenga ndi ya ndeme sa izwi i tshi sumbedzisa muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dza u lwa na vhugevhenga . 
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha  . 
Mafhedziseloni zwi vha tshipikwa tshashu u dzulela u ṋetshedza miraḓo tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme dza nṱha nga mutengo u fareaho na u dzulela u gonyisa tshivhalo tsha miraḓo yashu  . 
Ni tea u vhala nga ha zwithu zwine na sa zwi pfesese sa : zwa vhudzekani , AIDS , na zwauri vhana vha bebiwa hani ? 
Muvhuso wo thoma mbekanyamushumo yo dziaho ya u fhelisa u shumiswa ha mabakete sa mabunga , sa tshipiḓa tsha u vhuedzedza tshirunzi tsha vhathu vhashu . 
Masheleni na mbuelo dza u shumisa ndayo ntswa khathihi na milayo na zwitandadi zwi a pimiwa musi zwi sa athu u ṱanganedziwa na u shumiswa arli zwi tshi konadzea  . 
Mushumo wo farwaho ngei Durban wa Foramu ya Vhuṱanu ya Vhuvhusi ha Inthanethe ha Afrika wo tshimbila zwavhuḓi . 
Sa izwi ḽo kona u swikelela u tamba kha miṱaṱisano miṱanu yo fhiraho ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA na u kona u tsireledza vhugwena haḽo ha CONCACAF Tshiphuga tsha Musuku nga 2007 nga u kunda Mexico 2-1 , USA ḽi dzhiwa sa ḽivhanda ḽo dzumbamaho kha ḽifhasi ḽa bola ya milenzhe  . 
Ri na Vhulamukanyi ho Ḓiimisaho nga hoṱhe vhune ha fulufhelwa na u vha muhaṱuli wa u fhedzisela kha dziphambano kha tshitshavha tshashu  . 
U dzika ha giridi zwo kwaṱhisa nḓisedzo ya muḓagasi i fulufhedzeaho Afrika Tshipembe  . 
Ndi afhio maana a mulayo ane khothe dza sialala dza tea u vha nao mafhungoni a vhuaifa ane a langwa nga mulayo wa tshirema , khathihi na uri vhushaka vhukati ha khothe dza sialala ofisi ya Master vhu fanela u vha vhunzani ? 
Muvhigo wo sumbedzisa hafhu uri mushumo u ḓo shuma thungo u bva kha mishumo ya vhuphalalavhathu  . 
Ri ḓo dovha ra dzhia maga o teaho u vhona uri hu vha na mbekanyamushumo ya kushumele ine ya ḓo vha hone nga ṅwambo tsedzuluso ya peer review . 
Ndi zwa ndeme u d(ivha zwauri zwifhiwa na mafunda u bva kha tshiko tshine tsha sa vhe shaka zwi fanela u buliwa kana u d(ivhadzwa  . 
Khabinethe i dovholosa hafhu khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Jacob kha maAfrika Tshipembe ya uri vha farane kha u lwa na khakhathi dza u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana , na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha dzhie maga a tshihaḓu kha u fhelisa samba iḽi zwitshavhani zwashu . 
Vhuimana  . 
Bulani nomboro ni tshi khou vhala  . 
Muengedzo wa 6 u ḓḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa , na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo  . 
Kha vha vhulunge rasiti sa vhuṱanzi ha khumbelo  . 
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane na mubebi wa malofhani , hune zwa konadzea u itela u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha muḓuhulu kha muraḓo muhulwane . 
Ndivho ya miṱangano ya vhukwamani ndi uri hu vhe na u pfesesana vhukati ha vhadzhiamikovhe phanḓa ha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe ya nyito  . 
U wana ngeletshedzo kha vhashumelavhapo  . 
U itela u vha thusa u dzhia tsheo ya uri vha a ṱoḓa u shandukisa khetho , vha ḓo wana mafhungo u bva kha GEMS nga ha mbuelo ntswa , na fomo ya u nanga khetho  . 
Khabinethe yo takadzwa nga uri matshudeni manzhi vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u mona na shango vho sumbedza u vha kha tshiimo tsha vhuḓi kha khuwelelo ya u vhulunga mbekanyamushumo ya akhademi ya 2016 . 
Nḓila i shumesaho ya u engedza kana u khwinisa girama na ḓivhaipfi ndi u dzulela u vhala bugu dzo fhambanaho . 
I bvisela khagala zwine zwa dzhielwa nṱha kha vhupo  . 
Komiti dzo ita themendelo dzo fhambanaho , fhedzi dzoṱhe vhararu hadzo dzo kovhekana ḽidzinginywa ḽithihi ḽi fanaho : dzo dzinginya uri ri fanela u ya kha u shela mulenzhe ha vhadzulapo vhoṱhe , hu tshi nga vha ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka kana ya matshilisano  . 
A vhuyelela tshikoloni a ya na yunivesithi o no mala o no ḓi vha na ṅwana . 
Ndi zwifhio zwe vhatukana vha ita uri vha khakhise Masana kha pfunzo tsha mbonalo i kungaho  . 
U shela mulenzhe kha u pulana nga afho hune vha kona  . 
Tsedzuluso nga u angaredza ya zwigwada zwo fhambanaho malugana na zwa ikonomi na kutshilele khathihi na zwigwada zwi fhambanywaho nga madzangalelo hoṱhe wadini ho katelwa na u wana vha shayaho vhukhudo  . 
Potgieter a vhudzisa uri arali a mu thusa u d(o mu fha mini  . 
U swika ṋamusi , vhathu vhaswa vha fhiraho 7 000 vho tholiwa kha mbekanyamushumo . 
U ḓala ha dzidzhele na mbadelo kha vhatheli vha muthelo zwi nga fhungudzwa hafhu  . 
Musi i tshi thoma u ḽa zwiḽiwa zwa zwiomate , i ḓo hafhu u nwa maḓi  . 
Thendelano ya vhege yo fhelaho ya Mutheo wa u bva kha Miṅwaha miṱanu u ya kha ya fumi vhukati ha shango ḽa China na ḽa Afurika Tshipembe kha u thomiwa ha u thoma u shuma ha tshumisano ya thendelano yo dzhenelelwaho khayo u bva tsha Thendelano ya Beijing nga ṅwaha wa 2010 nahone zwi hudza Pulane ya Vhushaka ho Khwaṱhaho . 
Ni vhona u nga Ann u ḓo tamba kana u ḓo thusa Mandu ? 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa a vha a kha tshigwada tsha u renga shango ( la thandela ya Muvhuso , nahone tshin(we tshipid(a tsha shango ndi tsha mun(we wa mashaka awe , mutholiwa u fanela u bula fhungo i(li kha murangaphand(a wawe uri a humbele u bviswa kha u shuma na ayo maitele a thengiso iyo  . 
Mavunḓu one aṋe a nga bveledza mahumbulwa na muṱanganyo kha Vhuimo ha Vhukati . 
Ri ṱuṱuwedza matshudeni uri vha fungelele kha u ṱhaphudza pfunzo dzavho na u tendela Khomishini kha Khonadzeo ya Pfunzo ya Mahala kha Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi uri i khunyeledze mushumo wayo  . 
Maimo a asesimennde - Nḓivho ya luambo , vhutsila na ndeme zwine vhagudi vha tea u sumbedza uri vha a ḓivha kana vha nga ita mafheloni a gireidi . 
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha tshi dzhia tsheo ya uri tshirathisi tshi do vha ngafhi  . 
Nahone arali pulane yavho yo vha i khou tea u swika , Muvhuso wa shango iḽo wo vha u tshi ḓo vha wo zwi ḓivha zwi khagala uri murumeli ndi nnyi na uri murumelwa ndi nnyi na uri tshivhambadzwa ndi mini  . 
Nyaluwo ya ikonomi ine ya dzula i hone , u thomiwa ha feme ntswa na u gonya ha ḽevele dza miholo , ndi zwitimbwanywa zwa ndeme zwa mimaraga i aluwaho  . 
U imba nyimbo na zwidade na u ita nyito sa u tshina nga ene muṋe nga vhuḓifhulufheli . 
Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u langula vhathu  . 
U kuvhanganya data nga ha kiḽasi kana tshikolo u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho nga mudededzi . 
Arali Khoro ya Vunḓḓu i sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 6 i fanela uri hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 yo ita tsheo , i rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓḓalanga o rumelaho uyo mulayo  . 
Mudededzi a nga nanga u funza zwibveledzwa nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
Musi vha tshi khou tshenzhela mutsiko muhulu wa vhupfiwa kha hezwi zwiwo , Khabinethe yo tandulula ngauri ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso wo dzika u ṋetshedza vhurangaphanḓa nga ha uri mafhungo aya a tea u shumisiswa hani  . 
Heyi ndi mihumbulo ine ya ṱanganedzwa nga vhathu vhoṱhe , sa zwine zwa sumbedzwa kha Millenium Developmet Goals dza United Nations . 
Muhwalo wa halwa u tea u vhetshelwa thungo kha maṅwe mahalwa . 
Nga u ralo , ri ita ndingedzo , u swikelela mveledziso yo ḓitikaho nga vhathu i sa nyeṱhi , ine a i konadzei nga nnḓa ha musi ri tshi lwa nga maanḓa na khaedu ya uri ri dzhenela nga nḓila i bveledzaho kha muṱaṱisano wa ḽifhasi wa vhubindudzi na mimaraga  . 
Vha rekhode mahumbulwa avho  . 
Kha vha ḓe zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha dzo ṅwala fhasi maitele a ndangulo ya u bviselwa khagala hune ha tshimbilelana na vhuṅwe vhukhakhi . 
Vhathu vha tea u bvela phanda na mishumo yavho . 
Vho Mymoena Williams sa Muofisiri Mulangi Muhulwane ( CEO )  . 
Mbadelo dza u ita vhutodisisi na mveledzo a dzi tutuwedzi kha khamphani dza dzitshakha-tshakha u vhea zwishumiswa Afurika Tshipembe  . 
U lingana zwi katela u ḓiphiṋa nga pfanelo na mbofholowo lwo ḓalaho nahone nga nḓila i linganaho . 
Hei milayo yo thon(wa nga luambo lwa English kana Tshiisimane ya kona u pindulelwa kha nyambo dzot ( he dza tshiofisi  . 
Tsumbo ya 1 : Arali vhashumi vha thusaho vhathu khauntharani vha sendelwa nga murado wa tshitshavha o kambiwaho vhukuma nahone a tshi ita phosho , vha tea u mu fara nga ndila ine vha fara ngayo vhanwe , nga vhudziki nahone vha tshi mutikedza nga ndila yo teaho  . 
Tshiṅwe hafhu , tshelede ya sabusidi ine ya kha ḓi vha hone i tea u thusa vhahweleli vhunga mutengo wa matheriala wa u fhaṱa u tshi khou gonya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Arali vha HIV phosethivi  . 
U bva 1827 u swika 1833 tsho vha tshi dzulo ḽa Khoro ya Ngeletshedzo ya Birithishi  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo u bva kha Madalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho dalelwa nga Muphuresidennde Vho Ellen Johnson Sirleaf vha Riphabuḽiki ya Liberia  . 
Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele , Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane . 
Muhasho wa zwa Muno u dzinginya zwi khagala uri vhuḓifhinduleli ha khwaṱhisedzo , hu tshi katelwa na khwaṱhisedzo dza ndeme ya zwa vhubindudzi , ṱhoho , u tea kha ndivho yo imaho ngauri , u sa pfuka pfanelo , u tevhedza , vhutsireledzi na u tea hu si zwone fhedzi , nahone a u iti makumedzwa a u tou bula kana dzinginya kana khwaṱhisedzo mayelana na zwi re ngomu ha webusaithi na uri webusaithi yo vhekanywa na u ḓiswa u itela u swikelela ṱhoḓea dza muthu nga muthihi  . 
Vho sedza kha maraga ufhio ? 
Lungano lu re na bvumo kha Vhavend(a ndi lwa Sankambe na Muzhou  . 
Mimaraga yavhuḓi i hone , fhedzi ndi yo khetheaho nga vhanga ḽa u kundelwa ha makete  . 
Sa tsumbo , zwi nga vha uri khetho ya thundu i sa ḓuri i na mitengo ya nṱha ya ndondolo ine hu si kale i ḓo fhira mitengo ya thundu dzi tevhelaho dza nṱhesa  . 
Ri ḓo dovha ra dzhia maga a u khwinisa vhuṱaṱisani kha ikonomi u itela u fhungudza tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza bindu na u ṱuṱuwedza vhubindudzi , hu tshi katelwa na u thoṅwa ha sisiteme ya Regulatory Impact Assessment ( RIA ) , u bveledzisa maanḓa a broadband ya luvhilo lwa nṱha ya lushaka na ḽifhasi , u khunyeledza mbekanyamaitele ya u khwinisa vhukoni ha vhafari vha zwiporo na vhuimangalavha , na u khwaṱhisa vhukoni ha tshumelo dza vhuṱaṱisani . 
SARS Online yo itelwa u fhindula mbudziso nnzhi  . 
Pfanapheledzo - Maipfi kana mitaladzi ya vhurendi ine ya fhela nga mibvumo i fanaho hu tshi katelwa na pfalandoṱhe  . 
Mushumo wayo muhulwane ndi u outuwedza u dzhenelea kha mitambo , u sa shumisa zwishumiswa zwine zwa engedza mafulufulu zwo iledzwaho , na u funza vhatambi nga ha mbuelo dza u shumisa zwidzidzivhadzi  . 
Minisita wa Masheleni Vho Pravin Gordhan vha ḓo ḓivhadza khando musi vha tshi kumedza mugaganyagwama wa lushaka nga ḽa 24 Luhuhi 2016 . 
Tshinyalelo i vhangwaho nga mulilo a i bvi kule  . 
Yo ṱoḓa hafhu u wana nḓila dza u shuma na khuḓano ya dzangalelo na u vhona uri dzi MP a vho ngo vhea mbuelo dzavho dza masheleni nṱha ha madzangalelo a vhathu  . 
Tshiṅwe tsha zwisumbedzi ndi theo ya mulayo , zwi ambaho uri muvhuso wa zwino wa mimasipala wo thoma u shuma nga 2000 na Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000 na khetho dza u thoma dza muvhuso wapo dzo itwa nga Nyendavhusiku 2000  . 
U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999 , khethekanyo ya 84,89,90,91,93 , na 96 dza Mulayotewa muswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa Ṱhumetshedzo ya B ya uyo Muengedzo . 
Ndi ngoho kana ndi khumbulelwa ? 
Uyu mutsiko vha nga vha vha tshi khou wana hayani kana mushumoni  . 
Maanoalanga Vhapo na vha mafhungo  . 
U bva nga ḽa 3 Tshimedzi ro sudzulusa u ya kha nyiledzo yo ḓisendekaho kha voḽumu . 
Kha vha vhone zwauri na one a vhuelwa kha u shumisana navho , fhedzi kha vha zwi divhe zwauri izwi zwi nga ita uri hu vhe na thaidzo ntswa . 
Mulaedza  . 
Naho zwo ralo , u dzhenelela hu nga si vhe hu si kha mulayotewa arali zwi tshi nga dzhiiwa zwauri hu dzhielwa ntha sa ndila yo teaho ya u dzhenelela kha pfanelo kha tshitshavha tsha dimokirasi zwo ditika nga zwithu zwiraru zwa ndeme kha dimokirasi ( tshirunzi tsha muthu , u edana na mbofholowo )  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-526E ofisini ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Mbuelo dza Fhasisa dzo Randelwaho dzi nga ha u waniwa ha vhulwadze kana u ṱhaṱhuvha , hu si nga ha uri vhulwadze ho ḓa hani  . 
Musi ri tshi elelwa matshudeni aya a miṅwaha yo fhiraho ri na mulaedza wa uri ḓora ḽa mbofholowo na nḓivho zwi duge nga maanḓa kha dzimbilu dza vhaswa vhashu  . 
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl ( 6000l ) tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi . 
Nga ḓuvha ḽavho ḽa u ṋetshedza vhupfiwa ha u tou amba , kha vha swike hu tshe na tshifhinga  . 
Hezwi zwivhumbeo zwivhili zwa tshitshavha zwo i dina nga u vhulunga matheriala a bvaho kha uhu vhupo nga u a kuvhanganya , u a vhulunga na u a shumisa kha maano a ngaho sa ino  . 
Muvhuso u khou ita zwoṱhe nga mannḓa awo kha u shumana na thaidzo ya ṱhahelelo ya muḓagasi kha shango . 
Vhaofisiri vha 355 vho ṋewa khaidzo dzau fhedzisela dzo tou ṅwalwaho . 
Yuniti ya vhudavhidzani na yone i tikedza mihasho kha maḓuvha a mushumo wa u humbula na u vhona uri mishumo mihulwane yo khavariwa na uri hune zwa konadzea , u tikedza khasho thwii ya mafhungo kha vhakhethi  . 
U ḓisola hashu huhulwane ndi uri ha tsha vha na riṋe u riṋe ngeletshedzo dza vhuṱali na vhurangaphanḓa kha khaedu yashu ntswa iyi , u langa khonadzeo ya vhukoni na nungo dza vhathu vhashu  . 
Ri tea u fhelisa khuḓano na nndwa dzi sina mushumo kha dzhango ḽashu dzo vhangaho vhuṱungu na u tambula huhulu kha vhathu vhashu na u ita uri vhunzhi havho vha vhe dzitshavhi na shakuliswa na u kombetshedza vhaṅwe u ya vhufhalalani  . 
Ndi Luambo  . 
Kha Riphabuḽiki , muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka , mavunḓu na muvhuso wapo ine mivhuso heyi yo fhambana , I a shumisana nahone I na vhushaka  . 
Ri ṱoḓa u vha na shango ḽine ḽa vha na themamveledziso dza tshizwinozwino na ikonomi yavhuḓi nahone hune ndeme ya vhutshilo ya vha nṱha . 
Naa wo shumiswa ? 
Kha mimasipala na zwiimiswa zwa 335 zwo ṱolwaho , ya 102 yo khwiṋifhadzwa , ya 194 itshe yo ralo , 27 yo tsela fhasi ngeno huna mivhili ine ya kha ḓi vha miswa na ya fumi yo salelaho . 
Nda sedza kudambo kwe nda vha ndi tshi bambela na u tamba na vhaṅwe vhatukana khakwo . 
Mbadelo ( ndi vhugai ine vha badela ṅwedzi muṅwe na muṅwe uri vha vhe muraḓo wa GEMS ) Sa nga misi , GEMS yo ḓiimisela u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzi elanaho na ṱhoḓea dzavho  . 
Arali vha tshi khou tou isa nga tshanḓa vha tea u badela mbadelo yo tiwaho nga tshelede . 
Vha songo shumisa milambo sa mabunga , kha vha shumise bunga la VIP kana la dindi  . 
Arali mudzulatshidulo a wana mushumi a na vhukhakhi , mudzulatshidulo u tea u divhadza mushumi nga ha mawanwa na zwiitisi zwa vhukhakhi honoho  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho kha Themo , khathihi na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo dzo teaho kha Themo . 
I tikedza na u shumisana na sisiṱeme ya vhulamukanyi . 
Zwi amba uri vhomasipala vhe vha dzhena kha CBP vha tea u monithara ḽeveḽe ya mishumoitwa ya komiti dza dziwadi sa tshone tshisumbedzi tsha uri kutshimbidzele kwa CBP ku kwama masia nga nḓila-ḓe ( sa ktshimbidzele kwa a u shela mulenzhe na u khuruṱanya vhathu ) hoṱhe kha vhupo ha maanḓalanga ayo khathihi na u bvela phanḓa ha u shumiwa ha thandela  . 
U ima nga mulenzhe muthihi nga ngomu ha huḽahupu na nga muṅwe mulenzhe nga nnḓa ha huḽahupu . 
Fhedzi ḽaisentsi a i vha tendeli uri vha rengisele mashangoḓavha . 
A si nga uri naa vha ṱoḓa u ṱuṱuwedza ḽifhasi nga mafhungo ayo , ndi uri vha a ṱuṱuwedza hani ḽifhasi  . 
Sa i zwi roṱhe ri tshi zwi ḓivha , tshivhalo tsha murafho wa mashuluwa tshi khou ngalangala na mbetshelwa i fanela u itwa u itela nyaluwo  . 
Kha vha ṋekane nga maṅwalo a vhuṋe a miraḓo ya CC  . 
Hu na dziṅwe nḓila dza u dzhenela kha Phalamennde nahone idzo dzi katela u vouta kha khetho , u dzhena kha ḽihoro ḽa poḽitiki , u ṋea ṱhuṱhuwedzo na u dzhena kha dzangano ḽi sa kombetshedzwi kana dzangano ḽi si ḽa muvhuso , u kwamana na Miraḓo ya Phalamennde , u swikisa vhupfiwa kana u ṋetshedza na u rumela phethisheni kha Phalamennde . 
Dokhumente dza tshivhalo tsha zwo fashwaho dzi a wanalea kha Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango , kha Tavhi ḽa Ndangulo ya Zwiko zwa Lwanzheni na Phendelashango , kha Vhulanguli ha Offshore and High Seas Fisheries Management . 
Ro kuvhangana hafha mathomoni a Phalamennde ya Dimokirasi ya vhurathi , miṅwaha ya 106 u ya kha ḓuvha ḽa nga murahu ha Mulayo wa u langa Mavu a Vharema - muṅwe wa milayo ya maḽisambilu a u ṱangulwa , vhuṱungu na u shoniswa - we wa vhuya wa shumiswa  . 
Sa tsumbo , arali muthu o ita khumbelo ya phesheni fhedzi khumbelo yawe ya sa shumiwe . 
Khothe hedzi dzi fanela u tsireledza na u vhona uri Ndayotewa i khou tevhedzwa . 
Ndi zwa ndeme uri vhakwamei vhoṱhe vha shumisane u itela u vha na vhupo vhu shumeaho zwine zwi ḓo thusa vhagudi vha konaho uri vha fungelele kha zwa u guda na milingo yavho . 
Kha ri thendelane kha ḽa uri a huna ṅwana ane a ḓo eḓela na nḓala nga mulandu wa uri vhabebi vhawe a vha shumi . 
Kha vha vhudzise mbudziso iyi - vha sumbedze uri zwifuwo zwi na ṱhoḓea dza mutheo dzi fanaho tshoṱhe na dza vhathu - zwiḽiwa , maḓi , vhudzulo na fhethu ha u tshila hone  . 
U fhaṱa luhura na khura . 
Tsumbo 2 : Vhunzhi ha vhashumi vhane vha shuma kha mavund(u o fhambanaho vha sumbedza dzangalelo ( la u ya kha mad(uvha a vhuawelo nga n(wedzi wa Nyendavhusiku  . 
Soḽa na muya na zwone ndi zwiṅwe zwa zwithu zwo bulwaho kha ḽiṅwalwa nahone ri humbula uri ri tea u ya kha sia iḽo , fhedzi saintsi i khou bvelela u ya kha sia iḽo  . 
Ndayotewa  . 
U khwat ( hisa uri khosi i no d(o bebwa ndi ya malofha a vhuhosi , n(wana wa khaladzi na khaladzi vha vhuhosini vha a tendelwa uri vha bebisane vhana hu u itela uri hu bebiwe khosi  . 
Khoro i fanela u ṱangana lu si fhasi ha luṋa kha ṅwaha  . 
Mafheloni a ino themo vhagudi vha tea u vha vho vhona , u fara na u tshimbidza zwithu zwa 200 . 
Ngei Mpumalanga nga 2007 , mufumakadzi wa vhukale ha miṅwaha ya furathi o pomokwa uri o lowa ṅwana we a ḓihaṱula vhutshilo . 
Ndivho ya u ḓisa mafhungotsivhudzi a IDP kha kutshimbidzele kwa CBP ndi u sima mutheo wa zwiṱirathedzhi zwa CBP  . 
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014 . 
Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo , a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa , nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi  . 
Hune zwa konadzea , vhadededzi , musi vho no vhofholowa , vha fanela u ṋetshedzwa tsivhudzo kana ngeletshedzo nga ha u vha mme na u ṱhogomela ṅwana  . 
U vha ṋetshedza khetho nnzhi ndi hone vhuḓiimiseli hashu  . 
Malugana na mbetshelwa ya maḓi , ri wana zwi sa ṱanganedzei na luthihi uri vhathu a vha na maḓi a u nwa ngeno hu na uri vhunzhi ha madamu o ḓala  . 
TISSA ndi thandela ya u thoma ye ya ita uri vhea mutheo wo khwaflhaho wa u guda dzinyambo dza u engedza  . 
Zwipikwa zwa Mveledziso dza Tshoṱhe na zwone zwi ombedzela u khwinisiwa ha pfushi . 
Komiti iyi i ḓo rangwa phanḓa nga Minisiṱa wa Ofisi ya Muphuresidennde wa Vhupulani , u Monithara na Tsedzuluso . 
Vha nga vha na vhuṱanzi hani uri ho thoma ha ḓivhadzwa hu sa athu wanala thendelo zwo vha zwa vhukuma ? 
Vhawini vha Pfufho dza Foramu ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi ya Lushaka ya vhu18 dzine ndi pfufho dza ndeme kha saintsi , vhuinzhiniyara , thekhinoḽodzhi na vhutumbuli ( SETI ) Afrika Tshipembe . 
A si ngoho Vha nga si kone u vhona uri muthu o kavhiwa nga HIV  . 
Thasululo yo dzinginywaho afha i tshimbila i tshi lwa na maitele a muvhuso wa ḽifhasi  . 
Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u tholiwa u ya nga Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u tholiwa , u huliswa , u pfukiswa kana u pandeliwa , kana u laṱiswa ha avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u takadza vhaṅwe kana u dzhia sia  . 
Uri SOE dzi ite mushumo uyu dzi tea u vha na tshelede nnzhi dza dovha dza shuma kha vhupo ha u tshimbidza ho ṱaluswaho zwavhuḓi . 
U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na , mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa  . 
Dzulo ḽi vhidzwa nga Muphuresidennde ngeno Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka vha na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha tshi vha ṋemuṱa . 
Hezwi zwi katela na pfanelo ya u tsireledzwa kha u sa farwa zwavhuḓi , u litshedzelwa , u tambudzwa na u nyadzisiwa  . 
Khoudu dza asesimennde dzi a shumiswa u bula uri mugudi u khou shuma hani ri tshi ya nga mvelelo dza u guda  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhashumeli vha muvhuso uri vha vhe phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo ya shango na u shumisa vhege iyi u tandula nḓila dza vhutumbuli u itela u ṋetshedza tshumelo kha maAfrika Tshipembe . 
Naho zwo ralo , Ndayotewa yashu i khwaṱhisedza uri a hu na u khethululwa hu sa pfali ho ḓitika nga tshiṱaluli tshiṅwe na tshiṅwe tsha u vha mufumakadzi tshine tsha ḓo konḓelelwa  . 
Mutukana u raha bola . 
Fomo dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa ha musi tshifhinga tsho tiwaho tshi tshi fhela  . 
Luambo lune ra amba , zwithu zwi ri kwamaho muyani washu na zwiko zwa zwine vhutshilo ha amba zwone na zwone zwi kwama mvelele  . 
Mashumele ho sedzwa maimo a fanela u sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha nahone arali a tshi khou swikelelwa a fanela u gonyiswa tshifhinga tshoṱhe kana ṅwaha nga ṅwaha  . 
Kha vha Thivhele u phaḓalala ha Eidzi - kha vha shumise khondomu nahone nga zwishumiswa zwi re hone - vhadzulapo nga mulayo , na vhuṱanzi kha khomishini  . 
Izwi zwi nga khwaṱhisa u ḓidzhenisa ha tshitshavha na Komiti ya Wadi kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo nga khoro  . 
Ndivho ya vhuḓiimiseli ndi u vala magake oṱhe o sikwaho nga milayo ya tshifhinga tsha tshiṱalula nahone u ḓo tsireledza vhashumi vhoṱhe kha sekhithara na u khwaṱhisedza ku farelwe u fanaho phanḓa ha mulayo  . 
ANA i bveledzisa vhuṱanzi ho linganyiswaho u sedza u bvelela ha u dzhenelela ho fhambanaho ha muvhuso u khwinisa zwa u vhala na mbalo kha vhagudi na u konisa vhadededzi u fhambanya masia ane a ṱoḓa thikhedzo yo engedzwaho . 
Mulayo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afurika Tshipembe . 
Musi sisiteme ya phemithi dza vhudzulo ha tshifhinga nyana ha vhatsinda yo shumiswa nga nḓila mmbi tshifhinga tsho fhiraho , zwo ḓo tea u ṱanganedza maga a ndaulo a shumaho  . 
Khabinethe i ṱanganedza khaṱhulo ya Khothe Khulwane yo wanaho mulandu vhatshinyi vhe vha vha vho ḓidzhenisa kha mulandu wa khethululo nga muvhala he zwa ṱuṱuwedza u kandekanywa ha pfanelo dza munna wa Murema nga u mu valela bogisini  . 
Khabinethe yo themendela uri Vhaofisiri vha zwa u vhala Masheleni na khoro dza zwa u vhala masheleni vha tevhedzele maga o teaho ane a ḓo dzhiiwa kha u tandulula mbilahelo dzo sumbedziswaho kha mivhigo ya odithi . 
Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana , ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu : u vhumba tshithu tshithihi , husina khethululo nga lukanda , khethululano nga mbeu , demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine  . 
U ita ndovhololo ya u guda mibvumo o gudwaho ṅwaha woṱhe . 
U ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo dza goloi tsha phuraivethe , kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani u wana zwinzhi . 
Vhagudi vha nga buletshedza hani phetheni dzine vha dzi vhona u mona na riṋe ? 
Khothe yo ri miṅwe ya mishumo i katela zwithu zwa tshitshavha zwi hanedzanaho nahone zwi nga kha kusedzele kwa vhushaka ha tsini vhu songo ḽa na murangaphanḓa . 
Zwi amba u ita vhubindudzi hu si na u angana ha zwigwada zwi khwameaho kha vhuvhambadzi  . 
Kha vha kwame Servcon kana Thubelisha Homes  . 
Ngei Kapa Vhubvaḓuvha , ndo vula vhuimazwikepe ha Ngqura lwa tshiofisi na uri ho no thomiwa u fhaṱiwa kha uri hu bveledzwe fhethu ha u shumela hone huswa nahone huhulwane ha u endedza thundu . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u thola miraḓo ya Khorotshitumbe , a vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga vha pandela  . 
U bvisela khagala uri ndi nnyi ane a vha na pfanelo kha zwishumiswa zwifhio na masia , na uri pfanelo idzo na vhudifhinduleli uho ndi vhufhio  . 
Zwi a konadzea u wana mushonga u fhiraho wa ṅwedzi muthihi arali ndi khou ya nnḓa ha shango ? 
Mbadelo dza Khothe zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela  . 
Dziṅwe mbonalo dzo ṱanganelaho dza girama u bva kha tshibveledzwa . 
Sekhithara dzashu dzo shela mulenzhe zwihulwane naho ho vha hu si nga nḓila yavhuḓi sa zwi ya vha i tshi nga ita , kha nyaluwo iyi  . 
Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni . 
U engedzedzea ha migwalabo hu sumba ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza nḓila dza vhuḽedzani ha tshikhathi tshoṱhe vhukati ha vhaimeleli na vhadzulapo  . 
Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994 , vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo fara Muṱaṱisano wa Mbalo dza Dzitshaka ( IMO )  . 
Khaedu dza ndeme na dzone dzo tandululwa nahone ha ḓikumedzelwa hafhu kha mbekanyamushumo ya COGTA ya u Vhuela kha zwa Mutheo . 
U ṱola notsi dza Themo y a1 fhedzi hu engedzwe tshikhala tsha nomboro u swika kha 150 . 
U ṱalutshedza mvelelo dzo fhambanaho dzo sumbedziwaho kha tshiṱori . 
Davhi ( la vhuhosi ha Vhavend(a ( lo khethekanywa nga nd(ila tharu  . 
Sa tshipiḓa tsha u shela mulenzhe kha mbuelo ya vhashai , tshipikwa tsha zwikhala zwa miḽiyoni 1 nga kha Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Muvhuso zwo swikelwa nga 2008 , ho sala ṅwaha muthihi kha tshifhinga tshe tsha vha tsho vhetshelwa nga maanḓa a khetho dza 2004 . 
Vesheni ya Bureiḽi ya bugu dzoṱhe dza mushumo i ḓo vha hone nga 2012 kha vhagudi vha re na vhuholefhali ha maṱo . 
Thomani nga ine ya si konde kana liga line la toda u dzhiiwa zwenezwo  . 
TSHIPIḒA TSHA G : MULEVHO Ndi khou khwaṱhisedza uri mafhungo o ṋetshedzwaho ( hu tshi katelwa na zwo nambatedzwaho kana zwo ṱumetshedzwaho ) o fhelela na u vha a vhukuma u ya nga nḓivho yanga . 
Data yo fhedzisela yo wanala na mushumo wa thoma mafheloni a 2009  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo . 
Arali tshikhala tsho n(ewaho tshi tshi tshit ( uku , kha vha ise phand(a kha siat ( ari ( la thungo vha ( li nambatedze kha fomo iyi  . 
Kha vha vhee vhuimo hu re khagala kha pfanelo dza mavu na zwishumiswa . 
Khoro ya Ḓorobo yo ḓivhadza uri yo ta vhupo tsini na fhethu hune ha dzula vhathu hu tambiwaho golofu u fhaṱa nnḓu dza mutengo wa fhasi  . 
Vha ha Vele ( la Mbeu vho mbo d(i mu sendedza tsini a vha muambeli wa musanda  . 
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale  . 
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha dziḓoroboni vha tea u ḓa na afidaviti  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa nga u tou nwala nga ha tsheo ya khaṱhululo yavho ya nga ngomu . 
U bva tshe mbekanyamushumo ya vha hone yo thusa vhoramabindu vha fhiraho 22 . 
Mafhungo a zwa pfushi - vha ḽa zwiḽiwa zwingana nga ḓuvha , ndi zwifhio zwo ḽiwaho , na zwifhinga zwa uḽa ? 
Ro vha ri khou pfa uri ri a kona u langa nyimele na hafhu , ri a kona u sumba sia muombano ? 
Mivhigo iyi i sumbedza nyimele ya zwino ya tsireledzo kha vhupo - na u kona u vumba hune thaidzo dza nga tutuwa hone tshifhingani tshiḓaho  . 
Sa zwe zwa ḓivhadzwa kha mulaedza wa phuresidennde vha tshi amba na lushaka nga 2016 , ṋaṅwaha Ḓuvha ḽa Pfanelo dza Vhathu ḽi ḓo vha mutheo wa mbekanyamushumo ya tshifhinga tshilapfu ya u fhaṱa lushaka lu sa khethululi nga mbeu - hu nga vha miṱani yashu , zwitshavhani , miṱangano ya tshitshavha , mishumoni kana kha dziṱhingo . 
Mashango a re na zwikhala zwa masheleni o ṱuṱuwedzwa u itesa zwinzhi uri a engedze ṱhoḓea ; fhedziha , u thomiwa ha khwinifhadzo ya zwivhumbeo ndi zwa ndeme kha vhoṱhe . 
Nga kha tshumisano iyi , hu fulufhelwa uri hu ḓo wanala nḓila ri roṱhe dza u swikelela zwipikwa zwa roṱhe  . 
Vhagudi vha nga ṱoḓa tshifhinga tshinzhi musi vha tshi tandulula idzi thaidzo . 
Zwi a konedzea u ela nga mithara hu tshi shumiswa vhili ḽa thirandala , fhedzi vhulapfu ha mithara a zwi leluwi u vhu vhona . 
Zwine zwa amba uri u tea u fha mun(we mutambi ane a khou tamba nae tshifhinga tshau tamba-vho  . 
Vhunga zwi khagala , mirando ya CBP i fhindula mbuno dzi re afho nṱha na u ṋea vhathu gondo ḽa u shela mulenzhe ho dziaho khathihi na u ṋewa maanḓanḓivho  . 
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo . 
Hezwi zwi itwa u ṋetshedza tshifanyiso tsha zwi re ngomu tsha pulane ya wadi i fanela u katela  . 
Vhaofisiri vha vhusimamulayo khothe vha wana maanda avho a u hatula nga u vha vha tholiwa u ya nga mbetshelwa ya mulayo  . 
Hezwi zwi amba uri ri fanela u dzhiela nṱha zwithu zwa ndeme u thoma  . 
U vhala tshati na u fhindula mbudziso dzi no kwama tshati . 
Kha ri vhalele Vhalani zwithu zwi re tshibogisini tshiṅwe na tshiṅwe . 
U tandulula thaidzo dza maipfi ( tshiṱori tsha mbalo ) kha nyimele na u ṱalutshedza phindulo dzavho dza thaidzo dzi kwamaho nomboro 6 . 
Mutholi u fanela u ita mini u vhona uri vhupo hune ha shumelwa hone ho tsireledzea nahone a hu khombo siani ḽa zwa mutakalo wa vhashumi vhawe ? 
Nahone ri atenda uri , phanḓa ha magundo maṱanu a tshi khou tou tevhekana , thimu ya lushaka i ḓo vha yo novha na fulufhelo ḽa u ḓi dzhenisa gereni ya u tamba zwi songo lavhelelwaho ! 
Bola yo vha i tshi rahiwa zwiṱaraṱani , maḓini , makete , nṱha ha ṱhanga dza nnḓu hoṱhehoṱhe . 
U humbula nga ha mutevhe wa tshumelo na vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha shuma kha tshitshavha  . 
Kha vhashumi vha Tshumelo ya nnyi na nnyi , hezwi zwi tea u tou vha malofhani ; ngauri musi vha tshi tenda u tholiwa kha tshumelo vho vha vhe na lutamo lwa u shumela tshitshavha  . 
Hafha hu na zwa u vhalela zwa 200  . 
Nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango , na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho . 
Ro amba uri ndi nga kha zwiito zwashu uri ri kone u ḓivha vhuyo hashu  . 
Hezwi hu Vhuriha , ndi tshone tshifhinga tshine Vhakalaha na Vhat ( hannga vha vuwa nga matsheloni-tsheloni vha dzula muliloni nga u shavha phepho  . 
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane . 
Zwenezwo , a hu tou vha na phambano yo khwaṱhaho vhukati ha ndeme na mutitilidzo  . 
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya zwifanyiso na zwithu zwi vhonalaho u pfesesa uri zwishumiswa zwinzhi zwi tikedza hani . 
U dovha wa alusa dzangalelo ḽa lushaka lwa Afrika Tshipembe na u ṱuṱuwedza zwa nyaluso ya mbambadzo na vhuendelamashango . 
Thandela i a shumisa lwa khwiṋe zwikili na zwiko zwapo ? 
Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998  . 
Tshiitisi tsha vhuvhili na tshone tshi na maanḓa vhukuma - u shumisana u bveledza vhuḓikumedzeli  . 
Bulasi ya Westcliffe ya hekithara dza 514 i na hekithara dza 270 dza movha , hekithara dza 140 dza matanda na hekithara dza fumi dza tshikimu tsha dzikhavhishi tshi khou shumaho  . 
Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya Muphuresidennde nga ha Vhupfumbudzi na Pfunzo ya Nṱha , i khou bvela phanḓa na mushumo wayo nahone i ḓo thusa muvhuso u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya tswikelelo ya pfunzo ya nṱha , zwihulusa kha vha shayaho  . 
Sa afha vha tshi zwi ḓivha uri Iraq yo bva nndwani , u bva kha vhuimawoga he ha ṱoḓa u tshinyadza themamveledziso na tshiṅwe na tshiṅwe zwenezwo ri khou fhaṱa tshiṅwe na tshiṅwe nga huswa  . 
Khabinethe yo tendela u vusuludzwa ha mvetomveto ya Mulayotibe wa Mveledziso ya Themamveledziso kha Phalamennde . 
U shumisa mibvumo i no bulwa u fana fhedzi a tshi amba zwi sa fani ( homonimi na phoḽisemi ) , tsumbo , fula , ṱhoho , vhila , na maṅwe . 
Thandululo dzine a khou ṱaṱisana a dziho kha nḓila dza kuitele a zwa sialala na u humbula , nahone hu ṱoḓea vhubveledzi na mihumbulo miswa u tandulula khaedu dza maḓi dza tshifhinga tshi ḓaho  . 
Muṱangano wo dovha wa ḓivhadzwa nga ha therisano dza muṱangano wa thangela u pulana , tshaka dzo fhambanaho dza zwigwa zwa kutshilele muṱangano u fanelwa u ḓadziswa kha hoyu mutevhe  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-526E ofisini ya Muhasho wa zwa Muno . 
Khwiniso ya Thivhelo ya Pfano ya Basel yo ṱanganedzwa hu u itela u tsireledza mashango ane a kha ḓi bvelela kha u ṱanganedza zwiṱunḓwa zwa malaṱwa a khombo a bvaho kha mashango o bvelelaho . 
Muiti wa khumbelo u tea u saina foḽio dzoṱhe dzo engedzwaho  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṅwalisa zwambadelo , muofisiri wa SASSA u ḓo vha ṋea ḓuvha ḽine vha tea u vhuya nga ḽo murahu na zwine vha tea u ḓa na zwo . 
Vhurangeli uvhu vhu tou vha tsumbo yo dziaho ya uri muvhuso u nga shumisana hani na sekithara ya phuraivethe kha u ḓisa thandululo dzi vhonalaho kha khaedu ya tshihaḓu ine shango ḽashu ḽa ṱangana nayo  . 
Khabinethe i ima fhethu huthihi na shango ḽoṱhe kha u ṱhonifha Mushudufhadzwa Tshimangadzo Samuel Benedict Daswa , vhe vha vha vhe mudededzi wa miṅwaha ya 43 u bva muvhunduni wa Tshitanini ngei Limpopo , vhe vha vhulawa nga ḽa 2 Luhuhi 1990 nga mulandu wa lutendo lwavho lwa vhurereli . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho  . 
Kha muhumbulo washu hezwi zwi na mvelelo khulwane maelana na ṱhanganelo ya dzhango na masiandaitwa kha mashango a bvelelaho  . 
Ndivho ya pulane iyi ndi u khwaṱhisedza uri hu na ndangulo yo teaho kha maittele a u pulana  . 
Mishumo ya Ndondolo ya Maḓi o Tshikafhalaho a Welgedacht tsini ha Springs , Gauteng , yo engedzwa u itela uri i kone konḓelela ṱhoḓea yo engedzeaho ya ndondolo ya maḓi a tshikha  . 
Fhedzi khombo i dzula i hone i kha tshivhumbeo tsha vhazwimi vho ambaro zwiambaro zwa khakhe . 
Ndi ngazwo hu na mulayo wa zwino wa mbingano ya tshirema une wa tikedza tsireledzo i edanaho nga mulayo  . 
Pharafeni i songo shelwa kha zwigubu zwi no shela zwinwiwa  . 
Phalamennde iyi ndi ya vhathu ! 
Vha zwi ḓivhe uri tshivhangi tsha lufu tshi nga kwama nḓila ine zwithu zwa nga tshimbidzwa ngayo  . 
Ndi ngani maitele aya a a ndeme ? 
Biko Musi muḓimuwo u tshi swika muyani u a rothola wa ita biko na makole . 
Hu tshi fhindulwa , muvhuso khathihi na vhathu vha kwameaho kha nḓowetshumo ya zwa mveledziso ya mimoḓoro vho dzhenelaho kha vhurangeli ho vhalaho u ha u tandulula vilili  . 
Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Themo ya Vhukati , Ḓoroboni ya Kapa , nga ḽa 18 Tshimedzi 2017  . 
U hulela ha malwadze ndi nga ṅwambo wa u konḓelwa u swikela tshumelo dza mutakalo dzo teaho  . 
Iṅwe mvelaphanḓa yavhuḓi ya Operation Phakisa yo rwelwa ṱari ya tshiimiswa tsha u vhulunga fuele hanefha Doroboni ya Kapa , zwine zwa ḓisa vhubindudzi ha R660 miḽioni  . 
Arali mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a siho khothe ya vhana nga ḓuvha ḽa u pfiwa ha mulandu nahone o khothe yo fushea uri nḓivhadzo yo rumelwa kha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo , na uri a huna zwiitisi zwi pfadzaho uri mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo a sa ṱahe khothe , khothe i nga isa phanḓa na u thetshelesa vhane vha vha hone nahone ya dzhia tsheo ; kana khothe yo fushea uri nḓivhadzo a yo ngo kona rumelwa kha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo , nga ṅwambo wa uri a hu ḓivhiwi hune a dzula hone zwino , khothe i nga isa lingedza hafhu u vhona uri nḓivhadzo i a swika kha mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓo ya vhusimamilayo ya vunḓu zwi nga buliwa nga mulayo . 
U ola vhukoni ha Kushumele : Vhaoli vha tea u ola dzinnu nga nila yo teaho vha tshi khou shumisana na Mec muwe na muwe  . 
Musi i tshi shumisa maanḓḓalanga a vhusimamilayo , Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa , nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa  . 
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe . 
Kha vha vhone zwauri hu na mbuelo dza vhukuma kha vhathu . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiniso ya Mutheo wa Vhutoḓisisi ha Lushaka ( NRF ) wa 2017 uri u iswe Phalamenndeni  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , ya CK7 u ridzeva dzina ḽa CC arali dzina ḽa khamphani na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa . 
Tshiṅwe tshiṋoni tsha tshi tevhela u ḓa u dzula kha hoyu muri . 
U sa vha na ndebvu u vha a mamisaho-u sumbedza uri a si mafhungo a u vha wa mbeu ya tshisadzini fhedzi-fhedzi lini  . 
A vha shumisi manditi vha tshi itele ndivho mmbi , fhedzi vha tikedza zwo fhambanaho -vha ri manditi a tea u shumiswa nga nḓila mbuya  . 
Kha vha humbule uri 08600 10111 ndi ṋomboro ya u thivhela vhugevhenga  . 
Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi Vho Naledi Pandor kha u huliswa nga Doctorate nga Yunivesithi ya Nova , ngei Portugal  . 
Honeha , ngudo nthihi kha vhege i nga shumiswa kha u funza zwine zwa ṱoḓeisa zwone . 
Miholo , magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka  . 
Ndi na fhulufhelo ḽihulwane uri zwi ḓo bvelela  . 
Zwi anzelwa u wanala kha zwinwiwa na dzhusi dzi si dza vhukuma . 
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane na mubebi wa malofhani , hune zwa konadzea u itela u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha muḓuhulu kha muraḓo muhulwane . 
Hoyu wo tendelwa khathihi na Mbekanyamaitele ya Zwikambi ya Lushaka ya u fhedzisela , ine i khou sedza kha khaedu dzine dza kanganyisa u shuma zwavhuḓi ha Mulayo na u kombetshedza mvetomveto ya Mulayotibe . 
Lugisela tshitatamennde tsha tshipikwa tsho tiwaho kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo  . 
U ya nga iyi thendelano , mudivhi wa zwa milayo zwi amba muthu o tendelwaho u shuma sa axennde kana muimeli Afurika Tshipembe  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tshinzhi uri vha ambe uri nomboro dzi nga swikelwa hani hu tshi khou shumiswa mutalombalo . 
Ri fanela u ambesa nga maanḓa nga uri ri nga katela hani na u manḓafhadza vhafumakadzi kha sekhithara iyi yo ḓalaho vhanna  . 
Ri ḓo phositha tshanduko idzo afha u itela uri vha ḓivhe tshifhinga tshoṱhe uri ndi mafhungo afhio ane ra a kuvhanganya , ri nga shumisa hani mafhungo ayo , na uri kana ri ḓo bvisela khagala mafhungo ayo kha muṅwe na muṅwe  . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi na vhushaka vhuḓivhaleaho na European Union ngomu ha maṅwe , Mbekanyamushumo ya Mbetshelwa ya Themamveledziso ya shango ḽa Afurika Tshipembe yo ita ndeme ine ya nga lingana henefha kha R1,5 biḽioni . 
Izwi zwi katela u ḓikumedzela u pfumbudza vhashumi vha mutakalo vha 40 miḽioni nga 2030  . 
Kha nnḓu iyi , miraḓo i dzula u ya nga Vunḓu ḽavho na uri vha khetha sa tshipiḓa tsha vunḓu  . 
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo . 
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT . 
Lushaka luṅwe lwa phetheni lune vhagudi vha nga sedza khalwo ndi mutalo wa ndinganyahuvhili . 
Zwisiwana zwi ṱoḓa thuso  . 
U fhaṱwa ha dzinnḓu : Khumbelo ya ndambedzo u bva kha Bodo ya Dzinnḓu ya Lushaka yo vha phindulo ya thaidzo dza dzinnḓu kha vhupo uvhu nge ya themendelwa  . 
Vharengi vha dzinnḓu ; Vhabveledzi na muvhuso masipala na dziḓorobo . 
Phando 1985  . 
KUHUMBULELE : U vhea zwithu nga zwigwada zwi ita uri lifhasi li vhe kha u vhona zwithu nga ndila yo tandavhuwaho na u vhumba muhumbulo wa mupo une ngawo zwithu ndi zwitswu na zwitshena nga maanda , a si zwine muthu a nga tou humbulela  . 
Pfanelo dza vhathu dza u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa 235  . 
Miṱangano yo tshimbidzwaho zwavhuḓi , i vhuedzaho i ṱoḓa ndugiselo na u pulana havhuḓi  . 
Tshirunzi tsha Vhuthu , U swikelelwa ha Ndinganyiso na u khwinisa pfanelo na mbofholowo dza vhuthu  . 
Mbofholowo a i ambi tshithu arali hu si na lupfumo lu wanalaho kha shango lu tshi ya kha vhathu nga u angaredza . 
U langula thandela ya tshitshavha a zwi fani na u langula khamphani khulwane ine ya wanala doroboni khulwane , kana muhasho muhulwane wa muvhuso  . 
Ri ḓo shumisana na mabindu , vhashumi na vhaṅwe vhashumisani vha tshitshavha ri tshi itela u vha hone ha thandululo . 
U bveledza luambo lwa u amba ha vhulapfu hunṱha , vhuphara na zwiṅwe . 
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS u ḓo ḓivhadza Muḓisi wa mbilaelo na Muofisiri Muhulwane wa GEMS nga ha tsheo ya Komiti nga luṅwalo hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe muṱangano wo farwa  . 
U vhala nga muthihi nga muthihi na vhavhili-vhavhili zwi ṋea mugudi nḓowenḓowe ya u vhala khathihi na u ṱuṱuwedza u vhala ha u ḓimvumvusa . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga vha na zwine vha dzhenisa zwa ndeme kha vhulavhelesi u vhona uri muvhuso u na vhuḓifhinduleli kha ṱhoḓea dza vhathu  . 
U tambudza hu angaredza zwithu zwi ngaho sa vhutshilo ha muthu - maanḓa kha muvhili , maanḓa kha masheleni , maanḓa kha muhumbulo na maanda kha zwa vhudzekani  . 
U bva zwenezwo tsho mbo ḓi shumiswa nga Miraḓo ya Phalamennde na vhashumi vha African National Congress  . 
Mashudumavhi vhukonḓi ha u ita vhuḓiimiseli uvhu ndi vhuhulwane , nga nḓila ine vhaṅwe vha vhathu avha vho ṋewaho parolo a vha tou fhola fhedzi vha dovha vha bvelaphanḓa na zwiiti zwa vhugevhenga , zwine zwiṅwe zwa vha zwa dzikhakhathi na zwihulwane  . 
Vhathu vha tshileme tsha fhasi vha na khombo ya nṱha ya vhulwadze ha marambo na u ya maḓuvhani hu re na dzithaidzo . 
Muhasho wa Mveledziso ya Tshitshavha u khou shumisa hafhu De Doorns u bveledza mbekanyamaitele ya vhashumi vha u tou koropa kana vha tshifhinganyana . 
Ro no pfa ngaha khumbelo dza ndivhiso ya mbekanyamaitele kha sekithara ya migodi , nga mannḓa zwi tshi elana na Mulayotibe wa Mveledziso dza Zwiko zwa Minerala na Phethiroḽiamu  . 
Nga u ralo muvhuso u na zwiko zwiṱuku zwa u kombetshedza mulayo na vhutevhedzeli  . 
Vhukonḓi ha u ṱhaṱhuvha ndeme ya iyi ndivho vhu na vhushaka na mbudziso ya uri naa vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha tenda kha vhuloi na uri masiandoitwa a vhuloi a ita uri hu dzhiiwe vhuloi vhu vhugevhenga , kana uri muthu o thusa vhaṅwe vhathu uri vha lowe zwi tea u dzhiiwa zwi vhugevhenga . 
Vhukwamani vhu khou bvela phanḓa ha u amba nga ha ḽiṅwalo ḽa maimo a mvelelo a Habitat III ya Afrika Tshipembe . 
U ya nga tshipiḓa tsha vhu 25 tsha Mulayo , DHS i tea u dzhia tsheo ya u ṋetshedza kana u hanela khumbelo na u ṋetshedza nḓivhadzo hu sa athu fhela maduvha a 30 khumbelo yo ṱanganedzwa  . 
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa , u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa  . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ( CBP ) ndi lushaka lwa u pulana ha tshelamulenzhe he ha sikelwa u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha khathihi na u hu ṱanganya na Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli ( IDP )  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u rwelwa ṱari ha Digirii ya Mveledziso ya Madzulo a Vhathu ( BHSD ) i tshi khou farisana na Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi khathihi na Yunivesithi ya ḓorobo khulwane ya Nelson Mandela . 
Ri tenda uri u ḓidzhenisa he ra hu amba nga u pfufhifhadza hu ḓo ri isa phanḓa kha u vhea zwa u sika mishumo nṱha kha mutevhe wa zwine zwa ṱoḓa u itwa nga vhadzhiatsheo kha shango . 
Tsini na nomboro yavho ya muraḓo , kha vha thaiphe lushaka lwa mbuelo lune vha khou ṱoḓa u wana zwiṅwe nga halwo . 
Matshudeni vha nga fhasi ha mitsiko wa masheleni u sa fholi , une wa pfukiselwa kha zwiimiswa zwavho  . 
Zwi shuma u swika kha awara dza 12 , zwo ralo zwi nwiwa luvhili nga ḓuvha  . 
Muvhuso , sa tsumbo ita milayo maelana na ndaulo na ndango ya vhuendi  . 
Khabinethe yo ṱanganedza Muvhigo wa Bannga ya Ḽifhasi ( Muvhigo wa vhurathi wa Nḓivhadzo ya Ikonomi ya Afurika Tshipembe , wo sedzesa kha mbekanyamaitele ya ikonomi ya masheleni na mbuyedzedzo ) yo sumbedza uri Afurika Tshipembe ḽo swikelela zwinzhi kha miṅwaha ya 20 . 
Hezwi zwi ḓo ḓisa u thomiwa ha zwiko zwa zwibveledzwa zwa ICT kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe , zwine zwa ḓo kona u thusa iNeSI kha u bveledza na u ola mbekanyamushumo na matheriaḽa a u pfumbudza o teaho , u alusa na u ita vhuṱoḓisisi ha vhutumbuli vhuswa , khathihi na u ṋetshedza vhukoni ha vhuṱoḓisisi kha matshudeni vho no ambarelaho digirii dza u thoma . 
Maitele ane a shumiswa a tea u khethwa uri a kone u tshimbilelana na mvumbo dza vhashumisi na vharengi vho teaho  . 
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dzatshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 . 
Vhenevha vhathu vho waniwaho Vend(a vho kundiwa nga Vhavend(a ; vha fhedza nga u luvha mahosi a Vhavend(a  . 
Muthu u tea u badzheta tshelede ya u renga zwiḽiwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
Thaidzo i kwama uri naa uyo muhumbulo u nga kona u vhonala naa kana u nga vha na tsumbo i fareaho kha nyimele ya musi zwo bulwa , zwine zwa khwaṱhisedza uyo muhumbulo  . 
Fanitshara iyi i ḓo iswa kha zwikolo zwoṱhe zwa Kapa Vhubvaḓuvha vhukati ha ṅwedzi wa Ṱhangule 2014 . 
U buletshedza na u tevhekanya nomboro dzo fhelelaho u ya nga ṱhukhu kha , khulwane kha , zwinzhi kha zwiṱuku kha , zwi lingana na . 
Vhathu vha si naho mavu a vhulimi vha nga ya kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu u wana thuso ya uri vha wane mavu o teaho a vhulimi . 
Ngano dzi nga amba nga ha vhubvo ha vhathu vhot ( he , u thoma ha tshin(we tshithu sa tsumbo , thavha , tshisima , vhuswina kana lufuno kha zwipuka kana vhathu na zwin(we zwinzhi  . 
Muhumbeli ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu DZHIELANI NZHELE : Vha humbelwa u nambatedza kana u pereedza khophi yavho ya vhue uri mafhungo avho a songo ewa muthu a si ene  . 
Nga kha zwezwo ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhushaka vhu vhuedzaho na mashango a Devhula . 
Khetho ya Ruby , Emerald na Onyx a dzi na tshikalo kha tshivhalo tsha madalo ane vha nga a ya kha dokotela wavho wa maṋo fhedzi , vha tea u a ita arali vha tshe na mbuelo , hu tshi khou tevhedzwa milayo ya ndondolo i langwaho nahone i ḓo khavariwa nga mutengo wa Tshikimu fhedzi . 
Zwiṅwe hafhu , u linga ho vanganyiwaho ha zwiteṅwa zwa luambo zwo fhambanaho hu tea u shumiswa . 
Kha vha dzhiele nzhele u dzhena kha tshigwada tsha thikhedzo  . 
Mushumo u khwaṱhisedzwa nga nḓowenḓowe dza u ṅwala . 
Maṅwe mafhungo a kwamaho ndaulo ya vhulamukanyi 180 . 
Mulayotibe wo humiselwa murahu Phalamenndeni mahoḽa  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone  . 
Sumbedza u pfesesa sisitemu dza Komiti ya Wadi dza furemiweke ya pholisi na zwa mulayo zwine zwa sumba nḓila sisistemu dza Komiti ya Wadi na kushumele kwayo  . 
Ri tea u vhona vhukoni kha masheleni na mbambadzo hune ha tea u tikedza nyaluwo ya khaboni i re fhasi  . 
Tsha u thoma tshi kwama uri ri humbulisa hani nga ha mishumo ya vhafumakadzi kha vhurangaphanḓa na u shela mulenzhe ha tshishavha  . 
Vha tea u ṋetshedza phindulo yo tou ṅwalwaho kha mulanga dzingu ya mawanwa a bvaho kha nyambedzano dzo vhaho hone hu sa athu fhela maḓuvha a 30 . 
Bonasi dzo badelwaho miraḓo ya dzikhamphani na madzangano a shumisanaho . 
Ndau yo vha i tshi khou ṱoḓa u humbela pfarelo yo vha i tshi gidima i sa londi . 
U tendela maano a ikonomi ya zwino i tshi isa phanḓa na u khwaṱhisa dzangalelo ḽao ndi u i fha maanḓa a u dzula kha ndango na u ri tambudza , na u ri a zwi vhuyi zwa sumbedza hu na mbofholowo  . 
Inwi no humbelwa u ṅwala athikili ya zwipotso ine ya fanela u dzhena kha gurannḓa iyo . 
U ṱanganya vhuḓipfi ha vhathu vha wadi vha tshi sedza masipala sa muḓisedzi wa tshumelo  . 
Khabinethe yo takalela uri luṱingo lwa muvhuso lune lushaka lwa vhiga zwa u lwa na vhuaḓa ngalwo lu khou thusa u vukulula milandu ya vhuaḓa . 
Mbekanyamaitele dza lushaka dzi ṱuṱuwedza vhuimo ha tshiofisi ho dzhiiwaho nga madzangano a dzingu na a mashangoḓavha  . 
Mikovhe ya thandela i fhiraho R1 biḽioni yo ṋetshedzwa  . 
Zwa uri mitengo ya tshiṱitshi tshiswa tsha muḓagasi ( tshine tsha bveledza muḓagasi wa 40 800 MW ) i lingana na ndeme ya tshiṱoko yoṱhe ine ya khou tsa ya zwiṱitshi zwa muḓagasi zwine zwa vha hone ( zwine zwa bveledza muḓagasi wa 4 800 MW ) zwi sumbedza khaedu  . 
Kha u vuledza hawe pfunzo zwi ḓo vha zwa ndeme kha riṋe  . 
Hedzi tshumelo dza u sedza mbuelo ndi nḓila nnzhi dzine ra khou ṱoḓa u ri u swikelela na u langa mbuelo dzavho dza ndondolo ya mutakalo nga nḓila i sa ḓuri zwi vha lelutshele  . 
U vhala hu na luvhilo lwo kalulaho na vhukoni . 
Mbekanyamaitele i amba khaedu nnzhi na u dzudzanyulula ha tshumelo dzine dza kwama ndeme ya vhuendisi ha nnyi na nnyi . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa kha bammbiri ḽa muhumbulo vha tea u vha hu lwa u thoma vha tshi vha na nnḓu yavho  . 
Hezwi zwi tikedzwa nga u shumisa magaraṱa a fuḽadi kana magaraṱa a vhuimo ha nomboro . 
Tsedzuluso ya hoea nga foramu ya vhukwamani  . 
Sumbedzani zwe na shumisa zwone  . 
Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo , lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo . 
U peleṱa maipfi a no konḓa hu tshi shumisiwa nḓivho ya foniki . 
U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa  . 
Ndima iyi i fhedzisela nga phimamushumo ya u sika pulane ya mushumo wa phambano ya vhathu  . 
U ita notsi na u ṅweledza mihumbulo mihulwane na i tikedzaho . 
Hu na vhagudi vhangana vhane vha vha hone kiḽasini ? 
Athikili kanzhi i ḓisendeka kha mafhungo ane a khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga tenda a vha mafhungo a ṱuṱulaho dzangalelo ḽa vhavhali  . 
Madzangano a polotiki na vhatevheli vha fanela u tevhela Ndayotewa nahone vhane vha ḓo wanala vhe na mulandu wa nyito dza vhugevhenga vha ḓo shumiwa navho zwi mulayoni . 
Vhuimo ha Nṱha vhu na mishumo ya u linga ya fumi ya fomaḽa ya u linga ho teiwaho tshikoloni . 
Kha nyimele iyi , miraḓo ya rathi yo vouthela uri mbilaelo i thudzelwe kule nahone vhaṋa vho hanedzana nayo  . 
Arali hu kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nnṱha , vha ḓo tendelwa u dzula shangoni lwa tshifhinga tsha ngudo  . 
Malwadze manzhi a khentsa ane a nga sa khentsa ya mafhafhu a vhangwa nga fola  . 
Zwiṱhavhane zwiṱuku zwine zwa vhambadzwa nga nḓila i siho mulayoni zwi fhedza zwi zwanḓani zwa zwigwada zwo raliho zwine zwa zwi shumisa u lwa na dziṅwe mmbi kana zwigwada zwa vhathu vha re na zwihali , na vhadzulapo  . 
Mulondoti musi ṅwana a fhasi ha ndondolo ya muṅwe muthu nahone muthu uyo a songo ita khumbelo ya u vha mubebi  . 
Vhagudi vhaṱuku vha konḓelwa u kopa zwi tshi bva kha bodo sa izwi maṱo avho a tshi ṱoḓa tshifhinga tshilapfu uri vha kone u bva buguni u ya kha bodo na u bva kha bodo u humela buguni sa izwi maṱo a tshi ṱoḓa tshifhinga tsha u dovha hafhu a vhuyelela kha siaṱari ḽi re phanḓa havho . 
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela  . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila : U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha kuvhalele kwo mu linganaho a tshi khou sumbiwa nḓila nga mugudisi . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo , kana Invitation to Apply , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi . 
Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Bannga ya poswo ya Afurika Tshipembe - Tshipikwa tshihulwane tsha Mulayo wa Bannga ya poswo ya Afurika Tshipembe wa 2010 ( Mulayo wa vhu 9 wa 2010 ) ndi u bveledza tshiimiswa tsha masheleni u itela u vhulunga nga huhulu khathihi na u bindudza , na u fhaṱa bannga ine ya ḓo vha yone ya u thoma u nangiwa nga vha holaho tshelede ṱhukhu . 
Tsumbo ya 1 : Mushumi o hwedzwaho vhudifhinduleli ha u dzulela u endedza vhanwe vhashumi ngae hu tshi shumiswa tshibisana tsha muvhuso a nga kha di tendelwa u ri hu tshi sedzwa tshiimo tsha zwithu , a tuwe na goloi iyi hayani a swike a pake ngomu dzharatani yawe  . 
Foramu dza vhadzulapo dzine dza shumisa nḓila dza u tou dzhenelela u ṋetshedza mihumbulo nga uri hu nga khwiniswa hani mvelelo dza mbekanyamushumo dza muvhuso  . 
THANGANEDZO YA THANZIELA YA DZILAFHO YA DOKOTELA ! 
Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka u tea u thola mufumakadzi kana munna sa ṱhoho ya tshumelo ya zwa vhusevhi iṅwe na iṅwe yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya nahone u tea u vha na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo , kana u nga muraḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓifhinduleli  . 
Kha tshifhinga tshino tshi konḓaho , roṱhe kha ri sumbedze lufuno na u pfela vhuṱungu na uri ri ite uri vho Madiba vha ḓihudze nga riṋe . 
U vhalela nṱha hu na mugudisi . 
Ri ṱoḓa u vhulunga mbonalo ya vhuimo ha nṱha ya kiḽasirumu idzi u itela matshudeni miṅwahani i ḓaho  . 
Mbadelo kha dzi MP dza vhuvhambedzelani ha mabindu a phuraivethe dzi bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya redzhisiṱara . 
Dziṅwe nḓila dza u fhungudza phambano mishumoni dzi katela thendelano kha u bveledza Maitele a Vhuḓifari hu na zwiṱereke , u valelwa nnḓa na u tou kombetshedza u lamulwa nga Khomishini yaVhupfumedzani , Vhukonanyi na Vhulamukanyi . 
Ri ḓo dzhiela nṱha u thoma sekithara dza zwa ikonomi dzine dza vha na khonadzeo khulwane ya nyaluwo  . 
Vhushelamulezhe nga vhathu kha vhuṱambo u vhu ndi ha ndeme ngauri Phalamennde i lwela u ita uri tshiimiswa tshi swikelee nga vhathu na u ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe nga vhathu kha kushumele kwayo . 
Khabinethe yo tendela Luṱa lwa vhuraru Afrika Tshipembe lune ndi lwa nga ha u shuma ha Thendelano ya OECD nga ha u Lwa na zwa Vhufhura na Vhaofisiri vha Tshitshavha tsha Nnḓa kha u Tshimbidza Mabindu a Dzitshakatshaka ( Thendelano ya u Lwa na zwa Vhufhura )  . 
KHA VHA DZHIELE NTHA : uri u bva kha 01 U swika kha 22 ndi ya vhathu vhane vha vha na ndalukano dza yunivesithi kana thekhinikhono hu na uri 23 u swika kha 36 hu vhathu vhane vha vha na ndalukano dza magudedzi a FET  . 
Arali a sa swikisa ndode dza fumi u rwiwa makhwa ane a vha mbalo ye a t ( ahedza  . 
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha mashango a vhahura ane a sa ṱo ḓe uri vhavhe na visa u dzhena khao . 
Nyambedzano i fhaṱaho i dovha hafhu ya fhaṱa lushaka nga u konisa vhathu vha Afurika Tshipembe u pfesesa khwine na u vha vhaṋe vha zwithu zwavho zwoṱhe zwa ndeme  . 
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelaphanḓa ya vhagudi . 
Kha vha ite khumbelo kha embasi ya Afrika Tshipembe , mishini kana ofisi ya Muhasho wa Muno ya tsini na hune bindu ḽa ḓo vha hone . 
Vha dzule vha na maambiwa a muṱangano wo fhiraho na zwiṅwe zwishumiswa zwine vha nga zwi ṱoḓa  . 
Nga u bindudza kha vhulimi ri ḓo dovha ra ya kule kha u tsireledza vhana vhashu kha vhushai , nḓala na u konḓelwa  . 
Sa tsumbo , ro tendelana uri vhufheṱashango vhu tea u fheliswa fhedzi hezwi zwi katela u shumana na zwivhangi zwihulwane zwa vhufheṱashango zwi nga ho sa vhushai na nyimele dzi si dzavhuḓi dzine dza sika vhupo ha u sima vhufheṱa shango  . 
Davhi : Maitele a Ndaulo na Vhurangaphanḓa Ndivho ya davhi ndi u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ha Tshumelo ya Muvhuso vhu pfalaho , ndaulo ya vhashumi , vhushaka ha vhashumi , na maitele a mushumo  . 
Vhathu vhe vha rumela khumbelo dzavho vha so ngo tsha ita kumbelo hafhu  . 
Ndi zwifhio zwine zwa vha zwihulwane , u tshimbila na fesheni kana u ambara wa fanelwa ? 
U bva 2014 ro vhona uri u gwevhiwa ha vhathu vhane ṱhanganyelo yavho ya vha Fuṱahe na zwiimiswa zwa mulayo nga milandu ya tshanḓanguvhoni na mafhungo a re na vhushaka na tshanḓanguvhoni . 
U ḓivha uri hu davhuliswa hani zwi ḓo tendela vhagudi u shumisa zwiṱirathedzhi zwa madavhulu a tsini . 
Kha vha vhe tsumbo yavhuḓi kha vhanna na vhafumakadzi vhaṱuku  . 
Naho zwo ralo a zwo ngo fanela u ṱanganedzwa uri mafhungo oṱhe e a tou ṅwalwa o lingana : vhathu vha takalela u wana mafhungo nga u tou vhudzwa  . 
Hune ra vhona vhana vha khomboni , vhana vha kha khovhakhombo ri fanela u ṱoḓa nḓila dza u dzhia vhuḓifhinduleli na vhukando  . 
U bveledza mbekanyamaitele kha vhupo  . 
Kha vha dzhenise ndivho , mishumo na maitele a u sedzulusa na u khwinisa mbekanyamaitele  . 
Manditi one aṋe a vhukati , fhedzi a tou shumiswa nga vhathu kha zwivhuya kana vhuvhi  . 
Thekhinoḽodzhi idzi dzi ḓura zwiṱuku kha masheleni na u vha khwine u shandukisea u shumiswa khwine madzinguni a mahayani na vhupo hu re na vhathu vhaṱuku u fhirisa sisiṱeme dza vhudavhidzani dza murahu  . 
U anetshela zwiṱori ipfi ḽawe ḽi na khalo na muungo zwo fhambanaho . 
Arali Khothe ya Ndayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u anana na Ndayotewa , Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina . 
Khabinethe yo dzhia tsheo nga ḽa 22 Ṱhangule 2001 wa u fhelisa rizotho dza Aventura dze dza wanala uri a dzi weli kha ndaka ya Muvhuso . 
Fhedziha , vharema na maAfrika nga n maanḓa , vha langa phesenthe dzi re fhasi ha ṱhanu Kha hei sekithara  . 
Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa hadzwo kha mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho i itwa musi ho itwa khumbelo . 
Tsha ndemesa , shango ḽashu ḽi khou sumbedzisa ḽi kha khombo ya u lozwa tshiimo tshaḽo tsha gireidi ya vhubindudzi kha mazhendedzi a vhupimi . 
Ndo dovha nda ḓivhadza Ndango ya Mulayotibe wa u Fara Mavu une wa ḓo takusela nṱha vhuṋe ha mavu uya kha egere dza 12 000 wa ḓo thivhela vhabvannḓa uri vha lange mavu  . 
Musi vhunzhi ha maAfurika Tshipembe vha tshi khou takalela u ṋetshedzwa ha dzinnḓu , muḓagasi kana maḓi , hu tshee na vhanzhi vhane vha kha ḓi vha vho lindela  . 
Dzi tea u vha dzo ṱanḓavhuwa na u lapfa uri dzi kone u thivhela mililo ya maḓaka u pfukela kha mashango a tsini  . 
U ṱalutshedzela ṱhoḓea dza mulayo dza makumedzwa a u vhambadza hu u itela uri makumedzwa a ṅwalwe nga nḓila yone  . 
Nga nṱha ha Nnḓu khulwane ntswa hu na nnḓu ṱhukhu , ye ya fhaṱelwa u shumiswa nga madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhurumelwa  . 
Vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ndi u vhona uri muthu a ne a vha na tshigida u na vhukoni ho teaho u vha na tshigidi  . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe , mugudi u kona u ita zwivhumbeo zwa bola na Silindara na bogisi ( phirizimu ) , phiramidi na khounu u bva kha vumba kana suko ḽa u tamba . 
Vha fanela u saina mabammbiri ohe o engedziwaho  . 
Fomo ya ALV ( Khumbelo ya Muthelo wa Tshiendedzi ) i wanala kha vha maanḓalanga vho ṅwaliswaho kana poswo dzo nanguludzwaho kana vha nga i bvisa kha webusaithi ya eNaTIS . 
Maanḓalanga haano mathihi a milayo ya mikano a ḓo ṋetshedza khonadzeo ya tshumelo i vhulungaho masheleni , vhutsireledzi ho khwaṱhiswaho na ndangulo ya khwine ya vhupo ha mikanoni . 
U vhona muhumbuloni zwine wa khou vhala . 
Zwino kha vha ṱalutshedze vhashelamulenzhe uri musi tshitshavha tsho no tendelana kha bono , zwipikwa zwi tea u tendelaniwa khazwo na zwiṱirathedzhi zwo bveledzwaho kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Mulayo u divhadza nga ha zwithu zwa ndeme kha tshanduko kha tshumelo dza vhaaluwa u bva kha maitele a u fheliswa kale u ya kha maitele a u bveledzwa ha tshitshavha  . 
U bva kha ndingo dzo itwaho , thimu yo bveledzaho mbekanyamitele iyi yo topola u dzhenelela ho teaho ha mveledziso ya vhaswa  . 
Ri humbula u nga thengiselano idzi dzi na ndeme i sa kalei na mbuelo kha dzone dziṋe  . 
GEMS ndi nnyi ? 
Thendelano ya u Bveledza Khomishini ya Tshaka Mbili i alusa vhudzheneleli hashu ha tshivhumbelo tsha vhuthihi u ya kha vhuimo ha nṱhesa musi Vharangaphanḓa vhavhili vha Mashango vha tshi ṱangana hu u itela u sedzulusa mvelaphanḓa ire hone kha thendelano dzo itwaho dza u shumisana ha mashango mavhili . 
Vhuloi a vhu dzhiiwi sa vhurereli vhuhulu , fhedzi vhu dzhiiwa vhu tshi ofhisa ngauri vhu a vhanga mashudumavhi , vhulwadze , kana lufu . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi ṱoḓa uri phethishini i vhe i ṋetshedzwaho nga nḓila ya tshiofisi nga Muraḓo wa Phalamennde ( MP ) , uri i dzhielwe nṱha . 
PAJA i ṱoḓa vhalanguli vha tshi : tevhedza maga kwao musi vha tshi dzhia tsheo ; U ṱalutshedza tsheo yavho nga nḓila i pfalaho ; U vhudza vhathu nga ha pfanelo yavho ya u wana khaṱhululo ya nga ngomu kana tsedzuluso , na u vhudza vhathu uri vha na pfanelo ya u humbela zwiitisi zwo tou ṅwalwaho . 
Nga nnḓa ha mutevhe wa dzirekhodo dzo vhulungwaho nga GCIS , dzine dza vhidzwa hafhu sa faela , bugupfarwa i dovha hafhu ya vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha Muofisiri wa Mafhungo na Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo wa GCIS  . 
Hu todea diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10  . 
Pfanelo ya vhathu vha Afrika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Ndayotewa , a zwi thivheli kha uyu mutheo wa iyi pfanelo , u ṱanganedza muhumbulo wa pfanelo ya u ḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓila , yo tiwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Fhedzi , arali ha langiwa na u dzudzanywa nga nḓila i si yavhuḓi , nyimele ya khovhakhombo ya vhushumisani uhu i nga vha khulu  . 
Fhedzi arali muthu we mbeu ya dzhiwa khae a humbela uri mvelelo dza ndingo dzi vhe nga tshivhumbeo tsha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Mbeu , muthu uyo u ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama . 
Tshibveledzwa tshi fanela u saukanya hu tshi sedzwa ṱhoḓea dzo randelwaho . 
Ri tea u ṱanganedza uri zwiitisi na vhuhulu ha u bvelela uhu hu kha ḓi ṱoḓa musaukanyo hafhu  . 
Fhedzi ndi kha vhuthihi ha phambano iyi hune ra wana hone nungo dzashu  . 
Vha dovhe hafhu vha dzhiele nzhele nga maanḓa maṅwe mathemo o ṅwalwaho nga muvhala wa lutombo kha ḽiṅwalo  . 
Tsha u thoma , na hone sa zwe zwa lavhelelwa u bva kha vhuḓipfi na therisano ya Thebulu ya 13 afho nṱha , vharengi vha vhupo ha ḓoroboni vha lavhelelwa u kundelwa kha mashango oṱhe  . 
Ndi miṅwedzi miṱanu u bva tshe miraḓo ya Komiti ya Wadi ya vha na muṱangano  . 
Mbudziso dza ḽiṅwalwa ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi tea u sumbedza zwo fhambanaho na ḽiṅwalwa  . 
Zwenezwoha , ṱhanzi a yo ngo tea u ṋekedza zwe zwa ṅwalwa sa vhuṱanzi , kana u tou zwi vhala zwaho khothe  . 
Mutheo wa zwiimiswa wa shango na tshanduko nga u ṱanḓavhuwa dza ikonomi na nyimele dza matshilisano zwo ita uri hu vhe na u fhungudzea nga zwiṱuku ha u sa khethulula nga lushaka , fhedzi a hu na mvelaphanḓa yo linganaho  . 
Musadzi o ḓihwalaho are maṱunguni a u vhofholowa a nga si vhee vhutshilo hawe na ha ṅwana wawe a sa athu bebwa khomboni ngauri ambuḽense yo lenga u swika  . 
Komiti ya Wadi i na tshikhala tsha u ṋea mihumbulo kha tsheo dza khoro nga u dzhenelela miṱangano ya khoro , hu na tshumisano na mukhantseḽara wa wadi ane a vha na vhukwamani na ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Khorotshitumbe ya Lushaka 9 . 
A tambudza nga zwa vhudzekani  . 
Sa Minista wa mushumo wa ḓuvha na ḓuvha , A thi ngo ṋea tsumbanḓila kha khanedzano iyi  . 
Kha vha sumbedze vhushaka vhukati ha muṅwali na muṅwaleli , sa zwo bviselwaho khagala nga luṅwalo  . 
Fhasi ha muhumbulo ndi mveledziso ya vhumuthu na vhuḓifari , na thyiori ya zwipiḓa zwivhili ya vhurangaphanḓa  . 
Ndo vha ndi tshi khou ṱoḓa u tamba nnḓa gambogoni . 
Hu tshi sedza zwine zwa tshimbilelana na milayo ya Ndayotewa , White Paper nga ha Khwinifhadzo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ( WPTPS ) i ṱoḓa uri mihasho ya lushaka na vunḓu i ite uri nḓisedzo ya tshumelo i vhe tshipikwa  . 
U kuvhanganyani na u khethekanya zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi fareaho zwi tshi ya nga khiraitheria yo ṋewaho nga mudededzi . 
Nyendo dza seli dzi ḓo fhungudzwa na uri a vho vhane vha ḓo humbela thendelo vha ḓo tea u khwaṱhisedza vhukuma na u sumbedzisa mbuelo ya shango kha nyendo idzo  . 
Pfanelo ya vhuṋe ndi pfanelo ya u tsireledza mishumo ya muthu , ine ya nga vha yo tou ṅwalwa , mbekanyamushumo dza computer , mbekanyamushumo dza khasho , mudzika , fiḽimu kana vidio . 
Kha vhathu vhoṱhe , zwi ita khuwelelo kha lushaka uri lu vhe ṅanda nthihi na u pfa lu lwa fhano shangoni khathihi na u ḓikhoḓa - Vhuthihi naho ro fhambana . 
Vhurangeli ho raliho vhu ṱoḓa muvhuso u tshi bvisazwiṅwe zwa zwi tevhedzelwaho na u sedzulusa hafhu zwithevheli zwa milayo . 
Protocols na formularies a shumiswa nga zwikimu u langula mbuelo dza miraḓo na u fhungudza dzirisiki kana khombo  . 
Vha nga ita khumbelo ya uri vhone vha tendelwe uri vho xelelwa nga u vha mudzulapo arali vho wana vhudzulapo ha shango ḽiṅwe phanḓa ha dzi 6 Tshimedzi 1995 . 
Vhushaka na vharengi na hone vhu nga aluswa  . 
U lwa na vhushai na u sa lingana na u dzudza vhagudi vha tshikoloni , vhagudi vha fhiraho miḽioni dza malo vha khou dzhena tshikolo tshi sa badelwi mutendelo hu uri vha fhiraho miḽlioni vha tshi khou vhuelwa nga tshikimu tsha muvhuso tsha u ṋetshedza zwiḽiwa  . 
Kereke dzapo dzo ṱangana dza ambedzna nga ha uri thaidzo iyi i nga tandululwa hani  . 
Ni zwi humbula hani ? 
Muthetho na vhudifhinduleli ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso  . 
Fhedziha , mvula idzi dzi songo ita uri maAfrika Tshipembe vha vhe na kuhumbulele ku si kwone kwa tsireledzo vhunga vhunzhi ha zwipiḓa zwa shango zwi kha ḓi vha gomeleloni . 
Tikedza u shumiswa ha thandela dza CBP dzi re na vhushaka na sekhitha  . 
Tshanduko dzi khou ḓa , fhedzi hezwi a zwi nga shandukisi ṱhanganyo  . 
Miholo na nyimele dza tshumelo dzavhuḓi zwi ḓo shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u kunga , u ṱuṱuwedza na u vha na vhadededzi vha na zwikili . 
Mathomoni vhagudi vha nga kona u ḓivhadziwa kha zwigwada zwi linganaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Kha phetheni dziṅwe zwithu zwo fhambanaho zwi a shumiswa u ita tshigwada , fhedzi zwigwada zwa zwithu zwi a dovhololwa nga nḓila i fanaho tshoṱhe . 
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Ndayotewa . 
Khethekanyo I : Ndi ifhio tsheo ine Muḓisi wa mbilaelo a khou tama Komiti ya Khanedzano ya GEMS i tshi i ita ? 
Yo ṱuswa u bva kha 20(u ṅwala fhasi kana nga u shumisa vhuimo ha nomboro kana magaraṱa a fuḽadi ) 5 18 0 14 7 Zwiṱirathedzhi zwa u rekanya : U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u rekanya u ṱanganyisa na u ṱusa nga vhuronwane . 
Mutevheṱhanḓu wa Mushumo wo bviselwa khagala kha ṱhoḓea dzaCBP u ṱumanya mutevheṱhandu wa IDP  . 
MUSHUMO WA U DZUDZANYA NA U LANGULA ZWIKO ( VHATHU ) NGA NḒILA INE THANDELA YA KHUNYELEDZWA NGA NGONA SIANI ḼA MUNAVHO ( TSHIKOUPU ) , KHWAḼITHI , TSHIFHINGA NA MBADELO  . 
U vhala na vhagudi Ngudo ya kiḽasi yoṱhe 2-3 nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi khou shumiswa bugu nthihi nga vhege . 
Khanedzano nga ha dzangano ili dzo vha khulwane nahone dzo tea u vha nga u ralo  . 
Luṅwalo lwa Khwaṱhisedzo ya ḽaisentsi yavho ya u mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa ; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi  . 
U thetshelesa ha vhukuma ndi u thetshelesa nga u ḓidzhenisa  . 
Naho hu na uri garaṱa dza khiredithi dzi shumiswa mahala ngei Japan , hu kha ḓo themendelwa uri vhaendi vha vhe na tshelede ya yen zwifhinga zwoṱhe  . 
Nga u topola sekhithara ya phuraivethe , mabindu a matshilisano na mabindu a si a fomaḽa a vhambadzaho kha mimasipala sa nzhini dza nyaluwo ya ikonomi , muvhuso u khou ombedzela ndeme ya ikonomi dzapo u itela nyaluwo ya ikonomi  . 
Vhalambedzi vha mashangoḓavha vha nga ḓiṋekedzela kha zwa khadzimiso dzapo nga kha khamphani dzine vha vhulunga khadzo  . 
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa , fhedzi ndi dza vhuṱhogwa  . 
Hezwi zwi amba uri miraḓo ya tshiṱafu ine ya khou ṋetshedza tshumelo thwi kha tshitshavha i tea u ṋetshedzwa thikhedzo yo teaho na zwishumiswa zwine zwa ḓo ita uri vha kone u bveledza mishumo ine vha itela tshitshavha nga nḓila i fushaho  . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwi tea u katela masia a mutheo a u sedza kha ndivho dzi swikeleleaho  . 
U bveledza sisiṱeme ya ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka ndi ndivho ya ndeme  . 
Vhana vho holefhalaho vha na pfanelo ya u wana ndondolo yo khetheaho  . 
Phambano i bvaho nga nnda ha mbingano khumbelo i nga kha ḓi ḓiswa nga muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo kha mutakalo wa muhweleli , tsumbo Mushumeli wa tshitshavha kana Mugudisi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo ( fomo A ) nga tharu na uri vha tshi khou tou ṅwala vha sa pombi vha tshi khou shumisa maleḓere danzi fhedzi . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a i nga ḓo ṱanganedza fomo i songo sainwaho . 
Tshumiso ya inṱhanethe ye ya shumiswa ya phaḓalala , yo vha i ya poswo ya eḽektroniki  . 
Mutengo wa khaṱhululo Muiti wa khaṱhululo u tea u badela mutengo wa khaṱhululo wo themendelwaho ( arali u hone )  . 
Mitambo ya garaṱa I bveledzaho u ḓivha zwivhumbeo . 
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela  . 
Vha nga dzi shumisa kha u bveledza dzipholisi dzapo na milayo , fhedzi vha tea u ita tshanduko dzine dza elana na thodea dzavho . 
Vhagudi a vha tea u tou elela kha thekhiniki . 
Khwiṋiso dzi ṱanganyisa vhulangi ha vhuṅwe Vhupo ha Maḓini ho Tsireledzeaho kha sisiṱeme ya vhulangi ha vhuṅwe Vhupo ho Tsireledzeaho khathihi na uri zwo Ḓivhadziwaho u bva kha Ofisi ya Muphuresidennde zwi shume , zwa u fhambanyisa mishumo vhukati ha vhulangi ha zwa vhureakhovhe na zwa mupo . 
Vhuhosi ha Vhavend(a vhu thoma musi Dimbanyika a tshi pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha ( la Vend(a  . 
Naa tsumbanḓila ndi milayo ? 
Zwikolo zwa muvhuso na zwikolo zwa phuraivethe , zwivhumbiwa zwa pfunzo dza nṱha , zwikolo zwa pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , na zwikolo zwa u isa pfunzo phanḓa na vhugudisi zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho  . 
Mvelelo dza izwi ndi dzifhio kha miholo ya vhanna na vhafumakadzi ? 
Fomo dzi wanala kha tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini kana vha nga tou i bvisa kha websaithi ya NaTIS . 
Vhalnguli vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo CM44C - Vhothe vho sainaho Atiki ḽi  . 
Ndi khou livhuwa vhukuma vho tandulula mbudziso yanga  . 
Ndi ḓo tama u ita khumbelo kha vhathu vhashu vhoṱhe u ṱanganya zwanḓa sa zwine vha dzulela u ita , ri tshi shuma zwavhuḓi na khaedu tharu dza u shaea ha mishuno , vhushai na u sa lingana . 
Safety and Security SETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha vha ḓadze fomo SAPS 517 ( Khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni )  . 
Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo  . 
U sedza kha mubulo wa maipfi na thounu . 
Vhatholiwa , nga maand(a avho vhane vha shuma vho livhana na nnyi na nnyi , vha fanela u dzhiela nzhele u sa ambara nga nd(ila ine ya sa vhe foma(la nga maand(a nahone vha lavhelesee vho kuna  . 
Ho itea mini musi vha tshi lingedza u sudzulusa khonani yavho u ya he vha ima hone ? 
Themendelo dzo khetheaho dzi fanela u ṋewa kha : ( a ) hu nga thomiwa kana u bveledzisa hani kuvhonele kwa zwa mbeu kha phurogiremu , ( b ) hu nga bveledzwa hani kudzhenelele kwa vhanna na vhafumakadzi , na ( c ) hu vhewa hani iṱo na u kala mvelaphanḓa yo itwaho kha sia iḽi  . 
A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi . 
Tshimela tshi tendelwa u vha kha mutevhe arali tshi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS nahone arali tshimela tshi tshi ṱangandedzea . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu fanela u thola vharumiwa vha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro . 
Izwi zwo itea nga murahu ha musi ṱhoḓisiso nga Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha yo sumbedza uri maitele o randelwaho nga Tshikwama tsha Phensheni tsha Vhashumi vha Muvhuso Government Employees Pension Fund ( GEPF ) kha Manyuala wawo wa u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho u ya nga khethekanyo 21(3) ya Mulayo wa Phensheni ya Vhashumi vha Muvhuso , wa 1996 ( Mulayo wa GEP ) wo vha u songo tevhedzelwa  . 
Hu tea u vha na nzudzanyo , ndugiselo na u rekhoda nyambedzano nga vhuronwane uri hu kone u vha na u tevhelela ho teaho nahone maga a nga kona u dzhiiwa o thewa kha tsheo dzo dzhiiwaho muṱanganoni  . 
Arali zwo bulwaho zwi khou itea kha vhone kana muṅwe muthu ane vha mu ḓivha , vha nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo . 
Goloi iyo i nga ḓiraiviwa fhedzi nga muthu ane a vha na ḽaisentsi yo teaho . 
Hei ndi nḓila yo dzudzanyeaho i itwaho khothe ya mulayo , hu na muhaṱuli a sa dzhii sia kana madzhisiṱiraṱa ane a ṋea tsheo ya u fhedzisela nga murahu ha u thetshelesa khanedzano dza mulayo dza vhuvhili havho  . 
Khoro i tanganedza mbudziso na khumbelo nga ha thero dzo vhalaho dzi tshi bva kha madzangano a muvhuso , zwigwada zwi re na dzangalelo na vhathu  . 
Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I fanela u failiwa kha faili ya mushumi  . 
Kha bada iyo , ro wana dziṅwe nḓila na u xedza dziṅwe  . 
Muhweleli a bula zwauri a vho ngo malana fhedzi vha khou dzula vhothe  . 
Ro zwi vhona zwauri mutakalo na tsireledzo ndi zwa ndeme u fhira dzimbekanyamushumo na dzimbadelo  . 
Kha vha thome nga u vhudzisa mbudziso ya u thoma bogisini  . 
Uyu ndi wone mutheo une khawo ha bviselwa khagala vhukoni , ha itwa ndulamiso na u dzhia vhukando ha ndatiso ho di sendekaho nga mulayo  . 
Muvhigo u nwaliwa uri hu sedzwe zwiṅwe zwi sa khou tshimbila zwavhuḓi , zwi sedzuluswe , hu vhe na ndulamiso , zwi konou ḓo u tshimbila zwavhuḓi . 
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza ṱhanganyelo ya mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzine vha nga badela sa muraḓo wa GEMS . 
Kha vha gude u alusa kupfesesele kwa vhuḓipfi , mihumbulo na maitele zwa vhaṅwe  . 
Khabinethe i tsivhudza vhabebi na vhaunḓi u tikedza khetho dza Bodo Ndanguli ya Zwikolo ( SGB ) dza 2015 u bva nga ḽa 6 u swika ḽa 28 Ṱhafamuhwe 2015 , hu nga vha nga u vha nkhetheni kana nga u voutha . 
Vhunzhi ha u thomiwa ha CBNRM ho tumana na pfano dza lifhasi dze Muvhuso wa Afrika Tshipembe wa dzi saina  . 
Kha vha vhudze kiḽasi uri ndi nnyi ane vha ḓo mu ramba kha muṱangano uyu na uri vha ḓo ranga phanḓa hani muṱangano we vha u dzudzanya  . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Kha vha founele heyi ṋomboro u vhiga tshiimo tsha shishi fhedzi . 
U ya nga man(walwa , hu pfi musi Raluswielo e nd(ilani a tshi khou tshimbila na vhalanda vhawe o vha a sa tendi vha tshi vhasa mulilo nga khuni dzo tou red(iwa dzi tshi bva d(akani  . 
Maanḓa na mishumo ya Phresidennde 84 . 
Tshumelo dzine dza waniwa nga nnyi na nnyi 7 . 
U diphositha nga mukhwa wa electronic na u diphositha : Kha vha shumise maḽe ḓere a u thoma a Madzina avho na tshifani u itela uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone vho badelaho kha tshitatamennde tshashu tsha bannga nahone vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax na siaṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057 . 
Ndaela ntswa ya dimokirasi yo ḓisa tshanduko dzi swikaho kule kha sisiṱeme yashu ya mulayo  . 
Tshikolo nga u angaredza tsho kuna ? 
Ndi tsheo yavhuḓi ? 
Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu . 
Vhukoni ha u dzhia tsheo kha mafhungo a zwa ndaulo na zwa dzilafho kha tshiimiswa , ho ṱangana na vhuḓifhinduleli havhuḓi ya vhana he khumbelo ya itwa hone  . 
Mbudziso idzi dzi shuma na u dzhia tsheo zwi tshi elana na vhuḓi na ndeme ya tshithu . 
Zwo bvelelaho kha senthara idzo zwi nga bvelela fhedzi ngauri vhathu na madzangano kha vhuimo hapo na ha lushaka vha wana dzithaidzo , vha bveledza mafhungo , na u ita zwuari a divhee kha vhathu na vhaiti vha dzipholisi ( Human Rights Qaurterly 16(1994) 559-573  . 
Nthihi ya nyimele ya u imiswa ha gavhelo ndi ya Vho Mphephu vha miṅwaha ya 86 vha Vundu ḽa Limpopo , vhe gavhelo ḽavho ḽo vha ḽo imiswa lwa miṅwaha i no ṱoḓou swika miraru nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri nomboro yavho ya vhuṋe i fana na ya muṅwe muthu kha Vundu ḽa Fureisitata  . 
Hedzwi zwi tea u ri humbudza roṱhe uri ri kha tshifhinga tsha khaedu , fhezi khaedu idzo dzi a tandululea . 
Vha humbula nga zwe vha luambo lwa u engedza lwa vhuvhili nzhele ndeme ya luambo  . 
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi tsumbo ya u ḓiimisela u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho  . 
Khonadzeo ya sekhithara iyi i nga shumiswa nga maanḓa arali ha shumiswa zwivhuya zwa zwibveledzwa zwinzhi  . 
Khubvumedzi u ya kha ḽa 5 Tshimedzi 2016  . 
Khethekanyo 56 ( d ) na 69 ( d ) ya Ndayotewa i ṋetshedza uri Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi ṱanganedze phethishini , vhuimeleli kana vhupfiwa u bva kha vhathu kana zwiimiswa zwiṅwe na zwiṅwe zwi re na dzangalelo . 
Minisita wa Muhasho wa zwa Muno vha ḓo ṋetshedza maṅwe mafhungo manzhi kha u davhidzana havho na vha nyanḓadzamafhungo hu si kale . 
U bembwani hawe ho ḓi vha na phungo mmbi ya uri vho lingedza nga nḓila dzoṱhe uri vha mu vhulahe nga u tou mu posa bungani fhedzi zwa ḓi sea zwi tshi ṱanama  . 
Mafhungo o vhifha a fhelela mapholisani  . 
Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho . 
Khethekanyo ya 8 ya Mulayo i bula zwauri Minisita musi a tshi khou kwamana na Minisita wa Gwama a nga nekedza malamba vhanekedzi vha tshumelo vhane vha nekedza tshumelo kha vhaaluwa  . 
U dzhenisa vhathu vhoṱhe kha muṱangano  . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya kana , I fanela u ṋetshedza nḓivhadzo ya u dzhenelela kha- ( a ) muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo ; na ( b ) vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa vhuṋa ndi wa u ṱanganya mafhungo a no kwama zwa ikonomi na kutshilele na zwa mbeu henefho ha masipala  . 
Nḓivho yavhuḓi ya ḓivhaipfi na girama i ṋekedza muteo wa mveledziso ya zwikili ( U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala ) kha Luambo lwa Hayani . 
Fomuḽari : Mutevhe wa mishonga yo themendelwaho , ndingo na tshumelo . 
Tshirendo itshi tshi na mitaladzi mingana ? 
Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka yo bveledzwa nga masiaṱari a webe ane a shumiswa nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Kha vha rumele SMS kha nomboro ya u sedza mbuelo , 33489 . 
U fhaṱa zwithu zwa 3-D hu tshi shumiswa matheriala a fareaho -- Kha vha ri vhagudi vha fhaṱe vha tshi khou edzisela tsumbo ya mudededzi . 
Ndavheleso ya Tshigwada : Ikonomi na Themamveledziso , Vhulamukanyi na Nyanḓano ya Dzitshakatshaka a zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani b milaedza ya ndeme c Mbekanyamushumo ya Vhudavhidzani ha Muvhuso . 
Masipala muṅwe na muṅwe u na dzawo nahone dzi tea u sumbedza zwo sedzwaho zwe zwa topolwa kha Vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelanaho  . 
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe  . 
Vhuimo hapo ndi fhethu hune vhadzulapo vha nga dzhenelela kha u dzhia tsheo na u ṋea vhupo vhune vha dzula khaho tshivhumbeo , na u shumisa na u ṱanḓavhudza pfanelo dzavho dza demokirasi  . 
U engedzea kha u tshimbidzwa ha mafhungo maanḓa a fhethu ha mishumo ya vhusimamilayo ha vunḓu fhedzi nahone vhuvhili havho vha a shuma  . 
Vhadzheneli vha ita miduba yo sedzanaho  . 
Vhushaka kha zwa mishumo 23 . 
Takalani : Hone inwi ni khou shumisa khondomu , a ni zwi vhoni uri Vho-Ntsedzeni a vha fhiri muthu , nahone vha khou lwala ? 
Miraḓo i Ṱhonifheaho , u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho  . 
Kha vha ṱo ḓe tshirathisi tsho teaho tsha tshumelo ya khasho ya maanḓa maṱuku a muḓagasi  . 
Fhedzi mulaedza une tshenzhemo yashu roṱhe ya u rumela ndi wa uri ri roṱhe ri nga kona nahone ri ḓo kunda kha u swikelela zwipikwa zwa vhoṱhe zwe ra ḓivhetshela zwone sa lushaka - u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe shangoni ḽine a ḽi tshe na zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho . 
Hezwi zwi amba uri arali dzilafho ḽo ṋetshedzwaho ḽi si ḽo ṅwalwaho kha milawana , ḽi nga si vhilwe sa PMB . 
Ri a vha ṱanganedza na u ṱuṱuwedza vhathu vha sia iḽi u shumisa aya maṅwalwa sa mutheo wa u isa phanḓa mveledzo . 
U vhala nomboro zwi imela u tevhekana ha mutevhe wa nomboro ine ya engedzwa nga nthihi tshifhinga tshoṱhe , tsumbo , ṱhanu i ḓa phanḓa ha iṋa , ndi ngazwo zwithu zwiṱanu zwo kuvhanganywaho zwi zwinzhi nga tshithihi kha zwithu zwiṋa zwo kuvhanganywaho kana zwithu zwiṋa zwo kuvhanganywaho ndi zwiṱuku nga tshithihi kha zwithu zwiṱanu zwo kuvhanganywaho . 
Mbonalo yatsho khulwane ndi nnḓu ntswa khulwane , yo fhaṱelwaho miṱangano ya muṱanganelo ya Nnḓu tharu dza Phalamennde ya nnḓu tharu  . 
Ndi zwa ndeme u vha na Ḽiṅwalo ḽa Vhuṋe ( ID ) - ID dala ya bakhoudu na ID ya garaṱa dzi ḓo ṱanganedzwa - na u ṱola maimo avho a u ḓiṅwalisela , nomboro ya wadi na vhupo ha tshiṱitshi tsha u khethela . 
U shumisa madungo a maipfi . 
Atikili yaṋu i tea u vha na vhulapfu ha maipfi a vhukati ha 60 na 80 . 
Mimasipala i tea u anganya ḽa u shumisa dziCDW sa vhatshimbidzi vha ha masipala  . 
Ri tama u fhululedza Komiti yashu Yapo ya Nzudzanyo ( LOC ) na vhaṅwe vhashumisani kha mushumo mungafha wa nṱhesa une vha khou ita  . 
Vha songo ḓa vho fara tshithu , ri ḓifhelwa nga u vha ṋea tshumelo . 
Hezwi zwo ita uri ndaela dza muthelo malugana na mbuelo dza mbulungo dzi haniwe musi dzi tshi iswa kha Tshumelo ya Zwa Muthelo ya Afrika Tshipembe South African Revenue Service ( SARS ) nga GEPF , naho zwo ralo , hu khou humbulelwa uri muhweleli ho ngo vhuya a vhudzwa nga ha zwithu zwi no khou bvelela GEPF  . 
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ṋetshedzo ya zwibebwa zwi saathu u dzwalwa , makumba a mbebo kana vhunna kana phukha dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa sa tshipi ḓa C tsha fomo ya khumbelo  . 
Uri hu ambiwe nga ha u sa lingana ha swishumiswa na hoddea ya u khwinisa nisedzo ya tshumelo , Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunddu na vhalanguli vhapo zwi o humbelwa uri zwi sedzuluse buli a zwishumiswa nahone vha vhone uri hu na mutevhe wa tshumisano wo ewaho kha Pulane yo anganelanaho ya Mveledziso ya mveledzo ya zwishumiswa  . 
U vhala u tshi ya murahu ndi tshikili tshi konḓelaho vhagudi , ngauralo , nḓowenḓowe nnzhi i a ṱoḓea . 
Nyiledzo ya u iledza vhuloi na u shumiswa ha vhuloi ( zwithu zwi sa ṱalutshedzei ) zwi ita uri hu vhe u ṱhaṱhuvha mushumo wa dziṅanga dza sialala kha mafhungo a kwamaho vhuloi . 
Komiti ya zwa mbadelo Vhuḓifhinduleli ha Tshikimu vhu katela u lavhelesa ṱhogomelo na ndaulo ya Mbekanyamaitele ya Mbadelo ya GEMS ya vhashumi , na u vhiga nga zwi lwaho na mbekanyamaitele , u lavhelesa ṱhogomelo ya ndaulo ya mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Kushumele kwa vhashumi kha GEMS , u ṱhogomela na ndaulo ya Mbekanyamaitele ya Mbadelo ya Dzithirasitii dza GEMS na Miraḓo ya Komiti dzo Ḓiimisaho nga dzoṱhe ; na u lavhelesa ṱhoḓisiso dza ṅwaha nga ṅwaha dza miholo ya vhashumi na dzithirasitii yo imela Tshikimu  . 
Zwi tshi tshimbilelana na hedzi adzhenda dza mveledziso , TICAD-VI yo amba nga mafhungo a tshimbilelanaho na thaidzo dze Afrika ya vha i tshi khou livhana nadzo u bva tshe TICAD-VI ya farwa Yokohama , ngei Japan nga 2013 . 
Mishumo yavho ndi ya u thusa tshitshavha u thoma na u tshimbidza dzithandela dzavho dza CBNRM  . 
Vha tshetshelele mutshelo munu kana wo omaho kha mukapu a nga ita khumbelo ya u vhuedzedzwa ha vhudzulapo hawe  . 
Hu nga bvelela mini arali muofisi wa mapholisa a tshi pfuka pfanelo dza muthu dza vhuthu ? 
U tevhedzela bugu yo vhalwaho nga mugudisi kana nga vhaṅwe vha gudiswa . 
U thetshelesa na u dovholola phatheni dza mutevhetsindo na u kopolola nga nḓila yone . 
Vhuḓifari uvho vhu si havhu ḓi vhu tea u vha ho itea musi muthu o farwa a nga fhasi ha mapholisa  . 
Kha milandu ye vhaofisiri vha muvhuso vha ita vhufhura na miṅwe milandu i elanaho na izwo ho vhuedzedzwa masheleni a linganaho R13 miḽioni mahoḽa  . 
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe khothe i tshi ṱoḓa u ṋetshedza ndaela ya tsireledzo , khothe i tea u ita ndaela - ( a ) ya u tendela u ṋetshedzwa ha khwaṱhisedzo ya u fara muhwelelwa , nga nḓila yo randelwaho ; nahone ( b ) ya u imisa u shumiswa ha yeneyo khwaṱhisedzo hu tshi tevhedzwa u anana na nyiledzo , nyimele , mbofho kana ndaela yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya vhu 7 . 
Musi ri tshi khou ṱoḓa mushumo wa khwine kha nyimele yashu , ndi zwo sedzwaho zwashu dza lushaka dzine dza tea u dzudzanya phindulo yashu musi ri tshi ya phanḓa  . 
U vha ita inwi zwine zwa sumbedza lunyadzo  . 
Hezwi ndi zwishumiswa zwavhuḓi kha u sedzulusa khwinifhadzo ya tshumelo ṅwaha nga ṅwaha nahone u kona u thusa uri hu kone u dzhiwa tsheo u ya nga ha tshiimo tsha maimo ane a nga khwiniswa tshifhingani tshi ḓaho  . 
Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe  . 
Lu dovha hafhu lwa vha tshishumiswa tsha mvelele na vhuḓi tshine tsha shumisiwa nga vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou tshila khaḽo . 
Themendelo : Hu themendelwa uri hu sudzuluswe masekhurithi vha re hone hu ṱoḓwe maṅwe vhunga a re hone zwi khagala uri a khou kundelwa . 
Fhedzi mulaedza une tshenzhemo yashu roṱhe ya u rumela ndi wa uri ri roṱhe ri nga kona nahone ri ḓo kunda kha u swikelela zwipikwa zwa vhoṱhe zwe ra ḓivhetshela zwone sa lushaka - u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe shangoni ḽine a ḽi tshe na zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho  . 
B ndi tshiṋoni tshi no dzula maḓini . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwa u sedzulusa miṱangano ya u ṱola ndangulo , u dalela hu no shuṅwa na u tshimbidza dzinthaviyu  . 
Kha vha vhige mpfu dzi ṱahaho tshiṱitshini tsha mapholisa nga luṱingo kana vha ṅwale luṅwalo vha lu rumele ofisini ya tsini ya ICD , kana vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele ofisini ya tsini ya ICD nga fax  . 
Zwiṅwe zwikili zwine zwa nga thusa mutshimbidzi zwi katela vhuṱanzi hu re kha rekhodo dza mapholisa  . 
Ni songo ḽa zwiḽiwa zwa kale kana zwo tshinyalaho . 
Vhadededzi vha nga wana uri hu na zwinzhi zwine zwa tea u sedzuluswa zwa dovha zwa lugisiwa hu sa athu u tshinyala zwinzhi , tsumbo , tshuvhumbeo tsha pharagirafu , tshivhumbeo tsha fhungo na ndongazwiga . 
Thevhekano ya ngudo kha sekele ya vhege mbili i nga itwa nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha re kha netiweke ya GEMS vho tenda u ṋetshedza tshumelo ya ndeme ya ndondolo ya mutakalo kha miraḓo ya GEMS nga mutengo wa Tshikimu . 
Khonṱhiraka dza MUSTER dzo vha dzo itwa na zwiimiswa nga maanḓa , hu si na vhathu lini  . 
Nḓila ya u thoma yo ṱanḓavhuwesa nga mafhungo a vhuloi , i tshi ṱumekanya nyimele ya fhano hayani u ya kha dzhango na ḽifhasi ḽoṱhe  . 
Khumbelo kha CCMA u wana thendelano kha milayo ya misumbedzo nga tshifhinga tsha mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi  . 
Kha vha sedze pg 24 ḽa notsi dza khoso  . 
Ri ḓo khwaṱhisedza , naho zwo ralo , mapholisa a ḓorobo a dzula a hone u itela u langa vhuendi he zwa tea na musi zwi zwa ndeme  . 
Hu so ngo tou funzwa fhedzi zwitenwa zwo ḓiimisa nga zwoṱhe , zwiteṅwa zwi tea u funzwa musi zwi kha nyimele . 
Vhea tshisagana tsha ṋawa ya muvhala wa lutombo tsini na tshisagana tsha ṋawa ya muvhala wa dzivhaḽamuṱaḓa . 
Ri wanala henefha thavhani ya Luvhola kha ḽa Luvhola  . 
Maanea a tsenguluso a itelwa ṱhoḓisiso yavhuḓi na hone mihumbulo i sumbedzwa nga u ṋea mbuno na dzimbalo  . 
Khomishini i na maanḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Tsireledza vhupo nga nḓila dzoṱhe , uri lushaka lune lwa khou tevhela lu vhe na ifa ḽa ndeme ḽi linganaho  . 
Tsumbo : mbalo - vhungafhani , saizi , tshifhinga , tshivhumbeo , vhukale , masia , na mivhala nga tshifhinga tsha madanga kana nga tshifhinga tsha u tamba vho vhofholowa . 
Madalo a Muvhuso a ḓo khwaṱhisa nyambedzano dza vhavhili dzi re hone na u isa phanḓa mbambadzo vhukati ha dzingu . 
A si zwone ? 
Tsha vhuraru , hu na mvelaphanḓa yo swikelelwaho kha u fhedzisa maraga wa mashangoḓavha  . 
Ri ṱoḓa uri u dzula havho vhe na mutakalo zwi leluwe . 
Nga murahu muṱangano mulandu wa pfanelo dzashu  . 
Phasipoto ya tshifhinganyana i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12  . 
Phurogireme iyi ya Thikhedzo ya Mabindu nyanḓano yo sedzesa Mabindu nyanḓano o ṅwaliswaho na a songo ṅwaliswaho ane a khou shuma kha ikonomi ine ya khou bvelela  . 
Hetshi ndi tshikili tshe vhagudi vha vha vha tshi khou ita nḓowenḓowe ubva kha grade ya 1 na uri zwino tshi vho shumiswa kha tshikhala tsha nomboro khulwane . 
Uri vhurumelwa vhu fanela u ṱangana , arali zwi tshi konadzea , phanḓa ha u ṋetshedza vhuimo ha thendelano kha Minista  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza vhupo hadzo dzi a itwa nga kha u dzhenelela hadzo kha maitele a IDP  . 
Kha ṅwaha u ne ha vha na khethoguṱe , hu na u ṋewa ha zwipitshi huvhili , tshithihi phanḓa ha khethoguṱe na tshiṅwe nga murahu ha khetho  . 
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni , nga muya wa u vhea shango phanḓa  . 
Maṱeṱe a dzikhuhu ndi zwiko zwi sa ḓuri nahone zwo tsireledzeaho zwa phurotheini , dziminerale na fulufulu zwa kholomo dzo fuwelwaho nama  . 
Vhabebi vhoṱhe , vhaunḓi na miraḓo ya tshitshavha vha khou humbelwa u thusa vhana uri vha swike ho teaho kha mishumo yavho ya tshikolo nga shedulu ya pulane ya mushumo ya Muhasho wa Pfunzo ya Fhasi . 
Arali tshiṱoko tsho rengiswa phanḓa ha musi gomelelo ḽi tshi thoma , kanzhi mitengo i vha khwine ngauri tshiṱoko tshi tea u vha tshi kha nyimele yavhuḓi ya makete . 
Zwinepe zwiṋa zwi fanaho zwi si na muvhala . 
U Vhala na Vhagudi ndi tshone tshithu tsha ndeme tsho livhiswaho kha u bveledza luambo na ḽitheresi . 
Yo vha i ngoma ya vhonnyi ? 
U itela u vha na vhuṱanzi ha uri CBP i vhe na mutsindo kha kushumele kwa IDP , mulanguli wa IDP u tea u shuma mishumo migede yo vhewaho  . 
Vhagudi vha kha ḓi ṱoḓa tshenzhemo ya u ṋewa zwithu zwo kuvhanganyiwaho vha konouha u vhala vha tshi ya phanḓa u bva hanefho . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , dzinyambo , na Metse zwi dzula sa mbekanyamushumo dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe . 
Ngomu mu(lani nga vhusiku ha musi u tshi fhindulela , hu imiswa mu(lagalu wo vhoxwa tshikumba tshitshena tsha mbudzi nt ( ha t ( hodzini  . 
Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu  . 
Mutakalo , Zwiḽiwa , Maḓi na Tsireledzo ya Kutshilele - Muvhuso u tea u vhona uri vhathu vha kona u swikelela mutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya kutshilele  . 
Mphomali vhutodisisi ya muthu yo vuleaho kana u livhana na thero dzo sumbedzwaho i fhungudzwa nga u ita vhukoni ha tshifhinga tshilapfu tsha thodisiso na mashango o bvelelaho a na mbekanyamushumo dzo khwathaho u sika senthara dza zwa vhukoni  . 
Malugana na pulane khulwane ya muḓagasi ya themo ya tshifhinga tshilapfu , muvhuso u ḓo shumisa gese , piṱirolo , nyukiḽia , muḓagasi u bvaho maḓini na zwiṅwe zwiko sa tshipiḓa tsha ṱhanganyelo ya zwiko zwa muḓagasi . 
Ndi thulusi yo vhetshelwaho u thusa thimu ya thandela , hu si u vha kanganyisa , u vha khukhulisa kana u ita uri vha hanganee , a si tshithu tshi sa shandukisei nahone ḽi tea u vusuludzwa zwi tshi edza nzulele zwenezwo hu tshi shumiwa thandela , zwi tshi langwa nga maitele a u monithara na u sedzulusa  . 
Uri hu kone u itiwa izwo zwo buliwaho afho ntha , ndi zwa ndeme uri mushumeli wa tshitshavha a ite tsedzuluso nga ene mune hu si u sokou ditika nga mavharivhari  . 
U ḓidzhenisa ho livhanaho ha vhathu vha shelaho mulenzhe vho fhambanaho ndi ḽiga ḽe sa sumbedza u vha ḽi bveledzaho  . 
Yuniti ya PAIA i ṱanganedza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo yo imela DIO na u thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u ita khumbelo . 
Ri tea u vha na pulane i re khagala na vhupo vhune ri nga vhu bvumba arali ri tshi nga luvhelela vhabveledzi vha zwishumiswa zwone-zwone zwa ḽifhasi ( OEM ) u wana vhubveledzi Afurika Tshipembe ri ḓo kona u bveledza vhukoni ha lushaka . 
Hezwi zwi amba uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi fanela u livhisa hafhu na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya tshumelo nga vhadzulapo vhoṱhe  . 
Masheleni a Mabindu Maṱuku ( u ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha Mabindu Maṱuku , na kha mabindu nyanḓano ( a koporasi ) a Gauteng )  . 
Masipala u na pfanelo ya u vhusa , nga u vhona hawe , mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho , hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa  . 
Khomishinari ṱhanu dzi shuma kha ofisi khulwane Pretoria hone hu uri dza ṱahe dzi tshi shuma kha mavunḓu adzo . 
Kofi , halwa na zwidzidzivhadzi zwa u mvumvusa zwi nga vhanga uri mushonga wavho wa baiphoḽa u sa shume zwenezwo vha fanela u ṱutshela kule nazwo . 
Mbekanyamaitele na Tsedzuluso a mivhigo na tshiṱatamennde b zwidodombedzwa na makumedzwa a tsedzuluso c dathasethe , mivhigo na makumedzwa d tsumbasia dza mafhungo South African Government Directory , Directory of Contacts , Media Directory and Profiles e mivhigo ya nyangaredzo ya nyanḓadzamafhungo dza hayani na dza dzitshakatshaka f athikiḽi dzo ḓalaho mafhungo dza nyanḓadzamafhungo dza dzitshaka na dza hayani g maṅwalwa a vhudavhidzani na milaedza ya ndeme . 
Muthu a rwelaho luṱingo a nga dzhia tsheo ya u sa bula dzina ḽawe  . 
Milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 217 3 ya Mulayotewa muswa i tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma fhedzi na u sa vha hone ha iyo milayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha Phoḽisi dzo bulwaho kha khethekanyo ya 217 2  . 
Fhedzi mbadelo i nga shandukiswa nga khothe arali muṅwe mubebi a ita khumbelo ya tshandukiso  . 
D(iresi na nomboro dza fekisi zwi fanela u khwat ( hisedzwa phand(a ha u rumela  . 
Fhedzi thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho , maḓagala na magwangwangwa zwi langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho . 
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadzwaho nga muraḓo muhulwane , mufarisi kana ṱhanzi i khwaṱhisedzaho uri muunḓiwa ndi mufarisi wa muraḓo muhulwane  . 
SAQA uri i dzhie tsheo ya amba dzi fhele . 
Nga tshifhinga tsha u funza kiḽasi yoṱhe na tshifhinga tsha u tou fumbe kha tshigwada , vhagudi vha bvela phanḓa u amba nga ha maḓuvha a vhege , miṅwedzi ya ṅwaha na datumu ya ḓuvha ḽa tshifhinga tshenetsho ; na maḓuvha o rangelaho na maḓuvha a ḓaho . 
Phambano iṅwe na iṅwe I yelanaho na vhukoni ha ndaulo ya vunḓu zwi tshi kwama mishumo miṅwe na miṅwe zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Mavunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 yo fhiriselwa kha Khoro . 
Zwa zwino khoro yo pfana kha la u bvela phanda na mulandu , liga li tevhelaho ndi la u fha mirado ya khoro tshifhinga tsha u vhudzisa mbudziso  . 
Mulayo wa Lushaka wa Vhulanguli ha Mupo , wa 1998 u ṱalusa madzhenele a vhulanguli ha lushaka ane a tea u ṱanganyiswa na maṅwe u ya kha sekithara dzoṱhe , ho katelwa senthara ya migodi . 
U langa mbalombalo u itela zwitshavha zwi re na ndinganyiso zwi ṱoḓa riṋe uri ri khwaṱhisedze uri nyito na nḓisedzo ya mbalombalo i ḓo vha na vhukoni vhukuma  . 
Hu nga dovha ha humbelwa ndingo dza phambano  . 
Muṅwali u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhoho ine ha khou haseledzwa ngayo , a ṋekedza mavhonele o fhambanaho a sa dzhii sia  . 
Arali muvhuso u tshi khou welela muthu , muvhuso u fanela u sumbedza hu si na u timatima uri muthu uyo u na mulandu  . 
Mugudisi u tea u gudisa uri vha shumise zwikili zwa foniki kha u peleṱa maipfi a so ngo ḓoweleaho . 
Muofisiri wa zwa Mafhungo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu u na maana a u rumela kana u ea mushumo wo fhiwaho Muofisiri wa zwa Mafhungo nga Mulayo onoyu kha mufarisa muofisiri wa zwa mafhungo wa uno muhasho  . 
Zwi na khombo nga maand(a ngauri arali itshi tshitshili tsha vha kavha , a vha nga d(o wana dzilafho nahone mad(uvha avho a vhutshilo a d(o fhungudzea  . 
Nḓivhadzamulayotibe i khwaṱhisedza nyaluwo ya vhukateli na u thola zwine zwa vha zwa ndeme kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Khethekanyo ya C : Maipfi a u bva kha 80 u swika 100  . 
Ri humbela uri vha thetshelese tsivhudzo na mafhungo nga ha Ḓumbumazwikule Dineo ane a khou anḓadziwa kha zwiṱitshi zwoṱhe zwapo zwa radio . 
Thamuwani , no vha ni ngafhi ? 
Ni ambe uri u eletshedzana zwi amba mini . 
Vho neta nga mushumo wa ṅwaha woṱhe ? 
U dzhia tsheo - vha dzhie tsheo na u tendelana na vhadzheneli ngei muṱanganoni nga ha u dzhia tsheo  . 
Ndi maṅwalo afhio ane nda tea u vha nao uri ndi kone u vhila tshelede ya vhuunḓi ? 
Arali mbilo yavho i songo tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga kwama Ndangulo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho , fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , vhe vha kundwa u ita mishumo yavho  . 
Ri tea u londola zwipfi zwashu . 
Ro , kha nyimele dzo fhambanaho amba na u fara khanedzano nga vhuḓalo nga fhungo iḽi kha foramu nnzhi dzo fhambanaho ra dzhia tsheo dzavhuḓi u itela u humisela murahu u kundelwa u swikela he ra vhu topola nga tshifhinga tsha u haseledza  . 
Mbadelo dza e-tolling dzo fhungudziwa ho sedzwa vhupfiwa ha lushaka ; vhaendi vha shayaho vho ṱhogomeliwa ngauri vhaendedzi vha vhuendedzi ha nnyi na nnyi a vha nga badeliswi ; mbadelo yo katelaho ya ṅwedzi na yone i hone ; khathihi na sisiṱeme ya u fha murahu masheleni khamphani dza vhuendi . 
Haya maipfi a fanela u pindulelwa kha luambo lwapo  . 
Uri hu thuswe mihasho ine ya kha ḓikundelwa , Khabinethe yo themendela u thomiwa ha yunithi yo khetheaho kha Muhasho wa u Pulana , Tsedzuluso na Ndaulo , uri i sedzane na mihasho ine ya khou kundelwa itshi ya phanḓa . 
Zwipikwa zwa Mveledziso ya Meleniamu ( MDGS ) ndi mapa wa u enda ngawo kha u swikelela u ḓikumedzela kha Mulevho wa Meḽeniamu  . 
Arali ha shumiseswa tshelede nnzhi ngeno hu sa khou itwa tshelede yo linganaho masipala u ḓo wa  . 
Shango nga vhuphara , vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga madokotela zwao , madokotela a maṋo , vho rakhemisi , dzifisiotherapi , vhaḓivhi vha mihumbulo,madokotela a maṱo , vha theraphi ya mubulo na vhaṅwe vho saina u vha Friends of GEMS . 
Ndayotewa i a dzhiela nṱha tshiimiswa itshi , vhuimo na mushumo wa Vhurangaphanḓa ha Sialala u ya nga ha mulayo wa sialala , fhedzi u ya nga Ndayotewa . 
Ro vha na muṱangano wa mitshelo yavhuḓi na vha zwa mabindu , hu tshi katelwa muṱangano wa maimo a nṱha we ra vha nawo na dziCEO nga Ḽavhuvhili ḽa ino vhege . 
Fomo dzoṱhe dzi wanala fhethu ha vhudzulo ha vhaaluwa ha tsinisa . 
Zwi a thusa ngauri vha a ḓivha zwauri vho katela zwoṱhe zwi no ṱoḓea  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha maḓumbu o kwamaho zwipiḓa zwinzhi zwa Kapa Vhukovhela na tshinyaelo yo iteaho . 
U vhala maṅwalwa a u funza . 
Nga maanḓa , luambo lwo vha lwo serekana na u kanganyisa ( hu tshi katelwa na u shumiswa na kuambele ku si na mushumo )  . 
Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe South African Police Service SAPS nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho  . 
U fara miṱangano tshifhinga tshoṱhe,u lusa nga nungo dzoṱhe u ṱangana na vhaimeleli vha tshitshavha na u amba na miraḓo ya tshitshavha u pfa nga ha ṱhoḓea dzavho na mafhungo zwi a dzhia tshifhinga  . 
Mbekanyamushumo ya thikhedzo ya matshilisano ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe yo fhaṱwa kha fhulufhelo ḽo dziaho ḽa uri thikhedzo ya tsireledzo ya matshilisano ndi pfanelo ya vhathu ya mutheo na uri ndi ya ndeme kha u vhuedzedza tshirunzi kha vhadzulapo vhaḽo . 
Itshi tshivhumbeo tshi tea u vhonwa sa tshivhumbeo tsha ndemesa tsha QLTC vhunga tshi tshi katela vhagudisi , vhabebi , vhaofisi vha muhasho , vhagudi na tshitshavha . 
Hu na maambiwa ane vhathu vha nga sedza khao , muthu muṅwe na muṅwe u vha a tshi ḓivha zwe zwa bvelela  . 
Ri tikedza hafhu na pfanelo ya u kona u swikelela pfunzo ya nṱha , zwihulusa vha shayaho . 
Vhurangeli ha sia ḽa nḓisedzo zwenezwo hu a ṱoḓea kha sekhithara ṱhukhu ya fulufulu nahone arali vhushai ha fulufulu ha mahayani vhu khou livhanwa naho vhukuma  . 
Musi vhathu vha kusi uku vha tshi pfa mukosi uyu , vha mbo bva vha tshi ḓa u mu phalala , vha pandamedze phele iyi . 
A hu na tshi sa fheli . 
U ṱuṱuwedza vhukoni ha ndaulo ya tshitshavha kha Muvhuso wa dimokirasi Afrika Tshipembe  . 
Musi khumbelo yavho yo no tshimbidzana na ṱho ḓea dzoṱhe , vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa khumbelo na ṋomboro  . 
Pfanelo ya u vha na khetho dzo vhofholowaho nahone dzavhudi  . 
Khabinethe yo dovha ya ḓibaḓekanya na AU kha u fhululedza Kenya kha u tshimbidza khetho dzo bvelelaho  . 
Ndaela ya tsireledzo ya tshifhinga nyana a i kombetshedzi na uri a i shumi u swikela zwenezwo i tshi ḓo fhiwa muhwelelwa . 
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka , nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha  . 
Vhonani uri o vha o takalesa lwe a pfa mbilu tshi vhaa ! 
Kha vha tendelwe u vhala nga 5 musi vha tshi sumba kha nomboro kha watshi ya lutanda . 
Vhalani phara ya u thoma na ya u fhedzisela ya tshipiḓa itsho . 
Zounu dzo Khetheaho dza Ikonomi dzi isa phanḓa na u shelamulenze kha u kunga Vhubindudzi Thwiii u Bva Mashangni a Nnḓa ( FDI )  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa U shumisa tshikhala tshone vhukati ha maipfi kha fhungo . 
Zwidodombedzwa zwa muthu zwi nga fhiriselwa kha kha zwiṅwe zwivhumbiwa zwa ḽ ifhasi kana vhaṅwe vhathu kana dziṅwe tshumelo kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha u itela fhedzi zwo bulwaho afho nṱ ha  . 
Themamveledziso ya vhubindudzi ha R1 biḽioni i ḓo tikedza mveledziso ya ikonomi yapo kha zwikolobulasi . 
Kha ndima iyi ri ḓo sedza kha muhanga wa kushumele wa mulayo une wa ita vhubvo kha nḓisedzo ya tshumelo , mushumo une wa tea u itwa nga Komiti dza Wadi na sisiṱeme dzine dza tea u vhewa u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo i bveledzaho  . 
U ya nga mulayo wa 8 , SARS i na pfanelo dzoṱhe dza u dzhia vhukando vhuṅwe na vhuṅwe vhune ya vhona ho tea , hu tshi katelwa na zwiṅwe zwi songo buliwaho , vhutshutshisi ha vhugevhenga na pfanelo ya mbilo ya tshinyadzo , u ṱhogomela tsireledzo ya data yayo na tsireledzo na kushumele ku fulufhedzaho kwa sisiteme ya mafhungo ayo  . 
Khumbelo yo tevhedzwa naho hu na uri a hu na khethekanyo ye ya vha hone  . 
Masipala wapo wa Mbhashe zwa zwino u kha vhuimo ha u thoma ha u bveledza sisiṱeme ya ndaulo ya kushumele , na komiti dza wadi dzawo dzo sumbedza dzangalelo ḽihulu kha PMS musi i tshi kumedzwa na mushumo wavho khayo wa sumbedziswa  . 
Mutshinyi u tea u vhigwa mapholisani a fariwa  . 
Vhuṱungu he mbiḓi ya vhu pfa i tshi fhiswa nga tshikuni ho ita uri i wane maanḓa ! 
Iṅwe ( nga maanḓa yoṱhe ) ya khephithala ine ya shumiswa nga khophorethivi ndi ya miraḓo , ine ya vha nga tshiimo tsha mikovhe na dzibonasi dza mikovhe  . 
Thesite i re kha mbekanyamushumo ya u linga i so ngo vhumbwa nga dziṅwe thesite ṱhukhu . 
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni , nga muya wa u vhea shango phanḓa . 
Vhadzheneleli vha fhedzisa mishumo i re kha siaṱari 43  . 
Vhuḓifhinduleli hoṱhe ha zwa Ndayotewa hu tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga  . 
O vha a tshi phurakhithisa u langa bola ralo , mugudisi wavho o vha na sa mu nangi uri a tambe kha thimu . 
NCOP i khetha Vhaofisiri Vhatshimbidzi u bva kha miraḓo yayo  . 
Arali mushumisi ana zwine a zwi ṱ oḓ a u bva kha GCIS malugana na tshumelo dza GCIS kana zwire ngomu kha website , mushumisi a nga shumisa tshirathisi tsha vhupfiwa  . 
Nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe dzi henefha kha 25 u ya kha 30  . 
Vhashumi vha tea u di fara nga ndila ya khuliso zwi tshi ya kha vhothe vhashumisani navho khathihi na tshitshavha hu sa tevhedzwi u ri ndi vho nnyi , vha lavhelesea hani , ndi vha maimo a ntha naa kana haai khathi na zwinwe-vho  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsho ḓikumedzela kha fulo nga u fhulufhedzisa zwi tshi pfiwa nga nnyi na nnyi u tikedza na u phetha phulufhedziso dzavho na nga kha zwivhumbeo zwa QLTC uri vhuḓinekedzeli havho kha phulufhedziso vhu sedzuluswe na u tikedzwa . 
NDI MINI ? 
Zwi ḓo mu ḓurela vhugai u ya na u vhuya tshikolo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ? 
Mbadelo ya poso i badeliwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u rumelwa muhumbeli  . 
Tshumelo dza vhulanguli ha masheleni ndi zwone vhutsireledzi ha Mulayo wa vhulanguli ha masheleni a Nnyi na nnyi kha Muhasho  . 
Maḓi a lwanzhe a a dunga . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya lufu arali muṅwe mubebi wa ṅwana o lovha  . 
Vhagudi vha sumbedza zwikili zwa u pulana , u ita ṱhoḓisiso na u dzudzanya u itela u ṋekedza ha oraḽa . 
VEP yo khetha u sedzana na vhafumakadzi na vhana . 
Thendelano yo swikelelwaho vhukati ha Dzangano ḽa Dzithekhisi ḽa Lushaka lwa Afrika Tshipembe na SA Taxi Finance Holdings zwi tou sumbedzisa uri nyambedzano dza mulalo dzi nga tandulula mafhungo o raholo hu songo vhuya ha dzheniswa vhathu vha si na mulandu na u thithisa ikonomi . 
Hu na fomuḽa ine ya shumiswa ya u ta uri muthu muthihi u ḓo wana vhugai  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe  . 
Hu fanela u ombedzelwa kha u hudza vhuḽedzani na zwiṱori u bva kha vhe vha vhuelwa . 
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe , nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa  . 
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano  . 
Mulayotibe wa Khwiniso wa Kuitele kwa Vhugevhenga wa 2016 , une wa khwinisa Mulayo wa Kuitele kwa Vhugevhenga , 1977 ( Mulayo 51 wa 1977 )  . 
Vha ḓo ṱoḓa thendelo ya vhushumisamupo i bvaho DEA  . 
U fhungudza tshileme tsha muvhili wavho nga u ita nyonyoloso na u ḽa zwiḽiwa zwa pfushi . 
Musi ri tshi khou ḓisasaladza lwa tshiṱuhu , ri songo balelwa u vhona uri ri khou sengulusa maitele ane a takalelwa nga nḓila khulwane nahone ane a dzhiiwa sa maitele a vhukuma u fhirisa zwe zwa vhuya zwa ṱanganiwa nazwo fhano kha shango ḽashu . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni kana ṱhanziela ya mabebo  . 
Kha Nkosi v Mdhladhla 13 ine ya kwama mbilo ya tshinyalelo ya u binyiwa , khothe ya aphili yo wana zwauri mulayo wa tshirema u tendela fhedzi nyito ya vhugevhenga kha vhuimo ho raloho , khothe ya tshirema a i na maanda  . 
Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya ine ya vha na ṋomboro dza 13  . 
Muṱangano wa Ikonomi wa Ḽifhasi-Afurika u ḓo ṋea Afurika Tshipembe tshikhala tsho engedzwaho u langana na u kunga vharangaphanda vha Afurika , mashango a seli na mabindu a dzingu kha khonadzeo ya dzhenelela kha u ṱanganya dzingu na nyaluwo ya Afurika Tshipembe na dzingu . 
Mashudu mavhi ndi phukha dzi re khomboni vhukuma . 
Hu tea u ṱuṱuwedziwa tshumiso ya tshomedzo nga nḓila ya khwine nahone i sa ḓuri  . 
Hezwi zwiitei zwi tevhelwa nga mukumedzo wa Tshipitshi tsha Lushaka tsha Muphuresidennde , Tshipitshi tsha Lushaka tsha Vunḓu na tshipitshi tsha mugaganyagwama  . 
Maṱari a thoma u nga musuku na u wa mirini . 
Musi tshiṅwe tshithu tshi tshi ita uri ri pfe ri songo ra tama itsho tshithu tshi tshi ima . 
Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓu , uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshumelo ya Laborothari ya zwa Mutakalo ya Lushaka , wa 2015 kha gurannḓa ya lushaka , u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : U ṅwala U shela mulenzhe kha nyambedzano wa u khetha ṱhoho ine ya ḓo ṅwaliwa ngayo . 
Arali zwi songo ralo , ndi vhangana vha si na nahone kha masia afhio ? 
Hu sa athu u thoma u gudiswa muṅwalo lwa tshiofisi ( fomaḽa ) kha Gireidi ya 1 , vhagudi vha nga tevhela mbekanyamushumo ya u rangela u ṅwala u itela u fhaṱa maitele a u ṅwala zwine zwa kona u vhonala ( visual discrimination ) , kushumisele kwa zwipiḓa zwa muvhili zwine zwa shumiswa musi hu tshi ṅwaliwa , sa zwanḓa , minwe na maṱo , na zwiṅwe . 
Milayo ine ya vha thikho na ndeme dza Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka , ndi yone yo tikaho Mbekanyamushumo dza u guda . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila  . 
Thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na vhavhambadzela nnḓa kana vhaṅwe vhashumisi  . 
Vhunga zwo ḓivhazwa mafheloni a vhege yo fhiraho , Khabinethe yo themendela maga au vhulunga na u bveledza nḓowetshumo ya muḓagasi , u khwaṱhisedza zwa masheleni Eskom , na u vhona uri tsireledzo ya fulufulu yo vhulungea . 
A huna khovhe dza lwanzhe dzi tshilaho dzine dza nga ṱun ḓwa  . 
Broadband War Room i ḓo thomiwa u itela u ṱavhanyisa zwa uri i shume  . 
PMBs dza GEMS na mbuelo dza nyimele dzi sa fholi . 
Vha ri ṋamusi hu na muṱangano wa khoro holoni ya ḓoroboni  . 
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe , mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani  . 
Mulayotibe wa Ndangulo ya Sekithara ya zwa Masheleni wa Mvetamveto ya Vhuvhili wa 2014 u tevhedza vhupfiwa ho ṱanganedzwaho u bva kha mvetamveto ya u thoma ye ya themendelwa nga Khabinethe nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku nga 2013 . 
Izwi zwi amba uri ni na pfanelo ya uri tshiphiri tsha vhudavhidzani tshi si thithiswe  . 
Maitele ane a nga tevhelwa a sumbedzaho kurekanyela kwa u ṱanganya na u ṱusa . 
Ndivho khulwane ya Mulayotibe uyu ndi u tutuwedza tsireledzo ya Ndivho ya Sialala na mvusuludzo na u ḓivha Nḓivho ya Sialala i elanaho navhuṋe nga sialala na zwitshavha zwapo AfurikaTshipembe . 
Zwigwada zwa mishumo zwi kati masiani o fhambananaho . 
Ndivho ndi u pulana roṱhe na u engedzedza maga a tsireledzo , vhudzuloni ha u dovholola vhurangeli na u amba nga thaidzo nga kha ndingedzo dzi songo ṱumanaho  . 
U fhindula nga nyito ndaela dzi sa konḓi dza mugudisi nga muthihi kana vhavhili . 
Ri na Phalamennde i tshilaho ine i vhea Vhulangi kha vhuḓifhinduleli  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri u vha na mutakalo zwi vha lelutshele na u vha ḓifhela . 
U dalela AICs na ṅanga dza sialala kanzhisa zwi itwa vhathu vho dzumbama . 
U topola zwipiḓa kha zwo fhelelaho , tsumbo : u sumba na u amba madzina a zwipiḓa zwa muvhili U shumisa luambo u ṋea ṱhalutshedzo U tandulula na u fhedzisa phazili 5 dza jig - saw . 
Kanzhi vha ḓo tea u vhona hu na khwinifhadzo nahone vha dovha vha vha na mihumbulo yavhuḓi nga ha uri hu nga itwa mini  . 
Mushumo wa u topola mashumele a vhuḓi na u vhulunga kha tshifhinga tsho salaho tsha MTEF u ḓo bvela phanḓa  . 
Sa Vhahulisei ri a zwi ḓivha uri kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho ro bveledza na u thoma dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dzine ndivho yadzo ha vha u khwinisa vhuendi ha tshitshavha . 
U shumisiwa ha mbekanyamushumo ya u dzikisa zwithu ho no bvela phanḓa kha vhuimo ho fhambanaho  . 
Kuvhumbelwe na khetho 46 . 
Khaedu khulwanesa dzine ra khou livhana nadzo dzi ṱoḓa uri ri pindulele maipfi ashu a nyito  . 
Ri ḓo pfufha u bvelela , hu ḓo dovha ha vha na masiandaitwa a u kundelwa  . 
U ḓivha na u ṱalutshedza maime a muṅwali na zwe a livha khazwo . 
Arali tshikwekwete tshi si tshone tsho khethwaho nga fhasi ha kuitele kwa u avha pfanelo , muhumbeli u lavhelelwa u ḓadza fomo ya khumbelo ya u fhirisela tshikwekwete  . 
Kha iyi ndima vhagudi vha ṱanganya zwe vha guda kha gireidi dza murahu , vha ḓilugisela ndima ya u guda i ḓaho na zwa ḽifhasi ḽa mishumo . 
Tsha u fhedza ndi tsha uri vhunzhi ha zwithu zwi no itiwa vhuponi ha mahayani zwo livhana na vhulimi , hezwi zwi dovha zwa aisa uri vhulimi vhu thuse vhathu nga mishumo  . 
Hafha fhasi ri khou vha ṋekedza mafhungo a angaredzaho tshaka dzoṱhe dza maanea  . 
Sa TSHITSHAVHA,ri fhulufhedzisa u : vhona uri ṅwana muṅwe na muṅwe ane a dzhena tshikolo u tshikoloni ; vhona uri vhupo ha tshikoloni a vhu na vhugevhenga,na u tsireledza tshikolo na ndaka yatsho kha u tshinyadzwa ; monithara kushumele kwa zwikolo , na u vhiga thaidzo kha vhahulwane vho teaho . 
Izwi zwo ita uri hu sikwe mishumo ngei Kapa Devhula na u fhambana ha ikonomi nga kha u sikwa ha mishumo ya vhatsila na u lugisa , na u khwisiwa ha saintsi sa buḓo ḽine wa tou ḓikhethela iwe muṋe . 
Komiti ya wadi i tea u ṱanganedza iṅwe ḽeveḽe ya vhukoni ha u dzhia tsheo hu itwaho nga zwiimiswa zwo ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Khabinethe i khou takadzwa nga mvelaphanḓa yo vhaho hone nga kha Operation Fiela , ine ubva tshe ya tou vha hone yo ita uri hu farwe vhanzhi kha tshumelo dzo fhambanaho dza fhethu hure khombo u mona na shango . 
Mihasho yoṱhe ya lushaka na mavunḓu i tea u sumbedzisa zwipikwa hu tshi khou itelwa nyengedzedzo ya u swikelelwa ha tshumelo kha avho vhe vha vha vha sa koni u swikelela idzo tshumelo  . 
V ha songo daha . 
U nangiwa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa vhulamukanyi ane a khou shuma u kwamana na Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane , na u nangiwa sa Muthusa Muhaṱuli muhulwane wa Vhulamukanyi hu fanela u itwa kha renke dza vhahaṱuli vhane vho nangelwa u vha kha Khothe ya zwa Ndayotewa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya vhu 174  . 
Kha vha shumise thavhula ya vhuphuvhephuvhe vha tou phumulanyana uri hu ome ; vha songo sikiṱedza . 
U lwa na vhuaḓa ndi u vhuedzedza na u tsireledza vhuḓi ha tshitshavha tshashu  . 
Naho zwo ralo , ha ngo sedza ndinganyo ya mbeu sa tshithu tsha ndeme lune a tshi ṱumanya nga nḓila i re khagala na zwithu zwihulwane zwi mu vhilaedzaho  . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , hafho he ha itea tshiwo tsha khakhathi dza miṱani kana nga u tou ṱavhanya nga murahu nga nḓila i pfalaho , kana musi tshiwo tsha khakhathi dza miṱani tsho vhigwa u fanela u- ( a ) fha thuso muhweleli u ya nga hune thuso ya ṱoḓea zwi tshi bva kha nyimele , hu tshi katelwa u thusa kana u itela nzudzanyo muhweleli uri a wane vhukhudo nahone a dovhe a wane na dzilafho ḽa zwa mushonga ; ( b ) arali zwi tshi konadzea u pfalo , hu fhiwe na nḓivhadzo i re na mafhungo sa zwo randelwaho , mafhungo a fhiwe muhweleli nga luambo lune muhweleli a tou nanga ; nahone ( c ) arali zwi tshi pfala u pfalo , hu ṱalutshedzwe muhweleli zwi re ngomu kha iyo nḓivhadzo izwi zwi tshi itwa nga nḓila yo randelwaho , hu tshi katelwa thuso dzawe dzi re hone hu tshi tevhedzwa uno Mulayo na pfanelo ya u vula mulandu , arali zwo tea . 
U gonya ha mitengo ya thundu na tshumelo hu tshinyadza maanḓa a u renga a MaAfrika Tshipembe vhoṱhe , zwihulwane a avho vha shayaho  . 
Dzithandela dzine dza ita uri hu vhe na u shumisa mavu na zwishumiswa zwine zwitshavha zwa nga zwi shumisa tshothe kha mvelele , vhurereli na kha ndivho ya u dimvumvusa , hu tshi angaredzwa na u kona u tshila . 
Zwi ḓo pwasha mbilu dza vho salaho tea u thusa Mokoena murahu  . 
Mafhedziseloni zwi vha tshipikwa tshashu u dzulela u ṋetshedza miraḓo tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme dza nṱha nga mutengo u fareaho na u dzulela u gonyisa tshivhalo tsha miraḓo yashu . 
Tshiitisi tshi khou sumbedza : a ri tou guma nga u pfuka milayo ngauri muṅwe na muṅwe u khou pfuka milayo , nahone a ri koni u tikedza u vhona muṅwe muthu phoswo musi ri tshi pfuka milayo  . 
Vha humbelwa u sedza kha mutevhe wa maipfi u itela ṱhalutshedzo ya Mutevhe wa Vhulwadze vhu sa fholi na Muṅwe Mutevhe wa Malwadze a sa Fholi . 
Luambo na mvelele 30 . 
Ri dovha ra dzhiela nṱha , naho zwo ralo , mbekanyamushumo ya thuso ya zwa matshilisano yo bveledziswaho , naho nga u angaredza yo sedzwa zwavhuḓi , i nga si swikelele ṱhoḓea dza muthu muṅwe na muṅwe  . 
Zwikhokhonono zwi na zwipiḓa zwiraru zwa muvhili ṱhoho , mutumbu wa nṱha na mutumbu wa fhasi . 
Vha tea u ṅwalisela u itela VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha , kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho . 
U thivhela ndi zwavhuḓi u fhirisa u alafha  . 
Mbilaelo nga ha ndeme ya tshelede ine ya khou shuma zwino ro dzi dzhiela nnṱha  . 
Ri ṱoḓa u humbudza avho vhane nga tshino tshifhinga vha kha ḓi amba uri mavundu a vhe na maanḓa manzhi uri u fana na Amerika , Canada na Australia , mavundu shangoni ḽashu ndi zwisikwa zwa kholekhole zwa Mulayotewa wa tshifhinga nyana  . 
Muhasho u ḓo bindudza masheleni a swikaho R100 miḽioni ṋaṅwaha kha mbekanyamushumo dza ndeme dza u vusuludza na u nakisa vhuima zwikepe . 
Vhutumbuli vhune ha khou thudzelwa vhukati , vhudzuloni ha u vhu kokodziwa nga ṱhoḓea dzi shumaho u bva zwitshavhani zwa maitele , zwi ḓo dzulela u konḓa vhukuma u zwi ṱhogomela  . 
GCIS i nga ṋekana nga miratho ya uya kha dziṅwe website u itela u thusa mushumisi  . 
Nga murahu ha u pfesesa izwo , zwo vha zwo teaho uri ri ḓivhudzise uri - ndi ifhio mvelaphanḓa yo itwaho kha lutamo lwashu lwa u swikelela zwipikwa zwe ra ḓikumedza zwone , zwe zwa ita uri vhathu vhashu vha ri khethe nga vhunzhi uri ri vhuse shango ḽashu u bva nga 2004 u swika kha khetho dzi tevhelaho dza 2009 ! 
Nzudzanyo dzi vhonalaho maelana na ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ḓisa mushumo na kukuvhanganyele zwi tea u bviselwa khangala  . 
Muthu u ṱoḓa , naho zwo ralo , u livhuha mitsiko yeneyo yo fhambanaho ine ya vhewa kha madzangano are na mugaganyagwama u fhungudzeaho  . 
Sa zwe zwa sumbedza kha Ndima ya 4 ḽiga ḽa u thoma kha u ela nḓisedzo ndi u thomiwa ha Pulane ya u Ṱola Ndangulo ( PMP )  . 
CBNRM ndi nga ha u fara vhathu vhothe nga ndila i edanaho  . 
No zwi vhona uri ri shumisa maiti a no fana na vhalani , ṱalukanyani na Kha ri ṅwale tevhedzani musi ri tshi ṋea ndaela ? 
Zwi ḓo thusa vhathu uri vha bindudze kha pfunzo ya vhana vhavho , u khwinisa miḓi yavho na u langa khombo dza vhutshilo  . 
Iṅwe hafu ya tshitengeledzi yo itwa nga ṋanga dza nḓou dzo sedzaho nnṱha . 
Tsedzuluso dzavhuḓi dzi lingedza u vha dza vhukuma nahone dzi fulufhedzeaho ; dzi si dzavhuḓi ndi idzo dzo sheleswaho muṋo . 
Musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano , vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 . 
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo , migodi , vhulimi ha zwa maḓini , khovhe , mitambo ya maḓini , zwa lunako , ngade , tshandukiso ya vhupo , goḽofu , etc u bva kha maḓi a elelalo , maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo  . 
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhatholi , vhabveledzi , vhaoli , vhaṱunḓi , vhaḓisedzi na vharengisi , u itela u vhona uri hu na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwo sumbedzwa  . 
Arali i hai , vha wa lushaka lufhio ? 
Arali muhwelelwa a ḓivhonadza nga datumu ya u vhuelela a tshi itela u hanedza u ṋewa ndaela ya tsireledzo , khothe i tea u ya phanḓa na u thetshelesa mafhungo nahone - a ya lavhelesa vhuṱanzi ho ṱanganedzwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya vhu 51 ; na b u lavhelesa dziafidafiti na vhuṱanzi ho ambiwaho sa zwine ya nga sumbedzela , zwine izwi zwa ita tshipiḓa tsha rekhodo ya u tshimbidzwa ha mulandu . 
Mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa kha vhudzheneleli ha Komiti ya Wadi ? 
Maitele o sumbedzwaho afho fhasi a tendela vhagudi u vhala na nḓivho yavho ya nomboro lwa fomaḽa . 
Vha tea u saina maṅwe masiaṱari oṱhe o engedzedzwaho . 
Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ya minwaha mivhili ya u lingedza ndi u vusuludza nḓowetshumo dza dziphakha dza Afrika Tshipembe , u thoma zwishumiswa zwa nḓowetshumo dzo khetheaho na u tikedza u ṱanganywa ha mveledziso ya ikonomi yapo u itela u khwaṱhisa sekithara ya mabindu maṱuku . 
Musi ri tshi vhambedza vhadededzi vha tshifumakadzini vha si gathi vha dzula kha vhupo uvhu nga nṱhani ha thivhelo ya sialala kha pfunzo yavho  . 
Vhufa ha vhusikalupfumo uhu ndi tshiko tsha ndeme , tshiṋe tsha tea u unḓiwa hu si u sa londwa na u tshinyadzwa  . 
Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo u fanela u ekedza Khumbelo ya nga ngomu kha Vhulanguli ho teaho mauvha a fumi a u shuma a saathu u fhela  . 
U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni  . 
Vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga gudisa luthihi kana mbili dza nyambo dza hayani . 
Vha ḓivha mini nga ha Komiti ya Wadi ? 
Nga kha zwenezwi , Ndango ya Mulayotibe wa Mavu i ḓo iswa Phalamennde ṋaṅwaha . 
U ita mvetomveto , u ṅwala , u khwinisa na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha pharagirafu dzine dza hovhelela mbili ( mitaladzi ya fumi kana u fhira ) , a tshi fha ṱhoho . 
Thendelonzwiwa i alusa vhuthihi ha mvelele , vhutsila , ndeme dza mvelele , luambo , vhufa khathihi na nḓowetshumo dza mvelele na dzi shumaho sa mveledziso ya vhukati i bvelelaho . 
Ho vhudziswa mulangi wa vhareili avho . 
A hu na mielo ya fomaḽa ya tshileme ine ya itwa nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Kha u thivhela vhufhura na u ṱuṱuwedza mikhwa ya kuvhusele , Muphuresidennde Vho Zuma vho saina Mulayo wa Tshumelo ya Ndaulo wa ṅwaha wa 2014 uri u vhe mulayo , une kha miṅwe wa thivhela vhashumi vha muvhuso kha u ita vhubindudzi na Muvhuso . 
U thoma u sasaladza hu si na phetheni hu khou bvela phanḓa , fhedzi hu si na digirii ya u pulana he ha vha hu hone miṅwahani ya kale  . 
Kha mbidzo yashu ya tsireledzo ri dovha ra ita mbidzo ya vhareili vha re na mutakalo  . 
Masipala yoṱhe i fanela u dzudzanya Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ( IDP )  . 
Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
AU ḽo ḓisa dzhango ḽa Afurika huthihi , shuma na vhunzhi ha khaedu dzaḽo u fana na khuḓano dza u ḓiṱama nga zwiṱhavhane , tshanduko dza kilima , na vhushai  . 
Maitele aya a dzumbululwa nga Khethekanyo 74 u swika kha 77 dza Ndayotewa khathihi na milayo yo fhambanaho i ne ya langa Phalamennde  . 
Bekhara yavhuḓi i re vhuponi ha hashu  . 
U lenga hu khou vhangiwa nga nṱhani ha mafhungo a thekhinikhala na u ṱola vhunzani ho engedzwaho hu ne ha khou thomiwa  . 
Kha vha tinye u sendela tsini na zwivhangi zwa u tshoṱelwa nga asima . 
Maraga dza 7 ndi dza mbuno dza 7  . 
Ndingo ya ngoho ya dimokirasi ndi tshiimo tshine ngatsho Phalamennde ya uri vha humbule zwavhu ḓi nga tsheo ine vha ḓo i dzhia  . 
Ndima ya u fhungudza na u setsha na u dzhia ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Muṅwalo U ṅwala maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone na nga u ḓifhulufhela . 
Kha vha wane zwidodombedzwa kha : Ofisi dza CSOS dza DHS . 
Muvhuso wo sedzulusa lwendo lwe ra lu tshimbila siani ḽa u ita zwe ra laedzwa nga vhathu nga 2004 . 
Mura ḓo wa Khabinethe ya Vunḓu wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva . 
Vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓḓuvha ḽine ḽa ḓḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓḓu  . 
Iyo nyito kana maitele o ita uri hu vhe na Muhumbulo wa Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwine zwi nga vha zwi songo ḓowelea kha Mulayo wa Madatshi wa Maroma fhedzi wo vha u tshipiḓa tsha sisṱeme ya vhulamukanyi yapo ya Afrika Tshipembe . 
Zwenezwo , nga fhasi ha dimokirasi yo ḓoweleaho , dzangalelo ḽa lushaka na dzangalelo ḽa tshitshavha zwi a kona nahone zwi a tendelana ; zwavhuḓivhuḓi dzi tea u vha dzi thusanaho  . 
Vha ḓo wana mafhungo nga ha mbuelo dzi ṋetshedzwaho nga GEMS musi vha muimana na nga murahu ha u vha na ṅwana wavho . 
A huna ṋomboro ya vhuṋe ine ya ḓo ṋekanwa ngayo nahone a huna madzhendedzi a ṱo ḓaho uri luṱingo lwo relwa u bva ngafhi ano a ḓo tendelwa sentharani dza Crime Stop  . 
Zwiṅwe zwa zwine ya khou sedza khazwo ndi vhudavhidzani ha ṱhingo , zwa khasho na tshumelo ya dziposwo . 
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a mishumo a 30 u ṱola khumbelo yavho na u ṅwalisa dzangano arali zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho zwo ṋekedzwa  . 
Itani nḓowenḓowe ya u ṅwala ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo . 
Ri ḓo dededzwa ngan vhuḓiimiseli hashu kha nndwa ya vhutshinyi , na nga themendelo dza khomishini ya Khampepe malugana na kushumele na hune Directorate of Special Operations ya tea u vha hone  . 
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho . 
Vhadzulapo a vha koni u wana mushumo kha maraga wa vhashumi wo vuleaho kana kha zwileludzi zwa wekishopho yo tsireledzeaho  . 
U kopa , u engedzedza na buletshedza thevhekano ya nomboro dzi sa konḓi dzine dzi si vhe fhasi ha 100 . 
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho  . 
Vha kona u pfesesa vhunzhi ha luambo lu konḓaho u fhira u amba . 
Sa tsumbo , donngi i nga si hane u hwala muthu nga ntha ha uri i khou toda u shumiswa zwavhudi , nahone i nga si kone u ita migwalabo kana u phikhetha  . 
Muofisi wa mafhungo u tea u vhulunga rekhodo u swikela tsheo ya u fhedza i tshi dzhiiwa  . 
Ndayotewa u itela uri dzi wana thendelo  . 
Miraḓo i ṱhompheaho ; zwine ra vha zwone sa dimokirasi ndi nga nṱhani ha vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994 , lwa u tou thoma vha vhoṱhe vha dzhia vhumatshelo havho vha vhea zwanḓani zwavho  . 
Muvhuso wo iimisela u vhona uri mvelaphana ya mbekanyamushumo iyi na vhathu nga muthihi-muthihi vha bvaho kha zwigwada zwe zwa vha zwi tshi koniseliwa vha wana shango kana mavu nga u avhanya nahone nga nila yone  . 
Vhagudi vha tea u ṅwala nga misi yoṱhe . 
Tsheo dzi itiwa nga miraḓo , fhedzi miraḓo i tea u sumbedza mvelaphanḓa dza tshitshavha dzine dza nga thusa muṅwe na muṅwe  . 
U vhala nga zwigwada zwi ḓo lugisela vhagudi u pfesea muandiso na u rekanya . 
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwiho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana . 
Ngauri mugaganyagwama u ḓo ṱuṱuwedza phaḓaladzo ya zwiko kha masipala u tea u dzhiiwa sa maitele a ndeme vhukoma a u dzhia tsheo kha muvhuso wapo  . 
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu , NAPTOSA , SADTU na SAOU , vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010  . 
Vha ṱhogomele kholomo dzavho dza tsadzi dzine dza kha ḓi vha ṱhukhu na zwifuwo zwavho zwa kale zwine zwa si tsha dzwala . 
A ri ṱanganedzi tsheke kana garaṱa ya khiredithi . 
U sa fusha ṱho ḓea zwi ita uri mureiwakhovhe a bviswe kha mutevhe  . 
Kha vha dubekanye mvumbo dza mudavhidzani-makone  . 
Kha themo ya 2 vhagudi vha isa phanḓa na u shuma na zwithu zwo kuvha nga nywaho nga nḓila yeneiḽa fhedzi hu na u thusa zwiṱuku . 
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha vhafaramikovhe , a vho ngo tea u vha fhasi ha sumbe . 
Arali mukhantseḽara o ambiwaho kha phara ya ( a ) na ( b)(i) , hu nga vha e eṱhe kana na vhaṅwe vhakhantselara vhe , nga tshifhinga tsha tshiteṅwa tsha 4 ( 1 ) ( a)(i) kana ( ii ) vha ima u vha miraḓo ya ḽihoro ḽa u thoma , vha imelela phesenthe i si ho fhasi ha 10 ya tshivhalo tshoṱhe tsha zwidzulo zwa ḽihoro ḽa u thoma kha Khoro yeneyo  . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo u sika na ṱalutshedzela mafhungo vhuḓilangi ha vhulamukanyi na vhupfiwa ha vhorapolotiki , midia na khaṱhulo dza lushaka  . 
Zwiṅwe hafhu , ofisi ya nga ha pfanelo dza ṅwana i ḓo tshimbidza u itwa ha ṱhoḓisiso yo sedzaho kha ṅwana  . 
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , a fhedza minethe ya 15 na tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe . 
Arali vha tshi khou tama u ḓivhadzwa nga inwe nḓila , vha humbelwa u bula nḓila ya hone vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwo teaho u itela uri zwe vha humbela zwi itwe . 
Mugudisi kha bvisele khagala lushaka lwa bugu kana ndima ine ya ḓo vhaliwa kha ngudo yeneyo khathihi na u amba nga ha ṱhoho . 
Izwi zwi o oa nila yone ya u swikelela mimaragani , zwa vhuisi , khakhululo ya vhue , zwifhao na tshumelo dza thikedzi dzo livhiwaho khadzo  . 
Kha dziṅwe nyimele vhakhantseḽara , tshiṱafu tsha masipala na madzangano a polotiki a shuma mushumo muhulwane wa u imela kha komiti dza wadi  . 
Nga kha zwipikwa zwa mveledzo na ndivho , muphurogiremi a nga vhona uri ndi mvelelo dzifhio dzi ṱoḓiwaho  . 
Hedzi a si philisi dza inisuḽini , fhedzi dzi a kona u ita uri muvhili u shumise inisuḽini yawo zwavhuḓi . 
Vhuronwane - Kha vha vhe na vhuronwane na u khunyelela . 
Mufarisa Muphursidennde vha rangaphanḓa Komiti ya Dziminisiṱa dza Ngomu ine mushumo wayo ha vha u vhona uri themendelo idzi dzi khou shumiswa  . 
Vha tsitse mbadelo dza u kana , u paka na dza u maketa arali zwi tshi konadzea  . 
Zwi re zwa ndeme kha riṋe zwo shanduka nahone ri fanela u ombedzela hafhu hune zwi re zwa ndeme kha riṋe zwa fanela u vha hone  . 
Thaidzo dza tshifhinga tshipfufhi : vhulwadze ha swigiri vhu songo alafhiwaho vhu nga vhanga khoma na lufu . 
Tshipikwa tsha u bveledza na u langa sekhithara ya minerala na fulufulu a tsho ngo swikelelwa  . 
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi . 
Tsho dzumbamisaho Vho-Josaya a si tshiṅwe arali hu si uri vho fara ṅwana wavho vha mu likita a ṱoḓou sia vhathu . 
Khaedu yashu ndi u shandukisa bono ḽa vha mbekanyamushumo na thandela zwine zwa nga shumiswa zwavhuḓi . 
Ni takalela u ita mini ? 
Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri vha ṱun ḓe dzikhemikha ḽa . 
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo  . 
U itela uri hu vhe na phiriselo ya mikovhe , akhaunthu dza tshikolodo , vhuḓifhinduleli na garanthii kana phulufhedziso u bva Transnet Limited kha South African Express ( Proprietary ) Limited u ya kha Muvhuso , u itela uri hu vhe na u shandukiselwa kana u iswa ha South African Express ( Proprietary ) Limited kha khamphani dza tshitshavha dzine dza vha na lupfumo kana khephithala ya mukovhe yo katelwaho u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani , wa 1961 ; na u ṋetshedza mafhungo a kwamaho zwenezwo  . 
Ndi kha Gireidi ya 3 fhedzi hune tshiga tsha u kovha tsha ḓivhadzwa vhagudi . 
Vhagudi vha tea uri vha vhale kana u vhalelwa zwiṱori , zwirendo , zwidade , na matambwa zwo fhambanaho , hu tshi katelwa ngomu zwibveledzwa zwa mafhungo na zwa zwifanyiso ( girafiki )  . 
U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu  . 
Hezwi zwi a konwa na nga u shumisa maṱanganyi sa ngauralo , nga zwenezwo , sa izwi . 
Maanea a fanela u vha nga ha ngeletshedzi ye ya vhuedza nkhetheni nga nḓila i fanaho  . 
Ri tea u dovha ea tandululi zwiteṅwa zwa ndeme zwa nga ha vhumatshelo ha Phurotokholo ya Kyoto nga murahu ha 2012 - thendelano i yoṱhe ire hone he mashango oṱhe are kha nḓowetshumo a tenda kha vhuḓikumedzeli vhu vhofhaho lwa mashangoḓavha u fhungudza muhasaladzo kha tshifhinga tsho tiwaho  . 
Means test ndi ndingo iine ya itwa u kala tshiimo tsha muhumbeli tsha masheleni . 
Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi muthelo wa mbuelo . 
Izwi zwi ḓisa khaedu kha u aluwa lwa polotiki na vhukoni ha tshidipulomati ha komiti dza wadi  . 
Arali miraḓo ya Komiti ya Wadi i tshi tikedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha u pulana na u gaganya gwama ha mveledziso yo ṱanganelanaho , na kutshimbidzele kwa ndangulo ya kushumele , vha nga thusa mukhantselara wavho na khoro u swikela ṱhodea dzavho  . 
Venn , Mutalotshifhinga  . 
Vhuṱanzi vhu bula vhubvo ha mafhungomatsivhudzi ane a ḓo shumiswa kha u pima tshisumbi ; ndi nnyi a no ḓo tshi kuvhanganya , hani nahone lini  . 
Vha humbule , naho zwo ralo , uri vhagudi vha ṅwala nomboro u swika kha 5 . 
Musi hu tshi khou fariwa muthu muofisi wa mapholisa u fanela u di tsireledza  . 
Nyambedzano ya Muphuresidennde ngei Manguzi , Umhlabuyalingana ndi tshipiḓa tsha fulo ḽa lushaka ḽa u lwa na vhugevhenga , nahone ndi u sala murahu ho sedzwa Mbekanyamushumo ya Vhuṱoli ya Muphuresidennde ya Siyahlola ye ya vha hone nga Ṱhafamuhwe 2017 . 
U langula na u dzudzanya zwiko zwa sekithara na u wana nḓila dzine dza khou shumiswa dza u kolodisa ha tshiṱalula nga zwiimiswa zwa masheleni ( Muofisiri Muhulwane wa zwa Mbulungelo )  . 
Muhasho wa u toda dzikhasitama u nga shuma zwavhudi fhedzi kha khamphani dzine mihasho yadzo na vhashumi vhadzo vha vha vho bvelaphanda nga u shumisana sa thimu kha u ita na u thoma sisiteme yavhudi ya vhuimo ha ntha ya u nekedza tshumelo ya ndeme kha dzikhasitama  . 
Tshanḓanguvhoni tshi shushedza u fulufhedzea ha mimaraga , u dzhiela fhasi muṱaṱisano wo teaho , u kwama nyavhelo ya zwiko , u tshinyadza fulufhelo ḽa muvhuso , na u dzhiela fhasi mulayondango  . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , ṱhoḓea yoṱhe ya zwiḽiwa yo dovha ya gonya zwi tshi ṱangana na nyaluwo ya dzitshaka ya vhathu  . 
U sumbedza u pfesesa na u buletshesza ndangulo ya kushumele kwa masipala na mushumo wa Komiti dza Wadi kha kutshimbidzele  . 
Ha dovha ha vha na vhana vhane nga tshivend(a vha vhidzwa u pfi khundavhalai nge a bva mut ( ani u si na ndayo  . 
Tshine ra khou tshi ṱoḓa nga maanḓa u bva zwino u swika zwenezwo u sumbedzwa nḓila siani ḽa kugwalabele na nyambedzano dzi no vhuedza  . 
Ri ḓikumedza kha vhahali vhashu vhoṱhe vhe vha shuma u itela mbofholowo yashu , na kha khonani dzashu ḽifhasini ḽothe , uri a ri nga bvi nḓilani ra ita phambananadzo kha zwe vha zwi lwela na vhuḓifhinduleli ha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa dimokirasi , ḽa mulalo , ḽi sa khethululi nga muvhala , ḽi sa khethululi nga mbeu nahone ḽa mvelaphanḓa , ḽo ḓikumedzaho kha tshumisano ya vhathu . 
Kha vha vhudze vhathu tshifhinga tshothe nahone vha tshetshelese dzimbilaelo dzavho na dzithaidzo . 
Hu na ndaṱiso khulwane na u dzula dzhele tshifhinga tshilapfu arali ha nga pfukwa ṱhoḓea dza RICA  . 
Khabinethe i dovha ya ṱahisa mbilaelo yayo kha mimasipala ine ya kha ḓi isa phanḓa na u thola vhathu vha songo fanelaho kana vha si na ṱhoḓea dzo teaho nga u ita izwo vha vha vha tshi khou sedzela fhasi maitele a kuvhesele kwavhuḓi . 
Nahone ndi vhone vhashumisi na vhatsireledzi vha zwishumiswa zwa mupo  . 
Kha vha wane muthu mushumoni wavho ane a ḓo gudisa vhagudi na u vha thusa u tandulula thaidzo  . 
U sengulusa data u bva kha zwo imelaho data ye ya ṋewa . 
Zwitshavha zwi a shuma u kunga , u funza na u ṋea maanḓa vhathu uri vha dzhenelele kha u topola na u shumana na ṱhoḓea dzavho  . 
A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa  . 
Fhethu hashu ho tsireledzeaho hu nga , na uri hu tea u katela zwitshavha zwapo , zwo ralo zwa sika ikonomi dza dzingu na u ṱuṱuwedza mveledziso ya mahayani  . 
Hu na zwiṅwe zwithu zwivhili zwine zwa ṱoḓea  . 
U linga hu a rekhodiwa ha dovha ha vhigelwa vhabebi . 
U itela u shumana na maitele a kwamaho vhuloi na khakhathi , uyo Mulayo wo mbo ṱoḓa uri u fhelise maitele a vhuloi . 
Khoro i tea u topola zwigwada izwo zwine fhethu hazwo ha madzangalelo ha elana tshoṱhe na fhethu ha kushumele kwa ndeme kwa wadi  . 
Muphuresidennde vha ḓo ṱangana na Dziminisiṱa u bva kha kiḽasita ya JCPS nga vhuya ṋamusi . 
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala ) na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo  . 
Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho . 
Livhanyani mafhungomatsivhudzi a re kha khoḽomo ya tsha u ḽa na muhumbulo muhulwane u re kha tsha monde . 
Nambatedzani milenzhe na mutshila zwa tshipuka nga tshithihi nga tshithihi afha kha zwikanda . 
Vha dzinginya uri hu vhe na ṱhaṱhuvho yavhuḓi ya khakhathi dzi kwamaho vhuloi ho sedzwa nyimele ya khakhathi dza zwa mbeu . 
Tshikafhadzo )  . 
Hafha hu fanela u vha na tsedzuluso ine ya ḓo ṱoḓa uri hu ḓivhiwe khasiṱama uri ndi vhonnyi na u sumbedza zwithu zwa ndeme kha u ta maimo a tshumelo  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga ta nga hone huṋe , tshifhinga tsha madzulo na tshifhinga tshine a ḓo tshi fhedza khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela . 
Vhagudi vho vha vha khou ḓi shumisa mutalombalo , u bva kha Themo ya 1 . 
Kha vhege mbili dzo fhiraho no vhala maṅwalwamatsivhudzi a tshaka dzo fhambananaho . 
Tsha ndeme ndi tshakha ya tshimela na vhuleme hatsho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe  . 
Tshipiḓa tshi funeswaho tsho wanala nga nḓila i fanaho na mikovhe i funeswaho afho nṱha , na tshipiḓa tshi shelaho mulenzhe tshi dzhielwa nṱha u fana na mukovhe zwao  . 
Mbudziso dzi tevhelaho dzi elana na vhupfiwa vhune mushumo wavho wa vha naho kha vhutshilo havho ha phuraivethe  . 
Ngauralo ndi zwa ndeme uri ri bvele phanḓa hu si na u lenga u thoma u shumisa pulane yo angaredzaho - i ṱuṱuwedzwaho na u konanywa nga ofisi ya Muphuresidennde - u sika mishumo miswa ine i sa vhe fhasi ha miḽioni mbili ya vhaswa kha miṅwaha ya fumi i ḓaho  . 
Khabinethe yo dovha ya khoḓa u farwa ha muhumbulelwa ho itwaho nga u ṱavhanya nga Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe vhege yo fhiraho kha u vhulawa ha mukapuṱeni wa Bafana Bafana Vho Senzo Meyiwa na uri i khou ṱuṱuwedza zwitshavha uri zwi ise phanḓa na u shumisana na mapholisa kha u wana vhahumbulelwa vhoṱhe . 
Ngauri ro vha ri na phimo ya mbulungelo ṱhukhu , ro ḓo tea u ḓisendeka kha masheleni a tshifhinga tshipfufhi u badela tshikolodo na mbekanyamushumo dzashu dza vhubindudzi . 
Hu sedzwa kha u shumisa luambo na ḓivhaipfi ntswa yo gudiwaho kha u bvisela khagala nyanyuwo . 
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo dzi linganaho dza u tsireledzwa na mbuelo dza mulayo  . 
Mishumo I tevhelaho I nga si ṋekedzwe nga Khoro ya Masipala : a u phasisa milayo yapo ; b u tendela mugaganyagwama ; c u kombetshedza mithelo ya masipala na miṅwe mithelo na nyingamithelo ; na d u engedza khadzimiso . 
Garaṱa ya poswo ndi garaṱa ine ya shumiswa kha u rumela milaedza nga poswo . 
Idzi dzi kumedzelwa nga vhomakone kha nyimele i si ya tshiofisi na tshumisano ya mufhe  . 
Kha vhunzhi ha tshanduko dza mbekanyamaitele , kanzhi ndi zwa ndeme naho zwi sa dzuleli u konadzea , uri dziṅwe nzudzanyo dza zwiimiswa dzi itwe ho lavhelelwa tshanduko tsha mbekanyamaitele dzo lavhelelwaho  . 
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho , u fana na u kona u humbulela , ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa lwavho lwa Nyengedzedzo . 
Ri tea u khaula ḽivhaka vhukati ha muvhuso sa muṋetshedzi na vhadzulapo sa vhaṱanganedzi  . 
Zwenezwo ri khou humbela uri hu vhe na u sa dzhia sia , u vha khagala na u vha nga nḓila i linganaho u bva kha vhahaṱuli  . 
Talelani maipfi ane a ni vhudza uri ṋotshi iyi i vhonala nga nḓilaḓe nga muvhala mudala . 
Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya Mulayotewa  . 
Ndi thevhekano ya zwiwo ifhio ine ya khou bvelela tshifhingani tsha kutshimbidzele kwa u pulana kwa wadi ? 
Arali zwo tea,kha vha vhalele nṱha mbudziso iṅwe na iṅwe vha litshe phere iṅwe na iṅwe i sumbedzise vhupfiwa hayo  . 
Ndima ya 7 ya Ndayotewa i sumbedzisa zwipikwa zwa muvhuso wapo  . 
Vhatholi vha tea u saina konṱiraka na Sectoral Determination ya Vhugudisi  . 
Mufhiso  . 
Mihasho i ḓo tea u vhea dzindivho u itela u engedzedza tswikelelo kha vhashumi vha muvhuso na tshumelo dza nnyi na nnyi kana dza muvhuso  . 
Tshifhinga tsha zwino , nga maanḓa u bva mafheloni a sentshari ya vhusumbe , ho ṱanziela tshanduko ya , kana mvusuluso kha , mvelele na thekhinoḽodzhi - mveledziso ya nḓowetshumo khulwanesa  . 
Ro ita maga maṱuku vhukuma kha zwiṱirakitsha zwa mitambo ya tshikolo u swika zwino  . 
Vhufarani hashu ha tshumisano na maṅwe madzingu vhu khou aṋwa mitshelo  . 
Zwidodombedzwa zwine zwa vha na muofisiri wa zwa mulayo wa khothe iyo kana khoro . 
Ndivho i kha u swikelela ho teaho hune ha nga talutshedzwa sa milayo ine ya do dzhiela ntha u vhuelwa ha vhadzulapo  . 
Tsumbanḓila dza u ita ṱhoḓisiso dza ndaulo ya tshitshavha nga PSC na miṅwe milayo yo teaho , sa tsumbo , Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso , Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso na mbekanyamaitele dza muhasho u vhudzisa hu tshi itelwa u tandulula mbudziso na u bveledza u humbula nga ha zwithu zwi konḓaho , mihumbulo na nyanyuwo ( tsumbo : mafhungo a pfanelo dza vhathu , mafhungo a vhupo , khakhathi dza vhuṋe , ṱhoho dzi buḓaho na Kharikhuḽamu )  . 
Khumbelo yavho i ḓo saukanywa nga komiti nga murahu ha musi maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho o wanala na u dzudzanywa  . 
Kha nyimele dza u sa tevhedza mulayo wa vhuḓifari wo tendelanwaho , maitele a vha a ndangulo khulwane  . 
Naho zwo ralo , tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga  . 
Miṅwaha mina ya u fhedzisela yo vha tshifhinga tshi konḓaho fhedzi yo pfumaho nga tshenzhemo na u humbula zwithu zwiswa . 
Zwiwo zwi isaho maṱhakheni : tsumbo , Rofhiwa o shumisa tshelede ye mme vha mu fha kha u tamba magaraṱa . 
Naho hu uri vhusimamulayo uho ho no di vha hone , u tevhedza zwi kha di konda , nangwe hu uri hu na mulandu wa u sa tevhedza  . 
Hu na mikano i sa kanakanisi kha u swikelela pfanelo nga tshitshavha sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshipiḓa tsha vhu 36 na zwipiḓa zwa vhu 33 na 45 zwa Mulayo wa PAIA . 
Kha vha dzhie minete i si mingana vha sedze kha maga a IDP vha ṱalutshedze uri ndi zwa ndeme u ḓivha IDP sa izwi mutevheṱhanḓu wa CBP u tshi ṱumanya IDP  . 
Thebulu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka nnzhi dza zwibveledzwa dzine vhagudi vha tea u funzwa na u ṅwala kha Gireidi dza 4-6 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi shumiswa musi zwo tea . 
U rathiswa uhu u bva kha anaḽogo u ya kha tshumelo ya khasho ya didzhithaḽa hu bvisa tshirathisi tsha radio tshine tsha khou ṱoḓea tsho teaho nḓisedzo ya tshumelo ya burodibennde thendeleki . 
Eskom i khou shuma zwi ngomu u vhona uri hu thoṅwa thandela dza u i thusa dza mveledziso ya muḓagasi nga vhaṅwe vha konaho nga u ṱavhanya  . 
Hezwi zwi nga itwa nga u fara miṱangano ya nnyi na nnyi kana u ita ṱhoḓisiso muḓi nga muḓi dza u topola zwithu zwo sedzwaho kha tshitshavha  . 
U vha tshitshavha tsho raloho zwi ḓo ṱoḓa u shandukiswa ha ikonomi na vhuḓinekedzeli kha u fhaṱa vhukoni ha shango  . 
Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu a ho ngo tsireledzwa lwa mulayo zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula kana zwiito o fanelwa , nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa Phalamennde , nga u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana mbadelo yo teaho  . 
Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi sa fhedzi mbilu Mulayotewa muswa wo thoma u shuma , wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 1 ya Mulayotewa muswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha 23 u itela uri hu vhe na nḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓo wa vhusimamilayo honoho . 
Ndi zwa ndeme u wana vhushaka vhukati ha Khorondangi na Phalamennde hune u nyanyulea uhu ha vha ho tsireledzwa . 
Tsumbo ya 2 : Vhashumi vhane vho no di vha na minwaha vbhe kha tshumelo ya tshitshavha tshinwe tshifhinga vha sumbedza gonobva na u sa di imisela kha zwinwe zwipida zwa mishumo yavho  . 
Madzina a tea u vha mapfufhi na hone mafhungo a tea u thoma phanḓa ha hune dzina ḽa guma hone . 
Arali mbilaelo yo livhiswa kha vhukhakhi vhuhulu ha u sa tevhedzwa zwavhudi ha mulayo musi u tshi khou sedzuluswa  . 
Phendelo : Vhagudi vho ḓiimisela u dzhena tshikolo na u shuma vhunga vhatshutshudzi vho pandelwa  . 
Liga la u thoma la khampheini lo sedza nga maanda kha Tshumelo ya Muvhuso ngeno Liga la vhuvhili lo sedza nga maanda vhathu nga u angaredza  . 
Zwa zwino zwi kha vhathu na vhurangaphanḓa ha Lesotho u vhona uri vhudziki na nḓowelo zwi humele kha Muvhuso sa fhungo ḽa shishi . 
Ndivho ya Ndango iyi yo Vusuluswaho ndi u ṋetshedza mupo u konisaho u mona na Mashango a Afrika uri hu dzhielwe nṱha ndalukanyo dza pfunzo ya nṱha sa dziṱhanziela , dzidipuḽoma , dzidigirii na dziṅwe ndalukanyo dza akhademiki nga u tendela vhagudiswa , vhoradzipfunzo na vhashumi u mona na dzhango . 
U vhala zwa u vhalela zwoṱhe zwa 100 , ni nga takalela u zwi vhala nga zwigwada zwa 20 kana zwa 25 ? 
Vhagudi vha vhona khanḓiso vha konou ḓivha ndivho yadzo , vha guda nga ha bugu na zwiṱori nga u vhalelwa nga vhaaluwa na vhagudi vhahulwane . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho dovha hafhu vha dzhenela Samithi Khulwanesa ya Vhuvhili ya Dzitshaka dza Afrika dzo Ḓidzhenisaho nga u Funa kha u Ṱavhanya uFhindula Dzikhakhathi ( ACIRC )  . 
Rerani nga garata dza nyito ni dzi sudzuluse arali zwo tea  . 
Thundu - Thundu yavho vha nga dzhielwa yone arali ho tevhelwa milayo yo teaho . 
U guda nga u tou ita -- Vhagudi vhavhili vha vhidzelwa phanḓa . 
Muvhuso u bvela phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo ya mveledziso ya tshumisano ngomu ha vhupo hu na migodi . 
Kha hu dzhielwe nzhele : ḽiṅwalovhuṋe ḽi dzudzanywa ho sedzwa ndivho ya tshenetsho tshifhinga  . 
Kha vha ṅwale vhuḓifhinduleli ha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwi tevhelaho  . 
Muhasho wa zwa Muno . 
Mitevhe i ṋekedza Kharikhuḽamu nyangaredzi na mitevhe ya maipfi ya asesimennde na mitevhe ya maipfi yo livhaho ya sia ḽa u guda . 
Vhathu vha ṱoḓa zwikili na vhugudisi , nga khadzimiso na tshelede , na tsireledzo arali vha kundelwa  . 
I vhambedzwa hafhu na mbekanyamushumo dza dzitshakha . 
A zwi bveleli na zwenezwo  . 
I kovhelaniwa na zwishumiswa zwa muaro na zwa dzilafho na phurothesisi ya nga nnḓa ya nnḓa ha sibadela kha gumofulu ḽa R40 618 nga muṱa nga ṅwaha mashangoni oṱhe e vhone na vhamu ṱani wavho vha phalamennde ya afurika tshipembe zwi vhonalaho na zwa zwiko zwa mafhungo zwo teaho , kha ndivho dzo fhambanaho  . 
Vhushumisani Vhuswa ha Mbveledziso ya Afrika - Nepad yo mbo ḓivha mutheo wa ḽifhasi ḽothe kha zwa vhukwamani na Africa  . 
Mudededzi a nga bvisela khagala , sa tsumbo , phambano vhukati ha muelotenga na vhupo arali zwo tea  . 
Vhuimo ha shango ḽa Afurika Tshipembe ho themendelwaho kha nyambedzano hu eḓanywa na mbuelo ya lushaka ya shango khathihi na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Arali vha shumisa avha vhaṋetshedzatshumelo vha ndondolo ya mutakalo , a vha nga ḓo badela mbadelo nyengedzedzwa nahone mbuelo dzavho dza zwa dzilafho dzi ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu . 
Pulana ya Lushaka  . 
Ndivhotiwa dza muvhuso wapo mushumi o raloho u fanela u vhona uri maga a tsireledzo a a shumisiwa nahone a a tevhedzwa  . 
Vha tea u vha vho ḓi ṅwalisa tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone uri vha kone u khetha kha khetho dza lushaka , dza vundu kana dza masipala  . 
U thuthubiswa ha zwigidi lwa 21 na Mmbi ya Muyani i fhufhaho nga nṱha ha vha hu hone Muphuresidennde vha tshi khou lumelisa lushaka  . 
Muhumbulo muhulwane ndi wa uri hei bammbiri i fanela u vhaliwa nahone zwo waliwaho nga ngomu zwi fanela u ambiwa vhukati ha vhashumeli vha hei pulane nyangaredzi  . 
Khabinethe yo dovha ya tendela uri Phalamenndeni hu ḓivhadzwe thendelano ya Thendelano ya Minamata nga ha Mutobvu . 
Kha vha ri kwame u itela ofisi ya tsinisa navho  . 
Mushumo wanga ndi mini sa mubebi ? 
Kuitele kwa dimokirasi ya Afurika Tshipembe a ku ṋetshedzi vhadzulapo u khetha vhaimeli vhavho fhedzi , hone ku tendela hafhu vhadzulapo vha tshi vha na vhupfiwa kha mafhungo a vha kwamaho . 
Luambo lu funzwa u ya nga sekele ya vhege mbili ya awara dza 9 . 
Riṋe ro vhone ro vha fha zwe ra vha ro fara . 
Tsheo u ya nga khethekanyo 29 ya Mulayo ya u landula u swikelela khumbelo i kha tshivhumbeo tsho humbelwaho nga muiti wa khumbelo . 
Muloi nga Tshivenda ndi muthu ane a enda a tshi lowa vhan(we vhathu vhusiku vho lala vha sa zwi pfi  . 
Mawanwa  . 
Mbudziso dzo vhudziswaho a dzi nga ḓo linga fhedzi tshuṅwahaya nga u amba , fhedzi dzi ḓo khwaṱhisedza uri nḓivho ya phanḓa i tea u humbulwa  . 
PHAMBANO YA VHATHU I FANA NA MOSAIKI : vhathu vhoṱhe vho vhumbaho dzangano vha fana na zwipiḓapiḓa zwiṱuku zwa mosaiki , vho fhambana vhoṱhe fhedzi vho vhumbana vha vha tshithu tshithihi  . 
A hu na khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga vha ḽo fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 nga murahu ha musi ho dzinginywa u sa fulufhela kha Phresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 ya Ndayotewa ntswa . 
Kha vha wane vharangaphanda vho fhambanaho kha mishumo yo fhambanaho . 
Lavhelesani tshati ni kone u fhindula mbudziso idzi . 
Ndavhelelo dzi nga nḓila ya uri u fusha ndavhelelo ya muthu a zwi nga ḓo vhuya zwa konadzea u fusha vhaṅwe  . 
Zwiḽiwa zwi re na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha zwi tea u vha zwiṱuku kana zwa si ḽiwe , sa tshivhindi , zwa ṱaḓa kha makumba na zwibveledzwa zwa mafhi zwi re na mapfura manzhi  . 
Kha vhuṱumani uvhu , hu fanela u ṱanganedzwa maga oṱhe , hu tshi katelwa u sikwa ha mbekanyamushumo dza u ḓisa mulalo dzi shumaho na pulane dza thulo  . 
Vhonetshelani nga thotshi tsinitsini na ngilasi . 
Ri ṱanganedza zwine zwa khou itwa nga Phalamennde kha u lavelesa u tevhedza khuwelelo ya uri tshi vhewaho phanḓa hu vhe zwa u sika mishumo nga muvhuso  . 
Ngoho a zwiho khagala na luthihi , fhedzi ṱhalutshedzo ya khwiṋesa i nga dzinginya uri a zwo ngo tea . 
Ndi khou ita muaṋo hafha zwauri mafhungo oṱhe e nda nekedza kha khumbelo iyi na maṅwalo a re hafha ndi a vhukuma na u vha a ngoho . 
Kha milandu yoṱhe , ṱhoḓea dza mafhungo khulwane ndi u rekhoda uri khasiṱama ndi vhonnyi vha re na mbilaelo , mbilaelo ndi dzifhio na uri kana mbilaelo dzo valwa  . 
Dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u sima milayo  . 
Ni kone u tshi ṅwala nga vhuronwane na vhudele tshikhalani tshi re afho fhasi . 
Bodo ya zwa Mikano ndi vhulanguli ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho itelwaho u shuma mushumo uyu  . 
Mvelelo dza mvusuludzo dza luambo dzo katelwaho afha ndi mbuya kha ḽifhasi ḽoṱhe kha masia o vhalaho  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Ndugelo dza tshitshavha Tshumelo dza tshitshavha Khumbelo ya ndambedzo ya mulwi wa kale s fhodza khethekanyo dza kale na u thoma tshitshavha tsho ḓitikaho nga maitele a demokirasi , vhulamukanyi ha matshilisano na thikho dza pfanelo dza vhathu  . 
Wa nnyi ? 
Muvhuso wo avhela R74 miḽioni kha tshikwama tsha thulo ya u fhindula gomelelo ḽi sa imiho ngei Kapa Vhukovhela . 
Vhaofisiri vho tholwaho nga Mulanguli-Dzheneraḽa wa Muhasho vha tea u ita mishumo yoṱhe ya u tshimbidza na mishumo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso  . 
Muvhigo u ḓo bvisiwa ho tevhelwa maitele a Phalamennde . 
Minisiṱa wa Mapholisa Vho Fikile Mbalula na muṱa nga murahu ha u lovha ha mme avho , Vho Mama Emma Mbalula . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe . 
Tshikhalani tshi re afho fhasi , ṅwalani mafhungo mararu o fhelelaho ni tshi shumisa maipfi ayo a u ṱalutshedza . 
Maanḓḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane , nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde , nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo  . 
Vha nga ita mushumo une vha funa wone . 
Khabinethe i ḓo imela mafhedziselo a ṱhoḓisiso phanḓa ha musi i tshi amba nga ha fhungo iḽi . 
Naa wadi yo itisa hani pulane yayo ? 
Hu na zwiṅwe zwiṱori zwine na zwi ḓivha zwine khazwo zwipuka zwa amba ? 
Sa tshigombela , malende a tshinwa ho takalwa , one a a tshiniwa hun(we na hun(we , kanzhi masosani  . 
Ro ima munangoni u itela u ṋea khaedu vhathu vha vhanna uri vha shanduke ! 
Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi , na kha maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
U tandulula thaidzo ya tshelede dzi katelaho ṱhanganyelo na tshintshi kha R20 na dzisenthe u swika kha 20c . 
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu ri tshi ṱuṱuwedzwa nga mafulufulu , fulufhelo na u konḓelela ha vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi khou ṱoḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu vhashu vhoṱhe . 
Muthu u fanela u ṅwala ḽiṅwalovhuṋe nga nḓila ine ḽa kona u mu ambela a siho . 
Iṅwe na iṅwe yadzo yo dzhenisa phesenthe ya 0,3 kha nyaluwo ya GDP . 
Musi mudededzi a tshi shuma na tshigwada tshiṱuku , u fanela u posa thaidzo nga mulomo ( orala )  . 
Tshumelo ya tshitshavha i limuwa mvelelo dza thaidzo kha vhutshilo ha phuraivethe kha kushumele  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu a vho ngo tendelwa u- ( a ) shuma miṅwe mishumo I badelaho ; ( b ) shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si anane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na madzangalelo avho vhone vhaṋe ; kana ( c ) u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u vhuedza muṅwe muthu zwi songo tea  . 
Vharengi vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Ofisini ya Poso ya tsinisa kana vha tou humbela murengisi a vha itela khumbelo ya ḽaisentsi ya TV  . 
U ṋea maanḓa : hu na vhuṋe ha mavu hu ḓa pfanelo dza ikonomi - khanedzano dza zwa ndondolo - hu tshi katelwa na ṱhuṱhuwedzo ya poḽitiki  . 
Hu na zwa u vhalela zwingana zwo ṱangana ? 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha maṱanu uya kha a fumi a mushumo  . 
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu . 
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho . 
Vhaofisiri vha mihasho ya muvhuso kha vhuimo ha vhukati , na vundu na vhuimo hapo  . 
Ithaviu dzo dzudzanywaho dzi farwa na vhaṋetshedzi vha tshumelo vho topolwaho kha nyolo ya Venn  . 
Ho wanala uri vhunzhi ha vhathu a vha koni u swikelela mafhungo a mutakalo o teaho . 
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo , wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo , ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha  . 
Vhadzheneli vha khethekanywa u ya nga zwigwada zwiṋa  . 
Vhapikisi vha kuvhonele uku vha amba uri tshumelo ya nnyi na nnyi i tea u ṋekedza nga ka u rengwa ha thendelano dza tshumelo na maṅwe mazhendedzi na dziNGO  . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri ri na zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani zwa zwinozwino uri vha kone u shumisa tshumelo iyi i leludzaho zwithu . 
Zwazwino vha nga lavhelesa mbilo na mbuelo dzine vha vha nadzo na thendelo dzavho nz . 
Sisteme ya mafhungo i tea u leludza ndugiselo ya vhupulani ha shishi u itela u swikela ṱhoḓea dza tshiimo tsha shishi  . 
Khothe I nga vhea milayo miṅwe na miṅwe kha muhwelelwa ine khothe yone iṋe I vhona yo tea kha u tsireledza na u fha tsireledzo na ndondolo yavhuḓi ya muhweleli kana muthu a kwameaho  . 
Thandela dza u Vhulunga mupo- Zwitshavha zwi nga kona u hirisa tshipida tsha shango lavho tsha vhupo ha vhahura ho tsireledzeaho-u fana na vhugalaphuka . 
Musi vhaṅwe vhagudi vha tshi ḓo vha vha tshi khou ṱoḓa u rekhoda na u vhala nga 1 , vha tea u thusiwa u thoma u rekhoda na u vhala nga zwigwada . 
A ita uri vha ḓivhe khombo dzine vha nga ṱangana nadzo musi vha tshi bambela maishani , mativhani na milamboni . 
Mulayo u katela kha zwiṅwe , sisteme ya u ṱola na u sedzulusa ngauri muvhuso u lavhelelwa u vhiga ṅwaha muṅwe na muṅwe u shumiswa ha Mulayo khathihi na nḓila dzo ṱaluswaho . 
Phuresidennde vhavhili vho tshea u shuma vha tshi ya kha u khwinisa vhushaka uvho nga kha mbambadzo , ikonomi , mvelele , nḓowetshumo na thengiselano ya thekhinoḽodzhi  . 
Hu na mikano i sa kanakanisi kha u swikelela pfanelo nga tshitshavha sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshipiḓa tsha vhu 36 na zwipiḓa zwa vhu 33 na 45 zwa Mulayo wa PAIA  . 
Arali vhomaine vha tshi sedza mulwadze vha vhona o tea u lidzelwa tshele vha vhudza vhane vha mulwadze uri mulwadze u khou fanelwa u lidzelwa tshele  . 
Vhuloi ho pfeseswa u ya nga masiandoitwa a maanḓa kha zwa poḽitiki , ikonomi , matshilisano , na mvelele . 
Tsha vhuṋa , muvhigo wo pfufhifhadzwaho wa nga ha u shumiswa ha Muhanga ha Maano a Vhutali wa Themo ya Vhukati ( MTSF ) 2014-2019 wo ṋetshedziwa , we wa sedzesa kha u vusuludzwa ha zwa ndeme zwa MTSF 2014-2019 u itela u khwinisa mashumele kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka ya Afrika Tshipembe i khou imelela shango zwavhuḓi kha mushumo wa u ḓisa mulalo  . 
Kha vha ḓadze Form F : Apply for mining permit i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu  . 
U bveledza wadi dza 5 dza u phaphelela yoṱhe kha zwa ndinganyelo ya ikonomi , ḽi nga si kone u swika he ḽa vha ḽi tshi nga kona u swika hone  . 
Kuungele kwa mibvumo ya Tshivenḓa a ku shanduki naho mibvumo iyo ya nga ṱanganyiswa na miṅwe mibvumo u fana na kha dziṅwe nyambo . 
Ndi ita mini musi ndi sa tsha toḓa u shumisa mushonga wanga wa vhulwadze vhu sa fholi ? 
U engedza kha izwo , vhuimo ha vhuleme vhu ḓo vha vhu tshi khou engedzea themo nga themo , ṅwaha nga ṅwaha u swikela miṅwaha miraru i tshi fhela lune vhagudi vha ḓo vha vho no ḓilugisela u ṅwala mulingo wa gireidi ya 12 . 
Hu do vha na thodea ya uri vhathu vha badele kha u tsireledza na u langula zwishumiswa zwavho zwa mupo-u shumiswa ha mavu avho , tshifhinga , nungo , dzitshanduko nga ndila ine vha ita zwithu ngayo  . 
Kha vho , muṱalukanyo uyu a u pfadzi na kathihi nahone u vhanga thaidzo kha dzikhothe  . 
Zwibadela ezwo zwi ḓo elwa ho sedzwa , vhukati ha zwiṅwe : u kuna hazwo , ndango ya phirela , maime a vhashumi , tsireledzo na vhutsireledzi zwa vhalwadze , u wanalea ha mishonga na zwibveledzwa zwa malofha , na zwifhinga zwa u lindela zwo khwiniseaho  . 
Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa . 
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede ofisini ya tsini ya ICD  . 
Maitele a vhushaka vhukati ha mivhuso a ṱoḓa u dzudzanywa ha mbekanyamaitele na zwithu zwa ndeme zwa muvhuso  . 
Phalamennde , nga maana nga Minisia na Komiti ya u Nanga , i na vhuifhinduleli vhuhulwane ha u alutshedza mbekanyamaitele ya muvhuso ; vhusimamulayo na u dzudzanya mugaganyagwama wa zwipotso na u imvumvusa  . 
Tshikhala zwivhumbeo tsha A hu na ndivho yo tiwaho kha zwivhumbeo zwa 2-D yo themendelwaho kha Themo ya 2 . 
Mbudziso : Vho imela mulindakhombo ufhio ? 
Ndeme khulwane ya u vhala ḽitheretsha kiḽasini a si u sokou vhala fhedzi lini , ndi u bveledza na u dzhiela nzhele ndeme ya kushumisele kwalo kana kwo teaho kwa luambo lwo kunakiswaho , maambele , zwiga na zwine zwithu zwa amba zwone zwo dzumbamaho kha vhagudi . 
Kha vha shumise ndivho ya kha vhupo , hune zwa konadzea . 
Puḽane yo sedzesa nga maanḓa kha vhukoni ha ndeme vhune ha ṱoḓea u shandukisa ikonomi na tshitshavha  . 
Vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani vha re kha tshiimo tshi shushaho vha nga dzula fhethu ha tsireledzo vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga tshiimo . 
Khumbelo ya pfanelo ya FPE i nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho  . 
Vhashumeli vha muvhuso , zwihulwane avho vha shumaho thwii na tshitshavha , vha tea u thogomela u ri maambarele avho a na tshirunzi nahone vah dzule vho kunelela  . 
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho  . 
Ngauralo , hu na fhethu kha ano hune ha vha ha vhathu vhahulwane vhane vha a u dalela ano uri vha rekhode ivhazwakale yavho na u fha halutshedzo ya zwithu zwine vha khou zwi vhona  . 
Vhukati ha zwiṅwe , hezwi zwi katela u khwaṱhisedza uri maitele a nyavhelo o vulea lwo linganaho nahone o dzudzanyea , nahone a tshimbidzwa lwa poḽitiki , u itela uri vhuvhekanyandeme ha vhukuma u mona na vhushai na mveledziso hu katelwa nga nyavhelo  . 
Tshipiḓa tsha u thoma tsha u tevhelana ha vhaṱhomphei kha vhuṱambo ha tshiofisi u bva Slave Lodge u ya getheni dza Phalamennde hu katela Mufolo wa Khuliso wa Mmbi  . 
Muṋetshedza tshumelo o tiwaho ane a ḓo khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi nga ṅwedzi  . 
Vhubindudzi vhu ḓaho Shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu vhonala sa mvetomveto kha siatari  . 
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga o nyangaredzo : nga u angaredza magumoni , na o pharagirafu ya u vhina : hu so ngo vha manweledzo a zwe zwa ṅwalwa . 
Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Heyi fomo yo nambatedzwa kha tshibugwana itshi sa Fomo A ( Ṱhumetshedzo 1 )  . 
Naho zwo ralo , kha dziṅwe mbuno , ri nga si kone u tendelana na mivhigo  . 
Masia ane khonadzeo yo khwaṱhaho ya vha hone u ṱuṱuwedza vhubindudzi , zwi vhonalaho kha sekhithara themamveledziso dza zwa dzihodela , khemisi , khemikhala na zwa mimoḓoro zwi ḓo vha nṱha kha adzhenda  . 
Vha nga takalela naa u shela mulenzhe kha u shumiswa ha pulane ya wadi ? 
U topola na u vhona maḽeḓere na mibvumo mathomoni a fhungo . 
Heyi ndi call centre i shumaho awara dza 24 ine ya shumana na mbilahelo dza vhathu  . 
Nga tshifhinga tsha themo ya vhuraru vhagudi vha dzulela u ita nḓowenḓowe dza kupfesesele kwavho kwa u andisa na u shumisa giridi ya u andisa lwa u thoma . 
Mbuyelo ya IRP 6 ya tshikhala tsha u thoma yo no vha na tshipi ḓa tsha u tikedza khumbelo yavho  . 
Mbadelo dza mutholi kha tshikwama hetshi dzi itwa musi tshelede i tshi badelwa kha tshikwama  . 
Musi dzi tshi fhela , ri ḓo wana khetho dza tshanduko dza mbekanyamaitele dzine dza fhungudza u tevhedza milayo ho kalulaho  . 
Ezwi ndi zwiwo zwe zwa sedzuluswa nga maanḓa na uri zwi nga kona u kunda ndingo ya u lavheleswa nga vhuhaṱuli  . 
Miraḓo ya Khomishini yo nangiwaho nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho  . 
Khabinethe yo tenda Ṱhodisiso ya zwa Mishumo ya Kotara ( QLFS ) i sumbedzaho u aluwa kha u sa tholiwa u bva kha phesenthe dza 24,9 u ya kha phesenthe dza 25,2 . 
Mafhungo a mavu ndi a ndeme kha mveledziso dzoṱhe dza mavu kha shango . 
Fhedziha , vhaṱoḓisisi vha fhedza tshifhinga tshilapfu vha tshi khou khethekanya iyi mishumo na u ita ndingo u itela u tsireledza na khonadzeo ya u nga shumiswa musi tshibveledzwa tshi sa a thu u iswa mavhengeleni  . 
Khaedu khulwane dzi nga thasululwa nga u shandukisa kushumele kwa shango ḽashu  . 
Naho zwo ralo , tshitaniwa hetshi ndi tsha Ḓorobo ya Kapa  . 
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi ( mushumisi ) u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo . 
Fulufulu ḽi bikululwaho ndi ḽa ndeme kha ṱhanganyo ya fulufulu ḽashu , zwi katelaho u bveledza fulufulu ḽi bvaho kha gese , nyukiḽia , soḽa , muya , maḓi na malasha  . 
Zwinwe hafhu , maano o khwaṱhaho o ṱanganedzwa zwine zwa ḓo ita uri Muphuresidende na Dziminisiṱa dzo yaho nga u fhambana dzi bvele phanḓa na u ṱanganelana na vhaswa uri u sika mishumo zwi wedze . 
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo BI-1699 arali o fushea uri mbingano iyo ndi ya vhukuma  . 
Ndangulo , u alusa na u tshimbidzwa ha zwipotso na u imvumvusa nga Khomishimi ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe  . 
Vhalimi vha ṱuṱuwedzwa u sedza zwitsivhudzi zwa vhulimi na mutsho kha Muhasho wa zwa Vhulimi na mvumbo ya mutsho kha Tshumelo ya zwa Mutsho ya Afrika Tshipembe ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
Hai , mafhungo a HIV ha nga dzheniswi kha PHR . 
Miraḓo ya tshigwada i fanela u voutaela mvelelo tharu dza nṱhesa dzine dza  . 
I shumisana na zwiṅwe zwiimiswa zwa luambo , ya dovha ya shela mulenzhe kha u bveledzisa na u alusa nyambo dze dza vha dzo sielwa nnḓa  . 
Kha vha wane thendelo ( PAR ) u thoma ! 
Kha dzangano iḽi , vhathu vha farwa zwavhuḓi hu si na ndavha uri vha muvhalaḓe  . 
Fhethu ha khombo navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo  . 
Muhulwane wa Vhulamukanyi wa Riphabuḽiki vha khou isa phanḓa na u ranga tshanduko iyi . 
Tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tsha QLTC , ndi uri , tshikolo , zwiṱiriki , komiti dza QLTC dza vundu na dza lushaka zwi ḓo monithara vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho kha phulufhedziso dzavho dza u thusa kha u khwiniswa ha u guda na u gudisa ha ndeme . 
Ndi zwa ndeme uri vhukwamani vhu tea u katela mihumbulo ya avho vhe vha vha vha sa koni u swikelela tshumelo dza nnyi na nnyi  . 
Mbuno dzine vha tea u dzi dzhiela nṱha nga ha mutikedzelo : Tshelede ya hone i ḓisendeka nga muelo wa muṱa wavho . 
Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka Forestry Act a vha tei u ṅwalisa , sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea  . 
Kha vha humbule-vho nga vhathu vha vhaisalaho kana vhaholefhali ; naa afho fhethu hu a swikelea nga vhoṱhe ? 
Vhashumi vha tewa nga u wana dziphesheni kwadzo sa zwine zwa languliswa zwone nga mulayo wa lushaka A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nṱhani ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri maga a tshumelo o tiwaho kha vhupo havho a sumbedza ṱhoḓea na ndavhelelo dza zwitshavha zwavho uri vha kone u sedza avho vha re na vhuḓifhinduleli ha u bvelela hazwo  . 
Tsumbo ya 2 : Tshitenwa tsha Section 33(2) tsha Ndayotewa tshi talutshedza u ri munwe na munwe we pfanelo dzawe dza tsumbudzwa dale-daleni nga tshumelo yo peamaho , u tea u newa thalutshedzo dzo teaho nahone dzo tou talatadzwaho  . 
Muhumbeli u shumisa fomo ( Fomo ya A ) ye ya anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso ( Nḓivhadzo ya Muvhuso ya vhu R187 ya 15 Luhuhi 2002 )  . 
Izwi zwi ita uri mafhungo a kond(ese nga nt ( hani ha uri Mulayo wa zwa Mishumo ( Labour RelationsAct ) wa 1995 na wone u n(etshedza nd(ila dzin(we dza u konadzea dzine vhatholiwa vha muvhuso vha kona u swikelela mafhungo o farwaho nga Muvhuso sa mutholi u itela u tsireledza dzin(we dza pfanelo dza mishumo ya vhashumi  . 
U bva 1994 tsho shumiswa kha miṱangano ya komiti na miṱangano ya tsivhudzo ya Miraḓo ya Phalamennde ya African National Congress . 
Vhunzhi ha zwishumiswa zwa mutakalo hu re hone ndi madumba nahone a hu ṋei tshumelo dzi linganaho  . 
Muxhosa ane a pfi Enoch Sontonga nga 1897  . 
Suko ḽa u tambisa Zwithu zwi re hanefho tsini . 
Yo thomelwa u bveledza maitele a pfalaho a u tandulula khaedu dzine vhaswa vha tangana nadzo kha la Afrika Tshipembe  . 
U livhanya ( metshisa ) magaraṱa : Gerani magaraṱa kha mitaladzi mitswu yo ṱhukukanyiwaho ni a livhanye na zwibuḽoko zwi re kha siaṱari 14 . 
Theminoḽodzhi ya ndangulo ya thandela i nga fhambana zwi tshi langwa nga zhendedzi ḽine ḽa khou ita mushumo  . 
CAP ndi iṅwe ya maga a thikhedzo a GEP u itela u swikelela ndivho dza 2004-2014 dzo kumedzwaho kha Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Mabindunyanḓano tsha Muvhuso  . 
Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Matshimbidzele a Mvetamveto ya Maragaa tshimbidza u farwa zwavhuḓi ha khasiṱama kha sekithara ya zwa masheleni , zwine zwa tou vha ngudo khulwane ya Afurika Tshipembe u bva kha u kundelwa ha Masheleni ha shango nga Vhuphara ha ṅwaha wa 2008 . 
Vha nga ita khumbelo ya tsireledzo ya tshifhinganyana ya tshimela . 
Muhasho wa Vhulimi u langa Mulayo wa 1997 wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa  . 
Izwi zwo sinyusa mukalaha nga maand(a  . 
Ri ita khuwelelo maAfrika Tshipembe nga riṋe u thusa vhathu na miṱa zwitshavhani zwavho , zwihulusa vhana , vhaaluwa na vhathu vha re na vhuholefhali  . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha o ḽeneo ḽo . 
Musi Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vho no nangiwa , Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta poso ya Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe . 
Hune Vharangaphanḓa vha Sialala vhahulwane vha wela nga fhasi ha khosikhulu , vha na pfanelo ya u ita khumbelo ya khaṱhululo kha khothe ya khosikhulu . 
Mbekanyamushumo ya u guda ya kale , yo ḓisendekaho nga kiḽasi ya fomala yo dzudzanywaho nga nḓila ine i sa shandukisee ya dovha ya simiwa kha mutheo , i fanela u sa shumiswa , vhunga i tshi ita uri mugudi wa Gireidi ya Ṱ a si kone u guda nyumeresi zwavhuḓi . 
Fhedziha , thaidzo yo ḓo hula nga u ṱavhanya u fhira u tandululwa zwe zwa ḓo vhanga mbadelo dza nṱha dze dza vha dzi songo lavhelelwa  . 
Kha vha dzule vha na tshileme tsho tendelwaho . 
Mazhendedzi a mulayo , ane a khou shuma a tshi tevhela mulayo , a ḓo lwa nga hoṱhe u wana vha re na vhuḓifhinduleli kha nyito dza vhugevhenga dze ra vhona  . 
Zwino arali mushonga wanga wa vhulwadze vhu sa fholi wo haniwa ? 
U ita uri hu vhe na u pfesesa ndivho dza Mulayo wa Vhaaluwa  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa u Bvisela khagala Zwo tsireledzwaho wa 2015 Phalamenndeni . 
Muhaelo wo ṱun ḓwaho u itela ndingo a wongo tendelwa u rengiswa . 
Dzikhantseḽara dza Wadi na vhomaḓilonga vho thusaho vhadzulapo avha  . 
Ahunambuelo dzi re hone ? 
Mapholisa vha tea u tevhedzela mulayo tshifhinga tshoṱhe . 
U sumbedza u pfesesa na u ṱalutshedza vhudavhidzani na mishumo yo ṋetshedzwaho Komiti dza Wadi  . 
Nga murahu ha musi zwo anganedzwa khumbelo i elanaho na sabusidi ya thandela tea u badelwa kha muthelo wa tshifhinganyana  . 
Khorokhonanyi ya Nyambedzano dza Vhashumeli vha Muvhuso ndi bodo ine ya langula nyimele dzoṱhe dza tshumelo dzine dza shumiswa kha vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso dzo farelwaho nyambedzano nga nḓila i fanaho  . 
PEP i ḓo shumiswa ya badelwa nga muvhuso vhuongeloni hannyi na nnyi ha muvhuso , nahone vha ḓo wana ngeletshedzo ya dzilafho ya mahala na thuso kha u shumisa PEP phanḓa ha u i shumisa  . 
Muthu muṅwe na muṅwe zwi tshi katela nahone zwi sa gumi fhedzi kha muvhuso wa muvhuso wa nnḓa , tshiimiswa tsha dzitshakhatshakha kana muraḓo wa uyo muvhuso kana tshiimiswa nga nnḓa ha muhumbeli onoyo na tshiimiswa tsha muvhuso sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA  . 
Huno ho vha na u sudzuluwa ri tshiya kha dzikhakhathi na vhutshinyi  . 
Arali hu sina tshanduko kha tshiimo tshavho nga murahu ha u wana ndambedzo lwa miṅwedzi miraru , vha nga ita khumbelo ya u engedza ndambedzo lwa miṅwedzi miṅwe miraru . 
Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li nga kha di phumulwa arali u ya nga Ndaulo la vha li tshi khou kundelwa u ita mishumo yalo nga ndila I fushaho  . 
Hezwi zwi sika tshiimo kha mishumo tsho tumanyiwaho na Afurika Tshipembe na ( SADC ) nga tserekanyo ya vhutodisisi Europa  . 
Bodo a i na kuitele kwa nga ngomu kwa u aphila  . 
Mbalambalo i tea u sedziwa ho dzhielwa nṱha nyaluwo ya lushaka na nyimele ya ikonomi . 
Nyito ya 2014 : Malugana na Tswikelelo ya Pfunzo nga 2025 . 
Arali zwidodombedzwa zwine vha zwi toda zwa vha zwi si zwa mahala , vha ḓo tea u badela mbadelo ya khumbelo ( nga zwiṱempe zwa revenue )  . 
Naa vhathu vha re fhethu ha u fhaṱa vha a ḓivha nga ha maitele ? 
Mishonga yo randelwaho yoṱhe i fhelelwa nga tshifhinga nga murahu ha miṅwedzi ya rathi u ya nga ha mulayo . 
Zwi katela ḽiga ḽa u pulana , u sala murahu na muvhigo na tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha nga ṅwaha  . 
U katelwa ha HIV na AIDS kha IDP  . 
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho Muoditha Dzheneraḽa o ṱola u bvuselwa khagala ha khamphani nga dzi MP u vhona vhungoho ha u bviselwa khagala ha vhulanguli  . 
Gireidi 12 : Mishumo ya oraḽa i tea u seṱiwa nga ngomu , u lingwa nga ngomu ya modareithiwa nnḓa . 
Vhudzheneleli uvhu ndi ha ndeme kha nyaluwo na u fhungudzea ha ḽeveḽe dza zwikolodo zwa lushaka . 
Musi vha nnḓa vha humbele ṅwana wavho a wane na u vhea zwithu zwa muvhala muthihi kana zwivhumbeo zwi fanaho kana mielo i fanaho fhethu huthihi . 
U amba miswaswo na thai hu tshi shumiswa khalo na muungo wo teaho . 
Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu . 
U vhea thagethe dza kushumele kana tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipikwa izwi ( sa tsumbo u ṋetshedza miḓi ya 10 000 nga tshampungane tsha maḓi kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho )  . 
Zwa u lwa na vhutshinyi a ri khou zwi sedzela fhasi na luthihi nahone ndi zwa ndemesa . 
Ndi mulayo ufhio wa Batho Pele uno elana na izwi ? 
U thetshelesa na u amba hu tshi shu- U thetshelesa zwiṱori zwi pfufhi zwi tshi anetshelwa miswa thero na ṱhoho . 
Zwo ralo vha nga wana nḓila dza u zwi tinya  . 
Minango ya dzibidi dzo vhalaho dza Mbekanyamushumo ya Vhubveledzi ha Muḓagasi wo Ḓiimisaho u Vhuyedzedzeaho yo kunga vhubindudzi R194 biḽioni  . 
Kha vha vhudzise mutholi wavho nomboro yavho ya Phesala arali vha sa i ḓivhi  . 
U linga hu si ha fomaḽa ha Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi hu itwa tshifhinga tshoṱhe . 
Miṅwahani miṱanu yo fhiraho , vhurangaphanḓa ha G20 ho sedzesa kha u shuma na zwo vhangaho u kundelwa , nga u khwaṱhisa maga a tshakatshaka kha u fhaṱa zwiimiswa zwa ikonomi na mimaraga minzhi yo khwaṱhaho . 
Nḓila ya Kushumele na Ndivho dza kushumele Nzudzanyo U langula mveledziso na u londota mutheo wa mbekanyamaitele ya HS ( Mitheo ya Kushumele )  . 
Vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṱo ḓeaho  . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe yo itwaho kha DIO kana kha Yunithi ya PAIA kha luṱingo lwo ṋetshedzwaho kha uyu manyuaḽa dzi ḓo dzhielwa nṱha . 
Yunithi nyengedzedzwa ubva kha tshiṱitshi tsha muḓagasi tsha Ingula dzi ḓo shuma nga 2017 , naho dziṅwe dzadzo dzi tshi ḓo thoma ṋaṅwaha  . 
U khwiṋiswa ha mishumo na zwone zwi a vhonala naho ri kha ḓi tea u shuma vhukuma  . 
Mutengu wa mbekanyamushumo dza u fhungudza tshikafhadzo ndi wa ndeme , nahone masiandaitwa a tshikafhadzo u ya nga ha mutengo wa ndondolo ya mutakalo , mpfu dza tshihaḓu , u tshinyalelwa , mitengo ya ndindakhombo ya mutakalo , mutengu wa ndindakhombo ya vhutshilo  . 
Mulayo wa vunḓu u fanela u sumbedza maitele ane , na nḓila ine zwishumiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya zwa tea- ( a ) u kumedzwa kha vhusimamilayo ha vunḓu ; na ( b ) u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu . 
Kha vha ḓadze fomo ( DL1 ) ya Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u reila sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila iṅwe na iṅwe . 
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha ḓo ṅwaliswa nga nnḓa ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe . 
Heḽi ḽiduna na nṋe ndi a thoma u ḽi vhona  . 
Muphuresidennde vho kwama na nga ha u thoma u shuma ha mbekanyamushumo ya Muvhuso na u dovha u ḓivhadza pulane dzo fhelelaho u itela u thoma u shuma nga u ṱavhanya ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , zwine zwa khwaṱhisedza Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati ( MTSF ) 2014 -2019 . 
Tshanduko dzi mangadzaho dzo vhonalaho kha shango ḽashu kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho a dzi ngo shandukisa u ṱoḓa hashu dimokirasi , mveledzo , vhulamukanyi na mulalo  . 
Vhudzuloni , Bannga i ḓo engedzedza kushumisele kwa zwishumiswa zwa tshelede zwo ḓitikaho nga makete  . 
Muimeli wa mutholi u do netshedza vhutanzi malugana na vhudifari ho itaho uri hu vhe na tsengo  . 
Hu na dziṅwe nḓila dza u tandulula ? 
U shela mulenzhe muṱanganoni zwi ḓo bvela phanḓa u vhumba mveledziso na u thomiwa ha mbekanyamaitele ya mveledziso ya tshikhala na mikano  . 
Mutheo wa u ita uri hu pfi ndi vhutshinyi kha avho vhane vha tenda na u ṱanziela uri vha a lowa hu u itela u tsika mihumbulo ya vhaṅwe zwi tea u langulwa  . 
Vha nga kha ḓi pfukha nomboro na u amba uri vha na zwa u vhalela zwiṋa ngeno hu na zwa u vhalela zwiṱanu . 
Mishumo ya u ṅwala ine ya ṱoḓa u pfesesiwa ha tshibveledzwa tshi no khou vhaliwa i nga thusa vhukuma kha u takusa maimo a zwikli zwa luambo na u takalela maimo ayo o swikelwaho . 
Avha vhaṅwe vhararu vha ḓo vha vhe miraḓo ya komiti  . 
Mulaedza wa ndeme sedzwa ṱhoḓea dziṅwe  . 
Ni khou ya u ṅwala manweledzo a tshiṱori tshi no amba nga Pele . 
Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki . 
Phambano ya vhathu zwi amba mvelele dzo fhambanaho na nyimele ya u shuma yo fhambanaho  . 
Kha vha rumele khophi ya u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho  . 
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947  . 
Muṅwalisi . 
Nga u ralo , ṱhahelelo dzi re kha feisi ya khorondanguli ya mugaganyagwama dzi vhonala nga tshifhinga tsha maitele a ndango  . 
Arali vha songo fushea nga tsheo ya Minista vha nga aphiḽi khothe . 
Tshigwada tshi tea u vha na vhaimeleli u bva kha vhuimo na sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Tsumbamutengo ine ra i shumisa u shuma mitengo ya zwigwada zwa mishonga . 
Madzangano a pfanelo dza zwipuka a bvela phanḓa u amba nga ha mbilaelo dzavho kha kufarele ku si kwavhuḓi kwa zwipuka kha mushumo uyu  . 
Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme , khaedu khulwanesa ndi vhushai . 
Zwino arali khanedzano ya Muḓisi wa mbilaelo i tshi kwama mafhungo a shishi a dzilafho ane a tea u pfiwa nga Komiti ya Khanedzano ya GEMS nga u bonya ha ḽiṱo ? 
Zwivhumbi izwo zwi ḓivhadza kuhumbulele kwashu kha u pulana u sa nyeṱha kha tshaka dzoṱhe dza vhuendi  . 
U sedza kha khwaṱhisedzo na u konadzea ha zwithu , u ḓadzisa miṅwe mishumo kana thandela ine ya nga thusa u swikelela tshiṱirathedzhi  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na vhathu Democratic Republic of Congo , Burundi , Comoros na Sudan kha u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa kha ndingo dza mulalo na vhudziki na mvelaphanḓa ya ikonomi na matshilisano  . 
U shumisa zwifanyiso u humbulela uri tshiṱori tshi khou amba nga ha mini , tsumbo : u vhala zwifanyiso na bugu dza dzikhephusheni u sumbedza uri zwifanyiso na maipfi a na vhushaka fhedzi o fhambana -u sumba ipfi musi a tshi vhala . 
Tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo na Mveledziso ya Vundu madzina a fhethu ndi mini ? 
Fhedzi ha , arali vhagudi vha nga shumisa thekhiniki dzi sa shumi vha tea u endedzwa kha u shumisa maitele a shumaho . 
Mbuedzedzo ya zwa mugaganyagwama i no khou bvela phanḓa i fanela u bvisela khagala vhukuma maitele a tshinyalelo ya mavundu o ṱanganelaho tshifhinga tshi ḓaho  . 
Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa , zwo itelwa u ṋea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi . 
Vho no fhedza zwe vha vha vha tshi khou ita zwone Zwino a si thusa kha khumbelo  . 
Nga nnḓa ha tswikelelo dzashu , ri kha ḓi pfa uri ro vha ri tshi nga vha ro swikelela zwinzhi arali ro vha ro dzhia nyito yo fhambanaho  . 
U engedzea ha u vha hone ha monitha kha mavundu oṱhe zwo ita uri zwikolo zwi vhige milandu yoṱhe ya zwiito zwi si zwavhuḓi khathihi na u fhungudza tshivhalo tsha zwiito zwi si zwavhuḓi nga u angaredza  . 
U bvelaphanḓa na u shumisa webusaithi iyi nga mushumisi nga murahu ha u dzheniswa ha tshanduko kana u khwiṋiswa zwi ḓo dzhiiwa sa nḓivhadzo ya mushumisi ya u ṱanganedza u vhoxwa na u tevhedza maga na milayo ya kushumisele , hu tshi katelwa tshanduko kana u khwiṋisa uho  . 
Muvhilaheli kana mupondiwa u tea u ḓivhadza Ndangulo yo teaho ya zwa Vhululamisio na Bodo ya Pharou ḽu nga u ṅwala arali a tshi tama u ṱahisa vhupfiwa kana u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune ha ḓo sedzwa mulandu wa mupondi . 
Khabinethe yo tenda mbekanyamushumo ya zwa u shumo ya miṅwaha miraru ya MRM na nḓila yo sedzwaho ya u tshimbidza mbekanyamushumo ya u vusulusa mbumbo kha muvhuso . 
Ri nga vha ro ṱanganedza ngudo dziṅwe dza ndeme na zwenezwo nga murahu ha khaphu ya ḽifhasi , fhedzi zwa zwino ri ṱoḓa u khwaṱhisedza uri zwiedziswa izwi zwi vha risipi i bvelelaho ya ḓuvha na ḓuvha  . 
Vha tshi khou tikedzwa nga dokotela wavho na miṅwe miraḓo ya tshigwada tsha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri , tshipikwa ndi tsha uri vhone vha ḓipfe vha na mutakalo vha tshi nga muthu a si na vhulwadze ha swigiri  . 
Kha vha founele 0860 00 4367 u itela ngeletshedzo ya mutakalo : Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu u bva nga 08h00 u swika 17h00 na nga Migivhela u bva 08h00 u swika 12h00 . 
Lushaka ) nga Ṱhafamuhwe 2017 na u honolola khonadzeo dza u shuma ha dziSMME , koporasi na mabindu a zwikolobulasi na mahayani  . 
Komiti ya zwa kushumele I thusa Bodo ya dzithirasitii u khwaṱhisedza uri hu na kushumele kwone kwa Tshikimu , sa u kuvhanganya mbadelo , mbadelo dza mbilo na u langa rekhodo dza miraḓo  . 
Kha vha dodombedze tshiteṅwa tshine ha ṱoḓea nyito na muraḓo wa komiti a re na vhuḓifhinduleli  . 
Hu khou lavhelelwa u ambwa nga ha tshanduko ya UN , hu tshi khou katelwa u vusuludziwa ha UNGA ; u khwinisiwa ha mushumo wa Khoro ya zwa Ikonomi na zwa Matshilisano ( ECOSOC ) ; na tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ha UN(UNSC) u itela u engedza vhufaramuraḓo kha zwiimo zwoṱhe zwa tshoṱhe na zwi si zwa tshoṱhe . 
Kha maṅwe masia vhuṱanzi a vhu athu u fusha u swika na ṋamusi , huṅwe nga nṱhani ha vhukonḓi ho lavhelelwaho ha u fhandekanya mveledzwa dza vhueletshedzi u bva kha dziṅwe tshaka dza u thusa dzine dza anzela u vha hone kha avho vhane vha khou eletshedzwa  . 
Ri vhidza vhafarisani vhoṱhe vha nḓowetshumo iyi uri vha ise phanḓa na u bveledza khathihi na u alusa vhuendelamashango u itela uri zwi vhuedze zwitshavha zwapo nga kha mishumo na mveledziso ya themamveledziso . 
Ndi nyimele dzifhio dzine dza khavariwa nga dziPMB ? 
U ola girafu yo imelaho maḓuvha a mabebo a vhagudi kha ṅwedzi miṅwe na muṅwe . 
Arali vha sa tendelani na tsheo , vha nga ita mbilaelo kha Minisiṱa wa Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 musi vho wana nḓivhadzo yavho . 
Kha vha ṱole ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha kana vha ri muṅwe a vhe ene a ne a i ṱole . 
Musi vhaṅwe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tshi khou ḓiphina nga tshumelo ya nnyi na nnyi ya vhuimo ha nṱha , vhunzhi ha vhadzulapo vha dzula kha ḽifhasi ḽine a vha koni u swikelela izwi  . 
Avho vha songo tewaho nga u wana thuso ya muvhuso vha ḓo tea u renga STB . 
R64 na R3,20 nga hectolitre kana tshipi ḓa tsha zwenezwo . 
Hezwi zwi kwamesa vhaswa vha imaho khoneni dza zwiṱaraṱa , nga huṅwe vha tshi nwa vha ḓi dzhenisa kha dzinndwa  . 
Kha ri tevhedzele bada ri tshi thusa mureili uri a fhedze mbambe . 
Ri ṋekana nga mutevhe wa vhoramulayo vhapo . 
Izwi ndi zwa ndeme kha u swikelela vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha na u kona u pikisana na mabindu kha maṅwe mashango , na u engedza mveledziso na zwivhambadzelwannḓa  . 
Mbalambalo i tea u sedziwa ho dzhielwa nṱha nyaluwo ya lushaka na nyimele ya ikonomi  . 
Nḓila ya tsinisa ya u bva tshiṱitshini tsha bisi na u ya banngani  . 
Mbeu dzoṱhe dzine dza vha hone , dza vhubindudzi na dzo sethifaiwaho , dzi a dzhiwa uri dzi ṱolwe . 
Theo ya mulayo na muhanga wa kushumele wo dzudzanyeaho na zwiedziswa zwa tshumiso zwi tea u bveledzwa u itela u khwaṱhisedza uri u dzhenelela ndi hu bveledzaho nahone vhadzulapo vha dzhia vhuṋe ha phurogireme na nzudzanyo  . 
Musi luswayo lwo ṅwaliswa , a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho  . 
U pfesesa thaidzo wa i tandulula u tshi shumisa nyolo ( zwiga ) kana zwa u vhalela . 
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo . 
U fhandekanya maipfi a ambiwaho a ita madungo na u a ṱanganya hafhu . 
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21  . 
Murumeli a nga nanga u rumela zwiṅwe zwidodombedzwa zwa vhuṱumani mafheloni . 
Tsha vhuraru mulayo wa vhulinganyi a u ṱanganedzwi zwavhuḓi na luthihi musi tsheo nga ha khakhathi i tshi dzhiwa  . 
U thomiwa ha Muhasho wa Tsedzuluso na Ndavheleso ya Kushumele ndi ḽiga ḽavhuḓi ḽa u khwaṱhisedza ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli  . 
Vha tsivhudzwa uri vha dzule vha tshi ṱolwa maṱo , naho maṱo a vho a tshi vhonala a si na thaidzo  . 
Fureme ya ḽogo i fha mutheo une konṱiraka dza simiwa khawo nga u bula zwavhuḓi zwipikwa zwo lavhelelwaho zwa thandela  . 
Khethekanyo ya vhuraru i amba nga milandu i kwamaho u vhulaya ndivho hu wana miṱuvha ( miraḓo ) ya u ita mushonga  . 
Komiti ya Wadi i nga sumbedza u sa fushea nga u tou ṅwalela kha ofisi ya tshipikara tsha masipala nga ha u sa shuma ha mukhantseḽara wa wadi  . 
U amba nga ha tshifanyiso hu tshi shumiseswa LEV , na Luambo lwa Hayani musi zwo tea . 
U ḓivhadzwa masala a mbuelamurahu . 
Ngauralo , vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme  . 
Vha SAPC vha themendela uri musi mafhungo a kwamaho vhugevhenga ha zwa vhuloi a tshi ḓiswa kha khothe dza sialala , a tea u iswa kha khothe dza mulayo  . 
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u vha nḓila ya u shumisana vhukati ha Miraḓo ya Phalamennde na tshitshavha  . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i ṋetshedza uri zwiimiswa zwi khwaṱhisedze demokirasi ya ndayotewa  . 
Mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulumi yo sikiwa uri i thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho kandeledzwa vhane vha wela kha Vharema , makha ḽadi na Maindia uri vha renge mavu kana tshomedzo dza vhulumi dzo itelwaho zwa vhulimi fhedzi  . 
Kha hu vhe na u tevhekena kana ndunzhe-ndunzhe kha zwi vhigiwaho . 
Kha vha humbele muṅwaleli a bveveledze mutevhe wa vhathu vhane vha fanela u kwamiwa vha miraḓo ya komiti ya wadi , vha ṋetshedze khophi kha muthu muṅwe na muṅwe zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha ḽeibu ḽu kana mufaro , zwi songo shandukiswa nga nnḓa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi u amba na u vhambedza mihumbulo ya vhaṅwe na yawe  . 
Musi Minisṱa kana MEC a tshi dzhia tsheo vha fanela u sumbedzisa uri tsheo i khou itwa zwo ḓitika nga mbuno dzo sumbedziswaho kha memorandamu kana u sumbedza uri vha khou hanedzana na memorandamu u guma ngafhi  . 
U vhala tshibveledzwa nga nḓila yavhuḓi zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi kone u ṱalusea , u sikea na u dzhiea nga muthu nga u shumisa maitele one a u sedzulusa . 
Manḓalanga a Brazil o tsivhudzwa uri vha imise u vhambadzela nnḓa ṋama idzo u swika fhungo iḽo ḽi tshi lugiswa nga nḓila ine ya ḓo fusha Manḓalanga a vha shumaho na Zwifuwo Afrika Tshipembe  . 
Mushonga wo randelwaho u siho kha CDL kana ACDL u ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze ha acute . 
Milayo ya Nzudzanyo na Kushumele kwa Masipala ya 2001 , u sumbedzisa tshiimo tsha Sisiṱeme dza Ndangulo ya Masipala na mishumo ya Komiti ya Wadi kha u ṱola kushumele kwa masipala , miraḓo i tea u ḓivha zwi re ngomu kha milayo  . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Khwiṋiso ya Mulayotibe wa Vhaimeleli vha zwa Mulayo vha Muvhuso , wa 2013 Phalamenndeni . 
Tsha vhuvhili , zwiimiswa zwa phurofeshinala zwi na vhuḓifhinduleli dza maitele a ṱhanziela dza avho vho ḓiimiselaho i ita nḓowenḓowe ya zwikili zwa ndeme  . 
Izwi zwo ṋetshedza luvhanḓe lu katelaho , lwo ṱanganelanaho , lwo katelaho lwa nyambedzano ya mbekayamaitele vhukati ha mbambadzo dzo fhambanaho dzi re na vhushaka na vhukhethelo . 
Phemithi i ṋetshedzwa nga nṱha ha ḽaisentsi ya u reila yo ḓoweleaho . 
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 1973  . 
Nga murahu ha musi Transkei lo wana mbofholowo mbetshelwa dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema ine ya kwama Mahosi na magota yo dzhiiwa yo ralo u ya nga Khethekanyo ya 60 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Transkei wa vhu 15 wa 1976 une wa bula uri hu vhe na u bvelaphanda ha khumbelo ya u bvelaphanda ha milayo u swika i tshi shandulwa nga phalamennde ya Transkei  . 
U redzhisiṱara zwi laulwa nga thendelo yo teaho ya MEC nahone ṱhanziela ya u redzhisiṱara i a ṋetshedzwa malugana na thendelo yeneyo . 
Khumbelo i nga kha ḓi dzhia maḓuvha mararu kana u fhira u bva ḓuvha ḽe vha khwaṱhisedza mbadelo , fhedzi vha tea u vha vho ḓisa khumbelo nga nḓila yone . 
Naa muvhuso u na ndavha na vhathu vhane vha dzula dziḓoroboni ? 
Madzangano mararu ane zwe a ḓisa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo zwa vhumba mutheo wa iyi tsedzuluso a tikedza zwa mihumbulo i lwaho na nḓila ine vhuloi ha fanela u shumaniwa naho . 
Ri khou humbula u ṱanganyisa mazhendedzi mararu Khula , South African Micro-Finance Apex Fund na mabindu maṱuku a lambedzwaho nga IDC a vhe tshithu tshithihi  . 
Musi muthu a tshi ita khumbelo ya gavhelo ḽa vhaholefhali kana mundende wa vhaaluwa , muhasho wa ndondolavhathu wa vunḓu u fanela u dzhia tsheo ya uri i nga muṋea kana a u nga ḓo mu ṋea . 
Nḓila ine mishumo iyi ya dizainiwa ngayo i tea u katela magudiswa a thero nahone ya katela na mishumo yo fhambanaho yo dizainiwaho u swikelela ndivhotiwa dza thero . 
Khumbelo ya thendelo ya u una khovhe u itela u bveledza khanedzano na u dzi shumisa nga nḓila i tevhelaho : u ita uri hu vhe na ndunzhendunzhe kha muvhali na muthetshelesi ; u dzula o dzula o ḓilugisela phindulo dza vhaṅwe na khanedza  . 
Ri ita khuwelelo kha vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso u khwaṱhisa hafhu u ḓikumedzela uri ri swikelele ṱhoḓea dza maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho . 
Na ḽiṅwalo iḽi ḽo itwa u nweledza zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwa nndwa na vhaswa  . 
Nṱha ha izwo , ri khou ṱoḓa u ḓivhadza vhagudiswa vha kwameaho nga ha pfanelo dzavho dza pfunzo , na u tikedza vhadededzi kha u langula mvelelo dza u vhifha muvhilini ha mugudiswa zwikoloni . 
U bva kha idzo nyambedzano nga u tou angaredza , tshigwada tshi hanedzaho tshi a ranga u pendela . 
Zwikhala izwi zwi ḓisa khonadzeo ya u engedza vhubveledzi na u vhambadza zwibveledzwa zwa mafhi vhukatini havho  . 
Hu na vhan(wali vha nganea , nganea pfufhi , vhurendi , miswaswo na luambo  . 
Ri tea u shuma na mabindu , vhashumi,na vhupo ha vhukhethelo ha zwitshavha  . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Zhendedzi la Afrika Tshipembe la Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano  . 
Ri tshi khou shumisana , ri ḓo vha na vhuṱanzi ha uri ri na Afurika Tshipembe ḽine maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha pfa vho vhulungea nahone vho tsireledzea . 
Nga Fulwi ri ḓo vhea tshiga tsha ṅwahaḓana wa Mulayo wa Mavu wa 1913 wo itaho uri vharema vha vhe vhashashati , vhashumi na u pfa vha songo ṱanganedzea kha mavu avho . 
Muvhuso Wapo u tea u ḓivha uri u vhulunga uhu hu ḓo ita vhugai ṅwaha muṅwe na muṅwe na uri tshelede i ḓo bva ngafhi  . 
Fhasi ha nyimele , mbekanyamushumo idzi dza vhufarakani dzo vha nungo dza u fulufhedzea dza u tandulula mafhungo mahulwane o sedzanaho na shango ḽashu  . 
Dzimbalombalo idzi ndi tshikalo tsha ndeme u thusa maano a vhupulani ha muvhuso zwihulusa vhalanguli vhaswa na vhane vha khou ḓa vha mivhuso yapo nga murahu khetho dza dzi 3 Ṱhangule . 
Vhaimeleli vha nga sedza u shumisea ha maga a zwa mutakalo na tsireledzo nga u shumisa mbalelano ya zwa mutakalo na tsireledzo  . 
Isani phanḓa na tshiṱori tshaṋu hafha . 
Ndi ḓitika nga vhaṅwe vhathu uri vha nthuse u dzhia tsheo khakhathi dza miṱani  . 
Izwi zwi katela mvelaphanḓa yavhuḓi kha masia a thikedzo ya muṱani , u swikelela maraga na mutikedzelo ya u vhambadzelannḓa  . 
Carribean : Amabhunu vho dalela Carribean vha imisa vhege dza Afrika Tshipembe ngei Jamaica , St Kitts na Nevis , Trinidad na Tobago na Guyana  . 
Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo  . 
Ndivho yatsho ndi u sika mupo u vhuedzaho nga u ṋetshedza fhethu hu re vhukati kha vhabindudzi uri vha wane tshumelo dzoṱhe u ṱavhanyisa thandela na u fhungudza zwithivheli musi hu tshi thomiwa bindu . 
Nḓivhadzo ya Ikonomi ya Afurika Tshipembe , yo bvaho nga Ḽavhuvhli ḽa dzi 04 Ḽara 2014 , yo sumbedzisa uri mbekanyamaitele dza ikonomi ya Afurika Tshipembe dzi khou fhungudza phimo ya vhushai na vhushaya ndinganyo , na uri mbuelo ya muthelo i khou vhuedza u bva kha vhapfumi uya kha vhashayaho . 
Muvhuso wo vhetshela thungo miḽioni dza R25 dzau vhona uri vhugudisi vhune ha ḓo ṋewa vhomaḓilonga vhu ḓo fhaṱa zwikili zwine zwa ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu  . 
U ṋea vhathu vhoṱhe hu sa sedziwi uri vha bva fhethu ho fhambanaho , kufarele ku fanaho , a zwi anzeli u themendela ndingano  . 
Vhathu vhane vha vha tsumbo dzavhuḓi kha tshitshavha u bva kha phurofesheni dzo fhambanaho na miṅwe mishumo yo gudelwaho . 
Kha vha dzulele u elelwa zwi tevhelaho : Kugudele kwa vhagudi ku a fhambana . 
Uri vhasadzi na Vhathu vha shayaho vha vhe na vhupfiwa- Maipfi a vhasadzi , vhaswa , vhashai vha vhashai , na vhathu vho kundelwaho a vha pfiwi kha zwitshavha  . 
Luṅwe na luṅwe lwa vhubannda uvhu ndi nthihi tsha raru tsha muelo wa fulaga . 
U ṱanganya , hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya nḓowetshumo  . 
Matoni a Vho-Radebe hu nga si vhe na u kondelela kha zwa polotiki u swika musi zwivhangi zwa dzikhakhathi zwi tshi fheliswa  . 
Zwenezwoha , vha mbo ḓi dzhia ḽivi afha mushumoni , u itela uri vhatshutshisi vha kone u ita zwine vha tenda uri ndi zwone zwo teaho  . 
Mishumo ya u ṅwala ine ya ṱoḓa u pfesesiwa ha ḽitheretsha ine ya khou vhalwa i a thusa vhukuma kha u swikelela maimo a u takalela zwa vhusiki kha vhagudi . 
Arali vho badela tshumelo , vha nambatedze vhuṱanzi ha mbadelo na u sumbedzisa zwi khagala  . 
Nḓivhadzamulayotibe i vhea vha tshumelo ya mililo u bva kha tshumelo ya mililo yo ḓisendekaho kha phindulo u ya kha maele o ḓisendekaho nga u fhungudza khombo ya mililo . 
Davhi ḽa ofisi ḽa SARS i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ha tshelede ye ya shuma zwiṅwe musi vha saathu ṋekedza thendelo kha khumbelo ya ndaela u shandula mafhungo u bva kha tshiimo tshiṅwe u ya kha tshiṅwe ( tsumbo : maṅwalwa u na u a isa kha thebulu na zwiṅwe )  . 
Khumbelo ya ḽaisentsi i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira , zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa  . 
Vha ḓivhadze tshikoloni tsha ṅwana wavho uri u muraḓo wa GEMS nahone vha khwaṱhisedze uri vha tshikolo vha a ḓivha nomboro ya tshumelo ya dzilafho ya shishi  . 
I dovha ya khwinisa na u dzhenisa dziṅwe ṱhalutshedzo kha Mulayo  . 
Tshenzhelo i sumbedza uri mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi vhu pfesesea hani na u konadzea u shumea nauri mishumo na vhuḓifhinduleli zwi elana na muhanga wa kushumele wa mbekanyamaitele ya komiti dza wadi  . 
Ndelekanywa yo vha ya uri zwo vha zwavhuḓi u ṱanganedza masheleni u bva kha tshitshavha tsha Vharema , fhedzi zwo vha zwi na khohakhombo khulwane u a bindudza kana u vha hadzimisa  . 
Khothe Khulwane i pfi yo dzhia maanda ( zwi amba zwauri i wana maanda ayo a tshi bva kha mulayo wa tshirema )  . 
Tshitshavha tshi tea u dzhenelela kha maitele a mugaganyagwama , sa zwine vha ita kha IDP  . 
Hune zwa konadzea , hu fanela u shumiswa nḓila ine musedzulusi a ḓo vha o ḓiimisa nga eṱhe arali muvhilaeli a sa fushei nga phindulo ye a ṋewa kha luṱa lwa u thoma  . 
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva . 
Nyito dzoṱhe hedzi dzi a kona u bveledza zwikili zwa ndeme zwa u humbulela nga u ita , zwine zwa fhedza zwa vha tshipiḓa tsha maitele a u wana nḓivho yoneyone tshikoloni hune ha funzwa vhagudi Ḽitheresi na Nyumeresi . 
A hu na nyimele ine tshigwada itshi tsha vhahumbeli tsha nga dzhielwa nṱha , ngauri u hanwa kha tshiimo itshi ndi nga nṱhani ha u kundelwa u swikelela ṱhoḓea dza fhasisa kana u iledzwa nga nṱhani ha iṅwe mbetshelwa ya mbekanyamaitele  . 
Thendelo ya vhabebi vhoṱhe kana vhalondoti vha ṅwana i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ṅwana a tshi nga ṋewa phasipoto . 
Tshivhangi tsha lufu fhiwaho muingameli zwi tshi ya nga uno Mulayo  . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe maanḓa a nyambedzano u shuma sa mutheo wa nyambedzano ngei kha Muṱangano wa vhu28 wa Madzangano kha Thendelano ya Montreal nga ha Zwithu zwine zwa khou Fhedza Ozone Layer ( Montreal MOP 28 ) une wa ḓo farwa u bva nga ḽa 10 u ya 14 Tshimedzi 2016 , ngei Kigali , kha ḽa Rwanda . 
Khabinethe i ṱanganedza u engedzwa ha ndambedzo nga Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ( IDC ) u itela vhubindudzi kha vhukoni ha vhubveledzi Afrika Tshipembe , sa zwe zwa sumbedziwa kha mvelelo dze dza bvisiwa zwenezwino nga Ṱhafamuhwe 2017 . 
Fhedzi , vhathu vha ṱangana na thaidzo arali i songo alafhiwa zwavhuḓi . 
Ndangulo yo khwiniswaho , nga maanḓa kha zwiimiswa vhuḓifari ha vhuaḓa  . 
Zwa vhukuma , themo mbuelo tshiṅwe tshifhinga ḽi a shumiswa u amba muholo tsalela  . 
Nḓowelo i nga kha uri , kanzhi , vho funzeesaho na vhathu vha re na zwikili vha a pfuluwa u bva kha mashango avho e vha bebelwa khavho  . 
Muvhuso u vhona izwi zwi tshi nga itwa nga u khwinisa nyimele dza hune vhashumi vha shumela hone na hune vha dzula hone na u khwinisa vhushaka vhukati ha vhashumi musi vhe mushumoni . 
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu , maḓi , tshampungane , muḓagasi , vhulangi ha malatwa na dzibada  . 
Iyi nyolo ya zwipikwa i a pfala ? 
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha ḽa 19 Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula nga muvhala kana zwiito o fanelwa , nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa phalamennde , nga u ṋetshedzwa murahu ndaka yawe kana thandululo I linganaho . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ya 44 u ḓo langa mulayo wa vunḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha masia a mushumo a re ngomu ha Sheduḽu ya 5  . 
Puloto na puloto ṱhukhu , nḓila ine ḽitambwa ḽa ṋekedzwa ngayo , ḽi sumba vhatambi , na uri vha aluwa hani na ḽitambwa , fhethuvhupo na siangane ( hune ra ṱoḓa u pfesesa ḽitambwa ) , u sielisana , u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo na zwiga , thekhiniki dza ḽitambwa , sa u amba u woṱhe , ḽishandi ḽa ḽitambwa , ndangulo ya tshiṱeidzhi , u ḓisa mutsimbelano kana midai kana ḽikhaulambilu ndi zwine zwa tea u gudiwa musi hu tshi vhaliwa ḽitambwa . 
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu ndi ndambedzo ya vhathu vhane vha ṱo ḓa u renga tshitentsi tshine tsha vha na tshomedzo dzo teaho  . 
Tshipikwa tshoṱhe tsha pfunzo ya u thoma ya vhathu vha Athens ho vha hu u bveledza mikhwa mivhuya , ine khayo nḓivho ho vha hu u ṋetshedza mvulatswinga  . 
Vha tea u thoma vha dzhenisa uyo muhumbulo kha bugu , garaṱa , CD , tshioliwa , tshifanyiso , kana fiḽimu  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u shumisi kana u bvisela khagala mafhungo a nga ha vhone vhaṋe , a nga ho sa murafho , vhurereli , kana vhuimo ha poḽotiki , hu si na thendelo yo ṋekedzwaho  . 
Muthu uyu u shuma sa tshand(a tsha tshihot ( ola  . 
Nga yeneyo nḓila Fhethu ha Mvelelo dza Ndeme ( KRAs ) kha vhalanguli hu fanela u fana  . 
Arali mbilaelo yavho i nga vhuḓifari ha muofisi mulanguli , vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Khothe dza tshiṱiriki . 
Hezwi zwi ita uri hu vhe na u engedzea huhulwane ha khombo ya u pfukisela HIV zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na zwa vhugudisi  . 
U vhala kuhumbulele kwa u kwengweledza ho sedzeswa lushaka lwa vhathetshelesivhaṱaleli , kuṋekedzele na u aluwa ha kubulelwe kwa kuhumbulele ( agumente )  . 
Vha songo ḓa vho fara tshithu , ri ḓifhelwa nga u vha ṋea tshumelo  . 
Kanakana na Ndinde vho ita mini ? 
U tsireledza pfanelo , mbofholowo , maanḓa na tsireledzo kha vhathu vhoṱhe shangoni  . 
Nga tshifhinga tsha musi Afurika Tshipembe ḽo vha Mudzulatshidulo wa BRICS , ho swikelwa mvelaphanḓa khulwane kha u thoma maitele maswa a BRICS e a rwelwa ṱari kha muṱangano wa Vhuṱanu wa BRICS , izwi zwi katela , Khoro ya Mabindu ya BRICS khathihi na Khoro ya BRICS ya Think Tanks , nahone mivhigo nga ha mushumo we wa itiwa nga zwiimiswa izwi i ḓo ṋetshedzwa Vharangaphanḓa vha BRICS . 
Ndi zwa ndeme u anganyela hu sa athu u elwa , fhedzi zwi nga kona u itwa musi vhagudi vho no ela nga tshenetsho tsha u ela lwo vhalaho . 
U vhona u ri hu na nḓisedzo ya tshumelo i sa khakhiswiho nahone yo dzudzanyeaho nga tshifhinga tsha u pfuluwa na tshandukiso na u sumbedzisa vhashumi tshivhumbeo tshiswa tsha tshiimiswa  . 
Naho hezwi zwo hangwiwa kana zwi songo kombetshedzwa u vha na vhuḓifhinduleli kha khomishini  . 
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha , muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo tsumbo : ṱho ḓisiso ya u kwamea ha mupo , mulayo wa zwa mupo , etc  . 
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo nga luṅwalo lwa dzangano lavho lune lwa vha na luswayo lwa dzangano , sa idzwo u swaiwa ha seed lot na u sambuluswa ha tshiofisi zwi sa shumiswi  . 
Muphuresidende Vho-Jacob Zuma vho vha muambi muhulwane kha dzulo iḽo , ḽe ḽa dzhenelelwa nga vhaswa vha 500 ubva kha mavunḓu oṱhe . 
Hezwi zwi katela u ita senthara dza vhudavhidzani dza tshizwinozwino na u engedza mmbi ya zwa dzi ambuḽentsi , u engedza tshumelo dza zwa dzilafho dza areo , na u khwinisa vhugudisi ha ndondolo ya zwa shishi na senthara dza zwa shishi . 
Mafhungo , Vho Humphrey Ramafoko  . 
Vhagudi vha kha ḓi shumisa u ṱusa ha u dovholola u sumbedza uri vho swikelela hani kha phindulo . 
Kha vha lingedze u dzhenisa zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho zwe zwa topolwa,hu tshi katelwa nḓivho ya vhathu nga ha mafhungo a vhupo hapo  . 
Mutholi a nga dzhiela ntha na u thoma thodisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo dadziwaho zwavhudi na manwalo othe ane a todea  . 
Tshikoloni vhagudisi vha anzela u sa kona u vha fhambanya  . 
U fhandekanya maipfi a no ambiwa a vha mibvumo na u i ṱanganya hafhu . 
Khabinethe i humbela zwitshavha uri zwi litshe u vhea mulayo zwanḓani kana nnḓa ha sisiṱeme ya mulayo , vhunga u ita izwo zwi songo tendelwa nga mulayo na uri zwi dovha zwa wela kha vhutshinyi . 
Ri sedza fhedzi kha mbuno dza mbilaelo yeneyo nahone ra ḓa na thandululo hune zwa konadzea . 
Olani bena ine ya tsivhudza vhathu uri vha tea u vhavhalela mupo  . 
Sa nungo dzi shushedzaho vhuthihi ha miṱa , vha shandukiswa vha vha nungo dzi shushedzaho u khwaṱha ha mukhukhu  . 
Kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa hu na ofisi ya thungo ine ya shumana na u bviswa ha rekhodo dza vhugevhenga  . 
Zwithu zwi no suvha -- U topola na u sedzulusa zwithu zwi no suvha -- U ṱalusa na u sedzulusa zwithu zwine zwa nga suvha na u kunguluwa . 
Musi Muphuresidennde vho no saina uri vha tendelana nawo , Mulayotibe u mbo ḓi vha mulayo une wa tea u thoma u shuma . 
Dti i khou bvela phanḓa na u shuma na vha kwameaho u itela u fhungudza masiandoitwa . 
Nga ḽa 12 Shundunthule 2016 muvhigo wa u fhedzisa wa NEDLAC wa nga ha Mulayotibe wa 2016 wa BMA wo tendiwa nga Khomithi ya Vhulangi ya NEDLAC  . 
Ndovhololo , u linga na u ṋea muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga yoṱhe ( tshi tsho avhelwaho tshi a zwi tendela )  . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri , uri vha kone u vhambedza vhuleme ha zwithu zwo fhambanaho , vha tea u ḓivha uri vha tea u shumisa zwithu zwa u kala zwi fanaho . 
NCOP i ṋea vhupfiwa kha vhuvhambedzanyi ha mavunḓu a ṱahe a Afurika Tshipembe na u ṋetshedza hafhu muvhuso wapo vhuimo ha u dzhenela kha khaseledzo dza vhusimamilayo kha vhuimo ha lushaka  . 
Nga uri ikonomi yashu ndi ṱhukhu na uri yo vulea , iya kwamea kha mveledziso hedzi dzoṱhe  . 
Khonṱhiraka dzine dza vha na dzangano a zwa u maga dzo sainiwa mathomoni a Nyendavhusiku 1999  . 
Mbekanyamaitele idzi dzo itelwa u engedza vhuswikeleli ha vhulamukanyi nga zwigwada zwa tshitshavha zwine zwa sa khou shumelwa lwo linganaho kana nga nḓila yavhuḓi nga sisiṱeme ya vhulamukanyi - zwi fhungudzaho mutengo na tshifhinga tsha u tandulula khanedzano ṱhukhu . 
Maitele aya a sumbedza ndeme ya mugaganyagwama u re hone  . 
Vhuṱanzi ha Vhuṋe vhu nga humbelwa , zwi tshi ya nga tshumelo i ṱo ḓiwaho . 
Mulayo wa Muhanga wa Mashumele a Vhushaka ha Mivhuso yo Ṱanganelanaho , wa 2005 u dzhiela nṱha ndeme ya u dzhenelela ho fhelelaho ha mivhuso yapo kha vhushaka ha mivhuso yo ṱanganelanaho , sa izwi muvhuso wapo u wone fhethu ha ndeme ha nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso  . 
Mitambo ndi nḓila yavhuḓi ya u khwaṱhisedza luambo na u dzhenelela nga mafulufulu ha vhagudi kha u guda . 
Zwi tshi tshimbilelana na u sika zwikhala zwa mishumo vhubvaḓuvha ha Johannesburg , Ḓorobo ya Ekurhuleni yo ḓidzhenisa tshoṱhe kha u vusuludza ikonomi ya zwikolobulasi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mabindu a khou fhufhuma kha zwikolobulasi . 
Mudededzi vha ḓo vhanda u swika kha 8 . 
Vha shumise  . 
Hu d(o itwa uri honoho u t ( anzielwa ha vhungomu ha ndayotewa hu tou n(walwa kana u fheliswa ha ndayotewa nga vhusimamilayo ha vund(u kana phurovintsi hu swikiswe kha Muredzhisitarara lwa foma(la hu dovhe hu humbelwe Khothe uri i ite mushumo wayo u ya nga khethekanyo ya 144 ya Ndayotewa  . 
Ofisi dzoṱhe dza Muhasho wa Muno dzi ḓo vula u bva nga 08:00 u swika nga 17:00 nga ḽa 5 na ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2016 , zwine zwa khou tshimbilelana na awara dza mushumo wa Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho lwa maḓuvha mavhili . 
Mulanguli wa thandela ndi muthu we a tholelwa u khwaṱhisedza uri thandela i a bvuledzwa kana u khunyeledzwa  . 
Thandela dza Vhusimadaka- Participatory Forest Management ( PFM ) ndi ndila ya u tsireledza daka ine ya ita uri vhathu vha vhupo honoho vha kone u langula uri daka li shumiswa hani  . 
Kha vhuimo ha tshiimiswa u sedzwa hu kha tsenguluso ya zwipikwa na zwiṱirathedzhi zwa tshiimiswa  . 
U kona u tshimbidza mihasho ya muvhuso i kwameaho kha mishumo ya CBNRM , dziforamu dzo fhambanaho dzi tea u thomiwa hu na vhaimeleli vha bvaho kha vhashumisani vhothe . 
U ṅwala nomboro hedzi ngu bva kha ṱhukhusesa u ya kha khulwanesa . 
Hafhu hafhu , zwi ḓo lila uri muvhuso u ṱanganedze na u langa ndamulelo dza vhushelamulenzhe ha muvhuso , zwine zwi si vhe hone nga tshino tshifhinga  . 
Kha vha kwame muṅwalisi ane a ḓivhea kha shango ḽi vha renga u bva khaḽo . 
Mihasho minzhi , sekithara dza phuraivethe na zwiimiswa zwa vhuṱoḓisisi vho bindudza zwihulwane kha thekhinoḽodzhi na inovesheni kha mbekanyamushumo dzavho dza mveledziso dzo fhambanaho  . 
Kha vha swaye bogisi ḽo teaho nga X. 
Vha na nungo dza u ṱanganedza kana vha hana dzikhukhi  . 
Olani tshifanyiso tshi no sumbedza uri vhana vho ḓipfa hani vha tshi tea u humela hayani . 
Databeisi ya PHR i na rekhodo dza mishonga dzavho ho sedzwa ḓivhazwakale ya mbilo dzavho . 
Vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa vha sedzulusa khumbelo yavho na uri vha fanela u badela mbadelo sa zwo randelwaho nga vunḓu ḽavho . 
U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza Vhagudi vha sumbedza zwikili zwa u ita nḓowenḓowe na u ṋekedza ha oraḽa . 
Vha tshi vhuya vho wana afha hayani ha havho ho tou ita hani ? 
U shumisa mapa na mutandulo wa u tou buḓa na notsi dze vha dzi ita kha iyi therisano  . 
Arali Khoro ya Mavunḓu ya lushaka ya sa kona u dzhia tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva NDIMA YA 6 : MAVUNḒU tshee mulayo wa fhiriselwa khayo , mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro  . 
Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na tshiphugaṱhalu tshaḽo tsho ṱaniwaho kha nnḓu ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muthu ane dzina ḽawe ḽa ḓo shumiswa u ṅwalisa goloi  . 
Musi ho no fhedzwa ndugiselo dzoṱhe , vhadzhiamikovhe vha a kwamiwa hafhu kha mbekanyamushumo ya wekishopho ya vhugudisi na mutevhe wa u fhedzisela wa zwo sedzwaho kha vhugudisi  . 
Zwi dovha hafhu zwa ṋea vhagudi tshifanyiso tsha u rekhoda tshine vha nga tshi shumisa u ṱalutshedza uri vho tandulula hani thaidzo . 
Muhumbulo uyu wo thoma nga 1946 musi Mbumbano ya Dzitshaka i tshi vhumba Tshata ya Mbumbano ya Dzitshaka  . 
Zwa u ṱalula u ya nga nga mbeu ndi u shumisa maanḓa muthu a songo ḓiimesela kana o ḓiimisela kha u sanda muṅwe , u khethulula na u shumisa vhafumakadzi , zwo ḓisendeka nga mihumbulo ya u ḓihudza ha vhanna  . 
Mavu oṱhe a muvhuso mavu ane a langwa nga Muhasho wa zwa Mavu kana wa Mishumo ya Muvhuso kha Tshitshavha kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo . 
Tshitumbu tshi tea u bvalelwa nga ngomu ha tshifaro tshi sa dzheni muya nahone tshi dzheniswe kha bogisi ḽi sa vhonadziho  . 
Maemu o ḓivhadza khotsia awe nga ha tshiwo tsho bvelelaho tivhani  . 
Nga murahu ha tshifhinga a livha dzifoununi  . 
Germany ḽo vha ḽo ḓala na phakha dza vhaṱaleli he vhaṱaleli vha vha tshi kuvhangana na u dzhenelela kha ḽimuya ḽa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ḽa u ḽa , u nwa , u ṱangana na khonani ntswa na u renga zwihumbudzo . 
Ho sumbiwa mbetshelo dzo khetheaho , na uri arali ha vha na u pfuka mbetshelo , tenda zwi tshi ḓo ṱalutshedzwa zwa sala zwi sa lwi na Ndayotewa  . 
Dzi tevhelaho ndi nyendedzi dza SALGA mayelana na u ela kana u topola fhethu ha kushumele kwa ndeme ha zwigwada zwa madzangalelo zwo imelwaho kha wadi ya masipala  . 
Naa ndo vhala kana u pfa mukumedzo nga zwi re ngomu ha Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo , 1998 ? 
Sa musi u sudzuluwa ha ndeme ya nṱha ho shanduka , na ṱhalutshedzo ya ndeme ya nṱha yo ralo  . 
GEMS i ḓo ḓivhadza tshumelo ya u sedzulusa mbilo dza phathoḽodzhi na radioḽodzhi dza u thusa u khwaṱhisedza uri mbilo idzo dzi khou langwa nga nḓila yone musi vha tshi ita mbilo  . 
Mutengo wa mukukuṱo wa khovhe wa zwenezwino wo vha u nṱha kararu , vhunga infḽesheni yo vha yo bvelela kha ṅwaha muthihi fhedzi  . 
Vha tea u dzula vha tshi khou ṱola tshithivhelamulilo u itela u thivhela u tshinyadzwa nga mulilo zwi songo tea , nga maanḓa nga tshifhinga tsha u fhisa mililo . 
Mulayotibe u ṋea mveledziso ntswa kha sekithara ya vhuendi ya tshitshavha . 
Sa tsumbo , i ombedzela ṱhoḓea ya u engedza magudedzi a FET phanḓa ha musi hu tshi khwiniswa vhukoni nga u ṱavhanya  . 
Nahone zwi amba u ita nungo dza vhuhali dza u wana thasululo i kovhekanwaho ya u kunda thaidzo ya vhukuma yo livhanaho na vundu  . 
Zwa mbo itea uri vhashumisani nae vha vhone uri uyu mureili wa tshibisana u vho tshi shumisa sa thekisi u itela u wana tshelede  . 
Hezwi nga maanḓa zwi kwama tshiṱafu tshine tsha kwamana na miraḓo ya tshitshavha ngauri tshi tou pfesesa zwavhuḓivhuḓi ṱhoḓea na mbilaelo dzatsho  . 
Ro dovha hafhu ra kovhekanya khophi dza ḽikumedzwa ḽa vhuvhili ṋamusi kha midia nahone vho dzi ṱanganedza , zwi khagala uri vha ḓo ḽi vhiga  . 
Thomani kha 0  . 
Mafhungo a tevhelaho a fanela u dzheniswa kha tsedzuluso , hune zwa tea , a ḓivhadzwe kha vhuḓifari ha u tsikeledzwa nga mbeu u itela u swikela kha asesimennde khulwane dzi tendiseaho mvelelo dza phurogiremu  . 
Vho ḓadzisa ngauri hu na ṱhoḓea kha muhasho ya u ḓitumbula hafhu nga u ṱalutshedza hafhu zwo u teaho,u ṱalutshedza hafhu zwo u teaho , vho ṱalutshedza uri hezwi zwi a konadzea nga u fhirisa mikano yo vhewahoya zwo ḓoweleaho . 
Phendelo yo swikelwaho u bva kha ṱhoḓea idzi ndi ya uri , naho hu na uri sia ḽa akhaivi dza saintsi ḽo ṱalutshedzwa zwavhuḓi , ṱhoḓea ya ndalukanyo a yo ngo ṱalutshedzwa  . 
Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Vhuvhili wa Shango nga ha u thomiwa u shuma ha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo na Ndondolo ya Vhana ( Thendelanomviswa ya Vhana ) u kumedzwa kha AU nga Phando 2017 . 
Hezwi zwi do ita zwauri hu vhe na u bvela phanda na u linga na u pima , sa izwi mafhungo a muvhigo munwe na munwe a songo fhelela , a sa fani kana a sa yelani na tshifhinga tsha zwino  . 
Arali thendelo ya u thoma yo ṋewa malugana na tshumiso ya tehikwekwete tsha nnḓa , muhumbeli u tea u wana fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa ofisini ya tsini ya Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango  . 
Nṋe Madzina na tshifani nga vhuḓalo ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma nga ngoho . 
A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi  . 
Zwi do dzhia maḓuvha mavhili uya kha matanu u shandula close corporation uri i vhe khamphani arali hu sina dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo . 
Musi ri tshi humela mushumoni matshelo , kha ri dzhenise mbiluni maipfi a muphuresidennde o thomaho Dzangano ḽa Vhafumakadzi ḽa ANC Vho Charlotte Maxeke vhe vha ri musi vha tshi amba na Khoro ya Lushaka ya Vhafumakadzi vha Afurika sa Muphuresidennde  . 
Tsha ndemesa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ndi u dzhiela nṱha vhathu vhane vha khou ṱangana na thaidzo , sa vhafumakadzi na vhana zwitshavhani  . 
Kha zwiwo zwot ( he mafhungo a fanela u tsireledzwa nga ganzhe ( la mufuda ufhio na ufhio ( line ( la vha hone  . 
Tsha ṱoḓou pfa zwine vha khou amba , zwino tsha shuvhama muṱavhani tsho pangula nḓevhe tshi tshi khou thetshelesa . 
Vhathu vhanzhi vha a tea u vha vhaunḓiwa kha GEMS u fhira u thomani . 
U vhona MC , WRCS i adza mutevhe wa maitele o vhewaho oṱhe nga maga a sumbe a ne arali o shumiswa kha mulonga wo imaho ngauri , a ḓo mbo ḓi thusa kha matshimbidzele a ndingandinganyo vhukati ha u tsireledza zwiko zwashu zwa madi na u zwi shumisa u swikelela mvelele dza ekonomi na matshilisano vhathuni . 
Khabinethe i ṱanganedza thendelano ya maitele maswa kha zwa mutengo yo swikelelwaho nga Minisṱa wa Mutakalo , Vho Dokotela Aaron Motsoaledi , vho ṱanganelana na madzangano a dzitshakatshaka a na tshivhalo , kha u ṱavhanyisa u vha hone ha philisi nthihi ya dzilafho ḽa HIV ya u tou thoma i sa ḓuriho . 
Ri khou ṱoḓa maele a lushaka . 
Kha vha pike nga khumbulo tshitatamende itshi vho sedza mafhungo a kwamaho mabindu a ḽifhasi nga nḓila i si yone  . 
Kha vha tutuwedze u shela mulenzhe-vha songo kombetshedza . 
Tshiteṅwa tshithihi tsha mveledziso ya ndeme kha fulufulu ḽi vusuludzeaho ḽi sa nyeṱhi hu ḓo vha mveledziso ya thekhinoḽodzhi yo sedzaho kha u fhungudza mitengo na u engedza vhukoni  . 
Arali hu na he vha swika vha kwamana na malofha , vhunna kana tshiluḓi tshi no bva kha vhudzimu ha mufumakadzi zwa muthu ane a khou humbulelwa musi hu tshi khou itwa vhutshinyi ha zwa vhudzekani , vha nga vha vho ṱanea kha khombo ya u nga kavhiwa nga HIV  . 
Ro vha ri tshi khou imbela vhakalaha luimbo . 
Malugana na izwi , hu fanela u dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini ha vhana vhaṱuku zwi kwamesa vhasidzana u fhira vhabebi vha vhatukana  . 
Vhufhura vhu ḓivhiwaho sa Nigerian Setter Scam ndi vhufhura ha nṱhesa  . 
Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓḓisiso  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi maitele o fhambanaho na u thutha  . 
Muthu a nga humbula uri arali mashango aya a nga ṋewa tshikhala , a nga takalela u ṋetshedza zwibveledzwa zwa ndeme ya nṱha  . 
Tshanduko i ṱalutshedza ya zwiṱaluli zwa mbonalo ya muṅwali  . 
Fomo ya Muano uyu i a wanalea Ofisini ya Thendelo  . 
U nanga masala o teaho . 
Khabinethe yo tendela themendelo ya Phurothokhoḽo ya SADC kha Ndango ya Mupo wa Mveledziso i Yaho phanḓa nga Phalamennde . 
Vha humbule : Kha miraḓo ya Sapphire na Beryl , mushonga wavho wo randelwaho u tea u ṅwalwa nga dokotela a re kha Netiweke ya GEMS . 
Khwiniso dzi ḓo konisa u thomiwa ha mbuelo dza dzimpfu na mbuelo dzo engedzwaho dza tsiwana na vhana ngomu miṱani i langwaho nga vhana . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u khwinisa nḓila yaḽo ntswa na u bvela phanḓa na u shela mulenzhe kha u khwinisa saintsi na thekhinoḽodzhi nga u angaredza  . 
Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama  . 
Arali hu na tshumelo yo no vhaho hone ya zwa mulilo , vha fanela u fha mbumbano yeneyo nḓivhadzo ya uri hu na mbumbano ine vha khou ṱoḓa u i vhumbavha ramba Muofisiri Muhulu wa Mulilo kha muṱangano wavho . 
Nga tsedzuluso tsho ṋea lubuli kha nyimele ya midia ṱhukhu kha shango ḽashu  . 
Nga tshifhinga tsha u fhirisela , mavundu a ḓo isa phanḓa nga nḓila dza one aṋe u thoma zwiimiswa zwa u eletshedza zwa vundu  . 
Nga tshifhinga tsha tshipitshi tsha mugaganyagwama wa 2008 , minista wa gwama vho dovholola tshithu tsha ndeme itshi  . 
Antrhopology ndi one ane a fha ṱhalutshedzo nga maitele na lutendo . 
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo  . 
Zwi kha ḓi vha zwo ralo , kha hu dzulele u itwa nḓowenḓowe ya u fhaṱa na u fhaṱulula ( pwashekanya ) maipfi . 
U bvela phanḓa na u sedza kha u bveledzisa luambo lune vha lu ṱoḓa u buletshedza phetheni . 
U ṋea miraḓo ya tshitshavha maanḓa a u sedza muvhuso wapo u tshi tshea mafhungo  . 
Ndi vhona u nga zwi a naka u ambara tshikhipha na tshithu tshi songo ḓowelwaho sa tshikete tsha mithenga . 
Musi gomelelo ḽi tshi khou ralo u bvela phanḓa , vha rengise tshiṱoko u swika musi vho sala nga zwifuwo zwiṱuku zwavhuḓi , zwa tsadzi zwa biridi zwine zwa ḓo vha zwa ndeme musi hu tshi vha na gomelelo nahone zwine zwa ḓo kona u dzwala nga tshifhinga tshenetsho  . 
Nḓaḓo ya tshanduko i bvelaho phanḓa ndi tshiteṅwa tshine madzangano oṱhe a livhana natsho - tshiteṅwa tshine khatsho vhugudisi a vhu ngo tou tsireledzwa  . 
Zwiḽiwa zwa pfushi zwi ita uri ri si lwale . 
I tea u fha mafhungo vhathu nga ha khophorethivi na zwine vha shumisa zwone . 
Maanea a disikhesivi one a vha a tshi khou lingana , a sedzulusa masia oṱhe a u ṱaṱisana . 
Vhengele iḽi ḽi khou vula ḽina zwipeshala zwi mangadzaho  . 
Nyambedzano dza mulovha dzo vha dzo ḓisendeka kha u thoma vhushumisani kha mafhungo a ngaho mabindu , mimaini , mvelele , pfunzo na thekhinoḽodzhi ya mafhungo  . 
GEMS i katela vhana u swika kha miṅwaha ya 21 , nga nnḓani ha musi ṅwana e muholefhali wa muhumbulo kana muvhilini kana e na miṅwaha ya fhasi ha 28 nahone e mutshudeni kha tshiimiswa tsha pfunzo ya nṱha tshi dzhielwaho nṱha  . 
Muhasho wa zwa Vhudavhidzano ndi tshana tsha tshumelo ya Muvhuso kha muhasho wa zwa Vhudavhidzano  . 
Tsedzuluso nga u angaredza ya zwigwada zwo fhambanaho malugana na zwa ikonomi na kutshilele khathihi na zwigwada zwi fhambanywaho nga madzangalelo hoṱhe wadini ho katelwa na u wana vha shayaho vhukhudo  . 
Tshifhinga tsha u wana ṱhanziela ya phytosanitary tshi ya nga milayo ya u rengisela mashango ḓavha i kwamaho tshibveledzwa tshenetsho na shango  . 
Musi hu tshi engedziwa nila dza u isa zwithu zwiswa uri hu kwamaniwe ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwine zwa tikedza mbakanyamushumo idzi zwi ngo ea vhuimo vhune ha nga bvelelwa vhune ha nga bveledza u wana masheleni nga tshifhinga zwa dovha zwa ea thikhedzo ya ndivho ya tshifhinga tshilapfu kha u vhulunga he zwishumiswa zwa mupo zwa itika hone  . 
Muthihi wa mishumo u tea u vha mulingo wa vhukati ha ṅwaha . 
U bva vhuṱukuni havho , Vho-Adv Thomas vho vha vha tshi ḓi vha na dzangalelo kha u shela mulenzhe kha muhumbulo wa u vha na tshitshavha tshavhuḓi hune vhathu , hu sa sedzwi uri ndi vha muvhala kana lutendo lufhio vha dzula vho vhofholowa , vha na zwikhala zwi linganaho kha vhupo ho tsireledzeaho  . 
Na nga tshifhinga itshi - na u dovha , vha nga anganyela uri izwi zwi nga ya phanḓa lwa tshifhinga tshingafhani , u shumiswa ha konisiṱabuḽu vho khetheaho u vhulaha vhathu ? 
Arali pfulo y bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi zwine vha khou ṱoḓa u zwi ṅwalisa zwo no ṅwaliswa nga muṅwe muthu , vha fanela u wana thendelo yo ṅwalwaho ya muthu onoyo vhasa athu u ḓiṅwalisa . 
Mbekanyamushumo ya mvelele dzo fhambanaho  . 
Naho hu na vhuḓikumedzeli kha zwiṅwe zwitshavha zwa sialala u fhelisa khethululo ya kale kha vhathu vha tshisadzini na u sa vha dzhenisa kha zwiimiswa zwa khothe dza sialala , hu tshe na nyimele dza u sa lingana hu hulu na u sa vha na ndavha na zwa mbeu kha sisiṱeme ya khothe ya sialala . 
U guda tshivhumbeo tsha luambo zwi tea u thusa kha u bveledza vhudavhidzani havhuḓi na u ṱumanywa na mashumisele oneone a luambo fhethu ho fhambanaho ha matshilisano , sa u amba zwine muthu a khou zwi elekanya kana u zwi pfa ; u ḓivhadza vhathu ; u ṋea masia na ndaela . 
Maitele haya a o isiwa phana khathihi na phiolisi ya u sedzulusa mulayo wa ndangulo ya shango ya malwadze a zwimela na zwifuwo  . 
Ndivho khulwane ndi ya u bveledza tshitshavha tsho tewaho nga nḓivho ya ndondolo ya nḓivho-kati ya vhathu , u shandukisa tshitshavha tsha Afrika Tshipembe na ikonomi zwo ṱoka kha tswikelelo na u shumiswa ha thekhinoḽodzhi dza vhudavhidzani ha mafhungo ha tshimodeni  . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lu bvaho kha mutholi wavho lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi tea u ṋewa phasipoto ya tshiofisi . 
Mitambo ya nnḓa ine ya nga sa u gonyagonya mabulanga kana matanda kana u gidima kha mutalo zwi nga ṱuṱuwedza ndivho ya fhethu , u fana na u pfuka mutalo wa vhukati , zwine zwa vha tshikili tsha ndeme vhukuma , vhuhulu ho sedzwa nḓivho ya u vhala na u ṅwala . 
Dzithandela dzine dza disa vhutsila kha tshitshavha uri tshi kone u langula zwishumiswa zwatsho nga ndila ya khwine  . 
Vhagudi vha tea u itwa uri vha ḓivhe ḓivhaipfi ntswa , zwivhumbeo na tshaka dza zwibveledzwa vha sa athu u kona u zwi bveledza . 
Ri lwela u fhaṱa mbofho dza masia o vhalaho dzo khwaṱhaho vhukati ha tshaka dzashu nga fhasi ha nyimele ntswa nahone yavhuḓi ya mbofholowo , u bvelela ha thekinoḽodzhi na mulalo  . 
Hafhu , izwi zwi ṋea tshikhala tsha u ṱuṱuwedza hu si u tshintshana mitambo fhedzi , fhedzi na vhuendelamashango hafhu  . 
Vha khwaṱhisedze uri vhone na dokotela wavho vho saina fomo ya khumbelo . 
Nndi nnyi ane a nga ita mbilo ? 
Mvelelo dza u Guda na Maimo a u Linga zwi khagala  . 
Zwiṱuṱuwedzi zwashu zwa u engedza vhubveledzi zwo vhuisa mbuyelo . 
O vhuelela ngei Swongozwi a vhusa lushaka , fhedzi ho ngo dzulesa hone  . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha gumofulu ḽa mbuelo ḽine ḽa ḓo rekanywa ho sedzwa vhumbwaho nga zwiṱiriki  . 
Maṱodzi a mu ṋea maṅwe a 9 . 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u dovha vha ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 Companies Act , 1973 Act 61 of 1973 . 
Thero ndi yone i livhisaho kha khanedzano i re na vhutshilo  . 
Zwenezwo , ndi zwa ndeme kuvhonele kwa vhanzhi na kwa vha si vhanzhi ku vhewe phanḓa havho  . 
Kha vha litshe vhatshimbidzi vha shume lwa tshifhinga tshilapfu , fhedzi hu songo vha tshifhinga tshilapfusa  . 
Naa ndi nga vhetshela Ndaela thungo ? 
Vhabebi na vhaunḓi a vho ngo tea u vhofhololwa kha vhuḓifhinduleli havho malugana na ṅwana wavho o vhifhaho muvhilini , na uri vha fanela u vha phanḓa kha u shumisana na tshikolo u tikedza na u ṱola mutakalo wa ṅwana wavho na mvelaphanḓa  . 
Phesenthe ya miḓi i re na u swikelela ḽeveḽe ya mutheo ya maḓi , tshampungane , muḓagasi na u ḽaṱwa ha mathukhwi o omaho  . 
A fhidza mushumoni kana a fhidza mushumoni lunzhi hu si na tshiitisi kana thendelo  . 
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa tshitshavha ane a tea u sedzana na mulandu , mushumeli uyo u ḓo isa phanḓa na ṱho ḓisiso nahone a ṋekana nga muvhigo wo tou ṅwalwaho wo fhelelaho kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha bviselwae khagala kha furakisheni nga nṱhani ha hafu na kotara . 
Khabinethe yo tikedza muṱangano na vha nyanḓadzamafhungo wo fhelelaho na Minisiṱa wa Gwama uri vha kovhelane na maAfrika Tshipembe nga ha vhudzheneleli vhune muvhuso wa ḓo ita kha muhanga wa zwino wa mugaganyagwama  . 
Dzilafho ḽa Zwa Vhulimi , na Dzilafho ḽa Zwifuwo  . 
U dzhenelela uhu ndi u itela u vhona uri fhethu afha hu tevhedzela Zwitandadi zwa Khwaḽithi ya Muya Hoṱhehoṱhe zwa Lushaka . 
Vhadededzi vha tea u sa ṋea ṱhalutshedzo na mihumbulo yavho ya ḽitheretsha , fhedzi kha vha tendele u dzhenelela ha vhagudi u ya nga hune zwa konadzea ngaho . 
U vha na vhuṱanzi na u dubekanya nga vhuhulwane di nga zwi na khombetshedzo I fanaho nahone sa thendelo ye zwa tou I netshedza  . 
A vha teiu ṋetshedza tsumbo dza malofha a phukha i kwameaho . 
Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa , tshi tea u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi . 
Khophi yo sethifaiwaho ya phasiphoto kana thendelo ya tshifhinganyana ya vhudzulapo  . 
Iyi Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho yo imiswa nga vhubindudzi vhu fhiraho R40 biḽioni kha Fulufulu na Tshigwada tsha Nḓowetshumo ya Vhufhisatsimbi  . 
Sa tsumbo , arali muthu a fhindula lwa swili nga u zhambelela , mvelelo ndi dza uri uyo ane a khou fhindulwa na ene u ḓo zhamba nga nḓila yeneyo  . 
Khomishini I na maanḓa na mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka . 
Tsireledzo )  . 
Masiandaitwa a songo elwaho zwihulwane na u pfeseswa a AIDS a ita uri data ine ya vha hone zwino i sa tou fhulufhedzea tshoṱhe , zwihulwane musi zwi tshi ḓa kha mugaganyo wa nḓisedzo na ṱhoḓea ya vhadededzi  . 
Ngauralo , dzangano ( line ( la n(etshedza tshumelo yo teaho kha sekithara ya phuraivete , ( li fanela u sumbedziswa uri fhungo ( la Tshumelo ya muvhuso , kha u n(etshedza tshumelo kana zwishumiswa , zwo vhofhiwa nga milayo ine ya vha kha Ndayotewa ine ya langula vhulanguli ha muvhuso zwine zwa t ( od(a tshiimo tsha nt ( ha tsha vhud(ifari ha tshiphurofeshena(la  . 
Bisi yo vha i tshi khou swa  . 
Vha nga kha ḓi wana zwinzhi nga ha mbuelo dzavho kha nyendedzi ya mbuelo ya 2013 . 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe vhagudi vha a kona u ita nḓowenḓowe ya zwikili hezwi zwa u ela . 
Ni tshi tou bva tshiṱitshini ni ye mondeni  . 
Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999 , nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni  . 
Dziṅwe khaedu dzi elanaho na mugaganyagwama wa masipala dzi elana na vhukonḓi kha u pfesesa ḽiṅwalwa ḽo ṅwalwaho nga luambo lwa thekhinikhala , nga maanḓa vhathu vha sa koni u vhala masheleni  . 
U shaea ha milayo i fanaho ii re khagala u itela nḓisedzo ya tshumelo ya thamamveledziso i sa nyeṱhi : DPLG yo bveledza ḽiṅwalwanyendedzi ḽi bulaho milayo iyi kha ḽiṅwalwa ḽithihi u itela u thusa vhorapolotiki na vhaofisiri kha u pfesesa ṱhoḓea dza nḓisedzo ya tshumelo na themamveledziso ya masipala i sa nyeṱhi  . 
Muhweleli u ḓo ḓivhonadza Khothe ya Vhutshinyi a sengiswa malugana na mulandu wa vhutshinyi ha u pfuka milayo ya Ndaela ya Tsireledzo ye a ṋetshedzwa  . 
Arali ni tshi khou thusa muṅwe muthu o huvhalaho , ni shumise magiḽavu tshifhinga tshoṱhe . 
Nga nhani ha tshanduko dze dza bvelela zwitshavhani khathihi na kha ikonomi ya Afrika Tshipembe , ihulwane ine Bammbiri hei a U Tsivhudzana ( Discusson Paper ) a vha khao ndi u amenda mulayo wa vhuaifa ha tshirema ( tshithu ) uri u kone u shumiswa-vho na miani ya musalauno  . 
Zwavhuḓi vhuḓi , mvelelo u swika zwino ndi ṱhuṱhuwedzo wo linganaho kha u humbula u engedzedza mbekanyamushumo , hune vhukoni ha ikonomi ha vha hone  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa u tikedza u thoma u shuma ha Bannga Ntswa ya Mveledziso ya Brics , ine ya katela vha muṱa wa Senthara ya Dzingu ḽa Afrika ngei Johannesburg  . 
Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho , u fhungudzea ha vhutshinyi na dzikhakhathi , ha bveledzwa vhupo ho vhulungeaho ha mahayani  . 
Masia oṱhe a u guda a tea u gudiswa themo iṅwe na iṅwe . 
Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao , a tshi tevhedza ṱhoḓḓea dza hei ndima  . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i teavho u shumiswa kha u khwaṱhisedza mvelaphanḓa yo itwaho nga vhadededzi na vhagudi kha maitele a u funza na u guda . 
Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi  . 
Vilili ḽa zwa ikonomi ya ḽifhasi ḽo sumbedzisa zwithu zwivhili nga u ḓilugisela ha Afrika kha nyaluwo  . 
Mbekanyamushumo ine ya khou bvela phanḓa ṅwedzi woṱhe i na vhurangeli ho fhambanaho nga muvhuso , mabindu na zwitshavha kha u alusa mafhungo a vhaswa nga kha nyito dzo fhambanaho . 
Kuvhusele kwavhuḓi ku ḓo dzulela u ḓisendeka nga u ita maedza na vhusiki nahone mimasipala na komiti dza wadi a zwo ngo tea u shavha u lingedza thasululo dzi shumaho zwavhuḓi kha vhupo hadzo  . 
Zwipotso zwo no vha indasiiri ya vhuimo ha nha , nahone i khou shela mulenzhe nga nila i pfalaho kha GPD  . 
Hu na mbuelo nnzhi kha u thomiwa ha pfunzo nga u shumisa inthanethe  . 
Uri vha vha kone u swikelela mitengo ya zwiḽiwa kha vha renge zwiḽiwa zwi si na madzina sa izwi zwi tshi vha zwi sa ḓuri u fana na zwa madzina , ngeno vha tshi ḓo ḓi ri vha tshi zwi ḽa zwa ḓi fana na izwo zwa madzina  . 
Tshifhinga tshinzhi na nungo zwo fhedzwa kha u dzeula na u phasisa milayo miswa yo livhiswaho kha u bveledza Ndayotewa na milayo ya dimokirasi yashu ntswa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu  . 
Kha vha shumise mulayotewa u thivhela u lwela ndangulo  . 
Fulufulu ndi tshone tshiḽiwa tsha fhasisa nga tshifhinga tsha gomelelo . 
Kha ḽifhasi ḽa zwino , vhurereli vhune vhathu vha hone vha vhu dzhielesa nṱha zwi kha ḓi vha hone  . 
Mafhungo a zwa vhuḓifhinduleli ha Muvhuso kha ikonomi na mveledziso ya zwa u tshilisana zwo shanduka nga maanḓa mathomoni a vho 1980 , kha ri tou ri mafheloni a vho 70 kana mathomoni a vho 1980  . 
Kushumele kune kwa ḓo tevhelwa nga tshigwada ya vhaisala hune ha nga vhea muthu khomboni  . 
Kha vha thome nymbedzano nga u angaredza  . 
Hu tshi khou tevhelwa mihumbulo i bvaho kha vhathu vho shelaho mulenzhe kha Indaba , Phanele ya u Eletshedza yo sedzulusa Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe  . 
U ḓivha na u amba madzina a zwithu zwa 3-D zwine zwa wanala kiḽasini na kha zwifanyiso . 
Mihumbulo : yo vhibva , nahone ndi ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho  . 
Hezwi zwi fhindula bembela ḽa Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka kha u khwaṱhisedza zwihulu kha vhurangeli , u khwinisa vhubveledzi , nga maanḓa u ṱoḓana na nḓivho ya ikonomi , na u khwinisa tshumiso yavhuḓi kwao ho dzudzanaho  . 
Zwenezwo zwi a pfesesea uri vhashumeli vha muvhuso vha fhiraho 520 000 vho fulufhela GEMS u swikelela ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo  . 
Nwana muṅwe na muṅwe u ḓo wana nngana ? 
Tshikwama tshi badela ndiliso kha vhashumi vha tshoṱhe na vha si vha tshoṱhe , vhane vha khou gudela mushumo vhane vha huvhala kana u farwa nga vhulwadze musi vha tshi khou shuma vha fhedza vha sa tsha hola zwo vhangwa nga izwo . 
Izwi zwi thusa uru vhagudi u ṱanganya miniti na u i vhala nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara kha watshi dza lutanda , ndi zwe vha ita kha Gireidi ya 2 . 
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe uri avha vhana vha khou ita zwithu zwifhio zwi re na khombo ngomu . 
Naa hu na ḽiga ḽine ḽa vha na ṱhuṱhuwedzo ṱhukhu kha pfanelo , fhedzi ndivho i tshi nga kona u swikelelwa ? 
Muvhuso na tshitshavha vha dzula vho lavhelela vhudifari hu ananaho na tshumelo i thonifheaho kha vhashumeli vha muvhuso  . 
Khabinethe yo kwaṱhisedza uri mihasho i fanela u avhela masheleni o teaho u itela ṱholo ya vhuḓi ya vhudzivha na vhuṱoli u itela mashumele a khwine a mbekanyamushumo . 
Hezwi zwoṱhe ndi mishumo yo lindelaho tshifhinga tshine tsha khou ḓa . 
Vha vhee tshifhinga tsha muṱangano tshine tsha ḓo tea vhathu vhane vha ṱoḓa vha tshi u dzhenela  . 
Fhungo ḽi nnḓa hangei , ḽi hone u nga elwa nga zwishumiswa zwo ḓoweleaho  . 
Musi hu tshi ṅwalwa nomboro dza didzhithi tharu , nomboro vhukati ha 100 na 110 ; 200 na 210 ; 300 na 310 , 400 na 410 , didzhithi i re kha vhuimo ha vhufumi ndi zero . 
Zwi tshi ḓa kha khakhathi dzi re hone , hu na vhupambuwi ha muhumbulo  . 
Arali ra lavhelesa uri hu na vhurereli na mvelele dzine dza ita zwa vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe , hu dovha hafhu ha vha na u kandekanywa ha khethekanyo ya 31 . 
Hedzi ndi ṱhanganyelo dza mbadelo dza ṅwedzi nahone a dzi dzhenisi na thikhedzo ya masheleni ya mutholi  . 
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo sentharani ya ndingo  . 
U engedzea ha vhutshinyi he ha itwa nga tshifhinga tsha tshiṱereke tsha vhalindi ho vha ho tea u ri sumbedza uri nḓowetshumo ya vhalindi a si ine ya tea u tendelwa uri i vhe fhedzi fhasi ha ndangulo ya phuraivete kana i vhe tshithu tsha phuraivete  . 
U vha ṱhanzimakone sa mushumeli a ḓivhaho zwithithisi kha vhushaka ha muṱani . 
Tsumbo 3 : Mutholiwa u shuma kha mun(we mushumo wa vhuvhili nga murahu ha musi ho no tshaisiwa , zwine zwa amba uri mutholiwa uyu u sala a tshi ya u ed(ela vhusiku  . 
Vhuṋe kha vhupo : Vhathu vhapo vha na mukovhe tshitshavhani tshavho  . 
Ndi mavhili mangana o ṱangana ? 
Khumbelo ya thendelo ya mulanga a nga kona u ita iṅwe khumbelo ya ndambedzo  . 
Sankambe tsha dzula ngomu ḓakani tsho tou fa nga zwiseo . 
Tshumelo heyi ndi ya maḓiraiva vho phasaho vho xelelwaho nga ḽaisentsi ya u reila . 
U swika zwino , ṱhoḓea ya mavu i nga vha ya vhuṅwe vhubveledzi fhedzi hu sa shumiswi kha zwa vhulimi  . 
Hun a u vhilaela hune ha khou ya phanḓa u bva kha mabindu na zwitshavha nga mbadelo dzi re nṱhesa dza muḓagasi . 
Davhi : U fulufhedzea na u lwa na Vhuaḓa ḽi na vhuḓifhinduleli ha u ita ṱhoḓisiso ya ndaulo ya muvhuso , ṱhuṱhuwedzo ya vhuḓifari ha maitelendavhelelwa a nṱha vhukati ha vhashumi vha muvhuso na u dzhenelela kha u thivhela na u fhelisa vhuaḓa . 
Hezwi zwi ḓo tsireledza tshitshavha kha mushumo wo itwaho nga muodithi ane a kha ḓi guda . 
I shuma kha muṅwe na muṅwe , na kha phuresidennde wa shango  . 
Nga khuḓano ya Mvutshelano ya France vhukati ha vhashai na vhapfumi , vha maanḓa na vha si na maanḓa yo swika maṱhakheni  . 
Khabinethe i tamela mashudu vhadzimamulilo vhavhili vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola hu tshi katelwa Vho Ian Barnard vhe vha huvhala musi vha tshi khou lingedza u tshidza Vho Bradley Richards . 
Hetshi tshiṱirathedzhi tshi khou ḓadzisa kha Tshiṱirathedzhi tsha Tshomedzo ya Maḓi tsha Lushaka tsha 2004 . 
U ṱanganedzwa ha Thendelano ya Goa na Pulani dza Nyito , zwo sumbedza mutheo wo khwaṱhaho une BRICS yo ita nga ha u thoma kushumele kwa zwiimiswa u itela nyanḓano i vhonalaho . 
Musi ro swika kha hetshi tshifhinga , ri swikisa maipfi a u tamela mashudu nga lushaka kha Tata Madiba na muṱa wavho , na u vha tamela u ṱavhanya u dzivhuluwa . 
Phambano ya mbeu i amba dziphambano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi dzo tou khethwaho nahone dzine dza dzhiwa uri dzo tou ralo  . 
Mulayo u no khou langula ndaulo ya zwa muvhuso u nga fhambanyisa vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho , dzindaulo kana zwiimiswa  . 
Ngamurahu ha musi muofisiri wa mafhungo o no dzhia tsheo ya khumbelo , muiti wa khumbelo u tea u ḓivhadzwa ngaha tsheo iyo nga nḓila ye muiti wa khumbelo a humbelwa u ḓivhadzwa ngayo . 
Nga iṅwe nḓila , ri nga si vhe na u hanedza vhabvannḓa vha tshi shumisa tshomedzo dzashu kha tshumelo dza maitele a khothe dzavho  . 
Ikonomi ndi yone yo sedzeswaho khayo kha mbekanyamushumo iyi . 
Khumbelo ya thendelo ya bindu i tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela yo bviswaho nga chartered accountant o ṅwaliswaho na dzangano ḽa South African Institute of Chartered Accountants  . 
Vhathu vholhe vhane vha khou dzhena tshikolo ( P-17 ) vha fanela u fhindula mbudziso nga ha tshiimiswa tsha pfunzo ( P-18 )  . 
NCOP i na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa mavunḓu na muvhuso wapo . 
Tshi na phepho a tshi sumbedzwi mulilo vhilwaho kana a ḓiambela khothe  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza uri hu na milayo ya mushumoni ine ya tsireledza pfanelo dza vhashumi ya lwa na avho vha na vhuḓifhinduleli ha khombo . 
Ndima 77 ya Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi , 1995 , i ṋea vhashumi pfanelo ya u shela mulenzhe kha mugalwabo u lwela u vheiwa phanḓa , na tsireledzo ya pfanelo dza u tsireledza miraḓo kha u pandelwa na maga a ndaṱiso . 
U ṋetshedza uhu hu vhumba tshipiḓa tsha u leludza tshwikelelo ya mimaraga u itela tshumelo na vhaṋetshedzi vha tshumelo kha mimaraga ya mashango a si a LDC . 
Arali vha sa i ṅwalisa , vha ḓo badela dziariasi na ndaṱiso . 
Tshumelo dza Vhuimeli dzi shuma awara dza 24 nga ḓuvha , nahone maḓuvha a sumbe kha vhege . 
Afha kha vhut ( ambo uhu na vhafumakadzi vhahulwane vha a d(a u vhona d(aganana  . 
Ro dovha ra tendelana u ṋetshedza Khosi ngeletshedzo ya u ṱoḓa ṱhalutshedzo  . 
Na u wa khothe dzo vha dzi tshi i ima nao hei a maitele a tshithu , dzo vha dzi tshi dovha dza izhenelela dzi tshi langa kushumiselwe kwa vhauni u itela u isa dzilafho afho hune kulangele kwa vha ku si kwavhui kana hu na u phusukanywa ha zwithu , khothe dzo vha dzi tshi ta vhathu vhane vha nga lulamisa nzulele  . 
Vhukwamanyi ho ḓalaho ha muthu a vhudzisesaho . 
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa he muthu vhigwa hone uri o xela kana kha muṱo ḓisisi wa mulandu arali muthu uyo o waniwa  . 
U maanḓafhadza vhathu kha vhupo ha mahayani u kona u engedza tshikhala tsha u nanga havho dzinnḓu , na u khwinisa nyimele dzavho dza vhutshilo nga u kona u wana tshikolodo u bva kha vhahadzimisi vhane vha khou bvela phanḓa  . 
Mushonga wo themendelwaho ndi u wana hani ? 
Hu do dotea vhutanzi malugana na zwiwo zwenezwo  . 
Tshiedza tshine tsha khou khunyeledzwa tshi ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo dza zwa mulayo dza matshimbidzele a muvhuso , mushumo u kovhekanywa u itela u katela tshumelo dza vhoramilayo vha vharema nga maanḓa vhafumakadzi , vha vharema na vha vhatshena vhuvhili havho , vho ralo  . 
Thaidzo kha nyimele dzi nga kona u dzheniswa kha bambiri ḽa u shumela , fhedzi i tea u vha pfufhi , i sa kanganyisi vhagudi na hone yo ḓoweleaho , na uri mudededzi u tea u vha na vhuṱanzi uri vhagudi vhoṱhe vho zwi pfesesa . 
Khabinethe i kwengweledza vhoṱhe vha kwameaho kha sekithara ya pfunzo u tandulula phambano dzavho uri pfunzo ya vhathu vhashu vhaṱuku i si dzhielwe fhasi . 
Fhedzi arali muthu o tou tholwa nga vhaṅwe u ita izwo nahone a badelwa u ita mushumo uyo , pfanelo ya vhuṋe ndi ya mutholi  . 
Mveledziso ya mbekanyamushumo dza ndingo . 
Luswayo lu sumbedza tshumelo kana thundu dza khamphani hanone lwa ita uri dzi sa fane na tshumelo kana thundu dza iṅwe khamphani  . 
Ndi musi Muhwelelwa o kundelwa u tevhedzela milayo ya Ndaela . 
Lushaka na Muhasho wa Tshumelo dza Nnyi na nnyi na Ndaulo  . 
Zwino ṅwalani fhungo nga fhasi ha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe ni tshi amba uri ndi zwifhio zwine na vhona zwo tea kana zwi songo tea vhana . 
Naho zwo ralo , sisiṱeme dza fulufulu dza ḽifhasi nga u angaredza a dzi athu ṱanḓavhudzwa u swikelela ṱhoḓea iyi  . 
Muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo u ḓo kona u ita themendelo o sedza ṱhoḓea dza muthu dza kuḽele . 
Ndi tama u fululedza miraḓo miraru yo khethwa sa dzithirasitii na u sumbedza u dzhiela nṱha u takalela havho u dzhia uvhu vhuḓifhinduleli vhungafhangafha . 
Vhunzhi ha iyi milayo a I tsha shuma nahone mavunḓu a ṱahe a kha maga o fhambanaho a u fhelisa milayo ya kale na u bveledza na u thoma u shumisa milayo miswa  . 
Khothe , yone iṋe kana yo tou humbelwa nga muhweleli , arali i na muhumbulo wa uri zwi a pfadza kana zwi a ṱoḓea u pfalo , i nga ita ndaela ya uri hu tshi ṱhathuvhiwa ṱhanzi , hu tshi katelwa muhweleli , muhwelelwa a songo imelwaho nga ramulayo - a ha ngo tea u vhudzisesa -zwo livhaho muthu a re kha vhushaka ha miṱani na muhwelelwa ; nahone b u ḓo vhudzisa mbudziso iṅwe na iṅwe kha yeneyo ṱhanzi nga u bula mbudziso khothe , nahone khothe i ḓo dovhololela mbudziso muhwelelwa zwavhuḓi . 
U dzhenelela ha muvhuso hu khou thoma u vhonala nahone mimasipala yo tikedza vhurangeli vhu fanaho na u Humela kha zwa Mutheo vhune ha khou sumba u fusha na u sumbedza tswayo dza u khwinifhadzea  . 
Ndi khamphani ya fhano fhedzi , na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya mishonga ya zwa vhulimi  . 
U kona u elelwa na u fhata mihumbulo ya mathakheni yo kutelwaho ngomu ha Ndayotewa , mudzulapo munwe na munwe u tea u vha o di ganaho u do dzhia hukando hu re na sia na dikitela la u fhata lushaka  . 
U thoma nga u thusa vhagudi vha thome u pfesesa mimapa na pulane , zwa amba uri kha vha vhudziswe u wana tshithu kha pulane kana fhethu kha mapa , tsumbo . 
Ndi ḓo tou ṋea mavhala a nngwe a hei Mbekanyamushumo ya Nyito musi ndi tshi khou amba . 
Kha vha ri ndi ḓadzise ngauri Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa Ḓuvha ḽa Mmbi yo Ḓiṱamaho nga Zwiṱhavhane nga ḽa 21 Luhuhi 2017 u swaya miṅwaha ya ḓana ya u elelwa u nuvhela ha tshikepe tsha SS Mendi , zwo siaho maswole a linganaho 646 vho lovha nga 1917  . 
Muthu uyo a nga vha wa phurofeshinala kana ane a tou volunthiara  . 
Khoḽokhiamu ye ya vha yo sedza zwoṱhe zwo fhelela u bva kha u bveledziwa nga vha bveledzi u swika kha u phaḓaladziwa kha vharengi , u bva kha vhuṋe u ya kha zwa khanḓiso , u phaḓaladza , vhuṱodisisi na u anḓadza , zwi ḓo thusa kha ḽiṅwalo ḽine ḽa ḓo shuma ḽine ḽa kwamana na tshanduko ; na u shanduka kha maitele a kale khathihi na nyanḓadzamafhungo ntswa Afrika Tshipembe . 
Vhaofisiri vha muvhuso na vhone vha nga si lavhelelwe u ita tsheo dza khwiṋesa kha vhadzulapo arali vhadzulapo vha sa dzuleli vho u vha ḓivhadza nga ha ṱhoḓea dzavho  . 
Hu na miṱa ya 1,2 miḽioni ine ya khou dzula mishashani ya 2 700  . 
Vha fanela u tevhedzela milayo ya mtakalo na ya u tsireledzea ine ya wanala kha iyi bugu  . 
Arali u ṱoḓwa ha rekhodo na nzudzanyo dza rekhodo u itela u bviselwa khagala , hu tshi katelwa na nzudzanyo ya uri dzi kone u wanala nga tshivhumbeo tsho humbelwaho , zwi tshi ḓo ṱoḓa awara dzine dza fhira dzo tiwaho u itela ndivho ya idzi ndaulo , DIO u ḓo ḓivhadza muhumbeli uri a badele tshipiḓa tsho tiwaho tsha diphosithi ( tshi sa fhiri tshararu ) tsha mbadelo ya tswikelelo ine ya ḓo badelwa musi thendelo ya khumbelo yo ṋetshedzwa . 
Hu na nḓila nnzhi dzo fhambanaho dza u buletshedza phetheni dzine ra dzi vhona u mona na riṋe . 
Naho zwo ralo , thaidzo ndi u dzhiela nṱha tshelede ya bindu kha nyimele dza inifuḽesheni  . 
Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi , vha tea u itelwa khumbelo ya ndaela nga vhatholi avho  . 
U fhaṱa mafhungo : Vhagudi vha tea u gera garaṱa dza maipfi dza ḓuvha na ḓuvha dzi re murahu ha bugu vha dzi shumisa kha u fhaṱa mafhungo . 
Miholo ya u thoma ine ya vha nṱha kha dziṅwe sekhithara na zwithithisi zwi itaho uri hu tholiwe vhashumi vha si na tshenzhemo ndi tshipiḓa zwatsho tsha ṱhalutshedzo ya tshivhalo tsha nṱha tsha u sa tholwa ha vhaswa  . 
Mud(ini wonoyo wo welwaho nga luvhi hu d(ala vhathu  . 
Maitele a mbilaelo na forum ngeletshedzi zwo vhumbwaho nga mulangi muhulu zwi do dzula zwi tshi khou shuma u vhuya u swika musi miiayo ya nga ha vhushaka ha zwa mishumoni yo ombedzelwaho kha khetekanyo ya vhu 16 ya mulayo guthe wo shandukiswaho wa zwa vhusevhi wa 2000 yo no itelwa mulevho  . 
Tsumbo , tshidina itshi tshi na tshivhumbeo tshi no fana na tsha bogisi kana swiri iḽi ḽi na tshivhumbeo tshi no fana na tsha bola . 
Sa tshipi ḓa tsha u ita khumbelo , vha ḓo tea u sumbedzisa vhaimeli vha vhulanguli na vhaṱoli vha ḽaisentsi dza u ḓiraiva  . 
Afrika Tshipembe ḽine ra khou ḽi ṱoḓa ndi shango ḽine vhathu vhoṱhe vha tsireledzea na u pfa vho tsireledzea  . 
Pfanelo ya u swikelela tsireledzo ya mutakalo , zwiliwa , madi , na tsireledzo ya kutshilele  . 
Zwipikwa zwa Mveledziso dza Tshoṱhe na zwone zwi ombedzela u khwinisiwa ha pfushi  . 
Bodo ya ḓo ṱangana hone . 
Afurika Tshipembe a ḽi bvisi gese dza greenhouse fhedzi , ḽi dovha hafhu ḽa vha khomboni ya mvelelo dza tshanduko ya kilima kha mutakalo , mishumo , maḓi na zwiḽiwa , zwine zwa kwamesa nga maanḓa vhashai , nga maanḓesa vhana na vhafumakadzi  . 
N(anga ya tshithu I nga si kone u vha alafha  . 
Vha sendedze khaphu tsini na mulomo wawe  . 
Mulayo wa zwino wo khethekanywa nga tshivhalo tsha fhasi tsha u vhiga na u valelwa dzhele  . 
Khabinethe yo tendela u engedza khonṱhiraka ya Vho Dokotela Vuyelwa Nhlapo sa Muofisiri Muhulwane wa Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Lushaka , lwa miṅwaha mivhili u thoma nga dzi 1 Khubvumedzi 2013 u swika nga dzi 31 Ṱhangule 2015 . 
Ndi nnyi ane a nga isa khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS ? 
U shumisa mbekanyamitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha maimo a lushaka , kha vunu na kha vhuimo hapo  . 
Vha tshi shuma na tshigwada , kha vha dubekanye thandela u ya nga ndeme dzadzo vha dzi vhee kha tshikalo tsha 1 u swika kha 5 , hune 1 ya vha thandela dzi no konḓesa u shuma ngeno 5 i dzine dza leluwesa  . 
Vhagudisi vha fhedza tshifhinga tsho teaho kha thero ? 
Musi vhunzhi ha madzingu a tshi khou ita dziṅwe nyonyoloso hezwi a zwo ngo konanywa zwavhuḓi  . 
A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga . 
Muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme une wa vha u pulana na u thoma dzithandela dza CBNRM  . 
Ndi zwa vhukuma ndi tshinetulusi na tshidzinzi tsha muhumbulo tshine u nga si sendele kule natsho . 
Magavhelo a vhakhantselara o katelwa afha  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shuma na mudededzi luvhili kha vhege . 
Nga 1986 , hu tshi khou tevhelwa themendelo dza Hoexter Commisssion of Inquiry Structure and Functioning of the courts khothe dza Khomishinari na Khothe dza Aphili dza Khomishinari dzo fheliswa  . 
U thetshelesa nyambo i sa konḓi nga ha ṱhoho U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi konḓaho U ita nyambedzano nga muhumbulo muhulwane U ṋea muhumbulo u tshi tevhela kuvhonele kwawe kwa zwithu U ṱhonifha vhaṅwe vhagudi nga u vha thetshelsa U ṱuṱuwedza miṅwe miraḓo u thusedza vhaṅwe U amba nga ha ṱhoho ya mafhungo murahu ha nzudzanyo U nanga ṱhoho ya magudiswa yo teaho U sa bva nnḓa ha ṱhoho U dzudzanya magudiswa nga ndunzhendunzhe U kuvhanganya mafhungo sa , u ita tsedzuluso sa , u tandula ( ṱhoḓisiso ) U nanga mbudziso dzine dza nga vhudziswa . 
Khumbelo ya ndiliso kha fuvhalo kana dwadze ḽo u vhona miṅwe mibvumo ya pfanapheledzo kha zwidade  . 
Mazhendedzi a tea u bvisa poswo dza tshipeshala dza CBNRM kha vhuimo ho fhambanaho , na u nekedza vhugudisi ho teaho na u lambedza izwi  . 
Vha ri ndi vhu ambare , nda vhu ambara , ha ṱoḓou nndingana fhasi , naho khunduni ho vha vhu huluhulu . 
Kha fhungo ḽeneḽi , miraḓo i ṱhonifheaho , ndi pfa ndo takala u vhiga zwauri kha vhuṱanganelani he ha vha hone kha Ofisi ya Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha vhashumisani vha tshitshavha vho fhambanaho , ro tendelana roṱhe uri ri ḓe na maano ane a ḓo kona u fhungudza vhuhali ha vilili heḽi kha tshitshavha tshashu  . 
Musi ri tshi khou dzhena kha themo ya vhuṋa ya muvhuso wa demokirasi wa Afurika Tshipembe , u dzhenela ha tshitshavha nga maanḓa kha sisiṱeme ya u dzhenela ha wadi zwi shuma mushumo muhulwane kha tshiedziswa tsha mveledziso ya muvhuso wapo  . 
Mulayo , saintsi , saintsi ya zwa vhuswole na vhutsireledzi  . 
Tshitshavha tsha akademi na nyanḓano dzavho dza phurofeshinala kha shango ḽashu vha tea u shuma mushumo wavho wa vhukuma kha u khwaṱhisedza uri tshipikwa itshi tshi a swikelelwa  . 
Kha vha ntendele , Mulangadzulo na Mudzulatshidulo , kha nyimele ino ndi humbele vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho teaho u ḓinwalisele na u voutha kha khetho dza lushaka na dza vunḓu dzi ḓaho , uri ri kone u vhekanya vhumatshelo hashu roṱhe . 
Rekhodo dzine dza dzula dzi hone : Rekhodo dzine dza nga swikelelwa hu si na uri u thome u ita khumbelo zwi tshi ya nga Mulayo sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA . 
Fhedziha , phambano ndi ya uri mbekanyamaitele dza u ḓilaula dzi langwa nga vhathu vha re na phurofesheni  . 
Iri dza u funza dzone dzi ḓo fhambana nga dzigireidi . 
Vhagudi vha khethekanya zwivhumbeo zwi tshi bva kha uri zwo ita tswititi kana tshitendeledzi . 
Kha vha humbele dokotela wa phukha uri a ṱole mavu na fentsi nahone a khwaṱhisedze mutakalo wa ṋari  . 
Davhi ḽa Tshumelo dza Pfanavhanzhi ḽi langa tshumelo dza thikhedzo dzi iswaho kha ndangulo . 
MEC a nga vhea ndaela dzine dza si yelane na Mulayo uyu , ine ya kwama mafhungo o buliwaho kha khethekanyo ya 46 ( c ) u swika kha ( n )  . 
Dziṅwe khethekanyo dza rekhodo dzi dzula dzi hone muthu a songo thoma a ita khumbelo nga kha maitele a PAIA zwi tshi ya nga mbetshelo dza tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha mulayo . 
Vhoramabindu vha rengisaho zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela mashango ḓavha evha tea u vha na thendelo ya phytosanitary i vha tendelaho u ṱu ṋda nahone thendelo iyo i tea u bva kha Dzangano la Lushaka la Tsireledzo ya Zwimela ḽa shango ḽi ṱu ṋdaho na ṱhanziela ya phytosanitary i bvaho kha NNPO ya Afrika Tshipembe . 
Government Communications ina vhudifhinduleli ha ndangulo na vhukonanyi ha zwine zwa vha ngomu ha website . 
Milayo na sisitemu dza kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo ndi zwifhio ; zwi bva nṱha u ya fhasi ? 
Matshudeni vhoṱhe vho tewaho nga u wana thikhedzo ya NSFAS na vhane vho ṱanganedzwa nga dziyunivesithi na magudedzi a TVET , vha ḓo thusiwa nga mbadelo . 
Thaidzo afha ndi uri a si vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha tenda uri hu na vhuloi , na uri lutendo ulu lu nga si vhonwe nga tshisaithifiki . 
Kha vha ṋee vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani sa nḓila ya u tevhedza Mulayo wa Senthara ya Vhusevhi ha zwa Tshelede , kana Financial Intelligence Centre Act , une w amaba uri vhoṱhe vha ṱo ḓaho u vula akhaunthu vha tea u ḓa na vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani . 
U saukanya na u sengulusa mafhungomatsivhudzi a re kha girafu . 
Nga u bula phambano dza vhupfiwa na mihumbulo vhukati ha miraḓo ya tshigwada , na nga u sumbedza uri miraḓo yo fhambanaho i ambisa hani mbilaelo dzi fanaho , makone u thusa miraḓo u vhona zwipikwa na thaidzo zwi fanaho  . 
Tswikelelo ya thikhedzo ya mabinndu ya nṱhesa i nga khwinisa phimo ya tswikelelo ya zwithu zwiswa . 
Kha ri ambe nga ipfi ḽithihi ri ambe nga mbofholowo  . 
Tsheo dza Khorotshitumbe 101 . 
U ṱalutshedza tshivhumbeo tsha Komiti dza Wadi na u wana mishumo na vhuḓifhinduleli ha miraḓo  . 
Thikhedzo ya Masheleni ya u Tikedza u Nekedzwa ha Tshumelo nga Muthu wa Vhuraru bvelela vhutshiloni  . 
U pfuluswa hu ḓo itwa hu tshi tevhedzwa muvhigo wa vhukoni ha mushumi na u sedzesa arali izwi zwi tshi tshimbilelana na mulayo  . 
Nga 2009 , ro ḓivhofha u ṱavhanyisa u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa . 
Muraḓo u ḓo dzulela u ḓivhadza nga tshiiimo tsha mbilaelo yawe , nahone Tshikimu tshi ḓo shuma tshi sa neti u khwaṱhisedza uri ri tandulule mbilaelo nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i pfadzaho . 
Mulayotibe ndi mvelelo ya u vusuludzwa ha milayo yoṱhe ya pfunzo ya mutheo ho sedzwa kha u alusa vhukoni ha tshiimiswa u itela u khwinisa mavhusele a zwikolo , vhurangaphanḓa na vhuḓifhinduleli , u shandukisa tshumelo dza pfunzo , khathihi na u tsireledza zwigwada tshayatsireledzo u itela u vhona uri hu na u tsireledzea ha vhaṅwe vhagudi . 
Maṱodzi u na maḽegere a 16 . 
Ndi zwavhuḓi u dzhiela nzhele uri memorandamu u fanela u ṱuṱuwedza muya wa vhuthu  . 
U swika ha dimokirasi ho konisa u ambiwa nga maanḓa nga nyimele dza vhuaḓa  . 
A thi kholwi ! 
Mulayo wo khwiniswaho u tikedza tshanduko , maitele o teaho a zwa vhashumi na tsireledzo kha u khethulula hu songo teaho . 
Thendelo i tea u humbelwa nahone ya ṋewa sa thendelo ya u rea khovhe kana u ita zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe u itela thengiso . 
Kha u shela mulenzhe kha u bvisa zwithivheli zwa mbambadzo , Khabinethe yo nyeṱulelwa nga zwa Vhudzulatshidulo ha Afrika Tshipembe ha Tshigwada tsha Mbambadzo ya Veini tsha Ḽifhasi u bva nga Lambamai 2017 u swika nga Shundunthule 2018 . 
Bveledzani vhungomu ha zwishumiswa zwa ndangulo ya mupo  . 
Avha ndi vhathu vhane ra ṱoḓa u vha ṋea maanḓa , vhane khavho ra ṱoḓa u dizaina vhuphalali hashu , u fhaṱa kha vhuhali na tshirunzi zwavho  . 
Thendelo u thoma ( PAR ) : Maitele a u ḓivhadza GEMS nga ha nyito yo pulaniwaho musi i saathu itwa , uri ri kone u ela arali ri tshi ḓo i katela . 
Izwi zwi tshimbilelana na u vha muraḓo wa Maitele a AU kha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo dza Vhathu na nga ha Pfanelo dza Vhafumakadzi kha ḽa Afrika . 
Khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo muhweleli muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo khothe nga nḓila yo randelwaho  . 
Ri a vha ṱanganedza na u ṱuṱuwedza vhathu vha sia iḽi u shumisa aya maṅwalwa sa mutheo wa u isa phanḓa mveledzo  . 
Dzangano ḽi tea u katela khophi yo sethifaiwa ya thendelano nga miraḓo , i shumaho sa ṱhanziela ya u ḓivhiwa nga mutholi  . 
Nḓowetshumo ya zwa migodi , iṅwe ya zwiṱuṱuwedzi kha Nḓila Ntswa ya Nyaluwo , i na mushumo muhulwane kha mveledziso ya matshilisano na ikonomi  . 
Musi hezwi zwi tshi itea , dziketone dzi a vha hone malofhani dza shulutshela kha muṱambuluwo . 
Kha Vhuimo ha Nṱha vhagudi vha tea u funzwa kana u pfumbudzwa u amba hu si na vhuleme , zwi pfalaho nahone zwi pfadzaho sa izwi hu zwone zwithu zwa ndemesa zwa vhutshilo havho , hu tshi katelwa vhuvha ha muthu na nyaluwo ya phurofeshinala . 
U ita izwi , maAfrika Tshipembe ri fanela u vhumbana nga bono ḽithihi ḽa tshitshavha tsha khwine . 
Voḽumu ndi mini ? 
Muvhuso u ya phanḓa na u engedza u swikela nḓisedzo ya maḓi ya mutheo . 
Wadi dzi tou ḓipulanela dzone dziṋe uri aya masheleni a nga shumiswa nga nḓila-ḓe zwenezwi hu tshi khou pulanelwa wadi , gemo ḽa fhasisa ḽine ḽa nga dzinginywa ndi R10 000  . 
Muvhuso washu u ḓo sedza phanḓa , hu si ni murahu ! 
Bugu ya Nduvho i na masiaṱari a 48 . 
Arali tsedzuloso yavhuḓi yo itwa nga ha ṱhoḓea na nyimele ya vhafumakadzi kha thandela iyi , ho vha hu tshi ḓo vha ho hirwa vhafumakadzi vhanzhi vha u shuma awara ṱhukhu  . 
U vhala Bugu Khulwane na maṅwe maṅwalwa o hudzwaho nga kiḽasi yoṱhe vhe na mugudisi . 
Kha pulenari zwigwada zwiṋa zwi ambedzana zwiteṅwa zwa ndeme zwine zwa bva kha mishumo yavho na u sumbedza zwe vha wana zwi tshi takadzesa kha nyambedzano dzavho  . 
Ngudomvumbo ya khombo yo fhelelaho kha madzhenele o tou raliho yo sedzwa nga maanḓa na uri yo hanwa zwi khagala nga muvhuso  . 
Nga tshifhinga tsha themo ino tshiga tsha u kovha tshi a ḓivhadzwa . 
Khomishinari a shumanaho na mulandu u ḓo zwi ya fhambana nga milandu  . 
Khabibethe yo khoḓa mushumo wo tshimbilaho zwavhuḓi wa Foramu ya Ikonomi ya Lifhasi ( WEF ) wo farelwaho ngei Ḓoroboni ya Kapa vhege yo fhiraho , u tendelanaho na zwa uri shango iḽi ndi ḽa maimo a nṱha vhunga hu tshi farelwa hone miṱangano ya maimo a nṱha ya dzitshakatshaka . 
Tshiṱirathedzhi tsho khunyeledzwaho zwenezwino tsha Tshanduko ya Mavu tshi sumbedzisa vhudzheneleli ha vhuvhekanyandeme na u shumisana na ndeme ya maḓi , Vhulimi , phambano zwa zwimela na zwifuwo , Mutakalo , Madzulo a Vhathu , na pulane dza Phungudzo ya Khombo kha Pulane ya Lushaka i katelaho . 
Tshiṱangu itshi tshi na mishumo mivhili : u sumbedza vhuvha ha vhuṋe khathihi na tsireledzo . 
Kha miṅwedzi i si gathi ine ya khou ḓa musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza mavunḓu , ri ḓo lingedza u vuledza zwe ra khethelwa zwone zwine zwa ḓivhea vhukuma . 
Ndi ita mini nga Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana ? 
Dzisenthara idzi dzi ḓo lavheleswa nga ofisi i no pfi Ofisi ya Senthara ya u dzhenelela  . 
Nga nnḓani ha musi vha tshi ḓivha milayo iyi nga ṱhoho , hu na khonadzeo ya uri vha ite tsheo dzi si dzone  . 
U konou u peleṱa maipfi ( mugudisi a shumise nḓila dzo fhambanaho dza u linga uri mugudi u a kone u peleṱa )  . 
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 . 
Kha vha litshe vhatshimbidzi vha shume lwa tshifhinga tshilapfu , fhedzi hu songo vha tshifhinga tshilapfusa . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na mbilaelo malugana na u shumiswa ha Mbekanyamaitele ya Luambo ya GCIS a nga vhiga mbilaelo nga u tou ṅwalela DG hu sa athu fhela miṅwedzi miraru tshe mbilaelo iyo ya vhonala . 
Sisiṱeme ya Ndingo ya u kona u badela zwikolodo na ndango i khou ṱoḓa u thoma maitele maswa o sedzaho kha khombo dza u kundelwa u badela zwikolodo nga u livhanya ṱhoḓea dza masheleni dza khombo ya muṋetshedzi wa ndindakhombo . 
Kha vha ṱalutshedze zwauri kha ḽiga ḽa u thoma thimu ya u pulana i kuvhanganya mafhungo oṱhe a u pulana  . 
Khathulo ya Khoro ya Khosi kana Gota lo fhiwaho thendelo i a vhofha nahone khathulo i do tevhela zwenezwo  . 
Kha hei nyimele , arali zwi tshi nga konadzea , ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede . 
Zwi vhonala hu tshi nga mbetshelo a i pfadzi nahone zwo ralo i khou lwa na Ndayotewa . 
A huna ṋomboro ya vhuṋe ine ya ḓo ṋekanwa ngayo nahone a huna madzhendedzi a ṱo ḓaho uri luṱingo lwo relwa u bva ngafhi ano a ḓo tendelwa sentharani dza Crime Stop . 
Kha vha shumise thebulu idzi sa mutevhe wa u sedzulusa u wana uri ndi maitele afhio na milayo ine ya shuma kha zwiko zwine vha tama u zwi kuvhanganya  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho . 
Muṱangano une ha lavhelelswa mivhigo wa MuṱolaMuvhalelano u a anḓadzwa  . 
Zwidodombedzwa zwa muvhilaeli zwo fhelela - ho katelwa madzina nga vhuḓalo , ḓiresi na nḓila ine vha kwamiwa ngayo - zwi tea u vha zwo sumbedziwa zwavhuḓi kha mbilaelo yo ḓiswaho  . 
Ri khou vhona kuvhonele ku rangaho phanḓa kwa mbambadzo ya vhuhali ya zwibveledzwa nga ngomu ha maraga washu  . 
NAA PFANELO DZAVHO DZA MULAYOTEWA NDI DZIFHIO ? 
ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu  . 
Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela ḽihoro ḽe vha ḽi khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwaḽo  . 
HEYI MBUDZISO I FANELA URI I FHINDULWE NGA LUAMBO LUNWE NA LUNWE , HU TSHI KATELWA NA TSHIISIMANE  . 
U pulana lwa masheleni ho khwiniswaho hu thusa u wana nḓula dza khwiṋe dza u wana mashelenini  . 
Sumbedzani phambano NTHIHI ya kutshilele vhukati ha Sofi na mufumakadzi wa Vho-Mathada wa vhuvhili . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo kana rekhodo dza DHS kana muthu o imelaho muthu ane a khou ita khumbelo ya mafhungo sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo ya 1 ya PAIA . 
Lekgotla ḽa Khabinethe ḽa Ṱhangule 2016 ndi luswayo lwa lwendo lu re vhukati lwa themo ya ofisi ya Ndaulo ya Vhuṱanu . 
Vhashumisi vha DeedsWeb vha nga wana mafhungo a mbalogu ṱe ya mugaganyo wa muthelo wa ṅwaha woṱhe vha ṱuse muthelo wa ṅwaha woṱhe wo badelwaho nga vhatholi ṅwaha woṱhe wo ḓalaho vha ṱuse na mbadelo yo tendelwaho ya muthelo wa mashango a nnḓa ya ṅwaha woṱhe vha ṱuse na mbadelo yo itwaho kha tshikhala tsha u thoma  . 
Tshifase ndi mutshino une na wa sa fhambanele kule na tshigombela na malende sa izwi na wone u wa u mvumvusa  . 
Tsumbo , vhafumakadzi vha tea u dzula hayani ngeno vhanna vha tshi tea u ya vha shuma  . 
U tandulula thaidzo dza u ṱusa na u ṱanganya hu tshi khou shumiswa nomboro 1 u swika 9 nga mulomo . 
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo kha u amba nga ha maṅwalo a girafiki , tsumbo , u shumisa tshinepe na u amba uri ndi tsha mini , tsho dzhiiwa ngafhi na zwiṅwe . 
Khabinethe i khou humbela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u phaḓaladza mulaedza uyu hu u itela uri vhapondwa vho dzhielwaho mavu , vhe vha balelwa u isa mbilo musi dzi tshi vala nga 1998 , vha bvele khagala vha vhile mavu avho u thoma nga dzi 1 Fulwana u swikela dzi 30 Fulwi 2019 . 
U fhindula mbudziso dzi no kwama khungedzelo khathihi na u topola milayo na thekhiniki . 
Zwiimiswa zwi ḓo sudzuluswa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho uri zwi vhe inzhini ya vhukuma ya mveledziso ya ikonomi ya matshilisano . 
Kha nyimele iyi , zwivhumbeo zwa lushaka na tshiimiswa tsha vhukati ha mikano zwo teaho zwi tea u vhumbwa nga mashango a re miraḓo uri a ḓo vhona u thoma u shumiswa ha thandela ya mveledziso ya lufharahara  . 
Zwi tshi tevhela Khetho dza Muvhuso Wapo , u shela mulenzhe ha tshitshavha kha vhulangi ha zwitshavha zwi dzula zwi zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza kupulanele kwa masipala , nga nḓila ine ya tandulula ṱhoḓea dza vhadzulapo . 
Kuvhonele kwo khwaṱhaho ku ḓo bvisela khagala muhumbulo waṋu  . 
Nga nnḓa ha zwiko zwinzhi zwa zwi tshilaho zwo fhambanaho , zwitshavha na vhathu vha Afrika Tshipembe zwi dovha zwa vha na lupfumo lwa nḓivho ya sialala nga ha tshumiso ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo ya zwa mishonga , pfushi na nḓivho dza u ḓilondota  . 
Vha humbule , hezwi zwi tea u itwa hu sa athu fhela maḓuvha a 60 vho ḓivhadzwa nga ha mawanwa a GEMS . 
Tshiṱori tshaṋu tshi tea u vha na vhulapfu ha maipfi a re vhukati ha 120 na 140 . 
Kha hu engedzwe nomboro dzo fhambanaho u swika kha 10 . 
U thetshelesa na u tevhedza ndaela , tsumbo : u ita tshiṅwe tshithu . 
Kha vha zwi dzhiele nzhele : Hedzi pfanelo dzoṱhe dzi a fhungudzwa arali zwo fanela u itwa ngauralo  . 
Vha tshi vhona u nga vha nga vha na mashudu a phele . 
Khabinethe i dovha ya ṱahisa hafhu uri vha mutakalo na manḓalanga a vhuimangalavha vho dzula vho vula maṱo kha u topola na u thivhela Ebola . 
Vhagudi vha fhindula mbudziso dzine dza ita uri vha ṱalutshedze ( vha sa sumbedzi ) vhuimo ha zwithu zwine zwa vha kha tshifanyiso . 
Khoro yo do shuma nga maanda zwa zwino ho no tendelwa madzina maswa a re na tshivhalo  . 
Arali ri sa ḽi zwiḽiwa zwi re na mutakalo , ri ḓo lwala . 
Muṱangano wa mbigelamurahu ya dzinthaviwu dza LA  . 
Khothe iyo yo thomiwa u ya nga Mulayotewa wa 1996  . 
Kha vha humbele fomo ya u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa na u vhambadzelwa nnḓa kha ITAC kana vha i wane kha webusaithi ya ITAC . 
Fhasi ha mulayo uno , a hu na masheleni o vhetshelwaho pfunzo ya ṱhoḓea dzo khetheaho  . 
Nyiledzo ya khethululo i songo teaho ya u ya nga vhuholefhali U ya nga khethekanyo 6 , a hu na muthu o teaho u khethulula muṅwe nga mulandu wa vhuholefhali , hu tshi katelwa ; ( a ) u thivhela kana u bvisa kha muthu muṅwe na muṅwe a re na vhuholefhali , thikhedzo iṅwe na iṅwe kana tshomedzo ine ya mu konisa yo teaho kha u ita mushumo kha tshitshavha ; ( b ) u sa tevhedza khoudu ya nyito kana ndaulo dza South African Bureau of Standards dzine dza laula tswikelelo ya vhupo ; ( c ) u kundelwa u fhelisa zwikhukhulisi zwine zwa thivhela zwi songo tea vhathu vho holefhalaho kha u ḓiphina u lingana na vhaṅwe nga nyimele kana zwikhala kana u kundelwa u dzhia vhukando malugana na u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhathu vhenevho . 
Thevhekanyo yo gaganywaho kha iḽi ḽiṅwalo hu tou vha ndededzi . 
Hezwi ndi zwa ndeme nga maanda arali avho vhavhili vha tshi do vha na vhushaka vhu bvelaho phanda , ngauri vhutungu vhune ha nga pfiwa nga muthu o luzaho vhu nga ita zwauri hu si tsha vha na vhushaka  . 
SITA yo thomiwa zwi tshi ya nga Mulayo wa Zhendedzi ḽa Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo ḽa Muvhuso wa 1998 ( Mulayo wa vhu 88 wa 1998 )  . 
Kha ndingo dza u vha u kha ngoho siani ḽa poḽotiki na u vha na vhulondo kha vhaṅwe , vhudavhidzani ho no vha u lwa nga ṱhalutshedzo dzo shandwaho  . 
DSP : Muṋetshedza tshumelo o tiwaho . 
Afrika Tshipembe lwa u thoma ḽi khou shela mulenzhe kha Foramu ya Thekinoḽodzhi ya Mafhungo ya Dzitshakha ya VIII ya maḓuvha mavhili ngei Khanty-Mansiysk , kha ḽa Russia , ḽo imelwa nga Minisiṱa Vho Faith Muthambi . 
Ndo vha ndo vhudzwa u pfi zwi ḓo dzhia miṅwedzi i si gathi fhedzi a hu na tsho no iteaho na uri a thi ḓivhi uri hu khou itea mini nga khumbelo yanga  . 
Ri tea u dzhiela nzhele zwauri u thetshelesa ndi tshithu tsha ndeme kha ndivho na u pfesesa  . 
Vhunzhi havho vha ḓo dzhiiwa ṋaṅwaha uri vha swike kha tshivhalo tsha 15 000 . 
Miṱa minzhi i khou wana mbuelo nga kha magavhelo a muvhuso , magavhelo a vhana na a vhuholefhali . 
Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme  . 
Kha zwanḓa zwi si zwone , mafhungo aya a nga tshimbidza u ṱaselwa ha miṱa nga zwigevhenga  . 
Ndi ngilasi nngana dza maḓi dzine a nwa nga vhege ? 
Ndungamo ya Khwat ( hisedzo zwi amba uri mbuno dzot ( he dze dza n(etshedzwa dzi fanela u dzhielwa nzhele nga nd(ila ya u sedza vhungoho fhedzi phand(a ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo  . 
Zwenezwi ri khou ḓimvumvusa nga tshifhinga tsha dzikhushumusi , kha vha bvele phanḓa u shumisa maḓi nga nḓila ya vhuḓi ya vhuṱali vhunga maḓi a tshi kha ḓi vha tshiko tshi konḓaho  . 
Khamusi tsha u thoma ndi tsha uri tshi ḓo engedza dakalo ḽa u vhala havho , hu sina u tevhekana kha nga kha tshipiḓa tsha tshifhinga tshi songo ḓoweleaho tsha u ombana na u lwa u itela u kunda  . 
Ri tea u vha na vhuṱanzi uri mashango mahulwane na maṱuku a shele mulenzhe kha zwa dimokirasi ri hane ndingedzo dza u isa phanḓa na u vhindisa mashango maṱuku a no khou bvela phanḓa  . 
Seymour ndi senthara ṱhukhu ya tshumelo ya mahayani i re devhula ha shangohaya ḽa Ciskei ḽa kale  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe uri vha vhe vhadzulapo vha ḓivhonadzaho nahone vha na vhuḓifhinduleli , vharangaphanḓa vha muvhuso vha dzhenelele kha mbekanyamushumo dzine dza khou thomiwa u itela u khwinisa matshilo a vhathu na u vha hwedza vhuḓifhinduleli . 
Sa tsumbo , ndivho dzone dzine a dzi pfali , kana dzi nga imela mihumbulo i hanedzanaho ya vhakwameaho vho fhambanaho  . 
Naho zwo ralo , vhathu vhoṱhe ṋamusi vho lavhelesana na khombo ya uri zwivhangalelwa zwenezwi zwi swika hune zwa fhiriselwa phanḓa nga miṅwaha minzhi , arali ha sa vha miṅwaha ya fumi , zwi tshi khou vhangwa nga vilili ḽa zwa ikonomi ḽo ambarelaho ḽifhasi loṱhe  . 
U hanedza lwa u tou thoma zwo itwa nga vhagudisi na vhabebi  . 
Taylor , kha ḽiṅwe sia , u kombetshedza uri ri nga iṅwe nḓila ri sedzane na ngoho na uri ri songo dzula tshoṱhe kha kuvhonele kwashu  . 
Ro shuma hafhu u takulela nṱha zwa mbeu kha mveledziso na tshanduko ya dimokirasi  . 
Arali ṱhoḓea dzoṱhe dzo swikelelwa , mulanga dzingu vha ḓo isa khumbelo iyo kha Minisiṱa uri vha i ṱanganedze . 
Mikhukhu i anganyelwaho u swika 133 yo sedzuluswa na u dzudzanyelwa u khwinisiwa nga kha Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Thikhedzo ya Khwinifhadzo . 
Kha muhanga uyu , mushumo wa muhulwane wa vhuṱoli ho vha u topola khombo dza vhuswole na pharamiḽithari kana khonadzeo ya khombo ine i nga isa khomboni madzangalelo aya a ndeme , khathihi na u ṱola ndivho vhukoni zwa swina  . 
Milayo ya lushaka i nga laula maitele o thomiwaho kha iyi khethekanyo  . 
A hu na tshi sa fheli  . 
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo . 
Thebulu ya tsumba tshifhinga ya GIREIDI YA Ṱ i vhidzwa phurogireme ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Zwino arali ri tshi ṱo ḓa u malana nga nḓila dza zwino nga murahu ha mbingano ya tshirema ? 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo . 
Musi maṋo o no vha a kale a a wa , ha bva maṅwe . 
Naho zwo ralo , a si mashango manzhi a khwaṱhisedzaho u tsireledzwa ha vhapondwa musi wa mupfuluso  . 
Afrika Tshipembe na Zimbabwe a na vhushaka havhuḓi ha poḽotiki , ikonomi na ha matshilisano ho tikwaho nga khaḓa dza ḓivhazwakale dza miṅwaha minzhi ya murahu  . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC kha zwe vha ḓisa vha dzinginya zwithu zwo fhambanaho , zwine zwa fhelekedzwa nga mbuno dza u pfalo . 
Vha tea u ḓikwamanya na ramulayo wa Afrika Tshipembe sa izwo dziṅwe ṱho ḓea dza Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 , dzi tshi shuṅwa fhedzi nga vhoramilayo  . 
Nga nnṱha ha tshiṱangu huna pfumo na thonga zwo itaho tshifhambano u vha tshithu tshithihi . 
Kha ite mutevhe wa tsumbo dza pfanelo dzine dza nga fhungudzwa nga u setsha na u dzhia  . 
Fhedzi hezwi vha fanela u zwi ita nga mulalo  . 
Kha nyimele nnzhi , vhathu vha vhukati vha phurofeshinaḽa vha shumana na mafhungo a ndaulo u itela vhadzulapo  . 
Kha vha humbele khophi dza milayo iyi arali vha tshi i ṱoḓa ngei ha masipala  . 
Nga u pfufhifhadza , u thomiwa ha phurogireme ya khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo hu ḓo katela tshanduko dzi vhonalaho kha dzangano na kha muhasho wa vhulanguli  . 
Phanḓa ha musi Mulayo u tshi phasiswa , Phalamennde i nga tendela kana ya hanedza mugaganyagwama fhedzi ya sa ite tshanduko khawo . 
Ndi khou rekhoda uri nga ḽa 7 Luhuhi 2010 , vhaimeli vha tshitshavha tsha Karamaka vho ṱangana Setharani ya Tshitshavha tsha Masunga  . 
Kha hu sedzeswe mishumo ya ndeme . 
Fhungo ḽine ḽa tea u sedzwa ndi ḽa uri hu na vhathu vhane vha tenda na u ṱanziela uri vhone vha a kona u lowa vhaṅwe . 
Khumbelo ya thendelo sa ḓiraiva wa phurofeshena ambaho uri u wana vhugai nga ṅwedzi  . 
Asesimennde ya mutheo - Asesimennde ya mathomoni ine ya shumiswa kha u ṱoḓa u vhona zwine vhagudi vha ḓivha . 
Tshelede iyi i nga badelwa nga tshekhe yo garantiwaho ya bannga kana phosita ḽa oda . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo a muthelo wavho a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo  . 
Milandu yo lavheleswaho i sumbedza uri a hu na nyimele dzine muthu a pomokelwa u ita vhuloi fhedzi ; zwi vha zwo itiswa nga ukwo kuitele kwe kwa vha tshone tshiko tha milandu yoṱhe yo ḓiswaho khothe  . 
U ṱuṱuwedza vhudavhidzani havhudi vhukati ha zwigwada zwi kwameaho  . 
Ndivho : I sumbedza nisedzo ya dzinnu dza lushaka , i sumbedza ndaulo ya nisedzo ya dzinnu dza mavunu ho teaho , i sumbedza ndaulo ya nisedzo ya dzinnu dza ha masipala  . 
Na zwenezwo , muthu u fanela u humbela uri zwiitisi zwi tou ṅwalwa uri vha kone u zwi shumisa arali vha humbula u vha itela khaedu kana u itela khaedu tsheo nga murahu . 
Phindulo kha makumedzwa a vunḓu dzi khou gudiwa nga vhuronwani phanḓa ha musi tsheo dza u fhedzisela dzi tshi itwa  . 
U vhea zwiwo nga u tevhekana hune ha pfadza . 
Inthaviu ya muthu kana zwigwada zwo sedzwaho khazwo  . 
Nga vhurumelwa ri amba uri maanḓa a pfukiselwa , nga tshipiḓa kana o fhelela , u bva kha muvhuso wa vhukati u ya kha wa muvhuso wa vundu  . 
Kha vha ite khumbelo ya khombe-khombe kana ya u ḓi ṋangela u ṅwaliswa kha fomo VAT 101 , i wanalaho kha website kha tshipi ḓa tshi wanalaho fhasi ha dzifomo kana ofisini ya tsini navho ya South African Revenue Service  . 
Kha vha feme nga u ongolowa nahone nga maanḓa , vha tshi khou puṱedza tsha u fembedza tshavho luthihi nga murahu ha musi vha tshi thoma u femela ngomu  . 
Tsheo i dzhiiwa ho sedzwa mafhungo o waniwaho Nga murahu ha u ṱoḓisiswa ha zwine zwa khou humbulelwa , ho mbo ḓi dzhiiwa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe dzhele  . 
Yunithi ya Ndozwo ya Ndaka yo dzhia ndaka i na ndeme i fhiraho R541 miḽioni . 
Kha vha ṋekane nga sambulu  . 
Ndi kanzhi he ngau tou angaredza ra bvisela vhupfiwa hashu khagala kha dzinndwa dzine dza kha ḓi bvela phanḓa ngei Mabvaḓuvhakati , nga maanḓa Israel na Paḽestine . 
Ari tsha ṱoḓa mazwifhi kha fhungo ḽiṋe ḽa vha kwama  . 
Phaḓaladzo ya Mafhungo na Tshumisano ya Muvhuso wa Ngomu na Ndango ya Vhadzhiamukovhe  . 
Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo . 
Ndi lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale yashu ya Demokirasi hu tshi bviselwa khagala zwigevhenga zwe zwa shumisa tshomedzo nga nḓila i si yavhuḓi na u dzhielwa vhukando malugana na nyito dzavho . 
Zwiga zwa u vhala a zwi longelwi . 
Kanzhi zwi vha zwi songo tea u thola vhathu vhane vha vha vhomakone , naho zwo ralo u shumisa madokotela ane a shuma nga malwadze ane a vhangwa nga mishumo na vhomakone zwi nga vha ḓisela mbuelo dzavhuḓi kha dziṅwe nyimele dzo teaho  . 
Musi vhunzhi ha maAfurika Tshipembe vha tshi khou takalela u ṋetshedzwa ha dzinnḓu , muḓagasi kana maḓi , hu tshee na vhanzhi vhane vha kha ḓi vha vho lindela . 
Lushaka lwa dzangano ḽo tiwaho ḽo sumbedzwa hafhu nga nyimele dzo fhambanaho  . 
Vhudzheneleli ho vha ho sedza kha thusedzo ya u isa maitele phanḓa . 
Zwiṱuṱuwedzi zwa ndeme zwa matshilisano zwi na mushumo wa ndeme  . 
U humbela vhadzheneli u ṋetshedza mafhungo avho vhege phanḓa ha muṱangano ndi nḓila yavhuḓi ya u khwinisa muṱangano wavho  . 
Kha zwa mbofholowo ya u amba , hu nga vha na mbudziso ya uri naa u amba uho zwi na luvhengela  . 
WRCS ndi tshinwe tsha zwipiḓa zwa u tsireledza ndinganyelo yo teaho vhukati ha u shumiswa na u tsireledzwa ha zwiko zwa madi . 
Vhunga zwo fhambana na khetho dza lushaka , khetho dza muvhuso dzapo dzi ṱoḓa uri vhaṅwalise kha wadi ine vha dzula khayo . 
Vho wana u swikela u imisa oda dza 326 dza ndeme ya R779 miḽioni  . 
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
U sala murahu - Komiti ya Wadi i nga humbela mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe nga ha thandela na tshumelo  . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC vha tenda uri ndaulo ya zwa vhuloi i ḓo engedza vhugevhenga na khakhathi dza zwa vhuloi , na uri zwi ḓo engedza zwiito zwi fanaho na u pomoka , nyofho , lutamo , vhutshivha,na u ḓo funesa u lwa na vha pomokwaho zwa vhuloi  . 
Dzhenisani maipfi aya afho zwikhalani  . 
Musi khumbelo yo no shumiwa , hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo ofisini yawe  . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi  . 
Nga khayo ri wana tsireledzo na luvhanḓe lwa u lwela pfanelo dzashu  . 
Thandela iyi i ḓo vhona uri hu vhe na nḓisedzo ya maḓi ya tshoṱhe i konaho u swikela thoḓea dza matshilele na u tikedza nyaluwo ya ikonomi . 
Zwi nga ṅwaliwa nga kuvhonele kuṅwe na kuṅwe . 
Zwidodombedzwa zwo waniwaho nga khoro yo tshipentshela yo tiwaho nga fhasi ha mulayo  . 
Uḽa muṱhannga a mbo vha o mela , a dzhena nḓuni a tshi tou tepa . 
Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka yo bulwaho kha khethekanyo ya 44 2 i ḓḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha mishumo i re ngomu ha Muengedzo wa 5  . 
Mbetshelo dza Mulayotewa ndi dzifhio ? 
Lwendo lwa ngudo lwo dzinginywaho lu ḓo sedzesa kha zwiteṅwa zwi konḓaho u ya nga ha tshumiso  . 
Tsumbo ya 1 : Mulanguli u tea u ri nga nyambedzano na mushumi ane a kha di bva u hirwa , vha sedzuluse u ri u tea u dzhenela ngudiso dzo dzudzanywaho nga vha muhasho zwi tshi ya ngauri thodea dzawe siani la mushumo ndi dzifhio  . 
Hu na zwimela 5 kha muduba muṅwe na muṅwe . 
Kha vha ṅwale mafhungotsivhudzi a thandela a fhungo ḽa ndeme ḽigede nga u rekoda dzina ḽa thandela , vhupo ha thandela , mazhendedzi o teaho a u shumisa pulane , zwifhinga ( fureme dza tshifhinga ) khathihi na mutengo wo anganyelwaho wa thandela  . 
Sa nḓila ya u lulamisa , dplg sa muhasho mutshimbidzi , u ḓo bveledza mishumo na vhuḓifhinduleli ha ṋetshedzo ya themamveledziso kha vhuimo hoṱhe ha muvhuso  . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana nga dzangano ḽo ṋewaho maanda nahone ḽi tshi shumisana na Minista wa Gwama . 
Muhumbulo wa ndeme wa zwenezwino ndi u ṅwala kha gazethe Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Milayo ya Ndaka ya Muhumbulo wa 2010 une wa tikedza pfanelo dza vhuṋe ha maṅwalo ( copyright ) , nyolo na zwigaṱhalu zwa mbambadzo zwine zwa ḓo shumiswa u itela u tsireledza madzina kana zwiga zwine zwa yelana na nḓivho ya sialala  . 
Vhafumakadzi vho tendelwa u bvisela khagala mbeu yavho tenda zwa vha zwi nga ngomu ha nyimele yo randelwaho nay a vhukuma ya u vha mufumakadzi kana khomba  . 
Mbekanyamushumo i khou tshimbilelana na ndivho dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka(NDP) na uri i khou lavhelela u sika mishumo ya vhaswa ya 200 , vhane vha ḓo pfumbudziwa u vha vhalavhelesi fhethu hu dalelwaho nga vhaendelamashango lwa miṅwedzi ya 36  . 
U amba na vhabebi vhavho nga thaidzo dzine vha vhanadzo  . 
Ndi nyi o teaho u ita khumbelo ? 
Zwiṱirathedzhi zwa u pima zwiwo zwa zwiwo izwi zwi si zwavhuḓi zwo kwamiwa nga maanḓa  . 
U fhira miri milapfu  . 
Khophorethivi dza mushumi ndi khophorethivi ine ya fha mushumo miraḓo yayo , kana khophorethivi ine ya fha tshumelo kha mushumi wa dzikhophorethivi  . 
O pwasha tshiphaza tsha Vho-Phenga  . 
Muṱangano u tikedza adzhenda ya mveledziso ya dzitshakhatshakha na adzhenda ya mveledziso ya mahaya nga u khwaṱhisa thikhedzo ya Tshipikwa 11 tsha Zwipikwa zwa Mveledziso i Vhuedzaho : Itani ḓorobo na madzulo a vhathu o katelaho , fhethu ho tsireledzeaho , ho khwaṱhaho na ha tshifhinga tshilapfu . 
Khabinethe yo ombedzela uri muvhuso u ḓo bvela phanḓa u tikedza nyaluwo ya nḓowetshumo ya vhutsila kha u pembelela na u toolola mafhungo a Afrika Tshipembe nga kha muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo na Vhutsila na Mvelele . 
Zwikhukhuliso zwa nga nnḓa zwi , sa tsumbo , vhupo ha mulayo vhu si havhuḓi na ha mbekanyamaitele na u dzhenela ha Muvhuso ho kalulaho  . 
MaAfrika Tshipembe vhoṱhe vha khou rambiwa uri vha vhumbane na vhathu vha Cuba nga u saina bugu dza ndiliso dzo vhewaho Union Buildings ngei Pretoria , Tuynhuys ngei Cape Town na ofisini dza Dziphirimia mavunduni oṱhe  . 
Mushumo a u nga fhungudzi zwiko u fhira kha tshiimo tshine tshirunzi tshawo tsha ḓo vhaisala  . 
Hu vhonala hu na mbuno dzi pfadzaho dzi tikedzaho muhumbulo wa uri tsheo ya tshifhinga tsha u vha ofisini i tea u vhewa zwanḓani zwa komiti yone iṋe u itela uri mimasipala i lingedze nḓila dzo fhambanaho  . 
Kha vha shumise zwithu zwi vhonalaho  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi na vhaunḓi uri vha ṋetshedze thikhedzo i vhonalaho kha vhagudiswa musi vha tshi khou lugisela milingo yavho . 
Zwipuka zwa zwikanda zwa thoiḽetherolo : Wanani zwikanda zwo fhelaho zwa thoiḽethetolo . 
Tshithu tshine tsha sa khou kaliwa tshi nga si kone u langulea  . 
Ndi nga mini ni tshi tea u londa musi ni tshi khou ita mathuthuba ? 
Thandela dzi vhea Kapa Vhubvaḓuvha sa tshiko tsha vhumagi ha dzigoloi na uri hu na khonadzeo ya u khwaṱhisedza zwa u tshimbidza zwibveledzwa u bva kha vhamagi u ya kha vharengi , u sikiwa ha mishumo na mveledziso ya ikonomi  . 
Vhadededzi vha tea u elelwa uri a si vhagudi vhoṱhe vho gudaho Gereidi R. 
Dzikhophorethivi dzo vulelwa muthu muṅwe na muṅwe ane a kona u shumisa tshomedzo dzadzo na u ḓiimisela u ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u vha muraḓo . 
U dzhiya tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe tsha geriwa nga zwipiḓa , u vhea zwifanyiso na zwipiḓa ngomu bogisini vha kona u humbela vhagudi u levhelesa tshipiḓa tsho ṱaheleho kha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha doba . 
Vha nga kona u rumela mbuyelo yo fhambana na mbadelo  . 
Mushumo wa u linga wa fomaḽa u ita tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya u Linga ya ṅwaha woṱhe kha gireidi na thero iṅwe na iṅwe . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme u gudisa maipfi o ḓoweleaho kha English . 
Mavharivhari a u sa shumisa zwavhuḓi maanḓa e vha ṋewa a vhulamukanyo nga vhaṅwe Vharangaphanḓa vha Sialala , u sedza vhanna , u khethulula vhafumakadzi na u dzhia sia kha milandu ya vhathu vha tshisadzini zwi ḽi ya phanḓa na u tshinya dzina ḽa khothe idzi . 
N(wana wawe Mphephu na ene o hana u thela kha Makhuwa  . 
Ndayotewa i amba uri Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela mavunḓu u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa lushaka ḽa muvhuso . 
U linga hu si ha fomaḽa hu leluwa u fana na u ima nga tshifhinga tsha ngudo u lavhelesa fhano kana u amba na vhagudi uri u guda hu khou bvela hani phanḓa . 
Dzi thusa zwigwada zwoṱhe zwa tshitshavha - vhaswa na vhalala , vhanna na vhafumakadzi na vhaholefhali  . 
U bvisela khagala nga u ṱavhanya khonadzeo dzoṱhe dza khuḓano ya dzangalelo na u ḓitsireledza hune ha vha na kana ha nga vha na khuḓano ya dzangalelo  . 
Nga murahu ha vhuleme vhu konḓaho ha nyaluwo ya ikonomi kha kotara ya u thoma , bannga ya mbulungelo zwa zwino i anganyela uri nyaluwo yeneyo ya 2019 i khou lavhelelwa u tsela fhasi u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa kha Mugaganyagwama wa Luhuhi  . 
Dzi a dovha dza bveledzwa musi tshileme tsha muvhili wavho tshi tshi fhungudzea kana arali hu si na inisuḽini yo linganaho u thusa muvhili wavho u shumisa swigiri sa fulufulu . 
U sa wanalea ha webusaithi ya SARS a zwi thivheli mutheli u dzhia vhuḓifhinduleli hawe nga fhasi ha Mulayo wa muthelo nahone vha fanela , nga tshifhinga tshine ya vha i sa khou wanalea vha fhungudze khonadzeo ya khovhakhombo nga u shumisa maṅwe maitele a u ita mushumo wavho wa muthelo  . 
Muhumbulo wa pfanelo dza vhathu malugana na u dzhiela ntha na u tsireledza wo bvela nnda nga murahu ha tshipitshi tsha Muphuresidennde Vho - De Klerk ( Muphuresidennde wa u guma wa Tshifhinga tsha Tshitalula )  . 
Mulayotibe wa Zwibviswa ndi Mulayotibe wa tshelede wa u kombetshedza na u kuvhanganya zwibviswa zwine zwa tea u badelwa zwa Tshikwama . 
Page 9 Kha vha thivhele u fema dzikhemikhala dzi re na khombo nga u ambara zwiambaro zwine zwa tsireledza mulomo na ningo  . 
Vhafumakadzi vhe vha vha vha tshi khou shuma kha thandela iyi vho vha na vhuleme vhuhulwane ngauri vho vha tshi fanela u shuma awara ndapfu zwa sia vha sa koni u ita miṅwe mishumo yavho i fanaho na u ṱhogomela vhana , u bika , u kunakisa hayani , u reḓa khuni na u ka maḓi , na zwiṅwe-vho  . 
Tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwi nyanyulaho kha pfufho idzi tshi ḓo vha tsha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe tsho bvelelaho kana tsho konaho kha u ṱanganya vhabvannḓa na tshone tshiṋe na u dzulisana navho nga mulalo . 
Thekhiniki dzo sumbedzwaho afho fhasi dzi tendela vhagudi vha tshi vhala lwa fomaḽa na u pfesesa nomboro . 
Iyi yo vha Thendelano ya Bannga Ntswa ya Mveledziso na Thendelano ya u Thoma Nzudzanyo ya Rizeve ya Mahoro . 
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu . 
Khaedu kha khwaḽithi ya data ya zwa mbalombalo tshiṅwe tshifhinga dzo ṱumana na madzangalelo o hwedzwaho , ane a ḓo hanedza data ine ya sa tendelane na madzangalelo aneo , mbekanyamushumo na dzimbekanyamaitele  . 
Vha tea u vha vhe muraḓo wa GEMS a badelaho u wana mvelelo dza zwenezwino  . 
Vha a tendelwa u renga zwibveledzwa zwa zwivhaswa nga zwinzhi ( 1 500 ḽitha kana u fhira , u ya nga bindu ḽa zwibveledzwa zwa zwivhaswa ) u bva kha ḽimaga ḽi re na ṱhanziela , na u zwi rengisela vhashumisi vhazwo . 
Musi thaidzo dzo no vha hone , a dzi tsha kona u humiselwa murahu . 
Khabinethe i tendelana na fhulufhelo ḽayo kha Manḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka ( NPA ) kha u ita mushumo u bveledzaho sa zwe a nangelwa zwone nga Ndayotewa yashu hu songo sedzwa tshanduko dzo itwaho kha vhurangaphanḓa . 
Ro ita nga vhuronwane uri ri sumbedze nḓila vhadededzi kha nyito nge ra shumisa aikhoni dzi no sumbedza uri mugudi u tea u ita zwifhio . 
Zwi dovha hafhu zwa amba u fha maanda na vhudifhinduleli vhathu vhane vha khou shuma kha mbekanyamushumo . 
Phindulo ya zwa vhukatelaḽifhasi yo ḓi sendekaho kha u ṱaṱisana ha vhashumi vha no holelwa tshelede ṱhuku a i koni u vha ya tshifhinga tshilapfu . 
U thetshelesa na u amba ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa ho vangana na u vhala , u ṅwala na nḓowenḓowe ya luambo , nahone u amba hu nga ḓi ṋea tshibveledzwa tshivhumbeo tsha oraḽa ( sa u vhalela nṱha )  . 
Mulayo wa lushaka u nga ita uri hu vhe na mishumo ya vhurangaphanḓa ha sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo  . 
U kona u swikelela ha nnyi na nnyi na u dzhenelelea kha vhusimamilayo ha vunḓu 118  . 
Mbudziso kha sia iḽi dzi nga iswa kha muhulwane wa webusaithi  . 
Ro lingedza u ṱuṱuwedza zwiṱereke zwi re mulayoni , fhedzi zwo thudzelwa thungo  . 
Zwiṅwe na zwiṅwe zwi takadzaho kana zwi vhilaedzaho zwi fanela u ṅwalwa kha bugu ya ndaela , na u tevhelelwa ḓuvha na ḓuvha  . 
Musi ri tshi khou ḓisasaladza lwa tshiṱuhu , ri songo balelwa u vhona uri ri khou sengulusa maitele ane a takalelwa nga nḓila khulwane nahone ane a dzhiiwa sa maitele a vhukuma u fhirisa zwe zwa vhuya zwa ṱanganiwa nazwo fhano kha shango ḽashu  . 
Hei milimo i a kona u vhanga vhulwadze ha mbilu na khentsa  . 
Izwi zwi nga swikelelwa nga dzikhamphani dza vhuhulu ho fhambanaho kha sekithara dzoṱhe dza ikonomi . 
Nga u livhisa kha ndaka dzi fanaho kha vhupo he vha vhu rengisa  . 
U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinnḓu , pfunzo na ndondolo  . 
Khabinethe i humbela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u pembelela u tshila kha shango ḽine ḽa khwaṱhisedza uri zwingasi itee hafhu uri vhuthu hashu vhu dzhiiwe kha mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afurika Tshipembe , zwi sa khathali muvhala wa lukanda , mbeu , vhurereli kana vhuṱavhela-mbeu . 
Kha vhuṱanzi ho linganaho u khwaṱhisedza mbilaelo a zwi nga ḓo anzela u bvela khagala  . 
Ngeno maanḓa a zwa ikonomi ya tshaka nnzhi a tshi ṋea mutsindo kha vhuimo ha dzitshaka ha mivhuso ya lushaka , uri mutsindo wa zwa poḽitiki u , dovha wa shumiswa u bveledza madzangalelo a ḽifhasi a khamphani khulwane dza tshaka nnzhi  . 
Kha miṅwaha heyi yoṱhe zwo swika he zwa tou vha khagala tshoṱhe u fhirisa na u thomani zwauri hu na u vhuelwa kha masia oṱhe kha vhushaka hashu  . 
Muvhusoni , na hone , ri na vhaofisiri vhanzhisa vhane vho shanda tsheo dzavho nga u ṱoḓa u vhuelwa havho  . 
Zwi amba uri naho fhungo ḽine ḽa khou ambiwa ngaḽo ḽi tshi vhavha nga maanḓa u ṱuṱuwedza vhuthu zwi dzula zwi khombekhombe  . 
Mulingo wa mafhelo a ṅwaha wo vhumbwa nga mishumo ya oraḽa na ya u tou ṅwalwa . 
Matheriaḽa wa u fhaṱa , thekhinoḽodzhi hune vha ita ṱhoḓisiso na izwo zwithu na thekhinoḽodzhi dzi nga ho sa , saintsi na mafhungo a thekhinoḽodzhi , ndangulo ya maḓi a malaṱwa , sisiṱeme dza ndango ya mupo , vhukoni ha fulufulu  . 
Ndi na mbuelo ya vhugai ya mushonga wa chronic ? 
Nga maanda , kha phuphu tharu dza u alusa vhutumbuli , tshanduko ya Vhashumi na Vhurangaphanda ha Muvhuso zwo tanganywa uri zwi bveledze mutheo wo khwathaho wa tshanduko ya llifhasi na mvelaphanda  . 
Nga murahu ha u thetshelesa : u fhindula mbudziso , u sedzulusa notsi , u shumisa mafhungo ( tsumbo : u ḽebuḽa daigiramu ) , u ṅweledza , u ita mahumbulelwa na magumo , u saukanya , u fhindula mbudziso lwa tsatsaladzo . 
Kha ṅwaha wa Vho OR Tambo vho ri sumbedza maanḓa a u shuma u ya kha Afrika Tshipembe na lushaka lwa khwine  . 
Maitele a u ṅwala tshipitshi tsho lugiselwaho . 
A huna tshelede yo tiwaho  . 
Vhunzhi ha vhathu vha kha mivhundu yo ḓitikaho nga mavhengele a langwago nga vhabvannḓa kha u renga vhurotho na zwa u ḓodzela zwazwino vho hanganea . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , fulo ḽa khungedzelo ya lushaka ḽo shumiswa ḽi tshi ombedzela u dzhiela nṱha u vhulunga fulufulu  . 
Tshifhinga tshinzhisa uri vhaloi ndi vhonnyi na u ambiwa zwa sa ambiwe . 
Referentsi ! 
Arali vha sina vhuṱanzi , khothe i ḓo vha vhudza uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio . 
Hu na milayo na dzipholisi dza lushaka na dza vundu dzine dza kwama CBNRM . 
Arali nnḓu yo rengwa kana u fhaṱiwa nga masheleni a muvhuso zwenezwo hu na miṅwe milayo ya u thivhela u rengisa nnḓu  . 
Hezwi zwi ita zwauri hu vhe na kuhumbulele kuthihi kwa tshigwada  . 
Miṱangano ya Khabinete I fanela u tshimbidzwa nga Phresidennde , kana arali Phresidennde o laedza ngauralo , nga Muthusa-Phresidennde : Tenda ha vha na uri Vhathusa-Phresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila . 
U rema ha ṱhoho , u silingwa , u sa vhona zwavhuḓi na u fhelelwa nga mufemo . 
Fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Kgalema Motlanthe , muvhuso na wone u khou bvela phanḓa na u tikedza mutheo wa thendelano na uri u shume hu u itela u bveledzisa sekithara ya zwa migodi yo imaho lwa tshoṱhe . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi . 
A hu na madzina a vhathu vho tiwaho ane a ḓo dzhielwa nṱha nga nnḓa ha musi zwi re afho nṱha zwo dzheniswa . 
Vhushumisani ha yunioni dza vhulimi , nga maanḓa vhorabulasi nga muthihimuthihi na maṅwe madzangano ndi ha ndeme  . 
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho , vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na u sumbedza nga nḓila yo teaho kushumisele kwone kwa Zwivhumbeo na Milayo ya kushumisele kwa Luambo . 
Vha songo litsha u shumisa tshithivheli , naho vha tshi ḓi pfa vhe khwiṋe ! 
Arali zwo tea , thendelo yo ṅwalwaho ya mubebi kha Fomo 12 : Consent by parent or gaurdian to tie adoption of a child na thendelo ya ṅwana kha Fomo 13 : Consent by child to adoption  . 
Milayo I dzi vhusaho 198 . 
Nṱhani ha pfanelo dza mbofholowo na vhuḓilangi , vhathemendeli vha tsha u fhedzisela vha nga dovha vha khwaṱhisedza pfanelo ya ndinganyiso na tshirunzi  . 
Khabinethe i ṱanganedza u bviswa ha Saveyi Guṱe ya Miṱa ya 2016 , ine ya isa phanḓa na u sumbedza mvelaphanḓa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo dza muvhuso u itela u khwinifhadza matshilo a maAfrika Tshipembe , nga maanḓa zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa i kale . 
Vhakhethi vha ṅwaliswaho vha nga khwaṱhisedza uri vho ṅwaliswa nga nḓila yone kha mutevhe wa vhakhethi naa . 
U ita girafu ya tshifanyiso nga zwitanda . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa Muno . 
DHS i dovha hafhu ya ṱanganedza khumbelo dza luṱingo . 
U khethiwa ha Muphuresidennde idzhenisa kha zwiwo zwa tshitshavha sa dzimbulungo na mishumo ya mvelele  . 
Vhuṱanzi vhu sumbedza uri malwanzhe ashu a nga kona u vhuedza GDP u swika kha R177 biḽioni nga 2033 . 
A si zwa ndeme u dzulela u sumbedza tsinyuwo kana u i fhindula , tshiṅwe tshifhinga vhuḓipfi uvhu vhu a ṱavhanya ha fhira  . 
Ri tikedza ndingedzo da u sika zounu dzi si na zwiṱhavhane zwa nyukiḽia , zwi shumisaho tshifhinga tshoṱhe nga mahala nga mashango a kwameaho  . 
Ri ṱanganedza maitele ane a khou itea zwino u ya kha tshanduko yo fhelelaho ya zwiimiswa ezwi  . 
Khumbelo ya ndaela ya tsireledzo malugana na u tambudzwa I nga itwa nga muṅwe muthu o imela muhweleli arali muthu ane a khou humbula u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo a na dzangalelo kha u tshila zwavhuḓi ha muhweleli kana muthu a kwameaho  . 
Ndi dovha hafhu nda livhuwa zwihulwane Vho-Ina Goosen kha u tshimbidza miangano na u dzudzanya zwidzimula ora , na Vho- Simon Malepeng kha u dzhia maambiwa  . 
U ita uri komiti dza wadi dzi shume fhethu he khumbelo ya sainelwa hone  . 
Vhe nda vha tevhela vho ita mushumo muhulu kha u fhaṱa mutheo wo khwaṱhaho  . 
KHETHEKANYO YA A : Maipfi a u bva kha 250 u swika kha 300  . 
Kha hu vhe na tsireledzo u itela avho vhane vha nga fheta vhune ha vhutanzi , hu dihwe u ri vhutanzi uhu ndi ha nnyi nba u ri ho livhanywa na nnyi sa mutanganedzi  . 
Kha vha ṋee pholisa fomo yo ḓadzwaho  . 
Kha tsenguluso ya data ya ndeme hu shumiswa kuhumbulele kwa indakithivi  . 
Ho themendelwa uri vhorasaintsi na inzhiniere vha vhe na vhutumanyi ho khwathaho na tserekano dza vhorasaintsi na inzhinere vha Afrika  . 
Tsheo dza Khothe ya Ndayotewa , SCA na dzikhothe khulwane ndi zwiko zwa ndeme zwa mulayo  . 
Naa miraḓo i ḓivha hani uri vhaṋetshedzi vha tshumelo ndi dziDSP dza tshikimu tshavho ? 
SONGO TEAHO 13 Vhuḓifhinduleli ha zwa vhuṱanzi 14 U kona u vhona uri zwithu zwo tea kana a zwo ngo tea 15 Zwipitshi zwa vengo na u tambudza zwi sa elaniho na vhuḓifhinduleli ha u kona u vhona zwo teaho na zwi songo teaho . 
Ndi phambano i fhio kha Themo ya 2 ? 
Itani zwauri zwi leluwe kha zwitshavha uri zwi kane mbuelo dza masheleni dzi bvaho kha CBNRM  . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri miraḓo i lingedze u khetha dzithirasitii vha fulufhedzeaho , vha re na vhukoni na tshenzhemo ya u shuma mishumo ya Dzithirasitii saizwi vho imela miraḓo yoṱhe ya Tshikimu . 
Iyi bammbiri ya u amba nga hayo i khou tevhela nyanḓadzo ya mahumbulwa , nga ḽa dzi 9 Khubvumedzi 2014 , a bammbirimviswa,1ine ndivho yayo ndi u ḓivhadza tshitshavha nga ha ṱhoḓisiso,u thoma nyambedzano , na u ṱalutshedza nga ha ṱhoḓea ya mvusuludzo ya mulayo  . 
Khomishini i themendela uri ndaulo ya maitele a u pomokana vhuloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi , na vhuviavhathu . 
Kha vha badele diphosithi  . 
Musi hu tshi shumiswa mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo kha muthu zwawe kana muthu wa zwa mulayo zwi tshi ya nga mbetshelo ṱhukhu ya , khothe- ( a ) u itela u shumisa pfanelo I re kha Mulayotibe , I fanela u shumisa , kana arali zwi tshi ṱoḓea I bveledzise , mulayo wa mvelo nga nḓila ine mulayosiṅwa a u nga ḓo tendela u shuma ha pfanelo yeneyo ; na ( b ) u bveledza ndangulo ya mulayo wa mvelo u itela u ita mukano wa pfanelo , tenda mukano uyo u tshi anana na khethekanyo ya 36  . 
Kha vha kivhise kha notsi dza khoso pg 17  . 
Ikonomi yashu yo no vuleyaho , i khou vha ine ya khou ḓi dzhenisa kha maitele a ḽifhasi nga vhuphara  . 
Tshandulo ye ya vha hone hu tshi shundulwa zwa muvhuso wa kale uri zwi kwakwane na mishumo ya Mimasipala ya zwino i tshee gake vhunga mimasipala i sa athu simiwa ya khunyelela nahone hu khou ṱoḓea u posa iṱo ho ḓalaho  . 
Kha vha vhige milandu ya zwa vhudzekani vha thuse na u ṱuṱuwedza vhaṅwe u vhiga milandu ya zwa vhudzekani  . 
Sa izwi zwi tshi khou vhona , ḽevele dza vhugevhenga ho rekhodiwaho dzo tshintsha nga reithi yo fhambanaho vhukuma kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho  . 
Ho shumiswa mihumbulo ya vhaḓivhi vhafhio kha atikili ya u lwa na u daha ? 
A huna muthu a re na pfanelo ya u farelwa nga Phuresidennde . 
Mushumo wa Vho- Ravhutsi ndi ufhio ? 
Hu themendelwa uri mudededzi u nanga thero mbili zwadzo nga themo kha Gireidi 1 na Gireidi 2 na thero tharu kha Gireidi 3 . 
Ndi zwavhukuma uri mulayo-zwawo na miṅwe milayo i hone ine ya shumana na zwiito zwi vhaisaho zwine zwa kwama vhuloi  . 
Vhufaragwama ha Lushaka ho ṱalutshedza uri u itela u tsireledza kushumisele kwa masheleni a tshitshavha , milayo ya mveledzo na thengiso ya zwithu u ṱoḓa uri maitele avhuḓi na u pulana zwi tevhedzwe  . 
Phanele idzi dzi ḓo linga arali u shumisa havho hu tshi shela mulenzhe kha u kuvhanganya maḓi kana zwiṱirathedzhi zwa dzingu na uri arali hu tshi swikelela nḓila dza u tea ha nyendedzi  . 
Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30  . 
Zwi tshe zwo ralo , mavundu a si na tshumelo idzo a ḓo tea u rumela vhalwadze kha mavundu ane a dzi ṋekedza  . 
Naho zwo ralo , u rwiwa hunzhi ha kha khethekanyo ṱhukhu dzo fhambanaho ndi zwine zwa vhonala sa dzikhakhathi dza nyito dza tshihaḓu dzine dza ṱuṱuwedzwa nga mbiti  . 
Arali vho vha vho malana phanḓa ha ḓuvha iḽi , mbingano yavho i dzhiwa u vha i mulayoni nga uyu mulayo muswa . 
Arali vha sa ṱoḓi ri tshi bvelaphanḓa na ṱhiransekisheni dza khiredithikhadi , vha tea u ri ṅwalela ṅwedzi muthihi phanḓa ha musi ri tshi tea u ima nga ṱhiransekisheni idzi vha ri vhudza . 
Kha vhalangani avha a hu na ane a ḓo vhila muṅwe zwi tshi itiswa nga u kundelwa u fusha nyitothangeli ifhio na ifhio nga nnḓa ha kha nzulele ye muṅwe wa vhalangani a pfukathendelano kha 1 kana kongona ṱhoḓea iyi nga khole  . 
Nga murahu vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya Ndango ya Mishonga kana Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga . 
NSC i sumbedza tshivhalo tsha thero dzine dza gudiswa kha gireidi , zwi re ngomu na vhukoni zwine zwa ḓo gudiswa na u gudiwa na uri izwi zwi tea u lingiwa hani . 
Zwifanyiso zwa ndowe-ndowe zwo nambatsedzwa kilasini  . 
Ndi furakisheniḓe ya tshivhumbeo tsho swifhadzwaho ? 
Lauren o rumela mulaedza wa shishi kha muṅwe na muṅwe malugana na tshumisano yavho kha izwi  . 
Kha vha wane fomo kha website nahone vha i ḓadze yoṱhe . 
Ndi zwidina zwingana zwine vha ḓo zwi ṱoḓa ? 
Fomo i humiselwa kha ofisi ya vhuponi havho ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva ḓuvha ḽine vha tea u badela . 
Sa izwo ṱho ḓea dza zwa mutakalo dzi tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe , ri vha humbela uri vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino . 
Itani mulayotewa na maga ane a tea u tevhedzwa kha mishumo yo fhambanaho musi ni tshi thoma  . 
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe . 
Mushonga u ḓuresaho wa tshifhinganyana ( une kanzhi wa randelwa lu fhiraho miṅwedzi miraru ) une wa ḓo thivhela vhukonḓi , vhungaho sa u valelwa sibadela . 
U bveledza milayo ya vhuifari kha zwipotso na u imvumvusa kha a Afurika Tshipembe  . 
Ri ḓo khwiṋisa nḓisedzo ya madzulo a u tou hira sa izwi vhaṅwe vhathu vha tshi ḓa dziḓoroboni vha vha vha songo ḓa lwa tshoṱhe  . 
Phando 2012  . 
Zwithivheli zwi dovha hafhu zwa ḓivhea nga uri ndi zwithivheli zwa u tswukuluwa ( anti-inflammatories )  . 
Ndi ndingo dza ( laboratori fhedzi dzine dzi nga sumbedza arali vha na HIV kana vha si nayo  . 
Hetshi tshitatamennde tshi a wanala kha website uri vhone vha kone u vhona mbadelo na u vha humbudza u badela akhaunthu yavho . 
Dokhumenthe dza malugana na u endedzwa ha zwifuiwa , hu tshi katelwa na mmbwa na zwimange , dzi tea u ṱempiwa na u sainwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso o ṋewaho maanḓa . 
Khasitama i tea u thoma ya tendela munetshedzi uri a lingedze u thasulula thaidzo , i nga rumela thaidzo kha NER fhedzi arali vho kundwa u swikelela thendelano  . 
Tshivhumbeo tsho shumiswaho u buletshedza muandiso tshi a kona u hudzwa Thebulu ya muandiso i nga kona u ḓivhadzwa . 
Ndi a livhuwa GEMS  . 
Muhumbulo wo ambiwa wa uri khethekanyo yo vha anakronisimu na uri ho vha na u timatima uri i ḓo tikedzwa nga fhasi ha mulayotewa  . 
Murwa wavho , Vho Dali na mufumakadzi wavho Vho Rachel ri navho kha vhuṱambo vhuno madekwana ano . 
U ḓivha uri ndi nomboro i fhio ine ya vha khulwane nga 1 kana ṱhukhu nga 1 . 
U vhala bugu yawe ene muṋe a tshi vhalela nṱha e kha u vhala ha tshigwada tsha vhukoni ha u fana tshi no dededzwa nga mudededzi . 
Bammbiri-mviswa i rera nga vhuḓalo nga ha uri muvhuso wa demokirasi wo lingedza hani u lwa na khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi  . 
Khethekanyo ya 621 ya Ndayotewa ntswa a I shumi kha u nangiwa na u tholwa ha sinetha dza kale sa vharumiwa vha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshino  . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri dokotela wavho u ḓivhadza vha Thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi arali hu na tshanduko iṅwe na iṅwe kha dzilafho ḽavho , saizwi themendelo yavho i tshi ḓo tea u ṱolwa hafhu na u khwiniswa . 
U ḓivha na u ṋea zwitendeledzi a zwikwea madzina Vhagudi vha ḓo shuma nga zwitendeledzi na tshikwea zwa zwivhumbeo zwo fhambanaho , na ṱhofunḓeraru dza zwivhumbeo zwo fhambanaho Ndi zwa ndeme vhagudi uri vhagudi vha si vhone tsumbo nthihi ya tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe . 
Hezwi zwi ita uri muṅwali wawo a sa tsha ṱwa a tshi ṅwala dzina ḽa khamphani  . 
Kha mashango ane a tsireledza tshidzumbe nga nḓila i bveledzaho , zwiedziswa zwoṱhe zwi shumiswa zwo ṱangana u itela u khwaṱhisedza tsireledzo ya tshidzumbe  . 
Zwifanyiso zwo olwa zwavhuḓi nahone zwi na mivhalavhala . 
Hu tshi nangiwa khethekanyo dzine khadzo maṅwe mafhungo ane a ḓo reriwa a ḓo vhewa khadzo , ro lingedza u vha na phambano iyi mihumbuloni yashu  . 
A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga  . 
Dokhumenthe dzo sethifaiwaho nga Khomishinari wa Muano uri ndi khophi dzone-dzone dza dzone dziṋe dza vhukuma . 
Fhedzi , u fhirisa u bula ezwi , vha bula mbuno nga u khwinisa kuvhekanyele kwa maipfi a muredzo  . 
Nga tshifhinga tsha madalo kha mavunḓu , Komiti i ḓo ita zwa u ṱola fhethu na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha , vhaofisiri vha Muvhuso Wapo , vhaofisiri vha Mihasho ya Muvhuso wa Vunḓu , komiti dza wadi , madzangano a zwitshavha zwapo na miraḓo ya zwigwada zwa madzangalelo a mabindu . 
Themendelo dzine dza itwa malugana na khumbelo dza pfarelo dzi fanela u rumelwa kha Phuresidennde  . 
A ri tei u hangwa nga vhashumi nga riṋe na makhomoreidi vhe vha fela u ḓisa mbofholowo shangoni  . 
Nḓila ye mutalombalo uyu wa vhekanywa ngayo i tshimbilelana na khontsephuti ya u vhalela  . 
Naho mirafho yo fhiraho ya vhaswa yo lwa na u wanulula vhuthu hashu u bva kha avho vhe vha ḓi fha mushumo u sa konadzei wa u ri hanela zwone , vhaswa vha zwino vha tea u lwela u swikelela vhuḓipfi ha vhuthu hashu  . 
Malugana na mveledziso ya mbekanyamaitele , ho bulwa kha ḽiṅwalo ḽa CTP uri mbekanyamitele ya vhuendi ha muyani vhu ḓo laulwa nga maanḓa u bva kha davhi ḽithihi ḽa muvhuso  . 
Kha vha ḓadze khumbelo ya Patent Co-operation Treaty  . 
U ṅ walisa ha u thoma hu itwa kha fomo ine ya rumelwa mathomoni a ṅ waha mu ṅ we na mu ṅ we . 
Hedzi vouthu dza tshipentshela dzi itelwa vhathu vhane vha sa kone u voutha nga vhone vhane nga mulandu wa zwiitisi zwine zwa d(o vha zwo bviselwa khagala  . 
U gonyiswa ha tshiimo tsha mushumo hu ḓo vha na mbuelo dziṅwe nga nnḓa ha u ṋetshedza tshenzhemo ya mushumo  . 
U hana ha Ghana , naho zwo ralo , hu nga si livhanywe fhedzi na maraga wa tshinyadzo wa mashangoḓavha  . 
Dzirekhodo ndi dza Muhasho wa Vhulimi kana dzi nga fhasi ha ndaulo ya muvhuso  . 
Ndi zwa ndeme uri khothe dza sialala i ṋewe maanḓa a u sengisa milandu ine ya sa tou vha mihulu na khanedzano ṱhukhu dza siviḽi dzi bvaho kha vhutshinyi ha mulayo wa sialala . 
Magaraṱa a re na nomboro ṱhingo dza vhagudi khadzo . 
Vha eletshedzwa u shumisa tshumelo dza vhoramulayo vha Afrika Tshipembe sa izwo kuitele kwa u ṅwalisa khamphani kwo lapfa  . 
Vha tea u divha u bveledzwa ha ikhosisiteme-ndi zwishumiswa zwingana zwine zwa do shumiswa phanda ha musi zwi tshi tshinyadzwa  . 
Ri vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa . 
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno ( arali hu sina ofisi ya Muhasho wa zwa Muno vhuponi uvho , dokhumenthe dzi nga iswa tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa ) uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa  . 
Mbambadzelannḓa khulwanesa ya Afrika Tshipembe kha BRICS hu dzula hu China , ha tevhelwa India , Brazil ha kona u ḓa Russia  . 
Maitele a u ḓiṅwalisa na akhiredithesheni , hu tshi katelwa na u ṱola kushumele , zwi ḓo fhungudza na u fhima khombo kha nyimele idzo  . 
U sedzesa kha bulasi yavho moudu - ndi ngona , maitele ane ngao mulaedza wa nga pfukiselwa ngayo kha vhathu  . 
Zwi fanela u ita nḓowetshumo ya shango , u bveledza zwikili na u engedzedza u sika mishumo ine ya khou ṱoḓeesa . 
Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo ya u swikelela zwidodombedzwa zwavho , kana vhane vha tama u humbela khophi ya zwidodombedzwa zwavho vha tea u kwamana na web administrador nga tshumiso ya muratho wa feedback  . 
Lufumo ulwu lwo ṱanganelana na - lwa zwi tshilaho zwo fhambanaho na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo - ndi iṅwe ya ndaka khulwanesa dza Afrika Tshipembe nahone lu fanela u shumiswa nga nḓila ine a i nga shandukisi zwavhuḓi fhedzi matshilo a murafho wa zwino wa Afrika Tshipembe , fhedzi lu ḓo bvela phanḓa na u ṋetshedza mbuelo kha murafho u ḓaho  . 
Thodea ya u thetshelesa uri ri kone u pfesesa ndi ya ndeme nga maanda  . 
Bono ḽashu ndi u fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu nahone i tshimbidzwaho nga muhumbulo wa u swikela ndeme ya vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe  . 
Thandela dzashu na vhumuthu hashu zwo vhonala kha zwivhumbeo zwinzhi zwa nyanḓadzamafhungo kha ṅwaha wo fhiraho  . 
Arali maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho sa zwe a buliswa zwone kha maṅwalo a tsedzuluso ya u tea o rumelwaho miraḓo a sa wanala hu saathu fhela ṅwedzi wa mabebo , ri ḓo bvisa muunḓiwa kha Tshikimu . 
Kha sia iḽi , zwi a ṱuṱuwedza vhukuma vhuendelamashango ha u kokodza hupfufhi ho vha hu khou shuma zwavhuḓi vhukuma  . 
Fhedzi ri dzula ri tshi kwamea nga muvhigo wa Ṱhoḓisiso ya Muṱa nga u Angaredza nga 2010 ya uri vhana vha fhiraho 120000 kha itshi tshigwada a vha ho tshikoloni . 
Hafhu ndi mutheo une wa dededza nyambedzano nahone ndi nḓila ya u khwaṱhisedza uri nyambedzano muṱanganoni i kha ngona uri muṱangano u kone u swikela ndivho yawo  . 
Hezwi zwi khou tsitsa tshirunzi tsha khamphani na mbuelo i wanalaho . 
Munna , mufumakadzi kana mufarisi  . 
Hezwi ndi zwisumbi zwa lushaka zwo bviswaho nga Minisiṱa nga murahu ha u kwamana na MEC dza mavundu dza muvhuso wapo na SALGA  . 
Zwiga zwa u vhala a zwi longelwi . 
Hai , u vhulaha zwo khakhea nahone zwi lwa na ndayotea ya shango  . 
Lushaka lwa mbudziso na ndaela dzine dzi fanaho dzi ṋewa kha themo ya 3 . 
Khoro ya Vunḓḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓḓadzamafhungo , uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi  . 
U khwinifhadza zwitshavha ndi tshiṅwe tsha ndeme tsho sedzeswaho u itela uri mveledziso dza migodi a dzi ṱutsheli nnḓa zwitshavha zwi kwameaho . 
Zwe zwa sumbedzwa nga vha Pagans ndi zwa uri vhone khavho vhuloi ndi vhurereli nahone vhu si vhuvhi . 
Ndi ngazwo ri tshi khou thoma thero ntswa u fana na coding na data analytic kha ḽevele ya tshikolo phuraimari  . 
Sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi ḽo ṋekedzwa kha zwipiḓa zwiraru  . 
Official Seed Testing Station i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu . 
Khakhathi dza zwenezwino dzo iteaho ngei KwaMashu , tsini na Durban dzo vhangwaho nga mivhigo i si yone ya vhana vho hombokwaho vhuponi uvho na mavharivhari a u hombokwa ha ṅwananyana wa Naledi , wa Soweto nga vhathu vhane vha khou tshimbila nga Toyota Quantum na nomboro yayo zwe zwa phaḓalala kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano , zwe nga murahu zwa wanala uri a si zwone . 
Edzi na dziṅwe dzo no ḓi sumbedza uri ndi dzone senthara dza mveledziso ya nḓivho khulwane  . 
Vharangaphanḓa vha shumisa nyito u sumbedza bono ḽavho na u kunga dzangalelo kha mikhwa na mihumbulo  . 
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa  . 
Ri tea u bveledza thekhinoḽodzhi dzine vhaṅwe vha vha vho ḓiimisela u ṱunḓa u bva kha riṋe  . 
Khabinethe i fhululedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe kha tswikelelo dzavho dza nṱhesa kha ṱhireke na mudavhini kha Dzangano ḽa Dzitshakatshaka ḽa Dzingwena dza Ḽifhasi dza Feḓeresheni ya Vhagidimi ngei London  . 
Hezwi zwi nga katela vhuṱungu na u ṱhuphiwa , zwikhala zwa pfunzo zwe zwa mu pfuka , na ṱhoḓea dza dzilafho dza tshifhinga tshilapfu . 
Vha tea u ita ngauralo musi hu tshi vha na tshanduko ya vhuṋe ha goloi kana musi igoloi i tshi ṱo ḓea u bva kha ifa ḽa mufu  . 
Uyu mufhindulano u vhukati ha nnyi na nnyi ? 
Mutheo wa zwishumiswa zwa mupo-mavu , madi , zwimela na phukha-ndi zwone zwa ndeme kha thandela ya CBNRM . 
Mveledziso na Thikhedzo ya Tshumelo dza Themamveledziso kha Muhasho wa Madzulo a Vhathu wa Lushaka  . 
Khothe ṱhukhu yo mu gwevha u dzula dzhele lwa vhutshilo hoṱhe u ya nga Mulayo wa u Gwevha wa 1997 , ene muhwelelwa o mbo ita aphiḽi kha itsho tshigwevho . 
Kha vha zwi divhe zwauri thuso i bvaho nnda i yothe i nga si ite zwauri hu vhe na dzithandela dza CNBRM dzine dza bvela phanda kana u bvela phanda ha dzithandela idzo . 
Muṱangano nga vhashumi vha vhupileli vhashu wa u thoma vhushaka ha vhupileli nga mashango mavhili wo shuma sa thangela ya zwithu zwihulwane zwinzhi zwine zwa khou ḓa , hu tshi katelwa na thendelano iyi ine ri khou ṱoḓa u i saina hafha ṋamusi  . 
Hezwi zwi itwa musi hu tshi kaliwa nga zwanḓa , nga vhulapfu ha milenzhe kana maga . 
Khaedu yashu khulwane kha u shumisa vhuvhekanyandeme uvhu a si vhukonḓi ha mugaganyagwama , fhedzi tshikeili vhukuma tsha u thomiwa ha pfunzo  . 
Kha maitele haya mbekanyamushumo dza ndeme dzi fanela u dzhielwa nzhele u itela uri hu vhe na thikhedzo yo fhelelaho i bvaho kha muvhuso  . 
Tshigwada tsha SAPC tshi khou ṱanganedza u phaḓalala ha vhuvha ha vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika na tshinyalelo ye ya itea kha zwitshavha zwa Afrika  . 
Munna mupfufhi wa mbilummbi a hana muthannga a tshi dzula fhasi ha muri  . 
Haya ha vhoṱhe hu ḓikhoḓa nga u anda ha vhathu u itela u kunda khethekanyo ya vhathu nga mvelele , vhurereli na nga mirafho zwine zwa khethekanya vhathu  . 
Izwi zwot ( he zwi sumbedza matshilisano avhud(i  . 
Vha dzhiele nzhele : sa muṋe wa Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa , vha fanela u tsireledza ndaka yavho na u khwaṱhisedza uri a hu na u dzhenelela ha vhathu hu siho mulayoni . 
Thandululo ya thaidzo i lingwa nga u shumisa ruburiki . 
Vhuḓifhinduleli hoṱhe ha u dzhia tsheo nga ha uri ndi dzifhio tshumelo dzine dza tea u ṋetshedzwa nahone dzi kha tshiimo tshifhio , vhu mahaḓani a vhaimeleli vhe vha tou khethwa sa Dziminisiṱa , DziMEC na vhaṅwe vha re miraḓo ya khorotshitumbe i re na vhuḓifhinduleli kha vhusimamilayo musi ho sedzwa u thomiwa ha phoḽisi dza Muvhuso hu tshi itelwa u shumisa masheleni zwavhuḓi  . 
Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila . 
Dzikhemikhala dzi a langiwa u itela u tevhedza mbetshelo dza Mulayo wa Montreal na Mulanga wa Mbumbano ya Dzitshaka ya u Lwa na U Rengiswa ha Zwidzidzivhadzi zwa u Daha hu siho Mulayoni ḽa 1988 na zwidzidzivhadzi zwa u lafha malwadze a mihumbulo . 
Vhagudi vha do ḓivha , u vhala na u ṅwala zwiga zwa phanḓa ha ḓana na u ṅwala madzina a nomboro u swika kha 50 . 
Mpho dzoṱhe dzi tea u ṱanganya vhathu . 
Thalutshedzo : Mushumo washu muhulwane ndi u vhona uri mulayo u a tevhedzelwa  . 
Vhanna vhanzhi vha khou ḓiimisela u lwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana  . 
Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka a vha tei u ṅwalisa , sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea . 
Vhathu vha Zimbabwe vho tenda u ṱanganedza na u ḓidzhenisa kha ndugiselo dza madalo avho  . 
Musi hu tshi itwa sisiṱeme ya komiti ya wadi ndi zwa ndeme u thoma kha mutheo une wa ri tshivhumbeo na mbonalozwi tevhela mushumo  . 
Mbudziso dzi tevhelaho dzi nga vha dza ndeme u ḓo ita ṱho ḓisiso ya nga vhone u wanulusa urii vha muthu o teaho u vha na tshigidi naa  . 
U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho - ri tshi katela na vhana , vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa - ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei . 
U vhonala o tshuwa na u ḓivhona mulandu . 
Kha zwiwo zwo vhalaho vhabebi vho thoma zwikolo vha kona u wana thikhedzo iṅwe i bvaho muvhusoni  . 
Mbuyelo dzine madzangano aya a dzi ita dzi shumiswa u hulisa tshumelo dzao . 
U ṱanganya mvelelo dza u guda Mvelelo dza u guda dzi fanela u vhonwa dzi tshi khou shuma dzoṱhe tshifhinga tshoṱhe , kha u ṱanganywa ho fhambanaho na kha u bveledza luambo lwa vhagudi  . 
Haya maambiwa a fanela u dzhielwa nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo . 
Kale mufu o vha a tshi ri u lovha a si fhedze mad(uvha manzhi a songo vhulungwa vhunga ho vha hu sina zwa u ya motshari  . 
Zwiko zwa Zwitshilaho Lwanzheni Mulayo wa Zwiko zwa zwi tshilaho lwanzheni itela u langula u kuvhanganywa ha zwiko zwa baiḽodzhikhaḽa zwa lwanzheni , Sa ḽiga ḽa u thoma , thendelo i no bva bva kha davhi ḽa zwa Maḓanzhe na Phendelashango ḽa DEA i fanela u wanala hu sa athu kuvhanganywa  . 
Mmbengwa ho ngo vhuya a ḓifhelwa nga vhutshilo u bva vhuṱukuni hawe u swika zwino o no tou vha khomba  . 
Khophorethivi ndi madzangano a demokirasi ane a langulwa nga miraḓo yao . 
Datumu na tshifhinga zwa tendelaniwa nga vhoṱhe vha re hone muṱanganoni  . 
Mbuno dza u ṱola a dzo ngo avhelwa zwavhuḓivhuḓi kha masia ayo , fhedzi kha vhupo ha tshiṱirathedzhi nga muvhuso  . 
Vhadzudzanyi vho khwaṱhisedza zwa uri vhurumelwa vhu fhiraho 1000 ho dzhenela mushumo uyo , tshivhalo tshine a tsho ngo ḓowelela musi hu tshi vhambedzwa na WEF dzo fhiraho dza nga ha Afrika . 
Khabinethe ya ombedzela thikhedzo yayo ya mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo , mbofholowo ya u ṱahisa vhuḓipfi na pfanelo ya muthu muṅwe na muṅwe ya u swikelela mafhungo Afrika Tshipembe . 
Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu  . 
Nga dziṅwe vhege hu na nyito dzine dza fhira ṱhanu . 
A huna mbadelo dza tshumelo dza ṅwedzi  . 
Vhunga memorandamu u tshi fanela u amba nga fhungo ḽithihi na u vha mupfufhi . 
Zwigwada zwi tevhelaho zwi a kona u wana thuso ya mbadelo : Vhathu vha Afrika Tshipembe vha shayaho vha re na Bugundaula kana Basa dala . 
Tshikafhadzo u bva kha mavu ndi yone tshi tshikifhadzi tshihulwane tshi tshinyadzaho tsha mupo wa maḓini  . 
Tsheo zwi tshi ya nga ino phara i dzhiiwa fhedzi hu tshi tevhelwa nyambedzano ya Buthano  . 
Ho bveledzwa mutevhe wa zwishumiswa zwo fhambanaho u itela u ṋetshedza kusedzele kha u pulana ha u ṱanganelana ha mivhuso na u dzudzanya zwine zwa tikedza na u khwaṱhisa u vhusa nga u shumisana kha vhuimo ha vhukati na ha vundu  . 
Vha ḓo ita nyambedzano phaṋda ha phanele ya valelwaho u tea u kwamiwa nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa nga konadzea ngaho , a ḓivhadzwa nga ha u valelwa ha uyo muthu  . 
Mazhendedzi a Muvhuso o amba uri vhadzuli vho dzula Joe Slovo lu siho mulayoni , na uri u pfuluswa havho ho luga nahone hu na ndinganyo na uri ho vha hu si na ndavhelelo yo teaho sa zwe zwa ambiwa nga vhadzuli . 
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Asima a i ho fhasi ha ndango nahone vha tea u humbela tsivhudzo ya dokotela wavho nga ha u engedza mushonga wavho wa u thivhela  . 
U alusa nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha maelana na milayo ya ndaulo ya tshitshavha i tikedzwaho nga Mulayotibe na Mbekanyamaitele ya Batho Pele  . 
Mbuelo ya nga tshithihi yo ima na vhushai vhu khou phaḓalala vhu tshi ya  . 
Ndi wonoyu mushonga une wa fha muloi maanḓa . 
Ndi ngano khoḽesiṱiroḽo ya LDL i khombo ? 
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo nangwa kha tshifhinga tsha vhege mbili iṅwe na iṅwe . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , IE 462 . 
Samithi ya G20 lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale yayo , i ḓo vha na rekhodo ya nomboro ya mashango o bvelelaho vho dzhenela vhuṱambo uvho  . 
Zwauri pfunzo ndi ifa ndi ngoho kana a si ngoho ? 
Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi bula zwiṅwe-vho ; ( b ) u bveledza na u shumisa mbekanyamaitele ya lushaka ; ( c ) u tshimbidza mishumo ya mihasho ya muvhuso na ndaulo ; ( d ) u lugisela na u thoma mulayo ; na ( e ) u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo ṋetshedzwaho kha Ndayotewa kana mulayo wa lushaka . 
U gammba , arali ho tendelwa , hu itiwa fhedzi kha masia a u gammba o sumbedzwaho , nahone nga murahu ha musi ho vha na mbadelo dzo teaho  . 
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho  . 
Bugu dzo hudzwaho dzo itwaho hayani kana dzo rengwaho , tsumbo , zwirendo , nyimbo , raimi , zwiṱori na zwiṅwe . 
Tshigwada tsha u Shuma tsho livhanaho na u ṱoḓa tshumelo tsha Zhendedzi ḽa zwithu Zwinzhi kha ḽo rangwaho phanḓa ngaVhufaratshikwama ha Lushaka , SARS na Senthara ya Vhusevhi ha zwa Masheleni i khou sedzulusa sisiṱeme yoṱhe ya zwa u ṱoḓa tshumelo u itela u khwaṱhisedza ndeme ya khwiṋe ya tshelede u bva kha kushumisele kwa masheleni a muvhuso . 
Naho pfanelo ya u gwalaba yo tsireledzwa fhasi ha Ndayotewa , pfudzungule a dzi ṱoḓei , u shushedza na u kwasha ndaka . 
Naho hu na uri hu na ezwi na dziṅwe khaedu nnzhi , vhadededzi vhashu vho dzulela u vha vho ḓiimiselaho na u sumbedza vhufuteleli u fhira tshifhinga tsho fhiraho  . 
Vhagudi vha nga linga u humbulela havho nga u shela maḓi kha zwifaredzi i si na tshithu na u vhalela uri ndi ifhio ine ya dzhia khaphu nnzhi . 
Wo dovha hafhu wa kona u sumbedzisa zwipikwa zwa malo zwa u khinifhadza nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi , vhukati ha zwenezwo hu na u khwinifhadza Tshumelo ya ya Nḓisedzo sa khoṋo  . 
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza , SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing  . 
Nga iyi nḓila , ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani  . 
Tshikwama - Tshivhalo tsha masheleni ane muthu a a vhea kha vhuḓifhindulelei ha mulanguli wa masheleni ane a langulwa u itela mbuelo ya muṅwe muthu ( muvhuelwa )  . 
Thaidzo ya mveledzo ya vhunna kana kumba  . 
Musi vho no ṱangandeza ṱhanziela i bvaho kha mugudisi o ṅwaliswaho kana SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe . 
Mbuno ya uri miṱa iyi ya vhavhili yo livhana na izwi zwiito hu si na ndavha na vhurangeli vhuṅwe na vhuṅwe ho itwaho nga vhone vhaṋe a zwi tendisei na kathihi  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhe na muhumbulo wo ṱambaho nga ha zwine zwa khou bvelela buguni vha tshi kha ḓi tou bva fhasi nayo . 
Muvhilaheli kana mupondiwa , sa zwe a ṱalutshedziswa kha Ndima 299A ya Mulayo wa Kutshimbidzele kwa zwa Vhutshinyi , wa 1977 , a nga ṱahisa vhupfiwa hawe nga u ṅwala kana nga u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune mupondi a do sedzwa uri a nga vhofhololwa nga pharou ḽu naa kana u vhewa nga vhofhololwa fhedzi e fhasi ha vhululamisi  . 
CBNRM yo livhiswa kha u shumisa vhathu vhanzhi kha tshitshavha uri vha thogomele zwishumiswa  . 
Naho phambana malugana na fhethu dzo vha hone miṅwahaḓana , ndi kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho he ya vho vha dzhia vhuimo ha ndeme kha poḽitiki ya India  . 
CBP i ḓisa nḓila dza u ita zwenezwi , ya dzivhela u shela mulenzhe kha u pulana na u langula zwithu kha levhele ya wadi  . 
Mutengo une vha u badela wa mutsiko munzhi wa phuraivethe , ndi zwenezwo zwine vha khou amba  . 
Kha maitele aya vhagudi vha ranga nga u ita mvetomveto , vha ṅwala , vha ṋekedza vhagudi ngavho uri vha vhalulule na u khakhulula kana u khwinisa , na u ganḓisa ( u ita uri na vhaṅwe vha vhale-vho ḽiṅwalo )  . 
U ṱanganedzwa fhethu hune ha vha ha muvhuso . 
Luambo ndi tshishumiswa tshi shumiswaho kha u humbula na vhudavhidzani  . 
Tsumbo ya 2 : Hu na vhathu vha re na tshivhalo vho folaho muduba vha tshi khou lindela thuso  . 
Riṋe , vhathu vha Afrika Tshipembe , Ri dzhiela nṱha u shaea ha vhulamukanyi kha tshifhinga tsho fhelaho ; Ri ṱhonifha havho vhe vha tambulela vhulamukanyi na mbofholowo kha shango ḽashu ; Ri ṱhonifha havho vhe vha shuma vha tshi itela u fhaṱa na u bveledzisa shango ḽashu ; na U tenda uri Afrika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , vho vhofhekanywaho vha vha huthihi naho vha sa fani . 
Khethekanyo ṱhukhu ya yo engedzwa nga khethekanyo ya vhu 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe wa 2012 wa Ndayotewa . 
Kha vha fare iyo rasiti sa vhuṱanzi ha khumbelo  . 
U amba hu bvelela nga nḓila i si ya fomaḽangomu kiḽasini , tsumbo , kha mushumo wa tshigwada . 
Mukumba wayo u na muvhala wa buraweni u songo dombelaho na mavhala matswu a no nga zwitendeledzi . 
Ndededzo na maipfi avho a vhuṱali ri ḓo zwi elelwa . 
Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi , vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa . 
Hezwi zwi ṱoḓa u pulana nga vhuronwane , u pfananya na u monithara idzi pulane  . 
U shumisa garaṱa dza madungo u fhaṱa maipfi ( sedza , amba na ita )  . 
Makhulu vha mukegulu vho vhumba khali yavho ya u tou thoma vha tshee musidzana . 
Ro ṱanziela nyengedzeo khulwane ya tshivhalo tsha khombo dza tshiṱalula nga muvhala , zwi sedziselaho fhasi mitshelo ye ra kaṋa sa demokirasi  . 
Fomo i wanala sentharani ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva . 
U anḓadzea kha mutsho , phosho , kana nzinginyeo  . 
Khathulo ya mulayo wa khothe ya tshirema i kombetshedzwa nga u athatshiwa ha thundu ya muthu ane a khou koloda nga mulanda wa khothe  . 
Musi hu tshi khou sedzwa maga e a dzhiwa , dzangano ḽi ḓo vha ḽo ḓiimisela u ḓivhadza maimo a tshumelo na u thoma phurogireme ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Mutheo na zwipikwa zwi ḓo tiwa nga murahu ha ANA ya 2010 . 
Khabinethe i khwaṱhisedza uri mutheo wa nḓila ya nyaluwo khulwane na mveledziso ya ikonomi ya matshilisano wo no vheiwa  . 
Hezwi a zwi nga kateli u fhirisela kha mashango a sina milayo ya tsireledzo i fanaho na milayo ya tsireledzo ya shango ḽ a mushumisi . 
Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe , vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson . 
Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo . 
Hu tea u itwa ndingo dza u tou thoma dza khoḽesiṱirolo musi hu tshi tumbulwa u pfi vha na vhulwadze ha swigiri ha kona u dzulelwa u itwa dziṅwe nga murahu  . 
Kha tshiimo tsha shishi muvhigo wa dzilafho wo ṋekedzwaho nga mushumeli wa dzilafho o ḓiṅwaliselaho u vha wo katela ḽiṅwalo ḽa ndaela ya khothe ḽi sa athu ṋekedzwaho . 
Mbekanyamaitele idzi dzi tendela Pfano dza u ṋetshedza ṱhoḓea dza dzidona na u thusa dzidona u dzhia tsheo dza dzone dziṋe malugana na u ṋea ha tsharithi  . 
Vhalelani nga dzi8  . 
Riphabuḽiki . 
Zwazwino South African Post Office ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho . 
KHETHEKANYO YA A : Maipfi a u bva kha 400 u swika kha 450  . 
Beryl , Ruby , Emerald kana Onyx ) ya Tshikimu  . 
Ri tea u amba , nahone nga vhuḓifulufheli , nga mbofholwo  . 
Kha vha ḓivhe na u fhindula mbilaelo dza tshitshavha nga ha kushumele kwashu na khemikhala dzashu  . 
Ri nḓilani yo teaho ya u fhelisa sisiteme iyi i si ya vhuḓi nahone ri a fulufhela uri ri do kona u i fhelisa mafheloni a ṅwaha . 
Idzi ndugiselo dzi tea u vha dzo buliwa kha milayo ya tshikimu  . 
Tsumbo ndi mbuelo ya radioḽodzhi yo ṋaṋaho ine ya vha na gumofulu ḽi kovhiwaho ḽa nnḓa na ngomu ha sibadela . 
Afurika Tshipembe ḽi khou dzhia vhuḓifhinduleli ha mutakalo waṋu  . 
Musi no no wana afho fhethu , ṅwalani madzina aho kha mepe . 
Mudededzi u sumbedzela maitele vhagudi kiḽasini . 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u badela R500 ya khumbelo ine i sa lifhelwe murahu . 
D : Ngingo dza Mamaga na Mveledziso ya zwa Masheleni vha nga vhofha mulanga u itela u khwinisa zwo dzudzanywaho nga hoyu Mulayo na mafhungo a mutheo na u tikedza u shumiswa ha gavhelo  . 
Zwikimu zwo tikedzwa nga vhathu vha shumaho , hu tshi katelwa na vhadededzi na vhashumela vhapo  . 
Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana , ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu : u vhumba tshithu tshithihi , husina khethululo nga lukanda , khethululano nga mbeu , demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu re na vharumiwa vha fumi . 
Theo ya u badelisa Muthelo wa zwibveledzwa na dziṅwe mbadelo ndi muvhalelano wa mupo nga maanḓa , zwine zwa amba uri u badeliswa u itela u ṋetshedza Muvhuso nga mbuelo i dzulaho i hone ine zwo leluwa u i kuvhanganya  . 
Tsha u thoma tsha ndeme ndi u amba nga mbekanyamushumo  . 
Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa , Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u ḓo ṱhogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele : Arali vha khou imelela vho bulwaho kha pharagirafu 1 afho nṱha , vha tshi khou kundelwa u wana tsaino ya vhathu avho kana maṅwalo maṅwe na maṅwe ane a khou ṱoḓea o bulwaho kha Fomo , vha tea u saina Fomo vha longela tsaino na maṅwalo e vha kona u a wana na afidavithi ( tshitatamennde tsha muano ) vha tshi khou ṋetshedza zwiitisi zwo vha kundisaho u wana tsaino na maṅwalo . 
Khabinethe i livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha farana hafhu kha u tikedza thimu dzashu dza lushaka nga u ṱalela mitambo yo fhambanaho vho ambara mivhala ya fuḽaga yashu kana zwikipa zwa thimu ine vha i funesa  . 
U vhulungwa ha Milayo ya Phalamennde nga nḓila yo tsireledzeaho 82  . 
Afrika Tshipembe ḽi khou isa phaḓa na u tikedzza mulalo na vhutsireledzi na ṱhanganyelo ya ikonomi ya dzingu nga kha u shela mulenzhe kha Mbumbano ya Afrika na vhurangeli ha Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika . 
Ndi vhana vhangana vha no takalela sokha ? 
U vhala tshirendo . 
Akhaundu Yau ya u Vhulunga ya Dzilafho : Tshikimu tshi vhea tshipiḓa tsha tshelede ine vha badela ṅwedzi nga ṅwedzi kha akhaundu ya u vhulunga ire kha dzina ḽavho . 
Naho u kala hu tshikili tsha u tou ita , vhagudi vha tea u rekhoda mielo tshifhinga tshoṱhe . 
Musi hu tshi shumiswa maanḓalanga a mulayo , Phalamennde I vhofhiwa nga Ndayotewa fhedzi , nahone I fanela u shuma zwi tshi ya nga yone Ndayotewa , nahone I kha mikano ya yone Ndayotewa fhedzi . 
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele  . 
Dziṅwe ṅanga dzi ri sa izwi dzone dzi tshi fhodza , a dzi ḓivhi tshithu nga ha mushonga wa u vhulaya kana thengiso ya miṱuvha ya muthu . 
U ḓadzisa izwo , ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo , u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu  . 
Ho vha na tshanduko nga vho 1980 , khothe dza vho thoma u thetshelesa milandu i kwamaho vhuloi  . 
Nga u shumisana vha nga kona u swikelela zwithu zwinzhi . 
Ndovhololo - U ṅwalwa ha mafhungo a dzhenisaho ḓivhaipfi ntswa na ( girama yo vanganyiwaho na u ṅwala )  . 
Fhedziha , arali lutamo lwa zwa poḽitiki yo teaho lu sa khou bveledzwa u bva kha Muvhuso , mivhuso o dzhenelaho i fanela u thoma ya ita zwoṱhe zwi konadzeaho u ambedzana nga hayo kha nyambedzano dzo khwaṱhaho , u ṋetshedza maitele a thekhinikhala na thusedzo iṅwe yo teaho  . 
U dzhenisa nomboro khulwane u thoma u itela u vhala vha tshi ya phanḓa kana murahu . 
A hu na muthu ane a nga dzhena shangoni ḽavho a songo thoma a wana thendelo yavho  . 
Ngeletshedzo kha bugu iyi ndi dza u eletshedza fhedzi  . 
Nga murahu ha mbadelo , vha ḓo rumeliwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u humbela muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na MaAfrika Tshipembe kha u pembelela Ḓuvha ḽa Mbofholowo ya Nyanḓadzamafhungo nga Ḽavhuna , 19 Tshimedzi 2017  . 
Mugudi ane a pfi Mpho u hone ṋamusi ? 
Pfufho iyi ya nṱhesa i khwaṱhisedza uri muvhuso wo khaṱhisa kha nndwa yawo ya tshanḓa nguvhoni , nahone vhane vha khou pulana maitele a vhufhura na nyito dza tshanḓa nguvhoni vho kaidzwa uri vha zwi litshe . 
U kundelwa huṅwe na huṅwe nga SARS u shumisa kana u kombetshedza pfanelo iṅwe na iṅwe kana mbetshelwa ya Milayo yo Tiwaho iyi kana u fushea huṅwe na huṅwe hune SARS ya nga hu fha , a hu nga ḓo vhuya ha vhumba khanedzo ya pfanelo yeneyo kana mbetshelwa nahone SARS a i nga ḓo thivhelwa u shumisa pfanelo dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha dzo bva kale kana dzine dza nga bva tshifhinga tshi ḓaho  . 
U ya nga tsedzuluso ya Ḽifhasi ya Dzitshaka , tshiimo tsha vhuaḓa tsho engedzea vhukati ha 2001 na 2010  . 
Kushumele ku thusa u tshimbidza zwithu na u shuma mushumo nga nḓila yo leluwaho  . 
Mutevhe a u nanga zwine vha ṱo ḓa u a wanala kha siaṱari ḽa web  . 
U dzhiela ntha vhutsila na vhutali ha Vhaaluwa  . 
Mulayotibe u khwaṱhisa mishumo yo tetshelwaho vhaḓisi vha vhuṱumani ha ṱhingo na vhaṋetshedzi vha tshumelo ya inthanethe u tsireledza tshitshavha na vhana nga tshifhinga tsha tshumiso ya tshumelo yavho . 
Mafhungo a zwa tshiimiswa Tshivhumbeo Tshihulwane  . 
Henefha ndi hune muṱali a ṋea vhuḓi na vhuvhi nga nḓila ine ya eḓana . 
Nṱhani ha izwo u ṱokonywa ho ḓiswaho nga nyito dza vhathu vha vhuraru hu tea u livhanwa naho  . 
Mulayo u ita uri hu shumiswe dziṅwe pfanelo dza vhathu dza ndeme dzine dza wanala kha khethekanyo 32 ya Mulayotewa , pfanelo ya u swikelela mafhungo . 
Kha miṅwaha ya 20 yo fhiraho , ho vha na tswikelelo khulwane dzo itwaho kha u engedzwa u wanala ha tshumelo dzi ngaho dza maḓi , tshampungane na muḓagasi . 
U ḓura ha mishonga na mbulungo tshumelo , ane a ḓḓo vha e tshipikiṱere o vhewaho nga yo itwa hu songo humbelwa thendelo yavho  . 
Ndi phambano i fhio u bva kha Themo ya 2 ? 
U khwathisedza u swikelela na u thogomela  . 
Arali vha sa takaleli uri zwidodombedzwa izwo zwi bviselwe khagala na vhupfiwa havho , nga mulandu wa zwiitisi zwa phuraivethe , kha vha zwi bule kha vhurifhi ha u tikedza , vha litshe vhupfiwa ho ralo  . 
Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Mbekanyamaitele ya Ndaka ya Nḓivho(IP) Afrika Tshipembe - Luṱa I ( 2017 ) zwi no tea u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso hu tshi itelwa mahumbulwa a nnyi na nnyi  . 
Thendelo ya u rengisela mashango ḓavha i a ṱo ḓea u itela uri muthu kana dzangano ḽi ṱo ḓaho u regisela mashango ḓavha ḽi tevhedza milayo ya thendelano dza ḽifhasi . 
Kha maitele , vho thuntsha na u thuba vhathu vha si na ndavha na mbilo dza vhapondwa dza vhuthu na u vha endedza vha vha isa kulekule nahone nga huṅwe , fhethu hu sa ḓivhei  . 
U vha na muvhili muhulwane na haiphathensheni ndi zwithu zwi re khombo zwine zwa shumisana  . 
Dza khasitama dza malugana na wana ndivho na u eletshedza nga u tavhanya , nga muthihi nga muthihi , hu si na u dzi rumela kha vhanwe  . 
Khathathi dza mutani a dzo ngo tendelwa  . 
Dzangano li toda vhathu vha bvaho kha zwigwada zwo fhambanaho kha tshitshavha . 
Musi mbekanyamushumo ya vhupo ya CBNRM i tshi khou shuma , na u vha na zwikili na vhugudisi , muvhuso wa u langula zwishumiswa u tea u iswa kha mbekanyamushumo  . 
Khoro ya Vhusimamilayo yo ṱangana kha tshifhaṱo tsha Slave Lodge  . 
Khamphani yo dovha hafhu , sa tshipiḓa tsha u lifha uyu mulandu , u ḓo shumisa iṅwe R4,6 biḽioni hafhu u khwinisa puḽanti dzavho na u khwinisa muṱaṱisano . 
Zwi dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo . 
U ṱalutshedza zwine zwa ḓo bvelela u ya nga u themendela mugaganyagwama , u sedza havhu u ṋetshedzwa ha thandela dza IDP , kushumele nz  . 
Tshivhalo tsha mishumo yo sikwaho nga kha mveledziso ya ikonomi y amasipala wapo h utshi katelwa thandela dza khephithala  . 
U shumisa redzhisiṱara ya fomaḽa U thetshelesa nga vhuroṅwane kha muambi u itela u ḓo amba zwa ndeme kha zwe a zwi kwama U bula zwiga zwa ndeme kha tshipitshi U fhedza nga nungo na vhuḓifhinduleli . 
Mafheloni a themo vhagudi vha tea u vha vha tshi vho kona u shuma na thaidzo sa idzo dzo ambiwaho afho fhasi . 
Zwenezwi khalaṅwaha ya muthelo i tshi thoma , kha ri ise phanḓa na vhuḓipfi ha u ḓihudza sa lushaka , ha vhuṋe , ha u shela mulenzhe kha shango ḽashu nga u swikela pfanelo dzashu nga u fulufhedzea na nga tshifhinga  . 
Mveledziso ya mavu i ṱoḓa sisiṱeme ya mafhungo u itela nnyi na nnyi na mavu a muvhuso a tikedzaho mveledziso ya mavu  . 
A ri tei u humbula uri vhuḓifhinduleli hashu a vhu ambi tshithu na uri a ri vha ndeme  . 
Milayo ya muvhuso wa tshumisano na vhushaka vhukati ha mivhuso 41 . 
Madzangano o tendelana hafhu u dzhiela nṱha uri vhathu vha fanela u vhuelwa nga tshumiso ya zwiko zwa mupo , hu tshi katelwa na zwi bvaho kha mbambadzo ya dzitshakha i re mulayoni . 
Ndaka ya u shuma ya khoro i hiriwa nga rakhonṱhiraka u itela u kona u shuma mushumo  . 
Pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi fanela u tevhedzela mikano yo katelwaho kana yo ambiwaho kha khethekanyo ya 36 , kana huṅwe fhethu kha Mulayotibe  . 
Zwi fhaṱa fulufhelo ḽa tshitshavha kha vhukoni ha Komiti ya Wadi ha u shuma mushumo wayo  . 
U rera na u fara nyambedzano nga ha mafhungo ndi zwone zwithu zwa ndeme kha dimokirasi  . 
Ndi ḓo , naho zwo ralo , nea tsumbo hafhu u bvisela khagala nḓila ine mvelaphanḓa ye ra i ita khathihi na khaedu dzine ra ṱangana nadzo . 
Ndivho ya senthara ndi u engedza fulufhelo ḽa mabuḓo a dzhiinzhiniyara dzi fhiraho 100 vha bvaho kha miṱa ina tsikeledzwa kale ya vhushai . 
U amba tshiṱori nga nḓila dzo fhambanaho dzo vhalaho u bva kha mihumbulo yo vhatambi vho fhambanaho kha nzudzanyo  . 
Hedzi thandela dzo nangiwa ho sedzwa uri dzi na tshikalo tsha u vhuedza zwihulu kha zwa ikonomi zwine zwi tshimbilelana na Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ; dzine dzi ḓo vha dzi tshi khou thoma miṅwahani mivhili i ḓaho ; na u dovha u dzhenisa vhuṅwe vhubindudzi na zwi vhuedzaho zwitshavha . 
Tshivhalo tshihulwane tsha phesenthe ya vhutshinyi a si tsha ngoho nahone tshi bveledza thaidzo dzi songo tea  . 
Kushumisele kwa gwama ḽa tshitshavha ḽi re mbadelo dza vhadzulapo zwo bviswa kha Vharangaphanḓa vha Sialala zwa ḓiswa ndambedzo i bvaho kha muvhuso . 
Khanedzano dza dzulo ḽihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u ṱoḓeaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Ri tea u shuma na mabindu , vhashumi,na vhupo ha vhukhethelo ha zwitshavha . 
Zhendedzi ḽo farisana na Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Zhendedzi ḽa Ndambedzo ya Mabindu Maṱuku nga kha vhufarani ha nḓila tharu zwa ḓisa ndambedzo ya R2,7 biḽioni kha vhaswa . 
Ri fanela u fhaṱa kha vhuḽedzani na vhuthihi he ha fhaṱwa nga 2008 musi vhaḽedzani vha zwitshavha vha tshi swikelela thendelano i tsireledzaho vhashumi kha mutsiko wa ikonomi ya ḽifhasi . 
Thuso kha iṱa nga u vhona uri masheleni a rumelwaho nga muṱa a a swika kha muthu ane a vha mashango ḓavha  . 
Dokhumenthe idzo dzi ḓo tea u sainwa dza humiselwa kha muhasho  . 
Mushumo muhulwane wa u asesa vhagudi ndi u hudza nyaluwo na mvelephanḓa  . 
Ngauri vhashumisi vha nga litsha u shumisa , naho vha tshi nga khethekanya nḓisedzo ya tshumelo  . 
MULAYO U ita uri khethekanyo 9 yo vhalwaho na tshiteṅwa 23 tsha shedulu 6 kha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , ya 1996 zwi shume , u itela u thivhela na u iledza khethululo i songo teaho na u tambudza ; u ṱuṱuwedza ndinganyiso na u fhelisa khethululo i songo teaho ; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo ; na u ṋetshedza mafhungo a elanaho na zwenezwo . 
Ho vheiwa khwaṱhisedzo khulwane kha zwikimu zwa vhugudisi , zwine vhuṱanzi ha mashangoḓavha a vhu khou tou ṱuṱuwedza  . 
Mafhungo a re afho nṱha a tea u ḓadzwa nga vhuḓalo u itela u swikelela u dzhenelela na uri The Elexions Agency vha kone u kwama nkhetheni  . 
Zwidimela izwi zwiswa zwa vhutsila ha nṱha zwine zwa ḓo thoma u shuma nga Tshimedzi ṋaṅwaha zwi na miṋango i ḓivulaho , ngomu hazwo ndi huhulu kha tshidimela tshoṱhe , muya u rotholaho wa u langwa , thelevishini dzo itelwaho u engedza tsireledzo ya vhaṋameli . 
Vha songo tavhanyisa dzikhasitama musi tshifhinga tsha u vala tsho swika nahone tshitafu tshi fanela u vha tsho diimisela u thusa na nga murahu ha tshifhinga tsha u vala  . 
Kha vha humbule nga muṱangano we vha vhuya vha u dzhenela vha dubekanye zwithu zwo bvelelaho kha u tshimbidza muṱangano wonoyo , vha thome kha ḽiṅwalo ḽa u ḓivhadza muṱangano , na kutshimbidzele kwa muṱangano  . 
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita mushumo wa u gwa mugodi zwavhu ḓi . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri dokotela wavho u ḓivhadza vha Thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi arali hu na tshanduko iṅwe na iṅwe kha dzilafho ḽavho , saizwi themendelo yavho i tshi ḓo tea u ṱolwa hafhu na u khwiniswa  . 
Nga murahu ha ndovhololo ya u vhala , hu dzhenelela kha khorasi , na ndovhololo ya luambo lwo ḓoweleaho ho teaho nga vhavhili-vhavhili na zwigwada zwiṱuku . 
Muofisiri Muhulwane u ḓo , ita uri a vhidze muṱangano nga u ṱavhanya , na Komiti ya Khanedzano ya GEMS  . 
Sa tsumbo , Afurika Tshipembe ḽi tea u bindudza na u thusa kha u shumiswa ha zwikhala zwo fhambanaho zwa fulufulu ḽa khaboni ḽa fhasi ḽa u bva kha muḓagasi wa maḓi na zwiṅwe zwiko tshipembe ha Afurika  . 
Hezwi zwithu ndi lupfumo lwa mupo kha tshitshavha  . 
Vho vhulungwa nga Mbulungo ya Ofishala ya Vunḓu yo Khetheaho nga Swondaha ya ḽa 20 Khubvumedzi 2015 . 
Arali vhamu ṱ ani vho lovha , muthu a kha ḓ i tshilaho a nga ṅ walisa mbingano . 
Miraḓo yoṱhe ya khophorethivi i tea u kona u shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi kha mvelaphanḓa ya khophorethivi . 
Vhagudi vha bvela phanḓa u ita nḓowenḓowe vha tshi amba nga ha vhulapfu ha tshifhinga na u tevhekana ha tshifhinga . 
Mulayo wa zwi tshilaho zwo fhambanaho na ndaulo dza BABS zwi sumbedza ṱhoḓea dza ndeme kha avho vhane vha khou shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Khothe ya zwa Mulayotewa yo vhumbwaho nga Muphuresidennde , Muthusa Muphuresidennde na vhaṅwe Vhahaṱuli vha ṱahe 9 . 
Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka  . 
Khonadzeo ya u kavhiwa nga HIV ndi khulwane nga maand(a kha vhafarisi vhane vha sa vha d(ivhe  . 
Kha miṅwe miṱa vhushaka uvhu ho khwaṱha ngeno kha miṅwe hu songo khwaṱha  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo , kana Invitation to Apply ( ITA ) , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi  . 
Vhathu vha Pagans na dziṅanga dza sialala a vha na muhumbulo wa u vhaisa vhaṅwe vhathu  . 
Phindulo : Komiti ya Wadi i humbela khoro uri i vhidze muṱangano wa u amba nga ha mafhungo aya na u ta mutshimbidzi o ḓiimisaho nga eṱhe u tshimbidza mafhungo aya  . 
Huna thodea ya u kovhekanya vhudifhinduleli vhukati ha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa , malugana na u lambedzwa na kushumele kwa vhubveledzi ya lushaka  . 
Zwiṱirathedzhi zwa vhugudisi zwo vha khonivenshinala  . 
A si dzipoḽitiki u ya nga madzangano a zwa poḽitiki kana mahoro a kwameaho  . 
U tou fombe kha lushaka lwa tshivhumbeo lwa tshithu tshiṅwe na tshiṅwe . 
Mbadelo ya mabogisi a poswo  . 
Nga khetho iyi , vhunzhi ha ndambedzo vhu nga badelwa u fhira u i isa thungo kha tsiko ya tshiṅwe tshiimiswa tshine tsha fhelekedzwa nga mbadelo dza ndaulo dza nṱhesa  . 
Khethekanyo ya 12 na yone i nga kwamea , tsumbo , pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu kha u vhaisala na muhumbuloni . 
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya tsireledzo ? 
Kha vha ṋetshedze fomo ya khumbelo na khophi yo khwaṱhisedzwaho u vha yavhukuma ya ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto ya Afrika Tshipembe ya vhukuma kha ITAC  . 
Mulayo 2 wa 2000 wa Mufhiriso wa u kona u Swikelela Mafhungo  . 
U vhala nga nṱha ( ṱavhanya ) u itela u wana zwidodombedzwa zwa tshibveledzwa nga u angaredza ( skimming ) na u vhala nga ntha ( ṱavhanya ) u itela u wana zwidodombedzwa zwa tshibveledzwa zwo nangiwaho ( scanning ) U vhambedza : u linga hu u ṱoḓou vhona uri zwithu zwi fana ngafhi . 
Vha humbelwa u humbudza dokotela wavho u ṋetshedza khoudu dzo teaho kha vhone kana u dzi katela kha mbilo u itela uri mbilo dzavho dzi shumiwe nga nḓila yone  . 
Nanga matheriala u fhefhuwaho ? 
A huna fomo dzine dza ḓadzwa  . 
Vhatshini vha malombo vha ambara malabi a no pfi Mat ( ongo  . 
U fara ha vhu 5 : Zwithu zwine zwa tea u humbulwa musi hu tshi khou fariwa muthu  . 
Mudededzi u shumisa kuvhalele kwone . 
Ndingedzo dza dzitshaka dza u ṱanganya shango nga kha thendelano ya u kovhelana maanḓa dzo bveledza mitshelo  . 
Hu khou gaganywa uri hu thomiwe kilabu dza vhashumi dza u tshimbidza u shela mulenzhe  . 
Vhagudi vha tshimbili tsini na mutalo wa zwivhumbeo izwo vha wana tshenzhemo ya khuda dzo fhambanaho nga nga mivhili yavho . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu uri khamphani i ṅwaliswe  . 
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Yo vha i tshi shumiswa sa ofisi ya Khomishinari Muhulwane wa Birithishi , hone zwino i dzula Komitiṱhanganelo ya Vhusevhi na ofisi dziṅwe dza Phalamennde  . 
Ndi he ha bva dzina ( la Mamilasigidi  . 
Kha nḓivho iyi ya milayo ya zwa muhumbulo zwa mutheo na mihumbulo ndi zwa vhuṱhogwa  . 
Nga murahu ha therisano , mudzulatsidulo u fanela u vhona uri hu tshewa mafhungo , na uri arali zwo tea , muṅwe muthu u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u dzhia ḽiga o imela komiti  . 
Khabinethe i khou fushwa nga mvelaphanḓa na mbuyedzedzo ya modele wa bindu ḽa PMTE , zwine zwa ḓo khwinisa ndeme ya zwifhaṱo zwa muvhuso . 
Tshumisano vhukati ha mashango , dzifeme na vhathu i ḓo khwaṱhisedza u ṱanganyiswa ha ikonomi na vhathu , zwi tshi khou thusa kha uri hu vhe na nyaluwo ya khwine na mveledziso  . 
Ndi zwone , vhuḓikumedzeli na bono ḽavho kha thandela iyi zwi tea u khoḓiwa  . 
Muvhigo wa ṅwaha wo fhelelaho u ḓo katela na u dzhiela nṱha tshanduko kha dzimbalombalo dza vhugevhenga dzine dza ḓo thusa kha khwaṱhisedzo ya khwaḽithi na tshanduko dzi re na vhushaka na maimo a milandu ine i nga itea vhukati ha ṅwaha . 
Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala  . 
Hezwi zwoṱhe zwi fanela u ita uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo ine ya ita uri maimo a swikelelwe  . 
Sa tsumbo , thambo , hu na thambo ya mutshelo , thambo ya u vhofha khuni,na thambo ya u ramba  . 
Ndeme ine muvhuso wa khou lavhelesa ngayo mbilaelo dza vhagudi , yo ita uri Muphuresidennde vha vhidze vhurangaphanḓa ha vhagudi na yunivesithi ṋamusi u itela u wana ṅwongo wa mafhungo aya muhumbulo u wa u wana thandululo . 
Khovhe ya dzheli ya kongonyala i tshi fhira  . 
Zwenezwo , zwa vhukuma u ya nga theori kha phimo iṅwe na iṅwe ine muthu muṅwe na muṅwe a tea u shuma mushumo huṅwe fhethu kha dzangano iḽi a nga humbela vhusevhi na uri nga nḓila iyo ḽi nga itelwa khumbelo  . 
Naa thundu yo vhofhiwa zwavhuḓi ? 
Nga nḓila i fanaho , vhaṋe vha dzibulasi vha tshila fhasi ha nyofho dzi sa fheli na u tshuwa u ṱaselwa  . 
Nyambedzano , vhuḓibadekanyi na tshumisano hu tshi katelwa zwine zwa tshimbilelana na vhushaka ha mivhuso , vhuḽedzani ha dzitshakhatshakha na vhushaka na ha mashango manzhi  . 
U bvelela ha muvhuso kha u langa ikonomi ya makhiro u khwaṱhisedza vhupo vhu ṱuṱuwedzaho vhudziki vhu thusaho kha vhubindudzi na nyaluwo  . 
Tsumbo 1 : Vhatholiwa vha fanela u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza u bveledzisa na u takulela nt ( ha dzine dza vha hone kha mihasho yavho  . 
Ngazwo dzi nga si rengisiwe dzi songo nwalisiwa nga fhasi ha hoyo mulayo kana nga nndani ha thendelo ya u sa nwalisa  . 
Vha tea u a vhea nga u tevhekanya na u kopa nomboro u bva kha ṱhukhusa u swika kha khulwanesa . 
A hu na kha muthihi washu ane a nga kona u kala khwaṱhisedzo iṅwe na iṅwe ya masiandaitwa ane miṅwaha ha maḓana ya u hanedza vhu muthu hashu na u nyadza muvhala mutswu nga vhanzhi u mona na ḽifhasi ho vha hone kha riṋe vhaṋe sa MaAfrika  . 
Nila ya mbambadzo i khou ahela zwihulwane kha vhulimi ha Afrika Tshipembe khathihi na u thoma kana u sika khantsela dza mbambadzo ya zwithu zwa vhulimi ndi zwithu zwiswa nahone zwa zwino-zwino  . 
Wanani uri ndi nnyi a no ḓo ṱavhanya u wana na u talela thangi kana mitshila . 
Shumisani maipfi a tevhelaho mafhungoni a pfalaho u sumbedza uri ni a ḓivha zwine a amba : tata , ṱaṱa . 
Bulani zwiitisi zwauri ni nange zwiko izwi . 
Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga , Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo . 
Muhasho muṅwe na muṅwe une maga a tshumelo a si vha tendele u ḓiṅwalisa kha GEMS . 
Vhafumakadzi vhane vha ambara zwiambaro zwine zwa vhonadza vha ḓikungela u tzhipiwa  . 
Hezwi zwi amba uri naho ra katela nyimele , zwi nga itea ra sa badele mishonga yoṱhe yo humbelwaho u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi yavho arali mushonga wo humbelwaho u sa elani na nyendedzi dza kiḽinikhala  . 
Kha vha fhe fhedzi ṱhoho khulwane kha tshamonde , hu na nomboro dza masiaṱari kha tsha uḽa , zwo kuna tshiṅwe tshi nga fhasi ha tshiṅwe  . 
Vha nga imelwa nga mushumi ngavho kana nga muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea kana lo tanganedzwaho  . 
Hezwi vha zwi itelwa vha songo badela . 
Hedzi ndi mbilaelo dza ndeme dzine dza kwama mafhungo a u fhindula na u nga swikelela tshenzhemo ya ndeme  . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽavhuḓi nga kha u shela mulenzhe na vhuḓidini ho itwaho nga vhafumakadzi vha ngaho avha  . 
Musi hu tshi pulaniwa ngudo ya yunithi ya vhege mbili , vhadededzi vha tea u ṱanganya zwikili zwa luambo khathihi na zwa mutheo wa luambo . 
Nḓila dzo fhambanaho dza u vhigela murahu na mishumo zwi a ṱolwa nga tshitshavha  . 
U rembuluswa ha musevhe u re afho vhukati ha tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe hu topola murangaphanḓa wa tshigwada . 
Musi mushumi a tshi thoma u shuma hafhu , vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u vhuyela mushumoni na muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa kha tshikwama tsha ndiliso . 
Hypomania i khwiṋe kha mania , fhedzi kha ḽiga iḽi zwo leluwa uri ḽi shandukele kha mania kana mutsiko . 
Kha vha i ise Embasini kana Mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Mupeleṱo u gudiswa nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha u ṅwaliswa na dzangano kana bodo ya phurofeshena ḽa , arali zwo tea . 
Khabinethe i khou ima na u tholwa ha Vho Irene Rofhiwa Singo kha vhuimo ha Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala . 
Khoudu dza Muhasho dza Vhuḓifari dzi ḓo bveledzwa  . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u shumana na khumbelo yavho . 
Hafhu , samithi i ḓo dzhiela nṱha na u tendela mugaganyagwama wo kumedzwaho wa AU wa 2017 . 
Kha vha shumise tshifhinga tshithihi tsho ḓoweleaho tsha u zwala arali zwo tea nahone vha tevhelele khasho kana mvumbo ya mutsho na kilima tshifhinga tshoṱhe . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha Vho Agnes Tsele-Maseloanyane sa muraḓo wa tshoṱhe wa Bodo kha Dzulo ḽa Dzikhamphani lwa miṅwahamiṱanu u bva nga dzi 1 Fulwana 2013 u swika dzi 30 Fulwi 2018 . 
Lupfumo lwa minerala dza shango ḽashu ndi ndaka ya lushaka na vhufa vhuthihi vhune ha vha hashu roṱhe maAfurika Tshipembe , Shango ḽi ḽone ḽo faraho vhuṋe  . 
Mishumo yoṱhe i tea u rekhodwa . 
Ndivho ndi ya u fha vhaaluwa tshifhinga tsha u ita tshelede uri vha kone u diitela zwine vha toda zwone na u thogomela mita yavho - ngade dza zwoḽiwa , u fuwa zwifuwo zwi si gathi  . 
Afho fhethu hu vhonala nga nḓilaḓe ? 
U khwaṱhisedza sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga  . 
Mushumo uyu wo ṱangana na tshihumbudzo tsha 60 ya Khoro ya Europe na Khwaṱhisedzo ya Ḽifhasi ya Pfanelo dza Vhathu  . 
Tshifhinga tshe muṱangano wa fhela ngatsho na fhethu , tshifhinga na ḓuvha ḽa muṱangano u tevhelaho  . 
Ro nanga mbekanyamushumo khulwane ṱhanu dzo sedzesaho kha vhupo , na thandela dzo sedzesaho kha mutakalo na themamveledziso ya pfunzo ya mutheo , mafhungo na thekhinoḽodzhi ya zwa vhudavhidzani na ṱhanganelo ya dzingu  . 
Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka tshakha dzo fhambanaho dza vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala tshifhinganyana sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha ndaela ya khothe  . 
Nga tsumbo ya vhone vhane ya u ḓiimisela na vhukumedzi vho vha na vhukoni ha u kwengweledza avho vhane vha timatima na avho vha re na phambano dza uri ezwi a zwi tei u tendelwa na khathihi uri zwi kunde zwipikwa zwihulwane zwa nndwa ya mbofholowo  . 
Ndi zwa ndeme uri zwidodombedzwa izwi zwo ṅwaliwa nga luambo lwo leluwaho , lu si na maipfi ano konḓa u itela uri vhaṋetshedzi vha pfesese mikano na milayo  . 
Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhirahi muthihi kha vhuimo ha Mufarisa Mulangadzulo , hu farwa voutu ya tshiphiri . 
Musi vho no dzhia tsheo ya mbulungo ya teaho , kha vha saine afidavithi vha i rumele kha Chief Directorate : Consular Serviceskha Muhasho wa Zwa Nnḓa . 
U linganyiswa ha vhushaka hashu a zwo ngo tou ḓisa mbuelo fhedzi kha vhadzulapo vhashu  . 
Nga maṅwe maipfi ho vha hu na vhathu vhe vha vha vha na zwiṱhavhane kha idzo tshaka dza mashumele , ndi ngafhi he vha bvelela hone ? 
U ḓadzisa zwenezwo , miṅwahani i ḓaho hafu ya masheleni mbetshelwa thungo i ḓo bviswa u itela zwithu zwa ndeme zwi zwiswa zwine zwa ḓo rengiwaho zwo topolwaho nga muvhuso  . 
Kha vha kwame SETA u ḓivha uri vha ita hani khumbelo . 
Kha vha wane vhuimo hoṱhe ho fhambanaho kha Komiti ya Wadi ya havho  . 
Mudededzi vha lugisa garaṱa dzi re na zwifanyiso khadzo na garaṱa dzi re na zwivhumbeo khadzo . 
Naho zwo ralo , zwiimiswa zwa phuraivete zwo tendelwa u sa bveledza bugupfarwa dzazwo  . 
U bva nga 1994 , ho dzulela u vha na nḓisedzo ine ya ḓi dzula i tshi khou khwinisea ya thusedzo ya zwa matshilisano kha vhavhuelwa vha fhiraho 16 miḽioni , zwine zwi dovha zwa vha vhuṱanzi ha uri zwi khou shumela vhashai nga ngoho kha matshilo avho . 
Ri ḓo isa phanḓa na u dzhiela nṱha u fhaṱa shango ḽi londaho , ḽi bvelelaho nahone ḽi fhindulaho . 
Khumbelo i tshi khou fusha ṱhoḓea dzoṱhe dzi re kha Mulayo wa Dzikhophorethivi  . 
Vho ita khumbelo ya u humbela pfarelo kha TRC ? 
Khabinethe i a zwi dzhiela nṱha uri kha dimokirasi , vhashumi vha na ndugelo dza u ṱereka . 
Arali mulanguli wa u ṋetshedza a sa khou fushea nga vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho , vha fanela u shumisa pfanelo yavho ya u humbela zwiṅwe zwidodombedzwa kana vhuṱanzi nga fhasi ha zwipiḓa izwi musi vha sa athu dzhia tsheo  . 
Zwa ita uri ri wane mafulufulu kana maanḓa a u tshila . 
U amba na u fhindula mbudziso nga ha data kha dzithebulu na girafu ya lubaba . 
D(uvha ( line murundu ha pfi wo fhindulela , hu vha na vhut ( ambo ho fhambananaho sa mad(aganana , mipengo na zwin(we-vho  . 
Mutengo wa musuku , puḽatinamu , malasha na dziṅwe minerala dzine ra rengisela ḽifhasi nga vhuphara wo tsela fhasi nga nḓila khulwane na u dzulela u vha fhasi . 
Saizi ya madzangano aya yo dovha hafhu ya fhambana , u bva kha madzangano oṱhe a maḓilonga u ya kha zwiimiswa zwihulwane  . 
Vhufaragwama ha Muvhuso  . 
Arali masipala a shandukisa IDP yawo u tea u sedzulusa na KPI  . 
Na hune u shela mulenzhe ha vhaṱoli ha nga vha ha ndeme , zwiitisi zwa u swikelela khunyeledzo ya mbuno iṅwe na iṅwe zwi ṱoḓa u buliwa na ngauralo zwa vha khagala kha u vhewa iṱo nga khothe ya khaṱhululo  . 
SARS yo thoma maitele a tshumelo kana service standards a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku miṅwahani mivhili ( 2005 u swika 2007 )  . 
Tshumelo dzi dovha hafhu dza ṋetshedzwa na vhabebi vha vhukuma vha ṅwana arali vha kha ḓi tshila malugana na u ṱanganyisa ṅwana na vhabebi vhawe  . 
Maitele aya a vhuendedzi a yelana tshoṱhe na thyori ya mufhiso , fhedzi zwi sa ambi uri zwo tou ralo kokotolo  . 
Mafhungo o katelwaho o fhambana nga maanḓa na uri a ḓo ṱoḓa u ṱanḓavhudzwa hafhu nga musaukanyo na mielo ya tekeniki kha nyimele ya luṱa lwa ḽifhasi lu shandukaho  . 
Talelani maipfi a fhelaho nga mibvumo i fanaho . 
Nga zwigwada zwa vhathu vha 4 , vhadzheneleli vha ola thebuḽu ya kholomu mbili kha khanḓisamafhungo vha ambedzana nga ha nḓila dzine Komiti dza Wadi dza nga dzhenelela kha maga o fhambanaho a u ita mugaganyagwama , vha tshi swaya mihumbulo kha khoḽomu ya vhuvhili  . 
U fara miṱangano na vha zwitshavha na vhadzhiamikovhe vha kwameaho  . 
Vha kwame muhasho wa Vhulimi wa vundu vha humbele u vhonana na Vhulafhazwifuwo wa Muvhuso wa vhupo vhune vha dzula khaho . 
Khabinethe i khou vhilaela uri na musi ri na miṅwaha ya 22 ya demokirasi , Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe yo vhiga u engedzea ha nyimele dzo vhigwaho dza khethululo na luambo lwa vengo . 
U shumisa nomboro thevhekano u sumbedza mutevhe wa nomboro , fhethu kana vhuimo . 
Vha sumba kha tshithu tshiṅwe na tshiṅwe musi vha tshi khou vhala tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsha vhuṋa . 
Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane ho vha hu u bvisela khagala ndaela na u khwinisa vhubveledzi na vhushumisani  . 
Mulayo u ṋekedzwa mashango a Afrika zwikhala zwa u isa phanḓa ndingedzo dza u vula na u alusa ikonomi na mimakete yo vhofholowaho  . 
Muthannga wa vhuṱali a dzula murunzini u rotholelaho . 
Senthara ya Bugu ndi yone yuniti ya vhukoni kha NLSA tshi re Cape Town  . 
U bvelela ha thandela ho vha hone nga nṱhani ha u ḓiimisela ha muṅwe na muṅwe he ha engedzwa nga nṱha ha u shela mulenzhe ha muthu na ha tshiimiswa he ha vha ho lavhelelwa  . 
Zwiga zwihulwane zwa muvhigo zwo vhilingana . 
Naa hu na zwithu zwa u thivhela zwavhuḓi kana nḓivhadzo dza u kaidza u thivhela vhathu u shumisa tshikhafula tshi songo fhelelaho , tsumbo , hune fhethu ha u shumela ha vha hu songo tsireledzwa nga dzibodo ? 
Vhudzulapo ha tshohe u lingwa ha muhwalo na zwileme zwine zwa shumiswa maitele a u linga u tendela tshitshavha tshi tshi shela mulenzhe kha maitele u ya nga khethekanyo ya 50  . 
Phoḽ isi iyi i kwama vhashumi vhoṱ he vha GCIS kana zwivhumbiwa zwa tshitshavha zwine zwa nga wana mafhungo u bva kha GCIS . 
Kha vha langule na u lavhelesa zwishumiswa zwa mupo zwavhudi . 
Bongokuhle Miya o ṅwala kha siaṱari ḽa zwa Ofisini Ya Phuresidennde ḽa Facebook a ri ḓorobo ya hawe ya Umzimkhulu i kha tshiimo tshi tatisaho , phaiphi dza soredzhi dzo pwashea hoṱhehoṱhe , a hu na sisiṱeme ya dzidireini na zwifuwo zwine zwa khou sokou tshimbila u mona na ḓorobo . 
Muṱanganedzi a nga humbula uri vhudavhidzani hu ḓo isa kha zwithu zwavhuḓi a mboḓi ṋea mulaedza u thoma  . 
Mafhungo ndi a ndeme kha tshitshavha u itela u dzhia tsheo dzi sa dzhii sia kha zwiteṅwa zwine zwa khou ambiwa nga hazwo kana hu khou tou takulwa tshirunzi tsha masipala fhedzi ? 
Mimasipala mihulwane i re na mugaganyagwama muhulwane i nga kha ḓi ṱoḓa u shumisa yuniti dza u pfumbudza dze dza telwa mushumo wonoyo , hu tshi shumiwa na Vhaḓivhimakone vha CBP  . 
Zwi katela na zwiḽiwa zwi re na khoḽesiṱiroḽo ṱhukhu zwi nga ho sa ṋama i si na mapfura , khovhe , khuhu i sina lukanda , thoro , mitshelo na miroho  . 
Iyi bammbiri ya u amba nga hayo i khou tevhela nyanḓadzo ya mahumbulwa , nga ḽa dzi 9 Khubvumedzi 2014 , a bammbirimviswa,1ine ndivho yayo ndi u ḓivhadza tshitshavha nga ha ṱhoḓisiso,u thoma nyambedzano , na u ṱalutshedza nga ha ṱhoḓea ya mvusuludzo ya mulayo . 
U tou vha khonani ya pfunzo vhukuma . 
Khumbelo i nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Miroho yo ḽiwa nga mmbwa . 
Talani mutalo u itela u livhanya maipfi aya . 
U thusa kha u pfumbudza zwigwada zwa vhashumi siani ḽa zwikili zwa mutheo malugana na u shumisa thandela dze dza pulaniwa nga wadi  . 
Vhathu vhe kale vha vha vha si na ndindakhombo  . 
Afha mufpumedznaiyi u tea u shumisa nḓowedzo ya u tandulla thaidzo  . 
Hu na bono a u dzhenisa vhashumi , madzangano o iimisaho nga ohe , madzangano a vhadzulapo na madzangano a mawe mashango  . 
Kha iyi ndima , vhadzheneli vha tea u dzhiela nṱha u ṅwala maambiwa , u wana zwine zwa tea u katelwa kha maambiwa na u lavhelesa ngona dza u ṅwala maambiwa  . 
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo  . 
Vhaṅwe Vhadzulatshidulo vhavhili vho ṱanganedza kha nyimele iyi u thomiwa ha khomishini ṱhukhu ntswa kha zwa mushumo na matshilisano , zwa engedza ṱhoho ya ndeme na u engedza tshikoupu tsha tshumisano  . 
Nndwa ya u lwa na vhufhura i kha ḓi ya phanḓa . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo . 
Zwi vha zwi tshi amba uri vhathu vha ite nyito ya u vula mulomo ha pfala ipfi ḽi tshi ita miungo . 
Vha ṋetshedze dzina na nomboro dzavho dza luṱingo dzine vha khou founela ngadzo  . 
IDP itea u dzula i hone na u swikelelwa nga nnyi na nnyi kha masipala  . 
Tsedzuluso ya muelo wo fhelelaho wa PDFIs i ḓo thusa kha u vhona uri mishumo yavho i khou tshimbidzwa na u bveledzwa hu tshi khou tikedzwa ndivho ya mbekanyamaitele ya ikonomi na u vhona uri thundu ya Muvhuso i khou iswa ho teaho na u shumiswa nga nḓila yone . 
Ri ḓo livhuha na hone ri ṱuṱuwedza na vhafumakadzi uri vha ḓe na mbudziso dzavho na mbilaelo dzavho  . 
Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , vho ḓilugisela u shuma nga luvhilo kha zwiwo zwa dzikhakhathi na u homboka . 
Mavu kana fhethu hune ha vha na khonadzeo khulwane ya mukumbuluwo hu nga kwamiwa nga u fuleseswa nga zwifhinga zwa gomelelo , ngauralo vha tea u vhona uri fhethu afho hu vha ho khavariwa nga hatsi ho linganaho  . 
Khoḽesiṱiroḽo ya nṱha i dovha ya vhea muthu kha khombo ya u lwala siṱorouku na u thusa kha u tshinyala ha maluvhi lwa tshoṱhe  . 
Zwi tevhelaho ndi tshishumiswa tsha u shumisa mafhungotsivhudzi a no bva kha fomo dza mbigelamurahu wadini dza u monithara u bvela phanḓa ha mushumo na u asesa ( u pima ) thikhedzo i no khou ṱoḓea  . 
Zwiḽiwa zwa tshiswiṱulo zwine zwa itelwa vhashumisani nga tshifhinga tsha vouthu ya mugaganyagwama ine ya itwa nga mihasho ya muvhuso Phalamenndeni a zwi tsha ḓo vha hone  . 
Kha hu dzhielwe nzhele-ha uri hu na tshifhinga tsho khetheaho tsho avhelwaho u funza Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo . 
Bulani madzina mararu a vharangaphanḓa vha madzangano a poḽotiki o bulwaho buguni iyi , ni dovhe ni bule na madzangano avho  . 
Mutalombalo , nyolo dza daigiramu na thebulu zwi nga shumiswa u fhaṱa u pfesesa kushumelekwa tswayo . 
Fomo iyi i elana na fomo yo anadziwaho kha Khethekanyo B , Fomo A , ya Milayo ( No  . 
Hezwi zwi amba uri hu fanela u vha na ndugiselo ya tshiṱeidzhi vhunga fhethuvhupo hu tshi khou shanduka . 
Bannga kha ḽa Singapore dzo dzudzanyea ; zwenezwo hezwi zwi nga vha ngona yo teaho ya mbadelo  . 
A hu na zwikolo kha uvhu vhupo  . 
Maipfi na kuambele zwi nangiwa nga nzhele u itela u swikelela mbuyelo yo lavhelelwaho  . 
Mbekanyamushumo ya nyito i dovha ya themendela nḓila dza u khwaṱhisa mushumo wa zwigwada zwihulwane u itela mveledzopfareledzwa  . 
Kha vha humbule u vha na vhuḓifhinduleli ha vhufamuraḓo ha ṅwana wavho , nga kha vhuḓifari havho ha u sa vha na vhuḓifhinduleli  . 
Vha dovha vha tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English . 
Mafhungo nga ha makete kana thengiso ya kale u thusa kha u wana u shanduka ha ndeme ya zwiṱoko nga tshifhinga tsha gomelelo na musi ḽo no fhela . 
U ya nga ha tshitanza tsha u fhedzisela zwi fhedzaho dakalo ḽa vhathu ndi zwifhio ? 
Kha vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo ya ṱhanziela ya thengiso ya zwibveledzwa , ya DE 28 . 
Kha vha shumise mafhungo o rekhodiwaho nga tshifhinga tsha u vhambedza mvelelo dza ndeme  . 
Arali vha na mbudziso nga ha mutikedzelo , vha tea u ambedzana na vha Muhasho wa Zwiko zwa Vhathu ( HR )  . 
U kona u langa vhuimo hashu na u vhu khwinisa ndi zwa ndeme kha vhuṱaṱisani hashu sa shango  . 
Komiti ya Wadi i vhewa u khwaṱhisa u shela mulenzhe ha demokirasi kha muvhuso wapo  . 
U ḓi ṅwalisa sa rasainsti wa phurefeshena ḽa kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi itelwa u rekhoda mafhungo a ndeme na tsheo dzo dzhiiwaho na uri ndi vhafhio vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia tsheo  . 
Zwifhinga zwa u vha ofisini na mbadelo 176 . 
Naho zwo ralo ho khwathisedzwa zwine zwa vha zwa ndeme nthani ha u lambedza mishini ntswa  . 
Musi ho no topolwa thodea dzawe dzi livhanaho na u ri a ite mushumo wawe nga ndila i fushaho , u tea u vha tshipida tsha ngudo dzo vhekanywaho  . 
Ndi hune vhumatshelo hashu ha ḓo vha hone , hu si u lingedza u ḓi swikisedza kha vhanzhi , zwi sa khathali uri avho vhanzhi hu nga vha hu vhonnyi  . 
Phanḓa ha musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i tshi thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano , vha tea u ana kana vha khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 . 
U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu . 
EUC u bva kha murengi wa shango ḽa nnḓa  . 
U vusuluswa ha Mulayo wa Nyaluwo ya Afurika na Tshikhala phanḓa ha Khubvumedzi 2015 na vhuḓikumedzeli ha u tikedza vhurangeli ha mulalo ho rangwaho phanḓa nga maAfurika ndi vhuṅwe ha mawanwa a ndeme a Guvhangano ḽa Vharangaphanḓa vha United States-Afurika farelwaho United States nga 2014 . 
Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi ? 
Nḓila ya kufhindulele kwa ḽiṅwalwa ḽine ḽa shumisa u pfesesa ha tsatsaladzo kha u fhaṱa na u ṱalutshedzela maṅwalwa  . 
Zwifhaṱo zwo tevhelaho zwa Phalamennde zwo ḓo sendedzwa tsini musi khethekanyo ntswa dzi tshi fhaṱwa , u swika nga 1988 musi lufhafha luswa lu dzulaho Buthano ḽa Lushaka lu tshi swika Tuynhuys  . 
Vhatholiwa vha fanela u dzulela u d(ivhudzisa arali vha tshi khou fara vhan(we ( vhashumisani , vhalanguli na nnyi na nnyi ) nga nd(ila ine ya t ( hompha tshirunzi tshavho na pfanelo dzine dza vha ndugelo dzavho , na uri vha khou sumbedza nd(ivho i fushaho , u takalela , u thusa na u vha na muya wa vhukoni  . 
Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u shumisa mivhala u fhambanya vhukati ha ḓivhaipfi ya ndeme ya Luambo lwa Hayani , Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili . 
Fhungo ḽa uri pulane yo no thoma u shumiswa a ḽi ambi uri zwiṱuṱuwedzi zwoṱhe zwe zwa vha zwo lavhelelwa u rangani ha saikili ya thandela zwi ḓo dzula zwo ralo vhutshiloni hoṱhe ha thandela  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 . 
Tsedzuluso yo itiwa ya uri hu na u shaela ha pfunzo kha ino shango kha mushumo une wa itiwa nga zwipotso na u imvumvusa  . 
Kha Gireidi ya 2 vhagudi vha tea u kona u ṅwala maḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi ( mugandiso ) nga luvhilo luhulwane . 
Ho sedzwa thendelo u thoma , u ḓiṅwalisa na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na kuitele - Fisiotherapi , theraphi ya okhupheshinala na theraphi ya u amba o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi ; kana o tambudza ṅwana nga u mu rwa , u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani , kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa ; kana o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana , u hahedzwa ha ṅwana , u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani kana u mu ita uri a rengise muvhili , kana o itisa uri ṅwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho ; kana a mubebi wa ṅwana ane nga fhasi ha ndondolo nahone zwo itwa nga fhasi ndima 16 ; kana o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho  . 
Maṅwe mavun ḓu a ṋea tshelede  . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo yo ḓoweleaho kha Ṱhumetshedzo ya 8 kha Ndaulo dza BABS i tendela uri thendelano i sedzwe nga huswa  . 
Milayo iyi I tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Phresidennde wa Khothe a I ta ngayo  . 
Tshivhumbiwa tsha Muvhuso tsha shango ḽa nnḓa  . 
Naho na nga vha musidzana kana mutukana , no pfuma kana ni mushai , no khwatha kana no onda - ni tshimbile ni na vhudifhinduleli  . 
U ḓadzisa zwenezwo , ndo humbela muhasho u sedza kha u ṱavhanyisa u ḓadziwa ha poswo dzoṱhe dzo lambedzwaho  . 
Madzangano a kha vhupo ane a kwamea kha CBNRM a tea u imelela zwigwada zwothe kha tshitshavha  . 
Aya mafhungo a tea hafhu u katelwa kana u dzheniswa kha bugupfarwa dza khethekanyo 14  . 
Khoro kanzhi i ta bodo ya u lavhelelsa mushum wa ndangulo ya khamphani  . 
Mvelelo dza u sasaladza dza maga aya a u thusa ndi dza u swikelela tshumisano khulwane vhukati ha vhathu vha vhupo honoho , tshitiriki , vundu na muvhuso wa lushaka , vhalambedzi na sekithara ya phuraivete  . 
Ndivho ya u lingedza ya vhuimo ha III ndi u isa phana na u linga kushumele na zwithu zwine zwa nga bvelela zwi songo lavhelelwaho na u vhambedza vhukati ha tshishumisa tshiswa , muhayo na mushonga , kana dziwe nila dzine dza vha hone dza u lafha  . 
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo . 
Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe , mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi  . 
Arali , sa tsumbo , mutholiwa ane a shuma kha vhupo ha dzitshakatshaka ha u dzhenela kha ( linwe shango a d(a mushumoni o shiphit ( hela na madebvu , a tshi nukha halwa , u d(o vha a tshi khou tsitsela fhasi tshirunzi tsha Afrika Tshipembe , zwine zwa d(o d(isa tshinyalelo kha shango  . 
Vha vulela mulandu wa vhugevhenga  . 
Zwiṅwe zwine zwa tea u lavheleswa ndi vhutshinyi vhu dzhiiwaho ho hula u ya nga Mulayo , vhune ha vha ha u pomoka vhuloi na u zwima vhaloi  . 
Samithi yo lavhelelwa u sedza nyimele ya polotiki na tsireledzo kha dzingu ḽa SADC , zwihulusa ho sedzeswa nyimele ya Muvhuso wa Lesotho . 
Musadzi a si na n(wana ha takali nga u ri vha(la vha si vhavhud(i vha mu god(a ngazwo kana vha mu sea ngazwo  . 
Fhedzi zwi dovha zwa vha u shela mulenzhe kha u ita uri mitambo i tshimbile zwavhuḓi uri zwi vhuyedze shango ḽashu na dzhango ḽashu . 
Tshitshavha tsho ṱoḓa u vhona uri vhukhethwa ha vhutshilo ho tsireledzwa na u ṱhonifhiwa , muhaṱuli o ḓadzisa  . 
U dzhenelela uhu hu songo sedziwa hu ha thungo , fhedzi hu vhonale tshi tshipiḓa tsha maga o fhelelaho nga muvhuso hu u itela u fhungudza u vhaisala hu ḓiswaho nga zwikambi . 
Tsumbo dza maṅwalwa dzine dza nga shumiswa u ṱanganya u guda dzi a shumiswa . 
Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango madzinguni oṱhe a WHO nahone ḽo phaḓalala nga u ṱavhanya  . 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , u ya nga mulayo , i nga kha ḓi si ṱoḓisise tsheo dza khothe  . 
Muhasho u tama u fhululedza vhulangi ha tshumelo ya zwa maḓi kha ḽiga iḽi ḽa ndeme  . 
Muhaṱuli we a vha a khou thetshelesa mulandu ha ngo vhuya a ṱanganedza vhuḓiimeleli uvhu ; ngauri muhaṱuli o wana muhumbulelwa mulandu nahone a mu gwevha miṅwaha ya vhutshilo vhuraru dzhele . 
Hu fulufhelwa uri bugupfarwa iyi i ḓo shuma sa tshishumiswa kana puḽatifomo i bvelelaho kha u ṋetshedza tshitshavha mafhungo o teaho hu u itela u vha konisa uri vha ite nḓowedzo ya pfanelo dzavho dza tswikelelo ya mafhungo fhasi ha vhuunḓi ya muhasho  . 
Tsumbo , arali vha nga khethekanya kiḽasi nga zwigwada zwiṱanu , tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhala nomboro ya vhuṱanu . 
Ndi ngoho , muvhuso u nga ḓikukumusa uri ro shandukisa tshivhumbeo tsha Tshumelo ya Muvhuso , zwine tshitshavha tshashu tsha ṱoḓa . 
Milayo miswa ya fola ya Afrika Tshipembe ndi ya u thivhela uri vhathu vha dahe tsini na vhana . 
Mulangi Muhulwane wa : Tshumelo dza Dzikhasitama u nanga na u shumisa tshakha dzo fhambanaho dza ipfi dzine dza bva kha tshenzhemo , nyito , ḽiteresi , luambo lwa orala lwa vhagudi ngae na vhaṅwe  . 
Kha ḽa ṋamusi zwitshavha zwa vhurereli , vhafumakadzi vha pfa uri zwa vhukuma vha nga kona u dzhenelela kha nḓila dziṅwe dzine dza si vhe idzo , dzo randelwaho nga vhanna , vhe kale vhavha vha tshi fara zwiimo zwa nṱha  . 
Tshumelo yayo ya theminolodzhi i thusa nga u bveledza na u khwinisa divhaipfi ya thekhinikhala kha nyambo dza tshiofisi  . 
Mihasho i khou ṱuṱuwedzwa u kwamana na Mihasho ya Mutakalo na ya Mveledziso ya zwa Matshilisano u itela u vha na muongi wa phurofesheni kana mushumeli wa tshitshavha ane a ḓo ṋetshedza tshumelo kha zwigwada zwa zwikolo . 
U linga ha u guda hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha vhagudi vhune vhu nga kona u shumiswa u khwinisa u guda havho . 
Muṅwe wa mishumo yaṋu ndi wa u dizaina phosiṱara . 
Nḓivhadzo ya khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu 6 . 
I katela zwoṱhe zwo khetheaho zwa maga a zwiimiswa zwa masheleni u khwaṱhisa zwa u fhaṱa na u ṱavhanyisa themamveledziso ya maḓi , dzibada na vhudzulo ha matshudeni nga kha kushumisele kwa vhuḓi kwa masheleni o ṋetshedzelwaho mushumo wonoyo  . 
Thimu ine ya khou ima na ṱhoho i ṋea mbuno mbili dza u hanedza thikhedzo mbili dzo ṋewaho nga tshigwada tshine tsha khou hanedza khathihi na u ṋea thikhedzo dzavho mbili . 
Tsha ndeme nga maanḓa ndi u ṅwala na u phaḓaladza nḓivho iyi kha vhashumi  . 
Mbadelo dzi shuma hani ? 
Khonanyo ya ndingedzo idzi dzo dzhia tshifhinga tshilapfu uri fhira tshe tsha vha tsho lavhelelwa , fhedzi mutheo wo khwaṱhaho wo fhaṱiwa u itela dziṅwe mvelaphanḓa  . 
U vha kha tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga lutihihi ndi u pfuka mulayo  . 
U vhiga vhugevhenga zwi nga ita uri zwitshavha zwi dzule zwo tsireledzea , zwenezwo ofisi yanga yo ṱoḓisisa nga ha mbilaelo ya tsevhi malugana na Tshumelo dza Tshipholisa dza Afrika Tshipembe ( SAPS ) malugana na u kundelwa u swikelela phulufhedziso yavho ya u badela mbadelo ya R75 000 nga murahu ha musi o ṋetshedza mafhungo e a ita uri hu vhe na u fariwa na u haṱulwa malugana na mulandu wa vhuvhava kana vhufobvu  . 
Mbudziso i tevhelaho i amba nga tshikando tsho ḓoweleaho hu si tshiluḓibviswa tshi no khou dzulela u bva , sa tsumbo , zwi tshi bva kha vhulwadze kana vhupise  . 
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo na Muṅwaleli wa Komiti . 
Arali muvhigi asi mushumeli wa tshitshavha , ndi vhuḓifhinduleli ha Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa . 
Khumbelo dza thendelo dza vhuṱundi ha thundu dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱundi dzi tea u itwa kha fomo yo bulwaho . 
Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe vhu ḓo bindudza R100 miḽioni nga ṅwaha hu u itela u alusa vhuendelamashango ha fhano hayani , u ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vha ende na shango ḽavho . 
Ni elelwe u shumisa maipfi a re na raimi magumoni a phere iṅwe na iṅwe ya mitaladzi . 
U tshea mafhungo siani ḽa modeḽe wa u pfumbudza vhatshimbidzi une wa ḓo tshimbilelana na uri vhathu vha u pfumbudzwa vha hone naa , ndi vhonnyi vha no ḓo pfumbudzwa ṅwahani wa1 na kha wa 2 nahone nga nnyi  . 
Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi  . 
Zwitatamennde na mivhigo zwi tea u nekedzwa mushumeli wa tshitshavha  . 
Mapholisa vha ḓo vha thusa hune ha vha hu na thaidzo ; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo ; nga u ṱalutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa ; nga u ṋetshedza mafhungo nga ha dzipfanelo ; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso ( dziNGO na dziCBO ) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwa dza tshitshavha , nga u khwaṱhisedza uri vha vha vho tsireledzea he ha bvelela vhutshinyi ; nga u vhulunga vhuṱanzi , na nga u vha eletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi  . 
Kha vha vhudze vhagudi uri vha vhee tshiṅwe tsha zwa u vhalela tsini na tsho vhewaho u thoma . 
A zwi na ndavha uri muraḓo u na mikovhe mingana , mushumo une muraḓo a u ita na khophorethivi , kana mushumo une muraḓo muṅwe na muṅwe a ita wone . 
Zwi konḓa nga maanḓa u ṱalusa tshithu muthu a si na nḓivho ye a tou tshenzhela ene muṋe  . 
Naho ro fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo , dzitshanduko zwitshavhani zwashu dzo ḓisa khaedu ntswa  . 
Malugana na tshitatamende nga mushumisani na nṋe hezwi a zwi elani na luthihi  . 
Musi no no fhedza , ṅwalani ni tshi amba uri ni vhona u nga ndi muthuḓe . 
U shumiswa nga mannḓa ha Pulane ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo nga nḓila khulwane . 
Phurosese ya u pulana tshiṱirathedzhi na ya u shuma dzoṱhe dzi tea u ṱanganelana na phurosese dzoṱhe dza dzangano  . 
Naho zwo ralo , naho i nyaluwo kana zwine zwa amba nga ha mveledziso u sa nyeṱha u shumisa zwiko zwa matshilisano , mvelele na vhupo ha mupo u ya nga tshifhinga  . 
Muthu a nga si vhaise muṅwe nga vhuloi kana u amba uri muṅwe u a lowa  . 
O swika nga murahu lenelo duvha nda mu vhudza uri ro no bvela phanda na mushumo ndi tshi khou itela zwauri a do ya-vho a ambe na vhadzimu  . 
Vhan(we vha ri ndi ya vhashavhi kana vhalemba  . 
Kana u dzinginyi uri mavharivhari e vha itelwa a si one fhedzi a bvisela zwe vha vha vha khou ḓidzhenisa khazwo maelana na zwiteṅwa zwine zwa nga si sokou bviselwa khagala  . 
Izwi zwo kanganyisa vhatholiwa vhane vha wanala vha kha pfudzungule idzi  . 
Idzi ṋotshi dzi nukhedza ṱhalazwiḽiwa dzi tshi shumisa zwiphuphuledzi zwadzo . 
Phara idzi dzi tea u fhindula mbudziso dza hani na ngani . 
Ruby , Emerald na Onyx sa dzi khetho  . 
Arali thendelo yo ṱanganedzwa , Vha Maanḓalanga vha Vhulondolamupo vha Vundu vha ḓo kona u rumela khumbelo yavho kha Ofisi ya Vhulafhazwifuwo ya Vundu uri vha i rumele kha Muhasho wa Vhulimi vha Pretoria . 
Kha vha kondelele , fhedzi kha vha ite zwauri hu vhe na u diimisela na maanda  . 
Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu  . 
Vhonani o vha o ya u dala ngafhi ? 
Arali KPI ya vha na thagehte dzi si dza vhukuma a i nga koni u dzi swikelela  . 
Khophi ya mafhungo a nzulele tshitshavha , wadi , u thusa u bveledza mbonalelo ya wadi  . 
U ya nga ha kuhumbulele kwa Mashudu hu na zwine Maria a khou mu litshela zwone  . 
Tshikolo tshashu tshi khou shuma ? 
Zwi amba u didina nga ndila yothe vha tshi khou linga u tandulula thaidzo dzothe dza dzikhasitama  . 
Muholefhali uyo o thuswa nga malume awe uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi . 
Zwe a ḓisa zwi fhindula mbudziso dzo vhudziswaho kha bammbirimviswa , na uri zwi ḓo shuṅwa u ya nga he a zwi tevhekanyisa zwone . 
Tsumbo ya tshipitshi TSHIPITSHI TSHA VHUṰAMBO HA U ṰANGANEDZA DZIDIPLOMA . 
Bafanabafana i a kunda thimu dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ? 
Tsha vhuraru , zwi d(isa muya wa nd(ad(o kha sisit ( eme ya ikonomi  . 
Ndi Vho-Shonisani  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa u tikedza u thoma u shuma ha Bannga Ntswa ya Mveledziso ya Brics , ine ya katela vha muṱa wa Senthara ya Dzingu ḽa Afrika ngei Johannesburg . 
Sa musi vha vhahaṱuli na vhalangulamitambo vha khothe , ri tenda uri u vha hone havho afha hu ḓo ṱuṱuwedza thimu nnzhi dzine dza ḓo vha dzi tshi khou dzhenela kha vhuṱambo uvhu u tevhedza na u ṱanganedza tsheo dza vhalangamitambo  . 
Nga maṅwe maipfi , mivhuso yapo i fanela u eletshedza u pulana zwavhuḓi mbekanyamaitele , zwi tshi bva kha nyimele dzapo , dzo teaho vhukuma u fusha ṱhoḓea dzapo  . 
Zwenezwo zwo vha zwi songo lavhelelwa kha tshaka dzoṱhe idzi dza , zwine vha ri ndi zwi songo ḓoweleaho kana vhukhakhi , zwi ḓo dzulela u itea  . 
Nga mulandu wa izwo , nyito dza u linga dza Gireidi ya Ṱ a dzo ngo dzheniswa kha TSHIPHOKHALI . 
Vha ḓo wana mafhungo nga ha mbuelo dzi ṋetshedzwaho nga GEMS musi vha muimana na nga murahu ha u vha na ṅwana wavho . 
Komiti dza wadi dzi nga shumisa mutevhe wa u sedzulusa u ḓithusa kha u wana mafhungo ane dza a ṱoḓa  . 
Vha tea u vha vha na luṅwalo hu sa khanadzei uri goloi yo itwa Afrika Tshipembe kana shangoni ḽisili  . 
Khethekanyo ya 36 i sumbedza nḓila dzine dza tea u lavhelesa uri naa phungudzelo ya pfanelo i ya pfala naa . 
Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone  . 
U vhala wo tou fombe u itela u ḓivha kushumisele kwa luambo lwa vhudzivha kha marifhi a yaho kha gurannḓa ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo : mbuno na muhumbulo . 
Vhuḓifhinduleli : U sa litshedzela vhuḓifhinduleli na u khwaṱhisedza uri u vhiga hu katela masia oṱhe a Tshikimu zwavhuḓi na nga u fulufhedzea . 
Ho vha hu na phakhethe nngana mathomoni ? 
Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947  . 
Ri nga shumisa Data u shandukisa na u khwinisa tshenzhemo yavho ya mushumisi kha saithi iyi  . 
Vhanna vho vha vha hani ? 
Ri ḓo vhona uri hu thomiwe themendelo dza Khomishini ya Tsedzuluso ya Vhuphuresidennde kha Mabindu a Langwaho nga Muvhuso , ine ya sumbedzisa nḓila ine zwiimiswa zwa tea u langwa ngayo  . 
Mbilahelo dza zwe zwa itea phanda ha u vha hone ha ICD . 
Khothe yo bula uri itsho tsho tea ngauri tshi ḓo thivhela-vho na vhaṅwe vhane vha ṱoḓa u vhulaya vha tshi ṱoḓa mushonga kha ṋama dza vhathu  . 
Khumbelo ya ndambedzo ya vhuholefhali ha tshothe luambo na tshitaila tshi vhu vhea hone nga zwigwada  . 
Buthano ḽa lushaka ḽo vhumbwa nga miraḓo ya 400 kha tshifhinga tshaḽo tsha ofisi tshine tsha ḓo fhela nga 30 ḽa Lambamai 1999 , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 494 , ya Mulayotewa muswa . 
Zwi hudza u shelamulenzhe na tshumisano vhukati ha tshitshavha na muvhuso  . 
I ḓo sumbanḓila na u tikedza hoṱhe vhupulane ha nethiweke na mveledziso ya vhukavhamabufho vhuṅwe na vhuṅwe ho ṱanganyiswa kha fhethu hu hulwane na vhupo ha vhuendi , hu tshi khou ambedzaniwa na vhakwamei vhoṱhe vhahulwane . 
Vhukonḓi ho livhaniwaho naho musi hu tshi shumiswa tshoṱhe GPA a ho ngo tea u ri ita uri ri ṱutshele thendelano iyi , sa zwe vhaṅwe vha dzinginya  . 
Izwi zwi fanela u swikisa kha vhubindudzi na tshumiso ya zwibveledzwa zwa maimo a nha nahone zwa amusi zwo itwaho hoisiso khazwo , vhugudisi na sisiteme ya nyengedzo  . 
Vha fanela u pfesesa na u takalela mushumo wa Muoditha-Dzhenerala vha shumisane zwavhud(i na Ofisi yawe u tandulula thaidzo dzine dza nga vha dzi hone  . 
Khumbelo yavho i fanela u ḓa na sambula i re na sambula ya 750ml ya tshibveledzwa tshine vha khou ṱoḓa u ṱunḓiwa . 
U vha na muvhili muhulwane na haiphathensheni ndi zwithu zwi re khombo zwine zwa shumisana . 
Sa tshipiḓa tsha maga a u fhungudza o dzhiwaho u itela u fhelisa zwivhangi zwa gomelelo , milayo ya kushumele kwa madamu i khou shumiswa kha madamu a 35 na sisiṱeme nṋa he ha itwa thivhelo zwi tshi elana na tshomedzo dza maḓi ( thivhelo dza ndango kha tshumiso ya maḓi miṱani na kha vhulimi )  . 
Bammbiri ḽi sumbedzaho vhuṋe ha goloi  . 
U sedza kha vhone vhaṋe kha tshivhoni hune vha kona u vhona muvhili woṱhe . 
Vhafumakadzi vhane vha vha na miṅwaha ya 60 na u fhira , na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 65 na u fhira . 
Khomishini ya u Vhulunga Southern Bluefin Tuna yo engedza Ṱhanganyelo yo tendelwaho ya u Fashwa ha Southern Bluefin Tuna yo avhelwaho u bva kha thani dza 150 u ya kha thani dza 450 nga miṅwaha ya khalaṅwaha dza u rea khovhe nga 2018-2020 . 
U buletsheza na u tevhekanya zwithu zwo kuvhanganyiwaho u bva kha zwinzhisa u swika kha zwiṱukusa na u bva kha zwiṱukusa u swika kha zwinzhisa . 
Mbekanyamushumo i hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwa 18 zwa SABC nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi . 
Hedzi ndi dziṅwe dza khaedu dzine miraḓo ya Komiti ya Wadi ya nga ṱangana nadzo kha u khwaṱhisedza uri ipfi ḽa tshitshavha ḽi a pfala  . 
Vha dovhe vha nambatedze atikiḽi tharu elanaho na zwiwo zwine zwa nga khwaṱhisedza muhumbulo wavho  . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i nga sedzwa nga huswa ? 
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya ndondolo i langwaho shumisa muhanga u ola tshivhambadzi tshi sa konḓi  . 
Vhagudi vha tea u pfesesa ndivho ya u amba na u ṅwala u dzhiela nṱha vha ṱanganedzaho mafhungo . 
Sa tsumbo , miraḓo i imela tshigwada tsha vhabadelatshumelo , tsha vhafumakadzi , madzangano a mveledziso na madzangano a zwa mabindu  . 
Muiti wa khumbelo ha lavhelelwi u badela tshithu , nga nnḓa ha musi hu tshi khou ṱoḓea khophi dzi na tshivhalo tshinzhi . 
Mabulamihumbulo o dzudzanywa na maṅwalwa a sedzuluswa u ya nga ha themendelo  . 
Mulayotibe wa Pfanelo a u haneli u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana dzi ṋetshedzwaho nga mulayo wo ḓoweleaho , mulayo wa sialala kana mulayosiṅwa , nga nḓila ine dza anana na Mulayotibe  . 
Izwi zwi katela u ḓikumedzela u pfumbudza vhashumi vha mutakalo vha 40 miḽioni nga 2030 . 
Vha ḓo ṋewa ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe , ḽine ḽa ḓo vha ḓivhadza nga ha uri tsengo i ḓo vha lini nahone ngafhi . 
U rera nga mbudziso dzi no kwama vhusunzi . 
U dzhenelela ha vhabebi kana tshitshavha ha ndeme kha kushumele kwa tshikolo ndi vhudavhidzani . 
Vha khou lavhelela u wana mbuelo ya mbambadzo ya lushaka lufhio ? 
U dzhenelela hu fanaho na AsgiSA na Jipsa ho ita ure hu vhe na u lavhelesa kha mveledziso ya vhafumakadzi na vhaswa  . 
Mbekanyamushumo ya u linga i tea u itwa nga tshikolo i tshi sumbedza datumu ine mushumo wa ḓo itwa ngayo . 
Masipala muṅwe na muṅwe u fanela u vha na khoro ya masipala yo vhumbwaho nga wadi dzoṱhe na vhakhantselara vha PR  . 
HoD(Ṱhoho ya Muhasho ) i ḓo ḓivhadza SC ya QLTC zwitirathedzhi zwine zwa vha hone kha vundu zwine zwa ḓo shumiswa u fhindula mvelelo dza ndingo hu tshi katelwa zwitirathedzhi zwa u khwinisa , na uri ndi maitele afhio ane a vha hone na uri zwifhinga zwa u monithara ndi zwifhio . 
Ri khou fareledzwa na kha u sumbedzwa thwii ha mafhungo  . 
Khwiniso dzi nga nḓila ine a zwi konadzei u alusa Milayo ya Khwiniso nga muthihi lune zwi nga ita hedzi khwiniso kha milayo ine ya khou ambiwa nga hayo  . 
Ra bambela milamboni . 
I fanela u maanḓafhadza husi u hoṱefhadza tshitshavha  . 
Kha vha vhone zwauri kubulele kwa dzina ndi kwone kwo teaho  . 
Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni . 
Zwazwino South African Post Office ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho  . 
Vha nga kha ḓi rumelwa kha senthara ya dzilafho . 
Ni ḓo ita mini musi ni tshi hula ? 
U thetshelesa ndaela dzine dza tevhekana a dzi fhindula zwavhuḓi . 
Ho vha na ṋetshedzo ya mugaganyagwama wo khetheaho ya vhafumakadzi ? 
U wana vhukoni vhu elanaho na tsumbavhukoni iyi zwi ḓo engedza ndeme kha mushumo wa vhathu vhane vha khou ṱoḓa buḓo kha zwa mivhuso yapo na ndaulo  . 
Hezwi zwi khou bva kha tshanduko dzo iteaho kha zwiimiswa hezwi , hu tshi tevhedzwa zwine zwiimiswa izwi zwa tenda khazwo , zwo ḓitika nga mvelele ya pfanelo dza vhathu , tshivhumbeo tsha tshaka dzavho dzo fhambanaho na maitele azwo a vhuḓifhinduleli . 
Vha nga kona u setheazwiṅwe zwikalo zwa sumbedza fhedzi khilogireme . 
Tshipikwa tshihulwane tsha muano wa Batho Pele ndi u ṋetshedza mutheo wa kushumele ho sedzwa u dzhiwa tsheo ha nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Tsumbo dza u thusa kha u gadza khwesheneya dzo newa kha zwinwe zwa zwipiga zwa yo  . 
Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho ( sa zwe zwa ḓivhadzwa nga khamphani ) , ndi vhufhura hovhu . 
Ri ṱuṱuwedza tshitshavha uri tshi shumisane na mapholisa u vhona uri vhadzulapo vho tsireledzea  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe I fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele yo tiwaho nga Khoro  . 
Vha ita ngaurali , khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa hu saathu swika tshifhinga , na vhone vha si mbadele nzwalo na ndaṱiso . 
Thandela dzo thivhelwaho . 
Vho Madiba vho vha vha tshi tenda kha mikhwa ya Ndayotewa na bono ḽa lushaka lwo vhofholowaho , lwo vhumbanaho fhasi ha mulayo lune lwa tikedza tshitshavha tshine ra fanela u shuma ro sedza tshone  . 
A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a fanela u dzhenelela kha kushumele kwa dzikhothe , nahone ndaela kana tsheo ya khothe i vhofha miraḓo yoṱhe ya muvhuso na vhathu vhane ya shuma khavho  . 
Vho ṱanganedzwaho vha tea u khwaṱhisedza uri vha ḓo ḓa  . 
Nṱhani ha izwo foramu i tea u khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha , u ṱola , u ela na u sedzulusa kushumele kwa masipala  . 
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u wana thendelo . 
Naho zwo ralo , tshipiḓa tshithihi tshi bvelelaho kha dibeithi ya vhuholefhali ndi vhuhulu ha maga a phambano na mvelelo dzazwo , vhukati ha vhathu na muthu nga muthihi nga murahu ha tshifhinga  . 
Khomishini ya Pfanelo ya CRL i fulufhela uri uyu muvhigo u ḓo swikelela lwa ndeme na lu vhuedzaho kha therisano dzo khwaṱhaho dza pfanelo dza luambo , tshanduko ya matshilisano na u swikelela lushaka luthihi vhukuma lwa Afrika Tshipembe , lwo vhumbiwaho nga u ṱhonifha u fhambana ha muṅwe na muṅwe  . 
Vha nga ita khumbelo ya mbadelo murahu ya masheleni a ḽaisentsi ya goloi arali yo tswiwa , u tshinyala lwa tshoṱhe kana vho thuthisa u ṅwaliswa hayo . 
Vha ite nḓowe-nḓowe ya zwine vha ḓo amba vha sa athu amba - muṱa , khonani kana vhashumisani navho ndi vhathetshelesi vhane vha nga ita nḓowe-nḓowe khavho  . 
Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi tea u linganyisa zwiko zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza vhathu  . 
Muvhusdo wapo u fanela u vhiga kha tshitshavha uri tshelede ine vha vha nayo i shumiswa hani  . 
Sa izwo tshakha dzo fhambanaho dza zwimela dzi na ṱho ḓea dzo fhambanaho , tshifhinga tsha ndingo tshi nga fhambana u bva kha maḓuvha a si gathi uya kha vhege dzi si gathi . 
Phalamennde ndi fhethu ha ndeme nga maanḓa ha nnyi na nnyi uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho lushaka , sa tsumbo , vhugevhenga kana u wa ha ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu  . 
U khwinisa ndeme ya vhutshilo ha MaAfrika Tshipembe , u fhungudza vhushai kha masia oṱhe na u khwaṱhisa ikonomi , ri ḓo sedzesa kha mutakalo wa vhathu vha hashu  . 
Tshanga ndi vhuḓifhinduleli , kha miṅwedzi i si gathi , u langa Khorondangi ya Lushaka uri i fhedzise maanḓa o newaho African National Congress nga khetho dza 2004 , na u vhea mutheo wa uri nga murahu ha khetho vhulauli vhu thome u shuma nga nungo  . 
Kha ḽa Amerika , zwa zwino ro tshea tsheo ya uri muvhuso u tea u lwa na vhufheṱashango , fhedzi hu si kha mufhiso wa ḽifhasi na ndondolo ya mutakalo  . 
U dzhenisa zwiteṅwa a hu nga ḓo dzhiiwa sa themendelo ya luṅwe lushaka  . 
U humbula nga u ṱavhanya madavhulu u swika kha10 . 
Vhana vha a guda tsumbo , maitele a maṅwalwa o ganḓisiwaho , tsumbo , ( ri thoma u vhala nga mathomoni a bugu u swika magumoni ; na uri ri vhala u bva kha monde u ya kha tshauḽa , nṱha ha siaṱari ri tshi ya fhasi ) vha thoma u ḓivha maipfi o ṅwaliwaho a si manzhi a luambo lwa u engedzedza . 
Vharengi na miṱanganelano vha ṱuṱuwedzwa u isa phanḓa na u shumisa muḓagasi nga nḓila yavhuḓi na u vhulunga nga hune vha kona ngaho , nga mannḓa kha nyimelo ya mutsho wa zwino . 
Biro i ḓo rumela khumbelo yavho kha ISS SA . 
Ro no wina tshiphuga luraru tsha u vha vhomakone  . 
Mafhungotsivhudzi aya a tea u tshimbidzwa nga sisiteme dza IDP dza u monithara na u ela khathihi na Foramu ya CPB na Masipala  . 
Mushumo wa komiti iṅwe na iṅwe u yelana na muhasho wa muvhuso . 
Arali vha kha ḓi vha vha songo fushea nga phindulo ye vha i ṱanganedza u bva kha muofisi wa muvhuso , vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi . 
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo dzhara ṱani ya mutholi arali CCMA i tshi vhona uri mutholi ha ngo humbulelela vhashumi nga u vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe  . 
Hu songo ṱoḓa u vha na phambuwi , maanḓalanga yapo ya mahani i a wina kha nzudzanyo ntswa  . 
Khanedzano i bvelaho phanḓa na musaukanyo zwi ḓo shela mulenzhe , ndi zwone , u kunakisa na u khwinisa ndingedzo idzi  . 
U maanḓafhadza vhathu Miṱa ya mahayani ine kha vhupo ha mahayani u ya hola miholo ya itela u kona u engedza fhasi  . 
Vhashumi vha bulasini , vhalimi na miṱa yavho na vhone vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo na malamba avho kha zwiḽiwa na dzitshumelo , kana musi vha tshi renga mbeu uri vha kone u bveledza zwiliṅwa  . 
Vhadededzi vha tea u pulana nḓila ine vha ḓo funza ngayo tshaka dza zwibveledzwa . 
Ri nga kandela fhasi thambudzo ya vhafumakadzi na vhana  . 
Kupfesesele kwa vhupo ha lushaka ndi zwishumiswa zwa ndeme kha u tikedza mveledziso ya vhureleli nga u konanya mbekanyamitele na mbekanyamushumo u ya nga milayo yo dzudzanywaho na nyendedzi  . 
Vho Marivate vho ri Litigation Centrei fanela u dzula i tshi vhudza muhasho nga ha mafhungo maswa a kwamaho milandu ya mulayo  . 
Mishumo ya U linga ya Oraḽa : Bammbiri ḽa 1 U thetshelesa U amba U vhala Mishumo ya oraḽa yo itwaho vhukati ha ṅwaha i vhumba Tshipiḓa tsha u linga tsha mafhelo a ṅwaha . 
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha vhafaramikovhe , a vho ngo tea u vha fhasi ha sumbe  . 
Mbadelo ya khumbelo nga muhumbeli i sa humiselwi murahu musi a tshi rumela khumbelo ya tswikelelo u ya nga mbetshelo ya tshipiḓa tsha vhu 221 tsha PAIA . 
Khabinethe i ṱanganedza u vuliwa ha davhi ḽiswa ḽa Sibadela tsha Cecilia Makiwane ngei Mdantsane , kha ḽa East London . 
Iḽi ndi ḽiga ḽi ṱoḓaho nyito i kha tshivhumbeo tsha phindulo kana nyito  . 
Mulayotibe u sedza kha u khwaṱhisa muhanga wa vhulanguli ha zwibveledzwa zwa vhulimi , mutakalo na tsireledzo dza zwiḽiwa zwa zwiṅwe zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Thandela iyi ndi ya vhuḽedzani na mihasho ya mbambadzo na nḓowetshumo , mveledziso ya mabindu maṱuku , Vhufaragwama ha Lushaka , na Magavhelo a Vhukati a Mbuelo a Bannga ya Mveledziso ya Afrika . 
Musi maimo o no vhewa , a nga elwa nahone u ela ndi zwa ndeme kha u lingedza huṅwe na huṅwe u khwiṋisa maimo a tshumelo  . 
Tshi thoma nga tsedzisiso ya mvelelo dza masheleni dza ṅwaha wo fhiraho , tsha ṋea tsedzisiso nyangaredzi ya mafhungo a ikonomi ya shango , na tsedzisiso ya ṅwaha wa muvhalelano u no khou ḓa . 
Miswaswo ndi luambo lune lwa shumiswa u itela u mvumvusa  . 
Muhumbeli nga nnḓa ha muhumbeli ane a vha muṋe , ane a khou ita khumbelo ya u swikelela mafhungo ane muhasho wa vha nao u ḓo fanela uri a badele mbadelo dzo tiwaho dza R35,00 ( i badelwa musi khumbelo yo ṱanganedzwaho i sa athu u thoma u u dzudzanywa sa zwo sumbedzwaho kha Fomo ya Form A )  . 
Zwidimela zwiswa zwi ḓo thusa sisiṱeme ya vhuendi ha zwiporoni shangoni ḽashu nahone zwi ḓo thusa u khwinifhadza mveledziso na mashumele a vhuṱumani ha vhuendi ha zwiporoni . 
Hune vha vhavha tshi khou itela khumbelo muṅwe , vha humbelwa uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha khou badela nga dzina ḽa onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani . 
Khothe yo lavhelesa mbuno ya uri vhahwelelwa vho ita vhugevhenga ngauri mufu o vha a khou shushedza mutakalo wa muṱa . 
Musi ri tshi khou lumelisa vhoṱhe vha re hone afho matsheloni aya , ri tama hafhu u vha fhululedza nga maanḓa kha meyara vhane vha kha ḓi bva u khethwa vhaswa , mufarisa meyara na vhalangadzulo  . 
Komiti yo themendela uri hu netshedzwe linwalo la nyambedzano yo dovhaho ya fariwa , hu tshi khou dzhielwa ntha zwithu zwa ndemesa kha shango na zwine zwa kwama masheleni nga u tandavhudza  . 
Zwa zwino vhasiki vha mbekanyamitele , vha nga vha vha phuraivethe kana vha tshitshavha , nga u angaredza vha furalela vhushaka vhukati ha u sika mbekanyamaitele ya sia ḽa ikonomi khulwane na mvelelo dza zwa mupo dza mbekanyamaitele aya  . 
Vha na adzhenda - pulane ya wadi - na kushumele na u monithara na u ela pulane ya wadi zwi vha ṋetshedza Mushumo ṅwaha woṱhe  . 
Muḓana kana tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi nga khetha muimeleli u shuma kha Komiti ya Wadi  . 
I tea u gudisa miraḓo yayo yoṱhe nga ha ndangulo ya khophorethivi , pfanelo na mishumo ya miraḓo , na bindu ḽa khophorethivi  . 
I ḓo vhumbwa u bva kha vhushumisani ha Sentech na Broadband Infraco . 
U asesa uri vhushai na mafhungo a mbeu zwi kwama hani zwigwada zwi no fhambanywa nga zwa ikonomi na kutshilele na zwigwada zwi fhambanywaho nga madzangalelo  . 
A huna muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo  . 
Nga vhuḓalo ṱhoḓisiso idzi na vhatumbuli vha pfesesaho khaedu nkene nga ṱanḓavhuwa na dzivha , na vhane vha ṱoḓa nḓila ntswa dzine vha izwi zwi nga swikelelwa  . 
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani , arali zwo tea  . 
Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino . 
U lapfa ha tshifhinga tsha gomelelo zwi ita uri iyi nḓila i vhonale uri i a shuma vhukuma  . 
Khaedu dzo raliho dzo angarela sekhithara ya phuraivethe  . 
Ndi nnyi a Kwameaho nga CBNRM ? 
Zwiṅwe zwazwo zwi nga kha ḓi ṱoḓa u thuthwa  . 
Tshiṱhopho tsha mbo ḓi wa gurannḓa na magazini zwa hasekana fhasi , na uḽa muungo wa tou ṋaṋa zwino . 
U vhekanya zwigwada zwiraru zwa zwifanyiso nga nḓila ya u sika tshiṱori na ndunzhendunzhe u ya nga ha kutevhekanele kwa zwithu musi zwi tshi ṱalutshedzwa . 
Mupo na Vhuendelamashango  . 
Buthano ḽi nga ṱoḓa u tandulula khuḓano kana ḽi nga themendela dziṅwe nḓila dza u tandulula khuḓano , hu tshi katelwa na u rumela kha Khothe ya Vhulamukanyi ha Dzitshakatshaka hu tshi tevhelwa Mulayo wa iyo Khothe . 
Izwi zwi langwa nga muvhuso nahone a zwi nga thithisi sekithara dza phuraivete . 
Murumelwa wa SALGA u nangiwa nga komiti khulwane u bva kha tshigwada tsha vhaimeli vha Madzangano a Muvhuso Wapo kha mavunḓu a ṱahe . 
Thandela nnzhi dza CBNRM dzi kwama vhushaka ha u shumisana  . 
Ri ṱaṱa vhudzuloni ha izwo u itela u dzheniswa ha zwiteṅwa zwa mbeu kha vhurangeli hoṱhe ha ṱhoḓisiso  . 
Aya ndi maitele ane a livhisa kha u ṱanganedzwa ha thandela nga vhadzhiamikovhe vhoṱhe  . 
Ndi zwa ndeme uri muthu ane a khou humbela khaṱhululo a sumbedze kha khumbelo ya khaṱhululo arali tsheo i tshi fanela u imiswa  . 
Ndi khou kunakisa phakha  . 
Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha - . 
Zwi khagala uri na nga nnḓa ha maitele a vhukwamani o iteswaho phanḓa ha musi mulayo u tshi phasiswa uri mbilaelo idzo dzi kha ḓi vha hone nahone mbilaelo idzo dzi fanela u tandululwanga u ṱavhanya u itela uri musi mulayo u tshi thoma tshanduko kha mbuelo dza tshikwama tsha phurofidennde dzi ḓo thomiwa zwavhudi hu si na zwikhukhulisi . 
U bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe malugana na zwe zwa ṅwalwa a bula uri ndi ngani a tshi ralo , tsumbo , heyi bugu i khou bora ngauri a i na zwifanyiso na maipfi manzhi o hudzwaho . 
Yo ḓitika nga ndaela ye ya dzinginywa nga vhahwelelwa nga murahu ha u thetsheleswa mafhungo  . 
Raluswielo Tshivhasa we na ene a vha e n(wana wa Vele ( la Mbeu o d(o ita tshikwekwe tsha u vhulaha khosi T(hohoyand(ou  . 
U humbuela phanḓa na u topola tshumelo dzine vha dzi funa kha zwitshavha zwavho kha miṅwaha isi gathi  . 
Nga nnḓḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa , madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
I thusa kha kulangele kwa vhubindudzi  . 
Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo Afrika Tshipembe vha ḓo ṋetshedza fhedzi phemithi dza u renga ṋama nnḓa kana u endedza ṋama thethe ( mbisi ) kha mashango ane o ṱoliwa a dovha a tendelwa zwa tshumelo dza zwifuwo na tshiimo tsha mutakalo wa phukha . 
Dzo bulwa nga vhuḓalo zwi tshi ya phanḓa sa mishumoitwa ya vhuṱumani , Tshiwo na tshishumiswa zwa CBP , kha khethekanyo i re afho fhasi  . 
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo  . 
Dzangano ḽo pika u bveledza vhuanḓani ha mashangoḓavha na u pfesesa kha pfunzo ya nṱha kha mashango a Mulanganelano  . 
Kimiti ya Wadi iṅwe na iṅwe kha masipla i ḓo ḓiimisela u khwaṱhisedza uri madzangalelo ayo o katelwa  . 
Vha na muhumbulo wa uri mulayo u tea u pfisa vhuṱungu na vhashumisi vha miṱuvha ya vhathu  . 
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani , na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani  . 
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014 . 
Mbuno ya vhuvhili i elanaho na uri mishini dzo ṱanganelaho dzi nga shela mulenzhe kha tshanduko ya vhukoni u bva kha u ḓisa mulayo u ya kha u fhaṱa mulalo  . 
Mudededzi u ḓo tea u fhaṱa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo zwo teaho mugudi u ita zwenezwo . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa zwa Muno . 
Muvhuso u ya phanḓa na u engedza u swikela nḓisedzo ya maḓi ya mutheo  . 
Vha vhale na ṅwana wavho lunzhi nga hune vha nga kona u vha sumbedza uri u vhala hu a takadza . 
Fhedzi zwi dovha zwa vha u shela mulenzhe kha u ita uri mitambo i tshimbile zwavhuḓi uri zwi vhuyedze shango ḽashu na dzhango ḽashu  . 
Ndi khou humbela uri vha vhe na nṋe u itela u vha na vhuṱanzi ha uri Tshumelo ya Nnyi na Nnyi i vha na zwine ra zwi vhidza u shumela vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe  . 
Muthu are na mutsiko wa fhasi wa malofha kanzhi u pfa ṱhoho itshi leluwa , dzungu , kana a dzidzivhala  . 
Dzina , diresi na ndalukanyo dza dokotela  . 
Afrika Tshipembe sa Mudzulatshidulo wa SADC u bva nga Ṱhangule 2017 u swika Ṱhangule 2018 , ḽo ḓikumedzela u khwaṱhisa vhuḓidini ha dzingu u itela u vhulunga zwiko zwa mvelo zwa mikano na u engedza mveledziso i yaho phanḓa kha dzingu ḽa SADC  . 
Ndi komiti dza u eletshedza dzo vhumbwaho nga vhathu vhane vha ḓivha vhupo zwavhuḓi na u kona u thusa mukhantseḽara u ri a vhe na vhukwamani nga nḓila yavhuḓi , u vhiga na u ḓivhadza vhathu na u dzhia tsheo dza khwiṋe kha khoro  . 
Nḓivhadzo nga SAPS ya uri mimoḽo i ḓo vha fhethu ha ndeme nga khalaṅwaha iyi i ya phanḓa kha u vhona uri maAfrika Tshipembe vho tsireledzea na u ḓipfa vho tsireledzea . 
Iyi yuniti ya ṱhalusa magudwa yo itelwa vhathu vha shumaho kha sekithara ya muvhuso  . 
Dzina ḽa dokotela na nomboro dza luṱingo na nomboro dza fhethu ha u shumela , arali zwi hone  . 
Kha vha ite mutevhe wo ṱanganelaho wa mvelelo dzine dza khoiu lavhelelwa mutandulo wa u tou buḓa kha zwigwada zwa kutshilele zwoṱhe , u sumbedzisa hune idzi mvelelo dza bva hone  . 
Kha vha tshi shumise zwiṱuku musi vho no kwamana na dokotela wavho  . 
Ro ṱanganedza mulaedza vhege yo fhiraho u bva Soshanguve uri vhutshinyi ho kalula ngei Block L na uri u hombokwa ha dzigoloi na vhufhura zwo kalula . 
U bviswa ha Alien Species nga kha mbekanyamushumo ya u Shuma na Maḓi ubva kha zwo kavhiwaho na zwivhangi zwa maḓi zwi shela mulenzhe kha ndeme na tshivhalo tsha maḓi o khwiniswaho . 
Mashango a tea u ḓiela kha ikonomi ya poḽotiki , vhuvhusi ha tshiimiswa na mveledzo  . 
Khumbelo i tevhela maga maṋa . 
Nga nnḓa ha idzi nḓila , hu na tshikhala tshi no khou aluwa vhukati ha vhadzulapo na muvhuso  . 
Tshipikwa ndi u shumela vhominidzhere vhoṱhe na avho vha ṱoḓaho mushumo na vha ṱoḓaho u bveledza mabuḓo avho  . 
Mutevhe wo fhelelaho wa ipfi ḽa ndeme ḽa tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo u kha tshanḓa tsha monde tsha khoḽomu kha thebuḽu . 
Ndi zwithu zwine zwa tou vha khagala , naho zwi tshi nga kaliwa nga nḓila ifhio kana ifhio , zwauri mvelaphanḓa yo itwaho ubva nga 1994 yo vha ine ya takadza vhukuma , fhedzi hu nga si vhe na u timatima uri hu kha ḓi vha na dzikhaedu nnzhi vhukuma dzo salaho  . 
Vhege ya lushaka iyi iḓo fhela na Ḓuvha ḽa Maḓi ḽa Ḽifhasi nga ḽa 22 Ṱhafamuhwe 2015 . 
Tshanduko yo navhaho siani ḽa mvelephanḓa ine ya ḓo i ḓiswa nga thandela iyi tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓu  . 
Thanzi i talutshedza zwine ya divha zwone hu si na u dzhenelelwa  . 
Sa zwine tshenzhele ya Asia ya sumbedzisa , a hu na mashango mavhili are na phatheni dzi fanaho dza mveledziso  . 
ID4Africa ndi dzangano ḽa vhakwamei vha tshivhalo ḽine ḽa alusa u shumiswa ha u ḓivha uri muthu ndi nnyi nga zwa didzhithaḽa nga nḓila yone na hone zwi khagala u itela mveledziso ya ikonomi ya zwa matshilisano Afrika . 
Zwi ḓo dovha zwa thusa Tshipikara u ḓivha arali hu na maṅwe mafhungo ane a tea u a shuma  . 
Zwavhuḓivhuḓi , bayothekhinoḽodzhi yo engedzea nga nḓila yo ḓoweleaho kha mashango manzhi o bvelaho phanḓa , i anzela u aluswa nga zwivhumbeo zwiswa zwa nzudzanyo dza tshiimiswa na mbekanyamaitele ya tshitshavha  . 
Masheleni manzhi o tambiswa kha u dzhenelela he ha kundelwa naho zwo ralo ndambedzo i khou avhelwa hafhu  . 
U imba nyimbo hu na u tevhedzela na zwirendo hu na vhuḓifulufheli na u nyanyuwa nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ( DLTC ) ya tsini uri vha dadze fomo ya Khumbelo ya phemithi ya u reila ya phurofeshenala ( PD1 )  . 
Thandululo dzo dzinginywaho nga UN dza u tandulula thaidzo ya vhuloi kha ḽa Afrika dzi ḓo dzhielwa ṋtha musi hu tshi itwa thandululo ine AfrikaTshipembe ya ḓo dzi tevhela kha mulayo wa zwa vhuloi . 
U swikelea mafhungo  . 
Muṱuṱuwedzi wa vhukoni ha ndaulo ya tshitshavha kha muvhuso wa demokirasi wa Afrika Tshipembe . 
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa muṱa a vhu gumi fhedzi kha u londota ṅwana . 
Ni vhona mini ? 
Sa Afurika Tshipembe , ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo , nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho  . 
Sa tshipiḓa tsha nzudzanyo dza u thoma u shuma , vhaambi vha nyambodavhi dzo fhambanaho vha fanela u pfesesa na u ṱuṱuwedzwa u ḓihudza nga u ḓivha uri u fhambana havho hu ita uri luambo lu pfume  . 
Musi izwi zwo no themendelwa hu fanela u vha na u muṱangano wa u vhiga murahu u fanela u dzudzanywa u itela uri vha dzule vha tshifhingani  . 
Mutengo uyu u tiwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe  . 
VHUḒIFHINDULELI Vhatheli vha na pfanelo ya u ṋetshedzwa ṱhalutshedzo yo teaho nahone i pfeseseaho malugana na tsheo na maga o dzhiiwaho  . 
Indasiriteri hedzi : vhulimi , vhurea khovhe na madaka , migodi na minerale , na u bveledzwa ha fulu-fulu zwina ndeme kha Afrika Tshipembe  . 
Izwi kanzhi ndi zwigwada zwi re khomboni zwa vhaswa vha si na vhuyo  . 
Naho thendelo i tshi tea u vha na madzina a vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo , khothe ya vhana i nga ṱanganedza thendelo ya vhabebi vha ṅwana kana mulondoti ine i sa vhe na madzina kana zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo arali khothe yo fushea uri u ita ngauralo zwo lugela ṅwana  . 
Ndi zwifhio zwine zwa wanala kha bugu iyi ? 
Ndi khou pfa hu na muthu ane a khou khokhonya  . 
Ndalamo o vha a tshi tama u vhona mini ? 
Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine . 
U bva ḽeneḽo ḓuvha , u tamba bola ya milenzhe ḽo vha dzanga ḽanga , tshiṅwe tshifhinga ndi tshi i raha na kamarani yanga ! 
Mushumi a nga humbela khaṱhululo ndivhanyoni na tsheo yo dzhiiwaho nga tshipiṱere  . 
Iṅwe mbudziso ya mbekanyamaitele ya khoro i nga vha uri vha nga fhelisa khetho naa kana vha sedze kha komiti dza wadi dzo khethwaho na zwiṅwe zwiko na nungo kha phurosese ya khetho  . 
Vho ṱ he vha tamaho u vha vhasedzulusi vha mbeu vha tea u ḓ i ṅ walisa sa vhagudiswa vha tsedzuluso ya mbeu  . 
Hafhu , kanzhisa vha fhiraho tshitshavha tshithihi vha nga vha vho fara nḓivho ya sialala nga ha tshiko  . 
U ṋetshedzwa ha kiḽasirumu dza tshifhinganyana zwo ita u funzwa hu bvele phanḓa . 
Nga nnḓa ha vhuleme , maṅwe maga a zwa mbalombalo a tshiimo tsha zwa mupo a hone na u bvela phanḓa na u kunakisa  . 
Thengiso ya vhuraru i elanaho na matheriala ndi uri matheriala o rengwaho a tea u badelwa  . 
Ndi nga uri vhaṅwe vha vhagudi vha zwi kona u fhela vhaṅwe u sumbedza zwine vha ḓivha kha tshaka dza u linga . 
Musi vhagudi vha tshi khou aluwa kha u vha na vhuḓifulufheli kha u shumisa zwithu zwi fareaho , u sumbedza kuhumbulele kwavho , vha a kona u rekhoda u rekanya havho nga u tou ola . 
Vhupfiwa ho imanyana u ṋea komiti tshikhala tsha u dzhia tsheo nga ha maga a ndayo  . 
Lwendo lwa ngudo lwo vha lwo vha lwo sendekwa kha Ndingo dza u Ṱavhanyisa dza Mbekanyamaitele na Sisiṱeme dza Vhulanguli dzi Langaho Sekithara ya Migodi ye ya vhambedza mbekanyamaitele na mihanga ya mulayo ine ya khou langa sekithara ya migodi khathihi na maitele a dzikhamphani dza migodi dza Australia , Chile , Afrika Tshipembe na Zambia . 
Muziamu na senthara dzine dza dza tea u vuliwa hu katelwa Muziamu wa 1980 Matola Raid ngei Maputo , Muziamu wa Ncome ngei KwaZulu-Natal , luṱa lwa vhuvhili lwa Muziamu wa Freedom Park na Senthara ya Vhufa ya Steve Biko ngei Ginsberg King Williamstown  . 
U andisa nga 2 na nga 5 hu khou isa phanḓa na u itwa nḓowenḓowe . 
Ndi nnyi o ambaho maipfi aya ? 
Zwisumbi zwi tea u vha zwo tea , zwo lingana , zwo lumbama , zwi tshi kalea , zwi sa ḓuri nahone zwi tshi wanea  . 
Tshi guda nga vhuṱumani ha hezwi na dziṅwe nzulele kha zwa u tshilisana , ikonomi , polotiki na vhuponi  . 
Sa zwe nda amba , Gwama zwa zwino ḽi khou sedzulusa mulayo na ndaulo dzi vhusaho phurofesheni  . 
Maambiwa a muṱangano wo fhiraho  . 
Vhathu vho malanaho nga fhasi ha maitele a vhurereleli nga fhasi ha Tshimusilimu na Tshihindu vha fanela u dzhiwa sa vho malanaho na hone vha tea u kovhelwa ifa u ya nga Mulayo wa Khovhekano ya ifa hu si na Thendelo  . 
Khoudu ya Vhudifari kha u nekedza Tshumelo kha Dzikhasitama thusa vhathu u ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi  . 
Vhashumi vha zwa mutakalo vha ḓo - vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa  . 
U khwinisa vhudzulo ha mikhukhu fhethu ho teaho  . 
I dovha ya sedza kha vhakwamei vhoṱhe vho teaho ( sekithara ya muvhuso , vhashumi , madzangano a tshitshavha na a phuraivethe ) kha ṱhoḓea dza ikonomi na ndeme ya u tikedza maano a nḓowetshumo u itela u swikelela nyaluwo yo katelaho na mveledziso  . 
Hu ḓo vha na u ṱola na vhusedzulusi ho fanelaho  . 
Naa hu na vhupo ha maḓaka ha ndondolo yo tiwaho kana ndeme ya vhuḓimvumvusi , tsumbo , zwiko zwa mupo zwi re na zwigazwiṱaluli zwo khetheaho u fana na miri ya mirunzi ine ya kunga ? 
Vha tea hafhu u ṱuṱuwedzwa u sumbedza u vhala havho kha fhungo ḽa nomboro . 
Mbadelo dza u ṱoḓa na u dzudzanya a dzi shumi kha rekhodo dzine dza vha dza muṋe wa khumbelo . 
Vha fanela u thoma vha khwaṱhisedza na DLTC uri hu ṱoḓiwa zwinepe zwingana phanḓa ha musi vha tshi fodiwa zwinepe . 
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho  . 
Kha maṅwe masia a ndeme ndi vunḓu ḽa Limpopo , KwaZulu-Natal na Eastern Cape hune ha kha ḓi vha na tshivhalo tshi re nṱha tsha vhathu vha si na maḓi o kunaho a u nwa , hu uri ri sa khou litshedzela maṅwe masia  . 
Nga 2014 , ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160  . 
Iyi khumbelo i fhedza vhege dza u bva kha 8-12  . 
Mveledziso ya bindu na zwikili zwa vhulanguli tsha vha thanga ya murole  . 
Khabinethe i tama u ombedzela khuwelelo yayo ya uri shango ḽi tikedze ndingo dzoṱhe dza u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 . 
U fara vhashumi nḓila ya u ita uri vhashumi vha sa ṱuwe . 
Vha nga kwama senthara ya vhashumi ya tsini arali vha tshi ṱo ḓa u swikelela mutevhe wa vhathu vha sa shumi . 
PCM i khwaṱhisedza uri thandela dzo tea , dzi a konadzea khathihi na uri mbuelo dza hone a dzi nyeṱhi kana ndi dza tshifhinga tshilapfu  . 
Zwi ḓo fhira  . 
Hezwi ndi zwa ndeme kha mushumo na u ya phanḓa na pfunzo . 
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
Ndi Miraḓo Mihulwane fhedzi yo ḓiṅwalisaho nahone ine ya kha ḓi vha miraḓo ya Tshikimu nga ḽa 1 Luhuhi 2014 ine ya nga nanga kana u ima sa Nkhetheni . 
Ndi ngazwo mueletshedzi a tshi dzhenela nga tshifhinga tsha zwiimo zwoṱhe na mazhendedzi oṱhe a kwameaho na zwigwada zwi wanalaho zwitshavhani zwo kwameaho  . 
U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso hu tshi tevhelwa mbekanyamaitele a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa lushaka u tea u langula uhu u thola kha tshumelo ya muvhuso . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya tshitshavha . 
Kha vha wane fomo TM1 nahone vha dzi ḓadze nga tharu . 
Hune muthu o pomokwaho vhuloi a tenda uri u a lowa , iyi nyimele i ḓo dzhielwa nṱha musi muhwelelwa a tshi gwevhiwa . 
Zwo thivhelwa tshoṱhe uri muthu muṅwe na muṅwe , bindu kana tshiimiswa tshi wane kana u lingedza u wana u swikelela hu si ho mulayoni kha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe kha webusaithi iyi , kana u ḓisa kana u lingedza u ḓisa khoudu iṅwe na iṅwe i songo tendelwa , i tshinyadzaho kana i re khombo kha webusaithi iyi  . 
Ndi zwa ndeme u rumela khumbelo ya thendelo u thoma uri vha kone u wana nomborondaula musi vha sa athu badela  . 
Kha nyimele dzoṱhe GCIS i ḓo shumana na khumbelo dza u swikelela mafhungo kana u shandukisa mafhungo u ya nga ha ṱhoḓea dza mulayo dzi shumaho  . 
Tsha Vhurathi , Lekgotla ḽo dovha ḽa sedza kha zwo no swikelwaho na maga ane a khou dzhiwa kha u shandukisa mabindu a muvhuso ( dziSOC ) u bva tsha Lekgotla ḽa Khabinethe nga Luhuhi 2015  . 
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu  . 
Zwine Luswayo lwa Lushaka lwa amba zwone  . 
U fhaṱwa ha Damu ḽa Mzimvubu ngei Kapa Vhubvaḓuvha hu ḓo ya phanḓa , na u takuswa ha luvhondo lwa Damu ḽa Clanwilliam ngei Kapa Vhokovhela . 
Kha tshipi ḓa , vha sedze tshibogisi tsha mbadelo murahu kha tshipi ḓa tsha u ṅwalisa . 
Sa tsumbo , a si vhoṱhe vhane vha amba Tshiisimane nga tshitaila tshi fanaho , kana u kona u swikela kha vhudavhidzani vhu fanaho  . 
Khabinethe i khou tamela mashudu maḓana a vhe vha vhaisala uri vha ṱavhanye u fhola  . 
Kha Mulayo wa Sisiteme dza Masipala wa 2000 , u shela mulenzhe ndi muhumbulo u re tshivhindini tsha U Pulanwa ha Mveledziso ho Ṱanganelanaho ( IDP )  . 
Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa-Dziminisṱa vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wa lushaka  . 
U lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhalesa tshibveledzwa kiḽasini hu si na u awelwa ha itwa muṅwe mushumo . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha nga vhumba tshumisano u thoma vhugudisi . 
Uri mulayo u fhira furemiweke ya vhusimamulayo ine ya angaredza nyito dzothe na u ita tsheo dzine dza kwama vhaaluwa  . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine dzi nga vha hone muvhilini wavho dzi no nga sa mapundu , tshikha dzi no bva vhudzimuni na u shanduka ha tshileme . 
Vha ḓadze fomo ya khumbelo ya u vha mugudisi wa vhareili ( RI )  . 
Na zwiṅwe zwa vhuṱhogwa , ipfi ḽashu ḽo pimiwa nga uri ikonomi dzashu dzo ṱhukhukana hani  . 
A hu na mulayo une wa ḓo tendela u pandelwa hu sa pfali  . 
Maitele aya a ḓo katela maga a u ṱuṱuwedza muṱaṱisano , tshanduko , nyaluwo yo katela ya sekhithara na tswikelelo yo angaredzaho  . 
Phodiamu i re phanḓa ha tshidulo tsha Mulangadzulo i shumiswa nga tshifhinga tsha madalo a muvhuso kana nga Muphuresidennde kana Vhaminisiṱa vhane vha khou fhindula mbudziso . 
Magumoni a Mbondo dza dzikhontheina hune a hu na vhurumbu ho vuleaho kana mahothi a matungo nahone hu nga lingelwa thungo kana nga khathihi  . 
U khethekanya mibvumomathomoni a maipfi o ambiwaho o ambiwaho ( tsumbo ṱhoho )  . 
Zwitshavha zwapo zwa Kapa Devhula nazwone zwo wana mbuelo nga kha vhushaka vhunzhi ha mveledziso ya matshilisano . 
Tendelani vhaofisiri vha re fhasi vha tshi shumisa mihumbulo yavho musi vha tshi khou shumisa milayo  . 
Ndi vhugai tshelede ya vhunḓi ine ya fanela u badelwa ? 
Nga murahu ha tshifhinga hu na dibeithi yo ṱanḓavhuwaho , zwikolo zwo fhambanaho zwa kuhumbulele zwo bveledza uri ri tea u tshila hani vhutshilo vhu re na mvumbo  . 
Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa . 
Muvhuso wo rekhoda zwo no swikelwaho zwine zwi khou shandukisa matshilo a vhathu ngeno zwi tshi khou dovha zwa tandulula thaidzo dzi kwamaho nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhavhili vha dzithirasitii mbili vho tou khethiwa hafhu  . 
Kha vha ḓivhadze Division Liquor Products nga muhwalo hu saathu u fhela awara dza 48 . 
Naho u shela mulenzhe kha maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma hu tshi nga dzhielwa nṱha musi hu tshi ṱoḓou vhofhololwa mukhakhi nga paroli , fhedzi a si zwone zwi zwoṱhe zwine zwa dzhielwa nṱha nga Bodo ya Paroli  . 
Nḓowetshumo ya bayothekhinoḽodzhi i nga shumisa tshithu tshi tshitshilaho kha kuitele kwa nḓowetshumo , fhedzi tshibveledzwa tshihulwane zwi nga itea tshi sa katele tshishumiswa tsha zwi tshilaho na tshithihi  . 
Hu sa a thu u pwashekanywa nomboro u ya kha mahumi na vhuthihi , vhagudi vha tea u vha vho no ita nḓowenḓowe i fushaho ya u pwashekanya nomboro nga nḓila dzo fhambanaho kha Themo ya 1 na Themo ya 2 . 
Kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lwo livha nga maanḓa kha u pfesesa u thetshelesa na u vhona . 
U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo  . 
Mbuelo iṅwe na iṅwe ine shango ḽa i wana i dzheniswa kha Akhaunthu ya Muvhuso . 
Yeneyo afidavithi i d(o vha i tshi khou sumbedza vhudodombedzi ha mbadelo dze dza laelwa nga khothe ya dovha ya sumbedza uri mbadelo dze dza laelwa nga khothe a dzo tevhedzwa kana a dzo ngo badelwa nga vhud(alo  . 
Vha anetshele ṅwana wavho nganea dza muṱa na u vha ṱuṱuwedza u anetshela nganea nga ha ḓuvha ḽavho . 
Ndivho yayo ndi ndondolo na u shumisa lu sa fheli zwiko zwa dzhenetiki zwa zwimela u itela zwiḽiwa na vhulimi na u kovhekana lwo linganaho ha mbuelo dzi bvaho kha u shumiswa hazwo  . 
Vhukoni ha tsimbi kha sia ḽa vhuendi zwi ḓo engedza vhukoni u swika kha thani dza miḽioni dza 100 nga ṅwaha . 
Minisiṱa wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo dza Poso , Vho Dokotela Siyabonga Cwele , vha ḓo fara Imbizo kha Miziamu wa Nelson Mandela ngei Qunu , hune ha vha Kapa Vhubvaḓuvha u pembelela Ḓuvha ḽa Vhudavhidzani ha Ṱhingo ha Ḽifhasi na Mafhungo a Tshitshavha nga dzi 17 Shundunthule 2015 . 
U ṅwala maipfi nga u shumisa mibvumo ya maḽeḓere ye ya gudiwa . 
Nga u shumisana vha nga kona u swikelela zwithu zwinzhi  . 
Kha maga aya mavhili , sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga kule  . 
Muthu onoyo u d(o fanela u d(adza na afidafiti ( fomo ya B1 288 ) ine ya khwat ( hisedza zwidodombedzwa zwa mabebo  . 
Ndi zwifhio zwiito zwa masipala zwi ṱoḓaho u dzhenelela ha tshitshavha sa musi hu si maga oṱhe a masipala a ṱoḓaho mihumbulo i bvaho kha tshitshavha  . 
Naa hu na thaidzo ya u tshikafhadzwa ha mufhe , mavu kana maḓi ? 
Dziṅwe tshutshedzo dzi katela khonadzeo ya u sa tsireledzea kha sisiṱeme ya mabanngele ya Euro ; vhudziki ha zwa masheleni kha mimakete i khou bvelelaho ; tshutshedzo dza zwa polotiki kha vhupo , tshutshedzo dza kilima na dza zwa mutakalo . 
Ho dovha ha vha na thendelano kha miraḓo miṱanu ya mashango oṱhe ya vhundeme ha u alusa nyanḓano vhukati ha BRICS na UNESCO kha pfunzo . 
Luambo lu nga shumiswa kha tshitshavha kana mvelele nahone lu khwaṱhisa u pfesesa kha u fhaṱa lushaka na ṱhanganelano ya mvelele . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhale muvhigo uyo na zwine wa sumbedzisa kha shango ngeno themendelo dzi tshi khou dzhielwa nṱha nga muvhuso . 
Hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 4 , muraḓo wa vhusimamilayo ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽihoro ḽiswa ḽine ḽa sa vhe ḽihoro ḽo mu taho uri a vhe muraḓo ḽihoro ḽine ḽa ta , ḽihoro ḽo dzhenelelaho kha khetho kana ḽi songo dzhenelelaho , u dzula a muraḓo wa vhusimamilayo , naho ene kana ene na miṅwe miraḓo vhane , musi nga tshifhinga tsho bulwaho kha tshiteṅwa tsha 4 1 a kana b , vha ima u vha miraḓo ya ḽihoro ḽo vha taho , vha imelela phesenthe i siho fhasi ha 10 ya tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo o farwaho nga ḽihoro ḽo vha taho kha vhusimamilayo  . 
Vhu ḓo dzhenelwa nga Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso , vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwa vhadzulapo na vhaṅwe vha kwameaho vhe vha shela mulenzhe nga ṱhuṱhuwedzo ya u bvelela ha dziOGP . 
Kha vha badele mutengo we vha randelwa , vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa vha ḓo vha ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa mukokotolo . 
Mutholi u fanela u ṋekedza mafhungo nga ha maga a tsireledzo malugana na khombo idzi  . 
Thendelo i dovha ya thusa kha u langula u dzena shangoni ha thundu dzine dza vha kha tshivhumbeo tsha zwiṱavhane kana dzine dza vha dzi tshi khou dzhena nga u tou dzumbetshedzwa . 
Hu khou lavhelelwa uri Samithi i ḓo amba nga ha tshiimo tsha mulalo na vhutsireledzi dzinguni , nga maanḓa ho sedzwa kha mveledziso dza Musanda wa Lesotho na Democratic Republic of Congo , khathihi na u shuma nga kha Pulane yo Vusuludzwaho ya Dzingu ya Maano a Vhusumbedzisi ho tou topolwa kha zwinzhi . 
Khoro yo dzhia thasululo ya u dzhenisa vhuṱumani ha mithara dza maḓi hayani nga murahu ha u tambiswa ha maḓi  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka wo ḓiṋekedzela kha u tsireledza tshidzumbe na u bveledza thekinoḽodzhi ine ya fha vhone tshenzhemo ya maanḓa nahone yo tsireledzeaho ya nga ngomu kha lubuvhisia  . 
O vha a tshi khou kala khonani ya tsha u ḽa ya mapala a raha shotho khulu . 
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi  . 
Team SA ndi ṱhuṱhuwedzo kha vhaswa uri vha dzhenelele kha mitambo uri vha kone u shandukisa matshilo avho a vhe khwine  . 
I sedza thekiniki dza ndangulo ya khuḓano na u ṋetshedza marangaphanḓa kha zwikili zwa mutheo zwa ndangulo ya khuḓano  . 
Komiti dza wadi dzi tea u vhona zwauri vhadzulapo vha wadi dzavho vha a ḓivha-vho nga ha zwifhinga izwo  . 
Uri vha vhulunge tshifhinga tshavho , GEMS yo ḓa na madzina o pfufhifhadzwaho a tshaka idzo , kana maipfi a ndeme ( legends ) sa zwine ra a vhidzisa zwone . 
Dzi anzela u thoma kha u shaya tshumelo dza ndeme u ya kha vhugevhenga na u shayea ha mishumo  . 
U engedza zwivhambadzelwannḓa , ro sedzesa kha masia ane Afurika Tshipembe ḽa vha ḽo ṋewa magavhelo na vhukoni ha u bveledza zwibveledzwa nga mutengo wa fhasi hu tshi vhambedzwa na wa vhaṅwe , u fana na migodi , vhufhaṱi , vhubveledzi ha vhukoni ha vhukati , vhulimi na u bveledza zwa vhulimi , pfunzo ya nṱha , vhuendelamashango na tshumelo dza mabindu  . 
Tshikhala tsha u thoma tshi re khagala tshine nda tshi vhona ndi u khwiṋisa tshoṱhe kushumele lwashu kha tsireledzo  . 
Kha heḽi fhungo , ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani , kha ḽa Limpopo , nga Ṱhangule mahoḽa  . 
Vhambedzani nomboro u swika kha 20 na u amba uri ndi ifhio ine ya vha khulwane kana ṱhukhu . 
Arali khothe yo fushea uri zwo tea zwi tshi bva kha zwe zwa vhonwa malugana na u shandukisa kana u vhetshela thungo ndaela y a tsireledzo , i nga ṋetshedza ndaela uri zwi pfi pfalo : Tenda khothe ya sa fhe iyo khumbelo muhweleli nga nnḓa ha musi yo fushea uri khumbelo yo itwa hu na u vhofholowa nahone nga vhuḓikumedzeli . 
U shumisa ṱhalusamaipfi na zwi ṱolaho mupeleṱo . 
U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa . 
Nga murahu ha u ṱaha khothe , madzhisi ṱira ṱa a nga ṋea ndaela ya tsireledzo  . 
Tshikwama tsha Vhushumisamupo mbekanyo ya mbeu zwi amba uri nyito iṅwe na iṅwe kana dzithandela kana dziphurogiremu dzi pulaniwaho nga komiti dza wadi , ndingedzo yo khwaṱhaho i a itwa u khwaṱhisedza uri zwa mbeu zwi a dzheniswa kha dzipulane idzi  . 
U sedzulusa thero na vhabvumbedzwa u tshi ya phanḓa . 
A piringedzwa nga danda a wa a vhaisala tshanḓa . 
U vhala e eṱhe bugu dzo vhaliwaho nga tshifhinga tsha u vhala ha muṱanganelano , bugu dzi sa konḓi dza zwifanyiso na bugu dza kiḽasini lufherani lwa u vhala . 
Vhufhura uvhu vhu thoṅwa musi mufhuri a tshi rumlea fax , lunwalo kana e-mail kha khamphani  . 
Musi tshifhinga tsha gomelelo tshi tshilapfu nahone ho rengiswa tshiṱoko tshinzhi , tshithu tsha ndeme ndi vhukoni ha u renga hafhu tshiṱoko nga mitengo yavhuḓi musi nyimele i tshi khwinifhadzea . 
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian khana Muhasho wa Vhulimi . 
U pfuluwa u bva kha sisteme ya mafhungo u ya kha ya nḓivho zwo mbo vha zwa vhukuma  . 
U redzhisiṱara tshiṱitshi tsha u linga mimoḓoro ( VTS ) , vha tea u ṅwala afidaviti kana khwaṱhisedzo i sumbedzaho zwiitisi zwa u redzhisiṱara vha i rumela kha MEC . 
Vha katele khoudu ya vhuḓifari na ṱhu ṱhuwedzo ya uri ndi ngani ṱhanziela ya themendelo ya u vha mulayoni i tshi tea u ṋekedzwa . 
Hu na ndima-vho ya mugudi . 
U vha na mukovhe kha u wana wadi dza ṅwaha 1 u itela u vha na vhuṱanzi ha uri dzi na vhathu vho linganaho khathihi na u thusa kha u sumbedza nḓila ine IDP ya ḓo tea u fara musi une ha vha hu tshi khou sedzuluswa kushumele kwa IDP , na u ṱwa hu tshi khou pulanelwa tshivhalo tshiṱuku tsha wadi ṅwahani wa 1  . 
Hafhu , shuvhuru ( line ( la nga wela nga murahu ha u fhindulela ( li pfi ( lo d(ubunya  . 
Vhushaka vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha sialala ndi ha ndeme kha u vhona uri ri fhaṱa zwitshavha zwa vhupo ha mahayani vhu nṱhesa , zwi sa eḓanahoi na zwitshavha zwa mahayani zwi bveledzeaho . 
Tshikolo itshi ndi tshipiḓa tsha thandululo ya vhaswa vha sa shumi na u itela u fhaṱa lushaka lwa vhoramabindu . 
Vho lovha nga vhulwadze ha VWFM  . 
Operation Phakisa : Vhulimi na Mvusuludzo ya Mavu zwi ṱoḓa u sika mishumo ya miḽioni nthihi , na u ṱavha kha hekithara dza miḽioni nga 2019 , sa zwe zwa vha bono ḽa NDP . 
Ro pfa u pfi no vhonala na kha SABC 2  . 
Mazhendedzi a u Lambedza- Aya a anzela u vha madzangano a lifhasi ane a toda u thusa zwitshavha zwa mahayani uri zwi kone u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u bveledza mishumo . 
Tshiimo tsha tshumelo tshi khwaṱhisedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha vhapo na vha vunḓu na nga mushumeli wa tshitshavha ane a vha na vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA . 
A huna thendelo i ṱo ḓeaho kha u kungwa ha khovhe  . 
Musi vhagudi vha tshi kona u vhala zwithu zwoṱhe nga mafulufulu u thoma kha nthihi , vha tea u vhala vha tshi ya phanḓa u bva kha zwo kuvhanganywaho zwine vha vha nazwo . 
A zwiho khagala uri ndi ngani iḽo vunḓu ḽo ṱoḓa uri ḽi ite mulayo wa u langula vhuloi , ngeno hu na mulayo wa lushaka wa u langula vhuloi - hu na Mulayo wa u langula vhuloi na Mulayo wa zwa u Gwevha  . 
Zwithu zwa ndeme izwi zwo no ḓi ṱanganedzwa uri zwi shumiswe kha nyendedzi idzi  . 
Musi hu tshi tshiniwa tshigombela hu lidzwa ngoma na u imbelelwa  . 
Tshavhuraru , maga ane a nga leludza u thivhela u ongolowa ho kalulaho ha vhubindudzi na u vala ha mamaga na dzifeme kha sekithara ya phuraivethe a nga kha ḓi dzhiiwa . 
Ri pfesesa fhedzi vhathu vha ambaho arali luambo ri tshi lu ḓivha  . 
Zwinwe zwibugwana zwi do rumelwa na dzithengiso dzo itwaho  . 
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha u thoma dzi tea u rumelwa naho arali u ya nga kuṱanganyisele kwavho , hu sina muthelo wa tshifhinganyana u teaho u badelwa . 
Nga kha madzangano aya vha nga ita zwauri vha vha vhe na ndangulo ya mvelaphanda kha tshitshavha tshavho . 
A thivhela vhanwe vhashumi u vha mirado ya dzangano la vhashumi  . 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha i na maanḓa a u ṱoḓisisa vhuḓifari kha zwa muvhuso , kana kha ndaulo ya nnyi na nnyi kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso vhune ha nga vha hu songo tea na u bveledza u sa shuma zwavhuḓi , u vhiga kha vhuḓifari na u dzhia maga a u alafha  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha mihasho na mavunḓu uri i ise phanḓa na u khwinisa ndeme na tshipidi kha u sedzulusa mbilaelo vhunga u fushea ha vhadzulapo hu ha ndeme kha tshiimo tsha Nomboro ya shishi ya Phuresidennde . 
Arali hu na o kavhiwaho ( kwameaho)- ngauri maanḓa aya ha fhulufhedzei -hu na maṅwe maitele ane a itwa a u kunakisa na u fhodza vhathu vha dovha hafhu vha tshila vho takala  . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa pfanelo ya u thoma mugodi , vha tea u wana thendelo kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala uri vha bye minerala kha vhupo vhukene . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Vhana avha vha aluwa kha sia ḽa matshilisano na uri vha vhona nḓowelo dza u ḽa dzo fhambanaho dza mvelele dzo fhambanaho  . 
U nga kha ḓi khwiniswa arali ḓiresi dza vhathu dza shanduka kana arali ha vha na miraḓo miswa kha foramu  . 
Siatari la haya li nekana nga mutevhe wa tshumelo dzi anzelwaho u dalelwa  . 
Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso ; U vhiga nga ha mvelaphanḓa ya tsedzuluso ; na U khwaṱhisedza uri mvelelo dza u fhedza dzi ṋetshedzwa vhafaramikovhe . 
Nḓivhadzo : arali vha tshi khou balelwa u ḓi dzhiela masheleni nga vhone vhaṋe , vha nga ṋanga muimeli ofisini ya SASSA , kana vha ṋea muṅwe muthu mannḓa a mulayo uri a vhe ene ane a vha kuvhanganela mundende wavho . 
Ndi mbudziso dzifhio dzine na nga vhudzisa muthu we a vhuya a vha mudizaini wa fesheni ? 
Vhunzhi ha vhathu vha bvaho kha ḽṅwe shango vhane luambo na mvelele yavho zwa fhambana kana vha bva kha ḽiṅwe vundu kana ḓorobo , zwi nga vhanga khuḓano  . 
Ee , Ndalukanyo ndi mulidzimakone wa phiano  . 
Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma tshi dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo . 
Ngoho ya uri zwiwo zwa vhugevhenga ha dzikhakhathi miṱani na kha mabindu zwi khou gonya , na vhugevhenga vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana a ho ngo tou dzika nga nḓila ya vhuḓi , ndi thaidzo i ri kwamaho vhukuma  . 
Hezwi zwi nga thusa vhadededzi kana vhagudisi uri vha ḓivhe zwine vha tea u sedzesa khazwo musi vha tshi dzudzanya ngudo dzavho . 
Ndivho dza COP 22 dzo swikelelwa nga huhulu zwi tshi elana na ndango ya Afrika Tshipembe  . 
Pulane a yo ngo fanela u tou dzula yo ralo , nahone hu fanela u vha na khonadzeo ya u i shandukisa u ya nga ṱhoḓea  . 
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhuronwane . 
Mishumo ya Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu 187 . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzo teaho dzine dza wanalea kha Muhahsho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( Kha vha sedze Fomo dzi teaho u ḓadzwa afho fhasi )  . 
U simiwa ha Mulayotibe zwi ḓo khwinisa kushumele na mbonalo ya nḓowetshumo ya zwikepe , ine ya vha na maanḓa a mbambadzo ya dzitshaka na ikonomi ya dzitshaka . 
WRCS i ḓo thoma lini u shuma ? 
Kha vhuimo hoṱhe ha FET , vhagudi vha tea u dzulela u thetshelesa na u vhala zwibveledzwa zwine zwa khou ḓi endelela u vha itela khaedu . 
Vhalani Polak ( 1993 ) 2  . 
Fomo ya khumbelo ya u ganḓisa , ndambedzo ya vhaṅwali , na Dzifesitivala , Mbekanyamishumo dza Vhudzulo , Bugu dza Dzikilabu na Dzikhoniferentsi dzi thungo kha hedzi . 
Hune ha vha na dzithaidzo kha thandela , vha guda nga vhukhakhi havho , vha khwinisa nga ndila yo teaho u itela uri thandela i kone u bvela phanda  . 
U lugisa na u vhiga tshipitshi . 
Arali vha sa badela nga ḓuvha iḽo , vha ḓo tea u badela nzwalelo na ndaṱiso . 
Hu shumisiwe maitele a u ṅwala na vhagudi u bveledza kushumisele kwone kwa zwiga , u peleṱa na luambo . 
Ambani na muṅwe nga inwi nga khathuni iyi . 
Ndi a kona u topola ṱhoho ya mafhungo na nḓivhadzamuvhigi . 
Saizwi uyu wo vha u ṅwaha wa u thoma wa muvhalelano , a hu na mbambedzo i pfadzaho ire hone  . 
Hu o thomiwa mafhungo a vhathu vhane vha khou takalela u shela mulenzhe  . 
Arali vha ṋekana nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , mutevhe uyu u nga rumelwa kha vhone nga e-mail , kana nga fax kana nga poswo  . 
Vha nga wana masheleni maṅwe hafhu a u badela muthu ane a vha ṱhogomela tshifhinga tshoṱhe . 
Muvhuso u ḓo thoma na fulo u itela u vhona uri hu fungwa mavhone nga nḓila kwayo , u vhiliswa ha maḓi nga tshumiso ya maanḓa a ḓuvha na ndangulo ya dzigidza miṱani , hu tshi katelwa na zwitandadi zwa dzinnḓu kha nnḓu ntswa dzi fhaṱwaho  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u sikwa ha vhushaka kha zwipiḓa zwa vhuthihi zwa tshitshavha zwiḓaho kha Khuvhangano ya Sekithara ya zwa Matshilisano ya Mishumo ya Lushaka yo Engedzedwaho ( EPWP ) u linga mvelaphanḓa ya EPWP na u ri i nga engedzedzwa hani . 
Bulani zwithu zwivhili zwe masipala vha ita u tsireledza vhutshilo ha vhaswa kha maḓi . 
Dzudzanya zwiteṅwa u ya nga ha ndeme yazwo murahu ha musi muṱangano u tshi nga thoma . 
Sa tsumbo , kha dziṅwe nyimele muthu ane a humbulela uri u khou loiwa u a humbela ṅanga ya sialala uri i thuse nga u ita tsireledzo uri a sa tsha loiwa . 
Vhadzulapo vha thusa miṱa ya 9 ye ya xelelwa nga thundu nga mulilo . 
Kanzhi vha vha vhapfufhi musi vha tshi vhambedzwa na thanga dzavho dzine dza wana ayodini yo linganaho  . 
Muṅwalisi u fanela u vha fha ṱhanziela ya DNA ya phukha yo shumiswaho u bvisa zwithu zwa dzhenethikhi zwenezwo . 
Nambatedzani iyi khovhe kha bogisi nga theiphi na lutambo . 
Matevhu u na miomva ya 13 . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha vhudza zwo teaho u itwa . 
Ndi ngazwo zwi zwa ndeme u thoma u sedzulusa arali muthu a tshi nga phasa pfunzo sa rasaintsi kha nthihi ya mabuḓo a mushumo  . 
Muofisiri wa Mafhungo tsha PAIA . 
Vha tou fana na nṋe  . 
Itela mbadelo ya u ṅwalisa  . 
Minista vha do thola vhathu vho teaho vha sa fhiriho 7 uri vha vhe na tshigwada tsha vhalamukanyi hu u itela u sedzulusa dziphambano zwo bva kha ndima heyi  . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u lwisa u lulamisa zwi si zwavhuḓi zwa Mulayo wa zwa Mavu wa Vharema we wa sia zwigidi zwa vharema vha si na mahaya na mavu . 
Ndi ngani ? 
Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika  . 
Sa vharangaphanḓa vha matshelo , vho kona u ṱalusa vhuyo havho na u khurela nḓila ine vha funa u i tevhela  . 
Musi hu tshi dizainiwa sekele yo ṱanganelanaho ya vhege mbili , mudededzi a nga engedza nyito zwi tshi bva kha thero . 
Kha ri ite nyito Elekanyani nga tshithu tshine na nga ita u itela uri khonani yaṋu a pfe e wa tshipentshela . 
Naho zwo ralo , vhagudi vha nga kona u bvela phanḓa na u ita zwifanyiso nga u gera zwivhumbeo zwa 2-D kana u ita nḓowenḓowe ya u ita muhumo wa u ṅwala nga tshifhinga tsha mugudi a tshi shuma e eṱhe , i nga vha kha Mathemathiki kana kha Tshikili tsha Vhutshilo . 
Ndiafhi o vha a tshi bva Biaba hune hu si vhe na mativha . 
Uri iyi nḓila i shume zwavhuḓi , sisiṱeme ya mutakalo i ṱoḓa vhashumi vhanzhi ( hu tshi katelwa vhaḓivhi na dzipharamediki ) , zwivhumbeo zwiswa zwa vhalangi , na zwivhumbeo zwa mulayo zwo khwaṱhisedzwaho zwa u imelela tshitshavha  . 
Vha humbele fhethu kana vhupo vhune khaho ha si dahiwe . 
Vha songo vhanga mulilo ! 
Kha vha dzhenise mitshelo , miroho , thoro na zwiḽiwa zwa mafhi zwa mapfura maṱuku zwinzhi kha kuḽele kwavho . 
Phalamennde I nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga tshifhinga tshithihi , hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 3  . 
Zwibadela , dzikiliniki na rumu dza miaro ya shishi zwi nga kha di wana thuso u thoma musi mudagasi u tshi fungiwa hafhu kana u vhuyedzedzwa  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha zwiko zwawo zwi re hone , u itela u tevhedza pfanelo ino  . 
Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vhalanguli vhane vha sa Shume Hone kha Bodo ya Ndangulo ya Tsireledzo zwi Tshilaho Maḓini ( SAMSA )  . 
Maria ha iti tshuṅwahaya nga madekwana . 
Hezwo , nahone zwizwone zwa ndeme , ndi tshone tshiko tsha fulufhelo ḽashu musi ri tshi ri lushaka lu kha tshiimo tshavhuḓi  . 
U ṱoḓisisa tshaka dzo fhambanaho dza mushumo une wa itwa kha thimu ya thandela  . 
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili u khunyeledza u ṅwaliswa ha luswayo . 
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela  . 
Phanda ha musi vha tshi saina pfano na dzithandela dza CBNRM , mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri dzithandela dzi na masheleni a edanaho na uri hu do vha na mbuelo nga u vhulunga zwishumiswa zwa mupo  . 
DPME na Vhufaragwama ha Lushaka vho engedza tshomedzo nnzhi kha u lwisa u tandulula thaidzo dza mbadelo kha vhaṋetshedzi vha tshumelo na tshomedzo . 
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa . 
A i na maanḓa a mulayo a u dzhia tsheo dzine dza vhofha muṅwe na muṅwe kha masipala  . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 5 : U vhala wo tou fombe . 
Hezwi ndi zwine arali vha si nazwo vha ḓo tou kombetshedzea u renga . 
U sa dzhenela kana u thithisa miṱangano na maitele a tshigwada  . 
Ho sedzwa thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo i langwaho  . 
Vha mu isa kiḽiniki . 
Nyambedzano dza zwa matshilisano dzi sendekwaho kha mutheo wa mulayo wa zwa vhashumi ndi dza ndeme u itela u thivhela khakhathi dzi tshimbilelanaho na zwiṱereke . 
Tsumbanḓila dza u thoma na kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala zwinepe zwivhili zwa goloi  . 
Mawanwa a sumbedzisa mbilaelo dzo vhalaho dzi kwamaho vhadzulapo dzine dza fana u mona na shango . 
Musi tshi tshi fhela , hetshi Sitediamu tshi ḓo vha tshone Sitediamu tshihulwanesa Afrika Tshipembe na mafhungo a uri tshi ḓo vha tshone tshine tsha ḓo fara mutambo wa makhaulatshele a Tshiphuga tsha Ḽifhasi na uri nṋe ndi muṅwe wa vhathu vhane vha khou shela mulenzhe kha u fhaṱiwa hatsho ndi pfa zwi zwa nṱhesa  . 
DHS i fanela u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali hu tshi ṱoḓea uri tshifhinga tshi engedzwe . 
Dzikhophi dza u shela mulenzhe ha Afurika Tshipembe kha muvhigo wa UNESCO dzi wanala kha tshipida tsha u Khethekanyo ya u Pulana Nyambo ( Language Planning section )  . 
Avha vhana vho lavhelesa ngafhi ? 
Khethekanyo ya B : Thikhedzo ya khumbelo a . 
Miḽioni dza R25 dzo vhetshelwa thungo u itela tshifhinga tshine tsha khou thoma nga 2007 u swika 2010 dza mveledziso dza dzikilabu . 
Mudzulatshidulo kana na mufarisa mudzulatshidulo vha do vha vhone vhaimeli vha tshiofisi vha khoro muvhusoni na kha dzitshaka , nahone vha do isa muvhigo murahu kha Khoro  . 
Kha vha aluse na u bveledza mbekanyamishumo dza mitambo na mishumo kha ḽevele dzoṱhe sa zwipiḓa zwa ṱhanganelano  . 
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka , u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano  . 
U itela uri vhathu vha ḓe nga vhunzhi , zwi na ndeme uri hu uri thivhelwe uri vhana vha si wane malwadze a phirela  . 
Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓḓu u tea u vha muraḓḓo wo ḓḓalaho a no ḓḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho  . 
Kha vha ite uri dzipholisi dzi leluwe uri dzi kone u pfeseswa nga vhathu vhothe . 
Tsha vhuvhili , Muvhuso u ḓo shela mulenzhe kha u vha hone ha tshiga tsha shango tsha Thendelano ya Muhanga wa Nḓowetshumo ya Migodi i Bvelelaho we wa dzhenelelwa nga vhashumi , mabindu na muvhuso mahoḽa , fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mufarisa Muphuresidennde wa kale Vho Kgalema Motlanthe . 
Mashango mavhili a khou thusa nga maitele a khetho dza dimokirasi u swika zwino ṅwaha uno  . 
Vhege ino i dovha ya swaya ṅwaha wa vhu 25 ubva tshe Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vha bva dzhele , na u bva kha u sa thivhelwa ha mahoro a mbofholowo . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho . 
U shumisa thebulu u wana mutengo wa magwinya a sumbe na magwinya a 23 . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 1 : U ḓivhadzwa kha zwithu . 
Vhufarani hashu ha tshumisano na maṅwe madzingu vhu khou aṋwa mitshelo . 
Khabinethe i ombedzela uri zwiimiswa zwoṱhe zwi langwaho nga muvhuso zwi fanela u shuma zwavhuḓi , na u vha na mbuelo ya masheleni  . 
Man(we mahoro na one a d(o n(ewa khophi dza ayo man(walo o tou pindulelwaho  . 
Tshivhalo tsha Miraḓḓo , tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo  . 
Maitele a u modareitha o ṱanganelaho nahone o teaho a fanela u shumiswa u itela u langa khwaḽithi ya mushumo kha thero dzoṱhe . 
Vhathu vha vhuraru avho vhoṱhe vho thivhelwa u shumisa mafhungo a vhone vhaṋe nga nnḓa ha u ṋekedza tshumelo idzi kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , nahone vha tea u londota tshidzumbe tsha mafhungo avho  . 
Nḓila ya tshiṱiriki kha ndondolo ya mutakalo ya ndeme ndi tshipiḓa tsha ḽiga ḽa u lingedza ḽa ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka  . 
Izwo zwo ḓo takadza Ndiafhi vhukuma saizwi o vha a tshi funesa khovhe . 
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha  . 
Ndi humbela pfarelo malugana na phindulo ndapfu  . 
U shumisa tshikhala tshone vhukati ha maipfi kha fhungo . 
Vhagudi vha ḓo shuma na phetheni u bva kha mupo , vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ha musalauno na vhufa ha mvelele yashu u bva kha Gireidi ya 1 u swika kha Gireidi ya 6 . 
Naho zwo ralo , musi ndangulo kha vhubindudzi ha phuraivethe na mishumo ya ndangulo kha sekhithara ya nnyi na nnyi i na zwiteṅwa zwine zwa fana , vhupo , zwipikwa na maitele zwi a fhambana  . 
Khethululano ndi vhuḓifari ha u sa fara muṅwe muthu kana tshigwada nga nḓila yavhuḓi zwi tshi khou bva kha kuvhonelwe kwa tshigwada nahone zwi katela u thivhela pfanelo dza muthu dza u bvela phanḓa  . 
Tshitatamennde tsha zwo iteaho u thoma u ita zwo bulwaho kha Mulayo wa Pfanelo dza Mavu a Tshitshavha wa 2004 u itela khwinifhadzo ya tshumiso kwayo ya ikonomi kha mavu a tshitshavha , na u engedza thuso ya zwa tsheledzo , mbeu na zwishumiswa kha vhalimi vhaṱuku na vho vhumbanaho  . 
Mbadelo dza dzikhophi dzi tea u itwa vhukati ha 9 : 00 na 15:00  . 
Midia u ṱoḓa vhukwamani vhunzhi na u dzhielwa nṱha kha vhuimo ha nṱha ha muvhuso  . 
Nga kha khetho dze dza farwa nga Shundunthule , vho ri ṋetshedza roṱhe ndaela ya nyaluwo na mvusuludzo  . 
Tsha u thoma , vhagudi vha ḓo edzisa u vhala ho dziaho ha tshibveledzwa tshipfufhi vha tshi itela u pfesesa , u dzhia notsi , u nweledza na u dzhiela nzhele vhukuma luambo . 
Tshishumiswa i tshi tshi nga shumiswa u ṱola arali muisedzi wa thundu kana tshumelo o ṋwaliselwa VAT na u ṱu ṱuwedza u vhigwa ha vhathu vha sa badeliho muthelo  . 
U ṅwala nga nḓila i pfeseseaho ndi zwa ndeme malugana na u bveledza maambiwa o teaho  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u ḓo kwamana na Komiti i Tshimbidzaho Foramu ya Saintsi ya Ḽifhasi u itela khonadzeo ya u tshimbidzwa ha mushumo uyu . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo  . 
Ni kone u ṅwala uri ni vhona u nga maidioma aya a amba mini . 
LUVHOLA FHETHU HA U AWELA Vho neta nga mushumo wa ṅwaha woṱhe ? 
Ri a tenda naho zwo ralo , uri huṅwe u bvisela khagala na u ṱanḓavhudza hu nga thusa kha maṅwe masia a kukhakhululele kwo dzinginywaho  . 
U thoma thandela dzine dza ita uri hu vhe na u ṱanganelana ha zwikhala , zwa matshilisano na ikonomi engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho  . 
Dziṅwe dza ngona dza ḽitheretsha dzine dza nga shumiswa musi hu tshi funzwa u pfesesa zwiteṅwa zwa ndeme zwa ḽitheretsha ndi ngona ya ndunzhendunzhe , ya muṅwali , ya thero na ya lushaka lwa ḽitheretsha . 
Ho vhuya mvula khulu . 
Kha vha thetshelese nga vhulenda vha vhone zwauri vha khou vhudzisa mbudziso dzothe dzo teaho dzine dza nga livhisa kha u dzumbululwa ha mafhungo o teaho  . 
Izwi zwo shanduka nga 1913 , musi Government Avenue tshi tshi valiwa tsha sa tsha shumiswa nga vhuendi , Stalplein ha mbo vha gethe khulwane ya u ya Tuynhuys  . 
Zwenezwo vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u badela izwi  . 
Zwino hu livhalelwa uri vhagudi vha ṅwale zwiga zwa nomboro u swika kha 20 . 
Mabindu na vhafarisani vha madzangano a vhashumi kha tshipiḓa tshine vha khou bvela phanḓa u tshi ita vha tshi itela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe na fulufhelo ḽa nyaluwo ya ikonomi  . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa , fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa  . 
Public Service Commission vhurangaphanḓa havhuḓi ha Tshumelo ya Muvhuso , Ndaulo ya vhashumi , vhushaka ha vhashumi na maitele a mushumo b . 
Ri Muvhuso u londotaho , u isaho phanḓa na u lwela u khwinisa nyimelo dza matshilele a maAfrika Tshipembe vhashayatsireledzo , vha kundelwaho na vha sa swikeleli . 
Komiti ya Wadi i nga shuma na zwitshavha na vhaṅwe vhadzhiamikovhe u khwiṋisa tshumelo  . 
U thetshelesa tshiṱori tsho vhaliwaho hu tshi tevhedzelwa mudededzi ho lavhelesiwa na kha zwifanyiso . 
Sa tsumbo , muṋetshedzatshumelo a nga tea u fhaṱa sisiṱeme ya nḓisedzo ya maḓi ntswa kha vhupo  . 
Khethekanyo ya 31 i bula zwauri Minisiṱa u tea u vha na redzhisitara ya vhathu vhothe vho waniwaho milandu ya u tambudza na u ita zwauri vhathu avho vha songo ngo tendelwa u shuma kana u tholiwa uri vha nekedze tshumelo vhaaluwa  . 
Tshiedziswa tsha mbuedzano tshi na maga maṋa a ndeme  . 
U buletshedza pheyheni zwi thusa vhagudi u bveledza zwikili zwa luambo na u amba . 
Arala vha na tshitolo tshi no rengisa sethe dza TV , vha tea u vhudza vharengi vha vho uri vha nga si kone u renga sethe ya TV vhuṱanzi ha ḽaisentsi ya TV yo badeliwaho nahone ine ya shuma  . 
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo , ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho . 
Kha vha humbule nga vhathu vhane vha vha vhadavhidzani-vhomakone na u wana uri ndi mini tshine tsha ita uri vha vhe vhadavhadzani-vhomakone  . 
U kundelwa u ita iṅwe khumbelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u fheliswa  . 
Pfanelo dza vhadzulapo dzi tea u ṱhonifhiwa kha vhuimo hothe nahone tshifhinga tshothe  . 
U shumisa mashumele a khanedza u sedzulusa thandululo ndi iṅwe ya mbuno ya u funza u ṱanganyisa na u ṱusa khathihi . 
Vhuimo ha fhasi - Uvhu ndi vhuimo ha u ranga ha Bennde ya Ṱhanziela ya Pfunzo na Vhugudisi Nyangaredzi gireidi ya R , 1 , 2 , na 3 . 
SARS a i nga thuthisi u ḓi ṅwalisa havho sa murengisi o ṅwaliselwaho VAT arali huna zwiitisi zwipfalaho zwi vha tendisaho uri muthu uyo u do thoma ḽi ṅwe bindu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha miṅwedzi ya 12 u bva kha ḓuvha ḽa u fheliswa u bindula  . 
Kha vha wane muthu mushumoni wavho ane a ḓo gudisa vhagudi na u vha thusa u tandulula thaidzo . 
U dzudzanywa ha muvhigo wa Ndinganyiso ya kutholele  . 
Zwiṱuṱuwedzi zwa mvelaphanḓa zwa ndeme zwa puḽane arali komiti mbili kana u fhira dzo thomiwa mishumoni , muimeleli muṅwe na muṅwe muthihi zwawe wa komiti dzenedzo  . 
Ya u thoma yo vha ya uri muṱaṱisano na u khwiniswa ha sekithara zwo vha na mbuelo dzavhuḓi vha dovha hafhu vha ri zwithu zwe zwa bvelela thungo zwi si zwavhuḓi zwo thithisa mbuelo dze dza vha dzo waniwa  . 
Naho zwo ralo , nyito dzi i tea u ṋewa nga murahu ha tshifhinga hune mugudi a vha a tshi khou shuma e eṱhe . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela , kha vha ḓivhadze SARS  . 
Vhoramiri , vhorabulasi na vhavhusi vha zwiṱangadzime zwi wanalaho vhuponi ha ṱiropika vho shuma mushumo muhulwane nga u sika nḓivho vhukati ha vhathu vha vhukoloni nga mafhungo a mupo  . 
Mulayotibe u shuma na nyimele dza mvusuludzo ya themo ya Khomishina na u ṋea maanḓa mudzulatshidulo a u nanga muṅwe wa dzikhomishina u imela lwa tshifhinganyana nga tshifhinga tsha musi hu si na mudzulatshidulo na mufarisa mudzulatshidulo . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u takulatsivhudzo na u tsireledza pfanelo dza vhathu vha re na vhuholefhali , ngenovha tshi khou dzhiela nṱha mbuelo dze dza kaniwa u itela u tandulula khaedu dzinevhathu vha re na vhuholefhali vho livhana nadzo . 
Vhunga hu vhathu vhaṱuku vhane vha kona u swikelela webusaithi , iyi ndi nḓila i sa bveledzi u swikelela ha vhathu zwavhuḓi kha mafhungo  . 
PMBs dzi ḓo katelwa u bva kha mbuelo dzi re hone , nahone musi mbuelo dzavho dzo no fhela , Tshikimu tshi ḓo isa phanḓa na u badela mbuelo idzi . 
A hu sali gake vhukati ha zwithu : zwi tea u pakiwa uri zwi kone u kwamana . 
U khwaṱhisa uri themamveledziso ya zwifhaṱo na vhupo ha tshikolo tshiṅwe na tshinwe zwi tutuwedza vhagudi uri vha tode u da tshikoloni vha gude ; na vhagudisi u da gudisa . 
U vhala nga u ṱavhanya na u dzhia dzangalelo ḽa u thetshelesa nga u vhala nga nḓila yo leluwaho ndi nḓila ya u ṱuṱula u lindela zwi tevhelaho na u humbulela na u ela ndeme na u takalela . 
Kha nyito dziṅwe na dziṅwe hezwo zwi nga ṱoḓa vhuṅwe vhulambedzi , ri ḓo vha ri khou sedza kha mbadelo dza u tou ḓithauba  . 
Tshitatamennde tsho khetheaho tshi ḓo ṋetshedzwa nga murahu ha manyeṱu aya . 
U tsa ha ikonomi ha zwino ho kwama zwa u thola nga nḓila isi yavhuḓi kha shango na uri zwo engedza ndeme ya EPWP sa vhurangeli vhuhulwane ha muvhuso vhu shelaho mulenzhe kha u bveledza na u fhungudza usa tholwa . 
U ṋewa zwiitisi zwa Ndaulo ine ya sa vha fare zwavhuḓi . 
Maimo a Asesimennde a ita uri vhagudi vha kone u shumisa luambo kha vhudavhidzano ha nyangaredzo . 
Izwi zwi fhedzisela nga nyimele ya u VHUELWA NA U XELELWA  . 
U ela vhulapfu , vhuphara kana vhunṱha a tshi shumisa zwa u ela zwi si zwa fomaḽa . 
A si tshumelo fhedzi ine ya tea u nekedzwa , munekedzi wa tshumelo u tea u sumbedza zwauri munekedzi wa tshumelo we a iswa afho fhethu u na ndalukanyo dza vhugudisi dzo teaho  . 
Thandela dzi a konadzea , zwi tshi amba uri zwipikwa zwe zwa vhewa zwi nga swikelwa zwavhuḓi hu na vhuleme henefho khathihi na vhukoni ha mazhendedzi a no khou ita mushumo  . 
Arali nda khakhela muṅwe muthu ndi a humbela pfarelo . 
Fhedzi nga murahu vhaṅwe vha thoma u vha na dzangalelo vha vhudza vhaṅwe uri vha ḓe vha tambe . 
Musi vhagudi vho ela lunzhi , nga zwa u ela zwiṅwe na zwiṅwe vha tea u anganyela uri ndi zwa u ela zwingana zwine tshileme tshazwo tsha lingana na tshithu tshine tsha khou u elwa . 
Ngauralo , ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu , tshine tshavha tshandeme  . 
Muhumbeli u fanela u ṋetshedza fomo kha DIO nga kha Yunithi ya PAIA kha ḓiresi , nomboro ya fekisi kana imeiḽi sa zwo sumbedzwaho kha manyuwaḽa uyu . 
Maitele a zwine zwa khou bvelela kha IRP a linganya tshivhalo tsha zwipikwa u itela tsireledzo ya nḓisedzo u itela u fhungudza mbadelo dza muḓagasi , u ṱuṱuwedza u sika mishumo , u fhungudza masiandoitwa mavhi kha mupo , u fhungudza tshumiso ya maḓi na u fhambanya zwiko zwa nḓisedzo . 
HIV i kwama nga nḓila khulwanesa vhafumakadzi vhaṱuku . 
Ndi khou ṱoḓa u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
U shela mulenzhe kha u fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho sa kha bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Naho vhunzhi ha vhashumi vha songo fushea na kathihi nga nyimele iyi  . 
Tshifhinga tshine tsha ḓo ṱoḓea kha u pulana tshi nga fhungudzwa musi u saukanya nyimela ho no fhela kana hu tsini na u fhela sa izwi izwi zwi tshi nga vhulunga tshifhinga kha hetshi tshiteṅwa  . 
Tshivhalo tsha Miraḓḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Tshipitshi tsha Mugaganyagwama tshi anzela u vha nga Luhuhi , nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka  . 
Tshanduko kha ofisi dza satheḽaithi dzi kwameaho nga khethekanyo ya Ndondolo dzi ḓo dzula i tshi khou itea  . 
U sasaladzwa uho hu nga vha hune ha vhavha . 
Vha tea u dalela ofisi nga vhone vhaṋe kana vha rumele dzhendedzi ḽi fanaho na ramulayo wa zwisikwa . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i ṋetshedzwa phothifoḽio dzo tiwaho  . 
I ḓo dovha hafhu ya khwinisa tswikelelo nga vha nyanḓadzamafhungo kha Muphuresidennde na Ofisi ya Muphuresidennde , u itela uri vhoramafhungo vha wane mafhungo a siangane na maitele a u khwaṱhisa kupfesesele kwavho na kuvhigele kwavho . 
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi , zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka , ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi  . 
Mulayotibe wo phasiswaho nga- ( a ) Buthano ḽa Lushaka , ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo yaḽo ; na ( b ) nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , I tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi , arali khwiniso I- ( i ) tshi elana na mafhungo a kwamaho Khoro ; ( ii ) tshi shandukisa mikano ya vunḓu , maanḓa , mishumo kana zwiimiswa ; kana ( iii ) tshi khwinisa mbetshelo dzine dza shumana na mafhungo a vunḓu . 
Khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa kha mulandu wa Mhlophe na Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho ( IEC ) i khwathela nḓila ya uri khetho dza muvhuso dzapo dzi bvele phanḓa nga dzi 3 Ṱhangule 2016 hu tshi shumiswa mutevhe wa vhakhethi wo ṱanzielwaho nga IEC nga murahu ha u ḓivhadzwa ha ḓuvha ḽa khetho . 
Itani zwauri matshimbidzele a pholisi a a angaredza , u edzisea na u tenda zwothe  . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa miraḓo ya Phaḽamennde , Dziminista na mihasho , madzangano a tshitshavha na tshitshavha tshoṱhe kha zwe vha ita kha uyu mushumo we wa vha u na khaedu khulwane kha dimokhirasi yashu  . 
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa  . 
Yunivesithi dzi vhukati ha zwiimiswa izwo hune tshivhumbeo tshifhinga tshoṱhe tshi vha tsha ndeme kha u thoma vhukoni sa zwi re ngomu  . 
A dzhia masia mavhili a khani  . 
Ndivho ndi ya u tevhedza thodea dza zwiliwa zwa pfushi kha vhaaluwa u thivhela vhulwadze na u tavhanya u sa kona u diitela tshithu  . 
Muvhuso wa Tshumisano tshumelo ndi mini ? 
Ro zwi vhona zwoṱhe na uri na vhuluvhi hashu ho redzhisiṱara zwe ra ri vhona  . 
Musi khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzi tshi fariwa , Khabinethe , Muthusa  . 
Adzhenda ndi mutevhe wa zwiteṅwa zwine ha ḓo ambiwa ngazwo muṱanganoni  . 
Muhasho wa Vhudavhidzani ( GCIS ) u khou shuma na mihasho uri i kone u wana Tshigwada tsha Nyanḓadzamafhungo hune vha ḓo toolola zwoṱhe zwihulwane u bva kha mivhigo ya kotara . 
Mutshutshisi u ḓo lingedza uri vha vhidziwe u ṋea vhuṱanzi nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona . 
Sa musi ndo no vha ṱalutshedza , ho vha na vhuṅwe vhukhakhi ha mbekanyamaitele dza mashangohaya , ee , kha ri vhu ṱanganedze , fhedzi zwoṱhe zwo vha zwi songo vhifha nga ha mbekanyamaitele idzo  . 
Dzanganwa iḽi ḽi ṱoḓa uri mashango are miraḓo a shumane na mbilaelo thwii dzo tingaho dwadze ḽa kha mmbi  . 
NYDA yo vhumba vhushaka na Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Zhendedzi ḽa Masheleni kha Zwiimiswa Zwiṱuku kha u sika tshikwama tshi linganaho R2 , 7 biḽioni tsha vhaswa . 
Bugu iyi i dovha hafhu ya fha maga a u thusa ane a konadzea kha vhashumisi vhawo uri vha pfesese , u shumisa na u shumisa mulayo , Kha bugu iyi , hu khou ombedzelwa uri mulayo u thusa hani nga ha u shandula indasiteri ya vhualuwa u bva kha muthu zwawe u swika kha muthu ane a tutuwedzwa nga maitele a mvelaphanda  . 
WHO ḽi eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha  . 
Hedzi a dzi tou vha dza fhasisa u fhirisa dza u thoma , fhedzi dzi ita zwauri hu vhe na khaedu kha avho vhe vha dowela u vha kha vhuimo ha u langula  . 
Nga murahu ha muṱangano uyu , ho vha na miṅwe miṱangano minzhi , nga maanḓa ya u amba nga ha dwadze tshifu maelana na tshivhangi , nḓila ya u phaḓaladza na u sumbedzisa  . 
Muvhuso na wone wo lavhelewa u bveledza tshanduko idzi kha mulayo wa shango kana u vhumba milayo miswa ine ya do ilafha tshiimo itshi tshi si tshavhudi  . 
Nga kha maanḓa e ya hwedzwa sa zwo bulwaho afho nṱha , GCIS i ṋetshedza tshumelo u mona na vhupo hoṱhe ha Afrika Tshipembe . 
Hune zwa konadzea , maga a u londola u fana na maitele a u kaṋa nga u shumisa nḓila ine zwa sa thoṱhele a fanela u shumiswa u itela u fhungudza mutsiko kha zwipuka zwa ḓaka , Kha dziṅwe nyimele u limela u vhambadza zwi nga dovha zwa konadzea , fhedzi hu fanela u ṱhogomelwa uri zwi sa kwame lu si lwavhudi vhakaṋi vhane vha nga vha vha si na zwishumiswa zwo fanelaho na tshomedzo dza u lima  . 
Vha tea u dovha vha ṅwala zwidodombedzwa zwavho zwo fhelelaho zwa vhukwamani  . 
Nnḓu nnzhi kha uvhu vhupo a i na muḓagasi na maḓi  . 
B Ndangulo ya zwa Vhashumi i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsha vhulangi ha vhashumi vha muhasho . 
Nga ndaela ya mudededzi vhagudi vha vhea zwa u vhalela kha tshiṱaha tshiṅwe na tshiṅwe vha amba uri hu na zwingana . 
Vhaofisiri vha Vhuimeli ha Afrika Tshipembe vha vhona uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho vha farwa nga nḓila yo teaho . 
Mbonalo  . 
Khumbelo ya thendelo ya u ekana nga vhathu u c U ita khumbelo ya uri mutshinyi a divhonadze khothe ya madzhisitirata yo teaho nga datumu na tshifhinga tsho buliwaho kha ndivhadzo uri a fhe zwiitisi uri ndi ngani a songo tea u thivhelwa tshothe uri a dzhene fhethu kana hayani ha mualuwa  . 
Matshimbidzele a fomala a ḓo rangwa phanḓa nga matshi wa vhafumakadzi u bva zwipiḓani zwo fhambanaho zwa ḓorobo u ya ngei Union Buildings . 
Hovhu vhuḓifhinduleli vhuhulwane nga u rali vhu ṱoḓa u shuma nga mafulufulu na u shela mulenzhe ha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe u itela uri hu kone u lugiselwa 2010  . 
GCIS yo thomiwa nga 1998 u ya nga maitele a Tshiteṅwa 239 tsha Ndayotewa sa tshiimiswa tshi no vhona uri mafhungo na milaedza ya muvhuso zwi ya vhathuni nga nḓila ine ya pfala nahone zwi tshi tshimbilelana na ṱhoḓea dzi kombetshedzaho dza ndayotewa ya shango  . 
Thendelano dza u kovhekana mbuelo na u pfukisa zwishumiswa dzi fanela u tendelanwa na u tendeliwa nga Minisṱa musi thendelo ya vhushumisamupo i sa athu ṋetshedzwa  . 
Zwi vhonala hu thendelano vhukati ha avho vhane vha vhusa na avho vha vhuswaho . 
U amba tshifhinga tsha awara dza 12 nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara kha watshi dza vhutanda . 
Vhudzheneleli ha nnyi vhu dzhiiwa sa sa pfanelo ya mutheo kha vhathu vhoṱhe uri vha dzhenelele kha sisiṱeme ya kuvhusele  . 
Musi vha tshe vho vhea garata dzavho dza nyito nga u tevhekana hadzo  . 
Kha vhuvhili a iyi milandu , khothe a yo ngo ṱanganedza uri vhuloi vhu a itwa sa tshipiḓa tsha mvelele . 
Zwithu zwa u vhala zwa ndeme : Ndi nnyi ane a vhuelwa u bva kha tshibveledzwa itshi ? 
Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 , u amba zwa uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhea Muofisiri wa Mafhungo na Vhafarisa Muofisiri wa Mafhungo vhane vha ḓo fara vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo , na u thusa vhaiti vha khumbelo uri vha ḓise khumbelo dzavho . 
Sumbedza u pfesesa mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele wa mulayo une wa tshimbidza sisiṱeme ya Komiti dza Wadi  . 
Nga zwifhinga hezwi , mbonalo ya vhaofisiri vha shumaho na zwa mulayo i a engedzea hune vha ḓo vha vho vala dzibadani na kushumele kune ha ḓo vha hu tshi khou ṱolwa u mona na shango u itela u vha na vhuṱanzi ha uri maAfurika Tshipembe vho tsireledzea . 
Vhatshimbidzi vha tea u dzhiela nzhele mvelele dza vhadzulapo na u sumbedza u thonifha ndivho yapo na tshenzhemo  . 
Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana  . 
Mafheloni a themo vha tea u vha vha tshi kona u fhindula kha lushaka lwa mbudziso na ndaela dzi tevhelaho : U vhala zwa u vhalela kha tshigwada tsha nga ṱhanu , mahumi . 
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 10 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 20 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso  . 
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe : vhanna na vhafumakadzi , vho funzwaho na vha so ngo funzwaho , vha shumaho na vha sa shumi , vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali , vhashai ( nga maanḓa vhashai vha mahayani ) , na zwiṅwe zwigwada zwo tiwaho : u kuvhangana na u bvisa mihumbulo yavho nga ha mafhungo a elanaho na ṱhoḓea dzavho dza mutheo  . 
Ndingedzo khulwane dze dza itwa dzo livhiswa kha u wana ndivho iyi dzi a ṋea nungo  . 
Minisṱa a nga ḓi tendela thendelano ya u kovhekana mbuelo na thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u ṋea ndaela uri khumbelo i ṋetshedzwe , kana i hanelwe  . 
Mbadelo i fhambana u ya nga minerala u gwiwaho  . 
Nzudzanyo dza thendelano : Hu ṱoḓea thendelo  . 
Vha ite ngauralo lune lwa nga swika nomboro 10 . 
Nda pfa na mala anga a tshi kuma  . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vha na vhuḓifhinduleli ha u kunakisa sia nga u sielisana luthihi nga vhege . 
Ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha izwi ? 
Tsumbo 3 : Hu na nd(ila nnzhi dzine mutholiwa ane a vha kha vhuimo ha nt ( ha a nga shumisa maand(a awe nga nd(ila i si yavhud(i  . 
Vhabebi kana vhalondi vha vhana vha fanela u divha zwauri vhana vhavho vha ngafhi na zwauri vha na nnyi  . 
Ndi zwa ndeme u vha na nzhele uri zwitshavha zwine zwa khou ṋetshedza nḓivho ya sialala zwi nga vha zwi si zwone vhaṋe vha nḓivho yeneyo  . 
Vhudavhidzani vhuṋwe na vhuṋwe vhune mushumisi a vhu rumela kha GCIS vhu ḓ o dzhiwa sa he ha ṱ anganedzwa nga GCIS arali zwo tou ṅwalwa uri ho tanganedzwa . 
Themamveledziso yo katela sisteme ntswa ya vhuendi na senthara dza vhubindudzi , dzine dzi nga ṋetshedza ṱhoḓea dza vhashumi  . 
Phurogireme ya u thoma bindu i ṋetshedza masheleni kha ṱhoḓea dza masheleni a u swika kha R2,5 miḽioni  . 
Afrika Tshipembe ḽo khethekanywa nga zwifhinga zwiraru zwa mvula : mvula dza vhuriha kha Tshipembe Vhukovhela , sia ḽine mvula ya na ṅwaha woṱhe kha Phendelashango ya Tshipembe na mvula ya tshilimo kha shango ḽo salaho  . 
Kha ri Zwino ṅwalani uri ni ḓo ita mini nga matheriaḽa aya ni tshi katela na ṅwale dziphomphom . 
Anesithesia nyangaredzi na u dzidzivhadzwa hu si ha tshoṱhe . 
Ngeno hu na uri ho vha na u ṱhogomela nga maanḓa musi hu tshi khou ita mutevhe wa vhamaki , mbudziso i re hone ndi ya vhupfiwa havho - uri vha a shandukisa maitele , kana vha tou sumbedza maitele avhuḓisa a vhasweleli vha mbeu kha mazhendedzi a rangaho phanḓa  . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto  . 
Vhashumi vha tea u ṋetshedzwa zwishumiswa zwa u fema phanḓa ha musi vha tshi dzhena fhethu huṱuku ha u shumela nahone vha tea u ṋetshedzwa vhugudisi malugana na u zwi shumisa  . 
Ri a ḓihudza uri hafu ya dzimetro na zwiṱiriki zwo fara Miṱangano yazwo ya Nyaluwo na Mvelaphanḓa , nahone miṱangano i ḓo khunyeledzwa hoṱhe mafheloni a Luhuhi  . 
Vha dovha vha ṱoḓa u bva kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo , phemithi ya u rengamishonga u bva nnḓauri i tendelwe u dzhena shangoni . 
I tou vha nḓila ine muvhali a toḓa u bvisela khagala kupfesesele kwawe . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo dovha ḽa vhona uri ECOSOC i khou iswa phanḓa na u khwaṱhisedzwa na u shandukiswa u itela u swikelela khaedu dza dzhango na ṱhoḓea dza mashango ane a khou bvelela . 
Sedzani ni vhone arali khonani yaṋu a tshi nga lavhuwa u fhira inwi . 
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , ri ḓo ṱavhanyisa ṋetshedzo ya nnḓu dzo dzulaho zwavhuḓi na mavu kha MaAfrika Tshipembe vha shayaho  . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dzavho na u sedza arali vha si na milandu . 
Kha vha edzise u swikelela thodea na u tsiereledzea ha tshifhinga tshilapfu ha vhathu vha shayaho-hu na avho vhane vha shaya vhukuma  . 
Vhanna na vhafumakadzi vha nga vha vhapondi na vhapondwa vha khakhathi dza miṱani  . 
Themendelo na mafhungo o dzinginywaho u ya nga zwe zwa ambiwa zwo itwaho kha bammbiri ḽa ḽikumedzwa kha thoḓisiso zwo lavheleswa hu tshi itelwa u bveledzisa iyi bammbiri ya u mba nga hayo  . 
Muvhuso wapo , na matshimbidzele a IDP nga maanda , zwi nekedza mutheo wa u tanganelana kha vhuimo hapo  . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṱo Mbekanyamushumo ya ndangulo ya zwa maṱo i ṋetshedza vhone mbuelo dza ndeme dza kiḽinikhala kha zwa maṱo . 
U fara khonfarentsi zwi ḓo anḓadza sekhithara , u alusa vhubindudzi nga sekhithara ya phuraivethe na u anda ha vhaṋei , na u thusa kha u ṱavhanyedzisa mveledziso ya vhufuwi ha maḓini hapo nga mihumbulo u bva kha maano a vhufuwi ha maḓini u bva kha maṅwe mashango . 
Mbadelo dzi a fhambana uya nga mashango  . 
Malugana na u luga ha dzikhamphani u itela tshandukiso , vhunzhi ha dzikhamphani dzo no ḓi kumedza u luga hadzo kha muhasho  . 
Mulayotibe u sedza kha u khwaṱhisa maga a vhulavhelesi na vhuṱhaṱhuvhi kha tshumelo dza vhaaluwa nga u vhea maga a shumaho zwavhuḓi a u lwisa zwa u sa tevhela mulayo , zwine zwa katela u fha ndaṱiso . 
A vho ngo tea u fekisa vhuṱanzi ha mbadelo kha DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi , nga nnḓani ha musi vho humbelwa uri vha ite ngauralo . 
Khophorethivi ya u maketa na u thusa zwi amba khophorethivi ine ya thusa nga mihumbulo ya u bveledza kha miraḓo yayo na mimakete kana u dzudzanya zwibveledzwa zwavho  . 
Tshirendo itshi tshi khou amba nga mini ? 
U edzisa vhabebi ( khotsi )  . 
Vha ḓ o kona fhedzi u shandula zwidodombedzwa musi thendelo yo no waniwa . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro tsho teaho themo,khathihi na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo zwo teaho themo . 
Senthara ya Ndango ya Khohakhombo ha Khombo ya Ḓorobo ya Kapa , i khou ṱuṱuwedzwa uri i ite zwine ya nga kona kha u tshidza matshilo na ndaka , hu tshi katelwa vhupo ha Knysna hune ha vha na mililo mihulu  . 
Hetshi tshiṱirathedzhi ndi tshine tsha ḓo kona u sumbedzisa u thomiwa ha phurogireme yo khwinifhadzwaho ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Asima ndi vhulwadze ho ḓoweleaho , vhune ha fara vhathu vha mirole yoṱhe nahone i thoma muthu a muṱuku  . 
Mutalombalo na wone u nga kona u shumiswa u ita nḓowenḓowe ya zwivhumbi u swika kha 10 . 
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi a ṱolwa kha Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka  . 
Hu itwe nḓowenḓowe ya u ṅwala marifhi a tshiofisi o fhambanaho , sa tsumbo , vhurifhi ha u humbela mushumo , vhu yaho ha mudzudzanyi wa gurannḓa , ha mbilaelo na maṅwe . 
I tshi dalela mavunḓu , Komoti i ḓo ṱola vhupo na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha , vhaofisiri vha muvhuso wapo , vhaofisiri vha muvhuso wa vunḓu , komiti dza wadi , madzangano a vhadzulapo na miraḓo ya madzangano a vhoramabindu  . 
U vhambedza zwifanyiso a topola phambano dzi re hone . 
Hedzi mveledziso dzi ḓo sia ḓivhazwakale ya u bveledzwa ha tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi hune ha ḓo vhuyedza zwitshavha zwapo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Tsheo ya u thola hafhu Vho Motsoeneng kha tshikhala tshiswa zwi sumbedza u sa ṱhompha tsheo ya mulayo . 
Tshiedziswa tsha Malawi tshi tendela vhomadzhisiṱiraṱa hu si Vharangaphanḓa vha Sialala u sengisa kha foramu dza sialala dza vhulamukanyi . 
Mafhungo a zwa tsireledzo na mutakalo mushumoni  . 
Vha a zwi d(ivha uri a vho ngo tea u reila musi vho nwa halwa kana vho daha mbanzhe  . 
Pfufho dzo vha dzo farelwa ngei Wireless Global Congress kha ḽa United Kingdom . 
Afidaviti i tea u amba uri muiti wa khumbelo o ṱala , i bule dzina ḽa khothe he a ṱala hone , na ḓuvha ḽa ṱhalano  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro tsho teaho themo , na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo dzo teaho themo . 
Dikishinari i ri vhudza ṱhalutshedzo dza maipfi nauri a buliwa nga nḓilaḓe . 
Kha dziṅwe , khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka deeds i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho  . 
Huna u dzhenelelana kha kushumele vhukati ha khothe dza sialala na khothe dza madzhisitiraḽa kha maṅwe masia , sa u tswa huṱuku na u semana , zwa sia u tshi vho tou nanga uri u ya ngafhi . 
Nyengedzedzo ya madzulo a Israeli kha ḓisi ḽa Palestine ndi tshikhukhulisi tshihulwane vhukuma kha thandululo ya khuḓano . 
U shaya vhudziki ha Tshikwama hu tea u vha nga fhasi ha mbalotshikati musi hu tshi vhambedzwa na uho ha zwikwama zwi elanaho na maraga u ya nga ha ṱhoḓisiso yo teaho ya vhalanguli vha ndaka  . 
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947  . 
Vhuloi ngei Malawi vhu langulwa nga Mulayo wa zwa Vhuloi wa 1911 . 
Vhuṱanzi ho wanwaho nga nḓila ine ya pfukekanya pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo vhu tea u sa shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri hu si vhe na tsengo kwayo kana arali vhu tshi ḓo ita uri vhulamukanyi vhu sa tshimbile zwavhuḓi  . 
Lavhelesani ṱhoho na zwifanyiso ni ambe uri ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi amba nga mini . 
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno  . 
Mutengo wa Tshikimu : Mutengo wo tendelaniwaho nga tshikimu na vhaṋetshedzatshumelo vhatsho u itela mbadelo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo ine ya ṋetshedzwa nga vhaṋetshedzatshumelo kha Tshikimu  . 
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha ṱhoḓisiso nnzhi dzine dza khou ya phanḓa . 
Arali hu na zwine vha si vhe na vhuṱanzi nazwo vha vhudzise mukhantseḽara wa wadi kana muofisiri wa masipala a vha ṱalutshedze hu tshe a tshifhinga  . 
U tevhelela ho khwaṱhaho kha phindulo dza vhagudi dza u amba , dza orala , dza u ita , u rekhoda ha u ṅwala kha nyimele ya u funza na u guda zwi thusa Mudededzi vha ita ndingo ya tshifhinga tshoṱhe , u lavhelesa mvelaphaḓa ya vhagudi na u ita ndugiselo nga vhuronwane nḓila ya u thusa vhagudi vhane vha khou ṱangana na zwithithisi zwa u guda . 
Zwibadela zwi tea u shuma zwavhuḓi nga vhukoni , zwa ṋetshedza ndondolo ya ndeme ya u ḓadzisa na ya vhuraru kha vhane vha i ṱoḓa  . 
Dzi dovha hafhu dza vha na shedulu dzine dza sumbedza uri ngudo dzi fanela u funzwa nga luvhilo-ḓe nahone dzo tevhelana hani dzi dovha dza vha na tsumbo dza kupulanele kwa ngudo dzine dza fanela u shumiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
A dzi khou tevhekana nga ngona . 
Kha vhulimi , zwigwada zwa vhathu zwi nga vhumba tshumisano hune zwa langula na u rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi kana zwifuwo zwothe khathihi , vha tshi khou wana thuso ya muvhuso na zwiimiswa zwi shumisanaho na muvhuso  . 
Vhahumbeli vhane vha khou ita khumbelo vho imela muṅwe muthu . 
Mvula ya maḓuvha o fhiraho yo fhungudza mutsiko , fhedzi masiandoitwa a gomelelo a khou ḓi bvela phanḓa kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango ḽashu . 
Mulayo wo dzinginywaho u ḓo ita uri zwi vhe vhugevhenga u shumisa vharema sa vhone vhaṋe vha mabindu zwi si zwone na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u manḓafhadza zwine zwa khou shumiswa nga nḓila yo khakheaho . 
Naho zwo ralo , arali zwi tshi ḓura nga phesente dza 50 , zwi nga kha ḓi haniwa sa zwi sa lingani na zwi sa konadzei , naho zwa vha zwi khou khwaṱhisedza vhaswikeleli ha nṱha  . 
Khamphani i dzudzanyelwa u bveledza mbuelo kha vhaṋe vhayo hu si u bveledza mishumo kha tshitshavha  . 
Uḽa munna a sinyuwa nga maanḓa a mbo ḓi ṅala muḓi wawe a ṱuwa a si tsha vhuya vhathu vha kusi kwoṱhe vha ḓa vha tshi ḓou vhona nnḓu yawe khulukhulu na u ḓiphiṋa nga murunzi . 
Kha Gireidi ya 12 hu fanela u fhedzwa tshifhinga tshinzhi hu tshi khou itiwa ndovhololo na u lugisela vhagudi mulingo wa u fhedzisela wa nnḓa . 
Nga heyi nḓila CBP i thusa mimasipala u netshedza mvelelo khulwane kha ṱhoḓea dza Thangelamulayotibe na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000  . 
Zwithu zwo dzudzanywaho , sa malungu a u vhala a re kha luta . 
Shumisani tshati i re kha bammbiri ḽa u shumela ḽa 30 kha u ita pulane ya lungano lune na ḓo lu ṅwala , lwa musi mbevha i tshi thusa ndau . 
Hezwi a zwi na tshikhala kha lushaka lwa demokirasi yashu . 
Naho zwo ralo , mafhungo a nga thusa kha u ita uri mulayo na mbekanyamaitele zwi shume malugana na ndinganyiso  . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ya ṅwana ya mabebo isi ya tshikhau na maṅwalo avho a vhuṋe kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto ya ṅwana a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16  . 
Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe tshi na vhathu vha bvaho kha mvelele dzo fhambanaho , mirafho , vhurereli na tshaka dzo fhambanaho vhane vha vhona zwithu nga ndila yo fhambanaho  . 
Vha fanela u vusulusa muthelo wavho kha ofisi dza vha maanḓalanga dzo ṅwaliswaho kana poswo dzo nanguludzwaho dzi re kha vhupo vhune vha wela khaho . 
Hune thendelo ya ṋewa nga mulondoti wa ṅwana , zwidodombedzwa zwa vhulondoti zwi tea u ṱalutshedzwa  . 
U dzhenelela ho tea uri vhafumakadzi na vharema vha kone u dzhenelela kha zwa saintsi  . 
FACIM ndi ṱano ḽa mbambadzo ḽa sekithara dza tshivhalo ḽine ḽa farwa ṅwaha nga ṅwaha u itela u sumbedza Mozambique sa fhethu ha vhakokodza mbambadzo na vhubindudzi  . 
Nḓowedzo ya u linga yo dzudzanywa u shumisa data ine mashango oṱhe a vha a tshi khou kuvhanganya na u vhiga u ya nga ha thendelano ya dzitshaka  . 
Arali Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe , uyo muthu u ḓo ima u vha Muraḓo wa vhusimamilayo  . 
Nyambedzano dza minista dzine dza ḓo thoma matshelo dzi tea u dzhiela nṱha izwi zwo sedzwaho  . 
Mushumo wa u ḓikumedzela wa Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tsho vhumbwaho nga muvhuso , mabindu na vhashumi u khou vhona uri Afrika Tshipembe ḽi khou tinya u pimiwa kha maimo mavhi . 
Mihumbulo nga ha tshifhiwa tshine tsha fanela u rengelwa Elelwani u takalela gundo ḽawe . 
Ri tea u ṱuṱuwedza vhuḓikoni ha kiḽabu dza mitambo na dzifeḓeresheni musi ri tshi ṱutshela shango ḽikene  . 
Mafhungo a mvelele a vunḓu si wane ṱhogomelo yo khetheaho ine vhashumisi vha khothe vha ri i a ṱoḓea kha ṱhoḓea dzavho dzo fhambanaho  . 
Kha vha shumise mafhungo o rekhodiwaho nga tshifhinga tsha u vhambedza mvelelo dza ndeme  . 
Khoro ya Masipala I nga ita milayo yapo ine ya randela milayo na ndaela dza- a nzudzanyo dza nga ngomu ; b mushumo wayo na matshimbidzele ; na c kuthomelwe , kuvhumbelwe , maitele , maanḓa na mishumo ya komiti dzayo  . 
Maga ane a tevhedzelwa a u nanga minwe mirado a do fana na o shumiswaho kha mirado ya tshothe  . 
Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa , ndondolo hayani kana tshitshavhani , na thandela dza mupo  . 
Nga tshifhinga tsha khetho , vhakhethi vha nanga muthu ane vha mu takalela sa muimeli wavho nga u khetha mahoro a poḽitiki ane vha a funa  . 
Ndingedzo dzo khetheaho dzi nga itwa u ṋea maanḓa vhafumakadzi nga u khwaṱhisedza vhuimo havho kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo na kushumele na u wana thaidzo dzavho khulwane na khonadzeo dza tshanduko  . 
Ndaela ya phesenthe yo tiwaho i ḓo ṋekedzwa lwa miṅwedzi i sa fhiri ya 12 , vha ḓo tea u vusuludza ndaela u bva afho  . 
Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Mvetomveto ya Vhulanguli ha Ndaka ya Mavu a Ndimo wa2017 uri u anḓadziwe u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
Arali Mulanguli-Dzhenerala kana tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , a nga ita khumbelo ya uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe , Minista vha nga ṱan ḓavhudza nḓila ine tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ḓo tea u tshimbidzwa nga Mulanguli-Dzhenerala kana ya u balanganya  . 
D Muthu u tea u fulufhedzea . 
U anetshela zwiṱori zwi sa konḓi nga ipfi ḽawe ḽi na khalo na muungo wo fhambanaho . 
Migaganyagwama a yo ngo tea u itwa lwa tshidzumbe ! 
Senthara ya Ṱhingo ine ya nga vha thusa nga luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe . 
Zwikolodo zwa dzinnḓu . 
Sa zwe zwa sumbedzwa , khanedzano nga ha zwikonisi dzi vha nga maanḓa dzi kha ḽevele ya lushaka  . 
Afrika Tshipembe ḽo sumbedza vhukoni haḽo ha ṱhoḓisiso ya saintsi na thekinoḽodzhi , nahone ḽi khou ṱanganedzwa sa haya ha tsiko ha dziṅwe dza ṱhoḓisiso dza ḽifhasi dza ndeme dza themamveledziso . 
Mbadelo yo teaho ya poswo i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi rumelwa kha muhumbeli  . 
Ro dovha ra fhiwa tsumbo dza mashango ane a vha makomunisi o lingedza u lwa na u dzhia mashango aneyo  . 
U shumisa muṅwalo wa u pomba kana wa nthihi nga nthihi ( wa u ganḓisa ) kha zwiṅwalwa zwoṱhe zwine zwa tea u rekhodiwa . 
Mushumo muhulwane wa Phurofaili ya mugudi ndi u mu thusa nga u wana vhuswikeleli kha mafhungo o fhambanaho o katelwaho  . 
Musi muthu o lovha hu a bviwa u vhonisa tsho ( laho mufu  . 
Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza tsha mbadelo i ḓo rumelwa ṅwedzi muṅwe na uri vho fushea nga tshumelo i ne ra khou vha ṋetshedza muṅwe . 
Zwenezwo , musi ri tshi ṱangana afha kha maḓuvha aya mararu , ri ḓo kona u vusuludza vhushaka vhukati ha zwipikwa zwi katelaho ḽifhasi ḽoṱhe na adzhenda ya fhano hayani hu si na u timatima  . 
Ni tshi fhedza ni ite nḓowenḓowe ya u posa bola . 
A hu na muthu ane a ḓo vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi musi muthu a tshi khethiwa u ri u tikedza milayo ya ndeme , nḓila na phurosese zwo teaho uri mimasipala i kone u bvela phanḓa na u khwiṋisa nzulele ya ikonomi na kutshilele zwitshavhani zwapo , na u vhona uri vhathu vhoṱhe vha a swikelela tshumelo dza ndeme dzine dza si ḓure vhathu vhoṱhe  . 
Luambo lwe dzina ḽa hirwa ngalo . 
Ndou i na mananga mavhili . 
Ri tea u dodombedza mishumo ya zwithu zwoṱhe na u ṱalutshedza mishumo yo fhambanaho  . 
Vha tea u ola thebuḽu i tevhelaho kha bammbiri ḽa fiḽipitshati vha ḽi ḓadza  . 
Ri fanela u sedza mafhungo aneo na uri ri ṱoḓa mahumbulwa o khwaṱhaho nga ha uri magake a nga valwa hani , hu tshi katela na sia ḽa ndambedzo  . 
Mbekanyamaitele ya pfunzo ya vharema yo vha u livhisa vhunzhi ha vhana vha vharema u ya kha maraga wa vhashumi vha si na vhukoni  . 
Livhanyani maipfi a re kha tshifhinga tsha zwino na a re kha tsho fhiraho . 
A hu ṱoḓei vhuṱanzi ha mbadelo u bva kha vhathu vho tendelwaho u sa badela , fhedzi mbuno dza u sa badela dzi tea u sumbedzwa zwavhuḓi kha fomo . 
Arali ni na mishonga ine na khou nwa kana u mila , ni tea u i vhea ngafhi ? 
Kha kuitele kwa zwithu kwo ḓoweleaho , mbekanyamushumo yashu ya u thusa matshudeni nga masheleni i khou ḓa u sedzuluswa  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mvetamveto ya Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Nyengedzo ya Vhutsireledzi ha zwa Madzulo , u itela vhupfiwa nga lushaka . 
Vhana vha na pfanelo ya u bvisa vhupfiwa havho na u thetsheleswa  . 
Kha mushumo muṅwe na muṅwe , ndi ndozwo ya vhuṱhogwa arali vhathu vha zwi pfesesa nga nḓila ine zwa vha hone , na uri vhakhantseḽara dzi fanela u fara ndozwo ya kiḽaente iṅwe na iṅwe nga pfelovhuṱungu , u londa na u vha na vhupfa  . 
U ṱalutshedza zwi amba uri vhagudi vha kona u ḓivha na u amba madzina a zwithu zwine vha zwi vhona . 
Zwiko zwa miṱa zwi katela u vhulunga ha lushaka nga mamaga na miṱa , zwine zwa ṱoḓa u engedzwa vhukuma  . 
Musi vha tshi wana phemithi ya u renga mishonga u bva nnḓa khaMulayo wa Muṅwalisi wa 36 wa 1947 , kana u tendelwa u ya nga Tshiteṅwa 21 tsha Mulayo 101 wa 1965,kha vha rumele khophi yayo na khumbelo u itela phemithi ya u renga zwa zwifuwo u bva nnḓa kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo . 
Khabinethe i ṱanganedza sesheni ya tshitshavha ya zwenezwino ya Inthanethe kha Vhoṱhe yo farelwaho ngei Kliptown , Soweto  . 
Miṱangano ya tshitshavha kana u thetsheleswa i a vhidziwa malugana na u thasulula zwithu zwi no nga vhushai kana vengo kha vhathu vha nnḓa  . 
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi . 
HERA ndi ḽiedza ḽa saintsi ḽa u kwakwanyisa u alusa mapfesesele a u ṱavhanya u vhumbiwa ha dzigaḽakisi na uri i khou lambedzeswa nga Mutheo wa Saintsi wa Lushaka wa United States vha tshi khou farisana na Yunivesithi ya Cambridge . 
U engedza mbambadzo kha dzhango na u ṱuṱuwedza vhufarisani na vhafarisi vha Afurika zwi nga fhungudza vhushayi , zwa engedza nḓisedzo ya makwevho , mveledziso ya nḓowetshumo na u sika mishumo minzhi , ine yavha ya ndeme kha mveledziso ya ikonomi Afurika  . 
Arali mufarisi wanga na nṋe ro ṱanganyisa mbuelo yashu ya fhira R7 000 ndi kha ḓi tea u wana sabusidi ? 
Khabinethe i dzula yo ḓivhofha u vhona uri vhana vha a haelwa u itela u thivhela malwadze a phirela ane a nga dzhia matshilo . 
Sa tsumbo sisteme dza tshelede dzi sika ndaka dzi rengiseaho kha vhathu vho pfumesaho ḽifhasini  . 
Zwa u khwiṋisa ndeme ya tshelede ine ya khou shuma zwino he ha ḓivhadzwa kha Muvhigo wa Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Tshifhinga tsha Vhukati ha ṅwaha wo fhiraho hu khou thoma u shumisiwa . 
U isa phanḓa ngauralo , nḓowetshumo dzi fanela u shumisa mveledziso ya thekhinoḽodzhi ya tshizwinozwino kha u vhulunga muḓagasi na mbekanyamaitele ya muvhuso ya fulufulu i na ḓivhazwakale ya nyito dza nḓisedzo yavhuḓi , u fhirisa u ṱuṱuwedza u shumiswa hunzhi ha muḓagasi  . 
Zwi ṱoḓeaho ndi nzudzanyo kwayo , u kuvhanganywa ha vhathu na vhurangaphanḓa ha zwa mulayo , vhaofisiri vha zwa vhusevhi na vhululamisi , na tshumelo dza sisiteme ya vhulamukanyi . 
Zwavhuḓi Nga muaro n n n nTshileme tsha vhana ? 
Vhupileli  . 
Afrika Tshipembe na Indonesia ndi maṅwe a mashango aikonomi khulwane kha madzingu ao , na uri a koniswa nga lupfumo lwa zwiko zwao zwa mupo na zwa maḓini . 
Tshikoloni , CBNRM i nga dzheniswa kha khoso dza zwa vhutsila ha kutshilele , metse , bailodzhi na saintsi  . 
Nga u angaredza vhudzulo ha vhathu a ho ngo dzudzanywa zwavhuḓi , nahone hu na u shumisana zwiṱuku ha vhathu vhane vha dzhenisa phaiphi dza maḓi na vhane vha ṋetshedza themamveledziso nga vhunzhi  . 
Nga nnḓa ha Bodo ya Dzithirasitii ya Tshikimu na Tshigwada tsha ndangulo , hu na Komiti dza rathi dza Bodo dzi lavhelelsaho mushumo u itwaho kha masia o fhambanaho  . 
Khophi ya siaṱari , khophi ya eḽekiṱhuroniki , na zwiṅwe vho ) , zwo ralo u tea u ṋewa tswikelelo nga kha tshivhumbeo tshenetsho . 
U vhambedza volume dza zwithu zwivhili kana zwinzhisa zwo fhambanaho nga u shela kha tshifaredzi tsha vhuraru . 
A ho ngo vha fhedzi na mveledziso ya saintsi na mvelele , fhedzi afho ho ḓa ndivhuwo dza uri vhutshilo hu sa athu u ḓa Vhukhiresite ho vha havhuḓi  . 
Izwi zwi amba uri dziṱhodea dza vhashai na vhathu vha si na tshavho tshitshavhani dzi fanela u dzhielwa nṱha musi masipala u tshi tshea uri zwiko zwi avheliswa hani  . 
Maitele a khetho a ḓo langiwa na u lavhelelswa nga vha The Elexions Agency . 
Vhatholi , vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi . 
Vha ṋetshedza hei phemithi ya u rengamishonga u bva nnḓa fhedzi arali vho no wana thendelo u bva kha kha Khantsele ya Ndango ya Mishonga na u ṋetshedza khwaṱhisedzo ya thendelo khavho . 
Khetho dzashu dza mbuelo dzi ṋetshedza mbuelo dzi fanaho kana nnzhi kha dza vhunzhi ha zwikimu zwa dzilafho . 
Madalo aya a ḓo fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha shango ḽa Afurika Tshipembe , he ha tumbulwa kha nndwa ya mbofholowo . 
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo . 
Kha ri ṅwale pulanela maanea aṋu . 
Mudededzi vha vhanda u swika kha 3 . 
Khoḽomu ya ṅwana Kholomu hei i sumbedza uri vha tea u badela vhugai kha vhaunḓiwa vhavho vha vhana . 
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo . 
Muthu ane a vha na asima u vha na zwifhinga zwine khana i vha yo thivhea , u kundelwa u fema , u hoṱola na ita phosho a tshi fema . 
U dzinginya thandululo ya thaidzo , nga maanḓa thaidzo dza maipfi kha Mathemathiki . 
U vhala tshirendo tsha tshirendoni - hu ḓo ḓadzwa tshati ya tshikhalani . 
Tshanduko iṅwe na iṅwe ya dzina i ḓo dzhiwa sa tshanduko  . 
Kha mulandu we wa ḓiswa kha Khethekanyo ya Vhaaphiḽi , muhwelelwa o vhulaya muṅwe muthu - ane a vha mudzulatsini-ngauri muhwelelwa o vha na lutendo lwa vhuloi . 
Ndi ḓo bula dzi songo vhalaho . 
Vha ḓo ṋekedzwa rasiti ( Z263 ) i sumbedzaho uri vho badela . 
Khabinethe yo ṱanganedza u aniswa ha Ramilayo vho Lawrence Mushwana sa Mudzulatshidulo muswa wa Komiti ya Vhukonanyi ya Dzitshaka ( ICC ) ya Zwiimiswa zwa lushaka zwa u Aluswa na Tsireledzo ya Pfanelo dza Vhathu . 
Ndi kha ndivho dzenedzi na zwine zwa nga swikelwa hune Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho , u anzelaho u vha hone nga Luhuhi  . 
Zwiṱirathedzhi a zwi ḓo sedza kha vhuṋeamaanḓa ha vhafumakadzi , sa mveledziso ya tshumelo ya zwa u tshilisana , sisitemu ya u ṱhogomela vhana , senthara dza vhafumakadzi na huṅwe fhethu ho tsireledzeaho  . 
Khumbelo ya manweledzo a malwadze a phukha o vhigwaho Afrika Tshipembe founa kha luṱingothendeleki  . 
Iyi nḓivho i ḓo thusa musi hu tshi tholiwa vhashumi , kana nga tshifhinga tsha rihabiḽithesheni u khwaṱhisedza uri vhupo ha mushumo a vhu nanisi vhulwadze vhuṅwe na vhuṅwe he ha vha vhu hone u thomani  . 
Naho vhathu vho hwelelwaho kha iyo milandu vha songo vhonwa milandu u ya nga khethekanyo ya 97 u ya kha 102 , mafhungo a zwa vhuloi o ḓi kwamiwa . 
Idzi ndi dziṅwe dza nḓila dzine dza vha thusa u bvela phanḓa tshikoloni : Vha tea u ṱuṱuwedza ṅwana wavho vha sa sedzi uri mvelelo dzo tou itisa hani . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele uri vha tea u nambatedza thendelo yo tou ṅwalwaho ya muraḓo wa GEMS ya vhukuma kana khophi ine ya khou ṋewa Muḓisi wa mulandu , uri a ḓise khanedzano vhuimoni hawe kha heyi fomo  . 
Mishumo ya Khomishini ya zwa Khetho 190 . 
Luambo lwa musanda lu shumisa maipfi a no wanala luamboni fhedzi a tshi shumiswa nga nḓila i songo ḓowelwaho . 
Sa tsumbo , musi ri tshi shumisa figara dza muambo , ndi zwa ndeme u amba uri ndi ngani ho shumiswa figara ya muambo nṱhani ha u sokou dzi ḓivha . 
Nyimele hei i ita uri hu vhe na u sa pfesesana na u hanganea  . 
Muṱalukanyo wa saintsi u ṱalutshedzwa u fhambana nga vhathu vha thendo dzo fhambanaho , naho zwa vhukuma saintsi itshi dzula yo ralo  . 
Vha nga ḓi dzula fhethu havhuḓi kha bai na zwisiamelo ngeno fhethu ha u shumela hu tshi nga vha hone hune vha nga shumisa zwidulo na maṱafula , hune vha nga kona u tamba , u shuma na u monamona vho vhofholowa . 
Kha u engedzedza izwi U Linga ha Lushaka ha NwahaLLN,hu ne ha vha mutheo wa u linga , i nga shumiswa mathomoni a themo ya u thoma kha Gireidi 2 na 3 . 
U bva Shundunthule 2016 , ho vha na miṱangano ya vhukwamani ye ya farwa kha tshifhinga tsha miṅwedzi miṋa . 
Naho ro ita mvelaphanḓa khulwane kha u ṋetshedza dzinnḓu , vhunzhi ha MaAfrika Tshipembe vha kha ḓi ṱoḓa mavu uri vha fhaṱe mahaya na uri vha kone u wana masheleni a u ḓiṱhogomela  . 
DIO u ḓo fara rekhodo u swikela muhumbeli onoyo o badela mbadelo dzo teaho ( arali dzi hone )  . 
Hezwi zwi amba uri maimo a asesimennde a fanaho a gireidi iṅwe na iṅwe o imiswa na maṅwe u itela uri mudededzi a kone u vhambedza mvelaphanḓa u ya nga miṅwaha . 
U shuma na u ela - iḽi ndi ḽiga ḽa musi thandela i tshi thoma u shuma i tshi ṱoḓa u eliwa tshifhinga tshoṱhe khathihi na u pulaniwa nga huswa u itela uri i bvelele  . 
Khabinethe yo ṱanganedza tsheo ya khothe i khwaṱhisedzaho pfanelo ya muvhuso ya u dzhia tsheo dza mbekanyamaitele na tsumbanḓila nga u laela khumbelo ya Dzangano ḽa u Bikulula Tshimbi ḽa Afrika Tsipembe  . 
Mushuma-na-thimu o vhibvaho  . 
Afrika Tshipembe  . 
U bvelela lwa ikonomi ya Seymour zwo guma nga vho 1970  . 
Kha vha ṋekane nga khophi ya Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe  . 
Ngauralo phimo ya nyaluwo ya vhuvhambadzelannḓa a yo ngo tou hula u fhira ya maṅwe mashango . 
Muvhuso wo dovha wa thoma mbekanyamushumo dza mishumo dza nnyi na nnyi khathihi na zwikimu zwa dzinnḓu u itela uri miṱa i shayaho i kone u vha na dzinnḓu . 
Arali man(walo a u tikedza a si ho , muhumbeli u d(o vhudziswa nga muofisiri wa muhasho u itela u dzumbulula vhudzulapo hawe na d(uvha ( lawe ( la mabebo hu si na u timatima  . 
Zwiṅwe vha vhuṱhogwa vhukuma , thandululo dziṅwe na dziṅwe yo wanalaho i ḓo , zwi tshi ya nga mvelo yadzo , u ya nga u khethea ha masipala yo fhambanaho iṅwe na iṅwe kana vhupo  . 
Kha la Afrika Tshipembe u tevhelela muhumbulo hune ha vha hone kha u sa vha na ndeme ha vharema , nga maanda vhafumakadzi vha vharema , ho vha ho tanganedzwa nga ndila ye ha swika na kha vhuimo ha fomala ha vhulamukanyi  . 
Madzhisitirata a nga toda vhutanzi ha uri khophi ya ndivhadzo yo ṅwaliwaho yo nekedzwa muthu o itaho vhutshinyi  . 
Mulayo u dovha wa vha na mbetshelwa dza vhaṱoli na vhuṱoli ha fhethu ha mushumo , nyimele dza kushumele na u vhigwa u tholiwa ha vhana mishumoni , khathihi na vhutevhedzeli ha vhugevhenga  . 
Zwivhumbeo zwa muvhuso , nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo , u sa dzhia masia , tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho . 
Ri khou ṱoḓa u vhumba tshumisano na vhone , dokotela wavho na vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo ya mutakalo vhane vha khou dzhenelela kha dzilafho ḽavho  . 
Vha tea u bva vha ya u tamba mitambo nnḓa hangei . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga ḓa mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri muimeli a vhe hone nga ṅwambo wa u sa kona u ḓa lufuni  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u dzhia hetshi tshikhala na u ṱhonifha demokirasi yo lwelwaho zwi tshi vhavha nga u ya u shumisa pfanelo yavho ya demokirasi u ḓiṅwalisela na u khetha kha khetho dzine dza khou ḓa . 
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndangulo ndi wone une wa ḓo ramba Komiti . 
Zwo lingana u amba afha uri ri dzula ro vula maṱo u itela arali ha nga vha na zwiwo zwiṅwe na zwiṅwe u bva kha vhuaḓa uho kha khakhathi dza zwa poḽitiki  . 
Fuḽoro ya ḽobi yo phatheniwa nga seramiki ye ya vha i tshi takalelwa nga tshifhinga tsha Victoria  . 
Dzhege dzine vhungomu hadzo ha vha tsini na mutalo wa ndinganyiso u re na nomboro dzi sumbedzaho nga ḽitha ya1 kana ḽitha dza 2 kana hafu ya ḽitha kana kotara ya ḽitha . 
Muofisi wa mapholisa u khou edzisa u fara muthu we a ita vhutshinyi ha lushaka ulwo  . 
Kha vha vhee zwavhudi , maga ane a swikelea  . 
U engedza vhukando kha mavundu ane a sa vhe na tshiimiswa tsha vhutumbuli na thikhedzo ya kushumele  . 
A zwiho khagala uri ndivho ya iyi mbetshelo ndi ifhio ine ya kwama u pfadza hayo  . 
Tshumelo ya miraḓo ya vhukonani nahone i vhuedzaho kha Senthara ya Thingo na kha ofisi dza madzingu dzashu . 
Thodea na mikano zwo buliwaho dza tshumelo fhethu hune ha vhidzwa u pfi ndi haya ha vhaaluwa zwi do nekedzwa  . 
Sa maimo a tshi khou khwinifhadzwa , zwipikwa zwa nṱha zwi fanela u sumbedzwa  . 
GEMS ina netiweke ya vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vhane ha vha na madokotela zwao ( GP ) , vhorakhemisi , madokotela a maṋo na a maṱo vho fulufhedzisaho u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo ya maimo a nṱha kha miraḓo ya GEMS . 
Nga 2030 , ikonomi i tea u ita uri vhathu vhoṱhe vha wane mishumo , u gudisa vhathu vhukoni vhune vha vhu ṱoḓa , u khwaṱhisedza uri vhathu vho fhambanaho vha vhe na vhuṋe ha u bveledza kana vhubveledzi na u kona u aluwa nga u ṱavhanya , na u ṋetshedza tshomedzo dza u badela vhubindudzi kha vhashumi na ndaka i fareaho  . 
Izwi zwi phurofaila Afrika Tshipembe sa ḽone ḽi rangaho phanḓa ḽifhasini kha mugaganyagwama u re khagala . 
Khothe ya mulayo zwi tshi khou ya nga maanda , i nga shuma sa khothe ya u thoma na sa khothe ya aphili  . 
U navha ha kushumiselwe kwa mafhungotsivhudzi o teaho a CBP kha kutshimbidzele kwa IDP , a no ḓo shumiswa kha u tshea ḽa u dzhenisa thandela dza CBP kha IDP , hu ḓo langwa nga uri thandela dza CBP dzi ṱalukanyiwa u guma ngafhi siani ḽa zwithu zwi no nga dzina ḽa thandela na fhethu hune thandela ya vha hone ( malugana na zwenezwi , hu dzinginywa uri hu shumiswe maipfimaṱalusi mahulwane kha u ṋea thandela madzina )  . 
Ni zwi ḓivha hani uri no vhala iḽa nomboro ? 
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe lu vhonalaho kha u fhungudza thaidzo dza Afurika musi ho sedzwa malaṱwa a khombo . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo i nga ha pfanelo ya u ḓifhumulela ; na ii nga ha masiandoitwa a u sa fhumula ; c ya u sa kombetshedzwa u ḓibula kana u tenda hune ha ḓo shumiswa sa vhuṱanzi ha u vhona mulandu muthu onoyo ; d ya u iswa khothe nga u ṱavhanya nga nḓila i konadzeaho nahone i pfalaho , fhedzi hu si nga murahu ha- i iri dza 48 musi o farwa ; kana ii mafhelo a ḓuvha ḽa u thoma ḽa khothe nga murahu ha iri dza 48 , arali iri dza 48 dzi tshi fhela nga nnḓa ha khothe kana nga ḓuvha ḽine a si ḽa khothe yo ḓoweleaho ; ( e ) ya uri kha ḓuvha ḽa u ya khothe ḽa u thoma nga murahu ha musi o farwa , a hweswe mulandu kana a vhudzwe mbuno malugana na u bvela phanḓa na u valelwa , kana u vulwa ; na ( f ) ya u vulwa arali dzangalelo ḽa vhulamukanyi ḽi tshi mu tendala , zwi tshi ḓo bva na kha nyimele dzi pfalaho  . 
Tswikelelo kha rekhodo dzenedzo i sa hanelwi zwo ḓitika nga zwiṅwevho zwi so ngo sumbedzwaho kha Mulayo . 
Tsumbo , ri nga thoma nga tshibveledzwa tsha u vhala ra ita thesite ya tholokanyonḓivho . 
U d(i pfa a na mulandu wa u sa vha na vhud(ifhinduleli na u tambisa tshelede ya muvhuso  . 
Izwi ndi u itela uri vha kone u swikelela ngona dza u langula mbebo dzo tsireledzeaho , dzavhuḓi , dzi sa ḓuri nahone dzi ṱanganedzeaho  . 
Ri ḓo thoma thendelano dzi itwaho nga mubveledzi na murengi kha u vhambadzela ṋawa nnḓa , manngo na nguluvhe zwi yaho India  . 
Mutheo wa zwishumiswa zwa mupo-mavu , madi , zwimela na phukha-ndi zwone zwa ndeme kha thandela ya CBNRM  . 
U ḓivha furakisheni kha zwivhumbeo zwa muolo . 
Mulanga vho mu wana ngafhi ? 
Tshigwada tshavho tsha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri tshi vha thusa u lavhelesa ndondolo yavho  . 
Muofisiri wa zwa Muthelo ndi Muhaṱuli Vho Bernard Ngoepe vho nothaho vhe vha tholiwa nga Minisṱa wa Gwama lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2013  . 
U bva afho zwi ḓo phaḓaladzwa  . 
Vhukhakhi ndi tshipiḓa tsha maitele a mupo , na luambo lwa vhagudi , musi vho tikedziwa , lu ḓo vha lwavhuḓi musi vhagudi vha tshi vha na zwifhinga zwinzhi zwa u shumisa na u bveledza vhukoni ha luambo na vhutsila  . 
Vha ḓo ṅwaliswa na zwenezwo . 
U livhanyisa mbonalo ya tshithu tshi fanaho tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi fanaho tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Mulayotibe u khou sedza kha u fisa mulayo we Aventura vha vha vha tshi u shumiswa , Mulayo wa Overvaal Resorts Limited , 1993(Mulayo 127 wa 1993 )  . 
Vha tea u ṋea nḓivhadzo ya u shandukisa ndaela hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivha uri ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana wavho yo itwa  . 
Khumbelo iyi i itwa arali muthu o swikisa miṅwaha ya u bva phensheni a tshi tama u badelwa tshelede dze a sengedza kha pholisi ya u bva phensheni  . 
Mulayo wa 6 Thuso i bvaho nnda i a wanala ya u tshimbidza thandela dza henefho  . 
Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi , u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa  . 
Nothembi uri vhathu vho vha vha tshi mangala vha tshi vhona a tshi khou lidza kaṱara ya muḓagasi ngauri u mufumakadzi . 
Tshishumiswa i tshi tshi nga shumiswa u ṱola arali muisedzi wa thundu kana tshumelo o ṋwaliselwa u ḓivhadzwa hawo kha Buthano , hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo  . 
Vha fhungudze tshivhalo tsha mapfura na khoḽesiṱiroḽo kha zwiḽiwa zwavho . 
Komiti i ṱangana kha vhege dza rathi dziṅwe na dziṅwe . 
Ho ṱanganedzwa makumedzwa a 27 ubva kha vhorabulasi vha rengiselaho mbuelo na uri makumedzwa maṋa a khou shumiswa ngei Kapa Vhukovhela na Free State . 
Kha vhunzhi ha zwirendo kana tshaka dzo fhambanaho dza ḽitheretsha vha dovha vha zwi ṱumanya na nyimele ya kutshilele kwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
NAHONE vhathu vha a ṱanganedza milaedza ya u vha vhugudisi nga u flavhanya u itela u wana vhuflanzi vhu u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo  . 
U tandulula thaidzo ya u shaea ha mishumo , muvhuso u khou ṋea thikhedzo ya masheleni u ṱuṱuwedza vhatholi kha sekhithara ya phuraivethe u thola vhaswa na vhathu vha si na tshenzhemo  . 
Ndi a lingedza uri muhumbulo wanga u tou fombe kha uri ndi ḓo tamba hani fhedzi ndi dzulela u humbula uri : Zwi konadzea hani uri ndi vhe fhano , kha thimu ya Brazil , Sweden , hune nda ḓo bva ndi tshi tambela shango ḽashu hu si kale ? 
Bulani uri ni ḓo tshi ṱhogomela nga nḓilaḓe . 
Diana ndi ene muthu a elhe fhedzi ane a fanela u fhindula mbudziso iyi  . 
U ya nga ha thodea dza tshumelo ya muvhuso , vhathu vhothe vha todaho thuso vha tea u netshedzwa tshumelo i linganaho zwi tshi ya nga dzi-pholisi dzi langulwaho nga lihoro livhusi  . 
Ri tea u kwengweledzwa u ambedzana nga ha itshi tshikhala na vhahumbeli vha phanḓa ha vha ṱalukanywaho  . 
Vhukonḓi ndi ha uri naa zwa vhuloi zwi nga dzhiiwa zwi vhugevhenga ngeno hu maitele ane a sa vhe na tsumbo ya zwa sainthifiki . 
Zwi dzhia ma ḓ uvha mavhili uya kha mararu u shumana na thendelo arali dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋ ea thendelo  . 
Milayo i tea u vhewa na tevhedzwa  . 
Thendelano ya Vhuḽedzani ha Ikonomi i ṋea Afrika Tshipembe tshikhala tsha mbekanyamaitele tsho engedzeaho fhethu hunzhi . 
Musi hu tshi dzhielwa nzhele ya zwithu zwoṱhe hezwi , thimu khulwane ya mihasho ine ya shumisana , i amba nga ipfi ḽithihi , ine ya pulana na u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya nḓisedzo , yo thomiwa  . 
U vhumba maḽeḓere oṱhe maṱuku na maḽeḓere danzi kha muṅwalo wa u pomba . 
Khabinete yo ḓivhadza uri tshiṱitshi tshi ḓo shumana na zwa poḽotiki , mafhungo a zwa matshilisano na mitambo nga maanḓesa na u dzhenelela kha mutevhe wa radio dzine dzi nga shumiswa u ḓivhadza vhathu vha Afurika Tshipembe . 
Zwi ṋea khamphani vhuvha ho khetheaho makhetheni nahone zwi nga shumiswa kha thundu na tshumelo  . 
Tshifhinga tsha zwenezwino tsha vilivili ḽa zwa masheleni kha dzitshakatshaka tsho sumbedza uri tshanduko dza vhuleme ha ikonomi kha shango ḽithihi dzi nga phaḓalala u swika ngafhi  . 
Vha ḓo tea u saina thendelano na haya ha vhalala musi vha tshi ya u dzula hone arali khumbelo yavho yo tendiwa . 
Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC , Ṱhama Vho-Oliver Tambo , vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi  . 
Tshin(we hafhu a vha koni u pfuka gondo nga u t ( avhanya  . 
Rekhodo dzine dzi nga swikelelwa hu songo thoma ha itwa khumbelo u ya nga Mulayo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA . 
Mafhungo : Vhadzulapo vha tea u ṋewa nga vhuḓalo , mafhungo o teaho nga ha tshumelo dza muvhuso dzi ne vha tea u dzi wana  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelephanḓa nga ha zwine zwa khou itea nga ha Pulane ya Zwiko yo Ṱanganelanaho ( IRP ) nahone yo tenda uri vhukwamani na tshitshavha hu itwe nga ha nyimele ya mutheo na khumbulelo  . 
Zwo ralo , tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha tshi ḓivha , tshi fanela u shumiswa kha u bveledza luambo  . 
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzi tshi fariwa , khorotshitumbe na Miraḓo yayo vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe  . 
Mushumisi a nga humbela , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , uri GCIS i ṱ utshele u rumela e-mail kha mushumisi nga u shumisa muratho wa feedback kana unsubscribe  . 
Muvhigo wa odithi wa mupo wo sumbedza uri ndangulo ya malaṱwa nga u angaredza , ndangulo ya dziaisothophisi , ndangulo ya malaṱwa a musi hu tshi fhaṱiwa na u shumisa maḓi zwi nga vha kha nyimele i isaho khomboni  . 
Miṅwedzi i si gathi ubva zwino , vhathu vha shango ḽashu vha ḓo bula murangaphanḓa ane vha mutakalela uri a ise phanḓa na mushumo wavhuḓi wa havha mulwela mbofholowo muhulwane na vhaṅwe vha tumbuli vha demokirasi  . 
Ndangulo ya Ifa la Mvelele mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi  . 
Ro ḓi vha na mbilaelo nga ha mishumo ya zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo zwa phuraivethe zwi vhumbaho vhufhura na milandu ya vhugevhenga  . 
Arali d(uvha ( lo vhewaho ( la u fhedza mulandu ( li si ( la Khothe , mulandu u d(o fhela nga d(uvha ( li tevhelaho ( la Khothe  . 
U thoma u shuma ha khathulo musi ri khou lavhelesa muvhuso wapo , ro u vhea hune wa kona u shumana na idzo khaedu dza lushaka dza mutheo dzingaho sa mveledziso i sa fushi , u shaea ha mishumo , u ongolowa na vhushai  . 
Tshifhinga tshoṱhe ri vhonwa mulandu wa u dzumbama kha zwithu zwa kale zwashu , nga avho vhane vhomakhulu vhavho vha songo vhaho na dzangalelo ḽa ṅwana wa murema mbiluni  . 
Mulayotibe u lingedza u tandulula na u fhelisa dzitsheo dzine dza sokou ṋewa zwi songo tea , nga maanḓesa nga vhomabalane vha dzikhothe vha si na vhulavhelesi ha vhulamukanyi , tshifhinga tshinzhi nga mulandu wa u sa vha na tshenzhemo kana ndangano nga vhaṋei vha zwikolodo , vhoramilayo vhavho kana vhakuvhanganyi vha zwikolodo . 
Kha vha bvise khaphethe fhethu ha u eḓetshela hone arali zwi tshi konadzea , kana vha kulumage nga vakhumu ḓuvha na ḓuvha . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u ṋetshedza zwigwada zwoṱhe zwikhala zwi linganaho zwa u dzhenela kana u shela mulenzhe . 
Tsha vhuvhili , Cooper na vhaṅwe vha sumbedza uri tshiṅwe tshiitisi tshine tsha thivhela u guda ndi tsha uri musi ri tshi khunyeledza thandela nthihi , ri vha ro no thoma iṅwe kale  . 
Kutshilele kwa zwitshavha ku kha ḓi vhuswa nga mulayo wa sialala , hune lutendo lwa mvelele lwa dzhielwa nṱha nga Ndayotewa , zwa vha zwa ndeme kha u pfesesa vhuloi kha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe  . 
Ni vhe na vhuṱanzi uri , arali zwo tea , ni shumise masala o teaho . 
Vha thetshelesa zwavhuḓi vha dovha vha kona u dzudzanya vhaṅwe uri vha swikele ndivho dza dzangano  . 
Fomo dza khumbelo dzi tea u sainwa nga muthu ane a vha mulayoni o khethwaho nahone zwi nga vha zwavhu ḓi arali muthu uyo a vha e ene ane a ḓo vha na vhukwamani na Muṅwalisi  . 
Vhagudi vha Vhuimo ha Vhukati vha ḓo fhaṱa kha muteo wo tewaho kha Gireidi dza Ṱ - 3 . 
Nḓivho na ṱhalutshedzo zwine nda zwi wana vhutshiloni , ndi zwi wana kha Yesu Kristo fhedzi , hu si kha tshiṅwe tshithu tsikoni  . 
Dzindivho - muṱangano u tea u vha na ndivho dzi pfalaho hu tshi dzhielwa nṱha tshakha dzo fhambanaho dza miṱangano yo ṱalutshedzwaho kha siaṱari ḽo fhiraho  . 
Fhedzi , hu na nzhini dza u setsha na nzhini dza u setsha nnzhisa dza u amba nga dzone dzine dza fhira dze dza dodombedzwa hafha  . 
Ri ita mbadelo murahu kha miraḓo lwa eḽekiṱhironiki , zwenezwo vha tea u khwaṱhisedza uri vho khwinisa zwidodombedzwa zwavho zwa banngani vha zwi lulamisa  . 
Heyi ndi call centre i shumaho awara dza 24 ine ya shumana na mbilahelo dza vhathu . 
Thaidzo dzi kwamaho sisiteme ya vhulamukanyi ndi nnzhi nahone dzo fhambana  . 
Mulayo wa Phalamennde , nahone fhedzi , musi- ( a ) Vhutshilo ha lushaka vhu kha u shushedzwa nga nndwa , u govhelwa , u dzhiiwa ha muvhuso nga ḽiṅwe shango , ndima ya 2 : mulayotibe wa pfanelo mufhirifhiri , zwiwo zwa mupo kana zwiṅwe zwiimo zwa shishi kha tshitshavha ; na ( b ) u ḓivhadzwa hohu hu na ndeme u itela u vhuedzedza mulalo na vhudziki . 
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya , vha nga shela mulenzhe arali zwo tea , kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , fhedzi a vha nga vouthi  . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo u sika na u ṱalutshedzela mafhungo : Vhagudi vha ḓo tandula nḓila ine luambo lwa shuma ngayo vha kona u kovhana luambo lwa u amba nga ha luambo u itela uri vha kone u pima mafhungo avho na a vhaṅwe zwavhuḓi zwi tshi ya nga zwine zwa amba na vhuronwane . 
Mbuno idzi dzi tou nga dzi sumbedzisa uri kha nyimele dza vhukuma zwithithisi kha pfunzo ya musidzana zwi ḓo bva nḓilani  . 
Muthannga musekene a dzhena nduni a tshi tepa . 
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṅwala mafhungo a nomboro . 
Mbekanyamaitele yo bveledzwa ho itwa vhukwamani na vhathu vha kwameaho vho fhambanaho kha sekithara . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa  . 
Hu tea u dzhiiwa vhukando u itela u sumbedza uri vhaaluwa a vha khou tanganedzwa vha sa funi  . 
Ndi ḓo ramba muṱangano wa themamveledziso ya Muphuresidennde u amba nga ha u thomiwa ha pulane hu na khonadzeo ya vhabindudzi na tshumisano ya zwa matshilisano  . 
U topola na u bula madzina a zwithu na mivhala yazwo , khathihi na u vhambedza saizi dza zwithu , zwi nga kona u itwa nḓowenḓowe nga tshifhinga tsha u shuma na dziphetheni . 
Nga murahu ha miṅwaha miṱanu : arali mokolodi o no vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi  . 
Na Mandu a re na miṅwaha ya fumithihi ha ngo takala zwone . 
Sa zwe ha ṱalutshedzwa tshifhinga tsho fhiraho , ho vha hu si na rekhode musi hu sa athu u vha na mulilo  . 
Tshandukiso ya sekithara ( dzipulane , khwaṱhisedzo na ndaulo ya tshitshavha na tshanduko )  . 
Hezwi zwi sumbedza u ḓivha u topola na u shumisa tshifhinga tsha u funza zwa vhuḓi , nga iṅwe nḓila u vha dzhendedzi ḽa u guda . 
U shaya vhutsireledzi ha mushumo kha vhashumi vhane vha livhanwa na u fhungudzwa mushumoni nga ṅwambo wa mitsiko wa mumono wa ḽifhasi na muṱaṱisano  . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi u pulana vhupfiwa havho u itela uri vha kone u ṋetshedza mbuno dzoṱhe dzi tshimbilelanaho na u sia tshifhinga tsho linganaho tsha mbudziso . 
Ri fanela u shumisana uri ri swikelele demokirasi yo vhumbanaho , i sa khethululi nga muvhala na nga mbeu . 
Miṅwani i tevhelaho hune ha vha hu khou tou sedzuluswa pulane , maḓuvha a 2 u swika kha 3 o lingana , ha engedzwa na ḽithihi u swika kha mavhili a u ṅwala pulane  . 
Vho ri u vuwa vha livha ndiloni yavho  . 
Iyi tshelede i a humiselwa murahu arali ho wanala uri mithara a wo ngo vhalisa zwone  . 
Vhatheli , feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms , vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo , vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi , vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet  . 
Hayani Tshumelo dza vhathu vha bvaho mashangoni a nnda U shuma Afrika Tshipembe Mushumo Khumbelo ya thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a kana ya imisa zwoṱhe nga u ṱavhanya ya haṱula  . 
Sa tsumbo , vhukoni ha u thetshelesa , vhukoni ha u sengulusa thaidzo na nyimele na vhukoni ha u pfukisa mulaedza nga nḓila i sa tshuwisi  . 
Khakhathi ndi vhuḓinyanyuli ha tseḓa kha vharangaphanḓa vha poḽotiki hu vhangwaho nga nḓaḓo ya poḽotiki  . 
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele , vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde  . 
Vha shumise khoudu ya davhi 253145 na ṋomboro ya akhaunthu 51421187399 . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u imelela phindulo dzavho sa izwi vho ranga vha dzeula murahu ha musi vha tshi fhindula . 
U dalela desike dza u thusa miraḓo dza dzingu dza GEMS na u voutha kha zwiṱitshi zwo khetheaho zwa u vouthela zwine zwa ḓo ṋekedzwa . 
Iyi ndi mitaladzi ya u tika . 
Kha vha ite khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo . 
Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe dza lwanzheni mashango ḓavha arali vha tshi ṱo ḓa u rengisa khovhe mashango ḓavha . 
Hezwi zwo tea sa izwi CBP i tshi lingedza u vhona zwauri zwililo zwa zwitshavha dzi khou topolwa na u dzheniswa kha IDP  . 
Khoro ya Zwikimu zwa Mutakalo  . 
Hu sa athu fhela awara dza 24 , Vho Du Toit na mufu munna wavho vho vha vho no ṅwaliswa sa vhatheli vha muthelo nahone ho vha ho no rumelwa na tsedzuluso dzavhuḓi , dzi no khou lugisela uri vha kone u wana mbadelo dza mbuelo dzine vha tea u badeliwa dzone  . 
Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli . 
Sa zwenezwo , zwitshavha zwapo zwi na sisiṱeme dza sialala na mvelele dzine vha dzi shumisa u dzhia tsheo nahone izwi zwi nga vha nga zwivhumeo zwinzhi zwo fhambanaho  . 
Khabinethe yo ṱahisa u fushea hayo kha u rwelwa ṱari ho pulanwaho ha Luṱa lwa vhuvhili lwa Thandela ya Maḓi ya Lesotho Highlands nga dzi 27 Ṱhafamuhwe 2014 . 
Ro dovha ra sedza uri mimasipala i fhindula hani migwalabo ya nḓisedzo ya tshumelo . 
Zwiitisi zwa u haniwa ha mbilo ( dzi sa badelwi ) Nomboro ya vhuraḓo i si yone kana mafhungo a muunḓiwa  . 
Zwa u fembedza zwinzhi zwi na vaḽuvu ino isa fhethu huthihi  . 
Hedzwi zwi katela zwi kwamanaho na Ndayotewa , tsireledzo , milayo ya vhuanḓadzamafhungo na ya khetho , na zwiṅwe zwe ha vha hu sina thendelano khadzwo miṅwahani minzhi . 
Avho vhane vha khou shuma kha vhupo vho ḓisa zwiṅwe zwithu hayani na avho vha re hayani vho shuma masimuni  . 
U shumisa maanda e a fhiwa muofisiri wa mapholisa nga ndila i si yone u ya nga khethekanyothukhu ya ( 1 ) zwi do ita uri hu dzhiiwe maga a ndatiso a tshi khou itelelwa muofisiri  . 
Ndi takalela bugu iyi ngauri ndi pfana na bola ya milenzhe . 
I dovha ya livhiswa kha : ṱhaluso ya phetheni na vhushaka hu tshi shumiswa ṱhaluso ya zwiga , girafu na thebulu ; na U topola na u sengulusa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe na u shandukiswa ha phetheni , na vhushaka vhune ha thusa vhagudi u kona u humbulela na u tandulula thaidzo . 
Ndi zwa ndeme u vha na mutshimbidzi wavhudi musi mbuelo dzi tshi thoma u kovhekanywa-musi thaidzo dzi tshi vho thoma u bvelela . 
Kha vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha arali vha sina vhuṱanzi ha uri ndi ifhio fomo ine vha tea u i ḓadza  . 
Dzina ḽavho , nomboro ya basa na zwidodombedzwa zwa vhukwamani  . 
U kundelwa u tevhedza maga a u vhofhololwa zwi nga ita uri hu vhe na maga a mulayo ane a katela u imiswa , u phumulwa kana u thuthiwa ha thendelo ya u vhofhololwa havho . 
Vhagudisi ndi vhone vhane vha dzudzanya mishumo ya u linga ya oraḽa ya gireidi 10 na 11 . 
ADRM i khou ṋetshedza vhueletshedzi ha ṅwedzi nga ṅwedzi vhune ha vha na maitele ane a ḓo shumiswa nga vhalimi kha nyimele dza zwino dza kilima . 
U t ( olwa ha khombo dzine dza nga vha hone hu fanela u itiwa tshifhinga tshot ( he u d(ivhadza nd(ila dzine u hombokiwa ha nga fhungudzwa  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano , a tshi vhudzisa na u fhindula mbudziso . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha nga vhumba tshumisano u thoma vhugudisi  . 
Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , nahone hune zwa konadzea , nga Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , u tea u fhiriselwa kha Phresidennde uri u wane thendelo . 
Ndi muthihi wa vhararu vha kha ḓi tshilaho kha Vhasengiswa vha Rivonia , na u ṱuṱuwedza lushaka u vha elelwa na u vha vhea dzithabeloni khathihi na muṱa wavho nga zwifhinga hezwi . 
Zwiṅwe hafhu , ḽevele dza dzikhombo tshi khou shusha vhukuma na khombo dzi vhangiwaho nga u engedzea ha tsitsikano kha bada dzashu  . 
Hezwi zwi nga wanala nga u ita tsedzuluso yo dalaho nga tshiimo tsha muthu na nga u sedzulusa mualuwa  . 
Zwo ḓi ralo mafhungo a a nyanyula na hone nḓila ine a ambiwa ngayo i tea u pfesesea zwavhuḓi nga nḓila nthihi na maṅwe mabindu kha sekithara ya phuraivete . 
U ita izwo zwi ḓo alusa u kovhekana ha mbuelo hu sa dzhii sia hu linganaho hu bvaho kha thandela dza vhushumisamupo dzine dza shumisa zwiko zwapo zwa zwi tshilaho na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo  . 
Na zwiko ri amba vhubvo ha , kana fhethu ho thomaho mulayo wa vhashumi  . 
Musumi wa zwa matsilisano u ḓo ita madalo u itela uri a kone u vhona uri vha a fusha ndavhelelo yaMulanguli-Dzheneraḽa ya uri dzangano ḽavho ḽi ḓo ḽangulwa na u shuma nga u tevhedza maitele na dzi nyimele . 
Ndi ngadzwo ro tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya migodi  . 
Musi ḓorobo dzi tshi khou bveledza na u kuvhanganya lupfumo , na u vha na senthara dza pfunzo , zwikhala zwa ikonomi  . 
Vha tshi wela kha tshigwada tsha vhatholi vhaṅwe na vhaṅwe vho themendelwaho nga Tshikimu . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vha o katelwa nga Mulayo  . 
U ya nga Mulayo wa u Dzhielwa Ntha ha Mbingano ya Vharema , mbingano ya tshirema i fhiwa vhuimo vhuthihi sa mbingano ya mulayoni nahone i nga fheliswa fhedzi nga u talana , u fheliswa ha mbingano ya tshirema hu wela nga nnda ha maanda a khothe dza tshirema  . 
Izwo zwine zwa tea u elulwa zwi tea u tandulula zwe zwa si dzudzane tshifhingani tsho fhiraho kha u kovha lupfumo na vha bvaho kha nyimele dzi si dzavhuḓi na u bveledzwa ha mveledziso ya zwa vhashumi na vhulangi ha migodi . 
Ri ṱanganedza u vhuelela ha mitengo ya zwivhambadzwa , zwo itaho uri hu vhe na nyaluwo kha zwa migodi  . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u tshea uri ndi vhugudisi vhufhio vhune vha nga vhu ṋekedza  . 
Ndi zwone , nga tshanduko hu na khonadzeo ya mbilaelo nahone ndi lutamo lwa mbilu yanga uri vhushaka ha shuma vhu vhuedzaho he ra fhaṱa kha nḓowetshumo na kha mushumo vhu ḓo ri fara u ya phanḓa  . 
Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa ya vhatholi vhavho kana vhatshimbidzi vha tshikwama tshitatamennde tsha zwidodombedzwa zwa tshelede yo ṱanganedzwaho na yo shumiswaho  . 
Mvelelo ya u guda ya 6 : Tshivhumbeo tsha luambo na kushumiselwe . 
Khonifarentsi ndi luvhanḓe lwo humbulelwaho u itela nyambedzano vhukati ha sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe nga ha mafhungo a zwino a ndeme a tshimbilelanaho na u ṱuṱuwedza ikonomi dzapo nga u sika vhupo ha khonadzeo u itela u swikela mveledziso ya ikonomi i katelaho . 
Vhalani zwa u vhalela zwa 46 nga u zwi vhea nga zwigwadazwa nga mbili nga mbili . 
Sisiteme iyi i tea u ṱanganedza u fhambana ha zwitaela zwa u shela mulenzhe na mvelele  . 
Ndi khou ṱoḓa u ḓibvisa kha GEMS . 
Tsho tevhelaho tshi nga dzhia sia , zwo kalula , lushaka lwa u dzhia sia lu anzela u sa ḓivhea  . 
Vhunzhi ha u sa bvisela khagala uhu ho lungama na khamphani dzi sa khou shumaho . 
Hezwi , na hezwi kha zwi hulwana , ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi . 
Mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi yo tsikeledza fhulufhelo ḽa mabindu na vharengi kha ikonomi yapo . 
Tsha ndeme , naho zwo ralo , ndivho ya zwikimu zwoṱhe zwa phensheni ndi u ṋetshedza phensheni kha miraḓo nga tshifhinga tshavho tsha miṅwaha ya u notha  . 
Nga kha izwi , hu na mushumo u re kati wa u bveledzisa City Deep ya Gauteng u ya magumoni ayo  . 
Musi dzi seed lot dzo no lugela u sambuluswa , kha vha vhidze muṱoli uri a dzhie sambulu . 
Zwipiḓa zwiṱuku zwa ḓaba ḽi bvaho ṅwedzini , zwo ṋetshedzwaho Afurika Tshipembe nga Muphuresidennde Vho Richard Nixon na zwone zwo ṱaniwa  . 
Ulu lunwalo lu do wanala nga luambo lwa tshiofisi lune vha lu takalela arali vho ita khumbelo yalwo , arali zwo tea  . 
Muhasho wa Vhuendi u ḓo shumisana na Prasa na Ndaulo ya Tsireledzo ya Zwiporo u ṱavhanyisa Bodo ya Tsedzuluso uri hu sedzuluswe u itela u ta tshivhangi tsha khombo hu u itela u thivhela u itea ha khombo mmbi ngaurali . 
Masheleni Vho Pravin Gordhan nga ḽa 26 Tshimedzi 2016  . 
U dovha hafhu a si pfane nga maanḓa na u dzhena tshikolo . 
Muthu a nga shumisa thandululo dza zwa vhashumi malugana na zwiito zwa ofisini kana u pfukiwa ha mulayo ha mvelo ya mushumo , sa u hanelwa ha pfanelo Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso , wa 1994 , na Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi , wa 1995 Mulayo wa vhu 66 wa 1995  . 
Phindulo i kha nḓila ye vha shumisa luambo lwa u fhumula lwa tshifhinga na fhethu  . 
Tshiṅwe hafhu ndi mini tshine vha ḓo pfesesa nga u vhona tshiteṅwa tsho raliho kha mutevhe uyu ? 
Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4 , ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe , vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4  . 
Zwiṅwe hafhu , tshipikwa tsha vhubindudzi nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo Ghana na Nigeria vhukati ha ḽa 20 na ḽa 25 Ṱhafamuhwe , ho dovha hafhu ha shela mulenzhe kha u topola na u sika mimaraga ya vhuvhambadzela nnḓa nnḓa u itela u itela ndemenyingwa ya tshumelo na zwibveledzwa zwa AfurikaTshipembe . 
Miṅwaha miraru i ḓaho , muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha  . 
U fheleledza tshifanyiso tshi vhonalaho u fhaṱa phazili , u fhedzisa tshifanyiso U fara bugu nga nḓila yone na u fhenḓa masiaṱari nga nḓila yone . 
Vha nga kona u dzhia tsheo nga ha nyito dza vhaanewa na u amba nga ha thero . 
Ndaela ya tshifhinganyana ndi ya tshifhinga tshiṱuku nahone I fhela musi hu tshi humelwa khothe nga yeneyo datumu ya u humela khothe  . 
Tshipitshi tshavhuḓi ndi tshi sa farisi vhathu vhuludu nahone tsha dovha hafhu tsha kwama zwine zwa khou bvelela khathihi na u tshimbilelana na nyimele ya henefho hune ha khou ambiwa hone . 
Mushumo muhulwane wa Komiti ya Wadi ndi u thusa vhakhantseḽara vha wadi vho khethiwaho lwa demokirasi u shuma mushumo wavho nga nḓila yo teaho na u imelela vhathu vha wadi  . 
Musi hu tshi pulaniwa ngudo ya yunithi ya vhege mbili , vhadededzi vha tea u vanganya zwikili zwa luambo khathihi na zwa mutheo wa luambo . 
Mutevhetsindo - U dovhololwa ha phatheni dza mibvumo ho ḓoweleaho . 
Hu dzhena mini ? 
Mbu : Hu itea mini arali lufu lwo vhangiwa nga khombo ? 
Hezwi zwi amba : hu na ndangulo nthihi ya nangiwaho ; dzangano lapo lo thomiwa nga ndila ya Trust i re mulayoni , Communal Property Association kana Khethekanyo ya 21 ya khamphani ; dzangano li na vhukoni ho teaho ha u langula ; pulane ya ndangulo yo pfaniwaho nga vhashumisani vhothe vha re hone ; hu na sisiteme yavhudi ya u langula  . 
A vha koni u ita ndingo dza zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini Afrika Tshipembe . 
Zwinepe zwa ID zwiṋa zwi fanaho zwi si na muvhala ( phanḓa ha musi vha tshi dzhia zwinepe vha fanela u khwaṱhisedza na DLTC uri hu ṱoḓea zwinepe zwingana )  . 
Mushumisi a nga dalela saithi iyi hu si na u ṋekedza mafhungo na mathihi a vhuṋe  . 
Ndo ṱanganedza milaedza minzhi nga kha email , twitter na Facebook . 
Vhashelamulenzhe vha vhala bonokhumbulelwa ( scenario ) ḽa ngade ḽi re afho fhasi  . 
Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu , sa ṱhoho ya Khoro na miraḓo I si fhasi ha miṱanu nahone I sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu . 
Zwi fanela u pfesesea uri vhud(ifari ho raliho vhu dzhiiwa sa u pfuka mulayo wa vhud(ifari na uri mutholiwa u na vhud(ifhinduleli ha u lifha mbadelo dzot ( he kha nyimelo iyi  . 
Vho Mashau vha ṱavha miduba ya 6 ya zwimela zwa khavhishi . 
Vha humbelwa uri vha sumbedzise kha fomo ya khumbelo uri phemithi vha ḓo ya vha i dzhia naa kana i tou rumelwa khavho . 
Miṱangano ya vhukwamani i na khonadzeo ya u fhungudza khuḓano na u ṱuṱuwedza ndeme ya vhuṋe ha ndaka na tshumelo  . 
Mutheo wa kushumele wa phoḽisi ya Batho Pele wo katela milayo ya nḓisedzo ya tshumelo ya malo , yone yo sumbedziswa kha pharagirafu 3 afha fhasi , yo bveledzwa u bva kha phoḽisi ya zwipikwa ye ya sumbedziswa kha Ndima ya 11 ya WPTPS  . 
U dzudzanya thikhedzo ha tshitshavha uri tshi dzhenelele kha u lwa na vhutshinyi hu khou ṱoḓea  . 
U thomiwa ha maanḓalanga a vhukati ane a dzhielwa nṱha nga vhoṱhe ane a nga ita na u wana khumbelo iṅwe na iṅwe ya thuso ya ṱhanganelano thwii u bva kha vhone vhaṋe hu si na u shumisa tshanele dza dipuḽomathikhi  . 
U itela u tikedza u shela mulenzhe uhu hu no hwesa vhathu maanḓa na nḓivho , masipala u ita uri hu vhe na u pfumbudzwa ha vhathu  . 
Minisiṱa wa Mutakalo vha ḓo rwelwaṱari tshishumiswa tshiswa tsha u thivhela mbebo lwa tshifhinga tshilapfu tshine tsha dzheniswa fhasi ha lukanda . 
Ndi hezwi , Dyambeu a tshi tevhela vhut ( ala ha mmbwa na phukha yo vusiwaho  . 
Kha vha shumise mihumbulo yavho  . 
Khothe dza Mahosi na magota dzo itelwa kana dzi dzhielwa ntha u ya nga milayo ye ya vha i hone kale ye ya dzheniswa kha Mulayotewa  . 
Zwine zwa fanela u itwa  . 
Ni vhona u nga vha vha re tshiṱorini vha na miṅwaha mingana ? 
Tshenzhemo ya dzitshaka i sumbedza uri vhuaḓa vhu nga fhungudzea zwihulwane na u ita uri tshitshavha tshi vhe na fhulufhelo nga vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki na u bvela phanḓa na u shumisa maitele o teaho  . 
Zwi a shonisa uri vhaimeleli avha vho khethwaho nga tshitshavha vho nanga u sa ṱhonifha u ḓikumedzela na nndwa dzo itwaho u swikelela demokirasi ye ya wanala zwi tshi khou konḓa . 
Nahone zwi tou vha khagala uri phalamennde musi itshi ta mulayo uyu yo vha i khou humbula zwenezwo  . 
Kha miṅwaha ya 20 yo fhiraho , ro isa thikhedzo nga nḓila khulwane kha miṱa i kundelwaho nga kha vhubindudzi ha dzinnḓu , u engedzwa ha mbekanyamushumo dza mindende na nyengedzo ya tswikelelo ya pfunzo na ndondola mutakalo ya ndeme . 
Nyambedzano dza vhuimo ha nṱha ( dze dza vha hone vhege yeneyi ) dzo vha dzo tea , vho ralo , ngauri mafhungo o salaho a ṱoḓa u tandululwa kha vhuimo ha poḽotiki - hu si kha ha thekhinikhala  . 
OPSC yo rangwa phanḓa nga Mulanguli Dzheneraḽa , ane a vha Muofisiri wa Mbalelano . 
Zwa amba uri tsedzuluso ya zwa vhugevhenga i a tea u itiwa  . 
Mbekanyamushumo dza Ndondolo ya Vhulwadze ( DMPs ) u langa dzilafho na mutengo wa malwadze a sa fholi na maṅwe  . 
Ni nga lambedza nga tshelede kha madzangano a shumanaho na u fhelisa khakhathi kha vhafumakadzi na vhana nga u posela kha Mutheo wa Pfanelo dza Vhathu  . 
Tsumbo ya 1 : Arali Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ya humbelwa u todisisa mbilaelo yo tahiswaho nga murado wa tshitshavha ngeno yo livhanywa na minwe ya Mihasho ya Muvhuso , hu do lavhelelwa u ri vhashumeli vha muvhuso vha kha Muhasho wonoyo vha vha netshedze tanzi nga zwine vha divha malugana na mbilaelo idzo  . 
Khabinethe na yone i khou farisana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndivhuwo kha Miraḓo ya Mashango a SADC kha u fulufhela na u tenda u nanga Afrika Tshipembe sa ḽone ḽine ḽa ḓo vha Mudzulatshidulo wa SADC nga Ṱhangule 2017 . 
Tshumelo ya iwe muṋe i leluwaho na u thusa ya awara dza 24Ri na tshumelo ya luṱingo ya othomethiki ine vha nga i shumisa awara dza 24 nga ḓuvha . 
Kha vha davhidzane na ofisi ya Mulanguli wa Masipala malugana na thandela khulwane na zwe vha thoma vha inge kha bugupfarwa  . 
U pulanela ḽa matshelo a U vhona uri SRSA i kha vhuimo havhuoi kha madzangano a dzitshakhatshakha na a dzhango na uri Muhasho u oivha mveledziso dza zwino dza zwa mitambo na vhumvumvusi  . 
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya vhugevhenga u itela u pfulutshela mashangoni a nnḓa kana u shuma mashangoni a nnḓa lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vhakhantselara vha PR a vha faneli u khakhisa kushumele kwa Komiti ya Wadi  . 
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21 , nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa . 
U vusuludzwa uhu ha thekhinoḽodzhi ya bende yo ṱanḓavhuwaho zwi amba uri hezwi zwipikwa zwi ḓo vusuludzwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Zwino ni vho ṱalukanya zwinzhi nga madzinazwao na madzina vhukuma . 
Indasiteri hedzi dzina vhukoni ha u fhira mitengo nga u engedza ndeme nga ndila ntswa , u tumanya mimaraga miswa na nga u shandukisa kana u tanganya zwa u tshimbidza zwibviswa zwa mimaraga  . 
Minisiṱa wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndangulo  . 
Garaṱa ya Z yo katelwaho kha nyendedzi iyi i ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo nga ha uri Netiweke ya GEMS i ḓo vha vhuedza hani kha khetho yavho  . 
U vhala maṅwalo awe ene muṋe na a vhaṅwe . 
Ri khou tea u isa phanḓa na u shumisana roṱhe kha u lwa na vhutshinyi na u ita uri zwitshavha zwi tsireledzeye . 
Nyendedzi idzi dzi randela uri hu nga shumiwa hani mishumo na u avhela vhuḓifhinduleli ha tshumiso  . 
Mutevheṱhanḓu wa Nḓisedzo ya Tshumelo u shuma kha vhuimo hoṱhe ha muvhuso nahone ndi kuitele kwa u shumisana kune khakwo mbekanyamaitele ya khwiniswa nga murahu ha tshifhinga musi hu khou gudiwa ngudo nga kha mutevheṱhandu na u vhiga murahu kha kuitele kwa u ita mbekanyamaitele  . 
Mulalo zwithu zwothe zwi khou mu balela  . 
Muṱangano wa u rangela u pulana u ḓivhadza vha re na dzangalelo dalele website ya Muhasho wa Vhulimi  . 
Mulayotibe u humisela murahu mulayo u khou shumaho wa Mulayo wa zwa Mafhungo a Murengisi wa Dzinnḓu wa 1976 ( Mulayo wa vhu 112 wa 1976 )  . 
Vhagudisi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bammbiri ḽa u rekhodela ; vha vhiga phesenthedzhi u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi . 
Thetshelesa kha khasho ya khanedzano dzo khethiwaho na zwitatamennde kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
U kona u fanyisa maipfi na zwo oliwaho . 
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24 . 
Zwo bviswaho zwi tea u tshimbidzana na ṱho ḓea zwavho musi vha tshi swika kiḽiniki  . 
Ri ṱuṱuwedza na vhaswa vhane vha khou fara miṅwaha ya 18 ṋaṅwaha , uri vha ṅwalise lwa u tou thoma uri vha kone u voutha . 
Zwiṅwe hafhu , vhupfumbudzi hu itwaho luthihi ho vha hu songo lingana u khwaṱhisedza uri vhaofisiri vho lugela u shuma nga mafhungo aya a elanaho na khakhathi dza miṱani  . 
U shumisa vhusevheḓi ha maṱo na zwifanyiso u wana ṱhalutshedzo U sedzulusa zwifanyiso zwavhuḓi na u amba nga hazwo , ha ambwa na zwine zwa elana na tshenzhemo yo ḓoweleaho . 
Hune ha vha na mitalo ya ndinganyahuvhili i fhiraho muthihi kha zwivhumbeo kana zwithu . 
Kha vha vhone uri khumbelo i a sethifaiwa nga dokotela wa phukha o themendelwaho nga South African Veterinarian Authority  . 
Vha humbelwa u dovha u rumela vha tshi khou shumisa ipfi ḽa ndeme ḽo teaho . 
Pholisa ḽa ridzeve ndi muraḓo wa tshitshavha a itaho mushumo wa mapholisa kana zwi itwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga nnda ha mbadelo ( ndi muthu a shumaho awara dza 16 nga ṅwedzi )  . 
Izwi zwi ḓo vhea maimo a DziAgri-park u shuma sa maitele a ndeme u bveledza ḽidzinginywa ḽa NDP ḽa maano a vhuṱali a mveledziso ya vhupo ha mahayani u ya nga khonadzeo yaho ya u tikedza mveledziso ya vhulimi vhuṱuku na u ṱuṱula maphurosesele a zwiliṅwa vhuponi ha mahayani . 
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ( mulayo 108 wa 1996 ) i fha mutheo wa u shandukisa na u bveledza Kharikhuḽamu kha Afrika Tshipembe ḽiswa . 
Afurika Tshipembe ḽi dovholola khuwelelo yaḽo kha tshitshavha tsha dzitshakatshaka u ṱuṱuwedza zwigwada u isa phanḓa na u ṱoḓa thandululo ya tshoṱhe ngei Mabvaḓuvha Kati  . 
Arali CC yo vha i na nnḓu ine ya vha yayo , kha vha wane maṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na kha Gwama ḽa Lushaka lu ambaho uri mihasho a i na thaidzo ya u bvusuludzwa ha CC  . 
Naho zwo ralo , mapholisa vha ḓo bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha ṋea muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a ḓo dzhia tsheo  . 
Muvhuso washu u khou bvela phanḓa na u sedza nḓila dzo fhambanaho dza u wana thandululo dza u lambedza dza tshoṱhe khathihi na u vula zwikhala u itela vhashai na vha kiḽasi ya vhukati uri vha kone u ṱhaphudza pfunzo dzavho dza nṱha na vhupfumbudzi . 
Vho vha vhe vhashai vhukuma . 
Mikano iyi yo dzhiela fhasi tshoṱhe na nga u ḓiimisela mushumo u itwaho nga zwiimiswa zwa matshilisano kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe na u vhona uri zwi a tshinyadzwa  . 
Thandela dza fulufulu tshifhinga tshinzhi dzi katela vhubindudzi vhuhulwane na muvhuso nga u angaredza wo shuma mushumo wa ndeme kha u ṱanḓavhudza themamveledziso ya ndeme kha ikonomi dzine dza khou bvelela  . 
Arali vha tshi tea u ṋea vhuṱanzi khothe , tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera ( fhethu ho dzumbamaho )  . 
Hu na maḓuvha mangana kha ṅwedzi uyu ? 
Kha ri ite nyito Bulani uri avha vhana vha nigafhi ? 
Izwi zwo ita uri hu sa vha na vhudziki kha mimaraga ya masheleni . 
Naa vha a fhindula kha zwa mbeu ? 
Vhadzulapo vha tea u vhoniwa sa madzhendedzi a shumaho a tshanduko na mveledziso  . 
U dzhia tsheo ya uri hu ṱoḓea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u ṱoḓisisa u bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu  . 
Masipala i fanela u sika mirando ya Komiti dza Wadi dzayo ine ya fanela u fhiriswa nga Khoro ya Masipala  . 
U thusiwa nga Muofisiri Muhulwane Ramulayo Vho Eric Mkhawane na tshigwada tsha vhaḓivhi kha zwa mulayo wa muthelo , thandululo ya mbilaelo , vhudavhidzani na ṋetshedzo ya tshumelo dza tshitshavha  . 
Murena Vho Joffe , vho lovha vha na miṅwaha ya 85 , vho vha ramulayo wa muimeleli kha tsengo dza Rivonia na Little Rivonia . 
Mukomana wawe o vha e Davhana , wa nnd(u ya Vhuhosi  . 
Iyo a i nga ḓo vha nyimele kha thaidzo dza ikonomi , sa tsumbo  . 
Magota o dzula fhasi a langana uri ndi khwine vha tshi mu milisa tshivhindi  . 
Izwi zwo fhambana na zwa maṅwe mashanago a Afrika , hune miṅwe milandu -u tou fana na ya u vhulaya- ya farwa u fana na ya vhuloi  . 
Todani thikhedzo ya nnda ya thekhinikhala na mulayo arali zwi tshi todea  . 
Thandela i ḓo pfumbudza vhaswa vha 15 000 sa vhashumi vha zwanḓa na pulambara u lugisa u bvuḓa ha phaiphi zwitshavhani zwa havho ; i ḓo vha ṋea zwikili uri vha kone u thoma mabindu avho kana vha wane mishumo yo teaho . 
U ṅwala , tsumbo , mafhungo u tshi ita nḓowenḓowe ya u ḓivhadza kana u ṱalusa muṅwe - u bva afho wa ṅwala pharagirafu ya ṱhaluso hu tshi shumiswa mafhungo aya nga nḓila i lunzhedzanaho . 
Ndangulo ya kushumele i tea u vha tshipiḓa tsha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho  . 
Muhwalo wa zwibveledzwa u nga kona ha u ṱun ḓwa . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Khwiṋiso ya Mulayotibe wa zwa u Rennda Nnḓu , wa 2013 kha Phalamennde . 
U ṅwala na u ṱalutshedzela mafhungo Uri vha kone u sika na u ṱalutshedzela mafhungo , vhagudi vha ṱoḓa nḓivho nga ha luambo , nḓivho na mafhungo na vhutsila ha luambo na dzinḓila  . 
Khabinethe i ṱanganedza tsheo iyi , ine ya vha dzangalelo ḽa nṱhesa kha vhaṋameli na nḓowetshumo ya thekhisi . 
Vha fanela u ita ndingo hut she ho sala maḓuvha a 30 u bva tshe ya swika . 
Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu wa vunḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo Muraḓo  . 
Project Darling yo fhedza yo wanulusa dzidaimani dze dza vha dzo dzhiwa lu si lwa mulayo na u dzhiululwa ha thundu ine ya paḓa 50 miḽioni wa dzirannda , miḓi ya 15 na miḽioni na R43 miḽioni ya kharentsi ya nnda . 
U khwinisa u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a u tandulula phambano U katelwa na u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwi khwaṱhisa demokirasi yashu na u ita uri i vhe yo dzhenelelaho . 
Humbula zwauri tshitshavha tshi humbula u fana na u ita zwithu nga ndila i fanaho . 
Khabinethe i ṱanganedza tsheo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u engedza tshikhala kha miraḓo ya Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe(SANDF)yo rumelwaho kha Democratic Republic of Congo ( DRC )  . 
Kuvhumbelwe na khetho dza Khoro dza Masipala 157 . 
Vha tamba zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa zwiṱori vha tshi shumisa ngafhadzo ya muvhili na luambo lwo ḓoweleaho vhe vhavhili vhavhili kana vhe zwigwada zwiṱuku . 
Vha ḓo ḓivhadzwa uri khumbelo yavho yo tendiwa naa  . 
Muoditha Dzhenerala u vhiga kha Phalamennde nga ha uri ndaela dza tshinyalelo dzo tevhedzwa naa  . 
Zwibogisi zwi si na tshithu kha tshifanyiso tsha Kha ri ṅwale ṋotshi ni khou zwi vhona ? 
Tshiimo tsha nṱha tsha nyito dzi siho mulayoni kha vhuimo ha nṱha ha muvhuso zwi ita uri u lwisa vhuaḓa zwi konḓe  . 
Fhethu hune ha shumelwa hone hu fanela u vha na tshedza tshavhudi  . 
U shumisa gwati ḽa bugu kha u humbulela u bvumba . 
Maga o khetheaho ane a kwama madzangano na dzikhamphani dzine dza nekedza tshumelo ya thogomelo ya hayani  . 
Sa zwe nda amba , u khwinisiwa ha vhubveledzi , zwi tshi katela na nyaluwo ya mishumo , i bveledza khwiniso ya vhuimo ha vhutshilo  . 
Kha vha rumele manye ṱu avho kha muimeleli wa vunḓu wa ISS Ofisini Khulwane ya vunḓu ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha  . 
Zwa mbeu kha kuitele kwa khothe idzi zwi sa dzhielwi nṱha  . 
Ndingedzo dza u vusuludza zwithu dzi tshe ntswa-ntswa lune u shuma hadzo ha ḓo vhonala nga vhuya  . 
U sika phetheni dzavho dza nomboro . 
Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi . 
Dziminisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa vha ḓo dzhenelela kha mishumo yo fhambanaho yo sedzaho kha u alusa mveledziso na u manḓafhadzwa ha vhaswa . 
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone  . 
Lavhelesani mafhungo a re afho fhasi . 
KHETHEKANYO YA A : THOLOKANYONḒIVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho khao . 
Vhulanguli Vhuhulwane ha Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa vhune ha vha na Zwipi ḓa zwa Vhuimeli zwa Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vhu ṋekedza tshumelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shumaho , u dzula na u dalela mashango ḓavha . 
Fhedziha , a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo . 
Vho Lawrence Mavundla ( u tholwa hafhu )  . 
Vhathu avha vha anzela u vha na maanda , vha anzela u dzhiela fhasi milayo ya vhupo na ndangulo , nahone vha nga ita uri hu vhe na u tshinyadza mbekanyamushumo dza tshitshavha  . 
Hovha na vhavhuyelwaho vha swikaho miḽioni dza 2,5 nga 1999 - huno zwino huna vha fhiraho miḽioni dza 12  . 
Izwi ndi musi ho sedzwa masiandoitwa kana u wana vhuḓifhinduleli ha muiti wazwo , nga nḓowelo a zwiṱuṱuwedzwi u dzhia tsheo yo sendekaho kha lutendo lwa vhurereli vhune a vhu koni u ṱolwa lwa sainthifiki  . 
Minisiṱa wa Mutakalo Dokotela Vho Aaron Motsoaledi vho ḓivhadza pulane dza muvhuso dza u lwa na HIV na AIDS . 
Ri khou wana vhashumisani na vhafaramikovhe kha u tandulula fhungo ḽa dzinnḓu kha migodi ya ḓorobo . 
Kha vha haseledze mafhungo oṱhe a mutakalo na dzilafho na dokotela wavho . 
Vha nga ḓi baḓekanya na dzangano ḽa vhashumi vha ita na u ṱereka . 
Izwi zwi fha mbonelo ya Ndayotewa kha u bvisa zwithivheli zwa u ṱanganya zwigwada zwi kundelwaho sa miraḓo i shelaho mulenzhe kha zwitshavha zwihulwane  . 
Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha zwa mishonga tsha Yunivesithi ya Stellenbosch na Tshibadela tsha Akhademi tsha Tygerberg tshine ha vha Phrofesa Vho Andre van der Merwe , Dokotela Vho Alexander Zuhlke , Phrofesa Vho Rafique Moosa , Dokotela Vho Amir Zarrabi na Dokotela Vho Zamira Keyser . 
Vha munwe wa vhathu vhane vha ita uri vhathu vha swikelele thodea dzavho nga u vha nekedza thuso ya masheleni uri vha kone u vuledza miloro yavho ! 
Mutshimbidzi u tea u fhirisela vhutsila ha u tshimbidza kha vhadzulapo  . 
Nga murahu ha u dzama ha khosi Ramaremisa , ho d(o dzhena mukololo Ratshimphi ( Mphaya ) we ene a d(o vhusa shango nga nd(ila i mangadzaho  . 
A hu na poso ine ya ḓo itelwa khungedzelo u swikela hu tshi fhela maitele a u vhambedza na u vhea vhashumi zwikhalani zwavho  . 
QLTC yo bveledza phurothokholo ine ya ṱalutshedza mishumo na vhuḓifhiduleli zwo fhambanaho zwa musheli wa mulenzhe muṅwe na muṅwe kha Fulo ḽa u Adoputa Tshikolo nahone i ḓo sumbedza nḓila ya u shela mulenzhe ha vhafaramikovhe , vhaofisi , ṱhoho dza tshikolo , vhagudisi na SGB kha maitele a u khwaṱhisedza u gudisa na u guda ha ndeme Ndivho ya iyi phurothokholo ndi u ṋetshedza tshishumiswa tshi konisaho u shumisa Thendelano ya NEDLAC kha Pfunzo ya Mutheo na Tshumisano na Zwikolo . 
Arali Jabu u nga khonela kha tsha monde tshaṋu . 
Izwi zwi nga d(isa mvelelo dza uri uyu muthu a fhiriselwe fhethu ha vhan(we vhathu vha thungo-thungo hune a sa d(o wana thuso  . 
Muvhuso u ḓo ṱoḓa u ranga phanḓa , u tikedza na u tshimbidza diso iḽi nga kha mbetshelwa ya zwiṱuṱuwedzi zwa vhubindudzi , thuso ya mbambadzo , u swikelela masheleni na vhubindudzi ha muvhuso , nga maanḓa kha themamveledziso ya ikonomi ya matshilisano  . 
U dzhenelela kha u imba nyimbo dzi na nyito . 
Muthu o luzaho u anzela u badela mbadelo dzo bveledzwaho nga u shumiswa ha vhoramilayo  . 
Ngauri muvhuso wapo u na mushumo wa ndeme wa u bveledza CBNRM , muvhuso u na mushumo wa u vhona zwauri muvhuso wapo u a kona u tikedza madzangano apo kha dzimbekanyamishumo dzao dza CBNRM  . 
Zwiimo zwa mutsho zwo kalulaho zwi elanaho na mufhiso wa mufhe zwi shushedza ikonomi yashu - , zwi shushedza matshilo na maitele a u ḓitshidza a vhathu vha hashu , na - nga nnḓa ha musi ri tshi nga dzhia vhukando zwino - zwi ḓo shushedza vhuhone hashu  . 
Vhuṱambo ha u elelwa Ḓuvha ḽa Afurika vhu khwathisa mushumo we wa itwa na u dzhenela ha Afurika Tshipembe kha mbekanyamushumo ya dzhango khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone  . 
Zwi tshi khou bva kha khetekanyo ya vhu 4 ya mulayo , mulangi muhulu u do dzhia vhukando ha u vhona uri vhune ha mirado , vhulwa na vhusevhi na maitele a vhusevhi na vhune ha zwiko zwa mafhungo zwi khou tsireledzwa ubva kha u bviselwa khagala hu songo tendelwaho  . 
U ḓivhadza Nedlac uri dzangano ḽa vhashumi sekondari vha ita zwine zwa vha thithisa kha pfunzo dzavho  . 
Hu itwa-vho na themendelo dza ṱhoḓea dza uri hu dzhielwe zwifhio nṱha musi hu tshi tandululwa thaidzo dza zwa vhuloi na khakhathi dzo teaho . 
Maimo a asesimennde a a ṱanḓavhudzwa hu tshi itelwa gireidi iṅwe na iṅwe nahone hu a ṱalutshedzwa vhungomu na vhuphara ha zwine vhagudi vha tea u ḓivha na u kona u zwi ita  . 
Thumbu ya Swongozwi yo fura malofha a muhali kha ṅwaha wo teaho wa muthelo  . 
Vhashumi na mutholi vha fanela u dzhia vhuḓifhinduleli vhoṱhe ha fhethu ha u shumela hune ha vha ha mutakalo wavhuḓi nahone ho tsireledzeaho  . 
Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli . 
Vhukonḓi ho ḓiswaho nga mbudziso ya luambo , mvelelo na sisiṱeme dza poḽitiki a si vhu ṋeaho khaedu  . 
Ni ḓo kona u zwi vhona uri mafhungo aya oṱhe o ṅwalwa e kha tshifhinga tsha zwino . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , vha i ḓadze nga u tou ṅwala zwavhu ḓi nga maḽe ḓere mahulwane . 
Tsha u thoma , ro ita uri pfunzo i vhe khombekhombe kha vhana vha re vhukati ha vhuṅwe vhukale ha u ya tshikoloni  . 
Vhulwadze hanga vhu kwamana na vhadzimu  . 
Komiti dza Wadi dzi sedzea sa zwiimiswa zwa u eletshedza zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe zwine zwa sa fanela u dzhia sia  . 
U dzudzanya , u langula na u tshimbidza phurogiremu ya CBP ha masipala zwi ṱoḓa thimu yo ḓiimiselaho uri i ḓo tikedza Mulanguli wa CBP  . 
Ifa la mufu li tea u vhigwa kha Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu  . 
Arali khumbelo yavho i songo tendiwa ofisi ya SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga luṅwalo uri ndi ngani i songo tendiwa . 
Zwi ḓi nga na kha U thetshelesa na U amba , u nga si humbele vhagudi nyambedzano pfufhi kha Gireidi ya 7 , Themo ya 1 , vhunga izwi zwi tshi nga funzwa fhedzi nga murahu . 
Matshimbidzele a mulayo ane a nga kondisa  . 
Dziṅwe khoro dza dziḓorobo khulwane dzi a kona u vhumba dzikhoro ṱhukhu  . 
Kha tshiimo itsho tsha bvela phanda mulayo wa tshirema wo vha u saathu u dzhielwa ntha khathihi na sisiteme ya mulayo wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe  . 
Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa sekithara ya phuraivete ine ya shuma zwavhuḓi ine ya khou bindudza kha vhukoni ha u bveledza  . 
Nyendedzi ya lushaka ya milingo tshifhinga tshoṱhe , i ombedzela uri zwithu zwa vhutsireledzi ha mimoḓoro ya kale nyana , zwi tea u bveledziswa  . 
Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe , u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo , kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo . 
Mbudziso - Kha vha ḓilugisele mbudziso dzi bvaho kha Miraḓo ya Komiti . 
Mulayo wa mashangoḓavha u shumana na thaidzo dza mashangoḓavha na dza vhukati ha tshaka nga nthihi  . 
Komiti i a kona u tevhela mvelaphanḓa ya masipala nga ka mivhigo vha badelisa tshelede ṱhukhu  . 
Musi hu na zwine zwa sa khou tshimbila zwavhudi kha thandela , maanda othe kha thandela a nga livhiswa kha thaidzo  . 
Hoṱhe he ra ya hone , vhathu vha vhaswa vho dzulela u sumbedzisa fhungo ḽa mitengo ya nṱhesa ya data Afrika Tshipembe  . 
Tsheo iyi ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli ha muvhuso ha u wana thandululo yo katelaho . 
Hezwi zwi angaredza ndila dza u bveledza mishumo  . 
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini . 
Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha vhu ṋea thendelo ya u ṱun ḓa musi ho no wana khophi ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 . 
Tshihumbudzo itshi tshi khou itwa tshanduko dza ndeme dzine dza ḓo sumbedza mushumo wa ndeme wo itwaho nga maAfrika Tshipembe vha vharema kha nndwa ya u Thoma na ya Vhuvhili ya Ḽifhasi na u vha ṋetshedza ṱhonifho yo teaho . 
Zwazwino ri ḓo vhidza vha Iran uri vha imise thuso yavho ya zwa mmbi na zwigwada zwa zwifheṱashango na u vha vhudza uri vha imise thuso yavho ya zwa masheleni  . 
Musi Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I tshi voutha kha mafhungo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ino , khethekanyo ya 65 a I nga shumi ; vhudzuloni hazwo- ( a ) murumiwa muṅwe na muṅwe kha vhurumiwa ha vunḓu u na vouthu nthihi ; ( b ) mbili tshararu tsha vhurumiwa tshi fanela u vha hone phanḓa ha musi vouthu I tshi nga dzhiiwa kha mafhungo ayo ; na ( c ) mafhungo ayo a tshi ḓo tshewa nga vhunzhi ha vouthu dzo dzhiiwaho , fhedzi arali hu na thai kha masia oṱhe a mafhungo , murumiwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo  . 
Mitevhe ya nomboro u khwaṱhisedza na u bveledzisa zwikili zwa vhagudi zwa u vhala . 
Luimbo ulu lwo imbiwa nga tshifhinga tsha mbofholowo  . 
Ndi zwa ndeme u vha na nzhele uri hu na ndinganyiso vhukati ha u tsireledza mafhungo a tshiphiri na u ṋetshedza mafhungo a fushaho u konisa miraḓo ya tshitshavha uri i ṋetshedze vhaimeli na u kona u hanedza lu pfeseseaho  . 
Vha nga dzoina hani GEMS ? 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho kha themo , khathihi na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo . 
Khumbelo dzoṱhe dza thendelo dzi ṋetshedzwa nomborondaula musi dzi tshi tou ṱanganedzwa  . 
Nḓivhadzo : Arali vha mualuwa kana vha si nga si kone u uya ofisini u ita khumbelo , muraḓo wa muṱa kana khonani a nga vha itela khumbelo . 
Vhagudi vha ḓo bvela phanḓa na u ola zwifanyiso na u shumisa zwithu zwi fareaho kha u tandulula thaidzo Ndi zwa ndeme uri zwifanyiso na nyolo zwi vhe na nomboro khathihi na mafhungo a nomboro . 
U linga mushumo wa tshigwada tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Tshimedzi u swika 30 Nyendavhusiku  . 
Muṱangano nga muhumbulo wo tendelana uri hu ṱoḓea maga nga u ṱavhanya ane a tea u dzhielwa nzhele hu u itela u tandulula masiandaitwa a u gonya ha mitengo ya zwiḽiwa nga maanḓa kha miṱa i shayaho , hu si na , fhedzi , u ṱoḓa u swikela zwiimo zwa shishi zwa tshifhinga nyana nga phindulo dza tshifhinga nyana  . 
Ngeletshedzo idzi ndi dza nnyi ? 
Ri nga hulisa lwa khwiṋe avho vhane vha khou bveledza nungo idzi nga u ambedzana ri khagala nahone ro khwaṱhisa nga ha zwiteṅwa zwa u bveledza mbekanyamaitele ya tshumelo ya nnyi na nnyi sa zwiteṅwa zwa pfanelo dza vhathu  . 
Shedulu ya Pulane ya wadi a U dalela na u lavhelesa fhethu hune ha dzuliwa hone uri hu tevhedzwe mbetshelwa ya Mulayo uyu  . 
Hune musidzana a vha na miṅwaha ya nṱha ha , mulandu u fanela u vha wa u tshipa arali a tshi ri a ho ngo vha na thendelano  . 
Ro ḓiimisela u ṋetshedza vhupo vhune vhagudiswa vha ḓivhadzwa nga vhuḓalo nga ha mafhungo a zwa mbebo na u vha na mafhungo ane a ḓo vha thusa kha u dzhia tsheo dzo teaho . 
Afurika Tshipembe ḽo sumbedza mvelaphanḓa ya u ṱavhanya malugana na u ṱanḓavhudza pfunzo ya vhana vha sa athu thoma tshikolo nahone vhana vhane vha ṱoḓa u swika miḽioni dza 8 vha wana zwiḽiwa tshikoloni  . 
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso  . 
Kha Vhagudi vha gireidi ya 3 vhagudi vha shuma na zwithu zwa didzhithala lwa u thoma . 
Kha tshigwada , kha vha dzhie tsheo ya uri ndi ngudo ya nnyi ine ya nga shumiswa lwa khwiṋe afho nṱha  . 
U vhona vhaṅwe vha tshi khou bambela ho ngo vhuya a kha ḓi lenga . 
Muṱambuluwo wavho u tea u sa vha na phurotheini  . 
Khabinethe i vhaiswa nga u u xelelwa ha matshilo dzibadani dza shango ḽashu hune hu khou vhangwa nga u reila nga u sa londa , vhuhwarahwara na u shaya vhuḓifhinduleli ha vhareili  . 
Kha nndwa dzot ( he dzenedzi vho kundwaho ndi vha Ha-Tshivhasa  . 
Kha vha vhekanye izwi nga zwigwada zwa mafhungo ane a elana na u bveledza tshiṱirathedzhi tsha u swikelela tshipikwa tsha tshigwada tsha mafhungo maṅwe na maṅwe  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe tshi fusha nḓila dza QQT , zwi amba uri b Minisiṱa u ḓo shumisa pfanelo dzoṱhe dza kha mikovhe na nzwalelo dza SAX , o imela Muvhuso , hu tshi katelwa na pfanelo dza u vha mufaramukovhe na muraḓo wa SAX  . 
Vhukati ha maga aya hu na phimo dza nzwalelo dzi fhungudzeaho , mithelo i fhungudzeaho na u engedzea ha mishumo  . 
U swika zwino , vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele , nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho . 
U rera zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho 6 . 
Thumetshedzo ya 1  . 
Vha tea u sumbedza garaṱa yavho ya vhuraḓo vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo sa tsumbo , madokotela , ṅanga dza maṋo , vhorakhemisi , vhomakone na zwibadela musi vha tshi vha dalela . 
U thivhela u tambudzwa na pfukiwa ha pfanelo dza vhuthu  . 
Mashango aya mavhili a na vhushaka ha vhuḓi ha vhavhili na ha ikonomi , ngeno hu na uri Zambia ndi ḽiṅwe ḽa mashango mararu a nṱha a re na vhufarisani ha mbambadzo kha dzhango ḽa Afrika  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu anzela u vhonwa sa maitele a u shumana na vhugevhenga vhu sa dini  . 
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwi fanaho na dzifilimu , dzividio , u rekhodiwa ha mibvumo na zwishumiswa zwo teaho zwi nga wanala kha akhaivi dza filimu , vidio na mibvumo  . 
Vha nga engedza kha idzi nga u nanga tsumbo dziṅwe na dziṅwe dzi wanalaho na maṅwalwa o teaho u vhulungea havho  . 
Mbadelo ya aphiḽi ine ya badelwa musi muhumbeli a tshi ita aphiḽi ya u haniwa ha khumbelo yawe ndi R50  . 
Magaraṱa a vhuimo ha nomboro a nga kona u shumiswa u sumbedza mahumi na vhuthihi . 
U khwathisedza uri ndi zwa khwaḽithi : U ela kushumelwe kwoṱhe kwa thandela nga misi  . 
Zwigwada zwoṱhe zwi tea u ṋetshedzwa mafhungo o fhelelaho malugana na ndivho ya maitele , pfanelo dzavho kha maitele na mvelelo dzine dzi nga vha hone dza maitele . 
Mutsho u na masana nahone hu a dudela na u fhisa . 
Vhahumbeli vho ita khumbelo ya khaṱhululo ya tsheo ya Khothe ya Ndayotewa . 
Kha samithi iyo , Muphuresidennde vha ḓo vhuedzedza mushumo wa u vha mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa SADC kha Polotiki , Vhupileli na Nyanḓano ya Tsireledzo . 
Vharengisi vho ṅwaliswaho vha tea u dzhenisa ṋomboro ya VAT  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi vhoṱhe vha malofhani , vhomakhulu vha malofhani kana muunḓi wa mulayoni ha u badela tshelede ya u unḓa  . 
Vhorapfunzo , na vhaṅwe vha kundelwa u vhona mushumo wa vhuṱhogwa une ṱhuṱhuwedzo ya vhureleli ya u ita kha ḓivhazwakale ya muthu , mbumbo ya mvelele na pfunzo  . 
Khumbelo ya vhudzulapo ha mashango mavhili madzangano a mabindu murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo  . 
Sa izwi inwi no gudela mushumo uyo wa fhasi ya nyimele dzo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa  . 
Miṱangano ya u tandulula thaidzo i vha hone kha vhuṅwe vhuimo  . 
Thithiso iyi ya themamveledziso ya pfunzo i khakhisa vhana vhashu na u dzhiela fhasi vhuḓidini ha shango ḽashu ha u ṋetshedza pfunzo ya ndeme . 
I dovha hafhu ya sumbedzisa khonadzeo ya mishumo ine ya nga sikwa kha u kaṋa na u shandukisa bayomasi i tshi ya kha fulufulu . 
Thaidzo ndi ya uri Vhaloi havha vha livhana na zwithu zwivhili  . 
Nga u khwaṱhisedza uri ri thola vhashumi kha vhuimo ha tshoṱhe , ri ḓo ḓisa vhudziki vhuhulwane kha phurofesheni khathihi na mbuelo dzi tshimbilelanaho dzoṱhe  . 
Raluswielo o d(o takuwa a ya a dzula Vhulaudzi ha Khaladzi yawe Nyatema he a dzamela hone  . 
Hei mishumo mihulwane ine ya ḓo farwa ndi luswayo lwa zwe zwa swikelwa nga vhafumakadzi vhapo vha vhukoni vhuhulwanesa na zwihulwanesa zwe zwa swikelwa nga vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe . 
Mulayo wa Muhanga wa Kushumele kwa Vhushaka ha Mivhuso wa 2005 , wo itelwa u ṱuṱuwedza na u tshimbidza u dzhia tsheo nga u shumisana vhukati ha vhuimo vhuraru ha muvhuso uri mbekanyamaitele na mishumo kha vhuimo hoṱhe zwi ṱuṱuwedze nḓisedzo ya tshumelo na u wana nḓila dza u swikelela ṱhoḓea dza vhadzulapo nga nḓila i vhuedzaho  . 
Vha dzule kha tshidulo tsha goloi vhukule ha 1m u bva kha garat ( a  . 
Dzina ḽavho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na , arali zwi hone , vhuimo ha muthu ane a khou saina thendelano  . 
Naho zwo ralo , tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga . 
Hafhu , miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi , ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho , u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi , ro vha ri sina thikho fhedzi ; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma  . 
Khabinethe i ṱanganedza u thomiwa ha ofisi dza mbilo dza mavu u mona na shango u konisa vhoṱhe vho teaho uri vha ise mbilo dza mavu . 
U lingwa ha mushumo wa U ṅwala hu ḓo sedza nga maanḓa kha vhukoni ha mugudi ha u wana ṱhalutshedzo na u vhona uri dzo ṅwalwa nga nḓila yone u gumafhi , tsumbo , Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi re zwone , mupeleṱo na ndongazwiga . 
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi , zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
Vha shumise maḓi zwavhuḓi nahone arali zwisima zwoṱhe zwo xa , vha vhige izwo nga u ṱavhanya kha Muhasho Wapo wa zwa Maḓi na Maḓaka . 
I sumbedza uri thandela i khou tevhedza hani mugaganyagwama we wa tendelelaniwa ngawo na uri naa hu na vhukando vhune ha tea u dzhiwa naa u itela u vhuisa ngonani  . 
Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere , vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi . 
Dzhenisani maṱaluli a si gathi uri a ni thuse u bveledza muanewa waṋu . 
Saizi ya tshiṱaha i langwa nga saizi ya tshiṋoni . 
Ndivho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi ndi u vhona uri muthu a ne a vha na tshigida u na vhukoni ho teaho u vha na tshigidi . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo , vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo  . 
Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai , ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008 , ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004  . 
ZWINE ICD YA D(O KUNDWA U ZWI THASULULA NA URI NDI NGANI ? 
MILAYO YA MUVHUSO WAPO yo vhewa uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi kone nga nḓila yone musi hu tshi lwiwa na thaidzo dza nḓisedzo dza tshumelo dza fhasi-fhasi khathihi na u khwiṋisa nzulele ya zwa ikonomi na vhutshilo ha vhadzulapo  . 
Mavhudzi awe a dzula o ṱhamalala . 
Khabinethe i khoḓa maitele a ṱhanganelo na u fhindula ho itwaho nga muvhuso , mabindu na maAfrika Tshipembe zwao kha u thusa miṱa yo welwaho . 
Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei . 
Kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu . 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1 : Vhulanguli ha Ndangulo ya zwa vhashumi mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi  . 
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha tea u ṋekana nga ṱhanziela dza vhukuma dza muthelo uri vha kone u bindula kha tshikimu . 
Matshimbidzele a Poswo o thoma nga Phando 2000 , u ya nga khethekanyo ya Mulayo wa tshumelo dza Poswo wa 1998 , une wa tshimbidza sekitha ya poswo  . 
A huna tshifhinga tsho vhewaho tsha hei tshumelo Zwi a fhambana u ya nga vundu . 
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa , u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia . 
U uuwedza u angana na NF  . 
Tshiteṅwa tsha vhuraru , ho vha u sedza tshoṱhe kha idzo nyito zwine zwa nga vhanga dzikhakhathi  . 
Ro takala u vhiga uri hei ndambedzo i ḓo thoma mishumo yayo nga Lambamai , zwi tshi langiwa nga Khammphani ya Lushaka ya u Lambedza Dzinnḓu . 
Hune ha vha na maga a khaṱhululo a nga ngomu , a fanela u shumiswa phanḓa ha musi hu saathu u itwa zwiṅwe zwithu . 
Saintsi dza Mupo , Mathemathiki , nz , nga English . 
Vha lingedza u ṅwala madzina avho nga u shumisa mihumbulo yavho sa vha konaho u vhala bugu , zwa vha ita uri vha takuwe siani vhuṅwali . 
Zwino dzhenisani maipfi a no amba zwi no fhambana na zwa maipfi o swifhadzwaho  . 
Kha hu shuiswe pulane dza themo kha gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa nyito na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo ya u linga ha fomaḽa . 
I fanela u farwa tshifhinga tshoṱhe u itela u konisa komiti ya wadi uri i pulane nga nḓila yo teaho  . 
Phalamennde yo ita na u thoma komiti dza tshifhinganyana uri dzi sedze kha mafhungo o khetheaho , a tshifhinga tshipfufhi  . 
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma , u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo . 
Nda sedza nnḓu na vhathu vhe vha vha vha tshi khou bvelaphanḓa na mishumo yavho . 
Muhanga u no nga sa uyo wa vhulanguli u alusa tsireledzo ya zwiḽiwa na u sika vhupo vhune ha konisa u alusa vhubveledzi ha tshoṱhe . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe ) U shela mulenzhe kha nyambedzano ya tshigwada na ya kiḽasi , a tshi dzinginya-vho ṱhoho dza mafhungo khathihi na u bva na mihumbulo . 
Marangaphanḓa Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 , u amba zwa uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhea Muofisiri wa Mafhungo na Vhafarisa Muofisiri wa Mafhungo vhane vha ḓo fara vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo , na u thusa vha iti vha khumbelo uri vha ḓise khumbelo dzavho . 
Komiti dza wadi dzi vhonala dzi tshi ḓivha IDP na phurosese ya u i bveledza  . 
Mbadelo dza nṱha dza hayani dza u dzheniselwa inthanete ya luvhilo luhulwane ndi tshikhukhulisi tshihulwane  . 
Vha elelwe uri ndi zwa ndeme uri miraḓo yoṱhe ya komiti i dzhenela muṱangano  . 
Bogisi a lo ngo tea u bvulwa na luthihi . 
U bvelaphanḓa ngaralo hu ḓo vha tshipiḓa tsha nzudzanyo ya mbekanya mushumo ya u guda . 
Maḓi a na ndeme , vhaswa a vho ngo tea u ṱambulutshela maḓini sa izwi zwi tshi vhanga malwadze . 
Khabinethe i tsivhudza vhashumisani uri vha shume na muvhuso nahone vha vhe na vhuḓiimiseli ha u thasulula mafhungo a dzipfanelo dza tshifhinga dzo tsireledzwaho . 
Zwiliṅwa zwo tshinyadzwaho nga gomelelo zwi nga shumiswa kha khamphani dza u phurosesa miroho . 
Musi tshanduko dzo no shumiwa , ṱhanziela i khwaṱhisedzaho u ṅwaliswa ha tshanduko i ḓo rumelwa kha Close Corporation . 
Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe . 
Nga matsheloni a Ḽavhuraru ḽa 16 Fulwi 1976 , vhana vha zwikolo u mona na Soweto vho kuvhangana fhethu ha vhukuvhangano hu fhiraho 12 vha tshi itela mumatsho . 
Arali vha nga khetha fhethu hune ha vha kule nahone hu tshi konḓa u swikea kana fhethu hu songo tsireledzeaho , a vha nga ḓo wana vhathu vhanzhi vhane vha ḓo ḓa muṱanganoni  . 
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi  . 
Ndingo ya thandela ya tshitshavha na lweṱolweṱo lwau u tandulula mafhungo a mupo kana matshilisano  . 
Maga ane a nga dzhiiwa a u tsireledza mualuwa kha u tambudziwa  . 
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa  . 
Fhedziha , musi migwalabo itshi tshinyadza matshilo na ndaka na u tshinyadzwa ha themamveledziso ya ndeme yo itelwaho u shumela muvhuso , zwi sedzela fhasi demokirasi iyo ine ya tikedza pfanelo ya u gwalaba . 
A ita uri miraḓo ya komiti i dzule i kha nḓila yone nga u vha humbudza nga ha mushumo wavho kha thandela na u ṱalutshedza zwavhuḓi zwe zwa bvelela kha miṱangano ya tshigwada  . 
Vha bvise vha ḓadze fomo ya Khumbelo ya u ṅwalisa Mushonga wa zwa vhulimi nga fhasi ha dzifomo dzine dza tea u ḓadziwa afho fhasi . 
Vhafumakadzi na Vhanna , kha vha ntendele ndi vale nga u bula ndivhuwo dzashu u bva kha vhudzivha ha mbilu yanga , vhadzheneleli , vho shumanaho na nzudzanyo dza mabufho zwavhuḓi na mikano kha u wana nḓila yavho ya u ya afha fhethu  . 
Arali vha tshi shumisa makhanḓela na pharafeni , hu na khombo khulwane  . 
PMS i tea u dzhenisa vhunzhi ha madzangalelo aya ane a konadzea na a tshifhinga tshilapfu  . 
Kha vha ṅwalise tshifhinga tshṅwe na tshiṅwe ofisini yapo ya Independent Electoral Commission ( IEC )  . 
Arali muhumbulo wa ṱhoḓisiso yavho wa shanduka , vha ḓo fanela u wana thendelo  . 
PAIA ndi tshithu tsha ndeme kha u shandukiswa ha tshitshavha  . 
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani . 
U sedzulusa hafhu IDP ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
U itela u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme , u vhulunga kha sisiṱeme dza mafhungo a muvhuso na pfananyo yo khwiṋiswaho vhukati ha mihasho i khou ḓa  . 
Phasiwedi a dzi nga d(o kovhekanywa na mun(we muthu nga zwiitisi zwifhio na zwifhio  . 
Musi vhathu vhanzhi vha tshi khou vhulawa , vha ḓo vhulungwa Mugivhela u tevhelaho  . 
A tshitei u lapfesa . 
Tsha ndeme kha hezwi ho vha u vhea Green Scorpions ngei Vhukavhamabufho ha dzitshakha ha OR Tambo . 
Nt ( hani ha izwi hu d(o dovha ha sedzwa tshifhinga tshe khatsho ha tendelanwa musi hu tshi n(etshedzwa ( lin(walo ( la iyo thendelano  . 
U shaea ha mishumo ho ya phanḓa na u fhungudzea nga vho 1990 na mathomoni a vho 2000 nga nṱhani ha u ongolowa ha nyaluwo na u tsela fhasi ha u tholiwa kha zwa migodi ya musuku na vhulimi  . 
Thendelano i ṱoḓa u ṋekedza thuso ya mbumbo ya mafhungo na thekhinikhala ine ya nga thusa u khwaṱhisedza tshumiso yo teaho ya theo ya mulayo ya nḓowelo na u thivhela , ṱhoḓisiso na u fhelisa milandu ya mithelo ya zwiṱunḓwa  . 
U tandulula thaidzo dza tshelede dzi dzhenisaho ṱhanganyelo na tshentshi i kha dzirannda kana dzisenthe . 
Vha khou humbelwa uri vha vhee mafhungo aya phand(a ha Muhat ( uli Muhulwane uri a lavheleswe u ya nga zwiten(wa zwa mulayo wa 11(4)  . 
Kha ḽiṅwe sia , vho sedza kha vhadededzi vhanzhi vho funzeaho na bugupfarwa nga ṅwana u fhira kha zwikolo zwa mahayani zwa sialala  . 
Arali hu tshi todea manwe mafhungo kana zwinwe zwidodombedzwa kha munwe muthu nga nnda ha muhumbeli , uri hu konwe u dzhiiwa tsheo vhathu vha na ndivho , phanele I do wana thendelo yo tou nwaliwaho ya u wana mafhungo eneo kana zwidodombedzwa zwenezwo kha muhumbeli  . 
Izwi zwi sumbedzisa u shumiswa ha mbekanyamushumo nga nḓila i bveledzaho nga masia oṱhe a muvhuso , mimasipala na tshitshavha zwatsho . 
U topola mibvumo i na tshivhalo kha dungo ḽiṅwe na ḽiṅwe kha maipfi o ḓoweleaho . 
Nga kha nyito iyi , vhuḓipfi hawe ha u nga u tshikwekweni ho hulela , fhedzi na nyofho hafhu  . 
Ro dzula ro ḓiimisela u fhaṱa shango ḽo ḓisendekaho kha u shuma  . 
Zwenezwi ri khou bvela phanḓa na mvelaphanḓa ya u khwinisa u engedzwa ha u magwa ha muḓagasi , Khabinethe i khou ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ise phanḓa na u shumisa muḓagasi nga vhulondo . 
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i do itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 . 
MUVHUSO WAPO U DZHIIWA SA vhuimo ha muvhuso vhu re tsinisa na vhathu  . 
Mirado yo tholiwaho lwa tshothe nga Muhasho i do shuma tshifhinga tshine Thoho ya Muhasho ya vhona tsho tea  . 
Vho Meyara vho ṱuṱuwedza yunithi dzoṱhe dzine dza vha na mbekanyamushumo dza ndondolo uri dzi shele mulenzhe kha hei thandela  . 
Muraḓo na vhaunḓiwa vhawe vha nga si vhe miraḓo kana vhaunḓiwa vho ḓiṅwalisaho kha zwikimu zwa dzilafho zwi fhiraho tshithihi nga tshifhinga tshithihi  . 
Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010 , u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe  . 
U leluwa ha u tshimbidza thundu na tshumelo zwi shela mulenzhe zwa ndeme kha muṱaṱisano wa shango , zwihulusa sa fhethu ha vhubindudzi . 
Hu do shumiswa mulayo wa tshirema ngauri Kobus ane a si vhe murema u khou kwamea sa mutshinyi  . 
Akhaunthu ya Prepaid zwi amba uri vha renga unithi nga tshelede yavho , vha shumisa unithi dze vha dzi renga  . 
U ngedza phetheni zwi thusa vhagudi u sedzulusa arali vho pfesesa nduzhenduzhe ya phetheni nga ngona . 
Kha zwipiḓa zwinzhi zwa ḽifhasi u shumiswa u bveledza nga muya ho no vha ha ndeme siani ḽa dzitshelede hu si na sabusidi , dzibannga dza tshitshavha na mabindu na dza mveledziso dzi khou shuma vhukuma kha ndambedzo ya tshelede kha tshumiso ya muya  . 
Badela mbadelo dza ṅwaha dzo randelwaho . 
Mulayotibe u khou sedza kha u alusa mbambadzo ya vhukuma , na u tsireledza mutakalo wa tshitshavha , tsireledzo na mupo . 
Ndeme ya nḓowelo dza mvelelo dzo thomiwaho u bva kale , naho zwo ralo , i nga si tou thudzelwa thungo tshoṱhe  . 
Dzina ḽa thengiso ḽa bindu ḽavho  . 
Miraḓo ya khabinete , miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhurumelwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha na vhuṱalu na nyiledzo zwi fanaho phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine dza vha nazwo phanḓa ha Buthano na Khoro . 
Muvhuso u bva zwino u ḓo sedzulusa fulo ḽa Operation Phakisa kha sekithara ya zwa migodi . 
Muthu a itaho khumbelo u tea u saina  . 
Mbila mutondo i vha i songo tou fhambana kule na mbila  . 
U engedzea ha vhathu vhane vha ya u dzula dziḓoroboni u itela u tikedza vhuendi na u fhungudza nyaluwo ya dziḓorobo ine ya sokou itea hu songo puḽaniwa  . 
DVT i vhangwa nga mini ? 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisteme dza Masipala , wa 2000  . 
Muthu u ima u vha murumiwa wa tshoṱhe arali uyo muthu- a a tshi ima u vha muraḓo wo teaho wa vhusimamilayo ha vunḓu nga zwiitisi zwine zwi sa tshimbilelani na u vhewa hawe sa murumiwa wa tshoṱhe ; b a tshi vha muraḓo wa Khabinethe ; c a si tshe na fulufhelo kha vhusimamilayo ha vunḓu nahone o bviswa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ; d a tshi ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga nahone o bviswa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ; kana e a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka a si na thendelo kha nyimele dzine milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha muraḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe . 
Kha idzi hu nga nangiwa nyambo mbili dza u engedza . 
Arali vha muthu are na pfanelo dza u langa tshiendisi tshiswa , tshe tsha vha tshi tsha muṅwe , tsho tou fhaṱwaho kana tsho tou fhaṱiwaho hafhu , vha tea u tshi ṅwalisa kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa u wana ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa . 
U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re hone tsha khou vuwa  . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 6 . 
Vha ṅwale zwiṱuku ngaha muthu o nangiwaho vha zwi nambatedze kha fomo  . 
Vhulanguli ho fanelaho vhu tea u dzhiela nṱha na u dzhia tsheo nga ha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo malugana na khaṱhululo ya nga ngomu yo ṱanganedzwa . 
Ni na khonani vhukuma ? 
U vhiga murahu ndi ndeme uri tshitshavha tshi dzule tshi tshi khou vhudzwa nga ha mvelaphanḓa na khaeu  . 
Kha vha ri founele kha 0860 00 4367  . 
Kuitele ku a fhambana u ya nga mashango . 
Khwiniso ya Nḓisedzo ya Tshumelo i na zwipiḓa zwi tevhelaho : Mushumo wa Mveledziso ya Tshitshavha , na u vusuludza kha Batho Pele , Ndeludzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo na Nḓila dza Nḓisedzo ya Tshumelo  . 
Ndavhelelo ndi ya uri vhagudi vha kone u vhala zwo anganyelwaho kha mutalo wa tshanduko wo nomboriwaho . 
Afidaviti iyo i tea u vha i tshi khou ṋea zwiitisi zwa u bvusuludza CC  . 
Vho vha vhe Ndumeliso o xedza mini vhugalaphukha ? 
Nga murahu ha makumedzwa , nga masiari ri ḓo fhandekana , vha khou humbelwa uri vha songo ṱuwa , ngauri sesheni dza nga masiari ndi dza vhuṱhogwa vhukuma  . 
Tshitshavha tshe tsha vha tsho thudzelwa thungo tshi tshi dzula kha mashangohaya , kha mashango ane a ḓivhusa na zwisini zwa mahayani , zwa zwino vha ḓo vhuelwa kha mvelelo dza tsaukanyo . 
Mabindu o thomiwaho a zwa Vhulimi hu ambiwa vhathu , zwigwada , vhashumisani kana dzikhamphani dzine dza ita mishumo ya u phurosesa zwa vhulimi , i tevhelelanaho nahone i tshimbilelanaho na zwa vhulimi ane a langwa nga vhatshena , vhane vhao ha vha vhatshena na u laulwa nga vhatshena  . 
U ita uri hu vhe na komiti yo tou sedzanaho na zwithu zwa vhulimi ine ya nga tou nga sa Komiti ya Ndangulo ya zwa Vhulimi  . 
Muiti wa khaṱhululo u tea nwala zwidodombedzwa zwi fushaho kha fomo ya khumbelo ya khaṱhululo u ya nga ha maitele a ṱhalutshedzo a khaṱhululo ya nga ngomu . 
Vhathu vha re na vhuholefhali vho vhudzwa u sa tendela nyimele ya vhutshilo i tshi laula hune vha tea u swikelela  . 
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa . 
Izwi zwo ita uri vhoradzipfunzo kha zwa mulayo , vha vhudzise uri naa vhuḓiimeleli nga lutendo lwa mvelele ndi tshipiḓa tsha mulayo washu naa . 
Ho vha na vhathu vhe vha d(o vhangisa L(igegise kha tshidzulo tshawe  . 
Vhathu vha tea u divha nga ha dzimbekanyamishumo na uri vha kwama hani mbekanyamushumo yavho ya vhupo uho  . 
Musi vhukoni ha zwitshavha zwi songo tou bvelela zwihulwane zwi si zwinzhi na vhukoni ha thekhinoḽodzhi ya nṱha a zwi vhu wani , khwaṱhisedzo i kha ḓi vha kha magumo a thekhinoḽodzhi ya nṱha ya spekiṱhiramu tshi iledzwaho  . 
Vha sedza milandu i vhidzwaho efisem nga Akans ( mafhungo a tshiṱangani ) kana ma miṱani ( hu si a vhugevhenga )  . 
Ndi zwine ngazwo tshiṱirathedzhi tsha Muvhuso tshine tsha vhidzwa tshiṱirathedzhi tsha makhiro-ikonomi tsha shumisana na muano une wa ḓivhea nga u pfi Nyaluwo , Mushumo na Khovhekano nga huswa ( Growth , Employment and Redistribution ( GEAR ) )  . 
Tshumelo i dovha hafhu ya ṋetshedza na tsivhudzo ya buḓo na u thusa onoyo muthu kha dziṅwe nḓila dzine dza nga mu thusa . 
Nga nnḓa ha nyimele yo raloho , ayo maga a nga ita uri hu vhe na u sa anḓana huhulwane kha vhathu  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha u tholiwa lwa tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe . 
Sa tsumbo , Gireidi ya 10 themo ya 1 , vhagudi vha tea u ṅwala maanea mavhili na tshibveldzwa tsha vhudavhidzani tshithihi . 
Uri zwo tea kana u vha na mushumo tshoṱhe u khethekanya pfanelo dza mutheo dza vha khethekanyo , zwi nga vhudziswa  . 
Khomishinari u tholiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu , ine ya vusuludzwa nga theme nthihi fhedzi . 
Mbuelo - Mishumo ya vhushumisamupo i nga ḓisa mbuelo dzo fhambanaho  . 
Vhudavhidzani vhu na zwiteṅwa zwinzhi zwi ngaho sa u amba , u ṅwala , u ambedzana na u thetshelesana  . 
Afha hu katelwa muphuresidennde Vho-Japie Grobler , Mulanguli-Gue Vho-Jack Raath na vharangaphana vha Agri-SA ; muphuresidennde Vho-Ramotla ; Vho-Teddy Matsetela na vharangaphana vha NAFU  . 
MaAfrika Tshipembe kha mitambo yo fhambanaho vho ri ṱuṱuwedza nga zwikili zwavho na vhukoni nahone vha wana miṅene ya lushaka na ya dzitshakha . 
U bvisiwa ha muvhigo wa kotara zwi ḓo thusa muvhuso u sedzesa zwipikwa zwa ndeme , nga maanḓa u fhungudza vhugevhenga vhuhulwane , sa zwe zwa vheiswa zwone kha Mutheo wa Maano a tshifhinga tsha Vhukati na uri u nga kha ḓi shumisiwa sa tsivhudzo zwi tshi kha ḓi tou thoma u itela u mashumele na maano a Muvhuso a u thivhela vhugevhenga . 
Zwipikwa izwi zwi ḓo swikisa kha mabembela a u kunakiswa ha mirafho kana u thivhelwa ha u shumiswa ha nyambo ṱhukhu  . 
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita mushumo wa u gwa mugodi zwavhu ḓi  . 
Kh vha dovholole nga nomboro dzoṱhe . 
Ndi ngani zwo vha zwi tshi konḓa nga maanḓa u kunga vhafumakadzi kha mabuḓo o khetheaho ? 
Vhusimamilayo vhu tshi nga kundelwa u khetha Mulangavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala tshi si na muthu  . 
Kha sia iḽi , ri ṱanganedza u ṱharamuwo ya nḓila dza u thoma maga a ndaṱiso kha avho vha dovhololaho u ṱhasela zwikolo na vhuongelo  . 
U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi re kha tshifanyiso tsumbo . 
Khomishini i vha yo rangwa phanḓa nga Mudzulatshidulo o tholiwaho nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo tiwaho  . 
Nga tshifhinga tsha u funza kilasi yoṱhe na tshifhinga tsha u livhana na tshigwada , vhagudi vha bvela phanḓa na u amba nga ha ḓuvha ḽa vhege , ṅwedzi wa ṅwaha na datumu ya ḓuvhaḽa ṋamusi , na maḓuvha o rangelaho na maḓuvha a daho . 
Kha vhupo ha mushumoni hezwi zwi katela u ḓivha uri mushumo u a pfadza  . 
Khabinethe i khou fhululedza vhaṱoḓisisi vhe vha lambedzwa nga Afurika Tshipembe kha thandela ya Square Kilometre Array ( SKA ) kha u tumbula havho sisiṱeme ya buli ḽihulu ḽitswu . 
Izwi hu ḓo vha tshifhinga tsha mafhelelo tsha vhakhethi uri vha ḓiṅwalisele na u khwinisa zwidodombedzwa zwavho zwiṱitshini zwavho zwa u khethela . 
Komiti dza wadi dzi nga themendela nga ha mafhungo ane a kwama wadi na mukhantseḽara wa wadi , nga kha mukhantseḽara wa wadi , kha masipala muhulwane kana khoro yapo kana komiti dza khoro  . 
Mudededzi vha vhidza vhagudi vha 2 u ri vha ḓe phanḓa . 
Kha mbekanyamaitele ntswa , mvelelo dzi dovha dza imelwa vhuimoni nga ndivho  . 
U sika zwikhala zwa u lingana , u vhona uri hu na u farwa nga nḓila i fanaho na u tevhedza hu na milayo ya zwikhala zwi linganaho  . 
Ndi nga mini Tshamaano a tshi funesa tshiliimo Ngauri u Ndi nga mini Ndumeliso a tshi funesa tshimedzi ? 
U bva getheni ya vhupo ha Phalamenndeni , Mufolo wa Vhana vha Tshikolo vha folaho u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Arali tshifani tsha lutshetshe lwavho tshi sa fani na tshavho , vha tea u ṋetshedza Tshikimu afidevithi i khwaṱhisedzaho uri ndi ṅwana wavho . 
Ri ṱoḓa vhathu vha vhureleli vhane vha tshilaho zwine vha tenda khazwo na u ranga phanḓa nga tsumbo  . 
Idzo a si dzone tsumbo dzi dzoṱhe , vhadededzi vha nga ḓi engedza maṅwe maṅwalo o teaho na a wanalaho  . 
Nangwe hu uri a hu tou vha na thalutshedzo yo fhelelaho ya u holefhaha , zwi angaredza tshaka dzo fhambanaho dza u fhungudzea kha vhukoni ha muthu uri a ite mushumo  . 
Naho u hadzima uhu hu tshi khou engedzea tshikolodo tshoṱhe tsha sekhithara ya muvhuso , u engedzedzea ha vhubindudzi , zwo livhiswa kha themamveledziso dza ikonomi , ndi thikedzo yo khwaṱhaho ya nyaluwo ya ikonomi  . 
Vhakololo a vha fumbi  . 
Hai , o mala Luvhengo  . 
Hu na milayo yo fhambanaho ine ya shumana na khakhathi dzi kwamaho vhuloi , fhedzi a huna thandululo yo no wanalaho  . 
Dzhielani nzhele : Vhagudi vha nga ḓi nanga kha u ita mishumo yo fhambanaho ngomu kiḽasini , fhedzi mudededzi u tea u vha na vhuṱanzi ha uri mugudi muṅwe na muṅwe u wana tshikhala tsha mushumo une a ḓo u ita kha themo . 
Vhatshutshisi na Dzikhothe : Milandu yoṱhe ya Ukuthwala ine ya kwama vhana vha re na miṅwaha ya fhasi ha 18 i fanela u tshutshiswa hu tshi tevhedzwa milayo ya shango . 
Mulayo u ḓo thoma u shuma nga 1 Lambamai 2010  . 
Hu na u lingana ha vhanna-vhafumakadzi kha vhapulani ? 
Vha thoma u bveledza na u dzudzanya mihumbulo yo teaho kha dzimbuno na maṅwalwa a vhusiki nga u tevhela maga a maitele a u ṅwala . 
Mbekanyamushumo 1 : Ndaulo Ndivho : U ṋetshedza vhurangaphanḓa kha nḓila ya kushumele , vhulavhelesi ha kuvhusele na thikhedzo ya ndeme na u ṱuṱuwedza u tevhedzela na muhasho u shumaho zwavhuḓi na mazhendedzi  . 
Nga murahu ha vidio , kha vha vha tendele vha rere vha ite manweledzo  . 
Tshikimu tshi ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha matshudeni vha bvaho miṱani i shayaho na vhashumaho . 
Mulayo une wa ṱolwa u kha ḓi vha kha bugu ya mulayo wa phalamennde , na uri miṅwe milayo yo shumiswa u itela u tandulula thaidzo nga ha vhuloi . 
Tsha u fhedzisela , ri tshi ya kha tshigwada tshi kwameaho , kha vha ite themendelo dzo teaho na madzinginywa a vhupo ho elwaho  . 
Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Lushaka wa Vhuraru wa Afrika Tshipembe nga ha U thomiwa ha Maitele a zwithu a Cartagena nga ha Biosafety , u itela u kumedza kha Muṅwaleli wa Buthano ḽa Phambano ya Ḓivhavhutshilo . 
Tshivhalo tsha zwiḽiwa zwine tshinamana tsha ḽa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi tea u kalwa  . 
Tshavhuvhili , ndi humbula uri zwo vhumba vhupfiwa uhu nga maanḓa , ndi tshivhalo tshihulwane tsha makumedzwa e ra a wana na o ḓaho u thoma  . 
Hu na vhupo vhuvhili ha ndeme hune ha vha ha ndivho afha kha tshithu tsha vhua tshine tsha dzhielwa nha , tshine tsha vha u imvumvusa na u bvelaphana na zwipotso  . 
Bammbiri la ṱhalukanyathandela ḽi fanela u ḓadzwa kha thandela na iṅwe ine ya ṱoḓa thikhedzo kha muvhuso , NGOs kana seikthara ya phuraivethe  . 
Arali zwibveledzwa zwi tshi konḓa , vhagudi vha si tstsha takalela u zwi vhala ; ngenovho zwo leluwesaho zwi tshi itisa uri vhagudi vha vhone zwi sa vha iteli khaedu , ngauralo vha sa takalele u zwi vhala . 
Komiti ya Wadi na mukhantseḽara wa wadi vha dzhia tsheo ya u vhidza muṱangano wa vhadzulapo  . 
Dzithandela dza CBNRM dzi anzela u angaredza dzikhaedu dzo fhambanaho  . 
Avho vhane vha pfa uri vho thudzelwa kule vha fanela u thoma u lwela pfanelo dzavho  . 
U lingedza u ḓivhadza kusedzele kuswa kha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Ngoho ya uri pfanelo dzo fhambanaho dzi na mbuelo dzo fhambanaho kha dimokirasi , na uri u ya nga Mulayotewa washu , kha dimokirasi ya vhukuma yo ditikaho nga mbofholowo ya u edana , zwi amba zwauri a hu na vhuimo ha vhukuma vhune ha nga itiwa vhune ha nga sumbedza u shuma zwavhudi na u vha ha ndeme  . 
Khabinethe i dovha ya vhidzelela vhadzulapo uri vha funzane nga ha pfanelo dza vhafumakadzi na vhana , na nga ha nḓila dzo fhambanaho dzine dza vha hone dza u thusa vhapondwa vha dzikhakhathi . 
Izwi zwi gudwa khwine kha vhunzhi ha khanḓiso dzo dodombedzwa kana u siwa kha phurofesheni ya vhulafhazwifuwo u itela u langula  . 
Tsumbanḓila dzi lwela u thusa vhafaramikovhe vho fhambanaho u pfesesa ṱhoḓea dza mulayo na pfanelo dzavho zwi tshi langwa nga mulayo  . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga tshumiso e-Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 . 
Muhumbulo u re hone ndi wa uri madzangano a vhadzulapo , ane a vha madzangano maṱuku nga u tou angaredza , a na vhutepe na u vha tsini na tshitshavha tshi ṱoḓeaho uri tshi ḓo alusa mveledziso , na nḓisedzo ya tshumelo  . 
Zwavhuḓi vhuḓi iyi ndi nḓila ine Komiti ya Wadi ya kona u sumbedza ndeme yayo  . 
Nga ino themo vhagudi vha guda uri vha a kona uri vha nga kona u ṅwala mafhungo a nomboro dza u ṱusa na mafhungo a nomboro dza u ṱanganya . 
Sisiṱeme ya Vhupimathengo ha Lushaka i bva kha Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Vhupimathengo ya Lushaka une wa vhona uri vhuṱanzi vhu fushaho vhu shumaho u bva kha vhupimathengo vhu khou katelwa kha maitele a vhupulani , u ita mugaganyagwama , u khwinisa madzangano a tsedzuluso ya mbekanyamaitele , khathihi na mbekanyamushumo dzine dza khou bvela phanḓa na ndaulo ya thandela u itela u khwinisa mashumele . 
Dzi livha kha kufhindulele ku no nyanyula kwa zwi re ngomu , u ḓibaḓekanya na vhaanewa na zwiwo na u mangala kushumisele kwa luambo nga muṅwali ( sa u nanga maipfi na zwifanyiso zwa muhumbulo )  . 
Lufu kha Vhavend(a lwo vha tshithu tsha tshiphiri  . 
U ṋekedza muhumbulo wa u sika tshiṱori tsha kiḽasini . 
Khwinifhadzo ya thekhinoḽodzhi na u engedzea ha vhashumi zwi khou vha thusa uri vha shume nga mafulufulu  . 
Muṱangano wa nnyi na nnyi muhulwane wa tshitshavha na zwigwada zwiṱuku u kateleho Komiti ya Wadi hune meṱirikisi ya pulane ya nyito na manweledzo a thandela ( zwine zwa nga ṅwalwa kha fiḽipitshati na u ṱanwa ) zwa rerwa nga hazwo  . 
Zwiṅwe hafhu , masiandaitwa a mutakalo a iteaho nga luthihi a zwiwo zwa kilima zwihulwanesa kha matshilo a mahani , nga maanḓa , o ṅwaliwa na u wanala zwavhuḓi  . 
Ndi nga mini mbudzi yawe yo vha i tshithu tshihulwane ? 
U khwaṱhisedza zwiteṅwa zwa girama zwo itwaho kha gireidi dzo pfukaho . 
Nga u ralo kha mushumo uyu yi khou dovha ra sumbedzisa vhukuma ndivhuwo dza u bva mbilu dzashu kha vhashumeli vha tshitshavha  . 
Vha ita hani khumbelo ya mushonga wa vhulwadze vhusa fholi ? 
Vhalani mafhungo a tevhelaho ni kone u fhindula mbudziso  . 
Mitengo ya zwibveledzwa ya ngweḓi , malasha , puḽatinamu na ole i kha ḓi vha fhasi ha zwe ya vha i zwone musi yo tsela fhasi nga 2008 . 
Ndi vhana vhangana vha no takalela u bambela ? 
Musi Mulangadzulo o no nangiwa , hu itiwa thambo ya u ta poso ya Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka . 
Maḓadzisi na mafurase a maḓadzisi Madzina na masala Thangeladzina Zwifhinga zwa maiti , sa tshifhinga tsho fhelaho . 
Izwi zwi nga katela na u valwa ha fekiṱhiri dzine dza shumisesa fulufulu  . 
Kha vha vhudzise vhagudi arali vha tshi humbula uri zwo ṱanganedza uri vhathu vhahulwane vha rwe vhana  . 
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala zwo fhambanaho . 
Ha vha na dza Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma . 
Vha ḓo ṋewa rasiti nga murahu ha u isa dokhumenthe . 
Hezwi zwi fanela u tendelaniwa khazwo kha ḽiga ḽa thangela u pulana na u lulamisa miṱangano ya tshitshavha  . 
Vhunzhi ha midi ya mahayani i shumisa ndila dzo fhamabanaho dza u kona u tshila . 
Arali mugudi o shumisa maipfi a luambo lune a sa khou lingiwa khalwo vha songo dzhiela nṱha maipfi ayo , naho zwo ralo arali ipfi ḽa luṅwe luambo ḽo shumiswa mafhungoni ḽi tshi khou ṱoḓiwa sa phindulo , hezwi zwi tea u ṱanganedziwa kana u tendelwa . 
Bongi o phulusa kutukana kwa tshikolo kwe kwa vha ku tshi khou nwela khothe damuni . 
Izwi zwi thusa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u thoma khonḓela na nḓila ya vhufa ha mbofholowo vhune ha ḓo ṱumanya nḓila dzoṱhe dza vhufa ha mbofholowo Afrika Tshipembe , SADC na dzhango ḽashu . 
Wanani uri vhathu vha funesa mivhala ifhio . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shuma na mugudisi luvhili kha vhege . 
Dzina : Itumeleng Khune Shango : Afrika Tshipembe Hoyu mulindavhunwo ane a khou fulufhedzisa ane zwa zwino u khou vhonalesa a tshi khou gavhela thimu yawe ya Kaizer Chiefs na thimu ya lushaka ya vha miṅwaha ya 23 . 
Arali muthu ane a vha nga fhasi ha khophorethivi a tshi dzhena kha konṱiraka a tshi khou shumisa dzina ḽa khophorethivi phanḓa ha musi khophorethivi i tshi redzhisiṱasiwa , muthu uyo a nga vha na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo bvelela . 
Khabinethe yo dovha ya rwela ṱari mushumo nṱha ha muṅwe wa u londa na u kala mveledziso ya thekhinoḽodzhi na inovesheni kha mveledziso ya zwa ikonomi na zwa matshilisano . 
Dokotela u ḓo vha randela tsho vha teaho  . 
O vha a tshi ṱoḓou ri vhavhali vha shumise maluvhi musi vha tshi vhala itshi tshirendo . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha bvela phanḓa na u : u guda madzina a zwipiḓa zwa furakisheni ; u shumisa madzina kha nyimele dzo fhambanaho ; u topola tshipiḓa tsha furakisheni ; u thoma u pfesesa muelo wo ndinganelo wa furakisheni ; u wana furakisheni ya zwithu ; na u guda nga ha furakisheni dzo no lingana . 
Fhedzi , vhatholiwa a vho ngo tou tea u vha tshipid(a tsha u lugisela na u ola man(walwa ane a tea u shumiswa nga Minisit ( ara kana MEC kha zwithu zwine zwa kwama dzangano ( la zwa polotiki  . 
Muiti wa khumbelo munwe na munwe ane a sa khou humbela mafhungo a ene muṋe u tea u badela mutengo wa R35 ( mutengo wa fhasisa wo tiwaho ) kana sa we a vhudzwa wone . 
Fulufhelo a mubindudzi i fanela u swikelela nyaluwo ya zwa vhulimi  . 
Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga fax kha : 012 329 8292 , kha Vho-Ina Labuschagne . 
Hedzi mvelelo dzo ṅwalelwa u ombedzela tshaka dza nḓivho dzo teaho na vhukoni ha vhutsila uri dzi pfale na u swikelelwa . 
Zwivhangi zwi nga vha zwiṱuku zwi sa vhonali , fhedzi vha nga zwi ḓivha nga u ṱhangela zwifhinga na fhethu hune vha tshoṱelwa nga asima  . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi tshiṱuku , kha vha bvele phanḓa kha maṅwe masiaṱari a thungo vha a nambatedze kha iyi fomo  . 
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi , dzangano ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha thendelanoguṱe  . 
Thandela yo vha yo ṋetshedzwa khamphani ine ya vhidzwa COMDEV , ye ya kundelwa u fhaṱa dzinnḓu kana u ṋetshedza matheriala wa u fhaṱa  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani vha a tshi tshimbilelana na mvelele ya zwigwada zwi kwameaho nga hune zwa konadzea  . 
Mulayo u dovha wa iledza zwiṅwe zwiito zwa vhudzekani na vhana ( khethekanyo dza 16 na 17 ) , hu tshi katelwa na u alusela muthu u tshi itela zwa vhudzekani zwine nga maṅwe maambele zwa vhidzwa u swaya tshikunwe ( khethekanyo 18 )  . 
Nḓivhadzo idzi ndi thestamennde kha zwine shango ḽa nga swikelela musi vhaḽedzani vhoṱhe vha tshi ṱangana vha shumisana vho sedza tshipikwa tshithihi . 
Mugudi u ḓo ḓikukumusa nga tshibveledzwa tsho vhinwaho tsha fhedzwa  . 
Fomo ya khumbelo i tea u fhelekedzwa nga vhuṱanzi ha mbadelo ya khumbelo  . 
Arali vha nga sedza kha sekithara dzo fhambanaho vha nga vhona nga nḓila ine u dzhenelela ha muvhuso ha engedzea kana u shanduka ha tshivhumbeo tshaho  . 
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha . 
Tsha u thoma , nyimele iṅwe na iṅwe i ḓo shumaniwa nayo tshiphirini . 
Nḓila ya vhuvhili i amba nga thandela dza wadini na mishumoitwa ine ya tea u tikedzwa nga zwiko zwi no bva nnḓa ( Thandela dza Khathegori ya 2 )  . 
Vha ri zwezwi vha tshi khou lepalepa vha tshi t ( od(a zwi(liwa ha bvelela sankambe  . 
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi wavho a badela u itela mutengo wa GEMS  . 
Nga u xelelwa nga vhukwamani na tshenzhemo ya muthu , saintsi a i na tshithu tsha vhuṱhogwa tsha u amba na riṋe  . 
Marangaphanḓa - ndivho ya ḽiga iḽi ndi u bveledza fulufhelo na vhuḓifulufheli ha vha kwameaho kha maitele aya  . 
U bva tshe Yunithi ya Tshipentshele ya thomiwa kha Muhasho wa Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele ( DPME ) u itela u shumana na thaidzo ya u sa badela vhaṋetshedzi vha tshumelo maḓuvha a 30 o vheiwaho a sa athu fhela , nomboro ya tsumbathengo dza vhukuma dzo no badelwaho nga Fulwi 2016 dzo vha dzi 17 668 dzine ndeme yadzo ndi R340 miḽioni . 
U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi . 
Inwi ni khonani dzanga dza mbiluni . 
Zwa u bveledzisa uyu Mulayotibe zwo mbo fholodza nahone Mulayotibe wa sa fhedze wo itwa mulayo  . 
Hezwi zwi thusa kha u shumiswa ha Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka zwi tshi ya kha u fhaṱa shango ḽi bvelelaho nahone ḽi konaho zwi tshi katela na u alusa vhadzulapo vha mafulufulu na vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho . 
Zwi ḓo tikedza u guda luambo arali tshiṱori tshenetsho tsho vhaliwa kha LH , LET na LEV hune zwa konadzea hone . 
Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho u ita mbetshelo ya u dzhenelela ha tshitshavha nahone minisiṱa a nga ramba tshitshavha uri tshi dzinginye mihumbulo kha thendelano ya u kovhekana mbuelo fhedzi arali hu si na mafhungo a tshiphiri ane a ḓo bviselwa khagala  . 
Themendelo kha khoro dzi ḓo ambedzaniwa hafhu nga vha kiḽasiṱa  . 
Ndi nnyi we a vha a tshi kwamea ? 
Mushumo wavho ndi u ṱola na u sedzulusa thandela iyo ( sa tsumbo : u ṱhogomela phakha ) zwi itwaho nga misi nga kha u dalela fhethu honoho na u ḓisa kha Komiti ya Wadi arali tshumelo iyo i sa khou itwa  . 
Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka , u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu  . 
Nngwe yo dzhena nḓuni . 
Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini a vhavend(a  . 
Muiti wa khumbelo a nga ita khumbelo ya ngangomu , hune zwo fanela , kana khumbelo kha khothe i hanedzanaho na u badelwa ha mbadelo . 
Maitele a ndingo na zwishumiswa zwine zwa shumiswa u kala ṱhoḓea dza zwiṱandadi kana ndalukanyo dzi a pfesesea , u shumisea na u thembeanahone dzi shumiswa u tikedza ngudo . 
Khwaṱhisedzo ya dzilafho i tikedzaho khumbelo u bva kha mushumeli wa mutakalo wavho  . 
U engedza hezwo , ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho  . 
U thoma u fhaṱa maipfi mapfufhi hu tshi shumiswa mibvumo ye vha guda . 
U ṋetshedza nḓivhadzo i fushaho kha u sa kona havho u dzhenela muṱangano kana u swikelela ḓuvha ḽa u guma , na u sa ita zwine zwa sa fanele u itwa  . 
Thandululo ine ya vha yone i yoṱhe i kha nyambedzano dza vhukuma nahone dza ngoho vhukati ha masia oṱhe . 
Hu nga bvelela mini arali vha sa ita ngauralo ? 
Ndi kona u vhumba madzinambumbano nga u ṱanganya madzina mavhili . 
I dovha ya isa phanḓa na u manḓafhadza Khomishini ya Tshumelo dza Tshitshavha u itela u sumbedza nḓila dzi elanaho na milayo i langaho vhuvhusi ha tshitshavha . 
Hu shumiswe Bugu Khulwane ṱhanu nga themo . 
Tsumbo mupopi , nnḓu u bva nga phanḓa , nga murahu , matungo u ya nga he muthu a ima hone . 
Minisṱa zwi amba Minisṱa wa Zwa Mupo  . 
Mishumo ya phurogiremu yo shela mulenzhe naa kha khwiṋiso ya uri vhafumakadzi vha kone u swikela tshomedzo ( pfunzo,vhugudisi dzikhiredithi na zwiṅwe-vho ) ? 
Naho zwo ralo , vhaendanganayo vha tea u pfuka nga u t ( avhanya u itela uri vhan(we vhashumisi vha gondo na vhone vha kone u ( li shumisa  . 
O ita uri vha tambe zwavhuḓi kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha murahu ha tsho fhiraho nga 2002 ngei South Korea na Japan , he a kora tshikoro tsha u thoma tsha muṱaṱisano musi vha tshi kunda dzingweṋa dze dza vha dzi tshi khou tsireledza , France 1-0 . 
Nḓila yavhuḓi ya u thoma ndi u ramba vhathu vhahulwanesa kha tshigwada uri vha kovhane navho tshiitei tsha zwinozwino tshine vha tshi humbula  . 
Shumisani mafhungomatsivhudzi a no bva kha mepe wa mutsho kha u fhedzisa thebulu i re afho fhasi  . 
Vha ḓo ri ḓivhadza hani nga ha mveledziso musi vha vhukati na ṱhoḓisiso ? 
Ho dzuliwa kha mavu a tshilogo dzina ḽa ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone khatsho , arali zwi tshi konadzea  . 
Zwishumiswa zwa u shela mulenzhe zwi shumiswa kha uri hu vhe na u ṱalukanya mifuda ya zwithu tshitshavhani , u wana na u dubekanya mvelelo na khohakhombo u ya nga vhuhulwane hazwo , ha kona u pulanelwa uri izwi zwithu zwi dzhenwa nga nḓila-ḓe  . 
Komiti dza wadi dzo ḓiimisa nga dzoṱhe kha mahoro a zwa polotiki  . 
Ndi maitele a u kwama u monithara na u ela u bvela phanḓa ha thandela hu u itela u khwaṱhisedza uri zwipikwa zwa thandela zwi a swikelwa , hu tshi topolwa u pambuwa kha pulane u itela uri hu vhe na vhukando ha u lulamisa zwithu  . 
U tholiwa ha muimeleli wa vhadzulapo  . 
Kha mafhungo e na vhala hu na mafanyisi o shumiswaho  . 
No pfa ni na lutamo lwa u thetshelesa vhatambi ? 
Munangi Muraḓo Muhulwane ane a khou nanga u tea u i ḓadza . 
Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele vha ḓo vha na muṱangano ya nyanḓadzamafhungo wo sedzanaho na izwo . 
Vha ḓo shumisa vhukoni ho khetheaho , sa zwigwada zwi fhindulaho nga u ṱavhanyana yunithi dza vhudzheneleli ha lushaka , u thusa kha u tandulula khaedu ya vhutshinyi vhuponi vhune ho hulela . 
Na uri riṋe , vhathu , zwa zwino ri na iṅwe khonadzeo ya u davhidzana na u shumisana kha vhufarakani , vhushumisani na u tikana na vhaṅwe  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowa kha zwa ndayo dza zwa vhurereli , mihumbulo , fulufhelo na kuhumbulele  . 
Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe , zwi sa kateli Muphuresidennde , Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe  . 
Vharema vho vha vha sa tendelwi u tshimbila vhusiku ngei Marabastad . 
Ngona ye ya shumiswa kha tsumbanḓila iyi i ḓisima kha murango wa tshaka mbili dza mafhungo a vhuṱumani  . 
Miraḓo i anzela u ṱangana na maipfi mahulwane a no nga sa protocols , formularies na maṅwe  . 
U lingana zwi katela u ḓiphiṋa nga pfanelo na mbofholowo lwo ḓalaho nahone nga nḓila i linganaho  . 
Vha ḓo thoma lini nahone vha ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u shumisa zwiko zwashu nahone vha ḓo zwi kuvhanganyisa hani ? 
Sa tsumbo , vhadzulapo vha tea u kona u dzudzanya na u tshimbidza mitangano ya dzikomiti thukhu na zwigwada zwa vhashumi . 
Rekhodo dzo humbelwaho ndi rekhodo dza Khabinethe  . 
Hu tea u diphosithwa R150 kha khoudu ya khasi ṱama ine ya ḓo bviswa kha akhaunthu ya khasi ṱama nga murahu ha u ṋekedzwa ha fomo hu na maimo a tendiseaho a uri mulangi a nga tholiwa  . 
Ngeno Amajita ine ya vha Thimu ya Lushaka ya vha fhasi ha miṅwaha ya 20 yo tendelwa u dzhenela muṱaṱisano wa 2015 wa dzingweṋa dza Afurika ngei Senegal . 
U shumisa tshigero u gera zwifanyiso zwihulwane na zwivhumbeo . 
U rwelwa ṱari uhu ha lushaka ho itea ngei COSMO City , nthihi ya thandela dza ndeme dzo ṱanganelanaho u mona na shango ḽoṱhe ine na yone ya khou pembelela miṅwaha ya fumi i hone . 
Hezwi zwi ṱoḓa u bvelaphanḓa na miṱangano na u khwaṱhisedza uri zwithu zwa ndeme zwi bviswaho kha adzhenda zwo no tandululwa  . 
Dzithandela dzine dza thusa zwitshavha kha u shumisa zwishumiswa zwavho zwa mupo zwavhudi , zwi ngaho sa u fhungudza kha kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo zwine zwa sa wanalee zwavhudi u fana na khovhe kana mitshelo , u itela uri zwithu izwi zwi si shumiswe nga ndila yo kalulaho . 
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha b Khethekanyo ya B : Masipala ane a ṱanganela maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya 3 a i thivheli uri mutikedzelo wa muvhuso u ṋewe zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓḓiimisaho  . 
Maitele a u shela malaṱwa a mapfura a u bika kha dziḓireini dza maḓi a mvula a zwi ṱuṱuwedziwi  . 
Ukuthwala zwi tou kandekanya pfanelo dza ṅwana dza u funiwa . 
Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine . 
Nyito a i athu u bveledza tshithu kha mashumisele a zwikwama sa afha ndo ṱavhanya nda thola khomishinari o tou farelaho  . 
Zwishumiswa kana zwiko zwine zwa ḓo thusa kha uyu mushumo zwo dzheniswa-vho  . 
Vhudzulapo 20 . 
Ho sedzwa mafhungo aya , hu khou khwaṱhisedzwa tsireledzo ya vhana , hu tshi katelwa miṱa i rangiwahophanḓa nga vhana zwo vhangiwa kanzhi nga mulandu wa dwadzetshifu ḽa Aids . 
Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓila ya Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli  . 
Vhuṱanzi vhu tea u vha na vha nea fomo ya khumbelo uri vha i ḓadze  . 
Ri ṱanganedza vhaeni ngauri ri a zwi ḓivha uri ra dzulela u dzhoina na u ṱangana na vhaṅwe , ndi hone ri tshi ḓo aluwa sa lushaka , vho amba  . 
Afrika Tshipembe ndi lushaka lwa vhakundi  . 
Ndayotewa , ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma . 
U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi  . 
Muthu o itaho zwithu zwo khakheaho u na mazhuluzhulu  . 
Khaedu ndi u shumisa zwikhala hu tshi khou tsireledzwa vhathu vha Afurika Tshipembe - nga maanḓa vhashai - kha ndozwo dzine dza tshimbilelana na vhuvhambadzi vhuswa na phetheni dza vhubindudzi  . 
Mudededzi vha gudisa vhagudi luimbo kana tshidade nga ha maḓuvha a vhege . 
Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 tshi ḓo vha tshone tsha u tou thoma kha miṅwaha ya 100 u bva tshe FIFA ya swikwa tshine tsha ḓo farelwa kha dzhango ḽa Afrika . 
Ambani na tshigwada tshaṋu nga ṱhalutshedzo dza vhukuma dza maidioma a re na mivhala . 
Tsumbo , nḓowedzo ya u ṅwala nga ha thero ya tshifhinga tsha zwino i ṱoḓaho uri vhagudi vha shumise ḓivhaipfi na girama yo gudiwaho - tshikolo na tshifhinga tshi ḓaho . 
Ni nga kha ḓi elekanya nga zwiṅwe zwithuvho zwaṋu ni kone u zwi vhekanya kha kholomo dzone . 
U sa dzika ha tshelede yashu nahone ho itisa uri ri sa shume zwavhuḓi kha nḓowetshumo dza thengiselonnḓa . 
Nga tshifhinga itshi tsha themi iyi , vhagudi vha ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza mushumo wo itwaho kha Gireidi ya 2 . 
Pulane iyi iḓo takula vhuendelamashango kha ikonomi ya lwanzhe  . 
Vhusweleli ha tshitshavha tsho ṋetshedzaho tshelede tsho dovha hafhu tsha fhirisa ndavhelelo , ngauri sa zwine ḓivhazwakale ya itisa zwone , vha nga vha na thaidzo dza zwiko kana thaidzo dza vhashumi  . 
U fhidula mbudziso nga ha data kha girafu ya zwifanyiso hune ha livhanyiswa tshithu na tshiṅwe tshithu . 
Dzina ḽa khophorethivi ya sekondari kana ya theshiari ḽi tea u vha tsumbo yavhuḓi ya bindu ḽo buliwaho kha mulayotewa . 
Kanzhi vhana vhane vha bebiwa vhushayini vha fhedza vha vhashai  . 
Mbekanyamushumo yo bvelelaho ya u dzhenisa muḓagasi yo shandukisaho matshilo a miṱa minzhi yo swikelelwa nga kha mbetshelwathungo ya muḓagasi wa tshiedza , une a wo ngo itelwa u katela phaḓaladzo ya fulufulu ḽinzhi . 
Arali vha phasa ndingo vha fanela u badela mbadelo dza u rengulula . 
Vhupfiwa vhu bvaho kha fhungo iḽi ha ya kha ḽiṅwe kana ha ṱanganya mafhungo vhu a kanganyisa nahone vhu tsitsa tshileme tshaho  . 
Khethenyano kana u tea u sa ṅwalisa zwi nga dzhia vhege dza rathi . 
Arali muhaelo u song ṅwaliswa nahone u tshi ḓo shumiswa kha ndingo , kha vha rumele luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lwo sainiwaho nahone lune lwa vha na luswayo lwa khamphani  . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa vhuraru ndi wa u ṱanganya mafhungo a no kwama vhaḓisedzi vha tshumelo vha henefho ha masipala khathihi na vhuḓipfi ha vhathu vha tshi sedza masipala sa muḓisedzi wa tshumelo  . 
U tiwa ha muaifa hu bva kha u sedza mafhungo a uri mufu u kwamiwa nga mulayo zwawo kana wa tshirema naa , zwithu zwine zwa dovha zwa langwa ngauri mufu uyu u bva kha mvelele-e  . 
Nḓila ine masheleni a tshikolo a langulwa ngayo , sa zwo sumbedzwaho sa tsumbo kha mugaganyagwama wa zwa masheleni na zwitatamennde , i ḓo vha nḓila nthihi ya u ṱola u lugela ndangulo  . 
Ndi zwa ndeme uri vhatholi vha ṅwalise thendelano ya vhugudisi na SETA  . 
Zwi a thusa arali vha nga dzhia vhuṱanzi uhu vha hu vhea kha tshifanyiso tsha u sedza zwithu muthu e muyani u itela u itela uri zwigazwigazwiṱaluli na mveledziso i no khou bvelela kha zounu iṅwe na iṅwe zwe vhe khagala hu tshi katelwa na u ṋetshedza nga u angaredza zwi re nga ngomu wadini u fana na zwine tsumbo i re nga afho fhasi ya ḓo vha sumbedza  . 
Sa zwenezwo , nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo . 
Tsumbo ya 2 : U kona u swikelela duluni la vhutanzi zwi amba u ri vhutanzi vhu vhe ho vhulungeaho nahone hu dzulelaho u khwinifhadzwa misi yothe  . 
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓalanga a zwa vhutshutshisi  . 
Muhadzimisi o ita thendelano iyi nge a tevhela zwe zwa bulwa nga Muhadzimi khathihi na nga garanthii dze Muhadzimi a ita kha thendelano iyi zwi tshi langwa ngauri garanthii dzoṱhe dze dza itwa dzi ḓo vha dzi dzone nga ḓuvha ḽa u saini thendelano , nga ḓuvha ḽa u thoma ha thendelano iyi na kha tshifhinga tsha u shuma ha ḽounu iyi  . 
Zwiko zwihulwane zwo shumiswa khatsho , nahone tsho shumana na mafhungo a u dzhenela a mutheo  . 
Tshikimu tsha thikhedzo tsha zwiambaro tshi ṋetshedza thikhedzo khulwane ya masheleni , tshi tshi tsireledza tshivhalo tsha dzifekiṱhiri na mishumo . 
Zwitshavha zwo itwa nga zwigwada zwo fhambanaho hu tshi katelwa zwigwada zwa vhurereli , vhanna na vhafumakadzi , vhahulwane na vhaṱuku , luambo , tshiimo tsha ikonomi na mveledziso ya zwa vhudzekani  . 
Miṅwe miṱangano 8 . 
Tshifhinga tsha mushumo muṅwe na muṅwe tshi tea u anganywa ( zwi amba uri u dzhia tshifhinga tshingafhani )  . 
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo ( Mulayo wa vhu 57 wa 2002 ) u ṱuṱuwedza Mavunḓu , vhathu na vhalimi u asesa na u thivhela kana u fhungudza zwiwo nga u shumisa zwitsivhudzi zwa mafhungo hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga kha vhathu . 
Vha humbula nga zwe vha Muhasho wa vha Maḓi na vha Vhusimamaḓaka vha vhuya vha zwi amba uri hu tea u vha na mugudisi wa u bambela ane a vha a hone afho tivhani sa izwi vhana vha tshi fanela u bambela . 
Kha vha shumise ndivho na kupfesesele kwa vhathu vha henefho kha zwishumiswa , hu tshi angaredzwa na ndivho na tshenzhemo ya vhashumisani sa dziNGO na vhaofisi vha muvhuso  . 
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini u ḓivha uri Muhasho wa Vhashumi u nga vha thusa hani u wana vhagudiswa vha sa shumiho . 
Kha vha ḓivhe tshakha ya thendelo ine vha i ṱo ḓa nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo yo teaho  . 
A hu na khali i no fa i songo bika . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri tshivhalo tsha u anganyela tsha vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha ya dziṅangani vha tshi itela mutakalo wavho tshi nṱhesa  . 
Komiti ya vhueletshedzi kha zwa u lavhelesa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ndi yone yo vhaho na vuḓifhinduleli kha iyi thandela  . 
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓila dza Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa . 
U shumisa mubvumo wa ḽeḓere na dzina ḽa ḽeḓere vhuvhili hazwo kha u peleṱa ipfi . 
Rekhodo yo fhelelaho ya mihaelo i nga ṱoḓiwa musi vha tshi ita khumbelo ya u ṅwalisa nwana tshikoloni kana khumbelo ya ndambedzo  . 
U ṅwala mafhungo a u ṱalutshedza . 
Musi waini yo no ya ṱhohoni , Mangalani zwe a vha a tshi vho amba na u ita zwo vha zwi si tsha pfadza  . 
Zwipikwa zwa Mveledziso zwi Yaho Phanḓa zwi katela gemo ḽa u kona u vhona uri muṅwe na muṅwe u wana maḓi o kunaho nga 2030 , hu tshi khou dzhielwa nṱha fhungo ḽa maḓi kha nndwa ya u fhelisa vhushai ho kalulaho  . 
Zwa vha khathula mbilu . 
U ṋea tshintshi hu tshi shumisa mangwende fhedzi . 
Mutheo wo tewaho nga kha Miṅwaha-fumi ya U thoma ya Mbofholowo na mahumbulwa maswa u bva nga 2004 zwo vhea Afrika Tshipembe fhethu ha nyaluwo nga u ṱavhanya  . 
Maitele a Vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha a linganaho nahone a songo dzhia sia . 
Musi Vhulanguli ho no bulwa nga mulayo , u thoma u shuma ho vhekanywaho milongani yo topolwaho sa ya u thoma hu ḓo kona u thoma  . 
Na u shela mulenzhe havho vhafumakadzi a vho ngo ṋewa tshiimo tshavho tsha vhukuma tshitshavhani  . 
Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 u tea u ḓivhadzwa nga luṅwalo musi huna vhuḓiimiseli ha u ita ndingo dzi ṱo ḓeaho u itela u ṅwaliswa ha mushonga wa zwa vhulimi u itela uri a sedze kushumele kwa mushonga . 
Vhathu vhane vha vha na phambano a vha tou dinangela muofisiri wa vhulamukanyi  . 
Mbudziso ndi ya uri naa iyi mbetshelo i nga ṱalutshedzwa ya vha i pfadzaho u ya nga khethekanyo ya 36 ya Ndayotewa  . 
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea . 
Vhaṅwe ṱhoho ya tshikolo vho vhuya vha humbudza uri elementhe ya muṱaṱisano i nga ḓisa mitsiko kha tshigwada  . 
Nga nnḓa ha mbofho yadzo ya u shuma vhuḓifhinduleli ha ndayotewa ha muvhuso wa lushaka u ṱhogomela na u tikedza mimasipala , mivhigo iyi i yaho kha muvhuso wa vhukati i dovha hafhu ya thusa kha tsheo dzine dza dzhiwa na u linga ha misi yoṱhe ha u khethekanywa ha maanḓa na mishumo yo ṋetshedzwaho dziṅwe khethekanyo dza masipala na mimasipala yone iṋe  . 
Zwiṅwe hafhu , tshelede i vhonalaho vhukuma ya luvhanda lwa mafhi i khou ṱunḓiwa i tshi dzheniswa shangoni  . 
Ndivho nthihi ine ya ita uri vhathu vha vhe tshithu tshithihi ndi ya uri vha kone u vhulunga masheleni , u fhaṱa dzinnḓu , kana u vhumba bindu ḽa tshumisano ine ya ita uri hu vhe na mushumo kha miraḓo ya khophorethivi  . 
Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo  . 
Ndi maitele ane ngao ha bveledzwa vhushaka vhuswa vhukati ha tshumelo ya nnyi na nnyi na khasiṱamu iṅwe na iṅwe nga yoṱhe  . 
U ita ndugiselo dza u vha muvhigi wa mitambo zwi tshi kwama mbambe vhukati ha Sankambe na tshibode . 
Khamphani yanga i tou shela maboḓeloni fhedzi zwishumiswa fhedzi a i dzheneleli kha ndundzhendunzhe ya nḓisedzo  . 
Vho-Mandiwana na khonani dzavho vha vhenga Vho-Lugisani  . 
Memorandamu wa u Pfesesa ( MoU ) kha Vhushumisani ha Mbambadzo u na ndivho ya u ṋetshedza luvhanḓe kha mashango aya mavhili uri a kone u kovhelana tshenzhemo ya u alusa mveledziso ya ikonomi . 
Masipala wa Mtilini u na mugaganyagwama wa R65 000 u itela u shuma wadi dza 18  . 
Vhukoni ha Teko xelelwa . 
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi . 
Muṱoḓisisi ane a khou ṋetshedzwa nḓivho ya sialala na tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo hu na ndivho ya vhushumisamupo u ṱoḓa thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo vhuvhili hazwo  . 
Muṅwali o kona u bvisela ṅwongo wa ḓirama iyi khagala , tshivhumbeo tshayo na kudzudzanyele kwa tshiṱeidzhi zwo farana nga nḓila i fushaho . 
Phetheni dza nomboro dzi na vhukwamani na Nomboro , Tswayo na Vhushakau . 
Kha themo iyi vha nga kona u ita nḓowenḓowe , ndovhololo , na u khwaṱhisedza mushumo wa zwithu zwa 3-D nga u ṅwala nḓowedzo . 
A huna mbadelo dzi badeliswaho kha u shumiwa ha dzidokhumenthe . 
Ndaela heyi i ṋekedzwa kha tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Masheleni u humbela uri muthelo wa mbadelo yo tiwaho i kokodziwe kha muholo kana phensheni ya mubadeli wa muthelo . 
Poswo ya Afrika Tshipembe i kha ḓivha tshiimiswa tsha ndeme kha u engedza muvhuso , e-commerce na tshumelo dza masheleni kha maAfrika Tshipembe nga kha zwiimiswa zwa 2 448 . 
Zwibveledzwa zwo dziaho ndi zwiko zwa ndeme zwa magudiswa na nyimele kha u davhidzana , u guda ho ṱanganywaho na u funza nyambo . 
Kha vha topole zwithu zwo ḓoweleaho nga maanḓa , dzithaidzo dzine dza vha hone na muholo wo anganyelwaho mushumo wonoyo na uri ndi vhafumakadzi vhangana vha itaho mushumo wa lushaka lwonolwu  . 
Kha vha ṋee Muṅwalisi wa dziGMO iṅwe khophi ya khumbelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa bindu zwa tshiphiri  . 
Kha mushumo wavho vhupo ha saintsi vhu dzhielwa nṱha vhukuma na u sedzuluswa  . 
Vha founela kha 0800 44 4367 u itela u kwama senthara ya EMED  . 
Ndivho khulwane dza CBNRM ndi dzifhio ? 
Nga nyito , dzhendedzi ḽi ḓo fara volumu khulwane ya thiransikishini u bva kha ndango dza vhuendi kha shango ḽoṱhe  . 
Vhukoni ha vhurangaphanḓa ha Tshumelo ya Muvhuso malugana na u shumana na thaidzo dze dza wanala musi hu tshi odithiwa dzine dza khou bvela phanḓa kha mihasho na mimasipala yo nangiwaho ho sedzuluswa  . 
Zwine izwi zwa ita , hu tshi itelwa vhone , mafhungo na zwithu zwine ra tea u zwi sedzesa ndi uri vha vha hani na tshiimiswa tshi fhulufhedzeaho tshine tsha ḓo kombetshedza vhabindudzi u ḓisa vhubindudzi vhu ṱoḓeaho nahone vha ita hani uri vhashumisi vha tende uri avha vhaṋetshedzi vha nga si vha fhure ? 
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuṋa , ye ya thomiwa nga murahu ha khethoguṱe dza 2009 , yo ṱalusa masia maswa o vhalaho a ne a tea u sedziwa  . 
Vhuongelo vhu ḓo vha ṋea garaṱa nga murahu ha u ndambedzo ine ya vha ya thandela  . 
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Mulangavunḓu . 
Zwi tshi tshimbilelana na Ndayotewa , Khoro ya Lushaka ya Mavundu yo kwamiwa . 
Mbudziso : Ndi tshaka dzifhio dza miṱangano dzine komiti ya wadi ya tea u dzi fara ? 
Tsumbo dzi divheaho ndi mbekanyamushumo dza u ya tshikhalani dza USA na le la vha li USSR na Europa  . 
Pfanelo ya vhuḓiimiseli ha vhathu vha Vhukovhela ha Sahara i tea u dzhielwa nṱha . 
Sa tsumbo , muofisiri ane a khou tshimbidza mafhungo o tanganedza vhutanzi vhu sa pfali nahone vhutanzi uhu vhu sa pfali vhu tshi khou wanala kha dzirekhode  . 
Muano wa Batho Pele a wo ngo tea u fhulufhedzisa zwi sa konadzei ; na u fhirela kha tshipikwa tshi tevhelaho  . 
Ri wana uri Vho Ndau na Vho Mbevha na vhone vha na miṱa yavho ine ya kha ḓi vha miswa . 
Vha vhuya vha lingedza u sendela kana vha sendela vhoṱhe u mona mbambe i a i khaula , yo ḓo vha , i nga si tsha konadzea  . 
Kha vha humbele zwigwada zwo fhambananaho uri zwi vhigele murahu malugana na sheduḽu dzazwo dza zwiko  . 
U gonya wa 2011  . 
U fhambana ha kilima ndi tshithu tsha tsiko , fhedzi ṱhoḓisiso dzo sumbedzisa uri kha sentshari yo fhiraho ho vha na u engedzea ha gese ya greenhouse zwi tshi khou itiswa nga nyito dza vhathu dzi no nga sa indasiṱiri , u rema miri , nz  . 
U swikelela mafhungo a ndondolo ya mutakalo ya ane a ḓo vha konisa u ita tsheo dzo dziaho vha na mubebisi kana dokotela wavho nga ha mutakalo na khetho dza u vhofholowo  . 
Yo ita thambo kha Afrika Tshipembe uri ḽi kwamane nayo , ICC yo vha na mushumo wa u kwamana nga muya wavhuḓi na Afrika Tshipembe na u thusa nga uri ḽi tevhele zwipikwa zwaḽo kha ICC na AU . 
Zwino ndi tsheo yanga ya u fhedzisela kha fhungo nahone a thi tsha ḓo ṱanganedza maṅwe makumedzwa u bva kha vhone  . 
Musi vhanna avho vha tshi khou rema miri , vha dovha hafhu vha zwima phukha dzine dza wanala dakani . 
Komiti yo tiwa u ḓo pulana mumatsho wa mulalo wo lavhelelwaho . 
Vhukonḓi uvhu ho ṋaṋa zwikoloni zwa mahayani nga nṱhani ha theo ya tshiko i si yavhuḓi zwikoloni zwinzhi na u siwa nnḓa na u khethululwa havho  . 
Arali vha tshi khou vhilaela , vha tea u ya u vhona mugudisi wa ṅwana wavho u haseledza mbilaelo dzavho . 
Phalamenndeni Khabinethe 2  . 
Khamphani yanga i bveledza zwinwiwa zwi tshi bva kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
C Nga baisigira  . 
Ukuthwala ndi nḓila ya u thuba ine ya vha na u tswiwa ha musidzana kana musidzanyana nga muthu wa munna na khonani dzawe kana thanga dzawe hu u itela u kombetshedza muta wa vho musidzana uri vha tende a tshi malwa . 
Vhuṱumani uhu vhu katela kutshimbidzele na vhuṱumani ha zwibveledzwa  . 
Nga nnḓa ha musi hu na mbetshelo kha khethekanyo ṱhukhu ya kana kha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya Ndayotewa , a hu na mulayo une wa fhungudza pfanelo iṅwe na iṅwe i re kha Mulayotibe wa Pfanelo  . 
U kala vhulapfu nga zwa u kala zwisizwa fomaḽa zwi paṱekanya na u vhala uri ndi zwi ngana zwo nangwaho zwine zwa vha na vhulapfu vhulinganaho na tshithu tshine tsha khou kaliwa . 
Musi Ann , a re ene mukapuṱeni a tshi khou pfuka mudavhi , a ḓi elekanya a tshi khou ṱanganedza khaphu ya thimu yawe . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya Madaloni Muvhuso ngei kha Riphabuliki ya Islamu ya Iran u bva nga ḽa 28 u ya kha ḽa 29 Luhuhi 2016 . 
Zwigwada zwa kutshilele zwi fanela u vha zwo no topolwa kha u rangela u pulana na u khwaṱhisedzwa kha muṱangano wa u rwelwa ṱari ha tshitshavha , fhedzi zwigwada zwa u ḓadzisa zwi nga topolwa nga tshifhinga tsha u pulana  . 
Ho thomiwa komiti ya tshimbidza u shela mulenzhe ha mazhakanḓila ashu kha mushummo wa vhutsila kha zwi fhaṱaho lushaka lwa shango ḽashu . 
U ḓo dovha wa tendela vhaṋe vha ndaka uri vha liliswe nga nḓila i pfalaho ya khwine . 
Kha vha ḓadze CK2 na CK2A nga inki ntswu nahone vha tshi khou ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane . 
Ni ri mini nga vhukando he Dzhalagoma a vhu dzhia ? 
Arali zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi si zwone kana vha sa wanali , vha ḓo humisela mushonga kha DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi . 
Hoyu mutholiwa ho ngo fanela u shumisa vhuimo hawe u t ( ut ( uwedza uri khumbelo ya vhupo vhune a bva khaho i vhe yone ine ya t ( anganedzwa , zwine zwa d(o sia khumbelo dza vhun(we vhupo dzi sa nga t ( anganedzwi  . 
Nga mbuno dza SUMBE dzi kha phara , nweledzani zwine na nga ita u thivhela tshinyadzo ya vhupo  . 
Fomo ya u swikelela rekhodo Arali vha tshi khou kundelwa u vhala , u vhona kana u thetshelesa rekhodo nga ṅwambo wa vhuholefhali nga nḓila ye zwa sumbedzwa ngayo ubva kha 1 uya kha 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho , vha sumbedze nḓila ine rekhodo ya khou ṱoḓea ngayo  . 
Khethekanyo ya 4 i bula zwauri pfanelo dzo buliwaho kha Mulayo dzi imela dzine dza wanala kha Mulayotibe wa Pfanelo , Ndima ya Vhuvhili ya Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
Nga tshifhinga itshi tsho tevhelaho , lwa u tou thoma nga murahu ha dimokirasi , mishumo minzhi yo vha hone u fhira vhathu vhaswa vha dzhenaho kha maraga wa mishumo , zwenezwo zwa fhungudza phimo ya u shaya mishumo u bva kha phesenthe dza 31 nga 2003 u ya kha phesenthe dza 23 nga 2007 . 
I dovha hafhu ya d(isa fhungo ( la u t ( honifha pfanelo dza vhathu , nd(ila dza mulayo , u kona u imela zwithu , muvhuso u si na tshiphiri , vhud(ifari ha muthu nga muthu na zwine muthu ene mune a zwi takalela  . 
Muvhuso u khou ita mushumo wawo u itela u dzimedza phambano dza mushumoni . 
Naho vhunzhi ha masipala yapo miṱuku i sa athu bvelela lwa tshoṱhe , kha sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele kwa masipala dzi shumaho , komiti dza wadi dzi wana muhumbulo wa u fdzhenela kha ndingo dza kushumele kwa masipala u wa vhuḓi  . 
Kha vha shele mulenzhe kha Phalamennde . 
Hu na tshivhalo tshi re nṱha tsha vhathu vha sa shumi kha yeneyo ḓorobo  . 
Vhathu vhane vha khou ḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka , vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , kana vhusimamilayo ha vunḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha phanḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano ḽa Lushaka , Khoro kana vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone . 
Tshumelo idzi dzi do thusa kha tshumiso ya website nga avho vha sa koniho u shumisa Internet mitani yavho kana mishumoni  . 
Mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi , ḽi tshi fhira  . 
Vha ṱalutshedza uri bindu ḽavho ḽa zwa masheleni na mafhungo a ḽihoro ndi zwa ndeme u fhirisa u lindela miraḓo ya komiti ya wadi i swikaho u lenga , kha miṱangano yoṱhe ya wadi  . 
Ofisi dzashu dza dzingu dzi wanala u mona na shango ḽothe  . 
Kha vha wane arali ḽaiburari hu na tshifhinga tsha nganea ya vhana vha ise vhana vhavho . 
Vha ri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsho ḓisela vhone na vhaṅwe vhafumakadzi zwikhala zwe vha vha vha sa ḓo kona u zwi wana  . 
Arali mufu o vha a na vhulwadze ha phirela , luṅwalo lu bvaho kha dokotela lu sumbedzisaho uri u endedzwa ha tshitumbu hu nga si vhe khmbo kha vhathu lu a ṱoḓea  . 
Honeho , ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . 
Musi Maṱodzi a tshi ḽa zwiḽai zwivhili zwa vhurotho , Rudzani u tea u wana zwiḽai zwiṋa . 
Musi ri tshi tenda kha u shumana na vhuaḓa nga u ṱavhanya nga u dzudzanya , ri tama u vhu fhelisa vhu sa athu itea  . 
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa kana masipala wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone  . 
Hezwi zwi nga vha yone ndivho ya ngudo . 
Kha vha ise ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa muimeleli wa vhulanguli arali khumbelo i tshi khou itetwa ho imelwa tshiṱitshi tsha ndingo . 
Vha tea u ḓadza fomo iyi ya khumbelo luthihi kha muraḓo muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa naho nga murahu vha wanala vhe na vhuṅwe vhulwadze vhu sa fholi . 
U ita uri mupikisano u vhe nṱha na u engedza mbuelo dza zwivhambadzelwa nnḓa nga kha themamveledziso dza khwine na tshumelo dza muvhuso , u tsitsa mitengo ya u ita zwa mabindu , u khwinisa vhukoni kana zwikili na mihumbulo miswa , na u ṱoḓa thikhedzo ya muvhuso kha dziṅwe sekithara  . 
Muvhuso wa dzhia tsheo ya u sedzana na zwa zwine zwa tea u sedzeswa sa idzwo ri tshi khou khunyeledza tshifhinga tsha uno muvhuso  . 
Ndi afho hune ngeletshedzo iyi ya dzhena hone . 
Ndivho ya WUA ndi mini ? 
U ita makumedzwa - makumedzwa a nga itwa nga kha mukhantseḽara wa wadi kana a iswa thwii kha khoro nga ha ṱhoḓea dza tshitshavha dzo khetheaho  . 
NDIMA YA 11 : TSHUMELO DZA TSIRELEDZO Mbekanyamaitele ya vhupholisa ya lushaka I nga ṋea mbetshelo dza mbekanyamaitele dzo fhambanaho malugana na mavunḓu o fhambanaho nga murahu ha musi ho dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vhupholisa dza aya mavunḓu  . 
Mbudziso dzine vha vha nadzo vha dzi rumele kha Khomishinari wa Tshiṱitshi , kana arali vha songo fushea , vha nga kwamana na Khomishinari wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha sia ḽeneḽo vha na zwidodombedzwa zwa u ita mbilo  . 
Hezwi zwi fhindula bembela ḽa Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka kha u khwaṱhisedza zwihulu kha vhurangeli , u khwinisa vhubveledzi , nga maanḓa u ṱoḓana na nḓivho ya ikonomi , na u khwinisa tshumiso yavhuḓi kwao ho dzudzanaho . 
Sa Afurika Tshipembe , ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo , nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ita khumbelo ya thendelo ya zwimela zwo fhambanaho . 
Mutengo u langwa nga Ndaulo ya Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Minerala na Peṱiroḽiamu ( MPRDA ) na uri mbadelo iyi a i humiselwi murahu . 
Arali vha sa ita ngauralo , vha ite dzitshanduko na dzindulamiso kha pulane yavho u itela u vhona zwauri vha kha ndila yone . 
U ṋea thendelo kha Milayotibe 121 . 
Fhedzi , miraḓo yo dzhenelelaho muṱangano a yo ngo ṱanganedza adzhenda ya muṱangano , nga ṅwambo wa zwenezwo muṱangano wa fheliswa  . 
Musi Phethamadungo o no pandelwa Duthuni vhuimoni hawe vho d(o dzhenisa Phophi  . 
Fhedziha , hu na zwithu zwine zwa khou ima nḓilani muhumbulo hoyu wo lavhelelwaho nahone wa vhuṱhogwa  . 
U ita ndayotewa  . 
Sa tsumbo arali hu mafhungo a mutakalo , vhashumi vha mutakalo , vhalwadze , vhaeletshedzi vha hayani , vhaeletshedzi vha tshitshavha nz hu nga vha vhathu vhane vha ṱoḓa u dzhenelela  . 
Nḓila ya u ita izwi ndi u anganyela phindulo hu sa athu u rekanywa . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI  . 
Khabinethe i fhululedza Vho Kevin Govender u bva Ofisini i re Cape Town ya Ḓivhaṋaledzi u itela Mveledziso na Mbumbano ya Ḓivhaṋaledzi ya Dzitshakha vhane vha ḓo pfufhiwa nga Medala wa Edinburgh wa 2016 nga u vha thoma Ofisi ya Ḓivhaṋaledzi u itela Mveledziso ngei Cape Town . 
Arali vha vhilahela Ofisini ya Lushaka , mulandu u ḓo rumelwa kha Ofisi yo teaho ya Vunḓu uri i ṱo ḓisise ( zwi tshi ya nga fhethu he vhukhakhi ha itea hone )  . 
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thomai ndi tshumelo ya u dzhenelela hu tshe na tshifhinga ( u ṱhogomela na tsireledzo , zwisi zwa mulayo )  . 
Vha ṱuwe na ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe . 
Uri fomo ya u nanga i vhe yo teaho , hu tea u ḓiswa na kharikhuḽamu vitae pfufhi ya nkhetheni , isa fhiri siaṱari ḽa 1 ḽa A4 khathihi na fomo ya u nanga . 
A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli , vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa  . 
Thikhedzo i ṋetshedzwaho nga masipala i ḓo fhambana u ya nga zwiko zwa masipala  . 
Nga mveledziso khulwane na ya khwine ya thekhinoḽodzhi na mveledziso ya zwa ikonomi i ḓo iswa phanḓa hu si na u humela murahu  . 
Muvhuso wapo u tea u sedza uri mvelelo na kushumele kwa vhukuma zwi a tshimbilelana na zwo itwaho kha mugaganyagwama  . 
Hothe hune vhashumi vha zwi pfa u ri vha nga dzhia sia zwi tshi da kha matshimbidzele a mishumo yavho kana u dzhia tsheo , kana musi vhanwe vhathu vhane vha vha divha vha tshi nga fhedza vha tshi vhona u nga vha nga dzhia sia nganthani ha u di kwamanya havho na zwinwe zwiimiswa zwi re zwa nnda , vha tea u mbo di di bvisa kha mishumo iyo u ri vha sa do dodza vhudi , vhungoho na u fulufhedzea ha tshiimiswa tsha tshumelo ya tshitshavha matope  . 
B ndi tshiṋoni tshi no dzula maḓini  . 
A dzi ho tsini na zwithu zwine zwa fara mulilo nga u ṱavhanya zwine zwi nga u fhirisa  . 
Huna maḓuvha a tshilidzi a 21 kha vhaṋe vha saathu u vusuludza ḽaisentsi dza goloi dzo fhelelwaho nga tshifhinga . 
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ṅwaliswa sa yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale  . 
Ndi zwa ndeme uri ṋomboro ya invoice i ṅwalwe u itela u ṱanganywa ha mbadelo na invoice yo bviswaho  . 
Mutshimbidzi wa wadi u tea u tholwa lwa tshiofisi nga vhurifhi  . 
Kha vha ṋee vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani sa nḓila ya u tevhedza Mulayo wa Senthara ya Vhusevhi ha zwa Tshelede , kana Financial Intelligence Centre Act , une w amaba uri vhoṱhe vha ṱo ḓaho u vula akhaunthu vha tea u ḓa na vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani  . 
Tsevho dza u thoma dza maḓumbu aya dzi ḓo ita uri hu vhe na maga a u thivhela ane a ḓo tsireledza mutakalo wa vhathu khathihi na sekhithara dza ikonomi dza ndeme , u fana na nḓowetshumo ya tshumelo dza muyani , ine i nga shumisa tshati dza tsevho ya maḓumbu u itela u khwaṱhisedza u enda muyani ho tsireledzeaho  . 
Mbekanyamushumo iyi i langiwa nga tshigwada tsha phurofeshinaladzandondoloyamutakaloisongokwamana na mbekanyamushumo dza Tshikimu na mutholi  . 
Ri ḓo ita uri mbilo dza mavu dzi sa athu dzudzanywaho , dzo iswaho phanḓa ha datumu ya u vala ya 1998 dzi khunyeledzwe nga u ṱavhanya . 
Hu khou humbulelwa uri Muhasho wo kundwa u fhaṱela vhavhilaeli dzinnḓu kana u vha fha matheriala wa u fhaṱa uri vha kone u ḓifhaṱela dzinnḓu  . 
Mbevha a i langiwi nga zwiṅwe zwipuka , ngauri zwi nga i tendesa kha yone ine  . 
Hezwi zwi katela Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000  . 
Ndi ḓo ṱoḓa eriaḽa ntswa ya TV ? 
Nga tshifhinga tsha muṱangano wa Tshigwada itshi tsha u Shuma , vharangaphanḓa vha sialala vho u dzhenelelaho vho ḓikumedzela uri vha ḓo shumisana na muvhuso u tandulula na u lwisana na u tshinyadzwa ha ndaka na khakhathi na uri vho ita khuwelelo ya uri hu vhe na thandululo nga u ṱavhanya kha nyimelo iyi . 
Naho zwiitisi izwi zwo vhewa iṱo tshifhingani tsho fhiraho , ano maḓuvha ṱhogomelo nga u ṱavhanya ndi ya ndeme kha u ṱaṱisana kha makete wa dzitshaka une muṱaṱisano wa khou engedzea  . 
Hafhu fhasi ha muvhuso wanga ndi tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshine Muvhuso u na vhunzhi ha kana u langa nyavhelo ya mikovhe  . 
Kha hezwi , ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman , mu Afurika Tshipembe wa vhukuma , ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale  . 
Ngauri vhashumi ndi vhone vha langulaho bindu nga nḓila ya demokirasi na u thola Vhalanguli vhone vhane , vhalanguli vha na vhuḓifhinduleli kha vhashumi nahone vha nga si shumise vhashumi nga nḓila ya u ṱoḓa u ḓipfumisa sa zwine zwa khou itea kha khamphani  . 
Khabinethe yo humbudza Bodo nga ha Tshiteṅwa 165 tsha Ndayotewa : uri ndaela kana tsheo yo bviswaho nga khothe i vhofha vhathu vhoṱhe vhane vhakwamea na zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa kwamea  . 
Mafulo ane a vha na gomelelo a nga kha ḓi vha na ṱhahelelo ya fulufulu , u amara ha zwifuwo hu nga tsa nga itshi tshifhinga , nahone nga itshi tshifhinga hu nga shumiswa mulivhaḓuvha na zwiṅwe zwiḽiwa zwa dziphurotheini  . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo , na u shumela vhuthihi . 
U wana , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi . 
Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi u ḓo ḓivhadza uya phanḓa . 
U shumisa iyi puḽane zwi ḓo ṱoḓa tsheo dzi konḓaho dzi sa takalelwi nga vhathu  . 
Zwifareahonyana zwi re na magaraṱa a zwifanyiso zwi katelaho nomboro ya 1 . 
Tshanduko iṅwe na iṅwe ya dzina i ḓo dzhiwa sa tshanduko . 
U ṅwala fhungo ḽa ene muṋe kana a bvaho kha u ṅwala na vhagudi . 
U vhala na vhagudi ( Shared Reading ) - nyito ine mudededzi a vhala na vhagudi kiḽasini . 
Zwithu zwi so ngo teaho zwi tea u minwa kana u fhefherwa  . 
Nyolo i re kha siaṱari ḽi tevhelaho i sumbedza uri kha levhele ya muthu nga eṱhe , u laula zwithusi zwa phambano ya vhathu , hu tea u sedza kha uri phambano dza muthu nga eṱhe dzi kwama hani kuvhonele kwashu kwa zwithu , mihumbulo , lutamo , ṱhodea khathihi na vhuḓifari hashu  . 
Kha vha i ise embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Khophi yo ṱanganedzwaho ya Phurogireme ya Khwinifhadzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo i fanela u rumelwa kha DPSA ( Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndangulo ) u itela u ḓivhadza muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa mvelaphanḓa i no khou itwa nga uyo muhasho kha phalamennde  . 
Nyolo i sumbedzisa vhushaka vhukati ha zwivhumbeo zwo sumbedzwaho kha tshanda kha monde ( nyolo ya 1 )  . 
Vha lange nzulatshinya na malwadze a zwifuwo tshifhinga tshoṱhe  . 
Ndi a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha ino khwaṱhisedzo  . 
I dovha ya ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo kha vhaṋetshedzi vha ndindakhombo uri vha wane zwishumiswa zwa tsedzuluso na ndango ya khombo . 
Mulayo wa vunḓu u fanela u wana tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu . 
Pfanabvumo - U dovhololwa ha u shumiswa ha mubvumo muthihi mathomoni a ipfi kha mutevhekano  . 
Zwi tshigwada tshithihi ( Uniform ) arali zwimela zwo fhambanaho zwi tshi yelana nahone zwi tshi fana kha zwiṅwe zwiteṅwa . 
Thyiori ya tsatsaladzo i bvela phanḓa na uri vhorasaintsi vha vhofhea nga vhuḓifari u bvisela khagala ndeme ine ṱhoḓisiso dzavho dza ḓitika ngayo  . 
Khabinethe i vha tamela mashudu mavhuya kha holodei dza maḓuvha a u awela a u penndela ṅwaha kha vhathu vhoṱhe na u tsivhudza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u tevhedza maitele a Vhuthu nga u thusa avho vhane vha vha hone kha vhupo hashu vha sa koni u ḓiitela zwithu na u vha sumbedza vhuthu sa lushaka lu ṱhogomelaho na u ṱhonifhana . 
Miṅwaha ya vhukale ita vhukwamani na mufarwa nga u ṱavhanya nahone nga murahu ha u khwaṱhisedza uri mufarwa ndi mudzilapo wa Afrika Tshipembe  . 
Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsho livha kha u hudza vhuḓiṋekedzi na vhukoni vhukati ha vhadededzi vhane vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u bveledziswa ha mbekanyamushumo dzavho dza u guda . 
Themendelo dzothe dzo netshedzwaho nga phanele dzi fanela u tanganedzwa kana u tendelwa nga Thoho ya Muhasho  . 
U swikelela ndivho dza muvhuso wa vhukoni na wa mveledziso , shango ḽi tea u khwinisa mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde , u sa shandukisa mikano ya zwa poḽitiki na zwa ndaulo , u ita uri tshumelo ya muvhuso i vhe ya phurofeshinala , u khwinisa vhukoni na vhukonanyi  . 
Tshifhinga tshinzhi vha pfa vha si na maanḓa na u sa kona u thusa malugana na u guda ha vhana ngauralo vha pfa u nga a hu na tshine vha nga thusa ngatsho kana u lingedza u dzhenelela kha vhutshilo ha tshikolo U dzhenelela ha vhabebi na vhaṱhogomeli kha pfunzo ya vhana Iṅwe ya nḓila dza ndeme dza u ṱuṱuwedza na u khwaṱhisedza mvelele ya u guda na u gudisa ndi u vhudza vhabebi na vhaṱhogomeli uri vha na mushumo wa ndeme une vha tea u u ita kha u guda ha vhana vhavho khathihi na vhaṅwe . 
Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa . 
U thetshelesa na u amba ndi thikho ya u guda kha thero dzoflhe  . 
I dovha ya lilela u vhona uri hu na u lingana kha u wana mavu , zwoṱhe zwo sedza kha mveledziso ya ikonomi na tshanduko yazwa vhulimi . 
Hu ṱo ḓea tsaino ya vhukuma kha fomo iṅwe na iṅwe . 
Tshivhalo tsha mishumo ya tshoṱhe ya 535 yo sikiwa nga mabindu maṱuku o kuvhatedzwaho , nga maanḓa kha sekithara dza vhulimi na vhufhaṱi . 
U engedzwa ha khonṱiraka ya Dr Sam Makhudu Gulube sa Muṅwaleli wa Vhupileli  . 
Vhagudi vha nga ḓi kona u fhiwa zwivhumbeo zwa u davhula , na uri kana vha nga kha ḓi kona hafhu u sumbedza zwivhumbeo kha zwifanyiso . 
Tsumbo , arali ruḽa i na vhuleme ha mabuloko a 20 ngeno tshigero tshi na vhuleme ha mavhulu dza 20 mmuthu a nga si kone u amba uri zwi lemela u lingana kana a zwi lingani kana ndi tshi fhio tshine tsha lemelesa . 
Mushumo wa Kharikhuḽamu yo ṱanganelanaho i ḓo sika tshipiḓa tshihulwane tsha mushumo wa u guda . 
Hezwi ndi zwisumbi zwa masipala zwi bviswaho nga Minisiṱa o kwamana na MEC dza mavundu dza muvhuso wapo na SALGA  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha u na mushumo wa ndeme wa u lwa na u ṱoḓisisa vhuḓifari vhu si havhuḓi kha sekithara ya nnyi na nnyi  . 
Tshine tsha vha tsha ndeme ndi ḽiga ḽine khaḽo ha thoma u shumiswa Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma  . 
Tshifhinga tshi ṱalutshedzaho tsha nyito na tsha u ṱuṱuwedza vhumatshelo ndi tsha zwino  . 
Muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri vhaswa vha khou tholiwa kha mishumo ya ikonomi ya matshilisano u fana na mveledziso ya vhana vha tshe vhaṱuku na ndondolo ya mutakalo  . 
Iṅwe fomo i nga vha u fhungudzwa hufhio na hufhio , u bva kha khethekanyo yo bulwaho kha Muingekano wa 1 kha Mutevhe wa Pfanelo dzi sa Fhungudzeiho , u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha phambano ya khethekanyo iyo i re kha kha Muingekano  . 
Maambiwa na maambelwa u bveledza vhabvumbedzwa . 
Uri muthu ufhio na ufhio a kone u tholiwa kha Khothe ya zwa Ndayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afrika Tshipembe  . 
U ya nga milayo yayo na ndaela , Khoro ya Vunḓḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo  . 
Duda na mukhushwane Zwi a konḓa u tinya vairasi dzine dza vhanga duda na mukhushwane  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya masipala u tikedza maitele a u lugisela mugaganyagwama nga u vha ṋekedza mafhungo a zwa masheleni na zwa thekhinikhala ane a ṱoḓea  . 
Hedzi ndingo a dzi tou vha makone kha u vhona kuphurotheini kuṱukuṱuku ; zwo ralo , hu tea u vha na sambula ine ya rumelwa ḽaborothari u itela dziṅwe ndingo  . 
Ri ṱoḓa , naho zwo ralo , u ita uri maga a vhe khagala vhukuma  . 
Ndi ndivho ifhio ine ya tea u bvela khagala ? 
Mbekanyamishumo idzi dzi khou edzisa hafhu u elana na sisiteme ya u vha na ndaka na u shumiswa ha sialala kha zwishumiswa zwa mupo kha sisiteme ya fomala na zwiimiswa  . 
Zwenezwo , pfano ya muvhuso na yunivesithi a zwi timatimisi uri i ḓo vha na mbuelo kha zwiimiswa izwi zwoṱhe  . 
Vhudavhidzani vhupfufhi Tsumbo : U ṅwala u itela ndivho dzo fhambanaho Maitele a u ṅwala tshipitshi tsho lugiselwaho . 
Tshiimo tshavho tsha masheleni tshi tea u vha tshi fhasi ha tshelede yo tiwaho  . 
Tshiimo tsha u tevhedzwa ha zwi teaho u itwa ngomu mihashoni , zwi tshi ḓa kha vhashumeli vha tshitshavha na milayo ya ndango ya zwa masheleni , zwo songana . 
Ni pfuke zwiṱaraṱa zwiraru ni ḓo kona u wana giratshi , ni tshi tou i fhira ni ḓo wana kereke i kha tshanḓa tshauḽa  . 
Talani mutalo u bva kha ipfi u ya kha tshifanyiso tsho teaho . 
Khathihi-fhedzi musidzanyana u mbo ḓi vha mufumakadzi a re na munna , na hone kanzhi u mbo ḓi vha vhana na vha vhuhadzi vhane a fanela u vha shumela kana u vha ṱhogomela . 
Ndi tshi ḓadzisa , nḓila ya kushumele i vhonalaho , zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi , zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho  . 
Vha wane mutevhe wa miraḓo ya komiti nahone vha vhe na vhuṱanzi uri vha ḓivha uri nnyi ndi nnyi  . 
Nga 1992 , vha humbela Corplan , NGO yo sedzaho tshitshavha i re kha ḽa East London , u thusa nga mvetomveto na tshumiso ya tshiṱrathedzhi tsho teaho tsha LED  . 
Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa ha vhathu vha tevhelaho kha Khoro ya Mveledziso ya zwa Vhashumi vha Afurika Tshipembe u thoma nga Khubvumedzi 2013 u swika Ṱhangule 2018 , hu tshi ḓadziswa kha vha sumbe vho tholwaho vho ambiwaho afho nṱha . 
Vho kona u tevhela puloto ? 
Foniki u shumiswa kha u vhala na u ṅwala . 
Ipfi ḽine na swika khaḽo ni a ḽi vhala . 
Hezwi fhaṱa fulufhelo kha vhadzhiamikovhe  . 
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 . 
Ri ṱuṱuwedza hafhu uri , zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa , hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho  . 
Khumbelo dza sabusidi dza dzinnḓu dzi fanela u itwa kha muvhuso nga kha ofisi dza zwa dzinnḓu dza muvhuso wapo kana wa vundu  . 
PSC i rangwa phanḓa nga mudzulatshidulo o tholiwaho nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo nangiwaho . 
Madalo aya a katela u dalela Prime Minister Vho Shinzo Abe na u shela mulenzhe kha Semina ya Vhubindudzi ha Nnḓa ya Madzangano a Mabindu a Afrika Tshipembe na Japan . 
Saintsi na thekhinoḽodzhi ndi khono khonisi ya u lwisa ha lushaka nga nḓila dzo fhambanaho ya u wana zwikalo zwa nṱha zwa nyaluwo ya ikonomi kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
U sengulusa data u bva kha zwo imelwaho zwe vha ṋewa . 
Bodo ya Senthara i na vhuḓifhinduleli kha Minisiṱa wa Ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso . 
Zwa u vhulunga na u thivhela u tambisea ha maḓi zwi kha ḓi vha zwa vhuṱhogwa . 
Ndi ngazwo ndo disa mbilaelo fhano  . 
MBUDZISO 1 Mugaganyagwama ndi mini ? 
Mushumo uyu wa ndeme wa mutakalo wa tshitshavha , une wa vha huthihi na zwe zwa themendelwa nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi , u lavhelelwa u shelamulenzhe kha u fhungudzea ha khentsa ya mbumbelo kha vhafumakadzi na u fhungudza dzimpfu dzi baḓekanywaho na zwenenzwo . 
Ndivho ya Mbekanyamaitele ndi u bveledza ndunzhendunzhe , ngona , u bvela khagala na u bveledza u lingana ha vhathu vhe vha vha vho kundiswa nga tshiṱalula . 
A huna muthu o teaho u gwa mugodi nga nnda ha thendelo  . 
Zwipikwa zwine zwa nga leluwa u topola zwavhuḓi sa zwa ndeme vhukuma ndi zwipikwa izwo zwine zwa sumbedza mvumbo ya mikhwa kha pfanelo dza mutheo dziṅwe  . 
U vhea zwiga kana zwitandadi zwa tshumelo zwine zwa sumbedza uri ndi vhukhwine vhu ngafhani ha tshumelo vhune ha nga lavhelelwa . 
Nga murahu ha miṅwaha minzhi , ro kona u khwinisa zwiimiswa zwa vhulauli  . 
Ndayotewa ndi ndi yone mutheo wa tshitatamennde tsha bono ḽa Afurika Tshipembe , tshine tsha langa mbekanyamaitele na mishumo . 
Tshifhinga tshinzhi , lutamo lwashu lu dzula lwo tou ralo , lu ṱalutshedzwa lwa vha pulane na thandela dza vhukuma  . 
Vha pime vhuhulwane ha fhethu ha pfulo ( tsumbo , Tsedzuluso ya tshinyadzo yo vhangwaho nga gomelelo ; zwoṱhe nyimele na u dzengama ha mafulo ) khathihi na u vha na tshiṱoko tsho teaho  . 
U sumba mushumo une ra shuma wone  . 
Wanani mafhungo o teaho phanda ha musi ni tshi saina pfano  . 
Murendi tshelede u i vhona nga nḓila-ḓe ? 
Deithi : Zwino ṅwalani zwirendo zwaṋu inwi muṋe nga zwifanyiso izwi . 
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho . 
Kha Gireidi ya10-12 vhagudi vha ḓo fhaṱa kha zwikili zwa oraḽa zwo waṅwaho kha gireidi dzo fhiraho nahone vhuḓifulufheli havho na kufhindulele kwa mbudziso zwa aluwa . 
Muduba muṅwe na muṅwe u na zwimela zwa 7 . 
Akhaivi dza Lushaka , Vidio na mibvumo zwi a kwamea kha thandela dzo vhalaho  . 
Tshivhalo tsha thero dzine vhagudi vha gireidi 12 vha nga ita tsireledzo ya nndwa dza muṱani ndi dokhumenthe i u dzhia maga a mulayo kha vhaṱoḓisisi vhane vha khou kuvhanganya lu siho mulayoni zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Uyu ndi mulayo  . 
Muvhigo u ṱanḓavhudza zwo swikelwaho kha u shuma nga kha Mbekanyamushumo ya u Humela Murahu kha zwa Ndeme ( B2B ) , pulane ya nyito u itela u vhona uri tshumelo dza ndeme dzi khou ṋetshedzwa , mavhusele a vhuḓi na kulangele kwa masheleni ku pfadzaho . 
Nzudzanyo dza ḽodzhisitiki dzi no ṱoḓea hu tshi pulanelwa wadi dzi ḓo tikedzwa nga nḓila-ḓe ? 
Fhedzi muhwelelwa u khou toda u dzhia matheriala a u fhata kha mukhukhu we vha vha vha tshi khou dzula khawo vhothe  . 
Naa hu na nḓila yo leluwaho ya u swikelela izwi ? 
I na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku sa phiriphiri na wa lutombo . 
Mulayo wa vunḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓo yadzo  . 
Ngazwo nga 1986 Minisita wa Vhulamukanyi ( Cootze JH ) , vho thola Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe uri i ite thodisiso ya tsireledzo ya pfanelo dza vhathu  . 
Ngauralo , ri tea u vhona uri a zwi vhi hone u itela u tshinyadza zwishumiswa zwa tsiko  . 
Zwiṅwe hafhu , i ḓo dovha ya sedza nyimele i si yone ya madzulele na mipfuluwo ine ya khou isa phanḓa na u kwama matshilo a vhathu vhashu  . 
Zwi a itea u ri unwe ha vhutanzi hu pfi ndi ha tshidzumbe  . 
Nga tshifhinga itshi , fhedzi , muṋe wa mavu a nga farwa nga nḓila i si yavhuḓi nga maanḓa  . 
Ri ḓo vha thusa u langula vhulwadze havho . 
Nga miṅwaha ya vho 1990 , u kavhiwa nga HIV ho fhungudzea lu akhamadzaho hu nauri zwino hu khou tsela fhasi  . 
Kha vha ise khumbelo yavho kha Muṅwalisi . 
Muvhuso wo ṋetshedza masheleni u vhona uri hu sa vhe na mutshudeni na muthihi ane nyangarelo ya muholo wa muṱa wa hawe wa lingana R600 000 nga ṅwaha ane a ḓo vha na khaedu ya u gonya ha mbadelo yunivesithi na magudedzini a TVET nga 2017 . 
Maga a u thoma Dzikomiti dza Mavundu o nwaliwa , nahone maitele a u thoma dzikomiti idzi a khou itiwa  . 
U guda nga u tou ita nga mivhili yavho . 
Tshikhala tsha nomboro tsho hudzwa fhedzi vhagudi vha kha ḓi shuma nga nomboro dza didzhithi tharu . 
Kanzhi , wili ndi dza vhaa vhane vha kona u badela vhoramilayo ngeno maitele a tshirema e one ane a shumiswa nga vhunzhi ha vhathu  . 
Ngoho ntswa i nga bvelela fhedzi arali ho swikelelwa maṅwe maga  . 
Vhutelwadigiriha vhaswa vha bvaho kha mbekanyamushumo ya miṅwaha miṋa yaDavhi ḽa Lushaka ḽa Vhaswa vha Mahayani ( NARYSEC ) nga ḽa 17 Lara 2016 zwi takusa mbekanyamushumo na vhurangeli ha muvhuso ha u sika mishumo . 
Vhuḓifhinduleli : U sa litshedzela vhuḓifhinduleli na u khwaṱhisedza uri u vhiga hu katela masia oṱhe a Tshikimu zwavhuḓi na nga u fulufhedzea  . 
Hee vhahashu , vha khou ya ngafhi ? 
A zwi vhona uri o vha a sa fari khonani dzawe zwavhuḓi nauri na vhone vha nga vha vho vha vha tshi pfa vho vhaisalavho . 
Hu dovha ha vha na vhana vhane vha si loshe vhane vha vhidzwa u pfi ndi damba u losha  . 
A huna mbadelo kiḽiniki . 
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe i bvisela khagala uri Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli Phaḽamenndeni . 
Ri ḓo shumana na u itwa ha idzi mbekanyamushumo nga u ṱavhanya u itela khwinifhadzo ya vhutshilo ha vhashumi  . 
Thendelano ya Muholo wa Fhasisa wa Lushaka na maṅwe maga ndi u khwaṱhisedza vhudziki ha mishumo na nyambedzano yo katelaho zwine zwa vha ḽiga ḽa ndeme kha u fhaṱa lushaka lu linganaho nahone lune lwa khou bvelela sa zwe zwa vheiswa zwone kha NDP . 
Dzipholisi dzi tea u vha na mano  . 
Arali vha nga kundelwa u vusuludza ḽiṅwalo ḽa u vhulaha miri nga dzi 31 dza ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe kana phanḓa ha datumu iyo ya ṅwaha wa u fhedzisela une u ḓinwalisela havho ha ḓo vha hu tshi khou guma , Mulanguli wa Mulayo wa 36 wa ṅwaha wa 1947 u ḓo thivhela u bvela phanḓa ha u ḓiṅwalisela havho nahone zwi ḓo ita uri ṱhanziela yavho i si vhe mulayoni . 
Thasiki yavho ndi u sudzulusela khonani yavho u ya he vha ima hone uri vhone vha ime he a ima hone  . 
U vhandazwanḓa zwiṱuku . 
Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo , vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka  . 
Ambani uri hu bvelela mini tshifanyisoni tshiṅwe na tshiṅwe . 
Musi ho no itwa nḓivhadzo hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓu arali khetho ya Buthano ḽa Lushaka na ya vhusimamilayo ha vunḓu yo itiwa nga tshifhinga tshithihi , nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi , ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo , ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa , ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u ḓivhadziwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho , ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo bviswa kha miṅwe mitevhe . 
U wana zwidodombedzwa nga ha vhuṱambo shangoni ḽa havho , kha vha rwele luṱingo kha 1020 ( ndi nomboro ya mahala kha luṱingo lwa nḓuni )  . 
Mbingano dza tshikhuwa dzi langwa nga Mulayo wa Mbingano wa ( Vhu 25 wa 1961 )  . 
U kona u shumisa mibvumo yo gudiwaho hu tshi sikwa maipfi . 
Photifolio 5  . 
Hu na khonadzeo ya uri nyaluwo ya ikonomi ya ḽifhasi nga miṅwaha ya fumi i tevhelaho i ḓo vha i fhasi kha yo fhelaho  . 
Hezwi zwiimiswa zwo itelwa vhathu uri vha ye vha zwi shumise u tsireledza pfanelo dzavho  . 
Kha hu vhe na vhulamukanyi ha vhoṱhe  . 
Mishumo ya Muvhuso yo Engedzeaho  . 
U engedzedza khonadzeo ya u bvela phanda kha thandela ya CBNRM . 
Mitengo ya fhasi nyana ya mavu i ita uri mathomo a mabindu a konadzee  . 
Vhupo vhu songo londotwaho zwavhuḓi na u vha na tshika vhu engedza nyofho dza vhugevhenga  . 
U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani  . 
Kha vha sumbedze zwauri tshiitisi ndi tsha uri ngauri CBP i lingedza u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza tshitshavha dzi topolwe ya dzi dzhenisa kha IDP  . 
A tshitei u lapfesa  . 
Kha demokirasi yavhuḓi , iyi thikhedzo a i nga ḓo vha i si ya ndeme  . 
NDANGO YA U SWIKELELA : Tshakha dzo fhambanaho dza mafhungo dzi fanela u swikelelwa nga vhathu vho teaho na vhane vha tea u a shumisa  . 
Nahone nzudzanyo iyo ntswa zwa zwino i khou dzhenelela kha nzudzanyo iyi ya kale  . 
Tshiṱangu tshi re vhukati tshi sumbedza tsireledzo ya Maafurika Tshipembe , nga fhasi pfumo na thonga ( mbaḓana yo vhaḓiwaho ) , zwo vhetshelwaho u ombedzela tsireledzo ya mulalo hu si u ḓiimisela nndwa  . 
Community Based Natural Resource Management ( CBNRM ) i khou itea kha la Afrika Tshipembe  . 
Ndayotewa i shuma kha zwiimiswa zwoṱhe zwa shango  . 
Phakha dzoṱhe na zwiṋoni zwa i pfa phungo iyi . 
Sa vunḓu ḽihulwanesa kha shango , kha zwa ikonomi , ndi a zwi ḓivha uri Gauteng i na khaedu dzo fhambanaho kha dza maṅwe mavundu  . 
Vha tea u divha tshifhinga tshothe arali thandela yavho ya CBNRM i tshi khou shuma zwavhudi  . 
Namusi i shumiswa nga dzi MP dza mahoro mahanedzi , vhashumi na vhoramafhungo vha Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe  . 
Khabinethe yo tendela nyanḓadzo ya Mvetamveto ya Green Transport Strategy uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Hezwi ndi zwiito zwa vhathu . 
Mbuno Maraga : kana thevhekano  . 
Davhi : Tshirunzi na U lwa na Vhuaḓa Ndivho ya davhi iḽi ndi u ita tsedzuluso ya ndaulo ya muvhuso , u ṱuṱuwedza tshiimo tsha nṱha tsha vhuḓifari ha vhashumi vha muvhuso na u dzhenelela kha u thivhela na u fhelisa vhuaḓa . 
Musi vhagudi vha sa athu u shumisa u isa kha tsha tsini sa thekhiniki musi vha tshi ṱanganyela kana u ṱusa , vha tea u ita nḓowenḓowe nga ha iyi thekhiniki . 
Vhaimbi vha nyimbo dza sialala vha a lidza mbila kha zwilidzo zwavho  . 
U lwela u vhusa he ha ṱalutshedzwa afho nṱha hu wanala hoṱhe kha masia aya  . 
Khoudu yo dzudzanywa u ya nga milayo ya sumbe mihulwane ya ndeme ya kuvhusele , na mulayo muṅwe na muṅwe wo katelwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu dzine dza bvisela khagala na u shumisa maitele a kuvhusele o livhiswa kha u swikelela mulayo wa kuvhusele wavhuḓi wo teaho  . 
Vha tama masipala wa Tshwane u tshi kulumaga na u lugisa phaiphi dza soredzhi dzo phamuwaho . 
U konisa vhadzulapo u shela mulenzhe kha bono ḽa zwikhala na maitele a u pulana  . 
Kha vha badele mbadelo ya u ṅwalisa phanḓa ha musi vha tshi ḓisa khumbelo kana musi vha tshi i ḓisa  . 
DFO u ḓo dzhia minwe yavho o fhelelaho u itela khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni  . 
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu , ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo  . 
I dovha ya ṱuṱuwedza mbambadzo ya ngomu Afrika uri i tshimbidze ṱhanganelano ya ikonomi na ikonomi ya matshilisano kha dzhango . 
Fulufhedzisani vhathu mbuelo dzine dzine dza si vhe dza masheleni dzi fanaho na : thikhedzo na tsireledzo ya mulayo kha mikano hu u shavhisa u shushedzwa hu bvaho nnda ; thekhinikhala , thikhedzo kha vhadzulapo kha ndangulo ya nyito dzavho ; u bveledza phanda u fhata vhukoni kha zwitshavha zwapo , u vha thusa uri uri vha langule vhupo havho na zwishumiswa zwavhudi ; u swikelela khadzimiso ya tshelede na tshelede ya u thoma bindu ; u thusa kha u fara nyambedzano na dzisekitha ra dza phuraivete  . 
IDP ndi tshishumiswa tsha ndeme tshi khwaṱhisedzaho uri thandela dzo topolwaho na u itwa nga masipala dzi a elana na ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Mvumbo yo khetheaho ya maḓi a nga fhasi i tea u dzhielwa nṱha kha u shumisa mbekanyamaitele  . 
Nyambedzano nadzone dzi khou bvela phanḓa kha u thomiwa ha tshiimiswa tsha thendelano ya ngomu ha muvhuso . 
Izwi zwipiḓa zwi shuma kha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho  . 
Khabinethe i khoḓa zwitshavha na madzangano a zwitshavhani e a shuma u kunakisa na u kuvhanganya masheleni u itela u vula hafhu zwikolo . 
Sa tsumbo : Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho i khou lugiswa  . 
Thaidzo ndi u bva kha zwibviswa zwa muvhuso u bva kha phatheni dza zwino u ya kha vhuvhekanyandeme vhu swa  . 
Hu itea mini arali vha sa badeli rennde  . 
Ni kone u tangedzela madzina vhukuma . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhe na vhuḓifhinduleli nga vhone vhaṋe ha mutakalo wavho na vhuvha havho , u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani ho tsireledzeaho na u ita ndingo nga misi dza HIV na maṅwe malwadze a phirela na a sia phirela . 
Sa izwo Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha tshi zwi ḓivha , ro dovha ra engedza tshivhalo tsha zwikolo zwi sa badeli mbadelo dza tshikolo . 
U vha na vhudzulapo uvhu ha mazha kha mivhuso mivhili , sa tsumbo shango ḽe wa bebwa khaḽo na shango ḽine wa dzula khaḽo  . 
Izwi hu nga vha tshiṅwe tshiimiswa tsha ṱhoḓisiso kana mubveledzisi wa tshibveledzwa  . 
A si thonifhe vhanwe na u vha na vhuhali  . 
Hoyu mutambaphanḓa makone wa Nigeria u na vhukoni vhuhulwane lwe , musi a tshi kha ḓi tou bva u fara ṅwaha wawe wa vhu 18 , a vha a tshi khou lweliwa nga thimu khulwane dza England Chelsea na Manchester United , he Chelsea ya fhedza yo kona u mu saina . 
A huna mbadelo dzine dza itwa sa idzwo ndingo dzi tshi itwa nga fhasi mulayo wa lushaka . 
Ene u ḓo ita tsedzuluso nga ene muṋe . 
Tshelede ya u mala a si ṱho ḓea khulwane kha u tendelwa ha mbingano  . 
A nga edzisa u tandulula fhungo ilo na muthu ane a kwamea  . 
Vhagudi vha nga dzula nga vhavhili-vhavhili nnḓa kana nga ngomu ha kiḽasi vha tshi itela u vhala vhoṱhe kana u sielisana u vhala , kana vhagudi vhavhili vho khunyeledzaho mishumo yavho vha nga vhala vhoṱhe ngeno vhaṅwe vhagudi vhe kati na u khunyeledza nyito kana mishumo yavho . 
Shumisani mepe wonoyo muthihi . 
Vha fanela u dovha vha zwima nga u shumisa mihumbulo miswa na mihumbulo ya u humbulela nd(ila ine vha nga tinya uri thaidzo idzi dzi si tsha dovha dza bvelela  . 
Khumbelo ya u malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema mashango ḓavha  . 
Zwino fhedzisani mepe wa mihumbulo u no amba nga ṱhulo dza milamboni . 
Hezwi zwi nga vha u vhifha muvhilini ha thangana ya murole , HIV na AIDS kana maṅwe mafhungo e tshitshavha tsha a topola sa a ndeme  . 
Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha nga nḓila ine ya vha yo imelelwa nga vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , hune maitele a u thola a ḓo vha a tshi sedza nga maanḓa vhukoni , muṱalukanyo , maitele kwao , khathihi na ṱhoḓea ya u lulamisa u sa lingana zwa tshifhinga tsha kale , hezwi zwi tshi khou itelwa u kona u wana vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho  . 
Engedza tshumelo dza mutakalo na zwikimu zwa mishumo ya tshitshavha , zwi konisaho muvhuso u ṋetshedza zwitshavha zwi shayaho tshumelo na thikhedzo , nga maanḓa zwine zwa vha na tshiimo tsha nṱha tsha vhugevhenga na dzikhakhathi  . 
Makwati a Muvhuyu a shumiswa u ita zwiambaro na thambo dza u vhofha zwithu . 
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango u tea u ita khumbelo kha Muhasho wa zwa Muno . 
Dizaini ya mishumo iyi i tea u angaredza magudiswa a thero ya dovha ya katela mishumo yo fhambanaho yo dizainelwaho u swikelela ndivho dza thero . 
Hezwi zwi nga amba uri khoro i tea u tevhedza nḓila i konadzeaho vhukuma u fhira u farelela kha u tevhedza mulayo  . 
Kha nyimele nnzhi mbilaelo idzi a dzo ngo fhambana na zwitshilaho zwo fhambanaho na u phaḓalala hazwo u mona na vhupo  . 
Hezwi zwi katela na tshiimo tsha nḓivho ya u vhala na u ṅwala , u ṅwaliswa ha vhagudiswa zwikoloni na dziyunivesithi kana magudedzi  . 
A vha tei u wela milambo yo ḓala ngauri vha nga kumbiwa . 
Milayo yo vha i zwithu zwi sa sudzuluwi , zwi sa konadzei u phumulwa nga dzikhothe u fana na zwine zwa vha hone zwino  . 
U ṋea muhumbulo kha zwe zwa vhaliwa . 
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga ane a ḓo langula zwa khasho , hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu , u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza . 
Arali hu si na datha i fulufhelwaho ine ya shumiswa sa muelo , hu tea u tendelanwa na nga zwisumbi zwa muelo  . 
Khothe a dzo ngo ṱwa dzi tshi tevhelela kuhumbulele ku pfadzaho musi dzi tshi shumana na milandu ya khakhathi dza zwa vhuloi . 
Kha vha ambedzane uri hu tea u vha na vhushaka na vhukati ha milandu iyi mivhili kana hai  . 
Masheleni a u sokou ṋetshedza ndi a u tikedza mishumoitwa ye tshitshavha ye tsha nanga u i ita kha pulane yatsho ya wadini  . 
Nyambo ndi zwishumiswa zwa ndeme u bveledza pfanelo dza vhathu na mulalo wa vhupo . 
Kha nyambedzano yashu na bannga dza mbambadzo , ro vhudzwa uri vhunzhi ha miṱa yo raloho yo tsikeledzwa nga zwikolodo  . 
Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma  . 
Ndi ṱhoho dza khethekanyo dzifhio dzi si na ndeme ? 
Kha vha nange bugu dzine vhana vha kona u ḓivhalela , fhedzi vha sa fhedze nganetshelo  . 
Thandela dzi ṱaluswa sa zwithu zwo khetheaho nahone zwiswa  . 
U tsivhudza kha ṱhanganelano ya thandela , u vhona uri hu khou itwa mushumo wa maimo na u ṋetshedza thuso kha Komiti ya Pothifolio . 
Tshaka dza u linga dzo shumiswaho dzi tea u elana na miṅwaha na vhuimo ha nyaluwo zwa vhagudi . 
Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi  . 
Fhethu ho teaho hu tea uvha : hu tshi swikelelea , hu ho ḓoweleaho nahone hu na zwileludzi zwo teaho  . 
Adzhenda ya khoro i ambedzaniwa kha nyambedzano dza mahoro kana vhuimo ha mahoro a polotiki kha zwiteṅwa zwa muṱangano musi muṱangano u sa athu swika  . 
Musi tsedzisiso ( diagnostic ) na u linga ha tshifhinga tshoṱhe ( formative ) hu tshi nga vha hu pfufhi zwi tshi ya kha tshivhalo tsha mbudziso dzo katelwaho , u linga nga murahu ha tshinga tshilapfu hu ḓo katela mbudziso nnzhi u swika kha thesite yo fhelelaho zwi tshi ya kha mushumo wo no gudwaho nga itsho tshifhinga . 
Kha sekhithara ya tshipholisa , vhukoni ha tshiimiswa ha u ita ṱhoḓisiso , u sengulusa , u bveledza na u ṋekedza khoso dza vhugudisi na mbekanyamushumo , a vhu nga lingana  . 
U ḓisendeka ha mashango kha ṱhundu dza ndeme sa zwivhambadzelwannḓa zwo livhisa kha thaidzo dza mathemo a thengiso , saizwi maanḓa a mbambedzo a u renga a zwivhambadzelwannḓa u ya kha zwiṱunḓwa a tshi dzulela u fhungudzea  . 
U ITELA U VHONA URI HU NA MVELEDZISO YO KHWAṰHAHO , ndi zwa ndeme u limuwa vhuṱhogwa ha mbeu mbili sa zwipiḓa zwa muvhili zwi shumisanaho  . 
Ri na vhalwadze vhane vho vhetshelwa thungo nga nṱhani ha khombo ine vha nga i vhangaho kha vhaṅwe  . 
Khabinethe yo sumbedzisa u vha na fhulufhelo kha vhudzheneleli hayo kha u tandulula khaedu dza ikonomi ya shango khathihi na mushumo wo itwaho wa u khwaṱhisa kushumele kwa dziSOC  . 
Nga ḽa 25 Khubvumedzi 2015 , Mupapa Vho Francis vha ḓo amba na UNGA , nahone Khanedzano Guṱe dzi ḓo farwa nga ḽa 28 Khubvumedzi u ya kha ḽa 6 Tshimedzi 2015 . 
U vhea nga zwigwada ho laṱwa zwiṱahe . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri , uri arali vha tshi ṱoḓa u vhambedza volume kana khaphasithi , vha tea u shumisa zwithu zwi no fana . 
Mubebi kana vhabebi vha ṅwana vha mbebo a vha b maitele a u shumana na dzimbilaelo malugana na vhaofisiri vha zwa khaṱhulo ; na c u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓa ha vhaofisiri vha zwa khaṱhulo kha tsheo dza khothe  . 
U vha thusa u kona u tevhela zwe vha vhala , kha vha swaye kha zwibogisi musi vha tshi khou vhala  . 
Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino  . 
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe sa idzwo SARS a i nga si shumane na fomo yo ḓadzwaho nga muṋwe muthu . 
Nganetshelo yo bvelaho phanḓa i bvisela khagala zwinzhi nga ha zwipfi zwi ngaho sa u vhona , muungo , muthetshelo , munukho na vhuḓipfi ha maano . 
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Ndayotewa  . 
Zwo ḓi ralo , tsheo dza Muvhuso dzi tea u dzhia zwivhuya zwa hedzi SOE dzine dza vhonala dzi tshi konḓa vhukuma na u vha siṱirathedzhiki u fhira u shumiswa ha tshelede ho ḓoweleaho . 
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa  . 
Mivhuso yeneyo yo vha i khou gonyisa ndambedzo dzayo kha tshumelo dzo angaredzaho vhukuma na dzone  . 
SHEDUḼU YA 5 Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa Tshomedzo dza mitambo yapo Mimakete Mivo ya ha masipala Phakha na zwimvumvusi zwa masipala Bada dza ha masipala Tshikafhadzo ng u ita phosho Dziphaundu Fhethu ha nnyi na nnyi U hwala mashika ( malaṱwa ) , u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ( DBE ) wo lugela milingo ya maṱiriki ine ya khou thoma nga ḽa 16 Tshimedzi 2017 ine ya ḓo ṅwalwa nga vhagudiswa vho ṅwaliswaho vha fhiraho 798 000 . 
Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa ; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi , musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula . 
Kha vha tshetshelele bapawe kana tshienge kha aisikhirimu i si na mapfura manzhi u anda ha tshumelo dza khasho u tevhedza ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa u ola tshifanyiso tshi sumbedzaho fhungo  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u thola miraḓo ya Khorotshitumbe , a vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga vha pandela . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha mvelaphanḓa yo itwaho , fhedzi ya sumbedzisa mbilaelo ngaha miṅwe ya mihasho ine ya kha ḓiṱangana na khaedu . 
Khabinethe i isa phanḓa u ṱanganedza tsheo yavhuḓi ya maga a ndango ya tshumiso ya masheleni nahone i fulufhedzisa u shumisana na sekhithara dzoṱhe kha u shela mulenzhe kha nungo dza vhoṱhe dza lushaka u itela u thoma zwe zwa fulufhedziswa nga mugaganyagwama . 
Kha vha dzhiele nzhele : Khoḽomu ya muholo Hei i sumbedza tshelede ya muholo wa ṅwedzi nga ṅwedzi hu saathu u bviswa muthelo na dziṅwe mbuelo . 
Dzhiela fhasi ndeme ya vhurangaphanda hapo na vhaimeleli vhapo-heyi ndi mbekanyamushumo yapo , yo rangwaho phanda nga vhathu . 
Vha khou ṱoḓa u ita izwi ngauri vha ṱoda u engedza tshelede ya u renga suthu ya u ambara vha tshi ya muṱanganoni wa khoro ya masipala une wa khou ḓo vha hone  . 
Mivhigo nga yoṱhe ndi zwibveledzwa a fomaḽa vhukuma . 
Vhagudi vha tea u tevhekanya nomboro nga u shumisa zwifanyiso zwa tshakhatshakha . 
Vhululamisi ha zwa matshilisano : Musidzana kana mufumakadzi a nga vhila tshinyalelo dza masiandaitwa ane a vhaisa a Ukuthwala  . 
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani online . 
Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha . 
Uri Khothe i pfesese lushaka lwa u tambudzwa lune vha khou ṱangana nalwo , i sedza kha Afidaviti ye vha i ṅwala musi vha tshi ita khumbelo  . 
Ri khou isa phanḓa na u khwinisa maanḓa na u kona u shuma ha tshipholisa , nga maanḓa tshumelo ya vhuṱoḓisisi , vhaṱoḓisisi vha zwa forensiki na vha vhusevhi ha vhugevhenga  . 
Vhugevhenga ndi swina ḽashu roṱhe , na uri ra tou shuma roṱhe ri nga kona u tandulula mafhungo ane zwitshavha zwa khou ṅoṅorea ngao . 
O sia mufumakadzi , vhana vhararu , khaladzi mbili na vhabebi vhawe vhoṱhe . 
Kha vha lavhelese na u pima tshifhinga tshothe . 
Naho zwo ralo , hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe  . 
Maga ane a khou dzhiwa a katela u shandukisiwa ha milayo na vhulanguli , khwiniso ya mapholisa nga kha Operation Fiela-Reclaim , na u alusa u vha hone ha mulalo na vhuthihi vhukati ha vhadzulapo na vhathu vha bvaho kha maṅwe mashango . 
Kha nndwa yashu na vhuaḓa , nga Lara fhedzi ro fara vhaofisiri vha 28 vha tshi farelwa mishumo ya vhufhura  . 
Mafulufulu a vhushaka ha dzitshaka ha tshizwinozwino a isa phanḓa na u ḓisa khaedu kha mulayo wa dzitshaka  . 
Zwigwada izwi zwivhili zwi tendelana kha u bwa mulindi u mona na phaiphi na u lugisa phaiphi uri i sa tsha konḓa u vula na u vala lwa tshifhinga nyana , ngeno lwa tshifhinga tshilapfu vhadzulapo vhoṱhe na Vho Nkosi vha tshi ḓo vha vha khou ḓisa makumedzwa ha masipala uri phaiphi i pfuluselwe fhethu ha khwiṋe mulondoti wa ṅwana o khethwaho dzi shuma sa Khothe dza Ndinganyiso  . 
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha ṱhoḓisiso nnzhi dzine dza khou ya phanḓa  . 
Bembela ḽa lushaka ḽi ḓo itwa nga dzi 20 Shundunthule  . 
Maanḓa a u ṱutshela kana u sa bvela phanḓa na dzulo nga mbuno u bva kha muthu ene muṋe dzi fanela u wanala kha mulayo  . 
Kha vha fhindule mbudziso kha siaṱari 54  . 
Hu ḓo ḓiwa na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya dziSet Top Boxes ( dzidikhouda ) tshine tsha ḓo khunyeledzwa vhukati ha uno ṅwaha . 
U isa khumbelo kha Vhaeletshedzi vha zwa Thekiniki zwi ḓo lengisa u shumiwa ha khumbelo  . 
U sika raimi dza ene muṋe a tshi shumisa luambo khumbulelwa . 
Arali vha khwiṋisa ndango yavho zwi ḓo ita uri vha vhe na vhutshilo ha maṱhakheni vhukuma  . 
Tshiṱirathedzhi tshi sedza kha , ho tou topolwa kha zwinzhi , u thalangana ha vhurangeli ha muvhuso wa eḽekiṱhironiki na ndovholoso ya matshimbidzele , dathabeisi , sisteme khulwane ya zwi sa tshimbilelani na zwi sa fushi . 
U bva ngafhi ? 
Hezwi zwi katela tshikwekwete tshiṅwe na tshiṅwe tshi thusaho tshiṅwe tshikwekwete kana zwiṅwe zwikwekwete zwine zwa vha lwanzheni u ita zwi katelaho vhureakhovhe , na ndugiselo , nḓisedzo , u vhulunga , vhuxwatudzi , vhuendi , kana vhubveledzi  . 
U khantsela  . 
U shumisa thekhiniki iyi zwi tendela vhagudi u khethekanya ( vha pwashekanya ) na u dovha u ṱanganya nomboro u thusa u leludza u rekanya . 
Izwi zwi amba uri tshelede ya muvhuso i khou tambisiwa lune zwa ita uri tshumelo ine ya d(o n(etshedzwa i vhe ya tshiimo tsha fhasi , zwine zwa sa takalelwe nga vhathu  . 
Mbekanyamushumo iyo yo thomiwa sa phindulo kha khuwelelo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u shuma u ya kha tshikalo tsho fhelelaho tsha nḓowetshumo na nyaluwo i katelaho vhukati ha zwiṅwe . 
Kuvhumbelwe kwa Khomishini ya Khetho tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe  . 
Mulayotibe u engedza u shumiswa ha Mulayo wa u bvisela khagala zwo Tsireledzwaho , 2000 ( Mulayo 26 wa 2000 ) u fhira mutholi wa mvelele na vhushaka na mushumi . 
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu . 
A si mishumo yoṱhe ine i nga vha hone ya Komiti dza Wadi yo dzheniswaho kha muvhuso wapo  . 
Na uri arali ṱhanzi i sa koni u ḓisa mulandu kha idzo mbetshelwa a thi vhoni tshithu kha Mulayotewa tshine tsha thusa  . 
U diimisela kha ndivho dza tshanduko zwi tea u tevhedzwa  . 
Hezwi zwi isa phanḓa na u sumbedza vhuḓikumedzeli ha ṱhanganelano kha u lugisa fhungo ḽa u sa tholiwa . 
Kha ri thusane sa vhadzulatsini . 
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa , zwa bveledza u engedzea ha mbuelo  . 
Khabinethe i livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe kha u shela mulenzhe kha vhuṱambo ho fhambanaho ha u elelwa Vho OR Tambo na uri hu khou lavhelelwa uri vhathu vha shele mulenzhe nga nḓila i fanaho na yeneyi musi ri tshi elelwa Muphuresidennde wa u thoma u khethwa lwa tshidemokirasi Afrika Tshipembe Vho Madiba . 
Maimo a tshumelo a fanela u vha o wana thendelo u bva kha Minisiṱa , MEC na vhaṅwe vha re miraḓo ya khorotshitumbe phanḓa ha musi a tshi nga thoma u shumiswa  . 
Monamonani na dzharaṱa ya tshikolo ni vhone Kha ri ite nyito uri ndi tshaka nngana dza zwikhokhonono dzine na nga dzi wana . 
Vhupuli , U Thivhela kana u Shumiswa nga u Kombetshedza - Vhupuli na u shumiswa nga u kombetshedza a zwo ngo tendelwa . 
Vho fhiwa zwauri kilabu ndi tshivhumebo tsha muteo tsha zwipotso na u imvumvusa , mivhuso yapo ndi humetshedzo ya ndeme kha mutevhe ya ndeme  . 
U wana u thogomelwa ho khetheaho kha vhathu vhane vha si kone u dihumbulela  . 
Naho muvhuso u tshi khou dzhiela nṱha mbilaelo dzo ṱahiswaho nga vhagudisi , u dovha hafhu wa khwaṱhisedza uri pfunzo i fanela u vha yone ya ndeme . 
Mabindu a bindulaho fhasi ha R300 000 nga ṅwaha ha vhofhei u ḓi ṅwalisela VAT  . 
Musi ri tshi sedza kha sekithara dza phuraivethe nga maanḓa kha u ri thusa u sikavhunzhi ha mishumo , zwa vhukuma muvhuso u ḓo ita mushumo wawo . 
Tshivhangi tshihulwane ndi u mamesa mafhi a re na swigiri  . 
Pfunzo ya matshilele ya vhanna uri vha wane vhafarisi nga nḓila i re mulayoni . 
I ṱoḓa uri hu vhe na u vhiga ha khwaḽithi ya nṱha kha luṱa luṅwe na luṅwe u itela u tikedza uri tsheo dzi tshewe hu na nḓivho  . 
Kha tshithu tsha u thoma u dzhielwa nha , ri khou oa u fhungudza mvelele dza u shaea ha vhuifhinduleli : Hu o vha na mishumo yo buliwaho zwavhui kha masia ohe a zwipotso  . 
Muano wa muhumbeli  . 
Mutengo wa fhasisa wa R20 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa R5 000  . 
U tamba thai na u ita miswaswo a tshi shumisa luambo lu nyanyulaho . 
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela ; vha vhiga phesentheidzhi u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi . 
Zwi kha dzangalelo ḽihulwane ḽa shango uri vhoṱhe , dzimbumbano na vhulanguli ha Lonmin vha sumbedze maimo a ṱoḓeaho a vhurangaphanḓa na vhushaka ha ngomu kha nḓowetshumo . 
Muvhili kanzhi u dzudza tshikalo tsha khoḽesiṱiroḽo tsho teaho u itela u suka mapfura , u bveledza dzihomounu na u fhaṱa dzi sele . 
Avha vhana vha a ḓirengela maḽegere vhone vhaṋe ngauri vha a vhulunga tshelede . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nn ḓ a ha Afrika Tshipembe  . 
Ri ṱanganedza mawanwa u bva kha Muvhigo wa Nyimele ya Dziḓorobo dza Afrika Tshipembe ( SOCR ) wo bviswaho nga dzi 22 Fulwi 2016 nga Vhuṱumani ha Dziḓorobo dza Afrika Tshipembe  . 
Mubvann ḓa ane a vha ṅwana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone e nṱha ha miṅwaha ya 21 a nga ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku , nduhune themamveledziso , tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone  . 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa u swikela ṅwana a tshi vho kona u ḓishumela na u ḓiunḓa  . 
Kha zwiṅwe zwa zwiimiswa izwi , vhulanguli ndi ha fhasi na maime a vhashumi a ṱoḓou khwiniswa  . 
Ro ombedzela mutakalo wa vhafumakadzi , ri ḓo engedza vhuhulwane ha pfanelo dza mutakalo wa u vha na vhana na u ṋetshedza tshumelo i tshimbilelanaho , nga maanḓa zwa u thivhela mbebo , malwadze a pfukelaho nga vhudzekani , u ḓihwala ha vhana vhaṱuku na zwa zwishumiswa zwa vhasidzana musi vhe maḓuvhani kha vha re vhashai  . 
Kha mbambadzo na luvhanḓe lwa pfungavhuṋe , hu na tshikhala tsha u sa ṱalutshedzwa zwavhuḓi kana mathemo a fanaho  . 
Tshumelo dza zwa mutakalo dzi tea u shumisea nga vhaswa uri vhaswa vha kone u dzi shumisa  . 
A nga dovha hafhu a thusa vhadzulapo nga muthihi nga muthihi u swikelela zwikimu zwa tshumelo ya nnyi na nnyi zwa u swikisa mbilaelo  . 
Hana : O hana ndi tshi mu ruma  . 
Sa i zwi mulamukanyi na ene mulingi wa mbuno , sisiteme yo vuleaho ya vhuṱanzi i a tevhela - vhuṱanzi hoṱhe ho teaho vhu nga ṱanganedzwa  . 
Vha ambedzane nga ha masiandaitwa awo kha nzudzanyo na nḓisedzo ya tshumelo ya Komiti ya Wadi  . 
Zwi dovha zwa vha thusa kha uri vha kone u dzudzanya vhutshilo havho nga nd(ila yo teaho  . 
Tsumbavhukoni iyi ndi ya vhagudi vhane vha shuma kha Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha muvhuso wapo hune u wana vhukoni vhu elanaho na tsumbavhukoni iyi zwa ḓo engedza ndeme ya mushumo wavho  . 
Senthara i ḓo tikedza tsedzuluso , mveledziso na tshanduko kha sekithara ya fulufulu , itshi ḓivhadza na u ṱuṱuwedza tsheo dza mbekanyamaitele na u tikedza mveledziso ya lupfumo lwa masheleni kha vhathu . 
Khoro ya Masipala , iṅwe i si yo phaḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139 , i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓaladzwa , u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa . 
Hezwi a si ngoho kha vhunzhi ha madzangano a khou bveleho phanda  . 
U sumbedza pfanelo dza vhaaluwa dza u shela mulenzhe kha tshumelo dzothe  . 
Vho-Siaga vho ṱavha khavhishi nngana musi dzo Hu naṱangana ? 
Kha Tshitshavha tsha Mveledziso Tshipembe ha Afrika , ri ḓo dzhiela nṱha u thoma mveledziso ya kutshimbidzele kuhulwane kwa zwibveledzwa kha sekithara khulwane u fana na fulufulu , zwa mimaini na maitele a khwinisaho mineraḽa , mamaga , themamveledziso na zwa vhulimi  . 
Ndi a ḓihudza nga zwine shango ḽa khou zwi swikelela na uri mvelele dza tshaka dzo fhambanaho dzi a kona u dzula dzoṱhe nga mulalo  . 
U bveledza kulangele kwa minwe nga u shumisa tshigero u gera zwifanyiso zwihulwane na zwivhumbeo . 
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka a katela dziḓorobo , dzisababu na zwikolobulasi , vhupo ha vhathu , ofisi dza poswo , zwiṱitshi , vhukavhamabufho , vhuimangalavha , bada dza lushaka na zwivhumbeo zwa shango zwa mupo sa dzithavha , milambo , dzibei dza lwanzheni , zwitangadzime , matshabva na vhugalaphuka ha lushaka  . 
Vhubindudzi kha vhuendi vhu ḓo thusa u alusa ikonomi na u tandulula khaedu dza u shayea ha mishumo , vhushai na u sa lingana . 
A hu na khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga vha ḽo fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 nga murahu ha musi ho dzinginywa u sa fulufhela kha Phresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 ya Ndayotewa ntswa  . 
Thondo dzo khwahaho dza u tikedza na u shandukisa maitele a vhulimi ane a vha hone zwi a o oea uri hu khwinisiwe kushumiselwe kwa mavu na mai  . 
Hezwi zwi amba u kala volume ya tshithu tshi re kha tshifaredzi . 
Muthu ane a u ḓivha a nga u thusa a sa sedzi zwine wa vha nazwo . 
U sika sheduḽu : U ita tsumbatshifhinga ya thandela  . 
Zwitshavha ndi zwigwada zwa vhathu vhane vha tshila kha vhupo vhuthihi nahone vhane vha shumisa mavu na zwishumiswa uri vha kone u tshila . 
Ro pfa ngaha mbuno dza ṱhoḓea ya u sika themamveledziso ya thikhedzo vhubindudzi ho teaho . 
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu , fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓu  . 
Murafho - Vhathu vhatswu vha khomboni vhukuma ya u lwala mutsiko wa nṱha wa malofha vha tshe vhaṱuku u fhira vhatshena  . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa  . 
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000 , Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa , a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965  . 
Iyi i thusa mudededzi kha gireidi i tevhelaho kana kha tshikolo tshiswa tshine mugudi a khou ya khatsho uri hu konwe u pfeseswa mugudi zwavhuḓi , ngauralo mudededzi u kona u ḓivha mugudi zwavhuḓi  . 
Zwenezwo ndingo ya u sika mahumbulwa a ndeme kha phindulo iyi yo itwa hu na u koloṅwa nga maanḓa  . 
Vhoramabindu vha rengisaho zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela mashango ḓavha evha tea u vha na thendelo ya phytosanitary i vha tendelaho u ṱu ṋda nahone thendelo iyo i tea u bva kha Dzangano la Lushaka la Tsireledzo ya Zwimela ḽa shango ḽi ṱu ṋdaho na ṱhanziela ya phytosanitary i bvaho kha NNPO ya Afrika Tshipembe  . 
U ḓadzisa zwenezwi , nyambedzano dzi tikedza u vusuludzwa ha puḽatifomo ya sofuthuwee dzo khunyeledzwa  . 
Minista vho ri dzimbalombalo idzi dzi kha ḓi sumbedza nyaluwo yavhuḓi nga tshifhinga tshino  . 
Arali nda sa khethiwa sa Thirasitii nga Khetho dza Dzithirasitii dza GEMS dza 2014 , fhedzi nda vha nkhetheni a tevhelaho u ya nga ha tshivhalo tsha vouthu kha khetho , ha sokou vha na tshikhala tshi songo lavhelelwa kha Bodo ya Dzithirasitii , ndi a tenda uri ndi kwamiwe nga Mudzulatshidulo wa Bodo ya Dzithirasitii ya GEMS , uri vha nṋekedze tshikhala tsha u ṱanganedza u tholwa sa thirasitii kha tshikhala tsho salaho tsha uyo thirasitii o bvaho  . 
Izwi a zwi thivhelwi nahone zwi tea u langulwa u bva mathomoni  . 
Hezwi ndi u ṋekedza mishumo ya tshifhinganyana zwo ṱumanaho na mveledziso ya themamveledziso , u fhaṱa tshumisano u mona na muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano na , kha dziṅwe nyimele hu na vhuṱumani na dzi SDI na mveledziso yo sedzaho kha u sika zwikhala zwa mishumo i sa nyeṱhi  . 
Uri sekhithara ya u rumela zwivhambadzwa nnḓa i khou konḓelwa , migodi nga maanḓa , i tou vha khagala kha vhoṱhe  . 
Ndivho ya mbadelo dza vhudzadze ndi u badela mushumi tshifhingani tsha vhudzadze . 
Vhagudi vha tea u ḓo ṅwala fhasi mafhungo a nomboro sa rekhodo yo ṅwalwaho ya thaidzo u swika kha 5 . 
I ṱuṱuwedza ṱhanganelano ya dzingu na nyanḓano nga u ṱuṱuwedza vhaanḓadzamafhungo kha miraḓo ya dzitshakha u katela mafhungo a tshimbilelanaho na dzingu . 
Shumisani maiti aya mafhungoni ni ambe uri amfhungo ayo a kha tshifhinga tshifhio . 
Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi , dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6 . 
Thendelo a i athu u wanala sa izwi ri tshi kha di vha na mushumo muhulwane wa u thoma nga u lugisa zwa tshitangani tshashu  . 
Sa dzohe tswayo dzashu dza lushaka , Luimbo lwa Lushaka lu fanela u honifhiwa musi lu tshi khou lidziwa kana u imbiwa  . 
Ndi zwa ndeme uri zwifanyiso kana nyolo zwi vhe zwi na nomboro khathihi na mafhungo a nomboro . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u tou gandisa kunwalele kwa phara hu u itela uri hu vhe na zwiṅwe zwa masheleni zwi linganaho R500 000  . 
Vhege na yone ya fhela hu si na we a founela  . 
Kharikhuḽamu i ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma sa luambo lwa u guda na u funza . 
Musi mudededzi a tshi shuma na tshigwada tshiṱuku , u tea u vhudzisa mbudziso nga mulomo ( orala )  . 
Vhathu vho fhambanaho vha na zwithu zwo fhambanaho zwine vha zwi dzhiela ntha  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho bvisa ndaela u ya kha Kiḽasita ya Vhulamukanyi , Tsireledzo na u Thivhela Vhugevhenga ( JCPS ) , u tandulula khakhathi dzine dza khou kwashekanya zwiimiswa zwashu zwa pfunzo ya nṱha . 
Arali minerala u tshi gwea zwavhu ḓi  . 
Naho hu uri tshikimu a tshi badeleli muaro wa khosimetiki , tshi tea u badelela u alafhiwa ha septicaemia , ngauri ndi nyimele ine ya khavariwa nga dziPMB  . 
Tshitshavha tshi tea u ita tsheo ya uri vharangaphanda vha siala vha khou vha na vhaimeleli kha dzangano la CBNRM  . 
Ni vhona u nga u a pfana na u tamba mitambo ? 
Ndode idzi dzi a kovhaniwa ha vha vha na ndode dzi no lingana Sa tsumbo , dzi nga vha fumi fumi kana fumbili u ya nga hu hula ha tshidanga ( tshidindi ) na nga afho hune vhatambi vha nga tendelana ngaho  . 
Vhathu vha bvelaphanda na u shumisa tshivhalo tsha zwithu zwo fhambanaho uri vha kone u tshila  . 
Maḓuvha maṅwe na maṅwe nga nnḓa ha Migivhela , Swonndaha kana holodei dza tshitshavha sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo ya 1 ya PAIA . 
Hune ha vha na sisiṱeme dzo fhambanaho dzine dza tea u vanganywa , ndinganyiso ya faiḽi dza data i a ṱoḓea  . 
U ṱalutshedza vharangaphanḓa vha sialala - hune ha vha na vhathu vho raloho , zwihulu vhuponi ha mahayani , ndi mafhungo mahulwane uri vharangaphanḓa vha sialala vha ṱalutshedzwe , khathihi na u vha na zwine vha ita siani ḽa u khuruṱanya vhathu na u shela mulenzhe kha u pulana na kha kutshimbidzele kwa u shumisa pulane  . 
Kha vha rumele khumbelo nga SMS riṋe ri ḓo fhindula rina mafhungo e vha a humbela . 
Thulas Nxesi , u ṱoḓisisa nyimele yo itisaho uri hu vhe na tshiwo hetshi  . 
Zwiṅwe hafhu , vhathu vha si gathi vha tea u enda kha firiwei , firiwei dzi ḓo vha dzo vhofholowaho u itela vhuendi ha nnyi na nnyi na vhuendi ha ṱhundu  . 
Vhagudi vhaita ṱhoḓisiso u wana uri ndi zwithu zwi fhio zwine zwa kona u kunguluwa , n zwine zwa nga suvha . 
Kha vhupo ha ḓoroboni zwi a vhonala vhukuma ngeno khaedu ya u livhana na vhushai vhune ha khou ṋaṋa kha vhupo ha mahayani i kha ḓi vha hone  . 
Ezwo zwo vha zwi tshi ḓo katela na mafhungo a uri mupo woṱhe wo langiwa hani  . 
Kha vha vhee ndivho , vha langule vhuimo ha zwishumiswa zwa mupo na u ita tsheo nga ha nyito arali hu na tswayo dza u sumbedza thaidzo . 
Ndi dovha nda ṱanganedza vhahali vha mavunḓu oṱhe ashu vhe ha dzinginywa nga Zwipikara zwa Mavunḓu uri vha ḓe vha vhe tshipiḓa tsha vhaeni vhahulisea vhane vha vha na riṋe ṋamusi . 
Kha magumo kana phendelo muvhigi kha sumbe nḓila ya vhupfiwa hawe malugana na muvhigo . 
Hune mawanwa a wanala a tshi khou ima na muhwelelwa nga ndila i pfalaho , kha aphili khothe i nga fhelisa aphili u itela khathulo ya Khothe ya Tshirema i dzule i hone  . 
Vhuḓi ( aesthetic ) : zwi kwamaho lunako kana u takalela lunako . 
Modereitha o hweswaho vhuḓifhinduleli nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo a nga modereitha sambula ya mishumo ya oraḽa ya Gireidi ya 9 . 
Muṱangano wa naṅwaha u ḓo ṱola na u vusuludza mashumele a vhuṱali ha zwino ha kona u itwa tsheo ya uri hu ḓo shumiswa hani tshifhinga tshi ḓaho u itela u alusa u shumisa burodobende kha mveledziso ya tshoṱhe . 
Mitengo ya zwiḽiwa , vhuendi ha vhaendi na dzinnḓu zwi tea u fhungudzwa , hu tshi khou engedzwa ndeme ya pfunzo ya mahala kana ya mutengo wa fhasi na ndondolo ya mutakalo  . 
U amba nga ha zwifanyiso zwi re kha phosiṱara , tshati dza thero , bugu na zwiṅwevho zwi no ya nga nyito 5 dzo fhambanaho . 
Vhutanzi ho dalaho nga ha khomishini iyi vhu wanala nga fhasi ha khethekanyo ya u Tsireledza Pfanelo dzashu  . 
Zwiṅwe Zwiimiswa zwa Mulayotewa s Amba nga ha kushumisele kwa mafhungo , mafurase na luambo lwa miraḓo ya muvhili nga tshiambi na uri muthetshelesi u kwamea hani Ndi uri o ḓipfa hani murahu ha u thetshelesa tshiambi ? 
Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha ḽiṅwe ḽa mashango a ḓivheesaho a vhuendelamashango kha ḽifhasi na u isa phanḓa kha u vha ḽa nṱhesa kha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi kha vhuendela ḽifhasi na indekisi ya vhuṱaṱisani ha vhuendelamashango sa zwe zwa anḓadziswa zwone nga Lambamai 2017 . 
NAA MULAYOTEWA NDI MINI ? 
Maitele a Ukuthwala , one , o vha a si na ndaṱiso ; o vha a tshi vha a na vhuḓifhinduleli ha U londota ha muiti wazwo , nga nḓila ya mbadelo ya kholomo nthihi kana mbili dzine a dzi fha khotsi a musidzana kana muunḓi wawe  . 
Nyolo ya thaidzo i shandulwa ya vha nyolo ya tshipikwa nge ha shandulwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwivhangi tsha vha fhungo ḽavhudi ḽine ḽa amba zwivhuya  . 
Hezwi zwi amba uri a vha nga ḓo badela iṅwe tshelede ire nṱha ha mutengo wo vheiwaho we ra tendelana khawo . 
Fhedzi , musi maitele na kuvhonele zwo ḓoweleaho zwo sumbedza u sa tea musi hu tshi khou tandululwa thaidzo dzi re hone , muthu u a kombetshedzea u sa zwi dzhiela nṱha  . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u shumiswa u khwaṱhisedza mvelaphanḓa yo itwaho nga mugudisi na mugudi kha maitele a u funza na u guda . 
IDP yo itelwa u thusa masipala u sedza kha ṱhoḓea dza ndeme dza zwitshavha zwapo  . 
Vhudzheneleli ha vhadzulapo vhu dovha hafhu ha thusa u vhona uri muvhuso u na vhuḓifhinduleli na u ṋetshedza mishumo yawo  . 
Hafhu , vhaitakhumbelo vha Lesotho vhe vha wana maṅwalo a Afrika Tshipembe ng vhufhura vha khou eletshedzwa u a vhuisa ofisini dzo teaho dza Muhasho wa Muno u itela uri vha wane luṅwalo lwa pfarelo . 
Muraḓḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi  . 
Ngeletshedzo idzi ndi dzavho . 
Hone tsheo ya u ya nndwani kana u dzhia vhukando ha khakhathi zwo bva kha nṋe  . 
Musi vhagudi vha tshi thoma u aluwa siani ḽa zwikili zwa u ṅwala mafhungo avho vhone vhane , mugudisi u tea u ḓivhadza kushumisele kana kuṅwalele kwa zwiteṅwa zwa u ṅwala pharagirafu . 
Ndi ngani Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u wa ndeme ? 
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni ( U ṱavhiwa ha miri ) - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu , hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu , he ha itwa phanḓa ha 1972 , hu tea u ṅwaliswa  . 
Tshipikara tsha DP a vho ngo amba tshithu nga ha madzangalelo a phuraivethe a re na maanḓa vhukuma ane a vha hone kha shango ḽashu  . 
Vhagudi vha Gireidi ya Ṱ vha wela kha miṅwaha ya vhukati ha 0-4 hune ha vha tshifhinga tsha u aluwa . 
Ndayotewa yo thoma mutheo wa demokirasi na tshitshavha tsho vhofholowaho tshine muvhuso wo ḓisendeka kha lutamo lwa vhathu . 
Zwa dovha zwa amba uri mutholiwa onoyu u d(o n(etshedza tshumelo yavhud(i kha nnyi na nnyi nga nd(ila ya tshiphurofeshena(la na u d(ikumedzela  . 
Uri vhana avha vha dudelwe tshilaloni , mme avho u vha thithiedza nga hatsi na vhukuse hawe he a tou ṱhuvhula . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsho tsireledzeaho zwa dovha zwa shelamulenzhe kha pulane ya tshifhinga tshilapfu ya u vha na Afrika Tshipembe ḽo tsireledzeaho . 
Thikhedzo u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo yo kokodza R4 biḽioni ya vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe hu na khonadzeo ya u vhulunga na u sika mishumo i ṱoḓaho u swika 3 614 kha kotara ya Khubvumedzi-Nyendavhusiku 2017 . 
Ndi zwifhio zwi dinaho murendi kha tshirendo hetshi ? 
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ? 
Vha khou shumisa nḓila ifhio ? 
Ndayotewa i ṋea pfanelo muvhuso wapo u ita mushumo wa u bveledzisa nga u avhela miṅwe mishumo ya mveledziso kha muvhuso wapo  . 
Vha vhetshele thungo tshifhinga tsha tshuṅwahaya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , hu si na zwithithisi na phosho u fana na theḽevishini na radio . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅwe na i ṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓa ha Afrika Tshipembe  . 
U inga kha izwi , vhuṱanzi vhu tea u ṋekedzwa vhuyelanaho na khonferentsi ye vha ya khayo , mabambiri a saintsi na zwe zwa phaḓaladzwa  . 
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho , hu vha u fhela ha mafhungo . 
U buletshedza khaphasithi ya tshifaredzi nga u rekanya na u amba uri ndi tsha u ela zwingana zwi si zwa fomaḽa zwine zwa nga shumiswa u ḓadza tshifaredzi . 
Application to import animals or animal products into the RSA ( not subjected to quarantine ) ( Heyi fomo ndi ya zwi songo bulwaho kha dziṅwe khethekanyo , kana phukha dzi tshilaho dze dza tendelwa u sa iswa fhethu ha khethululo nga murahu ha u swika shangoni . 
Ni kha ḓi vha na nomboro i fanaho ya zwa u vhalela ? 
Siaṱari ḽiswa ḽi re na fomo ya u ḓi ṅwalisa ḽi ḓo vulea kha tshikirini tshavho  . 
U vhea tshiṅwe tsini na tshiṅwe , ha kona u takuswa tsha u thoma tsha ya nga phanḓa ha tsha vhuvhili . 
Bulani madzina mavhili  . 
Zwenezwo ri ṱanganedza uri kha miṅwaha ya phanḓa ha izwo vha dzumbe mbekanyamushumo  . 
Hezwi zwi ḓo shelamulenzhe kha mveledziso ya vhashumi vha na zwikili na vhukoni u tikedza nḓila ya nyaluwo nga u angaredza . 
Kha vha ri vhana vha ime vha ite danga ngeno vhone vho ima vhukati havho  . 
Muraḓo o tendela murathu wawe a shumisa garaṱa yawe ya tshikimu tsha dzilafho uri a wane dzilafho ḽa vhuimana  . 
Ndi zwifhio zwiteṅwa zwa ndeme zwine zwa fanela u katelwa ? 
Vhalani mafhungomatsivhudzi a re kha thebuḽu dzi re afho fhasi ni fhindule mbudziso dzi no a tevhela . 
U itela thandela dzi konḓaho kana dza tshifhinga tshilapfu , ndi khwine u kombetshedza kha muvhigo wa misi yoṱhe nga zwikhala zwo tiwaho  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ha u tsireledza vhathu na tsireledzo ya ndaka . 
Chief Registrar i ḓo ita uri akhaunthu yavho i shume vhone vha kona u wana mafhungo kha website mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde . 
Themphuḽeithi dzi re hone dzine vha nga shumisa thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo  . 
Mafheleloni a iyi sesheni kha mvelelo iṅwe na iṅwe yo dzhielwaho nṱha hu ḓo vha na sethe ya mafhungo o kuvhanganyiwahi ane a ḓo shumiswa kha u pulana  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vha tshipiḓa tsha u vusuludzwa ha Vhushaka Vhuswa ha Mveledziso ya Afurika ro sedzesa kha u thomiwa ha mbekanya mushumo ya themamveledziso yayo , ine ndi riṋe ro rangaho phanḓa u bveledzwa ha themamveledziso ya nḓila ya Devhula-Tshipembe  . 
Vhakwameaho vhanzhi hu tshi katelwa vhukati havho matshudeni , dzibannga na mabindu vho kumedza mikumedzo yo fhambanaho nga ha uri ri nga lambedza hani pfunzo ya nṱha zwihulusa kha vhashayaho . 
U nekedza vhathu tshumelo nga nila ya eekihironiki a zwi fhi fhedzi vhadzulapo tshifhinga tsha u vhulunga na tshumelo ya vhuimo ha nha , zwi dovha zwa khwinisa vhui na u vhulunga tshelede  . 
Mafhungo o d(o tshinyala musi T(hohoyand(ou a si tsha t ( od(a u bva tshiduloni musi mun(e wa tshidzulo o no a aluwa  . 
Maano aya o itelwa u tandulula vhugevhenga , hoṱhe kha sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe sa zwo sumbedzwaho kha NDP . 
Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe  . 
Kha vha ke nd(ivho , tshisikuni tsha luambo , kha webusaithi ino  . 
Khabinethe yo sedza na kha u engedzwa ha themo ya ofisi , lwa miṅwedzi ya rathi , kha miraḓo ya 20 ya Khoro ya zwino ya Khoro ya Afurika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi ya Mvelo u swika dzi 30 Khubvumedzi 2013 . 
Nḓivhadzo ya muṱangano i fanela u ṅwaliwa ya rumelwa kha Komiti ya Wadi  . 
Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha . 
Afidavithi i ambaho uri mushumo uyo ndi wavho nahone ine ya ṱalutshedza zwe vhone vha ita kha mivhigo yo ṋekedzwaho . 
Ndi vhugai ? 
Ndondolo nga u angaredza ya tshikolo-Ho lugisiwa nahone ndi u lugiswa hufhio hune ha tea u itwa nahone hu tea u itwa nga nnyi ? 
O vha e muraḓo wo khwaṱhaho kha tshigwada tsha vhaswa kerekeni ngei Vosloorus  . 
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online  . 
Ndi zwifhio zwi dzheniswaho kana zwi salaho nnḓa , masala Ndi vhone vhonnyi ? 
Hezwi zwi nga kha ḓi vha na u kanganyisa nga nḓila i dinaho bono ḽa IDP na zwipikwa , zwiṱirathedzhi na thandela  . 
Ndi lini hune nda rumela mbadelo dza khumbelo ya thendelo kha DEA ? 
Kha Gireidi ya 1 vhagudi vha nga isa mihumbulo kha phetheni dzine tshivhumbeo tshazwo kana tshithu ( kana zwigwada zwa zwivhumbeo kana zwithu ) zwa dovholola nga nḓila i fanaho . 
Thendelano nahone hu si nyito dza vhuimawoga ndi yone nḓila i yoṱhe ya u bva kha dziedzi iyi  . 
U sa dithogomela nahone hu nga bvelela musi mualuwa a si tsha vha na dzangalelo kha vhutshilo zwi tshi khou itiswa nga u tambudzwa muhumbuloni  . 
Fhedziha , kufunzele kwa zwipiḓa zwa foniki ku tea u fana na kwa iḽi ḽiṅwalo ḽa TPKLL ( NCAPS )  . 
Muvhuso wa lushaka u ḓo shumisana na Muvhuso wa Kapa Vhukovhela , u tevhelela avha vhagudi na u ṋea thikhedzo uri vha sa xelelwe nga vhumatshelo havho  . 
Ri nga takalela u dzhenelela kha nyambedzano nga ha izwi nga murahu  . 
Musi yo aniwa tsini na kana nga murahu ha muambi , i fanela u vhewa kha tshana tsha u a tsha muambi  . 
Izwi zwi ita uri SAPS i fhindule kha vhutshinyi vhu no khou itea ngeno i tshi dovha ya swikelela ṱhoḓea dza mveledziso ya Muvhuso . 
Muvhigo na themendelo u bva kha fulo ḽa muḓi nga muḓi na samithi dza vundu zwi ḓo vhewa kha mutevhe kha samithi iyi u itela therisano na u ṱanganedzwa  . 
Maitele maswa a u thoma mveledziso ya tshumisano nga kha u fhaisana na maitele a thikhedzo dza zwa masheleni lwa vhuddifhinduleli zwi o itiwa  . 
Madamu a u vhulunga maḓi , zwipelupelu zwa u bommba maḓi na zwikimu zwa tsheledzo zwi ḓo vusuludzwa . 
I dovha ya vha na mushumo wa u kuvhanganya , u bveledzisa na u dovha u ṱanganyisa mathemo o teaho  . 
Kha vha humbele kiḽasi uri i vhee zwithu izwi muhumbuloni musi i tshi dzhia tsheo ya uri ndi nnyi ane vha ṱoḓa a tshi vha murangaphanḓa wa kiḽasi  . 
Vhathu vha kha tshipiḓa itshi vha nga sumbedza kutshilele kwa khombo  . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa kha Khomithi ya Mbumbano ya Dzitshaka ya Pfanelo dza Vhana na Khomithi ya Vhomakone vha Dzangano ḽa Afurika , mivhigo miraru i tshimbilelanaho na zwo no swikelwaho zwa u vhulunga pfanelo na vhuvha ha vhana . 
U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 65 ya Ndayotewa ntswa u tshi phasiswa , vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓalanga a ṋewa vhurumiwa haho u voutha vhuimoni haho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu  . 
Muvhuso u wana muthelo muhulwane kha miholo ya vhathu . 
Nga murahu ha miṋwedzi ya rathi arali hu songo vha na mbilo dza vhukuma dzo itwaho tshfhingani tsha miṋwedzi ya rathi nahone arali ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi  . 
Muhasho wa zwa Muvhuso na Vundu na Wapo wa muthu ane a wana ndambedzo  . 
Mugudisi u tea u vhala bugu kiḽasini , a tshi sumba maipfi na u ṱalusa zwifanyiso na zwine tshiṱori tsha amba zwone . 
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu . 
Mbudziso i dzulela u vha hone ya ḽikhathi ḽifhio ḽine vha nga ḽi shumisa musi vha tshi khou ṅwala muvhigo wavho  . 
Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka . 
Kha vha ite mutevhe tshivhalo tshine tsha tea u vhewa kha masipala u vhona zwa uri huna u engedzedzea ha u swikelela kha tshumelo kha avho vhe tshifhingani tsho fhelaho vha vha vha sa koni u i swikelela  . 
Kha vha kwame ofisi yapo ya Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe u wana fomo ya khumbelo . 
Vha guda uri u ṅwala ndi maitele ane a katela u ṅwala ha u ranga , u vetaveta , u vusuludza , u vhalulula na u anḓadza . 
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tshi ḓo kunga vhaeni vhane vha nga swika 400 000 uri vha ḓe kha shango ḽashu na u ita uri tshanduko kha sekithara ya vhuendelamashango  . 
Lekgotla ḽa Khabinethe ḽo ḓi fha tshifhinga tsha u fhululedza Afrika Tshipembe kha Khetho Dzapo dza Muvhuso dze dza farwa nga mulalo , mbofholowo na u sa fhurela , nga ḽa 3 Ṱhangule 2016 . 
Ndi tshishumiswa tshihulwane tsha nḓila ya u pulana ine ya sumba nḓila na u tikedza pulane dzoṱhe , u gaganya gwama , ndangulo na u tshea mafhungo kha masipala  . 
Bulani ZWIRARU . 
Ubva nga ḽa 31 Phando naṅwaha ho vha ho no vha na milandu ya 18 778 yo no vhigwaho kha mihasho ya muvhuso na uri phindulo dza milandu ya 17 249 dzo no vhuiswa . 
MPAT yo thomiwa u itela u tshimbidza mvusuludzo kha nḓowelo dza ndaulo mihashoni ya muvhuso . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha tshitshavha uri vha tevhele mafhungo aya zwenezwi a tshi khou ḓiswa nga kha maitele a Phalamennde  . 
Muandiso Mutalombalo u tea u bvela phanḓa na u shumiswa u tikedza u tanganya ha u dovholola . 
Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho . 
Lupfumo lwa zwi tshilaho lwa Afrika Tshipembe lu kunga dzangalelo ḽa vhorasaintsi khathihi na sekhithara dza nḓowetshumo dzo fhambanaho - u fana na ya zwa khemisi , thekhinoḽodzhi ya zwi tshilaho , saintsi ya zwimela , mishonga ya zwimela , zwiḽiwa , na zwinwiwa , mbeu , tsireledzo ya zwimela na nḓowetshumo dza zwiḓolo  . 
U ola nyolo ya thaidzo zwi ita uri zwivhangi zwoṱhe na mvelelo dzoṱhe dza thaidzo zwi kone u dzhielwa nṱha  . 
Hu tea u shumiswa tshumelo dza vhoramulayo sa idzwo u ṅwalisa hu mushumo u lemelaho . 
Matshimbidzele o teaho a mabindu u fana na matshimbidzele a thenda , a tea u shumiswa tshifhinga tshothe u itela zwauri zwithu zwothe zwi vhe ngonani na u vha mulayoni . 
Muvhigo wa modele u kha Anekizha A. 
Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo  . 
Kha luṱa lwa khoso ya ngudo yaṋu , ni fanela u tshimbidza u guda  . 
Bindu ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽi bindulaho nahone ḽo ṅwaliselwaho VAT fhasi ha mulayo wa Mulayo wa VAT wa 1991 - ḽo ṅwalisaho lwa khombe-khombe kana ḽo ṅwaliswaho nga u funa ha muṋe waḽo - ḽi nga ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisela u badeliwa murahu mbadelo ya diziḽi nga u ḓadza VAT 101D , Application for registration of diesel refund . 
Hezwi a zwi ambi uri muthu a ne a vha na asima ha ngo tea u ita nyonyoloso . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , u fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
U fhindula ndumeliso dzo leluwaho na U imba nyimbo dzo leluwaho vha ita na nyito hu na vhuḓifulufheli na mafulufulu . 
Vhunzhi ha zwilidzo zwa Vhavend(a a zwi ho kha dzin(we tshakha  . 
Vhoṱhe vhane vha kwamea nga dziimeiḽi vha khou tsivhudzwa uri vha shumisane na mazhendedzi a mulayo . 
Tshenzhemo ya Tshiphuga tsha Bola ya Milenzhe ya Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 yo ri funza ṱhoḓea ya u ḓihudza nga zwoṱhe zwine zwa vha zwivhuya nga ha shango ḽashu  . 
U shela mulenzhe kha mbekanyamushumo kana maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga Bodo ya Paroli nahone mulandu muṅwe na muṅwe u shumaniwa nawo nga nḓila yo u teaho  . 
Mbadelo ya tshumelo dzi fanaho na muḓagasi  . 
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo . 
Sa tsumbo , muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 100  . 
Arali nyaluwo ya ikonomi i kha i vha fhasi u fhirisa zwine ya tea u aluwisa zwone , muelo wa makete wa Afrika Tshipembe na nyaluwo ya zwiiwa ine ya khou ongolowa ngaurali zwi ita uri vhulimi vhu songo vha vhune ha nga ima lurandala na mawe mashango  . 
Mbuelo ya muvhuso na migaganyagwama ya sekhithara i ḓo fhungudziwa vhukuma musi mutheo wa muthelo u tshi ṱukufhala , kha tshifhinga tshenetsho musi ṱhoḓea ya ndondolo ya mutakalo na thikhedzo zwi tshi gonya  . 
Khabinethe yo tendela u bviswa ha Mulayombisi nga ha Mbekanyamaitele ya Zwiporo ya Lushaka hu tshi itelwa vhupfiwa ha tshitshavha , ine ya tandulula u tshimbidzwa ha vhathu nga tshidimela na mihwalo . 
Arali khethekanyo ya 22 i sa shumiswi , zwenezwo-ha muthu a nga ḓisendeka kha khethekanyo ya 10 ine ya amba nga ha ndeme ya muthu , ine i kwama pfanelo ya uri a tshile nga zwine a vha nazwo . 
Tshipiḓa tsha 1 tshi ṋetshedza mafhungo a murahu nga ha pfanelo dzavho khathihi na u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo  . 
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe  . 
Iṅwe ya nḓila dza u ita vhulavhelesi nga Komiti ndi u dalela fhethu ho tiwaho kana mbekanyamushumo uri dzi wane mafhungo a vhukuma nga zwine zwa khou itea  . 
Koporasi ya Ndaulo ya Tsitsikano Dzibadani i ḓo thoma mashumele a awara dza 24 nga ḓuvha u itela uri vhaofisiri vha vhulanga tsitsikano vha fhelise mabulayo dzibadani . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK3  . 
Zwidodombedzwa zwa bannga zwo sumbedziswaho kha fomo ya VAT101D zwi ḓo sudzulusa zwo ṅwalwaho kha mitshini ya VAT , arali zwi sa fani . 
ICASA i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha nzudzanyo na u avhelwa ha frikhwentsi , na u ṋetshedza ḽaisentsi dza tshumelo ya didzhithala . 
Zwi tshi ḓa kha garanthii iyi , zwi amba u sidiwa ha pfanelo dzoṱhe dza vhuṋe ha ndaka dzine vhadziamikovhe vha vha nadzo dze dza vha dzi tshi vha tsireledze malugana na muthu ane a vha Muphuḽedzhi wa u ranga kana we a ṋewa pfanelo  . 
Kha vha ḓadze fomo yoṱhe hu sina u ṅwala nga khumbelo dza kale , ṋomboro dza masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa  . 
Tsivhudzo ya mbadelo yo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6 . 
Khabinethe i dzhiela nṱha uri vha Vhufaragwama ha Lushaka vha khou lavhelesa ṱhoḓisiso dza forensiki kha mavharivhari a u sa shumisa nga nḓila yone kha mbekanyamushumo ya Sisiṱeme ya Vhulanguli ho Ṱanganelanaho ha Masheleni ( IFMS )  . 
Mbuno ya uri zwiḽiwa zwinzhi zwo fhirelwaho nga tshifhinga zwi khou rengiswa nga vhane vha mabindu , ḽi sumbedza u ṱahela ha u fulufhedzea kha vharengi  . 
Davhi ḽa : Tshumelo dza Ṱhanganelo ḽi langa tshumelo dza thikhedzo dzine dza ṋetshedzwa kha sia ḽa ndango . 
U pembelela Ḓuvha ḽa Afurika , ndi nga Shundunthule 27 - 29 Johannesburg , u ḓiphina nga vhuṱambo ha mafhelo a vhege ane a pfi Sanaa Afurika , Muya wa u Pembela u ḓo katela tshidziki tsha mutevhetsindo wa Afurika na muya u takadzaho , u swielela vhutsila vhu nyanyulaho ha dzhango , vhuḓimvumvusi , muzika na zwiṅwe  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dzi no shumea dzine dza katela u kovhekana ho linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 200 hu na phindulo dzine dza dzhenisa zwiṱahe . 
Muhasho wa Zwiko zwa Mineraḽa u khou shumisana na mazhendedzi a zwa mulayo u vhona uri vhatshinyi vha khou ḓiswa buguni dza mulayo , nga maanḓa vharangaphanḓa vha zwiito zwi siho mulayoni vhane vha khou ḓi bvela phanḓa na mbambadzo dza mineraḽa zwi si mulayoni . 
A hu na phindulo yo lavhelelwaho kha Adam , ngauri mbudziso ndi ya vhathu vhane vha vha na mirwaha ya 15 na u fhira  . 
Mbekanyamushumo ya zwa Vhuimana Miraḓo ire vhaimana na vhaunḓiwa vha GEMS vha a swikelela Mbekanyamushumo ya Vhuimana  . 
Mulayotheo wo salaho ndi wa uri muwe na muwe shangoni u a kona u dzhia tsheo ya zwivhumbeo nga tshino tshifhinga tsha demokirasi ya Riphabuiki  . 
Vha tea u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana ya nṱha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza  . 
Vhashumeli vha tshitshavha vha tea u pfesesa vhudifhinduleli havho kha milandu iyi  . 
Tshipikwa ndi u fhungudza khombo ya u kavhiwa nga vhulwadze ha pfuko ya mbumbelo kha vhasidzana musi vha tshi aluwa , na uri zwi ḓo thusa kha u khwiṋisa tshiimo tsha vhutshilo ha vhafumakadzi na u vha engedzela maḓuvha a vhutshilo na uri zwi a fhungudza vhukuma u thivhela malwadze ane a goḓombela nahone a si tsha fhola . 
Vhuimo ha masipala ndeme ya ifa na tshakha ya u khethwa i todeaho zwi do ya nga dokhumenthe dzine vha tea u dzi dadza vha nekana ngadzo  . 
Phanḓa ha Khaṱhulo : Maitele kana mbekanyamushumo ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga katelwa sa tshipiḓa tsha maitele a u haṱula  . 
Tshumiso ya Mulayo Hoyu Mulayo u vhofha vhoṱhe Muvhuso na vhathu . 
Pholisi dza matshilisano ndi pfanelo dza vhudzulapo  . 
Ho rengiswa phakhethe nngana dza swigiri ? 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuraru zwine zwa vha tsaukanyo ya nyimele zwi khou itiwa . 
Dzidona na mivhuso zwoṱhe zwi fanela u thoma u humbula nga huswa nḓila tsha u mbekanyandeme yavho na u dzhiela nṱha thaidzo dza mutakalo dzoṱhe  . 
Analodzhi : u wana zwi fanaho kha zwithu zwo ḓoweleaho u vhonala zwi sa fani . 
Zwiṅwe zwa zwiṱalusi zwa vhagudi vha vhuimo uvhu ndi : s vha thoma u dzhiela nṱha uri zwine vha ita zwone zwi ḓo kwama hani vhaṅwe ; s vha thoma u dzhiela nṱha ṱhoḓea , lutamo na mihumbulo ya vhaṅwe ; s vha thoma u ḓiphiṋa nga khaedu ya u amba vho vhofholowa ; s vha thoma u shumisana kha mishumo ya zwigwada hu na u leluwa hu engedzeaho ; s vha sumbedza lutamo lwa u laula ngudo dzavho ; s vha thoma u vha na u shuma nga maanḓa na u shumisa ngona kha maitele avho ; s vha thoma u engedza maitele a u pima , u ita mafhungo na u shumisa mafhungo ; s vha engedza nḓivho yavho ya u ṱoḓisisa , u vhambedza na u pima vha tshi khou sengulusa . 
Kha vha shumise zwiṅwe zwithu arali vha si na khaphu na sosara . 
Kha vha thome pulane i re khagala ya u tsireledza na u shumisa zwishumiswa zwa mupo . 
Muvhuso wapo ndi vhuimo ha muvhuso vhu re na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi wana tshumelo ya khwiṋe  . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u thoma thendelano ya WTO , ine ya ṋea thikhedzo kha dziLDC . 
Vhashelamulenzhe vha fhindula mbudziso vha rerisana ngadzo kha tshigwada nga huswi  . 
Kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe , khonadzeo ya zwikimu zwi si ho mulayoni zwi bvisaho zwishumiswa nga vhuaḓa i dzulela u vha tshiko tsha zwithu zwi ri kwamaho vhukuma  . 
Zwinwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho , luvhele na makhaha  . 
Khetho nnzhi,ndeme nnzhi ! 
Tshumisano ya ikonomi na vhafarisani vhashu vha BRICS yo khwaṱhisedzwa musi thendelo mbili dza u thoma dza muvhuso wa ngomu dzi tshi khunyeledzwa nga tshifhinga tsha Samithi ya vhurathi ya BRICS . 
Khumbudzo : Muzwala ! 
Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi ṋetshedza pholisa , kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha ṋee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe , zwihulusa vhaswa u tandulula u funza sa ḽone buḓo ḽine vha nga dzhia . 
Ndi zwifho zwi no bva mafhungoni aya zwine zwa ri vhudza uri vhathu vho vha vha tshi pfana na bola ya milenzhe ? 
Zwipikwa zwe zwa bulwa kha fureme ya ḽogo , zwo ṱanganywa na mushumo , zwiko na sheduḽu dza mbadelo , zwi ṋea mafhungomatsivhudzi a no thusa kha u sengulusa u ḓura na u vhuedza ha thandela  . 
Vhagudi vha bvela phanḓa u vhea zwi tevhelaho kha khalenda musi zwiwo zwi tshi itea maḓuvha a mabebo vhuṱambo ha vhurereli zwiwo zwa ḓivhazwakale zwiwo zwa tshikoloni maḓuvha a u awela a nnyi na nnyi U bvela phanḓa na u humbela vhagudi u amba tshifhinga nga awara , hafu ya awara na kotara ya awara nga u shumisa watshi dza lutanda na nga awara na miniti kha watshi ya nomboro nga zwifhinga zwa u awela zwo vhewaho zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Mbuno kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi dzinginya uri madzangalelo a fanaho a vhadededzi , zwikolo zwa khwiṋe na miṱa yo pfumaho zwi a tikedzana u thivhela muvhuso u fusha tshipiḓa itshi tsha ndinganyiso  . 
Mashudumavhi , vhathu vha fumi vhe vha thoma u bvela nnḓa ho vha hu vha fumi vhe vha farwa  . 
Muthu onoyo u tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho kha vhone na lu bvaho kha dokotela lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani vha sa koni u ḓa nga vhone vhaṋe  . 
U ita vhunzhi ha maipfi o ḓoweleaho . 
Vha Poswo ya Afurika Tshipembe a si vhaṋe kana vha khwaṱhisedzi vha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a sa elane na vhubindudzi havho ha tshiofisi  . 
A si vhothe vhane vha si vhone zwauri vha khou ita CBNRM , nahone a si vhothe vhane vha pfesesa uri mushumo wavho kha CBNRM ndi ufhio  . 
Vha tea u vha vho ḓi ṅwalisa tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone uri vha kone u khetha kha khetho dza lushaka , dza vundu kana dza masipala . 
Nga u shumisana na Khoro dzapo na dza tshitiriki , mbekanyamishumo dza CBNRM ndi tshipida tsha IDP yapo na u vhuelwa u bva kha thuso ine muvhuso wapo , wa vundu na wa lushaka ya nga fha yone  . 
U wana vhafaramikovhe vha vhukuma kha thendelano ya u kovhekana mbuelo zwi nga vha na khaedu khulwanesa  . 
Ndi onoyu mutukana ane vha kho tou shingaila nae ngamulandu wa vhulwadze vhu yelanaho na HIV na AIDS  . 
Izwi ri tea u zwi ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe dziofisini dza masipala musi mutevhe wa vhakhethi u sa athu u vala . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza zwitshavha uri zwi shumisane na mapholisa uri hu kone u wanwa vharengisi vha zwidzidzivhadzi vhane vha ṋaṋisa zwiito zwa vhutshinyi . 
U vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha Milayo ya Phalamennde na ya vunḓu 27 . 
Zwenezwo hu tea u sedzwa u sa ṱalutshedza maitele a sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala kha nyimele ya maiitele a shumiswaho kana u pfeseswa kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha ndaṱiso . 
Tshi na mishumo mivhili : u sumbedza na tsireledzo ya muyani  . 
Ndi ngafhi he mukungedzeli a shumisa luambo lwa u fhuredzela ? 
Komiti iṅwe na iṅwe i rangiwa phanḓa nga Mudzulatshidulo . 
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo  . 
Dziṅwe phetheni dzi itwa u bva kha tshivhumbeo tsha lushaka luthihi , fhedzi tsumbo iṅwe na iṅwe ya tshivhumbeo i a hudza kana u fhungudza muelo . 
Vharangaphanḓa vha shumaho kha luvhanḓe lwa nṱhesa lwa mikhwa , vho sedza ṱhoḓea dza vhatevheli na milayo ya mikhwa yo katelaho yoṱhe  . 
Vha fanela u shumisa luambo kha vhone vhaṋe , zwa nnyi na nnyi , zwa tshiofisi na zwa pfunzo  . 
Mushumi a nga ṋea muhumbulo kana a ṋekedza nga ha mulayo muṅwe na muṅwe kana maimo a tsireledzo o anḓadzwaho u ya nga Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mishumoni  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u isa mbilaelo SARS , mutheli u tea u kwama Ofisi ya Ndangulo ya Mbilaelo ya SARS kha 0860 121 216 . 
Fhedzi , zwo ḓivhiwa uri tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u khantsela na u engedza tshifhinga nga nṱhani ha thaidzo dzi songo lavhelelwaho  . 
Akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe ( PMSA ) : Tshipiḓa tsha mbadelo ya ṅwedzi tshi ṋetshedzwaho kha akhaundu ya u vhulunga ire dzinani ḽavho . 
U ṱana madzina a vhagudi fhedzi kha ḽebulu miṅwedzi ya 6 ya u fhedzisela ya ṅwaha . 
U sumbedza vhagudi uri ndi didzhiti dzifhio dzi no amba nga awara na uri ndi didzhiti dzifhio dzi no amba nga miniti kha tshifhinga tsha didzhithala . 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa a tshi tea u fhedza mushumo une wa khou t ( od(ea nga u t ( avhanya kana nga d(uvha ( lo tiwaho , u fanela u shuma nga nd(ila ine a sa fanele u pfukisa d(uvha i(lo  . 
Khethekanyo ya vhu 173 yo imelwa nga khethekanyo ya vhu 8 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Zwidodombedzwa zwa rekhodo a Kha vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa rekhodo ine tswikelelo ya khou ṱoḓea khayo , zwi tshi katela nomborondaula arali vha tshi i ḓivha , uri rekhodo i kone u wanala . 
Ri tea u humela hayani zwino . 
Zwenezwi Mulayotewa u kha mafhungo a u uuwedza u honifhiwa ha ifa a zwa Afrika zwi kwamaho milayo , u dovha hafhu wa bula a uri pfanelo dza zwa mvelele , zwine zwa dovha zwa kwama-vho na mafhungo a milayo ya tshirema , dzi tou kwama tshohe pfanelo dza vhathu dzi no ri vha tea u farwa nga nila i no eana  . 
Tshigwada tsha Springbok Sevens kha u fhefheḓisa fuḽaga ya shango ḽashu nga u kunda Tsielano ya Ḽifhasi ya HSBC Rugby Sevens ngei Dubai  . 
Masipala i nga ta nḓila dza zwikhala zwa mushumo kha Komiti ya Wadi ( Mulayo wa Zwiimiswa wa Masipala wa 1998 )  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki  . 
Izwi zwi ḓo tou ṋaṋiswa tshoṱhe musi ṅwana a tshi vhudziswa lwo dzhenelelaho tshoṱhe nga vhuhali nahone lwa tshifhinga tshilapfu nga muhwelelwa kana muimeleli wa mulayo  . 
Vha nga humbula zwauri izwi zwi do ita uri ndangulo i leluwe , ngeno zwi tshi livhisa kha uri hu vhe na vhuleme vhunzhi  . 
Phimo ya u kavhiwa nga HIV zwo tsela fhasi sa mpfu dza TB  . 
Ndo vha ndi sa ḓivhi tshithu nga ha u fhaṱa phanḓa ha musi ndi tshi ḓa u shuma Soccer City fhedzi ndo no wana tshenzhemo ine ya nga ita uri ndi wane mushumo muṅwe na muṅwe wa u fhaṱa musi khonṱhiraka yanga i tshi fhela  . 
Nga ṅwambo wa zwiitisi zwi re khagala zwiteṅwa izwo zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo ḓivhadza vhahulwane vhavho nga ha nyito dzavho  . 
Zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱoḓeaho zwi tea u ḓadzwa dzina , vhuraḓo na nomboro dza bugundaula  . 
Vha na pfanelo dza maga a ndaulo ane a vha mulayoni , a vhuḓifhinduleli nahone a ṱanganedzeaho  . 
Matheriaḽa na zwishumiswa : U rengwa na u phaḓaladzwa ha hezwi zwithu kha vhashumisi vhazwo zwi ṱoḓa uri zwi sedzwe hu tshi thomiwa mushumo  . 
Ni humbula mini ? 
Tsedzuluso ya tshishumiswa tshiswa kha mushonga i nga dzhia ṅwaha muthihi  . 
Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi  . 
Khabinethe yo tendela makumedzwa a Phurothokhoḽo kha Mbambadzo ya Tshumelo ya Mveledziso ya Tshitshavha ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) kha Phalamennde u itela uri a dzudzanyiwe u ya nga tshitenwa tsha vhu 231 tsha Ndayotewa . 
Arali mushonga wa zwa vhulimi une vha khou ṱoḓa u a ṅwalisa wo no ṅwaliswa nga muṅwe muthu , vha fanela u wana thendelo yo ṅwalwaho ya muthu onoyo vha sa athu u ḓiṅwalisa . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga ḓisa mihumbulo nga u tou ṅwala kha ofisi ya masipala  . 
Ri tshi ḽa mitoli i ṱapiṱelaho , ine ra tou i rafha phakhoni . 
Tshumelo ya vharengi ya vhukonani nahone i pfadzaho nga luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza 11 dza tshiofisi - nga kha luṱingo , imeiḽi kana fekisi na nga kha senthara dzashu dza u tou ḓiyela u mona na shango . 
No ya lini ? 
Ni khwaṱhisedze uri hu a dudela nahone hu na tshikhala tsho linganaho , vhudzulo nahone hu dzhena tshedza  . 
Mulangavunḓu wa Vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu . 
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino , ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana . 
Zwiṅwe zwithu zwo vha zwi khou tshi khou bvelela musi mbekanyamaitele i tshi khou dzudzanywa  . 
Naho u ela tshi tshikili tsha u tou ita , vhagudi vha tea u rekhoda mielo yavho ( nga zwoṱhe zwa u ela zwi si zwa fomala na mithara ) tshifhinga tshoṱhe . 
Kha vha wane zwidodombedzwa kha DHS , PDHS , Mimasipala Ofisi dza HDA . 
Zwiitopoli zwi sa fani na zwiṅwe ndi mathemo a mbalombalo o ṱalutshedzwaho hu u itela u kuvhanganya data , ngeno dzina ḽa tshitopoli tsha yunithi na mbonalo zwi mathemo a ḽifhasi ḽa vhukuma ane a ṱalutshedza bindu kha ḽifhasi ḽa vhukuma  . 
Arali vha khotsi a ṅwana wa dzofha nahone ndaela yo itwa hu songo humbelwa thendelo yavho . 
Malugana na izwi , Bodo yo dzhia ṱhoḓisiso ya zwa ḽaisentsi na uri i nga bvisa na u phumula ḽaisentsi na wana milayo i shumaho kha ḽaisentsi iṅwe na iṅwe  . 
U imiswa ha ḽinwalo la Optimum Coal ho fheliswa na uri khamphani yo livha kha u sedza thaidzo dzi tshimbilelanaho na zwa u sa tevhedza mulayo . 
U thetshelesa ha vhukuma ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha vhudavhidzani  . 
GCIS yo vhumbwa uri i swikelele mishumo yayo sa zwo sumbedzwaho afho nṱha . 
Ndi mapa wa ndeme wa u humbula nḓila ine khuḓano ya shuma ngayo kha matshilo a vhathu  . 
Kha vha kwame Unithi ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ya Muhasho wa Vhulamuknayi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa kha 012 315 1715 u ḓivha arali mbadelo dzo shanduka  . 
Zwi tou pfala , sa vhunga na nṋe ndi tshi khou fara miṅwaha ya 60 ṋaṅwaha , ndi ḓo vha ndo no lugela u ya phenshenini  . 
Vha engedze nomboro zwifaredzi i si na tshithu u itela uri zwi konḓe nyana . 
Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka 69 . 
U anganyela na u vhala zwithu zwine zwi si vhe fhasi ha 200 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u fulufhedzea . 
Arali khumbelo I songo tanganedzwa kana u bvelela kana arali giranthi yo netshedzwa lwa tshifhinganyana , muhumbeli u fanela u talutshedzwa uri ndi ngani khathihi na u divhadzwa uri u na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo khathihi na maga ane a fanela u tevhedzelwa musi a tshi aphila  . 
U vhumba vhushaka ha u tshimbidza u vha hone ha masheleni na zwishumiswa zwa kushumele nga vhathusi , muvhuso na othari ya lushaka  . 
Ndo farwa ni lushie . 
Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela , muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi . 
Tshumelo heyi ndi ya maḓiraiva vho phasaho vho xelelwaho nga ḽaisentsi ya u reila  . 
Vhomasipala vha nga walela kha MEC uri vha tendelwe u vhusa kana u laula mbekanyamushumo dza zwa dzinnu dza lushaka , nahone arali zwi tshi fusha , vha nga kona u dzhia tsheo nga ha mbekanyamushumo ya zwa dzinnu dza lushaka  . 
U ṱalutshedza tshumelo ya nṱhesa kha muvhuso wapo  . 
Yo ṱoḓa hafhu u wana nḓila dza u shuma na khuḓano ya dzangalelo na u vhona uri dzi MP a vho ngo vhea mbuelo dzavho dza masheleni nṱha ha madzangalelo a vhathu . 
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa , na uri u tea u ta mbekanyamaitele ya lushaka ya zwa vhupholisa nga murahu ha u kwamana na mivhuso ya vunḓu na u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhupholisa na dza vunḓu sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza mavunḓu  . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe  . 
NLSA , BLINDLIB na SABWO zwi wana ndambedzo kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nahone ndi zwiimiswa zwi tshimbilelanaho kana zwi shumisanaho nahone zwa dovha zwa vha mazhendedzi mahulwane a Muhasho  . 
Ndi lini hune nda rumela mbadelo dza khumbelo ya thendelo kha DEA ? 
Ni lavhelela maḓumbu na mithathabo ngafhi ? 
A hu na mulayo une wa nga tendela u sokou pandelwa . 
Musi hu tshi thomiwa u shumiswa ha GLPF , hu tea u dzhielwa hu tea u dzhielwa nzhele phambano i re afho ntha  . 
Tshipikwa tshashu ndi u lwela uri ri vhe na bugupfarwa ine ya swikelelwa nga vhathu vhot ( he vha nyambo dzot ( he na mvelele dzot ( he nga u shumiswa ha nyambo dzot ( he dza fumi na nthihi , hu tshi katelwa na bureili na dzin(we nd(ila dza vhudavhidzani u itela u katela vhuholefhali hot ( he  . 
Mutandululi kana muthu muṅwe na muṅwe o mu imelaho ha nga ḓo bvisela khagala mafhungo maṅwe na maṅwe o waniwaho nga kana ho imelwa Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo , kana o dzudzanywaho u bva kha mafhungo o waniwaho nga kana ho imelwa Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo kha SARS , nga nnḓa ha musi a tshi ṱoḓiwa uri a ite mishumo i re nga fhasi ha Mulayo . 
Musi vha tshi swika khothe vha nga kha ḓi wana tswayo dzi pfeseseaho dza u vha sumbedza nḓila  . 
Mugudisi : Ricki Herbert  . 
Sa izwi ṱhalutshedzo yo dzinginywaho ya ipfi vhuloi i tshi sumbedza mbuno ya uri vhuloi ho iledzwaho vhu kwama u shumiswa ha nḓila dzi si dza upoka zwa maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) kha u vhaisa kana u shushedza hu tshi itelwa u huvhadza , maitele a fanaho na ayo a vhathu vha Pagans na dziṅanga ha nga katelwi nga fhasi ha mulayo wo dzinginywaho  . 
Zwo ralo ri khou shuma na masia oṱhe a muvhuso u vhona uri tshumelo idzi dzi ṋetshedzwe , nga mannḓa kha mimasipala ya 23 ine ya vha na tshivhalo tsha u salela murahu tshire nṱha . 
Kha magumo kana phendelo muvhigi kha sumbe nḓila ya vhupfiwa hawe malugana na muvhigo  . 
Vhuvhili hazwo zwi dzula zwi hone kiḽasini naho lu si lwa fomaḽa musi vhagudi vha tshi ṱanganedza kana u amba mafhungo . 
Tshenzhelo ya komiti dza wadi kha shango ḽoṱhe a i fani  . 
Avho vhane vha vha na maanḓa manzhi vho hwala vhuḓifhinduleli vhunzhi ha u vhona uri thendelano iyi ya tsireledzo ya vhoṱhe i a swikelwa  . 
Tshumelo i khwaṱhisedza ndangulo ya mutakalo na tsireledzo ya mupo , na vhuḓi ha thundu  . 
Mvelele dza sisiteme ya nzudzanyululo dzi netshedza vhalanguli vha tshiko tsha madi zwipikwa zwo imaho ngauri zwine zwa tea u swikelelwa nga u lulamisa masianḓaitwa a kwamanaho na nyito dza mashumisele o fhambanaho a madi kha milonga yeneyo  . 
Musi ri tshi khou lugisela khetho , ri fanela u zwi humbula uri shango ḽashu ḽo ṱangana na tshinyalelo ya miḓalo kha vhege dzo fhiraho , na uri miṱa minzhi yo kwamea  . 
Naho zwo ralo , mbudziso yo vha hone ya uri ndi u fhio mulayo une wa tea u tevhedzwa nga vhatendi vha vhukuma musi milayo iyi i kha kuḓana  . 
Hu tshi engedzwa , vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu ha khamphani na mveledziso ya matshilisano vhu ḓo engedzwa nga kha u thomiwa ha tshiimiswa tshihulwane tsho ṱanganelaho fhano Afrika Tshipembe . 
Khasho dzi kwameaho ndi SABC , Etv na M-Net . 
Hu tshi sala hu tshi swika 2010 , Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ḓo no vha na tshomedzo dza khwine dza mutambo , sisiṱeme ya vhuendi ya khwine na tshomedzo dza vhudavhidzani ha dziṱhingo ya khwine  . 
Khothe yo vhiga uri yo gwevha muṅwe na muṅwe wa vhahumbulelwa miṅwaha ya 20 . 
U rwa nṱhaha ṱhoho  . 
Nga ngoho , arali vha engedza kha u sa takalelwa havho arali vha thoma thandela yeneyo  . 
Mbekanyamushumo  . 
Ni a tama u vha na khonani i no nga Sankambe ? 
U livha kha tshanduko dza ikonomi-ṱhukhu kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , na ndingedzo , nga maanḓa u bva 2004 , dzo itwaho nga ngona ya u bvisa zwikhukhulisi zwo fhambanaho zwa nyaluwo zwo vha na kuitele kwa vhuḓi . 
Tshumelo dzine dza khou ḓiswa dzi na muelo u swikaho kha maga ? 
Vhathu vha hashu vho tambula lu isaho lufuni na u konḓelela vhuleme vhu songo ambiwaho zwi tshi bva kha u thoma u shuma ha Mulayo wa Mavu a Vharema  . 
Kha la Afrika Tshipembe muvhuso wo vhumbiwa nga matavhi mararu : vhusimamulayo , khoro khulwane na vhulamukanyi ( dzikhothe )  . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe  . 
U renda a tshi ita nyito na mudededzi nga vhavhili vhavhili . 
Mupfumedzanyi u tshimbila buloko dza rathi nga ḓuvha . 
Mbudziso : Naa miraḓo ya komiti dza wadi I a badelwa tshumelo dzayo ? 
Zwiḽiwa Zwiṅwe zwiḽiwa zwi nga vhanga asima . 
Arali khumbelo i songo tendelwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14 . 
Zwi dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo ; u ṱalusa vhuṱanzi ; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u ḓo thusa kha mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza . 
PAJA i shuma fhedzi kha ndaulo dzine dza sa ime na vhathu . 
U shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe ndi nḓila ya u ṋekedza maano a vhuṱali a u vhonela phanḓa kha u ṋea luvhanḓe lwa mbekanyamaitele ya ikonomi ya ḽifhasi na u ambedzana ngaha khonadzeo dza mvelele dza vhuḓisa dza Afrika Tshipembe , Afrika na ḽifhasi ḽi khou bvelelaho . 
Vhukoni hashu vhuhulwane ha u ṱaṱisana na dziṅwe dzitshaka kha tshiimo tsha ḽifhasi ho khwaṱhisedzwa tenda ha vha ho sendekwa kha mutheo wo khwaṱhaho wa u humbula ho vhofholowaho na mufhindulano  . 
Mbadelo ( ndi vhugai ine vha badela ṅwedzi muṅwe na muṅwe uri vha vhe muraḓo wa GEMS)Sa nga misi , GEMS yo ḓiimisela u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzi elanaho na ṱhoḓea dzavho . 
Muvhuso u khou bvela phanḓa u ṋetshedza vhungaho ha milayo nahone u ḓo vhona uri Mulayotibe wa Mveledziso ya Zwiko wa Peṱiroliamu na Minerala une wa khou ambiwa ngawo Phalamenndeni ukhou fhedziswa . 
Nga u angaredza , vhadededzi vha ḓo funza zwiteṅwa zwa luambo zwi kha nyimele . 
Ngudo dzi tevhelaho dzi nga ḓivhadzwa nga tshifhinga tsha maṅwe a madanga kana a ngudo dzoṱhe dza Gireidi ya Ṱ : muzika , nyonyoloso , saintsi , luambo , mafhungo , , u sumba na u amba , tshiṱori khathihi na mishumo ya zwanḓa U thetshelesa zwavhuḓi mbudziso na u ṋea phindulo . 
Zwino ngauri ri a kona u tshimbilatshimbila hu na thuso ṱhukhu , arali i hone  . 
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi shumiswa sa maitele a tsivhudzo zwi sa athu hulela u itela u khwaṱhisa mashumele a u thivhela vhugevhenga na zwiṱhirathedzhi zwa mihasho yo fhambanaho . 
Dzi anzela u katela zwigwada zwa nyambedzano , makumedzwa nga komiti dza wadi , miedziselo na nzulelegudwa  . 
Maitele a ndaṱiso a zwino , ndi uri maitele a ndaṱiso ya vhathu vho itaho vhugevhenga a tou nga ha khou shuma zwavhuḓi , ngauralo hu ṱoḓea maitele maṅwe maswa na phindulo . 
Naho zwo ralo , arali izwi zwa ḓisa thaidzo zwa vhukuma nga nṱhani ha zwezwo maanḓalanga a fanela u ṱalutshedzwa zwi khagala kha theo ya milayo  . 
Zwi vha zwa ndeme uri arali hu nga vha na tshibuli tsha uri vha wane tshibuli tsha u dzhenela ngudo dza u di khwinisa siani la u bveledza ndivho yavho ya mushumo , sa tsumbo , vha di nwalisele kha thero dzi tshimbilelanaho na thodea dzo livhanaho na mushumo wavho kana vha di nwalise na linwe la magudedzi u ri vha ise phanda na ngudo dzavho  . 
Khwiniso ya Nḓisedzo ya Tshumelo i na zwipiḓa zwi tevhelaho : Mushumo wa Mveledziso ya Tshitshavha , na u vusuludza kha Batho Pele , Ndeludzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo na Nḓila dza Nḓisedzo ya Tshumelo . 
Kha vhaṅwe ro vhona vhuṱunḓi vhu tshi swikelela ṱhoḓea yo engedzeaho  . 
Kha vha humbule u bva kale tshiwo tshe tsha itea tsha vha ita uri vha limuwe uri u sa vha mutakana ( arali vha vhasidzana ) , kana u vha sa vha musidzana ( arali vha vhatukana ) zwi amba uri u lavhelelwa u tshila nga nḓila yo fhambanaho nahone u farwa nga nḓila yo fhambanaho  . 
A vha tei u tou kona tshoṱhe musi vha tshi khou shumisa  . 
Pulane ya nyito ya vhulanguli hapo ya zwa masheleni  . 
U pulanela maanea a tshipuka hu tshi shumiswa mepe wa buvhi . 
Mvelelo dza mveledziso dzi lavhelela vhagudi vhane vha kona : s u ḓihumbudza nga zwo bvelelaho na u bula nḓila dzo fhambanaho dza u guda havhuḓi ; s u shela mulenzhe sa mudzulapo wa vhuḓifhinduleli kha vhutshilo ha henefho na ha lushaka lwa ḽifhasi ; s u pfesesa kha masia o fhambanaho musi ho sedzwa zwa mvelele na vhutsila ; s u dzhenelela zwikhala zwa pfunzo na mishumo ; s u bveledza vhukonadzei ha u bindudza . 
Kha Afrika Tshipembe , vhagudamvele ( anthropologists ) vho wana-vho uri hu na ṱhalutshedzo dzo fhambanaho nga zwine zwa vhidzwa vhuloi zwi tshi bva kha zwigwada zwa vhathu zwo fhambanaho . 
A zwi tou vha zwa ndeme tshifhinga tshothe u amba hu u itela u khwathisedza  . 
Khabinethe yo khoḓa u fara na u ṱangula ho itwaho nga vha Project Darling na u farwa ha tshigwada tshe tsha humbulelwa zwa u ṱangula maṱiraka . 
Minista vha ṱoḓa u amba na vhoradzipfunzo uri vha ḓe kha khanedzano ya tshanduko ya mupo nga maanḓa kha fhungo ḽa vhushumisi  . 
A vha nga ḓo tendelwa u ita mushumo musi vha saathu fhedza vhugudisi ho teaho  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga eletshedza muvhuso wa lushaka na mivhuso ya vunḓu nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa Vhuhaṱuli kana ndaulo ya zwa Vhuhaṱuli , fhedzi musi i tshi sedzulusa maṅwe mafhungo nga nnḓani ha u vhewa ha Muhaṱuli , i tea u dzula i si na Miraḓo yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 h na i . 
Fhedziha , madzinginywa a mvetomveto a mbekanyamushumo yo sedzuluswaho o haniwa nga vhanga ḽa masiandaitwa a zwa masheleni a vhuṱhogwa henefho  . 
Kha vha nambatedze Siḽabasi yo fhelelaho kana Bugu ine ya ḓo shumiswa tshifhingani tsha dziwekishopho c Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea , zwine zwa ambiwa kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele maṅwe na maṅwe kha Muhaṱuli Muhulwane kana Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa , zwi fanela u dzhiiwa sa Muhaṱuli Muhulwane sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 1 ya Ndayotewa ntswa  . 
Phekhe ya Gaidi ya IDP yo bula mbetshelo siani ḽa sisiteme na nḓila dza kushumele , u monithara na u ela  . 
Izwi zwi o dovha zwa alusa vhushaka vhukati ha vhupo ha mahayani  . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u ita tsheo kha vhugudisi vhune vha ḓo ṋekedza hone . 
Ndi fhungo ḽihulwane uri hu vhe na vhuṱanzi ha uri hu sikiwe nḓila dza u tikedzana , u monithara na u ela kushumele kwa CBP khathihi na u ṱumana ha CBP na IDP , nḓila idzi ndi dza u ṱhaḓula sisiteme na nḓila dzo no ḓi vha hone kale afho ha masipala  . 
Mubindudzi a ṱo ḓaho u bindudza mashango ḓavha u tea u isa zwimela kha NPPO ya Afrika Tshipembe u itela tsedzuluso na ṱhanziela . 
Ndangulo yavhudi zwi amba zwauri hu na zwishumiswa zwa mupo zwinzhi zwavhudi  . 
Rakhonṱhiraka a nga dzhia vhuḓifhinduleli hafhu ha u kuvhanganya mithelo  . 
Ri ḓo bvela phanḓa na u fhungudza mitengo ya u ita zwa mabindu nga u fhungudza ndifho dza zwibveledzwaseli , u lwela u wana nḓila dza u bveledza muḓagasi nga mutengo wa fhasisa , na u ita uri vhuendi ha zwiporoni vhu shume zwavhuḓi na u vha ha khwiṋesa musi vhu tshi vhambedzwa na zwiṅwe  . 
Petitions to Parliament vha tea u a tevhela musi vha tshi kumedza phethishini kha Phalamennde  . 
U kona u ṱalusa themba mbili dzi wanalaho mathomoni a ipfi . 
Idzi nḓila a dzi tou vha nnzhi , fhedzi hu nga vha na khonadzeo ya thengiso  . 
Ri khou ṅwala thesite . 
Tsedzuluso yo itwaho nga muofisi wa mutakalo I sumbedza uri u ya nga tshiimo tsha mutakalo wavho tsha zwino , a vho ngo tea u wana giranthi ya vhaholefhali  . 
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi , dzangano ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha thendelanoguṱe . 
Vhagudi vha kona u sedzulusa kha watshi ya nomboro uri kana vho ṋea tshifhinga tsha vhukuma musi vha tshi vhala kha watshi ya lutanda . 
Hoyu mulayo une wa vha kha tshiimo tsha u vha Mulayombisi , wonoyu mulayo ndi une wa ḓivhea nga u pfi White Paper u vha wo ḓisendeka nga Khwinifhadzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi , u ṱoḓa u ḓisa maitele maswa a nḓisedzo ya tshumelo : maitele ane a ḓisa mutsiko kha sisiteme , maitele a tea u tevhedzwa , kuhumbulele na mikhwa ngomu kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi  . 
Tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea- ( a ) u vha tsho imelela nga u ṱanḓavhuwa zwitshavha zwihulwane zwa mvelele , vhurereli na luambo Afrika Tshipembe ; na ( b ) u sumbedza nga u ṱanḓavhuwa tshivhumbeo tsha mbeu Afrika Tshipembe  . 
Vha vhone uri hoṱhe hune zwifuwo zwa fula hone hu vhe na fhethu ha u nwa maḓi u itela u thivhela u phaḓalala ha malwadze . 
Komiti a i ṱanganedzi mbilaelo dza vhathu vha sa ḓivhei , nga nnḓa ha musi dzi na vhuṱanzi  . 
U thivhela kana u dzhia maitele a vhuloi sa vhugevhenga zwi sumba tshiṱalula kana zwa sumba luvhengela  . 
Vha humbule uri pulane yo ṅwalwaho nga luambo luthihi fhedzi a i vha na vhavhali vhaṱuku na u shumiswa nga vhathu vha si gati tshitshavhani  . 
Mulandu muṅwe na muṅwe u tea u sedzuluswa nga vhuronwane nahone hu ḓo dzhiiwa tsheo yo teaho ya uri naa hu tea u shumiswa maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma phanḓa ha musi a tshi vhonwa mulandu , phanḓa ha tsengo , nga tshifhinga tsha tsengo phanḓa ha khaṱhulo kana nga murahu ha khaṱhulo . 
CBNRM i anzela u kwamana na u vhulunga , nga maanda kha vhuimo hune tshitshavha tsha ita uri shango li re hone li dzheniswe kha vhupo ho tsireledzeaho  . 
U pendela , lwa maḓuvha mararu a ḓaho , vha ḓo pfa u bva kha vhaṅwali musi vha tshi ita therisano ya mushumo wavho , na u vha tshipiḓa kha wekishopho i nyanyulaho ya vhusiki ya vhukale hoṱhe  . 
Hune ha wanala uri vhanetshedzi kana vhaimeli vhavho vho lingedza u dzhena fhedzi vha kundwa , munetshedzi a nga kha di dzima mudagasi nga murahu ha musi o rumela khasitama khaidzo yo tou nwaliwaho  . 
Kha miṅwedzi i ḓaho hu ḓo khethiwa Komiti dza Wadi uri dzi shumele zwitshavha zwadzo na uri vhadzulapo vha tea u ḓivhonadza nga u shela mulenzhe kha khetho idzi na u shuma kha zwiimiswa izwi  . 
Phukha ḓoroboni ya Pretoria . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC a vho ngo shumana na dziṅwe dza mbudziso dze bammbiri-mviswa ya sumbedza , na mafhungo a kwamaho ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi na uri naa maitele a vhuloi a tea u ṱalutshedzwa naa  . 
Ndi zwa ndeme u vhona dokotela wavho tshifhinga tshoṱhe uri vha ṱolwe  . 
Vhunga izwi zwi sa ṱoḓi nomboro na nthihi , zwi nga kona u itwa nga u ṱavhanya nga Themo ya 1musi vhagudi vha sa athu u khwaṱhisedza nḓivho yavho ya nomboro na tswayo u swika kha 5 . 
Mafhungo a fanela u ṋea ludungela . 
Hedzwi ndi zwe ḓivhadzwakale ya ri hwesa zwone  . 
U vhalalela nṱha zwi tshi bva buguni ya ene muṋe kha u vhala ha tshigwada hu na mugudisi ( kiḽasi yoṱhe i vhala tshiṱori tshithihi )  . 
Hu si nga muṅwe muthu , nahone hu si nga vhone vhaṋe nga datumu ya nga murahu  . 
Vha mbo ḓi rumela khophi yo khakhululwaho ya maambiwa kha vhadzheneli na zwenezwo  . 
Mivhuso ya Vunḓu I na vhuḓifhinduleli ha u kunga , u thola , u takusa , u sudzulusa na u pandela miraḓo ya tshumelo ya muvhuso kha ndangulo dzavho kha mutheo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na maimo zwi shumaho kha tshumelo ya muvhuso  . 
U ṅwala nga ha tshenzhemo ya ene muṋe nga nḓila dzo fhambanaho . 
Ho sedzeswa , mukovhe wa muthelo wa vhubindudzi wo gonya vhukuma , nga ṅwambo wa khakhululo idzi na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho  . 
Mugudi a nga ri u davhula 45 a ṱanganya na 1 kana a davhula 46 a ṱusa 1 . 
Kha nyimele iyi , zwi a konḓa u sa ṱanganedza mudavhidzani a fulufhedzeaho zwavhuḓi , fhedzi zwa leluwa nga maanḓa u shandukisa kuvhonele kwa muthu ku ṱoḓeaho zwithu zwiṱuku u itela u fhungudza phambano  . 
Arali vha na muhumbulo une wa vha wavho wa zwo bulwaho afho nṱha , vha nga si kone u wana tsireledzo yawo  . 
Kha vha ḓadze Form 2 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka . 
Musi muṱangano wo no lapfesa u fhira tshifhinga tshe wa tetshelwa tshone , vhathu vha thoma u sa dzulisea  . 
Mulayo wa Pfanelo dza Vhuṋe wa 1978 u ṱalutshedza pfanelo ya vhuṋe  . 
Sa tshipiḓa tsha nyito ya vhukwamani , mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i fanela u ita uri hu vhe na vhuimeleli nga vhuphara u bva kha tshitshavha kha nyambedzano dzine dzi nga farwa nga ha mveledziso ya tshumelo dza nnyi na nnyi  . 
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho , ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo , ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi . 
Fulo ḽa u badela dzi-SMME nga tshifhinga , kha maḓuvha a 30 , ḽi khou ya phanḓa zwavhuḓi  . 
A zwi nga vhi zwavhuḓi u humiselwa murahu nga nṱhani ha phambano na u ṱalutshedzela hu sa ri tshithu  . 
Ri ḓo shumisana na Phaḽamennde mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha u ḓa na mulayo na vhuṅwe vhukando vhune ha ḓo khwaṱhisa vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi ho dzudzwanywaho  . 
Kha ḽiṅwe sia , arali huna zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwavho kha khumbelo zwiie zwi sa vhe zwone kana zwo khakhea , SMS ine vha ḓo i wana i ḓo vha vhudza uri hu na thaidzo . 
U langula izwi zwoṱhe hu tea u vha mushumo u ḓiitaho nga woṱhe une vha ṱanganedza vhuḓifhinduleli fhedzi  . 
Tsha vhuvhili , mbuedzedzo yo bulwaho yo tikedzwa nga thuso na ṱhuṱhuwedzo ya dzitshaka  . 
Iyani kha tshigeriwa tsha 1 1 ni gere kha pentominosi  . 
Vha thivhele u ita tsheo dza ndeme musi vhe nga fhasi ha ndango ya tsinyuwo  . 
Kha u swikelela ndivho iyi ya vhuṱhogwa , khomishini yo bveledza zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa sumbe  . 
CM22 nga mbili - Thendelo ya tshiimo tsha u aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho e U fhelisa tshumelo kha vhadzulapo na mirado ya mita zwi tea u vha hone  . 
Hune u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho ha vha hone , hezwi zwi fanela u shumanwa nazwo u ya nga Maga , u tendela ṱhonifho na tshirunzi , na u isa phanḓa na pfunzo , ho katelwa na thikhedzo na tsivhudzo ya vhuḓifhinduleli vhune a fanela u vha naho  . 
Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo Ngudo ya Vhutshilo Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u shela mulenzhe vho ḓiimisela kha vhuṱambo uhu na u amba na vharangaphanḓa vha polotiki , vhunga u vha na vhadzulapo vha re na nḓivho zwi zwa ndeme kha u vuledza Bono 2030 , ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Kha vha ite khumbelo ya mushumo kha Tshumelo ya Tshitshavha nga kha nyeletshedzo dza ṅanga ( dokotela ane a lowa ) , musumbavhaloi kana muṅwe muthu kana nga kha mbuno ya nḓivho ya u ita khole ya zwa vhuloi , a shumisa kana a shumisa nḓila ifhio kana ifhio kana kuitele kune , u ya nga ngeletshedzo iyo kana lutendo lwawe , zwa vhonala zwi tshi vhaisa muṅwe muthu kana tshithu  . 
Vhathu vho rengaho mikovhe khamphanini ndi vha ṋetshedzi vha tshelede vha mutheo , nahone vha tea u wana mafhungo oṱhe  . 
Hezwi zwi thusa muvhuso u vhona zwithu nga ndila yo fhambanaho  . 
Kha vha nwe maḓi manzhi  . 
Khabinethe i dovha ya takalela mushumo wa Minisiṱa wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi Vho Thulas Nxesi , Tshanḓa tsha Muphuresidennde Vho Ramaphosa na tshigwada tsha u bida tsha Dzangano ḽa Rugby ḽa Afrika Tshipembe . 
Muvhali u fanela u zwi pfa uri mafhungo a khou vhiniwa  . 
Nga zwa u sedza mbuelo nga SMS , vhone sa muraḓo muhulwane vha nga wana mbuelo dzine dza vha hone kha tshaka dza 10 dzo ṅwalwaho kha tshanḓa tsha u ḽa tsha khoḽomu kha thebuḽu ine ya vha kha tsha u ḽa  . 
Mushumo wa muvhuso : u tsireledza vhathu fhethu hune ha farelwa dzikhetho nga tsireledzo yavhudi  . 
Tshiendedzi Tshi vhonala tshi hani ? 
Ri tea u vhona uri hu vhe na mulalo na tsireledzo zwa tshoṱhe ; mashudumavhi nḓowetshumo yo no sumbedza u rangani uri i na khonadzeo ya u vha na zwiito zwihulwane zwa dzikhakhathi , khuḓano na u nyadza milayo ya Muvhuso  . 
Thesite ya 1 i nga sethiwa ya vha na maraga dza 40 kana , arali dzi nnzhi , dzi fanela u iswa kha 40 . 
Nga nḓila iyo , vhathu vha ḓo litsha u dzumbama nga tsireledzo ya vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe vhune vhu nga thithisa nyaluwo ya dzangano  . 
Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo . 
Fhedzi haho , nga nnḓa ha riṋe , ane a do vhona uri muloro uyu u a swikelwa . 
No vuwa hani ? 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tshi amba nga ha tshanduko kha vhuḓifari vhu randelaho , sa tsumbo , tshanduko kha u nangiwa ha zwidzidzivhadzi  . 
Tsumbo dza u sumbedza uri vhagudi vha nga shumisa hani mutalombalo : U ṱanganya na u ṱusa . 
Mbuelo dzi si dza tshelede ndi dza ndeme kha mbekanyamushumo dza CBNRM . 
Ndi vhud(ifhinduleli ha vhatholiwa vhot ( he u n(etshedza muvhigo wa maitele man(we na man(we a si ho mulayoni , a u sa fulufhedzea kana maitele a vhuad(a kha vharangaphand(a kana vhahulwane vho teaho phand(a ha musi vha saathu u a dzhiela nzhele  . 
Fhedzisani uyu mepe wa mihumbulo uri u ni thuse kha u pulana . 
Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu  . 
Mudzulatshidulo , ndo amba ezwi nga nḓila i re khagala henefha ngauri zwo vha zwi maanḓa ashu  . 
Vhurangaphanḓa ha ANC ngavhuya vhu ḓo vha ho livhana na tsheo dza mbekanyamaitele dza ndeme  . 
Vhathu vha sa shumiho vha tea u ḓi ṅwalisa Muhashoni wa Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo  . 
Ri tea u ambelela u ṱhonifhana na u dzhenelela nga mashango oṱhe , u bveledza zwigwada zwa mashango a dzhenelelaho na dimokirasi kha vhushaka ha mashangoḓavha na u shumela ndinganyiso , dimokirasi na vhulamukanyi kha tshitshavha tsha mashangoḓavha  . 
Vhurangeli uhu vhu ḓo endedza ikonomi kha zwifhinga zwa nyaluwo i ongolowaho ya ikonomi ya ḽifhasi i shandukaho . 
Izwi zwo thomiwaho ndi u lwisa nga huhulu kha u manḓafhadza vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani nga zwikili na nḓivho dza u fhaṱa mabindu a khou bvelelaho . 
Matheriaḽa o bveledzwaho kha webusaithi iyi o ḓisendeka nga tsireledzo ya nzivhanyedziselo nga nnḓani ha musi zwo bulwa nga iṅwe nḓila  . 
U ita bugu yawe ene muṋe na u ḓidzhenisa kha u ita bugu ya kiḽasi . 
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014 . 
Kha mbudziso ya uri naa mulayo u tea u shumiswa kha u tandulula khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i tenda uri a huna ṱhoḓisiso na tsenguluso dzo linganaho dzine dza nga ita uri hu vhe na tsheo yavhuḓi . 
Nḓivhadzo i tea u katela mafhungo a khanedzano , na maṅwalo oṱhe a tshimbilelanaho na khanedzano . 
A shandukisa dzirekhodo kana manwe manwalo  . 
Mulevho wo ṱanganedzwaho nga indaba u ṱanganedza mvelaphanḓa na vhutumbuli kha muvhuso wapo  . 
Miraḓo ire ha khetho ya Sapphire na Beryl vha tea u elelwa zwi tevhelaho : Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri GP yavho , dokotela wa maṱo kana wa maṋo u kha ṋetiweke ya GEMS musi vha saathu vha dalela . 
Tsha u thoma ndi mudzinginyo une wa ri ri tea u ḓa na muano une wa ḓo itwa nga vhagudiswa zwikoloni nga matsheloni , na Muano wa Vhaswa une wa fhululedza mikhwa na vhuḓifari havhuḓi na vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe  . 
Batho Pele yo itelwa u khwiṋisa vhuvha ha tshumelo ya tshitshavha u vhona zwauri ndeme ya Batho Pele i khou iswa phanḓa nga kha u ṋetshedzwa tshumelo vhadzulapo vha shango  . 
Nga iyi ndila , vha tshintsha thandela yavho musi vha tshi khou bvela phanda , vha tshi khou vhona uri i khou shuma nga ndila ye ya itelwa yone  . 
Kha tsheo ye ya ṋetshedzwa nga khothe khulwane ya North Gauteng nga ha u ṋetshedza phemithi dza u rengisa mananga a Tshugulu kha musika mbeu Vho John Hume , ye ya vhona Afrika Tshipembe ḽi tshi khou vha na fandisi ya mananga a Tshugulu nga kha inthanethe , khabinethe i dovholola vhukati ha nyimele nnzhi dza kushumele , uri , mune wa phemithi yeneyo , ane a nga vha o wana phemithi ya murengisi a nga kona fhedzi u rengisela nanga ḽa Tshugulu muthu fhedzi a re na phemithi ya murengi yo ṋetshedzwaho hu tshii tevhedzwa Mulayo wa Bayodaivesithi wa Vhulanguli ha zwa Mupo wa Lushaka , 2004 ( Mulayo 10 wa 2004 ) , u tendelaho ene u renga nanga ḽa Tshugulu u bva kha murengisi a re na phemithi , hune kha hezwi ha vha Vho Hume . 
Mbadelo dza ndindakhombo , mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina  . 
Ipfi ḽa ṅwana wa mutukana ḽi a shanduka musi a tshi vha muṱhannga , ngeno a vhasidzana ha shanduki vha tshi vha dzikhomba  . 
Mukhantseḽara wa wadi vha nga zwi humbela nga u shumisa ofisi ya Tshipikara kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone  . 
Vha guda musi vha tshi khou bvela phanda , vha tshi khou khwinifhadza hune vha vhona zwi tshi todea  . 
Nda tshetshelela vhurotho  . 
Disiki idzi dza u paka a dzi koni u pfukiswa u bva kha goloi u ya kha iṅwe  . 
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u khwinifhadza miholo ya tshitshavha . 
Nga murahu ha ṅwedzi zwi ḓo vha zwo shanduka  . 
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba . 
Ni kona u vhona mini khazwo ? 
Thandela dzine dza kha ḓi yo itwa na dzo fhelaho - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro  . 
Khethekanyo ya A : Maipfi a u bva kha 200 u swika 250  . 
Ho sedzwa kha : Milenzhe , pfuralelo  . 
Sa zwe ra vha ro khethekanywa , vho ri funḓedza u matsha na uri ro dovha hafhu ra ṋewa na vhugudisi ha mutheo  . 
Vhushie na vhana vha vhukale ha u swika kha miṅwaha miṱanu  . 
Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga mbebo na ndavhuko , ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone a vha tei u ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
Vho Madikizela-Mandela ndi muṅwe wa mazhakanḓila a Afrika Tshipembe a pembelelwaho vhukuma  . 
U shumisa nomboro 8 kha nyimele yo ḓoweleaho Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 8 . 
Izwi zwi katela u pfumbudzwa na u bveledziswa ha vhadededzi vha Gireidi R na u dzhiela nzhele u thola ha vhane vha vhana ndalukanyo dza ṱhanziela ya nṱha ( NQF level 5 ) hu tshi itelwa u bveledza ndivho iyi . 
Vha na pfanelo ya u shumisa luambo lune vha funa , vha tshila u ya nga mvelele yavho . 
Komiti dzi na maanḓa o ṱanḓavhuwaho , dzi nga ita mbekanyamaitele , dza ramba dzikhoniferentsi na , na u shumisana na mivhuso , dza pulana thuso ya thandela dza mutakalo wa dzitshaka  . 
Nga ḽa 1 ḽa Luhuhi 2017 , avho vhashumi vha muvhuso vhe vha vha vha tshi kha ḓi ita vhubindudzi na zwiimiswa zwa muvhuso vho vha vho tea vho ḓirula mushumo kha mabindu avho kana kha u vha vhashumi vha muvhuso . 
Nḓila ine ya khou sumbedza phindulo ya SMS kha khumbelo yo tshimbilaho zwavhuḓi ndi heyi . 
Muphuresidennde Vho Zuma khathihi na Muphuresidennde Vho Francois Hollande , vha France , vho faraKhomisini ya Maimo a Nṱha nga ha Nyaluwo ya Ikonomi na Mishumo ya Mutakalo nga ḽa 20 Khubvumedzi 2016 . 
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Amathole ngei Kapa Vhubvaḓuvha , Bannga yashu ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika yo themendela ndambedzo ya u bveledzisa themamveledziso . 
Zwinzhi zwine zwa ḓo itwa ndi zwithu zwine muvhuso wa khou zwi ita zwino naho hu uri a zwo ngo tou ṱanganela zwavhuḓi . 
Ro ḓiimisela u shandukisa tshiimo itshi nga thandululo yashu ya u thoma maga o livhiswaho kha u ṱuṱuwedza u vhiga nga vhashumeli vha zwa mutakalo na u kuvhanganya nga u shumisa data  . 
Mafhungo o ṋetshedzwaho kha Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe nga vhashumisi nga kha saithi iyi a ḓo dzhiwa a tshiphiri  . 
Tshisiwana ndi mini ? 
Vha songo swika hune vha sainela mabammbiri a zwithu zwine vha sa zwi pfesese  . 
Kha foramu i fhio , nga fhasi ha milayo i fhio , naa muvhuso wo amba nga ha tsudzuluwo kha vhashumi vha re na zwikili u bva kha shango ḽithihi u ya kha ḽiṅwe ? 
Nṱhani ha izwo , arali komiti i sa wani mivhigo ya misi ya kushumele u bva kha khoro , kha vha litshe meyara a ḓivhe uri komiti ya wadi yavho i lavhelela kushumele kwa khwine u bva kha muvhuso wapo  . 
Tsha vhuraru , u ya nga hune vhaongi vha kwamea ngaho , a hu na dzangano ḽa vhaongi ḽo ri ḓivhadzaho lwa tshiofisi uri vha khou ya u ṱereka  . 
Samithi yo sedzesa kha mutakalo wa mishumoni na tsireledzo muhumbulo u wa u bveledza sisiteme ya ndiliso yo ṱanganelanaho ya Afrika Tshipembe . 
Mivhala i funeswaho ya Afurika yo olwa kha protea - muvhala mudala , wa musuku , mutswuku na mutswu  . 
Ri nga si kone u shandukisa lupfumo lwashu hu si na u sedza kha nyaluwo ya zwa ikonomi tshifhinga tshoṱhe  . 
Therisano nga uri ṱhoho dza mafhungo dzi a kunga vhavhali naa . 
Hedzi dokhumenthe dzi a wanalea nga fomathi ya PDF . 
Ha imiswa dzi Oda dza vhathu ha linganaho 46 . 
Themendelo : U khwathisa tserekano na vhutumani ya thodisiso na Mveledziso ya dzitshakha-tshakha ( d )  . 
Mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu yo thusa kha ndambedzo ntswa dza zwa dzinnḓu dzi swikaho tsini na 300 000 dzo ṋekedzwaho miṅwahani mivhili yo fhiraho  . 
Ikonomi ya lifhasi yo ditika nga maanda kha ndivho u fhirisa na tshifhinga tsho fhelaho , ndi ndivho ine ya disa uri hu kone u tatisana  . 
Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi yelani na Mulayotewa  . 
Khothe i nga ita ndaela ya shishi ya thuso ya masheleni  . 
Zwikolo zwashu zwi ḓo vha na mvelelo dza zwa pfunzo dza khwine na uri ṅwana wa miṅwaha ya 10 u ḓo vha a tshi vho kona u vhala lwa u pfesesa  . 
U ṱola mivhigo ya nḓisedzo ya tshumelo - MFMA i ṱoḓa uri masipala i bveledze mivhigo kha mvelaphanḓa ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhupo havho  . 
Itani zwauri madzangano a kha vhupo honoho a khou imelelwa nga zwigwada zwothe kha tshitshavha  . 
Magake kha themamveledziso , a katela malugana na fulufulu , vhuendi , vhudavhidzani , maḓi na themamveledziso ya zwa dzingu , ndi thaidzo khulwane kha u gonya na ṱhogomela nyaluwo kha mashango manzhi ane a kha ḓi bvelela  . 
Naho muvhuso u sa koni u iledza zwikambi , a u koni vho na u ṱuṱuwedza u shumiswa ha u nwiwa ha zwikambi nga u tendela lushaka , nga maanḓa vhaswa uri vha tende uri vhutshilo havho vhu ḓo khwiṋisea , ngeno zwa vhukuma hu uri hu ḓo itea zwo fhambanaho na hezwo . 
U vha na vhulondo vha tshi khou reila  . 
GEMS i a badela mishonga ya vhulwadze vhu sa fholi yoṱhe yo randelwaho nga madokotela ? 
Ndi ngani murendi o shumisa muvango wa mitaladzi milapfu na mipfufhi ? 
Vhuphurofeshinalandi tshithu tsha ndeme kha mvelaphanḓa kha u swikelela ndivho yashu . 
Naa vhashumi vha na nḓivho kana mafhungo na vhugudisi u itela uri vha kone u ḓivha uri ndi khombo dzifhio dzine dza vhangiwa nga phosho , na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo ? 
Arali vha tshi ṱoḓa thuso malugana na u litsha u daha , kha vha i humbele  . 
Tshipembe phanḓa  . 
U khwaṱhisedzwa ha vhurangaphanḓa u itela uri vhu ḓise maano a u khwinisa nḓisedzo zwi dzula zwi zwa ndeme  . 
U itela uri hu vhe na u bvelaphanḓa , vharangaphanḓa vha Sialala vho ṋewaho maanḓa a u sengisa milandu ya siviḽi na ya vhugevhenga a ngo dzhielwa maanḓa u ya nga ha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema , 1927 , kana muṅwe mulayo , vha tea u tendelwa u isa phanḓa na u sengisa u swika vha tshi vhewa u ya nga ha nyimelel ntswa , Vharangaphanḓa vha Sialala avha vha tea u dzhenelela vhugudisi na u aniswa kana u khwaṱhiswa u vha ofisini u itela uri vha kone u bvela phanḓa na u vha ofisini . 
Tshifhingani tshi ḓaho , musi vhulambedzi ha mbekanyamushumo ho no vha hone , madzangano oṱhe a ḓo ṋetshedzwa vhuimo vhu linganaho  . 
Khemisi yavho i nga ri rumela mbilo dza mishonga lwa elekiṱhironiki musi vha tshi khou vha rengisela . 
Musi mushumisi a tshi ṋea zwidodombedzwa zwawe kha GCIS nga ino website , mushumisi u khou tenda uri phiriso ya u ralo i itwe . 
Tswayo tharu dza lushaka dzo buliwaho kha kubugwana uku dzi khou imela dimokirasi iyi na u shuma vhuimoni ha tswayo dzohe dzi yelanaho nadzo dza kale  . 
Vhulimi , zwihulwane tsireledzo ya zwiḽiwa , zwi dzula zwi tshipiḓa tsha ndeme kha ikonomi ya mahayani , maga a thikhedzo a u vusa a ya ṱoḓea u khwaṱhisedza mvelaphanḓa  . 
U kona u ṱalutshedza kuhumbulele kwa ene muṋe na kwa vhaṅwe nga ṋdila ya vhukoni . 
Tshimela tshi tendelwa u vha kha mutevhe arali tshi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS nahone arali tshimela tshi tshi ṱangandedzea  . 
Mulayotibe wa Pfanelo u khwaṱhisa u farwa ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u fana  . 
Ri na vhoramafhungo vhane mbofholowo yavho yo tsireledzwa kha Mulayotewa  . 
Thodea dza Ndeme dza u Tholiwa dza 1997 na mulayo muswa zwo itiwa sa tsumbo ya Mulayo wa u Edana kha u Thola wa vhu 55 wa 1998 , Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo wa vhu 78 wa 1995 , Mulayo wa u Bveledza Vhutsila wa vhu 85 wa 1996  . 
MPL : Tsumbamutengo ya mushonga . 
Khabinethe yo livhuwa vhabebi kha u dzhenelela kha vhumatshelo ha vhana vhavho na u dovha vha ita bembela ḽa uri ṱhoḓea dza vhana dzi songo dovha dza fanywa dza tambiwa ngadzo kana dza shumiswa kha nyambedzano kha mafhungo a tshitshavha . 
Arali zwi tshi konadzea vha hire maṅwe mavu a pfulo na u fhungudza phimo ya tshiṱoko tsha masimu avho  . 
Musi Vho Ndau vha tshi vhona phukha dzoṱhe dzi tshi sendela , vha pfa vho takala nga maanḓa , ngauri vho humbula uri ṋamusi a vha nga ḓo ḓidina nga u zwima - ngauri tshiswiṱulo tshi khou tou ḓiḓisa tshone tshiṋe . 
Arali vha wanala vho tea , khumbelo yavho iḓo tendelwa nga Khomishinari wa Vhupo nahone vha aniswa . 
Vhulwadze ha swigiri vhu amba mini kha mutakalo wavho ? 
Nyambedzano dza mbadelo na milayo ya tsiko zwi ḓo ya phanḓa sa tshipiḓa tsha adzhenda ya ngomu . 
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho  . 
Vha ṋee phere minetse miṱanu ya u ita izwi  . 
Ngona dzi konadzeaho u sumbedza u rekanya ha u ṱanganya na u ṱusa  . 
Ngauralo ri ḓo dzula ri tshi vha humbudza nga ha ṱhoḓea iyi ya u ḓidzudzanya  . 
Khethekanyo ya 32 i bula zwauri u fha maanda u ya nga Mulayo uyu ndi mafhungo o tandavhuwaho  . 
Milandu yo lavheleswaho i sumbedza uri sisiṱeme ya vhulamukanyi i shumisa vhugevhenga vhune ho itelwa mbetshelo kha the Codification and Reform Act , hu si milandu yeneyo i re kha mutevhe tshipiḓa wa tsha vhu VI tsha Ndima ya 2 tsha the Codification and Reform Act . 
Nga u engedza , khuvhangano ya bayodaivesithi yo tumekanywa lwa fomula na ndivhoyapo na mbuelo dza u kovhelana pfanelo dza ndaka ya vhuluvhi  . 
Kha mafhungo a tsivhudzo nga ha ṱhaselo o bviswaho nga Embasi ya ḽa United States ( US ) ngei Pretoria . 
Kha vha ye kha zwipikwa zwa CBP vha zwi ṱumanye na dziṅwe phindulo dzi re kha fiḽipitshati  . 
Muthu o tiwaho sa murumiwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu . 
Ndi nga murahu ha tshifhinga tshi ngafhani nga murahu ha u dzhielwa thundu hune muthu o waho a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ? 
Ndi tshibveledzwa tsha maitele o lapfaho a nndwa na therisano ya mahoro a poḽotiki o fhambanaho ane vhorapoḽotiki , maaxennḓe na vhaimeleli vha madzangano a tshitshavha vho shela mulenzhe . 
U imvumvusa hu nga livhiswa kha u alusa u sa alula mirafho , vhurangaphana na u bveledzwa ha tshitshavha tsho takalaho  . 
U bva tshe ṅwaha wa thoma , ho no vha na mpfu dzo vhalaho ngei KwaZulu-Natal , zwa zwino , ho dovha ha vhigwa dziṅwe mpfu dza Kapa Vhukovhela . 
Vha dzhiele nzhele uri u sedzulusa mbilaelo hu a vhetshelwa tshifhinga  . 
Phanḓa ha muṱangano u lafha ha u lingedza hune ha itiwa hu si na thendelo yo tikwaho nga nivho ya onoyo muthu kana vhathu vhane vha khou imela uyo muthu a hu ho mulayoni , a ho ngo tendelwa na u vha ya tshisaintsi  . 
Dzi ngafhi komiti dzi shumaho dzine dza fanela u saukanya mbilaelo dzo hwelelwaho nga avho vho kwameaho ? 
DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi . 
Izwi zwi shuma sa tshiṱuṱuwedzi tsha vhurangeli ha mveledziso ya ikonomi na u swikelela zwipikwa zwashu u bva kha NDP  . 
Nga u angaredza , vha na nḓivho nngafhani u amba uri muthu uyu u khou amba nga ha mafhungo a poḽotiki ya zwino ? 
Itani zwauri mihumbulo i bvaho kha zwigwada zwothe i dzheniswe kha pulane dza vhumatshelo  . 
Vha fulufhela uri ngudo dzo teaho dzi ḓo gudwa hu tshi tevhelwa khaedu dze dza tshenzhemiwa , na uri vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe vhu no itwa ho ḓiimiselwa kana nga u sa londa zwi ḓo topolwa na uri vhaiti vha ḓo tea u fhindula . 
Ri mu vhona mulandu ḓe ? 
U sedza sia ḽithihi ndi u angaredza vhathu kana mitambo  . 
Fhedzi , u fhambana na mvutshelano ya poḽotiki , mvutshelano ya ikonomi a i nga ḓo sumbedzwa kha theḽevishini  . 
U thoma thuso ya lushaka ya CBNRM ya u thusa  . 
Boḓelo ḽi nga kona u vha khaphasithi ya khaphu nṋa dzo ḓalaho , fhedzi nga tshiṅwe tshifhinga ḽi nga vha na khaphu nthihi ya tshiluḓi nga ngomu . 
Ndi nga kha SACU hune makete yo engedzwaho ya thundu na tshumelo ya kha dzingu ya ḓo wanwa nga kha nyambedzano dzi yaho phanḓa dzo fhambanaho dzo sedzaho kha u bveledza ṱhanganelo khulwane kha dzinguna kha dzhango . 
Vha amba uri kuhumbulele nga ha vhuloi kwo shanduka u bva tsha kale-kale hu sa athu vha na vhukoḽoni , na uri kuhumbulele ku khou ya phanḓa na u shanduka . 
Miṱangano na vhoramafhungo ya Tshigwada tsha Ofisi ya Minisṱa i ḓo vha hone u nyeṱulelwa ngaha mawanwa a mivhigo iyi vhukati ha vhege ya 6 Tshimedzi u swika ḽa 15 Tshimedzi 2017 . 
U ṋetshedza mafhungomatsivhudzi a ndeme nga kutshimbidzelwe kwa IDP  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa kana mishumo ya muṅwe muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa maanḓa eneo kana u ita mushumo wawe kha muṅwe muraḓo wa Khorotshitumbe . 
Tsho fara tshiga tsha lushaka . 
DHS i fanela u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali hu tshi ṱoḓea uri tshifhinga tshi engedzwe  . 
Vha na pfanelo dza u tandulula phambano dza mulayo khothe kana ḽiṅwe dzulo ḽa mulayo ḽi sa dzhiyi sia  . 
Kha vha vhige mpfu dzi ṱahaho tshiṱitshini tsha mapholisa nga luṱingo kana vha ṅwale luṅwalo vha lu rumele ofisini ya tsini ya ICD , kana vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele ofisini ya tsini ya ICD nga fax . 
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya zwithu u swika kha 20 U buletshedza na u vhambedza zwithu zwo kuvhanganyiwaho u ya nga ha zwinzhisa , zwiṱukusa , zwo no fana na U buletsheza na u tevhekanya zwithu zwo kuvhanganyiwaho u bva kha zwinzhisa u swika kha zwiṱukusa na u bva kha zwiṱukusa u swika kha zwinzhisa . 
Vharengi vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Ofisini ya Poso ya tsinisa kana vha tou humbela murengisi a vha itela khumbelo ya ḽaisentsi ya TV . 
Vhorabulasi vhanzhi na mabindu a zwa vhulimi zwo kona u u bveledza mbekanyamushumo dza u linganisa , u fhungudza mbadelo , u khwinisa ndaulo ya mishumo na mbadelo ya vhukoni-vhubveledzi sa tshipia tsha nila ya u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa  . 
Madzina a zwi no vhalea na a zwi sa vhalei . 
Kha vhuhulu na masia oṱhe a u vha hone , vhathu vha ḓitika nga u sa takala  . 
Mathomoni a gireidi iṅwe na iṅwe , ho ṋewa tsumbo dza maṅwalwa ane a fanela u shumiswa kha luambo lwo ṱanganelanaho . 
Hoyu muswuhana wa miṅwaha ya 20 o dzheniswa kha vhuimo vhu konḓaho nga murahu ha u ṱuwa ha mulindavhunwo wa Chiefs ane a vha Rowen Fernandez a tshi ya Germany mathomoni a khalaṅwaha . 
Mvelaphanḓa yo vhaho hone kha vhubveledzi yo sumbedzisa vhukuma uri mbekanyamushumo dza ṱhuṱhuwedzo dzi a shuma na u kunga vhabindudzi . 
Fhedziha , zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha , nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii  . 
Engedzedzani tshivhalo tsha vharangaphanda nga u fha vhathu vhane vha vha na tshenzhemio vhudifhinduleli , na u vha fha thikhedzo yo teaho na u vha lavhelesa  . 
Kha vha ṋee nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe . 
Ri a zwi ḓivha zwavhuḓi uri thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku  . 
Khaedu khulwane i dzula i lutamo lwa maanḓalanga apo u ṋea zwiko komiti idzi ngauralo zwa konisa uri vhaimeleli vhapo vha shume zwavhukuma u lavhelesa ndangulo  . 
Fhethu ho lavhelelwaho mvelelo ha 1 : Vhulanguli ha Ndangulo ya zwa vhashumi vha wane maṅwe mavu a tsini a ndimo o teaho  . 
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa bigeye tuna , southern bluefin tuna , swordfish , Antarctic toothfish , na Patagonian toothfish dzi tea u fhelekedzwa nga dokhumenthe yo teaho ya tshivhalo tsho fashwaho tsha muhwalo muṅwe na muṅwe . 
Thero ye na guda nga iyi nganeapfufhi ndi ifhio ? 
Ndo ṱanganedza memorandumu u bva kha Dzangano ḽa Vhorabulasi vha Afrika Tshipembe u ambaho uri ṅwaha wa 2017 kha u vhe ṅwaha wa mbambadzo kha vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho  . 
Mulayo u sumbedza u diimisela kha u lulamisa u sa edana ha zwithu kale u ya kha maitele a vhutshilo havhudi kha vhaaluwa vhothe kha la Afrika Tshipembe  . 
Vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Poswoni ya tsini kana vha i renga hanefho hu rengiswaho theḽevishini . 
Ndi khou ṋaṋa u ḓifhelwa nga u vha khonani yaṋu . 
U bveledza nḓivho ya masia tsumbo : u isa zwipiḓa zwa muvhili thungo ya tshanḓa tshamonde kana kha tshauḽa . 
Kha vha vhudzise vhathu vho dzhenelaho uri vhuimo havho kha tshigwada vhu vhushaka-ḓe na vhuṅwe vhuimo vhu sa fani naho  . 
Nṱhani ha izwo ho vha hu na mbuno yo vhonwaho ya nyengedzedzo ya vhukomunisi ha mashangoḓavha na mvutshelano ine ya sa dzhiele nṱha mikano  . 
Mvelelo dza mveledziso dzi lavhelela vhagudi vhane vha kona : s u ḓihumbudza nga zwo bvelelaho na u bula nḓila dzo fhambanaho dza u guda havhuḓi ; s u shela mulenzhe sa mudzulapo wa vhuḓifhinduleli kha vhutshilo ha henefho na ha lushaka lwa ḽifhasi ; s u pfesesa kha masia o fhambanaho musi ho sedzwa zwa mvelele na vhutsila ; s u dzhenelela zwikhala zwa pfunzo na mishumo ; s u bveledza vhukonadzei ha u bindudza  . 
Hu na ṱhoḓea ya mulayo ya masipala uri u dzhenise zwitshavha zwapo , nga kha Komiti dza Wadi , kha u sika KPI na thagethe dza kushumele na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha kha u ṱola na u sedzulusa zwisumbi  . 
Mbofholowo ya u ḓi Baḓekanya - Vha nga ḓi baḓekanya na ane vha funa  . 
Khabinethe i ṱanganedza u farwa ha Muṱaṱisano wa u Thoma wa Basiketebola wa Tshaka Nṋa une wa ḓo vha hone ngei Luvhanḓeni lwa Wembley , ngei Johannesburg u bva nga ḽa 19 u ya kha ḽa 22 Ṱhafamuhwe 2015 . 
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho , dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu  . 
NER i nga vha thusa hani ? 
Fomo i tea u ḓadzwa nga English nahone nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulangi ha Phukha ha shango ḽine phukha dza bva hone hu saathu u fhela maḓuvha a 10 musi phukha dzo ṱuwa . 
Hetshi ndi Tshiimiswa tsha Thuso tsha vhuraru tshine tsha khou rwelwatari kha shango . 
U tshimbidza mafhungo o teaho vhukati ha vhadzhiamikovhe vho teaho hu ḓo sedziwa kha maga a vhonalaho a u ṋea maanḓa vhafumakadzi  . 
Tsha u ranga , vha amba uri u dzhia vhuloi hu nyito ya vhugevhenga , zwi nga ita uri hu vhe na khaedu , dzi ngaho sa uri zwiito zwa vhugevhenga hu ḓo pfi ndi zwifhio kha iyi nyimele . 
Zwi ḓi nga na kha U thetshelesa na U amba , u nga si humele vhagudi khaseledzo pfufhi kha Gireidi ya 4 , Themo ya 1 , vhunga izwi zwi tshi nga funzwa fhedzi nga murahu . 
Naho hu sina milayo i shumiswaho , vhabebi vha lavhelelwa u vhona uri vhana vhavho vho haelwa . 
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo . 
Ri tea uri roṱhe sa vhathu vha Afrika Tshipembe ri ambe nga mbofholowo ya u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani , nahone ri shume ro sedza dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani  . 
Vha na pfanelo dza u kuvhangana , u ita misumbedzo na u gwalaba nga mulalo  . 
Vhagudi vha wana uri ndi zwivhumbeo kana zwithu zwi ngana zwine zwa ḓadza tshipida . 
Ngauralo , nyombedzelo khulwane i tea u vha kha u shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha ndivho dza u humbula na u ṋea muhumbulo . 
Khadzimiso dza Vunḓu 230 . 
Vele ( la Mbeu a tshi wetshela kha ( lino o vha e na n(wana wa murathu wawe Masindi  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha asesimennde nga Akhademi ya Saintsi ya Afrika Tshipembe nga ha u lugela ha tshitekiniki ha Afrika Tshipembe u tikedza nḓowetshumo ya gese ya shale , hu tshi katelwa themendelo kha nyito dzine dza fanela u thomiwa nga mihasho yo teaho  . 
Komiti ya Wadi yo humbelwa u thusa musi avha vhathu vha tshi dzula vha ambedzana nga ha mafhungo aya  . 
Mulayotibe une wa kha ḓi tou vha mvetomveto u lwisa u swikela ndinganyiso vhukati ha zwa vhukuma na ṱhoḓea dza vhabindudzi vhoṱhe Afurika Tshipembe , ṱhoḓea ya u ṋetshedza tsireledzo yo teaho nahone i linganaho kha vhabindudzi vhoṱhe vha nnḓa na vha fhano hayani . 
NGANEAVHUTSHILO YA MUFU MAGEKHA ELIAS MUNERI Magekha Elias Muneri ndi ṅwana wa Vho- Tshinakaho na Vho- Ratshili Muneri  . 
Khwiniso idzi dzi ḓo engedza manḓalanga a Minisiṱa kha u endedza NRF uri i khwinise vhukoni  . 
Ndi vhuḓ ifhinduleli ha mushumisi u vhona uri u ṱ ola zwidodombedzwa izwi na milayo tshifhinga tshoṱ he u vhona arali huna tshanduko dzo itwaho . 
Mbudziso dzi re kha ( lin(walo he(li a dzi kond(i sa izwi vhunzhi hadzo dzi tshi fhinduliwa nga u tou tangedzela nomboro ya phindulo ine vha vhona vha tshi ima nayo kana itshi sumbedza muhumbulo wavho  . 
Siaṱari ḽi ḓo vulela ḽi re na PHR kha PDF fomethe na datumu ye ya itwa ngayo . 
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , ro ṱanganelana naho ri sa fani . 
Ngona ya u guda na u tevhedzela hu todeaho kha maitele a IDP ane a fana na maitele a ndangulo ya u tevhedzela o buliwaho kha CBNRM  . 
U vhuedzedza nthihi tshararu ya dzithirasitii zwi nga thithisa kushumele ku pfadzaho kwa bodo  . 
Kha nyimele nnzhi , hu si dzoṱhe , tshipikwa tsha u fhungudza mbadelo ya vhashumi kha ḽevele dzi ṱanganedzeaho yo swikelelwa  . 
Naa IDP i na mini ngomu ? 
Khabinethe yo ṱanganedza maga o ḓivhadzwaho kha Tshitatamennde tsha Mbekanyamaitele tsha Mugaganyagwama wa tshifhinga tsha vhukati u fhungudza tshinyalelo kha tshumelo ya tshitshavha . 
U fhindula mbudziso dzi konḓaho zwi tshiya nga zwe zwa vhaliwa . 
Izwi zwi ḓa nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tsha vhukwamani u itela vhupfiwa . 
Kha zwa mutakalo , ndavhelelo ya vhutshilo ha muthu kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi yo khwinifhala na uri i kha minwaha ya 62 kha mbeu dzoṱhe , ine ya vha nyengedzeo ya miṅwaha ya malo na hafu u bva 2005 . 
Ri a ḓihudza uri ro kona u fhungudza mabunga a bakhethe nga hafu ṅwaha muthihi vhuponi ho dzudzanywaho . 
Ho dovha ha themendelwa uri hu vhe na vhasedzulusi vhane vha do dzulela u sedzulusa mbekanyamushumo dzashu dza saintsi , zwine zwa do vha na zwivhuya kha saintsi ya Afurika Tshipembe uri li kone u swikelea kha vhatodisisi vha lifhasi  . 
Dzi do vha dza ndeme nga maanda kha vhuimo ha u thoma u pulana , fhedzi na musi vha tshi vho langula na u pima mbekanyamushumo  . 
Vhushaka ha vhuimo ha tshithu tshithihi kana zwivhili na tshiṅwe . 
Zwazwino shango ḽashu ḽi khou ṱangana na khaedu khulwane ya muḓagasi ine ya vha tshithithisi tsha nyaluwo ya ikonomi na kha mudzulapo muṅwe na muṅwe . 
GEMS ndi tshiimiswa tsha mulayo tshi langwaho nga Bodo ya Dzithirasitii yo ḓiimisaho nga yoṱhe yo teaho u langa mafhungo a Zwikimu . 
Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa , khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa  . 
Ho itwa zwinzhi kha u khwinisa vhukateli na tshitshavha tshi si na tshiṱalula . 
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu ri tshi ṱuṱuwedzwa nga mafulufulu , fulufhelo na u konḓelela ha vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi khou ṱoḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu vhashu vhoṱhe  . 
U gudisa vhagudi u tevhela masia zwi tea u itwa nga nyito dza nḓowenḓowe dzine vhagudi vha ita musudzuluwo u ya nga ndaela . 
U fhata mutheo wa vhafaramikovhe ; u fara dziwekishopo dza matshudeni ; u nwala bugu ya u gudisa ; na u fhata ndila ya kushumele kha vhuimo ha vundu na kha muvhuso wapo  . 
Nṱhani ha izwo , sisiṱeme ya zwino i na mbuelo nnzhi kha avho vha dzhenelelaho kha zwikimu zwa dzilafho  . 
Kha vha ri ndi ambe ndi sa timatimi uri tshino tshifhinga tshi ri kombetshedza uri ri farane ri vhumbe ṅanda nthihi na uri ri zwinge dzi khaṱhe kha u shumana na khaedu dzashu na u vhona uri ndivho yashu ye ya ri khwaṱhisa kha gundo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo bulwaho nga Ndayotewa , ndi ndivho ine ya tshila uya nga hu sa fheli  . 
Vhukati ha Ṱhafamuhwe na Fulwi nga 2010 , naho hu na uri nyimele ya ikonomi yo vha i si yavhuḓi , tshivhalo tsha vhathu vhaswa vho dzhenaho tsho vha tshi tshinzhi  . 
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 a dzo ngo fanela u shumiswa nga nḓḓila i sa tendelani na mbetshelo na nthihi dza Mulayotibe wa Pfanelo  . 
U na miṅwaha ya fumithihi nahone o tambela thimu ya vunḓu ya fhasi ha miṅwaha ya fumiiṋa . 
Hu bvelela mini nga Ḓuvha ḽa u vhuya ? 
Vha humbule , tshikalo tshavho tsha guḽukhousu tshi nga shanduka nga ḓuvha ḽithihi . 
Khophorethivi ya sekondari - i nga vha khophorethivi dza phuraimari mbili u thoma u shumisa dziphurogireme na u ela mvelaphanḓa kha u zwi ita  . 
Ni kha ḓi humbula musi ni tshi thoma tshikolo ? 
Vhaṅwe vhadzulapo vha nga pfa uri vhaofisiri vha tea u wana vhugudisi , ngeno vhaṅwe vha tshi pfa uri vha wanelwa khomphiyutha nnzhi zwi nga tandulula mafhungo a tshumelo i sa fushi  . 
Maṅwe madzangano a vhadzulapo a itwa hu na tshipikwa tsho sedzwaho tsha u khwaṱhisedza kushumele kwa masipala na fhethu ha kushumele ha ndeme  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi . 
Nḓivhadzo : Muofisiri wa muvhuso wa zwa mutakalo u tea u ṱola ṅwana ngamurahu ha musi mundende u sa athu u phasisiwa . 
Ri kati na u shumana na luṱa lwa u thoma , lune lwa vha lwa ndugiselo , lwo thomaho nga 2012  . 
Zwikwama zwa Mbuelo zwa Vunḓu 226 . 
Foramu ya u iImelela IDP i tea u vha dzangano ḽa tshoṱhe , ḽo ṋewaho na mushumo wa u ṱola kushumele nga tshifhinga tsha tshumiso ya IDP  . 
U fhambanya nga u vhona : Wanani ni tangedzele tshifanyiso , tshivhumbeo kana ḽeḓere ḽi no fana na ḽa u thoma . 
Ndivho khulwane ndi u wana tshikalo tsha lushaka tsha u kala vhuimo ha tswikelelo ha ḽitheresi na nyumeresi zwikoloni zwa phuraimari , u itela uri hu sedzwe ho tewaho nga khwiniso na u dizaina u dzhenelela ho teaho hune ha ṱoḓa thikhedzo ya nyengedzedzo . 
Tsumbanḓila a si milayo , fhedzi ndi furemiweke ine i nga thusa masipala kha u vhea Komiti dza Wadi dzavho  . 
Kha vha dzhie tshitendeledzi tshihulwanesa vha vhudzise vhashelamulenzhe u haṱula uri tshi swikelelea u swika ngafhi  . 
Komiti dza Wadi dzi imela madzangalelo a zwitshavha kha thandela dzine dza kwama izwi zwitshavha nahone dzi tea u vha na u shela mulenzhe kha maitele aya dzi sa ṱungunudzi  . 
Hezwi zwi nga fhedza tshifhinga tshilapfu , fhedzi kha vha shumise mihumbulo ya tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe sa nḓila ya u engedza ho teaho  . 
Vha tendelana kha tshine tsha khou tea u tandululwa na u sika nyimele yo lugelaho u tandulula thaidzo  . 
Hu u itela u swika kha vhuimo vhu vhonalaho ha sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso i shumaho , GCIS i shumisana na mihasho , mavunḓu na mimasipala kha u vha thusa uri vha davhadzane nga nḓila ya khwine , u vhona uri vhathu vha ḓivhadzwa mafhungo na u manḓafhadzwa kha u sedzulusa , u ṱola na u shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha demokirasi yashu  . 
Hu na nzudzanyo dza zwiimiswa zwo fhambanaho u vhona zwauri mihumbulo ya zwitshavha nga ha nḓila ine zwiko zwa avheliswa ngayo u fana na Komiti dza Wadi kana dziṅwe foramu dza mveledziso  . 
U shela mulenzhe kha mveledziso na u ṱhogomela tshisiku tsha u pulana na u vhekanya zwa kale  . 
Vhunga maitele e ra thoma o no vha tsini , sa Khomishini ya Heher , Tshigwada tsha Dziminisiṱa tshi Shumaho , miṱangano na matshudeni , yunivesithi na vharangaphanḓa vha Vhupfumbudzi na Pfunzo dza Mishumo ya Zwanḓa Magudedzini khathihi na tshitshavha zwatsho , ri ḓo wana zwishumiswa zwi itaho uri mbekanyamaitele dzashu dzi ambe  . 
Heyi ndivho i a shumiswa kha vhutsila ha luambo ho bulwaho kha dziṅwe mvelelo  . 
Ri a ḓivha uri saintsi a i na vhushayasia musi zwi tshi ḓa kha kiḽasi na tshipikwa  . 
Ndi nnyi ane a swikelela ? 
Muṅwali u tea u saina . 
Ri ḓo ela milayo yashu kha nyimele dza tshumelo , ra khwaṱhisedza uri mekhenizimu wa vhuvhudzisi vhukati ha ndangulo na vhashumi ho khwaṱhisedzwa u itela uri ndinganyiso nnzhi na vhushaka vhu pfalaho ha mushumoni vhu a aluswa  . 
Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha zwa kudzela makumba . 
Ndivho khulwane ya Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki . 
Musi close corporation ( CC ) i si tsha ita vhubindudzi , i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database . 
Ndi zwifhio zwine zwa tea u katelwa kha adzhenda ? 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha fhedza vha si tsha vha vhudzulapo nga murahu ha u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango vho no vha vhahulwane , nahone vha songo ita khumbelo ya u dzula vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi wana vhudzulapo ha shango ḽiswa , vha nga nga ita khumbelo vhudzulapo ha mashango mavhili . 
Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho , ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi : kha Miraḓo na ndaulo , vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi ; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe . 
A hu na muthu ane a do tshinyadza tswayo , mikano , nothisibodo kana zwinwe zwifhato zwine zwa wanala fhethu ha Madaka a Muvhuso nga nnda ha thendelo  . 
I nga ṱangana na khaedu , fhedzi yo ḓalelwa nga zwivhuya zwinzhi u fhira khaedu dzayo . 
Vhathu avha vha anzela u vha na maanda , vha anzela u dzhiela fhasi milayo ya vhupo na ndangulo , nahone vha nga ita uri hu vhe na u tshinyadza mbekanyamushumo dza tshitshavha . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo ṋetshedzwaho malugana na u bveledzwa ha ḽiṅwalo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso  . 
Sazwezwo vhathu vha tea u tsireledza lukanda vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
Kha dziṅwe , khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka deeds i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho . 
Vhagudi vha tea u ola phindulo dzavho u sumbedza u pfesesa thaidzo . 
Thendelo ya vhushumisamupo i ṱoḓea fhedzi kha ḽiga ḽa mbambadzo  . 
Vhuṱanzi ho wanwaho nga nḓila ine ya pfukekanya pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo vhu tea u sa shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri hu si vhe na tsengo kwayo kana arali vhu tshi ḓo ita uri vhulamukanyi vhu sa tshimbile zwavhuḓi . 
Vhunzhi ha atikiḽi dza magazini dzine vhagudi vha vhala ndi dza lushaka ulwu . 
Ndango yavhuḓi ya guḽukhousu i fhungudza khombo ya thaidzo dzi khulwane dza mutakalo  . 
Vhunga lufu hu u fhambana ha nama na muya , u ya nga Vhavend(a musi muthu o lovha zwi nga vhewa nga nd(ila dzo fhambananaho : sa tsumbo , o lovha , o ri sia , mavu a ( la vhathu , o awela , ha tshena rin(e , o ed(ela , o vhidzwa nga vhadzimu kana hu bikwa nga khulu hu tshi ambiwa mut ( ani wo welwaho nga lufu kana o ya mud(i tshete kana zwirabani  . 
Vhaloi vha vhusiku vha mamela maanḓa a vhuloi kha vhomme avho , ngeno vhaloi vha masiari vha tshi tou tea u wana nḓivho yo teaho nga ha vhuloi . 
Naho zwo ralo , hezwi zwi ḓo swikelelwa zwiṱuku nga kha mveledzo kha vhuṅwe vhuimazwikepe ha dzingu  . 
Tshivhumbeo tshi fanaho na tshavho  . 
Iṅwe khaedu i kha u topola mielo ya zwa poḽitiki ya , sa tsumbo , pfunzo ya luambo  . 
Vhufarakani vhukati ha vhashumela vhapo , muvhuso na zwitshavha ho vha vhu ṱoḓeaho u itela u hanedza masimulo a vhugevhenga , ho ombedzela minista  . 
Kha vhege dzine dza khou ḓa , khungedzelo dza radio dzi ḓo hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwo fhambanaho na kha zwiṱitshi zwa raliwei  . 
Zwi tshe zworalo , tsedzisiso yo khetheaho i fanala u ṋewa u vhona uri hu na ndingano ya mbeu kha u pulana thandela  . 
Komiti ya poḽotiki i tea u ṱoḓa nḓila dzo khwiṋiseaho dza u pfananya nyito nga mashango mavhili kha mafhungo a dzitshaka  . 
Khomishini i ḓo dovha ya ṱoḓea u thoma na u ṱhogomela dathabeisi yo ṱanḓavhuwaho ya muvhuso ya mavu oṱhe a muvhuso o ṅwaliswaho nga dzina ḽa muhasho ho katelwa na mavu a muvhuso o sedziwaho naho a songo ṅwalisiwa . 
Kha vha ḓe na ID yavho  . 
U thetshelesa zwidodombedzwa zwa zwiṱori a fhindula mbudzisoṱhalutshedzi , tsumbo , ni vhona ungari ndi zwa vhukuma uri muthu a ambare yunifomo ya tshikolo ? 
Vhunzhi ha dimokirasi dzi tikedza milayo i fanaho ya dimokirasi  . 
Nga u pfufhifhadza , arali vha posa mafhungo kha inthanethe ane a swikelelwa nga nnyi na nnyi , vha nga kha ḓi wana milaedza i songo teaho u bva kha maṅwe mahoro  . 
Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u re hone zwino u tea u sa tsha shumiswa ngauri a wo ngo vhuya wa thusa tshithu kha u fhelisa lutendo kha zwa vhuloi na khakhathi dzi kwamaho vhuloi  . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi arali mubebi o wana vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa . 
U thoma vhukwamani ha eekihironiki na mawe mabindu uri hu vhe na u shumisana nao  . 
Hoyu Lugisani mushumoni wa khoro kha bvisiwe  . 
Mbekanyamushumo ya u lambedzwa ha thodisiso ha u bveledza lupfumo lwa vhathu na ndivho ntswa  . 
Khaedu yashu yo ḓoweleaho ndi ya u dzudzanya zwiko zwi konḓaho zwa khamphani dzo imelelwaho afha u itela u livhanwa na mutevhe wo salelaho we ra livhana nawo  . 
Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga miṅwe Miraḓo ya Khoro  . 
Kha ṅwaha uno wa vhu23 wa mbofholowo , ri kha ḓi vha ro ima kha u vha Afrika Tshipembe ḽa vhuthihi , ḽa demokirasi , ḽi sa ṱaluli mbeu , ḽi sa ṱaluli nga muvhala nahone ḽi bvelelaho . 
Mulandu uyu wo fhelisa hani ? 
Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso , nga maanḓa kha themamveledziso . 
Hezwi zwo iteswa nga u dzhiiwa ha Medcor  . 
U kona u shumisa foniki sa tshikili tsha u vhala na dziṅwe nḓila dzi nga ho ludungela na u sengulusa tshivhumbeo . 
Arali ṱhoḓea dza u ṱunḓa dzo tevhedzwa , NPPO ḽi ḓo ṋetshedza ṱhanziela ya phytosanitary . 
Ngauralo , miṅwaha ya u thoma i fanela u tou fombe kha u bveledza vhukoni ha vhagudi u itela uri vha kone u pfesesa na u amba luambo ulwo . 
Vha humbule : sia ḽa muvhuso wapo ndi sia ḽine vhathu vha u shela munzhe vha nga shelesa mulenzhe  . 
Tsumbo 3 : Mutholiwa u shumisa thundu ya Muvhuso ( tshishumiswa tshin(we na tshin(we u bva kha bammbiri na penisela u swika kha goloi ) kha zwithu zwa ene mun(e , zwa phuraivete  . 
Hezwi zwi katela u ṱola arali milayo , mbekanyamishumo na phoḽisi zwi tshi khou thoma u shumiswa na uri zwi khou shuma hani  . 
Uyu modulu wa Komiti dza Wadi ndi tshipiḓa tsha pulane ya dplg na SETA ya Muvhuso Wapo ya u ṋetshedza miraḓo ya Komiti ya wadi ṱhanziela  . 
Khomishini i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka . 
IEP yo ḓivhadzwa kha Mulayo wa Fulufulu wa Lushaka , 2008 ( Mulayo 34 wa 2008 )  . 
U anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya , na u rekhoda vhulapfu nga u shumisa mithara ( hu nga vha zwitanda zwa mithara kana thambo ya vhulapfu ha mithara ) sa zwa u ela zwa ndinganelo zwa vhulapfu . 
Nga Nyendavhusiku mahoḽa , Khabinethe yo bvisa mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Pfanelo dza Vhuholefhali uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Arali muraḓo o ṅwalisa vhaunḓiwa , ri dovha ra bvisa garaṱa ya muunḓiwa wa mualuwa muṅwe na muṅwe . 
Shumisani mepe wa mihumbulo kha pulane yaṋu . 
Vha humbelwa u sedza Maga a Kushumiselwe u itela u wana maṅwe mafhungo  . 
Vho bula uri pulane dza mishumo dzi tea u livhiswa kha u tikedza mveledziso ya vhaswa  . 
U dinekedzela uhu ho sumbedza khaedu kha la Afrika Tshipembe sa izwi li saathu u sumbedza u dzhiela ntha na u tsireledza pfanelo dza vhathu  . 
Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo  . 
U shumisa zwifanyiso na nnḓa ha bugu u humbulela u ri tshiṱori tshi amba nga ha mini . 
U tea u ṅwala maipfi kha magaraṱa-tai a vhewa kha luvhondo . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe I fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele yo tiwaho nga Khoro . 
Khoro ya lushaka yo vha i tshi vha yone i no anziela wili heyi ye ya tou ambiwa nga mulomo , zwi zwe mufu a laedza lune zwa tea u tevhelwa musi wa lufu lwawe  . 
Naho mvelaphanḓa yo no itwa , kha phesenthe dza 0,2 tshiimo tsha vhathu vha re na vhuholefhali vhe vha tholwa nga muvhuso a tshi takadzi , zwi tshi vhambedzwa na phesenthe 2 dze ra ḓitetshela . 
Kha sia ḽavhuḓi a i ṱuṱuwedzi u dzhenelela na u sia tshikhala tsha u ḓiimisa nga woṱhe , kha sia ḽi si ḽavhuḓi a i sheli mulenzhe kha u tikedza , u funa , kana dzangalelo  . 
Arali vha nga i wana vha founela . 
Arali muthu ne vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u uṋda ṅwana a vha a sa tendelani na u bviswa ha ndaela , muthu uyo u tea u ḓivhonadza khothe hune vhuṱanzi hawe na havho na ha ṱhanzi ha ḓo pfiwa  . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo zwitshavhani uri zwi shume na muvhuso na mazhendedzi a tsireledzo ya mulayo u fhelisa tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi zwitshavhani , zwine ndi zwone zwivhangi zwa tshivhalo tsha thaidzo dza matshilisano , hu tshi katelwa na pfudzungule kha vhafumakadzi na u tambudzwa ha vhana . 
Hafha ho vha na tshenzhemo i songo lingana ine ya ṋekedzwa kha uri vhadededzi vha a fhedza na mbekanyamushumo yavho ya u guda nga ṅwaha  . 
Khaseledzo dzi ḓo farwa nga ha khaedu nnzhi dzine vha ṱangana nadzo sa vhaswa  . 
Mukantselara muhulwane a sumbedza zwauri zwi do konda u bvela phanda na mulandu une wa si vhe na dzithanzi  . 
Phindulo yo dodombedzwaho  . 
Mvelaphanḓa iyi maelana na bada iri humbudza avho vho shumelaho muvhuso vhe vha ṱoḓa uri uvhe wa zwivhuya fhedzi , u fana na Minisiṱa wa kale wa zwa Vhuendi Vho Dullar Omar . 
Nndwa iyi nga vhathu vhaswa yo ḓo livha kha mveledziso ya maitele a pfunzo ane a ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu , phambano dza mvelele na mbofholowo ya u nanga na ane a lwela u ṋea vhuswikeleli hu linganaho  . 
Muvhuso a u nga iti tshiṱalula tsho livhaho na tshi songo livhaho u tshi ṱalula muthu muṅwe na muṅwe nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi , hu tshi katelwa murafho , mbeu , vhuṱalulambeu,vhuimana , tshiimo tsha mbingano , vhubvo ha lushaka kana matshilisano , muvhala , lushaka lwa vhudzekani , vhukale , vhuhole , vhurereli , luvalo , lutendo , mvelele , luambo na mabebo . 
Ndivhuwo kha mvelaphanḓa ya thekheniki dza khomphiyutha , zwi a kona dzea zwino u vhulunga dzirekhodo dzi katelaho zwoṱhe na dzo dodombedzwaho dza zwi si zwavhuḓi kha tshidzidzivhadzi  . 
U ṱumekana na zwa vhuendelamashango , ri ḓo isa phanḓa u bveledzisa sekithara ya zwa mvelele , ine ya dzhenisa henefha kha R2 biḽioni kha zwibveledzwa guṱe zwa fhano hayani . 
Izwi zwi amba uri , vhathu vha Xhosa vha tenda uri dziṅanga na vhoramishonga vha a kona u shumisa maanḓa na nḓivho i fanaho na ya havho vhane vha shumisa manditi mavhi vhuloi . 
Phurosese ya CBP i fanela u vha hone phanḓa ha maga a u thoma a u pulana ha IDP na kuitele kwa u sedza hafhu u itela u ḓivhadza IDP kha vhupo ha masipala muṅwe na muṅwe  . 
Vhathu vha re hone muṱanganoni  . 
Khotsi anga vho mmbidzela kamarani yavho zwenezwi mme anga vha kha ḓi tou bva u ṱuwa  . 
Vhashumi vha so ngo ri vha tshi talatadza na u nwala manwalwa ane a do shumiswa nga Minista kana MEC u ri a anane na zwa lihoro line vha li tikedza  . 
Thandela iyi i ḓo engedza feme dza ikonomi ya Afurika Tshipembe na uri konisa u fhungudza mutsiko wa khaboni wa ikonomi yawo zwine zwa ḓo shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u sikwa ha mishumo . 
U shandukisa ikonomi na u engedza mishumo hu bvelaho phanḓa zwi amba uri luvhilo lwa nyaluwo ya ikonomi lu tea u fhira phesenthe ( 5 ) nga ṅwaha  . 
Mushumo wa u vhiga nga nḓila yone na u vhumba thoololo ya Afrika na u themendela vhune ha nyanḓadzamafhungo vhukati ha maAfrika na zwone zwo haseledzwa . 
Tsha vhuṱanu , ri fanela u ḓihumbudza uri ndaulo ya tshelede na kuvhusele kwa mabindu ku livhana na khaedu dzi songo ḓoweleaho kha tshiimo tshashu  . 
Kha vha badele diphosithi , arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno , uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe . 
Turner ( eds  . 
Kha vha ḓiṅwalise sa mutheli nga u ḓadza fomo ya u ḓiṅwalisa ya IT77 ine ya wanala kha webusaithi ya SARS . 
Vhathu vha re na dzikonṱhiraka na vhaṋetshedzi vha tshumelo dza ṱhingokhwalwa kana vhane khumbelo dzavho dza konṱhiraka dza vha tsini na u ṱanganedzwa , a vha nga ḓo tou kwamea nga maanḓa vhu nga zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea hu tshi itelwa khonṱhiraka , zwi fanela u fhiwa muṋetshedzi wa tshumelo  . 
Mutaladzi wa u thoma nganetshelo : ndi u anetshela kana tshiṱori kana zwiimeleli zwa zwiwo . 
Kha vha ite khumbelo kha embasi ya Afrika Tshipembe , mishini kana ofisi ya Muhasho wa Muno ya tsini na hune bindu ḽa ḓo vha hone  . 
Hu khou lavhelelwa uri mishumo ya tshitshavha i ḓo netshedza mishumo ya tshoṱhe ya 2 miḽioni nga 2020  . 
Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Muphuresidennde , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo  . 
Mulayotibe wa Afrika Tshipembe wa Khamphani ya Migodi u ḓo ṋetshedzwa kha Khabinethe na Phalamenndeni vhukati ha ṅwaha  . 
Naho L(igegise o dzhena vhuhosini a mut ( uku o d(o dzama e mukalaha muhulu vhukuma nga ( la fumimbili T(hafamuhwe gidid(at ( ahe ( 12 March 1900 )  . 
U ita uri vhathu vha tende uri TV a si tshithu tshavhuḓi kha vhana , nauri , naho i tshi nga ṱuṱuwedza nḓowelo i si yavhuḓi , i a dovha ya ḓisedza vhana matheriaḽa wa pfunzo na u ṱana vhuḓifari havhuḓi . 
Kha vha shumise tsumbadwadze ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo . 
Zwikhala zwa nomboro dzo fhambanaho dzine vhagudi vha shuma ngadzo dzi ḓo sumba zwithu zwine vha tea u zwi shumisa na uri vha rekhoda hani thandululo dzavho . 
Sisiṱeme ya ndaulo ya mafhungo u wana , u humbudza nḓila dza u pikisa kushumiselwe kwa luambo lwa khethululo  . 
Muhanga wa kushumele uyu u khwaṱhisedza tshumisano , vhukwamani na u dzudzanya vhukati ha khoro ya tshiṱiriki na masipala yapo  . 
Lavhelesani uri vhagudi avha vhararu vho shumisa hani mutalombalo u tandulula thaidzo  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa thundu dza muthu u ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi  . 
Muhwalo wa vhashumi vha songo eḓanaho wa tshumelo ya zwa mutakalo une wo vha u tshi nga vha wo fheliswa wo isa phanḓa  . 
U ya nga Ndayotewa ya 1983 Nnḓu iyi yo thomelwa vhaimeli vha tshigwada tsha vhathu vha Vhaindiya  . 
Tholokanyonḓivho , Manweledzo na Luambo kha nyimele u ṱanganya hu tshi themendelwa , vhagudisi vha kombetshedzwa u dizaina ṱhanganyelo ya zwithu zwi tshimbilelanaho na mbekanyamushumo ya thesite , tshifhinga tsho ṋewaho nz zwa henefho tshikoloni . 
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ndi maitele a u tshimbidza u fhondula ha tshitshavha kha IDP  . 
Vhaisedzi vha pfunzo na vhugudisi vha tea u ṋetshedzayuniti dza zwitandadi kana ndalukanyo dzine dza wela nga fhasi ha kha vhuimo ha masia a fhasi Tshiimiswa tsha Vhukhwaṱhisi ha Khwaḽithi ya Pfunzo na Vhugudisi ( ETQA ) ya Ndaulo ya Sekhithara ya Pfunzo na Vhugudisi ( SETA)kana Zwiimiswa zwa Phurofeshinala . 
Khabinethe i tamela mashudu vhagudi vhoṱhe na u dovha u lavhelela u khwinisea hafhu ha tshivhalo tsha kuphasele kha Kiḽasi ya 2017 . 
Gaidi ya Vhatshimbizi vha CBP i na nḓila na zwishumiswa zwa u tika u shuma , u monithara na u ela pulane dza wadi nga wadi yone iṋe na nga komiti ya wadi  . 
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayosiṅwa na maṅwe maga a pfalaho , kha zwiko zwine zwa vha hone , u itela hu vhe na nyimele dzi konisaho vhadzulapo u swikelela mavu nga nḓila I linganaho . 
Nnḓu iyi yo fhela nga 1987 . 
Muhasho wa Zwiko zwa Minerala u khou bvela phanḓa na u fha ndaela khamphani dzine dza sa khou tevhela mulayo . 
Muvhuso wa Lushaka u fanela u ṋetshedza bono ḽa tshiṱirathedzhi ḽo katelaho ḽa mveledziso ya ḓoroboni , hu tshi katelwa na vhuendi  . 
Khothe ine ya shumana na khumbelo iyi i tea u vha i tshipi ḓa tsha Khothe Khulu kana Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ine ya vha na maanḓa a u langula vhulamukanyi vhuponi hune tshigwada tsha tshumisano tsha shuma hone . 
Phalamennde ya Biritheini yo vha tshiedziswa tsha muvhuso u imelaho hu si Yuropa fhedzi lini , fhedzi tsha ḽifhasi ḽoṱhe nga ngoho  . 
U ṋea vhagudi mutevhe wa zwiteṅwa zwine vha tea u nanga khazwo . 
Khumbelo idzi dzo vha dzi tshi nga vha dzo tendelwa arali ndalukanyo idzo dzo vha dzi sa ṋekedzwi nga ngomu shangoni  . 
Ndi zwifhio zwiko na thikhedzo zwine zwa tea u ṋetshedzwa komiti dza wadi  . 
Ifhani vhathu tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu na pfanelo kha zwishumiswa na shango  . 
Kha nyimele idzi , hu tou nga zwi vha zwo tea u londota sisiṱeme dzo fhambanaho dza u tevhelana kha vhanna na vhafumakadzi  . 
Pfesesa na u shumisa khonadzeo ya u thoma  . 
U shumisa zwiḓevhe kha maipfi maambelwa . 
Bodo ya Vhalangi i shuma zwi tshi ya nga milayo ya vhuvhusi ine ya ṱanganedzwa na nzudzanyo dza vhuḓifhinduleli ha Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Muvhuso wa 1999 ( Mulayo wa 1 wa 1999 )  . 
Ngauralo , ndi mushumo wa mutholiwa u t ( hompha fhungo ( la tshiphiri , sa izwi u bvisela nnd(a mafhungo aya zwi tshi nga vhaisa Muvhuso  . 
Mafhungo a tevhelaho a tea u katelwa kha phurofaili ya mugudi : s Mafhungo a ene muṋe ; s Kuvhumbelwe kwa muvhili wawe na ḓivhazwakale yawe ya zwa dzilafho ; s Zwikolo zwe a dzhena khazwo na kudzhenele kwawe kwa tshikolo ; s U shela mulenzhe kha zwa mitambo ; s Nyanyuwo na mikhwa ya matshilisano ; s Vhudzheneleli ha vhabebi ; s Masia a ṱoḓaho thuso ; s Muvhigo nyangaredzi wa sumathivi wa mafheloni a ṅwaha ; s Rekhodo ya maṅweledzo a u phasa hawe dza miṅwaha ya tshikolo ; s Garaṱa ya tsedzuluso . 
Fhedzi vha d(o tea u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho tshifhinga tshot ( he  . 
Tshiṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu tshi shumisa sisiteme ya uri hu thoṅwa u lingwa mbeu dzifhio . 
Vhukati ha vhukonḓi kha maitele aya , vho vhona u kundelwa u dzhenisa ṱhoḓisiso ya mashumele sa vhuṅwe ha vhuvhekanyandeme ha u vusuludza sekhithara ya mutakalo  . 
Vhupo vhu khakhisaho , kha ḽiṅwe sia , u kombetshedza kha matshilele , u fhungudza khetho na u gonyisa mitengo  . 
Muḓini wa haṋu hu na vhusunzi ? 
Muṅwe na muṅwe o vhofholowa kha u nanga zwa poḽitiki , hu tshi katelwa pfanelo- ( a ) ya u vhumba dzangano ḽa poḽitiki ; ( b ) ya u dzhenela kha mishumo ya , kana u kunga miraḓo , hu tshi itelwa dzangano ḽa zwa poḽitiki ; na ( c ) u ita fulo ḽa zwa dzangano ḽa poḽitiki . 
Izwi zwi vhidzwa u pfi u ḓivhadza u kundelwa  . 
DTP Dzilafho na thaṱhuvho nga dzi phere zwo ṋetshedzwaho kha ndangulo u ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Mawanwa a zwiimiswa zwa 186 ( zwo monithariwaho lwa u tou thoma ) u mona na mavunḓu oṱhe nga 2013 o sumbedzisa uri tshikati tsha phimo ya nyalafho ya khuliso , vhupo na tswikelelo na zwifhinga zwa u vula na u vala zwo elwa zwavhuḓi nga vhadzulapo na vhasedzulusi . 
Naa vho khwaṱhisedza uri vhuendi na mitshini a zwi shumiswi fhethu ho tsesaho ha khombo ? 
Ndi yone i wanesaho zwinzhi kha thengiselano ya mashangoḓavha kha shango ḽashu . 
Kha vha kandise minwe u itela u ṋwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu  . 
Mivhuḓa yo fhambananaho i na vhukuse vhu no yela kha buraweni , fhedzi mivhuḓahaya yone i na vhukuse vhupfufhi na muvhala mutshena , mutswu kana museṱha . 
Vho-Muofhe  . 
Tsumbo ya 3 : Arali murado wa tshitshavha a da kha mushumeli wa muvhuso a humbela u do mu vhona , thanwe u khou toda vhutanzi kha ha thodea dza u ri arali a tshi toda nndu ya muvhuso u tea u ita mini , mushumeli wa muvhuso kha a lingedze u di fha tshifhinga tsha u ri a thetshelese na u thusa muthu uyo  . 
Masipala u ita uri hu vhe na tshikwama tsha masheleni tshiṱuku u tikedza u shuma ha tshifhinga tshenetsho ha pulane ya wadi uri mafulufulu a phurosese ya pulane a si xele  . 
Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha . 
Ri tea u fhelisa maitele oṱhe a vhugevhenga na dzikhakhathi nga zwifhinga zwa zwiṱereke na migwalabo . 
Zwi do vha zwa vha zwa ndeme uri hu todisiswe uri iyi ndila i nga konadzea Afrika Tshipembe  . 
U ṅwala u tevhekana ha zwiitei hu tshi shumiswa maṱumi . 
Thannge dza maḓi dzo ṋetshedzwa nahone ndingo dza tshifhinga tshipfufhi na tsha vhukati dzi katela u vhora maḓi na mvusuludzo ya migodi ya maḓi ngei Kroonstad u engedza nḓisedzo ya maḓi . 
Mapa wa muhumbulo : ndi girafu i imelaho thero kana ṱhoho ine maipfi na mihumbulo mihulwane zwa vha zwo dzudzanywa nga nḓila ya girafu . 
Arali vha na STD , kha vha wane ngeletshedzo ya zwa dzilafho nga u t ( avhanya  . 
Vhagudi vha amba nga ha muvhala wa zwithu na vha kona u vhekanya zwithu u ya nga mivhala . 
Mulayotibe wa Milandu ya zwa Vhudzekani mitevhe ya maipfi a ndeme na tshathi dza tshitshavha wa tsini navho  . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa vhudiimiseli ha mutholi ha u badela mbadelo ya phesenthe mbili dza vhugudisi ( NB : Vhuṱanzi ha mbadelo vhu tea u ṋekedzwa hu sathu fhela maḓuvha mararu musi rasiti yo waniwa )  . 
Manweledzo a re afho nṱha o vha ḓivhisa mafhungo o fhambanaho ane a vha a ndeme kha inthaviwu nga tshifhinga tsha u dzhiwa ha ḓivhazwakale nyangaredzi  . 
Ro bvelela kha u engedza tshumelo dza mutheo nga kha mbekanyamushumo ya themamveledziso . 
Vha a pfesesa uri tshifanyiso tsha 4 tshi shuma hani ? 
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa henefha miṅwedzini miraru iḓaho u ya kha ṅwaha muthihi . 
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho , vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na u sumbedza nga nḓila yo teaho kupfesesele kwavho kwa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo . 
Nga nṱhani ha khethululo i fanaho , vhaṅwe vho dzhielwa zwithu zwavhuḓi zwe vha vha vhe nazwo  . 
Sa tsumbo , Sipho munna wa murema o mala musadzi wawe Sibongile nga Mulayo wa Tshirema  . 
Thendelano ya u Fhambana ha Zwitshilaho Websaithi dza thenedelano dza dzitshakhatshakha dzi ṋetshedzwa zwidodombedzwa nga ha thendelano na mbekanyamushumo dzine dza vha na zwipiḓa zwa dzangalelo ḽa zwitshavha zwapo , tshitshavha , vhuvhambadzi na vhavhusi vhapo  . 
U ṋetshedza mapholisa zwiṱhavhani kha miṅwaha ya zwino a zwo ngo ḓisa ṱhonifho kha mapholisa kana tshivhalo tsha nṱha tsha zwivhotshwa  . 
Miṱangano ya vhupfiwa ha nnyi na nnyi kanzhi i itwa ho sedzwa tshiteṅwa , sa tsumbo , muṱangano wa u wana mihumbulo nga ha mulayo wo dzinginywaho  . 
Tshiṅwe tshifhinga vhagudi vha nga ela uri ndi tshiluḓi tshi ngafhani tshine tsha vha hone(kana muṱavha kana zwiṅwe zwithu ) kha tshifaredzi . 
U bvelela kana u kona ha sisiṱeme u langa dwadze kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho zwi a khoḓisea  . 
Ndivho ndi u khwaṱhisedza demokirasi ya u dzhenela kha muvhuso wapo  . 
Muvhuso wo ṱanganedza khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa kha u badelwa ha mindende  . 
A zwiho khagala uri ndivho ya iyi mbetshelo ndi ifhio ine ya kwama u pfadza hayo . 
Ri ṱoḓa na u tea na u sedza kha vheiwe vhanna na vhafumakadzi u itela u vusuludza ha vhukuma na ha tshiofisi  . 
U fhata vhutsila ha bindu . 
Vhathu vhahulwane musi a tshi vhala na u flalela nahone a wana zwi mufumakadzi wa Vho-Mathada wa vhuvhili  . 
Sa tsumbo , nyendedzi dza ndangulo ya thandela a dzi anzeli u shumiswa , khiraitheria dza thikhedzo a dzo ngo ṱalutshedzwa zwavhuḓi na mvelelo a dzo ngo ṱolwa  . 
Nga minete muthihi kana mivhili i mbo ḓi ṱuwa ya ya u sevha dziṅwe ṋotshi nga zwe ya wana . 
Tshanduko i katela fhedzi vhalauli , nga maṅwe maipfi feme ine ya shumana na ṱhoḓisiso na ndaulo dzashu  . 
Zwino , ri tea hafhu u shumisa vhukoni uhu hu re kha lushaka u shumana na thaidzo dza mishumo , nyaluwo na vhushai nga nungo nahone nga u ṱavhanya  . 
Shumani na Malindi vho badela vhugai kha zwiḽiwa zwe vha renga ? 
Hone vhanzhi vha sanda khovhakhombo dzi elanaho na ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi - ine ya vha u ṱanganelana ha zwa ikonomi na zwa dzitshelede dza tshakatshaka - nga nnḓa ha masiandaitwa ane a nga vha hone a mangadzaho nahone avhuḓi kha mveledziso ya ikonomi  . 
Mvelaphana ya u imvumvusa i fanela u laulwa nga u oea na u livhiswa kha vhadzulapo  . 
Ndo nanga Khomishini ya Ṱhoḓisiso kha pfunzo ya nṱha  . 
Murena Vho Joffe , vho lovha vha na miṅwaha ya 85 , vho vha ramulayo wa muimeleli kha tsengo dza Rivonia na Little Rivonia  . 
Mapholisa vho fara vhafumakadzi vhavhili vha vha vhona mulandu , u ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , nge avho vhafumakadzi vha pomoka muṅwe mufumakadzi vhuloi . 
U shumisa luṅwe lwa luambo lwo shumiswaho lunzhi , sa Ndi a livhuwa , Ndi khou humbela pfarelo . 
U ita mugaganyagwama wa khwiṋe zwi ḓisa na nḓisedzo ya tshumelo ya khwiṋe  . 
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe  . 
Nga u dzhenelela kha u pulana mveledziso na tshumiso vhathu vha vha zwiko zwa ndeme vhone vhaṋe , nahone izwi zwi khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na themamveledziso  . 
Tsha vhuraru , zwi ṱoḓa uri zwiimiswa zwi sumbedzise uri zwo swikela hani zwipikwa zwa mbekanyamaitele dza lushaka na zwithu zwa ndeme  . 
Mulayo wo khwaṱhaho wa ṱhanziela dza zwigidi wo khwinifhadza kulangele kwa zwigidi  . 
Mashuvhuru vha tsivhudzwa uri vha humbele tshine vha t ( od(a kha makhulu nga murahu ha u luvha kana u losha  . 
Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone . 
Kha vha dzhie phindulo dzi no bva kha zwigwada  . 
Arali Vho-Lugisani vha hana u ya Dovhoni vhukoma ho vha fhelela  . 
U bveledza miroho zwi ḓura nga maanḓa u fhirisa zwiṅwe zwiliṅwa  . 
Mifhini ya zwishumiswa zwa u ṱavha i fanela u tewa nga nḓila ine ya fhungudza u hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela  . 
Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga Fax kha : 012 329 8292 , kha Vho-Ina Labuschagne  . 
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67 , nahone nga vhathu u mona na ḽifhasi , mishumoni , mahayani na zwikoloni , vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho , nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi . 
Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO ya B , ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO ya C. 
Ri ḓo rwela ṱari u thomiwa ha mbekanyamushumo ya u takalela vhahali vha lushaka na u ṱuṱuwedza Nḓila ya Vhufa ha Lushaka , u hulisa vhe vha shela mulenzhe nga hu hulu kha mbofholowo ya shango ḽashu . 
Kha vha ṋee vhagudi dziṅwe nḓowenḓowe nga u sedza kha zwiga zwa nomboro kha vhupo havho na kha zwo ṅwaliwaho . 
U ela vhulapfu sa nyimele ya u tandulula thaidzo na u rekanya . 
Zwa u lwa na vhutshinyi a ri khou zwi sedzela fhasi na luthihi nahone ndi zwa ndemesa  . 
Rekhodo dza vhukoni ha mugudidzi tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugisela u aluwa kana u pfukela kha gireidi i tevhelaho . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-529 . 
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe , u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi  . 
Zwenezwo ho vha hu si na u tendelana ha mihumbulo malugana na referentsi yo ḓoweleaho ya ḽiṅwalo iḽo  . 
Fhedziha , kha u wa ha zwiṱirakitsha zwa matshilisano zwa sialala , mushumo wa vhukati uyu yo ṱhoṱhela nahone ndi nga zwo u vha khomboni ha vhafumakadzi ho no gonya zwihulwane  . 
Vha ḓo ṱana vhukoni havho ngei Port Elizabeth ubva nga dzi 13 u ya kha dzi 21 dza Luhuhi , hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Mmbi dza Nndwa . 
Ri ṱoḓa tshelede yashu i tshi dzika na uri fulufhelo ḽa vhabindudzi ḽi khwinisee  . 
Arali dokotela wavho kana sibadela tsha wana thendelo u thoma yavho , dokotela na sibadela vha ḓo wana nḓivhadzo ya Tshiofisi ya tshikimu  . 
Thendelano dzo sainiwaho dzi ḓadzisa kha nḓalo ya vhaṋetshedzi vha nyukiḽia hune shango ḽa nga kona u nanga mbekanyamushumo ya ṋetshedzo ya nyukiḽia zwine zwa sumba tshiga tsha u sumbedza zwithu zwine zwa nga zwa ndeme kha tsireledzo ya fulufulu . 
Hezwi zwi nga itwa nga u ṋea ndaela . 
Kanzhi , homounu i vhidzwaho u pfi inisuḽini i langa tshikalo tsha guḽukhousu ine ya vha malofhani avho . 
Ndi milayo ifhio miraru ya badani ine vhagidimi vha tea u tevhedza ? 
Themo ḽa u guda ḽi shumiswa musi vhathu vha tshi kona u ita tshiṅwe tshithu nga nḓila yo fhambanaho na ye vha vha vha tshi itisa zwone murahuni  . 
U amba mbuno na u ṋea muhumbulo kha u sikiwa tshiṱori tsha kiḽasi ( u ṅwala na vhagudi )  . 
Wadi dzi langula u shuma ha nyito ya u ḓidzhenisa i tikedzwaho nga masheleni enea , nahone i tea u bveledza zwikili zwa u monithara na u langula zwi no khou shumiwa nga vhone vhaṋe  . 
Fhedziha , kha sia ḽavhuḓi , u konḓelela gomelelo na mbadelo dza vhulimi ha oganiki ha zwiliṅwa ndi zwivhuya zwihulwane  . 
Kha vha ḓadze fomo CM31 u ṋea thendelo ya uri muthu a shume sa muṱoli wa dzibugu  . 
Wana fomo ya khumbelo nga fhasi vha i ḓadze . 
Kha nyimele nnzhi phambano khulwane dzi vha hone vhukati ha tshibveledzwa tsha vhukuma na tsho fhungudzwaho vhunzani hatsho nga u engedza zwiṅwe zwithu khatsho  . 
Musi gomelelo ḽi tshi khou ralo u bvela phanḓa , vha rengise tshiṱoko u swika musi vho sala nga zwifuwo zwiṱuku zwavhuḓi , zwa tsadzi zwa biridi zwine zwa ḓo vha zwa ndeme musi hu tshi vha na gomelelo nahone zwine zwa ḓo kona u dzwala nga tshifhinga tshenetsho  . 
Malume vho nnḓela na mbeu uri ndi ṱavhe . 
Mufhaṱi u ṱoḓa u adza miduba ya zwidina zwa u pheiva zwa 6 , hu na zwidina zwa 8 kha muduba muṅwe na muṅwe . 
Tshibveledzwa tsho fhelela tshi na zwine tsha amba , hu si zwipiḓa nga zwipiḓa zwatsho , u vhalwa havhuḓi ha tshibveledzwa hu katela tsho fhelela kha nḓowedzo ya ṱhalutshedzelo , vhusiki , vhuṋe na ya ṱhoḓisiso . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , nga maanḓa ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha . 
Edzisani u pfesesa phambano kha u tenda na sisiteme dza ndivho vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho  . 
U ya nga kupfesesele kwanga milayo ya FIFA yo shuma nga maanḓa na riṋe na u dzhia vhuimo luvhanḓeni , u talwa ha luvhanḓe , na u vha na vhuṱanzi nga ha ṱhoḓea  . 
Vhatheli , feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo , vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi , vha kona u ḓi ṅwalisa nga mapholisani u vhiga u tambudzwa uhu  . 
Hu pfala u pfi zwo dzhiela lushaka lwa Vhavend(a min(waha minzhi vha kha lwendo lwavho lwa u bva Congo u swika Matshona  . 
Milevho ya u fulufhedzea kha dimokirasi i nga vha fhedzi maipfi zwao , arali kha maitele zwao , vhathu vha vhonala vha tshi khou tsireledza vhuṱalu ha vhatshena vhu songo ḓalaho  . 
Maitele a u saukanya a vhona uri huna nḓisedzo ya dzikhothe nga u lingana kha shango , u itela tswikelelo ya dzikhothe , zwine zwa vha zwa vhuṱhogwa zwa pfanelo dza vhathu dzo ṅwalwaho kha Khethekanyo34 ya Mulayotibe wa Pfanelo kha Ndayotewa . 
Ro ni itela ya u thoma  . 
Ri ḓo shandukisa zwitshavha uri zwi vhe khanani dzashu arali mapholisa vhashu vha fhindula nga tshifhinga kha mivhigo ya vhadzulapo , ya vhugevhenga vhune vhu khou ṱoḓa u itea kana vhune ha khou itwa  . 
Ri nga si ambe nga mulalo na pfano arali vhana vha tshi tshila na khakhathi nga ngomu miṱani ya havho  . 
U vhambedza na u vhea zwithu nga zwigwada a ṱalutshedza kuvhetshele kwazwo ( tsumbo : zwipuka zwi re na milenzhe miṋa na zwi re na milenzhe mivhili )  . 
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso , ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri tshifhinga tshoṱhe vha bule zwe vha ela ngazwo musi vha tshi ṋetshedza tshileme . 
Mbofholowo yo ḓisa lwa u tou thoma , pfulufhedziso ya ndinganyo ya mbeu . 
Zwigwada zwo fhambanaho zwi tevhedza Sabatha nga nḓila yo fhambanaho nahone nga maḓuvha o fhambanaho  . 
Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho . 
Mikumba kana mithenga ya zwiṅwe zwipuka i swika hune ya fana na fhethu hune zwa vha hone lune zwa konḓa u zwi vhona . 
Thebuḽu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka nnzhi dza zwibveledzwa dzine vhagudi vha tea u funzwa na u ṅwala kha Gireidi ya 4-6 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga di shumiswa musi zwo tea . 
U ḓadzisa kha mushumo wa u ṱoḓulusa , izwi zwi nga katela u ṱoḓa kha intanethe khathihi na tsedzuluso ya maṅwalo o vhulungwaho kana o anḓadziwaho  . 
Itshi tshipiḓa tsho khethulula vhugevhenga vhune Mulayo wa toḓa u langula na u shumana naho . 
Vhadzulapo vha shango ḽashu vha na pfanelo dza u lavhelela uri muvhuso wavho wa dimokirasi u ḓo ita nḓowedzo ya mannḓalanga ayo kha u tsireledza Ndayotewa ine vhanzhi vho tambula lwa tshifhinga tshilapfu vha tshi itela yone . 
Arali maṅwalwa a lutshetshe a lenga u ḓiswa , muunḓiwa ha nga katelwi nga Tshikimu u bva ḓuvha ḽa mabebo . 
Ri ṱoḓa tshumelo ya nnyi na nnyi yapo ya ndeme ya khwiṋe hu na u swikelela ha vhoṱhe  . 
U shumisa zwo oliwaho na zwifanyiso kha bugu u itela u engedzedza kupfesesele . 
Mbadelo dza thungo dza vhuendi ha badani dzo kalulaho dzi katela u ṱhoṱhela nga u ṱavhanya ha dzibada dzo ṱumanaho , u engedzea ha tsitsikano , khombo dza badani na muhasaladzo wa gese i tshinyadzaho kha mupo  . 
Tshibveledzwa tsho shumiswaho kha u vhala tshi tea u dovha u shumiswa , sa tsumbo , kha u ṅwala . 
Naa dzithulusi na zwishumiswa zwo sedzuluswa kana u ṱolwa nga vhashumisi , zwa sedziwa nga maṱo fhethu ha u fhaṱa na u ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe na u thesitiwa nga muthu a re na vhukoni kana nḓivho ? 
Musi vha tshi khou ita khumbelo ya SMS , a vha ngo tea u thaipha dzina ḽa lushaka lwa mbuelo nga vhuḓalo . 
Hu na phakhethe nngana kana Zicksnacks dzine dza vha hone afho ? 
Mulaedza wa u hanedzana na u daha mutakalo musi ho no ambiwa uri vho fhola  . 
Vhuendelamashango ho engedzea vhukuma , zwa sia ho sikwa mishumo i fhiraho 400 000  . 
U tea u sendekwa kha nḓivho na zwikili zwo itwaho vhukati ha themo yeneyo . 
Kha nyimele ya Afrika na zwiṅwe zwigwada zwa ndavhuko ya Afrika , ri nga vha ri khou zwifha arali ra hanedza uri lutendo kha zwa vhuloi na maitele a vhuloi ane a vhaisa vhathu lu kha ḓi vha hone . 
Tshipembe he vha shuma kha dzikomiti dzire na tshivhalo na kha vhukomiti ha tshifhinganyana  . 
Vhatholiwa vha dzangano vha songo d(i bvula tshirunzi kha vhashumisani ngavho nga u shumisesa zwikambi kana zwidzidzivhadzi nga tshifhinga tsha vhut ( ambo mishumoni  . 
Vhagudi vha guda nga ha tshelede vha sa athu a u dzhena tshikolo . 
Tshumisano na vhomme vha si na vhafarisi vha tshi shaya ngeletshedzo nga u shumisa khondomo  . 
Izwi ndi zwidodombedzwa nga ha mufu zwine zwa katela ḓivhazwakale yawe na zwoṱhe zwa ndeme zwi mu kwamaho  . 
Uno mulayotibe wa Pfanelo ndi wone thikho ya demokirasi kha Afrika Tshipembe . 
Tshitshavha tshi fanela u kovhekana mbuelo tsho ṱanganelana dzine dza bva kha vhushumisamupo zwi tshi bva kha tshumiso ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala  . 
Vha tea u lavhelesa mushumo wa vhaofisiri vha muvhuso u itela uri vha shume mishumo yavho zwavhudi  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga dzhiela fhasi kana u kanakana nga ha tshinyalelo yo vhangwaho nga mbekanyamaitele ya tshiṱalula , vha fanela u ṱola fhedzi phurofaiḽi ya zwino ya zwiimiswa zwashu zwivhili  . 
U shumisa nḓila yo ṱanganyiswaho  . 
Kha nyimele dzoṱhe vha fanela u vha na nungo dza u thusa u bveledza na u shuma pulane dzo ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u ita milayo ine ya shuma kha Riphabuḽiki yoṱhe . 
Kushumele na zwiimiswa zwa thikhedzo ya masheleni a muvhuso zwi re hone zwi tea u konanywa na u engedzwa  . 
U tikedza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi nga u vha tsumbo yavhuḓi , u ṱuṱuwedza vhagudiswa u dzhenelela kha mitambo na nyito dza mvelele , na u ṱuṱuwedza na tsivhudzo kha mvelelo dzavhuḓi dza kutshilele kwa mutakalo wavhuḓi . 
Rekhodo ya mutakalo i ḓo vha na mafhungo a elanaho na aḽedzhi , ane a vha a ndeme kha u thivhela vhukhakhi ha dzilafho kana u vhu fhungudza . 
Ku dovha kwa shumiswa na vhuponi ha mahayani hune vhathu vha vha na pfanelo ya tshumiso ya vhudzulo ha mavu ane vha vha khao  . 
Ndivho ndi u bveledza zwikili zwa u ṅwala zwibveledzwa zwo teaho zwo tou ṅwaliwaho . 
Arali u ṱodwa ha rekhodo na nzudzanyo dza rekhodo u itela u bviselwa khagala , zwi tshi katela nzudzanyo dza uri i vhe hone nga tshivhumbeo tsho humbelwaho zwi tshi ṱoḓa awara dzi fhiraho dzo tiwaho u itela ndivho ya ndaulo iyi , DIO u ḓo ḓivhadza muhumbeli uri a badele diphosithi ya tshipiḓa tsho tiwaho ( tshi sa fhiri tshararu ) ine ya ḓo badelwa arali thendelo yo ṋetshedzwa . 
Nganetshelo yo bvelaho phanḓa i bvisela khagala zwinzhi nga ha zwipfi zwi ngaho sa u vhona , muungo , muthetshelo , munukho na vhuḓipfi ha maano . 
Hu na vhathu vha no pfana na u gembuḽa . 
Thendelano ya mashango mavhili iyi i ḓo wana mutheo na mathomo a vhuhovheleli ha tshifhinga tshilapfu hashu  . 
EMIA i ḓi vha rumela luṅwalo lu ambaho uri khumbelo yo swika , nahone luṅwalo ulwo lu ḓo rumelwa hu saathu fhela awara dza 48 nga murahu ha u swika ha khumbelo . 
Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha , ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango . 
Muṅwe na muṅwe ane pfanelo dzawe dzo pfukiwa nga ndaulo u na pfanelo ya uri a fhiwe mbuno dzo itisaho nahone dzo tou ṅwaliwa  . 
Vhadau vho vha vhe kha vhuimo vhufhio kha kereke yeneyo ? 
Izwi zwi khwaṱhisedza uri Muhasho u vhea zwilinganyo zwa nḓisedzo na u zwi tevhedza  . 
Mutendi wa khavho - Mutendi a sa iti zwa vhukuma  . 
U topola tshipiḓa zwi tshi bva kha zwo fhelelaho , tsumbo : zwipiḓa zwi itaho tshifanyiso . 
Egipita nga zwifhinga zwa kale vhanna vho vha tshi sala mahayani vha tshi luka  . 
U engedzedza phetheni zwi thusa vhagudi u sedzulusa uri vho pfesesa zwavhuḓi vhungoho ha phetheni . 
Pfanelo dza vhathu dzi wela nga fhasi ha muṱa wa vhathu  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya i khou imelwa nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Mafhungo a zwikhala na a si a zwikhala  . 
Zwikhalani zwi re afho fhasi ṅwalani mihumbulo mivhili ya u vhulunga maḓi . 
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa  . 
Ndi zwifhio zwine ra nga lindela tshifhanganyana ? 
Fhedzi na vhat ( hannga vha a tamba  . 
U linga ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana hu si ha fomaḽa U linga ha vhugudisi hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha mugudi vhune hu nga shumiswa kha u khwinisa u guda havho . 
Khaladzi aṋu o phasa pfunzo dza nṱha dza vhudokela ha mishonga Medunsa . 
Maraga dza 8 u swika 14 A ni thetshelesi tshifhinga tshothe nahone ni toda u khwinisa vhukoni hanu ha u thetshelesa  . 
Arali vhomasipala vhavhili vhe na maanḓa a fanaho kha zwa masheleni kha vhupo vhu fanaho , hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe maanḓa na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka . 
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi a nga thuthisa u ṅwaliswa ha goloi arali i si tsha tshimbila kana u ḓiraiviwa badani kana i so ngo tsha lugela u tshimbila badani lwa tshoṱhe  . 
Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea  . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓu I tshi kundelwa kana I sa shumisi maanḓa ayo kana I sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya kana nga nḓila yo teaho , khorotshitumbe ya lushaka I fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya kana madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho  . 
Nyito idzi dzi khwaṱhisa ṱhanganyo ya murafho ya vhadzulapo vha vhaaluwa  . 
Nga murahu ha u dalela Balfour , ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo . 
Muvhuso wo humbelwaho u khou tendelana na thiransifee , tenda ha tevhedzwa themendelo dzine Muvhuso na Khothe zwa tendelana  . 
Tshishumiswa tsha IDP tsha 10 : U vhigela murahu kha komiti dza wadi malugana na tshiimo tsha thandela dze dza kumedzwa kha IDP nga komiti dza wadi hoisiso na ndugiselo dza mbadelo ya rekhodo dzo humbelwaho ndi R15-00 awara iwe na iwe kana tshipia tsha awara , nga nnani ha awara ya u thoma  . 
Ri tea u dovha ra isa phanḓa na u ṱhompha mulayo na u amba ri tshi lwa nga ha khuwelelo dzi si dza mulayotewa dza u dzula kana u dzhia mavu zwitshavhani zwashu zwi siho mulayoni . 
Rekhodo a i nga ḓo swikelelwa arali hu sa athu itwa mbadelo dzoṱhe . 
Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara misisi na mared(o , vha vhanna vhone vho vha vha tshi ambara vhugoni  . 
Vhukati ha mishumo ya vhutsila yo ṱaniwaho kha mbondo dza muziamu hu na mishumo ya mutsila wa mvetamveto , Vho Francois Le Valliant  . 
Ndi fulufhela uri tshigwada itshi tsha tsumbanḓila tshi ḓo thusa , musi tshi tshi shuma na zwiṅwe zwishumiswa , kha u sima u shuma ha Muteo wa Vhushumisamupo , Tswikelelo na u Kovhekana Mbuelo kha ḽa Afrika Tshipembe , na u swikelela ndivho dzashu u itela u sika Afrika Tshipembe ḽa khwiṋe na ḽifhasi ḽa khwiṋe  . 
Vhugevhenga ho itwaho kha tshifhinga tsha nndwa kha u kandekanywa ha milayo yo ṱanganedzwaho na maitele a nndwa  . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u shumisa vhukoni haḽo u engedza zwivhambadzelwannḓa  . 
Tshiimiswa tsha u vhiga tshi khou shanduka u bva kha u vhiga kheshe u ya kha u vhiga nga nyaluwo ya muvhalelano  . 
U ḓivha tshiga tsha nomboro u ḓivha dzina ḽa nomboro i kwamaho nomboro 6 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 6 . 
Mbudziso : Naa hu na vhugudisi ha miraḓo ya komiti ya wadi na vhakhantseḽara vha wadi ? 
Tshipiḓa tsha vhu 32 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 ( Ndayotewa ) tshi ṋea muṅwe na muṅwe pfanelo dza tswikelelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao kana a vha na muṅwe muthu ane a ṱoḓea u itela u shumisa kana u swikelela tsireledzo ya pfanelo dziṅwe na dziṅwe . 
Mulayotibe u shela mulenzhe kha zwipikwa zwa ndeme NDP zwa u ṱanḓavhudza vhuthihi ha zwitshavha na mbumbano zwenezwi hu tshi khou tandululwa u sa eḓana ha kale nga u ṋea u dzhielwa nṱha ha zwitshavha zwa VhaKhoisan na vharangaphanḓa . 
MPAT yo thomiwa u itela u tshimbidza mvusuludzo kha nḓowelo dza ndaulo mihashoni ya muvhuso  . 
No vha no ṱalela mutambo nga Mugivhela ? 
Ngudo ya 3 : ( U vhala fhedzi ) U sedza zwifanyiso , madzina a bugu na ṱhoho dza mu fhindulano . 
Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa . 
Mbuletshedzo i nga ḓi tou vha tshumoitwa na maṱeleṱele . 
U tsa t ( hirakhani zwi ita uri maluvhi avho a fhole na uri vha pfe vho netuluwa  . 
Sa tsumbo , musi mbiti dzi tshi sumbedzwa , vha songo ṱalutshedza , u dzhenelela , u ṋea zwiititisi , u haṱula kana u ela  . 
Kha vha badele mbadelo dza R75 arali vha tshi khou ṋetshedza fomo nga tshanḓa na R50 arali vha tshi khou shumisa inthanethe . 
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela khuwelelo yayo kha vhashumi vhoṱhe ya u shumisa nḓila dzine dza vha hone nahone dzi re nga fhasi ha ndaulo dza u tandulula na nyambedzano dza miholo vha tshi khou ṱhonifha demokirasi yashu ye ra i lwela zwi tshi konḓa . 
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili . 
Khwaṱhisedzo nga Afrika Tshipembe ya Thendelano ya Paris i rumela tswayo dzavhuḓi dza u sumbedza u ḓikumedzela kha u shela mulenzhe kha ndingo dza ḽifhasi dza u tandulula khaedu ya tshanduko ya kilima . 
Ri livhisa ndiliso dzashu kha u ṱutshelwa nga vhaḓivhalea avha vhe vha vha tsumbo kha tshitshavha na u shela mulenzhe kha zwa mitambo na vhutsila ha shango ḽashu . 
A hu na muthu ane a ḓḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi  . 
Zwi nga itea uri Close corporation i vhe yo aluwa zwihulwane nahone uri i aluwe i tshi ya phan ḓ a , vhafaramikovhe vha nga tea u engedza masheleni a vhubindudzi kha CC . 
Na zwithu zwi ngaho u funea na u ṱanganedzea ha tsheo dzo dzhiiwaho zwi tshi elana na vhuḓi ha mikhwa . 
Kha vha nwale mayeṱu a khhumbelo uya nga fomathi yo ṋekedzwaho nga ISS . 
Buthano ḽa lushaka ḽi nga engedza tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi I sa fhiriho miraru . 
Ndi na HIV  . 
Musi giridi ya fulufulu ya shango i tshi khou bvela phanḓa na u kokodza nga tshifhinga tshi konḓaho , u lwisa hashu ha u wana thandululo ya hezwi zwi katela u bveledza megawathi dza 300 dza fulufulu ḽo bikululwaho nga 2020  . 
ISRDS i o ita urivhulimi vhu wane zwivhuya na kha zwiko zwa mahayani zwohe  . 
Ri ḓo dovha ra dzhiela nṱha tsireledzo zwikoloni , na kha zwiendedzi zwa matshudeni na mutakalo wa vhana . 
Bono 3 : Ntshengedzeni na Muofhe vhe tshikoloni nga phausi  . 
Vho no vhuya vha tshinyalelwa , vha vha na ṅwana o bebwaho o lovha , vha lovhelwa nga ṅwana kha vhege dza 4 dza u n nthoma kana ṅwana a vha o dzula kha dzitshubu ? 
Ndi dzhia uno muano sa u vhofhaho kha luvalo lwanga  . 
Afurika Tshipembe ḽo kona u fhaṱa zwiimiswa zwo teaho zwa muvhuso wa tshanduko wa demokirasi  . 
U shumisa mushonga wa u alafha u fhirisa mpimo  . 
Izwi zwi fanela u ṅwalwa hu na ndunzhendunzhe . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea online  . 
Muraḓo o dovha a tendela mme awe vha tshi renga mishonga ya khauntharani nga garaṱa yawe ya tshikimu tsha dzilafho naho mme awe vho ṅwaliswa sa muraḓo muhulwane nga fhasi ha iṅwe nomboro ya vhuraḓo  . 
Tsumbamutengo ya mushonga  . 
Ri nga ita u dzhia murahu bono ḽashu ḽa fulufhelo ḽe ḽa hwalwa nga ḓana ḽa miṅwaha ḽi ntswa  . 
Hu o thomiwa khuwelelo dza tshipeshala dza u oa vhathu vhaswa vhane vha o thusa u bva kha zwipia zwo fhambanaho zwe zwa vhewa io  . 
Arali mushumi a sa ḓo kona u vhuya mushumoni lwa tshifhinga tshilapfu , vhatholi vha tea u wana mivhigo ya tshiimo tsha mutakalao kha dokotela vha rumele kha tshikwama tsha ndiliso ṅwedzi muṅwe na muṅwe  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya International Trade Administration Commission  . 
Tsumbo , arali ngilasi i tshi fara lebule dza maḓi dza 20 ngeno khaphu i tshi fara lebula dza maḓi dza10 muthu a nga si kone u amba uri ngilasi i fara maḓi manzhi . 
Afrika ḽa kale , nga maanḓa kha VhaNguni , Ukuthwala zwo vha zwi tshi tendelwa naho hu uri maitele avhuḓi a u dzudzanya mbingano o vha a tshi khetha mirole ya vhasidzana kana vhasidzanyana yo teaho u malwa  . 
Naa i-khomese ndi mini ? 
Ndi vhanzhi vha thoma navho vhe vha tou ri vha tshi swika vhukati vha neta . 
U buletshedza na u tevhekanya mbalo yo fhelelaho u swika kha 999 u bva kha zwiṱukusa , u ya kha zwihulwanesa , na u bva kha zwihulwanesa u swika kha zwiṱukusa U shumisa nomboro thevhekano u swika kha u sumbedza u tevhekana , fhethu kana vhuimo U shumisa , u vhala na u ṅwala thevhekano ya nomboro , ho katelwa tshivhumbeo tsho ṱukufhadziwaho 1hi 1st , 2li 2nd , 3ru 3rd u swika kha 31hi 31st . 
Muthihi vha u vhidza A muṅwe vha u vhidza B  . 
Vhagudi vha tea u gudiswa nḓila kwadzo dza kufarele kwa penisela , kuvhumbele kwa maḽeḓere , hune ha thomiwa hone , muelo ( saizi ) , tshivhumbeo na sia ḽa kuṅwalele . 
Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli , tshumelo ya mapholisa na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa  . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa , u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu  . 
U pfesesa uri u ola na u ṅwala zwo fhambana . 
Arali munetshedzi a tshi toda u engedzedza tserekano ya mudagasi , u do tea uri tshifhinga tshothe a dzime netshedzo ya mudagasi I re kha tshifhato tsha khasitama  . 
Samusi vhathu vhanzhi musalauno vha tshi shumisa themphuḽeithi , ndi zwa ndeme u ḓivha uri themphuḽeithi yavhuḓi i vhonala nga zwifhio , na uri ri u i ḓowela hani na uri i ḓadzwa hani lwa u shumisea . 
Zwo ḓisendeka nga kupfesesele kwavho kwa kuitele kwa u fhungudza vhushai , vho hanedzana ha u khwinisa nga zwiitisi zwivhili  . 
U ṅwala tshiṱori tshawe ene muṋe , kana tshiṅwe-vho tshine tsha ḓivhea kana maṅwalo maṅwe-vho a u ḓisikela e kha mafhungo a no swika fumi . 
Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo zwa zwino u khou vhekanya vhuṱanzi nga ha vhashumi vha muvhuso vhe vha kundelwa u tevhedza mulayo muswa . 
Naho zwo ralo , tshumiso ya mbekanyamaitele iyo i vhaiswa nga vhuḓifari ha vhaofisiri na vhaṱanganedzi , vhane vhoṱhe vha si tendelane misi yoṱhe na ṱhuṱhuwedzo i bveledzaho ya muvhuso  . 
Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi . 
Ndivho khulwane ya ndima iyi ndi u baḓekanya na u engedza luambo na ḽiteresi . 
Tshivhumbeo tsha mbudziso dza tsumbo . 
Vhaṋetshedzatshumelo vho tiwaho ( DSP ) : Muṋetshedzatshumelo kana tshigwada tsha vhaṋetshedzatshumelo tsho nangiwaho nga tshikimu u ṋetshedza ṱhaṱhuvho , dzilafho na ndondolo kha miraḓo mayelana na nyimele nthihi kana nnzhi dza PMB . 
Thaidzo khulwane kha Telkom ye nda i ṋetshedza afha ndi uri SBC , khamphani ya Amerika ye nda i ḓivha tsha kale i sa ḓivhelwi u vha muswikeleli a re na vhuhovheleli wa madzangalelo a tshitshavha , yo dzhia ndaulo ya muvhuso  . 
Fhungo a ḽi nga ambiwi nga ḽo u swikela ḽi tshi ambwa nga ḽo nga Khabinethe  . 
Atikiḽi ya 18 ya the ICCPR , i na mbetshelo-vho dza u tsireledza pfanelo dza vhurereli , u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa Muvhuso kha u ṱhonifha pfanelo dza vhadzulapo dza vhurereli . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni , i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila kwayo . 
Afrika Tshipembe ḽo ita mvelephanḓa kha khwiniso ya matshilisano na ikonomi na u tandululula zwikhukhulisi zwa nyaluwo ya ikonomi . 
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo  . 
Arali muhumbeli a sa shumi a tshi khou humbela tswikelelo ya mafhungo ine ya ṱoḓa u badelwa , mbadelo dzi ḓo bvisiwa  . 
U itela u khwinisa demokirasi ya mahoro o fhambanaho , mulayo wa lushaka u tea u ṋetshedza mahoro a zwa poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu ndambedzo nga nḓila ya ndingano  . 
Mulayo une wa vha kha tshiimo tsha u vha Mulayombisi , wonoyu mulayo ndi une wa ḓivhea nga u pfi Waiti Phepha u vha wo ḓisendeka nga Khwinifhadzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ( White Paper ya Batho Pele-Vhathu Phanḓa ) i khou ya u ganḓiswa nga Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndangulo  . 
Hezwi zwi bveledza mavhaka a si na tshithu vhunga a si maimo a asesimennde oṱhe a re na zwine zwa eḓana kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
DPME i nga dovha ya lavhelesa uri i ite khaṱhululo ya nga ngomu ya u landula u ṋetshedza mafhungo a no khou ṱoḓiwa . 
Zwithu zwo khwinifhadzwa nga nḓila de ? 
Naa tshikoro tshanu tsha ndingo tshi ri mini ? 
Vhakhethi vho ṅwaliswaho nahone vho pfuluwaho vha tea u ṅwalisa hafhu tshiṱirikini tshavho tshiswa  . 
Dzikhophorethivi ndi madzangano a u tou funa - a hu na muthu ane a nga kombetshedzwa u vha muraḓo . 
Milayo ya Tshikimu  . 
Mashumele a mushumo wa zwanḓḓa , mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓḓi langulwa nga mulayo  . 
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na mbuyelo kana ndozwo kha zwe vha rengisa  . 
Arali khumbelo i tshi khou itwa ho imelwa muṅwe muthu , muhumbeli u fanela u ṋetshedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune a khou ita khumbelo a khaho , vhu fushaho DIO  . 
U ṅwala maipfi a u ṱalutshedza . 
Milingo ya u Khwinisa ndi tshipiḓa tsha muhasho tsha Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya Maṱiriki ya u Lingedza lwa Vhuvhili nahone i ṋea vhagudi vhe vha si kone u swikelela ṱhoḓea dza u phasa na u fhiriselwa phanḓa , fhedzi vhane vha khou ṱoḓa thero mbili uri vha kone u wana NSC tshifhinga tsha u ita ngauralo . 
Lulu o vha e ṅwananyana wa miṅwaha ya fumi we a vha e na vhutshivha . 
Vhulamukanyi na Mvelaphan ḓa ya Ndayotewa  . 
Vhane nda dzhena navho vha a mpfara zwavhuḓi . 
Khabinethe i fulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri u tandulula thaidzo ya u sa vha hone ha mishumo zwi kha ḓivha zwone vhuvhekanyandeme ha muvhuso . 
Vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki ndi zwa ndeme kha u fhelisa izwi zwithu zwi si zwavhuḓi  . 
U shumana zwavhuḓi na masia oṱhe na u fara khasiṱama zwavhuḓi kha zwipiḓa zwoṱhe zwa thengiselano  . 
Zwine vha tea u tou fombe khazwo kha Themo ya 1 hu vha ho sedzwa kha mbambedze fhedzi ngeno kha Themo ya 4 vhagudi vha nga kona u shuma na zwa u ele zwi si zwa ndinganelo . 
Nga u laula malaṱwa kha tshiko , lushaka ulu lwa u laula lu tikedza ndangulo ya mupo une wa khou laulwa  . 
U ṋetshedzwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 ya Ndayotewa yo fhiraho zwi tshi katela na u khwinisa , u shandukisa kana u fhelisa kana u phasisa hafhu mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo , zwi ḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo u bva kha SAQA  . 
NDI MUSHUMO UFHIO UNE VHANNA VHA NGA ITA ? 
Hu nga kha dibadelwa nga tsheke yo livhiswa kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe  . 
Tsumbo i re afho fhasi i sumbedza uri KPI dzi swikelela hani ṱhoḓea dza Mulayo  . 
Kha vha fhe ṱhalutshedzo pfufhi nga ha maambiwa vha dovhe vha ṱalutshedze uri ndi ngani a a ndeme ? 
Vha sedze mbudziso dzi re kha thebuḽu ya siaṱari 90 dzine dza nga ḓadzisa mihumbulo yo ṋewaho nga vhadzheneleli  . 
Vhunzhi ha vhana vha bva miṱani ya vhashai lune vha si vhe na bugu dzavhuḓi ngaurali miḓini yavho . 
Tshiṅwe tshifhinga , nyito ya U thetshelesa na U amba i tea u bviswa kha tshibveledzwa tsha U vhala . 
Tshigwada tsho tiwaho tsho topolwa hani ? 
Kanzhi mudzulatshidulo , ane a ḓo vha mukhantseḽara wa wadi , u ḓo dzudzanya adzhenda nga murahu ha nyambedzano na miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Kha vha humbule u tevhedzela nzudzanyo dza dzilafho ! 
Masincedane iI ṋetshedza mveledziso na thikhedzo kha tshitshavha , hu tshi katelwa desike ya mabindu maṱuku , senthara ya thikhedzo ya ngade dza tshitshavha na senthara ya ngeletshedzo hu tshi katelwa zwa mulayo ( para-legal ) na thikhedzo ya matshilisano  . 
Hu ḓo fanela u vha na u dzudzanywa zwavhuḓi ha vhudziki kha polotiki na ikonomi na vhudavhidzani ho khwaṱhao ha mbekanyamaitele dza zwa nnḓa ngomu Afrika Tshipembe na seli  . 
Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri  . 
Ri kwama miṱa ya vhathi vho farwaho mashango ḓavha arali ro humbelwa nga mufariwa  . 
U tandulula thaidzo dza maipfi zwi tshi elana na dzinomboro dzo fhelelaho dzi swikaho 15 zwi tshi katela u kovhekana na u vhea nga zwigwada zwi no lingana hune phindulo dza nga dzhenisa na zwiṱahe . 
Phaḓaladzo ya mihumbulo ya odithi i songo khunyeledzwaho a i athu khwiniswa zwihulwane kha miṅwaha yo fhiraho , zwihulwane kha mimasipala  . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe  . 
Mishini yo raloho i sedzuluswa arali hu tshi do vha na khwiniswa vhukuma ha vhutshilo ha vhathu na u sikwa lupfumo  . 
Miraḓo ine ya lambedza i a ṋekedza mafhungo u thivhela vhuvhava kha dzikhumbelo na u tshimbidza u lugiswa ha ndambedzo  . 
Khethekanyo i ita mbetshelo ya u vhudzisa lune lwa nga ita luvhili , lwa u thoma ndi u vhudzisa uri naa pfanelo yo pfukiwa , lwa vhuvhili ndi u vhudzisa uri u pfukwa ha pfanelo zwi a pfala naa . 
Miraḓo itea u vha na PIN ya u dzhena i shumaho  . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 1 000 nga u fulufhedzea . 
Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u dzhenela Senthara ya Vhueletshedzi nga ha Mulayo wa Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi ( WTO ) ngei Geneva . 
U kopolola na u ṅwala dzina ḽawe , maipfi maṱuku na mafhungo . 
Vhaṅwali vhomakone vha a nyanyulea na u tata uri luambo lwo salelaho , lu sa ḓivhei tshoṱhetshoṱhe sa lwa Tshivenḓa naho lwo leluwa hani lu sa ngalangale . 
Zwitanda zwa u vhala kana mentshisi zwi nga vhekanywa nga zwigwada u sumbedza zwiṱhopho zwa mahumi na tshithihi nga tshithihi . 
Vhudavhidzani vhu bvelela hani ? 
Mihumbulo i fanela u dzudzanywa nga nḓila ine ya pfala na hone ya bvisa muvhali kha zwi sa ḓihwi ya mu isa kha zwi ḓivheaho . 
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000  . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza u thevhekano ya nomboro dzi sa konḓi u swika kha dzi si fhasi ha 1 000 . 
Mbuyelo dzine madzangano aya a ku songo linganelaho  . 
Thandela ndi isa nyeṱhi ? 
Maitele a matshimbidzele a tea u itiwa ane a do ita zwauri dzimbilaelo dza vhadzulapo , mita yavho na vhaimeleli vhavho vha shumiwa navho nga ndila ya tshiphurofeshinala  . 
Mulayo wo kundelwa u vhona mushumo wavhuḓi une vhabvumbi na vhoramishonga vha ita , hu si u tsireledza zwitshavha zwavho fhedzi ngauri vha a dovha vha vha vhakonanyi vhukati ha ḽifhasi ḽa tshimuya na ḽifhasi ḽa vhathu . 
Muhasho u khou isa phana na u dzhenisa maitele ayo o ewaho kha pulane ya mishumo ya waha nga waha u bva nga 2002 u ya phana  . 
Ndi zwa ndeme u pfesesa uri uvhu ndi vhulwadze ha vhutshilo hoṱhe nahone a vhu fholi fhedzi vhu nga langulwa nga u tevhedzela dzilafho ḽone  . 
Zwigwadazwishumi zwivhili zwa thandela dza ikonomi na HIV zwo thoma zwavhuḓi , zwi tshi khou rangiwa phanḓa na miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Hu na milayo ya kha vhupo honoho nahone i khou shumiswa  . 
Figara hedzi dzo tewa kha mbalo vhukuma dza milandu yo vhigwaho kha mapholisa nahone dzi ḓo sumbedza dzikhaedu na zwe zwa koniwa . 
Kha hu itwe uri kha muinwe na muṅwe a ḓivhe uri kha tshiṅwe na tshiṅwe muvhili , muhumbulo na vhungomu zwo vhofhololwa u ḓibveledza zwone zwiṋe . 
U vhekanya magaraṱa a madzina u ya nga nomboro ya maḽeḓere kha dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Tshifhinga tshinzhi , kha athikili dza magazini , u takalela na u sa takalela na tshitaila tsha kuhumbulele kwa muṅwali ndi zwa ndeme , nahone zwi tea u ṱuṱuwedzwa kha vhagudi . 
Mbekanyamushumo ya nyengedzo ya fulufulu ḽa nyukiḽia i kha ḓi vha tshipiḓa tsha ṱhanganyelo ya fulufulu ḽa matshelo  . 
Ndi zwivhumbeo zwifhio zwi fanaho ? 
Phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi ṋetshedzwa , muofisi mulanguli , mutshutshisi kana mupileli a nga kha ḓi ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha ḓi lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa  . 
Diana o pfuluwa u bva kha masipala wapo wa Stellenbosch hune gorobo yawe ya tsini ho vha hu Franschhoek he a vha a tshi khou dzula hone na mme awe ( Vho Francinah )  . 
Hedzwi zwoṱhe , musi zwi tshi ṱanganywa na maga a u vhulunga muḓagasi , zwi ḓo khwinifhadza tshiimo . 
Masipala u tea u tikedza na u leludza tshumisano vhukati ha CDWs na komiti dza wadi  . 
Mbekanyamushumo idzi dzi sumbedzisa mafhungo a ndeme a bvaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , sa u fhungudza vhushai na vhushayamishumo . 
U ombedzela masia mahulwane mararu a kwamaho mafhungo a mupo u itela u renga na ndangulo ya nḓisedzo  . 
Nyito dza u ḓivhadzwa dzi no katela u humbulela , u humbulela maṅwalwa hu tshi shumiswa vhusevheḓi ha u tou vhonwa . 
Heyi ndi tshumisano yo rwangwaho phanḓa nga maAfrika yo sedzaho kha u bveledza thandululo dzo teaho na u kovhela zwiko zwa u tandulula khaedu dza mveledziso dzo livhanaho na dzhango . 
Masheleni a bvaho kha zwibveledzwa zwa mbambadzo o fhambana nga manḓa zwi tshi langwa nga sekithara , zwine zwa ita uri zwi konḓe u ita fomuḽa ya u sa dzhia sia  . 
Malugana na vhulwadze ha khakhathi nga ngomu zwitshavhani zwashu , ro vhona uri a hu na muhasho wa muvhuso une u nga vhu fhelisa u woṱhe  . 
Vhunzhi ha vha kwameaho vho sumbedzisa thikhedzo yavho yo fhelelaho kha uri hu bvelwe phanḓa na tshanduko idzi nga dzi 1 Ṱhafamuhwe 2016 . 
Vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u thoma tshumelo ntswa , u shandukisa tshumelo dza zwino ( SABC 1 , 2 , 3 , Etv , M-net ) u ya kha didzhithala . 
Luṅwalo lu tea u amba uri muṱoli wa dzibugu ndi nnyi  . 
U ṱanzwa mitshelo na miroho ri sa athu u i ḽa . 
Phambano idzi dzi wanala hu si kha mashango fhedzi - fhedzi na nga ngomu ha mashango , o pfumaho na a songo pfuma  . 
Vhabebi vha ṱuṱuwedzwa u ya tshikoloni tsha ṅwana wavho u haseledza nga ha mvelelo . 
Fekisi : ( 040 ) 602 2241 Vho - Z. 
Nga nthani ha izwi , zwibveledzwa zwi dzula zwi tshi shanduka  . 
Vhushaka uvhu vhu nga vha vhu tshi itwa nga vhushaka vhune ha humbulelwa u vha hone vhukati ha maṅwe maitele a Vhuloi ( Wicca ) na maitele a Vhusaṱhane . 
Hu pfala u pfi vho wela mulambo wa Vhembe , vha swika mishashani ya vha ha Vele ( la Mbeu  . 
Arali u ṱoḓwa ha rekhodo na nzudzanyo dza rekhodo u itela u bviselwa khagala , hu tshi katelwa na nzudzanyo ya uri dzi kone u wanala nga tshivhumbeo tsho humbelwaho , zwi tshi ḓo ṱoḓa awara dzine dza fhira dzo tiwaho u itela ndivho ya idzi ndaulo , DIO u ḓo ḓivhadza muhumbeli uri a badele tshipiḓa tsho tiwaho tsha diphosithi ( tshi sa fhiri tshararu ) tsha mbadelo ya tswikelelo ine ya ḓo badelwa musi thendelo ya khumbelo yo ṋetshedzwa  . 
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u humisela murahu ndaela ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo ? 
Muṱangano wa Ikonomi ya Ḽifhasi-Afurika ndi muṱangano wa ikonomi wa dzingu une wa ṋea mabindu apo na a dzingu na vhabindudzi vha masheleni vha re na dzangalelo dzinguni , u ṋea mihumbulo na u tandula khonadzeo ya tshumisano na mivhuso . 
Kha zwenezwi , hune zwa vha zwo tea , ri ḓo wana nḓila dzine ngadzo ra nga kona u wana masheleni . 
Nyolo ya 6 afha fhasi i sumbedza zwipiḓa zwa 5 zwihulwane zwa Sisiteme ya CBP  . 
Mugaganyagwama wo avhelwaho wo ḓi dzula u muṱuku u fhira tshivhalo tshi ṱoḓeaho tsha ndambedzo  . 
Zwithivheli zwi shuma nga u ongolowa nahone zwi dzhia tshifhinga u shuma . 
Vhutumbukisi ha zwibveledzwa vhu katela thundu dzoṱhe dzine kha khou ṱoḓa u rengiswa , hu si na ndavha uri dzi ngafhi  . 
Vhana vhashu ndi vhumatshelo ha shango . 
Nga u angaredza , ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga . 
Kha vha ṱuṱuwedze , hu si u kombetshedza - kha vha livhane na thaidzo , hu si vhathu  . 
U nanga tshumelo ya zwa mutakalo  . 
Iyi themo ndi ya u khwaṱhisedza u pfesesa ha vhuimo ha nomboro u bva kha Gireidi ya 2 . 
Holu ndi luṱa lwa u fhedzisela kha u bveledza pulane ya wadi na uri ḽi fanela u dzhiela nṱha mugaganyagwama wa masheleni a langwaho nga nzulele une wa ṱoḓea u itela u isa pulane phanḓa , une wa bva kha maanḓalanga apo na thandela dzine dza tea u ṋetshedzwa u itelwa u dzhilea nṱha nga IDP  . 
Datumu ine ngayo mafhungo o thoma u wanala - ndi datumu ya mafhungo kana zwa zwino yo no khwiṋiswa ? 
Khabinethe i ita khuwelelo kha Bodo ya SABC u tevhela luṅwalo na muya wa tsheo ya SCA  . 
Vhalani uri ndi zwivhumbeo zwingana zwi ngaho itshi zwine ni nga zwi wana kha tshifanyiso  . 
Ho ombedzelwa zwauri madzina a bvaho kha manwe mashango a songo vha one ane a dzhielwa ntha u fhirisa madzina a kha lenelo shango  . 
Vhana vha vhaambi avha vha dzhena tshikolo ngafhi , nahone inwi ni vhona kha tshikhala tsha vhuvhili  . 
Kha maanea a u ṱaṱa muṅwali u na kuvhonele kwo khetheaho nahone u ṱaṱa u itela u imelela kana u tikedza vhuimo hawe . 
Khwiniso , vho hanedzana , i ḓo khwinisa na u bvisela khagala vhuvhusi ha bannga  . 
U kona u langa vhuimo hashu na u vhu khwinisa ndi zwa ndeme kha vhuṱaṱisani hashu sa shango . 
Ho wanala uri vhunzhi ha vhathu a vha koni u swikelela mafhungo a mutakalo o teaho  . 
Naho vharangaphanḓa vha tshitshavha tshapo tshiṅwe tshifhinga vha tshi imelela madzangalelo maṱuku kha tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho nahone tsho fhambanaho , vha tshipiḓa tsha ndeme tsha demokirasi yavhuḓi ine ya dzhenisa vhathu kha mveledziso ya vhone vhaṋe  . 
Naho hu na izwi zwoṱhe , nyaluwo ya yunivesithi yo bvelaphanḓa nahone zwa vhukuma ya vha i sa elani na ya dziṅwe sekhithara dza tshitshavha  . 
Fhedzi hu tea u vha na thodea ya u difara zwavhudi na u diimisela  . 
Damu iḽi ḽi ḓo thusa kha u tshimbidza zwa ikonimi , u sika mishumo na u thusa kha ṋetshedzo ya tshumelo kha mavunḓu na u fhira afho . 
Phosho i nga vha khulwane , fhethu huhulwane ( tsumbo , hune zwibveledzwa zwa dzheniswa maboḓeloni ) kana fhethu hune ha shumiswa mitshini ( phosho ya maṱhirakha ane a tsitsa thundu kana zwibveledzwa nga fhasi )  . 
Mutshimbidzi u ramba mudzheneli muthihi kana vhavhili vhane vha ṱoḓa u kumedza maambiwa avho kha tshigwada  . 
Arali hu si na Friends kha nyingaḓorobo ye vha i nanga , GEMS i ḓo sedza kha nyingaḓorobo dza nga tsini uri vha vha ḓisele zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Friends dza tsinisa na vhone . 
Afha , ḽiga ḽa u ita ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi livha kha mvelelo dza zwenezwo dzine dza nga kha ḓi shumiswa u itela ndivho ya ṱhoḓisiso  . 
Hezwi zwi ḓo konisa vhaswa uri vha sedzuluse mvelaphanḓa ya muvhuso wapo vha tshi vhambedza na zwipikwa zwa Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya Lushaka ya 2020 . 
Tuynhuys , hune ha wanala ofisi dza Vhuphuresidennde , hu wela fhasi ha zwa Vhuphuresidennde nahone hu langwa nga Phalamennde i yoṱhe  . 
Vhakale vho amba vha ri hu bebelwa vhun(anga i vhutsila vha vhona nga mat ( o  . 
Minisṱa u ḓo kona u shumisa PAIA sa nyendedzi kha uri ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa fanela u anḓadziwa arali a na muhumbulo wa u anḓadza thendelano ya u kovhekana mbuelo hu u itela u wana miṅwe mihumbulo  . 
U ṱalutshedza tshiṱori tsho ḓoweleaho tshi re na mathomo , vhukati na magumo . 
U dovha wa vha ṅwaha wa u bindudza zwinzhi kha vhumatshelo hashu , nga u funza vhana vhashu na vhaswa vhashu ngaha vhufa ho pfumaho ha shango ḽino . 
Muvhuso wa zwino a u tsha tenda zwa vhuloi  . 
Zwi nga dzhia ma ḓ uvha a 30 u shumana na khumbelo yavho  . 
Dzikhakhathi dzi vhonala dzo swikisa kha tshinyadzo ya miḓi , mabulayo a humbulelwaho na u thomiwa ha fhethu ha tshavhi ha nga ngomu  . 
U amba hu si ha fomaḽa U haseledza , mbonalo dza tshibveledzwa tsho gudiwaho . 
Vho sumbedza mafhungo ane dzangano ḽa khou hanedza , na mutheo wa u hanedza  . 
Khabinethe i khou tamela mashudu maḓana a vhe vha vhaisala uri vha ṱavhanye u fhola . 
Ndi zwa ndeme uri vhashumisi vhoṱhe vha tevhele nyiledzo dzoṱhe u itela uri ri kone u phaḓaladza nḓisedzo ya maḓi ane ra vha nao  . 
Sia ḽi si ḽavhuḓi ndi uri zwithu tshiṅwe tshifhinga zwi tshimbila nga u ongolowa , sa tsumbo , mufhiriso  . 
Mathemo a ndeme a mafhungo shumisa mulayo uyo  . 
Mushumo we wa itwa ṅwaha wo fhiraho u sumbedza uri arali ra isa phanḓa na u aluwa zwavhuḓi , ri ḓo thoma u ṅwala tshiṱori tshiswa nga ha Afurika Tshipembe-tshiṱori tsha uri , u shuma roṱhe ho ri thusa hani , u humisela murahu u shaea ha mishumo na u fhungudza u sa lingana kha zwa ikonomi na vhushai  . 
U itela uri zwi kone u bvelela , zwa u thoma mabindu zwi ṱoḓa vhupo vhu konisaho hune vhoramabindu vha a kona u swikela ndambedzo , zwishumiswa zwa nṱhesa zwa u guda ngazwo na mveledziso ya zwikili . 
Muṱangano wa khoro u dzhia tsheo kha mafhungo a re kha adzhenda minidzhere dza khoro dza fhirisa phurosese nga fhasi ha nyito ya u thoma u ya phanḓa na mutevheṱhanḓu  . 
Khabinete yo ṱanganedza mafhungo a tsivhudzo a nyimele ya u wa ha tshifhaṱo ngei Nigeria . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i dzulela u vhiga murahu kha tshitshavha  . 
Vho Nkosi vho neta nga matope getheni ḽavho vha humbula u engedza fentsi yavho vha dzhenisa phaiphi nga ngomu ha dzharaṱa vha khia gethe  . 
U vhekanya data u ya nga ṅwedzi wo teaho wa ḓuvha ḽa mabebo ḽa mugudi muṅwe na muṅwe . 
Vhathu vhanzhi vha tenda uri vhuloi vhu tea u dzhiiwa hu zwiito zwa vhugevhenga u itela u tsireledza zwitshavha  . 
Fomo dzi sina manweledzo a CV ya nkhetheni . 
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha , na u dzhia tsheo ya tshihaḓu , u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana  . 
Ndiliso dzi bvaho mbiluni dzi livhiswa kha vhafunwa vha avho vho xelelwaho nga matshilo avho na thundu dzavho kha khombo iyi  . 
U fhira shangoni ha muakhademi a dzhielwaho nṱha , muṅwali na murangaphanḓa wa mihumbulo , Muphurofesa Vho Adam Small  . 
Muvhuso na vhathu vha Riphabuliki ya Sierra Leone nga murahu ha muṅwe wa miḓalo ya tshinyalelo i sa athu vhonwaho kha dzhango . 
Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI , ni dovhe ni sumbedze uri zwi nga fheliswa hani . 
Mirado yothe ya phanele I na vhudifhinduleli kha zwothe zwine zwa itwa nga phanele kha Thoho ya Muhasho nga u shumisa muofisi wa Tsireledo kha zwa Matshilisano na Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano ya Muhasho  . 
Vha tea u vusuludza ḽiṅwalo ḽa u vhulaha miri miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
Tharifi dzo fhungudzwaho dzo themendelwaho dzi a konadzea nga vhanga ḽa ṋetshedzo hafhu ya mitengo , u dzudzanywa hafhu ha tshikolodo , khathihi na u dzudzanywa hafhu ha nzudzanyo ya luafhulelo na u sedzulusa reshio dza mavhone u bva kha mimoḓoro ya vhukati u ya kha mihulwane  . 
Izwi ndi zwone ? 
Vhulamukanyi tshikhala tsha u guda kha sia ḽa zwa muvhuso wapo a zwanḓani zwa khoro dza Masipala hu tshi tevhelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 156  . 
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea dzudzanywa na vhekanywa uri dzi tshimbidzane na mukovhe wa masheleni nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo  . 
Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri hezwi zwi sumbedza u ḓikumedzela nga muvhuso kha ndivho ya u alusa na u vhona uri vhubindudzi vhu vhe ha tshoṱhe  . 
Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali , nahone nga nḓila ine , i nga shumisea , hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo  . 
Idzi pfanelo dzo tsireledzwa nga Ndayotewa nahone a dzi pfukiwi hu songo vha na zwine zwa pfala zwine zwa nga fusha zwine Ndayotewa ya ṱoḓa . 
Naa silindara dzo ḓalaho na dzi si na tshithu dzi a vhewa thungo na thungo na u swaiwa zwavhuḓi ? 
Dokotela a nga si kone u vha alafha  . 
Ro dzhia tshidulo tshashu tshi si tsha tshoṱhe ngei kha Khoro ya Vhutsireledzi ya Tshaka dzo Ṱanganelaho , tshine ri ḓo tshi shumisa u ṱuṱuwedza Mafhungo a Afurika na mulalo na vhutsireledzi kha Afurika na Ḽifhasi  . 
Odithi ya nga ngomu , sa tshipiḓa tsha u bveledza pulane ya tshiṱirathedzhi tsha odithi ya nga ngomu tsha miṅwaha miraru , yo itiwa  . 
U tikedzwa ha u shuma ha CBP khathihi na vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP zwi na vhushaka na u u vha na vhuṱanzi ha uri kutshimbidzele kwa u monithara na u ela zwi khou shuma hu u itela uri thuso i tshi ḓa I ḓe yo livhiswa kha u ita mushumo lu fushaho  . 
Vhuvhili havho vho ita ṱhoḓisiso nga ha fhungo , vha lugisela u imelela vhuimo havho nga ngomu kha tshigwada  . 
Honeha , musi vho no kona zwikili zwa u vhumba maḽeḓere vha a thoma-ha u kopolola ipfi nga ḽithihi nga ḽithihi , ṱhoho na mafhungo o ḓalaho ane vha nga kona u ita nyolo . 
Vhagudi vha Vhuimo ha Mutheo ( Foundation Phase ) a vha tei u ṅwalulula mushumo wavho , vha nga tou khakhulula nga u tou tala mutalo kha maipfi ane vha sa toḓe a tshi vha tshipiḓa tsha zwo ṅwaliwaho na u engedza mafhungo ho teaho . 
Vhaholefhali vha nga vha ngweṋa ( dzitshampiyoni ) ? 
Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni  . 
Ngauralo zwo do vha khagala uri Afrika Tshipembe li tea u vha na tshumisano nga u dzhiela ntha pfanelo dza vhathu phanda ha u thomiwa ha u shumiswa ha Tshata ya Afrika kha la Afrika Tshipembe  . 
U vhulunga - u vhulunga ho engedzea kha miṅwaha miṱuku yo fhelaho  . 
SCIR ( Council for Science and Industrial Research ) yo nangiwa sa lone zhendedzi ihulwane  . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipemmbe vhoṱhe vho teaho vhe vha pfukiwa nga datumu ya u vala ya dzi 31 Nyendavhusiku 1998 vha balelwa u isa mbilo dza mavu dzavho vho engedzelwa tshikhala tsha u isa mbilo dzavho u swika dzi 30 Fulwi 2019 . 
Gerani khovhe i re nga murahu ha bugu . 
Kha vha ḓadze fomo nahone dzi fhelekedzwe nga ṱhanziela ya zwa mutakalo , vha zwi rumele sentharani ya vhashumi  . 
Izwi zwi ḓo thusa tshikolo u pfesesa hune vhagudi vha bva hone na u ita uri madzangano a dzhie tshikolo sa tshao na u vha na vhuḓifhinduleli kha tshikolo . 
Hezwi zwo livhiswa kha u vha na vhuṱanzi ha uri kushumele kune kwa vha kwone kwo khethiwaho ku ṱanganedziwe sa kune kwa ḓo thusa kha u ita uri mvelelo mbuya dzine dza nga bva kha IDP dzi shumiswe kha u bveledza zwiṱirathedzhi zwi no ḓo ṱhaḓula zwiṱirathedzhi zwa CBP zwine zwa yelana , zwi no ḓo shumiswa wadini dzi re na tshivhalo  . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa nga ṱaha  . 
Komiti yo vhumbwaho nga muraḓo wa Khabinethe na miraḓo ya Khoro dza Khorotshitumbe yo sedzanaho na zwa vhupholisa I fanela u vhumbiwa u itela tshumisano yo khwaṱhaho ya tshumelo ya tshipholisa pfano yo khwaṱhaho vhukati ha masia a muvhuso  . 
Hetshi ndi tshifhiwa tshavho na ṅwana wavho tshi bvaho kha riṋe . 
Zwiṅwe zwa zwishumiswa ndi zwo teaho kiḽasi dza Vhuimo ha Fhasi . 
Hu na tshaka dzo fhambanaho nga maanḓa dza zwimela , zwipuka na zwiṅwe zwithu zwi tshilaho kha mupo , a si zwoṱhe zwine zwa nga shumiselwa mishonga kana miṅwe mishumo vho  . 
Misipha i ita uri mudzinginyo wa ngomu uyo na nga muvhili u a itea  . 
Vhuṱumani uhu hu katela vhuṱumani ha kutshimbidzele na zwibveledzwa vhuvhili hazwo  . 
Vhomakone Madalo , na dziṅwe tshumelo Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa DSP na phurothokho dza ndondolo dzi langwaho na maitele . 
NZUDZANYO : Vhadzulapo , NGO , CBO na madzangano a polotiki vha shumisana u bveledza madzinginywa ane a tea u lavheleswa nga khoro , na u ṱuṱuwedza masipala u shumisa vhukoni vhu re hone kha tshumiso ya themamveledziso , na u tikedza vhushumisani na madzangano o ḓisendekaho nga tshitshavha ane a nga vha e na zwikili zwa u tshimbidza u thomiwa ha mveledziso  . 
Musi mbilaelo dzo vhigiwa , vha tea u ṋewa phindulo yavhuḓi ya vhupfelavhuṱungu  . 
Uri u dzhenelela ha tshitshavha hu pfadze , miraḓo ya tshitshavha na vhadzulapo vha fanela u ḓivhadzwa nga ha maitele na zwiimiswa zwi re hone zwine zwa sika zwikhala zwa mihumbulo na ṱhoḓea dzavho uri zwi dzhielwe nṱha na u shumana nazwo  . 
Vha ḓo wana rasiti i sumbedzaho uri khumbelo yavho ya tshigidi yo ṱanganedzwa nahone i khou shumiwa nayo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhona u sa londotwa ha mulala , u tambudzwa , u sa farwa zwavhu ḓi , kana ane a sola uri mulala u khou tambudzwa , u tea u vhiga thambudzo iyo  . 
Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde  . 
Tshifhinga tshine dza tshi fhedza dzi tshi itiwa : Vhege dza rathi  . 
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi  . 
Muṱoḓisisi muṅwe na muṅwe u fanela u wana thendelo i no bva kha mufari wa nḓivho na u thoma a wana ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo ( kha vha sedze tshipiḓa tsha 37 )  . 
Thandululo ya ikhwesheni i dzula yo ralo i sa shanduki musi nomboro ine ya fana kana nomboro zwayo yo ṱanganyiswa kha masia oṱhe  . 
U thomiwa ha DOA hu na khonadzeo ya u vhea Afrika Tshipembe kha maimo a vhuḓi nga u khwaṱhisa muṱaṱisano wa ICT nga u lugela u shela mulenzhe kha Mumono wa Nḓowetshumo wa Vhuṋa  . 
Tshivhalo tsha 2 600 MW tsha nungo dza muḓagasi u bvaho kha maḓi u ḓo wanala u bva kha Mveledziso ya Vhupo ha madzingu a Tshipembe ha Afurika . 
Ndi zwithu zwo no mangadza vhukuma kha heḽi ḽa hashu  . 
Ngweṋa ya dovha ya ita uḽa muungo wayo i tshi dzungudza ṱhoho na mutshila zwi tshi ya ngei na ngei . 
Naho zwo ralo , musi hu tshi vha na u fheliswa ha mushumo uyo , kutshilele kwa muthu na vha muṱa wawe ku a kwamea  . 
Zwikwekwete zwoṱhe zwa nnḓa zwi tea u vha INMARSAT C VMS i shumaho nahone ine ya vhigela kha Marine and Coastal Management , nahone yo khwaṱhisedzwaho nga VMS Operations ya Marine and Coastal Management  . 
Ho no ḓi vha na u bvelaphanḓa kha u ṱanganyiswa ha zwiimiswa zwa mabindu maṱuku , na tshiimiswa tshithihi tshihulwane tshine tsha ḓo rwelwa ṱari ṋaṅwaha  . 
Komiti ya Khanedzano I dzhiela nṱha na u ranga phanḓa kha khanedzano dza miraḓo dzine vha nga dzi ḓisa uri dzi lavheleswe  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ha u tsireledza vhathu na tsireledzo ya ndaka  . 
Zwa ndeme hafhu afha ndi zwa uri ri langa zwiimiswa zwa nḓisedzo ya tshumelo sa vhuṱumani ha ndeme na vhadzulapo vhashu , hu si zwithoma fhedzi zwi re kha ogenogireme dzashu  . 
Kha u shela mulenzhe kha Afurika ḽa khwine , Afurika Tshipembe ḽo isa phanḓa na u tikedza mulalo na vhutsireledzi na ṱhanganelo ya ikonomi ya dzingu kha dzhango . 
Vha songo itesa zwithu zwinzhi nga u ṱavhanya , vha ongolowe na u ima na zwenezwo arali vha na dzungu , tsilingwane , zwiṱhavhi kana u netesa . 
Vha songo tendela vhaṅwe vhatambi kana vhadzheneli vha tshi vhona vhuimo  . 
Phosho iyi ya karusa Sankambe . 
I fanela u dzhiela nṱha Milayotibe yoṱhe ya lushaka . 
Arali mbilahelo yavho ya wanalea ina mudzio , website ya Muhasho wa Vhuendi zwithu zwi fareaho zwi yelanaho na vhugevhenga  . 
A huna tsheke dzi no ḓo ṋekedzwa  . 
Ndi fhungo ḽifhio ḽi no ri vhudza uri Lulu o vha e na vhutshivha . 
U ṋetshedza ṱhalutshedzo ya mulayo wa u ṱuṱuwedza tshumisano kha DHA na u kovhekana nḓivho nga u kona u shandukisea musi vha tshi khou vhea vhashumi kha maṅwe masia ane vha nga vha vhe na vhukoni khao kana vha nga kona u wana vhukoni nga tshifhinga tsho fanelaho  . 
Vho ṱanganedzwaho vha tea u khwaṱhisedza uri vha ḓo ḓa . 
U vhona uri hu na mvela phanḓa ya u ṱalukanywa ha pfanelo ya u guda u isa phanḓa , muvhuso u ḓo bveledza mapatsumbabada , u tshi shuma na vha kwameaho vho teaho , u itela muratho wa dziyunivesithi na magudedzi a TVET u itela u sika zwikhala zwa u swikelela , mvelaphanḓa , ndambedzo na thikhedzo ya matshudeni na zwiimiswa . 
Tshivhalo tshi songo dzikaho tsha vhane vha phasa Maṱiriki tshi sumbedzisa uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa u disa vhudziki kha sisiteme na u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa yone-yone  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo ; fhedzi , tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓo yayo  . 
Zwa vhukuma , iyi i anzela u vha nḓila ine ngayo tshikali tsha u kala tsho thomiwa ngayo  . 
Khumbelo yavho i ḓo sedziwa ha dzhiwa tsheo arali vho tea kana u sa fenala u ṋekedzwa thuso ya tshumelo dzi sa badeliwi  . 
U nganya musi hu sa athu u elwa ndi zwa vhuṱhogwa , fhedzi zwi nga itwa fhedzi arali vhagudi vho no shumisa zwa u ela zwenezwo lunzhi . 
Iyi ndi masipala ine muṅwe na muṅwe wa vha na masipala yapo ya tshivhalo  . 
Hu ḓo ṱolwa uri vho tea naa u ṱanganedzwa na u lambedzwa . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - tshikwama tsha wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini  . 
Vhathusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Muphuresidennde  . 
Huna tshakha dzo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529  . 
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha sedzesa u itwa ha zwidodombedzwa zwa thendelo . 
Maṅwe mafhungo a bvaho kha khoniferentsi ya mashangoḓavha nga ha zwiimiswa zwa sialala , yo farelwaho Durban nga Shundunthule 2007 , na u bva kha Khoniferentsi i i tevhelaho ya Vhomadzhisiṱaraṱa , yo farelwaho Midrand nga Khubvumedzi 2007 . 
Mbekanyamushumo iyo i ḓo ḓivhadzwa nga muvhuso muswa nga murahu ha dzikhetho . 
Ene u ri a sa daha a nwa a nga bora khonani dzawe  . 
Vha na pfanelo ya pfunzo yo linganaho nga luambo lwa tshiofisi lune vha toḓa . 
Nga murahu ha ano , mafhungo aya a ndeme a o vhulungwa nivho i ya u funza mirafho i aho  . 
Kusedzulusele u ya nga mbeu ku fanela u ṱanganywa kha Tsumbanḓila ya kushumele yo lugiselwaho tsedzuluso iṅwe na iṅwe  . 
Lusunzi luṱukuṱuku lu a kona u gagamisa tshithu tshine tsha lu fhira kaṋa . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto . 
Hune zwa konadzea man(walo ane a vha one thangeli a d(o tea u sainwa nga ( lihoro kana axennd(e wa ( lihoro  . 
A tshi omba-omba ha pfi kha dzhene  . 
Kushumisele kwa masheleni hu si na thendelo nahone hu si ho ngonani zwinepe zwivhili , zwine zwa shumiswa musi muthu vhudavhidzani nga dzikhomphyutha  . 
Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka u tea u thola mufumakadzi kana munna uri a vhe Khomishinari wa Lushaka wa tshumelo ya tshipholisa , u itela uri a lange tshumelo ya tshipholisa . 
Nnḓu , dzine dza vha Buthano ḽa Lushaka , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , khathihi na Tuynhuys dzi wanala tsini na tshiṱaraṱa hetshi hune ofisi dza muvhuso khathihi na dza Mahoro a Phalamennde dza vha hone  . 
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe . 
Arali zwe zwa bvelela kha Alice zwa bvelela kha inwi ni nga ita hulisa na u renda muthu  . 
Maanḓalanga a Khasho 192 . 
Ndi ngafhi hune vha nga wana masheleni na uri ndi tsireledzo ifhio ine i ṱoḓea ? 
Ro thoma Komiti ya Dziminisiṱa dza Ngomu kha u Engedza Vhubindudzi ine ya ḓo vhona u bvelela ha vhurangeli ha nyengedzeo ya vhubindudzi . 
Zwikhakhisi zwa tshiṱangani zwi fanaho na nḓisedzo ya muḓagasi i so ngo fhelelaho ri kha ḓi vha nazwo . 
Khabinethe Lekgotla ya Ṱhangule 2016 yo tendelana uri Lufhera lwa Vhupulani ha Maano lu fanela u thomiwa u itela u ṱavhanyisa u thoṅwa ha SA Connect , mbekanyamaitele ya burodobende ya lushaka . 
Kha vha ite khumbelo ya thanziela ya u hama na u endedza mafhi vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri  . 
Lihoro Livhusi lo tou zwi vhea banga-kupalula u ri ndivho yalo ndi u ri zwitshavha zwe zwa vha zwi tshi tsikeledzwa tshifhingani tsho fhelaho zwi tea u takulelwa ntha u tikedza mulevho wa Mbekanyamushumo wa Phathululo na Mvelaphanda ya lushaka kana Reconstruction and Development Programme  . 
Musi Maafrika vha tshi ṱoḓa u wana zwivhangi zwa ezwi , phindulo i ḓivheaho ine ya khou hulela kha mbudziso ndi ya uri ndingo dza Afrika kha mveledziso dzo vha dzo fhaṱwa kha mitheo i si yone  . 
Arali vha dzhia tsheo ya u shandukisa khetho yavho , vhuraḓo ha khetho yavho ntswa vhu ḓo thoma nga ḽa 1 Phando ṅwaha u tevhelaho . 
Ri tea u vhona uri a hu vhi na u khaulwa ha muḓagasi ho songo vhekanywaho , nahone nḓila nthihi fhedzi ya u ita idzwi ndi u fhungudza tshumiso ya muḓagasi uri ri kone u u vhulunga  . 
Musi tshathi ya mutsho yo no gudiswa , nyito iyi i itwe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Thandela yo dovha yo ita mushumo kha kupulanele kwa mveledziso , kune kwa vha kwa ndeme kha mbekanyamushumo ya mveledziso iṅwe na iṅwe  . 
NDI ZWIFHIO ZWINE MUTSIRELEDZI WA TSHITSHAVHA A NGA SEDZULUSA ZWONE ? 
Mugudi u kona u thetshelesa uri a wane mafhungo , na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila yo teaho na u sengulusa masia o fhambanaho a vhutshilo : Vhutsila ha u thetshelesa hune vhagudi vha ḓa tshikoloni vhe naho vhu fanela u bveledzwa na u shumiswa u hulisa vhutsila havho ha u amba , u vhala , u lavhelesa , u thetshelesa na u ṅwala  . 
Muhwelelwa a tenda uri o zwi pfa  . 
Vha rumele na vhuṱanzi ha u sumbedza uri kathihi na fomo . 
Vhakumedzi vho ṋea phindulo dzi re khagala kha mbudziso dzo vhudziswaho  . 
Ri tama u khod(a vhalanguli vhot ( he na vhaofisiri vhe vha dzhenelela kha u phuromotha kana u t ( ut ( uwedza Khoudu ya Vhud(ifari ya Tshumelo ya Muvhuso  . 
Kha puḽenari vha vhudzise muraḓo muthihi wa tshigwada u fhindula mbudziso nthihi , vha nga vha na zwigwada zwi fhiraho zwiraru nahone zwigwada zwi tea fhedzi u engedza kha zwi songo katelwaho ngei murahu  . 
Khoḽomu ya muraḓo : Khoḽomu iyi i sumbedza uri muraḓo muhulwane u badela vhugai , ane a vha mushumeli wa muvhuso o ḓiṅwalisaho kha GEMS . 
Thaidzo dzi tandululwa hani musanda ? 
Khyumbelo ya u nwalisa haya ha vhalala u bveledza nga u angaredza , zwi tshi ya nga u sielisana kha vhuimeleli  . 
Tshiimiswa tshi tshimbidza nyambedzano na u dzhia tsheo sa tshigwada kha IDP  . 
Mudzulatshidulo u tea u vha na rekhodo ya nothisi ya tsengo ya ndatiso na kutshimbidzele kwa mutangano  . 
Hezwi ndi ndingedzo ya uri vhagudi vha Vhavenḓa vha vhe na vhulelu ha u vhala na u ṅwala . 
Vhathu vha tea u kona u rengisa zwibveledzwa zwi bvaho kha thandela ya CBNRM . 
Muhumbeli ane a khou ita khumbelo ya khophi dza rekhodo dzine dza dzula dzi hone ho ngo tea u badela mbadelo ya khumbelo ya R35 , 00 , fhedzi vha ḓo badela mbadelo ya tswikelelo ya u bveledza hafhu , arali zwo tea . 
Phindulo yo vha yavhuḓi vhukuma , saizwi vho pfa zwi tshi khou katela nzudzanyo kana fhethu hu re na thaidzo hu vha kwamaho  . 
I ḓo tea u ṋetshedza zwipikwa zwa ṅwaha nga ṅwaha na miṅwaha miṱanu ho sedzwa nḓisedzo ya tshumelo dzo ṱaluswaho  . 
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho , na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone  . 
Ri dovha ra fhululedza tshigwada tsha vhafumakadzi tsha bola ya milenzhe tsha lushaka , Banyana Banyana , kha u swikela kha London Olympics lwa u tou thoma  . 
I ḓo sumbedza nga ha vhubvo ha vhuloi kha kuvhonele kwa vhathu vha Europe na America , na u vhambedza uku kuhumbulele na kuhumbulele kwa vhubvo kha Afrika na Afrika Tshipepembe . 
U dzhenelela ha tshitshavha ndi mini ? 
Ndi a kona u shandula mafhungo a tshi bva kha tshifhinga tsha zwino a tshi ya kha tshifhinga tsho fhiraho na tshi ḓaho . 
Tshimbidza nzudzanyo dza u kovhekanywa ha ṅwaha kha mavundu na mimasipala maelana na madzulo a vhathu , themamveledziso na u waniwa ha mavu  . 
Vhutshilo zwo dodombedzwaho kha khethekanyo ya 2 Magudiswa a tevhelaho a tea u fhedziwa kha themo ya 3 . 
Mulanguli wa CBP , a tshi thusiwa nga muḓivhimakone wa CBP , u kuvhanganya mbigelamurahu dza wadi malugana na u bvela phanḓa ha thandela khathihi na mutsindo wayo a fha mulanguli wa IDP mafhungotsivhudzi a u ḓo laedza u monithara na u ela mishumoitwa ya IDP  . 
Arali zwidodombedzwa zwine vha zwi toda zwa vha zwi si zwa mahala , vha ḓo tea u badela mbadelo ya khumbelo  . 
Ndingo dza goloi dzi nga itwa kha zwiṱitshi zwa phuraivethe kana zwa nnyi na nnyi . 
Bono ḽashu ḽi kuvhatedza lwendo lwa u lwa na vhushai kha maṅwe mashango ane a ḓi bvelela  . 
Khomishini i fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka  . 
Kha vha rere nga ha nyolo yo olwaho vha fhedzise bammbiri ḽa u saukanyela  . 
Zwi khou lavhelelwa uri Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo funzwa kha nyimele sa zwine zwiṅwe zwikili zwa luambo zwa funzwa na u bveledzwa ngaho . 
Mushumo wa mutambi u dzula u wa ndeme vhukuma kha u swikelelwa ha vhukuma ha mubvumbedzwa  . 
Lavhelesani thebuḽu i re afho ni vhone tsumbo dza masala a lushaka ulu . 
Vhana vha miṅwaha ya fhasi ha ya 10 . 
Memorandamu wo fhambana na vhurifhi . 
Ri ḓo dzula ri tshi fulufhedzea kha vhathu vhashu vha re kha zwitshavha zwa vhadzulapo , mahoro a poḽotiki , nyanḓadzamafhungo na zwiimiswa zwiṅwe zwoṱhe zwo imelelwaho afha  . 
Madzina na Tshifani nga vhuḓalo : Nomboro ya vhuṋe : D. 
Vha bvise kana u wana fomo ya khumbelo kha vhaofisiri wa zwa vhulimi , ofisi dza madzhisiṱaraṱa , yuniti ya vhufobvu ha zwifuwo ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kana kha Muṅwalisi : Vhuṱalusi ha Phukha ha Pretoria . 
Kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Muphuresidennde vha dzhia ndivhitho ya lushaka vha vhea ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga swikelwa dza ṅwaha u ḓaho . 
Ho bveledzwa na u ṋetshedza kana u phaḓaladza Nzudzanyo ya 15 . 
Humbulani nga zwithu zwoṱhe zwe a ita a tshi lingedza u ḓilamukisa kha ngweṋa . 
Arali huna muthu wa Afrika Tshipembe kha tshigwada tsha vhafhuri vha 419 , kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwawe zwoṱhe zwine vha vha nazwo . 
Vhudzani khonani yaṋu uri uyu muthu o shanduka hani u bva a tshee tshixele u swika a tshi vha mulala . 
Ndayotewa yashu i ri vhofha u bveledza mbekanyamaitele dza nyambo na dzipulane u ya nga ha muhumbulo uyu  . 
Muṋe wa pfanelo ya u rea khovhe wa Afrika Tshipembe o tendelwa u hira tshikepe nga nyimele dzo fhambanaho musi a tshi rea khovhe kha Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho Exclusive Economic Zone EEZ kana kha maḓi a dzitshakatshaka nga fhasi ha Fuḽaga ya Afrika Tshipembe . 
Ri ḓo tama u livhuwa maAfurika Tshipembe vhe vha shela mulenzhe kha hohu u Amba na Lushaka nga kha vhudavhidzani ho ḓoweleaho , vhudavhidzani ha matshilisano vhu no nga Facebook na Twitter , na u amba ri tshi khou tou vhonana . 
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe , muvhuso u tea u anḓadza muvhigo wa phulufhedziso dze wa ṋea  . 
U kuvhanganya data nga ha kiḽasi kana tshikolo u fhindula mbudziso dzi vhudzisiwaho nga mudededzi . 
Nga ngoho ri ḓo tea u thoma u dzudzanya therisano hu u itela u fhungudza thaidzo iyi  . 
Zwino arali u vhaisala he vha hu ṱalutshedza hune ra tendelana naho nahone he ra hu pfa hu tshi ambiwa nga vhathu vhanzhi , hu huhulwane , zwi tou vha khagala uri ndiliso na mbueledzo zwi tea u vha tshipiḓa tsha ezwi  . 
Tshiṱirathedzhi tsha elekiṱhironiki tshi amba nga ha bono ḽine vhathu vha kovhelana na u bva kha maitele a lushaka lu no tou ḓivha mafhungo fhedzi u ya kha lushaka lu re na nḓivho ya ikonomi . 
Vha humbelwa u amba nga ha masiandaitwa ane vha humbula uri a nga vha a tshi khou vhangiwa nga mishonga na dokotela wavho . 
Vhushumisani uhu vhu fanela u vhumba tshipiḓa tsha mbumbo ya tshiṱirathedzhi nga ha mbekanyamaitele dzi pfadzaho  . 
Ri kha ḓi tou bva u dzhena huṅwe afha ra kona u pfulutshela afho fhethu  . 
Kha Foramu ya G20 , ri ḓo isa phanḓa na u hanedza u itela maitele a ikonomi a linganelaho  . 
Kha vha vhone uri fhethu afho na tshiendedzi zwi dzula zwo kuna u itela uri zwiḽiwa zwine zwa vhewa afho kana u endedzwa zwi sa kavhiwe nga thunzi , mashika , kana zwiṅwe zwithu zwine zwa vha khombo . 
Kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS , Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu , vhukati ha 08:00 na 15:30 , hu sa kateliwi nga holodei  . 
Khabinethe yo ṱanganedza maga o khwaṱhaho e a vhewa nga Minisiṱa wa zwa Mitambo na Vhuḓimvumvusi Vho Fikile Mbalula a u fhaṱulula mitwe na khethululo kha luvhanḓe lwa mitambo na vhuḓimvumvusi nga kha Thendelanomviswa ya u Khwinisa . 
Ndi zwa ndeme u dzhi a tsheo hu tshee na tshifhinga arali zwithu zwa ndeme zwa zwigwada zwa vhathu vhane vha dzhielwa fhasi vha tshi nga ṱanganedza zwiṅwe zwithu zwa ndeme  . 
Madzina a murambi(vhubvo)  . 
Muvhuso wo ḓiimisela u ḓisa tshumelo dza ndeme kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe  . 
Tshumelo a i na mbadelo  . 
Mbudziso : Komiti ya wadi i nga shumisa hani mafhumgo aya ? 
Pfanelo dza Vhathu , Demokirasi na Mulalo kha Pfunzo , Bugu 1 , EISA  . 
Musi vho bva vha tshi khou tshimbila , vha vhudze ṅwana wavho a sedze zwiga kana zwithu zwine zwa thoma nga ḽiṅwe ḽeḓere . 
Thengiselano ya zwidzidzivhadzi na thaidzo ye dza i ḓisa zwo vha zwi khou vhanga thaidzo u mona na ḽifhasi , Minista vho zwi dzhiela nṱha  . 
Ndi lini hune komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dza tea u thomiwa ? 
Ri ṱanganedza muḓuhulu wavho nga zwanḓa zwivhili , Vho Zenzile Makeba Lee , na tshikwenda tshavho , ane a vha Lindelani  . 
Fhedzi ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma . 
Fulufulu ḽo linganaho , sa tsumbo , u bva kha matheriala o pwanyeledzwaho , zwisima tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe na muṋetshedzatshumelo wa masipala ane masipala a vha na thendelano ya nḓisedzo ya tshumelo nae  . 
Phambano ya mvelele , naho zwo ralo , ndi ya ndeme vhukuma : vhathu vho ṱana mveledzo ya mvelele nga u ita zwishumiswa nga u tevhekana zwine zwa nga shumiswa sa thuso dza u ṱahulela vhupo  . 
Kha vha vha vhudzise arali vha tshi khou pfesesa ndivho  . 
Swifhadzani zwibuoko zwe na ima khazwo nga muvhala wa swiri  . 
Tshumelo iyi ndi ine ya sedza uri mudzulapo ndi muthu wa Afrika Tshipembe naa , phanḓa ha musi ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi nga bviswa . 
Vha dovholole lwa mithethe ya furaru  . 
Muṅwe o vhuya o tou ita na uri nyimele yawe yo no vha kha vhuimo vhu sa tsha lugiseaho  . 
Vhathu vha dziḓoroboni ndi vhone vhane vha konesa u bambela ngauri hu na mabambelo e vha fhaṱelwa ane musi tsho limuwa vha ya vha ḓimvumvusa hone  . 
Muhasho u do vhea vhuimo ha u tanganedza na u shumisa zwifhiwa ane a vha na vhudifhindulelei havhudi , tswayo dza u langula u ya nga milayo na vhuimo ho vhewaho kha u nekedza tshumelo , sa zwe zwa buliwa nga ndaulo dza Gwama ḽa Lushaka  . 
Zwivhumbeo izwi zwi nga zwi dzulaho vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu . 
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho , ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng  . 
Vhatambi vha bvumo : Benni Mcarthy , Aaron Mokoena , Steven Pienaar , Teko Modise  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , vhapondiwa vha nndwa dza muṱani na madzangano asi a tshitshavha a nga vhilahela . 
Khamusi mvumbo ya ndeme ine ya nga ṱalukanyiwa siani ḽa nṱha dza thandela hu nga vha uri a hu tevhedzwi phetheni ya mutalo wa tswititi , hune luṱa lwa tevhelwa nga luṅwe hu sa humelwi kha maga a murahu  . 
Kovhekanyani mbaba dza 15 dza tshokoḽeithi vhukati ha khonani dza rathi u ri muṅwe na muṅwe a wane mbaba dza tshokhoḽeithi dzi linganaho na uri hu si vhe na tshi no sala . 
Kani u khou vhona ndi tshi tou vha mabalane muvhusoni ? 
Vha dovha vha didzhenisa vhukuma kha zwibveledzwa zwa ḽitheretsha vha dovha hafhu vha thoma u bveledza vhukoni ha u vhona zwa lunako na u humbula kha luambo lwa u engedza lwavho . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha tshaka dzo fhambanaho dza maanea . 
Kha tsha vhuimo ha saintsi tshibveleli a tsho ngo ṱalutshedzwa u ya nga ha nungo dzine dza sa kone u lavheleswa  . 
Uku kubugwana ku ḓo vha thusa ngauri ku katela na mbudziso dzine dza anzela u vhudziswa nga ha Ofisi na phindulo dza hone . 
Therisano yo ḓisendekaho nga tshati ya mutsho . 
Ri vhilahedzwa nga pfudzungule dzi sina mudzio na mabulayo ane a khou itea Kenya na Chad  . 
Ndi dzifhio thandela dzine Komiti ya Wadi ya tama u dzi ita ? 
Ri ḓo ṱavhanyisa u thomiwa ha tshumelo iyi , ri tshi khou shumisana na sekithara ya phuraivethe  . 
Arali na dzina ḽa khamphani ḽi tshi ḓo shandulwa , khophi ya fomo yo tendelwaho ya CK7 i tea u ṋekedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula  . 
Muṅwe na muṅwe u tea u dzima mavhone musi a siho lufherani lugede . 
U shumisana zwi nḓilani na Birou ya u Vhea Zwikalo ya Afrika Tshipembe khathihi na zwiṅwe zwiimiswa zwa lushaka zwi vheaho zwikalo u itela u bveledza tshishumiswa tsha mulayo tshine tsha ḓo swikisa kha mashumele na mathomele a Ofisi ya Zwikalo zwo Vheiwaho na Thendelano . 
Khabinethe yo tahisa ndivhuho dzayo kha vhoṱhe vhakhethi vhe vha dzhia tshifhinga tshavho u ḓiṅwalisela na u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwavha , u vhona uri madzina avho a khou vhonala kha mutevhe wa vhakhethi , une zwino wo no vala . 
U vha maḓilonga zwi amba u ṋetshedza tshifhinga tshavho , vhukoni na nḓivho yavho kha zwithu zwine vha tenda khazwo , vha sa badelwi . 
Hezwi zwi ḓo fhelisa masiandoitwa a tshitalula zwi tshi ya nga dzitshaka na ikonomi , zwa bveledza dziḓorobo dzo ṱanganelanaho dzi kungaho . 
Nga ḓuvha ḽi tevhelaho ha hayelwa vhana vha 25 . 
Mutsiko wa avian influenza wo waniwa kha zwiṋoni . 
Zwi re ngomu kha miziamu zwi nga si ḓitike nga Muunḓi , fhedzi zwitshavha zwashu zwi fanela u vha na mahumbulwa  . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo , nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa . 
Vhukonḓi ha thyiori yawe ndi ha uri ri nga si vhuye ra lingedza marangaphanḓa kana nyangaredzo ya kuhumbulele kwawe  . 
Zwine ra ḓo sedzesa zwone ṋaṅwaha kha u ṱuṱuwedza Agenda ya Afrika , ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa Afrika , hu tshi katelwa na African Union na mbekanyamushumo yayo ya mvelaphanḓa , NEPAD  . 
Mafhungo a zwa tshiimiswa Tshivhumbeo Tshihulwane . 
Ngade ya miroho i na miduba ya 12 ya zwimela . 
Vha lange nzulatshinya na malwadze a zwifuwo tshifhinga tshoṱhe . 
Khoudu EC : Iyi ndi ya tshiendisi tsha u hwala zwithu zwi lemelaho tsho tendelwaho tshiendisi tsha u hwala zwithu zwi lemelaho tshi kokodzaho zwi tshigariki tshi re na guroso ya tshileme tsho ṱanganelanaho tshi fhiraho 16 000 kg kana u ṱanganelana ha bisi kana tshiendisi tsha u hwala thundu tshi re na guroso ya tshileme tsha tshiendisi i fhiraho 16 000 kg . 
Khothe ṱhukhu yo mu gwevha u dzula dzhele lwa vhutshilo hoṱhe u ya nga Mulayo wa u Gwevha wa 1997 , ene muhwelelwa o mbo ita aphiḽi kha itsho tshigwevho  . 
Phosiṱara i nga vha na tshifanyiso kana i sa vhe na tsho  . 
Mushumo u ḓo sheduliwa zwavhuḓi u itela uri hu sa vhe na tshilengo kha thandela yoṱhe  . 
Vhagudi vha vhea ngwende nga fhasi a bambiri ḽi sekene vha kona u shumisa tsha u ṅwala u raba nga nṱha tsumbo , khirayoni dza penisela na pesitili . 
Mabuloko a tea u pakiwa kha dzishelevu , na zwo ṅwalwaho nga ha buloko o fhambanaho nga murahu ha shelevu . 
Khopi dza tsumbo dza kale dza pulane dza kutshimbidzele dzi a wanala  . 
Therisano ya tshigwada tsho sedzwaho khatsho hu tshi khou shumiswa mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa na zwigwada zwo fhambanaho zwa mtashilisano  . 
Vhunzhi ha vhathu vha dzulaho kha zwitshavha zwa sialala vha tevhedza maitele a mulayo wa sialala na u ṱanganedza sisiṱeme ya khothe dza sialala dzi shumisaho uyu mulayo . 
Tshifhinga tsha u funza tshi tea u dzhenisa nḓowenḓowe ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ya nyito pfufhi dza U thetshelesa na U amba na u tou fombe kha nyito ndapfu dzo paḓaladzwaho kha vhege yoṱhe . 
Ro sedza kha zwo ṱalutshedzwaho afho nṱha , muthu u a kona u zwi vhona uri hu na u kanganyisea kha kushumisele kwa maipfi . 
Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu , tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelelo dza khetho dzo no ḓivhadzwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Ndayotewa ntswa , Khomishini I ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelelo dzo ḓivhadzwa , kha mutevhe muṅwe na muṅwe wa vhonkhetheni ya nanga vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni u ya nga mulayo  . 
Ndi hafu nngana dzine dza lingana na nthihi yohe ? 
Vha tea u lifha kha milandu yoṱhe yo itwaho nga fhasi ha Mulayo Value Added Tax naho vha songo tsha ṅwaliswa . 
Gireidi ya 3 . 
Vhengele ḽi na phakhethe dza matshipisi dza 368 ; dza 82 ndi dzi chippos na uri dziṅwe dzoṱhe ndi dzi Ziksnacks . 
Masheleni a tshikolo a ya fhambana uya nga zwikolo  . 
Yunithi ya Tshumelo dza Luambo ya GCIS yo thomiwa nga Lambamai 2008 hu na maanḓa e ya hwedzwa a u ṋetshedza tshumelo dza u pindulela , u dzudzanya na u vhalulula kha GCIS . 
Tsha vhuvhili , ri ḓo khwiṋisa u tshimbidzwa ha thundu na u ṱanganyisa ikonomi nga kha nḓila ya nḓowetshumo ya u endedza na u vhea ya Durban-Free State-Gauteng  . 
U rathela kha zwibveledzwa zwo tou ṅwalwaho . 
Tshikoloni tsha haṋu hu na gurannḓa ine ya bva luthihi nga ṅwedzi  . 
Zwiḽiwa zwo fhambananaho zwi mela nga khalaṅwaha dzo fhambananaho . 
U itela ndivho dza ino khethekanyo- ( a ) dzangalelo ḽa tshitshavha hu katelwa vhuḓiimiseli ha lushaka kha mbuedzedzo ya shango , na mbuedzedzo dzi ḓisa u swikelela hu linganaho kha zwiko zwa mupo zwa Afrika Tshipembe ; nahone ( b ) ndaka a si mavu fhedzi  . 
Khabinethe yo vhilaedziswa nga vilili ḽo vhaho hone musi Phalamennde i tshi khou Vula , zwine a zwi tou kandekanya fhedzi pfanelo dza vhaṅwe Phalamenndeni , zwi kandekanya na pfanelo dza maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Munna na mufumakadzi vha dzhiwa sa vhathu vha sa lavhelelwaho kha mvelelo  . 
Smart ID ndi garaṱa isi na vhukwamani ine ya kona u vhulunga zwidodombedzwa zwi bvaho fhethu hunzhi zwazwino na kha ḽa matshelo . 
Rerani nga phindulo dza mbudziso idzi ni na khonani yaṋu . 
U Nyadza Khothe zwi amba mini ? 
Kha munna ane a vha na vhafumakdzi vha fhiraho muthihi , mbingano dzoṱhe dzawe dzi mulayoni  . 
Ri ngafhi ? 
Hedzi nila hanu dzi nga si shume dzi dzohe dzi thusana na dziwe nila dzo alulwaho kha khethekanyo ya vhurathi  . 
Zwo swikelelwaho Mivhigo yoṱhe ya PSC yo phaḓaladzwa u ya nga maitele a u phaḓaladza . 
Muvhuso wo phasisa mulayo une wa vusuludza Bannga ya Poswo , ine ya ḓo thusa zwitshavha zwa mahayani u vhulunga masheleni avho na u wana khadzimiso dza u thoma mabindu maṱuku  . 
Muvhigo uyu wo kuvhanganywa nga Muhasho wa Vhafumakadzi nga murahu ha u fara dzinyambedzano shangoni ḽoṱhe vhukati ha ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe na wa Fulwi uno ṅwaha  . 
Tshivhumbeo tsha i(li ( lin(walo tshi tea u vha tsho vhekanywa nga Muredzhisitarara ngauri tshi tea u tshimbilelana na sofuthuwere ine ya shumiswa khothe tshifhingani tshenetsho tsha musi hu tshi t ( anganedzwa man(walo  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha ole phindulo dzavho . 
Arali huna vhuṱanzi ha uri mutakalo na tsireledzo ya ṅwana zwi khomboni , tshiimo itsho tshi dzhiwa sa tsha shishi . 
Khotsi anga nga afho vha a zwi divha zwavhudi ngauri ndi lunzhi vha tshi vhudza munna wanga uri a songo tsha nndina  . 
Hezwi zwi na ndeme zwihuluhulu kha Vhuimo ha Fhasi hune vhagudi vha guda u vhala na u ṅwala  . 
Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea- a u lavhelesa vhuḓifari ha mapholisa ; b u langa vhukoni ha tshumelo ya tshipholisa , zwi tshi katela u ṱanganedza mivhigo nga ha tshumelo ya tshipholisa ; c u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓi vhukati ha mapholisa na tshitshavha ; d u kala vhukoni ha u pholisa zwi khagala ; na e u kwamana na muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa malugana na vhuvemu na zwa vhupholisa kha vunḓu . 
Ra tshimbila roṱhe ri tshi ya mahayani ashu . 
Vho - C Grov ? 
Hezwi zwi laedza muya une maitele a mbilaelo a tea u vha ngaho  . 
Thaka dza zwimela dzo fhambanaho dzi na nyimele dza ndingo dzo fhambanaho na tshifhinga tshadzo tshi fhambana u bva kha maḓuha a si gathi u ya kha vhege dzi si gathi . 
Haya maduna a no bva dzhele ndi one a no tswa vhana vha vhathu  . 
Nga murahu ha Gireidi ya 9 vha a ya u ṱoḓa mishumo kana vha tevhela mabuḓo a zwa mishumo . 
Zwazwino ndi ḓo kwama zwiṱuku kha ṋetshedzo ya tshumelo dza mutheo dzi iswaho kha vhathu vhashu . 
Ndivho kha Gireidi ya 2 ndi ya u amba tshifhinga , zwihuluhulu u vhala watshi . 
Vhadzeneleli vha shuma nga vhavhili , vha dzhiele nṱha mbudziso dzi re afho fhasi  . 
U tevhekanya ha nomboro hu anzela u itwa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Zwenezwo komiti dza wadi ndi zwithu zwa ndeme zwa u swikelela tshitshavha nga u angaredza saizwi dzi tshi ḓo kona u thusa nnyi na nnyi u swikelela na u pfesesa mafhungo aya  . 
Milandu ya khothe yo lavheleswa u itela u vhona khaṱulo dze dza itwa hu tshi khou shumiswa mbetshelo ya mulayo wa 2006  . 
Ndi mini tshi no ita uri ni pfe ni tshi ofha ? 
Iṅwe na iṅwe i na mushumo wa vhulavhelesi wo khetheaho une ya u ita  . 
Khumbelo ya u dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo i itwa hani arali ndi sa shumi kana ndi songo tholiwa ? 
Davhi : Tshumelo dza Ṱhanganelo ndi ḽone ḽine ḽa ḓo vha muvhulungi wa mbekanyamaitele iyi lwa tshiofisi . 
U vhala nga u tou elela nahone zwavhuḓi zwi tshi ya nga ndivho U bula maipfi hu si na u khakhisa ṱhalutshedzo U ṱuṱuwedza ṱhalutshedzo nga kushumisele kwone kwa thouni , kubvisele kwa ipfi , himo , kuṱanganyisele kwa maṱo , kuimele na ngafhadzo . 
Vha tshipiḓa tsha tshigwada tsha vhatholi tshiṅwe na tshiṅwe tsho themendelwaho nga Tshikimu . 
Ndi nḓila ya khwine ya u vhulunga na u bvisa tshelede kana u ita mbadelo . 
U khwaṱhisedza zwiteṅwa zwa girama zwo itwaho kha vhege dzo pfukaho . 
A huna mbuyelo u amba uri , nga hohu u kala , bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza  . 
Ngoho ndi ya uri , u kwamana ṋamusi ho vha iṅwe nḓila ya u pembelela ṅwedzi wa vhuimo ha nṱha  . 
Afho ndi he Vhavend(a vha lwa na mabunyu  . 
Musi ṱhoḓea yo humbulelwaho u itela vhadededzi i sa tou vha khombo u fana na ya zwigwada zwa mashango o fhiraho , khaedu dza ndeme ya pfunzo dzi kha ḓi lavhelesea  . 
Rekhodo ya tsheo ya Ndingo ya Zwikwamaho Mupo i tea u ṋetshedzwa mafheloni a Khubvumedzi . 
Vhadzheneli vha vhumba zwigwada zwa vhathu vha 4 u swika 6 vha ita Mushumo wa u bva kha 1 u swika 3  . 
Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka  . 
Mbekanyamaitele iyi , yo livhanywaho na mushumo wa Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya ofisi ya Muphuresidennde , i konisa mvusuludzo ya nḓowetshumo ya zwiporo nga kha u dzhenelela ha mbekanyamaitele yo rangaho phanḓa maano a vhubindudzi ane o livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
U fhaṱa themamveledziso ya maḓi zwi kha ḓi vha zwa ndeme uri ri kone u engedza tswikelelo kha vhathu vhashu na kha nḓowetshumo  . 
Hu kungedzelwa mini ? 
Sa musi ro no di amba , hezwi na vhuṅwe vhukando zwi ḓo konadzea fhedzi arali ra fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho zwitshavhani zwashu na vhukati ha zwitshavha na mapholisa u itela uri zwigevhenga zwi konḓelwe u ita mushumo wadzwo  . 
U linga hu tea u vha ha fomaḽa ( u linga zwo gudwaho ) na hu si ha fomaḽa ( u linga u itela u guda )  . 
U bviswa ha malaṱwa a mabambiri na u bikulula Phalamennde i kha nzudzanyo ya u wana muṋeyatshumelo wa u bvisa mabambiri a malaṱwa uri a bikululwe . 
U tshimbidza u dzhenelela ha tshitshavha kha kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Ndi ifhio miraḓo ya komiti ya wadi ine ya fanela u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo ? 
Arali ṱho ḓea dza sefo dzo fushwa nahone ho bviswa Muvhigo wa Tsireledzo ya Sefo , ḽaisentsi i ḓo rumelwa kha vhone . 
Mushumo munzhi kha zwithu zwa daimesheni tharu kha Gireidi ya 1 u tea u itwa hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho . 
Muṅwe wa vhakalaha vha henefha muḓanani a lingedza u kwengweledza kutukana uku musi vha tshi khou humela hayani . 
Kha masiaṱari a tevhelaho ho ṋetshedzwa Pulane dza u Funza dza Gireidi dza 10,11 na 12 . 
Imisa vhatshimbidzi musi vha tshi tou thoma u vhona dzimvelelo . 
Vhukavhamabufho ndi nzhini dza mveledziso yapo na ya dzingu sa musi vhu tshi kunga madzangalelo a mbambadzo u itela u wana zwi re tsini  . 
Ho sedzwa vhubvo uvhu , kha ntendele ndi sumbedze milayo i shumaho kha mbekanyamaitele dzashu  . 
A zwo ngo tou ralo tshoṱhe ṋamusi , fhedzi hezwo ḽo vha ḽi dandululo ḽa gurannḓa dza vhubindudzi  . 
Fhedzi thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho , maḓagala na magwangwangwa zwi langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho  . 
Ho vha na nyambedzano khulwane dza mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi na ya dzingu , na nga ha zwine ra khou tea u ita kha u humisela murahu u tsela fhasi  . 
Hu na ngowa nnzhi dzo melaho kha matombo , tshipida tshihulwnae tsha pfulo , zwiraba zwa zwimela zwine zwa takalelwa zwi khou mela dakani , tshivhalo tsha zwipuka tshi khou anda  . 
Mbadelo dza ṅwana wavho dzi tea u badelwa u bva kha ḓuvha ḽa u thoma ḽa ṅwedzi wa murahu ha we a bebwa ngawo arali vha mu ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 60 o bebwa  . 
Milayo ya sialala na vhurereli ndi zwone zwithu zwo vhumbaho mbumbo ya mbeu  . 
Khabinethe i khou livhisa ndivhuwo dzayo kha sekithara idzo dzine dza khou farisana na muvhuso kha u vhona uri mveledziso ya themamveledziso khulwane i khou shuma na u vhidzelela vhaṅwe uri na vhone kha vha bvele phanḓa na u farisana na muvhuso kha u ṱavhanyisa vhuḓidini ha u sika mishumo na u shandukisa ikonomikhathihi na lushaka lwashu . 
Nyito dzine dza khakhisa u guda kana dza sika ndavhelelo dzi sa pfali na dzi sa swikelelei a dzi fhaṱi . 
Maipfi a nyanyuwo U shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo na ṱhaluso . 
Milayo yo teaho yo no ḓi tendelwa nga phaḽamennde , hu tshi katelwa na tshanduko dzo teaho  . 
Tshin(we tshigwada tsha vhane vha wana vouthu dza tshipentshela ndi tsha vhakhethisi tshine tsha katela na vha tsireledzo ya shango hune ha katelwa mapholisa na maswole  . 
Mafhungo a tshimbilelanaho na tshifhinga hunzhi wa sa tsha bvela vhukati ha ṱhangule na Tshimedzi , ḽi tshi fhira  . 
Kha vha vhudzise mbudziso nga nthihi vha thome nga u ambedzana nga hayo vha sa athu fhirela kha i tevhelaho  . 
Komiti dzi shuma na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo mushumoni kana kha khethekanyo dzine komiti dzenedzo dza vha dzo thomiwa hone  . 
Vhuimo ha Luambo ho aluswaho nga themo ya 1 lu tea u itelwa nḓowenḓowetshifhinga tshoṱhe nga tshifhinga tsha u funza kiḽasi yoṱhe na u funza nga zwigwada themo yoṱhe : kha vha shumise tshfhinganyana vha tshi ita nḓowenḓowe misi yoṱhe . 
Arali vha songo fushea nga phindulo ya ṱhoho ya Tshiṱiriki , vha nga ṅwalela kana vha langana na Ṱhoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu ḽeneḽo  . 
Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe fhasi ha miṅwaha ya 16  . 
U ela u mona na zwithu kana u ela a perimithara ndi zwithu zwiswa kha Gireidi ya 3 . 
Nyimele dza demogirafi na zwiṱuṱuwedzi zwa nnḓa zwa tshanduko tshikhala tsha mushumo uyo  . 
Madokotela na vhaongi vho redzhisiṱariwaho vha tea u ṱanziela uri vhashumi vha na mutakalo wavhuḓi  . 
Gunubu dzo fhambanaho na zwiṅwe . 
Ni kone u khaḽara tshifanyiso itshi . 
Lavhelesani tshifanyiso . 
Vha tea u ita nḓivhadzo ya tshandukiso hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa  . 
Ndi musadzi a humbudzaho tsiko vhubvo  . 
Vhu ṱanzi ho ṅwalwaho nga muhumbeli uri zwazwino u dzula Afrika Tshipembe . 
Kha vha ri ndi dzhie tshikhala itshi ndi loshe muṅwe wa vhorakhirikhethe vha khwiṋesa , Vho Makhaya Ntini , ane a vha vhukati ha vhaeni vho khetheaho madekwana a ṋamusi . 
Ambani na muṅwe nga inwi nga mbudziso dzi tevhelaho . 
Zwipikwa zwo tiwaho sa tsumbanḓila a zwi pfadzi , fhedzi zwi a swikelelea  . 
Zwiito izwo zwa vhugevhenga zwi rwa mudivhitho wa ndayotewa yashu ya demokirasi na uri a zwi na vhudzulo kha tshitshavha tshashu . 
GEMS yo thoma mbuelo yo tou sedzaho iyi nyimele fhedzi  . 
Arali hu phethishini yo khetheaho , i ḓo livhiswa kha Komiti ya Miraḓozwayo ya Makumedzwa a Vhusimamilayo na Phethishini dzo Khetheaho kha NA kana Komiti ya u Ṱodisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu nga ha Phethishini na Makumedzwa a Vhusimamilayo a Miraḓo kha NCOP . 
Pfanelo dza muthu o fariwaho kha mubebi a londotaho ṅwana uyo  . 
Ri nga si ḓise tsheo ya u fhedza kha vhukonḓi vhuṅwe na vhuṅwe na uri ri nga wanulusa uri tsheo dzashu dza u fhedzisela tshifhinga tshoṱhe dzi bveledza thaidzo ntswa  . 
Miṱa i shayaho ine yo tewa nga thuso ya muvhuso i khou ṱuṱuwedzwa uri i ṅwalise uri i wane dziSTB dza mahala kha matavhi a Ofisi dza Poswo dzapo . 
Zwiṅwe hafhu , mbadelo dza zwiṱunḓwa dzo fhambanaho dzi nga shumiswa kha zwiṅwe zwiṱunḓwa zwa vhulimi  . 
Tshiwo tsha muḓagasi tsha 2008 na zwiṅwe zwiwo zwi songo bvelelaho kale zwo bvisela khagala u kundelwa ha zwiimiswa zwine zwa tshimbilelana na khamphani dza muvhuso zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli malugana na themamveledziso dza netiweke  . 
Tshikoloni , mugudisi wanga vha mpha dzina ḽiswa ḽa Nelson . 
Ni vhona uri musidzana uyo a nga vha o sinyuwa kana o takala ? 
Khethekanyo ya 55 ya Mulayo wa Matshimbidzele a Vhugevhenga , 1977 ( Mulayo wa vhu 51 wa 1977 ) a tea u tevhedzwa nangwe hu na liṅwalo la ndivhadzo yo nekedzwaho muthu o itavho vhutshinyi  . 
Ri ṱuṱuwedza matshudeni uri vha fungelele kha u ṱhaphudza pfunzo dzavho na u tendela Khomishini kha Khonadzeo ya Pfunzo ya Mahala kha Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi uri i khunyeledze mushumo wayo . 
Vho-Daswa vha khou amba na nnyi , nahone vhe ngafhi ? 
Fhedzi zwinezwi Vho Ndau vha tshi tou thoma u rothisa nthe , ṱhoho ya tshivhiti ya mbo amba navho . 
Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha tshumisano vhukati na UN Security Council na Peace and Security Council ya African Union . 
U lavhelela uri vhagudi vha nga ola furakisheni nga ndila yone fhedzi vha si ire tshipiḓa tsha furakisheni . 
Vha humbule uri muṱhaseli u hani,sa tsumbo,murafho , vhukale , vhulapfu , kuvhumbelwe , muvhala wa mavhudzi , tshifhaṱuwo , mavhadzi , thathuu , zwiambaro na dzhuweḽari , na zwine muṱhaseli a ambisa zwone , ipfi na zwiṅwe  . 
Hu tea u vha na ndangulo ya khwine ya vhashumi khathihi na maitele a u bveledzisa phanḓa vhashumi kha mabuḓo avho a mishumo , u itela uri hu bveledzwe nga vhuḓalo vhukoni ha vhathu  . 
Ofisi dzo hulelaho dzo topolwa na pulane ya shishi ya u shumana na ofisi idzi yo bveledzwa  . 
U thuthubiswa ha zwigidi lwa 21 na Mmbi ya Muyani i fhufhaho nga nṱha ha vha hu hone Muphuresidennde vha tshi khou lumelisa lushaka . 
Naho hu tshi ḓo vha hu na bugu nthihi ine ya tea u shumiswa kha vhege , bugu dzo nangelwaho gireidi yeneyo dzi tea u fhambana na dza dziṅwe gireidi musi ho sedzwa vhulapfu na vhuvha zwi re ngomu . 
Mbetshelo dzi sumbedza zwiimiswa zwine zwa ita ndaka ya muhumbulo , zwi sa bvi kha uri miraḓo yo tendelana uri mini  . 
Pfanelo ndi dza ndeme kha ṱhoḓisiso iyi nahone dzo tsireledzwa nga fhasi ha Ndayotewa . 
Vhulapfu ha Athikiḽi Hu tshi ṅwalelwa gurannḓa . 
Kiḽasi ya maitele magudele a kale na mbekanyamushumo dza u guda dza kiḽasini dza fomaḽa zwine zwa tevhela nzudzanyo ine ya nga yo ṅwalwa kha tombo zwi fanela u ṱutshelwa kule nazwo , nahone a zwi thusi u gudesa lwo fhelelaho zwo teaho mugudi wa GIREIDI YA Ṱ. 
Mudededzi u ḓivhadza ḓivhaipfi na u edzisela kuvhalele . 
Kha vha vhone uri fomo ya mbalavhathu yo kuna nahone i kule na vhana  . 
Kha nndwa ya u lwa na HIV na AIDS , ro no dzudzanya mbekanyamushumo dzashu na u ṱuṱuwedza maga o fhambanaho a tsireledzo , hu tshi katelwa na dzilafho ḽa u fumbiswa ha vhanna , u thivhelwa u pfukiselana ha mme na ṅwana na u ṱuṱuwedza u ita ndingo dza HIV . 
Muṅwe wa mishumo ya ndeme wa mudededzi wa Gireidi ya Ṱ ndi u sika vhupo ho tsireledzeaho , ho kunaho nah u vhavhalelaho , hune vhagudi vha fhiwa tshikhala ( tshifhinga ) tsho linganaho tsha u tamba na u wanulula ḽifhasi nga u dededzwa ho tsireledzwaho nga mudededzi wavho . 
Afrika Tshipembe sa muraḓo ḽi ḓo kona u wana ngeletshedzo nga ha maga a mbambadzo o fanelaho a maṅwe mashango ane a kwama mbambadzelaseli ya Afrika Tshipembe na maga a mbambadzo ane Afrika Tshipembe ḽa khou ṱoḓa u a ḓivhadza . 
Dzi zwima na vhusiku nga zwigwada . 
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590  . 
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri nḓila ine muthu a lovha ngayo inga kwama nḓila ine vha mannḓalanga apo vha tshimbidza ngayo kheisi . 
U thomiwa ha thandela ya MeerKAT - vhurangaphanḓa ha mutheo wa thandela ya SKA - vhu khou bvela phanḓa zwavhuḓi , na tsumbanḓila ya zwikhala zwa nḓowetshumo dza Afurika Tshipembe dzapo . 
Tsha u thoma , ngauri ndi tenda kha maraga wa mashangoḓavha u shumaho  . 
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 . 
Nga murahu ha u thetshelesa hu tevhela tshenzhemo ya u thetshelesa . 
Hune nyimele dza khonṱhiraka dzo khetheaho dzo raliho dza vha dzi tshi khou kuḓana na nyimele nyangaredzi idzi , hu ḓo shuma nyimele dzo khetheaho  . 
Arali vha si na okisidzheni malofhani avho vha nga si tshile  . 
Khothe ya Ndinganyiso i nga ita ndaela ya thasululo dzifhio ? 
Ri thusa kha u vhona uri khumbelo dza u ḓiswa kana u ṱuwiswa ha muhwelelwa , maṅwalo rogatory , zwa mulayo na vhuṱanzi kha khomishini zwi itwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhilahela nga tsireledzo ya mutambudzwa . 
Musi zwi tshi ḓa kha hune ha ṱoḓea ṱhaḓulo ya zwa matshilisano a vhuḓifari,i tou vha tsimbe - nga maanḓa kha vhasidzana na vhafumakadzi vhaṱuku vha miṅwaha ya 15-24 . 
Nahone , ndi zwone , hu na nyengedzo hu ḓo ḓa vha na vhulaedzwa vhuhulwane  . 
Yo tendela u thomiwa ha tshifhinga tsha tshedza kavhili tsha tshirathisi tsha khasho ya didzhithaḽa Afrika Tshipembe nga ḽa dzi1 Luhuhi 2016 . 
Magekha Elias Muneri ndi ṅwana wa Vho- Tshinakaho na Vho- Ratshili Muneri . 
Ri kha fhungo ḽeneli ri dovha hafhu ra tama u fhululedza dzithimu dzoṱhe dza zwa mitambo dze dza kwaṱhisedza u ṱoḓesa u ita zwa khwinesa ha Afurika Tshipembe kha ṅwaha wo fhiraho . 
Tshiimo tsha vundu tsho sumbedzisa uri vhunzhi ha mihasho yo vha na mawanwa a sumbedzaho vhutevhedzeli ha vhusimamulayo ha ndeme na kha ndeme ya mivhigo ya kushumele kwayo kwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Vhagudi vha ḓo lingiwa mini ? 
U kona u ḓivha themba dze vha guda kha themo yeneyo . 
Ndi a fulufhela uri roṱhe ri ḓo tenda uri nga tshumisano ya u ṱoḓa u swikelela dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga mbofholowo ri dovha ra vha na khaedu ya u lwa na vhutshinyi  . 
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa , u khwinifhadza , u engedza kana u phumula zwipi ḓ a kana zwidodombedzwa na milayo yothe ya tshumiso musi zwo tea . 
Ndavhalelo kha u funza na u guda nga ha u shuma na data kha vhuimo uvhu zwi kha u vhekanya zwithu na data nga nḓila dzo fhambanaho , zwo livhanywa na zwiṱalusi zwo fhambanaho zwa zwithu kana data . 
Vhathu vha dzula kha dzinnḓu-ḓe ? 
Zwo ralo , ndayo na kuhumbulele kwa Europe ( Eurocentric ) kwo mbo khwaṱhisa u dzhia maitele na lutendo lwa Afrika ( vharema ) sa zwiito zwa vhugevhenga . 
Khabinete i ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembena madzangano u shumisana malugana na u khwinisa vhutshilo ha vhaswa na u lwisa u bvisa vhathu vhane vha rengisa zwidzidzivhadzi kha tshitshavha tshashu . 
U fhindula khumbelo na ndaela dzo leluwaho . 
A huna muthu o tendelwaho u rea khovhe u itela u ḽa ene muṋe na vha muṱa wawe na u rengisa tshitshavhani nga nnḓa ha thendelo . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa sekhithara ya phuraivete kha vhuḓiimiseli hayo ha u thusa nga hune ya nga kona . 
Sceletium tortuosum , i ḓivheesa sa kanna kana kougoed , ndi lushaka lu zwibandangafhasi zwi no ita zwidzhumba zwi re na maḓi zwine zwa wanala Vhukovhela , Vhubvaḓuvha na Devhula ha Kapa kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Nga u ralo , zwithu zwoṱhe u mona nayo zwi livhisa kha riṋe uri ri sedzane nazwo nga nḓila ya pfelavhuṱungu khulwane  . 
Mihasho ya Pfunzo ya Vunḓu i fanela u ṋetshedza tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe khophi ya aya Maga , na u vhona uri a tevhedzelwa . 
Khabinethe i khoḓa u lwisa vha sa neti hu itwaho nga SAPS na zwiimiswa zwoṱhe zwo ḓidzudzanyaho na zwa zwitshavha zwine zwo farana na muvhuso kha u lwisa vhugevhenga . 
Zwipiḓa zwa muvhuso , nga maitele a mulayo na vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza dzikhothe , u itela vhuḓilangi , u sa dzhia masia , tshirunzi , u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone  . 
JCPS nga vhuya ṋamusi  . 
Vha ola mutalo wa u sumbedza hune nomnoro yo nangwaho ya ḓo longelwa hone . 
I thusa kha kulangele kwa vhubindudzi  . 
Tshivhalo tsha vhukuma tshi do fhambana u bva kha zwishumiswa na zwine thandela ya bveledza zwone . 
Kha nzulele dzoṱhe idzi mbili vhagudi vha tea u vhigelwa murahu tshifhinga tshoṱhe u khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda . 
Afurika Tshipembe i ranga phanḓa Nḓila ya u pfuka ya Bada na Tshiporo ya Devhula-Tshipembe , zwine zwa vha tshipiḓa tsha thandela ya u Rangaphanḓa kha Themamveledziso ya Vhuphuresidennde ha Nepad kha Ṱhanganelano ya Afurika . 
U dovha hafhu wa ṱalutshedza mushumo wawo na maano a zwipikwa . 
Vha fhungudze u nwa halwa . 
Madzangano a nga kona u langula kuhumbulele kuṅwe na kuṅwe kwa izwi kana nga thendelano vhukati ha vhone vhaṋe kana vha nga kona u ṋetshedza vhuṱanzi vhune ha hanedzana  . 
Mbadelo dza u ṱoḓa na u dzudzanya a dzi shumi kha rekhodo dzine dza vha dza muṋe wa khumbelo  . 
U ṅwala ḽiṅwalo ḽa u buletshedza , tsumbo , garaṱa ya ndivhuwo kana vhurifhi a tshi tevhedza kuṅwalele kwe kwa ṋewa na u ita mvetomveto , u ṅwala na u khwinisa . 
Zwiṅwe hafhu , khamphani dzi no ita segereṱe dzi fanela u sumbedza kha phakhethe dza segereṱe , zwifanyiso zwi no sumbedza uri segereṱe i tshinya mano . 
Ndunguluwo ya tshumelo i sumbedzisa ḽiga ḽa ndeme kha u dzhenelela tshoṱhe ha SADC na u shela mulenzhe kha u thomiwa ha maraga wa dzingu une wa ḓo tikedza u thoma na u bvelela ha feme dza dzingu u itela u ḓisa tshumelo kha maraga muhulwane wa dzingu  . 
Reshio ya u ya nṱha na fhasi luṋa kha nyengedzedzo nthihi i ḓo bvela phanḓa na u ṱhogomelwa  . 
Magaraṱa a re na tshiga tsha mugudi muṅwe na muṅwe . 
Ndingedzo dza vhupfumbudzi ha vhadededzi ho pikwaho a dzi dzheni vhudzuloni ha vhudzheneli ho khwaṱhaho kha maitele a u khakhulula , a dzi khwaṱhisedzi tshanduko dzi sa nyeṱhi kha mikhwa na vhuḓifari , nahone a dzi khwaṱhisedzi vhuṋe na u thoma u shuma ha ḽidzinginywa ḽiswa  . 
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho  . 
Fhedzi-ha , dziphambano nnzhi vhukati ha vhanna na vhafumakadzi , naho dzi tshi dzhenisa u ḓikhethela,(tsumbo,zwine muthu a nga ambara ) a dzi dzheni kha zwiimiswa zwa u sa lingana nga mbeu hune tshifhinga tshoṱhe ha vha ho livhiswa kha u nyadza ndeme ya u ḓikhethela ha vhafumakadzi nahone zwa ṱutuwedza u sa lingana kha u wana maanḓa na tshomedzo  . 
Mashango o bvelaho phanḓa na mashango a bvelaho phanḓa a tea u ita nga nungo dzoṱhe uri a ya kha ikonomi dza vhubveledzi ha zwibveledzwa hu si na u tshikafhadza mupo na uri ezwi zwi tea u vhonala kha u ḓivhofha havho kha u fhungudza muhasaladzo  . 
Muelo u livhiswa kha u nanguludzwa na u shumisa zwa u ela zwi re zwone , zwithu , na fomula u itela u sumbedza tshivhalo tsha zwiwo , zwivhumbeo , zwithu na vhupo . 
Sia nga u angaredza rathi u ya nga tshiimo  . 
Khabinethe  . 
Engedze tshivhalo tsha mushumo une u nga itiwa  . 
Mimasipala i ṱanganela hani na masia a muvhuso na a mavundu  . 
Ndi nṋe khotsi aṋu . 
Komiti ya Wadi yo khethiwa hani ? 
Kha Gireidi ya 1 na 2 a hu funziwi mupeleṱo nga nḓila ya tshiofisi kana fomaḽa . 
U hola tshelede nnzhi  . 
Zwiga zwihulwane zwa muvhigo zwo vhilingana  . 
Arali vhothe vha tendelwa u dzhia maduvha a livi , izwi zwi vho do mba u ri Ofisi a tsha do kona u disedza vhadzulapo tshumelo  . 
Khabinethe i ṱanganedza u engedzwa ha ndambedzo nga Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ( IDC ) u itela vhubindudzi kha vhukoni ha vhubveledzi Afrika Tshipembe , sa zwe zwa sumbedziwa kha mvelelo dze dza bvisiwa zwenezwino nga Ṱhafamuhwe 2017  . 
U vhiga ndi maitele a u amba vhukoni ha mugudi kha vhagudi , vhabebi , zwikolo na vhaṅwe vhashumisani . 
Mulayo u iledza zwa u ḓidzhenisa kha zwiito zwi kwamanaho na vhuloi , u sumba vhaloi , u shumisa nḓila dzi si dza mupo kha u fhelisa vhugevhenga ; na u fha dziṅwe nḓila kana u vhona mulandu avho vha re fhasi ha tshipiḓa tsho teaho  . 
Afrika Tshipembe ḽo saina Thendelano ya Tshumelo ya Vhalauli ya Madzangano Manzhi na DONA Foundation . 
Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe , Muphuresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo . 
Maanḓa na mishumo ya masipala 156 . 
Hu tshi khou dzhielwa nṱha mbuno mbili idzi , mvelelo ine ya nga itea i ḓo vha ya uri maṅwe mashango a ḓo kona u lugisa zwa hao , fhedzi kha maṅwe tshilengo na tshayamvelaphanḓa zwi ḓo bvela phanḓa  . 
No ṋekedza maṅwalo oṱhe a ṱoḓeaho sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo 7 . 
U LINGA Tsivhudzo nga mushumo wa u linga u si wa fomaḽa : U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe ) U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi vhudzisa mbudziso uri a pfesese khathihi na u ṱahisa mihumbulo kha zwe a pfa . 
Bola ya milenzhe ! 
Redzhisita ya Vhathu  . 
Tswumbadwadze musi wa nyonyoloso kana nga murahu dzi nga tinyiwa nga u shumisa mushonga wa u thusedza lwa minete ya 15 musi nyonyoloso i sa athu thoma  . 
U a renga zwigevhenga zwa u vhulaya Mashudu  . 
Izwi zwi nga ṱuṱuwedza khaṱhulo ya vhukuma ye ha swikelelwa khayo , ho ṋetshedzwa mvelelo dzo fhambanaho sa zwiitisi zwa u pfukiselwa phanḓa ha khaṱhulo kana u imiswa ha khaṱhulo  . 
Raḓorobo Muhulwane vho vula muṱangano na u ṱanganedza vhathu vhoṱhe  . 
Tshiedziso a tshi kateli kushumisele kwa muvhuso ya thodiso ya ntha ya vhupulani ha u sedzulusa vhilambedzi u ya na mihasho ya muvhuso  . 
Hafha ndi hune vhadzulapo vha songo tsireledzeaho vha tsireledzwa na vhadzulapo vhoṱhe vha na khonadzeo ya u swikelela mveledziso ya ikonomi na matshilisano  . 
Vhanna vhanzhi a vha iti mishumo ya hayani ngauri i dzhiwa i mishumo ya vhafumakadzi  . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u wana maipfi maswa na ṱhalutshedzo yao . 
Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli , nahone u tea u thola Mulangammbi wa vhupileli . 
Ndi kona u topola madzina a no vhalea na madzina a sa vhalei . 
Tshipiḓa tshi dovha hafhu tsha sumbedza ṱhalutshedzo dza maipfi a shumiswaho kha mbetshelo  . 
A huna fomo dzo teaho u ḓadziwa  . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri vhaunḓiwa vhavho vhoṱhe vho ṅwaliswaho vha a ḓivha nga ha tshumelo iyi . 
Ni ita intaviwu na vhana vha murole wa miṅwaha ya fumimbili ngauri ni khou tama u ḓivha uri ndi zwithu zwifhio zwi re zwihulwane khavho musi vha tshi renga zwiambaro . 
Zwiko zwa data ya lushaka zwi wanalaho zwa akhaunthu dza shango zwi ḓo shumisa khethekanyo dzine dzo no ḓi shandukiselwa kha mbonalo dza shango ḽeneḽo  . 
Maano aya , nga kha Maanḓalanga a Afrika Tshipembe a Tsireledzo ya zwi Tshilaho Maḓini , a vhea nḓila ya mashumele na u khwaṱhisa nḓila dza mashumele khathihi na nzudzanyo dza dziḽaisentse dza zwikepe zwi shumaho u endedza mihwalo maḓini . 
Vha nga dovha vha tea badela mbadelo ya tswikelelo na ṱho ḓisiso  . 
Notsi : U ṋekedzwa ha zwi re ngomu hu dzumbululwa nga mbonalo ya zwifhinga zwo sumbedzwaho kha tsumbamushumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndi ngudo dzifhio dzine vha nga dzhia u itela komiti yavho ya wadi kana masipala wapo ? 
CBNRM i nga bveledza mbuelo nnzhi kha tshitshavha , fhedzi i nga si tandulula thaidzo dzothe . 
Thendelo u thoma itea u wanala hu sa athu fhela awara dza 48 phanḓa ha tshiwo  . 
U tikedza izwi ndi ndowelo ya lifhasi ya khwinesa i themendelaho uri ndila ya khwinesa ya sika zwiko zwa vhathu ndi u sedza kha zwa vhudi-vhudi kha vhuimo ha u tatisana ha dzitshaka dza nnda  . 
Madzangano mararu o isa madzinginywa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC ) uri madzinginywa a lavheleswe musi hu tshi ṱolwa Mulayo . 
Vha nga dzhia hezwi zwikalo vha ya nazwo musi vha tshi ya dokotela wavho  . 
Nga u shuma roṱhe ri ḓo kunda vhutshinyi . 
Vhashumisani vhothe vha a pfana uri vha tevhedze milayo i fanaho nahone arali hu na thaidzo kha thandela , vhashumisani vha thandulula thaidzo idzo vhothe u itela uri thandela i bvelele  . 
Stats SA i shumisa tshaka dzo fhambanaho dza ndaulo ya tsireledzo u tsireledza webusaithi yayo kha vhudzheno hu si na thendelo  . 
Thandela idzi dza ndingo dzi tea u fhedzwa mafheloni a ṋaṅwaha  . 
Tsha vhuraru , u khwaṱhisedza uri zwiko zwo limeaho zwi shumiswa nga nḓila yo teaho na nga vhukoni , nga maanḓa ho ṋeiwa zwi re na ndeme zwi ṱaṱisanaho nga u lingana kha dziṅwe sekhithara dza matshilisano  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha kha vhafunwa vha avho vhe vha fhalala nga mutshoṱelo uyu wa tshiṱuhu tshingafha kha vhathu vha si na mulandu . 
Ni nga kha ḓi rumelwa kha senthara ya dzilafho  . 
Thebuḽu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka dza zwibveledzwa dzine vhagudi vha tea u funzwa u zwi ṅwala kha Gireidi dza 7 - 9 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi dzheniswavho hune zwa vha zwo tea . 
Nzudzanyo ya shango amusi u swika zwino i oa u langiwa zwavhui vhukati ha Muhasho wa zwa Vhulimi na Muhasho wa zwa Mavu , vhukati muvhuso wa vhukati na wa mavunu , na maana apo na madzangano a vhorabulasi kana vhalimi na zwa mabindu zwa vhulimi  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa zwikhala tshifhinga tshoṱhe zwa u alusa zwikili zwavho zwa U thetshelesa na U amba zwa u kuvhanganya ngazwo mafhungomatsivhudzi , vha tandulula thaidzo na u bula mihumbulo yavho na kuvhonele kwavho kwa zwithu . 
U ṋetshedza tshumelo dza phurofeshinaḽa , u vhea na u ṱuṱuwedza thikhedzo kha zwiimo zwa sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso u bvelelaho na u tshimbidza milaedza ya muvhuso i pfalaho na u davhidzana na tshitshavha ngaha mbekanyamaitele , mbekanyamushumo dza kupuḽanele na tswikelo dza muvhuso . 
SKA na MeerKAT ndi dziṅwe dza Thandela dza Themamveledziso dza Maano dza Khomishini ya a Vhutshimbidzi ha Themamveledziso dza Ofisi ya Muphuresidennde . 
Muthu muṅwe na muṅwe a re na vhushaka na muthu muṅwe na muṅwe a re na khonṱhiraka na Tshikimu kana a khou ṋekedza thendara kha Tshikimu ya zwa ndaulo , buroka , ndondolo ya mutakalo i langwaho , kana dziṅwe tshumelo , e eṱhe kana hu khamphani kana tshumisano kana hu na u thusana . 
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho 2  . 
Ndi ngani muimeleli o tendelwa u dzhena tshiṱokisini hu si na maitele o teaho nahone o linganaho a vhutsireledzi ? 
Pfanelo ya u ṱola ndi phemithi i tendelaho vhone kana khamphani yavho uri vha sedzuluse vhupo kana mavu hu u itela u wana fhethu ho teaho ha minerala . 
Vhudavhidzani hu nga nḓila mbili  . 
Nga murahu ha muṱangano wa u fhedzisela wa Tshigwada tshi Shumaho mahoḽa , ho thomiwa zwiṱirimu zwa u shuma zwa rathi na uri zwo no thoma u ambedzana ngaha thandululo ya zwithithisi zwo fhambanaho zwa u ita mabindu Afurika Tshipembe . 
Musi no no fhufhela vhukati hazwo , zwi vheeni zwo no vha kule na kule ni vhone uri ndi nnyi ane a nga fhufha u fhira vhaṅwe . 
Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha  . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓḓu  . 
Mme awe vho dinalea nga maanḓa . 
KHETHEKANYO YA 74(A) YA MULAYO WA ZWIIMISWA ZWA MASIPALA WA 1998 i ṱalutshedza mishumo na maanḓa a Komiti ya Wadi sa dzangano ḽa nyeletshedzo kha zwa mafhungo a mveledziso ya wadi  . 
Tshilume ndi ene we a d(o tshimbila na Lushaka ulwu a tshi bva ngei thungo ya Afurika kati kana Congo  . 
Mushumo wa mbulungo u ḓo farwa Mugivhela , wa ḽa 21 Ṱhafamuhwe 2015 ngei muvhunduni wa HaXikundu kha ḽa Malamulele , ngei Limpopo . 
Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho . 
Musi Miraḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Mbingano i tea u khwaṱhisedzwa nga muofisiri wa mbingano wa zwa vhurereli kana wa dzangano kana muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno  . 
Kha sesheni iṅwe na iṅwe thevhekano iṅwe na iṅwe nga nthihi i tea u engedzwa nga vhuḓalo  . 
U sedza kha khwaṱhisedzo na u konadzea ha zwithu , u ḓadzisa miṅwe mishumo kana thandela ine ya nga thusa u swikelela tshiṱirathedzhi  . 
Nḓila dza khwiṋesa dza u ḓivha arali vha na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha ndi uya vha ṱoliwa nga muṋetshedza ndondolo ya mutakalo o gudelaho . 
Dziṅwe khakhululo dzo bulwaho afha ndi dza zwinozwino u itela uri hu kone u itwa muhumbulo , kana zwi a konḓa u zwi ela nga u shumisa masendelele a vhoṱhe  . 
Tsha u thoma , vhuḓifhinduleli ha Phalamennde a ho ngo khwaṱha , Phalamennde i khou kundwa u ita mushumo wayo wa vhulavhelesi  . 
Hu itea mini arali ndi tshi ṱoḓa u shandukisa thendelano ya u kovhekana mbuelo ? 
Ro dovha ra ḓikumedzela u lwa na mutevhe wo salelaho murahu wa tshavhi na u leludza thandela ya mutevhe wo salelaho murahu  . 
U wana magaraṱa mavhili mavhili u fhaṱa 100 . 
Khwiniso dzo dzinginywaho dzi khou lwisa kha u khwinisa mavhusele , vhuḓifhinduleli na u ḓitika kha zwa masheleni a Tshumelo ya Ḽaborothari ya Mutakalo ya Lushaka . 
Mulwadze ane a khou vhaisa a nga si humiswe a songo lafhiwa ngauri a huna madokotela kana manese  . 
Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana nga zwidodombedzwa zwinzhi kha Mulaedza wa Muvhalelano , malugana na thikhedzo ine muvhuso wa ḓo ṋekana ngayo kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na kha Eskom siani ḽa thandela dza mveledziso ya muḓagasi  . 
Hetshi Sitediamu tshiswa tshi khou fhaṱiwa sa vhupo ha ndivho-nnzhi . 
Tsha u thoma , vhulamukanyi a ho ngo tea u sedziwa fhedzi sa muṱalukanyo wa khumbulelwa , ndi muṱalukanyo u no kwama kwama vhathu vha tshilaho  . 
Zwenezwo nga tshifhinga tshenetshiḽa vha sa athu dzhena tshitediamu , zwo vha zwi zwone zwi vha vhilaedzaho  . 
Khumbelo iyo a i athu itwa . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni  . 
Musi Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u tshi ḓivhadzwa , muthu kana komiti I ḓivhadzaho Mulayotibe I tea u ṋekedza mahumbulwa maṅwe na maṅwe o tou ṅwaliwaho a bvaho kha vhathu na kha vhusimamilayo ha vunḓu- a kha Mulangadzulo uri a vhewe ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka ; na b malugana na khwiniso dzo ambiwaho nga hadzo kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 , 2 kana 3b , kha Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu uri a ambiwe kha Khoro  . 
Ho sedzwa Anekidzha G. 
Ndeme idzi ndi maitele a sialala ane a lingedza u na u zwi ita a alusa vhuthihi ha lushaka , u farana ha lushaka , mulalo na vhudziki zwine nga huṅwe zwa pfi ubuntu , nga u sima ṱhonifho khulu kha mulayo na vhudziki , kha zwanḓa zwa ḽiṅwe sia na ndaulo kha ḽiṅwe sia . 
U topola mibvumo i no ambiwa mathomoni a maipfi . 
U ṋekana mihumbulo ya maanea a tshipuka . 
U vumba uri siginala i ḓo shandukisa buḓo naa , nga u ralo zwi ḓo thusa vhukuma  . 
Bafana Bafana kha u wina Nzudzanyo ya 2016 ya Tshiphuga tsha COSAFA  . 
Ni shumise zwigandonga nga nḓila yone . 
Vha dzhiele nṱha uri saithi iyi i nga vha na vhuṱumani kha dziṅwe saithi dzine dza sa khou langiwa nga tshitatamende itshi tsha tshidzumbe  . 
Malugana na miano yashu , ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho . 
Nga u tou dalela fhethu afho  . 
Fhedzi , nga zwiṅwe zwifhinga ezwi zwi nga kuḓana na nḓisedzo ya tshumelo dzavhuḓi  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe uri vha farisane kha u shumisana vhoṱhe u itela uri Thandela ya Khwiṋiso ya Bada Khulwane i bvelele na u ṱanganedza nyaluwo ine ya akhamadza ya themamveledziso ya tshi zwinozwino kha shango . 
Vhaḓivhi vhanzhi vha zwa mutakalo vho pfumbudzwaho zwavhuḓi mulandu wa u thivhela mbebo lwa tshoṱhe  . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 15  . 
Muthu muṅwe na muṅwe o ṅwalwaho afho nṱha a nga pfukisela khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS uri i ite tsheo  . 
Luṅwalo lwa thendelo lu ḓo luga nga maḓuvha maṋa uya khaa rathi . 
Ri dovha ra fhululedza Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde na vhaeni vhashu vhane vhanzhi vhavho vha vha vhatumbuli vha United Democratic Front ye ya tumbulwa miṅwahani ya 25 yo fhiraho  . 
U amba mbuno na u ṋea muhumbulo kha u sikiwa ha bugu ya kiḽasi ( u ṅwala na vhagudi )  . 
Nyambo mbili dzi tea u itwa nga gireidi ya nṱha . 
Tshitshavha tshi tea u ita tsheo ya uri vharangaphanda vha siala vha khou vha na vhaimeleli kha dzangano la CBNRM . 
U vhea maipfi a no elana nga zwigwada zwa mibvumo . 
Fhindulani mbudziso NTHIHI kha dza malo dzi tevhelaho  . 
Vha vhee ndivho na ṅwana wavho . 
Tshikolo tshi na ḽaiburari i no shuma i re na tshomedzo ? 
He mupondwa a vhulawa na vhuṋe hawe ha bviselwa khagala musi wa mulandu wa khothe kha mulandu muṅwe na muṅwe , u dzhielwa nṱha uhu hu a bvela thungo  . 
O d(o mbo d(i farwa nga biso a ya a dzula Tshirululuni a tshi khou ongiwa nga n(wana wawe Davhana  . 
Kha vha ṋee nyendedzi kha mulwadze wavho maelana na u ita zwa ndondolo hayani  . 
Zwa vhuya zwa fhela a hu tsha do vha na CBNRM . 
Hune zwa konadzea , nahone nga u ṱavhanya , mugudiswa u fanela u rumelwa kiliniki kana sentharani ya zwa mutakalo nga tshikolo , na u ṋekedza tshikolo , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , muvhigo wa u sumbedza uri o ya henefho . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo o ḓikumedzela kha u vha nḓila ya ndulamiso yo ḓiimisaho , i sa dzhii sia kha vhatheli vha muthelo  . 
Fhethu ha zwihumbudzi hu fanela u vhewa phanḓa hu tshi katelwa na Mvutshelano ya Pondo , fhethu ha nndwa dza mikanoni , Mvutshelano ya 1913 nga vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe ngei Free State , Mvutshelano ya 1957 ya U lwa na zwa dzibasa nga vhafumakadzi ngei Zeerust , Senthara ya Vhadzulapo ya Rocklandsngei Mitchells Plain he United Democratic Front ya vhumbiwa hone na Gugulethu Seven Monument ngei Kapa  . 
U ya nga nga Mulayo wa Ndiliso ya Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni , vhatholi vha tea u vhiga malwadze oṱhe a ṱahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso  . 
Nyendedzi yavho  . 
Arali mubebi a hana u ṋea thendelo , khothe i tea u dzhia tsheo kha iḽo fhungo  . 
U avhelwa ha tshiṱoko hu tshi dzhielwa nzhele tshiimo tsha tshiṱoko , phetheni dza u shumiswa ha tshishumiswa na tshiṅwe tshifhinga tshiimo tsha mugaganyagwama  . 
Nga tshino tshifhinga ri tama u livhuwa muṱahabvu Vho Ephraim Mogale , muphuresidennde muthomi wa Dzangano ḽa Matshudeni ḽa Afurika Tshipembe , Cosas , miṅwaha ya 30 yo fhiraho , na thanga dzawe  . 
Luambo lwa u fhuredzela : ndi luambo lune kanzhi lu shumiswa kha u fhuredzela . 
Tshumisano zwi tshi elana na u ṱuswa ha tsireledzo na u tenda u ḓiḓisa . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ri ḓo dovha hafhu ra sa tendele vhaṋe vha zwipoto vhane vha rengisela vhana halwa . 
Pfanelo dza mutheo na dziṅwe mbetshelwa dza ndayotewa ndi zwa ndeme kha nyimele ya vhulayi ha mugudi , fhedzi a si dzone nḓila dzi dzoṱhe dza mulayo dzi shumaho  . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe . 
Mishumo na pfanelo dza vhashumi , sa zwe wa ṋekedziswa zwone khavho kha Mulayo , zwo sumbedzwa  . 
Muṅwali uri khana ya iḽi buka yo vha i thavha . 
Zwishumiswa zwa mbekanyamaitele zwa u ṱuṱuwedza sekithara ya phuraivete u shandukisa phetheni dza vhuṋe zwi tea u katela garaṱa dza u kora kana dza zwikoro , ndaulo dza u renga , nzudzanyo dza ḽaisentsi ( u fana na dza kha vhudavhidzani na migodi ) na ndambedzo ya mveledziso  . 
Ndo vhuya nda lingedza u namela donngi nahone ndi tshi khou ḓa nazwo zwavhuḓi u swika donngi i tshi mposa tshiṱakani tsha mipfa . 
Hu ḓo vha na u amba na vhoramafhungo ho khetheaho nga Ḽavhuvhili , 14 Fulwi 2016 u ṋetshedza zwiṅwe zwidodombedzwa nga ha mbekanyamushumo ya Ḓuvha ḽa Vhaswa . 
Maan ḓa a ramulayo malugana na khumbelo ya c U vhona uri hu vhe na nila ya u tandululwa phambano dza ifhasi kha mbumbano ya lushaka yo themendelwaho phana ha u dzhenelela nga yone ine na u dzhenelela hune ha a nga murahu nga Minisia  . 
Khothe i nga engedza dziṅwe nyimele dzine ya vhona dzi tshi pfala uri hu tsireledzwe na u fha tsireledzo , mutakalo na ndondolo ya muhweleli , hu tshi katelwa ndaela ya u- a dzhia zwihali na zwihali zwa khombo zwine muhwelelwa a vha nazwo kana zwi re nga fhasi ha ndango yawe , sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 9 ; na b uri muofisiri wa vhudziki a fhelekedze muhweleli kha vhufhethu ho ṱaluswaho u itela u thusa malugana na nzudzanyo dza u dzhia thundu . 
Henengei vhutukani vha funzwa mikhwa ya Tshivend(a na matshilele ot ( he a Tshivend(a  . 
Kha ri ambe Kha ri sedze tshifanyiso ri ambe nga zwine ra khou vhona . 
B vhathu hu na zwine vha shenga ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Hezwi zwo ita uri ri dzhie tsheo ya u shumana na tshiimo na ndivho ya muvhuso , nahone izwi zwi do itwa musi hu tshi iwa kha 2009 . 
Ri ṱuma thangi kha mudzi wa ipfi kana kha tsinde ḽa ipfi ri tshi vhumba ipfi ḽiswa . 
Khabinethe yo ṱangana ngei Union Buildings nga Ḽavhuraru ḽa 26 Lambamai 2017 , nga madekwana a ḓuvha ḽe ha vha hu tshi khou vuwa hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Mbofholowo ya lushaka ya vhu 23  . 
Kha thebuḽu i re afho fhasi ṅwalani phambano ṱhanu dzi re hone vhukati ha mivhuḓahaya na mivhuḓaḓaka . 
Tshumisano yavhudi vhukati ha zwigwada zwi kwameaho ndi zwone zwine zwa vhumba mutheo wa khethekanyo iyi  . 
Zwi ḓi fana-vho na uri vhuhulu ha dziwadi vhu nga ita uri miraḓo ya tshitshavha i kundelwe vhukuma u ḓa miṱanganoni i no farelwa fhethu hune ha pfi ndi vhukati  . 
Sa zwo ambiwaho mathomoni , ari nga koni u swikelela zwipikwa zwashu zwa u humisela hafhu  . 
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho , vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho . 
Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Phresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga si wane mbuelo iṅwe na iṅwe ya yeneyo ofisi , nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso . 
Muthihi wa vhaongi vhashu vho ṅwaliswaho u ḓo vha kwama tshifhinga tshoṱhe u amba navhone nga ha mutakalo wavho na thaidzo dziṅwe na dziṅwe dzine vha khou ṱangana nadzo . 
Muvhuso u tshe wo ḓiimisela u tandulula zwithivheli zwa tswikelelo kha pfunzo ya nṱha , na u sedza phanḓa kha u khunyeledza thandululo iyaho phanḓa kha ndambedzo ya pfunzo ya nṱha . 
I mulayoni lwa miṅwedzi ya ṱahe u bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa  . 
Izwi zwi nga katela tsireledzo ya u dzula lwa mulayo ( u vha muṋe ) hu tshi dovha ha vha na dziṅwe nḓila dzi fanaho na u rennda  . 
Vha thivhele mavu u ita magwada nga u thivhela mitshini mihulwane u fhira vhukati ha masimu . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i fanela u sumbedza zwifhinga zwine muṱoḓisisi a ḓo vhiga khavho sa muṋetshedzi wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala nga ha tshiimo tsha thandela ya vhushumisamupo na mbuelo dzi yelanaho na zwenezwo  . 
Phurogireme ya ḓuvha i na zwipiḓa zwiraru , ndi nyito dzo rangwaho phanḓa nga mugudisi , nyito dzo ḓoweleaho na dzine dza itwa nga vhagudi kana mitambo ine vhagudi vha sokou ḓithomela na u ḓitambela . 
Vha nga si wane kana u lingedza u wana matheriaḽa kana mafhungo nga nḓila iṅwe na iṅwe hu si u ṋewa nga vhuḓiimiseli kana u ṋetshedzwa nga kha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Arali khumbelo yo tendiwa , senthara ya ndingo i ḓo vha ṋekedza thendelo  . 
Hezwi zwi ḓo vha nga tshivhumbeo tsha vhatshimbidzi vha tshi dzudzanya wekishopho ya vhukoni ha komiti ya wadi ine vha tea u ita vhugudisi ha ha hone  . 
U vha na vhuḓifhinduleli tshitshavhani : U vha na nḓivho na u fhindula kha zwa matshilisano . 
Ri ḓo vha rumela izwi nga Ḽara ṅwaha muṅwe na muṅwe uri vha kone u dzhia tsheo hu na tshifhinga u itela ṅwaha u ḓaho  . 
Ndi zwifhio zwine a vhona zwi zwone zwiitisi zwihulwane zwa u bvelaphanḓa hawe ? 
A zwi fushi u ḓivha fhedzi uri vhafumakadzi vha khou dzhenela kha mushumo , vhunzai ha u dzhenela havho na tshenzhemo , hu nga vha kha miṱangano ya tshitshavha , kiḽasini ya tshikolo tsha murole wa fhasi kana sa mushumisi wa tshumelo dza vhathu , zwoṱhe ndi zwa ndeme  . 
Ro pfa mbilaelo dzi bvaho kha dzikhamphani ngaha u lenga u wana visa kha vhashumi vha na vhukoni vha bvaho mashangoni a seli  . 
Inwi na khonani dzaṋu lingedzani u kandana mirunzi . 
Hu nangiwe ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimele ya pfunzo ya nyonyoloso ho fanelaho . 
Mulayotibe u lilela u khwaṱhisa nzudzanyo dza mivhuso yo ṱanganelanaho na mavhusele a dimokirasi . 
Ri dzhiela nṱha vhukuma mushumo muhulwane wo itwaho nga dzangano kha u lwela pfanelo dza vhathu , vhulamukanyi na ndinganyo  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Vhupulani ha Fhethu ha Maḓanzhe wa 2015 . 
Vhadzudzanyi vha mumatsho vha ḓo badela nga maanḓa u tshinyadzwa ha ḓorobo khulwane nga nḓila iyi  . 
Hune munekedzi wa tshumelo a sa divhadze vhaaluwa hu tshe na tshifhinga uri tshumelo i do imiswa , zwi nga dzhiiwa hu u tambudza kana u pfuka pfanelo dza vhuthu  . 
Vho Mme Nzimande vhe vha vha vha tshi funwa vhukuma vho fara miṅwaha ya 90 ṅwedzi wo fhiraho  . 
Ndi riṋe shango ḽa vhuvhili kha ḽifhasi ḽoṱhe kha e a fara tshiphuga tsha ḽifhasi tsha khirikhethe , ragabii na bola ya milenzhe  . 
Muhasho wa Vhudavhidzani u ṱanganedza phethishini , vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo  . 
U hanedzana natsho ro ḓo ṱoḓa gundo u kuvhanganya tshivhalo tshi gonyaho tsha vhathu vhashu  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha dziṅwe khamphani khulwane u edzisa tsumbo yo itwaho nga GE . 
Kha thandela idzi ngudo dzoṱhe o teaho o ṱanganela kha thandela dzo tiwaho u khwaṱhisa mveledziso i vhonalaho nahone yo ḓiimisaho  . 
Kha Themo ya 3 vhagudi vha nga kona u shuma na u ṱalela . 
Phophi o vha e muthu wa vhuhali we a kunda Vhangona , Maguvhutswera na dzin(we tshakha  . 
Vha humbule : Kha nyimele iyi , vha badela mutengo wa mualuwa kha muunḓiwa uyu . 
Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi  . 
U pulana hu nga vha hone fhedzi arali vhathu vha wadi vha tshi ḓivha uri u pulana hu khou itea na uri mihumbulo na kuvhonele kwavho zwi khou ḓadzisa ndeme ya u bveledziswa ha pulane ya wadi  . 
Vha ḓo itwa ndingo dza mato sentharani ya u lingela . 
Maitele aya a khou lavhelelwa u vha o khunyeledzwa nga Fulwi 2001  . 
NDB i ḓo khwaṱhisedza tshumisano vhukati ha mashango ane a vha miraḓo ya BRICS na uri i thusedza kha zwine zwa itwa nga zwiṅwe zwiimiswa zwinzhi zwa masheleni . 
Muthu ane a vha a tshi khou shuma vhuimoni ha muwe muthu na u ita khumbelo vhuimoni ha onoyo muthu  . 
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani , na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani . 
Ndeme yo Engedzwaho wa 1991 Mulayo wa vhu 89 wa 1991 Value Added Tax Act of 1991 , sa izwi vharengisi vha tshi nga dzhenisa mulayo wa ndeme yo engedzwaho kha mbadelo dzoṱhe dzo tiwaho u ya nga idzi ndaulo . 
U vhona uri tshitshavha tsho lugaho tshi ṱoḓa u fhungudzea ha u sa lingana , nga u swikelela zwikhala zwa ikonomi kha vhoṱhe na u bvelaphanḓa na u shumisa masheleni a muvhuso hu tshi itelwa vhashai  . 
Hezwi ndi zwavhui ngauri zwi ea vhathu vhohe maana ho sedziwa nila ye kale zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngayo  . 
Yuniti ya Bindu a Midia dzo Vhalaho dza u bveledza vhuimo ho teaho ha u swikelela hoea dza midia dzo vhalaho dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe nga u vhukuma mbekanyamaitele , thikhedzo ya mbetshelwa ya tshumelo na u langulwa zwavhui ha zwishumiswa  . 
A zwi konadzei u thivhela nyimele dzoṱhe dza dziMSD , ngauralo u vhiga tsumbadwadze nga u ṱavhanya , dzilafho ḽo teaho na u rihabiḽitheithiwa ndi zwa ndeme  . 
Tshipiḓa tsha 1 tshi ṋetshedza mafhungo a murahu nga ha pfanelo dzavho khathihi na u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo . 
Izwi zwi d(o ita uri vha kone u shela mulenzhe kha u bveledza pho(lisi dzine vha d(o tama u dzi vhona dzi tshi khou shumiswa  . 
Tshitshavha tshi fanela u bvela phanḓa na u tamba tshipiḓa tshatsho tsha u hwesa muvhuso vhuḓifhinduleli fhedzi tshi fanela u ṱanganela kha nyito dzi konadzeaho u swikelela ndivho dzi fanaho  . 
Kha ri ite nyito Wanani ni tangedzele tshifanyiso tshi no fana na tsha u thoma . 
Mivhigo ya zwirathisi i sumbedza-vho na vhushaka vhukati ha vhuloi na vhukoni ha u shumisa maanḓa a sa pfesesi ( vhuloi ) kha u vhaisa vhathu na ndaka yavho . 
Vhavend(a vho sinyutshela uri ndi ngani Vhangona vha tshi ya Dzat ( a u suma u dzama ha Dyambeu  . 
Zwikili zwa u thetshelesa zwa ndeme zwi thusa vhagudi u ḓivha ndeme na vhuvha zwo angaredzwaho kha zwibveledzwa na khaedu kha luambo lwa u fhuredzela na u dzhia sia . 
A ri na vhuṱanzi na vhuthihi ha uri madokotela o dzhenelela vhukuma kha u tambudza , nga nnḓani ha nyimele nthihi yo bulwaho mulovha , fhedzi avho ngo bviseli khagala u tambudziwa musi hu na vhuṱanzi ha uri ho itea  . 
U thoma u dzhiela nzhele nyito dza mibvumo ya foniki , hu funzwe ḽeḓere 1 -2 vhege iṅwe na iṅwe na u ḓivhadza u fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho . 
U shanduka ha khamphanni iyi zwo ita uri hu vhe na nyaluwo khulwane ya tsumbathengo na mukovhe lwa u tou thoma ubva nga 2011 ya 245 senthe . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani vhulamukanyi . 
Tshifhinga tsho fhelaho , tsumbo : O vuwa thovhoni nga matsheloni . 
Ngeno ro dzula ro ṱalifha , a hu na mbuno i tikedzaho nga hetshi tshifhinga ya u dzinginya uri tshibveledzi itshi tshi bvelela hafhu nga tshifhinga tsha mutambo  . 
Arali vha balelwa u badela tshelede i ṱo ḓeaho nga ḓuvha ḽo sumbedziswaho ḽa mbadelo , vha nga humbela u ita ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u i badela  . 
Zwi nga itea uri Close corporation i vhe yo aluwa zwihulwane nahone uri i aluwe i tshi ya phan ḓ a , vhafaramikovhe vha nga tea u engedza masheleni a vhubindudzi kha CC  . 
Tshomedzo , Dzikhopi dza dzimbudziso dza tsaukanyo ya zwa mbeu vhatholi vha tea u vha na vhukoni ha u fara luḓi lwa vhunna  . 
Nḓivhadzo ya tsheo nga ha khaṱhululo Vha ḓo ḓivhadzwa nga u tou ṅwala nga ha tsheo malugana na khaṱhululo ya nga ngomu . 
Tsumbanḓila dzi sumbedza uri ndi ngani u tshi vha na tshikhala , zwine zwa katela u lovha na u litsha mushumo ha muraḓo  . 
Ndayotewa i sumbedza zwithu zwoṱhe nga ha muvhuso na milayo nga ha uri maanḓalanga a shumiswa hani , ndi nnyi ane a shumisa ayo maanḓalanga nahone ndi nnyi ane a a shumisa kha u vhusa shango  . 
Muhasho u ḓo sedza khumbelo yavho wa dovha wa vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza khumbelo  . 
Mbadelo dzo tiwaho dzo nweledzwa zwavhui kha Tshipia 11 tsha Nivhadzo ya Muvhuso ( R187 ) yo anadziwaho kha Gazete ya Muvhuso ya dzi 15 Luhuhi 2002  . 
Tshenzhemo i ḓo sumbedza u vha na mushumo kha dziṅwe sisteme dza pfunzo dze dza livhiswa kha u bveledza pfunzo i katelaho  . 
Maitele a khou ongolowa na u netisa na uri hu na u tendelena nga u angaredza uri maitele a murengi o tou ḓiimiselaho na murengisi o tou ḓiimiselaho a yo ngo vha yone nḓila ya vhuḓi ya u fhindula hei mbudziso . 
Yuno yo ta ḓuvha ḽa 13 Fulwi sa Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Ndimuwo ya Vhualbino . 
Milayo ya GEMS  . 
Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka zwi ḓḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓḓila yo randelwaho kha Mulayotewa  . 
Mushumo wa PSC wo kungedzelwa nga kha u thetsheleswa ha tshitshavha , miṱangano na dziwekishopho  . 
Vhashumi vha tea u ṋetshedzwa vhugudisi kana u pfumbudzwa nga ha maitele o tsireledzeaho a mushumoni a mushumo kana nyito iṅwe na iṅwe hu tshi katelwa na maga a thusoṱhanzi  . 
Maitele ndi mutevhe wa zwiito , zwoṱhe zwi vha zwo livha kha u swikela kha ndivho  . 
Mushumo wa 2 : Kha vha ḓadze thebulu u ya nga nyambedzano yavho  . 
Sekhithara khulwane u fana na mutakalo , pfunzo , mapholisa na vhupileli zwi na vhupfumbudzi vhu bvaho kha sekhithara dzazwo na mbekanyamitele dza pfunzo , mihanga ya zwa ndaulo na zwiimiswa zwa nḓisedzo  . 
Munthu muṅwe na muṅwe a shumisaho website iyi ( mushumisi ) u tea u i shumisa nga fhasi ha milayo yo tiwaho kha ino nḓivhadzo  . 
U phaḓaladza mafhungo oṱhe vho ḓitika nga mbuno hu si ni nga u tou humbulela  . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso kana dzangano ḽi lambedzaho ḽa shango ḽavho . 
Shango ḽa Malawi ḽo thoma kuitele kwa u lavhelesa mulayo wa zwa vhuloi . 
Mura ḓo wa Khabinethe ya Vunḓu wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva  . 
Mvelele dzoṱhe na vhathu vhanzhi , vha tshila matshilo o amaraho zwiṱori . 
Khonadzeo ya uri zwiṱhavhane zwi vhangaho zwitzhili muvhilini zwa ḓisaho mutshinyalo muhulu zwi ḓo shumiswa zwo engedzedza u mbilaelo ya tshitshavha na u vhea mafhungo a zwa mutakalo oṱhe kha adzhenda ya tsireledzo  . 
U khakhiswa ha milayo na zwidayo zwi tshimbidzanaho na afho hu dzhenwaho ngaho na tshomedzo dza kha zwiṱirathedzhi zwa vhundeme ha lushaka zwi tea u shumaniwa nazwo ho tou khwaṱhiswa hu si na u shavha kana u takalela muthu . 
Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe , huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa  . 
Naa ḽeri dzo shumiswa zwavhuḓi malugana na u ita mushumo ? 
Vhagudi vha kuvhanganya mafhungo u fhindula mbudziso . 
Vhathu vha shela mulenzhe nge vha vha na zwine vha ḓisa mushumoni , sa tsumbo , zwanḓa ngeno muthu a tshi ḓo ṋewa zwiḽiwa , tshelede na zwiṅwe-vho zwi no vhanḓea  . 
Zwi a leluwa u shumisa muhumbulo we wa dzhiiwa wa kuvhonele kwa zwithu nga zwigwada u fhirisa u didina nga u ditodela na u lwa na ndowelo ine muthu a vha nayo  . 
Zwithivheli zwa tshifhinga nyana na u khakhisea zwi khou bvisiwa matsheloni a ṋamusi na vhuendi vhu ḓo kona u tshimbila zwavhuḓi kha masia oṱhe , sa zwe zwa vha zwi zwone phanḓa ha musi hu tshi vha na mulilo  . 
A hu na maṅwalo ane a fanela u ḓiswa thwii ofisini ya vhashumi  . 
Kha vha ṱanganedze kuṅwalele kwa maḽeḓere kwo teaho na u sia 4 4 zwikhala nga ngona . 
Mbonalelo ya mato a re mangilasini i vhonala kha zwifhatuwo zwashu  . 
Nyangaredzo ya R61 miḽioni ya ndaka iyo yo lozwelwa Muvhuso . 
U guda pfunzo : Rekhodo ya fomaḽa ya zwe zwa bveledzwa tshifhingani tsha saikili ya thandela i ḓo vha mutheo wa tsedzuluso dzi no ḓo ḓa muṅwe musi nga murahu khathihi na pfunzo i no ḓo shumiswa musi hu tshi shumiwa thandela dziṅwe-vho  . 
Nazwino , hezwo zwi khou yela thungo vhukuma ha luswayo  . 
Kha vha ambedzane nga ha tsheo yavho ya u litsha na khonani na mashaka vha vha vhudze vha vha tikedze . 
Ano mad(uvha a zwi tsha nga kale he mufu a vha a tshi vhulungwa hu songo lindelwa mafhelo a vhege sa zwine zwa vha zwone ano mad(uvha  . 
U topola mafhungo ane vha tama u rera na tshigwada nga vhuḓalo  . 
Vhathu vhane zwazwino vha dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe  . 
A zwi tou vha zwa ndeme u vhulunga rekhodo mushumo wa vhagudi vhoṱhe kha mushumo woṱhe wa Zwkili zwa Vhutshilo . 
Vha ḓo kumedza ḽaisentsi yavho ya mashango a nnḓa kana phemithi ya u reila musi vha tshi tanganedza ḽaisentsi yavho ya Afrika Tshipembe . 
Maga aya o vha e kha tshivhumbeo tsha u kombetshedza na milanga  . 
Muvhuso a u nga aweli u swika u tshi swikelela tshipikwa itshi sa zwe zwa bulwa kha Thendelanomviswa ya Mbofholowo nahone zwo kuvhatedzwa ngomu ha Mulayotewawa Pfanelo ngomu ha Ndayotewa , ine ṋaṅwaha yo fara miṅwaha ya 20 u bva tshe ya ṱanganedzwa . 
Khomishini i na maanḓa , sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo , ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme , zwi tshi katela , maanḓa a u monithara , u ṱoḓisa , vhuṱoḓesi , u funza , u ita khuwelelo , u ita nyanḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele , vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi  . 
Milayo yoṱhe i fanela u shuma fhasi ha Mulayotewa  . 
U ita khumbelo zwi nga dzhia maḓuvha a 7 kana u fhira zwi shi ya nga tshivhalo tsha khumbelo na u ḓiswa kha khumbelo dzi nga ngona . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo . 
Ndi tea u lindela phindulo tshifhinga tshingafhani ? 
Ofisi ya zwa badani i ḓo ṅwala tshanduko ntswa dza goloi kha National Traffic Information System  . 
Dugudzha o amba uri o rumelwa nga Mpho  . 
Zwi ya nga ḓuvha ḽine ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ya ḓo thetsheleswa ngaḽo sa zwe zwa tiwa nga muṅwaleli wa khothe . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri u funza girama ndi u itela uri luambo lu shumisiwe zwavhuḓi ; zwenezwo zwa amba uri mafunzele avhuḓi ndi a u i funza i kha nyimele . 
Nyimbo na u tshina zwi tshimbila zwot ( he  . 
Ho tou topolwa nḓivho na zwikili zwa ndeme zwa mushumo une wa katela themo ya 1 , 2 na 3 ya ṅwaha wa tshikolo . 
TSHITSHAVHA NGA U ANGAREDZA HOṰHE ḼIFHASINI TSHI SENDEKA MBONALO YATSHO KHA MUVHUSO NGA MBONALO NA NDEME YA TSHUMELO TSHINE YA TSHENZHELA ZWANḒANI ZWA VHASHUMELI VHA MUVHUSO  . 
Tshiṅwe tshifhinga zwitatamennde hu si mbudziso zwi a shumiswa sa matsinde , fhedzi hu tendiwa uri mbudziso dzi thusa mufhinduli uri a sedzese nga u ṱavhanya nga maanḓa na u vha khagala kha tshiteṅwa  . 
A vha ise khumbelo ya tshanduko kha Vhaṅwalisi vha Zwiimiswa zwa Pfundzo dza Nṱha nga murahu ha miṅwedzi ya 12 musi tshanduko dzo dzinginyiswaho dzi sa athu u thoma u itiwa . 
Hezwi zwi khou thusa kha u dzika ha mashumele na mafarele a masheleni kha Eskom . 
Lu anetshela tshiṱori tshi re na mulaedza na pfunzo . 
Mafhungo a tea u haṱulwa u ya nga ha dzangalelo ḽa nnyi na nnyi hu si ndeme ya vhubindudzi  . 
Application for an import permit ( Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ) Fomo a dzi wanalei online . 
Nyombedzelo i ḓo vhewa kha u vhuedzedza maitele o khwaṱhaho a tshifhinga tsha vhutshilo havho tshe vha tshifhedza tshikoloni ane a vhonala a tshi khou shavha kha murafho washu muswa  . 
Naho khothe yo amba uri u tenda kha zwa vhuloi zwi a dzhielwa nṱha nga mulayo musi muhwelelwa a tshi humbela u fhungudzelwa tshigwevho , yo fhedza yo hana vhuḓiimeleli ha u kwatiswa nga u humbulela uri mme vha a lowa , ngauri vhutshinyi a ho ngo itwa nga tshifhinga tshenetsho tsha musi mafhungo a maṋu  . 
Vhut ( ambo uho ho vha hu ha u pembelela mvelele na sialala zwa Vhavend(a  . 
Ndi tama u livhuwa dzanga kha muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki kha vhurangaphana havho , musi vho kona u ramba vhuimeleli ha zwa mishumo vhu bvaho kha zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe na vhu bvaho kha Yunioni ya Vhalimi vha Lushaka ( NAFU ) uri vha dzhenelele musi hu tshi waliwa nila dza mashumele dzine dza o tevheliwa siani a zwa vhulimi  . 
A nga kha ḓi nanga mudzulatshidulo wa muṱangano ane a nga vha mukhantselara wa vhuimeli ha ndingano kana muraḓo muṅwe-vho wa Komiti ya Wadi  . 
Ndi zwifhio zwine vha ḓo ṱoḓa u bvela phanḓa na CBP ? 
Tshandukiso dza mbekanyamaitele dzi tea u itwa zwavhuḓi zwo thewa kha tshenzhemo na vhuṱanzi u itela uri shango ḽi so ngo bva kha ndivho dzaḽo dza tshifhinga tshilapfu  . 
A huna muthu a sina ḽaisentsi o tendelwaho u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho  . 
Munango wa ḽobi u livha kha munango wa Miraḓo  . 
Zwenezwo ri khou livhana na lutsinga lwa vhuraru luswa lwa khethekanyo ya thekhinoḽodzhi  . 
Maitele aya a gudiswe vhagudi musi vha tshi ṱangana na ipfi ḽi no konḓa . 
Ndi tshiṱori tsha kholekhole . 
Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 . 
Khumbelo ya thendelo ya FPE i nga dzhi ḓuvha ḽithihi uya kha mararu kana u fhira , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa . 
Mishumo nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka i anzela u tevhela mutevhe u re afha fhasi  . 
Sa shango ḽine ḽa kha ḓi bvelela ḽine ḽa tou vha vhukati ha ikonomi yo ṱangananaho , ri vhona mushumo washu sa u ranga phanḓa na u sumba nḓila ikonomi na u dzhenelela kha dzangalelo ḽa vhashai , ro ṋewa ḓivhazwakale ya shango ḽashu . 
Ni tea u sa tamba musi ni tshi kha ḓi amba na uyu muthu . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa , nga tshumisano na vhaimeli vhawo mashangoḓavha , u thusa na u eletshedza mashaka a mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashangoḓavha  . 
Vhagudi vha tea u ḓidzudzanya nga u vha na tshomedzo dzi ngaho sa penisela na mabammbiri a u ṅwalela . 
U ola zwifanyiso zwa zwithu zwe zwa vhekanywa . 
U lavhelesa U thetshelesa mbudziso dzi sa konḓi na nḓivhadzo a kona u i fhindula nga nḓila yone . 
Hu si fhedzi ngauri mihasho iyi yo vha i na ṱhahelelo ya vhashumi , fhedzi na uri khakhathi na u shushedza zwo livhiswaho kha vhashumi nga vhashumi vhe vha ṱereka  . 
Ndingo dza phatholodzhi na radiolodzhi dzi tea u elana na fomuḽari ya GEMS ( mutevhe wa ndingo dzo themendelwaho ) dza Sapphire kana Beryl na u ṱoḓa vhurumelwa u bva kha GP ya netiweke . 
Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu . 
Maḓuvha ane masipala wa ḓo ya tshitshavhani uri Komiti dza Wadi dzi nga tama u shela mulenzhe kha zwi fanaho na Pulane ya Mveledziso ya Ṱhanganelo na mugaganyagwama wa ṅwaha  . 
Vhuimo na ndivho dza vhurangaphanda ha siala zwi tea u pfeseswa zwavhudi phanda ha musi vhu tshi shumisaniwa naho . 
Ri wana mini kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipuka izwi ? 
Arali mutholi a muhasho wa muvhuso nahone a sa koni u ṋekedza luṅwalo ulwo , shango ḽavho li nga ṋekana nga ulwo luṅwalo . 
Muthu o fariwaho u dzhiiwa a si na mulandu u swika a tshi waniwa mulandu nga khothe ya mulayo  . 
Khwiniso i ḓo khwaṱhisedza u shuma ha mimasipala ya tshiṱiriki malugana na u wana vhukoni ha mveledziso na vhukonanyi ha nzudzanyo ya ndangulo ya tshinyalelo . 
Hu u itela uri nga kupfesesele uku , thaidzo dza CBNRM dzi nga vhewa nga ndila yavhudi , na uri hu vhe na mvelaphanda khulwane . 
Musi yo aniwa yo bua yo tikiwa nga luvhondo , bannda a muvhala mutswuku i fanela u vha i kha tshana tsha monde tsha vhavhoni ngeno thanda i nha  . 
Ndi afha Tshilume a tshi vhulaha vhan(we a sia ene Tshivhi na vhan(we vhalanda vhat ( uku  . 
Hafha hu vha hu sa khou sedzwa uri vhana vho malwa nga mulayo wapo kana wa sialala kana a si vhana vha malofhani  . 
Pulane dza u dzhenelela ha shishi dzi tea u dzula dzo lugiswa dzi kha shedulu ya u tou thoma nahone u bvelaphanḓa ha thandela hu tea u vhudzwa vhadzhiamikovhe nga huswi  . 
Vho thomaho na iyi ṱhoḓisiso vho amba uri Mulayo u khou vha thivhela u ḓiphiṋa nga pfanelo dzavho dzo tsireledzwaho kha Ndayotewa - kha iyi nyimele , pfanelo dzavho ndi dza mbofholowo kha vhurereli , mbofholowo ya vhuḓibvukululi , ya u eḓana , tshirunzi , tsirereledzo,na pfanelo yavho ya u nanga na u ita zwine vha funa Afrika Tshipembe  . 
Dzhenela kha Vhupfiwa nga Vhathu vhu itwaho nga Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka  . 
Arali aya mafhungo a sa wanali , dziṅwe mbilo a dzi nga badelwi kana dza badelwa dzi songo fhelela . 
Mawanwa a muvhigo wa tshiimiswa tsha The HelpAge u sumbedza u kwamea ha ndaulo ya zwa vhuloi  . 
Hu dovha ha vha na zwikhala zwa pfunzo ya thusedzo , arali zwo tea  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli  . 
Ri ḓo dovha ra shumana na Milayotibe ya tshandukiso ya zwa vhulamukanyi nahone ri ḓo ambedzana na vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa Ri ḓo khunyeledza tshiṱirathedzhi tsha u khwinifhadzwa ha ndangulo ya mikaṋoni na vhudziki  . 
Ngauralo , u dzudzanya samithi yavho , ho vha hu tshi ḓo vha hu songo vha hone kha tshifhinga tsho teaho sa tshino , musi shango ḽashu li tshi khou livhana na khaedu dza mikhwa ya tshaka idzi  . 
Kha nyimele nnzhi mihasho a i khou bvelela kha u amba mushumo wavho lwo teaho  . 
Heḽi ifa ḽo pfumaho ḽa vhuṱhogwa ḽi sumbedza Afurika sa sumbanḓila kha zwa saintsi na maṅwalwa , fiḽosofi na zwa vhubindudzi , zwe zwa thithiswa nga zwa u rengisa dziphuli na u lwela lupfumo lwa Afurika . 
U shumisa makhathi a zwino , makhathi o fhiraho , na makhathi a ḓaho nga nḓila yo fanelaho . 
Mutsiko wa malofha u songo linganaho kha tsinga dza malofha ( coronary arteries ) u nga vhanga nga u vhavhesa ha khana kana vhulwadze ha mbilu . 
Ngauralo , ri ḓo tea u sedza fhungo iḽi nga u swikisa ṱafulani Mulayotibe wa Mukovho wo Khetheaho nga u ṱavhanyedza u itela u kovhela tshipiḓa tshihulwane thikhedzo ya masheleni a R230 biḽioni ine Eskom ya ḓo i ṱoḓa kha miṅwaha i fhiraho 10 i ḓaho  . 
Zwiwo - matshilele , dzithaidzo , mutakalo  . 
U ṋetshedza tshumelo dza phurofeshinaḽa , u vhea na u ṱuṱuwedza thikhedzo kha zwiimo zwa sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso u bvelelaho na u tshimbidza milaedza ya muvhuso i pfalaho na u davhidzana na tshitshavha ngaha mbekanyamaitele , mbekanyamushumo dza kupuḽanele na tswikelo dza muvhuso  . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso tholwa ha Dzikhomishinari a langulwa nga Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso wa 1997 , une wa ṋetshedza ndaulo ya PSC na mafhungo a elanaho nayo . 
Vhagudi vha ḓi tea u dzhiela nzhele zwivhumbeo na fomethe zwo randelwaho . 
U balelwa havho u vha na vhana ndi tshone tshithu tsho itaho uri vha ṱalane na mufumakadzi wavho wa u thoma . 
Kha vha nwale mayeṱu a khhumbelo uya nga fomathi yo ṋekedzwaho nga ISS  . 
Kha u fheliswa ha sisiteme ya tshiṱalula na mveledzo khulwane ya dziḓorobo , thaidzo ya vhushayamushumo i vho tou vhonalesa tshoṱhe  . 
Nṱhani ha u lindela vhege mbili phanḓa ha musi vha tshi wana tshitatamennde tshavho tsha mbilo tshitevhelaho , kana u rwela luṱingo kha Senthara ya Ṱhingo kana u dalela webusaithi ya GEMS , vha nga shumisa luṱingoṱhendeleki lwavho u wana mafhungo a mbuelo dzavho a vhukuma nahone maswa maswa  . 
U ḓipfa hani nga bola ya milenzhe , mutambo we wa mu ita muḓivhalea ? 
IDP i dovha hafhu ya dzhiela ntha milayo ya kha lushaka na vundu , dzipholisi na dzimbekanyamishumo  . 
Hu na mabai a 75 ane miṱa ya tea u kovhekana u lingana . 
Arali khumbelo i songo konadzea , nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓḓi dza uri i konadzee , Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo  . 
U fhungudza hu fana na u dzhenelela  . 
Kha vha fhe ngeletshedzo kha feme ya kushumisele kwa zwishumiswa zwa mupo . 
Mbuelo na Tshinyalelo zwa Muṱa bugu dza tshikolo  . 
Khophi dzo phirinthiwaho dza resithi . 
Thikhedzo ya zwibveledzwa na thekhinikhaḽa yapo i khou wanala kha mashango aya  . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani mveledzwa dza zwiṅwe zwidzidzivhadzi zwi zwa tshifhinga tshipfufhi ngeno zwiṅwe zwi zwa tshifhinga tshilapfu  . 
Mishumo i ḓo sikwa kha zwa vhubveledzi , u putela , u phaḓaladza na u dzhenisa nga hetshi tshifhinga  . 
O vha a tshi tou mu lidzela khombole  . 
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro ita zwinzhi u lwa na itshi tshiwo nga miholo ya matshilisano . 
Mutandululi kana muthu muṅwe na muṅwe o mu imelaho ha nga ḓo bvisela khagala mafhungo maṅwe na maṅwe o waniwaho nga kana ho imelwa Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo , kana o dzudzanywaho u bva kha mafhungo o waniwaho nga kana ho imelwa Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo kha SARS , nga nnḓa ha musi a tshi ṱoḓiwa uri a ite mishumo i re nga fhasi ha Mulayo  . 
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa nyengedzo , English , sa Luambo lwa u Guda na Funza kha Gireidi ya 4 . 
Hu na zwiṱepisi zwa u gonya zwivhili kha masia a munango wa ḽobi zwi livhaho kha gaḽari ya tshitshavha , gaḽari ya midia , bai dza Vhadipulomati na ofisi . 
Mafhungo nga ha nḓisedzo ya tshumelo a tea u vhigwa murahu kha vhaṋetshedzatshumelo na kha avho vhane vha vhuelwa nga nḓisedzo ya tshumelo  . 
Miṱa i rangwaphan ḓa nga vhalala kana tsiwana  . 
Muvhuso wa ḽiberaḽa ngei Germany u khou ṱangana na miṋaṋo mivhili , muthihi kha fhungo ḽa mbofholowo ya vhurereli na ḽiṅwe kha u swikela ha vha si vhanzhi kha sia ḽa tshitshavha  . 
Vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u shumisa maga o livhiswaho kha u bvela phanḓa na u shandukisa sisiteme ya vhulamukanyi u itela u tsireledza na u alusa kana u phuromotha pfanelo dza vhapondwa , hu tshi khou tevhedzelwa mbofho dzine dza vha nga fhasi ha zwishumiswa zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshaka u fana na Mulevho wa UN wa Milayo ya Ndeme ya Vhulamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya maanḓa na Ṱhumetshedzo ya Tsireledzo na Pheliso ya Dzinndwa kha Vhafumakadzi na Vhana u swika kha Mulevho wa SADC wa 1997 nga ha Mbeu na Mveledziso . 
Ro ita mvelaphanḓa dza ndeme miṅwahani ya 15 yo fhiraho ya mbofholowo , khaedu nnzhi dzi kha ḓi bvelaphanḓa  . 
Iyi nyendedzi i ṋekedza mbuno ya u sedza nthihi u itela milayo ya ndeme ya ṋetshedzo ya themamveledziso i sa nyeṱhi ya masipala na nḓisedzo ya tshumelo  . 
Tshitendeledzi tsha u pulana tshi tea u bulwa khathihi na u dodombedzwa kha masipla muṅwe na muṅwe  . 
Iyi ndima i ṋea mudzedze wa zwipikwa na nḓila dza kupulanele kwo ḓisendekaho nga tshitshavha ( CBP )  . 
Vhatukana na vhasidzana vha a fana ? 
Khumbelo ya tsedzuluso iyi na zwe zwa ḓiswa zwo ita uri madzangano o fhambanaho a ri humbudze nga zwithu zwi kwamaho vhuloi kana vhuloi vhu si havhuḓi vhu re hone kha tshitshavha tshahu . 
Kha vha sedzese nga maanda vhathu vha shayaho kha tshitshavha . 
Manyoro a Group 2 ndi ane a vha na zwitshili u vhumba dzangano ḽa muṱanganelano  . 
U LINGA Tsivhudzo nyito ya u linga i si ya fomaḽa U amba na u thetshelesa : ( orala na nḓowenḓowe ) U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi sielisana na vhaṅwe a tshi amba na u vhudzisa mbudziso uri a pfesese . 
Dzilafho  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhutshilo  . 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuṋa , ndi ndivhanyiso ya mbekanyamaitele . 
Arali Minisṱa a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele ya Khabinethe , Phresidennde a nga ṱoḓa uri Minisṱa onoyo a ite uri ndaulo ya ofisi I anane na yeneyo mbekanyamaitele . 
Dziaphili na dzitsedzuluso ndi maitele ane a nga shumiswa kha u itela khaedu khathulo ya khothe thukhu hu u itela uri khathulo i lulamiswe kana i vhetshelwe thungo  . 
Zwi dzhia tshifhinga tshi ngafhani uri miraḓo ya Komiti ya Wadi vha kone u bveledza mishumo yavho nga ṋdila i fushaho ? 
Lutevhedzi ulu lu tea u khwiniswa , u unḓa na u bveledzwa nga maitele  . 
Milayotibe yoṱhe ya zwa Masheleni I fanela u dzhielwa nṱha hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75 . 
Komiti iṅwe na iṅwe i nga tshea malugana na lushaka lwa komiti ṱhukhu na dziphotifoḽio dzine ya ṱoḓa kha wadi yayo  . 
Arali vhathu vho thalangana kana vha tshi dzula kule na kule , zwi do dura u netshedza fhethu henefho mutshini wa u rengisa garata dza mudagasi  . 
U itela uri SAX i tshimbimbilelane na SOE zwine zwa vha zwiimiswa zwa tshitshavha zwihulwane na u ita uri hu vhe na khonadzeo ya u shanduka kha ndambedzo na u ḓidzhenisa ha zwiimiswa zwa phuraivethe , SAX i nga kha ḓi shandukiselwa kha khamphani ya tshitshavha  . 
Zwibveledzwa izwi zwi dzhiiwa zwi tshi bva kha zwishumiswa zwinzhi vhukuma zwo ṅwalwaho , na zwi vhonalaho , nahone zwi nga katela zwipiḓa zwi bvaho kha nganea , nganeapfufhi na athikili , khungedzelo , girafu , khathuni , zwinepe na zwinepe zwa fiḽimu . 
Ya vhuvhili , ine ya vha yone khulwane , ndi ya uri masheleni e a tetshelwa thandela a shumiswe nga ngona khathihi na zwiṅwe zwiko zwe zwa vhetshelwa u swikela zwipikwa zwa thandela  . 
Mueletshedzi wa thero u tea u modereitha tsumbo yo nanguludzwaho ya mishumo iyi musi a tshi dalela zwikolo zwawe u khwaṱhisedza maimo a mishumo na u modareitha ha nga ngomu . 
Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo . 
Ngauralo , hu khou themendelwa uri , hune zwa konadzea , vhagudi kha Vhuimo ha Nṱha vha tea u gudiswa zwiteṅwa zwithihi kha vhuvhili ha nyambo dzine dza ṋekedzwa kha tshikolo henefho kha mumono wa vhege mbili . 
Khabinete i fhululedza Thimu dza bola ya milenzhe Bafana Bafana na Banyana Banyana Thimu ya Khirikhethe ya Proteas kha u wina havho kha bola ya milenzhe na khirikhethe . 
Khabinethe yo tendela u fhedzisiwa na u gazethiwa ha Tshiṱirathedzhi tsha vhuvhili tsha Lushaka tsha Tshomedzo ya Maḓi . 
U maanḓafhadza vhathu kha vhupo ha mahayani u kona u engedza tshikhala tsha u nanga havho dzinnḓu , na u khwinisa nyimele dzavho dza vhutshilo nga u kona u wana tshikolodo u bva kha vhahadzimisi vhane vha khou bvela phanḓa . 
Khabinethe i ṱuṱuwedzwa nga mvelele dza nyambedzano dzine dza khou bvela phanḓa vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha nḓowetshumo dzo rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Zuma nga kha Vhurangeli ha CEO ha zwa Muphuresidennde ha u fhaṱa fulufhelo kha ikonomi , u ṱuṱula nyaluwo ya ikonomi na u thivhela u tsitselwa fhasi ha maimo a tshikolodo a shango . 
Yo zwi sumbedza u vha yo khwaṱhaho nga tshifhinga tsha vilili ḽa zwa u tsela fhasi ha masheleni kha ikonomi ya shango ḽoṱhe  . 
Nḓila i ne Phalamennde ya ita ngayo vhulavhelesi vhu vhuedzaho kha u tevhedzwa ha thendelano dza dzitshaka na yone i tea u ṱolwa  . 
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita ? 
Kha maṅwe mafhungo a no khu bvela phanḓa , Khabinethe yo dzhiela nṱha u thoma ha Mulayo wa Khwiniso wa Muṱaṱisano une wa ita uri zwi vhe mulandu wa vhugevhenga kha vhalangi na ndaulo u shumisana kha u vhea mitengo , thandela na mimaraga . 
Maitele a Mveledziso ya Vhukoni ha Thekiniki ha Lushaka . 
Bodo ya Khaṱhululo i tea u shuma hu si na u dzhia sia na u sa dzhia sia , nahone i fanela u ḓiimisa nga yoṱhe  . 
Tshumisano i nga , vhukati ha zwiṅwe , thusa mashango a dzingu iḽi u bveledza mitevhe yo ṱanganelaho ya vhufa ha mvelele ya ndemekhumbulelwa yo tewaho nga u tsireledzwa  . 
Vhagudi vha shumisa u pfesesa havho nḓila dzine luambo lwa kona u fareledza vhushaka vhukati ha mubveledzi na muvhali . 
Nga dziphere vhadzheneli vha sedza mbudziso dzi re afho fhasi  . 
Mudededzi vha khethekanya vhagudi vha bva zwigwada zwiraru . 
Zwi vhea Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani vhukati ha adzhenda ya mveledziso ya 2063 ya mashango a Afrika . 
Mithelo ya vunḓu 228 . 
Muphuresidennde vho ita khuwelelo nga 2015 kha Mulaedza wa Lushaka , kha Tshigwada tsha Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhutsireledzi ( JCPS ) uri vha shumane vhukuma na khakhathi na migwalabo ya pfudzungule , Khabinethe i dovholola khuwelelo iyi hafhu uri avho vhane vha pfuka mulayo vha ḓo shumanwa navho nga tshanḓa tsha mulayo . 
Mumono muṅwe na muṅwe u ḓo ṋea nyito u itela uri vhagudi vha dzi gude , u vhala kana u ṱalela vhunzhi ha zwibveledzwa zwa oraḽa , zwa u ṅwalwa na zwa u vhonwa . 
Nga kha tshiṱirathedzhi itshi , ri lavhelela u ṅwalisa u bvelela hunzhi kha nndwa yashu ya u lwa na vhutshinyi vhuhulwane  . 
Muofisiri wa mafhungo u fanela u ḓadza fomo o imela muhumbeli a kona u vha fha khophi ya fomo yo ḓadziwaho  . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso fhedzi hu nga tshinwe tshivhumbeo , zwenezwo hu fanela u ṱanganyelwa mbadelo zwi tshi ya nga nḓila ye muhumbeli a thoma u ita khumbelo ngayo  . 
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya mvelelo dza u setsha hu songo tendelwaho nga mulayotewa  . 
I ḓo shuma sa tshiko tsha ndaka dzi sa sudzulusei dza Muvhuso , na u lavhelesa , tshiimiswa tsha ndango na vhulavhelesi ha Redzhisiṱara ya Ndaka isa Sedzulusei ya Muvhuso . 
Fhedzi i kwama mafhungo ane a vha tshidzumbe tsha muthu  . 
Riphabuḽiki I vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma . 
Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓu  . 
Fhedziha , o vha e na mbilummbi , na tshiṱuhu . 
Hu na khaedu mbili dzi kwamaho nzudzanyo ya shango amusi malugana na tshumelo dza thikhedzo  . 
U lavhelesa u aluswa ha mishumo ya HS nga kha tshumelo dza akhithekhitsha ya vhubindudzi i shumaho zwavhuḓi . 
Ndi ni tamela mashudu kha mushumo waṋu . 
U humbula nga ha mutevhe wa tshumelo na vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha shuma kha tshitshavha  . 
Nga nnḓa ha izwo , ndo ima phanḓa havho nga u ḓikukumusa na u ḓifhulufhela uri Afurika Tshipembe ri ḽi pembelelaho ṋamusi - ḽi si na dziphambano , khuḓano na khethululo kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho - ndi tshibveledzwa tsha mishumo ya vhanna na vhafumakadzi vha masia oṱhe a vhutshilo  . 
U nweledza tshiṅwalwaho kha dayari nga u shumisa mafhungo a sa konḓi kha SMS . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho , vhuvha , ḽeibu ḽu , dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo  . 
Vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso yo ṅwalwaho uri vha nga si rengise zwo bviswaho u swikela musi pfanelo dzo no ṋekedzwa  . 
Mbudziso , khamusi , ndi ya uri zwithithisi zwa mveledzo zwi nga vha nḓisedzo yo linganaho , i pfadzaho nahone i swikeleleaho ya zwibveledzwa izwo  . 
Tshifhinga tsho avhelwaho zwikili zwo fhambanaho kha Gireidi dza 7 - 9 ndi vhege dza 36 . 
U ḓivhalela ene muṋe bugu dzo vhaliwaho kha u vhala na vhagudi , bugu dzi sa konḓi na bugu dzi no bva kha khona ya u vhala na maṅwe maṅwalo ; sa maṅwalo o vhaliwaho ṅwaha wo fhelaho kana mathomoni a uno ṅwaha , kha u vhala ha u ḓiimisa ha mugudiswa . 
A vha ḓadze fomo ya khumbelo huna muofisiri wa SASSA ( a vha ḓivhe zwauri ndi vhone fhedzi sa muvhuelwa kana muofisiri wa SASSA ane a nga ḓadza fomo ya khumbelo )  . 
Fhedzi ni lilele vhane vha ḓo sala nnḓa maanḓa ṋamusi u fhungudza vhatambi u lwo no swika 100 kha Bafana Bafana . 
Khophi mbili ndi dza ofisini ngeno ya vhuraru i tshi ḓo farwa nga vhone sa vhuṱanzi ha khumbelo . 
U thetshelesa zwiṱori zwipfufhi zwo ambiwa na u vhaliwa zwitakadzaho na u dzhenelela kha ndovhololo ( chorus ) nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola luambo lu si na tshivhumbeo ho teaho nga vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku . 
A vha nga d(o kona u laula tshiendisi tshavho nga tshifhinga  . 
Zwipikiṱere zwa Muhasho zwo ita ṱhoḓisiso nga ha u wa ha Buroho ya Coega he vhathu vhavhili ( 2 ) vha lovha ngeno vha 23 vho tou huvhala  . 
Ndivho ya sheduḽu ya zwiko ndi ifhio ? 
U isa phanḓa kha muhanga uyo , ri khou alusa mbekanyamushumo , u tandulula thaidzo dza u thoma u shumisa na u khwinisa maitele ashu zwi tshi elana na nyimele dzi shandukaho  . 
U tevhela mvelaphanḓa uno ṅwaha , ro thoma milingo ya ṅwaha ya lushaka kha u vhala na u ṅwala na mbalo ine ya vha tshikalo tsha dzitshakatshaka , wa gireidi 3 , 6 na 9  . 
Hu tshi engedzwa , kha u bveledza tshanduko , ro thoma mbekanyamushumo ya u wana na u bveledzisa vhoradzifeme vha vharema kha miṅwaha miraru . 
Vhana vha na pfanelo dza u vha vhana  . 
Zwikolo zwine zwa shumisa luambo lwa u Engedza sa luambo lwa u guda zwi teaha u avhela awara 5 kha lwonolwo luambo . 
Ro ḓiimisela u khwiṋisa nyimele ya pfunzo ngei Kapa Vhubvaḓuvha . 
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE , zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu  . 
Kha vha ḓivha hedzi : Arali vho tutshela mushumo : Arali vho ṱutshela mushumo wavho wa vhusaintsi tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi , vha nga si tendelwe u ṅwalisa nga fhasi ha idzwi . 
Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi , ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi . 
Tshiimo tsha zwino tsha nyambo dzo fhambanaho tshi tendela idzo nyambo dze dza vha dzo sielwa nnḓa uri dzi fhufhume  . 
Mashango aya a katela Sudan na Tshipembe ha Sudan . 
Ndi nnyi o ṅwalaho tsenguluso ya bugu ? 
Mvelele dza u fhedzisela dza matshimbidzele a nzudzanyululo ndi mutevhe wa zwithu zwi ṱoḓeaho zwa tshiko tshiṅwe na tshiṅwe tsha madi kha mulonga wonoyo . 
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzi tshi fariwa , khorotshitumbe na Miraḓo yayo vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe . 
Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone I langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde  . 
Ndi khamphani ya fhano fhedzi , na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya mishonga ya zwa vhulimi . 
Khomishini i dovha hafhu ya ita khuwelelo ya uri thendelano dza vhafaramikovhe na mabindu a muvhuso na thendelano dza kushumele kha khabinete dzi ḓivhadzwe tshitshavha  . 
Vhukoni ha u ṅwala vhu tea u ṱumekanywa na u guda ḽitheretsha . 
Murendi u shumisa ḽifanyisi . 
Musi close corporation i si tsha ita vhubindudzi , i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database  . 
Fhedzi ri a tenda uri lushaka lwashu , nga maanḓa vhashayaho , lu nga si kone u lindela zwiṱirathedzhi na nyambedzano na miṱangano - naho hu uri ndio zwithu zwa ndeme  . 
MuXhosa we a vha a tshi bva Eastern Cape  . 
U ḓiitela na u buletshedza phetheni dzavho vhone vhaṋe . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ḓidzhenisa kha u lwisa u lamula , mushumo wa u vhona uri hu na mulalo na vhurangeli ha u ḓisa mulalo ngei Lesotho , Democratic Republic of Congo , Burundi , Mozambique , South Sudan , Somalia na Libya  . 
Vhathu vha tsini vhe a vha sia  . 
Vhathu vha khou wana zwauri CBNRM i nga shuma nahone i nga bveledza mbuelo dza vhukuma . 
U dzhelela kha nyito dzi re afho nṱha zwi bveledza ḓivhaipfi ya u amba . 
Ha tendi u vhuswa nga vharema  . 
Mugaganyagwama ndi tshishumiswa tsha mbekanyamaitele tsha ndeme na kha vhulavhelesi , hune muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli kha uri tshelede i shumiswa nga nḓila-ḓe . 
Ho vha hu Khoro ya Vhusimamilayo ya Cape ( Nnḓu Khulwane ho sedzwa sisiṱeme ya Phalamennde ya Westminster ) na Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Cape kana Nnḓu Ṱhukhu  . 
Maimo a Fhasisa kha ḽiṅwalo ḽa Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa , nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano , Tshumelo dza zwa Vhululamisi , Pfunzo , Mutakalo , khathihi na Dzangano ḽa Vhutshutshisi ḽa Lushaka , Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe , Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe , Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Ndangulo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho , miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisiṱaraṱa na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro . 
Sa masiandoitwa , vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki . 
Ndi ngani Vho-Daswa vha songo tsha vhulunga Alice ? 
Arali vho rwela ngomani magaraṱa 4 , vha nga kha ḓinanga magaraṱa 5 . 
Maga o ḓitika nga miṱa kha nyimele ya u thivhela - u thivhela na u fhungudza u vhifha muvhilini , na HIV na maṅwe malwadze ane a pfukela nga kha vhudzekani - u itela u ṱuṱuwedza ngudo , mveledziso na kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi kha vhagudiswa . 
Lavhelesani tsumbo dzi tevhelaho dza kuṅwalele kwa u kwengweledza . 
Tshigwada tshi nga bveledza muṅwe mapa wo vhumbwaho nga uri vha ṱoḓa u vhonisa hani wadi yavho tshifhingani tshiḓaho  . 
Komiti dza Buthano ḽa Lushaka dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka  . 
Mihumbulo kha u ṱola u ḓilugisela ha sisiṱeme ya yuniti ya u ṱuma i ḓo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe vho no ḓi dzhenisaho kha zwa vhudzekani , nga maanḓa vhaswa , uri vha ise phanḓa na u tshila vhutshilo ha mutakalo vhu katelaho maga a vhuthivheli sa u isa phanḓa na u ita vhudzekani ho tsireledzeaho , u sa ḓi dzhenisa , u fhulufhedzea na u shumisa khondomu , na u dzulela u ita ndingo dza HIV . 
Vha humbule u tsireledza zwi re zwavho ! 
Dzikhakhathi dza poḽotiki dzi khou livhisa kha u pandelwa na u pfulutshela vhuponi ha dziḓoroboni  . 
Kha mbekanyamushumo iyi , vhashumi vha mabulasini vha ṱangana vha vhatshithu tshithihi kha tshiimiswa tsha mulayo khathihi na muṋe wa bulasi , ha thomiwa khamphani ntswa hune vhashumi na muṋe wa bulasi vha vha vhaṋe vha khaphani iyo . 
U vhekanya zwithu nga u elana u vhea thoyi bogisini , u vhea bugu kha sheḽifu , khirayoni kha thini , u vhekanya u ya nga mivhala , nz . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhea phanḓa vhugevhenga vhune ha itelwa vhana na vhafumakadzi , na u ṋea thikhedzo nga kha senthara ya zwa ndondolo ya Thuthuzela  . 
Tshitandadi tsha yuniti iyi ndi tsha vhagudi vha shumaho kha Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha Muvhuso Wapo , hune u wana vhukoni malugana na tshitandadi itshi zwa ḓo engedza tshileme kha mushumo wa muthu  . 
Tshiimo tsha tshumelo tshi khwaṱhisedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha vhapo na vha vunḓu na nga mushumeli wa tshitshavha ane a vha na vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA  . 
Tshifhinga tsho teaho  . 
Arali ni na miṅwaha ya 16 kana u fhira , ni nga ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID )  . 
Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu Vho Gugile Nkwinti vha ḓo fara 2014 Land Tenure Summit Hodelani ya Birchwoodna OR Tambo Conference Centre , Boksburg u bva nga dzi4 u swika dzi 6 Khubvumedzi 2014 . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dovha hafhu wa vha nga ha u pembelela lushaka na u vhufhaṱalushaka . 
Kha vha thome u vhala u ya murahu u bva kha nomboro musi vhagudi vh no ḓowela 2 , vha fhaṱe kha zwenezwi vha tshi isa mihumbulo kha nomboro iṅwe na iṅwe khulwane . 
Kha shango ḽi shayaho maḓi , ḽimaga iḽi ḽiswa ḽa u kunakisa maḓi ḽi ḓo sika nḓadzo ya tshitshavha na mabindu uri a kone u wana ḽithara dza 24 nga mithethe u bva kha ḽithara dza malo u ya kha 10 wa ḽithara , ane o eḓana u swikelela ṱhoḓea ya maḓi ngei Steytlerville lwa miṅwaha ya 15 . 
Mvusuludzo ya ḽaisentsi ya goloi vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA  . 
Mukhantseḽara wa wadi ndi mudzulatshidulo wa Komiti ya wadi  . 
Naho u kela kana u ele tshi shikili tsha u tou ita , vhagudi vha tea u rekhoda zwe vha kala tshifhinga tshoṱhe . 
Zwi tea u ombedzelwa uri Dzithirasitii dzi shumaho kha Bodo ya GEMS vha tea u bvisela khagala lwo fhelelaho madzangalelo avho a zwa masheleni kha Bodo ho sedzwa maitele a tsenguluso ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Vha tea u vha na mbekanyamaitele ya bindu i ine miholo yayo nga ṅwedzi i sa fhire R3 500  . 
Tshiṱuṱuwedzi tsha nyaluwo ndi vhubindudzi , vhubindudzi kha dzifekiṱhiri na zwa mitshini , vhubindudzi kha dzibada na dzinnḓu na kiḽiniki , vhubindudzi kha vhathu na zwikili zwavho  . 
Nzudzanyelo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele a Khoro ya Lushaka h Muvhuso u fanela u ṋetshedza mbuno dzo ṅwalwaho kha khothe u sumbedza uri u farwa ha muthu uyo hu fanela u ya phanḓa , nahone u fhe mufariwa khophi i re na mbuno phanḓa ha maḓuvha mavhili a musi khothe i tshi sedzulusa uho u farwa  . 
Mueletshedzi wa thero u tea u modereitha tsumbo ya mishumo iyi musi a tshi dalela zwikolo zwawe u khwaṱhisedza maimo a mishumo na u modereitha nga ngomu . 
Arali tshigwada tsha tshumisano , close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo . 
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaho vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu , Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khabinethe . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo  . 
U vhala u itela u Kushumisele kwa Luambo nga nḓila ya Vhudzivha : Tsumbo : u bvisela khagala u nyanyuwa , milaedza yo fhambanaho u fha muvhali vhuiimo U engedza nḓivho : Zwithu zwa ndeme zwa u vhala : U ḓivha ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho . 
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo  . 
Hu swikelelwa thendelano ya uri hu nga monithariwa hani nzudzanyo na uri mvelaphanḓa kana u sa vha hone ha mvelaphanḓa zwi nga vhudziwa hani tshitshavha . 
U engedza nomboro ya vhafumakadzi zwi ḓo konisa maiti vha mbekanyamaitele u ḓa na mavhonele maswa  . 
Nḓivhadzamulayotibe ndi ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele ḽi sumbedzaho uri hu nga swikelelwa hani bono ḽa mveledziso ya muvhuso wapo u khwiṋisa ndeme ya matshilo a zwitshvha zwapo na u swikelela ṱhoḓea dzavho nga u shuma navho u wanulusa nḓila dza tshifhinga tshilapfu dza u ita izwi  . 
Giḽobaḽaizesheni nga u ṱavhanya yo vula zwikhala zwiswa zwa u tshila vhutshilo vhu fushaho  . 
Samithi ya Double Troika i khou vha hone sa mvelelo dza mveledziso ya zwenezwino ya polotiki na vhutsireledzi kha Muvhuso wa Lesotho  . 
Mihasho ya vhubveledzi i ṋetshedzwa mawanwa , ane a i tendela u ta maga a u lulamisa u itela u khwinisa zwikhala kha kubveledzele  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo zwiḽiwa , matheriaḽa a u vhala na dzilafho ḽa mushonga ; na ( f ) ya vhudavhidzani , na u dalelwa nga- ( i ) mufarisi wawe ; ( ii ) shaka ; ( iii ) mueletshedzi wa zwa vhurereli we a tou nanga ; na ( iv ) dokotela we a tou nanga . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho zwa 3-D Vhagudi vha dzula kha methe . 
U fureima siaṱ ari ḽ ifhio kana ḽ ifhio kha ino website , hu tshi katelwa na siaṱ ari ḽ a haya , nga nnḓ a ha thendelo i bvaho kha GCIS nahone yo itwaho nga u ṅwala , zwo iledzwa . 
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa ya thendelo ya u ḓiraiva yo no lugela uri vha i tevhele . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u na maanḓa a u ta , a songo ḓitika nga SARS , uri tsedzuluso dzi tea u itwa hani na arali tsedzuluso i tshi tea u fheliswa phanḓa ha musi i tshi khunyeledzwa . 
Muofisiri muhulwane wa zwa mishumo tshifhingani tsho fhiraho  . 
Khumbelo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo ṱaha  . 
Tshishumiswa itshi tshi shumiswa kha maga a kushumele , tsedzuluso , u vhea iṱo na u sedzulusa maga  . 
A kundelwa u tevhedzela ndaela ya mulayo kana ndaela hu si na tshiitisi tshi pfalaho  . 
U suwa Kobus ane a si vhe murema kha tshinyalelo ya vhushaka ha vhudzekani vhukati ha Kobus na musadzi wawe  . 
Kha vha zwi dzhiele nṱha uri vhagudi tshifhinga tshinzhi vha shumisa nḓila dzo fhambanaho u tandulula thaidzo dzo fhambanaho na dze mudededzi a lavhelela . 
Vhagudi vha ḓo zwi vhona musi vha tshi vhala tshigwada tsha zwithu , hune vha ḓo zwi ḓivha uri musi vha tshi kwama tshithu tsha vhuṱanu vho vhala zwithu zwiṱanu . 
Huṅwe u thusa hu katela thikhedzo ya masheleni ya mamaga are kha mutsiko , zwe zwa tsireledza mishumo ya 7 000  . 
N(wana mut ( uku arali o lovha o vha a tshi vhulungwa murahu ha tshit ( anga kana nnd(u kha guvha ngeno muhulwane o vha a tshi vhulungwa museni  . 
Tshibveledzwa tsha Ḽitheretsha tsha 6 : U vhala wo tou fombe ho teaho tshibveledzwa , tsumbo : luambo lwo dzumbamaho , tshivhumbeo , muanewa nz . 
Mulayotibe uyu ndi wa u tsireledza vhaṋe vha mavu a tshitshavha , nga maanḓa vhashayatsireledzo kha zwitshavha zwa mahayani  . 
Ri ṱuṱuwedza vhakhethi vhoṱhe vho ḓiṅwaliselaho vhane a vha nga koni u khetha nga dzi 3 Ṱhangule uri vha ite khumbelo ya u khetha ha tshipentshela na IEC . 
Vha shumise zwitanda zwa mulilo , zwitanda kana zwitibo zwa maboḓelo u ṱanganya , u ṱusa kana zwivhumbeo . 
Hu tea u vha na makete wa zwibveledzwa zwi bvaho kha thandela  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha Vunḓu  . 
Izwi zwi tikedza sisieme ya zwibveledzwa zwine zwa si lwe na mupo , zwi katelaho zwibveledzwa zwo anganelanaho , u langula u anganelana ha zwiliwa na vhulimi ha zwi tshilaho  . 
Zwo ṱangana na bembela ḽa vhuambeli ḽi sa gumi , ho vha hu na vhuṅwe vhuṱanzi vhune vhadededzi vha thoma u sedza phindulo kha phambano u bva kha kusedzele kwa mukatelo  . 
A ita uri vha ḓivhe khombo dzine vha nga ṱangana nadzo musi vha tshi bambela maishani , mativhani na milamboni  . 
Zwithivheli zwi shuma nga u ongolowa nahone zwi dzhia tshifhinga u shuma  . 
Khabinethe yo sumbedza uri u tikedza ha OAU kha u bvisela nnḓa muvhuso wa tshiṱalula u bva kha zwiendanungo zwayo zwo takulela nṱha vhuzhakanḓila hashu ha mbofholowo na u wanwa ha demokirasi . 
Hezwi ṱhaṅwe ri nga tendelana na vhuḓifari he ra si vhu ṱanganedze , muthu u fanela u zwi dzhiela nṱha  . 
Arali miraḓo ya Komiti ya Wadi i sa vhigeli tshitshavha na u davhavhidzana na tshitshavha tshayo , phambano dzi nga vha hone  . 
U dzhia zwi vhugevhenga zwi lwa na Ndayotewa  . 
U sika tshigwada tsha u shuma tsha vhathu vho teaho u shuma na tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Matheriaḽa na zwishumiswa - ndi mafhungo mahulwane u lugisa mutevhe hu tshee na tshifhinga na u topola zwiteṅwa zwine zwa ṱoḓea , tshivhalo na zwauri zwi khou ya u shumiselwa mini  . 
Sekhithara ya vhudavhidzani nga ṱhingo yo ṱanziela na u ṱavhanyisa nyaluwo ya vhudavhidzani ha data  . 
Mushumo wa iyi Nzudzanyo ndi u ḓivhadza vhafaramikovhe nga ha zwilinganyo zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
Izwi zwo fara khonadzeo ya u isa phanḓa zwapo ho sedzwa u khwaṱhisa nḓowetshumo dza vharema . 
Afho fhethu hu vhidzwa zwifhoni  . 
Buletshedza na u ṱalutshedza kutshimbidzele kwa u nanga na u khetha miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Notsi dza u thusa u pfesesa mushumoitwa  . 
Vha humbule ndi zwa ndeme u ithaviwa vhaṋetshedzi vha tshumelo u pfa mihumbulo yavho kha mafhungo a kwamaho tshitshavha na tshumelo dzavho uri vha kone u khoḓa na u tikedza mihumbulo ya tshitshavha  . 
Thero ya bugu iyi ndi vivho  . 
Vhafari vha nḓivho ya sialala , vhane vha vha na nḓivho yo imaho ngauri nga ha tshiko tshine tsha khou sedzuluswa  . 
Mbadelo dza Tshumiso ya Ndaka - mbadelo dza tshumiso ya ndaka ndi mbadelo dzo ḓitikaho nga u shumisa dzine dza itwaho nga muṅwe muraḓo u ya kha muṅwe u itela u bvelaphanḓa na u shumisa ndaka ya muhumbulo  . 
Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu a nga ṋetshedza maanḓa maṅwe na maṅwe ane a ḓo shumiswa kana mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo wa vunḓu kha Muraḓo kha Khoro ya Masipala  . 
Tholokanyonḓivho i re na mbudziso dza ṱhalaphindulo dzi no kwama vhaanewa . 
U thetshelesa nganea pfufhi , muhumbulo muhulwane wa tshiṱori kana ḽiṅwalwa li si la fikishini lo anetshelwaho kana u vhaliwa li tshibva kha bugu khulwane , kana phosiṱara hu na u diphina na u vhala mazha musi zwo tea . 
Madzina a murambiwa(vhuyo)  . 
Dziṅwe nungo dza u fhambanya phothifolio yashu ya fulufulu dzi katela mveledziso ya thekinoḽodzhi ya sele dza zwivhaswa zwa haidirodzheni dzine mashumele kha u tikedza fulufulu yapo na nḓisedzo ya muḓagasi khulwane , goloi dza muḓagasi - zwihulusa kha sekhithara ya migodi na ya vhuḓimvumvusi - u itela mimoḓoro ya migodini , zwigoloi zwa goḽofuni na zwiṱitshi zwa vhudavhidzani ha ṱhingothendeleki . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo a zwa sa ṱalule muthu zwo sedza murafho ; b zwo ḓiṅwalisa kha muvhuso ; nahone c zwi fare maimo ane a sa vhe fhasi ha zwiimo zwa zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso . 
Ngudo yavhudi i tea u itiwa phanda ha u thoma u shuma , nahone maitele a re khagala a u pima a tea u dzheniswa kha u itiwa ha mushumo wa CBNRM  . 
Mishumo na tshumelo kha tshitshavha tsumbo  . 
Foramu iyi i ṋea vhadzhiamukhovhe tshifhinga tsha u ḓisa zwine vha ṱoḓa zwa tshitshavha  . 
Muthu ane a vha muṋetshedzi wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala u fanela u vha o hweswa maanḓa a u vha muimeli wa tshitshavha ane a vha na thendelo ine ya bva kha tshitshavha , nahone zwi fanela u kona u khwaṱhisedzea  . 
U langiwa ha Tshumelo ya Tshipholisa 207 . 
Ni nga ṱoḓa thuso ? 
Vhuḓifhinduleli ha mutheo havho ndi mveledzo , phaḓaladzo na ṋetshedzo ya nḓivho  . 
Hezwi zwikalo zwa nyaluwo zwi sumbedza nyaluwo ya ṅwaha nga ṅwaha ya phesenthe nṋa kha u engedza GDP na u sika mishumo . 
Musadzi wa dzekiso ndi ene a no beba khosi ine ya dzhena musi mativha o xa  . 
Muṋe wa goloi u tea u dalela ofisi ya tsini ya zwa badani . 
Zwo tea uri ri vhe na sisiteme ya thendelano ya u sedza kushumele nga maanḓa kha vhulanguli ha nṱha  . 
Afha ri amba nga ha u swika mushumoni nga tshifhinga , vhukoni siani la vhutumbuli ha ndila dza khwine kha u thusa vhadzulapo , u di netshedza , vhukoni na tshiimo tsha mathakheni siani la netshedzo dza tshumelo  . 
Iyi ndi thaidzo ine vhathu vha re kha tshigwada tshenetsho vha livhana nayo kha ḽino shango . 
U fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho ya themba mbili na tharu . 
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo  . 
Vhalambedzi na mazhendedzi a muvhuso vha tea u pfesesa zwauri u thoma dzangano la tshitshavha na u ita zwauri thandela i thome u shuma ndi maitele a ongolowaho nahone ane a konda . 
Ro vha na ḽevele khulwanesa ya u kovhelana na vhurumelwa hashu , zwine zwa vha zwa khaedu ya vhuṱhogwa ya u kovhelana mihumbulo na ndingedzo dza u konanya  . 
Vhagudi vho ḓilugisela tshoṱhe mulingo mafheleloni a Gireidi ya 12 . 
Thesite na milingo zwa Gereidi dza 7 na 8 zwi modareithwa ngomu tshikolni . 
Kha khamphani vhaṋe vha bindu ndi vhone vhane vha wana vhunzhi ha dzimbuelo  . 
Kha vha vhambedze tshaka dza zwiḽiwa u ya nga zwipiḓa zwa mufusho na ndeme  . 
Nzudzanyo ya vhuvhili i a wanala zwino nahone i kha nyambo dza 11 dza Afrika Tshipembe dza tshiofisi  . 
Kana vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-4 nahone vha dzhenise khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe . 
A si vhathu vhoṱhe vhane vha ḓo vha vhomaḓilonga vha tshiofisi vha Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha 2010 - fhedzi muṅwe na muṅwe a nga vha muambasada wa Afrika Tshipembe . 
ISS SA i ḓo rumela khumbelo kha Biro ya Tshumisano kana mushumisani wa shango ḽa nnḓa nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha muhasho wa vunḓu . 
U vhumba vhunzhi ha maipfi o ḓoweleaho ( ḽi-ma , mu- mi ) ḽiivha- maivha , munngo - minngo . 
Nga thikhedzo ya thandela dza vhufa , vhunzhi ha thandela ntswa dza miziamu dzo thomiwa , khulwanesa ndi thandela ya Freedom Park  . 
Vha ana ngae  . 
Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vha fanela u ana kana u khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Ndayotewa , u ya nga Sheduḽu ya 2  . 
Tshifhinga tshinzhi vhagudi vha ḓidzhenisa kha zwipiḓa zwipiḓa zwa nyito yo fhelelaho . 
DHS i dovha ya ṱanganedza khumbelo nga ṱhingo . 
Vhane vha ḓo fhindula vha khou humbelwa u ḓisa mihumbulo yavho yo tou ṅwalwa , zwine vha khou sumbedza kana khumbelo kha Khomishini nga ḽa 30 Lambamai 2016 kha ḓiresi yo ṅwalwaho kha siaṱari ḽi re afho murahu  . 
Ngona ya u shumisa maitele i shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza tshibveledzwa tsha u tou ṅwala na tsha oraḽa . 
Naho arali mushumi a si ho mushumoni , u di dzula e mushumeli wa muvhso nahone u tea u vha na vhudifari u ri mishumo yawe i si nyadzise Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha  . 
Nga u angaredza , vho amba uri ndi zwavhuḓi uri vhagudisi vha khou edzisa zwithu zwiswa na ngudo dzi a takadza nga maanḓa nga zwiṅwe zwifhinga  . 
Nga vhungoho ḓivhazwakale ya vhushaka ha mbambadzo ndi vhuṅwe ha u sa lingana vhukati vhathu zwihulwane  . 
Tsha vhuvhili , zwiṅwe zwishumiswa zwi no nga sa mavhone na dzihitha na zwone zwi ḽa muḓagasi . 
U ḓivhadzwa thangi na maipfi a re midzi ( matsinde )  . 
Vhaaluwa vha anzela u tambudzwa nga miraḓo ya muṱa vhane vha dzula navho , kana nga vhaeni , kana nga avho vho ṋewaho vhuḓifhinduleli ha u vha ṱhogomela , u fana na vhaṋetshedzi vha ndondolo kha tshiimiswa tsha vhaaluwa  . 
Nahone Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe : Huna mutsiko kha nḓisedzo zwi tshi ḓa kha thandela dza khuliso mashangoni a Chile na Brazil  . 
Kha muṱangano wa Swondaha , komiti ine ya pfi Soweto Action Committee ( SAC ) yo ḓo vhumbiwa , i na miraḓo mivhili mivhili i bvaho kha tshikolo tsha sekondari tshiṅwe na tshiṅwe tsha Soweto . 
Muimeli wa mutholi kana wa mushumi a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe ye ya divhadzwa nga muimeli wa mutholi  . 
Maṅwe mavundu sa Western Cape a si kale o thoma u shumisa sisiṱeme ya komiti dza wadi , fhedzi zwino mivhigo i bvaho afha i sumbedza uri ho no vha na phesenthe khulwane ya mimasipala i re na mbekanyamaitele dza komiti dza wadi  . 
Ndi lwa tshiofisi  . 
U bva kha mihumbulo yo ṋekedzwaho kha wekishopho na yo ṱanganedzwaho nga murahu , ho vha na tendelana nga masia o vhalaho a elanaho na sisiṱeme ya khothe ya sialala , sa zwi ngaho , u ṋewa maanḓa ha Vharangaphanḓa vha Sialala sa vhasengisi vha khothe dza sialala zwo ḓisendeka kha vhugudisi ha mbekanyamushumo yo randelwaho , u bveledziswa ha khoudu ya vhuḓi fari yo itelwaho Vharangaphanḓa vha Sialala kha u shuma mishumo i elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi , ṋetshedzo ya sisiṱeme ya khaṱhululo kha vhuimo ha tshiimiswa tsha vharangaphanḓa ha sialala , u sa dzheniswa ha muimeleli wa mulayo kha tsengo dza khothe dza sialala na u shumiswa ha mbekanyamushumo dzi ṱuṱuwedzaho ndinganyiso ya mbeu . 
Ndi hune milayo miswa ya phasiswa ngeno ya kale i tshi khwiniswa  . 
Tshiṅwe hafhu , nga u ṋanga vhukale vhuṅwe , mupfuluwo u kwama vhukale ha zwivhumbeo zwa mashango o dzhenelaho  . 
Naa thandela dzoṱhe a dzi na kushumisele kwa luambo lwa lunyadza-mbeu ? 
U vhala maṅwalo na kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) , a amba nga vhaanewa , puḽoto na zwivhuya zwa mvelele zwi re ngomu maṅwaloni . 
U ḓivhofha hu re na u fulufhedzea hu ḓo sainwa nga CEO muṅwe na muṅwe ane a khou ḓivhofha kha maga o fhambanaho a u vhona uri a huna u langana mbadelo kana nḓowelo ya tshanḓa nguvhoni khamphanini , kha zwine ya ita na vhaṱaṱisani nayo , muvhuso kana vharengi vha dziṅwe sekithara dza phuraivethe . 
Ri khou shumisana ri tshigwada tsha vhafaramikovhe vha Afrika Tshipembe na vha mashango a nnḓa - muṅwe na muṅwe u ṱoḓa thendelo yawe kana ri nga ita khumbelo ro ṱanganelana ? 
Fhedzi a zwi mangadzi , uri hezwi a zwo nga itea kha mulao u shumanaho na ndangulo ya vhulamukanyi nga Vharangaphanḓa vha Sialala . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u aluwa ha vhurangeli ha vhubindudzi he ha ḓivhadzwa shangoni ḽashu u sumbedza fulufhelo nga zwitshavha zwa vhubindudzi zwa dzitshakha kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Maitele aya maswa a muthelo o itwa nga nḓila i fhelisaho u shumana na mabammbiri hune zwa konadzea , na u ita uri mashumele e avha a tshi ṱo ḓa zwanḓa zwa muthu a shumee hu si na muthu na u vhona uri kufarele kwa vhatheli ku vhe ku fanaho . 
Sa tsumbo , kha mulandu wa S v Simoyi154muhwelelwa o ṱhavha khotsi awe vha lovha musi vha tshi khou semana , zwine izwi zwo itea ngauri muhwelelwa o pomoka mme awe uri vha a lowa . 
U khwaṱhisedza uri u wana pfunzo ya ndeme kha muswa muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe ndi ṱhoḓea ya tshihaḓu . 
Ndi ngani vhone sa muraḓo wa komiti ya wadi vha tshi fanela u dzhenelela kha muvhuso wapo ? 
Wo vha wo itelwa milambo na maburoho na milambo yo tou itiwaho  . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu . 
Ambani uri ni vhona u nga mirero iyi i amba mini . 
Khabinete yo ombedzela uri , naho vhaswa vha 1976 vho lwela mbofholowo na u vha hone ha demokirasi , vhaswa vha ṋamusi vha khou lwela u lwa na khaedu dza u fhelisa vhushai , vhushayamushumo , HIV na AIDS , mveledziso ya vhuṋe na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi . 
Muvhuso wapo u ṱangana na khaedu nnzhi kha u ṋetshedza tshumelo dzine dza ḓo shela mulenzhe kha u bveledza vhupo hu re na Mulalo , ho dzikaho hu re na mutakalo  . 
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋewa vhathu vha Afrika Tshipembe vha teaho u endela mashango a nnḓa nga u ṱavhanya nahone vhane vha nga si kone u lindela u bviswa ha phasipoto yo ḓoweleaho  . 
Arali muiti wa khumbelo a sa ḓivhi uri vhabebi vhuelela ngei Swongozwi a vhusa lushaka , fhedzi ho ngo dzulesa hone  . 
Mihasho ya mutakalo na pfunzo yo dzhiwa sa i tshimbidzwaho zwavhuḓisa na ya tshumelo dza tshitshavha dza ndeme nga maanḓa , ha tevhela ndondolavhathu  . 
Hune ha vha na nyimele dza tshipentshela dzi fanaho na u dzhielwa huhulwane , muvhuso u na mushumo u fanaho wa u thusa vhaṋe vha mavu a phuraivethe kha u tsireledza mavu avho . 
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u vhona uri thundu dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwaho a dzi tshinyadzi nḓowethsumo ya Southern African Customs Union  . 
Vhonani o ri u khou ṱoḓa u ita mini ? 
Rekhodo dza Vhutshinyi ya Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe . 
Nṱhani ha izwo , masendelele aya a kutela mulayo wa u bva vhubvoni u ya vhiḓani , mulayo wa tsirakhombo na mulayo wa u thivhela  . 
Ro engedza mapholisa vhane vha tshimbilatshimbila vha tshi khou vhonala fhethu hune ha ḓivhelwa vhugevhenga  . 
Musi vhagudi vho no ita nḓowenḓowe dza u fhindula mbudziso nga ha zwo kuvhanganywaho , vha nga ḓi thoma u vha humbela u buletshedza zwe vha kuvhanganya , hu si na u vha thusa nga mbudziso dza u vha rangela kha phundulu . 
Nga murahu ha musi ho tanganedzwa khumbelo yo tou nwaliwaho malugana na tshumelo ine ya anzela u netshedzwa nga munetshedzi , munetshedzi u do tea u fhindula nga u tou nwala hu saathu fhela vhege mbili  . 
Ro ita ngauralo kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho . 
Ro isa phanḓa na u thusa mashango are tsini na rine kha u tandulula thaidzo dzavho , tsumbo ndi Lesotho na Tshipembe ha Sudan . 
Kha lushaka ulu lwa mutambo ndi vhonnyi vha re vhatambivhomakone . 
Vha nga kwama masipala wapo uri vha wane tsivhudzo  . 
Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u nga si itelwe vouthu kha Buthano ḽa Lushaka kha maḓuvha a 30 a- a u ḓivhadzwa hawo , arali Buthano hu musi ḽo dzula Ndayotewa I tshi ḓivhadzwa ; kana b u ḓivhadzwa hawo kha Buthano , hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo . 
Tshipikwa tshihulwane tsha e-Filing ndi u leludza mbuyelo na mbadelo nga vhatheli na vhathu vha shumanaho na zwa mithelo nga computer . 
Tshivhumbeo itshi tshi fanela u shumiswa , fhedzi hu nga dovha ha dzheniswa vho na mikano na milayo kha fomo ya thendelano ine ya shumiseswa , arali zwi zwa ndeme kha ṱhumetshedzo - sa tsumbo , nyimele dzine dza shuma kha u fheliswa ha thendelano , u ita uri zwidodombedzwa zwi vhe zwa tshiphiri , na zwine zwa nga itea arali muṅwe wa muraḓo a sa tevhedza thendelano ( u pfuka thendelano )  . 
Vhaphuresidennde vha kale , Vhafarisa Muphuresidennde vha kale , Vhaofisiri vha kale na Vhahaṱuli Vhahulwane vha kale vha swika munangoni u livhaho kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka  . 
Tshifhinga tsho Ri shumisa tshifhinga tsho fhiraho tsha khou ri tshi sumbedza nyito ye ya vha i tshi khou itea kale . 
Ndi khou dovha hafhu nda lavhelela mihasho uri i anḓadze maimo a tshumelo dze vha ṋetshedza na mbuelo dza hone u ya mafheleloni a ṅwaha wa 1998  . 
U wana vhungafhani ha u dzhenelela kha kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi  . 
Dzisenthara dza u valela vhana na mahaya a vhana ndi tsumbo dza hune vhaswa , vhane vha hanedzana na mulayo kana vha si na mahaya vha wanala hone  . 
F-00 : Kha vha thome nga u gadza zero kha muthu murwe na murwe mulani ( zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha mulani ) sa tsumbo Muthu wa u thoma u fanela u vha 01 , a tevhelwe nga 02 , hu tevhele 03 kha muthu wa vhuraru , u ya nga u ralo  . 
Vha na pfanelo ya u ḓivha  . 
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
U ṱanganya vhudavhidzani ho ḓoweleaho , ndangulo ya dziphambano,vhutshimbidzi na zwikili zwa ndangulo dzo fhambanaho u khwaṱisedza vhushaka vhukati ha Komiti ya Wadi na vhadzhiamikovhe  . 
Maṅwalwa aya a thusa kha u sumbedza uri vhuloi na maitele a pfeseswa hani kha nyimele ya Afrika Tshipembe . 
Muthu muṅwe na muṅwe a re na vhushaka na muthu muṅwe na muṅwe a re na khonṱhiraka na Tshikimu kana a khou ṋekedza thendara kha Tshikimu ya zwa ndaulo , buroka , ndondolo ya mutakalo i langwaho , kana dziṅwe tshumelo , e eṱhe kana hu khamphani kana tshumisano kana hu na u thusana  . 
Khabinethe yo tendelana na u tholiwa ha miraḓo i tevhelaho kha Bodo ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya u Fhaṱa . 
Ngauralo , mulayo wa ndinganyiso ya ikonomi u dzula u hone nahone u tea u dzula u wa ndeme kha u sa livhanyiswa  . 
Milayo i ḓivhea kha u humbela , mbudziso , nzudzanyo , tsivhudzo na u tenda i a shumiswa . 
Divhani zwauri dzipholisi dza muvhuso wa lushaka , wa vundu na wapo na zwitirathedzi ni zwi shumise nga ndila ine na nga vhuelwa ngayo  . 
Pulane ya Kutshimbidzele kwa Masipala na Furemiweke ya Tshṱiiriki humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho  . 
Nn(e , Minisita wa zwa Mishumo ndi ta tshelede ine ya lingana R sa Muholo wa nt ( hesa une wa d(o waniwa u thoma nga ( la 1 Lambamai 2003 , nga fhasi ha khethekanyo ya 83(8) ya Mulayo wa Malwadze na u Huvhala Mishumoni , wa 1993 ( Mulayo wa 130 wa 1993 )  . 
Nyimele iyi yo khwinifhala na uri ri khoḓa mabindu na vhashumi kha mvelaphanḓa ire hone  . 
Thandela yo sika mishumo ya 188 , kha vhathu vhapo , vhaswa na vhafumakadzi vha vhone vho vhueleswaho . 
Ofisi ya Muphuresidennde i ḓo vha i tsini kha u langa u shumiswa ha luṱa lwa vhuvhili lwa pulane dza SoC idzi tharu dzine dza vha dzone dzi alusaho ikonomi . 
Kha vha ṅwale dzina ḽavho kana vha ṋee dzina ḽa dzangano ḽe vha ḽi imela . 
Mutambo u funeswaho kha ḽifhasi ḽoṱhe ndi wa bola  . 
Mulayo wa Ndangulo ya Tshinyalelo wa 2002 wo sedzesa kha zwithu zwiṋa : u thoma mutheo wa tshiimiswa wo dodombedzwaho wa ndangulo ya tshinyalelo ; U thoma mveledziso ya mbekanyamaitele yo dodombedzwaho na mutheo wa nzudzanyo ya kushumele wa ndangulo ya tshinyalelo . 
Milayo ya sumbe ya ndeme vhathu vhane vha vha na VWFM  . 
U sedzulusa thero u tshi ya phanḓa . 
Mbekanyamushumo i tea u langulwa nga tshiimiswa tsha kha vhupo kana dzangano , line la vha na vhudifhinduleli kha ndangulo na u dzhia tsheo  . 
Vhulapfu ha Athikiḽi Hu tshi ṅwalelwa gurannḓa  . 
U shumisa mbonalo ya maipfi u bvumba uri tshiṱori tshi amba nga ha mini . 
Zwi nga dzhia vhege nṋa uya kha dza rathi  . 
Kha vha ri vhagudi vha anganyele uri hu na zwithu zwingana kha tshiṱhopho . 
Tshiisimane tshi o vha luambo lwa fomla lwa vhudavhidzani malugana na uyu Mulayo  . 
Maitele a zwithu a langa matshimbilele a Zwithu zwi Tshilaho zwo tou Khwinifhadzwaho , zwine zwa ḓivhea hafhu sa Zwithu zwo tou Vhumbwaho Zwitshilaho zwi bvaho kha maitele a musaluno a bayothekinoḽodzhi , u bva kha ḽiṅwe shango u ya kha ḽiṅwe . 
Naa Cyber-squatting kana u Phairetha ndi mini ? 
Vhorapo ḽotiki vhane vha ranga phanḓa ofisi dza lushaka ulu lwa u shela mulenzhe ho dzudzanyeaho lu nga leludzwa nga pulane dzo ḓisendekaho kha wadi  . 
Arali a pfa a sa fushei nga ndila ine mulanguli wawe kana Muhulwane wa Muhasho a khou tshimbidza ngayo mafhungo , mudinda uyu a re na mbilaelo u tea u fhirisela mulandu uyu kha Mutsireledzi wa Tshitshavha  . 
U engedzea ha vhugevhenga ha mashango a ḽifhasi zwi kombetshedza mashango u shumisana , nga nnḓa ha u isa muhwelelwa kha shango ḽe a tshinya khaḽo , kha dziṅwe nḓila kha mafhungo a vhugevhenga  . 
Vhagudi kona u wana zwithu zwi re na tshivhumbeo tshi no nga tsha bola ( tshipulumbu ) , kana u vha na tshivhumbeo tshi no nga tsha bogisi ( phirizimu ) kana u vha na tshivhumbeo tshi no nga tsha Silindara musi u ṋewa zwithu zwo kuvhanganywaho . 
Khotsi a Mishumo vha no khou ambiwa ndi nnyi , nahone vha vhukati ha tshikimu na vhaṅwe  . 
Pfunzo dze wa phasa  . 
U funza hu tea u vanganya zwoṱhe zwikili na zwivhumbeo zwa luambo sa izwi zwi na vhushaka . 
Kha vha sedze nga ha u vha mulayoni na u bvela phanda ha pfano idzo vhukati ha zwitshavha ma dzisekitha dza phuraivete . 
Vha vhudzise vhadzheneli uri vho ḓipfa hani musi vha khou thetsheleswa na uri thekiniki dza u thetshelesa nga u pfesesa ndi dzifhio dzi teaho u shumiswa  . 
Vha wanisise nga ha fhethu ha pfulo nga u nanga nḓila kana maitele ane a tshimbilelana na nyimele , weaner ( u netshedza zwiṅwe zwiḽiwa zwa thungo ) i tshi vhambedzwa na u bveledziswa ha kholomo , zwi tshi ya nga lushaka lwa ḓaka na mvula . 
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha . 
Ri ḓo shumisa themo iyi u ṱavhanyisa u thoma u shuma ha Maano a Nḓowetshumo ya SADC . 
Hu tshi iwa phana , ho vhonala uri vhaswa vha mivhala kana vha tshaka dzohe ndi vhone vhane vha vha na vhumatshelo nahone vha fanela u uuwedziwa u ita zwithu kana mishumo ya zwa vhulimi  . 
Zwidimela izwi zwi farekanya maAfrika Tshipembe nahone zwi na mushumo wa ndeme wa u tikedza vhuendi ha tshitshavha na u engedza nyaluwo . 
U kona u ḓivha themba dze vha guda , hu tshi katelwa dzi no swaiwa kha themo yeneyo . 
Muṅwali u bvisa vhuḓipfi hawe nga ha ṱhoho . 
U gavhela madzinginywa a mbekanyamaitele dza ndeme na vhuḓinangeli vhune ha vhumba mutheo wa tsedzuluso ya theo ya milayo wa tshumelo ya mililo une wa ḓo dzhena madzuloni a wa kale une wa vha Mulayo wa Tshumelo ya Tshigwada tsha Mulilo , 1987 ( Mulayo 99 wa 1987 )  . 
Sa zwe nda zwi amba u thomani , bola ya milenzhe i tikedzwa kanzhi nga vha shumaho  . 
Ri khou dovha ra lavhelesa phanḓa ha mikaṋo yashu ri tshi itela tsireledzo ya fulufulu . 
Kha SoNA yavho nga Luhuhi 2015 , Muphuresidennde Vho Zuma vho ḓivhadza Pulane ya Mbuno dza Ṱahe u itela u khwaṰhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo ine ya khou lilwa . 
U fhambana ha vhurereli , mvelele , luambo na murafho zwashu ndi tsumbo dza izwo  . 
Zwino , nga kuhumbulele kwanga , arali hu na muthu are na vhuḓikumedzeli vhu re na vhuḓiimiseli kha zwivhuya zwa nnyi na nnyi , ndi ngani zwino vha sa tevhedzi milayo ya vhuvhusi na u ṱanganedza vhuḓifhinduleli vhu ḓaho ha mushumo uyo ? 
U bveledza kulangele kwa misipha mihulwane u shumisa vhe zwigwadani kana vhe vhoṱhe u vhumba maḽeḓere nga mivhili yavho . 
Vhege 4-6 U shela mulenzhe kha nyambedzano a vhudza-vho vhaṅwe mihumbulo i no fhaṱa . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha tsivhudzwa u ita vhudzekani ho tsireledzeaho , u itwa ndingo dza HIV luthihi fhedzi nga ṅwaha uri zwi fhe nḓivho ya tshiimo kha maga a u thivhela , a dzilafho na thikhedzo na a vhanna na vhatukana a u dzhia tshumelo ya dzilafho ḽa u fumba . 
Maiti oṱhe ane na ḓo a shumisa a vhe e kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Nyito mbili kana nnzhi kha ngudo dzi tevhelaho dza vhege . 
U thetshelesa tshiṱori tshifhinga tshilapfu a tshi khou ḓiphina . 
U buletshedza vhulapfu ha zwithu nga u vhala na u ṱalutshedza vhulapfu ha zwa u ela zwi si zwa fomala . 
Ndingo dzo itwa u mona na shango  . 
Mozambique ndi ḽa vhuraru kha u vha mufarisi muhulwane wa mbambadzo kha dzingu ḽa SADC , ḽi tshi tevhela Botswana and Namibia . 
Arali DLTC i na yunithi ya u faredza zwidodombedzwa henefho ( LCU ) , muvhigo u sumbedzaho uri a vha athu farwa u ḓo rumelwa lwa eḽekiṱhironiki u bva tshiṱitshini tsha mapholisa . 
Rekhodo dzavho dza tshikolo  . 
Ngona ya u ṱhaḓulanya ine ya vha ndapfu i tea u ṱanganedzwa na u vha na maraga dzi fanaho  . 
Vhupulani ha thandela ndi yone thikho ya ndangulo ya thandela  . 
Ri dovha ra isa phanḓa na u isa khwaṱhisedzo khulwane kha mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vha migodini , zwine zwa dovha zwa vha zwa ndeme kha uri sekithara ya migodi i ye phanḓa na u shuma  . 
Ro dovha ra engedza nga nḓila dza tshikhau sa saintsi na thekhinoḽodzhi , themamveledziso ya maḓi na vhuthathatshili , themamveledziso ya vhuendi na ya ṋetshedzo ya burodibennde . 
Hezwi zwi amba zwauri i na maanḓa a re mulayoni u fana na dzikhamphani na zwiṅwe zwigwada zwa lushaka lu fahano na ulu . 
Nga ṅwambo wa zwiitisi izwi , munanguludzo wa vhagudi vho teaho wo vha mushumo wa u dodombedza vhukuma une wa itwa hu na vhulondo ha vhupileli  . 
Ndi ngazwo nga 1982 Mbumbano ya Lifhasi yo dzhia tsheo ya tshumisano na Afrika Tshipembe  . 
Naho hu na thikhedzo khulwane kha vhulamukanyi ha sialala , hu na vhathu vha sa tou tikedza zwavhuḓi khothe dza sialala , vha ri a dzo ngo shuma nga nḓila yo lavhelelwaho , nga maanḓa kha tshifhiga tsha zwino . 
Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki . 
Zwa uri Khomishini i tea u lavhelesa na u ita themendelo kha iyi ṱhoḓisiso malugana na uri naa iyo milayo yo lingana naa kha u tandulula thaidzo zwo rerwa kha iḽi bammbiri . 
Hu na tshaka dza mutheo tharu dza thaidzo dza u ṱanganya na u ṱusa . 
Kha ri ṅwale Lavhelesani ndaela idzi dza kunwelwe kwa tshinwiwa tsha mafulufulu . 
Mupo u ṋetshedza thekhinoḽodzhi ya mahala yo khwaṱhaho , ine ra fanela u i dzhiela nṱha , ṱhonifha na u i tsireledza  . 
Musi ri tshi khou dzhena kha luṱa lwa vhuvhili lwa u bvela phanḓa hashu u bva kha muvhuso wa khethululo uya kha muvhuso wa demokirasi ya lushaka , ri khou tea u sedzesa kha tshanduko khulwane ya ikonomi ya matshilisano uri ri kone u kunda khaedu idzi tharu . 
Hu sa hanedzwi tshanduko khulwane dzine dza itea Afurika Tshipembe na kha lifhasi  . 
Izwi zwo ita uri hu topiwe khotsimunene Vho-Shavhani uri vha vhe vhone vha farelaho musi Kennedy a tshi kha d(i aluwa  . 
Mbekanyamushumo ya Mushonga wa Vhulwadze vhu sa Fholi ya GEMS  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho kha tshumelo ya tshipholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wa lushaka u itela u shuma nga fhasi ha muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa  . 
Tshitatamennde tsha tshiphiri tshi shumiselwa GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo tshine tsha langula , u ombedzela kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga tshumiso ya iyi website  . 
U vhudzisa Mbudziso kha muvhuso ndi iṅwe ya nḓila dzine Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ngayo  . 
U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe . 
U buletshedza khaphasithi ya tshifaredzi nga u vhala na u amba uri ndi zwinzhi zwingana zwa u ela zwi si zwa fomaḽa zwine zwa ḓadza tshifaredzi . 
Muzwimi muvhuya a rea tshikwekwe tsha u fasha ndau mmbi  . 
Maanḓa na mishumo ya Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswaho na u itwa nga bannga dza vhukati , nahone maanḓa na mishumo zwi tea u tiwa nga nga Mulayo wa Phalamennde , nahone maanḓa a tea u shumiswa na mishumo I tea u itwa u ya nga nyimele dzo randelwaho u ya nga Mulayo wonoyo . 
Mugudi u imisela nṱha garaṱa dzi fanaho . 
Mushumeli wa tshitshavha nga murahu ha u wana na hune bindu ḽa ḓo vha hone  . 
Fhedziha ri songo ḓi xedza : matshilisano ashu oṱhe , sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi . 
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u ṋea vhuṱanzi arali zwo tea . 
Zwiambaro zwi a kona u sumbedza mbeu tswikelelo ya mafhungo a zwa bindu , u fana na minwedzi ya rathi a huna mbadelo  . 
Tshumelo iṅwe na iṅwe ine ya nekedzwa nga khophorethivi i tea u ṋekedzwa fhedzi kha miraḓo yayo  . 
Shumisani zwibulatshifhinga zwi re kha makumba matshena kha u vhumba fhungo . 
Musi Muhwelelwa o farelwa u pfuka Ndaela ya Tsireledzo , muhumbeli a nga si thuthise mulandu . 
Arali ni sa tshi wani , tshi oleleni khonani yaṋu . 
Komiti ya Wadi i imela ṱhoḓea dzo fhambanaho hu tshi katela siviki kana zwigwada zwa vhabadeli vha rennde , madzangano a mveledziso , madzangano a vhashumi , madzangano a mabindu , zwigwada zwa vhafumakadzi , vhaswa na madzangano a zwa lutendo  . 
U shumisa maipfi a ndeme na ṱhoho u wana mafhungo kha bugu I si ya fikishini . 
A ri khou hanedzana na izwo fhedzi ri ri zwiṅwe zwihali zwo fhambanaho zwo dovha zwa shumiswa  . 
Khabinethe i ita khuwelelo hafhu kha vhathu vhoṱhe vha kwameaho uri vha shumisane u itela uri yunivesithi dzashu dzi vhe vharangaphanḓa vha nyambedzano dza vhoṱhe na khwiniso . 
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane . 
U guma ha mutambo hu dovha u bveledza fhethu ha u rengisela hone nga u bveledza senthara ya vhutumbuli  . 
U thetshelesa mafhungo ane a ri kwama : Vhunzhi hashu a ri funi mihumbulo yashu na kuvhonele kwashu kwa zwithu zwi tshi sasaladzwa  . 
Pfufho i na khonadzeo ya u ita uri hu vhe na vhubindudzi vhunzhi vhuswa nga 2013 na u ya phanḓa . 
Fhedziha , kha Vhuimo ha Vhukati hu tea u vhetshelwa thungo tshifhinga tsha u funza lwa fomaḽa na u ita nḓowenḓowe nga ha Zwivhumbeo na milayo zwa Luambo . 
Therisano i re afho nṱha i sumbedza uri mupfuluwo wa dzitshaka u kwama zwiṱirakitsha zwa dimogirafi na zwa ikonomi zwa mashango a kwameaho  . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Minisiṱa wa zwa Mishumo wa uri muhasho wavho u khou ṱoḓa u dzhia maga o khwaṱhaho kha vha sa tevhedzeli  . 
Kha ḽa Afrika Tshipembe tshumelo iyo i ṋetshedza mishumo miraḓo ya khophorethivi . 
U na hafu ya mutengo fhedzi  . 
Arali hu na khanedzano dziṅwe na dziṅwe , hu ḓo shuma milayo ya Tshikimu  . 
Ndi takalela u dzula nnḓa tsini na miroho ndi tshi khou i vhona . 
Dzhielani nzhele : Kha vha dule na vhagudi mui vha tshi khou amba , u it nyambedano na u ṱalutshedza . 
Muvhuso wo takadzwa nga maanḓa nga thandululo yavho u bvela phanḓa na u fhindula nga vhuḓikumedzeli vhuhulwane na nga u ṱavhanyedza u vhofholola ḽifhasi ḽa u tambula ha vhathu  . 
Mushumi kana dzangano ḽa vhashumi , ḽo imelaho miraḓo , kha thendelano iyi ane a pfa uri ha ngo fariwa zwavhuḓi maelana na tshikhala tsha uyo mushumi , kana maṅwe mafhungo a maitele a kwamaho u pfuluwa nga u angaredza , a nga livhisa u hanedza hawe kha tshigwada hu tshi tevhelwa maitele o sumbedzwaho afho fhasi  . 
U fhela kana u vhuiswa ha vhuraḓo ha Khoro khumbelo ya mvusuludzo  . 
Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa kwama vhuimo , zwiimiswa , maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo , masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo  . 
U fhandekanya vhana nga zwigwa : -- Mudededzi vha ṋea tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe zwa u vhalela zwi 4 na zwipiḓa zwivhili zwa ulu . 
Miṱa ya vhatshena i wana miholo i fhiraho ya vharema kaṱanu , u ya nga Mbalombalo ya Afrika Tshipembe  . 
Vhaḓuhulu hu tshikatelwa vha ha munna kana mufumakadzi wavho Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho vhuunḓiwa ha zwa masheleni ha vhaḓuhulu . 
Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani . 
O ḓo phasa Gireidi 12  . 
Inthanethe yo ḓala nga dziathikili , naho tshitaila na magudiswa zwi so ngo tou fhambana na zwe zwa tou ṅwalwa kha mabammbiri , ndi zwa ndeme u dzi ṱola , sa izwo dzi tshi wanala kha dzibulogo , zwine zwa vha kuṅwalele kuswa kune kwa shumiswa hoṱhehoṱhe . 
Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu , vha dovha vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo kha mugudisi wa phurofeshinala wa zwa mutakalo nga ha thaidzo ya malugana na zwa dzilafho in(we na in(we  . 
Thandela na mishumo phurovintsi ya vhulamukanyi  . 
Vha tea u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana ya nṱha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . 
Hezwi zwi fha tshikhala vhadzulapo uri vha ṱangane na Khorondanguli kha mafhungo ane a vha kwama na uri muvhuso u nyeṱulele vhathu nga ha mushumo wawo . 
Musi no no nambatedza zwiga izwi , ambani na khonani yaṋu nga tshati ya mutsho . 
Ri khou engedza dziṅwe tshumelo na mbekanyamushumo misi yoṱhe ngauri ri khou toḓa uri u dzula vho takala zwi vha lelutshele . 
Tsumbo dzo tiwaho , dze dza dubekanya , dzo itelwa uri vha wane mafhungo fhedzi  . 
Arali vha mupondwa wa khakhathi dza muṱani sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , kha vha Kwame Khothe Yapo ya ha Madzhisiṱaraṱa vha humbele thuso malugana na u ita khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo . 
Vhugudisi ho dzhenelelwa nga vhathu vha 474  . 
Hezwi a zwi nga tikedzi tshitiratedzhi tshiswa tsha vhumagi kana uri tendela u swikela kha mbalo tshikati tsha nyaluwo  . 
Raiti iyo ndi vhuṱanzi ha u ṋea ṱhalutshedzo ya mutheo nga ha uri sisiteme ya Komiti ya Wadi i shumisa hani kha masipala honoyo  . 
Tsumbo dza u swika kha u ita hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho khathihi na nyito dza u swika kha u ita zwi tea u itwa lwa tshifhinga tshilapfu tshi fhiraho tsha vhagudi vha si na thaidzo , vhunga u pfukhela kha mishumo ya ngelekanyo nga u ṱavhanya zwi tshi nga swikisa kha nḓaḓo na u ḓisola . 
Yo kona ha u sedzesa kha uri miṅwe miraḓo yo ḓiimisaho ya tshitshavha na zwiṅwe zwitshavha uri vha pfesesa hani pfanelo dzavho kha luambo , na u kwamea nga mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo ine ya vha hone  . 
Zwigevhenga zwi farelela kha zwenezwi , nahone zwiṅwe zwitshavha zwi dzulela u vuswa nga dzikhakhathi na nyofho  . 
U tsireledza zwishumiswa zwa mupo . 
U shumisiwa ha mbekanyamushumo ya u dzikisa zwithu ho no bvela phanḓa kha vhuimo ho fhambanaho . 
Sisiṱeme ya Phalamennde ya u bvisela khagala yo ḓisendeka kha kupfesesele kwa uri dzi MP vha nga tevhela madzangalelo a masheleni tenda ha vha uri zwo bviselwa khagala kha tshitshavha nahone a zwi vhangi khuḓano ya madzangalelo na mushumo wa dzi MP sa vhaimeli vha vhathu  . 
Ri na vhuthihi vhuhulwane vhukati ha madzangano a vhashumi ashu na vhukati ha madzangano a vhatholi  . 
Nga tshifhinga tsha nyambedzano dzashu dzo no khou isa phanḓa na vha mishumo ro dovholola u ita khumbelo ya ṋewa mbuno na vhuḓifhinduleli  . 
CBP ndi maitele ane a ita uri pulane dza masipala dzi vhe dzo teaho nyimele yapo  . 
U ḓo khunyeledzwa uri u lugele u ṋetshedzwa nga murahu ri tshi khou ya mafheloni a ṅwaha . 
Hezwi zwi ita uri muṅwali wawo a sa tsha ṱwa a tshi ṅwala dzina ḽa khamphani . 
Kha vha vhudze vhadzheneli uri vha vhumbe zwigwada zwa vhathu vha 4 u swika 6 vha vhale nganetshelo vhoṱhe  . 
Ri tea u khoḓa nḓila ye madzangano a ḓifara ngayo musi hu tshi khou itwa nyambedzano dza miholo kha sekithara ya puḽatinamu nga u angaredza . 
Arali ni nga ita ndingo na wana no kavhiwa , ni nga tshila vhutshilo vhu re na u shumisa maanḓa kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso i tshi zwi ita sa zhendedzi kana vhurumiwa  . 
Mulangavunḓḓu u na maanḓḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe  . 
Vha lengise zwifhinga zwa vhudzekani ha zwifuwo nga zwifhinga zwa gomelelo  . 
Fhungo ii o vhulwadze ha khwana na mulomo ho bvelelaho zwino , zwi ita uri hu lwiwe vhukuma na zwikhokhonono , malwadze a miri na a zwifuwo  . 
Itshi ndi tshifhinga tsha shishi kha mbekanyamushumo dza akhademi vhunga milingo yo no vha tsini  . 
Muṱangano wo vhidzwa nga mukhantseḽara wa wadi na Komiti ya Wadi u ambedzana nga ha thandela dzo dzinginywaho uri dzi dzhene kha IDP ine ya khou itwa  . 
Kuitele kwa u pulana na u shuma kwo dzudzanywa nga maga maṱanu o sumbedzwaho zwiṱuku afho fhasi  . 
Vhaḓivhi vha mihumbulo ya zwa matshilisano vha ndeme vha vhona ḽifhasi ḽa matshilisano sa ḽi itwaho nga vhathu na uri a ḽo ngo fhambana navho  . 
Zwivhili  . 
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ṅwalisa Afrika Tshipembe  . 
U kunamisela murahu ṱhoho yavho zwi vula mukulo wavho  . 
Ngudo ya 11 : U linga ha fomaḽa Zwivhumbeo zwa girama u bva kha vhukhakhi ha u ṅwala kha ( ngudo ya 9 na ya 10 )  . 
U khwaṱhisedza nḓivho ye ya wanwa ine ya katela nomboro 1 u swika kha 7 . 
Tshanduko nga maanḓa dzi vhonala kha themamveledziso dza thekhinoḽodzhi ntswa kha masia a vhudavhidzani ha ṱhingo , sisiṱeme ya mafhungo na eḽekiṱhironiki ṱhukhu  . 
Vhunga zwishumiswa zwi sa shumiswi zwoṱhe miṅwahani ya 1 na 2 , kunomborele kwa zwiwo na zwishumiswa a ku ṅwalwi ku tshi tevhekana tshifhinga tshoṱhe  . 
Arali hu tshibveledzwa tshine tsha vha boḓeloni , kha vha ṋekane nga sambulu ine ya vha kha bodelo ḽine tshibveledzwa tsha ḓo rengiswa ngaḽo . 
Ni nga vha humbela u sumbedza zwifhinga zwo fhambanaho na u dzhenisa huṅwe u rekanya , tsumbo . 
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku o ḓoweleaho zwavhuḓi . 
Vhudzulo a vhu ho tsini na vhuongelo zwine zwa sika thaidzo dza tsireledzo tshifhinga tshoṱhe vhomme vha tshi tea u ya u mamisa nga madekwana  . 
Phalamennde i fanela u tendela Mugagayagwama . 
Bambiri ḽo ṅwaliwaho ḽi ḓo vha ḽi na mbudziso tharu dzi na tshi leme tshi linganaho , zwi tshi bva kha maṅwalo o dzinginywaho mararu na vhonkhetheni vha ḓo tea u fhindula mbudziso tharu dzoṱhe  . 
Kha vunḓu ḽa Eastern Cape , Khothe ya Dzingu kha vhupo ha Willowvale yo vhona mulandu muthu we a ḓo gwevhiwa maiṅwaha ya 15 u dzula dzhele . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vhuimo haḽo ha u vha Mudzulatshidulo wa SADC u ita nga vhuṱali u bveledza phanḓa madzangalelo a lushaka a shango sa zwe a ṅwalwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na u kwaṱhisa zwikhala zwa ikonomi zwa dzingu na zwi no elana na vhutsireledzi . 
Ngauralo pfanelo dza vhathu dzo fhedza dzi tshi dzhielwa ntha , u tsireledzwa na u thomiwa kha la Afrika Tshipembe na u dzheniswa kha Mulayotewa u bva nga 1993  . 
Mathomoni a ṅwaha , ndi zwa ndeme u linga vhagudi kha zwikili zwa u ṅwala . 
Ndi zwifhio zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho kha tshitshavha na uri vha tshilisa hani ? 
Mulayo wa pfanelo dza vhathu wa mashangoḓavha u dzulela u kaidza u tambudzwa na dziṅwe nḓila dza tshiṱuhu dza ndaṱiso sa dzi sa elani na u ṱhonifha pfanelo dza vhathu vha mbofholowotewa  . 
U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na , mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa . 
Nga iṅwe nḓila tshigwada tshoṱhe tshi vhala bugu nthihi . 
Minista kana MEC u tea u dzhenelela  . 
Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa , Mulangavunḓḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina  . 
Vha nombore masiaṱari vha tshi khou ralo u ṅwala uri vha songo tambula nga murahu  . 
LIVHAHO - ḽiga ḽa tshumelo ḽi tea u bula fhedzi zwine zwa khou elwa ? 
Muhanga u langaho mitengo ya muḓagasi ndi kale u hone , u katela na mulanguli o ḓiimisaho nga eṱhe a re na maanḓa o teaho  . 
Hu nga vha kheshe kana tshekhe  . 
Mahumbulwa e a itwa nga afha a tou ngeletshedzo yo angaredzaho malugana na thaidzo dzo ḓoweleaho  . 
Vha nga ita khumbelo ya mafhungo malugana na maḓuvha a khothe , mbadelo dza ṱhanzi na mbekanyamushumo dza tsireledzo ya ṱhanzi . 
Naho Afurika Tshipembe ḽi tshi khou konḓelwa u pikisana na maṅwe mashango kha vhubveledzi ha vhukoni vhuṱuku zwi tshi khou itiswa nga mitengo yaḽo mihulwane , mashango manzhi kha dzhango a nga kona u pikisana na maṅwe musi mitengo ya vhubveledzi i tshi gonya Vhubvaḓuvha ha Asia  . 
U khetekanywa na u irwa madzina ha zwiimo kana zwipiḓa zwa mutevhethandu wa thandela zwi nga fhambana u ya nga zhendedzi ḽa ndambedzo kana muhasho wa muvhuso  . 
Hune tshikalo tsha u linganya tshi re na zwipiḓa zwi re na tshileme zwo khalibirethiwa kha gireme zwa vha hone , vhagudi vha kona u ela tshileme tsha zwithu zwo fhambanaho zwithu . 
Mulayo na Ndaulo zwi nga rengiwa kha vha Nyanḓadzo ya Muvhuso zwi kha nyimele ya Gazete kana zwi kha nyimele ine ya vha zwo paṱekanywa u bva kha khanḓiso dzo fhambanaho  . 
Maṅwe masia hu katelwa : u fhaṱa zwitshavha zwo dziaho hu u thivhela na u fhungudzazwiwo zwi songo lavhelelwaho ; na u vhumbedzela thendelano dza muvhuso u itela u bveledzisa tshanduko ya vhuhali ya matshilisano na ikonomi kha vhuimo hapo . 
Mbekanyamushumo ya NEPAD khathihi na Maitele a u Sedzulusa Ndinganyo ya Afurika dzo pembelela ṅwaha wadzo wa vhufumi tshe dza vha hone . 
Vha ḓo dovha vha kona u shumisa iyi nḓivho u ita ḽiedza nga luambo u itela u fhaṱa ṱhalutshedzo i bvaho kha vhuimo ha maipfi na mafhungo kha zwibveledzwa zwo fhelelaho na u vhona nḓila ine tshibveledzwa na nyimele yatsho zwa elana ngayo . 
Vha ita uri hu vhe na vhushaka vhukati ha tshitshavha na khoro ya masipala  . 
Kha vha fare matshudeni oṱhe u eḓana , hu nga vha matshudeni a dzitshaka kana vhapo  . 
Khabinethe i dzhoina tshitshavha tsha dzitshaka kha u livhuwa zwi tshi bva mbiluni Madzangano a si a Muvhuso o shelaho mulenzhe kha thulo ya thuso ya shishi ya dzitshaka kha avho vhe vha kwamiwa nga Typhoon Haiyan ngei Philippines . 
U ita tshithu kha fhethu-hapo na u ḓisa mveledziso , zwi tshi katela nḓisedzo ya themabveledziso na uri tshumelo i kone u swikelelea  . 
Tsho dzumbamisaho Vho-Josaya a si tshiṅwe arali hu si uri vho fara ṅwana wavho vha mu likita a ṱoḓou sia vhathu  . 
Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo kana khothe khulwane  . 
Hune ha nga vha hu tshi khou todea u tandululwa nga u tavhanya , kha vha fhirisele mafhungo kha Mulanguli wa Davhi lavho  . 
Musi hu tshi talatadzwa phurogireme ya nḓisedzo ya tshumelo , mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i fanela u bveledza tshiṱirathedzhi tshine tsha fhungudza thaidzo ya vhukule , tsumbo nga u ita uri hu vhe na yunithi dzine dza tendeleka hoṱhe , dziṅwe tshomedzo dzi nga tou iswa huṅwe fhethu na u ita uri zwiko zwine zwa vha henefho tsini zwi vhe zwa ndeme  . 
Hu na maanḓalanga mathihi a zwa vhutshutshisi a lushaka kha Riphabuḽiki o vhumbwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde o vhumbwaho nga- ( a ) Mulangi wa Vhutshutshisi wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha ṱhoho ya maanḓalanga a zwa vhutshutshisi , nahone o tholiwa nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ; na ( b ) Vhalangi vha Vhutshutshisi ha Tshitshavha na vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde . 
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe a vha koni u bvisa Ṱhanziela dza Apostille - ṱhanziela dza Khaṱhisedzo fhedzi . 
Kuḽele - zwiḽiwa zwi re na mapfura manzhi zwi na u shela mulenzhe huhulu kha ḽeveḽe dza khoḽesiṱiroḽo dza malofha  . 
Nahone ri tenda zwauri , nga murahu ha u kunda luṱanu lutshi khou tou tevhekana , thimu yashu ya lushaka i khou ya phanḓa i na fulufhelo ḽa uri i ḓo shuma u fhirisa zwe zwa lavhelelwa ! 
Luambo lwa Nyengedzedzo : ( kha hu sedzwe na Luambo lwa u engedza ) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa hayani kana kha tshitshavha . 
Mbuedzedzo ya mavu a i nga ḓo vha ṱhoḓea i ṋetshedzaho mishumo minzhi kha zwa vhulimi ; i ḓo tou imela mishumo i re hone mabulasini  . 
Zwithu zwiswa zwi ḓo dzheniswa musi zwi tshi vha hone  . 
U linga vhukoni ha luambo hu ḓo vha nga tshivhumbeo tsha u lavhelesa , mishumo ya u ṅwala , nyito dza oraḽa na u ṋekedza , thesithe dza u tou ṅwala , u vhalela nṱha na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u linga . 
Ndima iyi yo ṋea miraḓo luvhonela kha ndivhotiwa , mushumo , tshivhumbeo , mishumo ya Dzikomiti dza Wadi na manweledzo zwao a uri ndi zwifhio zwi re kha ndangulo ya dzithandela  . 
A huna ndavha uri zwidodombedzwa idzwo zwo vha hone lini . 
Tshihumbudzo tshine tsha ḓo vhuyedzedza tshirunzi tshavho na vhuthu tshi khou lavhelelwa u tibulwa nga Fulwana ṋanwaha ngei France  . 
Ndi kale ndi tshi u vhudza uri zwithu hezwi tou bva khazwo , zwino a u pfi  . 
Vha nga thoma zwigwada zwa vhadzhiamikovhe hune ha ṱanganyiswa vhadzhiamikovhe u bva kha zwigwada zwi re na dzangalelo zwo fhambanaho hu tshi shumiswa sisiṱeme zwigwada zwa vhadzhiamikovhe kha phothifolio dzo fhambanaho  . 
Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbuyelo dza IRP 6 dza u ṱuma mafhungo u vhumba phara hu tshi dzhielwa nzhele u isa phanḓa na makhathi  . 
Ndi tshi ḓadzisa , Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe , vharema na vhatshena . 
Musi ndi tshi vha na miṅwaha ya sumbe , khotsi anga vho nnyisa tshikoloni tsha tshiṱasini . 
Khabinethe i fhululedza Vho Zolani Tete kha u wana havho tshiphuga tsha tshileme tsha banthamu tsha Dzangano ḽa Ḽifhasi ḽa Mavili . 
Nd(ila dza maitele a zwithu kha Bodo dza Masheleni a u thusa  . 
Izwi zwi livhanywa na NDP i limuwaho nḓila ine HIV na TB dza vha nayo kha u ongolowa ha mveledziso ya lushaka  . 
U sika na u buletshedza phetheni dzavho dza nomboro . 
Kha u dzudzanyela ikonomi yo bvelelaho na riṋe ri tea u bvelela , ri ḓo ṱanḓavhudza ṱhumanyo ya nethiweke . 
SRSA na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ndi zwiimiswa zwa muvhuso zwo fhambanaho zwine tshiowe na tshiowe tsha vha na mbekanyamaitele yatsho , zwivhumbeo zwa ndaulo , na vhashumi  . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho . 
Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu tea u vhonala kha ripoto ya mugudi . 
Ro sedza kha muhanga uyu , vha nga si ri hu na vhathu vhanzhi u fhira vhane vha nga vha hone lwa nḓowelo kha muhanga uyu fhedzi ? 
Mbofholowo ya u Tshimbila na Vhudzulo - Vha nga ya vha dzula hoṱhe kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe  . 
Thendelano iyi i khunyeledzwa Pretoria ( Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ) na , musi hu na dzulo ḽa zwa mulayo , Mushumisi u ṋea thendelo kha ndaulo ya mulayo ya Khothe i re na vhukoni kha sia iḽi  . 
Fhedzi-ha , t ( hoho dza mihasho , nga maand(a dza vhud(ifhinduleli u ya nga ha khethekanyo 7(3)(b) ya Mulayotibe wa u fushea ha vhulanguli na matshimbidzele a mihasho yavho na kutevhedzele kwa ndat ( iso , dzi fhasi ha mushumo une wa khwat ( hisa uri vhud(ifari ha vhatholiwa vhu tshimbidzana na t ( hod(ea dza kutshilele dzine dza vhusa kutshimbidzele kha nnyi na nnyi khathihi na muelo wa kutshilele wo tiwaho nga Mulayotibe  . 
Khothe dza sialala i nga ṋetshedza uri hu badelwe faini kana ndiliso . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza u thevhekano ya nomboro dzi sa konḓi u swika kha dzi si fhasi ha 150 . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa muthelo ndi muofisiri o ḓiimisaho nahone a sa dzhii sia ane a shumana na mbilaelo dza vhatheli malugana na Tshumelo ya zwa Muthelo ya Afrika Tshipembe . 
Nḓila iyi i katela khothe , nyambedzano na mbuedzano  . 
Tshigwada tsha 2 : kha vha dzhiele nṱha zwine vha ḓo tea u zwi ita nga tshifhinga tsha muṱangano thendelo iṅwe ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa kana ya u ḓiraiva vhathu  . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya thendelo ya thengiselonn ḓa  . 
Mbekanyamushumo ya u thoma ine ra vha nayo ine ya pfi mafulo a ndivhiso ya tshitshavha  . 
U vhala u itela u dzhielesa nzhele tsatsaladzo . 
Vha nga limusa vhakhantselara nga ha thaidzo dzine miraḓo ya tshitshavha ie ya ṱoḓa u thoma mabindu maṱuku ya ṱangana nadzo  . 
Tshiṅwe hafhu , tshiimiswa itshi tshi tea u bula uri tshi ḓo alusa hani vhashumisi vha nyambo nnzhi zwikoloni  . 
Phindulo yawe kha mushumo uyu i sumbedza hu na u shaedza vhukuma  . 
Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓalanga a zwa u sengisa , a shumise maanḓa ayo hu si na nyofho , tshiṱalula na luvhengelambiluni . 
Ndi zwifhio zwa ndeme nga ha nyimele ? 
Muhumbeli a re na miṅwaha ya 65 kana u fhira u fanela u vha na fomo ya ṱhanziela ya zwa Mutakalo ( MC )  . 
Mishini Afrika yo aluwa u bva kha 17 u swika 45  . 
Kha vha itese nyonyoloso  . 
Madzina awe a ṅwalwa nga fhasi ha tsaino . 
U sumiwa ha lufu lwa Dyambeu ho vha na t ( halutshedzo mbili  . 
Vha tamba vha tshi vhumbuluwa vha tshi sea na u swaṱhana . 
U bvelela ha Phalamennde ho ḓitika kha u dzhenela ha nungo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u ṋea sia kha mushumo wa Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) ye vha i khetha na kha tshiimiswa  . 
CDL na DTP PMB nyimele dza vhulwadze vhu sa fholi . 
Mbuno yeneyo i dzhielwa nṱha ya khwaṱhisedzwa nga vhaṅwali na vhone  . 
U shumisa u thalisa u rekhoda data kha zwiteṅwa zwo nekedzwaho . 
U amba nga zwifanyiso na vhaṅwe zwi re kha phosiṱara , tshati dza thero , bugu na zwiṅwevho ( dzi so ngo fhira thero ṱhaṋu nga themo )  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo yo thomiwa u itela u vha nḓila yo ḓiimisaho nahone i sa dzhii sia ya vhatheli vhe vha kundelwa u tandulula mbilaelo dza tshumelo , maitele kana dza ndaulo nga kha nḓila dza ndangulo ya mbilaelo dzo ḓoweleaho dza SARS  . 
Vha dzhia mushumo wavho u wa u fhodza muthu , na uri izwi zwa miraḓo ya muthu zwi lwa na mushumo wa u fhodza . 
Ngaganyo ya mbuno i fhambana u ya nga ṱhalutshedzo fhedzi i swikelela kha u dzinginya uri mashango o bvaho nnḓa ha nḓila tshoṱhe a ḓo tambulesa  . 
WA VHU 4 WA 2000 Ndaulo 2 Kha vha dzhiele nzhele : 1 . 
Khoniferentsi ya Plenipotentiary ndi dzangano ḽihulwane ḽa u ita mbekanyamaitele dza ITU , ḽine ḽa vha zhendedzi ḽo khetheaho ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ḽi re na vhuḓifhinduleli ha u laula sisiṱeme ya ḽifhasi ya vhudavhidzani ha eḽekiṱhironiki  . 
U vhala phara ye ya ḓisendeka nga mafhungomatsivhudzi . 
Mushumo wanga : u sa fara tshigidi kana tshihali tsha khombo musi hu tshi khou matshiwa kana kha musumbedzo  . 
Kha pulane ya ndagulo yavho na mulayotewa , kha vha sumbedze zwavhudi zwine vhathu vha tea u ita zwone phanda ha musi vha tshi wana pfanelo dza u shumisa mavu na zwishumiswa . 
Kha izwi , na kha nungo dzavho dza u shumana na khakhathi dza vhugevhenga nga maanḓa , vha na thikhedzo na fulufhelo ḽashu  . 
Dokotela wa maṋo u tea u rwela luṱingo senthara ya ṱhingo ya GEMS u itela u ḓivha arali muraḓo a na mbuelo kha dzilafho ḽine ḽa khou ṋetshedzwa kana u wana thendelo u thoma . 
I dovha hafhu ya ṋea tshitshavha luvhanḓe lwa u shela mulenzhe na u ambedzana u itela u vusuludza ikonomi . 
Tshiitisi tsha uri mabindu a kundelwe , ha ngo vhuya a vha na masheleni o linganaho nahone ha ngo vhuya a pfesesa uri ndi ngani u kundelwa hu tshi swika , kha nyimele nnzhi ndangulo mmbi ya masheleni kana u shaya ndangulo  . 
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuṋa , ye ya thomiwa nga murahu ha khethoguṱe dza 2009 , yo ṱalusa masia maswa o vhalaho a ne a tea u sedziwa . 
Fhedzi a si zwinzhi zwo swikelelwaho siani ḽa ṋetshedzokwayo ya mavu . 
Vha vhe na khophi ya dzinotsi ( na themphuḽeithi ) u itela arali muṅwe a ri u ṱoḓou sedzulusa nga murahu  . 
U vha hone havho vhuṱamboni ha u pembelela MARANDELA SINGO  . 
Izwi a zwo ngo itea ngauralo fhedzi a tho ngo vhilaela ngazwo  . 
Arali foramu ya thungo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 7a ya kundelwa u shumana na mafhungo kana mulandu nga tshifhinga tsho teaho kha nyimele ; kana b i tshi khou kundelwa u thasulula mulandu kana mafhungo nga nḓila ine zwa fusha ḽihoro ḽithihi kana mahoro oṱhe nga nḓila ye zwa humbelwa ngayo , foramu ya thungo i fanela u , nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho , humisele mafhungo kana mulandu murahu kha khothe ya ndinganyiso he wa pfukiselwa u tshi bva hone , u ita khaṱhulo , nga kha tshifhinga tsho sumbedzwaho u bva nga datumu ye mulandu wa humiselwa murahu ngayo kha khothe ya ndinganyiso . 
Vhanna vha anzela u ḓivhona vho khwaṱhela na u vha na mutakalo nga murahu ha vhulwadze nga u ṱavhanya u fhira zwine vhafumakadzi vha ita , fhedzi kha ḽiṅwe sia , vhanna vha vhilahela zwihulwane nga ha nyimele yavho musi vha tshi lwala u fhira vhafumakadzi  . 
Vhukati ha mishumo ya vhutsila yo ṱaniwaho kha mbondo dza muziamu hu na mishumo ya mutsila wa mvetamveto , Vho Francois Le Valliant . 
Kha vha rere nga mihumbulo yavho vha vhoṱhe , kha vha pulane tshiṅwe tshithu tshiswa vha vhoṱhe na u tshi ita vha vhoṱhe  . 
Izwi zwi fhedza zwo pfukekanya pfanelo dza tsengo yo lungamaho  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho themo , khathihi na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo . 
Tshiṅwe tshipiḓa tsha ndeme tsha u thomiwa ha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha Phalamennde ndi fulo ḽa radio ḽi ṱuṱuwedzaho u pfesesa ha tshitshavha ha mushumo wa tshiimiswa na u lingedza u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzhenele kha mushumo wa Phalamennde . 
Tshumelo ya Tshipholisa 205 . 
Kha ri ye ri vhone zwine mukhantseḽara muswa a ḓo ri itela  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili  . 
Muṅwali a nga swika kha mawanwa magumoni a maanea fhedzi u imelela na u saṱhula zwi tea u vha na ndinganelo nahone zwa senguluswa lu re khagala vhukatini ha maanea . 
Dzhenisani tshaka dzo fhambanaho dza ndivho na vhukoni  . 
Vhakhatselara vha fanela hafhu u ḓivha uri ndi afhio maitele e a shuma kha mimasipala miṅwe ine i nga vha thusa-vho musi vha tshi shuma kha masipala wavho u thoma Komiti dza Wadi dzavho  . 
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa sa dzangano , nga u pfufhifhadza kha vha ṱalutshedze dzangano . 
Tshitatamannde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsho ṋetshedza mbekanyamushumo dza Zwikili zwa Vhutshilo zwo fhelelaho kha Sia ḽa u Guda ḽa ṅgudo ya zwa vhutshilo , ine ya vha khombe-khombe u bva kha giredi R u swika kha 12  . 
Zwa vhukuma , fhedzi , vhuṋe vhu a shanduka tshiṅwe tshifhinga ha ita na u fhelela  . 
Vhana vhane vha vha na lumeme lwa mulomo lwo pharuwaho vhane vha mamiswa mikando ya mme a vha fareswi nga malwadze  . 
Khothe dzi ḓo shumana na milandu iyo nga vhuvhekanyandeme . 
Luṅwalo lu tea u amba uri muṱoli wa dzibugu ndi nnyi . 
Ndangulo ya vhaḓisedzatshumelo pfunzo , mutakalo , mveledziso ya vhuponi ha mahayani na tshanduko ya mavu , u sika mishumo i ḓivhaleaho na u lwa na vhugevhenga  . 
Ho sedzwa khethekanyo 43 na 43 dza Mulayo wa Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki na Ṱhirantsekisheni , wa 2002 , GCIS a i nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo iṅwe na iṅwe , ndozwo kana ndaka ya lushaka i bvaho kha u shumisa kana u sa kona u shumisa webusaithi kana tshumelo kana zwi re ngomu zwo ṋekedzwaho u bva kha na nga kha webusaithi iyi  . 
Musi zwi tshi ḓa kha mbadelo dzavho , tshelede ine vha badela i ḓisendeka nga ine vha hola , tshivhalo tsha vha muṱa wavho na khetho ye vha nanga . 
U thoma nga u anganyela musi vha sa athu u kala ndi zwa ndeme , fhedzi zwi nga itwa musi vhagudi vho ita zwa u kala vha tshi shumisa tshenetsho tshithu . 
U ṱamba tshifhaṱuwo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ni ḽi thanyele . 
Hulisani u kha gireidi ya 2 . 
Khamusi na athikili ya magazini . 
U lingana u ya nga mbeu ndi murando wa ndeme wa u vhona uri hu vha na tshumelo dzo khwaṱhaho , ndangulo i sa dzhii sia na ndingedzo ya thandela yo bvelelaho  . 
Tshaka dza fumirathi dzo fulufhedzisa u ṋekedza miraḓo ya tshipholisa u itela tshiimiswa itshi  . 
Hezwi zwi nga itiswa nga u dzhenelela ha mugudisi , kana musi o tou dzudzanya uri a nga dzhenelela lini kha mitambo zwi tshi angaredza na mitambo ine mugudisi a vha a tshi khou vha sumbanḓila na nga mulandu wa u ḓala ha zwikhala zwine zwa thusa vhagudi u sokou ḓigudela zwi so ngo lavhelelwa zwa dovha zwa konisa mugudisi u shumisa tshifhinga tsha khonadzeo ya u gudisa u ṱuṱuwedza vhagudi u guda nga hetshi tshifhinga tsha musi vha tshi khou ita mishumo ya ḽiṅwe na ḽiṅwe , zwo angaredza na u tamba zwaho . 
Zwe zwa ita thaidzo ya zwa mulayo na dziṅwe thaidzo ndi u shumiswa ha maipfi a Luisimane ( English ) kha maitele na lutendo lwa vhathu vho davhukaho fhano hayani . 
Khomishini i themendela uri hu sedzeswe kha lushaka malugana na u shandukiswa ha zwikhala kana fhethu kha zwikalo zwoṱhe zwo fhambanaho  . 
Nga fhasi ha muano wa A zwi Fani na Zwa nga Misi , muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u sedza miṱa na vhathu vha shayaho na u vha thusa u itela u fhungudza nḓala miṱani iyo . 
Iyi ndima i khou amba nga mini ? 
Madokotela na vho makone vha maṱo vhane vha vha na tshenzhemo dzo khetheaho kha thaidzo dza maṱo dza vhathu vhane vha vha na vhulwadze ha swigiri vha tea u vha ṱola  . 
Kha vha tendele vhaofisiri vhane vha vha navho uri vha ite tsheo yavho musi vha tshi khou shumisa mulayo . 
Miṅwedzini miṅwe na miṅwe mivhili , u phaḓaladzwa ha mafhungotsivhudzi malugana na u bvela phanḓa ha thandela dza khathegori ya 3 dze dza dzinginywa nga wadi kha kutshimbidzele kwa CBP dzine dza vho dzheniswa sa thandela dza IDP  . 
Vha ambedzna nga ha fhungo iḽi ngei kha Komiti ya Wadi , ha tendelaniwa uri mukhatseḽara wa wadi u ḓo zwi ṅwala fhasi a zwi amba kha muṱangano u ḓaho wa khoro a humbela khoro uri i vhidze muṱangano wa vhadzhiamikovhe hu tsi katelwa tshitshavha tsha vhoramabindu , zwigwada zwa vhaswa , madzangano a zwa lutendo nz  . 
Ndi zwa ndeme uri vhana na thangana ya murole vha dzhenelele kha mitambo . 
Tshumiso ya website nga mushumisi , nga murahu ha u rumelwa ha zwidodombedzwa zwo shandukiswaho kha website , i ḓ o dzhiwa sa nḓ ivhadzo ya uri mushumisi o tenda u tevhedza na u vhoxwa nga zwidodombedzwa na milayo ya tshumiso , hu tshi katelwa na tshanduko dzo itwaho . 
Ndivho khulwane ya tsedzuluso ndi u sumbedza tshenzhelo na ngudo , u ṱola mvelaphanḓa kana u kundelwa u tandulula u kundelwa ha vhukoni ha kale na u sika vhubvo nyangaredzi na muhanga wa kushumele wa u topola ṱhoḓea ntswa  . 
Mbuelo dzi no bva kha thandela idzi dzi ḓo vha dza tshifhinga tshilapfu ( a dzi nga nyeṱhi )  . 
Naa pfanelo idzi dzi nga fhungudzwa hani ? 
Ro tendela mbuelo u wa na uri ro hadzima u tsireledza tshelede i shumiswaho kha ndondolo ya vhathu  . 
Vho ita khumbelo ya zwidodombedzwa zwi tshimbilelanaho na zwi tevhelaho : a  . 
Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri kanzhi vhu vhangwa nga u aluwa , u vha na muvhili muhulu , ḓivhazwakale ya muṱa , u sa ita nyonyoloso na murafho . 
Zwikili zwo khwiniswaho kha mafhungo a mbeu na tsaukanyo  . 
U shela mulenzhe ha miraḓo ya komiti dza wadi na vhaofisiri vha ha masipala zwi ombedzela uri CBP ndi mutingati vhukati ha vha ha masipala na wadi  . 
Phukha u wana mutevhe wa zwikolo zwi gudisaho  . 
U tikedza phindulo . 
Vho Ndau : U vhona u nga kuvhuḓa kuṱukuṱuku ngaurali ku nga mpfusha ? 
Nyolo i sumbedza tshaka dza zwo dzinginywaho siani ḽa zwivhuya zwine zwa nga waniwa miṅwahani ya 1 na 2 ya u shumisa CBP  . 
Dziṅwe dza khaedu dzo livhanaho na u thoma u shuma ha mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo dzo dodombedzwa  . 
Zwiṅwe zwine zwa khou vhilaedzisa ndi khakhathi dzo tou dzudzanywaho , sa u shumiswa ha bomo dza dzipaṱirolo na zwiṅwe zwihali nga tshifhinga tsha mugwalabo . 
Khabinethe i humbela uri ṱhoḓisiso dzine dza khou itiwa dzi vhe ṱhoḓisiso kwao nahone nga u ṱavhanya u itela u wana tshivhangi tshihulwane tsha khombo iyi na u thivhela uri zwi sa itee hafhu . 
U khethekanya vhagudi vha bva zwigwada zwiṱuku . 
Zwenezwo zwi do ita uri Thoho ya Muhasho I dadze tshikhala tshi re kha phanele nga u tavhanya  . 
Dzikhophorethivi ndi madzangano a u ḓithusa o ḓiimisaho ane a langulwa nga miraḓo yao . 
Kha miṅwe mimaraga ṱhoḓea ya zwiṅwe zwibveledzwa i nṱha nga maanḓa ngeno kha miṅwe mimaraga hu nga vha hu si na ṱhoḓea ya zwibveledzwa izwo  . 
Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa nga maanḓa kha khaedu ya maitele a u pfana u gonyisa mmitengo ya zwirengiswa nga nḓila yo kalulaho zwine zwa khou itwa nga maṅwe mabindu ashu mahulwane  . 
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo  . 
Vha ḓivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa . 
U vhala zwa u vhalela zwoṱhe zwa 200,ni nga takalela u zwi vhala nga zwigwada zwa 20 kana zwa 25 ? 
Vhaḓivhimakone vha CBP vha sedza uri a hu na thaidzo ya zwa thekiniki kha pulane ( zwi amba u nanguludza ha negethivi )  . 
Khabinethe yo ṱanganedza mvelelo dza Samithi Zwayo ya Vharangaphanḓa vha Mashango na Mivhuso ya vhu 35 ya Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembeha Afrika ( SADC ) , he Muphuresidennde Vho Zuma vha ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe . 
Fhindulani mbudziso MBILI dziṅwe na dziṅwe  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa Mulayotibe wa Vhashumi vha Zwifhaṱo wa 2016 kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
Nga u tandavhuwa , u fhambanya ha vhudifhinduleli a si zwavhudi  . 
Phambano i tea u ṱalutshedzwa kha muvhigo ; ndi ngani masheleni a songo shumiswa , kana ndi ngani ho vha na fhirisa mpimo  . 
Milayotibe ya Khethekanyo 77 - Milayotibe ya Masheleni i re na vhushaka na mugaganyagwama na u avhelwa ha mugaganyagwama  . 
Arali ra themendela khumbelo yavho , vha ḓo wana Garaṱa ya u ṱanganedza mushonga , ire na mutevhe wa mishonga ye ra tenda uri ri ḓo i badela u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
U shumiswa ha maano aya hu ḓo shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi yapo na ya vundu nga u khwinisa tswikelelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi  . 
Mafhelo a vhege a u fhedzisela u ḓiṅwalisela a ḓo vha hone nga ḽa 9 na 10 Lambamai 2016 musi zwiṱitshi zwoṱhe zwa u khethela zwi tshi ḓo vula hafhu u bva nga 8:00 u ya kha 17:00 . 
Khabinethe i dovholola ḽa uri Muvhuso wo ḓikumedzela u lwisa zwiito zwa u zwimiwa ha dzitshugulu ya khwaṱhisedza uri vhakhakhi vha ḓo sengisiwa . 
Tshithu tshavhuḓi nga ha iyi sisiteme ndi uri i na nḓila dzavhuḓi dzi sa dzhii sia , dzo ḓiimisaho dzine vhatheli vha nga dzi shumisa arali vha na mbilaelo i songo tandululwaho nga kha nḓila dzo ḓoweleaho  . 
Kha vha dzhenise khumbelo yo fhelelaho - i tea u itwa nga ramulayo a shumanaho na zwisikwa . 
Vha nga sethifayisa maṅwalwa avho kha tshiṱitshi tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa kana senthara ya u tou ḓiyela ya tsinisa ya GEMS  . 
Mushumo wa komiti ya wadi ndi u khwaṱhisa demokirasi ya tshelamulenzhe muvhusoni wapo  . 
Fomethe yo ḓowelwaho ya thendelano ya u kovhekana mbuelo i re kha Ṱhumetshedzo ya 8 ya Ndaulo dza BABS i ṱoḓa uri tsheo yo ṱanganedzwaho nga tshitshavha tshapo i sumbedze uri tshi na nḓivho yo fhelelaho ya thandelano ya vhushumisamupo , tsho tenda u dzhena kha thendelano ya u kovhekana mbuelo nahone tsho tendela muimeli watsho u dzhenelela kha thendelano o tshi imela  . 
Kha nyimele dzo raloho mudededzi wa LEV u tea u dzudzanya nyito u angaredzavhane vha amba Luambo lwa Hayani na LEV . 
Hezwi zwi sumbedziwa kha mutalombalo hune ha na fhufhwa u bva kha iṅwe u ya kha iṅwe . 
Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo yo thomiwaho nga Mulayo wa the South African Law Commission Act,1973 ( Act 19 of 1973 )  . 
Arali mundende wavho u so ngo phasisiwa , ofisi ya mbulungeo ya matshilisano i ḓo amba uri ndingani khumbelo yavho iso ngo tshimbila zwavhuḓi nahone vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano , vha ṱalutshedza uri ndingani vha sa tendelani nazwo . 
Nga 1968 ha vuwa mifhirifhiri ya u ri ndi nnyi ane a tea u vha khosi  . 
Musi mashango a 125 o dzheniswa , mpimo ya data i amba uri vhunzhi ha mashango vho si wa nnḓa  . 
Muvhigo u sumbedzisa uri ho vha na vhuḓidini ho itwaho vhukuma kha u tandulula khaedu ya ndozwo dzi songo teaho . 
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ho pulaniwaho lu no fhira ka 3 nwaha munwe na munwe na uri a vho ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 6 vha si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Tshumelo iyi i mbuyedza hani ? 
Uhu u ṱolwa ha mulayo hu khou itea nga tshifhinga tsha musi milayo yoṱhe ya Afrika Tshipembe i tshi khou tea uri i sa hanedzane na Ndayotewa  . 
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS , sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho  . 
Marangaphanḓa : U thetshelesa tshibveledzwa tshi re na ḓivhaipfi yo teaho thero . 
Vha ḓo ṱoḓa sisiṱeme yavhuḓi ya thikhedzo ya matshilisano na muhumbulo hayani , tshikoloni kana mushumoni ine ya pfesesa vhulwadze havho , dzilafho na tshanduko ya vhuḓipfi  . 
Thebuḽu ya 20 i sumbedza manweledzo a mishumoitwa yoṱhe ya vhuṱumani na IDP na zwishumisi zwao zwa miṅwaha 1 na 2 zwe zwi si ombedzelwe nga muvhala  . 
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi  . 
Kha mvelele dza khwaṱhaho , nḓila ine tsheo ya dzhiwa ngayo i nga laulwa nga maanḓa  . 
Nga vhavhili kana nga zwigwada zwituku . 
Fomo dzi tea u fhelekedzwa nga khophi ya ḽi tshi lingedza u kaidza na vhone vha a rwiwa  . 
Murengisi u fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa kha murengi . 
Vha ri vha tshi isa phand(a vha ri , N(wali o vha e na n(wana we a vha a tshi pfi Hwami we ene a beba Tshilume  . 
Khabinethe i khwaṱhisedza mulaedza nga Muphuresidennde Vho Zuma nga ha ṱhoḓea ya u ṱhonifha zwiimiswa na maitele o sikwaho u ya nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 na mulayo . 
Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa  . 
Mivhigo 222 . 
Vhagudi kha Gireidi ya 2 vha bvela phanḓa na u shumisa na u ṱuṱula zwitirathedzhi zwavho zwa u rekanya . 
Vha songo tendela vhathu vha tshi shumisa thandela kha u divhuedza . 
Naho maitele a u pulana o thonwa na u konanywa nga masipala , uri i shume , pulane i tea u vha ya wadi , yo kumedzwa nga Komiti ya Wadi  . 
NHFC yo thomiwa nga Muhasho wa dzinnḓu nga 1996 u vhona uri muthu muṅwe na nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa  . 
Muhanga wa Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 wo tewa kha milayo ya Mvelelo Ndivhanywa ya Pfunzo . 
Ndi zwa ndeme kha u vhiga mishumo ya khoro kana kha zwiteṅwa zwo no ambiwaho kha muṱangano wo fhiraho  . 
Ikonomi ino khou aluwa , tshiimo tsha u gonya ha u thola na miholo , u fhungudzea ha u sa lingana , sisiṱeme ya pfunzo ine ya khou khwinifhala , nyimele dzavhuḓi dza vhubindudzi na u tshintsha mabuḓo a mushumo zwi ḓo thusa nga maanḓa kha u ṱanganyisa kana u ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe tshithu tshithihi  . 
Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni  . 
Ri tea u isa phanḓa na u vhambadza shango ḽashu sa ḽone ḽo teaho kha vhubindudzi  . 
Hu na tshanduko khulwane u bva tshe Vho-Mandela vha bva tshiduloni tsha vhuphuresidende nga 1999  . 
Khamphani iṅwe na iṅwe  . 
Zwo themendeliwaho ndi uri Vhagudi vha gireidi ya 3 vha shuma na mutevheṱhaḓu woṱhe wa data luthihi nga ṅwaha : U shuma sa kiḽasi zwi thusa vhagudi u ḓidzhenisa kha zwiteidzhi zwoṱhe zwa maitele hu si na u xela kha zwidodombedzwa zwa tshiteidzhi tshiṅwe . 
VHUBVO PSC yo thomiwa zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha 196 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 . 
Kusedzele guṱe ndi kwa ndeme kha u dzhia vhuṱumani vhukati ha sekhithara u dzhiela nṱha na u khwaṱhisedza uri zwo ṱanganelana kha maitele a u pulana ha masipala woṱhe  . 
Mushumeli wa call centre u ḓo vha dededza kha mbudziso nahone u ḓo vha ṋea khoudu yo khetheaho arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi tshi nga shumiswa  . 
I ṋea maaanḓa Ndangulo dza Tshumelo ya Tshitshavha dza 2016 , dzi hanelaho vhashumi vha muvhuso uri vha ite zwa mabindu na Muvhuso . 
Nyendo ( mabufho , u hira goloi na goloi dza Tshikimu )  . 
Sa tsumbo , linwe - liga ( la tshigwada tsha khombo thukhu )  . 
Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984  . 
Mafheloni a themo vhagudi vha shuma na thevhekano ya u vhala u swika kha na u bva kha 100 . 
Mulayo uyu u ṱanganedza na mbingano dze dza vha hone nga murahu ha iḽi ḓuvha  . 
Izwi zwi dovha zwa vha ṋea tshifhinga tsha u shumisa luambo . 
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi . 
Ngei Burundi zwigwada zwo salaho nnḓa ha maitele a mulalo zwa zwino zwi kha nyambedzano na muvhuso wa Burundi hu na tshipikwa tsha u vhuedzana kha phambano dzavho u itela u ḓisa mulalo wa tshifhinga tshilapfu na u bvelela kha shango ḽavho  . 
U lavhelesa U ola zwifanyiso u pfukhisa mulaedza wa tshenzhemo ya ene muṋe na u shumisa izwo sa mathomo kha u ṅwala u longela ipfi na ḽifurase kana fhungo a tshi thuswa nga mugudisi . 
Khoro yavho i na PMS ? 
Khamphani dzashu khulwane dza fhano Afrika Tshipembe dzi fanaho na SASOL , Anglo na BHP Billiton dzi khou fara nyambedzano na Muhasho ya Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha u wana thandululo dza nḓisedzo ya muḓagasi . 
Naa zwithu zwa u tsireledza zwo khwaṱha na u vha kha nyimele yavhuḓi ? 
Hu dovha ha vha na zwikombetshedzwa zwine masipala a tea u tevhedza arali u shumiswa ha CBP vha tshi ṱoḓa hu tshi pfumba  . 
Khothe i tshe milandu yo sedza rekhodo ya matshimbidzele e a itea kha khothe ṱhukhu na uri nga murahu ha u sedza khani dzo tou ṅwalwaho na dza orala dzo kumedzwaho  . 
Volumu ya vhubindudzi ha pfuma nga ṅwaha yo itwaho nga vhubindudzi ha vhathu yo engedzwa nga phesenthe dzi fhiraho 260 kha miṅwaha ya 10 yo fhiraho . 
Sikhu ḽa ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha  . 
Kha Gireidiya 1 ndi zwa ndeme u thoma u shuma nga data nga u ita girafu ya tshifanyiso tsha kiḽasi . 
Hune ha vha vhadzulapo vha siho mulayoni vhane thusa mihasho kha u bula zwipikwa zwi kalelaho zwo teaho na mvelelo , u bveledza kukalele kwa kushumele nga nungo kana tsumbakushumele dza nḓisedzo ya tshumelo na u vhea thagethe dza kushumele dzi pfadzaho  . 
Luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o vha i ṱo ḓa nga tshifhinga tsho teaho  . 
U sumbrdza 20 sa zwithu zwa mufhalala , tshigwada tshithihi tsha fumi na zwa 10 zwa mufhalala na zwigwada 2 zwa fumi . 
U ḓivhofhauhu ho sedzwa ha wanala hu na ndeme i fhiraho mbuelo ya R9 biḽioni nga ṅwaha phanḓa ha musi tshifhinga tsha thendelano tshi tshi fhela . 
Mutshutshisi u ḓo vhidza ṱhanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho  . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , kha tshiimiswa tshashu tsha zwa matshilisano tsho kombamaho , hu nga si vhe na nyaluwo hu si na mveledzo  . 
He ha itwa vhukunakisi , ho itwa hu si khou tevhelwa ngona nahone ha sa vhe na u sala murahu  . 
Vhadzulapo wa Canada Vho Ahmed Hussen ino vhege  . 
Kha vha ambe na dokotela wa kuḽele nga ha pulane ya uḽa zwa pfushi . 
Zwigwada zwine zwa wanala kha muhasho zwa CBNRM zwi tea u thomiwa kha vhuimo ha lushaka na vundu u khwinisa tshumisano na u shumisana vhukati ha mihasho . 
U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho , u thusa nyaluwo na u bveledziso , ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho , ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde . 
Hezwi zwi amba uri vha a kona u ita zwithu zwinzhi  . 
Mi ṅwe mihasho , i fanaho na Muhasho wa Tsireledzo , i nga vha humbela uri vha ite ndingo ya zwa mutakalo phanḓa ha musi khumbelo yavho i tshi nga shumiwa nayo  . 
Muhumbeli ane a ṱoḓa tswikelelo kha rekhodo dzine dza vha na zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa muhumbeli onoyo ha faneli u badela mbadelo dza khumbelo . 
Maitele ashu a tshanduko ho ngo guma kha u tandulula mafhungo a poḽotiki na ndayotewa fhedzi  . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo ṋetshedzwaho malugana na u bveledzwa ha ḽiṅwalo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso . 
Fhedzi arali yo itwa nga murahu vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi  . 
U vhala maambiwa - vha sedzulusa uri ndi zwone zwo ambiwaho kha muṱangano wo fhiraho  . 
Ndi zwa ndeme uri vhana na thangana ya murole vha dzhenelele kha mitambo  . 
Nga mbambedzo , nḓila heyi ya vhudzivha-dzivhani ha dzirekhodo dza kutshilele kwa vhathu i bveledzisa kana i ṅwala nga ha mihumbulo ya ngomu kha tshitshavha tsha mvelele tshenetsho kana tshitshavha tshenetsho  . 
Minisiṱa vha zwa Muno vha ḓo ṋetshedza zwidodombedzwa zwo fhelelaho musi vha tshi ḓivhadza hanefha vhukati . 
Uri va vhe na fhethu ha u kunisa , vha fanela u ṅwalisa kha Mulayo wa Vhuṅwalisi wa vhu 36 wa 1947 . 
Henefha hu ḓo sikiwa mishumo ya zwigidi nga u fhaṱa , u tshimbidza na u ṱhogomela thandela iyi ngei Devhula Kapa hune ha khou fhaṱwa mutheo wa SKA . 
Vhashumi tshinwe tshifhinga vha tea u di vhudzisa u ri arali vho vha vhe vhone vhane vha khou tanganedza tshumelo ine ya khou netshedzwa , vho vha vha tshi do pfa vha tshi fushea naa  . 
Muṱangano wo amba nga ha masiandaitwa a mbulungo dza phuraivethe na zwiteṅwa zwi elanaho na thengiselano kha u lambedza mveledzo  . 
Mashudu mavhi , vhukonḓi ha ndambedzo kha miṅwaha ya zwenezwino vhu khou kwana kushumele kwayo  . 
Tsumbanḓila a si mulayo , fhedzi ndi muhanga wa kushumele une wa nga thusa masipala u vhea vhudzuloni Komiti dza Wadi dzadzo  . 
Izwi ndi zwine muvhuso wa tea u funza vhathu nga hazwo , u fhira uri mulayo u kone u swikelela tshipikwa nga woṱhe  . 
Nga la matshelo a vhuya e na khaladzi yawe  . 
Mulangidzhenerala wa DEA u ḓo kona u phanḓaladza masheleni kha vhafaramikovhe , zwi tshi langwa nga mbetshelo dza thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Zwi a thusa u shumisa mutevhe wa u sedzulusa u itela u linga na dzhia tsheo kha masia a u guda . 
Vhagudi vha dzula vho ita tshitendeledzi . 
Maimo eneo ndi a no nga sa nndwa , vhufobvu na u tshinyadza , mugwalabo ( industrial action ) , khombo dza modoro na maimo a mutsho a si avhudi  . 
U ita mbetshelwa ya mvelaphanda ya tswayo dza u langula u nekedzwa ha tshumelo kha vhaaluwa  . 
Mbilaelo nthihi ye ya ambiwa yo vha nga ha u kufarelwe kwa milandu yo vhigwaho nga vhanna musi vho livhana na u tambudzwa nga vhafumakadzi  . 
Ri dovha ra pfa ro hulisea nga u vha hone ha Vho-Dinilesizwe Sobukwe , murwa wa muhali muḓivhalea na murangaphanḓa Vho-Robert Sobukwe , vhe na vhone vha lovha miṅwahani ya 30 yo fhiraho , nga murahu ha thambudzo ya miṅwaha minzhi ye ya katela u bvalelwa dzhele , u shakuliswa na dziṅwe thambulo dzo fhambananaho  . 
Ndi a ana uri mafhungo oṱhe o fhelela na hone ndi one na uri o lulama u ya nga ha nḓivho yanga . 
Muphuresidennde vha ḓo dzhenela Samithi ya vhu4 ya Vhutsireledzi ha Nyuklia ngei Washington , kha ḽa USA u bva nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe u swika 1 Lambamai 2016 . 
Ndango yavho ya guḽukhousu vhe muimana i dovha ya thusa u thivhela thaidzo iṅwe na iṅwe i elanaho na vhulwadze ha swigiri uri i sa ṋaṋe . 
Zwine vhashumi vha tea u liliswa khazwo lufu lwa vhomme hu ambiwa lufu lune lwa bvelela kha vhafumakadzi nga tshifhinga tsha vhuimana , tsha u beba , kana nga murahu ha vhege dza rathi nwana o bebwa  . 
Ri a ḓihudza sa vhathu vha Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe ha vhathu vha shango ḽashu u ḓisa mulalo dzinguni iḽi - u bva kha vhavhera na vhabvana vha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli , uya kha vhashumi vha zwivhumbiwa zwa tshitshavha na zwa phuraivete vhe vha shuma u vhona uri muloro wa Afrika u a bvelela shangoni la Vho-Patrice Lumumba . 
Mushumo wa Komiti a u gumi kha vhulavhelesi ha u shumiswa ha milayo  . 
Hu si kale iḽa thambo ya vha yo no atha vhukuma . 
Komiti ya Wadi yo shuma mushumo ufhio kha u tshimbidza mafhungo vhukati ha khoro na tshitshavha kha sinari o iṅwe na tiṅwe ? 
Kha vha ḓivhe hezwi : U avhiwa ha ḽaisentsi dzo nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha  . 
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓila dza Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa  . 
Tshipikwa ndi u fhungudza tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha vhane vha vha na tshomedzo na vha sina , ikonomi ya u thoma na ikonomi ya vhuvhili  . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri vha randelwa ndovhololo ya mushonga wa miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe . 
U ḓadzisa kha u ḓivhadza zwikili zwiswa na u wana ndambedzo ntswa kha nḓowetshumo , zwi ḓo dovha zwa shuma kha u vhambedza mashumele na mitengo . 
Ro Ofisi ya Dzingu ya Mpumalanga na Khothe ya Madzhisiṱiraṱa ya dzudzanya na Kapuṱeni Vho JBB Mashele uri vha ambe na vhana nga Kabokweni vho shumisana kha Ḓuvha ḽa Khothe ya Nnyi na nnyi ya ha vhutshinyi na u vha tshimbidza seleni hu valelwaho vhafariwa  . 
Mvelaphanḓa ya zwino kana u ya phanḓa ha zwino hu sumbedza uri hu na nyito ine ya khou itea zwino  . 
Mushumo wavho ndi na u pandelwa ha vhashumi  . 
I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka  . 
Mbingano i tea u itwa kerekeni , kana tshifha ṱoni tshi shumiselwaho zwa vhurereli fhedzi , ofisini ya tshitshavha kana nḓuni . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso Vha ḓo takalela u ḓivhadzwa nga ha tsheo maelana na khumbelo yavho ya tswikelelo kha rekhodo ? 
Mualusi kana mutshimbidzi wa tshigwada ha faneli u ranga phanḓa tshigwada ene muṋe - tshigwada tshi fanela u dzhia vhuḓifhinduleli ha izwo tshone tshiṋe  . 
Vha lumelise mungana wanga Tshigili  . 
Ndima 4 i dzhiela nṱha mveledziso dzo ḓiswaho nga ndaela ntswa ya ndayotewa , ngeno Ndima 5 i tshi ṋekedza mbonalo nyangaredzi ya khaedu dzo livhanaho na vhurangaphanḓa ha sialala nga fhasi ha ndayotewa ntswa . 
Arali rekhodo i siho nga luambo lune vha ṱoḓa lwone , vha nga i wana nga luambo lwo shumiswaho kha rekhodo tshetsho tshifhinga  . 
Vha songo mu dzhena hanwani u ṋea muhumbulo wavho  . 
Tshivhumbiwa itshi tshi na vhudziki , ṱhonifho na vhuḓipfi ha Tshiṱangu tsha Lushaka . 
Mbingano ya tshirema ndi mbingano ine ya itwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema  . 
Ngudo dza foniki na muṅwalo zwi tea u ṱumekanywa sa izwi kufunzele kwa mibvumo ya maḽeḓere na kuṅwalele kwa hone zwi tshi tshimbila zwoṱhe kana u itwa khathihi . 
Kha vha ambe na dokotela wavho vha khwaṱhisedze uri mbilo dzavho dzi swikelela ṱhoḓea dzone musi vha saathu u dzi rumela kha Tshikimu  . 
Kha vha sedze zwidodombedzwa zwa u kwama ofisi ya tsinisa navho kha mutevhe u re nga murahu ha bammbiri iyi . 
Vha ṅwale fhasi madzinginywa , na uri o itwa nga nnyi , na mvelelo dza dzikhetho , arali dzi hone ; a zwo ngo tea uri vha ṅwale uri ndi nnyi o tikedzaho ḽidzinginywa  . 
Mudededzi vha vhea zwithu nga tshiṱhopho kha ṱafula . 
U alusa ikonomi dzashu zwi ṱoḓa ri tshi sika na u tikedza zwiimiswa zwa dzingu zwi bveledzaho zwi re vhaambeli vha fulufhedzeaho vha muvhuso wa vhukati  . 
Mulayo wo dzinginywaho u ḓo vhea khagala uri u tenda kha zwa vhuloi a zwi iti uri muthu a ḓiimelele ngazwo kha iyo milandu mihulu , fhedzi zwi nga lavheleswa musi muthu a tshi khou sumbedza zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi a tshi gwevhiwa . 
Afho fhasi hu na tsumbo yo sumbedziswaho ya pulane ya wadi yo teaho IDP  . 
Mafhungo mahulwane ndi u dzhiela nṱha tshivhalo tsha maipfi tsho lavhelelwaho uri a songo vha maṱukusa kana manzhisa  . 
Musi vha tshi tevhekanya nomboro vhagudi vha tea u kona u amba uri ndi ngani nomboro i khulwane kha iṅwe nga u shumisa vhuimo ha didzhithi u ṱalutshedza vhone vhane . 
Hezwi zwi bvelela kha u tshimbidza mabindu manzhi . 
Vhatholiwa vha nga dovha vha kwama vha Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso hune vha vha na u timatima malugana na u t ( anganedzwa ha zwifhiwa  . 
Mutevhe wa nomboro dzo bveledzwaho mafheloni a Gireidi ya 3 u katelaho ngomu mbalo dzo fhelelaho dzi si ho fhasi ha 1 000 na mbalo dza zwipiḓa . 
Ndivho ya Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ndi u fhelisa vhushai na u fhungudza u sa lingana nga 2030  . 
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe : musi zwikolodo zwoṱhe na mbadelo dza u vhila zwikolodo dzo no badelwa arali mukolodi o ita nzudzanyo dza mbadelo dze dza ṱanganedzwa nga kotara tharu dza vhane a vha koloda nahone o badela kana u ṋea khwathisedzo ya u badela  . 
Mudzulatshidulo wa khoro o mbo di vhudza muhweleli uri a dzule fhasi  . 
Maimo a Fhasisa a Tshumelo a ḓo vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho  . 
Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele ya Khoro , Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo mbekanyamaitele zwi anane . 
Nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha shango ḽa nnḓa , ISS SA i rumela khumbelo kha muimeli wa vunḓu ane a ḓo shumisana na mushumeli wa tshitshavha u ṱo ḓisisa fhungo iḽo na u ṋea muvhigo kha muhasho wa vunḓu . 
Miraḓo i ṱhonifheaho na maAfrika Tshipembe nga nṋe , matshudeni na vhabebi vha khou tea u pfesesa uri ṱhoḓea dza tshumelo dzi nga ho maḓi , vhuthathatshili , mveledziso ya vhana na vhuendi ha nnyi na nnyi havhuḓi nazwone zwi khou tea u sedzwa khazwo , khathihi na tswikelelo ya ndeme ya pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi . 
Mvelelo dza muvhigo uyu dzi ḓo ḓivhadziwa hu si kale  . 
Ni fanela u fhindula mbudziso MBILI ni tshi khou shumela maraga dza 70 , hu fhindulwa mbudziso NTHIHI kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa bugu dze na vhala  . 
U khaṱhisedza tshiimo tshavho tsha mbingano kha vha ye online  . 
Malugana na miano yashu , ri tea u fhaṱa na u yaphanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho . 
Zwi kwama mini ? 
Iyi mbetshelo a i tendeli muthu a tshi ya kha ṅanga ( dokotela ane a lowa ) uri ṅanga i sumbe muloi . 
Khulwane ya Afrika tshoṱhe kha avho vha kwamiwaho nga ndaela iyi nga 1 Nyendavhusiku 2009  . 
Gidimani mbambe . 
Tshigwada tsha Vhutsireledzi na Thivhelo ya Vhutshinyi ha Vhulamukanyi , tsho rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma tshi khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli hatsho kha u lwa na vhutshinyi na u ita khuwelelo kha tshitshavha uri tshi vhige zwiito zwi soliseaho kha manḓalanga o teaho . 
Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea ; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea , ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu  . 
Mbilahelo dzi tea u itwa nga tshifhinga tsha mushumo , vhukati ha 08h00 na 16h30  . 
Vhana vha na pfanelo ya u tsireledzwa kha tshiimo tsha phambano dzi re na zwithavhane  . 
Tshikimu tsha Tshikwama tsha Thuso tsha Vhagudi tsha Lushaka ( NSFAS ) tshe tsha lambedza vhagudi vha shayaho tsho engedza nga masheleni u bva kha R300 miḽioni u ya kha R9 , 5 biḽioni . 
Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki . 
U ṋetshedzwa ha Mvetomveto ya Mulayotibe wa Vhupulani ha Zwikhala zwa Maḓini , ya 2016 Phalamenndeni . 
Mme anga vho ri ndi vha fhe tshelede ya u renga zwifhiwa fhedzi nda amba uri a thi koni u vhulunga tshelede . 
U itela uri vhagudi vha ṅwale zwavhuḓi , vha tea u vha na nḓivho nnzhi nga ha tshaka dza zwibveledzwa , ḓivhaipfi nnzhi , u kona u amba luambo zwavhuḓi . 
Thendelo ya zwishumiswa izwi zwa mulayo i sumbedza vhuluvha na vhuḓikumedzeli hashu kha u lwa na vhuaḓa  . 
Indaba ya madzangano a vhashumi na ikonomi i ḓo vha yone mathomo a ṱhanganelo nga kha thimu dza vhushumisani dzine dza ḓo topola nḓila dza u tandulula khaedu khulwane dzo ambiwho nga hadzo kha Indaba . 
Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe vhu ḓo bindudza R100 miḽioni nga ṅwaha hu u itela u alusa vhuendelamashango ha fhano hayani , u ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vha ende na shango ḽavho  . 
Fhedzi , vhaṅwe vhavho vho vha vha sa konesi u vhala na u ṅwala vhunzhi vho vha vha na Murole wa 6  . 
Vhunzhi ha vhathu vha shumisesa dzibaisigila u fhira dzigoloi kha u tshimbila d(uvha ( lin(we na ( lin(we  . 
Muthu a nga lavhelela uri mashango are na ṱhoḓea dza fhasi a ḓo vha na tshivhalo tshihulwane tsha vhadededzi vha fushaho ṱhoḓea dzao , ngeno zwi songo ralo  . 
Arali vhabebi kana mulondoti vha sa koni u tendela mbingano , khomishinari wa ndondolo ya vhana a nga humbelwa u tendela mbingano . 
Ri ḓo ṋea mavhala a nngwe a mushumo wa vhahulwane avha vhaswa kha tshipiḓa tshi tevhelaho , kuvhusele kwa mulayo , kha tshiimo tsha dzingu na ḽifhasi nga u angaredza  . 
Nga murahu ha musi vho no isa khumbelo yavho , vha ḓo ṋetshedzwa rasithi uri vha i vhulunge sa phurufu ya khumbelo yavho . 
Ndo vhidza dzulo iḽi lo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhoṱhe , hu tshi katelwa matshudeni na vhashumi , vha wane tshifhinga tsha u thetshelesa zwi tshi khou tou itea musi muvhuso wavho u tshi khou amba nga ha zwithu zwine zwa kwama matshilo avho  . 
Fhedzi vha tea u vhona uri nangoho zwikili zwa luambo , nga maanḓa u vhala na u ṅwala , zwi khou dzhielwa nṱha tshifhinga tshoṱhe . 
Phukha dza pfa dzo takala vhukuma dza thoma u vhidzelela na u khuza musi dzi tshi vhona tshibode tshi tshi khou swika hu no winiwa hone , mutaloni . 
Shango ḽashu ḽo bveledza vhanna na vhafumakadzi vho khetheaho , vho ṋetshedzaho vhurangaphanḓa kha zwifhinga zwi konḓaho . 
Nga musi uyu , Muphuresidennde vha amba na lushaka sa Ṱhoho ya Shango , hu si ṱhoho ya Muvhuso  . 
Tshigwada itshi tshi lavhelelwa u fhedza mushumo watsho na u vhiga nga u ṱavhanya musi tsho fhedza . 
Kha vha kwame tshiimiswa tsha tsinisa na ha havho tsha zwa u adoptha . 
Nga tshifhinga itshi vhagudi vha a bvela phanḓa na u shumisa u vhala vha tshi pfukha u swika kha thebulu ya muandiso na u swika kha thevhekano ya nomboro . 
Musi hu tshi lavhelelwa phindulo ya ipfi ḽithihi ngeno ṅwana o ṋea kana a fhindula nga ipf ḽo fhelelaho , phindulo i vha yone arali ipfi ḽo talelwa kana ḽo sumbedzwa . 
Tsha ndeme kha fhungo iḽi ndi fhungo ḽa vhuloi vhu re na masiandoitwa a vhavhaho . 
Mufumakadzi a si tsha fhulufhedzea munna wawe u a zwi vhona  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Muvhuso  . 
Vhege mbili dzo fhiraho iṅwe khombo yo itea KwaZulu-Natal , ye ya vhanga mpfu dza 19 , na vha ṱahe vho huvhala nga murahu ha musi thekhisi yo wela borohoni . 
Ngoma iyi i sumbedza i songo fhambana na Vhusha , milayo ndi mithihi hu tou vha u ombedzela uri Vhasidzana vha aluwe vhe na mikhwa  . 
Ho itwa zwinzhi kha u khwinisa vhukateli na tshitshavha tshi si na tshiṱalula  . 
MEC wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva  . 
Vhashumeli vha tshitshavha vha tea u zwi divha zwavhudi-vhudi uri maanda avho a re mulayoni ndi afhio  . 
Vhokhotsi , murunzi wa muri wo tiba na hei nnḓu , zwino hafhu murunzi ndi wanga . 
Muṱanganoni mukhantseḽara wa wadi na Komiti ya Wadi vha vhudza vhathu vho dzhenelelaho uri vho dzhia tsheo ya zwo lugelaho tshitshavha nahone vho no vhudza khoro nga ha thandela dzine dza tea u dzheniswa  . 
Khethekanyo iyi i ḓadzwa fhedzi arali khumbelo ya mafhungo itshi khou itelwa muṅwe muthu . 
Khetho yavho  . 
Ramavhoya o d(o dzhena tshiduloni tshe tsha vha tshi si tshawe ngauri o vha a tshi funeswa nga mme awe  . 
U dzudzanya mivhigo ya kushumiselwe kwa pulane e na mutshimbidzi wa wadi  . 
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa  . 
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi , zwandeme ndi zwa uri , u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama  . 
Ezwi ndi vhafarakani ho sedzaho phanḓa vhukati ha mabindu na muvhuso , vhukati ha poḽotiki na ikonomi , vhukati ha zwiimiswa na mabindu  . 
Mushumo muhulwane wa u thoma wa Khethekanyo ndi u langula maitele a malapfusa a u thoma Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe ( Pan South African Language Board )  . 
Ndi a fulufhela uri ṅwaha wa 2008 u ḓo vha muṅwe wa miṅwaha ya nṱhesa kha dimokhirasi yashu , musi ri tshi shumisana u bveledza ndivho dza vhathu vhashu na u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe . 
Dzina ḽi tea u fana na dzina ḽa bindula ḽo ṅwaliswaho nga murengisi  . 
Ro dzhia tsheo idzi dzoṱhe hu si ngauri hu na muthu o ri humbelaho uri ri dzi dzhie  . 
Zwi tou vha khagala riṋe , vhaimeleli vha poḽotiki ri ḓo dzhielwa maanḓa , arali vhakhethi vha si tsha vha na fulufhelo kha u fulufhedzea hashu na u vha vha ndeme  . 
Yo ṱumana na ndaulo ya kushumele kwa masipala  . 
U khwiṋisa dikishinari ya vhuṋe nga u ṅwala madzina na maiti maswa . 
Sa tsumbo pfanelo dza vhupo zwi amba uri thandela iṅwe na iṅwe yo pulaniwaho kha IDP i tea u vhona uri vhupo a vhu ngo tshinyadzea  . 
Masiari i ṱwa yo awela kana yo eḓela . 
Vha na pfanelo ya mutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya kutshilele zwo linganaho  . 
Nṱhani ha izwo ḽevele dza u vhulunga maḓi kha vhuno vhupo dzi fhasisa ha mbalotshikati nahone dzi khou ya phanḓa na u tsa  . 
Murumelwa wa SALGA u nangiwa nga komiti khulwane u bva kha tshigwada tsha vhaimeli vha Madzangano a Muvhuso Wapo kha mavunḓu a ṱahe  . 
Khabinethe yo ṱanganedza nyendedzi dza mbadelo na maimo a zwiṱuṱuwedzi zwa vhalangi vha dziSOE . 
Khabinethe yo totelwa nga ha u fhela ha nyambedzano na u thuthwa lwa mulayo ha Thendelano ya Vhuledzani ha Ikonomi vhukati ha Tshigwada tsha Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika na Mbumbano ya Yuropa ( EU )  . 
Ho sainwa zwo ṱanganedzwa rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol  . 
Vhuhulu ha tshanduko ine ya khou lavhelelwa , hu ḓo ita uri hu ṱoḓiwe thero ṱhukhu  . 
Manyuaḽa wa pfunzo ya Vharengi vha Dzinnḓu . 
Vhorabulasi vhashu vho ṱangana na zwi konḓaho mahoḽa nga nṱhani ha gomelelo  . 
Kha hu modeḽiwe kuvhumbele kwa maḽeḓere na sia nga nḓila yone . 
Ri dovha ra kaidza nga ha khombo na vhuḓipfi vhu si hone ha vhutsireledzi vhu wanalaho kha sisiṱeme dza nḓivhadzo na dza u ḓiṅwalisa  . 
Zwenezwo ri humbela pfarelo kha avho vhe ra vha litshedzela musi vha tshi khou tambula nga maanḓa na kha lushaka nge ra kundelwa kha vhuḓifhinduleli hashu ha vhuḓilisi  . 
Vhudzisa mbudziso dzo teaho nga u sielisana  . 
Kha Themo ya 2 tshikhala tsha nomboro tsho engedzea na vhagudi zwino vha vho vhala zwithu zwa 180 . 
Tshikimu  . 
Ngomalungundu yo vha i tshi d(ivhea kha ( lot ( he ( la Vend(a  . 
Vha khwaṱhisedze uri fomo yavho yo ḓadziwa nga vhuḓalo . 
Musi khumbelo yavho yo no tshimbidzana na ṱho ḓea dzoṱhe , vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa khumbelo na ṋomboro . 
Ri ṱoḓa mimodele iyi u itela vhutshilo ho ha tshifhinga tshilapfu na u kovhelana nyaluwo ya zwa ikonomi  . 
A hu tou vha mbudziso kana mbudziso ya uri naa ri na tshiimo tsha mveledziso , ndi mbudziso ya uri tshiimo tsha mveledziso ndi tshifhio nahone arali iyi wekishopho i tshi nga kona u humela murahu ya humbula nga ha zwenezwo khamusi ya ita uri hu vhe na dziṅwe nyambedzano , khamusi i tshi khou tikedzwa nga TIPS kana kha iṅwe foramu ndi vhona u nga ri ḓo vha ri tshi khou tandulula thaidzo dzine dza vha dza ndeme dza mbilaelo dza Muvhuso ṋamusi  . 
Hezwi zwi amba uri vhagudi vha tea u shumisa na u amba nga ha mitalo , zwivhumbeo na mivhala . 
Ri a ḓihudza nga u vha kha vhuimo ha vha fumi vha nṱhesa kha muvhigo wa vhuṱaṱisani ha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi zwi tshi elana na tshumelo dza masheleni  . 
Dzi fhambana hafhu u ya nga mashango  . 
Fhedzi ha , khethululo ya kuthelele i ṋekedzwa madzangano a tevhedzaho Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo wa 1997 , na milayo i yelenaho nawo . 
Vhaimeli vha midia vhoṱhe vha khou vhidzelelwa uri vha dzhie maimo avho zwino  . 
Tshelede hei i o shumiswa vhuponi honovhu musi ho wa tshiwo kana musi vha tshi khou ralo u thivhela vhugevhenga  . 
Roṱhe ri na mushumo  . 
Afrika Tshipembe vhugudi vhu fanaho ha divhanaledzi , human paleontology na ndivho ya mupo  . 
Kha vha swikise mahumbulwa o bveledzwaho u itela u khwinisa na uri arali zwo tea , vha dzudzanye na vhadzulapo uri vha thuse kha u ita uri mushumo u itwe  . 
Tsumbo ya mbofho kana u kombetshedza ndi uri vha tea u wana thendelo ya u thoma kana u dzhenele mbekanyamushumo ya ndangulo ya mbuelo phanḓa ha musi tshikimu tshi tshi nga thoma u vha badelela  . 
Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo vhuḓifhinduleli hayo kha miṅwe miraḓo ya muṱa  . 
Ndi ngazwo zwi zwa ndeme nga maanga uri vhathu vha pfesese mbalavhathu na u dzhelela tsholhe hu u itela uri i bvelele  . 
Khabinethe yo tikedza u thomiwa ha tshigwada tsha u shuma tsha mihasho yo vhalaho u amba nga ha maitele a u langa vhaṱoḓavhudzumbamo vho haniwaho  . 
Hezwi zwiimiswa zwi shuma sa tshikalo tshine tsha khwat ( hisedza uri hu vhe na ndaulo kana matshimbedzele avhud(i  . 
Iyi bugupfarwa i ṋetshedza ngeletshedzo dzi re hone , mihumbulo na tsumbanḓila zwi re khagala malugana na u tshimbidza wadi dza komiti  . 
A ṅwaleni zwibogisini . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u renga ṋama thethe ( mbisi ) nnḓa kana u i endedza ( ho katelwa zwa thumbuni ) i tshi ḓa Afrika Tshipembe , kana u fhira nga Afrika Tshipembe , mulayo u ṱoḓa uri vha ite khumbelo nahone vha ṋetshedzwephemithi ya zwa u renga zwifuwo u bva nnḓa kana phemithi ya u endedza ṋama u bva kha Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo . 
Ndi nga ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe , mutsho u tshi rotholela , musi thimu ya bola ya milenzhe ya vha miṅwaha ya fhasi ha ya 12 vha tshi tsa bisini nga muthihi nga muthihi . 
Vho sedzana na zwithu zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu andiswa vhubindudzi na mishumo , na zwiṅwe zwi kwamanaho na mvelaphanḓa ya zwikili na vhukoni ha sisiteme ya muvhuso . 
Thendelo dzi nga irte nga mulomo . 
Muhasho u khou puḽana fhethu ha u shumela ha ṱahe kha Vhaswa vha Mahayani kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , hu tshi katelwa zwiṱiriki zwi shayesaho zwi linganaho 23 kha shango . 
Vha tea u ḓisa fomo yo tiwaho ya khumbelo musi vha tshi ita khumbelo ya u ṱun ḓa . 
Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso  . 
Nga maanḓa , thengiso ya mavhengeleni ya Luhuhi yo da zwavhuḓi u ya nga thendelano , na mvelele dza sekhithara ya vhumagi a yo ngo vha yavhuḓi  . 
Vhavhulahi avha kanzhi ndi lushaka lu kungaho vhukateli ha nyanḓadzamafhungo , zwa sika mbonadzo ya uri vhavhulahi vha lushaka ulu vho ḓala vhukuma  . 
U swikelela kha tshumelo dza mutheo u fana na pfunzo , maḓi na ndondolo zwo ṱuṱuwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu , murafho na vhushaka ha kilasi  . 
Zwi nga vha zwa ndeme u dzhenisa kha konṱiraka nḓila , fhethu na nḓila ine muṱoḓisisi a ḓo sumbedzisa ngayo uri tshiimo nga ha thandela  . 
Mulayo u kwama vhashumi vhot ( he na vhatholi nga nnd(a ha Mirad(o ya Vhupileli ( South African National Defence Force ) , vhashumeli vha zwa Vhusevhi ( National Intelligence Agency ) , Mirad(o ya Tshidzumbe ( South African Secret Service ) na vhashumi vho d(i nekedzaho vha sa badelwiho vha no shuma kha madzangano a vhuthusedzi  . 
U ṅwala mutevhe hu tshi shumiswa khoma u fhandekanya zwithu zwo ṅwaliwaho , sa mushumo wa ḓuvha . 
Kereke i songo ṋea ḽifhasi zwine ḽa ṱoḓa fhedzi zwine ḽa zwi ṱhoga  . 
I nga shumiswa hafhu u ita zwauri mafhungo a vhukuma a mulaedza kana iwalo o rumelwaho i songo tshintsha  . 
Mbekanyamushumo khulwane dza Eskom dza u fhaṱa thandela ntswa dza mveledziso ya muḓagasi , nḓisedzo na phaḓaladzo dzi ḓo iswa phanḓa ; nahone dziṅwe thandela dzi ḓo ṱavhanyiswa  . 
A hu na zwi nthivhelaho u ita muano uyu . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dokhethe dza mapholisa dzi elanaho na matshimbidzele a zwa beiḽi , tsireledzo ya matshimbidzele a tsireledzo ya u kombetshedza mulayo na ya matshimbidzele a mulayo  . 
Thandululo dza shangonga zwenezwo , ndi nyaluwo khulwane na u sika mishumo u fhungudza na u fhelisa vhushai na u sa lingana . 
Afha mutambidendele ndi Muthumukhulu  . 
Ri a dovha ra amba nga ha khethululo nga ngomu khothe yo kwamaho vhadzia phethisheni vha vharema  . 
Muvhuso u ḓo dovha hafhu wa ṋetshedza nnḓu dza tshivhalo tsha 5 000 kha maswole a kale . 
Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho  . 
Mafheleloni , vha dzhiela fhasi u funza na u guda havhuḓi , hune ho ḓiimisa nga mulalo , vhuthetshelesi , vhudziki na khaedu ya phurofeshinala  . 
Muhasho wa zwa Madi wo sima maitele a Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi ( Water Resource Classification System ) ( WRCS )  . 
Vha ḓo ṋewa ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe , ḽine ḽa ḓo vha ḓivhadza nga ha uri tsengo i ḓo vha lini nahone ngafhi  . 
Vhushaka hashu na Asia ho ṱanḓavhuwa , na dzingu zwa zwino ndi buloko ya vhuvhambadzi khulwanesa nga murahu ha EU  . 
Zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwi shumiswa sa thimbwanywa dza ndeme nga nḓowetshumo nnzhi dzo fhambanaho  . 
Fomo dza khumbelo a dzi wanalei online , fhedzi mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo  . 
Musi vha tshi dzhia ḽaisentsi ya TV lwa u thoma , vha tea u badela mbadelo yoṱhe ya ṅwaha ya R250  . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri vhunzhi ha khadzimiso dza SEFA a dzi ṱoḓi tshiga na khadzimiso . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani , zwiḽipi zwa miholo , vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe , dzibadzari , thuso ya zwa mutakalo , kana masheleni ane a vha hone , hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe . 
Hu na zwinzhi zwine zwa khou itea zwi tshi khou tshimbidzwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele zwo sedzaho kha u engedza Vhuthihi Afrika  . 
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho , murangaphanḓa wa muṱangano u tea u ḓivhadza uyo muthu sa ene o khethiwaho . 
U thetshelesa u itela u wana mafhungo o khetheaho : U ḓivha mihumbulo mihulwane na i i tikedzaho U dzulela u sedzulusa u pfesesa milaedza nga u ita vhuṱumani , u ita mahumbulelwa , na u dzhia tsheo , u saukanya na u vhuisa muhumbulo U ita notsi dzi no amba , u sumbedza mishumo na zwine maipfi a amba , u mepa , u khethekanya , u ṅweledza , u ita mutevhe wa u sedzulusa , u ṱalutshedza U dzhiela nzhele luambo lwa muvhili na zwi vhonalaho zwi tsivhudzaho zwa tshiambi . 
Vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe hayani ha vhalala  . 
Nga maanḓa , i ombedzela uri a hu na muthu ane a fanela u pfuluswa nga nnḓa ha musi o fhiwa vhudzulovhuṅwe . 
Khabinethe i livhisa ndiliso kha miṱa na khonani dza avho vho xelelwaho nga matshilo avho zwo vhangwa nga mvula khulu dza zwenezwino . 
Mishumo ya tshitshavha i tea u engedzea , ho sedzeswa nga maanḓa kha vhaswa na vhafumakadzi  . 
Ita uri vhathu vha lavhelele zwithu zwi sa konadzei  . 
Ri ṱanganedza zwine zwa khou itwa nga Phalamennde kha u lavelesa u tevhedza khuwelelo ya uri tshi vhewaho phanḓa hu vhe zwa u sika mishumo nga muvhuso . 
Phosiṱara i na tshifanyiso tshi no tikedza mulaedza ? 
Naho zwo ralo , hezwo zwi na khumbulelo , ya uri ri ḓo ṱanganedza muvhigo uyu ṋamusi  . 
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10 . 
U ṋea ndeme ya khwine kha tshelede u itela uri vhathu vha pfe uri mithelo yavho i khou shumiswa zwavhuḓi nahone zwo tea . 
Fhedzi , arali vha kha ḓi koloda DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi tshelede musi vha tshi fhelisa mbadelo dza khiredithikhadi , vha tea u ita dziṅwe nzudzanyo dza u badela tshelede yo salaho . 
Mvusuludzo ya close corporation i nga dzhia maḓuvha a 30 uya kha a 40 . 
Musi mbofholowo i tshi swikelwa nga 1994 , Afurika Tshipembe ḽo wana thaidzo ya u shaea ha mishumo nga nṱhani ha tshanduko dza nḓowetshumo zwine zwi bva murahu kha vho 1970 . 
Sisiṱeme ya vhakolodi Mivhigo . 
U shumisa luambo lwo teaho musi a tshi amba na vhathu vho fhambanaho , tsumbo , u vha na mufhindulano na vhathu vho fhambanaho . 
U amba na u ṋekedza ha fomaḽa Maitele a u amba ha fomaḽa kanzhi a kwama 1 u pulana , u ṱoḓisisa , na u vhekanya na 2 u ita nḓowenḓowe na u ṋekedza . 
Vhathu vhane vha tendelwa u vha hone khoroni  . 
Vha tea u vha na ḽaisentsi ya tshigidi tshiṅwe tshiṅwe tshine vha vha na tsho . 
Vhuḓi ṅwalisi ha deeds ho vulelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a wane mafhungo . 
Vhuḓifhunduleli ha mulayo na ha ndayotewa : Ndima ya vhu 10 ya Ndayotewa ya Mulayo wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe wa 1996 ( Mulayo wa vhu 108 wa 1996 ) , u dzudzanya mafhungo a ndaulo ya muvhuso  . 
Arali vha tshi khou dzudzanya mushumo wo ḓitikaho nga nḓivho ya sialala , fhedzi vha sa athu wana vhafari vha nḓivho ya sialala vhoṱhe , vha nga anḓadza nḓivhadzo kha nyanḓadzamafhungo , vha tshi khou humbela vhathu vha re na nḓivho ya sialala uri vha ḓibvisele khagala  . 
Sa tsumbo , i nga , bvela phanḓa na u vha hone naho hu uri miraḓo yayo yo no shanduka  . 
Ndi zwa ndeme u ri vhagudi vha shumise zwivhumbeo zwa mimodeḽe ya makhadibogisi o gerekanywaho . 
Mbadelo dzi nga itwa ofisini dza Muhasho wa Vhulimi dzo ṅwalwaho kha mutevhe une wa vha kha Vhukwamani na fhethu . 
Vhunzhi ha mihasho ya muvhuso i na pholisi dzi fanaho dzine dza amba nga ha vhushaka vhukati ha vhathu , vhushai na zwishumiswa zwa mupo kana ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwo thewaho kha tshitshavha ( CBNRM )  . 
U swikelela ndondolo ya mutakalo yo ṱanḓavhuwaho kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe . 
Muphuresidennde , o wana ngeletshedzo ya Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga awedza Muhaṱuli , ane a khou ambiwa kha maitele a khethekanyo ṱhukhu ya 1 ya uri a bvisiwe . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Ndi ngoho uri thaidzo dzine dza vha hone ndi khulwane ; u dzi tandulula zwi ḓo ṱoḓa vhuṱali , nga maanḓa kha tshumiso na mbulungo ya muḓagasi , na mveledzisophanḓa ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya fulufulu  . 
Vha tea u saina masiaṱari oṱhe  . 
Gemo ḽa ḽounu ndi R----------- , 0---- hu sa katelwi na u anda na u phaphelwa ha muingapfuma kana dzitshadzhi ( mbadeliso ) kana tshinyalelo dziṅwe-vho dze dza bvelela dzi no kwama ḽounu zwi tshi yelana na thendelano iyi  . 
Ndi ḓo ḽa zwiḽiwa zwi no bva bodoni dza malo ṋamusi . 
Kha dzifomo idzo vhathu vho tendelwa u nea madzina maswa na u shandukisa madzina ane a vha hone tenda vha fha tshiitisi tsha uri ndi ngani vha tshi khou vhona o tea u shandukiswa  . 
Khohakhombo dzenedzo dzi ṱumanywaho na vhuḓorobiso , na zwoṱhe zwine zwa ḓa nadzo , zwi tshi kwama mbetshelwa ya vhudzulo ho eḓanaho dzi gudwa nga vhuronwane  . 
Tshikolo itshi ndi tshipiḓa tsha mushumo une wa khou bvela phanḓa wa muvhuso u vhuisa tshirunzi kha vhagudi na u ṋea zwikolo zwa vhuponi ha mahayani zwishumiswa zwa tshizwinozwino . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha a thoma u vhala nga i50 . 
Ro ṅwalelana marifhi na zwigwada zwa milayo zwo fhambanaho , ri tshi ṱoḓa u , arali zwo tea , u phalala hune u pomokwa ha vha ho itwa  . 
U bva kha khumbelo iyi , na dziṅwe , hu ḓo bvelela dziṅwe mbudziso dzo vhalaho  . 
Iyi mbetshelo ndi yone ine ya iledza u lowa hune ha vhaisa vhaṅwe vhathu kana tshiṅwe tshithu . 
Dzhenisani ḽeḓere , kana afho zwikhalani u itela uri ni vhumbe ipfi iḽi no yelana na tshifanyiso . 
Hezwi zwi fanela u itwa nga nḓila ya mafulufulu u itela uri haya mafhungo oṱhe a ṱanganedzwe nga vhoṱhe vhane vha a ṱoḓa nga maanḓa avho vhoṱhe vhe tshifhingani tsho fhiraho vha vha vha sa koni u swikelela tshumelo dza nnyi na nnyi  . 
U ḓibvisa kha matshimbidzele a tshigwada hune mafhungo a khou ya u ambiwa nga hao hune muraḓo kana mulavhelesi u khou vhonala kana a nga vhonala a na dzangalelo , nga nnḓa ha musi Phanele ya dzhia tsheo ya uri dzangalelo ḽa muraḓo kana mulavhelesi a si ḽa ndeme kana a ḽi elani na zwi no khou itwa  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza Samithi ya Vhuṱanu ya AU-EU . 
Tshifhinga itshi tshi vha tshone tshifhinga tshine vhatukana vha vha vha tshi wela mu(lani vhasidzana vha tshi ya zwivhamboni  . 
Mashudumavhi , musi hu na u konḓa ha ndambedzo ya dzinnḓu , zwine zwa ḓesa u bva kha muvhuso wa lushaka , u salela murahu ha dzinnḓu hu sala hu hulwane  . 
Themendelo nga RG dzi fanela u vha dzi dza khumbelo ya pfarelo nga nthihi nga nthihi . 
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa phukha zwine zwa ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947  . 
Arali hu tshi ṱo ḓwa u kungwa vhathu vha sa shumeli muvhuso , muhasho wo teaho wa lushaka kana vunḓu u kungedzela zwikhala kha dzigurann ḓa  . 
U thivhela i tou vha thikho ya sekithara ya tshitshavha kha u lwisa u lwa na HIV na AIDS . 
U ṋetshedza u thomiwa ha Zwiimiswa zwa Mutakalo wa Tshitshavha tsha Lushaka lwa Afrika Tshipembe ( NAPHISA ) , mishumo yazwo , maanḓa na zwi shumiwa ngavho . 
Thendelano na nzudzanyo sa zwe zwa lavhelelwa dzi katela u tendela kha masia oṱhe na nyito ya sia ḽithihi ḽi dzhiela fhasi nzudzanyo dza tsireledzo ya ḽifhasi i songo khwaṱhaho nahone i fanelwa u thivhelwa  . 
Dzinḓivhadzo kana mafhungo ane a tea u ambiwa nga hao  . 
Pulane iyi i ḓo shuma u mona na mihasho ya muvhuso na madavhi mararu oṱhe a muvhuso , nga vhushumisani na sekithara dza phuraivethe  . 
Ndi vhufhio vhushaka vhu re hone vhukati ha mafhungo e na vhala na tshifanyiso ? 
Ri kumedzela muvhuso kha kuvhusele kuvhuya na ndaulo yo kunaho ine ya ḓo lwa na u fhelisa vhuaḓa  . 
Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi gudwa nga nḓila heyi , zwenezwo vhagudi vha nga kha ḓi vha na nyambo dzi fhiraho luthihi dza hayani . 
Hu ḓo tea u itwa khetho dzi konḓaho  . 
Naho zwo ralo , a hu na mbekanyamaitele dzi re kha tsedzuluso zwa zwino  . 
Tshumelo dza mutakalo dza masipala u fhaṱa tshitshavha tsho bvelelaho wana nwongo kha mafhungo kha ndivho dzo a ho ngo tea u itwa nga murahu ha miṅwaha ya 15  . 
Khoro ya tenda  . 
A si vhanzhi vhatambi vha fhano Afrika Tshipembe vhe vha kona u konḓelela ḽigi ya Italian Serie A , fhedzi ha vhuḓisa vhune ha khwaṱhisa vhukale hawe . 
Vhagudi vha amba nga muvhala wa tshithu vha kona u vhekanya zwithu nga muvhala . 
Ndi itshi tshipiḓa tsha Ndayotewa tshine tsho kungesa dzangalelo-nahone tsho vha na ṱhuṱhuwedzo kha Vhathu vha Afrika Tshipembe - kha miṅwaha yo fhelaho  . 
Itani zwauri mbuelo dzo livhaho kha vhathu na vhupo dzi vha na mutengo wavhudi kha vhadzulapo kha u vhulunga mupo na u langula zwishumiswa zwa mupo  . 
Kha hu nangwe zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwine vhagudi vha vha na vhukonḓi khazwo u itela u vha ṋea nḓowenḓowe ya fomaḽa ( nga tshifhinga tsho vhetshelwaho dubo nga vhege u itela zwenezwi )  . 
Mugudi u ḓo ḓikukumusa nga tshibveledzwa tsho vhinwaho tsha fhedzwa . 
Vha nga kona u swikelela dokhumenthe na rekhodo dza Muhasho , vhaofisiri vhawo kana dzangano ḽa tshitshavha . 
Zwine mugaganyagwama washu wa sedza khazwo zwi fanela u thoma tshanduko ya vhubindudzi nga u sa tinya zwithu zwa ndeme zwa muvhuso fhedzi nga u kona u tshimbidza vhubindudzi u ya kha masia aho ane a fhaṱa masheleni a matshilisano ane ra a ṱoḓa  . 
Fhedzi ha , vhagudi ha nga kona u khwaṱhisedza zwe vha guda nga ha u ḓivha na u amba madzina a zwivhumbeo zwa 2-D kha Themo ya 2 , nga u ita nḓowedzo dza u ṅwala nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe . 
Ro amba ngaha ndivho yashu ya u shumisa Mulayo wa u Dzhiulula mavu , 1975 ( Mulayo 63 wa 1975 ) uri hu vhe na tshanduko ya mavu na u humiselwa murahu ha mavu , zwi tshi elana na Ndayotewa  . 
K ueḓelele kwo khwinifhadzwaho . 
U thivhela ndi zwavhuḓi u fhirisa u alafha . 
A zwi vhudziwi muthu hezwi  . 
Uri phanḓa ha musi mushumisi a tshi valelwa maḓi , hu rumelwe vhurifhi kha ndaka vhune ha sumbedza uri maḓi a ḓo valiwa nge ha si vhe na mbadelo dza tshumelo nga nnḓa ha musi mbadelo dzi tshi nga itiwa kana ha itiwa dziṅwe nzudzanyo dzo teaho malugana na u badela tshikolodo hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe u bva nga ḓuvha ḽe vhurifhi ha sainiwa ngaḽo nga muthu ane a khou dzula kha ndaka yeneyo  . 
Sekithara ya dzinnḓu ya tshitshavha . 
Izwi zwi ḓo khwinisa ikonomi kha mimasipala yoṱhe . 
Uri izwi zwoṱhe zwi itee , u ṱanḓavhudza na u ṱumekanya themamveledziso ya Afrika ndi zwa ndeme  . 
Zwine vha fanela u zwi ḓivha ! 
U limiwa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kana u vhambadza zwibveledzwa zwivhisi  . 
Tshigwevho tsha u dzula dzhele tshi vhavhaho na milifho zwi ḓo hweswa muthu ane a tshinya  . 
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu , mabulannga , zwifuwo , tsimbi , mirerala kana matombongwende zwe zwa rengiswa nga vhone sa dzhendedzi la mubveledzi . 
Ro no fhira tshifhinga tsha u sumbana nga miṅwe , ngeno vhathu vhashu vha tshi khou fa  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha , Khomishini ya iyi vha tshi dalela dokotela  . 
Vha thoma u kokodza iḽa thambo hafhu . 
U ita u nga u khou vhala a tshi khou shumisa na ipfi ḽa u vhala . 
Sa tsumbo , Dzivha Fundudzi , hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha N(etshiavha  . 
Ntshengedzeni a tshi fhiwa tshelede  . 
Hezwi zwi katela zwifhinga zwine muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo a vha dalela vho valelwa sibadela  . 
U shumisa tshilidzo tsha u tou vhanda u itela u vha na mutevhetsindo u fanaho na u bveledza zwikili zwa mbalo . 
Miraḓo ya Khabinethe nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho  . 
U neta hu a kona u vha tsumbo ya u khukhulisea muyani kana diphiresheni  . 
A ro ngo tea u ita izwi na kathihi nga nnḓa ha zwo randelwaho sa zwi ṱanganedzeaho nga mbekanyamaitele  . 
Naho zwo ralo , Afurika Tshipembe ḽi nga kona u pikisana kha tshigwada tshine ḽa wela khatsho arali idzi mbilaelo dza shumaniwa nadzo - nahone vhunzhi hadzo dzi nga thasululwa  . 
Ho ima hu hoṱhe , vhubveledzi vhu na ndeme ṱhukhu kana u hu na tshithu  . 
Nḓivhadza Mulayotibe ya ṅwaha uno wa 2014 kha mapholisa i bva khatsedzuluso ya ṅwaha wa 1998 wa Nḓivhadza Mulayotibe kha Vhutsireledzi na Tsireledzo . 
Vhatikedzamboho vho tendelana uri hu tea u vha na mulalo na vhudziki kha sekithara ya zwa vhulimi na uri nyimele dza u shumela na hune vhashumi vha mabulasini vha shuma hone hu tea u khwiniswa nga u ṱavhanya . 
Muofisiri wa Mafhungo u fanela u ḓivhadza muhumbeli ( nga nnḓa ha muṋe wa maṅwalo ) nga nḓivhadzo , u itela uri muhumbeli a badele mbadelo dza khumbelo dzo tiwaho ( arali dzi hone ) na u diphositha ( arali zwi hone ) hu sa athu u thoma u tshimbidzwa khumbelo  . 
Zwo themendelwa uri kha Gireidi ya 2 vhagudi vha shuma na mutevheṱhaḓu wa data wo fhelelaho u ita girafu ya zwifanyiso lune lu nga swika luvhili nga ṅwaha(luthihi nga Themo ya 1 na luthihi nga Thmoya 3 ) U shuma vhoṱhe sa kiḽasi zwi thusa vhagudi u dzhenelela kha zwiteidzhi zwoṱhe zwa maitele hu si na u xela kha zwidodombedzwa zwa zwiteidzhi , tsumbo : U ola zwifanyiso zwoṱhe . 
Bono ḽa Muhanga uyu ndi u alusa dziḓorobo dza khwiṋe dzi re na vhutshilo . 
Nga u tou founela na u vha dalela  . 
Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga  . 
Pfanelo dza vhathu , vhuṱanganyi ha vhathu , fhethuvhupo na vhulamukanyi ha matshilisano a vhathu : u dzhenisa pfunzoni maitele na maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na vhulamukanyi ha mupo na matshilisano na pfanelo dza vhathu sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe . 
Bwa ndaka ya minerala u itela u bveledza tshomedzo dzine dza ḓo ita uri u gonya ha maimo a vhutshilo , vhukoni na themamveledziso zwi bvele phanḓa  . 
Nungo dza uri hu vhe na fulufhelo a uri tshikolodo tshi o badeliwa zwi o uuwedziwa  . 
Idzi nḓila ntswa dza mulayo dzi na nzhele uri avho vhane vha dzhenelela kha u kaṋa na u kuvhanganya zwiko zwa zwi tshilaho u itela u zwi rumela kha vhavhambadzi ndi avho vhane vha vha vhashai vha tshoṱhe kha tshitshavha  . 
A huna muthu o teaho u rengisa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo  . 
U vha hone ha tshitshili tsha HIV na dwadze ( la EIDZI zwi khou ita uri vhaaluwa vha d(in(etshedzele kha u londola vhana vhane vha vha zwisiwana na vhana vha songo tsireledzwaho  . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha mihasho ya pfunzo ya vhuongeloni ṋamusi ndi kha sia ḽa u ḓivhisa , hune ha vha , u thusa vhashumi vhaswa kana vhathu vhaswa vhane vha khou bva u ṱhaphudza pfunzo dzavho uri vha kone u ḓivha tshiimiswa  . 
Komiti ya Wadi i nga ita mini u thusa ? 
Khukhi ndi faila ya maṅwalo ine ya vheiwa kha hadidisiki yavho nga seva ya siaṱari ḽa Webe  . 
Mutheo wa lushaka u nga ? 
Ni nga kwama hani bindu iḽi nga u ṱavhanya arali ni tshi ṱoḓa thuso ? 
Masipala wa dzhia tsheo wa u pfulusa vharengisi vha tshiṱaraṱani wa vha isa fhethu ho itelwaho vharengisi  . 
Hezwi ndi zwifhinga zwi lemelaho vhukuma . 
Khabinethe yo ombedzela uri tsireledzo na u ḓiimisa ha Afurika Tshipembe ndi zwa ndemesa . 
Tsha vhuvhili : Masipala u tea u sedza uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza tea u ṱanḓavhudzwa na u khwiniswa  . 
Zwiimiswa zwa dzinnḓu dza vhathu vhane vha hola miholo ya fhasi , zwiimiswa zwa dzinnḓu , mazhendedzi a si a bannga na bannga dzine dza hadzimisa miṱa i shayaho . 
Vhuimeleli ha thikhedzo kha pfunzo ya vhaaluwa ho ṋeiwa nga mathemo a ikonomi , nahone a hu na zwo ambiwaho maelana na mafhungo a vhulamukanyi ha matshilisano  . 
Mulayo uyu ndi wone thikho ya vhunzhi ha milayo ine ya kwama ndangulo  . 
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu ( arali vhe na miṅwaha ya 16 kana u fhira )  . 
Tshifhinga tsha u tamba tshi so ngo khakhisiwaho na zwivhumbeo hu tshi katelwa u ita zwifanyiso nga zwivhumbeo zwo gerwaho zwa dzhomeṱiri . 
Naho zwo ralo , zwe nda sedza na u tshenzhela zwo vha zwi lwaho thwii na zwipikwa izwi  . 
Zwo ralo ri ita khunguwedzo kha vhathu vhashu uri vha ite nḓowedzo ya pfanelo dzavho dzau gwalaba nga mulalo na hone hu si na dzikhakhathi . 
CBP i nga bveledza u pfesesana kha vhashelamulenzhe  . 
Sa tsumbo , dzangano kana khamphani kana khoro dzi ri dzo kwamana tshitshavha tsha tenda kha zwine zwa khou ya u itea vhathu vho vhudzwa uri vhuṱambo vhu khou ya u vha hone  . 
Kha mulandu wa S v Mashimbye,81muhwelelwa o ita vhukhakhi u ya nga khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo a fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya u kambiwa tshoṱhe  . 
Ho vha hu tshi nangwa kha thero dza 124  . 
Hezwi ndi zwa ndeme kha mushumo na u ya phanḓa na pfunzo  . 
Tshipembe . 
I thusa vhadededzi u pulana mbekanyamishumo dza u guda na mishumo ya u guda  . 
U ṱalusa thandela  . 
U vhewa tshiduloni ndi mini ? 
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso . 
Muvhuso na vhadzulapo vha lavhelela tshiimo tsha nt ( hesa tsha phurofeshena(la u bva kha vhatholiwa vha muvhuso  . 
Kha vha vhidze muṅwe mugudi muthihi a ye phanḓa . 
Matshimbidzele a nzudzanyululo ha khou itwa a oṱhe kha zwine zwa khou itwa ngomu muhashoni , huno zwo dzheniswavho kha vhupulani hoṱhe ha tsireledzo ya zwiko zwa madi , mveledziso na u shumiswa ha zwo . 
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga mumasipala . 
Muṱangano u khou tshimbilelana na u thomiwa ha ḽaiburari dza zwikolo dzi fhiraho 1 000 shangoni ḽoṱhe nga muvhuso vhukati ha dzi 18 Fulwana 2015 na dzi 18 Fulwana 2016 u ṱuṱuwedza vhagudi vhanzhi uri vha vhale . 
U ṋetshedza vhupfiwa zwi ṋea tshikhala muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a kone u kumedza tshanduko kana u dzinginya mushumo u konadzeaho wa u vhona uri milayo yo phasiswaho nga Phalamennde kana ḽiṅwe fhungo ḽi sedzuluswaho nga Phalamennde , a ita mushumo wao . 
Mbekanyamushumo ya Ndivho vhu 4 : Masheleni a U langula na u tikedza ndaulo ya gavhelo ḽa HS , u kuvhanganya zwiko zwa Mveledziso ya Dzinnḓu sekithara na u wana maitele a u kolodisa ha tshiṱalula nga zwiimiswa zwa masheleni  . 
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tewa u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa  . 
Nga murahu u ḓiṅwalisa hu ḓo dovha ha vula Devhula Vhukovhela , Kapa Vhubvaḓuvha , KwaZulu-Natal , Kapa Vhukovhela na Gauteng  . 
I thoma kha vhege ya u pulana na u tea u lingedza na u fhedziswa kha vhege i tevhelaho  . 
Therisano dza puḽenari  . 
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu matambele tshiteidzhini  . 
Hezwi ndi zwa ndeme kha u itela u katela avho vhe kale vha vha vho khethululwa nga mulandu wa vhuholefhali , luambo , murafho , nyambo na vhupo vhu re thungo-thungo na zwiṅwe-vho  . 
Vho sengiswa vha valelwa nga mulandu wa mishumo yavho ya polotiki nahone vhe na miṅwaha ya 15 , vha vha mufariwa muṱukusa we a valelwa Robben Island . 
Kha vha mu vhudzise uri ndi nga mini o nanga izwo zwithu ? 
Vhashumi vhoṱhe vha re kha khethekanyo ya vhu 12 u ya kha 9 kha tshivhumbeo tsha kale vha fanela u ita ndingo ya vhukoni i ṋetshedzwaho nga dzangano ḽo ḓiṅwalisaho na u dzhenela ndingo ya vhukoni ya u tou amba ( inthaviyu )  . 
Hezwi zwi ṋaṋiswa nga musi muthu a tshi lingedza u lwa na mutsiko nga u ḽa kana u nwa . 
Maṅwe mafhungo ane a ita uri vhunzhi ha vhathu vha fune khothe dza sialala ndi luambo lune lwa shumiswa , lune lwa ḓivhea tshitshavha itsho tsha sialala . 
Vhupo ha mabindu a shango ḽashu ho dzika , vhu na manyanyu nahone ho tea kha u engedzwa ha mbambadzo na vhubindudzi . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde I dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone nga murahu ha u anḓadzwa , I tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Ndayotewa  . 
Rekhodo dzine dza Rekhodo dzine dza nga wanala muthu a songo thoma a ita khumbelo dzula dzi hone ya u dzi wana zwi tshi ya nga Mulayo sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA  . 
Phresidennde , o wana ngeletshedzo kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga imisa muhaṱuli ane a khou ambiwa kha matshimbidzele a khethekanyo ṱhukhu ya 1 . 
Kha vha thome nga zwa ndeme , pulane yo bveledzwaho henefho , sethe ya milayo na mulayotewa , vha fhate khazwo . 
Thusani tshiḓula uri tshi wane kutivha . 
U topola ṱhalutshedzo ya ipfi Vhasan . 
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa ya ḓiswa Afrika Tshipembe , u bveledzwa , u itwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947  . 
Mashudumavhi , maitele a u ḓisa vhaṅwe vhashelamulenzhe uri vha vhe tshipiḓa tshashu o dzhia tshifhinga tshilapfu u fhira tshe tsha vha tsho lavhelelwa  . 
Arali vho kundelwa , hu na tshikhala tsha u nga humbela khaṱhululo ya tsheo  . 
Heyi thandela ndi inwe ya ndila dza u shumisa mbekanyamaitele yo phurophoziwaho  . 
Mutholi ane a vha na vhashumi vha 20,vhane bindu ḽawe ḽa vha ḽi tshi khou shuma miṅwedzi ine ya vha fhasi ha miṋa , a vha tei u nanga kana u ta vhaimeleli  . 
Hu na Nzudzanyo ya Mveledziso ya Vhagudisi ? 
U apuḽouda faela dzine dza vha na vairaisi , faela dzo tshinyalaho kana iṅwe sofuthuwee yo no nga yeneyo kana phurogiramu dzine dza nga tshinyadza kushumele kwa iṅwe khomphyutha  . 
U vhambedza na u buletshedza saizi ya zwithu zwi fanaho , tsumbo , mabogisi o ṱhophiwaho u bva kha mahulwanesa u ya kha maṱukusa . 
A huna vhukwamani vhune ha ḓo itwa na vhaṅwe vhathu , kana ha ṋekedzwa zwidodombedzwa nga nnḓa ha thendelo ya mufarwa . 
Naho ro vha ri nga si lavhelele maga mavhili aya u fana tshoṱhe , a fanela u dzhena o ṱanḓavhuwa u ya kha sia ḽi fanaho  . 
Muvhuso wa lushaka u shumisa vhunzhi ha masheleni kha themamveledziso dzi no kwama zwa 2010  . 
Themo ḽi dovha ḽa katela tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi re nga nnḓa ha vhupo ho ṋekedzwaho kha fomo tenda tshi tshi vha tshipiḓa tsha ndeme tsha izwo zwi re nga ngomu kha tshikirini  . 
U kona u ṱalukanya thevhekano ya themba dza maḽeḓere mararu dzo ḓoweleaho tsh , tsw , nzw na khw dzi magumoni a ipfi . 
Arali vha vha na tsumbadzwadze dza asima lune lwa fhira luvhili kha vhege nga masiari , kana lune lwa fhira luthihi nga madekwana , vha tea u wana mishonga ya u thivhela hu si ya u thusedza  . 
Ndi ngazwo muhumbulelwa a tshi fhiwa beili hu saathu u fhela awara dza fuinamalo nga murahu ha musi o fariwa  . 
Hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu mativha o mbo d(i xa Dzat ( a  . 
Mugaganyagwama wa Muvhuso wo khethekanywa nga Mbuelo na Tshinyalelo , Ṱhahelelo phanḓa ha Nyadzimo na Tshikolodo tsha Lushaka  . 
Ri tenda hafhu kha uri nga tshithu tsha vhuvhili tshine tsha tea u dzhielwa nha na tsha vhuraru , zwifhao zwa vhukuma na hoea dza mishumo ya vhathu kha zwipotso na u imvumvusa zwi nga si o litshiwa kha mihumbulo yavhui ya mbumbano dza lushaka , nga maana lune ha vha na tshelede hukhu ine vha vha nayo zwino  . 
Vhagudi vha nga kona u wana zwithu zwa tshivhumbeo tshi fanaho na tsha bola ( tshipulumbu ) , kana tshivhumbeo tshi fanaho na ( phirizimu ) musi vho ṋewa zwithu zwo kuvhanganyiwaho . 
Ri ḓihudza ngavho ! 
Mabindu mauku ane a nga si kone u thoma ofisi kha mashango a seli na u shuma nga nila yo khwahaho a nga i anadza kha khona iwe na iwe ya ifhasi  . 
Zwidodombedzwa zwinzhi zwi wanalea kha IRP 12 Guidelines . 
SARS a i nga thuthisi u ḓi ṅwalisa havho sa murengisi o ṅwaliselwaho VAT arali huna zwiitisi zwipfalaho zwi vha tendisaho uri muthu uyo u do thoma ḽi ṅwe bindu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha miṅwedzi ya 12 u bva kha ḓuvha ḽa u fheliswa u bindula . 
Vhaswa vha dovha hafhu vha vhumba tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune vhunzhi ha mishumo ya Phalamennde ya itwa hone , nahone vhathu vhaswa vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona , u ḓitama na u ḓimandafhadza vhone vhane  . 
Kha ḓorobo dza Germany dzo swielelaho dza 12 , ho vha hu na vhaeni vha miḽioni dza 21 , hu tshi katelwa na miḽioni dza ṱahe dzi re Getheni ya Brandenburg i re Berlin fhedzi mafheleloni Tshiphuga tsha Ḽifhasi , musi Germany ḽi tshi khou pembelela u dzhena kha dzi tshipiḓa tsha tsini na tsha makhaulatshele tsha muṱaṱisano . 
Zwibveledzwa zwa khampheini iyi ndi u nwaliwa ha khalenda dza nyambo nnzhi , dziposita , Kuambele kwa Vhukonani ( ndima dza u lumelisana dzi kha nyambo dza 11 ) na vidio , Luambo lwa Damuni , lune lwa shumiswa kha dziwekishopho  . 
Hedzi ndi khaṱhulo dza zwino nahone dza khaṱhulo dza zwinozwino maelana na tshiteṅwa tsho bulwaho , nahone u zwi dzhiela nṱha zwi nga vhuedza  . 
Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha zwiko zwawo zwine wa vha nazwo , u itela u swikelela pfanelo hedzi dzoṱhe  . 
Thondo idzi , naho zwo ralo , tshumelo dzadzo na u kona u swikelela ndi zwiuku vhukuma nahone ndi zwi isiwaho kha vhadzulapo vho shayaho vhukuma  . 
U sumbedza u tambudziwa ha vhaaluwa  . 
Atikili idzi mbili ndi dza u vhalwa nga maanḓa na uri dzi ḓo ṱoḓa nungo dzi bvaho kha vhone dza uri vha kona u ḓivha tshoṱhe zwi re ngomu  . 
Vha elelwe uri kha zwiimo zwa shishi , iyi tshumelo i a wanala awara dza 24 nga ḓuvha . 
Ndi ngazwo izwi zwi tshi ita uri vhaloi vha sokou dzula vho rafhuwa malugana na luvhengela na u farwa nga nḓila i si yavhuḓi . 
U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi . 
Ri ṱanganedza miṱa ya vhaphuresidennde vha kale vha ANC vhane vha vha vhaeni vhashu vho khetheaho madekwana ano  . 
Fekiṱhiri dzi nga shuma lwa tshifhinga tshipfufhi nahone zwi nga isa kha vhushayamushumo  . 
Murundu hu tendwa u pfi u lugisela vhat ( hanga u vha vhanna vha re na vhud(ifhinduleli nahone u dovha wa thivhela malwadze a d(iswaho nga zwa vhudzekani  . 
Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi . 
Bugundaula yavho ire na ṋomboro dza 13 . 
Khabinethe yo dzhia zwinepe sa tshiga tsha khuwelelo ya nyito ine ya vhona uri sekithara dzoṱhe dza tshitshavha dzi shumisaho NDP dzi fane . 
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi . 
Kha vha ḓivhadze muṅwaleli wa khothe ya dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga mafheloni a ṅwaha  . 
Phalamennde ya Cape ya nnḓu mbili ya u thoma yo thomiwa nga 1853  . 
Vha shumisa nḓivho ya kushumisele kwa luambo musi vha tshi guda nga ha lushaka lwa ḽitheretsha - u itela u pfesesa na u takalela zwiteṅwa zwa ḽitheretsha . 
Musi ṱhanganelano ya mbuelo yavho i tshi fhira R7 000 a vha fushi ṱhoḓea kana a vho ngo tea u wana sabusidi - fhedziha , arali vha nga ita khumbelo nga muthihi muthihi ya vha i fhasi ha R7 000 vha a tea u i wana  . 
I dovha ya ita uri hu vhe na vhushaka ha tsinisa na nḓowetshumo u vhona uri biotechnology na bio-innovations zwi kha makete na u wana khumbelo yo leluwaho Afurika Tshipembe . 
Vhashumi kha vha vhe vho di netshedzaho siani la mishumo yavho  . 
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya Komiti ya Wadi i vhe i ḓivhaho Mulayo uri i kone u ṱalutshedza tshitshavha nga ha tsheo dzine dza elana na mikano ya masipala  . 
Ndeme dza mutheo na milayo I vhusaho ndaulo ya Muvhuso 195  . 
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele . 
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula , u na pfanelo , u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde , ya u liliswa kana thandululo i linganaho  . 
Muofisiri wa Mafhungo a nga bvisa tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha rekhodo yo sumbedzwaho kha ( a ) ( tshipiḓa tshiṱuku tsha ( a ) tsha Tshipiḓa tsha vhu 15 tsha Mulayo ) afho nṱha , ine kha khumbelo ya tswikelelo , i nga kha ḓi kana ya hanelwa zwi tshi ya nga Ndima ya vhu 4 ya Tshipiḓa itshi . 
Nḓowenḓowe ya u ṅwala i tea u dzhenisa tsumbo dzine mutalo wa ndinganyahuvhili u sa tou vha wa u tsitsa fhedzi . 
Ndingo ya masiandaitwa a zwa mvelele na thusedzo dzi elanaho na nyito dza dziṅwe thandululo  . 
Muvhuso u ḓo dzula wo ḓivhofha kha u khwaṱhisa sisiṱeme ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga hu u itela u lwa wo khwaṱhisa na maitele a u kandeledza pfanelo dza vhafumakadzi na vhana . 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa a na vhud(ifhinduleli ha u fhindula man(walo a mbilaelo kana mbudziso dzine dza bva kha nnyi na nnyi , u fanela u khwat ( hisa uri mbudziso dzot ( he dzi a fhindulwa nga u t ( avhanya  . 
Kha vhuimo hohe ha u lingedza , vhathu vhane vha shela mulenzhe kha hoisiso vha a vhewa io kha zwiwo zwi si zwavhui  . 
Khabinethe i ima na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhirisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muṅwe wa vhatambi makone vha matambwa , Vho Sammy Moeti vhe vha fhira kha ḽino nga Musumbuluwo wa dzi 13 Tshimedzi 2015 , nga murahu ha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu . 
Khabinethe i na fulufhelo uri Advocate Mkhwebane vha ḓo shumela lushaka zwavhuḓi nahone vha ḓo bvela phanḓa u shuma vho sedza dzangalelo ḽa maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Senthara idzi dzi ḓo fhatwa fhethu ho bulwaho nga muvhuso  . 
Vho Patrick Khulekani Dlamini vho tholwa hafhu sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika na Mulanguli Muhulwane wa Bodo . 
Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na maanḓa a ndaulo a vunḓu zwi tshi kwama mishumo ifhio na ifhio zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 . 
Kha vha pfesese vhuimo ha vhupo na nzulelele ya zwithu vha shumise matshimbidzele avho nga ndila yo teaho . 
Kha vha ambe nga uri naa vhunzhi ha zwa vhureleli ndi tshisumbi dza u tsa kana ndeme ya vhureleli  . 
Mbekanyamaitele ya mashangoḓavha ya Afurika Tshipembe ya demokirasi yo lugiswa lwa miṅwaha ya fumi minzhi yo fhiraho nga tshifhinga tsha fulo ḽa khakhathi ya dzitshaka hu tshi itelwa u khethekanya muvhuso wa khethululo . 
Mushumo wo khetheaho wa Phalamennde , sa davhi ḽa vhusimamulayo ḽa muvhuso , ndi u phasisa milayo na u vhona uri Khorondanguli i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumiswa ha milayo iyo , ye ya livhiswa kha u ṋetshedzwa ha tshumelo dza vhukoni na u vhuedza kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe . 
Ndi ita lini khumbelo ya PAR ? 
Mbekanyamaitele i tshi tshimbilelana na mushumo na tshikhala tsha mushumo wa u gwa mugodi  . 
Mafhungo , mihumbulo na vhupfiwa vhune ha ṱ ahiswa kha ino website a zwo ngo tea u dzhiwa sa nyeletshedzo ya phurofeshena ḽ a kana sa muhumbulo wa tshiofisi wa GCIS kana tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo . 
Vhagudi vha nga kona u guda milayo yoṱhe ya na maitele a u ela vha tshi shumisa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
U ṋekana zwishumiswa zwi a konadzea , fhedzi muthu o wanaho tshishumiswa u thoma , u na vhuḓifhinduleli hatsho  . 
U ya nga ha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , mukhantselara wa PR a si muraḓo wa vhukuma wa Komiti ya Wadi  . 
Ri ḓo dovha ra shumisa Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Tshitshavha na Mbekanyamushumo ya Mushumo wa Tshitshavha kha u dzhia vhaswa . 
Tshipiḓa tsha 1 tsha heyi bugwana tshi ṋetshedza mafhungo nga ha PAJA na u khwaṱhisedza zwine vhathu vha fanela u zwi ḓivha nga ha mulayo . 
Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano ; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu . 
Kha gemo ḽa muholo we wa dzinginywa , ri na ndivho ya u ita uri zwikalo zwoṱhe zwi kuvhanganywe huthihi  . 
Ane vha khou mu imelela kha vhuimo havho sa musaini wa thendelano ya u ṋetshedza zwishumiswa  . 
Uri vha ṅwaliswe sa mulondoli nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano samulondoli , vha ṋetshedzi vha tshumelo vhe vha vha thola vha tea u ita uri vha kho dzhelela kha kha vhugudisi ha ṱhogomelo ya hayani nahone vha na ṱhanziela ine ya sumbedza uri vho gundiswa nga tshiiswa tsho ṅwaliswaho kha Ndaulo ya Ndalukanyo ya Africa Tshipembe ( SAQA )  . 
Ro ḓiphiṋa lwanzheni . 
Muhumbeli u fanela u saina masiaṱari oṱhe o engedzwaho  . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha zwitshavha uri zwi shume na mazhendedzi a mulayo u bvisa vhathu vhane vha si ṱhonifhe pfanelo dza vhaṅwe dza ndayotewa . 
GEMS yo dovha hafhu ya ṋea khonṱhiraka thimu ya vhaṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ya phurofeshinaḽa nga mitengo yo tiwaho . 
Nga iyi nḓila , tshumisano , tshifhingani tshi ḓaho , i ḓo vha nzhini ya u shandukisa na u bveledza tshivhumbeo tsha ikonomi ya Afrika  . 
Kha vha humise fomo na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa ya NPO na tshitatamennde muhashoni . 
Kha vha sumbedzise kha khumbelo yavho uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe  . 
Theo ya mulayo na nyendedzi dza lushaka dzi sumbedza tshivhumbeo na kuvhumbelwe kwa Komiti dza Wadi  . 
Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
Muvhuso u fhedza R500 biḽioni nga ṅwaha kha u renga thundu na tshumelo  . 
OSTS i lingedza u ṱ anganedza vho ṱ he vha itaho khumbelo ya vhuguidisi kana wekhishopho  . 
Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu  . 
U fhiriswa ha mafhungo a tatisaho hu fanela u vha nga tshivhumbeo tsha khoudu yo teaho ine ya vha na tsaino ya e(lekit ( hironiki  . 
Tsha vhuṱanu , risesheni i ombedzela uri vhuṱhogwa vhuhulwanesa ha u ṱanganedza nḓila dza kuitele ntswa kha u shumisa zwiko zwa nnyi na nnyi zwi konḓaho u wanala  . 
Musi e henengei d(akani in(we ya mmbwa yo d(o vusa phukha  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhoṱhe vhane vha khou vhilaela , ho katelwa na miraḓo ya Khabinethe vhane vha vha vhe kha vhuimo ho fhambanaho , u ḓifunza u ḓibvisa na u ima u bvisa zwiṱatamennde zwo livhiswaho kha muṋe wa mafhungo . 
U tshoṱelwa nga asima ho ḓowelea kha vhege dza 24th u swika kha 36th dza vhuimana fhedzi dzi a konḓa u vha hone vha tshi vhofholowa  . 
Ri humbela uri vha lavhelese thebuḽu ire afho fhasi uri vha vhone tshaka dza mbuelo . 
Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo , vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho i no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe , uri i ṱoḓisise aya mafhungo . 
Vhathu vho vha tshi fanela u tshimbila tshikhala tshilapfu na u lindela tshifhinga tshilapfu uri vha wane dzilafho ḽa zwa mutakalo  . 
Mbilaelo dza ḓuvha na ḓuvha dzine vhathu vha vha nadzo kanganyiswaho na magumo  . 
Ngauri tshithu tshithihi , vhuḓikumedzeli ha mivhuso ire miraḓo kha pulane dza dzingu kanzhi a vhu ngo shandukiswa ha vha mbekanyamaitele na nyito dza lushaka  . 
Thendelo i nga vha yo no luga vhukati ha vhege dza rathi u ya kha dza malo  . 
Tsha vhuvhili , ri tea u ṱuṱuwedza mikhwa ya yavhuḓi ya tshitshavha ya tshumelo ya u shuma nga u tou funa , u itela u tikedza vhadzulapo vha sa koni u vhala na u ṅwala  . 
Khabinethe yo fhululedza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , ṱhoho dza zwikolo , vhadededzi na vhagudiswa kha u fhedza Milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya 2013 zwavhuḓi . 
Zwithu zwa nomboro zwi a ḓivhadzwa . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha nyambedzano dzine Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wa khou ita na vhabindudzi vhawo . 
Muvhuso u bva zwenezwo wo no ṋetshedza R1 biḽioni ya u tandulula thaidzo ya gomelelo . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisa dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dza vhutsireledzi ha zwa matshilisano dzine dzo olwa nga nḓila ine dzi ḓo kuvhatedza zwitshavha tshayatsireledzo na zwi shayaho  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 21 u shumana na khumbelo  . 
Nga murahu ha mbulungo ndo vha ndi khou vhilaela nga u ṱoḓa u ḓivha uri ndi ngani nga murahu ha u vhulunga vhathu vhavho , vha ita zwithu zwa u fana zwa u ṋea vhathu zwiḽiwa na zwoṱhe  . 
Vha dzhie phindulo kha zwigwada  . 
Arali ri tshi khou ṱoḓa u khwaṱhisedza uri kha miṅwaha ya fumi i ḓaho , ṅwana muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya fumi a ḓo vha a tshi kona u vhala na u tolokanya nḓivho , ri ḓo tea u kuvhanganya lushaka lwoṱhe uri lu tikedze fulo ḽihulwane vhukuma ḽa u vhala na u ṅwala  . 
Nahone vho vha vha sa vhoni zwe nda vha ṱalutshedza uri zwo vha zwi khou itea fhaḽa ? 
Nndwa ya u lwa na zwidzidzivhadzi i tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nahone nyambedzano dzi fhasi ha AU kha u linga u swikelela zwipikwa u ya nga Buthano ḽa Vhugevhenga ho Dzudzanywaho vhu Pfukaho mikano na Zwidzidzivhadzi nga UN , Ndangulo ya Zwidzidzivhadzi kha Pulane ya Nyito ya AU ( 2013-2017 ) na tsheo dza BRICS ( Brazil , Russia , India , China na Afrika Tshipembe )  . 
Musi zwinzhi zwo khwinifhala nge muvhuso wa vha u tshi mishumo ya dzangano yo dzinginywaho  . 
Khabinethe yo tendela Mutheo wa Tshiṱirathedzhi wa Vhukati ha Themo wa 2014-2019 ( MTSF ) une wa ḓo shuma sa buḽoko ya tshifhaṱo kha miṅwaha miṱaṋu ya u thoma iḓaho ro livha kha bono ḽa 2030 kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo , mabindu , saintsi , mitambo , vhurereli , vhutsila , mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu . 
Tswayo dzo shumiswa sa nila i leluwaho ya dimokirasi ya u fha maana vhathu vha Afurika Tshipembe vhe tsha kale vho vha vha tshi siiwa nna kha maitele manzhi a u tshea mafhungo kha ino shango  . 
Thungo ya vhubvaḓuvha ngei kha vunḓu ḽa Devhula Vhukovhela hu ḓo vhelwavho ho sedzeswa kha themamveledziso yo ṱanganyiswa na zwa migodi u vhuelwa nga minerala . 
Vhagudi vha nga kona u tou fombe kha siḽindara kha Themo ya 3 . 
Khothe dzo lingedza u tinya hei fhungo nga u sedza lushaka lwa mbingano ya mufu : arali i ya tshikhuwa kana Tshikhirisite , tshilikadzi ndi yone i re na maana siani a mbulungo , arali mbingano yo vha ya tshithu , tanzhe a muhannga ndi one ine a ta  . 
U vhibva ndi ḽiga ḽa u fhedza ḽa u bveledza mavhele . 
Bono la ICD ndi la uri hu vhe na SAPC yo shandukaho ine ya elana na muhumbulo na ndivho ya Mulayotewa  . 
Saizwi zwiimiswa zwa nḓowetshumo zwi madzangano a ḓithaubaho o ḓisendekaho nga thendelano , a hu na iṅwe nḓila ya u kombetshedza mbekanyamushumo dza mbambadzonyangaredzi , dzine dza ḓo ṱoḓa iṅwe nyavhelo ya mugaganyagwama nga nṱha ha mbadelo dza vhuraḓo  . 
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi  . 
Kha vha sedze kha siaṱari 36 ḽa the notsi dza khoso  . 
Muhadzimi u tea u ita phuredzhekhisheni ya u ranga ya kushumiselwe kwa masheleni nahone o wanulusa na u pfesesa ṱhoḓea dza u ḓidzhenisa kha ḽounu iyi  . 
Tshitshavha tsho shumisana na riṋe musi ri kha fulo nahone vhuḓifari kha riṋe mapholisa , havho nga u angaredza ho vha havhuḓi , naho vho vhaṅwe vhavho vho lwa nga tshavho mahayani avho  . 
Hafhu a si Masingo fhedzi vhe vha vha vha tshi khou vhusa Vend(a  . 
Sa kha webusaithi nnzhi , ri nga kha ḓi wana mafhungo nyangaredzi lwa othomethiki ane a vha kha faila dza rekhodo dza seva dzashu sa ḓiresi yavho ya IP na mafhungo a khukhi  . 
Hu tewa u dzhia nyito uri hu tumanywe mbekanyamushumo sa SPII , na PII na senthara ya nyeletshedzo ya vhumagi kha mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhutumbuli  . 
Vha ḓo takalela u dalela Phalamennde ? 
Mulaedza u yaho kha mmbi dzashu dza vhutsireledzi u khagala : a hu na khakhathi dzine dza ḓo konḓelelwa  . 
Hu nga dzudzanywa muṱangano kha ḽi ṅwe shango , nahone musi mufhurwa o no swika shangoni iḽo u dzhielwa phasipoto yawe nahone a hombokwa u swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho . 
Musi u gonya nṱha tharifi dza muḓagasi zwi sa khou takadza , ri fhulufhela uri zwivhuya zwa tsheo iyi zwi ḓo fhira zwivhi  . 
Mbudziso dza u amba kana dza phindulo dzo tou ṅwalwaho dzi nga swikiswa kha Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde na Minisiṱa kha mafhungo ane vha vha na vhuḓifhinduleli khao  . 
Zwithu zwi fanaho na vhuhulwane ha tshitshavha tshine mavu a khou ṱo ḓelwa tshone na mutengo wa mavu kha vhupo honoho zwi fanela u dzhielwa nzhele . 
Ri tahisa dzindivhuho kha vhalanguli vhothe na vhashumeli vha muvhuso vho di imiselaho u kunguwedza vhudifari na matshilele kwao kha vhothe vha shumelaho muvhuso  . 
U ṋewa ha maanḓa na mishumo zwa tshifhinganyana zwo kwamiwa lwo linganaho  . 
Gauteng Enterprise Propeller ( GEP ) ndi Zhendedzi ḽa muvhuso wa vunḓu ḽe ḽa thomiwa nga thikhedzo ya Muhasho wa zwa Masheleni na Ikonomi , une zwino wavho vhidzwa Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi u ṋetshedza thikhedzo ya zwa masheleni na ine i si vhe ya masheleni kha dziSMME na Mabindunyanḓano a Gauteng  . 
U thetshelesa u itela u pfa thevhekano . 
Fomo nthihi fhedzi  . 
Ndi nga zwenezwo hune nga hetshi tshifhinga ra tama u fululedza madzangano oṱhe kha ḽa Zimbabwe e a khunyeledza dzinyambedzano , ha vha u nekedza tshifhiwa tshe tsha vha tshi tshone lutamo luhulwane lwa vhathu vha shango ḽeneḽo na vha dzingu ḽa tshipembe ha Afurika nga u angaredza : hezwi zwi amba uri , muvhuso wo dzikaho nahone une wa vha mulayoni une wo ḓiimisela u tandulula dzikhaedu dzine vhathu vha ṱangana nadzo  . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u ṋetshedza nḓila dza- a u vhona uri miraḓo yoṱhe ya muvhuso ya khorotshitumbe ya vunḓu I na vhuḓifhinduleli khaho ; na b u vhea iṱo kha- i u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya vunḓu , zwi tshi katela u shumiswa ha milayo ; na ii muraḓo muṅwe na muṅwe wa vunḓu wa muvhuso  . 
Kha zwenezwo , ndi ḓo mbo ḓi vhidza vhathu vhoṱhe uri vha sumbedze vhuḓikumedzeli , ngauri tshanduko i nga si bvelele hu si na vhuḓikumedzeli  . 
Ndayo na ndaela dza Sinetha i no khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma u tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma , hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u vhulawa hufhio na hufhio . 
Rekhodo yo humbelwaho ndi ya mushumo wa mulayo wa khothe  . 
Kha vha dzhiele nzhele : Khoḽomu ya muholo Hei i sumbedza tshelede ya muholo wa ṅwedzi nga ṅwedzi hu saathu u bviswa muthelo na dziṅwe mbuelo  . 
Topola madzangano o fhambanaho a tshitshavha na u a vhekanya u ya nga ndeme na u swikelelea ha tshumelo  . 
Vha re na nḓivho ya sialala vha na pfanelo dza u kovhelwa dziṅwe dza mbuelo dzine dza nga wanala dzi tshi bva kha nḓivho iyi ( kha vha sedze kha ṰHUMETSHEDZO YA 3 )  . 
U ṱuṱuwedza vhutshilo havhuḓi ha tshoṱhe , ndi zwa ndeme uri vhathu kana miṱa , hu sa sedzwi uri vha hola vhugai , vha kone u swikelela tshumelo dzi no nga sa pfunzo ya ndeme , ndondolo ya mutakalo , kana vhuendi ha nnyi na nnyi  . 
Mundende wa Muvhuso  . 
Hoyu mulayo u sumbedza ndayo dza Ndayotewa wa dovha wa n(ea zwidodombedzwa zwa pfanelo dzi re kha ndayotewa  . 
Tshiimo tshavho tsha masheleni tshi tea u vha tshi fhasi ha tshelede yo tiwaho . 
Tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Tshimedzi u fhethu ha u thoma  . 
Roṱhe ri tea u shuma na SAPS u itela u swikela tshipikwa tshashu tshi fanaho tsha zwitshavha zwo tsireledzeaho , ḓorobo dzo tsireledzeaho na shango ḽo tsireledzeaho . 
Ndi a vha livhuwa u ḓidina havho uri vha ḓe vha vhe na riṋe nahone ndi a fulufhela uri a ri nga vha shonisi  . 
Fhaṱa mbumbano na demokirasi zwa Afrika Tshipembe uri ḽi kone u vha fhethu ho teaho sa muvhuso wo ḓiimisaho kha muṱa wa tshaka . 
Isani fhungo ḽi wanalaho kha mutaladzi wa u thoma kha thenda . 
Komiti ya Phothifolio ya Phalamennde i re na vhuḓifhinduleli kha fulufulu i tea u lavhelesa na u vhiga tshifhinga tshoṱhe tshumiso yavhuḓi ya themendelo dzo itwaho nga Ndaulo ya Fulufulu ya Lushaka ya SA ( NERSA ) nga Shundunthule 2008 nga murahu ha musi ho itwa ṱhoḓisiso dza ṱhahelelo ya muḓagasi  . 
Vhuloi kanzhisa vhu shumiswa musi hu khou ṱalutshedzwa zwi kwamaho mashudumavhi ane miraḓo ya tshitshavha ya ṱangana nao . 
Nga dzi 17 Shundunthule zwiṅwe zwikolo zwo dzudzanya migwalabo , zwi tshi vhila uri Tshivhuru tshi litshiwe u vha luambo lwa u gudisa . 
Zwavhuḓivhuḓi , mashango manzhi a na zwiko zwo linganaho zwa u dzudzanya na u thoma mbekanyamushumo dzine dzi nga fhedza dzi tshi swikela ṱhoḓea dza vhutsireledzi ha matshilisano  . 
Mugaganyawama wavho wa ṱhoḓisiso ndi vhugai ? 
Vhalimi vho no bvelelaho vhane vha tama u engedza tshumelo dzavho vho tendelwa u ita khumbelo dza u engedzelwa magavhelo fhedzi gavhelo guṱe ḽa muthu muthihi ḽa LRAD a ḽo ngo fanela uri ḽi fhire R100 000 . 
Khabinethe yo tendela uri Muvhigo wa Komiti ya dziMinisiṱa kha Mbekanyamaitele ya Maambiwa u anḓadzwe kha Gazethe ya Muvhuso uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
KPI i tea u sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha nga masipala sa tshipiḓa tsha phurosese ya u sedzulusa kushumele nahone arali masipala wa shandukisa IDP yawo u tea u shandukisa na KPI  . 
Vha na pfanelo dza u kuvhangana , u ita misumbedzo na u gwalaba nga mulalo . 
Kha vha dzike vhone  . 
Bulani uri ndi madzina a zwi no vhalea kana madzina a zwi sa vhalei naa ni ite thiki tshibogisini tshone . 
Vhungomu ha maanḓa a vhutshinyi na ha siviḽi vhu tea u elana na ṱhoḓea dza Ndayotewa . 
Muvhuso u ita khuwelelo hafhu kha zwitshavha na vharangaphanḓa u ṱahisa mafhungo nga kha fhethu ho teaho he ha itelwa u konadzeisa nyambedzano . 
Khungedzelo iyi i fulufhedzisa vhathu mini ? 
U ṱalukanya na u shumisa foniki dzoṱhe dze a guda u swika zwino . 
Ni vhona unga Maria o takalela lufu lwa Mashudu ? 
Kanzhi khamphani dza tshitshavha dzi dzhielwa nṱha sa nḓila ya khwine ya bindu ya u swikelela mimakete ya khephithala na u konadzisa vhubindudzi ha matshelo ha sekithara ya phuraivete , hune zwa vha zwo tea  . 
Kha ḽiṅwe sia , ho vha hu na phiseo ya u livhana na zwithu zwi fanaho u itela u sumbedzisa zwiteṅwa zwa nḓowelo , mbekanyamaitele na khonadzeo zwine zwa nga si tou bvelela u bva kha ngudo dza shango ḽithihi  . 
Itani mutevhe wa nomboro dzi re na ndeme , u itela musi wa khombo . 
WUA ya sekhithara nnzhi vha songo malana i ṱo ḓea fhedzi ndi zwifhio zwine khoro ya kushemele ya ita zwone u vhona zwauri pfanelo dzavho , tshirunzi na mutakalo wavho zwo tsireledzwa ? 
Nga u ralo zwi ḓo ri ita uri mushumo washu u sa konadzee na luthihi arali ro vha ri tshi khou ṱanganedza lushaka lwa ṱhalutshedzo lu konḓaho vhukuma lune vha khou lu dzinginya  . 
Vhaḓivhi vha mitambo vha tshi ṅwala nga zwa mitambo  . 
Ro kunda malugana na u lingedza u ita uri milioni dza vhathu vhashu dzi vhe na fulufhelo  . 
Vhuḓifhinduleli ha u shumisa na ndangulo ya QLTC hu ḓo vha ha Ṱhoho dza Muhasho ( dziHOD ) kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Hezwi zwi nga khwaṱhisedza u vha na vhuḓifhinduleli na u bvela khagala kha u shumisa zwiko zwa masipala na u ita komiti dza wadi na vhadzulapo nga u angaredza uri vha ḓivhe vhukonḓi ha thekhiniki na zwikhala zwine zwa tea u vha endedza kha tsheo ya dziminidzhere na dziphurofeshinala  . 
Naa vhadzulatsini vhanga vha a ḓivha uri vhakhantseḽara vha wadi ndi vhonnyi ? 
Sa tsumbo , arali vha kuḓanyisa metshisi mivhili vha a kona u funga mulilo une ngawo vha nga kona u bika kana u dudela  . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha tsumboyo nanguludziwaho ya mishumo ya u linga ya oraḽa kha madalo avho tshikoloni u khwaṱhisedza vhuimo ha mishumo na u modareitha ha nga ngomu . 
Vhukati ha 2007 na 2015 , Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u ṱanganedza vhaendela mashango vha miḽiyoni mbili vha bvaho mashangoḓavha nga mulandu wa u fara muṱaṱisano  . 
Ngauri zwi ita uri ndaulo i vhe na vhuḓifhinduleli ha vhathu kha nyito dzayo , Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ( PAJA ) ndi mulayo wa ndemesa kha u vhona uri demokirasi ya Afrika Tshipembe i bvela phanḓa na u aluwa . 
I ṱalutshedza uri hu na mafhungo a hani kha GCIS na u vha vhudza uri vha swikelela hani mafhungo ayo . 
Sa tsumbo , musi komiti ya vhu ya ya dzeula Mulayotibe , hu tea u vha na khanedzano na u vouta nga Mulayotibe ngomu Nnḓuni . 
Hu u itela u swika kha vhuimo vhu vhonalaho ha sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso i shumaho , GCIS i shumisana na mihasho , mavunḓu na mimasipala kha u vha thusa uri vha davhadzane nga nḓila ya khwine , u vhona uri vhathu vha ḓivhadzwa mafhungo na u manḓafhadzwa kha u sedzulusa , u ṱola na u shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha demokirasi yashu . 
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998 . 
Vhukhakhi ha muthu ndi tshone tshithu tshihulwane tshine tsha vhanga u thulana ha zwiendisi  . 
U sedza phanḓa , mulayo u fanela u shuma uri ndambedzo i fanela u tevhela mushumo  . 
Mushumo wa komiti iṅwe na iṅwe u yelana na muhasho wa muvhuso . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo a hu tshi itelwa ndivho dza tshitshavha kana dzangalelo ḽa tshitshavha nahone b hu tshi ḓo vha na ndiliso , mutengo wa hone na tshifhinga na nḓila ya kubadelelwe zwi ḓo tou tendelanwa na vha kwameaho kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe . 
Mafhungo malugana na u phaḓaladzo ya mbeu ya vhapondwa vho rwiwaho na vhatshinyi a khou ambiwa ngao , u fana na reithi dza u vhambedza u rwiwa u itela u huvhadza na ho ḓoweleaho , na fhungo ḽa u fhihamelwa ha mupondwa  . 
Madzangalelo a miraḓo yashu misi yoṱhe , sa maga a nṱhesa a kuvhusele ndi themendelo . 
Arali vha na vhulwadze ha muhumbulo , vha nga ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo tsha muvhuso . 
Mishini wa Afrika Tshipembe  . 
Muṱangano wa u rangela u pulana u itwa nga nḓila ya therisano hu na vhuimeleli vhu bvaho kha tshitshavha , hu tshi katelwa mukhantseḽara , Komiti ya Wadi , vhoramafhungo , vharangaphanḓa vha sialala na vhaṅwe vha re na dzanganelelo vho teaho  . 
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini  . 
Mushumo wa muvhuso : u ita uri hu vhe na zwikimu zwa zwiliwa na vhana kha vhana vhane vha si vhe nazwo , u todisisa milandu ya u tambudzwa ha vhana  . 
Kha vha dzhenise curriculum vitae yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho  . 
Ri nga kha ḓi amba rari , u shanduka ha vhuyo hu so ngo lavhelelwaho , zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa yashu zwo lingwa zwenezwino , nahone tshiṅwe na tshiṅwe tsho phasa ndingo u sumba dimokirasi ine ya vha ya u vutsheledza  . 
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya Masheleni ? 
Idzwi zwi khou itwa nga murahu ha u vhona u ongolowa ha muvhuso zwi tshi ḓa kha u shumana na khumbelo dza vhubindudzi siani ḽa u waniwa ha mavu , ndingo dza masiandoitwa a u fhaṱwa ha tshomedzo kha mupo  . 
Kha ri ambe Sedzani tshifanyiso ni ambe nga zwine na khou vhona . 
Vha humbule tshigwada tshine tsha fhira tshithihi tshi nga vha na mbudziso i fanaho  . 
U fheliswa ha milayo na izwo zwi songo fheliswaho U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya , mulayo wo bulwaho kha Sheduḽu u khou fheliswa nga nḓila ye ya bulwa kha khoḽumu ya vhuraru kha Sheduḽu . 
I dzinginya ḽa u simiwa ha zwiimiswa zwigede zwine ngazwo u shela mulenzhe ha itwa hu zwanḓani zwa zwiimiswa , sa Foramu dza Vhaimeli , thimu dza mushumo dza thandela na miṱangano ya zwiṱirathedzhi  . 
Nga 1997 , Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzhia vhuimo ha Vhutendelwamilayo  . 
Ndi zwifhio zwi songo katelwa ho kha iyi nganetshelo ? 
Uyu u tou vha mushumo wo fhambanaho kule na uyo wa u ṅwala maambiwa a vhukuma a muṱangano wa vhukuma . 
Uri vha kone u wana fomo ya mbilaelo , vha tea u dalela Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo kana vha kwame Ofisi nga luṱingo , fekisi kana emeiḽi vha humbele fomo ya mbilaelo . 
Hezwi zwi amba zwauri dzangano li tea u vha lo khwatha nga maanda uri li kone u ita mushumo walo , mbekanyamushumo i tea u vha ine ya nga bveledza tshelede , nahone zwishumiswa zwi do tsireledzwa na u shumiswa zwavhudi . 
Ofisi ya Tshipikara i tshimbidza khetho u vhona uri dzo ḓiimisa nga dzoṱhe  . 
Zwine zwa tea u itiwa dza thendara uri zwi tendelwe  . 
Vha zwi humbule uri rekhodo i ḓo vha ina mafhungo a mutakalo na mbilo fhedzi o rekhodiwaho nga GEMS . 
U tandulula khaedu ya vhubindudzi nga u khwinisa zwa u vhulunga tshelede , u shumisa nga nḓila yone tshelede i bvaho kha pensheni na tshelede ya tshikwama tsha mbulungelo tsha muthu a tshi awela mushumoni , zwa dzinnḓu , u shela mulenzhe ha sekithara ya zwa dzitshelede na zwa u manḓafhadza vharema lwa ikonomi . 
Mushumo woṱhe khwaṱhisedzwe nga u U swika u ṅwala . 
Ro guda zwithu zwo fhambanaho nga ha Romeo ; ni nga dzi kuvhanganya fhethu huthihi na ṱalutshedza mibvumbo yawe ? 
Naho hu na izwi , vhunzhi ha khemisi dza zwitshavha dzo dzula dzo sedza kha zwibveledzwa hu si kha ndondolo  . 
Dzhiani tsheo yo teaho nga ha izwi nahone i songo litsha ndivho dza CBNRM arali zwi zwa ndeme uri hu vhe na zwivhumbeo zwiswa  . 
Dzilafho ḽa fisiotherapi sibadela ḽi tea u tendelwa na ḽone . 
Mbekanyamaitele yo ṱanganelanaho ya ECD i ḓo vhona uri vhana vhaṱuku na vhaunḓi vhavho vha a kona u swikelela tshumelo yo fhelelaho ya maimo a nṱha ya ECD u bva vha tshi bebwa u swika kha Gireidi R. 
Thendelano ya u khwiniswa uhu ha Milayo ya Rome nga Afurika Tshipembe zwi sumbedza u ḓinetshedzela ha muvhuso u lwa na vhugevhenga kha matshilo a vhathu na vhugevhenga ha u levha musi ho itwa ngomu kana nnḓa ha shango ḽashu . 
U shumisa tshumiswa dza u ṅwala dzo fhambanaho bulatsho dza u pennda , khirayoni dza mapfura . 
Tsumbo , u vhala mu fhindulano vhukati ha vhathu vhavhili khathihi na u fhindula dziṅwe dza mbudziso dza mutheo dza u thetshelesa . 
I na ngade dza zwitshavha dza 85 dzine vha tikedzwa nga u fhiwa manyoro a songo ṱanganyiswaho na mishonga , dzharaṱa , khontheina dza u vhulungela , mabunga na themamveledziso dza maḓi  . 
Thambudzo ya zwa masheleni : Tshumiso isi mulayoni kana ya vhufhura ha mundende , thundu , kana tshelede nga nnḓa ha thendelo , u pfesesa kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi , kana nga khombe-khombe . 
Zwa mutakalo wa vha thangana ya murole na vhaswa ndi mbekanyamushumo ya ndeme  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Muvhigo wa Tshifhinganyana wo ṱanganywaho wa Vhuvhili fhasi ha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo dza Vhathu nahone Muvhigo wa u thoma fhasi ha Maitele a zwithu kha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo dza Vhafumakadzi kha ḽa Afrika . 
Kha zwi ḓivhee uri vhagudi tshifhinga tshinzhi vha shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u tandulula thaidzo dzine mudededzi a vha a so ngo dzi lavhelela . 
Nga u tou angaredza , izwi zwi amba u ri vhukando hothe hu dzhiwaho nga vha ndangulo hu tea u vha hu sa soliseiho  . 
DAVHI : ZHENDEDZI ḼA TSHUMELO DZA VHUDAVHIDZANI Davhi ḽa Zhendedzi ḽa Tshumelo dza Vhudavhidzani ḽi ṋetshedza mbambadzo na zhendedzi ḽa khunguwedzo zwa vhukone nahone zwi bveledzaho kha u tshimbidza tswikelelo na u wanwa ha tshumelo dza vhudavhidzani dzo khethwaho ḽi tshi itela muvhuso . 
U thetshelesa mudededzi a tshi vha anetshela na u vhala tshiṱori kha Bugu Khulu ndi nḓila yavhuḓi ya u ita izwi , zwi ṋea nyimele i pfeseseaho ya nyaluwo ya ḓivhaipfi ya dovha ya thusa vhana kha nyaluwo ya u bveledzisa ḽitheresi . 
Madzangano ane a nga NGO na CBO a nga thusa nga u phaḓaladza mafhungo nga ha tshumelo dzine dza wanala na uri dzi wanala ngafhi  . 
Vhagudi vha lavhelelwa u tandulula thaidzo dza u rekanya dzi siho kha nyimele vha tshi shumisa thekhiniki dzi tevhelaho : u fhaṱa kana pwashekanya nomboro u davhula na u hafula mutalombalo U ola notsi dza Themo ya 1 na 2 . 
Zwi vhaleni nga murahu . 
Ane a vha muphresidennde  . 
Muhwalo wa u tshimbidza kha vhathu vha Amerika wo engedzea nga phimo khulwane kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2010  . 
Nga murahu ha nndwa ya vhadzulapo vha shango lenelo ( Cold war ) zwitirathedzhi zwa ikonomi dzo bvelelaho zwo ditika ndambedzo ya muvhuso kha vhutumbuli  . 
Yo ṋetshedza tshikhala tsha u ola adzhenda ntswa ya Mveledziso ya Ikonomi Yapo ya Afrika Tshipembe yo endedzwa nga vhuvhekanyandeme ha Pulane ya Mveledziso Yapo . 
Laini I do dzula yo vula lwa awara dza 24 nga duvha , maduvha a 365 a nwaha  . 
U engedza u vhulunga hapo zwi tshi elana na GDP zwi khou ya u konadzea fhedzi arali ra ita zwithu zwivhili - u fhungudza u shumisa masheleni a muvhuso o vhulungwaho na u tinya u engedzea ho kalulaho kha tsheledemviswa yo shumiswaho ya phuraivethe  . 
U angana uhu zwi amba uri muvhuso na zwa mishumo vha na bono ithihi zwi tshi a kha mashumele , vha nga kona u shumisana vha tshi khou tevhedza fureimiweke nthihi ; vha o hwalisana muhwalo wa u bveledza vharema siani a vhubindudzi na u alusa u bindula kha mamaga a zwa vhulimi nga tshifhinga tshithihi , nahone u bva zwino vha na fhungo ithihi ine vha o fhirisela kha lushaka , sekithara , shangoni ashu , kha dzhango a Afrika na kha dzhango ohe  . 
Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thomatshi dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo . 
Tshifhiwa u hwala zwidina ngauri u shuma kha mufhaṱi . 
Minista vha ḓo kona u sedza kha uri ndi shango ḽifhio ḽine ra tea u shumana naḽo nga murahu  . 
Vha fare ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na luṅwalo lwa nḓivhadzo . 
U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi ; fhedzi , ri a fulufhela , hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki  . 
Kha vha ite mbadelo dzo tiwaho  . 
U pfufhifhadza na u vhulunga mafhungo hu tshi shumiswa mapa wa muhumbulo . 
Khaidzo yo tou nwalwaho I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi  . 
Vhutshilo ha mvelele ine ene muṋe a tou nanga , fhedzi a hu tendelwi muthu u tevhedza pfanelo hedzi nga nḓila i sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo . 
Hezwi zwi katela zwifhinga zwine muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo a vha dalela vho valelwa sibadela . 
Muvhuso wo thoma mbekanyamushumo ntswa ya vhugudisi ine ya vhidzwa mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mushumo  . 
Vhurangaphanḓa ho sumbedza tsumbo yavhuḓi kha hezwi , vhaṅwe vha vha sa zwi dzhieli nṱha vha lavhelesa vhushaka vhukati ha ndangulo  . 
Kha vha ḓadze fomo tharu . 
Vho vha vha tshi khou tshimbila nga goloi musi vha tshi mu vhona . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano . 
AsonentsiMaipfi a re na mibvumo i no fana ya pfalandoṱhe a shumiswa kha u edzisela zwine muthu a khou ṅwala ngazwo kana u edzisela ḽimudi . 
Mbadelo dzo anganywaho dza musi mushumo u kati ha u ita mvetomveto  . 
Vha shandukise nyito ya ndangulo ya zwifuwo u itela u katela zwimela zwine zwa navha kana zwa tanda kana u litshisa zwinamana u mama tshifhinga tshi sa athu swika , vha aluse zwifuwo zwiṱuku  . 
Izwi zwo itwa nga murahu ha nzudzanyo yo khetheaho ye ya ṋetshedzwa Zimbabwe nga 2010 , ine zwa zwino yo engedzwa . 
Ndivho yayo ndi u t ( ut ( uwedza mikhwa yavhud(i ya mapholisa  . 
Khosi T(hohoyand(ou u sumba na ene o ita madambi nga tshifhinga tshawe  . 
Thaidzo dza ndambedzo dzi nga dovha dza vha dzi murahu ha ṱhahelelo ya u dzhenelela nga mimasipala yapo  . 
Dzhenisani maipfi aya kha zwibogisi zwo teaho zwa maipfi . 
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanala kha senthara ya u linga vhareili . 
Vha dzhia uyu muano u tshi vha vhofha kha zwine vha tenda khazwo ? 
U bveledza zwikili zwa u alusa miraḓo miṱuku hu tshi khwaṱhiswa misipha ya zwanḓa sa , u vhumba maḽeḓere nga vumba , u lunzhedza magaraṱa kha muḓali , u lunzhedza vhulungu U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku nga u tamba mitambo minzhi ya u imba zwidade zwine zwa sumbedza nyito nga minwe . 
Haya tshifhinga tshinzhi a vha ai mafhungo a vhafumakadzi na miraḓo ya tshitshavha isa shumiho  . 
Nga tshifhinga itshi tsha themo na ṅwaha woṱhe vhagudi vha tea u ḓivha uri u vhala zwishumiswa zwi thusa hani kha u rekanya . 
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili kana luraru nga vhege minethe ya 15 vha tshi shumisa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege ; maitele ane kiḽasi yoṱhe ya edzisela zwine mudededzi a khou ita . 
Hulisani o pfa a tshi ḓihudza nahone o aluwa . 
Mapholisa , khothe , dzhele zwi ṱoḓa zwiko zwinzhi , u shumiswa zwavhuḓi ha zwiko izwo na maitele o ṱanganelaho  . 
U khwaṱhisedzwa nḓisedzo ya LTSM kha zwikolo zwoṱhe phanḓa ha musi ṅwaha wo fhelaho u tshi fhela . 
Arali khumbelo idzi dza sa sedzuluswa nga u tavhanya nahone nga ndila ya vhuronwane , zwi nga livha kha u ri thandela ya u fhata dzinndu i ongolowe u thonwa zwine zwa vho do amba u ri vhadzulapo vha do isa phanda na u dzula vhuponi hu so ngo bveledzwaho tshifhinga tshilapfu u fhirisa musi arali ho vha ho sedzulusa tshiimo itshi nga ndila ya mashithe u ri vhathu avha vha netshedzwe thikhedzo yo teaho nga tshifhinga  . 
Maitele a u engedza fulufulu ḽa nga ngomu a vhidzwa u pfi u fhisa ngeno maitele a u fhungudza fulufulu ḽa nga ngomu a tshi vhidzwa u pfi u fholisa  . 
Ndangulo ya zwa vhurengisi  . 
Ro dzula ro ni thomela wone . 
Tsumbo 3 : Mutholiwa muswa o vhewa kha tshumelo ya khauntharani u tandulula thaidzo a songo rangwa phand(a nga muhulwane nahone a songo vhuya a n(etshedzwa vhugudisi  . 
Tshiṅwe tshifhinga muṅwali a nga pendela nga u ṋetshedza kana u amba zwine zwa u vhina mafhungo a zwi vhea ngomu zwitangini . 
Vhaakademi vha tevhelaho kha mihumbulo ya Schumpeter vha khwaṱhisa ḽa uri u phalala nga muvhuso zwi ongolosa maitele aya a tshanduko na uri ngeno hu na uri hu tsireledza mishumo ṋamusi , zwavhuḓivhuḓi hu thivhela mishumo miswa uri i sa sikiwe kha dziṅwe sekhithara  . 
Ndi a khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe o ṋekedzwaho kha khumbelo iyi ndi a ngoho , o fhelela na u vha a vhukuma u ya nga nḓivho na lutendo zwanga  . 
Ikonomi ya maḓanzhe ndi iṅwe ya zwidambo zwiraru zwa Operation Phakisa nahone i isa shango tsini ha u honolola khonadzeo kha maḓanzhe a Afrika Tshipembe , ane a vha na khonadzeo ya u shela mulenzhe u swika kha R177 biḽioni kha zwibveledzwa guṱe zwa shango nahone i ḓo sika mishumo miswa i fhiraho miḽioni . 
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa  . 
Arali vha tendelwa u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe , vha ḓo tea u ita khumbelo ya FPE  . 
QCT i ṅwala mivhigo ya Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Lushaka QCT i fhindula nga u ṱavhanya mbilaelo u bva kha tshitshavha nga u angaredza nga ha zwithu zwine zwa khakhisa nḓisedzo ya u guda na u gudisa ha ndeme ; Mbekanyamushumo na dziwekishopho dzi a dzudzanywa nga QLTC u tikedza fulo . 
Ni vhona u nga ndi nga mini a tshi ḓipfa ngaurali . 
Muhanga wa tshumiso ya masheleni u ḓo vhona uri muvhuso a u khou kheluwa kha u thoma mbekanyamushumo dzawo sa zwe dza bulwa kha Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Kha vhuimo ha vhufarani ha kha dzhango , Maano o Ṱanganelaho a Afrika na Yuropa ( EU ) a kha ḓi vha muhanga wa ndeme wa tshifhinga tshilapfu kha tshumisano ine ya khou ya phanḓa  . 
Inwi zwi buleni  . 
Vend(a ( li na vhathu vhanzhi vhane vha d(ivhelwa u vhad(a  . 
Tsumbo : Vhathu vha 54 vho shela mulenzhe kha kuitele kwa u dzudzanya  . 
U amba nga zwe a ṅwala , na zwe vhaṅwevho vha ṅwala u itela u tsivhudza kha zwe vhathu vha vhona . 
Sa tsumbo , muvhuso wa nzudzanyululo wa u thoma a u ngo ṋekedza thulo u itela zwiimiswa zwa masheleni nga ṅwambo wa tsedzuluso ya bannga i bvelaho phanḓa  . 
Thuso kha nzudzanyo dza u bviswa ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ngomu shangoni musi huna pfudzungule dza zwa poḽitiki , zwiwo zwa mupo kana zwo vhangwaho nga vhathu  . 
Manager : Mutakalo wa Phukha ( permit office )  . 
Mafhungo a mbeu a tea u dzula muhumbuloni u khwaṱhisedza uri vhonkhetheni vha vhafumakadzi a vha khou siwa nnḓa nga ṱhoḓea dza khetho kana maitele a vhupfumbudzi  . 
Sa tsumbo : mathukhwi a dzhiiwa lungana ? 
Ni vhona u nga atikili iyi i ḓo amba nga mini ? 
Khaedu ya u thoma u shuma ha Mbekanyamaitele ya Luambo lwa Pfunzo na nḓila ine ya kwama ngayo zwitshavha zwa luambo lwonolwo  . 
Bulayo na u zwizwiedza zwi nga si ṱanganedzwe nahone muṅwe na muṅwe we kha muhanga uyu o ṱuwa u swikela henefho o ita zwiṅwe zwithu zwine a zwo ngo ṱanganedzea tshoṱhe  . 
Muvhuso u khou ṋetshedza tshumelo dza ndango ya khombo na u thusa vhapondwa . 
Muhumbulo une vha d(o u t ( ahisa ndi yone phindulo I re yone i yot ( he  . 
Ngauralo , mugudisi ha tei u vha na gonobva ḽa u ita nyito idzo . 
Madzulo a Buthano ḽa Lushaka o tendelwa u vha huṅwe na huṅwe nga nnḓa ha Phalamenndeni zwi tshi khou itelwa tshitshavha , tsireledzo kana ndeludzo nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela dza Buthano  . 
U ḓisa vhatshimbidzi vha masipala vha no bva kha mihasho yo fhambananaho ya sekhitha , malugana na u pfumbudzwa na u tshimbidza u pulana , hune mutshimbidzi muthihi a ḓo tshimbidza wadi dza 2 u swika kha 3 ( izwi zwi amba uri vha ḓo tea shuma kha pulane dza wadi 2 u swika kha 3 ) , zwi nga kha ḓi tea uri vha badelwe ovathaimi kana vha ṋewa ḽivi ya u livhuha u ḓiṋekedzela mushumo  . 
Vha isa phanḓa na u ita mushumo wa ndeme kha tshitshavha , na uri muvhuso wa dimokirasi wo ḓikumedzela kha mveledziso ya vhaswa sa vharangaphanḓa vha matshelo na vhaunḓi vha mbofholowo ye ya konḓa u wanala  . 
Ndangulo ya Kushumele ndi tshi shumiswa tshine tsha nga shumiswa u thusa u vhona zwauri hu na nḓisedzo ya tshumelo ya khwiṋe na u khwiṋisa kushumele kha mveledziso na ndeme  . 
Afrika Tshipembe sa Dzangano ḽa Muvhuso kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka nahone sa muraḓo wa Buthano ḽa Madzangano a Muvhuso zwo tou tea uri ḽi ṋewe nḓivhadzo nga Mutshutshisi nga ha Khumbelo ya Tshihaḓu kha ICC na u thetsheleswa kha fhungo iḽi , zwihulusa sa izwi vhukwamani ho vha ho dzudzanywa . 
Musi ho sedzwa muteo wa tshumelo i livhiswaho miṱani , figara dzi tou ḓiambela dzone dzine . 
Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone i tea u vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga vhuhwavho , na nga u ṱhonifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela ṱhoḓea . 
Vhu wana hani nḓila ya u humela tshiṱahani ? 
Vhufhiraho ngilasi mbili nga ḓuvha ? 
Murendeni u na maḽegere a 6 . 
Zwiḽiwa zwa tshifhinga tshothe zwi tea u dzhiela ntha thodea dza mutakalo , mvelele na vhurereli kha vhaaluwa  . 
U isa phanḓa na ṱhavhanyiso ya nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ri ḓo vhona uri Industrial Policy Action i a itwa . 
R1 100 nga ṅwedzi kana R13 200 nga ṅwaha  . 
Sa dzangano ḽo ḓiimelaho , maitele a MDB a khagala nahone a shumisa vhukwamani . 
Thonga ya vhuhosi ya musuku ye ya ṋetshedzwa Phalamennde nga 1963 nga Nnḓu dza zwa Migodi dza Transvaal na Orange Free State , yo thivhiwa nga Thonga ya vhuhosi ya vhathu  . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela ṱhanganelano ya Minisiṱa wa zwa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na uri Mveledziso ya Mabindu Maṱuku i tea u bveledza zwikhala u itela u manḓafhadza na u ṱuṱuwedza mabindu maṱuku na zwiimiswa zwa Vhukati kha Mabindu a Muvhuso kha ndangulo yo leluwaho ya maanḓa a ikonomi . 
Shandikisa vhushaka ha maanḓa a sa linganiho vhukati ha vhanna na vhafumakadzi  . 
Mawela a lelutshelwe kha pulane dzawe  . 
Zwi tshi tshimbilelana na Pulane dza Mbuno dza Ṱahe dza muvhuso , mushumo wo no itwaho wa u saukanya sekithara dza malo dza ikonomi na u topola fhethu ha vhubindudzi huswa na nyaluwo . 
Murango wo ḓitikaho nga mvelelo u shumisa ngona ya asesimennde dzine dza katela zwiitisi zwo fhambanaho  . 
U endedza vhathu vho tswiwaho vhathu zwi katela u rengisa vhathu sa ṱhundu nga nḓila dzo fhambanaho nahone kanzhi zwi na vhuṱumani na vhugevhenga ho dzudzanywaho , thengiso ya vhudzekani na vhupuli ha musalauno  . 
Arali ha nga tou pfi fombe kha u shumisa mulayo uyu , vhathu vhanzhi vho tewaho nga maifa vha o fhedza vha si na tshine vha vhana zwihulu vhaa vhe vha malwa nga mulayo wa tshirema , une wa anzela u sa alusa zwavhui lushaka lwa vhudzekani muini  . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa tshoṱhe nga u ṱhaselwa ha ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi he ha tswiwa khomphyutha dza tshivhalo . 
Masiandaitwa a mushumo wa u shandukisa zwine muthu a khou guda a nga nḓila ine ri nga si kone u ḓisa tshanduko dzoṱhe , fhedzi ro ḓiimisela u angaredza tshanduko ifhio na ifhio ine vha vhona yo tea  . 
A hu na zwine kha ino khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo ino vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na maanḓa kha zwa masheleni na mishumo fhethu huthihi . 
Mbekanyamushumo ya thikhedzo ya matshilisano ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe yo fhaṱwa kha fhulufhelo ḽo dziaho ḽa uri thikhedzo ya tsireledzo ya matshilisano ndi pfanelo ya vhathu ya mutheo na uri ndi ya ndeme kha u vhuedzedza tshirunzi kha vhadzulapo vhaḽo  . 
Vho mbo ḓi fhufhela maḓini na zwiambaro , ha vha u tou bvisa tshitumbu tsha Ndiafhi . 
Tshumelo ya tshitshavha na vhashumi vha hone vha khou shumela shango lothe nga vhuphara nahone vha so ngo ri musi vha tshi khou shuma vha vha vha di sumbedzaho u ri vha khou tikedza lihoro likene  . 
Maga aya apo a nga katela , he zwa tea , u vhea iṱo na u langa u fhiriswa ha kheshe na kuitele kwa u bvisela khagala nga bannga  . 
Vhashumi vha tea u gudiswa nga ha nḓila dzo teaho dza u hwala na fhethu ha u shumela hu tea u vha ho itwa nga nḓila ine vhashumi vha ḓo vha na tshikhala tsho linganaho  . 
Tshenzhemo i tea hafhu ya livhiswa kha u mufhiriselo hafhu tshiṱoko tshi re hone kha dzingu ḽoṱhe na u dzhia maga a ndango e a itwa , hu tshi katelwa na vhushumisani ho engedzwaho vhukati ha mivhuso ya dzingu , u shumisana ho ṱanganelanaho na u ita uri hu vhe na mvumelano ya zwithu zwa ndeme  . 
Ri vhona mimoḓoro minzhi na mutsi munzhi . 
Nga murahu ha u pfesesa izwo , zwo vha zwo teaho uri ri ivhudzise uri - ndi ifhio mvelaphan a yo itwaho kha lutamo lwashu lwa u swikelela zwipikwa zwe ra ḓikumedza zwone , zwe zwa ita uri vhathu vhashu vha ri khethe nga vhunzhi uri ri vhuse shango ḽashu u bva nga 2004 u swika kha khetho dzi tevhelaho dza 2009 ! 
Mushumo wa u thusa na u vhudza muhweleli nga pfanelo dzawe 3 . 
Pfunzo ya vha murole muthihi sa nḓila kana kuitele i fanela u ombedzedzelwa na u dzheniswa kha mbekanyamushumo dziṅwe na dziṅwe dza u thusa , ho thoma ha vha na vhuṱanzi ha vhukoni sa nḓila kana ngona ya u shumana na zwithu zwenezwo nga nḓila i re khagala , na u shandukisa kuhumbulele na vhuḓifari ha vhathu . 
Vhabveledzi vha malaṱwa a re khombo vha ḓo thusa u lambedza u ya nga ha mulayo wa uri mutshikafhadzi u a badela  . 
Mbekanyamishumo dza mvelaphana dzi vhonala ha zwithu zwo engedziwaho fhedzi tshipia tsha ndeme tsha mbekanyamushumo ya zwipotso  . 
Khabinethe i tikedza Vhuṱambo ha Mvelo vhune ha ḓo farwa nga Muhasho wa zwa Muno na u tendela uri kha muṅwe na muṅwe ane a vha mudzulapo nga mvelo o katelwa kha u dzhenelela vhuṱambo uvhu . 
Hezwi zwi amba uri , uri hu rekanywe u swika kha 99 , vhukoni ha vhagudi ha nomboro hutea u itela u swikelela kha thandululo . 
Khonani yaṋu u tea u vhala maipfi a re kha ṱhireke ya lutombo . 
Essien o tamba kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha mahoḽa ngei Germany he a thusa Ghana u swikelela kha luṱa lwa vhuvhili lwa muṱaṱisano . 
Wo tikedzwa nga ANC , Inkatha Freedom Party , ACDP na Freedom Front  . 
Arali vha bvisa muunḓiwa , GEMS i ḓo vha fha garaṱa ntswa ya vhuraḓo . 
Vhatshimbidzi vha wadi - vha nga bva kha miraḓo ya Komiti ya Wadi yo khethwaho kana miraḓo ya tshitshavha ine ya ṱhonifhea  . 
Khabinethe na yone i farisana na lushaka khathihi na tshitshavha tsha ḽifhasi kha u rabelela khotsi a lushaka , Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela . 
Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo sedzesa kha mushumo wa ṱhoḓisiso ine ya khou ṱoḓou u itwa . 
Tshifanyiso tshi sumbedza tshitendeledzi ( zwithu zwi no bvelela zwi tshi tou tevhekana nga ngona )  . 
Khothe idzi dzi shumana na vhutshinyi ha mbambadzo vhu fanaho na vhuaḓa , tshanḓanguvhoni na u pfukiwa ha milayo ya 52  . 
Vhaṅwe vhorabulasi vha lima masimu tsini na milambo . 
U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini , vhuponi havho kana vunḓuni , fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho  . 
Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi- a o fanela u voutha fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ; nahone b a nga ita vouthu ya u tshea musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo ya Buthano . 
Mafhungo a re kha webusaithi yi o itelwa u ṋekedza mafhungo nyangaredzi kha thero yo tiwaho kana dzo vhalaho nahone ha ngo sedza thero iyo a i khunyeledza  . 
Fhethu hunzhi , ndila ya vhukuma ya u vhona u tambudzwa ndi nga u sedzulusa zwavhudi vhudifari na tshiimo tsha muhumbulo wa mualuwa  . 
Madzangalelo a miraḓo a tsireledzwa misi yoṱhe nahone ro ḓikumedzela kha u vhea maga a nṱhesa a ndaulo ya mavhusele . 
Mivhigo nga yoṱhe ndi maṅwalwa a fomaḽa vhukuma . 
Nangani maipfi maṱanu kha ayo ni a shumise mafhungoni . 
U fhaṱa lushaka lwashu zwo vha zwithu zwi konḓaho vhukuma nga zwifhinga zwa nyaluwo ya ikonomi i ongolowaho  . 
Arali mushumi o itaho vhukhakhi e thoho ya muhasho , muofisi wa u tshimbidza u tea u vha e mulangi kana munwe muthu ane a vha na ndivho yo teaho we a nangiwa nga Khabinete kana Khorotshitumbe ya Phurovintsi  . 
U shela mulenzhe ha mirado ya mapholisa kha zwiito zwa vhugevhenga u fana na u fhura , vhuvhava na u rwa  . 
Zwenezwo ri tama u tenda uri arali vhoraakademi na vhorapolotiki vha tshi dzhenelela kha nyambedzano dza pfunzo vha tea u vha na zwithu zwi pfadzaho mihumbuloni yavho  . 
Zwinwe zwazwo ndi zwo buliwa kha khethekanyo ya 40 ya CPA  . 
Khethekanyo 17 na 20 ya Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 200 a u shumi fhedzi kha komiti dza wadi , fhedzi , mulayo nyangaredzi wa u vha khagala na u swikelelea ha miṱangano ya khoro na komiti ṱhukhu wo thomiwa zwo khwaṱha , nga u dzhenela , nahone u tea u pfukiselwa kha komiti dza wadi  . 
Phothifoḽio ya zwino ya SOE i no vhiga kha DPE i nea tshikhala itshi . 
Hezwi zwi ḓo thusa vha vhatholi u vha wana arali vha tshi ṱo ḓa u thoma vhugudisi  . 
Kha vha ridzeve dzina ḽa khamphani nga u ḓadza fomo CM5  . 
Themamveledziso dza tshitshavha dzi ngaho zwikolo , dzikiḽiniki , zwibadela , mapholisa , ambuḽentse nz  . 
Khunyeledzoni , u itela lushaka luṅwe na luṅwe lwa ṱhoḓisiso na muṱoḓisisi muṅwe na muṅwe , hu tea u vha na u dzhiela nṱha dza mikhwa vhukuma kha u dzudzanya na u dzhenelela kha thandela na u vhiga mawanwa  . 
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo zwa vhumba flhalutshedzo nga hone  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo vhuelwa kha ikonomi na kha poḽotiki nga kha u shela mulenzhe kha Smart Africa  . 
Kuitele kwa zwithu tshitshavhani ku thusa kha u vha na vhuṱanzi uri tsheo iṅwe na iṅwe ya tshenetsho tshitshavha , vhunga Ṱhumetshedzo ya 8 ya Ndaulo dza BABS i tshi kombetshedza , a si tsheo ye ya dzhiiwa hu si na u davhidzana  . 
Ndi ya uri vhagudisi kha vha funzese vhagudi vha vhalese  . 
U vhala nga eṱhe maṅwalo o fhambanaho ane a vha a tshikalo tshine tsha konḓa a tshi itela u ḓimvumvusa kana u wana mafhungomatsivhudzi kha maṅwalo o fhambanaho are hone , tsumbo , magazini na khomiki , bugu dzi sa konḓi dza khumbulelwa na dzi si dza khumbulelwa u bva kha mvelelo dzo fhambanaho , bugu dzi no vhaliwa kha u vhala na vhagudi . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga mivhigo ya tshumelo dzine dza khou thithiswa kha mi zwo vhangwa nga khakhathi dza vhashumi dzine dza khou ya phanḓa . 
Ndo vha itela khaedu , naa ndi ngani vha si vhaṱuṱuwedzi vhavhuḓi  . 
Ro laedza Tshiimiswa tsho Khetheaho tsha Ṱhiḓisiso u ṱoḓisisa nga ha vhulanguli vhu si ha vhuḓi kan vhuaḓa kha mihasho yo fhambanaho , mimasipala na zwiimiswa . 
Muṅwalisi  . 
Musi huna inthaviyu hu vha na mufhindulano vhukati ha muvhudzisi na muvhudziswa  . 
Thaidzo ndi ya uri Vhaloi havha vha livhana na zwithu zwivhili . 
Zwi katela khwiṋiso dzo fhambanaho kha Durban-Gauteng Rail Corridor na u dzhenisa mveledziso ya thani dza 16 miḽioni ntswa nga ṅwaha dza manganese nga tshanele ya u rengisela nnḓa nga kha Vhuimazwikepe ha Ngqura ngei Nelson Mandela Bay  . 
Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi , nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi  . 
Tshinwe tshifhinga hu tea u kunguwedza u ri hu vhe na u dologa hu tshi iswa kha lunwe luambo lwa tshiofisi musi ho farwa mitangano ine thalutshedzo dza vha dzo tea  . 
Phresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli na vharangaphanḓa vha mahoro a re na ndima ya 8 : dzikhothe na ndaulo ya zwa vhulamukaimyi vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u vhea Phresidennde na Muthusa-Phresidennde wa khothe , nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa-Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo . 
Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo , hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei . 
Ndi tshipiḓa tsha zwiṅwe zwa zwishumiswa zwine ra vha nazwo sa shango zwa u lwa na vhutshinyi vhu itwaho nga vha maimo kha sekithara ya phuraivethe na ya muvhuso  . 
Nga tshifhinga tsha heyi themo vhagudi vha tea u guda u vhea tshithu vhudzuloni hatsho nga u tevhekana musi vha tshi vhala uri musi vha tshi sedzulusa u vhala havho , nzudzanyo dzi vha thusa u vhala zwi tshi leluwa . 
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya DWAF . 
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho . 
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha , muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo  . 
Zwigwada zwi ḓadza thebulu ine ya vha kha siatari ḽi tevhelaho kha bammbiri ḽa filipitshati , vho no fhedza vha vha humbele u ita Mishumo ya 2 na 3  . 
Thendelo yo itwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe i tea u sainwa phanḓa ha muofisiri wa tshumelo ya vhuimeli ya Afrika Tshipembe nahone i khwathisedzwa ngae , kana nga muhaṱuli , madzhisi ṱira ṱa , muofisiri wa mulalo , kana wa tshitshavha wa shango ḽene ḽo . 
Tshakha dza mbuelo dzine dza nga itelwa nyambedzano na vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala i ḓo fhambanesa zwi tshi langwa nga nyimele dzapo na tshivhumbeo tsha khamphani kana tshiimiswa tshine tsha khou ṱoḓa u swikelela zwiko kana nḓivho  . 
Mulayotibe wo Khwiṋiswaho u shuma na zwo khwiṋiswaho kha mutevhe wa zwa Milayo zwine zwa langa kushumele kwa zwiimiswa ( khoro dza saintsi ) dze dza thomiwa nga nṱhani ha mulayo wo ambiwaho . 
Vhakhantseḽara vha Wadi a vha na vhuḓifhinduleli ha mulayo kha komiti dza wadi dzavho - vha na vhuḓifhinduleli kha khoro , tshipiḓa tshavho na tshitshavha  . 
Pulane i tea u angaredza ndila ya u lavhelesa tshiimo tsha zwibveledzwa- thundu dzi songo itiwaho zwavhudi a dzi nga rengisiwi ! 
Sa tsumbo nga u ṋetshedza tshitshavha madzina a vhukwamani na zwidodombedzwa zwi tshi elana na tshumelo dzi ngaho u hwala mashika , kiḽiniki khathihi na madzina a vhaofisiri vhane mbilaelo dza ḓo livhiswa khavho  . 
Mulanguli wa ofisi kana ṱhoho ya ofisi ya khothe u ḓo ita uri vha wane tshumelo dza vhuḓologi . 
Vha badelwa R60 . 
Vhafumakadzi vha ita mishumo yapo ya vhutsila ha zwanḓa tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa  . 
Ha mbo d(i vha u dzama ha khosi Dyambeu  . 
Mishumo yoṱhe ya zwa Mulayotewa i tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga  . 
Mabindu na one a na mushumo wa ndeme - arali muṅwe na muṅwe a bindudza zwinzhi , mbuelo dza ikonomi dzi ḓo engedzea kha sekithara ya phuraivete  . 
Vhana a vha pfani na maapula . 
Arali khumbelo I songo bvelela , nahone I songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa , Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele tshinyalelo yoṱhe  . 
Arali vha sa ḓo tendelwa , vha nga ḓi ṱoḓa muimeleli ( u fana na u sumba mafhungo maṅwe na maṅwe a songo dzhielwaho nzhele )  . 
Kha Vhuimo ha Fhasi , thekeniki khulwane dza u linga ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa ndi u sedza nga mugudisi , nyambedzano dza orala , nyedziselo ya u tou ita na u rekhoda ha u tou ṅwala . 
Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u tola nga vhuronwani , u sedza na u lavhelesa mushumo wa muvhuso kana ḽiṅwe davhi ḽa Muvhuso , ho sedzwa u thoma u shuma ha milayo , u shumiswa ha mugaganyagwama na u tevhedzwa ha Ndayotewa  . 
Reshio ya mapfura a muvhili : Reshio ya mapfura a muvhili i itwa nga muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ane a shumisa tshikeiḽi tsho itelwaho izwi . 
Nga murahu ha izwi , kha vha sie tshikhala tsha vhadzulapo uri vha ite milayo yavho , vha tshi khou shumisa ndivho ya kha vhupo na mvelele . 
Kha vha putele nga puḽasiṱiki kha maṱirasi . 
U dzivhuluwa zwo ṱuṱuwedza kuhumbulele kwa u khwaṱhisa uyu mulayosiṅwa , sa izwi ho pfi lutendo lwa Afrika ( Vharema ) a si lwavhuḓi . 
Tshikhala tsha nomboro tsho engedzea na vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u kwama , u tshimbidza na u vhala zwithu zwa 750 zwo kuvhanganywaho u fhambana . 
Nnyi na Nnyi na Ndaulo  . 
Tshumelo iyi i thusa vhathu u vhiga muthu o xelaho . 
Tshelede ye ra i kovhela u lugisa i fanela u kona u badela tshinyalelo idzi  . 
Ndi muṅwe na muṅwe ane a nga swikisa makumedzwa naa ? 
Uya nga vhurereli ha tshivend(a , Vhadzimu kana midzimu i dzula mad(ini , muyani kana thavhani  . 
Pfanelo ndi dza ndeme kha ṱhoḓisiso iyi nahone dzo tsireledzwa nga fhasi ha Ndayotewa  . 
Thikhedzo ya mabindu maṱuku nga vhukonanyi havhuḓi ha mazhendedzi o teaho , zwiimiswa zwa u lambedza mveledziso na khamphani dza phuraivete na dza muvhuso dza u tuṱuwedza vhubindudzi na u thusa khamphani dzine dza khou thoma  . 
Ra shumisa ndaela kha u ṱalutshedza uri zwithu zwi itiswa hani . 
Kha Themo ya 4 , hu nga sedzwa nga maanḓa kha u anganya , u ela , u vhambedza na u rekhoda vhulapfu , vhunṱha na vhuphara nga u shumisa mithara : U ṱola notsi dza Themo ya 1 . 
Mushumo wo itwaho nga davhi iḽi u katela masia o fhandekanaho mararu a zwa inzhiniara ya haiḓiroaliki  . 
Mibvumo iyi yo fhambana na musi hut shi bulwa tsh , hune ya bulwa sa mubvumo muthihi naho hu na maḽeḓere mararu . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha mutambo une na funesa u u tamba . 
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi . 
Vhagudisi vha vhafumakadzi vha kona u funza u fhirisa vha vhanna . 
Buthano iḽi lo bvisela khagala nga ha mvelaphanḓa yo no itwaho miṅwahani ya 16 nahone nga itshi tshifhinga tsa muvhuso wapo . 
Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi  . 
Tshithu tsha vhuvhili ndi u vhulunga kha tshelede ya vhukuma , zwine zwa katela u vhulunga kha themamveledziso ine ya leludza mishumo ya ikonomi - nga maṅwe maipfi dzibada , vhudavhidzani nga ṱhingo , vhuimazwikepe , zwiporo na vhuendi ha tshitshavha  . 
Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde ( ODP ) dzi pika u engedza u swikelea , tshikhala na vhupo zwa Phalamennde uri zwi vhe na vhudavhidzani na u isa phanḓa na u amba na vhathu  . 
Ndi tea u amba uri Minista wa Tsireledzo na Vhudziki na Tshumelo ya Mapholisa vha khou shumana na midzinginyo ya u khwinisa kushumele na vhukoni ha Foramu dza Mapholisa a Tshitshavha . 
Pfanelo dza u sa itelwa dzikhakhathi na u tambudzwa vhathuni na hayani  . 
Mbudziso ya ndeme ndi ya uri khumbelo yavho yo tea phanḓa ha khothe kana khumbelo yavho i nga bvela phanḓa na  . 
Ngoho , ndingo ya u fhedza yashu ya u vhona arali izwi zwi na mvelelo dzi ṱoḓeaho kana tshanduko idzi dzi khou ṱalutshedza u ya kha u lingedza u shandukisa vhuḓifari  . 
U engedzea ha madzulo a Israeli zwi sedzela fhasi vhuḓidini ha ḽifhasi ho sedzaho kha u wana thandululo ya mashango mavhili na thendelano ya Oslo . 
A hu na thendelano ya fomala malugana na uri hu vhe na muthusa mudzulatshidulo kha mulayo  . 
Mulanguli Muhulwane wa zwa Dzinnu u tea u ta nomboro ya vhathu vhane vha fanela u vha Vhafarisi vha Vhaofisiri vha Mafhungo vhane vha o tea u ita mushumo wa Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu uri vhahumbeli vha o kona u swikelela rekhodo dzawo  . 
U itela nḓowenḓowe dziṅwe hafhu , kha vha tendele vhagudi vha tshi tevhedzela mitaladzi lu re na tshivhalo vha tshi shumisa mivhala yo fhambananaho . 
Ofisini dza madzhisi ṱira ṱa kana ofisini iṅwe na iṅwe ya muvhuso yo teaho  . 
Vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani zwi dzula zwo luga  . 
Ndivho 18 . 
Mbekanyamushumo dza u langula mafhungo a vhugevhenga  . 
Vhubindudzi ha ndeme na hone ho itwa kha sekithara dza vhubveledzi vhu ngaho sekithara ya dzigoloi , zwa zwibveledzwa zwa zwiliṅwa na eḽekiṱhironiki . 
Musi vhathu vha tshi dzhena pherani , vha swaye madzina avho kha mutevhe wa vhadzheneli  . 
Olani tshifanyiso tsha tshikolo tsha haṋu . 
Bodo i ḓo vhumbiwa nga miraḓo ya 7 ine ya ḓo tholiwa nga Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele  . 
PAIA I dovha hafhu ya bula mbadelo dza khumbelo na tswikelelo  . 
Musalauno wa mathomo wo vhona thyiori dza u tshila u woṱhe dza mvelo , fhedzi nga tshifhinga tsha sentshari ya vhuṱahe ya dzhenelela kha kushumele kwa zwa mbalo ku sa gumi  . 
U anganyela , u ela , u vhambedza na u rikhodiwa vhulapfu , vhunṱha na vhuphara kha mithara nga u shumisa ruḽa U shumisa ruḽa U sumbedza vhagudi uri hu elwa hani musi vho thoma u ela u bva kha zero . 
Vha tea u ita nḓowenḓowe ya izwi zwikili . 
Fulufhelo a mubindudzi ndi tshithu tsha ndeme nga maana kha u swikelela vhulimi vhu aluwaho  . 
Zwa ndeme kha tshanduko iyi ya zwa matshilisano ndi u lwa na u shaya mushumo na u khwaṱhisedza uri hu na ndinganyiso ya ikonomi  . 
Kha thekhisi kana bisi in(we na in(we hu fanela u nambatedzwa nd(ivhadzo ine ya sumbedza nomboro yo tendelwaho ya vhathu vhane vha fanela u vha vho dzula na ya vho imaho vhane vha tea u tshimbidzwa nga thekhisi yeneyo  . 
Mudededzi vha vhanda u swika kha 2 . 
Arali ṱho ḓea dza sefo dzo fushwa nahone ho bviswa Muvhigo wa Tsireledzo ya Sefo , ḽaisentsi i ḓo rumelwa kha vhone  . 
U bveledza ḓorobo nga u ṱavhanya hu songo langwaho hu khou vhanga khonadzeo ya khombo ya tshinyalelo yo engedzwaho kha mashango manzhi a bvelaho phanḓa  . 
Nḓivho ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi ḓo konisa vhagudi u zwibveledzwa zwo dziaho nahone zwi pfadzaho . 
U vhaisa ho itiwaho kha mualuwa  . 
Arali vha na muhumbulo wa u ḓisa thundu ire fhasi ha ndangulo , dzo no shumiswaho , mashika kana zwikirepe kha shango ḽino , vha fanela u thoma vha ḓiṅwalisa sa muṱunḓi kha Tshumelo ya zwa Mithelo ya Afrika Tshipembe vha kone ha u ita khumbelo kha Khomishini ya Ndaulo ya Mbambadzo ya Dzitshakha ya Afrika Tshipembe u itela u wana thendelo ya u ṱunḓa . 
Na zwa vhuṱhogwa vhukuma zwi tou nga ho vha u ṱoḓisisa phambano i re hone ya kupfesesele kwa nḓila ya kuitele uku  . 
Vho ri tshithu tsha ndeme tsha u swikelela ndivho yavho ndi nḓila ya kuitele u bva kha vhathu  . 
Nga ḽa 24 Shundunthule , Muphuresidennde Vho Mandela vho ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa u thoma kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu mbili dza Phalamennde ya u thoma yo khethwaho lwa dimokirasi  . 
Izwi zwo itiswa nga tshandukiso dzo itwaho kha ṱhoḓea dza u vhiga na mvusuludzo dza ndeme dzo itwaho kha SDIP nga kha dziwekishopho . 
Musi hu na nyaluwo ya vharengi , yo ḓiswaho nga nyaluwo ya mishumo na miholo na inifuḽesheni na phimo ya muingapfuma zwi re fhasi , yo vha na zwe ya ita hafha , ri ṱuṱuwedzwa nga khungetshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya zwikhala u itela nyaluwo ya u isa phanḓa  . 
Afrika Tshipembe ḽi na themamveledziso dza ndeme dza u fara muṱaṱisano uyo hu songo avhelwa mugaganyagwama wa mveledziso ya themamveledziso  . 
Mashango o bvelelaho , arali a na tshithu tshi re khombo a isa phanḓa na u ri tovhola  . 
U pwashekanya nomboro u itela uri u rekanya zwi vhe thekhiniki ya ndeme ine vhagudi vha ḓo tea u ita nḓowenḓowe . 
Ri tshi sedza nila ya kale ya maitele a zwithu , tsho salaho zwino ndi u sedza nila ine khethululo ya murahu i nga lugisiwa ngayo uri hu wanale nila kana mbekanyamushumo dzine dza nga lulamisa zwo khakheaho murahu , uri vhathu vhohe vha kone a dzhenelela kha zwa vhulimi nga u sumbedza vhukoni havho  . 
Nyambedzano idzi dza masia mavhili dzi ḓo shuma kha u bveledza na u edzisela vhukwamani ha masia oṱhe u ya phanḓa  . 
U shuma sa mutshimbidzanyito dza tshitshavha a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vouthu nthihi ine ya vouthwa hu tshi itelwa vunḓu nga ṱhoho ya vhurumiwa hayo ; na u tikedza vengo ḽo ḓisendekaho kha lushaka , kutshilele , mbeu kana vhurereli , na zwine zwa dzhiwa sa zwine zwa ṱuṱuwedza u vhaisa  . 
Nyito idzi dzi nga itwa dzo ṱanganela na Vhutshilo ha u Ita na Zwikili zwa Vhutshilo Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso -- U ola tshifanyiso tshi so ngo fhelelaho kha tshipiḓa tsha bammbiri na u humbela vhagudi u ri vha fhedzise tshifanyiso itsho . 
Na ene o vhusa shango ha vha na mulalo na vhudziki  . 
Komiti ya Wadi a i na maanḓa a tshiofisi nga nnḓani ha u ḓikumedzela thwii kha khoro kana nga kha mukhantseḽara wa wadi  . 
Kha u lwisa uri hu ṋetshedziwe vhudzulo havhuḓi kha vhathu vhashu vhoṱhe , nnḓu dza 112 781 dzo ṋetshedzwa vhukati ha 1994 na 2006 . 
Mafhungo o tandululwaho - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro  . 
Vhutshilo zwo dubekanywaho kha khethekanyo ya 2  . 
Ndangulo ya khothe idzi yo fhiriselwa kha khothe dza magisitirata  . 
Naa idzi kiliniki dzi wanala ngafhi ? 
Mbuelo u bva kha nyimele dza vhuendi dzo khwiniswaho ndi mafhungo a ṋeaho fulufhelo mubindudzi na mveledziso ya ikonomi . 
Ino nḓivhadzo I amba nga ha- ( a ) thuso ine ya vha hone zwi tshi ya nga Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 ; na ( b ) pfanelo ya muhweleli kha u vhiga mulandu a tshi khou hwelela muhwelelwa . 
Zwi nga funzwa kha nyimele sa tshipiḓa tsha ngudo ya tholokanyonḓivho ya u vhala . 
Zwo ṅwaliwaho zwoṱhe zwi tea u korekiwa na u lavhelesiwa nga mugudisi u itela u ḓivha na u tevhelela nyaluwo ya mugudi nga muthihi nga muthihi na u ṱola mushumo hoyu u itela u dzhia maga o teaho kha ngudo dzi tevhelaho . 
Phambano vhukati ha khanedzano dzi bvaho kha mulayo wa sialala na idzo dza mulayo wa vhathu zwavho a dzi tou vha khagala , u ya nga ha Sachs , mukano vhukati ha mulayo wa sialala na wa vhathu zwavho ndi musekene nahone a u vhonali . 
Arali mulayo wa nga pfukwa , tshipikiṱere u a ṋekedza nḓivhadzo ya u pfuka mulayo kha vhashumi kana mutholi  . 
Mawanwa a ṱhoḓisiso dza mashangoḓavha a sumbedza uri kanzhi tshelede ine ya khou shumiswa nga vhathu i vha i na vhumbalimbali ha zwidzidzivhadzi  . 
U dzhielwa nṱha uhu nga tshitshavha tsha mabindu zwi sumbedzisa uri roṱhe ro farana kha ḽithihi , na uri ro ṱangana ri na dikitela ḽa u shandukisa Afrika Tshipembe ḽa vha fhethu ha khwiṋe . 
Khabinethe yo tendela u farwa ha Foramu ya vhu3 ya Afika ya Vhege ya Nyengedzo ya Tshumelo dza Vhueletshedzi ha zwa Vhulimi , ine ya ḓo farelwa ngei KwaZulu-Natal u bva nga ḽa 30 Tshimedzi u swika nga ḽa 3 Lara 2017 . 
Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo . 
Ya u thoma no itelwa yone  . 
U lavhelesa U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi sumbedzwa u ṱhonifha muambi na u sielisana musi hu tshi ambiwa . 
Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshatsha yo Engedzwaho na Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha dzi khou isa phanḓa na u vha dzibveledzaho kha vhashai na vhaswa . 
U vhala maipfi a bvaho kha ngudo dza foniki na zwiṅwe zwibveledzwa . 
Dokotela ane a khou vha alafha u tea u ḓadza fomo  . 
Vhaḽa munna a vha koni zwone u imbisa . 
Mulamukanyi u tea u sa dzhia sia  . 
Mushumo wa fhethu ha vhukhetholo u ṋea Miraḓo ya Phalamennde tshifhinga tshi vhonalaho tsha u ita vhulavhelesi havho vhone vhane . 
Zwo no sumbedzeswa uri pfanelo dza Ndayotewa dzi na phungudzelo  . 
Kha khetho dzoṱhe dza GEMS hu na dziṅwe nyimele na zwileludzi zwa dzilafho zwine zwa si badelwe , u ya nga ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Ra vha na vhathu vhanzhi hafho zwi ita uri ri ṱavhanye u vha dzhenisa  . 
U ḓura ha data hu na hu kwama ikonomi nga nḓila i si ya vhuḓi , lune zwi engedza u ḓura ha u tshimbidza bindu na uri zwi nga fhungudza vhukoni ha Afrika Tshipembe uri ḽi shumise mafhugo maswa a thekhinoḽodzhi nga vhukoni . 
Mutsiko wa malofha ndi mini ? 
Hezwi zwi katela u vhona uri muthu uyo una zwithu zwi fanaho na zwiḽiwa , zwiambaro na fhethu ha vhudzulo , na u badelelela pfunzo  . 
V ha nga ita khumbelo ya u ṋewa nḓivhadzo malugana na tsengo dzine vha tea u dzi dzhenela . 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa DSP na phurothokho dza ndondolo dzi langwaho na maitele  . 
Nga tshifhinga tsha mugudu a tshi shuma e eṱha kha Themo ya 1 , vhagudi vha nga kona u ita nḓowenḓowe na u khwaṱhisedza u kala vhulapfu , vhuphara na vhunṱha nga zwa u kala zwa inifomaḽa . 
U vhala na vhagudi hu tea u itwa maḓuvha mavhili u ya kha maṋa kha vhege hu tshi khou shumiswa ḽiṅwalo ḽithihi ḽo hudzwaho u itela uri kiḽasi yoṱhe i kone u vhala . 
Kha tshitshavha tshine vhunzhi ha vhadzulapo vha vha dziphurofeshinala kana vhoramabindu zwi nga konḓa u wana u shela mulenzhe hu no bva kha tshitshavha zwi tshiitiswa nga mutsiko wa mushumo  . 
U kuvhanganya na u vhala tshiphugaṱhalu na zwiṅwe zwibveledzwa zwi re kha mupo . 
U shumisa mbonalo dza maipfi sa khavara u bvumba uri tshiṱori tshi ri mini na u ṋea muhumbulo wau . 
Muanewadendele ndi Mpho  . 
Komiti nthihi zwayo i fanela u thomiwa musi vhaimeleli vhavhili kana u fhira vho nangiwa  . 
U vhea milayo ine ya ḓo iledza kana u hanela vhathu vha zwigwada zwe zwa vha zwo thudzelwa kule kale u dzhena kha phurofesheni  . 
Nga murahu ha musi Gardner o wana tshigwada tsha vhaloi ( Wiccans ) o mbo vha muraḓwa wa tshigwada itsho nahone a dovha hafhu a vha muloi . 
Naho ndi mudzimu ndi tshi kona u rwa vhathu nga lupenyo , Ravana ene ha kwamei . 
Tshiṅwehafhu , nḓivho iyi ndi mutheo wa ndeme u itela u topola na u tandulula thaidzo dza moḓoro  . 
U shumisa zwavhuḓi iyi puḽane , shango ḽi tea u shumisana na tshitshavha malugana na u swikelela ndivho i fanaho  . 
Ri ḓo alusa nḓowetshumo ya thekhinoḽodzhi ya nṱha yashu nga u vhona uri muhanga wa zwa vhulangi na zwa mulayo u ṱuṱuwedza vhutumbuli , u alusa u bveledzisa zwikili zwa vhathu vhaswa kha dzithekhinoḽodzhi ntswa , na u fhungudza mitengo ya data  . 
Fhedziha , hu na u tendelana huṱuku vhukati ha vhaṱoḓisisi malugana na tshanduko na kushumele kwa milaedza ya fulo i si yavhuḓi  . 
Ndi Vho-Tshobe , vha shuma sa mudededzi  . 
Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo fara madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni , ḽihoro ḽine ḽa vha na madzulo manzhisa ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽalo ḽo tea u thola Muthusa-Phresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano  . 
Nangoho ri khou sudzulutshela kha u sedza kha vhukoni na vhubveledzi ha zwibviswa zwa tshitshavha  . 
Pfufho idzi ndi iṅwe ya nḓila ine Muhasho wa Pfunzo ya mutheo wa ṱanganedza na u ṱuṱuwedza vhadededzi vho ḓi kumedzelaho na u ṱhogomela kha vhuḓidini havho ha u bveledza vhagudiswa kha u vha vhadzulapo vha na vhuḓifhinduleli vha Afurika Tshipembe ḽa demokirasi ḽi si na u ṱalula nga lukanda na mbeu . 
Tshumelo iyi ndi tshumelo ya awara dza 24 ḓuvha ḽi ṅew na ḽi ṅwe nahone ndi ya muthu muṅwe na muṅwe a ṱo ḓaho u vhiga vhugevhenga na zwiito zwa vhugevhenga nga luṱingo nga u ṋea mapholisa vhuṱanzi vhune ha nga thusa u thivhela vhugevhenga , kana ha thusa kha ṱho ḓisiso ya vhugevhenga . 
Arali vho vhuya vha tholwa kha tshumelo dza lushaka kha vha sumbedze arali hu na hu na zwine zwa ita uri vha si tholwe hafhu . 
Nomboro iyi i nga shumiswa u itela mbudziso irwe na irwe maelana na khwesheneya  . 
U ya nga mawanwa a tshigwada tsha Amerika kha u tevhelela muhumbulo kha zwa vhulamukanyi , ngudo dza saintsi dzo sumbedza ndowelo yo tandavhuwaho ya u dzhia vhanna sa vhane vha vha na ndeme u fhira vhafumakadzi  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine a tama , fhedzi a hu na muthu o tendelwaho u tevhedza pfanelo dzenedzo a sa tevhedzi zwo ṅwalwaho kha mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo . 
Marangaphanḓa a Ndayotewa a sumbedza izwi zwavhuḓi  . 
Mulayotibe wa Pfanelo u angaredza pfanelo dza vhathu vhothe kha la Afrika Tshipembe nahone u khwathisa zwithu zwa ndeme zwa dimokirasi zwa tshirunzi tsha muthu , u edana na mbofholowo  . 
Nga heyi nḓila , ri tea u livhuwa muṱahabvu muphurusidennde wa African National Congress , Vho Oliver Reginald Tambo , vhe vha thoma na u ranga phanḓa nga kha zwiimiswa zwa dzhango na zwa ḽifhasi zwe zwa vha tsumbavhuyo ya thandululo ya mulalo ya khuḓano dza shango ḽashu  . 
Zwino lingedzani u gavha bola nga mukhwama musi khonani yaṋu a tshi ni posa yone . 
Zwivhumbeo zwa luambo ndi zwa ndeme kha u ṱoḓisisa , u sengulusa na u saukanya zwibveledzwa , zwa fikishini khathihi na izwo zwi si zwa fikishini . 
Kha vha haseledze nga mafhungo a mushumo na phidulo i tevhelaho  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha gude nyambo dzapo vhunga zwi tshi alusa u ḓivha nyambo dzo fhambanaho na u fhaṱa lushaka . 
Vhagudi vha Gireidi ya 2 na 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha mutheo wa oraḽa . 
Themendelo  . 
Nga 1961 Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano , ḽa mbo vha Riphabuḽiki  . 
Vhudziki ha tshitshavha na ndango ya mulayo , ndi mutheo wa u vhona uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha pfa vho tsireledzea . 
Iyi kholomo arali ya nga imeledzwa zwavhuḓi i nga vha ikholomo hu si kale . 
Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi , muthu onoyo ha nga ḓo gwevhiwa nga u ṱavhanya . 
U khwinisa kushumisele kwa fulufulu kha zwa migodi na u bveledzwa ha minerala nga phesente dza 15 nga 2030  . 
Sa vundu ḽine ḽa vha ṋemuḓi ndi fulufhelo ḽashu ḽa u engedza vhukonani vhuelanaho na mutambo wa khirikhethe u pfuka mikano ya luvhanḓe lwa mitambo na sika vhushaka havhuḓi vhukati hashu sa vhaimeli vho fhambanaho vha vhathu vhanzhi vha ḽifhasi  . 
Musi ikonomi mbili ṱhukhu , iṅwe yo bvelela na iṅwe i tshi khou bvelela , hu na zwiṅwe zwivhuya zwo tiwaho zwine ra nga zwi dzhia u bva kha u shumisana nga tshashu  . 
Muvhuso wo bveledza mbekanyamushumo ya Tshigwada tsha Tshumelo ya Vhaswa vha Mahayani tsha Lushaka u thusa vhaswa kha vhupo ha mahayani . 
Vhagudi vha konaha u vhala nga mahumi ( vho zwi ita u bva Gireidi ya 1 ) na u ya nga nthihi nga nthihi . 
Davhi ḽa : Kutshimbidzele na Phaḓaladzo ya Mafhungo ḽi pfananya u vhumbiwa na u shumiswa ha Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani ha Lushaka . 
Avho fhedzi vhane vha vha kha zwiimiswa zwa vhathu vhane vha khou shumisa maana a vhathu kana u ita mishumo ya vhathu malugana na mulayo  . 
U vhonala hu hulwane ha ndeme dza tshitshavha zwi kha milayo na nḓila dza u tandulula khanedzano , zwine ngazwo wa wana khuliso khulwane kha miraḓo ya tshitshavha tsha sialala . 
Mukhomanda Muhulwane wa Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vula lwa tshiofisi vhuṱambo ha vhuṱanu ha Ḓuvha ḽa Mmbi dzo Ḓiṱamaho he ha farelwa Durban , ha dovha ha vha ho ṱanganyisa na u pembelela miṅwaha ya 100 ya u nwela khothe ha SS Mendi tshe tsha vha tsho fariwa ngei United Kingdom . 
Huna nyuluwo ya dzangalelo ya mashango ane a si vhe mirado ya OECD , hune Afurika Tshipembe na Thailand a khou rangaphanda  . 
Khoro ya Vhueletshedzi ya B-BBEE i ḓo shumisana na Tshigwada tsha Mushumo tsha Phurofeshinaḽa tsha Muphuresidennde , tsho thomiwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , u vhona uri mafhungo a kwamaho dziphurofeshinala dza vharema a khou lugiswa . 
Khamphani ya nnyi na nnyi vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na ngauri nyambo dza tshiofisi ho vha hu Tshiisimane na Tshidatshi  . 
Hu na vhuloi ha u tou bebelwa ha vha na vhuloi ha u rengwa  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhululedza Muphuresidennde Vho Nana Addo Akufo-Addo vha Riphabuḽiki ya Ghana kha vhuṱambo ha luswayo lwa anivesari ya vhu 60 ya Vhuḓilangi ha Ghana nga ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2017  . 
U balanganya uhu hu nga vha hu konḓaho nahone Muṅwalisi wa Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho  . 
Maiiti a no shuma na zwiitwa ha na zwiitwa zwi no itwa nyito khazwo . 
Ri fanela u tsireledza mvelaphanḓa na u tendela vhudziki kha yunivesithi dzashu . 
Vha songo hangwa u funga mavhone , hu si a u paka fhedzi  . 
Kha vha vhone zwauri hu khou tevhelwa matshimbidzele avhudi a bindu  . 
Hu tshi khou lugiselwa Khetho dza Muvhuso Wapo dzine dza khou ḓa nga dzi 3 Ṱhangule 2016 , Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha uri nzudzanyo dzi hani , ho sedzwa tsireledzo na vhutsireledzi  . 
Ndi tsumbo ya uri Tshivend(a tsho pfuma sa Luambo  . 
Fisiotherapi Ho sedzwa u rumelwa nga GP ya Netiweke ya GEMS Zwo katelwa kha gumofulu ya tshumelo dzo ṱanganelanaho dza mutakalo . 
Vha litshaho tshikolo kha Grade 10 vha vhonala vha thaidzo , nga maanḓa mahayani na kha vhupo ha mabulasini a Kapa Vhukovhela . 
Pfanelo dza vhuthu dzi vha dza ndeme arali rot ( he ra t ( anganedza uri ri na mushumo wa u ita uri dzi bvelele  . 
Mishumo ya vhutsila , zwivhaḓwa na khuvhanganyo zwa vhufa ha Phalamennde zwo vhulungwa , zwa ṅwalwa fhasi na u londotwa nga ofisi ya mishumo ya vhutsila ya Phalamennde nahone zwi a swikelea nga tshitshavha  . 
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni dzine dza itwa sentharani ya vhugudisi kana gudedzini ḽa vhugudisi na u guda mushumoni . 
Zwa vhuendela mashango  . 
Mozambique ndi ḽa vhuraru kha u vha mufarisi muhulwane wa mbambadzo kha dzingu ḽa SADC , ḽi tshi tevhela Botswana and Namibia  . 
U ḓivha vhunzhi na vhuthihi ha maipfi , sa : Mu- Vha : muthu - vhathu . 
U nweledza thevhekano ya zwithu tshiṱorini hu tshi shumiswa maipfi a no nga tsha u thoma , ha tevhela , nga murahu na tsha u fhedzisela . 
Dzina Wiccans ḽi shumiswa u ṱalutshedza vhathu vhone vhaṋe vhane na vhurereli havho vhu re na ḓivhazwakale khulu ine ya vha baḓekanya na zwiito zwivhi , ḓivhazwakale ine yo thoma ngei kha ḽa Europe nahone ya phaḓalala i tshi ya na kha maṅwe mashango  . 
U kopa , u engedzedza na u buletshedza u tevhekana ho leluwaho ha nomboro u swika kha dzi si fhasi ha 100 . 
U pfesesa na u fhindula nga nḓila yo teaho khaedu dzo fhambanaho dza ḽifhasi ndi mushumo wa u thoma wa vhupuḽani  . 
Nga tshifhinga tsha Afrika Tshipembe sa mudzulatshidulo wa OGP , ro vha phangami ya Dikiḽeresheni ya Muvhuso i Ḓivheaoho nga ha u thomiwa ha Adzhenda 2030 ya Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu , ine ya ḓo vhona miraḓo ya mashango a OGP a tshi kuvhatedza Zwipikwa zwa Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu ngomu ha pulani dzao dza nyito . 
Hu tea u vha na sisiṱeme dza u vhona mulandu vharangaphanḓa vha tshitshavha malugana na vhuḓifari havho  . 
Vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe na nyito dza u ḓisa tshanduko ndi zwithu zwa ndeme kha demokirasi na uri mveledziso i tshimbile zwavhuḓi  . 
Nyito ya u dzhia tshithu zwi siho mulayo , nga maanḓa tshelede , u itela ndivho i sa kateli u shumisa ho tendelwaho  . 
U vhalwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho , u ṱanganedzwa ha maambiwa na u sainiwa na u ṅwalwa ha datumu ya tsaino  . 
Arali vha singo ṋetshedzwa themendelo nahone vha pfa uri maitela o shumiswaho ha fushi , vha na pfanelo ya u ita mbilahelo . 
Mugudi u kona u shumisa luambo kha u humbula na u ṋea muhumbulo , na u swikela maitele na u shumisa mafhungo kha u guda : Vhutsila ho gavhiwaho kha heyi mvelelo ndi tshipiḓa tsha zwiteṅwa zwoṱhe zwa u guda luambo  . 
Vha ḓo ḓiphiṋa nga u swikelela tshumelo dzoṱhe mahala dzine dza ṋetshedzwa nga Mbekanyamushumo  . 
Muvhuso wa Namibia wo hana uri u thivhela mbeo lwa tshoṱhe kha vhafumakadzi vho kavhiwaho nga HIV ho tou kombetshedzwa . 
U fhungudzea hune ha khou humbulelwa hu tea u vha hu mulayoni wa khumbelo nga u angaredza  . 
Vha teavho na u ita nḓowenḓowe ya zwikili izwi . 
Mulwi wa kale ndi muthu we a lwa kha Nndwa ya u Thoma ya Lifhasi kana Nndwa ya Vhuvhili ya Lifhasi kana Nndwani ya Korea  . 
Luṱa lwa u thoma lwa thandela ya Mokolo na Crocodile Water Augmentation ngei vhuponi ha Lephalale kha ḽa Limpopo lu khou shuma lwa tshothe  . 
Khothe dza furathiraru dzi sedzanaho nazwo khathihi na Senthara ya Ndondolo ya Thuthuzela ( Thuthuzela Care Centres ) dzi itiwa u itela u tikedza zwipondwa  . 
Vhukati ha mbonalo ya tshigaṱhalu ndi phurothiya , dzuvha ḽa lushaka , ḽi imelaho u shumisana ha mvelele dzoṱhe , na shango ḽi titimaho sa lushaka  . 
Ubva nga 2004 muvhuso wo tshimbidza Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ( EPWP ) , i ṋetshedzaho zwikhala zwa mishumo na vhugudisi kha vha si na mishumo . 
Muphuresidennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lutshaka ; kana mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde  . 
A zwo ngo tea u sedzwa sa tshishumiswa tshi si tshavhuḓi , hone zwi tea vhonwa sa nḓila ya u khwiṋisa kushumele ku re na mbuelo kha masipala na nḓila ya u vha na vhuḓifhinduleli ha u shumisa zwiko zwa masipala na u ela u swikelela mvelelo dza masipala  . 
Tshiṅwe hafhu , ri tea u bveledza uri vhalangi vha kone u thivhela tshiwo sa izwi Phurofesa Melody vho amba nga uri tshiimo tshi anzela u dzula tsho tou ralo kha muṋetshedzi muhulwane , zwi tshi khou itiswa nga lushaka lwa vhudavhidzani nga mitshini kana ICT , na nga phindulo yavhuḓi , u ḓura , hu anzela u vha na dzema ḽa uri hu vhe na khamphani kana muṋetshedzi muhulwane  . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a si vhe fomaḽa ( U linga ha vhugudisi ) na a fomaḽa ( U linga ha u guda )  . 
Lavhelesani ṱhoho idzi ni ite zwi tevhelaho : Kha ri ṅwale bola ya milenzhe a . 
U ṱuṱuwedza ndinganyiso ya mbeu na zwikhala zwavhuḓi zwa vhaswa ndi thero dzo katelwaho kha iyi puḽane  . 
Izwi zwi ḓo vhona mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe , yo pfananywa na nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ya Lushaka , yo ḓikumedzela kha u konisa na u ṱuṱuwedza vhaswa vhashu uri vha dzhie zwikhala kha sekithara dzo fhambanaho u itela u khwinisa matshilo avho na u vha konisa u shela mulenzhe zwavhuḓi kha mveledziso ya ikonomi na ya shango . 
Hei mishumo i vha i tshi khou tevhedza ndaela dza mulayo wa Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe wa 1999  . 
Zwitshavha- Havha ndi vhone vhashumi vha ndeme . 
Nga tshifhinga tsha madzulo a Phalamennde , Muphuresidennde vha shumisa Tuynhuys sa ofisi ya tshiofisi . 
Thebulu ya 6 i re afho fhasi i sumbedza tshivhaloguṱe tsha vhashumi ( hu tshi katelwa na vhashumi vha re na vhuholefhali ) nga lushaka na mbeu kha iṅwe na iṅwe ya khethekanyo dza mushumo dzi tevhelaho . 
U sa dzhia sia , fhedziha , hu pfesesea nga u angaredza sa maitele a pfalaho , na u lingana zwi ambelwaho kha mvelelo  . 
Khabinethe yo tendela u imisa hu na maga ha nyiledzo kha khaṋo ya abaḽoni ya vhubindudzi ya ḓaka  . 
Samusi ho vha hu na u sa eḓana ha mvelaphanḓa kha u isa maḓi , muḓagasi , vhuthathatshili na u hwalwa ha mathukhwi kha fhethu hapo , kha vhupo vhune ha vha na u kundelwa kha u iswa ha tshumelo ri tea u thoma nga u ṱhogomela vhathu na mbilahelo dzavho . 
U kha ḓi vha wo ralo ? 
U fhedzisa thaidzo nga nḓila yone . 
U shumisa mafhungo aya u pfesesa u itela u thusa mveledziso ya vhagudi hu ndingedzo dza u khwinisa maitele a u guda na u funza . 
Nga maṅwe maipfi , hune ha tea u vha na tshumisano na mbofholowo , zwi a tendelwa fhedzi hu ḓo vha na huṅwe u huvhala kha ṅwana a pfesesaho ane a khou ṱalela  . 
Mulayotewa wa vunḓu u nga ṱoḓa uri mukhomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a swikaho maṱanu u fhedza mushumo nga murahu ha musi maṅwalo oṱhe o no ṱanganedzwa . 
Khophorethivi i tea u ṋekedza pfunzo i bvelaho phanḓa na vhugudisi kha miraḓo yayo , miraḓo yo khethiwaho , vhalanguli na vhashumi  . 
Kha nyimele ya mashango a Vhukovhela , vhuloi , u bva na kale , ho ḓi kwamanywa na vhathu vhane vha kona u shumisa maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) , kha zwa u ita vhuvhi  . 
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo yo livha kha u dededza na u lugisela vhagudi kha mafhungo a vhutshilo na zwine zwa konadzea , hu tshi katelwa u maanḓafhadza vhagudi u itela uri vha bvelele kha ḽifhasi ḽine ḽa khou dzulela u shanduka nga luvhilo na u bvela phanḓa . 
Vhu ṱanzi ho ṅwalwaho nga muhumbeli uri zwazwino u dzula Afrika Tshipembe  . 
Fhedzi nyito ya u lulamisa na u khethululwa hu pfalaho ho tendelwa  . 
Hu na zwiṅwe zwithu zwa u fembedza  . 
Zwitshavha zwo fhambana , zwi tenda kha zwithu zwo fhambanaho na dzithodea  . 
Ro dzhia tshidulo tshashu tshi si tsha tshoṱhe ngei kha Khoro ya Vhutsireledzi ya Tshaka dzo Ṱanganelaho , tshine ri ḓo tshi shumisa u ṱuṱuwedza Mafhungo a Afurika na mulalo na vhutsireledzi kha Afurika na Ḽifhasi . 
Kha vha ṋee zwigwada minetse dza 30 u bveledza mugaganyagwama wa u shuma wa masipala  . 
U bva kha nyimele ya vhushai , vhunzhi ha avho vhane ra khou vha hulisa madekwana ano , zwino vha khou tshimbidza mabindu a dzulaho a hone na uri vho sikela vhaṅwe zwikhala zwa mishumo  . 
Hu sa athu u shumisiwa zwishumiswa zwa tsireledzo , mutholi u fanela u thoma a bvisa kana u fhungudza khombo iṅwe na iṅwe ine ya nga kwama mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi vhawe  . 
Tshitirathedzhi tshi tea u kona ufha mbonalo kha zwipikwa zwa lushaka zwa mveledzo ya ikonomi na vhutshilo havhudi kha vhadzulapo vhothe  . 
Tshikhala tshashu tsha u ita ngauralo ndi nga kha zwikhala zwi ṋekedzwaho nga thendara dza muvhuso  . 
Vha humbule u dzudzanya idzi inthaviu nga tshifhinga tshavhuḓi  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986  . 
Muvhuso u a kona u shumisa vhubindudzi ha maḓuvha ano - tshiṅwe tsha zwiimiswa zwa maanḓa vhukuma tshi laulaho ikonomi ya ḽifhasi - u shumisa zwipikwa zwa maano zwa mveledziso zwashu . 
Mbudziso ndi ya uri na zwo tea naa , kha demokirasi ya ndayotewa musi vhathu vha tshi ḓidzhenisa kha maitele a zwa vhuloi ane a vhaisa vhaṅwe vhathu  . 
Fhethu ho phaḓalalaho hune ha vha mahayani sa tsumbo , radio , senthara dza zwitshavha zwapo dzi fanala u ṱuṱuwedza u anḓadza Zwitatamennde  . 
Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u eḓana kha masia oṱhe a tshitshavha . 
Mufumakadzi a itaho khumbelo nahone a tamaho u shumisa zwiṅwe zwa zwifani zwe a vhuya a zwi shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho  . 
U sedza kha mbilaelo na NḒILA DZA U LULAMISA  . 
Tshithu tshihuluhulu ho sedzwa maimo a tshumelo ndi vhuḓiimiseli ha u ṋetshedza tshumelo yo teaho na vhunzani kha khasiṱama iṅwe na iṅwe nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
U ela nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi so ngo dzhiwa sa zwa fhasi kha u ela nga zwa ndinganelo . 
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika , sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango . 
U sika mishumo minzhi nga kha mveledziso ya vhulimi , zwo thewa kha u ṋetshedzwa nga vhuswa ha mavu na nyaluwo ya vhulimi ha tsheledzo na zwibveledzwa zwa mavu kana zwa mupo  . 
Kilabu dza mitambo ndi dzone dza ndeme kha u bveledza mitambo yo dzudzanyeaho  . 
Lwela uri hu vhe na u fana : maga a u thusa a tea u wana u edana vhukati ha u nekedza tshikhala tsha u tendelela na u vhona uri hu na u fana , milayo i fanaho , na theminolodzhi i fanaho  . 
Nila ntswa ya hoisiso yo ita uri hu bvelele zwibveledzwa zwiswa  . 
Vhuimoni ha zwnezwo , muvhuso u fanela u tevhedza zwiṱandadi zwi vhofhaho Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka wa zwa vhuthu malugana na u farwa ha onoyo muthu . 
Musi zwinzhi zwo khwinifhala nge muvhuso wa vha u tshi khou langa - u fana na tshumelo ya matshilisano - zwithu zwo bvela phanḓa nga u ongolowa vhukuma hune muvhuso wo ḓitika hafhu nga maitele a vhaṅwe-vho , u tou fana na u sika mishumo  . 
Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhwelelwa ane a khou shavha ? 
Shedulu nga vhuḓalo i ḓo ṱoḓea kha u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa tshiitei tshiṅwe na tshiṅwe , hu tshi sumbedzwa tshivhalo tsha maḓuvha , ( tsho sumbedzwaho kha ṅwedzi wa 3 wa shedulu yoṱhe ) mushumo muṅwe na muṅwe une wa ṱoḓa u itwa kha tshiitei tshenetsho , ḽeveḽe ya ndeme ya mushumoitwa wonoyo , na uri vha fanela u ita mushumo wonoyo na vhonnyi  . 
I vhumbiwa nga ndima na khethekanyo sa tsumbo , Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe u na ndima dza fumi ina  . 
Thandea ii tshipiḓa tsha phurogiremenyangaredzi ya mveledziso ya masipala , tshiṱiriki kha vundu ? 
Vhuṱoḓisisi ha Maraga yo thomiwa nga khumbelo ya Minisiṱa wa Mveledziso ya Ikonomi zwi tshi elana na Mulayo wa Muṱaṱisano . 
Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi  . 
Vhunzhi ha zwi kwamaho sialala na mvelele ya vhavend(a vha nga kona u zwi wana musi vho dalela Tshisiku tshino tsha luambo  . 
U bveledzisa dathabeisi ya mabindu e kale a vha o thudzelwa kule Afrika Tshipembe  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u vulwa ha Senthara ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Bio-Manufacturing ( BIDC ) ya u thoma shangoni ḽashu ngei Pretoria nga Muhasho wa Saintsi na Thekinoḽodzhi . 
R1 500 kha u valelwa sibadela ḓuvha ḽithihi ? 
MALUṰA : Ndi na vhathu vhane nda vha koloda sa inwi vhane na vhone nda tama u vha badela . 
Thendelo , ndaulo na mbadelo ya vhubindudzi ha tshiimiswa na magavhelo a ndaka ine tshitshavha . 
U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , a tshi thoma u shuma , kana Vunḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo , u ya nga hune zwa ḓo bvelela ngaho , khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu . 
Mushumo wa zwitshavha kha u ita uri vhana vha si tou vha khomboni vhukuma kha u tambudzwa lwa vhudzekani wo khwaṱhisedzwa  . 
Foramu iyi yo itelwa u vha dzomo ḽa vhubveledzi ha vhaswa kha u shumiswa ha vhurangeli ha mveledziso ya vhaswa ho fhambanaho kha muvhuso wapo  . 
Ho sedzwa thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo i langwaho . 
Muano wa Batho Pele u ḓo tea u vhumba tshumisano na tshitshavha nga vhuphara hune vhoramabindu na nḓowetshumo , NGO , CBO , zwiimiswa zwa vhoraakademi na maṅwe madzangano a re hone kha tshitshavha tshoṱhe a nga shela mulenzhe  . 
Ndi zwa ndeme uri tshifhinga tshinzhi tshi fhedziwe hu tshi khou fhaṱiwa tshikili tsha u humbula na u shumisa muhumbulo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na kha nzudzanyo ya ṅwaha woṱhe . 
Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u ḓo ṱoḓa mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u ṱoḓisisa nga murahu ha afho a a isa khothe , u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi i itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho . 
Kufarele ku linganaho ku amba u vha na pfanelo kha maimo a fanaho a zwa u tshilisana , muholo , na nyimele ya mushumo kha vhoṱhe vhafumakadzi na vhanna  . 
Mveledziso ya muvhili na mutsukunyeo ndi zwa ndeme kha u bveledzisa vhagudi lwo khunyeloelaho . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga zwo no swikelwaho nga ha u shumisa Mulayo wa vhu 11 wa 2014 wa Vhulanguli ha Ndaulo ya Tshitshavha  . 
Kha hu katelwe na vhana vha bvaho kha maṅwe mashango na fuḽaga dzavho dzi dzheniswe hune zwa konadzea . 
Ri khou u ya u rwela ṱari fulo ḽihulwane ḽa u fhaṱa themamveledziso kha shango ḽoṱhe  . 
U sika mushumo zwino zwi fhira ndeme dzoṱhe dza muvhuso na kha tshumisano ya matshilisano yashu vho  . 
Arali vhupo hu hulwane vha nga endedza mutandulo wa u tou buḓa  . 
Mafulo a u amba nga ha AIDS a dzulela u farwa zwitshavhani  . 
Hezwi ndi ndingo dza u thoma u sima muelo wa u pfumbudza wa thumo ya ḽifhasi wa tshigwada tsha vharei vha lwanzheni nga ngalavha ya vhurei ha mithara dza 24 na u fhira nga vhulapfu . 
U hwala mashika ( malaṱwa ) , u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa . 
Khethekanyo ya vhu 28 ya Mulayotewa i bula zwauri ? 
Ndugiselo ya mulingo . 
Vhoṱhe vha kwameaho vha fanela u ṱavhanya u shuma vha tshi ya kha u sika nyimele na vhupo ho teaho u itela uri mbekanyamushumo dza akhademi dzi thome hafhu hu si na u lenga . 
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio  . 
Muvhuso uyu wo vha u tsumbo ya vhukoni ha vhathu . 
Ri shumisa masia musi ri tshi laedza muthu uri a nga swikisa hani fhethu  . 
Ro takalela vhukuma uri ṋetshedzano khulwane vhukati ha mihasho ho zwikelelwa kha ḽiga ḽihulwane iḽi  . 
Avho vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo  . 
Khomishini i tenda uri nga nḓila ine zwithu zwa vha ngayo , iyi milayo a i thusi  . 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi , tsumbo , sima , gera , gona , na maṅwe . 
Zwo thomiwa nga vhorakoloni na sisiṱeme ya khethululo ine nga khayo muvhuso wa vhukovhela wa lavhelesa Vhurangaphanḓa ha Sialala . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso U litsha vhagudi kha zwigwada zwo khethwaho afho nṱha . 
Ndima 77 ya Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi , 1995 , i ṋea vhashumi pfanelo ya u shela mulenzhe kha mugalwabo u lwela u vheiwa phanḓa , na tsireledzo ya pfanelo dza u tsireledza miraḓo kha u pandelwa na maga a ndaṱiso  . 
Vhalimi vha ṱuṱuwedzwa u sedza zwitsivhudzi zwa vhulimi na mutsho kha Muhasho wa zwa Vhulimi na mvumbo ya mutsho kha Tshumelo ya zwa Mutsho ya Afrika Tshipembe ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga vhaimeleli vha tshitshavha kha wadi ya masipala wapo kana masipala wapo kana muhulwane  . 
Mulayotewa wa khophorethivi u tshi khou fusha ṱhoḓea dzoṱhe dzi re kha Mulayo wa Dzikhophorethivi  . 
U nwa mushonga  . 
Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma , na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri miraḓo yadzo I shume u ya nga Ndayotewa na mulayo , zwi tshi katela mulayo wa sialala wa dzitshaka na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki . 
Ndi ita hani khumelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ? 
Zwitshavha zwashu zwi tea u ṋewa maanḓa a u guda pfanelo dzavho dzo themendelwaho nga ndayotewa , dzine dza ḓo ṋekedza zwikhala zwi linganaho kha vhoṱhe zwa u ita zwa mvelele yashu na u ḓiphiṋa nga mbofholowo ya vhathu  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo u bva kha Komiti ya Vhuimo ha Nṱha ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) kha Libya kha Vhuimo ha Ṱhoho dza Mashango na Muvhuso , we wa farelwa ngei Brazzaville , hune ha vha kha Riphabuḽiki ya Congo . 
Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wa lushaka  . 
Heyi ndi iṅwe ya thekhiniki dza ndeme kha Vhuimo ha Fhasi . 
Mushumo na pfunzo zwi ḓo konisa vhadzulapo u khwinisa vhutshilo havho  . 
Nga murahu ha u ṱanganedza mafhungo nga Musumbuluwo , mapholisa vho sengulusa na u fara mme  . 
Huṅwe u sa tea u vha kha Vhusimamilayo 25 . 
Ri ḓo tikedza vhubveledzi ha dzingu uri vhu fhedze vhubveledzi ha zwidzidzivhadzi na thengiso  . 
Ndi tshumelo ya vhana vhane vha si kone u dzula na miṱa yavho nga mulandu wa u shengedzwa kana u tambudzwa , u sa londwa , lufu lwa vhabebi na u sa kona u ṱhogomela vhana lwa tshifhinganyana  . 
Musi ndango ya kharikhuḽamu i tshi khou itea , muofisiri u khwaṱhisedza kha sisteme uri ndango ya kharikhuḽamu yo itwa  . 
Ri tea u vhekanya ndeme ya u khwiṋiswa ha zwiporo na u engedza zwiwo na u engedza dzinḓila  . 
Nga murahu ha musi ngeletshedzo yo ṋetshedzwa , matshudeni vho vhudzisa mbudziso na ngeletshedzo dza haseledzwa  . 
U ṱalusa tshifanyiso a tshi itela u ita tshawe ene muṋe U vhala maṅwalo o bveledzwaho kiḽasini kana nga tshigwada sa , mafhungo o ṅwalwaho nga mugudisi musi vhagudi vha tshi khou sedza na u amba khathihi na u dikitheitha . 
U ṅwala atikili ya gurannḓa U shumisa ṱhoho khulwane na ṱhohwana dza mafhungo , pharagirafuthangeli , u fhindula mbudziso dzi no vhudzisa uri Ndi nnyi , Mini , Ngafhi , Lini , Ngani na Hani ? 
U SWIKELELA DZI KHOTHE Vha nga vha na thaidzo ya zwa mulayo I tshewaho nga khothe kana nga tshiimiswa tshi linganaho nayo . 
Tshugulu dzi dzulela u zwimiwa nga vhazwimi na vhazwimimbava . 
Mulamuli u fanela u saukanya phambano  . 
Mulaedza u katela mafhungo a poḽitiki , a ikonomi na mafhungo a matshilisano na u dzhiela nṱha tshiimo tsha muvhuso wa Afurika Tshipembe nga u angaredza  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Ndayotewa a nga ḓi randelwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu kha mutheo wa mulayo wa lushaka . 
Mveledziso ya pulane dza tshanduko dza fhethu ha dziḓoroboni dza migodi yo no penndelwa kha mimasipala miṱanu . 
Masipala u bveledza tshigwada tsha vhathu vho gudelaho vha vhatshimbidzi vhane vha ḓo themenndelwa lwa tshiofisi  . 
Musi hu tshi khou tevhedzwa Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho na Milayo ya GEMS , Bodo ya Dzithirasitii i na vhuḓifhinduleli ha ndaulo i pfadzaho ya Tshikimu . 
Zwithu zwine zwa fana kha tshigwada na phambano vhukati ha zwigwada zwi itiwa nga ndila yo kalulaho kana u bviselwa khagala  . 
Zwidodombedzwa zwa mbulungo ya muḓagasi nga nnḓa ha khombetshedzo na zwa khombe-khombe kha Mbekanyamushumo ya Mbulungo ya muḓagasi zwo ṋekedzwa nga Dziminista nahone zwi ḓo ṱanḓavhudzwa na u sedzuluswa musi hu tshi ambedzanwa na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo na mukovhe . 
Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhagudi hu na zwikalo na tshithihi zwitaela zwo fhambanaho zwa u guda . 
Naho ho no vha na vhaṱoḓisisi vha fhiraho 60 vho vhuelwaho kha thengiselano na tshumisano dza ṱhoḓisiso na ḽa Russia kha tshikhala tsha vhupo ha ṱhoḓisiso  . 
Luṱa luno lu kwama u bveledzwa ha thasuluso dza thaidzo khulwane dze dza waniwa ; iyi ndi yone nḓila ya u sima ndivho dza thandela  . 
Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149 , mulayo wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u khou shuma  . 
Arali tshigwada tshithihi tshi fhiraho tshithihi tshi tshi kwameaho kha phambano , kana arali phambano yo livhanyiswa kha mirado yo vhalaho , kha vha ṅwale fhasi madzina na zwidodombedzwa zwa miṅwe miraḓo kha bammbiri liṅwe vha katele izwi kha fomo . 
Arali vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa vhu tshi tea ndatiso khulwane ine ya fhira yo netshedzwaho kha pharagirafu 5 , mutholi a nga ita thodisiso malugana na ndatiso  . 
Ri tshe kha muya wa u pembelela na u humbula Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo , Khabinethe i fhululedza IEC , madzangano a poḽotiki na miraḓo ya lushaka vhane nga maanḓa a ṱhanganelo vho kona u vhona uri vhuzhi ha vhathu vho teaho u khetha vha ḓinwalise . 
Na musi mivhuso i tshi khethiwa nga nḓila ya dimokirasi , hu kha ḓi ḓo vha na zwigwada zwa vhathu vhane vha sa fushei nga nḓila i faho ine muvhuso uyo wa fara ṱhoḓea dzavho , madzangalelo kana mihumbulo  . 
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe . 
Zwino ṅwalani manweledzo aṋu . 
B Thuso a i bvi kha muthu muhulwane fhedzi . 
Izwi zwi ḓ o Iowa ndivho hu u vhona uri website i langulwa nga nḓ ila yone na u thusa kha khwinifhadzo ya website  . 
Hu bva mini ? 
Vha nanga magaraṱa 4 maṅwe na maṅwe , vha a tevhekanya u bva kha ḽiṱukusa u swika kha ḽihulwanesa vha fhedza vha humbela khonani uri a sedze arali zwi zwone . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u ḓḓo mbo ḓḓi vha muraḓḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓḓo fara ofisi sa muraḓḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa  . 
Izwi zwi ḓo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo . 
Ndayotewa i sumbedza vhuḓifhinduleli ha Muvhuso kha vhathu vho u khethaho . 
Hoyu ndi mutevhe wa u sedzulusa wa zwine zwa tea u itwa musi hu tshi dzudzanywa khetho dza miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Nga u ralo ndi amba uri hezwo zwo vha zwi hani vhuṅwe vhuleme hukene musi vho ḓa u tevhedza nga vhuḓalo Buthano ḽa Geneva  . 
Khoso na matheriala wa vhugudisi khavho ndi maga o fhambanaho a mveledzo  . 
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu kana tshikwenda  . 
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwine ra guda vhutshiloni . 
Tshikwama tsho vhetshelwaho thungo tshi hone na u khwaṱhisedza uri tshelede yo vhetshelwaho thungo nga Vhufaragwama ya u tandulula tshitshavha na zwiedzwa zwo imaho nga zwoṱhe a i nga ḓo shumiswa kha zwiṅwe kha ṅwaha nga ṅwaha  . 
Madzina na tshifani nga vhuḓalo ndi khou bula uri mafhungo a re afho nṱha ndi a vhukuma nga ngoho  . 
Na uri thandela dza CBNRM dzi anzela u livhiswa kha mirado i shaesaho nahone ine ya si dzhielwe ntha kha tshitshavha-avho vhane vha vha na thodea nnzhisa  . 
Miraḓo ya Komiti i fanela u vhona uri pulane yavho ndi ya vhukuma nahone i a konadzea u swikelea  . 
Hu nga itwa nḓivhadzo ya u dzudzanya kana u vhea datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tshi tshi fhela . 
Mihasho ya muvhuso wa vhukati i ḓo ṋetshedza vouthu dza migaganyagwama ngei phalamenndeni vhukati ha dzi 5 na dzi 21 Shundunthule 2015 u ṋea mavhala a nngwe a vhuvhekanyandeme havho kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Masipala u na pfanelo ya u vhusa , nga u vhona hawe , mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho , hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa  . 
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho , u fana na u kona u humbulela , ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma . 
Vhunzhi ha vhathu vha do takalela dzine dza tavhanya , dza tshifhinga tshipfufhi-nga maanda mbuelo dza tshelede  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u dzhenela vhuṱambo sa vhaeni vho rambiwaho vha Phalamennde  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Komiti ya Minisiṱa ya nga ngomu ( IMC ) ya RWC 2023  . 
Mvetamveto ya nḓivhadzamulayotibe i sumbedzisa zwiṱirathedzhi zwa u engedza ṋetshedzo ya zwino ya pfunzo na vhugudisi Afurika Tshipembe . 
Ndi tshibalo  . 
Fhedzi hu a vhonala uri vhulimi kana sekithara ya vhulimi yo kundwa u bveledza vhukoni hayo , a ho ngo dzhenisa vhathu vhohe kana ho vha na tshialula nga nila ye zwithu zwa itwa ngayo  . 
Nyambedzano ya ngaha u ita uri zwithu zwivhe zwa lushaka yo khunyeledzwa nga Nyendavhusiku kha khuvhangano ya lushaka ya ḽihoro ḽivhusi . 
Vhuḓifhinduleli ha PSC ndi u lavhelesa na u sedzulusa Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Muvhuso hu na ndivho ya u ṋetshedza tsivhudzo nahone hune zwa vha zwa ndeme , u ita ṱhoḓisiso na u tandula masia a u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha tshumelo ya muvhuso  . 
Nnḓu yavho a i katelwi kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo  . 
GEMS i ḓo badelela mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi wo randelwaho u ya nga ha nyendedzi dza kiḽinikhala dza Tshikimu  . 
Vhathu vhane vha hola mundende wa vhalala  . 
Mbekanyamaitele dzashu ngauralo dzi ḓo ḓivhadzwa vho , nga mihasho ngawo  . 
U dzhiela nṱha ṱhoḓea dza tshitshavha na zwine vha ṱoḓa musi vhatshi pulana mitambo i ngaho ṱhoḓea dza luambo kana tshifhinga musi vhathu vhanzhi vhe hone , naho zwi tshi amba u ita tshanduko kha pulane dzavho  . 
Khaṱhululo dzo salaho kana dzi saathu u ṋewa maanḓa kha nyimele ntswa ya khothe dza sialala dzi tea u itwa u ya nga ha mulayo we wa vha u hone musi hu saathu u thoma mulayo muswa . 
Ndivho 21 . 
Vha badelaho ngomu matavhini a hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma  . 
Kha dziṅwe nyimele , vha nga wana vho tewa nga u wana mutikedzelo u bva kha mutholi . 
Vha ho ṅwalwa datumu ye vha isa ngayo kha Mushumi wa Vhuṅwalisi ya vhukuma kana ya tsini nayo . 
U shandukisa mahoro edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo  . 
Tswikelelo ya tshumelo yavhuḓi ya nnyi na nnyi a si pfanelo dzine vhathu vha si gathi vha tea u ḓiphina ngadzo ; ndi zwine vhadzulapo vhoṱhe vha tea u ḓiphina ngazwo , nga maanḓa avho vhe kale vha vha vha tshi dzhielwa fhasi  . 
Muvhuso wo phasisa milayo ya u lwa na u sa lingana ho kalulaho na khethululo i si ya vhuḓi ye ra i sielwa . 
I kandeledza hafhu vhafumakadzi  . 
U vhigela tshigwada tshatidungo . 
Page 17 Ndi khwine u thivhela zwithu zwi saathu bvelela , nga maanda mushumoni wavho  . 
U shumisa tshifanyiso kha u fhedzisa thebuḽu . 
Ndi vhathu vhangana vha no khou amba kha mufhindulano uyu ? 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo i a kombetshedzea lwa mulayo u tsireledza mafhungo a mutheli a tshiphiri nahone vhashumi vhashu vhoṱhe vha saina Muano wa Tshiphiri . 
U dovha hafhu wa vha ṅwaha wa u ḓiṋekedzela hafhu kha u fhelisa khethululo nga muvhala na zwiṅwe zwiito zwi si zwavhuḓi zwi ṱutshelanaho na izwo kha shango . 
Tsaino  . 
Khumbelo ya u swikelela rekhodo dzine Muhasho wa vha nadzo ine ya vha yo itwa u ya nga tshipiḓa tsha vhu 8 u swika kha tsha vhu 11  . 
Ndayotewa yashu ndi tswikelelo yashu khulwane ya lushaka . 
Hu na tshararu nngana zwi no lingana na tsho fhelelaho ? 
NAMAC i langa na u tshimbidza mbekanyamushumo dza MAC Afrika Tshipembe  . 
U kundelwa u isa phanḓa kana u ṱuṱuwedza u fhambana kha u nanga zwigwada zwa u imela  . 
Arali mulandu wa ya khothe , vha nga lavhelela uri : Muofisi mulanguli - u ḓo khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho  . 
Afha ndi tama u livhuha khonani na mashaka kha u ntikedza  . 
Takalani , vha ri ndi ngani a sa yi u vhala bugu  . 
Izwi zwi kwamana na zwa uri u kandekwanywa ha pfanelo nga u angaredza , zwi tshi kwama khethekanyo ya 31 ya Ndayotewa . 
Ri khou dzhia maga o vhalaho u itela u bveledza , u tikedza na u tsireledza u mamisa mikando  . 
Tshitori tshe vha tshi vhala afho ntha tshi sumbedza uri zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme u swika ngafhi kha vhathu vha Afrika Tshipembe , hu si nga ndila ya u tshila fhedzi , na u vha mutheo wa mvelele na lutendo , zwe ra fhiwa zwone nga vhadzimu vhashu hune rine , ra tea u zwi nekedza vhana vhashu  . 
U amba nga tshifhinga nga u tou buletshedza hu rangela ha u tou amba nga u angaredza  . 
Naa Phakhedzhi ya PMB i nga ha mini ? 
Luṅwe na luṅwe lwa vhubannda uvhu ndi nthihi tsha raru tsha muelo wa fulaga  . 
U pfesesa thaidzo wa kona u i thoma hone wa si fhedze nga nḓila yone . 
U ṋetshedzwa hu ḓo ṱangana na ḓuvha ḽa mabebo ḽa avho muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vhane vha ḓo vha vha tshi khou fara miṅwaha ya 95 nga iḽo ḓuvha . 
Vha nga itela khaedu tsheo dzine dza lwa navho arali vha tshi humbula uri dzo khakhea . 
Vhadzheneli vha vha vhala sinario tharu vha fhindula mbudziso  . 
Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo 52 . 
Satheḽaithi dzi ngaho SPOT satheḽaithi dza France , sa tsumbo , dzo shumiswa u dzhia zwifanyiso zwa mililo ye ya swiela gombame ḽa Kapa mathomoni a ṋaṅwaha  . 
Vhaḓivhi vha fiḽosofi , fhedzi , nga maanḓa avho vha bvaho kha nḓowelo ya maitele a u saukanya , vha nga vha na muhumbulo wo fhambanaho  . 
Bodo ya vhalangi ndi wone muraḓo muhulwane u itaho mbekanyamaitele ya IAEA . 
Ndi ḓo kovhelana navho mbuno dzi si gathi dzine ra fhulufhela uri dzi nga ḓisa tshanduko  . 
Musi khumbelo yavho yo no ṱanganedzwa , mulanga dzingu vha ḓo vha humbela uri vha ḓise pulane ya ndango ya mupo na uri vha ambedzane na muṋe wa mavu , na vhane vha khou dzula kha mavu ayo lwa mulayo kana vha kwameaho . 
Zwa vhuvhambadzi  . 
Tsha u fhedzisela ndi tama u tsivhudza vhoṱhe u dzula vho khwaṱha vho vhea maṱo avho kha u swikelela izwo zwine vha zwi ṱoḓa u itela vhone vhaṋe  . 
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u ita milayo ine ya shuma kha Riphabuḽiki yoṱhe  . 
Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu . 
Mutumbu Vhaṅwali kana muṅwali wa edithoriala u tea u ṱahisa muhumbulo kana kuvhonele kwawe kwa zwhithu . 
Angola ndi ḽiṅwe ḽa vhafarani vha vhuvhambadzi vhahulwanesa na Afrika Tshipembe kha dzhango ḽa Afrika na uri mashango aya a khou isa phanḓa na u alusa vhushaka uvhu  . 
Zwifhaṱo zwo tevhelaho zwa Phalamennde zwo ḓo sendedzwa tsini musi khethekanyo ntswa dzi tshi fhaṱwa , u swika nga 1988 musi lufhafha luswa lu dzulaho Buthano ḽa Lushaka lu tshi swika Tuynhuys . 
U ita khumbelo ya rekhodo kha tshiimiswa tsha muvhuso ? 
Itshi tshipiḓa tsho khethulula vhugevhenga vhune Mulayo wa toḓa u langula na u shumana naho  . 
Khethekanyo ya maipfi . 
Ndingedzo idzi dzi ṱoḓa u engedzedzwa ho sedzwa u dovholola ya phambano dza mmbi kha shango iḽo dzine dzhiela fhasi lutamo luhulwanesa lwa vhathu vha Somalia vhoṱhe lwa mulalo na pfumedzano ya lushaka kha shango ḽavho  . 
U ita makumedzwa kha muṱangano ndi tshenzhelo i konḓaho , nga maanḓa arali zwi tshi ṱoḓa mukumedzi uri a shumise zwishumiswa zwi ngaho phurodzhekitha kana khudzaipfi  . 
Tshumelo dzo teaho kha thangana ya murole na vhaswa na yone i ḓo ṋetshedzwa  . 
U dzhenelela uhu hu ḓo shela mulenzhe kha ndondolo na u takula ikonomi ya zwitshavha ngeno hu tshi khou sikwa zwikhala zwa mishumo , mveledziso ya zwikili na u engedza matshilisano . 
Khabinethe i khoḓa vhoradzisaintsi vhaṱuku vhaṱanu vha Afrika Tshipembe kha u nangiwa nga Akhademi ya Saintsi ya Afrika Tshipembe , vhane vha khou vha tshipiḓa tsha vhaṅwe vhoradzisaintsi vhaṱuku vha 400 u bva kha mashango a 76 vhe vha nangiwa uri vha shele mulenzhe kha Muṱangano wa vhu 67 wa Nobel Laureate ngei Lindau , kha ḽa Germany . 
Pfanelo dza mveledziso , mulalo na vhupo - u bva nga 1980 hedzi pfanelo dzo ḓadziswa kha khethekanyo dza pfanelo na u ṱoḓea tshumisano ya dzitshaka yo livhiswaho kha u fhaṱa tshitshavha  . 
Khithi ya thusothanzi yo leluwaho U shumisa khaḽenda ya kiḽasini u ita nyambedzano ya ḓuvha na ṅwedzi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ṅwaha woṱhe . 
Vhupfiwa vhu shumisaho luambo lwa u semana na lwa u shaya ṱhonipho a vhu nga dzhielwi nṱha . 
Khumbelo iyi i tea u itiwa kha fomo ya tshiofisi ine ya wanala ofisini ya Muredzhisiṱarisi  . 
Zwi tou vha khagala uri vhunzhi ha vhagudiswa zwikoloni zwa muvhuso a vha pfesesi zwine Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya amba zwone nga ha pfanelo dzavho dza mulayo na vhuḓifhinduleli . 
Ndi phetheni ifhio ine na khou i vhona ? 
I nga a si kale yo bva maḓini . 
Khomishini yo thomiwa nga Muṅwaleli Guṱe wa UN nahone ndivho yayo ndi ya u ambedzana na vharangaphanḓa kha maimo a nṱhesa a u ṱuṱuwedza tsiko ya zwikhala zwiswa zwa mishumo kha sekithara ya mutakalo ḽifhasini . 
Hezwi zwi amba nḓila ntswa dza u shumisana na tshitshavha dzi a ṱoḓea sa u ṋetshedza tshumelo ya nnyi na nnyi ya khwiṋe , i ṱavhanyaho na u fhindula u ṱavhanya kha ṱhoḓea dza vhadzulapo  . 
Vha tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-130 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Sa vhaimeleli vhashu mashangoni a nnḓa , vha na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa vhukonani na vhufarakani vhune ha ḓo ri thusa u swikelela zwipikwa zwashu u bva kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , dza nyaluwo i katelaho , mishumo na matshilo a khwine a vhathu vhashu . 
U thodisisa hune ha itiwa muhwelelwa a si ho u ya nga Khethekanyo ya 159(1) ya Mulayo wa Matshimbidzele a Vhugevhenga wa 1977 i shuma hu na tshanduko dzo teaho u ya nga khethekanyo iyi ya Mulayo , hu tshi khou dzhielwa ntha lushaka lwa thodisiso  . 
Sa maAfurika Tshipembe , roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u alusa ikonomi yashu . 
Muhumbeli ane a khou ita khumbelo o imela muṅwe muthu u tea u ṋetshedza luṅwalo lwa thendelo . 
Tshibadela itshi ndi tshiṅwe tsha zwibadela zwa nnyi na nnyi zwine zwa khou shuma zwavhuḓi shangoni ḽashu , na uri tsho irwa dzina ḽa Vho Steve Biko , munnawavhaṋe muhali mulwelambofholowo , mutshudeni wa kale wa zwa mishonga kha Yunivesithi ye kale ya vha i tshi pfi ya Natal , ( ine zwino ya vhidzwa Yunivesithi ya KwaZulu-Natal )  . 
CBD i khwaṱhisedza uri mashango a na pfanelo kha zwiko zwa zwithu zwi tshilaho zwo fhambanaho na nḓila ine zwa shumiswa ngayo zwo vhumbwa nga ndivho tharu : ndondolo ya zwi tshilaho zwo fhambanaho , u shumisa zwipiḓa zwazwo zwi sa fheli , na u kovhekana hu sa dzhii sia hu linganaho ha mbuelo dzine dza bva kha tshumiso ya zwiko  . 
Cape yo vhetshelwa kule ya dzhielwa vhudzulo nga ndaela ya Khothe iyi . 
Naho Afrika Tshipembe ḽi na zwiko zwa mvelo zwinzhi , ndi zwa ndeme u shumisa mbekanyamushumo dza mbuyelo u tikedza mbekanyamaitele yashu ya nḓowetshumo . 
Muhumbulo wavho ndi wa uri vhurereli na mvelele a zwi tei u shumiswa sa zwithu zwine zwa kalulisa kana u fhungudza milandu i kwamaho vhuloi  . 
Manweledzo a re kha nḓivhadzo iyi ya vhuimo ha zwa mulayo havho aha ngo fhelela  . 
Zwi si na ndavha uri muvhuso u khou lingedzisa hani a zwi konadzei uri u swikelele vhadzulapo vhoṱhe  . 
Demokirasi a si u ita zwine muthu a funa nga tshifhinga tshine a funa ngatsho vhuongeloni kana u khou lafhiwa e nnḓa naa  . 
Thendelo dza u rengisela mashango ḓavha dzi dovha dza thusa u langula u endedzwa ha thundu kana thundu dzo dzhenaho shangoni lu siho mulayoni kana dzo tswiwaho . 
Vhabebi vha u alusa vha shuma sa vhabebi vha tshifhinganyana malugana na u vha na vhuḓifhinduleli ha ṅwana  . 
Ipfi ḽiswa ḽi vho amba zwifhio ? 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo yo itwaho online i tendelwa hu saathu fhela awara dza 48  . 
Tsumbo ndi musi ri tshi tenda uri tshidzidzivhadzi kana nyito ndi thekhinolodzhi ntswa nahone mvelelo dza tshifhinga tshilapfu na mvelelo dzavhuḓi a dzi athu u sumbedziswa nga ṱhoḓisiso . 
Zwimela zwiṅwe zwo engedzedza khwinifhadzo ya dziofisi zwo vha zwiṅwe zwa khwiniso dze dza itwa  . 
Vhulavhelesi ha khabinethe kha u shumiswa ha Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014 u swika 2019 , ho ita uri nḓisedzo ya tshumelo i vhe khwine  . 
Muhanedzi a nga ita izwi nga u fhindula nga afidavithi na man(we man(walo ane a d(o vha a tshi khou tikedza dziafidavithi  . 
Izwi zwi ita uri zwi leluwe u shuma na masipala khathihi na u imela zwitshavha kha mafhungo ane a vha kwama  . 
Siaṱari ḽa zwitatamennde zwa mbilo ndi manweledzo a hani  . 
Tsumbo ya 1 : Arali mushumi muswa a si na vhutanzi u ri u bveledza hani mishumo yo mu teaho , u tea u sedzulusa milayo i langulaho mishumo yo livhanaho nae nahone u tea u vhudzisesa kha vhashumi nae kana vhahulwane khae u ri a kone u wana thuso  . 
Hu na khetho ya mbuelo yo teaho ṱhoḓea dza ndondolo ya mutakalo dza muṱa wavho na tshikwama tshavho ! 
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , vhakhantseḽara na miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga pfa uri tshitshavha a tshi dzheneli kha miṱangano , sesheni dza u vhiga murahu kana dzulo ḽa nnyi na nnyi u kunga mihumbulo  . 
Mushumo wa odithi iyi u katela milayo ya zwipikwa zwoṱhe zwa 16 zwa mitambo . 
Vhanna vha tea u ṱuṱuwedza vhaṅwe vhanna uri vha shandukise kuvhonele , na u uri vha ṱhonifhe vhafumakadzi . 
Milayo iyi i ḓo vha tshithu tsha tsedzuluso ya tshihaḓu ya vhusimamilayo u thoma nga 2012  . 
Muthusi wa khothe ya vhana u tea , arali zwi khothe kana dzhendzi , ndi nyeletshedzo ya u itela khwinifhadzo  . 
Pulane i ṋetshedza uri ri ḓivhe uri zwiko zwa themamveledziso yafulufulu zwi tsini hani na fhethu hune fulufulu ḽo kalea . 
U thuthisa zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi . 
U ṅwalulula maṅwalwa a tshi bva kha tshifhinga tshi ḓaho a tshi ya kha tsho fhiraho . 
Dzi tea u ḽiwa kana u shumiswa nga muṱun ḓi ene muṋe . 
Nga idzi nḓila , mbekanyamaite dza muvhuso na maga a muvhuso zwi a ḓadzisa kha zwine zwa itwa nga vhashumi mishumoni , zwa ita uri vhane vha shuma vha shayaho vha kone u bvela phanḓa na u tshila  . 
Izwi zwi tshimbilelana na zwipikwa zwa muvhuso zwi re na vhushaka na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe na zwipikwa zwo ṱanḓavhuwaho zwo bulwaho kha NDP , u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u kwaṱhisa u sika mishumo . 
Vha rumele faela dza ndingo vha u bvisa faela dza phindulo dzi bvaho SARS . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo rwela ṱari zwidimela zwa 95 nga ḽa 19 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Pretoria zwe zwa fhaṱwa sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya R300 biḽioni ya mbulungo ya masheleni ya Transnet ya u vusuludza themamveledziso ya vhuhwalathundu ya shango . 
Tsha u fhedzisela , maitele a u voutha one aṋe a tea u tendela vhakhethi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u dovholola ndaela na khetho  . 
Ro zwi pfa u thomani nga ha vhathu vhane vha khou vhuedzedzwa mushumoni nga murahu ha musi vho no wanala mulandu wa vhugevhenga  . 
Themendelo dzi re kha mivhigo iyi dzo ṱanganyiswa na u bviswa u itela nyambedzano vhukati ha vhashelamulenzhe nga Lara 1997  . 
Minete i ṱoḓaho u lingana kana u fhira ya ṋetshedzo ya mihumbulo na minete ya fumi ya ṋetshedzano  . 
U ya nga Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma tshigevhenga na tshone tshi ṱoḓa thuso na u kona u wana uri ndi zwifhio zwine zwa tea u shanduka u itela u thivhela u khakha hafhu tshifhingani tshi ḓaho . 
Ndivho ya uyu muvhigo ndi ifhio ? 
Khamphani ya tshitshavha i nga dzhia Table A ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya . 
Naho zwo ralo , mulayo muswa a u nga shumi kha matshimbidzele u tevhedza kana u ṱasela pfufho yo no thomaho kale  . 
Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa a shonisa ; kana b vhaisa muvhili kana muhumbulo ; u na mulandu wa vhutshinyi nahone u tea u wanwa mulandu a valelwa dzhele lwa miṅwaha ine ya sa fhire miṱanu , kana u lifhiswa  . 
U ela tshileme sa nyimele ya u tandulula thaidzo na u rekanya . 
U thomiwa ha khwiniso hu ḓo khwinisa ndaulo ya maḓaka i vhuyedzaho khathihi na u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga zwigwada zwi so ngo tsireledzeaho , zwine zwa ḓitika kha maḓaka uri zwi tshile , kha Khoro ya Ngeletshedzi ya Maḓaka ya Lushaka . 
Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala , kha shango lashu rina tshivhalo tshifhiraho 3 000 tsho kavhiwaho  . 
Khabinethe ilwa na nḓila dzoṱhe dza u shumiswa ha vhana zwi siho mulayoni na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha dzule vho limuwa tshifhinga tshoṱhe na u vhiga avho vha pfukaho milayo ya Ndayotewa yashu . 
Wanani nomboro dzine dza fana  . 
U tendelwa u vha kha PMB a hu ngo ḓisendeka nga nyimele kana dzilafho fhedzi na kha dzilafho ḽi ṋetshedzwaho nga muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo  . 
Vha tea hafhu u elelwa uri : mimod(oro i na fhethu hune mureili a si kone u hu vhona zwavhud(i  . 
Zwithu zwa vhuṱhogwa zwa tshitshavha  . 
Maipfi mavhumbwa : maipfi o vhumbwaho a tshi bva kha maṅwe kana kha midzi . 
Muvhuso u a ṱuṱuwedzea musi gwama ḽa nnyi na nnyi ḽi tshi shumiswa nga nḓila yo livhaho na nga vhuḓifhinduleli  . 
Vha ḓo elelwa kha u ḓikumedzela havho kha u alusa na u tsireledza pfanelo dza vhathu , khathihi na u ḓikumedzela vha sa siedzi kha mulayo . 
Vha muholefhali nahone vho ita khumbelo ya s Vhona na u ṱanganedza tshakha dzo fhambanaho dza luambo sa kuambele , luambo lwa muvhundu na luambo lwa zwigwada zwa mabebo zwo fhambanaho  . 
U ṱolwa ha vhuvha ha hatsi hune ha ṱo ḓea vhuthihi na u tikedzana  . 
Mvelaphanḓa yo itwaho kha u vhona uri magudzedzi a u isa Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi ( FET ) i amba uri ri nga kona u andisa tshivhalo tsha vhafinyi vha zwanḓa . 
Stats SA a i ṱanganedzi vhuḓifhinduleli ha u khakhiswa huṅwe na huṅwe kha kana tshinyadzo kha sisiteme ya khomphyutha ya mushumisi , sofuthiwee kana data zwi iteaho maelana na kana hu ṱumanaho na webusaithi iyi kana kushumele kwayo  . 
U vhala nga zwigwada ndi tshikili tsha vhuṱhogwa tshine vhagudi vha nga tshi shumisa kha Gireidi ya 2 na 3 tshi dovha hafhu u vha thusa musi vha tshi ita zwa u rekanya . 
Ridzhisiṱa Ḓivhaipfi i yelanaho na tshibveledzwa tsha u vhala . 
Nga murahu ha izwo Tshisevhe ombo d(i dzhenelwa nga maswina vha mu lwisa  . 
Naa hu na nyaluwo khulwane ya u ḓala ha mikhukhu ? 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuraru zwine zwa vha tsaukanyo ya nyimele zwi khou itiwa  . 
Kha vha putele nga puḽasiṱiki kha maṱirasi . 
Vha khethiwa miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe u dzula kha khantsela ya masipala  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo uri vha ḓi isa phanḓa na u shela mulenzhe nga kha Komithi dza Dziwadi na dziṅwe nḓila dzi no dzhenisa zwitshavha kha muvhuso yapo . 
Sethara ya mafhungo yapo - ofisi ya masipala wapo ndi fhethu ho teaho ha u swikelela mafhungo  . 
Mvelelo dzavho dzi khou isa sisteme ya tshikolo uri i ṱole hafhu mbekanyamaitele ya luambo ya zwino  . 
Ndo humbela Vho Minisiṱa vha zwa Maḓi na Mupo u ita ṱoḓisiso kha iḽi fhungo ho sedziwa kha u ṱavhanya u wana thandululo nga u ṱavhanya  . 
Nga murahu ha musi vho no rengisa dziṅwe phakhethe , vho ḓo sala na phakhethe dza 324 dza swigiri . 
Diphosithi ine ya badelwa nga muhumbeli i lingana na tshararu tsha mbadelo ya tswikeleloMbadelo dza rekhodo ya dzangano la phuraivete  . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u katela : Mushonga wa vhulwadze vhu isaho lufuni , sa tsumbo , vhulwadze ha swigiri , mutsiko wa malofha wa nṱha , HIV nz . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwa u sedzulusa miṱangano ya u ṱola ndangulo , u dalela hu no shuṅwa na u tshimbidza dzinthaviyu  . 
Vhulanguli ho fanelaho vhu fanela u dzihela nṱha na u dzhia tsheo nga ha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo ya khaṱhululo ya nga ngomu yo ṱanganedzwa  . 
Nga tshiṅwe tshifhinga , hu ḓo ḓi dovha hafhu ha vha na tshaka mbili dza zwibveledzwa kana nyito kha iyo sekele ya vhege mbili . 
Muthelo wa Miholo zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu  . 
Maitele a u thetshelesa 1 . 
Herald ya Muvhuso i ta mbadelo , yo kwamana na Muakhaivi wa Lushaka o sedza tshiimo tsha makete tsha zwino  . 
Mbuelo yo khethekanyiwa  . 
Khathihi fhedzi ho vha ho no vha na fuḽamingo nnzhinnzhi dzi no khou babamela henefho nnḓa ha kamara yawe , vhudenzhe vhesekenesekene hu tshi khou sokou thamukana . 
Khumbelo i nga itwa arali foramu ya mushumoni i saathu vha hone nga fhasi ha Vhushaka ha Vhashumi wa1995  . 
Zwiṅwe nga nṱha ha u vhona uri hu na tshomedzo dza maimo a nṱha dza ICT dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 , muvhuso u ḓo thusa kha u vhekanya senthara ya media ya vhukati na senthara dza media Zwitediamu . 
Vha tea u wana hei phemithi musi muhwalo u sa athu takuwa shangoni ḽe ha rengwa khaḽo . 
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho . 
Kushumele kwa vhagudisi  . 
Vhagudi vha vhala zwithu zwinzhi na uri kha Themo ya 2 vha tea u guda guda u vhea zwithu vhudzuloni musi vha tshi khou vhala , uri musi vha tshi sedzulusa zwe vha vhala nzudzanyo i a vha thusa u vhala zwi tshi leluwa . 
Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Izwi zwi ḓo engedza vhushaka na nyanḓano vhukati ha mashango mavhili o dzulelanaho tsini . 
Khabinethe yo ṱanaganedza muvhigo nga ha Mvelele dza Sesheni ya Vhufumbili ya Khonfarentse ya Mahoro u ya kha Guvhangano ḽa Dzitshaka dzo Faranaho u Lwa na Vhusoga kha Mavu ( UNCCD COP12 ) ye ya farelwa Ankara , Turkey u bva nga ḽa 12 u swika nga ḽa 23 Tshimedzi 2015  . 
Kanzhi nga Luhuhi , ṅwaha muṅwe na muṅwe , Minisiṱa wa Gwama u ṋea Tshipitshi tsha Mugaganyagwama Phalamenndeni . 
Arali vho malana phanḓa ha 15 Lara 2000 , mbingano yavho i tea u ṅwaliswa na Muhasho wa Zwa Muno  . 
Arali hu uri vhaaifa vha tshee vhauku lune vha si vhe na vhuifhinduleli , mulanguli u tea u tiwa uri a lavhelese mafhungo a ifa  . 
Wavho a fhulufhedzeaho M. 
U anganywa ha tshelede malugana na mbekanyamaitele yo phurophoziwaho hu khou itiwa hu tshi khou shumisaniwa na Tshikwama tsha Lushaka ( National Tressury )  . 
Tshumisano na nyambedzano ndi zwone mudzi wa kushumele kwashu kha ino thaidzo  . 
THASIKI 1 Kha vha ite mutevhe wa KPI wo tiwaho nga Minisiṱa wa Muvhuso wa Vundu na wa Lushaka  . 
Pulane dzo vhekanyiwa u itela u vhulunga mishumo na u wana dziṅwe nḓila dza u thivhela tshutshedzo ya u xelelwa nga mishumo kha sekhithara ya migodini . 
U fhindula mbudziso nngede dzi no kwama lunganovhubvo . 
Hu lovha vhafumakadzi vha 600 000 nwaha munwe na munwe nga malwadze a tshimbilelanaho na zwa vhuimana  . 
Moḓoro ine ya nga ṱunḓwa i katela moḓoro ya mbambe , ya kale ya vhaṋameli , yo olwaho lwo khetheaho na ine ya vha ifa . 
Zwithu zwa ndeme u fhira zwiṅwe zwi dzula zwi u fhelisa vhushai , u sika mushumo na mveledziso  . 
Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani . 
Vha na vhugai zwino ? 
Madzina a ḓivhavhupo a fhiraho 2000 o shandukiswa hu tshi itelwa u khakhululwa u irwa hu si hone ha madzina a fhethu , khathihi na u ṋea zwitshavha pfanelo ya u langa madzina a vhupo havho . 
Kha ḽikumedzwa ḽashu ro sumbedzisa , sa tsumbo , uri phensheni yo ṱanḓavhuwaho ya nḓowetshumo na tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya vhutshilo tsha vhashumi vha Vharema tsho thomiwa u bva 1966 kha nḓowetshumo  . 
D ndi tshiṋoni tsha vhaloi . 
Arali muthu a tambudzwaho a sa ṱo ḓi u bviswa fhethu ha thambudzo , u tea u saina afidavithi i ṱalutshedzaho uri o sumbedziswa uri u sa ṱuwa hawe afho fhethu zwi nga mu vhangela mini . 
Vhunzhi ha vhathu vha do takalela dzine dza tavhanya , dza tshifhinga tshipfufhi-nga maanda mbuelo dza tshelede . 
U ita uri zwishumiswa zwa khomphyutha kana thikhedzo ya ndaulo zwi vhe hone maluganana u thaipha pulane dza wadi  . 
Mihasho yoṱhe ya muvhuso , mihasho yoṱhe ya mavun ḓu , mivhuso ya mavuṋdu , dziofisi dzapo , Ofisi ya Poswo ya Afrika tshipembe , vhabveledzi vha zwifha ṱo , kana tshivhumbiwa kana muthu muṅwe na munwe . 
Tshumelo dza Vhumeli na Dzhendedzi ha Muhasho wa u vhea maḽeḓere mavhili kana mararu musi hu tshi vhumbiwa mibvumo  . 
Musi khana yavho yo vuleesa , vha nga bvisa muya mafhafhuni nga maanḓa nahone nga u ṱavhanya  . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa u vha mushumisani kha bindu  . 
Kha ṋwedzi wa Khubvumedzi , hu u tikedza vhuḓidini ha vhuendela mashango ha fhano hayani , Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika tshipembe uri vha dalele fhethu ha vhufa u itela u ḓihumbudza nga ha lwendo lwashu lwa mbofholowo . 
Tshipikwa tsha ndeme ndi u khwaṱhisa maitele a vhukwamani kha u vhumbiwa ha mbekanyamaitele ya IP ya Afrika Tshipembe u itela uri hu angaredzwe muvhuso na mihumbulo ya vha kwameaho tshitshavhani nga u angaredza  . 
Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi . 
Zwi ri tendela uri ri shumise maitele a tshivhalo tshihulwane tsha mafhungo nga khathihi  . 
Zwi sa katelwi zwa Tshikimu zwoṱhe zwo dodombedzwa kha mutevhe wa Mulayo 16 na Anekidzha E ya Milayo ya Tshikimu  . 
U topola thevhekano ya zwiwo kha zwo vhaliwaho . 
U itela mbuno i leluwaho ya uri muṱoliwa uyo ha ngo livhana na tsengo ya vhugevhenga  . 
Kha nyimele dzenedzi ro fushea uri miraḓo yashu yo sumbedza u khwaṱha na vhuḓiimiseli fhasi ha nyimele dzi konḓaho  . 
Ri ḓo sedza kha Milayo ya Tshikimu arali ri tshi nga badela mushonga . 
Khorotshitumbe- ( a ) ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe muraḓo ; kana ( b ) maanḓa maṅwe na maṅwe kana mushumo wo ṋetshedzwaho muṅwe muraḓo nga mulayo  . 
MBUDZISO 5 : Ai ! 
Mbekanyamaitele dza nga ngomu . 
Vhagudi vha ḓivhadzwa kha mbonalo dza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwipfufhi . 
Mulayo wa Muvhuso Wapo wo Dzudzanyeaho wa 1997 u dzhiela nṱha dzangano ḽithih ḽa lushaka ḽi imelaho vhunzhi ha mimasipala kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Tshiimo tsha zwino tsha nyambo dzo fhambanaho tshi tendela idzo nyambo dze dza vha dzo sielwa nnḓa uri dzi fhufhume . 
Masia manzhi a puḽane a ḓo ṱoḓa miṅwaha minzhi ya mushumo malugana na u ḓisa mvelelo  . 
I ṱalutshedza uri hu na mafhungo a hani kha GCIS na u vha vhudza uri vha swikelela hani mafhungo ayo  . 
Tshiṱalula nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo tevhekanywaho kha khethekanyo ṱhukhu ya a tshongo tea nga nnḓa ha musi zwo vhonala uri tshiṱalula tsho tea . 
Ri anzela u ṱalutshedza maipfi , nyito , mihumbulo na zwiimo u ya nga kuhumbulele kwashu  . 
Ri fanela u khwinisa kuitele kwashu kha vhadzulapo , sa vhashumeli vha muvhuso  . 
Mashango aya mavhili a na vhushaka ha vhuḓi ha vhavhili na ha ikonomi , ngeno hu na uri Zambia ndi ḽiṅwe ḽa mashango mararu a nṱha a re na vhufarisani ha mbambadzo kha dzhango ḽa Afrika . 
Bulani madzina a vhathu vhararu vhe vha vha vho dzula ḓafulani ḽithihi na Vho-Mathada . 
Vhalani atikili iyi ni rere nga mbudziso dzi tevhelaho ni kha tshigwada tshaṋu . 
U khwinisea ha Afrika Tshipembe nga u gonya zwikhala zwa 14 kha Indekisi ya Kushumele ya Bannga dza Ḽifhasi ya 2016 zwi ri vhudza uri Afrika Tshipembe zwavhukuma ḽi kha ḓi vha ḽo vulea kha mabindu . 
U pfesesa vhushaka vhukati ha u andisa na u davhula U kopa thebulu i re afho fhasi . 
U vha hone ha zwikhala zwa pfunzo u vhumba vhumatshelo ha khwine ha Vhaswa na Thangana ya Murole ya vhaswa  . 
Muthu a nga kha ḓi ṱoḓa uri madzangalelo a mufarisi a bviselwe khagala , fhedzi hezwi zwi ḓo tou vha fhedzi u itela u vha khagala ho engedzeaho  . 
Ndi zwone , tshifhinga tshinzhi , senthara dza mbambadzo na vhutsila zwi ḓo sudzuluwa musi vhathu vha tshi sudzuluswa na u pfulutshela huṅwe fhethu  . 
Aphiḽi , sa zwine zwi nga vha zwi zwone . 
U sa sokou sinyukana  . 
Zwe ra ḓiimisela zwone a zwo ngo vhuya zwa vha u shandukisa muvhuso kana zwa vha u thagetha vhathu nga muthihi  . 
Maanḓa a u renga o khwaṱhaho : Miraḓo ya tshitshavha i nga kona u swikela u tshila zwavhuḓi tshitshavhani , miholo yavho i nṱha lwo teaho na tshinyalelo dzavho dzi fhasi lwo teaho  . 
Madokotela vha phuraivete vha a badelisa u ita kushumele kwa thandela  . 
Kha vha ṋetshedze senerio nthihi kha tshigwada tshiṱuku tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Ro vha na mafhungo hafha a uri pulane iḽa na tsheo yo dzhiwaho zwo imiswa kha ḽevele ya lushaka  . 
U engedzea ha ndavhelelo ya vhutshilo ndi zwa ndeme kha mveledziso ya shango . 
Kha nyimele dzoṱhe , u vhala uhu ho engedzedzwaho hu tea u vha na vhushaka na ṱhoho dza mafhungo na mihumbulo mihulwane yo nangiwaho kha tshibveledzwa tsho randelwaho kha sekele ya vhege mbili . 
Maṅwe a maano a u lwa na vhutshinyi ndi u vhona uri havho vho vhofhololwaho dzhele vha sa dovhe vha tshinya . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi nḓila ya ndeme ya u sumbedza vhuḓifhinduleli kha Phalamennde na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha zwe zwa itea kha ṅwaha wo fhiraho na u dzhenisa vhadzulapo kha adzhenda ya poḽitiki ya ṅwaha u ḓaho . 
Vhalanguli vha nga si sokou amba uri vho humbula nga ha fhungo vha swikelela tsheo yavho . 
Hu na tsumbathengo na uri u sedza zwavhuḓi nomboro ya mathomo na ya u fhedzisela uri a hu na tsho ṱahelaho kha ṅanda ya mabambiri a fhedza a i sainela ? 
U vuwa nga madekwana nga vhanga ḽa tsumbadwadze dza asima  . 
Kuhumbulele kwa Zwi sa Fani na zwa nga Misi ku tea u dzhielwa nṱha nga vhashumi vhoṱhe vha muvhuso . 
CBP i nga shuma Mushumo muhulwane kha u pfumedzanya na u kuvhanganaya nga u kuvhanganya sekithara dza tshitshavha  . 
Kana wa ri u tshi mu vhudzisa mbudziso a tou tshenuwa  . 
Hovha hu u itela u thivhela zwi nonga sa hezwi : England , hu na King , zwino Vharema vhe vha vha vha fhasi ha England vha nga vha hani na King , ngeno Makhuwa vha tshi vha dzhia uri vha fhasi havho  . 
Mulangi wa Dzinguu ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa , zwi ambaho uri vho fusha ṱho ḓea dzoṱhe . 
Tshigwada tsha Mushumo tsha Lushaka tsho vha na mukovhe kha u sima moduḽu uyu khathihi na tshivhumbeo tshawo  . 
Ndi lushaka lufhio lwa nnḓu dzine vha dzula khadzo kana dzine vha vha muṋe wadzo ? 
U tandulula na u ṱalutshedza thaidzo dzi no tou itwa dzi kwamaho u kovhekana hu linganaho na uvhea nga zwigwada u swika kha 99 na phindulo dzi ne dza katela zwiṱahe . 
Ndi tshikhala tshi ḓaho luthihi kha vhutshilo ha muthu tsha u ṱana shango ḽashu kha ḽifhasi , na u ṱuṱuwedza vhubindudzi na vhuendelamashango  . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u shandukisa tshiimo musi vho no malana vha ḓo tea u ita khumbelo Khothe Khulwane . 
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , u vha a bvelelaho , demokirasi i ṱuṱuwedzaho u dzhenelela ha tshitshavha na yone i ṱoḓa vhadzulapo vha dzhiaho vhuḓifhinduleli ha u dzhenela kha demokirasi  . 
Mishumo ya yunioni nga fhasi ha thendelano iyi yo ṱanganedzwa nga miraḓo musi yunioni i tshi shuma sa dzhendedzi ḽavho  . 
Kha ri ambe Shumani ni kha zwigwada zwa vhoiwe . 
Ri dzhiela nṱha uri vhukoni vhu linganaho a vhu ngo dzulela u tevhedza mushumo wo engedzedzwaho  . 
Ahu athu vha na u tumuwa ha muḓagasi ubva Ṱhangule mahoḽa zwine zwo thusa miṱa na nḓowetshumo . 
Zwiṱalusi zwa vhuvhambadziwoga zwa mvelo ya dziphaiphi dza pfukiselo ya gese dzi ṋetshedza khonadzeo ya kushumele kwa maanḓa a makete , hu tshi katela na tswikelelo yo pimiwaho ya vhaṱaṱisani vha nḓowetshumo ya ṱhogomelo ya mitengo ya nṱhesa  . 
U tshimbidza vhudzheneleli zwi ḓo katela vhadzhiamukovhe vho fhambanaho kha zwifhinga zwo fhambanaho sa vha shumaho nga u tou funa , madzangano a tshitshavha madzangano a vhashumisani , miraḓo ya tshitshavha , vhaofisiri na vhorapolotiki  . 
U dubekanya mafhungo . 
Kha ṅwaha wo fhiraho , mushumo wo ḓi bvela phanḓa wa pulane ya u thoma mbekanyamaitele ya Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka . 
Arali vha si na khophi dza IDP kana vhashelamulenzhe vha sa ḓivhi IDP kha vha ye kha nṱha dzi re kha siaṱari ḽa 33 , dzi no ṱalutshedza luṱa luṅwe na luṅwe na u sumbedza uri luṱa luṅwe na luṅwe lwo kwama hani IDP yavho  . 
Vhunzhi ha zwidodombedzwa zwo bveledzwa  . 
Musidzana uyo ndi murema kana ndi mutshena ? 
Khumbelo i nga itwa na musi muraḓo a tshi tama u sudzulusa tshelede dzawe u bva kha tshiṅwe tshikwama tsha phesheni u ya kha tshiṅwe . 
Khabinethe i isa phanḓa na u ita khuwelelo kha avho vha sa athu u ṋetshedza dziḓiresi dzavho ntswa uri vha ite nga u ralo kha vhege ya u ṅwaliswa vhakhethi nga Ṱhafamuhwe 2018 . 
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu  . 
U ṅwala tshenzhemo ya zwiwo zwa ene muṋe U nanga zwi tshi bva kha tshenzhemo U nanga ṱhoho dzo teaho dza magudiswa U sa bva kha ṱhoho Fureme i shumiswa nga vhagudi vha konḓelwaho U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo na ndongazwiga . 
Kha vha dzhiele nzhele : Naho vhunzhi ha khombo vhu tshi vhangwa nga vhareili vha mimod(oro , hu anzela u lovha vhareili vha dzibaisigila  . 
Kuvhonele kwashu ndi kwa uri , arali hu na ndingano , zwiitei kana nyimele dza ḽifhasi dzi nga vha na mvelelo dzavhuḓi malugana na mveledziso ya Afurika Tshipembe , naho hu tshi nga vha hu na ndozwo dzo vhalaho dza ndeme  . 
Phuraivethe , zwi tshi tshimbilelana na Pulane dza Nḓila dza Ṱahe dza Afrika Tshipembe  . 
Ho no thomiwa ndugiselo dza u fhaṱa hune ha ḓo thomiwa ṅwaha u ḓaho . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari  . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho vha fola nga murahu ha uyu u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Old Assembly . 
Tshomedzo dza mitambo yapo  . 
Kha ḽiṅwe sia , arali hu na zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwavho kha khumbelo zwine zwi sa vhe zwone kana zwo khakhea , SMS ine vha ḓo i wana i ḓo vha vhudza uri hu na thaidzo  . 
Tsha ndemesa , shango ḽashu ḽi khou sumbedzisa ḽi kha khombo ya u lozwa tshiimo tshaḽo tsha gireidi ya vhubindudzi kha mazhendedzi a vhupimi  . 
Khumbelo i ḓo rumelwa murahu ofisini ya thendelo ya vhuṱun ḓi nga fax ha kona ha u bviswa thendelo ya vhuṱun ḓi . 
Nga u ita ezwi vho anzela u vha vho ḓilugisela u ri thusa u fhirisa u kombetshedza u ṱoḓa ṱhoḓea dza vhubindudzi na zwenezwo  . 
Khothe dzi bveledza mulalo , vhudziki na dimokirasi nga kha u tandulula khuḓano  . 
A vha na iṅwe thikhedzo u vhona uri miraḓo ya tshitshavha i nga swika afho fhethu , sa tsumbo , hu nga fanela u ṋetshedzwa tshiendedzi kha vhaṅwe vhathu  . 
Maimo ane vhagudi asesimennde a ṱalutshedza maimo a vhukoni na u kuvhekanyelwe kwa vhukoni kha masia a u guda kha gireidi iṅwe na iṅwe  . 
Dzina na datumu ya mabebo ya mulwadze . 
E Kupuḽanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ofisi ya Ndangulo ya Mbekanyamushumo i ṋetshedza tshumelo dza ndangulo ya tshiṱirathedzhi kha dzangano u ya nga Mulayo wa Ndango ya Masheleni a Muvhuso ( PFMA ) na vhuṅwe vhusimamulayo vhu ngaho uvho . 
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho . 
Maitele ayo ha tshimbilelani na mvumbo , vhuḓifhinduleli na ndeme ya pfanelo dza ndayotewa yashu , na uri a zwina vhuimo kha tshitshavha tsha demokirasi . 
Mbuelo dza khasho ya TV ya didzhithala dzi katela : Muungo u pfalaho zwavhuḓi Zwiṱitshi zwinzhi Tsumbanḓila ya TV ine ya kona u shandukiswa uri hu vhe na shedulu dza vhukuma . 
Tshirekanyi tsha mbadelo na tshone tshi hone kha webusaithi yashu ya www  . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo . 
Ndi ngafhi ha masipala hune a khou bvelela hone ? 
Miteo ya ikonomi ya makhiro kha vhunzhi ha mashango i ṱahela vhuṱumani vhukati ha mbekanyamaitele na u fhungudza matshilisano a vhushai  . 
Hu ḓo tea u dovha ha sethwa nyito dza tholokanyonḓivho dzo fhambanaho u itela uri vhagudi vha pfesese zwine vha vhala . 
Vhunzhi ha vhadzulapo kha uvhu vhupo vha rengisa lusiho mulayoni vhunzhi ha vhathu vho shuma mabulasini u swikela vha tshi vhudzwa uri vha ṱutshele  . 
U vhambedza nomboro yo fhelelaho hu tshi shumisa ṱhukhu kha , khulwane kha na lingana na . 
Hu na u hanedzana hunzhi malugana na vhudzulapo  . 
Vha alusa ndivho yavho na vhutsila ha u langula na u bveledza zwishumiswa na zwitshavha zwavho . 
Mugaganyagwama wa lushaka , vunḓḓu na masipala na maitele a mugaganyagwama , zwi fanela u ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓḓifhinduleli na u kona uri ndaulo ya tshelede ya ikonomi , zwikolodo na vhathu zwi shume uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio  . 
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529  . 
Ri ḓo khunyeledza mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya tshomedzo yo tanganelaho u itela ṱhavhanyiso ya u fhaṱwa ha tshomedzo , ho sedzwa nga maanḓa mbulungo ya fulufulu . 
U vhanda luraru kana luṋa nga mutevhetsindo u no fana . 
Ri tea u ṱuṱuwedzwa kha nyambedzano dzashu nga muhumbulo wa uri u bvelela ṋamusi zwi ḓo ḓivhadza ḽa matshelo  . 
Khomishini yo hweswa mushumo na u maanḓafhadzwa uri , kha vhunzhi ha mishumo , i ite tsedzuluso , i lavhelese , na u ṱola kudzulele na ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso . 
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo , a nga ita ṱhoḓisiso a themendela nga u tou ṅwala nga u ndingo ya u sa tsireledzea na mivhigo ya u sedzulusa  . 
Hafha ndi musi Muhwelelwa o pfukaho Ndaela o kundelwa u ḓivhonadza Khothe ya Vhutshinyi uri a fhindule milandu ye a hwelelwa yone  . 
Mbilahelo ya Kiḽasi V : Ndi mbilahelo ine ya vha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD . 
Ha vha na dza Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma  . 
Musalauno ( li vha vhuriha tshikolo tsho vala nahone ( la swa vhuriha musi tshi tshi vula  . 
Mbulungo ya Ndiafhi yo ri u fhela , malume awe vha ya vha kwamana na vha masipala vhe vha vha ḓisela mugudisi wa zwa u bambela . 
Tsumbo ya 2 : Mushumeli wa muvhuso u tea u di nwalisa u ri a dzhenele ngudo dza dza lunwe lwa luambo lwa tshiofisi lu shumiswaho afho hune a shumela hone  . 
Vharangaphanḓa vha muvhuso na Vhaṅwe : Vhathu vhane vha vha na maanḓa a u langa lushaka vha na mushumo wa u thivhela u tambudzwa ha vhana henefho kha sia ḽine vha vha na vhulangi khaḽo  . 
Iyi khalan(waha i d(a musi ho no fhira n(wedzi wa T(hangule une wa d(ivhelwa muya  . 
Kha ṅwaha uyo maanḓalanga o rwelaṱari vhurangeli nga maanḓa ho khwiniswaho u itela nḓila dzavho dza kutshilele  . 
Ri tea u kona u ḓifusha nga zwenezwo zwiṱukuṱuku zwine lushaka lwa kona u bveledza  . 
U wana ḽaisentsi iṅwe , kha vha dalele ofisi ya tsini navho ya zwa badani  . 
Khomishini i ṱanganedza puḽane ya mbuno dza sumbe ye ya ḓivhadzwa nga sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga , ye ha ambiwa nga hayo nga vhuḓalo kha ndima ya vhu 12  . 
U dalela desike dza u thusa miraḓo dza dzingu dza GEMS na u voutha kha zwiṱitshi zwo khetheaho zwa u vouthela zwine zwa ḓo ṋekedzwa  . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe uri hu na u imelelwa hu no lingana ha vhathu vha ndalukano dzo teaho vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho kha khetekanyo dzothe dza mishumo na maimo a mishumoni ; na s Amba uri vhaṅwali na vha vhutsila ha zwivhonalaho vha anḓana na vhavhali vhavho nga nḓila dzo fhambanaho , na u sika kuvhonele kwo fhambanaho kwa shango vha tshi shumisa luambo na mbonalo  . 
Ndi dzifhio tshandukiso dzi iteaho nga tshifhinga kha u shumisa tshiko ( nyolo ya zwithu zwine zwa itea nga tshifhinga zwi nga thusa ) ? 
Nḓisedzo i bveledzaho ya tshumelo ya themamveledziso i sa nyeṱhi yo ḓisendeka kha kupfesesele kwavhuḓi kwa mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhadzhiamikovhe kha ṋetshedzo ya themamveledziso  . 
Ri ṱoḓa mini u dzudzanya ? 
Ndima ya 2 yo ḓisendeka nga nga Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha na IDP , Nyendzedzi 2 : Vhatshimbidzi Tsumbanḓila ya Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha na Tsumbanḓila ya mveledzsiso yaVhadziatsheo nga AICDD na Mishumo ya Mveledziso  . 
Maga aya a do buliwa kha Dzindaulo  . 
Ri khou fhulufhela uri u ḓo lavheleswa wa humiselwa murahu uri u khunyeledzwe hu sa athu fhela tshifhinga uri mbilaelo dzi kwamanaho na zwo ṱahiswaho nga vha mabindu dzi tandululwe  . 
Avho vhane vha shumisa ndivho yavho ya manditi kha u thusa kana u fhodza kanzhisa vha vhidzwa upfi ṅanga dza sialala , ngeno avho vhane vha shumisa nḓivho yavho kha u vhaisa vha tshi dzhiiwa vhe vhathu vhavhi  . 
Muṱangano uyu u vhona uri hu vhe na ndambedzo kha tshinyalelo ya vhathu na ndaka , mbadelo dza u kunakisa na maitele a u vhuedzedza , na ndozwo ya ikonomi yo vhangwaho nga vhuendi ha maḓanzheni vhu tshimbidzaho zwithu zwa khombo na zwithu zwivhi zwine zwi nga tshikafhadza lwanzhe . 
Hu na nḓila dzo fhambanaho dza u amba uri ndi kule hungafhani hune ha yiwa , tsumbo . 
Mbilahelo idzi dzi dovha dza engedzwa nga zwi fanaho na u farwa ha Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa , u fhahehwa mushumoni ha Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha , mitshuwo ine ya vha hone kha mishushedzo i itelwaho vhuḓilangi ha tshumelo dza zwa vhulamukanyi na mulayo , na pomokwa hu itwaho malungana na tshumiso mmbi ya muvhuso u itela zwa poḽitiki . 
Khethekanyo hei u lusa u thusa Masipala kha u vhona uri CBP ndi tshithu tsho teaho u dzhenwa khatsho naa  . 
Mushumo wa vhashumi vha muvhuso ndi u bveledza mbekanyamaitele , zwine zwa ṋea vhashai maanḓa fhedzi dza vha ṋea tswikelelo kha tshumelo , nahone zwa ita uri hu vhe na u bvelela nga nḓila i fanaho kha tshumelo dzo thewaho kha vhaṋetshedzi  . 
Ndi zwifhio zwine zwa nga dzhiiwa zwi zwa tshiphiri arali thendelano yo anḓadzwa ? 
Arali zwa nga itea uri mudziamukovhe a swike hune a tea u phuḽedzha kana u sida mikovhe kana pfanelo ifhio na ifhio ya mikovhe iyi zwi amba uri , hu si na u nyeṱhiswa ha pfanelo dzifhio na dzifhio dzine Muhadzimisi a vha nadzo nga nṱhani ha u pfuka milayo  . 
Kha vha i vhale zwavhuḓi vha i vhee fhethu ho tsireledzeaho uri vha kone u sedza khayo musi vha na mbudziso ifhio na ifhio  . 
Thebulu ya 17 , afho fhasi , i fha muṱoḓo wa tshaka dza nḓila dza u tikedza na dza u monithara dzi no yelana nadzo  . 
Yunivesithi ya Mpumalanga i ḓo vula nga Phando 2014 . 
Tshumelo idzi dzoṱhe dzi wanala fhethu huthihi  . 
Zwiṱalusi zwa lushaka luṅwe na luṅwe lwa maṅwalwa ane na takalelesa u a vhala ndi zwifhio ? 
Vha nga ṋea ngeletshedzo malugana na tshumelo dzo teaho , dzo khwaṱhaho nahone dzi swikeleleaho  . 
Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 i fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha Miraḓo i bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza tshivhalo tsha u Iinganyisa . 
Kha ri ite Nomborani maga aya u thoma kha 1 u swika kha 9 ni tshi nyito sumbedza thevhekano yone ya kubakele . 
Sa shango ro guda nga tshenzhelo dzo fhiraho nga maanḓa tshiyalelo yo vhaho hone na zwithu zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi zwe zwa tshimbilelana na 2010 . 
U tanganedza vhudifhinduleli ha u shuma sa muthu a re na mushumo muhulwane kha fhungo iḽi  . 
U rangani tsho vha tshi tshi shumiswa nga Nnḓu ya Vhurumelwa kha Phalamennde ya nnḓu tharu , hu sa athu swika 1987  . 
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi muhweli a tshi i khantsela . 
Hu itea mini kha mafhafhu arali vha na asima ? 
Khabinethe i humbela maAfrika Tshipembe u bvela phanḓa u wisa zwikhukhulisi , zwi thivhelaho vhathu vha re na vhuholefhali kha u shela mulenzhe tshoṱhe tshitshavhani na kha ikonomi . 
Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha . 
Muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu u fanela u thoma vhomasipala kha vunḓu ḽawo nga nḓila ine ya tshimbilelana na mulayo wa lushaka wo phasiswaho hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 na 3 na , nga vhusimamilayo kana maṅwe maga , u fanela u- a vhona uri hu vha na u lavhelesa na u tikedzwa ha muvhuso wapo kha vunḓu ; na b ṱuṱuwedza mveledziso ya vhukoni ha muvhuso wapo ha u konisa vhomasipala u ita mishumo yavho na u langula mafhungo avho  . 
Zwithu zwine zwa si vhe zwa ndeme kha sia ḽa dzilafho kana zwa wela nga nnḓa ha maitele a dzilafho o ṱanganedzwaho zwi khombo kha masheleni are hone kha miraḓo ine ya khou ṱoḓa tshumelo dza ndondolo dza ndeme dzo sedzuluswaho  . 
Zwifhaṱo zwi linganaho 173 zwe zwa vha zwo no vha madumba zwo wiswa u bva 2011 . 
Kha uyu murole une khawo vhagudi vha khou khunyeledza pfunzo yavho , vha vho kona u amba hu na vhulelu , zwi pfalaho na nga ngona , vho ambadzwa tshiala tshihulwanesa tsha vhutshilo havho , vhone sa vhathu khathihi na kha zwa phurofesheni . 
Vharathu na vhakomana ( vhana vha mme kana khotsi ) , vha si vha malofhani , vha mufarisi wa mme kana wa khotsi na vha ha vhomakhulu - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni  . 
U topola maṱaluli a u ṱalutshedza muanewa muhulwane . 
Khaphasithi ndi vhunzhi ha zwithu zwine tshithu tsha kona u hwala zwone kana vhunzhi ha tshikhala nga ngomu ha tshithu . 
Kha hu dzhielwe nṱha uri hedzi dzi tou vha TSUMBO fhedzi dza u ri nzudzanyo ya u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili dzi nga itwa hani kha ṅwaha . 
Mashango aya mavhili a na vhushaka ha ḓivhazwakale fhedzi a dovha a shumisana kha ikonomi  . 
Thuso ye ndi bva vhubvo . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i dzhia tsheo ya uri mivhigo ya mvelaphan ḓa siani ḽa ṱhodisiso i do bviswa lini  . 
Idzi ndi komiti dzine dza bveledza matshimbidzele a ṱhoḓisiso u itela u tsireledza kha mishumo ine ya nga huvhadza kana ine ya nga vhea matshilo a vhadzheneli kha khohakhombo  . 
Tshitshavha ndi tshone vhane vha mbekanyamushumo ya CBNRM  . 
Ndo humbela Vho Minisiṱa vha zwa Maḓi na Mupo u ita ṱoḓisiso kha iḽi fhungo ho sedziwa kha u ṱavhanya u wana thandululo nga u ṱavhanya . 
Iyi thandela yo itelwa u ṱanganyisa senthara khulwane dza ikonomi dza Gauteng na Durban na Pinetown , na nga tshenetsho tshifhinga tshithihi u ṱanganyisa idzi senthara nga vhukoni ha u rengisela nnḓa ho khwiṋiseaho nga kha vhuimangala vha hashu . 
U thoma ṋaṅwaha , ri ḓo ṋea thuso ya zwa masheleni kha vhagudiswa vha ṱoḓaho u ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET . 
Vharengi vha dzinnḓu na vhafhaṱi  . 
Nga tshifhinga tsha nyambedzano dza mugaganyagwama , vhakhantseḽara vha tea u eletshedza tshitshavha kha zwi kwamaho tsheo dza ndeme zwine zwa ḓo vha kwama  . 
U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha mbekanyamushumo dzi re afho nṱha , kha vha kwame Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo kha 0861 843 384  . 
U ṋetshedza thikhedzo ya ndaulo ya Thandela na tshumelo dza mveledziso ya dzinnḓu  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ha ṱanganedzi vhuḓifhinduleli malugana na ndozwo ifhio kana ifhio , tshinyadzo , mbadelo na tshinyalelo zwine zwi nga vha hone zwi khagala kana zwi si khagala zwo itiswa nga vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe kana u siedzwa hune ha vha hone afha  . 
Afurika Tshipembe , u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo . 
O do fhedza tshifhinganyana na rine a tuwa nga murahu  . 
Zwi ḓo itwa kha miṅwaha ya malo i ḓaho , zwenezwo a vha nga tou mbo ḓi wana garaṱa zwa zwino vha tshi tou ita khumbelo . 
Mutholi na mushumi vha tea u thoma vha tendelana nga u tou ṅwala nga mushumo wo no ḓo shumiwa  . 
Humbulani nga tshifhinga tshine na do tshi fhedza kha khampheini yothe  . 
Tshirendo hetshi tshi amba nga ha lufu  . 
U lingedza hashu u ṱoḓa u swikela nyaluwo i dzulaho i hone na u khwaṱhisa dimokirasi zwo khwaṱhisedzwa nga thikhedzo yavho  . 
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na mvusuludzo ya pfunzo ndi tshumelo dzi ngaho u ṱutuwedza na u gudisa , ṋetshedzomaa ṋda , mveledzisopha ṋda ya mbekenyamushumo na phoḽisi , na ṱho ḓisisio  . 
Nga kha maanḓa e ya hwedzwa sa zwo bulwaho afho nṱha , GCIS i ṋetshedza tshumelo u mona na vhupo hoṱhe ha Afrika Tshipembe  . 
Iṅwe tsumbo ndi ya ṅwana wa mupfumi o farelwaho u reila o nwa a vhofhololwa o tou kaidzwa , ngeno ṅwana wa mugudisi wapo a tshi nga farelwa mulandu onoyo a ya a senga khothe  . 
Vha na pfanelo dza u tandulula phambano dza mulayo khothe kana ḽiṅwe dzulo ḽa mulayo ḽi sa dzhiyi sia . 
U shumisa mirando ya vhutshimbidzi u itela u langula vhushaka havhuḓi nga ngomu kha zwa Komiti ya Wadi  . 
Iḽi sia ḽi ḓo senguluswa hafhu musi hu tshi itwa madalo zwitshavhani nga Khomishini nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso  . 
Wana uri ndi Miraḓo ifhio ya Phalamennde i re kha Komiti dza Phalamennde dzifhio . 
Luṅwalo ulwo lu tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vhabebi vhone vhaṋe vha sa koni u ita nḓivhadzo  . 
Sa musi vhunzhi ha fulufulu ḽi tshi khou shumiswa ḓoroboni khulwane , mimasipala i tea u ranga phanḓa kha u fhungudziwa u phaḓaladzwa ha khaboni  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha ha tshivhalo tsha khumbelo dza nyelekanyo hafhu ya mikano ya vundu kha zwitshavha zwa mavundu o fhambahano  . 
ODP dzo pika u ṋetshedza tshikhala tsha therisano u wana mihumbulo ya vhathu kha mafhungo a ndeme kha lushaka , phoḽisi khulwane kana mvetamveto ya milayo zwi no khou ambiwa Phalamenndeni  . 
Hei khaedu i tandululwa kha khethekanyo ya vhuanu nga nila tharu  . 
Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho  . 
Mutholi ndi nnyi ? 
Ndi dzifhio thandela dzine komiti ya wadi ya ṱoḓa u dzi ita ? 
Maga a kupulanele na nḓila zwi tshi kwama na vhuthathazwitshili ho ngo fhambana na ayo o ṱaluswaho kha ndima iyo , na u sa dovhololwa afha  . 
Khoro ntswa iṅwe na iṅwe i fanela u ṅwala pulane ya miṅwaha miṱanu ntswa ine ya ḓo sumba nḓila masipala kha tshifhinga tsha ofisi  . 
Vha dovha hafhu vha vhea milayo ya ndangulo i bvelaho phanda ya zwishumiswa zwa mupo  . 
U rengisa vhathu ndi zwiito zwi siho mulayoni zwa u endedza vhathu u bva kha shango ḽithihi u ya kha ḽiṅwe uri vha rengiswe u itela u kombetshedzwa mushumo kana miṅwe mishumo ya vhugevhenga  . 
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu . 
Khoudu i dzhiela nṱha vhuimo ha vhureakhovhe ha ḽifhasi na mvelele ya maḓini , na u dzinginya nyito dzo livhaho kha u shumisa tshanduko dza ndeme nga ngomu ka sekhithara ya zwa vhureakhovhe u itela u ṱuṱuwedza ndivhanele na u sa tshumiso i sa nyeṱhi ya zwa vhureakhovhe na mvelele ya maḓini  . 
U gonyiswa ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , kha Gireidi dza 7-9 , vhu vhe tsini na lingana na Luambo lwa Hayani . 
Vhagudi vha nga guda maitele oṱha na u ita nḓowenḓowe ya u kala vha tshi shumisa zwa u kala zwi si zwa fomaḽa  . 
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa vha vhoṱhe , kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u ṱahisa mahumbulwa kha mvetamveto ya mulayo . 
Naa ni shumisa hani idzo ndaka u thusa u ḓiṱunḓela ? 
Ndi zwifhio zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwine vha khou ṱoḓa u ita ṱhoḓisiso khazwo ? 
Nga ṅwaha wa 2013 ho vha na mivhigo yo vhalaho kha zwirathisi malugana na milandu ya zwa vhuloi ye khothe kha mavunḓu o vhalaho dza tea u shumana nayo . 
Muvhuso washu u re na vhukwamani u dovha wa wana mafhungo nga u tou kwama vhathu vhashu . 
Dzhendedzi ḽi ḓo paka , ḽa ḽeibeḽa na u swaya zwithu zwa dhzenethikhi . 
Miraḓo ya SAGNC a vha wani miholo , fhedzi vha a badelwa malugana na mbadelo kana tshinyalelo dza zwi elanaho na u shumela Khoro ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe  . 
Ro ḓi imisela u shuma na madzangano oṱhe Phalamenndeni musi ri tshi khou isa Afurika Tshipembe phanḓa . 
Khabinethe i tikedza maele o ṱanganelanaho u tikedza u khwinisa , zwine zwa ḓo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhupulani , Vhuṱoli na Vhulavhelesi  . 
Khumbelo i shumiwa nayo nga muhasho wa vunḓu ambiwa nga vhanna vho malaho vhafumakadzi vha no shuma ? 
Nga tshenetsho tshifhinga , vhushaka vhukati ha mashango mavhili vhu ḓo khwiniswa na u haseledzwa nga fhasi ha thikhedzo ya Khomishini ya Tshaka mbili ya Afurika Tshipembe na Nigeria . 
U ṱaṱa nga ha kuvhonele kwo fhambanaho nga ha ṱhoho yo nangiwaho i tshi ndi tshivhumbeo tsha oraḽa tsha fomaḽa tsha u ṱalelwa kana u dzhenelelwa nga nnyi na nnyi . 
Zwidodombedzwa kana mafhungo ndi zwishumiswa zwa maanḓa zwine khasiṱama ya kona u zwi shumisa kha u kona u sumbedza uri iyi ndi yone tshumelo yavhuḓi  . 
Ri a vhilaedzwa tshifhinga tshoṱhe nga mbekanyamushumo dza theḽevishini dzine vhana vhashu vha dzi ṱalela  . 
Magavhelo a dzinnḓu ha ṋetshedzi nga nḓila yo livhanaho kha miraḓo , fhedzi a tshimbidzwa nga khamphani yo ḓiimisaho nga yoṱhe ine ya langa tshikwama  . 
Zwigwada zwi fhiwa mabammbiri na dzimaka ( khokhi ) vha humbelwa u ola thebuḽu i si na tshithu  . 
U ṱhaḓula kha izwi , ri ḓo tea u gonyisa mithelo zwihulwane , nga tshiitisi tsha u shavha ha vhabindudzi na vhapfumi u ya u dzula kha mashango a nnḓa  . 
Matshimbidzele a u isa mutambudzi wa mualuwa phanda ha madzhisitarata bveledzwa , ho bveledzwa mbuno amba u ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha mubebi , nga khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe , u katela dairekhithara dza ndango na dza masheleni  . 
Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha KHETHEKANYO ya A , NTHIHI kha KHETHEKANYO ya B na NTHIHI kha KHETHEKANYO ya C. 
U ya nga mvelele ya tshivend(a hu na khoro ya Mut ( avhatsindi ine ya fariwa nga Swondaha ine ya katela vhamusanda , vhakoma vho fhelela , vha siviki na vhadzulapo nga uri tshihuluhulu kha khoro yeneyo hu vha hu khou ambiwa nga mvelaphand(a ya lushaka u fana na zwithu zwi ngaho u fhat ( a zwikolo , dzibada , mud(agasi na mad(i zwi vha zwi khou ambiwa kha yeneyi khoro  . 
Manweledzo a si kanzhi a tshi ita izwo ; ngauralo a a hangwea . 
U dzhiela nzhele uri thaidzo ya Hulisani na thaidzo ya Sandani dzi shumwa nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Tsiangane na ṱhuṱhuwedzo : Tshikoloni hafha hu na masekhurithi o tholwaho mushumo wao muhulwane u wa u vhona uri thundu yo tsireledzea  . 
Vhagudi vha a vhambedza zwithu nga u vhea tshiṅwe nga thungo iṅwe na iṅwe ya tshikalo tsha u eḓanyisa , u vhona uri ndi tshi fhio tshine tsha lemelesa kana tshine tsha leluwesa . 
Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili . 
Heyi ndi khethekanyo ya mbuelo ye mbuelo dza badelwa u bva khayo  . 
Hu na tshanduko dzo fhambanaho dzine vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha nga dzi ita kha rekhodo dzavho  . 
U kala kushumele hu ḓisa u vha khagala ho khwiṋiseaho na vhuḓifhinduleli ha ndangulo na tshumiso ya zwiko zwa nnyi na nnyi uri zwi vha ngoho  . 
Vhagudi vha tea u kona u vhala vha tshi ya phanḓa u thoma nga nomboro khulwane . 
Kha vha vhudzise dokotela wavho nga ha zwipeisa zwa tshaka dzo fhambanaho zwa dzitshetshe , vhana na vhaaluwa  . 
Fogisi ḽi shumanaho na mulandu uyo ḽi ḓo fhedzisa ṱho ḓisiso , ḽa ṋekedza dokhethe phaan ḓa ha khothe i sengisaho mulandu . 
Zwenezwo hu dovha ha vha na , sisiṱeme dza muvhuso wa dimokirasi dzo khwaṱhaho dzine ra tea u dzi shuma u itela u fhaṱa  . 
U ḓivha lushaka lwa maṅwalwa na ndivho yalwo , tsumbo , u ṱaṱisana hune ha ṱoḓa u fhuredzela U ḓivha na u ṱalutshedza maime a muṅwali na zwe a livha khazwo . 
Kha nyimele nnzhi , a huna tsumbadwadze dza vhukuma  . 
Ndi na fulufhelo lauri ndi do nangiwa nda vha khephutheni ( mukaputeni ) wa thimu ya bola nahone ndi tou tama arali ri tshi nga tamba na tshikolo tsha vhoiwe . 
Hezwi zwi ḓo ita uri muvhilaeli a sa pfe u nga ho ngo farwa zwavhuḓi nahone mbilaelo dzawe dzi dzhielwa fhasi lune zwi nga ita uri a pfe a si na nungo dza u vhiga mbilaelo dzawe tshifhingani tshi ḓaho  . 
Tshiṅwe tsha zwiimiswa izwi tsho vha tshiimiswa tsha vharangaphanḓa vha sialala . 
Bulani datumu ine na nga isa ngayo katara khae  . 
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi , dzi khemikhaḽa , fabiriki dza tsimbi , vhuedelamashango , zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka . 
Musi mutevhe wa khaṱhulo nga yuniti iyi ya FCS u tshi khou lapfa u tshi ya , vhapfukamulayo vhanzhi vha vha vha tshi khou bviswa zwiṱaraṱani  . 
Mivhigo iyi ya ṅwaha i engedza zwihulwane mafhungo manzhi nga ha mvelelo dzi lwaho na vhuḓikumedzeli ho itwaho  . 
Vhukati ha vhusiku nga Mugivhela wa vhege yeneyo Vho-Mukhotho vha gonya thavhani Mphegane u yo suma tshipfumelo  . 
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani , ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa , sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru  . 
Muhumbulo wa u dzhenelela ha tshitshavha kha zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhuso wo ḓitika nga Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
Naho nyimele dza gomelelo dzo vha dza tshifhinga tshilapfu u bva nga 2014 , dzo thoma u fhungudzea kha kotara ya vhuṋa musi mvula dzi tshi vho ḓisa fulufhelo ḽiswa kha ikonomi yashu naho tshinyalelo i kha ḓi ḓo pfiwa lwa miṅwedzi yo vhalaho . 
Kha vha vha sumbedze uri mutevheṱhanḓu wa tshifhinga u elana hani na tshiṱori tsha zwifanyiso tshine vha kha ḓi bva u tshi vhala nga u sielisana u sedza kha vhukale vhuṅwe na vhuṅwe  . 
Mivhundu mihulwane ya masipala ndi ya mahayani ine yak ha ḓi vha murahu kha mveledziso  . 
Ku tshimbilelanaho na muano wa vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo  . 
Ri ṱoḓa mini u dzudzanyululula na u ita uri zwi itee ? 
Ri ita khuwelelo kha mahoro a polotiki uri vha vhe na u konḓelelana na miraḓo yavho na u isa khuwelelo kha tshitshavha uri vha tikedze Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe kha tsedzuluso . 
Maanea a u anetshela kanzhi a ṅwaliwa kha tshifhinga tsho fhiraho  . 
Sa tsumbo : Musi vhagudi vha tshi tea u tangedzela phindulo yone , kha vha ri vha thome nga u ita luswayo kha phindulo iyi i re yone . 
U vhala na tshigwada U vhala bugu yawe ene muṋe a tshi vhalela nṱha e kha u vhala ha tshigwada tsha vhukoni ha u fana tshi no dededzwa nga mudededzi ; nga iṅwe nḓila tshigwada tshoṱhe tshi vhala bugu nthihi . 
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano , i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo , Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe  . 
Musi khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi tshi fariwa , Khorotshitumbe na miraḓo yayo vha ḓo ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe  . 
Thandela iyi i ḓo engedza tswikelelo ya fulufulu Afurika ya ḓisa mbuelo khulwane kha zwa vhulimi , migodi na dziṅwe sekithara kha dzingu ḽa SADC . 
Naho hu na tshumiso khulwane ya ndondolo ya mutakalo , ine ya badelwa nga vhashumisi kana ndindakhombo ya mutakalo , a yo ngo tea u dzhia tshikhala tsha ndondolo ya mutakalo  . 
Nga murahu ha u ita ṱhoḓisiso dzavho vhone vha vhaṋe , vhulaedzwa ha Russia ho khantsela oda  . 
Tshiṱirathedzhi tshi leluwesaho nahone tshine tsha nga vha tsho teaho vhukuma ndi u pfufha tshivhalo tshi fanaho tsha phoindi kha phindulo iṅwe na iṅwe ya vha ya vhukuma na u sa pfufha phoindi kha dzo khakheaho  . 
U thoma u sumbedza zwe zwa ṅwalwa nga nyolo , maḽeḓere , nomboro , maipfi na mafhungo mapfufhi . 
Ofisi dza dzingu u mona na shango u itela u swikelelea hu si na vhuleme na u wana thuso na tshumelo  . 
Thaidzo ya u ṱhaṱhuvha ndivho ya mbetshelo iyi zwi kwama u wana mbuno na vhuṱanzi , uri naa aya mahumbulelwa ndi one , na uri ndi afhio mafuvhalo ane a kwama vhathu . 
Vhusedzi ha vhuronwane ha u nanguludza thero na ṱhoho na zwone zwi a nyanyula dzangalelo ḽa mugudi . 
Fhedziha ri songo ḓi fhura : U tou fana na kha vhutshilo hashu ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , tshanduko yeneyi i kha ḓivha kha zwiimo zwa lushie . 
Muvhuso wo zwi pfa zwililo zwe vhagudi vha ḓa nazwo , zwine zwoṱhe zwi khou lavhelesiwa . 
Mulayotibe lwa u thoma wo fhedza wo isiwa Phalamenndeni nga ḽa 8 Tshimedzi 2015 . 
Konṱiraka dza mushumo dza vhashumi vha migodini dzi tea u fana na idzo dza vhaṅwe vhashumi vhoṱhe  . 
Nnḓu ya Vhaeni vha Muphuresidennde ngei Pretoria i ḓo irwa hu tshi tevhelwa Vho Sefako Makgatho na Nnḓu ya Vhaeni vha Vhudipuḽomati ngei Pretoria nga murahu ha munna wa vhaṋe muṱali , Vho Johnny Makatini  . 
U amba ngoho , na u ya nga mbekanyamaitele , mbadelo dza nṱha dzi nga si sie nga nnḓa matshudeni u bva kha tshikolo tsho tiwaho  . 
Thasululo na themendelo dzine dza nga vha hone - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro vhuvhili dzi tshi itwa  . 
Kha vha ṱalutshedze ṱhuṱhuwedzo mmbi dza mvula ya esidi kha mavu na maḓi  . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo U shumisa zwishumiswa zwa u muṅwalo nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa . 
Ofisi dza dzingu u mona na shango u itela u swikelelea hu si na vhuleme na u wana thuso na tshumelo . 
U dzhenelela ha muvhuso hu khou thoma u vhonala nahone mimasipala yo tikedza vhurangeli vhu fanaho na u Humela kha zwa Mutheo vhune ha khou sumba u fusha na u sumbedza tswayo dza u khwinifhadzea . 
Hezwi zwi amba uri munna na mufumakadzi vha na mukovhe u linganaho kha lupfumo , tshelede na thundu na uri vha na mukovhe u fanaho kha zwikolodo . 
Ndi ngazwo , hu na ṱhoḓea ya vhushumisani vhukati ha vhubindudzi vhuhulwane ha tshitshavha na sekhithara khulwane ya phuraivethe  . 
U vhona uri hu na nyaluwo ya u wana zwithu khathihi na u idzhenisa kha sekithara zwi tshi khou itiswa nga maitele a u gudisa vhathu u iitela zwithu zwo vhekanyiwaho zwavhui na mbekanyamushumo dzavhui  . 
Komiti dza Dziwadi dzo vhumbelwa u alusa u shela mulenzhe ha vhadzuli kha wadi yavho musi hu tshi tshewa mafhungo lwa tshidemokirasi hu u itela uri vha kone u ṋea vhupfiwa havho kha zwithu zwine zwa tshimbilelana na kutshilele kwavho kwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Mudededzi u vhala ḽinwalwa vhukati ha vhege atshitutuwedza vhagudi u dzhenelela . 
Hu si kale lusunzi lwa pfa u nga lu ḓo nwela khothe lwa huwelela lu tshi ṱoḓa thuso . 
Muhumbeli wa mafhungo a ene muṋe o tendelwa u sa badela mbadelo ya khumbelo . 
Kuvhekanyelwe kwa bugu : Siaṱari ḽa nga phanḓa , siaṱari ḽa nga murahu , dzina ḽa bugu na zwi re ngomu . 
Nga nnḓa ha theo ya mulayo i re afho nṱhe hu na tshivhalo tsha Milayo ine ya thusa Komiti dza Wadi kha u shuma mishumo yadzo sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 , na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000  . 
U vhanda zwanḓa zwiṱuku . 
Muhasho wa SRSA u a zwi ivha , nga u ralo , nga maitele a si a vhui a zwipotso , vhugevhenga , na zwiwe  . 
Mbonalo dza thevhekano ya vhukuma , dzine dza katela u vha na vhulangi ha vhukati , nga maanḓa kha ndango ya masheleni na u linganyiswa ha milayo , themendelo na nyito dzi nga si leludze u ṋewa maanḓa ha vhathu  . 
Tshifhingani tsha kale musi vhasidzana vha sa tendelwi u ya zwikoloni yo vha i tshi tshinwa tshifhinga tshilapfu fhedzi vhuriha na tshilimo  . 
Trust na zwikimu zwa tshumelo . 
Dziphanele dzi nga nangiwa kha mivhuso yapo kha tshitiriki kana kha muvhuso wa vhukati hune masia kana zwitiriki zwa do tou sielisana kha shedulu yo tiwaho kana I shandukiseaho  . 
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala milayo ya shango ḽe mufariwa a farwa khaḽo  . 
Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho  . 
Milayo ya u lwa na u daha i ḓo thusa vhana nga nḓilaḓe ? 
Mikano vhukati ha zwigwada a i athu lugiswa zwavhuḓi nahone mikano i shandukiswa tshifhinga tshoṱhe , zwi itaho uri nyimele i sa vhe na vhudziki  . 
U ṱalusa mibvumo ya maipfi mathomoni a fhungo ḽo ambiwaho U vhala na mugudi ( lwa mithethe ya 15 luvhili kha vhege ) Mugudisi u tea u vhala bugu kiḽasini , a tshi sumba maipfi na u ṱalusa zwifanyiso na zwine tshiṱori tsha amba zwone . 
Talani mutalo ni tshi livhanya dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe na tshikhokhonono tsho teaho . 
Nnḓu nnzhi kha uvhu vhupo a dzi na muḓagasi na maḓi  . 
Uri vha tendelwe u ṱunḓa pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi , vha fanela u ita khumbelo ya phemithi ya u ṱunḓa na ṱhanziela y u ṅwalisa I no wanala kha Mulayo wa Vhuṅwalisi wa vhu 36 . 
Kha zwa u sika hashu mishumo zwi fanelavho u alusa mveledziso ya vhaswa  . 
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi . 
Hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea dzo khetheaho dza u langa biḽi ya miholo ya muvhuso , na u ita uri hu vhe na tshomedzo malugana na zwithu zwa ndeme  . 
Nga tshifhinga tsha tshizwinozwino , naho zwo ralo , u aluwa ha u sa tendelana ho bveledzwaho nga saintsi vhukati ha ḓivhavhurereli na saintsi  . 
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya tsireledzeaho ya u ṋula thumbu  . 
Kha khethekanyo-thuku ya vhu ( 3 ) ho buliwa zwauri tshitalula u ya nga zwa vhudzekani tshi tea u fheliswa , fhedzi vhafumakadzi vha kha di vha zwithavhelo zwa tshitalula tshi si tshavhudi  . 
Ndi a fulufhela uri roṱhe ri ḓo tenda uri nga tshumisano ya u ṱoḓa u swikelela dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga mbofholowo ri dovha ra vha na khaedu ya u lwa na vhutshinyi . 
Humbulela uri hu na murangaphanda muthihi fhedzi wa tshigwada- vhurangaphanda vhu bvelela nga ndila dzo fhambanaho-kha vha edzise u pfesesa uri izwi zwi bvelela hani kha tshigwada nga ndila yo tandavhuwaho . 
Miṱangano ya vhukhethoni - iyi ndi miṱangano vhukati ha mukhantseḽara wa wadi na na vhakhethi , izwi zwi amba , vhadzulapo  . 
Zwenezwo , vha khwaṱhisedze uri miraḓo yoṱhe vha katelwa kha ndondolo ya mutakalo nga nḓila i linganaho nahone i pfadzaho , GEMS i na gumofulu kha zwithu na madzilafho ane ra ḓo a katela . 
Vhathu vhothe vha tea u thogomela mutakalo wavho  . 
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu  . 
Vhuḓifhinduleli havho ha mbadelo ya ndondolo na pfanelo yavho ya u vhona vhana ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani  . 
Zwiitei zwa ḽifhasi - Afrika Tshipembe ḽo fara zwithu zwi iteaho zwihulwane u bva nga 1994 , u tou fana na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby ( 1995 ) , Non-Aligned Movement Summit ( 1998 ) , World Summit on Sustainable Development ( 2002 ) na World Association of Newspapers Conference ( 2007 ) , nahone ḽo thuba bidi ya u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010  . 
Nga maṅwe maipfi , u ḓivhonela nṱha lwa mvelo nga vhathu vhone vhaṋe zwi amba uri nga murahu ha tshifhinga nahone kha vhupo ho fhambanaho , mvelele iṅwe na iṅwe i na nḓowelo ya u haṱula lutendo na maitele a vhaṅwe , nahone vhathu vha tshi ita izwo vha na u tenda uri lutendo na maitele a vhone vhaṋe ndi avhuḓia u fhira vhaṅwe . 
Uri tshumelo yo livhiswaho kha tshitshavha ndi ya u tsireledza na u thogomela  . 
Hezwi zwi ḓo konisa vhaswa uri vha sedzuluse mvelaphanḓa ya muvhuso wapo vha tshi vhambedza na zwipikwa zwa Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya Lushaka ya 2020  . 
Ndi zwiito zwa vhutshinyi zwi shonisaho . 
Ndi rannda nngana ? 
I shuma ngomu ha sisiteme ya muvhuso wa Afrika Tshipembe  . 
Izwi zwi ḓo thusa vhagudi u ṱalutshedzela nyolo ya zwithu zwa dzhomṱiri zwo itwaho u bva kha phambano ya kuvhonele . 
U tholwa ha vhabvannḓa hu si na maṅwalo o teaho a u shuma zwone zwi khombo vhukuma  . 
Maafrika nga riṋe , vha tshi khou shumisana na vhathu vha ṱoḓaho u bvela phanḓa ḽifhasini , vho tikedza mahoro ashu a mbofholowo vho ḓiimisela musi ri tshi khou lwa na sisteme ya tshiṱalula yo vhifhaho shangoni ḽashu  . 
Zwenezwo vhudavhidzani ndi ha ndeme  . 
Vhashumeli vha SARS a vho ngo tendelwa u vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya VAT nga mulomo  . 
Kha mbuno iyi , na yone , tshitshavha tsha mashangoḓavha tshi tea u dzula tshi tshi ita zwi fanaho  . 
Kha vha founele senthara ya dzikhasi ṱama kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kha  . 
Khabinethe i fhululedza vho shelaho mulenzhe na vhawini vhaPfufho dza Govan Mbeki dza 2017 , dzi hulisaho avho vha re kha sekithara ya u fhaṱa vhe vha konesa kha u ṋetshedza dzinnḓu . 
Rekhodo dzine dza vha mafhungo a tshidzumbe nahone dzi nga si tendelwe u swikelelwa nga tshitshavha zwi tshi ya nga mbetshelo dza tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha 45 tsha PAIA  . 
Nga kha u ṋea ngafhadzo muvhuso ya uri thaidzo idzi dzi khou itea , dzi nga kona u fheliswa  . 
Arali khuḓano malugana na phambano I sa nga koni u tandululwa nga khothe , mulayo wa lushaka u ḓo langa mulayo wa vunḓu kana ndayotewa ya vunḓu  . 
Arali Phalamennde ya tendela Mulayotibe u rumelwa kha Muphuresidennde . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma , vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha . 
Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango . 
Ndiafhi o vha a tshi dzula ngafhi ? 
Vhagudi vha tea u shumisa giridi ya u andisa u wana phindulo . 
Kha vha ri vhagudi vha humbulele uri ndi zwingana kha tshiṱhopho . 
Inthanethe kha Vho yo farelwaho ngei Kliptown , Soweto . 
Arali huna zwiṅwe kha zwe zwa bulwa zwine zwa sa konadzee u nga itwa , zwi ḓ o phumulwa uri zwi si tsha vha tshipi ḓ a tsha zwidodombedzwa  . 
Malindi o shumisa Mmbengwa u fusha ṱhoḓea dzawe dza u wana masheleni ngeno Mmbengwa a sa ḓivhi na zwauri hu khou bindudzwa vhugai , na peni zwayo o vha a sa i vhoni maṱoni awe . 
Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela , vha tshi khou vula lwa u thoma Phalamennde ya dimokirasi ya Afrika Tshipembe yo tou khethiwaho nga 24 Lambamai 1994  . 
Mulayosiṅwa wa lushaka u nga dzhiela nṱha nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzi re kha thendelanoguṱe  . 
Sisiteme ya kale ya tshiala tshithihi tsha Khuliso na Zwiala zwina zwo vha zwi tsumbo ya zwa mulovha . 
Vhuimo ha zwino ho livhisa fhedzi kha u sa fushea ho kalulesaho uri hu dzudzwe hu songo shanduka  . 
Mikovhe i sumbedza zwauri miraḓo ndi vhane vha dziṅwe ndaka ( tshelede na thundu ) dza khophorethivi . 
URI mukumedzo wo itwaho nga Vho Dale Howarth vha Vhugalaphukha ha Phuraivete ha Pumba u DZHIELWE NṰHA  . 
Tshinyalelo dzi badelwa nga maanḓa nga khunguwedzo , fhedzi tshiṅwe tshifhinga muvhuso u shumisa tshelede ya vhatheli u badela midia  . 
Nnḓu dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka vhuvhili hadzo dzi na gaḽari dza vhoramafhungo hune midia wo tendelwaho , wa tendelwa u dzhena kha madzulo oṱhe - nga nnḓa ha tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka musi ho ḓala hu si na tshikhala tsha u dzula . 
Mivhuso ya vhorakoloni na ya khethululo yo dzhenelela kha zwiimiswa zwi phaḓaladzaho vhulamukanyi nga u bveleldza sisiṱeme ya khothe dzo khetheaho dza vhathu vha Afurika . 
Vha nga shumisa dzinwe nyambo hune zwa vha zwo tea  . 
Zwibveledzwa zwi shumiswaho kha u vhala zwi nga kha ḓi shumiswa sa tsumbo hu tshi ṅwaliwa . 
No no vhuya na vhona ulu luswayo ? 
Kha vha ye kha siaṱari 10 vha gude uri vha rekhodisa hani mvelelo dzavho . 
Ro no ḓi wana mafhungo a uri vhaṋetshedzi vha mashangoḓavha , mazhendedzi a mashangoḓavha a khou ṱoḓa u dzhenelela kha gwama  . 
Arali li siho , vha tea u thoma dzangano liswa la CBNRM . 
Vha vhona khothe dzi tshi khethulula lwa mvelele na u sa ṱanganedza tshitshavha na zwigwada zwa miṱa . 
U swikela Mulangavunḓḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , a tshi thoma u shuma , kana Vunḓḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo , u ya nga hune zwa ḓḓo bvelela ngaho , khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu  . 
Ndi vhafhio vho teaho u ita khumbelo ? 
Vhathu vhane vha vha na dzangalelo ngeno vha sa shumeli muvhuso vha tea u vhudzisa kha muhasho wo kungedzeleaho uri vha nga ita khumbelo naa . 
U ṅwala na u ṱalutshedza mafhungo ( mafhungo a 6 kana a 8 ) kha ṱhoho , a tshi itela u shela mulenzhe kha bugu ya ḽaiburari ya kiḽasi . 
Vhafumakadzi vho ṱangana na vhuleme kana zwikanganyisi musi vho dzhenela mishumo ya phurogiremu ? 
Vhanetshedzi vha anzela u vha na mutevhe wa khasitama dzine dza toda thuso ya shishi musi zwi tshi da kha u fungiwa hafhu ha mudagasi kana u u vhuyedzedza musi ho vha na u dzimelwa ha u kombetshedza  . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa ngaha vhupo ho tshenzhemaho u salela murahu kha u thomiwa na u ṱolwa kha maga a ṱoḓeaho kha u ṱavhanyisa nḓisedzo  . 
Lavhelesani mafhungo a re afho fhasi ni bvise ane a si yelane na thero kana muhumbulo u no khou ambiwa ngawo . 
Dziforamu dza vhaaluwa dzi ambelaho vhaaluwa nahone dzine dza nga thusa kha u sumbedza zwithu zwine zwa tea u dzhielwa ntha , u ṱuṱuwedza u pulana havhuḓi , u pima tshumelo na u tshimbidza zwavhudi  . 
Lunwalo lu bvaho kha muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo lu tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Dzikhamphani  . 
U shumiswa ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a hu ngo tendelwa kha mukano muṅwe na muṅwe une wa sa ṋetshedze u shuma ha mbetshelwa dza maga na milayo iyi , hu tshi katelwa nahone hu sa tou gumiwa kha phara iyi  . 
U ya nga mihumbulo yavho vhathu vho vhofholowa u shuma nga hune vha funa kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe  . 
Kha tshumisano dza vhugudisi dzo dodombedzeaho , miraḓo ya komiti ya wadi yo sumbedzisa uri vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha vha dovholola mishumo  . 
Ndila yo fhelelaho ya u nekedza tshumelo ndi ya ndeme - maitele a fhethu huthihi hune ha wanala tshumelo  . 
Ndi zwifhio zwiṱirathedzhi zwine ra fanela u zwi ṱanganedza u swikelela zwipikwa zwashu ? 
A huna mbadelo arali vha tshi toḓa u vha kha vhugidisi . 
Tshikhala tsha gumofulu tsho ḓoweleaho , hune nyimele idzo dzo khetheaho dza si vhe hone , tshi tea u dzula tshi miṅwaha mivhili  . 
Ho itwa mushumo munzhi wa u khwaṱhisa tshumisano u mona ma ḽifhasi , nga maanḓa Afrika na Tshipembe  . 
U pfesesa uri ri ṅwala zwi no vhaliwa ra vhala zwi no ṅwaliwa maipfi a imela dzina , madzina a vhathu , fhethu na zwithu . 
Arali vha songo fushea nga mvelelo dza Komiti ya Khanedzano , vha nga dzhenisa mbilaelo kha Redzhisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho u itela tsheo  . 
Ithanethe i nekedza khaedu nnzhi dza u tsireledza  . 
Vhudzheneleli ha vhadzulapo nga nḓila yo teaho zwi amba uri vhathu vha tamba mushumo wa ndeme vhukati ha khetho  . 
Kha vha rumele luṅwalo kana fax ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Tshi ṱoḓa mielo yo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi na nḓila dzo fhambanaho dzine dza konisa vhadededzi u ṋea vhagudi mivhigo i pfalaho uri vha kone u vhiga kha vhabebi na vhaṅwe vha kwameaho . 
Ri livhisa ndiliso dzashu kha muṱa na dzikhonani dzavho nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho na u lemela  . 
Arali vhomasipala vhavhili vhe na maanḓa a fanaho kha zwa masheleni kha vhupo vhu fanaho , hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe maanḓa na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
Ri fanela u engedza u pfumbudza siani ḽa u badzheta na sisiṱeme dza u lambedza , u itela uri vhalanguli vha kone u ita uri pulane dzi vhe thandela dzi no shumea  . 
Zwa zwino vhane vha ḓidzhenisa kha u vhufuwakhovhe na vhureakhovhe huṱuku vha langulwa nga tendelo dza u vhyofholowa u swikela hu tshi khunyeledzwa mbekanyamaitele ya vhufuwakhovhe na vhureakhovhe huṱuku . 
Izwi zwi da nga ndila ya u ri vhanwe vhabindudzi vha mashango-davha na vho-ramabindu vha vhadzulapo vha mbo vha na nyofho siani la zwa vhubindudzi ngomu ha shango ilo li kwameaho  . 
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho vhuunḓiwa ha zwa masheleni ha vhaḓuhulu . 
Vha songo ḓikombetshedza u ṅwala maambiwa nga thevhekano ya vhukuma ya nyambedzano - zwi nga kha ḓi si shume  . 
Tshiṅwe ndi uri mbadelamikovhe hu tou vha ezwo zwi salaho nga murahu ha vhubindudzi na tsheo dza u ṋea masheleni dze dza dzhiwa  . 
Kha vha dzhie ndango ya ndindakhombo yavho ya ndondolo ya mutakalo nga u dzhoina GEMS zwino  . 
Komiti ya wadi yo ṱangana luvhili nga ḽa 15 Fulwana na ḽa 2o Ṱhangule hu na miraḓo ya 3-4 ye ya vha hone  . 
U sedza hafhu mafhungo a zwigwada nga fhasi ha zwiṱirathedzhi  . 
Zwi a leluwa vhukuma , arali u maketa hu tshi shumiswa u bva kha mathomoni , tshiṅwe na tshiṅwe tshi a kalela  . 
Zwenezwo zwi khagala uri u ḓisa mbilo yavho nga nḓila i si yone zwi nga vha dzhiela tshifhinga - kha vha ḓifhungudzela mushumo nga u zwi ita nga nḓila yone lwa u thoma . 
U tshinyadza thundu i ta nga u ya nga mulayo wa lushaka uri naa kha mahoro nga ḽithihi , ndi vharumiwa vhangana vhane vha ḓo vha vha tshipentshela na uri ndi vhangana vhane vha ḓo vha vha tshoṱhe ; na ii u nanga vharumelwa ha tshoṱhe u ya nga u tiwa ha mahoro  . 
Ndi nomboro i fhio i no da vhukati ha 45 na 47 ? 
Kha vha Lwe na u Tambudzwa ! 
Zwi so ngo vhonala zwi zwine zwa vha thungo na mishumo ya u guda i no khou itea kiḽasini . 
Vhashumi vha PSC vha tholiwa u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994 . 
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha sedzesa u itwa ha zwidodombedzwa zwa thendelo  . 
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo , ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri . 
Muhura wawe u a zwi d(ivha uri sa mutholiwa wa afho vha nga t ( ut ( uwedza kuitele , zwenezwo muhura uyu a nga mu kwama uri a mu thuse kha uri khumbelo yawe i t ( avhanyedzelwe  . 
Muhanga wa vhuya wa ṱoliwa u ḓo vha tshipiḓa tsha thendelano i re mulayoni nga fhasi ha UNFCC , une u ḓo rwelwa ṱari ngei Paris , France nga Nyendavhusiku 2015 . 
Indaba yo kona u ḓa na pulane dza u dzhenelela na u khwiṋisa dzine ne dza ḓo thusa zwikolo izwi  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u tamela mulwelambofholowo Vho Ahmed Kathrada u fhola nga u ṱavhanya kha vhulwadze ho vha faraho  . 
Na zwiṅwe . 
Tshifhinga tsha u fhedza ri tshi vha endedza nga tshidimela , tsho vha tsho fanela u swika afho nga maḓuvha mararu fhedzi tsho dzhia maḓuvha a malo  . 
Ri dzhiela nṱha vhukonḓi havho zwanḓani zwa vhaṅwe vhashumeli vha nnyi na nnyi vha si na vhukoni  . 
Hezwi zwi thusa u divha tshumelo thanu dza ntha dzi dalelwaho nga vashumisi  . 
U sedza na u lavhelesa vhugudisi ha tshitafu  . 
Muvhigo forensiki wo wana maṅwe maitele a si avhuḓi kha ṋetshedzo ya tshumelo  . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo - vha ngavha vha tshi shuma na masipala kha IDP kana mafhungo a u shela mulenzhe ha tshitshavha u fana na NGOs  . 
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe , SARS a i nga shumani na fomo yo ḓadzwaho nga muṅwe muthu . 
Maḓi a dzula a tshishumiswa tshi ṱahelaho Afrika Tshipembe , na uri vhashumisi vhoṱhe vha maḓi - nga ngomu miṱani kana kha mabindu vha ṱuṱuwedzwa u dzulela u a shumisa nga u vhavhalela . 
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga ha mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela ; na phesenthe u ya nga ha thero kha garaṱa dza muvhigo dza vhagudi . 
Arali u vhambadzela nnḓa hu ha ṱhoḓisiso hu si ha vhushumisamupo , bammbiri ya thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṋetshedzwaho nga MEC wa vunḓu ḽeneḽo i a ṱoḓea  . 
Mulanguli wa thendelo a nga dovha a humbela vhuṱanzi ha muḓivhi , vhune ha ḓo mu konisa u ṱhaṱhuvha arali vhafaramikovhe vhavhukuma vho tsireledzea  . 
Nga iyi ndila , vha tshintsha thandela yavho musi vha tshi khou bvela phanda , vha tshi khou vhona uri i khou shuma nga ndila ye ya itelwa yone . 
U langula zwa u fhaṱa muhumbulo na nzudzanyo dza mbekanyamushumo na thandela dza kushumele dza HS  . 
Nyito heyi i fanela u itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
A vha ḓadze fomo yo tiwaho ya khumbelo . 
Ngauri vhashumi ndi vhone vha langulaho bindu nga nḓila ya demokirasi na u thola Vhalanguli vhone vhane , vhalanguli vha na vhuḓifhinduleli kha vhashumi nahone vha nga si shumise vhashumi nga nḓila ya u ṱoḓa u ḓipfumisa sa zwine zwa khou itea kha khamphani . 
AZwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhulangi ha zwa gwama na ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha nḓisedzo . 
Nga ngomu ha sia ḽa mbofholowo ya muhumbulo na vhupfiwa hu na mushumo wa sialala wa yunivesithi wa u ṋetshedza ḽibulamuhumbulo ḽo ḓivhadzwaho kha mikhwa ya tshitshavha na maitele , na kha u itela khaedu lutendo lwo farwaho , mbekanyamaitele na zwiimiswa  . 
Dzina ḽi tea u fana na dzina ḽa bindula ḽo ṅwaliswaho nga murengisi . 
Kufarele kwa mihwalo i lemelaho kana u shuma kha vhuimo vhu si havhuḓi zwi vhanga vhulwadze ha misipha na marambo  . 
Tsumbo yavhuḓi i nga vha nga ha kukwamele kwa vhashumisi vha tshumelo na nga u tsivhudza vhathu nga ha maimo a tshumelo ane a tea u tevhelwa musi hu tshi itwa zwithu  . 
Heyi bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha nḓowetshumo  . 
Musi dokotela wa phukha wa muvhuso o no tendela khumbelo , zwi dzhia vhege mbili uya kha tharu uri thendelo i shumiwe nayo na u bviswa  . 
Komiti dza Wadi dzi ḓiwana dzi kha nyimele ine dza tea u tandulula khuḓano  . 
Na vhoramafhungo sa muvhuso vha tea u shumisa khaṱhulo nga ha vhungomu vhune vha tea u vhu ṋekedza nga kha tshanele dzine vha vha nadzo  . 
Vhukati ha sekhithara ya fulufulu vhashumisani vha vhafumakadzi a vho ngo imelelwa zwavhuḓi nahone izwi zwi ṱoḓa vhugudisi na mveledziso ya zwikili kha vhafumakadzi  . 
Tshumelo iyi i ṋewa u itela nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho  . 
Vhuṱambo uho nahone ndi tshikhala tsha u khoḓa mishumo ya Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela na u sumbedza nḓila dzine ra nga bvela phanḓa na zwivhuya zwe vha ri siela . 
Vho-Lugisani vha pfi vha a pandelwa shangoni  . 
Mashudu mavhuya , hu na dziṅwe nḓila dzi sa ḓuri dza u shuma na tsheo dzine vhathu vha sa dzi takalele . 
SISIṰEME YA NDANGULO YA KUSHUMELE KWA MASIPALA I KATELA MUHANGA WA KUSHUMELE U ṰALUTSHEDZAHO NA U IMELA URI MUTEVHEṰHANḒU WA MASIPALA NA PHUROSESE YA U PULANA KUSHUMELE , U ṰOLA , U KALA , U SEDZULUSA , U VHIGA NA U KHWINISA ZWI ḒO ITWA , U DZUDZANYWA NA U LANGULWA , HU TSHI KATELWA U SEDZA MISHUMO YA VHATAMBI VHO FHAMBANAHO  . 
Vha nga dzi shumisa kha u bveledza dzipholisi dzapo na milayo , fhedzi vha tea u ita tshanduko dzine dza elana na thodea dzavho  . 
Tsumbadzwadze dza asima dzi nga vha na vhuhali lwa vhege dzi si gathi nga murahu . 
U thoma u fhaṱa maipfi o ḓoweleaho zwi tshi bva kha mbekanyomushumo ya u vhala , bugu dza mutevhe dza u randela . 
Mvetomveto ya Vhulangi ha Mupo wa Lushaka : Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Ndeme ya Muya wa 2013 , Hoyu Mulayotibe u khwiṋisa dziṅwe mbetshelwa dza fhasi ha Vhulangi ha Mupo wa Lushaka : Mulayo wa Ndeme ya Muya wa 2004 une wa langa ndeme ya muya kha shango u itela u tsireledza mupo nga u ṋetshedza maga a pfadzaho u itela tsireledzo ya u tshikafhadzwa na u tsitselwa fhasi ha mupo ngeno hu tshi khou aluswa mveledziso ya ikonomi na matshilisano . 
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze ndindatsireledzo dzo fanelaho  . 
Shumani ni na khonani yaṋu . 
U lapfa ha tshifhinga tsha gomelelo zwi ita uri iyi nḓila i vhonale uri i a shuma vhukuma . 
Muvhuso u fulufhela uri nyambedzano dza u tandulula mbilaelo dza matshudeni dzi nga farwa zwenezwi mbekanyamushumo ya akhademi i khou bvela phanḓa  . 
Kha ri ṅwale Rerani nga mbudziso idzi ni kha tshigwada ni kone u ṅwala phindulo . 
Mufarisa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vha ḓo fara lwendo lwa madalo a tshiofisi a u shuma ngei Japan u bva nga dzi 24 u ya kha dzi 25 Ṱhangule 2015 . 
Hoyu Mulayo , une wa ḓivhea sa Mulayo wo Khwiniswaho wa Milandu ya Vhudzekani wa 2007 , u iledza u ita zwa vhudzekani na muthu hu si na thendelano  . 
Zwiko zwa lushaka zwa tshikwama tsha vunḓu na tsha muvhuso wapo 227 . 
Masia a tea u gudwa nga nyito dza u tou ita hune vhagudi vha ḓo kona u ḓitshimbidza tshimbidza na masia o ambwaho kana u tshimbidza tshithu zwi tshi ya nga ndaela . 
Ri tea u vha thusa . 
A huna muthu ane a nga shumisa kana u bvisela khagala mafhungo kha webusaithi , masiaṱari a re vhuṱumani kana zwo dzheniswaho afha , kha muṅwe muthu a re nnyi na nnyi hu si na thendelo yo tou ṅwalwaho ya GEMS  . 
Ndingo ya vhukuma ya dimokirasi ndi tshiimo tshine Phalamennde ya nga kona u vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu . 
Naho zwo ralo , arali vhagudi vha tshi khou shumisa thekhiniki dzi sa shumiseiho vha tea u wana nyeletshedzo ya u shumisa thekhiniki dzi vhuedzaho . 
Vhagudi vha a vhekanya vha na u sumbedza zwo imelaho mafhungo nga nḓila i a konedzea u sengulusa . 
Zhendedzi ḽa u ṱunḓa ḽa zwithu zwa dzhenethikhi uri ḽi kuvhanganye zwithu zwenezwo . 
Dzina ḽa dzangano -- Datumu ya muṱangano na fhethu na tshifhinga tshe muṱangano wa farwa ngatsho -- Ridzhisiṱa ya u sumbedza miraḓo yo ḓaho muṱanganoni . 
Zwa vhukuma a ri ṱoḓi vhugudisi ya mushumoni ha ndeme ya fhasi saizwi vhu tshi ḓo bveledza nyofho kha vha madzangano a vhashumi dza uri vhaswa vha khou sokou ḓiswa fhedzi sa vhashumi vha sa ḓuri u itela u bvisa vhashumi vha kale  . 
Hu tea u dzhielwa nṱha u dzudzanya mushumo wo teaho a ndaela ya sekhithara iyi i ṱanḓavhuwaho ya nyanḓadzamafhungo  . 
Bono ḽa foramu ho vha hu u bveledza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso tsho ṱanḓavhuwaho tsho sedzaho kha u vhuedza vhadzulapo vhoṱhe vha ḓorobo na u khwaṱhisa ikonomi yapo  . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u wana nḓila dza u fhungudza nga u ṱavhanya vhushayamushumo ha vhaswa vhune ha vha kha vhuimo vhu shushaho na u vha ṋetshedza zwikhala zwinzhi  . 
Vhagudi vha teya u fhedzisa phazele i na zwipiḓa zwi si ho fha si ha 24 magumoni a themo ya 4 . 
U ya nga khethekanyo ya 40 ya RICA , vhaṋetshedzi vha tshumelo dza ṱhingokhwalwa a vho ngo tendelwa u ita uri SIM-khadi ntswa i shume nga nnḓa ha musi vhaṋetshedzi vha tshumelo vho ṅwala fhasi na u khwaṱhisedza nomboro ya luṱingokhwalwa ya mushumisi , ḓiresi yawe , madzina awe nga vhuḓalo , tshifani tshawe , nomborondaula yawe na ḓiresi yawe nga maanḓa ḓiresi ya vhudzulo  . 
Khabinethe i farisana na Muphuresidennde Vho Zuma kha u amba vhuḓifulufheli havho ho fhelelaho kha Minisiṱa wa Gwama , vhane vhone na vhaṅwe miraḓo yo fhambanahoya Khorondangi , mabindu , Vhashumi na tshitshavha tsha vhadzulapo vha khou ita mushumo wa vhuḓi kha u fhaṱa vhuḓifulufheli kha ikonomi yashu vhukati ha vhabindudzi vhapo na vha nnḓa . 
Uri u shumisa tshishumiswa zwi vha zwiito zwa u shumisa lwo kalulaho zwi bva kha uri zwishumiswa zwi mulayoni naa kana a zwiho mulayoni na kha mikhwa ya muthu ene muṋe na mvelele  . 
Kha vha lingedze vha vhone arali u badelisa tshifhinga hu kha phimo yo lavhelelwaho  . 
U sika na u buletshedza phetheni dza vhone vhaṋe . 
Hune ha wanala uri maga a u thivhela ha thusi nga tshithu nahone ha wanala uri mugudi u vhifha muvhilini , sisteme ya pfunzo i a kombetshedzea uri i lange nyimele nga u sedzulusa madzangalelo avhuḓi a muthu a tshi vhambedzwa na a vhaṅwe vhagudi , vhagudisi , tshikolo na tshitshavha tshatsho  . 
Ri livhuwa u dalela havho website ya Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe  . 
Zwikhala ezwi zwi dovha hafhu zwa khwiniswa nga vhuendelamashango ha mashango a Europe , America na a Scandinavia ane a omelela kha mubindudzo wa mveledziso i dzulaho i hone , ndondolo ya mupo na ṱhonifho ya mvelele dzapo dza fhethu ha vhuyo  . 
Khabinethe i khoḓa vha Vhufaragwama ha Lushaka kha vhulanguli havho ha muṱolamuvhalelano havho ho khwaṱhaho , he ha topola mashumisele a masheleni nga u sa londa . 
Mulangavundu wa Devhula Vhukovhela , Vho Supra Mahumapelo , vho thola tshigwada tshine tsha vha na dziMEC ṱhanu na meyara mbili u sedzulusa na u tandulula khaedu dza nḓisedzo ya tshumelo vhuponi u hu  . 
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u tumbula na u lwa na zwa u shumisa maanḓa kha makete khathihi na u langana mitengo nga nḓila i si yone zwine zwi dzhiela fhasi kushumele kwa ikonomi , u ḓisa u ḓurelwa hu songo teaho nga dzifeme ngei fhasi na u vhulaha mishumo yapo . 
Hezwi zwi ita uri hu si vhe na u konadzea ha vhubindudzi ha vhuṋe ha mavu ha phuraivethe  . 
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu . 
Kha ri ambe Ambani na khonani yaṋu nga mepe wa mutsho . 
I dovha ya ṋea ipfi avho vhadzulapo vho kwamiwaho nga mannḓa nga mbekanyamaitele ya muvhuso  . 
Izwi zwo sumbedziswa ngei De Doorns kha ḽa Kapa Vhukovhela , hune thuso ya khou ṋetshedzwa kha miṱa ya 4 021 ine vhunzhi ha vhaṱunḓeli vhayo vho fara zwikoropo mabulasini . 
U vhuiswa ha Vhuraḓo ha Khoro musi ho vha na u ṱanganelana , u khethekana na u ṱanganelana ha mahoro renda Makhado kha mishumo ye a itela lushaka  . 
Thaidzo i nga dovha ya ambiwa nga kha imeiḽi kana nga luṱingo kha nyimele ine miṱangano ya vhukwamani ya vhonala i sa konadzei  . 
Ngoho ndi uri hezwi zwi amba u ṋetshedza mbofholowo khulwane kha mabindu mahulwane a phuraivethe u ita nga nḓila ine a tama  . 
Vha dzhenelela hani kha dzilafho ḽavho ? 
Shango ḽashu ḽi khou isa phanḓa na u vha fhethu hune ha ḓivhea kha u farela miṱangano ya dzitshakatshaka  . 
Mbuno nnzhi dza u tikedza khani - hu nga vha u tou vhea mbuno nga nthihi nga nthihi kana ha tou dodombedzwa . 
Khophi ya ndivhadzo ya liṅwalo yo tea u rumelwa nga muofisiri wa pholisa kha madzhisitirata line la do shuma sa vhutanzi ha u ndivhadzo  . 
Hu tshi ṱolwa miIandu hu tshi itelwa ndivho ya iyi bammbiri , zwo vhonala uri hu na tshaka mbili khulwane dza milandu dzine khothe dzo i shuma  . 
Tsheo ya Lok Adalat i vhofha vhoṱhe vha kwameaho nga khanedzano nahone ndaela yayo i a kona u itea nga nḓila ya mulayo yo teaho . 
Zwo sumbedzwaho kha iwalo ii ndi fureimiweke ya nila dza kushumele , mbekanyamushumo dza ndeme , zwine zwa o bveledzwa nga vhathu vhohe na u shumisana ha muvhuso na madzangano o iimisaho nga ohe sa , Muhasho wa zwa Vhulimi , Agri SA na NAFU - zwi o vhumba komiti mbumbwa ine ya o vha yo farana  . 
Vhugudisi ndi ngudo dzine dza itwa ho sedzwa mushumo wone uṋe  . 
Musi zwi zwone zwa vhukuma , zwi a vhilahedza uri vho swikelela nyanḓadzamafhungo nga kha u punḓa ha luṅwalo na uri muhumbulo u nga itwa uri vhathu vhuvhili havho vho farwa nga nḓila i fanaho  . 
Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe vhuṱanzi ha ḓiresi ntswa ya hu ne vha dzula hone  . 
Itani ḽitambwa ni na khonani yaṋu ḽa musi muṅwe ṅwana a Kha ri ite nyito tshi shengedza muṅwe . 
U swikelela uvhu vhukoni a zwi sokou itea , kana zwa bvelela musi shango ḽi tshi kha ḓi vha kha nḓila ya mveledziso ine ḽa vha khayo zwino  . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u shuma nga maanḓa uri hezwi zwi bvelele  . 
Lu ṅwalo lwa No Impediment lwo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Munoo  . 
Fhedzi kha vha talutshedze zwavhudi uri ndi ngani vha tshi khou ita zwine vha khou zwi ita  . 
U pembela uhu hu sumbedza zwe shango ḽa kona u zwi swikelela u bva 1994 nahone ri sa khou hangwa mushumo u ne wa kha ḓi tea u itiwa u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho zwa vhukuma , ḽi si na khethululo , ḽi si na u ṱalula nga mbeu , ḽa dimokirasi nahone ḽi ne ḽa khou bvelela . 
HU NA U TSHIMIDZA HU RE NA TSHIVHALO HUNE MASIPALA YOṰHE ya lavhelelwa u ita  . 
U tevhedza milayo ya nzivhanyedziselo yoṱhe i shumaho ndi vhuḓifhinduleli ha mushumisi  . 
Ndangulo yapo ya dzangano i shuma zwavhudi na u dzhiela vhudifhinduleli hayo ntha . 
Ho humbelwa vhaoli uri vha ole Zwiala zwiswa zwa Lushaka . 
Tshiṅwe hafhu , dzi nga ita uri hu vhe na vhupo vhu shandukaho nahone vhune ha si vhe havhuḓi vhune vhathu vhaswa vha si kone u wana mishumo , vhune ha ṱuṱuwedza dzikhakhathi , vhugevhenga na tshumiso mmbi ya zwikambi na zwiṅwe zwithu zwi si zwavhuḓi kha vhathu  . 
Nḓowedzo dza tholokanyonḓivho ya u thetshelesa na u linga zwi ri ṋea tshikhala tsha u gudisa u thetshelesa . 
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki ; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa , nahone vhuḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa  . 
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
Buvhi iḽi ndi tandamaano a no ḓivhea nga maanḓa . 
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani , nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha , a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC . 
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho khombo  . 
Mushumi uyu u tea u bvela khagala a divhadze u ri ene a si nga si kone u vha tshipida tsha vhane vha tea u khetha tshigwada tsho teaho nguri u murado wa tshinwe tsha zwo itaho khumbelo  . 
Mvusuludzo dzi nga itea u bva nga 1 Phando u swika 31 Ṱhafamuhwe  . 
Miṅwe mihasho sa wa u nga vha humbela u ita ndingo dza zwa malwadze vha saathu sedza khumbelo yavho . 
Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi . 
Komiti dza Wadi dzi nga thusa komiti idzi u ḓisa mafhungo kha ṱhoho dzo khethwaho he zwa tea  . 
U palana hu tshi shumiswa mvelelo hu sa sedzwi thaidzo , zwi swikisa vhathu kha kha u pulana hu no shumisea nahone hu ha vhuṱali  . 
Ri murahu ha shedulu , ngauralo ndi khou ṱoḓa u ita zwi tevhelaho : Ri na miraḓo mivhili ya phanele ine ya ḓo ṱuṱula nyambedzano  . 
Mme awe ndi vhe vha mu tambudza u bva u bebwani hawe u swika zwino . 
Ho ambiwa izwi , zwivhumbeo zwoṱhe zwa madzangano zwi a tendelwa u shumana kha mishumo ya mbuelo ya vhathu  . 
Zwo rali Muvhuso u ḓo lavhelesa maitele a vhuṱaṱisani kha mihumbulo ya vhulimi na nḓowetshumo dza phaḓaladzo na , hune zwa tea , u sedzulusa ḽevele dza muthelo kana u vhona uri Mulayo wa Muṱaṱisano u a shuma  . 
Tshumelo ya dzilafho ya shishi ya awara dza 24 i katelaho vhupo hoṱhe ha Afrika TshiPembe  . 
Kha vha fhate dzangano lapo . 
Sa tsumbo , vha tea u ṋetshedza mafhungo nga nḓila yone , u ṱalutshedza nyimele yavho nga u fulufhedzea na u ana u ḓifara nga vhulondo na u ṱhonifha vhaṋetshedzatshumelo , nz  . 
Hezwi zwi o oa tshumisano yavhui na madzangano a vhashumi  . 
Vho vha vha wa ndeme kha u tshimbidza mafhungo a zwa mutakalo wa vhudzekani na zwa mbebo kha ḽa Afrika kha miṅwaha ya zwenezwino  . 
Satalaithi ya vhuṱumathingo na tshomedzo dza vhudavhidzanikule ha ṱhingo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi i ḓo thusa tshirathisi tshi re na maanḓa ane a lingana gigabaithi dza 40 nga muthethe ine ya ḓo shumiswa nga murahu ha 2010 kha u ṋetshedza tshumelo dza burodobende ( broadband )  . 
Hu na zwiga zwi sumbedzaho nyaluwo zwine shango ḽa nga shumisa kha u alusa mbonalo ya nyaluwo ya ikonomi . 
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS a nga kha ḓi dzhia tsheo ya u pfukisela phanḓa muṱangano wo no dzudzanywaho arali hezwi zwo humbeliwa maḓuvha a sumbe phanḓa ha muṱangano wo dzudzanywaho  . 
Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela , vha bvise vhuṱanzi ha uri vho kona u bindula tshelede i fhiraho R20 000 . 
A hu na muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ifhio kana ifhio ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala . 
Ngauri ? 
Hu tshi dzhiiwa zwauri bodo dza u langa zwikolo dzi na maanḓa a u dzhia tsheo kha mbekanyamaitele ya luambo ya zwikolo na u ṱoḓa ndambedzo dza ndeme kha Muhasho wa pfunzo dza u thoma u shuma ha mbekanyamaitele dzenedzo , khomishini ya Pfanelo ya CRL i fanela u shumisana na bodo dza vhalangi vha zwikolo u ṱuṱuwedza kupfesesele kwo ṱanḓavhuwaho kwa na u ṱhonifha pfanelo dza luambo dza vhagudi  . 
Inwi no humbelwa u ṅwala athikili ya zwipotso ine ya fanela u dzhena kha gurannḓa iyo  . 
Nga nṱhani ha ṱhoḓea dza ḽodzhisitiki dza u tikedza kutshimbidzele kwa CBP , ri eletshedza uri hu songo tshimbidzwa pulane dza wadi dzi no fhira dza 8 nga tshifhinga tshithihi , nahone hu tea u vha na tshikhala tsha vhege vhukati ha vhege dza u pulana u itela u khunyeledza u ṱanganedzwa ha pulane khathihi na u lugisela dzulo ḽiḓaho ḽa u pulana  . 
Pfanelo ya vhuṋe ndi pfanelo ya u tsireledza mishumo ya muthu , ine ya nga vha yo tou ṅwalwa , mbekanyamushumo dza computer , mbekanyamushumo dza khasho , mudzika , fiḽimu kana vidio  . 
Mazhendedzi a phimo a dzitshakatshaka ane a vha Moody , Fitch na Standard na Poors a ḓo ḓivhadza tsheo dzao kha vhege dzi ḓaho nga ha gireidi ya phimo ya vhubindudzi ha shango  . 
Ndi zwifhio zwo khakheaho zwe Mpho a ita ngei vhuongeloni ? 
Mitengo ya u dzhenelela - heyi i katela vhashumi , tshifhinga na zwikwama  . 
Yeneyi ndaela ndi ine ya d(o vhekanya maitele o n(etshedzwaho nga Muhat ( uli Muhulwane  . 
Hu si na ubva kha pfanelo dza mirado sa zwe sumbedziswa zwone kha ndayotewa , fhedzi hu u itela ndivho dza u fara maitefe a u ima vhukati kha zwa politiki sa zwe zwa vheiswa zwone kha khetekanyo ya vhuna ya mulayo , na ya vhu 195 ya ndayotewa , murado wa dzhendedzi kana tshumelo a nga ri e kha vhuimo hawe ha phuraivethe a vha wa dzangano la politiki , fhedzi a nga si shumise tshiimo tshawe dzhendedzini kana tshumeloni sa zwine zwa nga vha zwi zwone a bveledza kana a vhea kha tshiimo tshi si tshavhudi zwi tamiwaho nga linwe lihoro la politiki  . 
Miḽioni dza R666 dzi khou shumiswa kha zwa thekhinoḽodzhi ya tsireledzo ya maimo a nṱhahu tshi katelwa nga khamera dza CCTV , senthara dza u langula dza lushaka na dzapo , thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani ha dziradio na dzi heḽikhophutha - khathihi na u gudiswa na u tholiwa ha mapholisa a 31 000 a mushumo wonoyo . 
Haya ndi maiti . 
Vho no wana zwine vha fanela u zwi shumisa zwi bvaho kha Muambeli wa ofisi naa ? 
Arali muthu a sa koni u ḓadza fomo yo tiwaho nga uri ha koni u ṅwala kana u na vhuholefhali , muthu uyo a nga ita khumbelo nga mulomo kha DIO  . 
Nga kotara iyo , hekithara dza 374 299 dza mavu a songo shumiswaho dzo limiwa mabulasini fhasi ha Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Tshanduko Khulwane . 
Ri na zwigwada zwa shishi zwi shumanaho na khaedu ya vhuḓi ha malasha na nḓisedzo ya malasha nga migodi ya malasha , nahone ri khou shuma u vhona uri ri ṱavhanyisa u tendelwa ha u fhaṱwa ha thandela dza mveledziso ya muḓagasi nga gese . 
Gomelelo ḽine ḽa vha hone kha vhunzhi ha mavunḓu ashu a ḽi khou ri fara zwavhuḓi  . 
Fhungo ḽa u ṱanganyisa tshumelo dzashu na idzo dza ḓorobo khulwane dzi ṋetshedzaho tshumelo ḽi ḓo vha ḽa ndeme  . 
U topola vhuḓifari vhu ṱoḓeaho u itela vhushaka havhuḓi ho vha hu mathomo avhuḓi u itela thandela iyi  . 
U itela uri muthu a gude zwavhuḓi Luambo lwa u Engzedza , u tea u lu shumisesa nga hune zwa konadzea . 
Khumbelo ya u fhirisela luswayo lwa phukha zwa Mulayo ya Tshitshavha ya tsini  . 
Khumbelo i nga tou vhaliwa kana ya tou waliwa kana nga nhani ha vhuwe vhuholefhali vha nga ita khumbelo nga u tou amba  . 
Hezwi zwi tea u itwa hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi ho ṱanganedzwa khaṱhululo ya nga ngomu , kana hu sa thu fhela maḓuvha a 5 nga murahu ha u ṱanganedza makumedzwa o tou Nwalwaho a kwamaho khaṱhululo . 
Maambiwa na Vho Cyril Leseane vha zwi tikedza  . 
Arali khothe yo fushea uri ndi zwine zwa funeswa nga ṅwana i nga - a hanela muhwelelwa a tshi vha tsini na uyo ṅwana ; kana b laela u kwama uyo ṅwana kha nyimele dzine khothe ya vhona dzo tea . 
Ezwi ndi uri vhupo ha midia vhu tea u shanduka , uri tshanduko yo raliho i tea u vha ya ndeme na uri i tea zwenezwo u katela sia ḽa vhuṋe , u vhumbiwa ha lufhera lwa mafhungo , fhungo ḽa u phaḓaladza na u gandisa  . 
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho , vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho  . 
Vha ḓo badelwa u bva nga ḓuvha ḽe vha ita ngaḽo khumbelo arali khumbelo yavho yo tendiwa  . 
Ro vha ri tshi dzula kha mbaba dza matombo mahulu u swika miṱana yashu i tshi rema ra wana ri sa tsha kona na u dzula . 
Mbilo dza mishonga dzi shumiwa na zwenezwo ? 
Kha vha ite khophi ya siaṱari iḽi uri vha rekhode mvelelo dzavho . 
Vha nga si kone u ita khumbelo ya mvusuludzo nga vhone vhaṋe  . 
Posofisi ya Afurika Tshipembe yo ewa maana ohe a u tshimbidza tshumelo dza poswo kha ino shango nga Mulayo wa Tshumelo ya Poswo wa Nomboro 124 wa 1998  . 
U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho . 
Tshanduko dzi ḓ o thoma u shuma musi dzi tshi tou fhedza u rumelwa kha website  . 
Khumbelo ya ṋomboro ya u bindu ḽa dzigoloi , MTN1 , i wanalaho ofisini ya zwa badani . 
U ṱalusa madzangano a tshitshavha , zwiṅwe zwiimiswa zwi elanaho kana mivhuso ya masipala ine ya tea u dzheniswa  . 
Tsha vhuvhili , Lekgotla ḽa Khabinethe ḽo dovha ḽa sedza kha u shumisiwa ha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe dza u alusa ikonomi ya Afrika Tshipembe sa zwe zwa ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde nga Luhuhi 2015  . 
Musi lufu lwo wa mashaka vha tea u zwi d(ivha nga tshifhinga u shavhisa mat ( udzi ( Khombo kana zwithu zwine zwa vhaisa zwi tshi bvelela ri songo humbula ngauri ri saathu u pfa uri mugede o lovha sa izwi u tshi wana muthu a tshi nga sokou u wela nt ( ha a u sema nga nd(ila i sa takadziho , hone ngeno tshilwelwa tshi sa d(ihwi)  . 
Zhendedzi na vhurumiwa 238 . 
Mudzulatshidulo o dovha hafhu a toda u divha uri ndi nnyi mune wa mazennge e a dzhiwa nga muhwelelwa  . 
Rekhodo i re nga iyi nd(ila i d(o baindiwa zwavhud(i sa bugu uri i sa vhaisale musi i tshi shumiswa lunzhi na lunzhi  . 
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa  . 
Tshimange tsha tshisadzi tsho bata mbevha  . 
Vho lovhela ngei vhuongeloni ha Cairo nga Ḽavhuvhili vhe na miṅwaha ya 93 . 
Komiti dza Wadi dzi fanela u khwaṱhisedza zwikhala zwa tshifhinga tshoṱhe nga kha miṱangano kana foramu dzo fhambanaho dzi hone u itela u wana mihumbulo i bvaho kha tshitshavha  . 
Mafheleloni a themo vhagudi vha tea u vha vha tshi kona u : U vhala nga u tou amba na u fhindula mbudziso dzi ngaho : Thomani kha 52 , vhalani nga nthihi u swika kha 72 . 
Ndi ḓo ṱanganedza mbudziso ṱhanu kana ṱhanu na nthihi pfufhi nahone ndi tshifhinga tsha u swikela vhaambi vhunga vha sa nga koni u wana tshifhinga tsha u ḓipilela  . 
Tshipikwa : U ṋetshedza tshumelo dza phurofeshinaḽa , u vhea na u ṱuṱuwedza thikhedzo kha zwiimo zwa sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso u bvelelaho na u tshimbidza milaedza ya muvhuso i pfalaho na u davhidzana na tshitshavha ngaha mbekanyamaitele , mbekanyamushumo dza kupuḽanele na tswikelo dza muvhuso . 
A hu ṱoḓei u shandulwa ha vhukati ha dzigireme na dzikhilogireme . 
U dzhiela nṱha thandela dza ndeme ya nṱha , vhaṱoḓisisi na wekishopho vha ita uri mbekanyamushumo iyi ya masia mavhili i vhonale na u vha ya ndeme kha mashango oṱhe  . 
Musi vhagudi vho no kona u kovhekana nga nḓila ya vhuḓivha , madzini a furakisheni a tea u ṋewa zwipiḓa . 
Mutheo wa u nekedza tshumelo kha vhaaluwa ho tandavhudzwa na tshumelo ndi dzine dza angaredza na u swikelelea  . 
Vha nga wana ngafhi thuso ? 
Nga ṅwaha wa vhuṋa , luambo lwa ḓamuni lwo bviswa tshoṱhe kha mbekanyamushumo  . 
Vhege ya u thoma ya vhugudisi i vha i khou shumana na ndangulo ya bindu , vhubindudzi na ndangulo ya masheleni  . 
Ndi tshifhio tshirendo kha izwo zwivhili tshine Kha ri ṅwale na pfa tshi tshi seisa ? 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , nahone vha i ḓadze kararu . 
Muvhuso u khou sedzesa kha maanḓa a vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe kha mbekanyamushumo ya u fhaṱa themamveledziso , sekithara ya vhubveledzi na Ikonomi ya zwa Maḓanzhe nga fhasi ha vhulavhelesi ha ndi mashumele a vhuṱali na ṱhuṱhuwedzo ane a kona u pindula pulane dzo ṱanḓavhuwaho kha u vha mvelele dzi vhonalaho nga kha nḓisedzo ya vho ḓiimiselaho vha dovha vha shuma vhoṱhe . 
O ita mini ? 
Fhedzi , mudzheneleli muṅwe na muṅwe u tea u pfesesa tshoṱhe uri u shela hani mulenzhe kha thandela yoṱhe  . 
Minisiṱa dzo tendelana kha ṱhoḓea dza u thoma maitele a tshiimo tsha nṱhesa kha polotiki na thekhiniki uri hu shumiwe kha vhupo ho topolwaho hune ha ḓo langwa nga Afurika Tshipembe sa ḽone Mudzulatshidulo wa zwino wa BRICS . 
Mabindu a muvhuso a tea u dzhiela nṱha uri vhumatshelo hao vhulapfu ho ḓitika nga u vha na vhashumisi vhane vhathu vha ṱoḓa u bindudza tshelede dzavho khavho  . 
Ri a ḓivha uri ndi vhonnyi vhane Masilela na Siboniso Gaxa vha ḓo tamba vha ḓo kundelwa . 
Arali phethishini yo tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe , i ḓo swikiswa ṱafulani kha Phalamennde . 
Dzi nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi vhige khadzo na uri dzi nga ṱanganedza phethisheni , vhuimeleli kana vhupfiwa zwi bvaho kha tshitshavha  . 
Vhubveledzi uvhu vhu tikwa nga milayo yo dodombedzwaho ya u khwaṱhisedza uri vhapondiwa vha a vhudzwa nga ha pfanelo dzavho  . 
Khabinethe yo ita khumbelo kha vhagwalabi uri vha ḓipfare vha ḓikaidze nahone vha ṱahise mbilaelo dzavho fhasi ha mulayo na Ndayotewa . 
Arali thendelo ya khantseliwa kha tshiṱiriki tshe thendelo ya sa bviswe khatsho kana kha tshiṱiriki tshine khumbelo ya sa ḓo pfiwa hone , khomishinari u ḓo , ḓivhadza khothe yo teaho nga u ṱavhanya na mushumeli wa tshitshavha ( arali khothe i tshi ḓivhea ) hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone ; kana ḓivhadza khomishinari wa khothe ( arali i tshi ḓivhiwa ) ya hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone we a khwaṱhisedza thendelo  . 
Ri khou dovha ra khwaṱhisedza uri vhathu vha re na vhuaḽibino na vhone ndi vhathu sa muṅwe na muṅwe . 
Zwitatisiṱika u bva kha zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka zwo sumbedza mveledziso na ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi kha muhumbulo hoyu  . 
EU yo kombetshedza uri ri fanela u ambedzana thungo nga ha tshumelo na mafhungo a murafho muswa oṱhe  . 
U amba nga mivhala mitswuku na ya musuku , lumuya lu no rothola , thulwi dzo omaho na tshifhefho tshi ḓaho . 
Fhedzi na kha vhuimo ha tshikoloni CBNRM mafhungo a CBNRM a nga dzheniswa zwavhudi kha kharikhulamu ya vhutsila ha zwa vhutshilo , metse , biolodzhi na santsi  . 
Vhagudi vhaṅwe vha nga shumisa hetshi tshiṱirathedzhi , arali vho pfesesa vhushaka vhukati ha u andisa na u kovha . 
U shela havho mulenzhe kha u lwela mbofholowo na demokirasi ari nga ḓo zwi hangwa na luthihi . 
Tshifanyiso tsha muhumbulo : maipfi ane musi o shumiswa a ḓisa tshiṅwe tshifanyiso mihumbuloni yashu . 
Mulevho wa Minisiṱeriaḽa wa Doha wo ṋetshedza ndaela ya nyambedzano , hu tshi katelwa kha vhulimi , tshumelo na ṱhoho ya muhumbulo wa vhusiki wa vhuṋe , wo thomaho hu si kale  . 
Arali vha kwameaho vha sa koni u swikelela thendelano , Ramilayo wa zwa Miṱani u ḓo ita muvhigo wa khothe nahone a ita themendelo dzo sendekaho kha ṱhoḓisiso yo itwaho . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri mbuelo dzi ḓo vha dzo fhambana zwi tshi langwa nga maga o fhambanaho a vhushumisamupo  . 
Mulevho u amba uri u lavhelela Mivhuso u ḓisa vhulamukanyi kha avho vha lambedzaho , u pulana thikhedzo kana u ita zwiito zwa vhutherorisi kana u ṋetshedza vhudzumbamo u ya nga mulayo wa dzitshaka  . 
U vhona uri tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa dzo itwa kha ṅwaha kha gireidi iṅwe na iṅwe na u ya kha gireidi dziṅwe kha vhuimo , giridi i shumiswa u sumbedza mushumo wa zwibveledzwa kha pulane ya u guda kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Vhashelamulenzhe vha dzhiela nṱha khaedu dza u pulana ha tshitshavha dzo bulwaho kha fiḽipitshati  . 
U vhala wo tou fombe tshibveledzwa tshipfufhi u itela u pfesesa maimo a mafhungo na a pharagirafu : U sedza kha mbonalo nthihi i ḓivhadzaho na u amba nga ha mushumo wayo . 
Kushumele ku shumaho na u thoma u shuma ha nḓivho ya theori zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisedzwa zwihulwane  . 
Nga ṅwaha wa 2007 , hu ndingedzo dza u khwaṱhisa zwishumiswa zwa u shumana na khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi , Phalamennde yo phasisa Mulayo wa zwa Vhugevhenga wo Khwiṋiswaho wa 38 wa 2007 ( Mulayo wa u Gwevha )  . 
Khaedu ya vhuvhili ndi u etshedza thikhedzo ine ya khou oea nga vhorabulasi kana vhalimi vhaswa  . 
Ndi ngazwo vhunzhi ha vhathu vha tshi dzhia mulayo vha u vhea zwandani zwavho  . 
U vhala a eṱhe fikishini pfufhi na zwirendo . 
Vhagudi vha guda u vhala nga u dzulela u vhala , vha guda u ṅwala nga u dzula vha tshi ṅwala . 
U ṅwaliswa nga Vhashumi vha u kwamea ha Mupo vha Afrika Tshipembe kana Environmental Assessment Practitioners of South Africa ( EAPSA ) zwi ṱanganedzwa sa vhuṱanzi ha zwo bulwaho afho nṱha . 
Kha vha vhe muraḓo wa GEMS zwino . 
Pharagirafu ya u anetshela : U ṅwala pharagirafu mbili dza u anetshela malugana na zwiteṅwa zwo sedzwaho kha tshibveledzwa tsha ḽitheretsha KANA U ṅwala pharagirafu mbili dzine khadzo ha bveledzwa kuhumbulele nga ha ṱhoho yo ambiwaho nga hayo kiḽasini . 
Arali vhabebi kana mulondoti vha sa koni u tendela mbingano , khomishinari wa ndondolo ya vhana a nga humbelwa u tendela mbingano  . 
Hezwi zwi sia mabulasi a tshi ea vhathu vhutshilo na madzulo vha linganaho miioni dza rathi , vha dovha vha thola vhathu vha linganaho miioni nthihi  . 
Khabinethe i ita khumbelo kha vhathu vhoṱhe uri vha dzhie tsirakhombo ya ndeme - u fana na u ṱamba zwanḓa phanḓa ha musi vha tshi lugisa zwiḽiwa na u litsha u ḽa zwiḽiwa zwi songo bikiwaho kana zwi songo vhibvaho - u itela u fhelisa u phaḓalala ha Listeriosis , ngeno tsedzuluso dzi tshi khou ya phanḓa dza u wanulusa tshiko tsha tshitzhili itshi . 
Ri tea u sedzulusa zwiteṅwa izwi zwa tshiṱirathedzhi hu na tshipikwa tsha u ḓivha uri hu na khonadzeo dzifhio , ndi zwifhio zwine zwa nga shuma , ngafhi , ngudo ndi dzifhio dzo gudwaho na khonadzeo ya ndovhololo  . 
Na uri muthu mashudumavhi a nga si kone u shumisa maipfi o khwaṱhaho u vhidza K. 
Chief Registrar i ḓo ita uri akhaunthu yavho i shume vhone vha kona u wana mafhungo kha website mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde  . 
Nga u pfufhifhadza , mahoro ane a khou shela mulenzhe kha nyambedzano o tendelana kha zwoṱhe zwe zwa vha zwo teaho u shumiwa nadzwo . 
Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano  . 
Tshipiḓa tsha ndeme kha u vusuludza sisiṱeme ya vhuendi ndi u vha na tshaka dzo fhambanaho dzo ṱanganelanaho dza vhuendi na u kona u vha na Sisiṱveme ya vhuendi i re na Vhuendi ha zwidimela vhu Ṱavhanyaho na Dzibisi dzi Ṱavhanyaho . 
Vhasala mafhungo murahu u swika khoro itshi dzhena khao  . 
Zwenezwo , thekhinoḽodzhi ya tshizwinozwino i tea u vha na vhuḓifhinduleli ha mvelo , nahone ya tea u vha thekhinoḽodzhi ya vhukuma  . 
U kavhiwa nga HIV kha vhaswa vha miṅwaha ya 15-24 ho tsa u bva kha 410 000 nga 2011 u ya kha 330 000 nga 2014  . 
U vhala vhe vhavhili kana a eṱhe . 
Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ḽa dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya ndayotewa ya vunḓu , zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Ndayotewa . 
Zwa uri vhuloi ( maanḓa a sa ṱalutshedzei ) ndi havhuḓi kana vhuvhi zwi bva kha mvelele dza vhathu  . 
V huḓifulufheli ha khwiṋe . 
U imba nyimbo na zwidade ni tshi khou tevhedzela nyito dza hone na kiḽasi yoṱhe . 
Hu khou oea milayo zwino ine ya o fhedza tshialula tshi re hone musi hu tiwa vhauni tsho isendeka nga mbeu khathihi na u ita uri hu vhe na ndaela dzi re khagala dzine dza o langa zwiito ya vhauni  . 
Vha ḓo ṋewa nyeletshedzo ya phanḓa ha mbebo na thuswa nga Tshikimu  . 
Khoudu ya vhugevhenga na tshigwevho i nga si kombetshedzwe nga nnḓa ha muvhuso wa Islamic na hune vhulamukanyi ha itwa kha vha lepalepaho fhedzi  . 
Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso , fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga  . 
Vhathu avha vha 30 000 vha ḓo sedzwa lwa tshifhinga tshilapfu u itela uri ri kone u pfesesa zwithu zwi fanaho na vhugaraba , tshanduko dza mishumoni , u ya nṱha siani ḽa masheleni kha thanga dza miṅwaha yo fhambannaaho na zwidodombedzwa zwa u fhaṱwa na u pwashea ha miṱa . 
Kha vha vhone zwauri vhashumisani navho vhothe vhane vha bva nnda- u fana na muvhuso , dziNGO na vhashumisani vha mabindu- vha a pfesesa ndivho dzavho  . 
U wana pulane dza kale na data ya kale I sin a tshileme  . 
U dzhenelela ha Afurika Tshipembe kha u amba nga ha khaedzu dza tshanduko ya kilima na u tsireledza mupo na tshakha dza phukha zwo vhewa kha mulayo wa mveledziso yo khwaṱhaho na u khwaṱhiswa ha vhupo , nahone zwi tendelana na ṱhoḓea dza Khethekanyo 24 kha Pfanelo dza Vhathu . 
Ofisi ya Tshipikara kha masipala wavho i nga vha ṋetshedza khophi dza milayo na tsumbanḓila dzo teaho  . 
Litshani ndi khokhonye . 
A huna mbadelo dzi badeliswaho kha u shumiwa ha dzidokhumenthe  . 
Ni a pfelana vhuṱungu kana ni a sasaladzana na ? 
Vha Ha-Mphaphuli vhone vha ana nga khaladzi avho we avha a tshi pfi Kutame  . 
Netshedza thikhedzo ya poḽitiki na ya maano a vhuṱali kha Vhatshimbidzi . 
Ndi musi Muhwelelwa o kundelwa u tevhedzela milayo ya Ndaela  . 
Webusaithi iyi ndi yone tshisiku tsha mbulungelo ya luambo lwa Vhavend(a na kutshilele kwavho  . 
U imela data . 
Nga nṱha ha nyanḓadzo ya ino bammbiri ya u mba nga hayo yo itelwaho uri tshitshavha tshi bve muhumbulo , ri khou dzudzanya u ḓo kwama vhafaramikovhe vho fhambanaho vha kwameaho nga nyito ya zwa vhuloi . 
Zwiṅwe hafhu , i ṱoḓa : mikhwa ya phurofeshinaḽa ya maimo a nṱha ; tshumiso yavhuḓi ya tshomedzo nahone nga nḓila ya u vhuedza ; u ṋetshedza tshumelo dzi linganaho hu si na u dzhia sia ; na u vha khagala na vhuḓifhinduleli . 
Kha vha lavhelese kha siaṱari ḽa 33 ḽa notsi dza khoso kha vha tshimbidze vhashelamulenzhe kha mbuno iṅwe na iṅwe  . 
U thoma u ṅwala a tshi lavhelesa masia . 
Ramilayo wa muhwelelwa u ḓo ima a khwaṱhisedza zwe mutshutshisi wa tshitshavha a amba  . 
Muthu ha ngo tea u ḽa zwiḽiwa zwi na khoḽesiṱiroḽo i fhiraho 200mg nga ḓuvha . 
Phambano ndi ya uri vha kuvhatedza pulane u wana ndaulo hafhu , u khwinisa kha na u thoma u i shumisa phanḓa ha musi vha tshi ḓivha uri muholo u ḓo vha vhugai  . 
Ro no thoma u sedzana na vhukando ha u swikelela vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14  . 
Vhudavhidzani ho khwaṱhaho vhu thusa u fhaṱa fhulufhelo ḽa tshitshavha , vhuḓifhulufheli na vhuthu vhukati ha vhadzhiamikhovhe vhoṱhe  . 
Khabinethe i dovha ya vhidzelela vhaendangaṋayo uri vha ṱhomphe milayo ya dzibadani . 
Mapholisa , vha Mmbi na vha Vhusevhi ha Lushaka vho shumisana  . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma l nḓila ya u ya u fholani vhulamukanyi  . 
Vhaṋetshedzi vha fanela u humbelwa u amba dzina na vhuimo ha muimeli wavho ; vha ṋea na ṱhalutshedzo ya tshitshavha na u ṋetshedza zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa muimeli wavho  . 
Hezwi zwi ḓo thusa mveledziso ya luambo , nḓivho nyangaredzi na nyaluwo ya vhone vhaṋe . 
Mashudu mavhi , zwoṱhe zwi anzela u tsikeledza mugaganyagwama zwine zwa ita uri hu vhe na phungudzo kha tshinyalelo ya khephithala  . 
Zwe zwa tevhela nga murahu ha u dzinginya Mulayotibe , vha tshiimiswa tsha SAPRA vho sumbedza u sa fushea nga Mulayotibe nge vha ri u na tshiṱalula kha avho vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi . 
Izwi zwi katela pfanelo ya u shandukisa vhurereli kana lutendo ; na mbofholowo , e eṱhe kana tshitshavhani na vhaṅwe na kha phabuḽiki kana phuraivete , u itela u sumbedza vhurereli hau na lutendo kha u funza , u tevhedza maitele , u rerela na u tevhedza maitele a hone  . 
Dzhiela fhasi vhukoni ha madzangano a tshitshavha kha u ita mishumo yao  . 
Tshikoupu tsha China tsha u thusa kha u engedza na u ṱavhanyedzisa u shumiswa ha pulane idzi dza nyito ndi tshihulwane  . 
Thendelo i a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone u sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe , u fheliswa kana u thuthwa . 
Nga nnd(a ha musi Khothe kana Muhat ( uli Muhulwane o sumbedza , a hu na muthu ane a tea u d(ivhonadza o imelela ( lihoro kha matshimbidzelwe man(we na man(we a Khothe nga nnd(a ha musi a tshi tea u d(ivhonadza Khothe khulwane  . 
Mashango ane a wana mbuelo dza vhukati a tea u ḓa na nḓila ntswa uri a kone u bvelela  . 
Nungo dza poḽotiki dze dza vha dzo farana kha u bvisa vhatsikeledzi kha shango ḽashu dzi ḓo bveledza zwibveledzwa zwi linganaho kha mushumo wa u fhaṱulula na mveledzo  . 
Khomishini i themendela uri hu iledzwe u zwa u sumba muloi ngauri zwi vhengisa na u huvhadzisa vho pomokwaho . 
Ri bvulela muṅadzi kiḽasi ya 1976 kha u ḓiimisa vho ḓigana vha tshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula  . 
Mbudziso dzo khwaṱhisedza uri kani vhadededzi nga maanḓa vho wana thandela i tshi vhuedza kha sia iḽi  . 
U ṅwala hu na u tendisea na vhuḓifulufheli , u sokou dzulela u humbela pfarelo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho . 
Mashudu mavhuya , zwi vhonala zwi tshi nga sanithi nyana yo bvelela na ḽikumedzwa ḽo humiselwa murahu lwa tshifhinga nyana  . 
Zwiteṅwa zwi bva kha masia a poḽotiki , ikonomi , matshilisano na thekhinikhala a vhushaka ha mivhuso ya madzingu  . 
Kha iyi nyambedzano , vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo ḽe vha ḽi wana nga mulandu wa vhutshinyi  . 
Ri na ndavha na vhushaka uvhu na vhashumisani vha thengiselano vhahulwane vhashu na zwiko zwa mbulungo na thuso  . 
Vhunzhi ha milandu i sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa , hone milandu mihulwanesa i tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane . 
Ndi na R78 nahone ndo renga tshieshenari tsha R34  . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo ya fomaḽa ya u linga ya ṅwaha i dzhiwa sa u Linga ha Fomaḽa . 
Zwiṅwe zwa vhuṱhogwa ndi u ela uri ro tshimbidza mbekanyamaitele dza nga ngomu dzashu , u itela u tsireledza khwaṱhisedzo khulwane na muhanga wa ndayotewa yashu  . 
U vhudza muthu uri u ya hani huṅwe fhethu U shumisa masia musi u tshi vhudza muṅwe muthu uri a nga swika hani huṅwe fhethu Kanzhisa hu shumiseswa ḽimudi ḽa ndaela U shumisa muthu wa vhuvhili u sumbedza vhuṱumani vhukati ha muambi na muthetshelesi . 
Zwone zwo tea uri muvhuso u sa tendele vhathu vha tshi vhaisa vhaṅwe nga nḓila ifhio na ifhio . 
A vho ngo nndonda ndi tshi vhea mukosi wa vhuṱungu . 
Ndi u thoma ha u shuma ha Thendelano ya French na Brazil yo sainwaho vhukati ha PRASA na Alstom . 
Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi , vha tea u itelwa khumbelo ya ndaela nga vhatholi avho . 
Idzwi zwi itwa ndivho hu itela uri mufarwa a pfesese pfanelo dzawe na zwine zwa itwa shangoni iḽo . 
Miraḓo ya nyanḓadzamafhungo kha mushumo we vha ita wa u vhona uri tsheo dza Khabinethe dzi khou davhidzelwa maAfrika Tshipembe uri vha kone u shela mulenzhe vhe na nḓivho nga ha mafhungo a tshitshavha . 
Vhana avha vha sielisana u namela tshikeitibodo tsha Ndavhe vha tshi tsa vha tshi gonya phanḓa ha giratshi ya ha Lulu . 
Kha vha ṱhogomele : Arali nyimele yavho yavhulwadze ha muhumbulo i tshutshedzo kha lushaka , khothe i nga vha kombetshedza uri vha valelwe kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo vho tenda kana vha songo tenda . 
Hone-ha , ndi zwa ndeme uri kushumele kwa vhagudi hu tea u lingiwa u ya nga ha mbekanyamushumo ya u linga lwa fomala na lu si lwa fomala , sa izwi zwi tshi kwama dzindugiselo . 
Ipfi zwiito zwa vhuaḓa tshiṅwe tshifhinga ḽi dzhiwa sa ḽibulazwithihi na mashango ane a kha ḓi bvelela  . 
Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo i nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo  . 
Arali dzina ḽo vha ḽo no vhewa musi hu sa a thu u faeliwa maṅwalo a khamphani , hu ṱoḓea maṅwalo a u vhulungwa ha dzina ḽa vhukuma . 
Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo , tshifani , ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe  . 
Mitambo yo pulaniwa u itela u pembelela iyo vhege na u dubekanya zwoṱhe zwo no swikelwaho u bva tshe senthara dza thomiwa nga 1999 . 
Vha vhona uri Miraḓo ya Phalamennde vha amba vho vhofholowa , fhedzi vha tshi tevhedza milayo ya Nnḓu . 
Zwi dzhiela Ben tshifhinga tshingafhani u swika hayani ? 
Arali tshakha ya tshimela i hone kha table , zwi nḓivho na tshumiso ya u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na zwikhala zwa u dzhenelela khazwo nga Komiti ya Wadi  . 
Vha ri ndi fanela u ḓa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nda adzela mmbete wavho  . 
Zwi dzhia maḓuvha mararu uya kha maṋa a mushumo u shumana na thendelo nga murahu ha musi dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋea thendelo  . 
GEP na GDARD zwi ḓo shumisana kha fulo ḽa u vhambadza na u limusa vhathu nga ha phurogireme iyi Gauteng  . 
Zwo vha vhuedza mini ? 
Ndiafhi o ḓo ri musi o ya u dalela malume awe bulasini , a mbo ḓi fhurana na muzwala wawe Maemu uri vha ye u rea khovhe kha ḽiṅwe tivha ḽi re afho bulasini  . 
Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo i bvukulula uri vhathu vha a pomokwa vhuloi , kana vha a kwamiwa nga khakhathi dza zwa vhuloi , vha fhedza vho fhiselwa dzinnḓu dzavho kana vha rwiwa kana vha tou vhulawa , na mivhili yavho ya tshewa na miṱuvha ya bviswa uri hu wanale mushonga . 
Thaidzo dziṅwe na dziṅwe dzo vhangwaho nga tsheo ine ya si vhe yavhuḓi hu ḓo dzula vhu vhuḓifhinduleli ha khoro  . 
Vha tea u badela mbadelo yo teaho . 
Sa muṱangano wa u fhedza wa Khabinethe wa 2015 , Khabinethe i rumela mulaedza wa u tamela mashudu maAfrika Tshipembe vhoṱhe kha khalaṅwaha ya khushumusi . 
Vha haseledze mafhungo na Ṱhoho ya tshikolo na vhafaramikovhe vho teaho . 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuvhili nga ha mveledziso ya mafhungo a mutheo zwine zwa vha pulane ya mbadelo na zwone zwo fhedziwa  . 
Kha vha vhudze vhathu zwine zwa khou itea na u thetshelesa mihumbulo yavho . 
U khwinisa tshumelo dza vhushaka na maṅwe mashango malugana na zwa mbambadzo u itela u tikedza mukovhe wa makete wa ḽifhasi wa Afurika Tshipembe  . 
Musi hu tshi sethiwa mbudziso dza u linga u kupfesesa , tsumbo : zwi amba uri vhukoni ha mugudi ha u sengulusa na u ṱanḓavhudza mafhungo o ṋewaho kha tshibveledzwa nahone hu si u vhudzisa mbudziso nga ha nḓivho nyangaredzi i elanaho na tshibveledzwa hu tea u lingiwa . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na maṅwe maga u fanela u tikedza na u khwaṱhisedza vhukoni ha masipala kha u langa mafhungo avho , u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho  . 
Ri ḓiimisela u sala murahu mvelaphanḓa musi i tshi bvelela kha ḽevele ya muvhuso  . 
Miṱangano i a fariwa hu na zwiitisi zwo fhambanaho  . 
Mushumisi u ṱanganedza uri SARS kana mushumi wa netiweke iṅwe ya thungo a nga , nga fhasi ha nyimele dzo randelwaho nga Mulayo wa Ndaulo ya Vhukhakhisi ha Vhudavhidzani , 2002 , ṱoḓiwa u khakhisa vhudavhidzani kana u ṋetshedza mafhungo a kale kana mafhungo a elanaho na vhudavhidzani ha tshifhinga tshenetsho nga ha vhudavhidzani honoho  . 
Mbuelo dzi tou nga dzi khagala nahone dza ndeme kha u shandukisa mbonalo ya shango ḽa ikonomi dzashu  . 
Thempheretsha ya fhasisa yo vha i ifhio mafheloni a ṅwedzi wa Khubvumedzi ? 
Pfanelo dza polotiki na dza vhadzulapo dzi ambiwa sa pfanelo dza murafho wau thoma  . 
Tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani - Masipala i bveledza tshiṱirathedzhi tsha u khwaṱhisedza vhudavhidzani vhu tshimbidzanaho na u elana na hone vhu re kha phurosese dza masipala  . 
Zwine zwa wanala kha rathi kana u fhira  . 
Khwiniso ya Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi na Mulayo wa u Fhelisa Ndaṱiso ya u Rwa  . 
Khamphani i si ya Mbuelo yo khetheaho ( i si na miraḓo )  . 
Ngeno khuḓano i nga fhaṱa vhuthihi nga u bvisela khagala u sa pfesesana na zwine vhathu vha tenda  . 
A ri khou - na khathihi , ro vha ri na mbekanyamushumo yashu ya mushumo nahone ro vha ro ḓiimisela u ita nga u ralo , u sa vhudza vhathu , u lingedza u vha vhalavhelesi vha vhaṅwe  . 
Sa izwi vhunzhi hao e a tshumelo ntswa ya Posofisi , Khoro yo tikedza Posofisi kha khuwelelo yayo ya u dzi alusa  . 
Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓḓo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu  . 
Kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Muphuresidennde vha dzhia ndivhitho ya lushaka vha vhea ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga swikelwa dza ṅwaha u ḓaho  . 
Hu na vhaṅwe vhane vha khou ṱahela ? 
Pulane dza Nyito iṅwe ya muvhuso yo teaho  . 
Mulayotewa wa khophorethivi u tshi elana na milayo ya khophorethivi  . 
Arali zwo ralo , i d(o n(ekedzwa musi yo no vhuya kha yuniti thendeleki ya fhethu he khumbelo ya itwa hone  . 
Vha nga kona na u khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo  . 
Ri tea u tenda u vha vha fulufhedzeaho na u ṱanganedza he ra kundelwa , ngauri kha zwenezwo ndi hone ho lalaho nḓila i yaho kha u bvela phanḓa ha vhukuma  . 
U thoma u tambisa tshelede na u dzhena kha zwa vhanna  . 
Hezwi zwi khou swikelwa nga kha ndambedzo ya nḓowetshumo ine ya katela u ṋetshedza thikhedzo kha mabindu ane a nga kona u sika na u vhulunga mishumo . 
Ri tea u sika foramu dza tshumisano kha vhupo ha ndangulo ho fhambanaho , mavundu na kha ḽevele dza lushaka na vhashumisani  . 
Tshiṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu tshi shumisa sisiteme ya uri hu thoṅwa u lingwa mbeu dzifhio  . 
Vhunzhi ha vhashumi vha tshitshavha vho sumbedzisa uri vho ḓiimisela u shumela lushaka lune vha sala vha sa koni u fhedza tshifhinga tshinzhi na miṱa yavho . 
Roṱhe ri pfa ro rulwa ngauri mafhungo a muthelo wa vhaimeleli vhashu vha mashangoḓavha o tandululwa  . 
Kha zwirendo , maipfi a anzela u shumiselwa miungo yao . 
Izwi zwi ḓo tendela u aluwa ha u bwa tsimbi u fhira miṅwaha ya fumi u fusha nyaluwo ya ḽifhasi kha zwa u vhulunga nga kha themamveledziso na mishumo ya nḓowetshumo . 
U bva tshe demokirasi ya vha hone , Afrika Tshipembe ḽo no ita zwinzhi kha u isa phanḓa na u dzhiela nṱha pfanelo dza ikonomi ya matshilisano a vhathu . 
Kha vha ambedzane nga ha zwitenṅwa zwa ndeme zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi nangiwa fhethu ha u pulanela miṱangano na u humbula nga ha fhethu ha khwiṋesa kha vhungomu ha tshitshavha tshavho vhone vhaṋe  . 
Arali ni sa pfesesi phara iyi , i vhaleni hafhu nga u tou ongolowa . 
Kha ṅwaha uno , ri khou ḓikumedzela u vhumba na u langa tswikelelo yo khwiniseaho ya mvelelo dza u guda nga kha mveledziso na vhupfumbudzi vhuṅwe ha vhagudisi , na u vhea tshipikwa na vhuḓifhinduleli u mona na sisiteme  . 
Tshanduko ya dundelo ḽo ḓoweleaho kana nyito dza mala topola na u shumisa maipfi ane a sumbedza u aluwa ha mbeu , matshilisano , vhupo , mutakalo na zwiṅwe zwa matshilisano na mvelele  . 
Ri ḓo sedzana na u khwaṱhiswa ha u shela mulenzhe hashu kha foramu dza India-Brazil-South Africa , New Africa-Asia Strategic Partnership , Non-Aligned Movement , the Group of 77 na nyambedzano dza u khunyeledza thendelano ya vhuvhambadzi ya SACU-Mercusor  . 
Vha nga ḓi baḓekanya na ane vha funa  . 
Tshipikwa tsha muvhuso ndi u sika mveledziso dza dzinnḓu dzi bvelaho phanḓa u itela uri vhathu vha kone u vha na ndaka yavho  . 
Afrika Tshipembe ḽi na ḓivhazwakale ndapfu ya tshumelo ya tshitshavha he ha vha hu si na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha ye ya shuma nga zwiphiri na u ita uri hu sa vhe na u fulufhelana . 
Arali zwi songo ralo , naa hu na zwithu zwa u farelela ? 
Kha hu shumiswe pulane dza themo kha Gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa mushumo na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho kha Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mishumo ya u linga ha fomaḽa . 
Sekhithara dza thundu dzashu dzi vhambadzeaho , zwa zwino , dzo tea u ṱaṱisana na zwiṱunḓwa zwa mashangoḓavha , mimaraga miswa ya seli ha malwanzhe , na ṱhoḓea ya u ṱavhanya u ṱaṱisanaho na u bveledza nga huhulu  . 
Zwenezwo khothe i tea u sedza yone iṋe kha u topola izwi zwithu  . 
Kuvhanganani ni kha zwigwada zwa vhoiwe . 
U rengwa ha thundu na tshumelo , nga muredzo kana nga dziṅwe nḓila dza vhuṱaṱisani ha u tou bida , ndi mushumo wa vhulanguli  . 
Kha mitengo ya vhufhufhi i phanḓa ha Bodo ya Muṱaṱisano zwa zwino , fhedzi vhathu vha fanela u dovha vha vhambedza mitengo vha sa athu renga  . 
Arali EMIA ya wana vhuṅwe vhudavhidzani kana dokhumenthe dzine dzi sa vhe na nḓivhadzi ya thendelo , EMIA i nga si vhe na vhuḓifhinduleli arali idzi dokhumenthe dza xela  . 
U humbuleIa ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso nga u shumisa zwipiḓa zwo vhumbaho ipfi na ludungela lwa mafhungo . 
Afurika Tshipembe ḽo wana zwikoro zwavhuḓi kha zwivhumbi zwa nyaluwo ya GDP , u leluwa u ita bindu shangoni na u vha na tshivhalo tsha vhathu tsho linganelaho . 
Ndi vhashumi vha tshoṱhe vho nangiwaho kana vho tiwaho nga u tou ṅwala nga mutholi nga murahu ha musi mutholi na vhashumi vho thoma vha kwamana vha swikela kha nyanḓano uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo  . 
Kha vha fare tshithu tshi no nga tshubu thethe nga murahu ha madzhende  . 
Milayo ya malo ya u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi-khayo ho kona u sumbedzwa milayo ya muano wa Batho Pele  . 
Kha zwiwo zwo raliho , muhura a nga ḓi tsireledzwa nga PAJA . 
Phanda ha musi maanda a tshi fhiwa dzangano la tshitshavha uri li lange mavu na zwishumiswa , zwi tea u vha khagala uri mbekanyamushumo ya dzangano ndi yavhudi  . 
U vha kha tshiendedzi tshi songo khwiṋiwaho tsho vulea mafasiṱere  . 
Matshimbidzele a fomala a ḓo rangwa phanḓa nga matshi wa vhafumakadzi u bva zwipiḓani zwo fhambanaho zwa ḓorobo u ya ngei Union Buildings  . 
Izwi zwi ḓo thusa Komiti ya Wadi u vhona uri yo kona naa u swikela zwe ya amba uri i ḓo zwi ita  . 
Maimo a u Linga ndi mini ? 
Hu na khonadzeo nngafhani ya uri vha ḓo vhuelwa lwa mbambadzo u bva kha vhushumisamupo ? 
Kha vha gere nomboro makhadibogisi Magaraṱa mahulwane a zwiga zwa nomboro . 
Miri yo fhambanaho i ita mivhala yo fhambanaho tshifhefho  . 
U ṱola na u ela zwi nga khwaṱhisedza , naho hu kha tshifhinga tsho linganelaho kana tshifhinga tshilapfu , uri nzudzanyo dza ndeme dzi nga itwa hu si na tshilengo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Phresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga si wane mbuelo iṅwe na iṅwe ya yeneyo ofisi , nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso  . 
Tshavhuvhili ndi madzina a fhethu , ane a ṱoḓa tshumisano mavunḓuni oṱhe uri ri kone u vha na mudzi wa tshanduko dzine ra dzi dzinginya  . 
Nyimele nga vhuphara hu si na thimathimo i ṱuṱuwedza vhulaeli nyangaredzi ha khakhululo kathihi na sia ḽine zwiṅwe na tshanduko zwa tea u bveledzwa  . 
U bva Soshanguve u ya Rosettenville kana KwaMashu u ya Cape Flats , vhadzulapo vha khakhathini nga nṱhani ha zwidzidzivhadzi . 
Kha vha vhudzise vha dzhiele nṱha phindulo nga ha tshumisano ya tshumelo dza masipala  . 
Zwenezwo zwi a pfesesea uri vhashumeli vha muvhuso vha fhiraho 520 000 vho fulufhela GEMS u swikelela ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo . 
Muhasho wa Vhulimi . 
Itshi tshi anzela u farwa nga Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone tshi ṋetshedza Minisiṱa wa Gwama tshikhala tsha u ita nzudzanyo kha mugaganyagwama , we wa ḓivhadzwa nga Luhuhi wa ṅwaha wonoyo , arali nyimele dzo ita nzudzanyo dzo raliho uri dzi vhe dzo tea . 
Vha tea u pfesesa polotiki dza u lwela maanda kha vhupo honoho u itela uri vha kone u tandulula khudano musi dzi tshi itea  . 
Kualutshele kwa vhana kwo fhambana zwi tshi bva kha uri u bva mut ( ani wo tou itisahaniho  . 
Nyito iyi i amba u shumiswa ha tshelede hu songo tendelwaho hune ha nga ita uri hu vhe na u sa shumiswa zwavhud(i ha masheleni na u dzhielwa vhukando lwa mulayo hune ha tea u badelwa tshelede ya tshinyalelo idzi  . 
Arali khumbelo i songo tshimbila zwavhuḓi , mulanga dzingu u ḓo i humisela kha vhone hu sa athu fhela maḓuvha a 14 . 
Vhagudi vha vha ḓo ita zwiṅwe kana zwibveledzwa zwoṱhe nga tshifhinga tsha vhege mbili , zwi amba uri , vha ḓo thetshelesa kana vha zwi ṋekedza nga u tou amba kana u vhala kana u ṅwala . 
Musidzana uyu o fodwa e ngafhi ? 
Izwi zwi ḓo ita uri mbekanyo dzi shumiswe nga nḓila i vhuedzaho khathihi na u ṱuṱuwedza mimasipala u khwinisa mveledzo dzine vha dzi shumisa kha u bveledza nethiweke dzavho na u isa muḓagasi kha vhashumisi vhawo . 
Ri a kona u pfesesa uri nndwa ya mugaganyagwama yo fhiritshela , fhedzi kha nyimele iyi , a si vhoṱhe vhane vha nga vha khagala vha vha na lufuno na nndwa  . 
Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa , zwo dzudzanyea na u ḓitika nga vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo  . 
Tshavhi wa 1998 . 
Kha ri ṅwale Ndi mini tshe tsha ṋea Mbiḓi maanḓa a u ḓilwela ? 
Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa . 
Fhedziha , thimu ya mushumo iyi i fanela u khwaṱhisedza uri maga a tsireledzo maṅwe hafhu a khou thomiwa nga ṱavhanyedza u itela u thivhela u engedzea ha u sa tevhedza u ṱolwa ha tsireledzo i re hone kha vhashumi vha bufho  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone lufuni arali mashaka vha tshi ṱo ḓa uri hu vhe na muimeli nga ṅwambo wa u sa kona havho u ḓa lufuni . 
Vha nga thusa vhagudiswa nga u vha rumela kha tshumelo ya thikedzo yo teaho , sa vhashumeli vha tshitshavha kana dziNGO dzine dza khou shuma kha tshitshavha . 
Ho vhigwa uri vhathu vha swikaho 300 vho lovha ngeno vha maḓana vho huvhala . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili . 
U fha maga a u thusa uri hu vhe na u pfesesa zwavhudi Mulayo uyu  . 
Tshifhinga tsha u shandukisa ṱhanziela ya u reila tshi fhambana zwi tshi ya nga senthara ya ndingo zwi tshi itiwa nga maitele a mbalelano a nga ngomu . 
Khumbelo ya u ṅwalisa haya ha vhana hone tsha khou vuwa  . 
Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo , uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi . 
Demokirasi yashu i khou shuma yo khwaṱha na u dzia  . 
Tutuwedzani uri hu vhe na u bvela khagala , u vhudzisa dzimbudziso na u fara nyambedzano tshifhinga tshothe  . 
Milayo na ndaela zwo ṱanganelanaho na komiti dzo ṱanganelanaho 45  . 
Thempheretsha dzi re vhukati Avaredzhi ya tshivhalo tsha awara dza musi ḓuvha ḽo tsha zwavhuḓi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo u itela u tshimbidza zwavhuḓi mushumo wayo . 
Tshinefu tshone ri ri mini ngatsho ? 
Muṅwe na muṅwe u a swikelela u vha muraḓo wa GEMS ngauri mbadelo dzi bva kha uri vha hola vhugai . 
Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo u bva khaMadalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho dalelwa nga Muphuresidennde VhoEllen Johnson Sirleaf vha Riphabuḽiki ya Liberia . 
He vha engedza maanḓa avho , ho vha hu u itela u khwaṱhisedza maanḓa a madzingu a re hone kana u tsireledza madzingu avho  . 
Vha ḓe na ṱhanziela ya zwa mutakalo . 
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane , Muthusa Muhaṱuli Muhulwane khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde . 
Sanral yo fhaṱa dziṅwe dza bada dza nṱhesa ngei Gauteng na kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango . 
Komiti dza Wadi dzi nga thusa u ṋetshedza aya mafhungo kha tshitshavha  . 
Bugu idzi dzo ṅwalelwa vhana vha Afrika Tshipembe , mushumo wa hone wo rangiwa phanḓa nga Minista wa Pfunzo ya Muteo , Vho Angie Motshekga na Muthusaminista wa Pfunzo ya Muteo , Vho Enver Surty . 
Miṅwe Miraḓo yo rumelwaho kha Khomishini , i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo  . 
Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole , hu ḓo lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo . 
Afrika Tshipembe ḽi na themamveledziso dza ndeme dza u fara muṱaṱisano uyo hu songo avhelwa mugaganyagwama wa mveledziso ya themamveledziso . 
Vhathusa-Phresidennde na Dziminisṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha ṋewa nga Phresidennde . 
U hoṱola u sa fhedzi nga maanḓa , nga madekwana  . 
Mulayo wa White Paper wo ḓitika nga ha uri tshumelo ya nnyi na nnyi i nga ṋetshedzwa nga maanḓa ho sedzwa khwinifhadzo na khonadzeo ya nḓisedzo ya tshumelo i fushaho  . 
Ndi nga kona u wana dziṅwe khophi dza idzi bugu dza mushumo ? 
Vhutshilo ha tshitshavha ho ditika nga u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u zwi shumisa zwavhudi  . 
U shumisa madzina na madzina zwao hu na thuso musi vha tshi ṅwala . 
Musi ndondolo ya murahu yo tsireledza phukha kha u zwimiwa kana u lavhelesa ha u mvumvusa ha vhatshena , u tsireledza mupo ha tshizwinozwino , kha ḽiṅwe sia , hu ṱumanywa na vhulamukanyi ha matshilisano  . 
Hu tea u vha na mulayo  . 
Tshifhinga itshi maine o no dzula o ramba malombe awe  . 
U bva 1827 u swika 1833 tsho vha tshi dzulo ḽa Khoro ya Ngeletshedzo ya Birithishi . 
Nyengedzedzo yavho ya muholo yo humiselwa murahu nahone nyengedzedzo Iyi yo vha isa kha khethekanyo ya nṱha ya mbadelo . 
Zhendedzi a ḽi ḓivhi khombo ya tshelede ya mashango a sili sa afha vhuvhambadzi hoṱhe hu tshi itwa henefha  . 
Thendelano ya u khwinisa Maitele nga ha Polotiki , Vhupileli na Nyanḓano ya Tsireledzo ( Maitele ) na Thendelano ya u khwinisa Mulanga wa SADC ( Mulanga ) Thendelano idzi dzi ḓo tendela Vhupileli ha Dzitshakha na Komiti ya Tsireledzo ya Muraḓo kha Polotiki , Vhupileli na Nyanḓano ya Tsireledzo u shuma sa muṱangano wa pfananyo wa Vhurangaphanḓa ha Vhululamisi na Dzidzhele Tshipembe ha Afrika . 
Fhedziha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u thetshelesa na u amba u bva kha Gireidi ya 7 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo ha tshikalo tsha zwikili zwa u vhala na u ṅwala . 
Zwi shumiswa kha u fusha zwifuwo zwa hayani na thakha . 
Meisi ndi tshiga tsha maanḓa a Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka  . 
U takuswa ha luvhondo lwa Damu ḽa Clan William ngei Kapa Vhukovhela zwi katela u takusa ḽeveḽe ya damu nga mithara dza 13 u itela u engedza ṋetshedzo ya maḓi  . 
Tsumbo , u ṱola na sisiteme ya u vhiga ine ya fanela u itisa uri vhulanguli ha sinia vhu kone u sedzulusa mvelaphanḓa na u lulamisa zwo no itwaho ho teaho  . 
A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka  . 
U kopa na u fhedzisa phetheni . 
Arali hu tshi tea u vha na milayo ya u thivhela u shumiswa ha mafhungo a tshiphiri u vhuelwa u woṱhe . 
Muvhuso u ḓo ita mushumo wawo nga u ranga phanḓa mafulo o yaho nga u fhambana a ngaho Matshilele a re na Mutakalo na ḽa Kha vha Swike vha tshi kha ḓi Tshila nga u ḓinekedzela kha u shuma na vhathu u itela u ṱuṱuwedza matshilele o tsireledzea a re na vhuḓifhinduleli . 
Nomboro ya vhashumi vha Muhasho , zwidodombedzwa zwa vhaofisi vhahulwane , tshinyalelo kana tshelede yo shumiswaho na kushumele u ya nga maimo a zwi nga vhi tshiphiri  . 
U ita nḓowenḓowe kha Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi ḓo khwinisa zwikili izwi . 
U sedza kha notsi dza Themo ya 2 . 
Khadzimiso dza Masipala 230A . 
Murafho - Vhathu vhatswu vha khomboni vhukuma ya u lwala mutsiko wa nṱha wa malofha vha tshe vhaṱuku u fhira vhatshena . 
Mihumbulo mavhili ine ya thusa u bvisela khagala vhunzhi ha thaidzo dzo katelwaho ndi ayo a sia ḽa vhuḓivhusi tshoṱhe na sia ḽo faraho zwoṱhe  . 
Ho tou itwa fhedzi ndingo dzi fhiraho miḽioni ṱhanu dza HIV u bva tshe ha thomiwa fulo ḽa u ita ndingo nga Lambamai ṅwaha wo fhiraho . 
U fhungudza vhuimo kha sisiṱeme ya ndaulo zwi ḓo ita uri hu vhe na tshomedzo nnzhi dza u tikedza zwikolo na vhagudisi  . 
Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza nzhele kha vhashumi vhayo vhoṱhe nga ha ndeme ya u vhulunga mupo na mushumo khathihi na vhuḓifhinduleli hu elanaho nawo . 
Une vhukati ha miṅwe , wa ḓo sedza kha ṱhoḓea ya uri hu vhe na ikonomi i katelaho na u fhungudza ḽevele dza nṱha dza vhuṋe na ndango zwine ra vhona kha sekithara nnzhi . 
Nga ṅwambo wa zwenezwo , tshigwada tshashu tshi ḓo voutha tshi sa imi navho  . 
I ṋekedza muhanga wa phurogireme dzoṱhe dza muvhuso kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso uri hu khwaṱhisedzwe uri fhethu hu songo bveledzwaho zwavhuḓi ha shango ho katelwa kha u pulanaA si pulane ya lushaka ya mveledziso,fhedzi i tou vha mitheo ya tsumbanḓila dza vhupulani ha lushaka na tshimbidzo ya mivhuso yo ṱanganelanaho  . 
Minisiṱa na vhaṅwe vhaofisiri vho ita madalo a ngudo dza u sedza sisiṱeme dza vhongwaniwapo ngei India na Botswana . 
Thagethe idzi dzi ḓo wanala kha IDP na u sumbedza mishumo vhukuma ya masipala na vhuḓifhinduleli vhu re kha theo ya mulayo na ṱhoḓea dzi elanaho na IDP  . 
Lekgotla ḽo vhea zwa u penndela Modeḽe wa Vhuṋe ha Vhafaramikovhe sa zwa vhuṱhogwa , zwine zwa ḓo eletshedza muhanga wa mulayo wa u shandukisa dziSOC nga Ḽara 2016  . 
Iwe ndivho ya nila ya kuvhusele kwavhui ndi u vhea Muvhuso sa mushumisani ane a vha wa ndeme , o dziaho na milayo i humbuleleaho na mbekanyamushumo dzine dza fulufhedzisa nisedzo zwavhui siani a zwa vhulimi  . 
Roṱhe ri na zwinzhi zwine ra tea u ita kha u shandukisa ikonomi na u fhelisa ndozwo  . 
Arali vha na muhumbulo wa u vhambadzela nnḓa ha shango tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , hu ṱoḓea thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo  . 
Khoro i kunguwedza : kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo , Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo , kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo,na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001  . 
Vhugevhenga vhune ha gwevhisesa nahone vhu dzhiiwaho sa vhuhulusa nga Mulayo ndi vhu re kha mutevhe wa khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) na ( b )  . 
Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala yo vha i hone kha wekishopho dzoṱhe dza vhukwamani nga miraḓo ya Komiti ya Mveledziso ya Ndayotewa ya Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala . 
Ri kati na u fhaṱa nnḓu dza 471 kha dze dza vha dzo anganyelwa dza 526 . 
Humbula u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM nga nnda ha musi mihasho ya muvhuso i tshi do shumisana navho nga u vha tikedza tshothe kha milayo ya CBNRM  . 
Afurika Tshipembe , u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo  . 
U swika zwino , NHFC yo ṋetshedza R1,5-biḽioni u lambedza zwiimiswa zwa dzinnḓu  . 
NER a i nga do shela mulenzhe nga nnda ha musi phambano dzenedzo dzo kunda u thasululea kha levhele yapo  . 
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u vhofhololwa uri vha ḓifuwele na u rea khovhe huṱuku arali vha tshi dzula kha vhupo ha phendelashango vha tshi ṱoḓa u shumisa zwiko zwa lwanzheni . 
Ndi tsini na asi ya zwiendedzi u sa vha hone ha ndeme , kana u sa vha hone ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Vha zwi dzhiele nzhele u ri mato a tshitshavha a do vha a tshi khou sedza zwothe zwine vha khou ita nahone vhashumeli vha muvhuso vha nga kona u vhea muvhuso murunzini muvhuya nga u sumbedza vhuthu kha ndila ine vha do tshimbidza ngayo tshiwo itshi  . 
Vhulanguli vhu bvisa thendelo ya u ṱun ḓa musi vho no wana thendelo i bvaho kha Khoro ya Ndango ya Mishonga nahone vho bvisa vhuṱanzi ha iyo thendelo . 
Maitele a u swikelela hezwi a ḓo fanela u vha kha Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha une wa ya kha Vhadzulapo wo anḓadzwa nga mihasho ya lushaka na ya mavunḓu nahone hoyu muvhigo u fanela u vha u nga luambo lu sa kanganyisi  . 
Maipfi aya a ni vhudza mini ? 
Izwi zwi do thusa kha u tandulula thaidzo kana mvelaphanda ntswa musi dzi tshi bvelela  . 
U dzhia baisigira  . 
Hezwi zwi amba uri , arali vhagudi vha tshi khou ita dibeithi kha Luambo lwa Hayani , na kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , vha tea u itavho dibeithi . 
Izwi zwi khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza muvhuso na vhurangeli vhune ndivho yaho ndi yau langa vhudziki na mulalo shangoni ḽashu . 
Ri ṱoḓa uri u dzula havho vhe na mutakalo zwi leluwe  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million . 
Madzangalelo ane zwiimiswa zwa vha nao hu na u swikelela hu hulwane u fhira vhaṅwe zwo dovha hafhu zwa vhonala  . 
Arali vha khou hanedzana na u hanelwa nga Komiti , u bvusuludza u ṅwaliswa havho arali vho vha vho noṅwaliswa , a hu nga thuthiwi phanḓa ha musi hu saathu dzhiiwa tsheo kha u hanelwa havho  . 
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa  . 
Tshidzumbe Mafhungo oṱhe na mvelelo dza ndingo ndi tshidzumbe nahone a zwi nga ṋetshedzwi Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na muthihi na vhaofisiri vhawo . 
Kha vha vhone zwa uri vhadzheneleli vha dzhenisa vhaṋetshedzi vha tshumelo vho ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Thendelo ya shaka i ṋewa mubvann ḓa ane a vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe  . 
Ri khoḓa mushumo wa Khomishini wa u tsireledza na u takusa pfanelo dza vharengi , na zwitshavha zwashu  . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha mbekanyamushumo ndi u ṱuṱuwedza tsedzuluso ya mbekanyamaitele ya vhaswa na u vhona uri i tshimbilelana na mbekanyamushumo dza muvhuso hu na tshipikwa tsha u shandukisa nyombedzelo kana ho sedzeswaho khazwo na u kona u ṱuṱuwedza u ṋea vhaswa maanḓa kha mbekanyamushumo dza muvhuso . 
Mishumo yoṱhe i tea u rekhodiwa . 
Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Ṱhoduluso ya zwa Maḓi - Khwiniso i sedza kha zwi tshimbilelanaho na tshanduko khulwane dza zwiimiswa , mbekanyamaitele , saintsi ya zwa maḓi na zwa mulayo wa mupo khathihi na u engedza u shela mulenzhe ha Khomishini ya Tsedzuluso ya Maḓi kha ṱhoḓea dza tsedzuluso ya maḓi Afurika Tshipembe hu u itela u vhona uri shango ḽo ima zwavhuḓi kha u fhindula ṱhoḓea na khaedu dza shango ḽo omaho sa Afurika Tshipembe . 
Nyendedzi idzi ndi milayo i tshimbilelanaho na milayo ya dzitshakhatshakha na maimo a dzhielwaho nṱha ane a ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli kha kha vhuḓipfari ha mbambadzo kha dzhango ḽashu ḽa Afrika . 
Mulayo wa Vunḓḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede  . 
Milayo ya mavunḓu i tea u khwaṱhisedza vhuḓidzhenisi ha vhagudi , zwigwada zwa tshikolo zwa u asesa , zwigwada zwa u thusa zwa zwiṱiriki , tshumelo dza u thusa na vhabebi sa zwithu zwavhuḓi . 
Zwi amba uri tshenzhemo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i ḓo ḓiswa kha vhathu , na u vha tendela uri vha ḓiphiṋe nga mitambo mihulwane naho vha si na dzithikhithi  . 
Vhatholiwa vha fanela u d(ifara nga nd(ila ine ya t ( homphea kha vhashumisani na kha nnyi na nnyi , zwi si na ndavha uri ndi vhonnyi , nd(ila ine vha lavhelesea ngayo , vhuimo havho , nz  . 
Nyambedzano idzi na thengiselano dzo pfumiswa nga u dzhenelela ha minista dza mivhuso , vhomakone na miraḓo ya madzangano a mashangoḓavha , zwitshavha zwa vhadzulapo na dziNGO  . 
Nzudzanyululo ya Ndaka . 
Tshipid(a tsha vhuraru ? 
Hezwi zwi amba uri tshanduko iṅwe na iṅwe kana khaedu ine ya nga vha hone i tea u dzheniswa kha u dizaina na u pulaniwa ha ḽiga ḽi tevhelaho  . 
Mulayotewa washu wo sainiwa nga Muphuresindennde Vho - Nelson Mandela nga duvha la Pfanelo dza Vhathu la Lifhasi , nga l a 10 Nyendavhusiku 1996  . 
Fhungo ḽo no ḓi ṱanganedzwa na u dzhielwa nṱha ḽa uri vhashumi vho wana vhupfumbudzi ho khwiniseaho malugana na vhuḓifari phanḓa ha vhaeni , matshudeni na vhashumi  . 
Ri nga ṱanganedza uri zwi nga vha zwo valiwa phanḓa ha musi i tshi takulelwa kha vhuḽa vhunṱha  . 
Hu na vhushaka vhukati ha vhulamukanyi na vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma musi vhu tshi shumiswa nga Vharema kha khothe dza tshitshavha na khothe dza sialala vhune ha shumiswa na dziḓoroboni kha foramu dzi no nga sa komiti dza zwiṱaraṱa na khothe dza vhathu . 
Nḓila yashu kha mbekanyamaitele ya zwa masheleni yo shela mulenzhe zwavhuḓi kha u tsitsa inifuḽesheni , u dzudza thundu dza mutheo dzi tshi swikelelea na u tsireledza mbuelo ya vhashai  . 
Mutengo wa u vusuludza na u londota tshumelo ya vhathu  . 
Vhonani o tsitsa tshimange murini  . 
Zwiṅwe hafhu , mbekanyamushumo dza nzudzanyo ya tshivhumbeo tsha ikonomi dzo wisa ndangulo kha nyimele nnzhi , vhukoni ha zwa mulayo na zwa masheleni ha u livhana na malwadze mahulwane a zwipuka  . 
Arali khothe ya ṋetshedza ndiliso , a i dzhiiwi sa tshigwevho , ndiliso i nga itiwa hu tshi khou ḓadziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho ṋetshedzwa . 
Naho u ela tshi tshikili tsha u tou ita,,vhagudi vha tea u rikhodiwa mielo nga tshifhinga tshoṱhe . 
Vhugudisi ha ndeme  . 
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa nazwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa . 
Phindulo ine ya ṋewa muvhilaeli i fanela u vha nga huvhili ngauri i fanela u dzhiela nzhele vhuḓipfi na kuvhonele kwa muvhilaeli  . 
Vhagudi vho no pfuka kha muṅwalo wa ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi zwi na u rekhodiwa vho pfukela kha wa u pomba mafheloni a themo ya vhuvhili . 
Ofisini dza tsini dza Social Development . 
Hu sa sedzwi , thandela iyi i ṱoḓa thendelo ya Khabinethe ya u fhedzisela uri i ye phanḓa , zwine zwa vha zwithu zwa shishi ngauri i tou nga yo xelelwa nga nungo ya u ya phanḓa muvhusoni  . 
Muphuresidennde Vho-Botha vho shuma na Minisiṱa wa kale wa Vhulamukanyi , Vho-Kobie Coetzee , vhe nga murahu vha vho thuswa nga Vho-Dr Neil Barnard na Vho-Mike Louw . 
Khabinethe yo tendela Pulane ya u Thomiwa ha Vhuendelamashango ha kha Phendelamashango na Zwikepe , yo bveledzwaho fhasi ha ndededzo ya Ikonomi ya Malwanzhe ya Operation Phakisa  . 
Vha songo vhuya vha linga vha vhudza khasitama uri a rwele lutingo ofisini ya Mulanguli Muhulwane  . 
Vhatshimbidzi vha nga ṱoḓa u pulana lwa vhusiku vhuthihi kana mavhili u kuvhanganya vhadzulapo na u ita dziṅwe nzudzanyo nga masiari  . 
Miraḓo yeneyo i vhidzwa Dzikhomishinari  . 
Kha vha humbele vhadzheneli uri vha ṋee vhuimo ha masipala wavho kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiteṅwa kha garaṱa ya zwikoro afha fhasi  . 
Matshelo ri ḓo hulisa Mufumukadzi Vho-Tambo lwa u fhedzisela musi ri tshi vha vhulunga  . 
U fhindula mbudziso dziṅwe na dziṅwe dzine vha nga vha nadzo nga ha nḓisedzo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Khophi ya ndayotewa ya haya ha vhana vhukoni ha u nga kona u swikela nga tshifhinga tshi no pfadza vhukoni ha u ita mushumo  . 
Vhafumakadzi vha ṱangana na zwithu zwi vhavhaho : ṱhoho dzavho dzi kanḓwa nga hamula vha vunḓea madethele , ngeno maṅwe mafuvhalo a tshi vhangwa nga zwihali ( zwiṱhavhane ) sa mafumo . 
Nga tshifhinga tshithihi , hu khou shumiswa nungo nnzhi u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho  . 
Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu . 
Phanḓa ha musi vha tshi kwama Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo , vhatheli vha tea u vhona uri vho shumisa nḓila dzoṱhe dza mbilaelo dza SARS nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzine dza vha kombetshedza uri vha songo ita ngauralo . 
Tshinwe tsha ndivho ya kushumele kwa Bannga ya zwa Mavu ndi u vha na tutuwedzo yavhudi kha Tshiimo tsha Vhutshilo ha khwine kha muthu munwe na munwe  . 
Hezwi zwo itea lwa miṅwaha kha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhanganelano ya ḽifhasi  . 
Carlos Alberto Parreira u tea u shumisa Mukapuṱeni Aaron Mokoena o tamba maanḓa ṋamusi u fhungudza vhatambi u lwo no swika 100 kha Bafana Bafana . 
Gol0i dza vhaṋamedzwa- vha tea vha na miṅwaha ya rekhodo ya tshenzhemo kha zwine vha khou itela zwone khumbelo mivhigo ya ṅwedzi  . 
Vhathu vhavhili vha nanga muhatuli ( mulamukanyi )  . 
Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa , uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi , nga nnḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu  . 
VHUKONI Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo u khwaṱhisedza uri mbilaelo dzoṱhe dza vhatheli dzi tandululwa nga u ṱavhanya nahone nga vhukoni  . 
Ndovhololo ya zwino ya mbekanyamaitele yo ḓitika nga ṱhoḓea ya u livhanya ndayotheo ya Ndaka ya Muhumbulo na tshifhinga tsha didzhithala na mveledziso kha maimo o fhambanaho . 
Arali vha shumisa mbuelo yoṱhe kha mbuelo dza nnḓa ha sibadela , mbuelo ya nga ngomu sibadela kha khethekanyo iyi na yone i a fhela  . 
Khumbelo yavho a i nga shumiwi nayo arali fomo yo ḓadzwa nga muṅwe muthu . 
Muvhigo une wa ḓo bviswa u itela vhuḓipfi ha vhathu , u ṱahisa tshivhalo tsha mafhungo ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele u itela u uri shango ḽi vhe kha maimo o lugelaho . 
Kha Mulaedza wa Lushaka wa mahoḽa , ndo ṱahisa mbilaelo yanga ya dzikhakhathi dzire hone kha migwalabo ine ya khou itea kha shango ḽashu . 
Senthara ya u Dzhenelela ha Tshitshavha  . 
Phando 2011 u swika 31 Nyendavhusiku 2011 nga dakalo  . 
Luthihi kha vhege , mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori . 
Kha vhagudi vhanzhi , tshikirini ndi tshone tshiko tsha vhunzhi ha mafhungo u fhira bammbiri ḽo ṅwalwaho . 
U shumisa maṱanganyi u ṱanganya mafhungodavhi kha mafhungo mbumbano : na , hone , kana , ngauri , nz . 
Fhedzi ha , i kha ḓi vha na muvhala wayo wa tsiko mutswuku u bva kha maḓuvha a musi i tshi kha ḓivha Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Cape nahone yo itwa hu tshi edziselwa Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Westminster . 
Vhathu vhane vha wana ndambedzo  . 
Hezwi zwi thusa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vhavhe vhadzulapo vha ḽi ṅwe hu sina u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe  . 
Vhunzhi ha mahosi a Vhavend(a vho shumisa Ngomalungundu musi vha tshi lwa  . 
Na uri , zwivhumbi ndivhiswa zwi tendelaho muthu u swikelela ḽevele idzi dza vhukule ndi zwifhio ? 
Pfanelo ya tshiphiri ndi mutheo wa pfanelo dza vhuthu  . 
U ḓivha masia kha tshathi ya misevhe 3,2 . 
U kandekanya milayo kana ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzine dza u shuma  . 
Vha nga wana aḓirese na zwidodombedzwa zwa luṱingo kha madzhisiṱaraṱa wa khothe wapo  . 
Mvelelo dzo fhelelaho dza Muhanga wa Mveledziso ya Dziḓorobo yo Ṱanganelanaho ndi khwiniso ya tshikhala . 
Mihasho ya lushaka na mavunḓu i fanela u thoma nga ha hei White Paper nga u ṱavhanya , hu na ndivho ya u anḓadza Zwitatamennde zwa Vhuḓiimiseli ha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi tshifhingani tsha ṅwaha wa 1998  . 
Mbadelo i tiwa nga Khoro  . 
Vha nga ita mini arali mufarisi wavho e HIV negethivi ? 
Topolani ḽiḓadzisi ḽa tshifhinga ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho . 
Ri nga si hangwe hafhu u livhuwa vhushaka ha kale hashu na vhadzulatsini vhashu vha Lesotho vhe vha ri tikedza u bva miṅwahani yo fhiraho  . 
Kha mashango e a kundelwa u ita izwi , zwigwada zwa maanḓa zwine zwa vha na dzangalelo ḽa u thuba mbekanyamaitele ya muvhuso  . 
Komiti dza Wadi dzi na mushumo wa ndeme kha u khwinisa na u dovholola NSDP vhunga yo ḓisendeka nga u shela mulenzhe ha muvhuso wapo  . 
Zwi dovha hafhu zwa sumbedza uri shango ḽashu ḽi kha nḓila ya vhuḓi ya u vhuelela maimoni a khwine nahone ḽi khou bvela phanḓa u vha fhethu hune ha konadzea vhubindudzi . 
I thusa kha u ṱavhanyisa nḓisedzo  . 
U ya nga kupfesesele uku , vhavend(a vho ri vha tshi swika hafha hune namusi ha vhidzwa Vend(a vha wana vhangona vhane vha d(ivhidza uri ndi vhone ngwaniwapo  . 
Mahumbulwa a tevhelaho o ṱahisiwa nga Minisiṱa wa zwa Mupo kha Khongirese ya World Parks , malugana na ṱhoḓea ya u dzhenisa vhafumakadzi kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo  . 
Vhoraakademi na vhashumeli vha nnyi na nnyi vho tendelana uri tshumisano i shumaho - nga maanḓa , u amba - zwi nga thusa kha u vhea mbekanyamaitele uri i vhe nyito  . 
Ndayotewa i ṋea mavundu vhuḓifhinduleli ha u lambedza na nḓisedzo ya tshumelo dza matshilisano  . 
Thikhedzo i bvaho ntha ndi ya ndeme . 
Hu na maitele o vheiwaho a u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi wana mivhigo ya misi yoṱhe kha mafhungo a khoro na mafhungo a misi a khoro na mivhigo i bvaho kha tshitshavha ? 
Naa hu na thikho yo linganaho ya mulindi , kana wo itwa sa kuvhundu , kana u na zwiṱepisi kana ho bwelwaho murahu kha engele yo tsireledzeaho ? 
Ri do shuma nga ndila ya u sumbedza u fulufhedzea khathihi na u vha na vhudifhinduleli kha zwothe  . 
Sumbedza u vhona ha tsatsaladzo nga ha u zwidodombedzwa zwi no kwama ṱhoḓisiso , zwine u bvisela khagala hazwo ha mga anḓadza muraḓo wa thendelano kana muthu ane a khou ita ṱhoḓisiso kana thero ya ṱhoḓisiso nga nḓila i si yavhuḓi kana u tshinyadza muraḓo ane a vha kha thendelano kha muṱaṱisano wa zwa mbambadzo  . 
Maṅwe maga hu katelwa : khwiniso yo khwaṱhaho ya vhubveledzi ha kushumele kwa Eskom zwine zwa ḓo fhungudza mbadelo ; nyengedzeo ya R50 biḽioni ya tshikolodo tsho engedzwaho nga Eskom zwine zwa ḓo tikedzwa nga garanthii dza muvhuso wa zwino ; thikhedzo ya muvhuso kha khumbelo ya Eskom uya kha Vhubveledzi ha Fulufulu ḽa Lushaka lwa Afurika Tshipembe(NERSA) , ya u dzudzanywa ha mitengo kana dzimbadelo zwine zwa vha kha mudzedze muthihi na maitele a mulayo wo ḓoweleaho ; ṱhoḓea ya maga a vhulangi ; u kunakiswa ha mbekanyamaitele ya fulufulu ; na u engedzwa ha mbekanyamushumo ya vhubveledzi ha muḓagasi wo ḓiimisaho . 
U talutshedza pfanelo dza vhaaluwa vhane vha dzula fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
U wana thuso i songo teaho  . 
Ndi mutsho ufhio une na u takalelesa ? 
Muungo wa dende na wone wo vha u wa u mvumvusa vhathu  . 
Vhurumelwa ha ṱangana na foramu ya tshipholisa tsha tshitshavha tshapo,na masipala nga ha u londola phakha na u tsireledza tshitshavha  . 
Vha humbule : Arali vha wana SMS ya u ḓivhadza mbilo ine vha sa i ḓivhe , vha humbelwa u vhiga kha Tshikimu nga u bonya ha iṱo  . 
Mvusuludzo ya vhudavhidzani na mafhungo a ṋetshedza maanḓa manzhi na u khwaṱhisa vhukoni , u kwama na u shandukisa phetheni dza mushumo , pfunzo na nḓisedzo ya mutakalo , zwimvumvusi , mihumbulo ya tshitshavha na zwiṅwevho  . 
Tshitoho tshipfufhi na mathomo kupulanele kwa mveledziso ku vhonala nga maitele a u shela mulenzhe  . 
Tsheo iyi i bvisa mutsiko kha vhabebi , nga maanḓa vha tambulaho , vhashumaho na vha vhuimo ha vhukati ha fhasi vha re na vhagudi dziyunivesithi . 
Ndi ngoho , ndi mafhungo a rekhodo ya vhukati ha 1995 na 2003 , ikonomi yo ḓisa henefha kha miḽiyoni nthihi na hafu ya mishumo miswa , na uri zwi vhonalesaho ndi mishumo ya henefha kha 500 000 nga ṅwaha vhukati ha 2004 na 2007  . 
Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhirisela ndiliso kha vhathu vha Cuba nga murahu ha o lovha ha Muphuresidennde wa kale na ḽizhakanḓila ḽa mvutshelano Vho El Commandante Jefe Fidel Alejandro Castro Ruz , vhe vha kumedzela vhutshilo havho kha mbofholowo na u ḓiimisela vhone vhaṋe . 
Ine vha fanela u i bvisa a yo tou fanela u vha i kheshe fhedzi - i nga kha ḓi vha nga tshivhumbeo tsha tshomedzo dza u lima , zwifuwo na iṅwe ndaka ya vhulimi . 
Mbudziso ndi ya uri kani iyi mbetshelo yo ṱanḓavhuwesa kana u ṱanḓavhuwa lwo fhiraho tshikalo108Nga maṅwe maipfi , hu na ṱhoḓea ya uri hu humbulwe uri kani mbetshelo yo ṱanḓavhuwesa lune i vho dzhia na vhurereli ho lungamaho vhu vhugevhenga . 
Gomelelo ḽi khou vhanga vhukonḓi vhuhulu mavunḓuni a si gathi . 
Kha ri ṅwale Zwino ṅwalani mafhungo e na livhanya . 
Vho ri u funzea vha dovha vha vha na tshililo tsha uri muṅwe na muṅwe a funzee . 
Khothe ine ya shumana na khumbelo iyi i tea u vha i tshipi ḓa tsha Khothe Khulu kana Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ine ya vha na maanḓa a u langula vhulamukanyi vhuponi hune tshigwada tsha tshumisano tsha shuma hone  . 
Nga kha milayo na mbekanyamushumo dzenedzo , muvhuso u ḓo kona u shumisa maanḓa a u renga a Muvhuso kha u manḓafhadza mabindu maṱuku , mabindu a vhupo ha mahayani na a zwikolobulasi , zwigwada zwo tiwaho na u alusa mveledziso ya nḓowetshumo yapo  . 
Vha nga kona naa u shela mulenzhe kha tshigwada tsha u shuma nga ( datumu ) ngei ( fhethu ) ? 
U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea . 
Musi mukhantselara o no tshea , vhaofisiri vha lavhelelwa u bveledza zwe zwa tshewa nga ṋdila kwayo i sa shumisi tshelede nnzhi  . 
Izwi zwi ṱoḓa uri Afrika Tshipembe ḽi bindudze nga maano kha u isa phanḓa mveledziso ya khwine ya sisiteme ya mipfuluwo ya tsireledzo . 
Kwone ku ri ku a daha ngauri khotsi akwo vha a daha  . 
Sa tsumbo , dzangano ḽa vhabadeli vha mithelo ḽi sedze nḓisedzo ya tshumelo ya u kunakisa na u ṱhogomelwa ha phakha dzapo  . 
Dza u thoma ndi dza mafhungo a purakitikala ( practical ) a tshivhalo tsha vhashumi na zwiko . 
Kha vha ḓadzde fomo CM29 - Redzhisita ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli na vhaofisiri  . 
U gonya huhulwane ha miraḓo ya miṱa hu ḓisa ṱhoḓea khulwane vhukuma kha tshumelo ya ndeme na thusedzo ya tshitshavha  . 
Murengisi u tea u vhudza vhathu vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi uri vha nga si kone u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi  . 
Mbekanyamaitele iyi ndi ya u tsireledza , u khwinisa na u langa Ngoma dza Sialala nga u kumedza maitele na zwiimo zwi ṱanganedzeaho na u tikedza zwiimiswa zwa kha muvhuso wa vhukati na wa vunḓu , I ḓo dovha ya vhona uri ngoma idzi dza sialala dzi itwa kha mupo u langeaho . 
Webusaithi na yone i na maṅwe mafhungo a takadzaho nga maanḓa na u vha na mushumo na dzimbalombalo dza ikonomi  . 
Iṅwe nḓila ya u ṱana vhana kha luambo lwa u engedza ndi nga u thetshelesa zwiṱori ( kana maṅwalwa a si a fikishini ) a vhalwaho nga mudededzi . 
Kha vha founele 10 111 huṅwe na huṅwe hune vha vha hone Afrika Tshipembe . 
Masheleni a bvaho kha thendelano dza u kovhekana mbuelo yo tendelwaho a ḓo dzheniswa a tshi bva kha Tshikwama tsha Vhushumisamupo a tshi ya kha Tshikwama tsha Tshitshavha  . 
U funzwa ha ḽitheretsha hu tea u sedza kha u funza u itela u pfesesa nahone ha katela zwiṱirathedzhi zwa maitele a u vhala u rangela u vhala , u vhala na nga murahu ha u vhala . 
Fhedzi ha , dziṅwe Komiti dzi a fhira kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho . 
Ri pfa ri tshi takala vhukuma uri , mulovha , Phalamennde ya Zimbabwe yo phasisa Mulayo wa u khwinisa Mulatewa wa vhu 19 , ha vha u vhea mutheo wa u dzhenia muvhuso une wa katela vhoṱhe . 
Mulayo wa Mbadelo ya Ndaka wa Masipala u sumba nḓila mimasipala uri vha nga badelisisa hani rennde ( muthelo wa ndaka ) kha masipala wa vhupo havho  . 
U ṋekedza vhuṱanzi khothe u topola ndivho dzo fhambanaho dza kha u khwaṱhisa u ḓidina ho sedzwa ngafhadzo i bvelaho phanḓa ya pfanelo na vhuḓifhinduleli zwa vhagudi  . 
U ṱoḓa na u kuvhanganya mafhungo a mvelaphaṋda u ḓadzisa shedulu  . 
Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u guda nyito i bvelelaho kiḽasini na uri hu nga shumiswa vhunzhi ha nyito dza u gudisa u linga vhukoni ha vhagudi dzi si dza fomaḽa . 
Arali vha na mbudziso kana vhupfiwa malugana na iyi website , kha vha ri rumele e-mail kana vha ri rwele luṱingo kha ṋomboro i sa lifhelwi ine ya vha 1020  . 
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa he muthu vhigwa hone uri o xela kana kha muṱo ḓisisi wa mulandu arali muthu uyo o waniwa . 
U pembelela vhakundi vha lushaka vhashu zwi vhona uri vhaswa vhashu na mirafho i ḓaho vha ḓivhe na u pfesesa u shela havho mulenzhe na u ḓivha zwe vha vha vha tshi imela zwone  . 
U swikela zwipikwa ezwi , yo sedzesa kha u thivhela maitele a u hanedzana na muṱaṱisano , u fhelisa u tambudzwa ha vhuimo ha thakhula na u khwaṱhisa ndango ya u ṱangana  . 
Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓḓo wa Khabinethe  . 
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho . 
Arali hu na khanedzano , Milayo yo ṅwaliswaho i ḓo shuma  . 
Arali khumbelo yavho ya haniwa , vha ḓo ṅwalelwa luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani yo haniwa  . 
Mulayo wo dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u ita maga a vhavhaho a u pfisa vhuṱungu vhathu vho hwelelwaho vhugevhenga nga fhasi ha Mulayo wa zwa u Gwevha . 
Guḽukhousu ndi tshiko tshihulwane tsha nungo dza muvhili u bva kha zwiḽiwa zwi re na khabohaiḓireithi nnzhi . 
Kha vha vhone uri madi ane vha a shumisa o vhiliswa kana o shelwa mishonga  . 
Ro shandukisa vhulimi uri ri ite uri hu vhe na mutikedzelo wa tshaka dzoṱhe dza thengiso dza ndeme dza vhulimi  . 
Thendelano iyi i ḓo fhelisa tshikafhadzo na u vhona uri ndangulo ya mupo wa kha phendelashango na zwikepeni yo dzia zwi kwamaho u vha hone ha zwiḽiwa , mutakalo na u aluwa ha ikonomi . 
U vhiga kushumele ( sa tsumbo , phaiphi dza tshampungane dzo itwa kha wadi nṋa kha ṱhanu nga ṅwaha )  . 
Fhedziha , arali vha dzhia tsheo ya u kovhela nḓivho yavho vha dovha vha vha na pfanelo ya u ḓivha uri nḓivho yavho i khou ṱoḓelwa u shumiswa mini  . 
Vhukonḓi vhu khou wanala vhukati ha mafhungo mavhili , a ne ha vha u bveledzaho na vhukoni  . 
Khoro ya masipala i nga ita uri hu vhe na komiti kana dziṅwe komiti dza u thusa kha kushumele kwavhuḓi kwa mishumo yadzo  . 
Muvhuso u ḓo thusedza nga u bveledzisa fhethu ha zwa vhulimi kana zwiimiswa na madzangano kha masipala wa tshiṱiriki muṅwe na muṅwe kha ya 27 i shaesaho u itela u shandukisa ikonomi dza vhupo ha mahayani . 
Muvhuso u khou shumisana na sekithara dza phuraivethe kha u bveledza Mulayo wa Pulane ya Mbekanyamaitele ya Vhulimi , ine ya ḓo ḓisa hekithare dzi linganaho miḽioni nthihi nga kha mavu ane a khou shumiswa u ya kha mveledziso yo fhelelaho nga kha miṅwaha miraru i ḓaho . 
Zwa ndeme ndi zwa uri vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi vhu ḓisendeka nga tshumisano ya vhadzulapo vhoṱhe , nahone ho ṱuṱuwedzwa nga mitheo ya kuvhusele kwa mulayo , ṱhonifho ya tshumelo dza vhulamukanyi na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhoṱhe , zwithu zwine Ndayotewa yashu ya ri ṱuṱuwedza uri ri zwi tevhele vhutshiloni hashu na kha zwine ra amba  . 
Kha khuvhangano ya Khabinethe ( Lekgotla ) ya Phando , ro dzhia tsheo ya u dovha u sedzulusa ha vhuati , ri tshi sedza mvelaphanḓa ya u bva 2009 u swika zwino vhudzuloni ha tsedzuluso ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Hunzhi a hu na vhukhakhi kha tshibveledzwa nga murahu ha u vhalullula na u sedzulusa  . 
U kona u nanguludza na u topola mubvumo wa ipfi ḽa mugudisi vhukati ha phosho musi hu tshi khou lidziwa tshilidzo . 
Vha kwame vhaimeleli vha madzangano a vhashumi vha tsireledzo na vhashumi u khwaṱhisedza uri hu vha na thasululo dza thaidzo nga vhuḓalo dzavhuḓi nahone dzi shumaho  . 
Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi , khuhu , mad(i na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka  . 
Muvhuso wapo u vhumbiwa nga mimasipala ine ya tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki . 
Ndi phambano i fhio u bva kha Themo ya ya 3 ? 
U bveledza u dzhiela nzhele uri muvhili wa muthu u na lurumbu lwa tsha monde na lwa tsha uḽa zwine zwa kona u sudzuluwa nga zwoṱhe . 
Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala . 
U ita ndivhadzo iyo nga ndila ine khothe ya do vhone zwo tea  . 
Vha ṱuṱuwedze ṅwana wavho u wana uri ndi zwithu zwifhio zwihulwane kana zwiṱuku kana zwinzhi kana a tshi khou shumisa zwithu zwi re hone hayani . 
Khoro i tea u shumisa vhulondo na musi i tshi bindudza masheleni maṅwe na maṅwe kana u wana zwibviswa zwiṅwe na zwiṅwe u bva kha tshikwama tsha khoro  . 
Musi vha tshi ya hone vha khonela kha tsha monde . 
Musi ndingedzo dzi tshi khou itwa dza uri thikhithi dzi itwe uri dzi swikelelee kha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , vhaṱwe vha vhaṱaleli vha bola ya milenzhe a vha nga faneli u tou ya u vhona mitambo  . 
U shandukisa ikonomi zwi dovha hafhu zwa amba u shandukisa vhuṋe na ndaulo  . 
Modise o sumbedza vhukoni vhu mangadzaho kha Pirates , a dovha a mangadza kha thimu ya lushaka . 
Ri tea u pwanyeledza lwa shishi vhukuma kha khonadzeo ya u dzhia vhashumi vha mbekanyamushumo dza themamveledziso na u fhaṱa  . 
Vha malanaho vha tea u vha hone , nahone hu vhe na ṱhanzi dzi bvaho miṱani mivhili ya vha malanaho . 
Tsho shumiswa kha madzulo a Buthano ḽa Nnḓu ya Cape u bva 1854 u swika 1884  . 
Vhadzulapo vha tea u sumbedzwa ṱhompho nahone zwililo zwavho zwi fanela u dzhielwa nṱha  . 
Kha dzingu , ḽine ha khou hulela zwa u shaya vhudziki nga ha maitele a poḽotiki a muvhuso  . 
Vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo  . 
Mulayo wa 7 Hu na u pfesesana havhudi kha vharangaphanda vha vhupo nahone vharangaphanda vha tikedza tshothe thandela . 
Masheleni a fhiraho R6 biḽioni a ḓo shumiswa kha ḓorobo dza 13 kha u pulana , u fhaṱa na u shumisa nethiweke dza vhuendi ho ṱanganelaho ha tshitshavha kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Vha khou humbelwa uri vha bvisele khagala mbilaelo dzavho , ofisi yanga i wanala fhethu ho fhambanaho ha shango nahone ri dovha hafhu ra vha na luṱingo lwa mahala , 0800 11 20 40 , lune vha tea u lu shumisa musi vha tshi vhiga mbilaelo  . 
Muṱangano wa Lushaka wa Dzangano ḽa Mivhuso Yapo ya Afrika Tshipembe ( SALGA ) wo farwaho maḓuvhani o fhiraho a si gathi u bva nga ḽa 28 Lara u ya kha ḽa 1 Nyendavhusiku 2016 wo swikelela kha ḽa u ḓikumedzela hafhu kha mbekanyamushumo ya U vhuyelela murahu kha zwa Ndeme na u ṱuṱuwedza matshilisano o katelaho nga kha Muhanga wa Mveledziso ya Vhupo ha Dziḓoroboni ho ṱanganelanaho ( IUDF )  . 
Nga tshifhinga tsha khanedzano kana musi miraḓo i tshi ita zwitatamennde vha anzela u shumisa phodiamu , fhedzi vha nga ṋetshedza nḓivhadzo ya ḽikumedzwa kana u vhudzisa mbudziso na u dzinginya ndaelandulamisi u bva he vha dzula hone , hune ha vha ho shomedzwa nga maikhurofouni  . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u swikelela tshumelo dzine vha tea u dzi wana  . 
U tshotshoma vhusiku ni khou amba nnyi ? 
Nga mulayo , vhe vha vhuya vha mala nahone vhukhakhi nga murahu ha u sedzuluswa na u vhalululwa ha mushumo  . 
Nyammbeula a no rabela ndi mudzimu wa Vharwa we a sika na u ira madzina zwithu . 
I ḽa na u tamba vhusiku u bva nga lufhimavhaeni u swika maḓautsha . 
Asi mashango oṱhe ane a vha na tshumelo dza u bvisa zwa nga ngomu  . 
DziITR tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , zwihulusa kha u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u katela huhulu nga kha mveledziso yo vhuṱumani ho khwaṱhaho ha burodobende na vhudavhidzani ha ṱhingo na mitengo ya fhasi . 
U ambara riboni tswuku ndi tshiga tsha vhuthihi kha vhuḓikumedzeli ha u lwa na HIV na AIDS . 
Muthu a ṱo ḓaho u vha thola u tea u ḓadza ndima 13 , , na dza fomo ya khumbelo , BI-1738 . 
Hu na tshakha nnzhi dzo fhambanaho dza ndangulo ya thandela dzi shumiswaho kha mveledziso dza sekithara  . 
Thero : muhumbulo muhulwane kha mushumo wa zwibveledzwa . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu , hu tshi khou katelwa pfanelo- ( a ) ya u sa hanelwa u vhofholowa nga nḓila i sa pfali kana hu si na tshiitisi tshi pfalaho ; ( b ) ya u sa valelwa hu si na tsengo ; ( c ) ya u vhofholowa kha tshaka dzoṱhe dza khakhathi dzi bvaho kha tshitshavha kana zwiṅwe zwiko ; ( d ) ya u sa tambudzwa nga nḓila ifhio na ifhio ; na ( e ) ya u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu , lu si lwa vhuthu kana lu nyadzisaho . 
Dzina ḽa uvhu vhulwadze ḽa tshisaintsi ndi : Dwadze ḽa Mukhushwane wa A ( N1H1 ) ḽa 2009  . 
Zwibveledzwa zwa maḓini zwi khou sumbedzisa u vha sia ḽa nyaluwo ya ndeme kha khethekanyo ya Operation Phakisa ya lwanzhe . 
U buletshedza na u ṱalutshedza mushumo wa miraḓo ya Komiti ya Wadi na miṅwe miraḓo ya tshitshavha kha CBP  . 
Muhasho na vhalimi vha dovha hafhu vha lavhelelwa uri vha imelele muvhuso vha sumbedze hoea dzine muvhuso wa oa siani a zwa vhulimi  . 
Hu tshi tevhelwa phoḽisi ya mashango a nnḓa ya shango , Phalamennde ya Afurika Tshipembe i ṋea tshenzhemo yo khetheaho kha Afurika kha mutheo waḽo wa phoḽisi ya dzitshakhatshakha  . 
Sumbedzani uri puloto na vhaanewa zwi aluwa nga nḓilaḓe kha maga oṱhe a tshiṱori . 
Hu sa athu fhela maḓuvha a 10 a mushumo ho ṱanganedzwa khaṱhululo ya nga ngomu , DIO u tea u i rumela khathihi na mbuno dza tsheo malugana na khumbelo kha vhulanguli ho fanelaho . 
Mafhungo a ndeme ndi afhio ? 
U ṅwala maḓuvha a vhege a tshi tou tevhekana . 
Lu ṅ walo luna zwidodombedzwa zwa zwo gudwaho kha vhugidisi kana wekhishopho . 
Tshibveledzwa tshi re fhasi ha tsedzuluso ndi mushonga kana muhayo une vhui hawo , tsireledzo kana kushumele zwa vha zwi tshi khou lingiwa kha u linga ha tshipeshala ha lafha ha u lingedza  . 
U rera nga ha maambiwa o fhiraho  . 
Maanea ana tshaka dzo fhambanaho  . 
Mishumo ya Komiti dza Wadi yo ḓitika kha u fhiriswa ha makumedzwa a vhonalaho  . 
Mulayotibe wa Ndinganyo ya Mbeu na u Mannḓafhadzwa ha Vhafumakadzi wo themendelwa nga Khabinethe u itela maambiwa nga lushaka . 
A bvaho kha maambiwa a mutangano wo fhelaho A ho ngo vha na maṅwe a bvaho kha maambiwa . 
Vhupfiwa uhu vhu a rekhodiwa kha Vhupfiwa nga Vhathu ha ṱwalwa  . 
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka yo thewa kha ṱhoḓisiso yo dzhenelelaho , vhueletshedzi na u dzhenelela  . 
U sa fhulufhedzea kana u sa ita zwithu nga ndila yone kha zwine zwa kwama tshelede ya muvhuso  . 
T(hod(ea idzi dzo topiwaho dzi fanela u livhiswa kha mbekanyamushumo ya zwa vhugudisi , ine ya tshimbilelana na bammbiri ( line ( la sumbedza mushumo wawe na bugupfarwa dzine dza sumbedza maitele a mushumo uyu  . 
Tshithu tsha ndeme malugana na vhudzulapo kha mashango a demokirasi ndi u lingana ha vhadzulapo  . 
Bazari dza HS na ndambedzo zwi katela tshumiso ya mbekanyamaitele na u ṋetshedzwa , u lavhelesa na tsedzuluso  . 
Nga murahu ha u kwamana hunzhi , hu tshi katelwa na zwe zwa pfiwa kha vhathu malugana na sethe dza mvetomveto dza milayotibe khathihi na mikumedzo ye ya thetsheleswa nga nnyi na nnyi phaḽamenndeni , ro vho shandula vhunzhi ha madzinginywa a u rangani  . 
Hune ha vha na u dzhiiwa ha mavu nga nḓila khulwane , muvhuso u dovha wa vha na mushumo wa u thusa vhalangi vha phuraivethe vha mavu uri vha tsireledze mavu avho . 
Hezwi ndi u bvela phanḓa na zwe vha ita nga Gireidi ya 1 , fhedzi zwino silindara dzo katelwa . 
Arali tshiendisi tsho lambedzwa , pfanelo dza u langa dzi vha dzi kha tshiimiswa tshamasheleni . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha u ṱana kana u shumisa Zwiṱaniwa zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha ṋetshedza na uri u nga bvisa Zwiṱaniwa zwiṅwe na zwiṅwe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u ya nga tsheo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Tshifhinga tshinzhi maitele a u langula mutakalo mushumoni a ṱoḓa fhedzi vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha vhalangi na vhashumi  . 
Tshipiḓa tsha 4 tshi ṱalutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo  . 
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa tshikimu tshi tshi langwa nga mulanguli  . 
Muvhuso u o alusa kushumiselwe kuhulwane kwa mafhungo aya na nga vhawe vhaisi vha mafhungo  . 
Kha vha khethe vhathu vhane vha ḓo tamba vhuimo ha miraḓo ya komiti , mudzulatshidulo na muṅwaleli  . 
Kha zwipiḓa zwi tevhelaho , maimo a asesimennde a mvelelo iṅwe na iṅwe a ḓo ṋekedzwa gireidi iṅwe na iṅwe . 
Nga nhani ha luvhilo lwa tshanduko siani a kuvhusele kha zwa vhulimi , hoisiso na vhu vhambadzi , na tshanduko kha mawe mashango zwi khou sia Afrika Tshipembe i tshi khou fanela u shanduka  . 
Kha maedza o no langiwa , zwo tea uri hu shandulwe fhedzi variebuḽu nthihi yo imaho nga yoṱhe  . 
Ri khou ṱoḓa u vhona uri nga ḽiṅwe ḽa ḓuvha , musi vhaṅwali vha ḓivhazwakale vha humbule nga ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 sa tshifhinga tshe Afrika ya bva phanḓa na u monisa linga ḽa vhushai na dzipfudzungule . 
Mutevhe u sa katelwi wa mishonga  . 
Kha vha vha sedze vhathu , ngauri hezwi zwi ita uri vha pfe vha tshipiḓa nahone vha vha vhuṱhogwa  . 
Mulayo wa zwa vhuloi a u shumiseswi ngei Kenya . 
Ho kumedzwa uri DACST i vhe na vhudifhinduleli ha u bveledza dathabeisi yeneyo  . 
Mushumi munwe na munwe u tea u di divhadza kha vhahulwane vha mushumo arali a nga tangana na vhuada , tshidivhano , ndangulo yom peamaho kana tshinwe na tshinwe tshi sumbedzaho u ri hu na u khakha kana zwi thithisaho dzangalelo na pfanelo dza tshitshavha  . 
U ḓivhadza ṱhoho nga u amba zwiṱuku nga ha thendelano ya kale , nzudzanyo kana nyimele  . 
Vhuḓiimisi ha kereke yapo hafhu ho vha thikho ya ndayotewa ya tshiimiswa tsha kereke  . 
Ro ḓiimisela u isa phanḓa na u thusa nyambedzano dza Zimbabwe , nahone ri ḓo thusa sa zwe ra humbelwa nga Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC  . 
U isa phanḓa nga tshifhinga tsha u tamba hu sa khakhisiwi ngomu kiḽasini Duvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Hu na zwibuoko zwa 10 kha tshifaredzi  . 
Mulayotibe u ṋetshedza mutheo wa mulayo wa zwa vhubindudzi na u amba nga ha tsireledzo ya mulayo ya vhabindudzi zwi tshi tshimbilelana na thoḓea dza Ndayotewa . 
Zwihulusa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo dzhena kha nyambedzano dza vhanzhi na dza vhavhili na maṅwe mashango a Afrika u ṱavhanyisa u vhuiswa ha Khotho ya Afrika nga ha Pfanelo dza Vhathu na Vhuthu na dziṅwe khorwana dza dzingu . 
Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa , ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho . 
Ndingo dzoṱhe dzo no itwaho dzi a rekhodiwa u itela uri mbuelo dzavho dzi fhedze tshifhinga tshilapfu . 
U ḓivha zwiga zwa ngafhadzo zwi amba uri vha nga kha ḓi kona u shandukisa tshikalo tshavho tsha guḽukhousu musi nyimele i sa athu u vhifha tshoṱhe . 
Vha kwamiwaho  . 
U bva tshitshetsho Phalamennde yo ṱanganedza Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga 1996 na u phasisa milayo miswa i fhiraho tshigidi ! 
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo , a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela , ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone . 
Muhasho u ḓo vha rumela luṅwalo lu bviselaho khagala uri vha tea u ita khanḓiso ya khumbelo kha gurannḓa nṋa . 
Vhurangeli uhu vhu ḓo ṋetshedza thikhedzo kha sekhithara ya SMME u swika Nyendavhusiku 2017 . 
U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso kha zwipotso na u imvumvusa kha pfunzo ya zwikolo zwa vhuimo ha nha  . 
Kha ri ṅwale Dzhenisani khoma fhethu ho teaho . 
Komiti i ḓo vha na Maanḓa a u vhudzisa nga ha mvelaphanḓa ya nga ha nḓisedzo ya tshumelo na zwine zwa vha khaedu , he ha vha na migwalabo , u itela u swikisa mivhigo , ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka , i re na themendelo dzi re khagala na u swikelea khathihi na u dzhenisa pulane dzo dzinginywaho . 
Tshivhalo tsha maipfi tshi vhe u bva kha 50 u ya kha 60  . 
SAIA yo wina bidi ya u fara Muṱangano wa Ḽifhasi wa UIA we wa farelwa ngei Turin , kha ḽa Italy . 
Muvhuso u khou shumisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya shango . 
U tevhedzela Khoudu zwi d(o lavhelelwa u t ( ut ( uwedza kutshilele kwa phurofeshena(la na u thusa u khwat ( hisa vhud(ifulufheli kha Tshumelo ya Muvhuso  . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi u dovha wa katela na u ita uri zwi konadzee khathihi na u khwaṱhisa uri tshitshavha tshi swikelele ndivho dzatsho dza thandela dzine dza khou shumiwa nga vhathu vhone vhaṋe  . 
Fhedzi ri dzula ri tshi kwamea nga muvhigo wa Ṱhoḓisiso ya Muṱa nga u Angaredza nga 2010 ya uri vhana vha fhiraho 120 000 kha itshi tshigwada a vha ho tshikoloni  . 
Masipala , nga nḓila yo tiwaho nga khoro , u tea u ḓivhadza tsumbakushumeme dza ndeme na thagethe dza kushumele dzo tiwaho u itela ndivho ya sisiṱeme ya ndangulo ya kushumelele kwawo nga ngomu na kha tshitshavha nga u angaredza  . 
Tsheo yo dzhiiwaho malugana na u swikelela yo ewaho i kha tshivhumbeo tsho fhambanaho u fhirisa zwo humbelwaho  . 
Dziakhaunthu dza satheḽaithi kha masia o fhambanaho dzi nga , u engedza nṱha ha ezwo , thusa u ṱuma musaukanyo vhukati ha maṅwe a ayo masia  . 
Ndivho khulwane ndi u vhona uri u thomiwa ha zwi ṱoḓeaho na u dzhenelela kha mathomele ho sedzwa u katela ha ikonomi huhulu kha sekithara . 
Ndi mbekanyamushumo i yoṱhe ine ya shuma na zwa ndambedzo ya tshikolodo ; u dzhiela nṱha khadzimiso ya masheleni a thandela lwa tshifhinga tshilapfu ; kathihi na u sika nyimele ya vhuḓi ya u mona ha masheleni musi vharenndi vha tshi badela rennde ngeno zwiimiswa zwa matshilisano a zwa dzinnḓuvha tshi badela zwikolodo zwa dzireitsi , mithelo na tshumelo kha mimasipala . 
Mihasho yoṱhe ya lushaka na ya mavunḓu i fanela u kwamana na vhashumisi vha tshumelo tshifhinga tshoṱhe nahone hu na ndungekano nga ha tshumelo dzine vha khou ṋetshedzwa tshifhingani tshenetsho  . 
A zwi dzhiiwi sa ngeletshedzo ya zwa mishonga kana dzilafho . 
U itela uri vhupfiwa vhu bvaho kha tshitshavha vhu vhe vhu bveledzaho , zwi re ngomu na tshivhumbeo zwi tea u sedzuluswa nga vhuronwane . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000 . 
Ndi zwifhio zwithu zwi so nga khwinifhadzwaho ? 
Khabinethe i ṱanganedza khunyeledzo yavhuḓi ya madalo a mushumo nga Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ngei Stockholm , kha ḽa Sweden u bva nga dzi 18 u ya kha dzi 20 Tshimedzi 2015 , he vha farisan na muṅwe kha u vha mudzulatshidulo kha dzulo ḽa vhuṱahe ḽa Khomishini ya Lushaka ya tshaka mbili vhukati ha Afrika Tshipembe na Sweden , he ha rwela ṱari mupo , fulufulu na komiti ya maḓi . 
Ro ḽora nga ha tshifhinga musi ri tshi ḓo vhea nyito iyi kha mushumo u wana mishonga nga mitengo i swikeleleaho  . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 6 . 
Muofisi u fanela u shumisana na vhashumisani navho u khwathisedza uri khumbelo dza vhathu vhane tsenguluso dzavho dza vha dzo khunyeledzwa , dzi a phurosesiwa  . 
Ndi pulane yo ṱanḓavhuwaho ya vhupo vhu ṋeaho muhanga wa kushumele nyangaredzi wa mveledziso  . 
Bveledzani phanda vharangaphanda vhaswa na vhaimeleli na u thogomela vhane vha vha hone  . 
Khamphani ya phuraivete ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u rengiswa tshitshavhani  . 
Ndi ngani lufu lu tshi ofhiwa nga vhathu ? 
Ri dovha ra vhona uri Mivhuso miṅwe yo dzhia vhurangeli ha u humbela pfarelo na u badela ndiliso hune ha vha zwo tea , u itela mavhiḓa na vhukhakhi vhuhulwanesa he ha itwa  . 
Maṅwe maanḓa na mishumo zwi shuma kha masipala yoṱhe  . 
Milayo iyi ndi yone khono ya u fhata mbekanyamushumo yavhudi ya CBNRM  . 
Nyombedzelo tshifhinga tshoṱhe i tea u vha kha u shumisa masia aya a mbekanya mushumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u bveledza nḓivho ya Mbalothangeli dza Nyumeresi nga nḓila ya u tamba na nga nyimele ine ya sokou bvelela . 
The Elexions Agency a vha nga kwami Vhanangi mayelana na fomo dzi songo ḓadzwa dza fhelela kana dzi songo ḓadzwa nga nḓila yone . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , fhasi ha vhurangaphanḓa ha Minisṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor , u ḓo fara mbekanyamushumo ya u shela mulenzhe ha tshitshavha u pembelela zwo swikelelwaho na zwitshavha zwa tsini na Carnarvon , ngei Kapa Devhula u bva nga ḽa 16 u swika ḽa 19 Lara 2017 . 
Zwenezwo , mvelelo dza u fhungudzwa ha tshumiso ya muḓagasi nga nḓila yo kalulaho dzi tea u dzula dzo ralo na i iswa phanḓa  . 
Hezwi zwi ita uri nḓivhadzo ye Muphuresidennde vha amba khaLushaka wa 2013 ngaha u shandukiswa ha Mulayo wa Mbuisedzo ya Shango i vhe hone . 
Kha nyimele iyi , ri nga kona u vha na mbuelo i re na u vhuedzana nga u khwaṱhisa nyaluwo ya vhukonani hashu na u shumisana zwine vha nazwo roṱhe  . 
Ndi ḽifhio fhungo ḽo shumiswaho u fhuredzela vhathu ? 
Ngona yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa i funza vhagudi uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhasedzulusi na vhabveledzi vha zwibveledzwa vha re na vhukoni , vhuḓifulufheli na vhusedzesi . 
Maano na pulane dza nyito zwi ḓo khwiniswa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Kha zwenezwo , zwishumiswa na tshumelo i tikedzaho mashumisele a mavu a zwo ngo anda  . 
Bonokhumbulelwa ḽa 1 : Arali hu na phambano khulwane vhukati ha kuṋetshelwe kwa maimo vhukati ha mvelelo dza ndeme dza CBP na mafhungo a ndeme a IDP , kana arali hu tshi tou vha ṱhukhuṱhukhu fhedzi dza mvelelo dza ndeme dza wadi dzine dza fana na mafhungo a ndeme a IDP , izwo zwi nga itea uri mafhungo a ndeme a IDB a vhe a songo ṱoka midzi kha mafhungo a ḽeveḽe ya wadi lune a ḓo balelwa u fhindula zwililo zwa vhathu nga nḓila i no fusha  . 
Khumbelo yeneyo i d(iswa i na ( likumedzwa ( li re kha nd(ivhadzo i tikedzwaho nga afidavithi  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi . 
Mushumo wa Komiti ya nga Vhubindudzi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱau khou thoma u anwa mitshelo . 
Milayotibe yo swikiswaho nga dzi MP nga dzoṱhe i vhidzwa upfi Milayotibe ya Miraḓozwawo  . 
Fethu hoṱhe ha u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947  . 
Vha vhdze vhai A vha bvele nnḓa  . 
Iyi khethekanyo i ṱalutshedza zwivhangi kana zwiitisi zwo ḓoweleaho zwa malwadze a mishumoni kha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa na u ṋetshedza ngeletshedzo ya uri zwi nga langulwa hani  . 
U sumbedza mbadelo dzi elanaho na khadzimiso ya masheleni a nnḓu . 
Mahoḽa ro kona u vula tshikolo tshithihi nga vhege ngei Kapa Vhubvaḓuvha na uri ri ḓo isa phanḓa na u fhelisa zwikolo zwo fhaṱwaho nga mavu na zwifhaṱo zwa hone zwi si zwavhuḓi . 
CDL : Mutevhe wa malwadze a sa fholi  . 
NO FHEDZA  . 
Tshihulwane tshine tsha ḓo tshimbidza mafhungo aḽo . 
Zwo oliwa nga nḓila ya u tikedza vhuṅwe vhudzheneleli ha ndeme dza ṱahe . 
U bva kha zwiṱepisi zwa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka , u tevhelana kha mushumo wa tshiofisi hu dovha hafhu havha tshiofisi , vhuṱambo ha muvhuso . 
Yo edithiwa nga Ismail Davids , Cape Town , 2006  . 
Mbekanyamushumo dza vhuṱambo , mafulo , u rwela ṱari na khungedzelo hu tshi katelwa zwipitshi na zwifanyiso . 
Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi  . 
Thandela yo pika u shela mulenzhe kha u sika mishumo , u fhungudza vhushai zwitshavhani zwi shayaho , na u khwinisa tswikelelo kha thekinoḽodzhi na zwikili zwa mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa ( dziSMME )  . 
Mbetshelo dza phirisela d Komiti i tea u vha yo dzudzana , i na vhukoni na zwiko uri vha kone u shuma phurogireme dzavho dza muṱangano na mishumo yavho  . 
Fhedzi , tsedzuluso thangeli ndi dza ndeme zwazwino  . 
Lushaka lwa mugudi ane a khou lavhelelwa U alusa ndeme dza u bvelela phanḓa ha vhuṋe na u khwaṱhisedza uri vhuḓivhei ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vhu fhaṱwa kha ndeme dzo fhambanaho na dze dza vha dzi tshi shumiswa nga tshifhinga tsha pfunzo ya khethululo ya tshiṱalula  . 
Tshibveledzwa tshi tea u swikelela maṅwe maga tshi sa athu u fusha murengi  . 
Zwitandadi zwa muelo zwo vhewaho kha khoniferentsi iḽa zwi ḓo bvela phanḓa na u sumbedza maitele a mvelaphanḓa yashu  . 
Khamphani ya tshitshavha i nga dzhia Table A ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya  . 
Kha vha vhudzise matambi ane a khou tamba vhuimo ha mufumakadzi : Vho ḓipfa hani musi vha tshi khou tamba vhuimo uvhu ? 
Ndivho ya vhutumbuli ina thuthuwedzo kha mveledziso ya zwiko zwa vhathu fhedzi , nga maanda mishini ya vhutumbuli i dzhia zwauri ndi zwa ndeme uri zwiko zwa vhathu zwi bveledzwe nga sisieme ya pfunzo ya ntha ( izwi zwo bveledzwa kha zwiko zwa vhathu zwau shanduka afho fhasi )  . 
U fhola , naho zwo ralo , ho fhambana u mona na shango na madzingu  . 
R25 miḽiyoni i ḓo vhulungwa kha u bveledza dzikiḽabu kha mitambo yo fhambanaho , zwihulusa kha zwitshavha zwine zwa shayesa , u itela u bvisela khagala vhukoni na u khwinisa nyaluwo ya tshiimo tsha mitambo  . 
Khabinethe i tikedza vhurangeli ho ḓivhadzwaho nga Minisiṱa wa zwa Gwama Vho Nhlanhla Nene kha Tshitatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama ya Tshifhinga tsha Vhukati . 
Dzangano ḽo teaho ḽa tshitshavha li tea u fhindela nga tshifhinga tshi ṱanganedzeaho . 
Vhagudisi vha linga mishumo ya u linga ya oraḽa ya gireidi ya10 na ya 11 . 
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi , ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni , u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho  . 
U kona u ita mushumo wayo zwo ḓitika nga mashumele a fushaho a Bodo ya SABC nga u ṋea pulani dzi re na sia kha khasho ya tshitshavha . 
Ngudo dza ḽikumedzwa ḽa tshikhala nga ha mivhili yo tilaho dzi ḓo khunyeledzwa ino vhege  . 
Hu ḓi nga na avho vhana vha mme anga a vha mmboni sa muthu  . 
Madzulo a Vhathu ya vundu  . 
Mirad(o ya Bodo i d(o badelelwa fhedzi zwi(liwa na vhudzulo na lwendo na zwin(we zwo teaho musi vha tshi ya mit ( anganoni  . 
PFESESANI : Kha KHETHEKANYO YA B na YA C , fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI  . 
Vha tea u ita ngauralo musi hu tshi vha na tshanduko ya vhuṋe ha goloi kana musi igoloi i tshi ṱo ḓea u bva kha ifa ḽa mufu . 
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani . 
Muvhuso wa mveledziso u tea u vha na vhukoni , fhedzi muvhuso une wa vha na vhukoni a u swikelelwi nga ndaela , kana nga u ita mulayo kana nga mulevho  . 
Tshiedziswa tsha India tshi tendela avho vha kwameaho uri vha imelelwe nga vha imeleli nahone yo ḓisendeka nga dziṅwe nḓila dza u tandulula khanedzano . 
Vhashumi vha ḓo renga khamphani , kana ndangulo i ḓo renga khamphani  . 
U livhanya maipfi a luambo lwa musanda na ṱhalutshedzo dzao . 
Yunithi ya PAIA i ṱanganedza khumbelo dza tswikelelo kha mafhungo yo imela Mufarisamuofisiri wa Mafhungo , Yunithi i thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a khou tama u ita khumbelo  . 
Mithotho i a kona u dovha ya shumiswa nga ḓuvha ḽi tevhelaho  . 
U rwelwa ṱari ha Thandela ya Nyengedzo ya Maḓi mulamboni wa Mukolo na wa Crocodile ( West ) zwi sumbedza u ḓikumedzela ha muvhuso kha u fhindula kha ṱhoḓea dza vhadzulapo  . 
Kha vha ḓivhadze Komiti nga ha luambo lwe vha nanga tshifhinga tshi sa athu swika u itela uri Phalamennde i kone u ita nzudzanyo dzo teaho dza vhuḓologi  . 
Zwirendo zwa lushaka ulu zwi pfi ndi ḽimeriki . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u khwaṱhisa vhuḓikumedzi ha vhashumi vha muvhuso kha mishumo yavho - hedzwi ndi vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa , vhashumi vha muvhuso na madzangano a vhashumi . 
Milayo iyi kana zwithu izwi zwa ndeme ndi zwine vhunzhi ha vhathu vha zwi dzhia sa zwa ndeme kha dimokirasi  . 
Madzhisitarata ane a khou tshimbidza thodisiso khothe ya vhathu vhanzhi , hethu hune mualuwa a sa kone u diambela kha khothe ya vhathu vhutanzi , madzhisitarata a nga dzhia tsheo ya u ita thodisiso hu si na vhathu vhanzhi u ya nga themendelo ya mushumeli wa tshitshavha  . 
Nngwe yo dzhena muḓini . 
Komiti ya Phothifoḽio nga ha Vhutsila na Mvelele i ramba vhakwameaho na madzangano a re na dzangalelo u swikisa makumedzwa o tou ṅwalwaho nga ha mulayotibe wo bulwaho afho nṱha  . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha siho mulayoni a vhongo tea u thoma vhugudisi . 
Muhumbulo wa u thoma Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu alusa vhushaka ha matshilisano na u kutela phambano na u angaredzavhoṱhe ( luambo , mvelele na murafho ) kilasirumuni na tshikoloni . 
Izwi zwi nga konwa nga u shumisa media , nga u davhidzana nga ndila ya fomala , kana nga u phadaladza zwidodombedzwa kana mafhungo nga mitevhe , zwilipi zwa miholo , zwibugwana kana nga mulomo kha ofisi dza tshitiriki , fhethu ha u hola mindende , poswoni na hunwe fhethu hune vha vhona u nga hu nga vha ho tea  . 
Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho  . 
Vha tea u ita izwi uri vha kone u thogomela vhana vhavho  . 
U fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 zwi ḓo bveledza zwikhala zwinzhi zwa mabindu , kha mabindu maṱuku , a vhukati na dzi micro-enterprise ( dziSMME ) zwihulusa kha vhuendelamashango , kufarele kwa vhathu , vhutsila na vhuvhaḓi , vhuendi , mutakalo na vhumagi na senthara dza vhuvhambadzi . 
Tshipikwa tsha u fhedza tsha u sheduḽwa ha mishumo ndi u tshea uri hu tea u itwa mini , lini nahone nga nnyi  . 
Mahoḽa ro rwela ṱari app uri i tshimbidze hedzi sumbanḓila , zwi tshi khou thoma nga dziSTG dza ndondola mutakalo ya mutheo  . 
Hezwi zwi swikelwa nga u phasisa milayo , mushumo wa vhulavhelesi wa muvhuso na u dzhenisa tshitshavha kha maitele a Phalamennde . 
Vha nga vha hani tshipiḓa tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde ? 
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro ita zwinzhi u lwa na itshi tshiwo nga miholo ya matshilisano  . 
Ri shumisa ḽikhathi ḽa ndi ḓo vha ndi tshi khou amba nga ha tshithu tshi dzulaho tsho ralo na ḽikhathi ḽa ndi khou u amba nga ha tshithu tshine tsha khou itea  . 
Mbekanyamaitele ya masipala yo bveledzaho Komiti ya Wadi kana khoudu ya vhuḓifari i fanela u tendela izwi  . 
Nḓila ine ya khou sumbedza phindulo ya SMS kha khumbelo yo tshimbilaho zwavhuḓi ndi heyi  . 
Mbonalo khulwane ya matrix ndi uri i khethekanya tshanduko dza zwa ikonomi kha sekhithara khulwane ya ikonomi  . 
Mivhigo iyi i shumiswa u tsivhudza kha maitele a u vhumba milayo na mbekanyamaitele . 
Arali vha tshi funa u dalela GP wavho kana muṅwe muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo , GEMS i ḓo bvela phanḓa na u badela mbadelo dzavho zwi si ndavha uri vha Friends of GEMS kana hai . 
Na zwino phondi ya vhukuma yo farwa  . 
TSIRELEDZO SIANI LA VHUGEVHENGA HU SHUMISWAHO MITSHINI : Hu tea u vha na tsireledzo yo tilaho vhukuma siani la mitshini ya vhudavhudzani  . 
A ri koni u tshila na khaedu dzo raliho nga nnḓani ha musi ra fhaṱa nḓowelo ya u guda kha tshumelo yashu ya tshitshavha  . 
Mishumo ya Ndondolo ya Maḓi o Tshikafhalaho a Welgedacht tsini ha Springs , Gauteng , yo engedzwa u itela uri i kone konḓelela ṱhoḓea yo engedzeaho ya ndondolo ya maḓi a tshikha . 
Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo , fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu  . 
Ngona yavhuḓisa i re hone ndi tshinyadzo ya matheriala uyu kha tshiimiswa tsha u tshinyadza tsho themendelwaho  . 
Milayo i hone u tsireledza vhana , mabembela a tshenzhemo ya nnyi na nnyi a u fhungudza nyito dzi tshinyadzaho na maime a khethululaho vhasidzana a hone  . 
Arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo rumela khumbelo yavho kha Minista  . 
Ri khou ita khuwelelo kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha nange khathihi na u dzulela u renga thundu dzo bveledzwaho fhano hayani  . 
Musi vhagudi vho no kala nga tshiṅwe na tshiṅwe lwo vhalaho , vha tea u anganyela uri ndi zwa u kala zwingana zwi eḓanaho na tshithu tshine tsha khou kaliwa nga vhulapfu . 
Ri tea u vhaḓedzela vhulangi hakhamphani na u vhona uri hu ṱavhanye hu vhe na u dzhenelela kha hune vhalangi vha ṱudza hone . 
A huna muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo . 
Mbadelo ya tswikelelo i badelwaho nga muhumbeli u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi ndi mini ? 
Website ina mafhungo a tshumelo dza muvhuso dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Lushaka . 
Muano wa Batho Pele u fanela u thoma henefho kha muhasho kha zwishumiswa kana zwiko zwo ṋetshedzwaho  . 
Tshifhinga tsho themendelwaho u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Vhuimo ha Fhasi ndi awara nthihi nga vhege . 
Hu khou vhekanywa zwiimiswa zwa u tshimbidza fulo kha vhuimo ha lushaka , vunḓu , dzingu , hapo na ha zwikolo hafhu Muvhuso u khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe uri vha dzhenelele-vho kha fulo heḽi , sa tshipiḓa tsha nyito i bvelaho phanḓa ya u swikelela vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe  . 
Ndi nga mini ṅwaha wa 1977 wo vha wa tshipentshela kha Pele ? 
Ndi lini hune Muḓisi wa mbilaelo a ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ? 
Naa gethe dza u ḽaisulula dzi dzula dzo valiwa nga nnḓa ha musi pulatifomo i tshi khou laisulula ? 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri vhanangiwa vha nga livhana na u ṱoliwa ha ndalukano na u ṱoliwa ha ndugelo ya vhutsireledzi . 
Vho Semenya vho ita uri shango ḽi ḓihudze ngavho vhukati ha zwine zwa si vhe zwavhuḓi , vha kha ḓivha vho khwaṱha na u sa dzinginyisea  . 
U dzhenelela ha tshitshavha kha muvhuso ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha demokirasi iṅwe na iṅwe  . 
U topola mafhungo maswa maṅwe na maṅwe kana u konadzea ha zwithu  . 
Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso , Nomboro 103 , wa 1994 : Wo itelwa u ṋetshedza zwiimiswa na ndaulo dza tshumelo ya muvhuso , ndaulo ya nyimele ya kushumele , tshifhinga tsha u shuma henefho,ndaṱiso , u ya u awela na u vhofhololwa ha miraḓo ya tshumelo ya muvhuso na mafhungo a elanaho nazwo  . 
Ndi ya mahala  . 
Musi hu tshi dzhielwa nzhele tshanduko dza mbonalo ya sisiteme ya u pfufha ine ya vha hone kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi , Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndangulo u ḓo fanela u sumbedza vho teaho nga u pfufha ndingedzo dzavho dza kushumele  . 
Vhagudisi kha maimo oṱhe ndi vhone vhasheli vha mulenzhe vhahulwane kha tshanduko dzoṱhe dza fhano Afrika Tshipembe . 
Zwo luga , hezwi zwo vhanga dziṅwe nḓaḓo na uri khamusi vha nga zwi ṱalutshedza  . 
Tsini na ipfi Mbuelo , kha vha thaiphe nomboro yavho ya muraḓo ya GEMS . 
Vhuvhusi ha dimokrasi vho ṱoḓa vhudzheneleli ha demokhirathiki nga ipfi ḽa vhadzheneleli vhoṱhe vha tshitshavha tshapo kha mbekanyamaitele na maitele a vhuvhusi  . 
Hezwi zwi a fhambana na sisiṱeme ya vhulamukanyi ya fomaḽa hune khanedzano dza iswa khothe uri dzi sengswe nga vhaofisiri vha vhulamukanyi vha khathulo . 
Memorandamu wo tea kha thesite ya mupeleṱo kana kha mushumo wa tholokanyonḓivho ya u vhala . 
Itani uri nyito dzi tee-vho na vhagudi vha vhaholefhali . 
Vhalani tshiṱori itshi ni elekanye nga vhabvumbedzwa vha zwipuka . 
U topola , u wana , u fara , u bveledza na u ṋetshedza shango ḽo dzulaho zwavhuḓi na zwifhaṱo  . 
Naho zwi tshi t ( anganedzea uri mbilaelo na u sa tendelana zwi nga bvelela vhukati ha vhupo ha tshumelo ya muvhuso tshifhinga tshi tshi d(i ya , zwi vha na mbuelo dzavhud(i kha vhot ( he muvhilaeli na mutholi ( na nnyi na nnyi ) uri hedzo mbilaelo dzi mbo d(i tandululwa vhukati ha zwigwada zwi kwameaho nga nnd(a ha u tshinya tshifhinga  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , ndi vhuṱambo ha ṅwaha nga ṅwaha hune Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe vha amba na Phalamennde na Lushaka , kha u vulwa ha Phalamennde . 
U lwa na zwine vhabebi vha funa  . 
Fhedzi , komiti ya wadi i nga si randele mukhantseḽara wa wadi uri u tea u khetha hani kha miṱangano ya khoro  . 
Fomo dzoṱhe dzi hone ofifisina iṅwe na iṅwe ya dzingu kana ya disiṱirikithi ya Muhasho . 
Vho-Mutenda vhone vha thoma nga Mambo ha d(a Muloza a tevhelwa nga T(hohoyandou  . 
Vhakhomishinari vha vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa kha mavunḓu avho- ( a ) sa zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka ; na ( b ) nga u tevhedza maanḓa a khomishinari dza lushaka u vhusa na u langula tshumelo ya tshipholisa u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya  . 
Vhagudi vha nga kona u shumisa magaraṱa a nomboro u sumbedza zwipiḓa zwa nomboro . 
Vhabveledzi vha Afrika Tshipembe , hut shi katelwa mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa , na maṅwe mabindu  . 
Nga matshelo musi ni tshikoloni , na tshi sumbedza khonani yaṋu na mu ṱalutshedza uri avho vhathu vho vha vha tshi khou ita mini . 
Idzi tshumelo dzi tea u ṋea tshumelo kha vhathu vha miḽioni dza 42 , hu si ṱhanu na nthihi  . 
Khomishini ya Malawi ya Mvusuludzo ya Mulayo i khou lavhelesa Mulayo wa zwa Vhuloi . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza Madalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Zuma u ya kha Riphabuḽiki ya Zambia u bva nga ḽa 12 u swika nga ḽa 13 Tshimedzi 2017 . 
U ita uri mibvumo i vhe na vhushaka na maḽeḓere na maipfi . 
U pulana : Vhadzulapo,dzi NGO , CBO na mahoro a polotiki vha shuma vhoṱhe u bveledzisa zwo dzinginywaho nga khoro u dzhiela nṱha , na u ṱuṱuwedza masipala uri u shumise vhukoni vhu re honekha u shumisa themamveledziso , na u tikedza tshumisano na madzangano o ḓisendekaho nga tshitshavha a ne a nga vha a na vhukoni ha u tshimbidza maga o thomiwaho a mveledziso  . 
Hu tea u dovha ha ṅwaliwa uri zwiṱuṱuwedzathandela zwi khou fushwa u swika ngafhi  . 
Hu na redzhisiṱara dza u ya tshikoloni dza vhagudi na vhagudisi nahone dzi a lauliwa ? 
Fhedziha , a hu na nḓila ine ya nga shumiswa u wana arali thendelano i sa dzhii sia kana i tshi lingana  . 
Komiti i ṱoḓa u ḓivha zwine vha humbula na vhuṱanzi kana mafhungo ane vha vha nao a tikedzaho kuvhonele kwavho  . 
Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka . 
MILAYO NA MAANḒA DPME i wana maanḓa ayo u bva kha Khethekanyo 85 ( c ) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe . 
Zwi katela na u hwalwa ha mathukhwi na tshanpungane  . 
Ndi tshi pendela , ndi ḓo dzulela u sedza kha nyendedzi ya mveledziso i re kha manifesiṱo wa tshifhinga tsha dzikhetho tshino  . 
Tshelede i nga diphosithiwa kha akhaunthu yavho s Vhudzisa mbudziso dzo teaho nga u sielisana  . 
Rudzani o ri u vhona zwauri a i ho a ita mini ? 
Thebulu i re afho fhasi i sumbedzisa ndingedzo dza khwinesa dzashu dza u fhindula mbudziso iyo  . 
Vhushayavhukoni kha tshumelo dza theshiari u thola mushumi o teaho u bva nnḓa ha shango  . 
Afrika Tshipembe ḽo kumedza muvhigo kha UN CSW60 nahone izwi zwi ḽi ṋea tshifhinga tsha u kala mvelaphanḓa yo itwaho u bva u thomani ha demokirasi yashu . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde . 
Ri a zwi ḓivha uri tshithu tsha ndeme kha ndugiselo dzashu hu tea u vha u fhaṱwa ha thimu yo khwaṱhaho ya Afrika Tshipembe ine roṱhe ra ḓo ḓihudza ngayo . 
Tshifhinga tshi ṱoḓeaho u fhedza phurogireme na mabembela o thomiwaho kha vhuimo ha wadi  . 
A huna muṅwe muthu o faraho pfanelo dza u ita ṱho ḓisiso , pfanelo dza u gwa minirala , thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u isa phanḓa u fara phanelo kha minirala na mavu mathihi . 
Vhadedezi vha fha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe bugu ya nomboro luṱingo ya kale . 
Kha hu shumiswe themphuḽethi iṅwe kha u sedza mafhungo a vhushai na mbeu  . 
Nṱhani ha izwo , vha guda nga ha mishumo ya phurofeshinala ine tshitshavha tsha vha tendela  . 
Musi vhalisa vha tshi ya hayani , vha fhira matanda tsini na midi yavho  . 
Nga 2004 a hu na we a vha o lavhelela uri mbekanyamaitele ya vhubindudzi ha themamveledziso i ḓo vha khulwane hani na zwikhala zwine ya ḓo zwi ḓisa kha mveledziso ya ikonomi kha vhubveledzi na thekhinoḽodzhi  . 
Vhunzhi ha miraḓo ya Buthano I fanela u vha hone musi ḽikumedzwa ḽi tshi ṱanganedzwa . 
Zwa u thomiwa ha senthara ya u tshimbidza zwa vhubindudzi kana vhengele ḽi wanalaho zwoṱhe zwi khou itiwa u itela u tikedza vhabindudzi vhapo na vha nnḓa . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhage nna uya kha dza rathi . 
A vha kombetshedzei uri vha vhige u xela ha muthu tshiṱitshini tsha mapholisa tsha vhupo he muthu a xela hone  . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 9 . 
Zwa vhukuma khuḓano idzo kanzhi dzi tandululwa nga nyanḓano vhukati ha vha kwameaho . 
Nila hedzi kanzhi dzi ita uri vha ite zwithu zwinzhi  . 
Kha vha diimisele u guda ndila ntswa dza u ita zwithu . 
Avha vhathu vho mbo rea gwekwe vha vhuvha vha tshi ingamela buka iḽi ḽi tshi dzhena mambuleni . 
Vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi vha a ita mushumo wa u bveledza , fhedzi mishumo ine vha ita yo fhambanesa nahone i khethekanywa u ya nga mbeu  . 
Vhashumelavhapo vha tea u thusa miṱa u topola mikhwa i songo teaho na i sa shumi zwavhuḓi na u ita uri vha ḓivhe uri i nga kona u shandukiswa  . 
Vho sumbedza mafhungo ane dzangano ḽa khou hanedza , na mutheo wa u hanedza . 
Vha nga ita khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi dzo vhalaho dza zwigidi . 
Ngeletshedzo idzi dzo itelwa vhone . 
Vhagudi vha tea u vhala tshakha dzo fhambanaho dza maṅwalwa hu tshi katelwa maṅwalwa a fikishini na a si fikishini a fhano Afrika Tshipembe na a dzitshakhatshakha  . 
Mushumo wa ndinganyahuvhili nga u peta bambiri zwo itwaho kha Themo ya 2 zwi tea u thusa vhagudi u wana mutalo wa ndinganyahuvhili kha nyolo ya zwithu zwa dzhomeṱiri na zwi si zwa dzhomeṱiri . 
Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo  . 
Kha vha dalele Muhasho wa Vhuendi wa Vunḓu . 
Zwine zwa vha zwone ndila i re hone ya u vhambedza mihumbulo ndi u ita thodisiso kha u fana vhukati ha sisiteme ya mita ya Mathosa na Anglo-Saxon na vhudifhinduleli vhu wanalaho kha mita  . 
Naa Dzina a Fhethu hune Bindu a vha hone ndi mini ? 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha Nyanḓadzamafhungo ya Afrika Tshipembe u dzhenela muṱaṱisano wa Pfufho dza SADC dza Nyanḓadzamafhungo 2015 . 
Pulane ya mushumo wa phambano ya vhathu i ṱoḓa mafhungo manzhi na kutshimbidzele kwo humbulwaho zwavhuḓi  . 
Avho vhane vha ita zwithu ezwi a hu na zwine vha ita nga nnḓani ha u fhungudza vhathu vha havho  . 
Theo ya milayo kha vhuṅwe vhulangi i ṱoḓa mvelelo dza ndingo uri dzi ḓivhadzwe kha mapholisa kana vhaofisiri vha khothe  . 
Nga u hana u tendela Thorpe a tshi a dzudza vhukwamani uvhu nga u tikedza na u swikelela lwo fhelelaho ofisi yawe zwi ḓo tshinya vhushaka uvho , zwi ḓo tshinya vhumatshelo hawe na uri zwo vha zwi tshi khou tsitsela tshiimo tshawe fhasi  . 
U limuwa uri musi u phaḓaladzwa ha vhulaedzwa ha vha hu tshi wanalesa kha muvhuso wapo wone une , hu si uri muvhuso wapo hu shumela vhadzulapo vhawo , uri zwine zwa ḓo bveledzwa kha vhadzulapo zwi ḓo vha zwiṱuku  . 
GCIS a i na vhuḓifhinduleli kana u hwala muhwalo lwo livhaho kana lu songo livha , nga nḓila iṅwe na iṅwe kha zwi re ngomu , tshumiso kana u sa kona u shumisa kana u swikelela webusaithi dzi re na vhuṱumani kana vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe kha webusaithi ire na vhuṱumani  . 
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi , Vhaswa , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano ḽa Lushaka na Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa  . 
Vhuhali  . 
O laela vhalanda vhawe uri kha hu vhasiwe mid(i ya Vhangona vhane avha khou tenda u luvha  . 
Zwi nga ḓi katela na tshikepe kana zwikepe zwivhili na u fhira zwi re lwanzheni zwi tshi khou mishumo ine ya tshimbilelana na vhureakhovhe . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzine dza katela u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 200 hu na phindulo dzine dza dzhenisa zwiṱahe . 
Muvhuso u ḓo sedzesa kha vhudzheneleli vhu fanaho na uho , musi ri tshi ramba vhaswa uri vha shumisane na rine kha u isa Afurika Tshipembe phanḓa . 
Vha vha ṱalutshedze zwavhuḓi uri arali vha vhuya vha ṱanganedza muṱangano vha lavhelelwa uri vha u dzhenele  . 
Machakela ho pfuka na ndavhelelo dzanga  . 
Komiti dza Wadi dzi thomiwa nga thasululo ya khoro  . 
Ri khou ṱoḓa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na ikonomi ya thekhinoḽodzhi ya ntha yo bvelelaho kha zwa mutakalo , ha shumiswa mishonga ya rimouthu na dzirobotho khathihi na u thoma u shuma ha NHI  . 
Vhagudi vha tea u vhala tshakha dzo fhambanaho dza maṅwalwa hu tshi katelwa maṅwalwa a fikishini na a si fikishini a fhano Afrika Tshipembe na a dzitshakhatshakha . 
Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza , vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa . 
Musi vhuḓilangi ho swikelelwa , vharangaphanḓa avha vho ḓo ḓiimisela u khwaṱhisedza uri mirafho i no khou dzhena ya MaAfrika a vha nga ḓo tambula thambulo i fanaho  . 
Iyi ndi mishumo i kungaho midia nga maanḓa na u ṱoḓa tshumisano kha madavhi a Muvhuso hu u itela uri i langee zwavhuḓi . 
Maime a foromane kha dzangano a nga vha e a vhuhali kana vhukonani , zwi tshi bva kha tshenzhelo yawe ya kale navho  . 
I isa phanḓa na u ri khwaṱhisa uri ri kandele phanḓa nahone ro sedza ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
Izwi ndi ndovhololo ya vhumalo ya ṅwaha ya pulane dza nḓowetshumo dza muvhuso dzi tevhekanaho dzine dza khou fhaṱa kha zwo swikelelwaho , mbanḓe dza mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza ndovhololo yo fhiraho . 
Mugaganyagwama muṅwe na muṅwe u tea u vha na sia ḽa tshinyalelo na ḽa mbuelo  . 
Kha vha dzhie phindulo u bva kha zwigwada  . 
Vhupo hu na mafhungo a tshikafhadzo ya mufhe u bva tsha kale hu ḓo shumiwa u khwinisa khwaḽithi ya mufhe  . 
Nga maanḓesa , ri humbela vhaiti vha mbilo dza mavu uri vha dzhie mavu u fhirisa u dzhia tshelede  . 
Vhulwadze ha Mamudi ha Baiphoḽa ndi mini ? 
Vhaimeli avha vha tea u topolwa hu na tshumisano na masipala wapo na tshiṱiriki ho sedza maitele o topoliwaho  . 
Ro ṱuṱuwedza vhalangi na vharangaphanḓa vha vhashumi vho dzudzanaho vho ḓikumedzela u ita nyambedzano sa nḓila ya u tandulula phambano dzavho . 
U kuvhanganya mangwende a R5 Vhana vha kuvhanganya mangwende a R5  . 
Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe  . 
Musi ndi tshi kha ḓi aluwa ndo vha ndi tshi lisa nngu na mbudzi dza hashu . 
Nga u pfufhifhadza ; Vhufhura vhu vha fhedzela tshelede ! 
Mimasipala itea u langula ndaulo yadzo , maitele a kupulanele na mugaganyagwama nga nḓila i dzhielaho nṱha ṱhoḓea dza mutheo dza tshitshavha  . 
Mushumo wa ndeme wa vhakantseḽara ndi wa u ṱola kushumele kwa masipala u ya nga ha zwibveledzwa zwa ndeme  . 
U ṅwala tshirendo tshi re na raimi nga tshilimo . 
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe a vha koni u bvisa Ṱhanziela dza Apostille - ṱhanziela dza Khaṱhisedzo fhedzi  . 
Vha elelwe uri mugaganyagwama u nga tea u vha na zwidodombedzwa zwinzhi kana zwiṱuku zwi tshi bva kha uri u khou itelwa nnyi  . 
Vhagudi vha vhala mushumo yavho ye vha ṅwala vho tshintshana sa mushumo wa nga murahu ha u ṅwala . 
Muthu muṅwe na muṅwe kha zwa tsengo hu tshi tevhedzwa uno Mulayo a nga imelelwa nga ramulayo . 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa lungana ? 
Thendelano ya tshoṱhe i bvaho kha therisano idzo i ṱoḓa thandululo dza vhukuma dzine dza vhuedza tshitshavha na masia a kwameaho thwii a wanwa  . 
Bodo ya Paroli i kha ḓi dededzwa nga miṅwe milayo ine ya tshimbilelana na paroli . 
U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo , ndi uri , mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi , nga mveledziso na mulayo wo teaho  . 
I tevhelaho i ḓo , arali zwo tea , ita khumbelo uri ndulamiso na nzudzanyo zwi itwe  . 
Hu tshi vha na dimokirasi nga 1994 , musi mavothi a Phalamennde a tshi vulea kha Maafurika Tshipembe , mushumo wa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo vha u pembelela lushaka lwashu , hu na vhushelamulenzhe nga vhathu hu tshi khou engedza kha mishumo ya vhuṱambo ha Muvhuso  . 
Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo . 
Ndi wana hani mushonga wanga wo themendelwaho wa chronic ? 
U buletshedza muthu na u humbela vhagudi uri vha topole onoyo muthu . 
U sedzulusa tshifhinga tsha zwino tsha khou , tshifhinga tsho fhelaho tsha khou na tshifhinga tshi ḓaho tsha khou . 
Thendelo yo itwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe i tea u sainwa phanḓa ha muofisiri wa tshumelo ya vhuimeli ya Afrika Tshipembe nahone i khwathisedzwa ngae , kana nga muhaṱuli , madzhisi ṱira ṱa , muofisiri wa mulalo , kana wa tshitshavha wa shango ḽene ḽo  . 
Kha vha ṱalutshedze uri kuitele kwa CBP ku ṱoḓa mveledziso ya wadi sa izwi pulane ya wadi tshi tshishumiswa tsha u vhona zwauri mihumbulo ya vhadzulapo na zwithu zwa ndeme zwo dzheniswa kha IDP  . 
Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa , tshi tea u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi  . 
Ni songo vhilaela arali dzi tshi nga vha hone  . 
U ḓivhadzwa mamudi . 
Aya maitele o tea uri a dzheniswe buguni ya milayo ? 
Pfarelo iyi i ḓo swika mafheleloni nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2016 . 
Kha vha humbele dokotela wa phukha uri a ṱole mavu na fentsi nahone a khwaṱhisedze mutakalo wa ṋari . 
Zhendedzi ḽa Small Enterprise Development ( Seda ) Seda ḽi tikedza vhoramabindu vhane vha kha ḓi tou thoma , na hone musi zwi tshi ḓa kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi , i ḓo thusa kha u vhona uri hu na u dzhenelela huhulwane ha mabindu maṱuku na tshumisano kha zwikhala zwa ikonomi zwa 2010 kha masia manzhi a shango nga hune zwa nga konadzea . 
Vhadzheneli vha shuma tsumba dzi re afha fhasi dza uri KPI dzi swikelela hani ṱhoḓea dza mulayo  . 
Kha maḓuvha mavhili o fhiraho , Tshumelo ya Tshitatistiki ya Afrika Tshipembe yo bvisa figara dza kotare yo fhiraho ya 2014 . 
Maano a vhuṱali ane Afrika Tshipembe ḽa ḓo vha yo ḽo sedzesa khao kha BRICS ndi u alusa u ḓadzisa ndeme ya mbambadzo , u kokodza vhabindudzi kha sekithara dza vhubveledzi dza shango na u hudza tshumisano u itela u alusa swikela ndivho dzashu dza mveledziso  . 
Vhone na Magavhelo avho sekhithara dzo vha vha vhe nazwo fhedzi vho lovha vha tshi khou tambula  . 
TSHIPHIRI Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ha bviseli khagala vhudavhidzani hawe hoṱhe na vhatheli , nga nnḓa ha musi o tendelwa nga mutheli  . 
Mbofholowo na demokirasi zwo vulela tshikhala tshitshavha tshi shumaho na nyanḓadzamafhungo yo vhofholowaho . 
U ita phetheni dzavho dza a nomboro . 
Arali Madzhisiṱaraṱa o fushea uri Afidaviti yo ṅwaliwa nga muhumbeli i khwaṱhisedza u tambudzwa ho bvelelaho , Madzhisiṱaraṱa u ḓo khwaṱhisedza Ndaela ya Tsireledzo . 
Vha vhasidzana vha gudiswa uri musi vha tshi vha vhafumakadzi vha tea u d(ifarisa hani ngeno vhat ( hannga vhone vha tshi gudiswa uri munna u d(ifarisa hani na pfanelo dzine a fanela u dzi ita mut ( ani  . 
Khabinethe i fhululedza Vho Zolani Tete kha u wana havho tshiphuga tsha tshileme tsha banthamu tsha Dzangano ḽa Ḽifhasi ḽa Mavili  . 
Tshitatamennde tsha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda tshi topola mvelelo dza u guda khulwane dzine dza khou tea u bveledzwa mafheloni a gireidi 9  . 
Mveledziso iyi ya vhuḓi i fanela uri ṱuṱuwedza u shumesa uri ri ise Afrika Tshipembe phanḓa . 
Izwi ndi tshipiḓa tsha muvhuso tsha u engedza nḓowetshumo ya vhubveledzi Afurika Tshipembe , u sika mutheo wa nḓowetshumo ya shango na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea nga nḓila khulwane kha Epping . 
Tshenzhemo ya Afurika Tshipembe ya u ṱangana ha ikonomi dza mashango i katela mbuelo dzine dza farea na vhukonḓi ho engedzeaho  . 
Kha vha rumele mbudziso dza inthaviwu kha dzikhasitama dze dza khantsela kana dze dza fhedza u badela zwikolodo zwadzo  . 
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela , u itela u ḓivha uri tshakha ya tshimela tshine vha khou tshi ṱo ḓela tsireledzo tsho no ḓivhadzwa . 
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho . 
Mashudu u ralo nga u vhona goloi ya Mpho . 
Sa tsumbo , vhathu vha nga si kone u rea khovhe nnzhi lwanzheni , kana khuni nnzhi dzi bvaho dakani  . 
U nekedza mafhungo , zwishumiswa zwa masheleni na zwa kushumele kha u bvela phana zwipotso  . 
Mushumo wazwo ndi u ita uri zwitshavha zwi dzhenelele na uri zwi shumise mitambo kha u tandulula thaidzo dza tshitshavha . 
Vha tea u ita khumbelo ya ṱhanziela ya zwifuwo u bva kha Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo . 
Ri tama vhadzulapo vhoṱhe vhane vha vha na miṅwaha ya nṱha ha 18 uri vha ṅwalisele u voutha kha mafhelo a vhege a u thoma a u ṅwalisa nga dzi 5 na dzi 6 Ṱhafamuhwe 2016 . 
Lwa miṅwaha minzhi , kuhumbulele uku kwo langa na u ṋetshedzela mihumbulo , nyito na u tshila tshoṱhe ha vhathu vhanzhi  . 
Nḓowetshumo ngauralo i na khonadzeo ya nṱhesa u sumbedza kha muṅwe na muṅwe uri yo ḓikumedzela kha vhuḓifari uho nga maipfi na nga nyito  . 
Dziṱhoho dza mashango na muvhuso na vhaimeleli vha muvhuso vha bvaho kha maṅwe mashango vho dzhenelela hovhu vhuṱambo ha vhuṱhogwa  . 
Riimba musi ri madakaloni na zwililoni  . 
Tshikoloni tsha haṋu ho vha na muṱangano nga Mugivhela wo fhiraho . 
Ro dzhiela nṱha khumbelo dzi bvaho kha vhe vha shela mulenzhe kha u tandulula hezwi , uri muvhuso u thivhe madindi badani  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya South African Post Office . 
Naho zwo ralo , musi vhathu vha Afurika Tshipembe vha tshi kuvhangana uri vha imbe Luimbo lwa Lushaka , vha fanela u imba phindulelo ya tshiofisi yo fhelelaho , yeneyo fhedzi  . 
Ri fanela , nga nungo dzoṱhe , u khwaṱhisedza uri vhushaka ha mivhuso vhu nga nḓila ine vhudzuloni ha u thivhela nḓisedzo ya tshumelo , vha a i khwaṱhisa  . 
Ndaulo ya zwa Vhashumi : Muvhigo wa u ingamela shumiswaho kha phindulo  . 
U pfesesa khakhathi dza vengo ḽa vhabvannḓa dzo iteaho a si ndingedzo na luthihi ya u dzi imelela kana u ri dzi vhe mulayoni  . 
U leludza vhutshilowa dovha wa vhulunga tshifhinga  . 
U kovhekana tshokhoḽeithi dza 8 kha khonani 3 uri vhoṱhe vha wane lingana a tshokoḽeithi dzi eḓanaho hu si vhe na zwo salaho . 
I vhonala i tshi nga i khou kandekanya khethekanyo ya 15 ya Ndayotewa I kwamaho pfanelo ya mbofholowo kha zwa luvalo , vhurereli , muhumbulo , lutendo na kuhumbulele . 
U tikedza ṱhaṱhisano dza nnyi na nnyi dza wadi iṅwe na iṅwe dzi no kwama zwiṱirathedzhi zwa IDP nga u tshimbidza nyambedzano malugana na zwiṱirathedzhi khumbelo ine i sa lifhelwe murahu  . 
Mulaedza wa muano wa Batho Pele ndi wa uri khasiṱama dzi ḓa phanḓa nahone zwi fanela u dzula zwo ralo tshifhinga tshoṱhe  . 
U vhonala ha ndivho iyi hu oa maana a u ivha na u iimisela ho khwahaho nga muvhuso , madzangano a si a muvhuso ( NGOs ) , sekhitha ya phuraivete na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza  . 
Tshaka dza e-khomese a mubebi wa ṅwana ane nga fhasi ha ndondolo nahone zwo itwa nga fhasi ndima 16 ; kana u itela dziṅwe tshumelo dzoṱhe dzine vha dzi ṋetshedza  . 
Arali mukolodi a tshi toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu saathu u fhela minwaha ya fumi muthu uyo a nga ita khumbelo ya mvusuludzo . 
Hei Thendelano i vhetshela zwipikwa zwa tshanduko zwa dzikhamphani nṱha . 
Zwiteṅwa zwa ndangulo ndi zwa ndeme , zwiteṅwa zwa ḽevele dza zwikili dzi linganaho  . 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhaṅwe vhathu a vha koni u shumisa tshelede zwavhuḓi . 
Vha dovha vha imela vhuhali ha vhathu vhashu , vha dovha vha ri itela khaedu riṋe roṱhe uri shume nga nḓila dzine dzi sa shandukele kana u shonisa ndavhelelo dza vhathu vhashu  . 
U shumisa gwati ḽa bugu u humbulela uri tshiṱori tshi ḓo fhelisa hani , khathihi na u wana muṱoḓo watsho . 
Mulayo washu wo d(oweleaho a wo ngo bvisela khagala vhud(ifhinduleli ha koporasi  . 
Khophi : Komiti ya Fhethu ha u dzula i ṱuṱuwedza u ṱangana vhukati ha vhulanguli , vhadzulapo , na miṱa yavho  . 
Mutevhe wa milayo i ṱoḓa dzi MP vha tshi bvisela khagala mbuelo dzavho dza masheleni na u ṋea ngeletshedzo kha u ḓibvisa ha dzi MP musi hu na khuḓano ya dzangalelo  . 
Mbekanyamaitele i khwinisa u swikelela kha pfunzo ya khwiṋe nga u ṋetshedza vhuendisi ha vhagudi ho tsireledzeaho , vhu ṱhonifheaho , ho ṱanganelanaho nahone ho khwaṱhaho , nga maanḓa kha tshitshavha tsha mahayani hune khaedu dza vhuedzisi dza kundisa tswikelelo ya pfunzo . 
Vha nga shandukisa khetho yavho ya mbuelo luthihi nga ṅwaha . 
Rekhode ya u bvelela malugana na pfanelo idzi dza ikonomi , matshilisano na mvelele a si yavhuḓi na luthihi  . 
Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka . 
Arali vhaunḓiwa vhavho vhe HIV phosethivi vha dzhia tsheo ya u dzhoina mbekanyamushumo , hu itwa nga vhulondo uri zwi dzule zwi tshidzumbe . 
Fhedzi , zwi a konadzea uri data ine ya anzela u vha na mafhungo a sa ṱaluli iwe muṋe , u fana na mbudziso dza u ṱoḓa kana dziḓiresi dza siaṱari , u vhea mafhungo o raliho kha dziṅwe nyimele  . 
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i ḓo humbela Muhwelelwa ( muthu ane a khou ita vhutshinyi ) uri a songo vha tambudza nga nḓila yo bulwaho kha Afidaviti  . 
Tshiṅwe hafhu , u linga ho ṱanganelaho ha zwiteṅwa zwa luambo zwo fhambanaho hu tea u shumiswa . 
Milayotibe i sa kwamiho mavunḓu ndi iyo i re na vhushaka na mishumo ya lushaka ; u fana na vhupileli , mafhungo a zwa nnḓa na vhulamukanyi  . 
Izwi ndi u itela u vhona uri hu tevhelwa Milayo ya Zwivhumbwa ya Tsireledzo kana tshutshedzo , Milayo ya CITES , Bio-prospecting , Milayo ya Tswikelelo na Vhukovha-Mbuelo na Milayo ya Zwivhumbwa zwi sa Ḓivhei na Zwidinaho . 
GCIS i ḓo shumisa luambo lu sa konḓi kha u engedza vhudavhidzani . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini kha Plein Street u ya CTICC  . 
Khombo dza zwino dza u tambudzwa lwa vhudzekani ha vhafumakadzi , nga maanḓa nga vhareili vha thekhisi dzi a vhilaedza  . 
Khumbelo i tea u itwa nga dzina ḽa senthara yo ṅwaliswaho ya hune phukha ya ḓo vhewa hone . 
Vhukando uhu hu amba tshumiso ya masheleni hu si na thendelo ya tshiofisi zwine zwa nga livha kha u dzhiwa vhukando hu duraho nahone hune ha nga tshinya tshifhinga siani la mulayo ngeno hu tshi nga vha na mbilo u ri hu vhe na ndifhelo dzo vhangwaho nga tshinyalelo dzi tshimbilelanaho na mulandu uyu  . 
Mavu a ndimo a muvhuso ane a sa kolode a a hadzimiswa u itela zwa vhulimi nahone muthu a nga khetha uri u a a renga naa kana hai ( na musi huna mbilo ya mavu aneo )  . 
Mathomoni a ṅwaha ndi zwa ndeme u linga vhagudi kha zwikili zwa u ṅwala . 
Zwauri hu khou ambiwa nga mini muthu u thoma u zwi pfa henefha naho ṱhoho ya tshipitshi i songo bviselwa khagala . 
Mbekanyamaitele dzi re khagala dzapo dza u langa kushumele kwa sisiṱeme dza komiti dza wadi dzo thomiwaho hu si nḓila ya u ṱoḓa u langa mimasipala , hone u itela u ṋea zwidodombedzwa zwi re khagala zwa sisiṱeme na maga zwine zwa ḓo thusa komiti dza wadi u shuma nga nḓila yone i bveledzaho  . 
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso , arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa . 
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
Ho sedzwa u bva kha vhafarisi , ndi lushaka lwa thaidzo na muhwalo zwine mudzulapo muṅwe na muṅwe a nga livhana nazwo musi zwi tshi kombetshedza u isa mbilo zwi tshi vha zwo fanela  . 
Vharengi vha tea u ḓadza mafhungo nga ha mutengo , ndeme na thimbanywa u bva kha vhaṋetshedzi vha thundu na tshumelo  . 
Tshikhala tsha tsivhudzo ya mbadelo kha mbuyelo ya IRP 6 i vho wanala kha siaṱari ḽa thungo  . 
Kha ri ambe Lavhelesani zwifanyiso ni vhudze khonani yaṋu uri ndi ngani ṋotshi dzi na mushumo . 
Tsumbo : Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa kha thero yo nangiwa kha sekele yo fhiraho . 
Fhano Afrika Tshipembe a hu na modeḽe u re tshikalo kha sekhitha ya phabuliki nahone hu ḓo ḓi vha na phambano vhukati ha mimodeḽe i no shumiswa mihashoni yo fhambananaho ya muvhuso  . 
Mazhendedzi a tea u bvisa poswo dza tshipeshala dza CBNRM kha vhuimo ho fhambanaho , na u fha vhugudisi ho teaho na ndambedzo ya hezwi  . 
U dzhiela nzhele dza u thusa u pfeseswa ha mushumoitwa  . 
Khabinethe yo fushea nga mvelaphanḓa yo rekhodwaho kha u shandukisa muhasho . 
Hu ḓo shumiswa thekhiniki iyi nga vhuḓalo kha a Vhuimo ha Vhukati . 
Vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi ya TV Ofisini ya Poso ya tsinisa kana ya poswoni yavho ya tsini kana kha murengisi are na thendelo ya u bveledza ḽaisentsi ya TV . 
Tsitandadi tsha yuniti iyi ndi tsha vhagudi vhane vha shuma kha Komiti ya Wadi kana kha Muvhuso Wapo , hune u wana vhukoni malugana na tshindadadi itshi zwa ḓo engedza tshileme kha mushumo wa muthu  . 
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho  . 
Kha hei themo vhagudi vha ḓo thoma na u vhumba vhushaka vhukati ha nomboro nga u sedza kha ine ya vha khulwane nga nthihi kana mbili , kana nthihi kana mbili ṱhukhu . 
Ndi lini hune mundende wavho wa ḓo khathiwa ? 
Mulangi wa Dzingu u ḓo tendela khumbelo yavho , arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe . 
Kha Gireidi 1 zwikolo zwi ṱuṱuwedzwa u ita u linga ha mutheo kha themo ya u thoma  . 
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha , na u dzhia tsheo ya tshihaḓu , u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana . 
Foramu ya dzitshaka i kuvhanganya vho gudelaho tsireledzo ya zwiporo u mona na ḽifhasi uri vha kovhelane nḓivho , tshenzhemo , ngudo na maitele a nṱhesa a u khwinisa tsireledzo ya zwiporo . 
Kha vha ri vha wane mugudi ane a vha na nomboro malungu i fanaho . 
Masiandaitwa a mulayo uyo a kha ḓi vha na riṋe na zwino  . 
Muphuresidennde wa ngei Pretoria u bva nga dzi 26 u swika nga dzi 27 dza ṅwedzi wa Ḽara 2014 . 
Kuitele kwa dimokirasi ya Afurika Tshipembe a ku ṋetshedzi vhadzulapo u khetha vhaimeli vhavho fhedzi , hone ku tendela hafhu vhadzulapo vha tshi vha na vhupfiwa kha mafhungo a vha kwamaho  . 
Nga tshifhinga tsha u ṋetshedza Tshiṱatamende tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Vhukati wa 2016 , muvhuso washu wo ḓivhadza maṅwe maga o sedzaho kha u ita uri pfunzo ya nṱha i swikelele kha vhunzhi ha matshudeni vha bvaho miṱani ya vha shumaho  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano i sa konḓi hu na thikhedzo ya mugudisi , a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyonesano nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Zwenezwo ṅwana u ṱhogomelwa nga muthu o teaho ane a si vhe mubebi kana muunḓi wa ṅwana  . 
A hu na Muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala . 
Phindulo ya Afrika Tshipembe kha vhulwadze ha HIV na TB zwi amba uri mudzulapo wa Afrika Tshipembe zwazwino u a kona u tshila miṅwaha iyaho kha fumi ine ya vha minzhi i tshi vhambedzwa na zwa 2004  . 
U kopolola na u ṅwala maḽeḓere mavhili nga vhege nga u tou pomba ( a ṅwalwe nga u lingana na u fana )  . 
Nga nnḓa ha izwi , a vha na tshelede ine ya tou vha yavho  . 
Ngona dza u funza dzine dza ita uri vhagudi vha dzhenelele nga u tou vhudzisa na u fhindula mbudziso na u ambedzana wzi ḓo thusa u ita uri vhagudi vha ḓigeḓe kha zwibveledzwa zwa u amba zwa fomaḽa na dzinyito . 
U lwa na tshiimo itshi , Muhasho wa Maḓi na Tshampungane tsho Kunaho u tshi khou shuma na SALGA , CoGTA na mimasipala u ḓo vhea nyiledzo ya kushumisele kwa maḓi ngei Ḓoroboni ya Ekurhuleni , Johannesburg , Tshwane na Mogale . 
Mutshudeni u ḓo , zwenezwo , lavhelelwa u ela arali atikiḽi i tshi fusha ṱhoḓea dziṅwe dza kuṅwalele kwa saithifiki  . 
Khothe dza mahosi na magota , khothe dza Vhokhomishinari na Khothe dza Aphili dza Vhokhomishinari dzo vha dzi khothe dza tshipeshala dza vharema  . 
Muvhigo u dovha wa dzhiela nṱha uri hu na khaedu dzi no konḓisa kha u fhelisa u sa eḓana na khethululo shangoni ḽashu . 
Khumbelo dzi nga dzhia mi ṅ wedzi miraru uya kha ya rathi . 
Mulayo wa lushaka u tea u ṱalutshedza tshaka dzo fhambanaho dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe  . 
Hu khou gaganywa uri komiti iyi i fhe muvhigo kha DG wa DST kha Tshigwada tsha Ikonomi tsha FOSA  . 
Zwihali zwine zwa khou humbulelwa zwa mutshinyalo muhulu , zwine zwa tendisea uri vho zwi kuvhanganya , a zwo ngo waniwa na uri khamusi a zwo ngo vhuya zwa vha hone  . 
Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka i ḓḓo shumisa maanḓḓa ayo na u ita mishumo yayo fhedzi i tshi tevhela dzangalelo ḽa lushaka u ya nga ha Ndima ya 11 ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1996  . 
Maitele a u ṱhoṱhela ha athu vhonala zwa zwino , naho a tshi ḓo ḓivhonadza kha miṅwe mishumo  . 
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri . 
Sa musi ho pfi arali ra sedza kha muṱa , muṱa u shuma mushumo muhulwane wa u fhaṱa u itela u langa vhutshilo ha vhana u ya kha nḓila dza akademi  . 
Khomishini ya Ṱhoḓuluso ya zwa Mulayo yo rangwaho phanḓa nga Muhaṱuli Vho Ian Farlam i khou isa phanḓa na mushumo wayo . 
Khabinethe i livhisa ndiliso kha vhoṱhe vho xelelwaho nga vhafunwa vhavho kha khombo dza zwenezwino ngei Kapa Vhukovhela na Kapa Vhubvaḓuvha  . 
Riṋe , ndi tshi katela na dzangano ḽa vhashumi hafha , ri tea u litsha u tshinya u sika mishumo nga nḓila dzoṱhe  . 
Gondo ḽa u ya kha Tshitshavha tsha mafhungo a si ḽi si na thaidzo dza vhulondo na dzi konḓaho  . 
U vhulunga hu hulu nga themamveledziso hu fanela u sia zwinzhi u fhira zwiṱitshi zwa muḓagasi , zwiporo , madamu na dzibada  . 
A tshi fani na zwiimiswa zwa mutakalo , ngauri hu na tshikhala tsha u nekedza dzisesheni kha vhaswa nga misi  . 
Zhendedzi ḽo vhiga dziṅwe thandela dza 15 dzi re nḓilani , nahone naho muhohano kha maraga wa vhubindudzi u itela ikonomi ine ya khou ṱoṱomowa sa yashu na muṱaṱisano muhulwane , ri na fulufhelo ḽa u nga swikelela thagethe iyi  . 
Thandela nnzhi dza CBNRM dzi kwama vhushaka ha u shumisana . 
Phosiṱara ndi nḓila ya khwinesa ya u vhambedza zwithu zwa ndeme nga nḓila ya u zwi ṅwala kana u zwi gandisa kha mabambiri mahulwane ane a nga tou nambatedziwa fhethu ha nnyi na nnyi  . 
Bodo ya Paroli i kha ḓi dededzwa nga miṅwe milayo ine ya tshimbilelana na paroli  . 
U fana na ICASA , USA i ripota kha Minisia wa Vhudavhidzano  . 
Ri fhululedza Sevens Springboks vhe vha vha Dzigwena dza Sirisi dza Ḽifhasi dza Sevens dza IRB - nahone a ri hagwi dzi Blue Bulls vhe vha kunda kha tshiphuga tsha mafhedziselo tsha Super 14 nga nḓila i takadzaho ! 
Ho tou itwa fhedzi ndingo dzi fhiraho miḽioni ṱhanu dza HIV u bva tshe ha thomiwa fulo ḽa u ita ndingo nga Lambamai ṅwaha wo fhiraho  . 
Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho  . 
Zwi tshi ya kha u isa phanḓa adzhenda ya Afurika na uri Khwinisedzo ya Ndayotewa ya 1986 i shume , Afurika Tshipembe ḽi na tshikhala tsha u vhuelwa u ya nga zwiṱalusi zwo khetheaho sa zwo sumbedzwaho kha tshishumiswa , uri ḽi khethwe kha dzulo ḽa tshoṱhe . 
Kha vha khethe mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tsha vhugudisi . 
U sumbedza nḓivho ya kutshimbidzele kwa nḓisedzo ya tshumelo na ndangulo ya kushumele kwa masipala na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi  . 
Hezwi ndi zwone zwine CBNRM ya amba nga hazwo . 
Sa Khabinethe ya lushaka , ro dzhia tsheo ya uri ri ḓo fanela u alusa ikonomi ya shango , u itela u fhelisa thaidzo dza u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana kha shango  . 
Madzangalelo a miraḓo a tsireledzwa misi yoṱhe nahone ro ḓikumedzela kha u vhea maga a nṱhesa a ndaulo ya mavhusele  . 
Vhagudi vha vhea bola dza tshivhalo tsha bola fhasi ha tshifanyiso tshine tsha elana nadzo . 
Hune tshikalo tsha bafurumu tsha vha tshi hone vhagudi vha nga kona u vhala tshileme tshavho . 
Nga tshenetsho tshifhinga i dovha ya ṋekedza zwinzhi i dovha ya kona u itwa uri i elane na dzangalelo ḽa tshigwada . 
Vha ṱalutshedze nga u pfufhifhadza mbuno dza ndeme dzo haseledziwaho na u bula zwithu zwo itiwaho  . 
Muvhuso u ṱalutshedza zwi elanaho na muvhuso zwine zwa nga a nga shumiswa u nga zwi bveledza musi u tshi vhona zwo tea  . 
Tsha u thoma ndi u vhulunga u khwinisa tshikwama kha mbadelo na dziṅwe nyimele dza tshumelo  . 
Dokhumenthe dzo sethifaiwaho nga Khomishinari wa Muano uri ndi khophi dzone-dzone dza dzone dziṋe dza vhukuma  . 
Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA  . 
Kha sia ḽavhuḓi , mitengo ya tshivhambadzwa yo khwinisea u bva kha u wa hayo nga tshifhinga tshi konḓaho , naho i sa athu tou vhuelela kha ḽevele ye ya vha i zwone phanḓa ha tshifhinga tshi konḓaho  . 
Naa thandela yo topolw a hani nahone nga vhonnyi ? 
Tshifanyiso tsha muhumbulo tshi wanalaho kha tshitanza tsha vhuraru ndi ya rekhodo ya dzangano ḽa tshitshavha  . 
Ndima iyi i sedza thekheniki dza vhudavhidzani dzine dza nga shumiswa u thusa Komiti dza Wadi kha u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha nga nḓila yo ḓalaho  . 
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa zwithu zwa khungedzelo  . 
Tsedzuluso dzo itiwa ngomu muvhusoni nga vhathu vha nnḓa  . 
Musi vho no wana nḓivhadzo muṅwaleli wa khothe ya vhana u ḓo rumela khophi nga poswo yo ṅwaliswaho kha vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo kha aḓirese ye ha gumiwa vha tshi dzula khayo . 
Muhasho wa mveledziso ya mabindu maṱuku wo thomiwa u itela u ṋetshedza thikhedzo yo livhanaho na mabindu maṱuku  . 
Kha Khoro ya ṅwaha nga ṅwaha ya ṅwedzi wo fhiraho wa Phando , Khabinethe ya Lushaka yo imaho ṱhodzini ya sisiteme ya kuvhusele ine ra ḓihudza ngayo , yo sedza uri muṱangano uyo wo vha tshiga tsha u vha vhukati ha vhutshilo ha muvhuso we wa bebwa kha khetho dza lushaka dza 2004  . 
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho nga Tax Exemption Unit dzi ḓo wana nḓivhadzo ya u ṱanganedzwa ha khumbelo i rumelwaho nga computer dza SARS hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa  . 
Izwi zwi ḓo kona uri hu vhe na ndango kha u shumiswa ha ṋama dza vhathu na miṅwe milimo kha mishonga ya sialala . 
CPB dzi ṱuṱuwedza zwitshavha uri dzi ḓe na thasululo nga zwone zwiṋe  . 
Arali vha tshi khou itela muṅwe muthu khumbelo , kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina la onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani yawe  . 
Khabinethe i khoḓa vhatheli vha fhiraho 3,6 miḽioni vho ḓadzaho khumelamurahu dza muthelo u swika zwino , zwi thusaho muvhuso u ṋetshedza tshumelo dzi ṱoḓeyesaho kha u khwinisa matshilo a maAfurika Tshipembe . 
Naa tshifhinga a tshi ngo swika tsha u fhaṱa ḓorobo ntswa yavhuḓi yo tumbulwaho kha thekhinoḽodzhi dza Tshanduko ya Nḓowetshumo ya Vhuṋa ? 
U dudedza ipfi na u imba nyimbo ( nga u imba mazha , u sielisana , u vhidzelela na u fhindula kha nyimbo ) kha tshuni na tshifhinga . 
Arali tshivhalo tsho nangiwaho u bva kha phurofesheni ya maadivokhethi kana maaxende hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 1 e kana f , tshi tshi eḓḓana na tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓḓadziwa , Muphuresidennde u tea u vha vhea arali tshivhalo tsha vhathu vho nangiwaho tshi tshi fhira tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓḓadziwa , Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na phurofesheni yo livhanaho nazwo , u tea u vhea vhanangiwa vho eḓḓanaho u ḓḓadza zwikhala , hu tshi dzhielwa nṱha nḓḓivho ya uri , avho vhane vha ḓḓo vhewa vha vhe vho imelela phurofesheni nga vhuḓḓalo  . 
Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo , mabindu , saintsi , mitambo , vhurereli , vhutsila , mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu  . 
Ndi zwa ndeme uri vha ḓivhe uri kha Khothe ya Mulayo , ndi Madzhisiṱaraṱa fhedzi o tendelwaho u dzhia tsheo ya u vhetshela thungo Ndaela ya Tsireledzo  . 
Izwi zwi ḓo vhona uri Thandela idzi dzi konadzeye kha uya kha zwi tamiwaho nga tshitshavha . 
Ri tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu kha vha Palestina  . 
Nahone ndi a ṱanziela u swika afho matsheloni a ṋamusi uri o dzulela u sumbedzisa uri o vha e na vhuṱanzi ha uri o vha a khou ḓaḓiswa nga muṅwe muthu  . 
Phambano ya zwa ḓivhavhutshilo yashu na yone ndi ya vhuṱhogwa ngauri i tika nḓowetshumo ya vhuendelamashango yashu na u sika mishumo  . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi wa Komiti ya Wadi u pulana muṱangano wo khetheaho nga u ṱavhanya u bveledza pulane ya nyito ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Sankambe na Vho Ndau vha mbo swika mulamboni wo tsaho vhukuma . 
Na uri ndi a tenda uri kha tshiimo itsho , Eskom yo vha yo tea yo ita zwinzhi zwi tshi kwama u ṱuṱuwedza u fhirisa u sokou ṅwalela muvhuso u vha humbela thendelo yavho , vha sa ṋewa thendelo vha a dzula na u dovha u ḓigeḓa  . 
Hu tea u vha na vhushaka vhukati ha bulayo na u pomokwa vhuloi  . 
Ri fanela u sedza kha vhukoni zwibadela na dzikiḽiniki  . 
Kha vha fhedzise thasiki dzi re afho fhasi  . 
Fomo ya khumbelo i fanela u fhelekedzwa nga vhuṱanzi ha mbadelo ya mutengo wa khumbelo . 
Nga maṅwe maipfi , khumbelo iyo I fanela u iswa hu na thendelo yo tou ṅwalwaho nahone I tshi bva kha muhweleli , nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzine muhweleli ndi muthu ane , khothe ya vhona , a sa koni u ita ngauralo  . 
Naa milindi i nga kwama u khwaṱha kana vhudziki ha zwifhaṱo zwa nga tsini kana dzitshumelo ? 
Zwiwo zwi si zwavhui ndi tshithu tshiwe na tshiwe tshi si tsha vhui na tsumbo dzi songo lavhelelwaho , kana vhulwadze ho bveledzwaho nga mushonga kana nga dzilafho ine a khou gudiwa  . 
Muvhuso wa lushaka , nga milayo na nga maṅwe maitele-vho , u fanela u thusa vunḓu u bveledza maanḓa a ndaulo a ṱoḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2  . 
Nyito dza nga murahu ha u thetshelesa dzi hu nga ita uri vhagudi vha fhindule nga ha zwe vha zwi pfa vhe kha u haseledza . 
Kha mulandu wa S v Mashimbye,81muhwelelwa o ita vhukhakhi u ya nga khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo a fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya u kambiwa tshoṱhe . 
Mbekanyamaitele i kumedza khwiniso kha ndaulo ya tshivhumbeo tsha muhanga wa bodo dza vhabetshi na u khwaṱhisa maitele a ndangulo u fhungudza uri u betsha hu sa tambudzwe . 
Kha Gireidi ya 3 hu na u sedza kha u wana ndinganyahuvhili nga u peta bambiri ra wana ndinganyahuvhili ha bambiri ḽo petwaho . 
Kha dziṅwe nyimele , vhana vho hanelwa pfanelo dza u wana pfunzo  . 
A si misi yoṱhe hune zwa konadzea uri Tshikimu kana muṋetshedztshumelo ya ndondolo ya mutakalo wavho a ḓivhe ṱhaṱhuvho kana dzilafho ḽavho musi hu tshi wanala thendelo  . 
Mafhungo o phaḓaladzwa zwavhuḓi nahone ndo nambatedza u bviswa ha mafhungo o teaho u itela u bviswa ha mafhungo  . 
Ndayotewa i dovha hafhu ya vhea zwine Phalamennde ya shumisa zwone na uri miraḓo i khethiwa hani uri i ye Phalamenndeni . 
Mbadelo ya aphiḽi ine ya badelwa musi muhumbeli a tshi ita aphiḽi ya u haniwa ha khumbelo yawe ndi R50 . 
Khomishini i na vhuḓḓilangi , nahone i tea u sa dzhia masia , i tea u shumisa maanḓḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho , u ḓḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu  . 
Mishumo iyo i nga kwama u sedzulusa u vha hone na u sa vha hone ha zwifanyiso zwa muhumbulo , uri ndi zwifanyiso zwa muhumbulo zwifhio zwo nangiwaho nga muṅwali na uri ndi ngani ; tshivhumbeo tsha mafhungo na u ṅwala pharagirafu , kana tshivhumbeo tsha zwirendo , kunangele kwa maipfi , zwiṱuṱwedzi u buḓekanya na tshibveledzwa ; kushumisele kwa zwiga , mubvumo na muvhala ho teaho . 
Kha vha dzulele u amba nga mafhungo oṱhe a mutakalo na dzilafho na dokotela wavho Kha vha dzhiele nṱha izwi zwidodombedzwa , zwo ṋetshedzwaho nga vhathu vha phurofeshinaḽa vho ḓiṅwalisaho vhashu , ndivho ndi ya u vha funza , u davhidzana na u vha ṋea nḓivho fhedzi . 
Khamphani ndi bindu ḽine ḽa shuma nga ndivho ya u bveledza mbuelo kha vhathu vha si gathi . 
Khophorethivi ya zwiḽiwa , sa tsumbo , i nga vhuisa tshipiḓa tsha sapulasi yayo kha miraḓo yayo zwi tshi ya nga ndeme ya zwe muṅwe na muṅwe a renga zwone kha ṅwaha  . 
U ya nga Khomishini , vhashumisi vha ḓo tea u badela mitengo ya zwine zwa rengwa nga zwinzhi kha themamveledziso dza ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu u itela u tsireledza miṱa i shayaho  . 
Kha ri ṅwale Talelani maḓadzisi nga muvhala mutswuku ni tangedzele maṱaluli nga muvhala wa lutombo . 
Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 7 . 
Miṅwe miḓini vha fuwa khovhe na zwiṋoni kana nngu . 
Arali zwo bulwaho zwi khou itea kha vhone kana muṅwe muthu ane vha mu ḓivha , vha nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo  . 
Khabinethe i tamela mashudu matshudeni vhoṱhe zwenezwi vha tshi khou ya u ṅwala milingo yavho ya mafheloni a ṅwaha  . 
Kha vha diimisele u fha maanda manzhi na ndangulo kha vhathu vhane vha shumisa zwishumiswa  . 
Mbingano i tea u itwa huna vhathu vha khou malanaho , ṱhanzi mbili dzine dza vha dzo fara maṅwalo adzo a vhuṋe , na muofisiri wa mbingano  . 
Musi vho no wana vhugudisi na vhutsila zwo teaho , vhashumisi vha zwishumiswa zwa mupo vha tea u vha vhone vhane vha tshimbidza mbekanyamushumo , u ya nga u kona havho  . 
Dzangano ḽa ṱhogomelo ya tshi tshavha tshi ita uri vhaaluwa vha wane ṱhogomelona thikhedzo mahayani avho henefho kha tshitshavha nga nḓila ine zwa nga konadzeo ngayo . 
Dihumbuleleni ni tshi nga kona u vhala mihumbulo yakwo  . 
Khumbelo ya ndangulo , u balanganya na u thuthisa a huna tshine tsha nga imelela u kundelwa hafhu u fhindula ndavhelelo , saizwi dzi mulayoni na u vha dza vhuḓifari havhuḓi  . 
Khethekanyo ndi muvhala mudala , wa ṱaḓa na mutswuku . 
U rumela vhupfiwa havho - Vhupfiwa havho vhu tea u swika kha komiti nga kana hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u vala ḽa vhupfiwa , nahone vhu tea u rumelwa kha Muṅwaleli wa Komiti o teaho  . 
Kha hu shumiswe themphuḽethi iṅwe kha u sedza mafhungo a vhushai na mbeu  . 
Thendelo yo tikwaho nga nivho ya muthu onoyo i fhira u saina fomo ya u fha tendelo nahone a si koniraka , fhedzi i vhumba mutheo wa thendelo ya muthu muwe na muwe wa uri a shele mulenzhe kha u linga hohe  . 
U ṱola kha Themo ya 2 . 
U sedza mushumo na vhuḓifhinduleli ha tshitshava tshapo kha u shuma ha ndangulo ya kushumele na vhuṱumani na IDP  . 
U vhea muvhuso kha vhuimo vhune wa o kona u shumisa e-khomese  . 
Kusedzele kwa Vho Nkosi ndi kwa uri vhathu vha muḓana uyu a vha na matshilisano na u sa dzhiela vhaṅwe nṱha  . 
Hoyu ndi Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ( 3 wa 2000 )  . 
Luṅwalo lwa vhamusanda kana afidaviti  . 
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso . 
U buletshedza na u ṱalutshedza maitele a u dzhenelela kha kuvhusele kwa vhuimo hapo  . 
Minisiṱa wa Gwama na Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka vha a ṱangana u amba nga ha nyanganyelo ya mugaganyagwama . 
Mulayo a u vhei tshikalo kha tshaka dza dzikhophorethivi dzine dza nga redzhisiṱariwa . 
Vhagudi vha vhambedza vhulapfu ha tshifhinga sa u lapfesa kana u pfufhifhesa na u ṱavhanyedza kana u ongolowesa . 
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo  . 
Vhalanguli vha thandela vha nga kona hani u dzula vhe kha tshifhinga tsho tewaho na uri vha vhone uri vha dzula vhe kha tshifhinga ? 
Arali vhashelamulenzhe vha na khophi ya IDP , kha vha vha ṋee minetse miṱanu uri vha bule zwidodombedzwa zwi no bva kha miraḓo na u zwi rekhoda na u topola tshithu tshithihi tsha ndeme kha IDP dzavho  . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa u khou pulana u shumana na maitele ayo nga kha u thomiwa ha buthano ḽa u amba ngaha khethululo ya muvhala na kuambele ku vhaisaho . 
Muhasho wa ndaulo ya tshifhaṱo nga maanḓa u na vhuḓifhinduleli ha u tevhedza zwi elanaho na u tevhedza mulayo Mulayo wa Lushaka u langulaho kha zwifhaṱo  . 
Vhagudi vha tea u ela zwithu zwo zwfhambanaho vha tshi shumisa zwa u ela zwo fhambanaho zwine zwi si vhe zwa fomaḽa . 
Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu , vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga phasisa , ḽa landula kana ḽa livhisa Milayotibe murahu kha Komiti uri hu vhe na u isa phanḓa na therisano . 
Khetho dza u fhedzisela dza vhakhantselara dza masipala dzo farwa nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2006  . 
Batho Pele i bvisela khagala uri mihasho kha ḽeveḽe ya vundu na ya lushaka i fanela u vha na sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele ine ya katela u vhewa ha zwisumbi zwa nḓisedzo ya tshumelo na muelo wa kushumele  . 
Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u ho  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu  . 
U vhala u fhira fumi zwi nga ṱoḓa uri vhagudi vha vhale nga u amba nga murahu ha mudededzi . 
Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzoṱhe dzi a ta komiti dzo ṱanganelaho dzi re na tshivhalo , sa tsumbo Komiti ya u Sedzulusa Ndayotewa . 
Zwitshavha zwi ḓo vha khwine na u ḓo kona u wana , u vha vhaṋe vha ndaka na u i langa nga kha tshiimiswa tsho thomiwaho u itela u shomedza tshitshavha na u kovha vhulangi na ndaulo ya zwiimiswa zwine zwa tikedziwa nga muvhuso  . 
Nḓisedzo ya tshumelo i sa fushi i vhangwa nga ndangulo i si yavhuḓi kana kushumele ku si kwavhuḓi  . 
Nyito nthihi u sumbedza uri vhagudi vha a kona u bvisela khagala mihumbulo yavho nga kha u ṅwala ha vhusiki , tsumbo : u ṅwala tshibveledzwa tsha vhusiki ( kana pharagirafu pfufhi ) kana tshipiḓa tshayo kana mafhungo . 
Tsho , u wana uri vhukuma ndi dzone mbudzi  . 
Nga nnḓa ha zwe ra swikelela , vhushai , tshayandingano na vhushayamishumo zwi kha ḓi vha khaedu khulwanesa  . 
U vha humbela u ṋetshedza mihumbulo phanḓa ha muṱangano zwi ḓo vha kombetshedza u ṱanganyisa mihumbulo yavho na u khwaṱhisa vhuimo havho phanḓa ha musi vha tshi dzhena lufherani lwa muṱangano  . 
Ndivho ya fulo heḽi ndi u takula tsivhudzokha maAfrika Tshipembe uri vha dzhiele nṱha masiandoitwa mavhi a pfudzungule dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana . 
Madzingu a kha vhuḓivhusi kha masia oṱhe a songo tou rumelwa lwo khetheaho nga muvhuso wa feḓerala  . 
Arali mutheo uyu wa fheliswa , a hu vhi na CBNRM  . 
Mbambadzo ya vhathu ndi thaidzo ya ḽifhasi ḽoṱhe nahone ndi zwiṅwe zwa vhuvhambadzi vhu re na mbuelo vhukuma ḽifhasini  . 
Ndivho hu nga ndi ya u humbulela uri vhuloi vhu hone nahone ho ima sa tshiimiswa , na uri vhu a vhaisa vhathu zwine zwa tou vhonala  . 
U ola girafu ya zwifanyiso zwo imelaho vhagudi vhane vha ḓa tshikoloni nga milenzhe , vha ḓaho nga thkhisi , vha ḓaho nga goloi dza vhabebi vhavho , na vha ḓaho nga bisi . 
Zwisumbi zwa zwishumiswa zwi kala uri ndi ndi zwithu-ḓe zwo shumiswaho kha thandela ( kanzhi hezwi zwi vha tshivhalo )  . 
U itela uri hu shumee , ṱhanganelo i amba u ṱanganyisa zwithu zwo fhambanaho : phambano ya zwivhumbeo , ya nyito , ya zwibveledzwa na thero . 
Phukha kana zwibveledzwa zwa phukha zwi nga kona fhedzi u rengiswa mashango ḓavha arali zwi tshi bva fhethu ho tendelwaho uya nga milayo ya mashango kana milayo ya shango ḽi rengaho zwibveledzwa kana phukha idzo . 
Hokwu ndi kuitele kune ra tea u ku tevhela musi ri kati na ndugiselo dza u fara FIFA Confederation Cup nga 2009 na 2010 FIFA Soccer World Cup ine ya ḓo farwa shangoni ḽashu kha maḓuvha a 854 a ḓaho . 
Mulayotibe wa Zwibviswa zwa u tshimbidza thundu ( Tshikwama tsha Ndiliso ya Tshikhafhadzo ya Oiḽi tsha Dzitshaka ) na Mulayotibe wa Ndaulo ya u tshimbidza thundu ( Tshikwama tsha Ndiliso ya Tshikhafhadzo ya Oiḽi tsha Dzitshaka ) dzi na mbetshelo dza u shumisa Phurothokhoḽo ya Dzangano ḽa Zwikepe ḽa dzitshaka ya 1992 u itela u khwinisa Thendelano ya Dzitshaka kha u Thomiwa ha Tshikwama tsha Dzitshaka tsha Tshinyadzo ya Tshikafhadzo ya Oiḽi nga Afurika Tshipembe . 
Muhasho wo pfa uri u tea u leludza mafhungo , hu tshi tevhelwa u ḓala he ha vha hone bodarani , na u thusa nga u vhea iṱo kha musudzuluwo wa vhadzulapo  . 
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo . 
Musi ri tshi khou vha khwiṋe kha u topola na u tandulula thaidzo , ri dovha ra vha khwiṋe kha u sika mishumo na u engedza mbuelo  . 
No vha ni tshi zwi ḓivha uri u daha hu vhaisa mivhili yashu ? 
Kha kutshimbidzele uku , matheriala ane a kwamea nga nyimele dza kushumele dzo fhambanaho a itwa ndingo  . 
A vha ngo tea u ḓadza fomo ya u nanga khetho arali vha dzula kha khetho nthihi  . 
Mabindu a nga ḓisa khumbelo dzi sa fhiri dza rathi nga ṅwaha  . 
Hu ḓ o dzhiwa maga oṱ he a pfadzaho u tsireledza mafhungo a mushumisi . 
A zwiho khagala uri ndi ngani zwi tshi pfala uri tshigwevho tshi hule zwi tshi bva kha uri u pomoka zwo itwa nga nnyi . 
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u pfa , kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe  . 
Phanḓa ha musi Dziminisṱa na Vhathusa-Dziminisṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 . 
Musi yo no pendelwa , mbekanyamaitele iyi i ḓo thomiwa i tshi khou ḓi aluswa nga ṅwaha nga ṅwaha nahone yo sedzesa nga maanḓa kha u thomiwa fhethu hune a hu na tshumela zwazwino . 
Hezwi zwi vhonala kha thodea dza u kovhekanya , ine ya toda zwauri hu vhe na u edana kha zwithu zwo fhambanaho  . 
U ita ndaela kana khumbelo dzi sa konḓi sa tsumbo , ndi nga wana vho penisela ? 
Miṅwe milayo sa , mulayo wa Lushaka wa Mavu na Tshanduko ya Vhuendi u kombetshedza miṅwe mihasho ya sekithara u ṱanganyisa phurogireme na thandela dzavho kha IDP , ngeno miṅwe milayo ya sekithara i sa shumani thwii na mafhungo aya  . 
U ṅwaliswa ha khamphani ho sainwaho na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Close Corporation . 
Tsumbo 2 : Mulanguli u n(etshedza d(uvha ( la u awela kha mirad(o ya tshigwada tshawe tsha vhurereli , fhedzi u hana u n(etshedza min(we mirad(o ya tshigwada tsha vhurereli  . 
Ri khou vhona milayo yo linganyiswaho minzhi ine ya tsireledza vhafumakadzi kha khethululano , u tambudzwa na khakhathi  . 
Vha alusa ndivho yavho na vhutsila ha u langula na u bveledza zwishumiswa na zwitshavha zwavho  . 
Goloi dz khetheaho Masipala , nga maanḓa ya dziḓoroboni na ya tshiṱiriki , i nga tea u vha na goloi dzo khetheaho  . 
Nga nnḓa ha dzirekhodo , dzine dza vhidzwa hafhu sa faela , bugupfarwa i dovha hafhu ya vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha Muofisiri wa Mafhungo na Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo wa GCIS . 
U dzudzanya zwivhumbeo u ya nga ha uri zwi na masia a tswititi naa kana masia a tshipulumbu . 
Ri a kona u zwi vhona musi vhathu vha tshi ri sedza nga ndila iyi  . 
Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo iṅwe na iṅwe nga ha u swikelela phurofaiḽi dzavho , kana vha tama u humbela khophi ya mafhungo avho a vhuṋe vha tea u kwama mulanguli wa webusaithi nga u shumisa vhuṱumani ha u vhigela murahu  . 
Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura , nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga  . 
U vhambadza Afrika Tshipembe na Afrika - ho vha na fulo u bva nga vho 1990 ḽa u alusa Afrika Tshipembe  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo hu na ndivho ya vhushumisamupokana iṅwe ṱhoḓisiso u fanela uri a vhe na thendelo  . 
Zwe Vho-Daswa vha amba ndi ngoho naa ? 
Ndi nga mini tshindulo tsha milinga tsha Lufuno tsho vha tshi tshi lemela ? 
Zwenezwo vha ṱoḓa u dzudzanya zwiṅwe zwithu na u ita zwiṅwe zwithu u itela u shumana na tshiteṅwa itshi  . 
Vhashayaho vha vhafumakadzi , vha kha ḓi dzhiwa sa vhabebi vha vhana , mashango a dovha hafhu a vha a shayaho  . 
Vha tenda uri u shumiswa ha lutendo lwa mvelele sa tshithu tsha u ḓiimelela zwi ḓo fhungudza vhuṱungu ha ndaṱiso nahone zwa ṱuṱuwedza u ḓiimelela nga mvelele  . 
Sa tsumbo , ro engedza u shumisa masheleni kha tsireledzo ya matshilisano na kha mveledziso ya themamveledziso u itela u alusa ikonomi , nga maanḓa nga kha mbekanyamushumo ya u fhaṱa yaTshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya milenzhe tsha FIFA 2010  . 
Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka  . 
Vhureakhovhe ha vhubindudzi ndi vhureakhovhe ha khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi . 
Ndi nga lavhelela thikhedzo ifhio i bvaho kha muvhuso ? 
Hezwi zwi katela HIV na dzi STI u ya kha malwadze ane a kwama zwa u ḓihwala u fana na u lovha ha vhushie , u lovha vho ḓihwala na malwadze ane a fana na fistula  . 
MULAYO UNE WA TEA U TEVHEDZWA Huna milayo ine ya vhudza vhathu zwine vha tea u ita na zwine vha si fanele u ita  . 
Ngauralo u ḓo thola madzangano o vhalaho kana ndaulo dza u thusa kha mushumo uyu  . 
U shumisa luambo u humbula na u ṋea muhumbulo U topola na u ṱalutshedza zwi no fana na zwi sa fani . 
Nḓila ya u thoma ndi ya siala ya u Ethnography , yo sedzaho kha tshivhumbeo na mushumo wa lutendo lwa vhuloi na maitele sa tshipiḓa tsha tshiimiswa tsha matshilisano tsha zwitshavha . 
Ndi khou ya u pfuma ! 
Ndingo dza u thoma dzo itiwaho dzi dzhiiwa sa dzo feilaho ngauri dza vha dzi songo tevhedza zwine zwa fanela u itiwa vhukati ha mirao na vhulanguli sa mvelele dzine dzo ahedza ndangulo kwayo na zwikili , zwa ita uri vhubindudzi vhu vhe ha maimo a fhasi  . 
Thalutshedzo pfufhi ya zwine zwa ambiwa nga thodea dzo buliwaho kha khethekanyo ya vhu 36 kha u fhungudza pfanelo dza vhathu  . 
Mbadelo idzo dzi kalwa hu si nga mathemo a ikonomi fhedzi ( mitengo ya nṱha na zwikhala zwo xelaho ) , fhedzi na kha mihwalo yo engedzeaho kha vharengi na mabindu u fana , na u pfuka hu re kha nyelelo yo vuleaho ya mafhungo  . 
Ndi ngafhi hune ra ṱoḓa u ya hone ? 
Kha vha ṋetshedze pulane kha masipala  . 
Vhulamukanyi vhu ṱoḓa u sedza phanḓa kha tshifhinga u itela u wana zwiimiswa na mbekanyamaitele dzi re dzone  . 
Muoditha-Dzhenerala u tea u oditha na u ṋea muvhigo malugana na mbalelano , zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama zwa- ( a ) mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vunḓu khathihi na ndaulo dza hone ; ( b ) mimasipala yoṱhe ; na ( c ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbalelano zwine zwa ṱoḓiwa uri zwi odithiwe nga Muoditha-Dzhenerala nga mulayo wa lushaka na wa vunḓu  . 
Ndi ḓo tenda ezwo  . 
Mimasipala yothe i na Integrated Development Plans ( dziIDP)-pulane dza u bveledza vhupo ha henefho  . 
A ri na vhuḓifhinduleli ha u tendela vhuthomi uho nahone arali ro vhuya ra vhudziswa nga ha vhuimo hashu , ri tea u hanedza ro khwaṱha u bviswa ha phemithi kha u thomiwa ha vhufuwaphukha vhuṅwe na vhuṅwe  . 
Tshitshavha tsho ḓitika nga vhashumi kha madzangano u ṋetshedza zwibveledzwa na tshumelo  . 
Vha dovha hafhu vha vhea milayo ya ndangulo i bvelaho phanda ya zwishumiswa zwa mupo . 
Mbekanyamaitele dzo sedzaho thaidzo sa tsumbo , mbekanyamushumo dza zwidzidzivhadzi na zwikambi na mbekanyamushumo ya AIDS  . 
Thendelo ya mulondoti arali vhushumisamupo i kha ḽiga ḽa mbambadzo , u ita nyambedzano na u khunyeledza thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Vhadededzi vha tea u vha na vhuḓifhinduleli kha vhagudi , vhabebi na sisiteme ya pfunzo na tshitshavha u hula he tsha ita kha u asesa vhagudi vhavho  . 
Vhurereli ndi mini ? 
I dovha ya sedza kha u alusa nyambo dzo fhambanaho na u vhona uri vhudavhidzani ndi vhu pfadzaho ha dovha ha shuma vhukati ha muvhuso na lushaka u ya nga ṱhoḓea khulwane dza Mulayo na Ndayotewa  . 
U Sedza Tshiambi 2  . 
Hu ḓo shumiswa diphosithi yo ṱanganywaho na akhaunthu yavho ine ya ḓo dovha ya shumiswa u vha rumela biḽi mafheloni a ṅwedzi . 
Ndi zwi fhio zwi fhambanaho na zwa Themo ya 2 Vhagudi vha tevhekanya na u vhambedza nomboro u swika kha 500 na u bvela phanḓa u shumisa tshivhumbeo tsho pfufhifhadzwaho u ṅwala nomboro thevhekani . 
Khethekanyo ya vhea Mulayoni i ḓo bvisa nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe a u bvalwa ha ofisi musi hu si holodei . 
Dzinn ḓu wa Vunḓu  . 
Kha hu shumiswe nyito dza kiḽasini dzine dza elana na tshivhumbeo tsha luambo lune lwa khou shumiswa , tsumbo , tshifhinga tsho fhelaho na maanea a u anetshela na u ṅwala muvhigo ; mamudi a thendelo na maanea a u vhuisa muhumbulo . 
Fhedzi a hu na u fushea  . 
Kha maipfi avho a u ṱanganedza , vho livhuwa ṱhoho dzoṱhe dza mashango na miraḓo ya vhurumelwa kha u ṱanganedza thambo ya khuvhangano na u vha tamela therisano dzi bvelelaho  . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Minerala na Fulufulu wo vha u tshi wana vhathu vha yaho mishumoni vho rwa muduba wa urenga magwinya ayo  . 
Maitele a u amba a fomaḽa a ḓo dzulela u dzhenisa maga mararu u bulwaho afho nṱha . 
Mbuelo dzi bvaho kha CBNRM dzi nga si tandulule dzithaidzo dzothe kha tshitshavha  . 
Vha thoma u ṱoḓa u ḓivha nga ha zwine zwa khou bvelela kha vhutshilo hawe  . 
Vhone , muṱa wavho na dokotela vha ḓo fanela u shumisana kha u dzudzanya dzilafho ḽavho  . 
Tshumelo dzashu dzi ya phanḓa na u fhirisa u sokou ḓisa tshumelo kha vhathu avho  . 
Yo lambedzwaho nga GTZ  . 
Vha muthu wa ndeme vhukuma kha u langa asima yavho . 
Tshigwada tshine tsha vha na vhukoni , tshine tsha vha na vhukoni ha zwa saintsi na thekhinolodzhi , tshi ita thandela dzi kwamaho zwa u thivhela vhutshinyi  . 
Ndivho 19 . 
Zwi ḓo dovha zwa thusa u ita uri miraḓo yayo i tevhedze mulayo , na u ita uri vha pfesese uri vha sa ita nga u ralo zwi nga thuthisa u ṅwaliswa na u shuma havho sa dokotela ḽa mutakalo  . 
Arali khumbelo i tshi khou itwa ho imelwa muṅwe , muhumbeli u tea u ṋetshedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa e khaho , vhu fushaho DIO . 
Zwi tshi kwama u ṱalulwa hu songo u vhambedza uri nyambo dzo fhambanaho dzi amba nga ha matheme hani kha masia a u guda o fhambanaho , na fhaṱa thumo u thusa kha u tandulula thaidzo  . 
Arali vhagudi vho fhiwa ṱhalutshedzo fhedzi ya tshithu vha so ngo thoma vha tshi vhona kana u tshi fara , zwi a konḓa vhukuma u pfesesa mbonalo ya tshithu tshoṱhe tsho fhelela . 
Ri tea u swikela zwipikwa zwashu zwa mishumo , pfunzo na vhugudisi  . 
Avho vhane vha ḓivha nga ha tshiteṅwa tsha vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo kha ḽa Afrika Tshipembe vha nga tama u pfuka itshi tshipiḓa vha tou ya kha Tsumbanḓila dzone dziṋe  . 
Theḽevishini ya sethalaithi i hasha u bva kha sethaḽaithi ya tshikhalani ine vha i ṱanganedza nga kha dishi ya sathalaithi yo rwelwaho kha nnḓu yavho . 
Sandra vha fhedza vho funana  . 
Phanḓa ha kereke hu na mafhande a T , ane na fanela u tevhela tshiṱaraṱa tsha Sadama . 
U fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho a zwi kwami mulevho ufhio na ufhio wo bviswaho nga fhasi ha khethekanyo ya 2373 ya Ndayotewa yo fhiraho nahone mulevho ufhio na ufhio wo raloho u ḓo isa phanḓa na u shuma , hu tshi tevhedzwa- a khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio ; na b u yelana na Ndayotewa ntswa . 
Izwi zwi tikedza u vhekanya zwithu u ya nga u fhirana kha zwine zwa sa lingane zwa dovha zwa vhaisa vhafumakadzi  . 
Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Shango wa Mafhelelo wa Ḽiga 3 nga ha u Thomiwa ha Dzangano ḽa Nyanḓano ya Ikonomi na Mveledziso ḽa Afrika Tshipembe ( OECD ) ( Buthano la u lwa na Tshanḓanguvhoni )  . 
Zwenezwo , ndi a ṱuṱuwedza ngona dzine dza khou ṱanganedzwa nga tshikolo itshi  . 
Shedulu ya mvelaphanḓa yo tea u katela mafhungo a tevhelaho : s Dzina ḽa tshikolo na tshiṱemmbe ; s Mutevhe wa vhagudi kha gireidi iṅwe na iṅwe ; s Khoudu ya mvelaphanḓa kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe sisiteme ya khoudu ya lushaka ; s Dzikhoudu dza mvelaphanḓa kha gireidi iṅwe na iṅwe u bvela phanḓa kha iṅwe gireidi kana u dzula kha gireidi yeneyo ; s Mahumbulwa nga khwaṱhisedzo kana masia a thusedzi kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe ; s ḓuvha na tsaino ya ṱhoho ya tshikolo , mudededzi kana muṅwe mugudisi , muofisiri wa muhasho . 
Muthu a songo teaho u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa mikano ifhio kana ifhio kana ṱhoḓea dza mulayo wa lushaka  . 
Musi vhunzhi ha ḽitheretsha hu zwithu zwa u mvumvusa , u takadza , kana nzumbululo , vhaṅwali makone vha bveledza nganea , matambwa na zwirendo ngauri vha na mihumbulo , ngelekanyo na mafhungo , maitele , kuhumbulele na vhutendatenda zwine vha tama u kovhekana na kana u dzumbululela vhane vha ḓo vhala maṅwalwa avho . 
Lu ṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho uri tshitumbu this ḓe muno na u vhidza muhumbeli uri a ṱahe khothe  . 
Bono ḽo ṱalutshedzwa zwiṱuku kha Ndima ya 2  . 
Tsha u fhedza , zwibveledzwa na nzulele ya dziorobo dza mahayani zwi nga nila ine zwa tikedza vhulimi ha vhukuma na zwithu zwi elanaho nazwo sa vhuendelamashango kha zwa vhulimi na u fuwa zwipuka  . 
Naho nganea ya zwinepe zwe ra vhona i sa yi kule lwo linganaho kha u ṋekedza nḓila ya u bvelaphanḓa , zwi nga ambiwa uri tshanduko ya mikhwa i thoma nga ṱhalukanyo na u vhona , sa tsumbo , masiandaitwa na khethululo  . 
U shuma na mbilaelo  . 
WUA i lambedzwa hani ? 
Vha rumelwa afho nga Madzhisi ṱira ṱa arali Khothe ya Vhana yo haṱula uri ṅwana u thoga ndondolo na tsireledzo . 
U kala hoṱhe kha hoṱhe kha Gireidi ya u thoma ndi ha inifomaḽa . 
Pfunzo ya nṱha i fanela u rangaphanḓa tshitshavha kha u bveledza nḓivho ya ḽifhasi u tandulula khaedu dza ḽifhasi , dzi katelaho vhushai , vhushayamushumo , zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe , tshanduko ya kilima , ndangulo ya maḓi , nyambedzano vhukati ha mvelele , fulufulu ḽi vusuludzwaho , mutakalo na pfunzo zwa nnyi na nnyi  . 
Lushaka ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelelo dza khetho dza ḓivhadzwa ngaḽo  . 
Kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi dzi imela zwigwada zwa mihasho ya muvhuso . 
Naa mafhungo kana zwidodombedzwa zwi ṋewa dzikhasiṱama nga luambo lune khasiṱama dza kona u lu pfesesa ? 
Musi tshiolwa tsho no ṱanganedzwa sa tshiswa nahone tsho ṅwaliswa , vha ḓo ṋewa thanziela ya vhuoli  . 
Ndi mishumo ifhio ine muthu uyo a do shuma yone ine ya kwama vhaaluwa na zwone zwi do buliwa kha Ndaulo  . 
Naho vhuḓidini ha u vhulunga maḓi vhu tshi thusa kha u leludza mutsiko kha tshiko tsha maḓi tshire fhasi ha tsho ḓowelelaho tsha khalaṅwaha ya mvula zwo vhigwaho ngei Khapa Vhukovhela na KwaZulu-Natal zwi tou vha vhuṱanzi uri hu na zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa kha u vhulunga maḓi . 
Mirado ya fhasisa ine ya do vhumba phanele ndi miraru hone ya nthesa I ya rathi  . 
U shela mulenzhe ho itwaho nga vhafumakadzi vha tshi lwela u tsikeledzwa na khethululo khathihi na zwo swikelelwaho nga vhafumakadzi fhasi ha demokirasi zwi ḓo sumbedzwa . 
Ri fanela u thusedza u itela u thivhela mutakalo u si wavhuḓi na malwadze , hu tshi katelwa na u topola thaidzo hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga na u ṱuṱuwedza vhathu vhashu u ḓowela vhutshilo ha mutakalo  . 
U sika maipfi u bva kha mararu u ya kha maṋa a tshi shumisa mibvumo ye a guda . 
Tshelede ya ndindakhombo i wanala musi ho bvelela mini ? 
Arali khuḓano malugana na phambano I sa nga koni u tandululwa nga khothe , mulayo wa lushaka u ḓo langa mulayo wa vunḓu kana ndayotewa ya vunḓu . 
Zwiitisi zwa phambano idzi , kana u tou vha khagala u sa lingana ha kufarelwe , kwe a no ku ṋekedzwa  . 
Vhafumakadzi vha fanela u kona u swikela zwithu zwine zwa ḓo vha ṋea maanda , u fana na vhupfumbudzi , khadzimo ya tshelede , maanḓa a u saina malugana na rennda dzinnḓu na vhuimeli kha zwiimiswa zwa zwa polotiki  . 
Thendelo ya u kuvhanganywa na u kaṋa i nga ḓi dovha ya ṱoḓea i no bva kha vhalanguli vha vunḓu vho fanelaho  . 
Vhabebi kana mashaka vhane vha ḓidzhenisa kha tshimbevha kana u thusa na u tikedza Ukuthwala kha vhana vha vhasidzana vha vha vha tshi khou ita vhukhakhi ha u tambudza vhana lwa vhudzekani . 
Tshithu tshi takadzaho ndi tsha uri vhunzhi ha mashango a khou linga nga maanda u shandukisa tshiimo itshi  . 
Fhedziha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa U thetshelesa na U amba u bva kha Gireidi ya 7 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo ya tshikalo tsha zwikili zwa u vhala na u ṅwala . 
Zwi a ṱuṱuwedza uri tshivhalo itshi tshine tsha khou aluwa tsho no vha fhasi ha ndangulo sa izwo mbekanyamushumo dzi tshi vho shuma zwavhuḓi . 
Ri ḓo vha ro kundelwa kha ndingo dzashu dza u ṱoḓa u vhofholola vhafumakadzi arali ra kundelwa u ḓivha khaedu idzi na u lwa na vhapfuki vha mulayo vhane vha vha vhanna  . 
Zwi tshi bva kha ndivho ya vhalavhelesi , komiti i ḓo humbela ṱhalutshedzo u bva kha davhi ḽa Muvhuso kana ya ḽi dalela u itela u wana mawanwa a ngoho  . 
Khoro i kunguwedza kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe , u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo , Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo , kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela , u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001 . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lu bvaho kha mutholi wavho lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi tea u ṋewa phasipoto ya tshiofisi  . 
Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara ya vhuendi na mazhendedzi a mulayo uri vha shumisane kha u fhelisa khakhathi idzi dza thekhisini  . 
Izwi zwi thusa Afrika Tshipembe u swikelela zwipikwa zwaḽo zwa dzitshakhatshakha , zwa dzingu na lushaka , zwi hulusa Mulevho wa Durban na Mbekanyamushumo ya Mashumele yo tendelanwaho nga UN ngei Muṱanganoni wa Ḽifhasi wa u lwa na Tshiṱalula nga 2001 . 
Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha ya Phalamennde i ṋetshedza nyendo dza mahala dza Phalamennde khathihi na tshifhinga tsha uri tshitshavha tshi lavhelese khanedzano u bva kha gaḽari dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Komiti dza wadi ndi furemiweke dzo dzudzanywaho dza u shela mulenzhe , khathihi na u vha madzangano a vhadzhiamikovhe , nahone dzi tea u imelwa kha Foramu ya Vhuimeli ya IDP na kha thimu dza u shuma dza IDP  . 
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu , vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho  . 
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha mashotha , musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsamula , na fema muya we vha u atsamula kana u u hoṱola , na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u monaho hanefho vha nga kha ḓi kavhiwa  . 
Vhalanguli kana vhahulwane vha muhasho na vhone vha tea u dzulela u di vhudzisa u ri mishumo i itwaho afho kha muhasho wavho I khou shela mulenzhe naa kha u netshedza thodea dza tshumelo yo lavhelelwaho u ri i do bva kha tshiimiswa tshavho naa  . 
Rasaintsi wa Amerika wa muvhuso J. 
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa , kha mubebi a londotaho ṅwana uyo  . 
Mafhungotsivhhudzi aya a tea uri u ṅwalwe na u ṱanelwa zwitshavha e kha phosiṱara  . 
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17 . 
Izwi ndi zwidodombedzwa nga ha mufu zwine zwa katela ḓivhazwakale yawe na zwoṱhe zwa ndeme zwi mu kwamaho . 
Ndi ngazwo hu tshi tea u shumiswa ngona dzo fhambanaho u itela u ṋea vhagudi tshifhinga tsha u sumbedza vhukoni havho ho fhelelaho  . 
Haya Man(walo a Vhun(e a fanela u tevhelwa nga u t ( avhanya  . 
Syndrome Xndi mini ? 
Bono ii ndi a tshifhinga tshilapfu ine a o bveledza zwinzhi zwiswa kha sentshari iyi , zwo fhambanaho nahone zwa maimo a nha hu tshi vhambedzwa na vhulimi vhune ha vha hone zwino  . 
Musi i tshi vhea mikano Bodo i ḓo dzhiela nṱha zwithu zwo fhambanaho hu tshi katelwa u vha hone ha masheleni kha vhupo , u ṱanganyisa khethekanyo dza mirafho na u livhanyiswa na khethekanyo dza masipala musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u topola mukano wa masipala wapo  . 
Musidzana wa musiwana a tshi dzhena vhan(weni hu pfi u khou imbelwa ngeno wa mukololo a tshi tou tamba  . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela uri fhethu ha ndaulo hu tea u thomiwa na uri mutheo wa vhukuma wa mulayo u thome u shuma . 
Hezwi zwi amba uri kha sekele ya vhege ya maḓuvha maṱanu , Nḓivho Thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha zwi ḓo funzwa lwa iri mbili nga vhege , Vhutsila lwa iri mbili , Pfunzo ya Nyonyoloso lwa iri mbili kha Gireidi ya Ṱ u swika 2 , ngeno kha Gireidi ya 3 , Nḓivho thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha zwi tshi ḓo funzwa lwa iri tharu nga vhege , Vhutsila lwa iri mbili na Pfunzo ya Nyonyoloso lwa iri mbili  . 
Ri dovha hafhu ra elelwa Mme wa Afrika , Vho Miriam Makeba , vho itaho ḓivhazwakale musi vha tshi amba kha Yuno nga ṅwaha wa 1963 , vha tshi ita khumbelo ya u lwisana na muvhuso wa tshiṱalula  . 
U ṱuṱuwedza vhubvelakhagala u khwinisa vhuḓifhinduleli ha u shumisa ndangulo ya zwa masheleni i shumaho  . 
Close corporation ndi mukhwa u leluwaho wa u ita bindu u fhira u vha na khamphani . 
Vhudavhidzani vhukati ha rakhonṱhiraka , Komiti ya Wadi na tshitshavha a vhu fushi  . 
Ro sumbedzisa kha ndima yo fhiraho lushaka lwa mafhungo a ndeme na uri a nga wanala hani arali a songo dzula e hone  . 
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo ( Fomo 1 ) vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD . 
Arali ḽiṅwalo ḽavho ḽo lapfa , kha vha katele na manweledzo a mbuno khulwane na themendelo  . 
Nga u angaredza , ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga  . 
Sa tsumbo , arali vha tshi dzula Pretoria North vha tshi khou ṱoḓa dokotela wa maṋo , vha tou rumela SMS nga nḓila hei : Nomboro ya vhuraḓo , Dentist , Pretoria North . 
Pangani zwigeriwa zwaṋu henefha uri zwi si xele . 
Izwi zwi khou shumiwa . 
Yo vha i tshi nga i nga na  . 
Thebulu i tevhelaho i ṋea manweledzo a vhadzheneli , mishumo yavho na vhushaka na Komiti dza Wadi  . 
Kha vha lingedze nthihi ya Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nd(ila  . 
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tewa u iswa phanḓḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa  . 
U vala - hezwi ndi zwa ndeme kha maitele a mbuedzano nahone muvhuedzanyi u tea u khwaṱhisedza uri thendelano yo rekhodiwa u ya nga u fushea hu re na u sainiwa nga vhoṱhe  . 
Vha ambara bokhathi dzi no fana  . 
Iyi tshubu I vhidzwa ephidimisi , ine ya kuvhanganya na u fara vhunna  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u bviswa ha muvhigo wa tshigwada tsha mushumo tsha minisita tsho nangwaho nga Minisita Vho Angie Motshekga u ṱoḓisisa mavharivhari a u rengiswa ha zwikhala zwa mishumo zwa vhadededzi nga mirado ya madzangano a vhadededzi na vhaofisiri vha muhasho ngei mihashoni ya pfunzo ya mavunḓu . 
Kha vha ite zwauri vhathu vha divhe zwine muvhuso wa khou ita zwone kha CBNRM . 
Mawela u a farwa a gwevhiwa  . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka ndi muṱangano wa tshiofisi wa Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde , hune Nnḓu iyi ya Phalamennde ya ḓithoma  . 
Maṱeleṱele a Musuku : Khaphu ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA Khaphu i funwaho ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA yo oliwa nga 1974 . 
Nḓowetshumo ya migodi a i koni u isa phanḓa na u lozwa vhutshilo nga phimo yo kalulaho nga u rali  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe I na maanḓa , sa zwine ya laulwa nga mulayo wa lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a- a u ita ṱhoḓisiso na u ṋea muvhigo malugana na u tevhelwa ha pfanelo dza vhuthu ; b u dzhia vhukando ha u wana nḓila ya u khakhulula he pfanelo dza vhuthu dza pfukhwa ; c u ita ṱhoḓisiso na ; d u funza  . 
RI KHOU U LIVHUWA U ḒADZA HAVHO FOMO HEYI . 
U fhaṱa luhura na khura . 
Tsumbedzo a sa sheledze ngadeni  . 
Idzi dzi vhonala sa mbudziso dzi elanaho na ḓivhazwakale , mvelele na nyimele dzo khetheaho dza vhapo vhaṅwe na vhaṅwe vha sa tendeli thasululo dzi katelaho vhoṱhe  . 
U shaya mushumo zwi vhonala kha zwigwada zwinzhi zwa vhaswa , u bva kha vha maṱiriki u ya kha vhatelwadigirii vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha  . 
Ndi musidzana wa lunako  . 
Hu tshi sedzwa tshiimo tshi si tshavhudi tsha tsireledzo ya ndaka ya vhuluvhi , ndi zwa ndeme u fhungudza zwikhukhulisi zwi itelwaho zwiimiswa musi zwi toda u wana vhutodisisi vhulambedzwaho nga  . 
Khabinethe yo dzhiela nzhele na u vhilaedzwa nga tshivhalo tshine tsha khou engedzea tsha khombo ya khakhathi ya dzithekhisini dzi re kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango . 
Kha vha tsireledze muvhili wavho nga u ambara zwiambaro zwo teaho zwa tsireledzo tshifhinga tshoṱhe,zwa ṱhoho , zwanḓa , muvhili na milenzhe , nz  . 
Vhathu vhane vha ṱo ḓa dzinn ḓu vha nga kwama masipala wapo kana , arali zwo fanela , vha kwama Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka uri vha thusiwe . 
Ndi figara ifhio ya muambo iyi ? 
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva i tea u itwa kha fomo dzo tiwaho . 
U vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha Milayo ya Phalamennde na ya vunḓu 27  . 
Maitele aya a kwama u shumiswa ha pulane nga u ita mishumo i re kha pulane  . 
Mulangi muhulu vha khou do dzhia vhukando vhu no pfadza u vhona uri hu na ngeletshedzano dzi no pfadza vhukati ha ndaulo na mirado na uri a hu na ndingedzo ya u swikela u pfesesana kha zwithu zwe zwa sumbedziswa nga hazwo kha mulayo wa vhu 14 na mirado kana mirado ine ya khou vha imelela kha forum ngeietshedzi  . 
U humbula nga hazwo na u ṅwala mbudziso ntswa dzine wa vha nadzo nga ha ṱhoho . 
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Phophi Rammbud(a ho vuwa phusuphusu vhukati ha vhana vhawe vha tshi lwela vhuhosi  . 
Khumbelo iwe na iwe i nga haniwa arali muhumbeli a songo tevhedza zwohe zwine a tea u tevhedza musi a tshi ita khumbelo yawe , lune a o fhedza o ivhadzwa uri khumbelo yawe yo haniwa nga Mufarisa Muofisiri wa zwa Mafhungo  . 
Khomishini i tenda uri arali maitele a vhaisaho a dzhiiwa hu vhugevhenga , hu fanela u sedzwa uri ndi maitele ane a itwa muthu a na ndivho ya u vhaisa muṅwe muthu ane a tea u lavheleswa . 
Hu na zwiitisi zwinzhi zwine zwa nga shandula zwifhinga zwa thandela  . 
U thivhelwa ha u ita hafhu vhutshinyi hu swikelelwa lwa khwiṋe nga kha ndulamiso na mveledziso zwi tshi vhambedzwa na ndaṱiso na dzilafho  . 
Nga u vhala vha tshi dovholola , Vhaṅwe vha gudiswa vha thoma u ṱalusa maipfi o doweleaho a tshi bva buguni vha vho kona u vhala nga u elela . 
Mutevhe wa u Sia Nnḓa wa Mushonga : Mutevhe wa u sia nnḓa wa GEMS une wa si katele mbadelo ya miṅwe mishonga nga ṅwambo wa mbuno dzo fhambanaho . 
Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki 85 . 
Kushumisele kwa masheleni a muvhuso kwa Mulayotibe wo phurophoziwaho ku ḓo vha nga kha u ṋetshedza dzigaranthii kha vhaadzimisi vha tshigwada tsha vhuraru vho fhambanaho ( third party lenders ) na zwiimiswa zwi no nga sa International Licensing Council na u imela Transnet sa mugarantii a re hone zwino . 
Musi mushumi a tshi thoma u shuma hafhu , vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u vhuyela mushumoni na muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa kha tshikwama tsha ndiliso  . 
MaAfurika Tshipembe vho lwa nga maanḓa nahone tshifhinga tshilapfu vha tshi lwela demokirasi yashu , ngauralo ri tea u ḓibvisa kha mikhwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi vhune ha tshimbilelana na mivutshelano . 
Tshitshavha tshi fanela u kovhekana mbuelo tsho ṱanganelana dzine dza bva kha vhushumisamupo zwi tshi bva kha tshumiso ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala  . 
Mupo wo vha wo ḓala vilinga na u sa dzika u mona na shango ḽoṱhe  . 
Ezwi zwi sia hu na u lengiswa hu songo teaho hune ha vha u kundelwa u tendela vhaunḓiwa uri vha swikele magavhelo a matshilisano  . 
Vha na mushumo wa u khuruṱanya vhashelamulenzhe  . 
U ṅwala tshirendo hu tshi tevhelwa kutshimbilele kwa u ṅwala : u songa mutumba , u pulana , mvetamveto , u dzudzanya na u ṋetshedza . 
Vho tenda uri a hu nga vhi na ṱhanganelo , tshumisano , mushumo kana vhushaka ha zhendedzi hune ha vha hone vhukati havho na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwo bveledzwa nga thendelano iyi kana u shumiswa ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Tsumbo dzi bvelelaho dza vhukoni na vhugudisi dzi khwaṱhisedza ndeme ya u fhaṱa ho ḓisendekaho nga tshenzhelo dza kale na mbuelo dza vhukoni  . 
Sibadela itshi tsha maimo a nṱhandi vhubindudzi kha u limuwa bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na dziSDG dza UN dza ndondolamutakalo ya ḽifhasi . 
Kha nyimele dzoṱhe ri ḓo fara khumbelo dza u swikelela mafhungo kana u shandukisa mafhungo maelana na ṱhoḓea dza mulayo dzo teaho  . 
Vhutsila ha u ranga - Nḓivho ye ya vha i hone musi hu sa athu vha na u tumbulwa ha muhumbulo , kana hu sa athu ḓivhadzwa muhumbulo nga u ḓadza khumbelo ya phathenthi  . 
Mbilo dza zwa mishonga dzi shumiwa na zwenezwo ? 
Minisiṱa vho ri hoyu ṅwedzi muvhuso u ḓo rwela ṱari fulo ḽa miṅwaha miraru ḽo sedzaho kha u fhungudza u kavhiwa ha vhafumakadzi vhaṱuku na u alusa zwikhala zwa ikonomi u itela u vha tsireledza kha vhafunwa vha vhakalaha  . 
Thomani kha tshanḓa tsha monde ni ṅwale nomboro ni tshi tou gannḓisa . 
Ndingo dza ndayotewa dzi imela ṱhoḓea dza u lingana vhukati ha tshishumiswa na vhuyo  . 
U takadza khonani  . 
Makhado o kunda gomane nnzhi a tshi dovha hafhu a thuswa nga iyi ngoma  . 
Lwa dzhenisa mulenzhe muthihi maḓini , lwa tevhedza nga muṅwe , lwa dovha muṅwe . 
Ndi mafhungo mahulwane u vha na vhuṱanzi ha uri sisiteme dza zwa gwama dzi no yelana na u ṱanganedza , u shumisa na u langa masheleni a u sokou ṋetshedza dzi simiwe  . 
Kha vha shumise mvelelo dzo bulwaho nga zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho u fhaṱa tshipikwa  . 
U ṅwala ndi zwa ndeme ngauri zwi itisa uri vhagudi vha humbule nga girama na mupeleṱo . 
Nda lila mbilu yanga i tshi khou vhavha . 
Vhadzulapo vha tea u shumisana na muvhuso kha u u thusa kha mveledziso dzavho  . 
Haya ha vhana ndi fhethu ho ṅwaliswaho sa fhethu ha u ṱhogomela vhana . 
Izwi a si thaidzo lwa tshifhinga nyana  . 
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho , hu vha u fhela ha mafhungo  . 
Fogisi ḽi ḓo ḓivhadza muvhigi wa mulandu uri u tea u ḓa lini khothe . 
U imba na u ita nyito . 
U bvisela khagala zwine wa zwi vhenga na zwine vha zwi funa kha thero . 
Kha vha ṅwale pulane ya nyito ya meṱirikisi i si na tshithu  . 
Shumisani maipfi aya a nyito ni tshi fhedzisa mafhungo . 
Ndugiselo dza fhethu dzo itwaho hu na ṱhogomelo hu sa athu thomiwa u shuma i vhonala sa tshitimbwanywa tsha mvelelo  . 
Arali muraḓo kana muṋetshedzatshumelo a sa tevhedza maitele aya , mbilo i nga si badelwe sa PMB . 
Kha vha thome vha ite khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo nga u ḓadza Fomo 6 : Interim Protection Order  . 
QLTC yo thewa kha tshumisano ine ya vha hone na vhafaramikovhe kha mabindu na madzangano a tshitshavha na u fhaṱa vhuṅwe vhushaka ha tshumisano u itela u khwaṱhisedza uri a hu vhi na tshikolo na tshithihi tshine tsha si wane thuso ine tsha i ṱoḓa . 
Mulayo wa Phensheni na Thuso ya Dzilafho  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya zwa badani  . 
Khorokhonanyi ya Nyambedzano dza Vhashumeli vha Muvhuso ndi bodo ine ya langula nyimele dzoṱhe dza tshumelo dzine dza shumiswa kha vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso dzo farelwaho nyambedzano nga nḓila i fanaho . 
U shumisa maitele a u ṅwala U ṱuṱula mihumbulo U ṅwala mvetomveto ya u thoma U ita ndovhololo U dzudzanya U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo dza u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Muvhali u fanela u pfa sia ḽe muṅwali a dzhia . 
Nyammbeula a phaphama nga matsheloni ḽo tsha ḽo tou kelengende , ha mbo vha hone u bebwa ha Murwa ( Musan ) wa u thoma . 
Miṅwe milayo i thusaho u fhindula mbudziso dzi bvaho kha miraḓo ya tshitshavha  . 
Naho zwo ralo , vhathu vhanzhi vha a kombetshedzea u vha kha nyimele idzi dzine dza vha vhea khomboni nga nṱhani ha vhushai na zwiṅwe zwiitisi nahone a vha tei u vhonwa mulandu kha u ḓivhea khomboni uhu  . 
Tshikhala tsha nomboro tshi hula u swika kha 500 . 
U lingiwa ha fomaḽa 2 U ṅwala na vhagudi , tshigwada na u ṅwala a eṱhe U shumisa garaṱa u ṅwala mulaedza sa tsumbo : garaṱa ya u tamela mutakalo wavhuḓi . 
Phuresidennde a thola Khomishinari Vho Richard Sizani sa Mufarisa Mudzulatshidulo . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Company and Intellectual Property Office  . 
Arali hu na o tshuwiswaho nga u xelelwa nga mbofholowa , hu tea u vha na maitele o teaho a mulayo , muimeleli vha muhwelelwa , nḓivhadza mulandu , sisiṱeme ya khaṱhululo na maitele a fomaḽa  . 
Zwi na tshiga tshihulwane vhukuma kha lushaka lwa Vhavend(a  . 
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi  . 
Tshifhinga tshoṱhe arali hu na khonadzeo ya mushumo , kha vha dzhenise vhanna na vhafumakadzi  . 
Muvhuso u ita khuwelelo kha sekhithara dzoṱhe u farisana na muvhuso na u engedza vhuḓifhulufheli na u isa ikonomi kha nyaluwo yo katelaho nahone yo ḓiimisaho  . 
Afha vha ṱhogomele uri masalela eneo ha na mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono vhunga izwi zwi tshi nga thithisa mutakalo wa zwifuwo zwavho . 
Sekithara ya muvhuso i takalela u shumisa u fhirisa u bindudza  . 
U shumisa zwiṱirathedzhi kana nḓila dzi no tea u tevhelwa musi muthu a sa athu thoma u ṅwala zwithu . 
Miraḓo i khou dzhenela kha iyi Thendelano ya Tshandukiso nga tshifhinga tsha ḓivhazwakale ya shango ḽashu musi khaedu ya ndaulo ya maitele a tshandukiso kha muhasho wa zwa Muno i kha riṋe  . 
Mulaedza une ra khou rumela nnḓa hayani u khagala , a hu na u konḓelela vhugevhenga kha ndaulo yashu  . 
Vhunzhi ha vhana vha kiḽasini yanga vha a mpfuna . 
Tsha vhuvhili , ndi khou humbela mihasho uri i tevhele tshiṱirathedzhi tsha mulayo une wa vhidzwa White Paper ( mulayo une wa vha kha tshiimo tsha u vha Mulayombisi )  . 
Arali hu na tshine na tshi ḓivha , tshi anetsheleni tshigwada tsha vhoiwe . 
Vha malanaho na ṱhanzi dzine dza vha hone vha tea u ḓa na maṅwalo a vhuṋe . 
Tshumelo dza muvhuso ndi dzo livhanywaho nahone dzo teaho tshitshavha tshinwe na tshinwe , nahone vhadzulapo vha lavhelela u ri vha do farwa nga ndila fanaho , lu fushaho nahone hu tshi sumbedzwa vhukoni na ndivho ya mushumo nga ndila ya vhulenda  . 
Lu dovha hafhu lwa vha nḓila ya mvelele na u takalela vhuḓi ha luambo lu kovhekanywaho vhukati ha vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou tshila khaḽo . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kararu . 
Bodo i ḓo ṱangana luna nga ṅwaha ngei Grahamstown kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha . 
Khabinethe i ṱahisa na u livhuwa vhashumisi vhoṱhe vha fulufulu nga u fhindula khuwelelo ya u fhungudza tshumiso ya muḓagasi . 
Tshivhalo tsha thendelo dzine dza bviswa kha iyi khethekanyo a tsho ngo tea u fhira tshivhalo tsho bulwaho kha nḓivhadzo  . 
U langa tshanduko yoṱhe : U ṱalukanya tshanduko na uri hu itwe mini  . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi ndi u engedza u shela mulenzhe ha demokhirasi kha muvhuso wapo  . 
Vha nga founela vha si diambe , fhedzi vha fanela u vhona uri vha nekedze mafhungo na zwidodombedzwa zwothe ( nnyi , mini , ngafhi , lini , hani na ndeme yo kwameaho ) kha muthu ane a khou fhindula founu  . 
Tsireledzo kana milayo ya kuitele kwa tshipentshela ine i nga ṱumanywa na vhukoni ha tshiofisi ha muthu , hu nga vha fhasi ha lushaka kana ha mulayo wa dzitshakatshaka , a u nga thivheli Khothe kha u ita mushumo wayo kha muthu . 
Afurika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi  . 
Komiti i ṱangana kha vhege dza rathi dziṅwe na dziṅwe  . 
Pholisa ḽi ḓo humbela zwidodombedzwa zwoṱhe zwa tshinyalelo yavho kana fuvhalo . 
Khothe yo vhiga uri yo gwevha muṅwe na muṅwe wa vhahumbulelwa miṅwaha ya 20  . 
Vha bvise vha ḓadze fomo ya khumbelo i re nga fhasi . 
Musi ṅwaha u tshi ya phanḓa vhagudi vha ḓo kona u rekhoda vha tshi shumisa zwifanyiso na nomboro u sumbedza nomboro yo kovhiwaho . 
Vhagudi vha tea u itavho na nyito dza u dzhenisa zwo ṱahelaho . 
Modise sumbedza kha khalaṅwaha yo fhiraho uri ndi muṅwe wa vhatambi vhane vha konḓa u wanala  . 
Ha pfaniwa uri a no ḓo kundwa u tea u pfuluwa khunzikhunzini ya mulambo . 
Khumbelo i tea u ṋekedzwa dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso  . 
U kona u vhea zwithu zwavho vhone vhane  . 
Maitele na matshimbidzele a d(o vha o d(itika nga hei milayo na hone zwo tea  . 
Nga Ṱhafamuhwe 2015 , Khabinethe yo tendela khwiniso dza u fhedzisela dza Mbekanyamaitele a u Pfulutshela kha Khasho ya Didzhithaḽa , zwine zwo vulela uri thandela ithome u shuma . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga eletshedza muvhuso wa lushaka na mivhuso ya vunḓḓu nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa Vhuhaṱuli kana ndaulo ya zwa Vhuhaṱuli , fhedzi musi i tshi sedzulusa maṅwe mafhungo nga nnḓḓani ha u vhewa ha Muhaṱuli , i tea u dzula i si na Miraḓḓo yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 h na i  . 
Zwikhukhulisi zwi khou ri kula nungo lune ra vho sala ri tshi ṱoḓa thuso ya u zwi kunda kha vha re nnḓa  . 
I fanela u engedza ndeme kana u ḓisa tshanduko dzavhuḓi nga iṅwe nḓila  . 
Ndi ṅwananyana we a bebwa o ḓinakela zwithu zwawe  . 
Fhethu hutswuku hu amba uri vha khomboni khulwane . 
Kha vha livhanyise tshitendeledzi tshiṱuku na tshumelo ya ndeme ya fhasisa kana muṋetshedzi wa tshumelo  . 
Kha hezwi zwohe mushumo muhulwane wa sekithara yo iimisaho nga yohe ndi u kona u swikelela muaisano na u humbula nga ha u vhulungea  . 
Khoro ya masipala i na vhulaedzwa ha u tshea mafhungo mulugana na kushumisele kwa maanḓa a masipala kana u fhirisa milayo miṱuku ine ya kwama masipala  . 
Vhagudi vha ḓo guda u ṅwala vhunzhi ha zwibveledzwa zwa vhusiki na zwa mafhungo , tsha u thoma hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala sa thikho na nga u guda nga zwiṱuku u ṅwala luṅwe lwa lushaka lwa zwibveledzwa nga eṱhe . 
Ndivho ya hei Gaidi ndi u fha mupondwa mafhungo ane a a ṱoḓa malugana na u ḓisa khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo u ya nga Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani . 
Wanani ni talele mamudi a re mafhungoni aya . 
Nga Nyendavhusiku , 2009 , Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo . 
Kha vha tshimbidze vhashelamulenzhe kha notsi dza koso masiaṱari 71-75  . 
U ṱahisa muhumbulo malugana na zwe zwa vhaliwa . 
U elelwa zwidodombedzwa na u amba muhumbulo muhulwane . 
Muthu ane a si vhe muraḓo o ḓiṅwalisaho wa GEMS o shumisa garaṱa ya vhuraḓo ya GEMS fhethu ha u shumela a wana na tshumelo dza dzilafho . 
U dzhia u pomoka vhathu vhuloi hu vhugevhenga zwa zwino zwo fhelisa u lwa na vhaloi naa ? 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u vhulunga pfanelo tshifhinga tshoṱhe u bvisela khagala mafhungo maṅwe na maṅwe o teaho u fusha mulayo muṅwe na muṅwe wo teaho , ndaulo , maitele a mulayo kana ṱhoḓea dza muvhuso , kana u ṱola , u hana u ṱana kana u bvisa mafhungo maṅwe na maṅwe kana matheriaḽa , oṱhe kana tshipiḓa , nga kha tsheo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
Komiti dza wadi ndi tshiimiswa tshine tsha konisa u fhungudza tshikhala vhukati ha masipala yapo na zwitshavha , hunga komiti dza wadi dzi na nḓivho na u pfesesa vhadzulapo na zwitshavha zwine dza zwi imela  . 
U ṅwala nga tshenzhemo i no kwama ene muṋe i kha zwivhumbeo zwo fhambanaho , tsumbo , kha tshivhumbeo tsha athikili pfufhi i kha gurannḓa . 
U ita nyito dza u rangela u vhala na u humbulela hu tshi shumiswa ṱhoho ya tshiṱori na zwifanyiso . 
Hezwi zwo vhekanywa zwavhuḓi u itela uri hu vhonale tshiṱangu na u khunyeledza tshitengeledzi tsha fhasi . 
Khabinethe yo tendela hafhu Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshavhi nga Khubvumedzi 2015 u swikiswa uri u ambiwe nga hawo Phalamenndeni nahone Muhasho wa Muno wo kumedza ḽiṅwalo kha Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika u tshi ramba kha khaseledzo nga ha uri hu nga tandululwa hani mipfuluwo dzinguni iḽi . 
Sa tsumbo , kha vha ṱalutshedze ipfi nḓowenḓowe ya u shanduka na u dovha vha sengulusa ṱhalutshedzo nga maipfi avho  . 
Munna kana mufumakadzi a nga ṅwalisa mbingano ofisini dza tsini dza Muhasho wa zwa Muno . 
Kha mepe waṋu wa mihumbulo ṱalutshedzani uri itshi tshipuka tshi davhidzana hani na zwinṅwe : miungo ine tsha ita . 
U paka miduba ya zwithu zwi linganaho nga vhulapfu u rambalala na tshithu tshine tsha khou kalwa , u fana na mabogisi a mulilo , zwithivho zwa maboḓelo zwi eḓanaho nga tshivhumbeo kana zwa u vhalela , penisela ntswa na zwiṅwe . 
Maitele a pfunzo a ḓo vha a ongolowaho hu si na u timatima kha zwitshavha zwo no bvelelaho , hune kuvhonele kwa tea u thoma kwa tou sedzuluswa zwavhuḓi  . 
Naa thimu ya tsedzuluso i angaredza muṅwe muthu ane a vha na vhukoni kha ngona dza tsedzuluso ya phindulo ya mbeu ? 
Zwo vha zwa vhuḓi mafheloni , mavundu o fhambanaho na miṅwe mivhuso yapo ngangoho vho dzhena kha vhukonḓi ṅwaha uyu  . 
Vha a kona u vhona uri tsho tou ita hani nga murahu na nga fhasi . 
U bveledza khontsephuti , ḓivha maipfi na luambo Nga u dzhenelela kha nyito dzi re afho nṱha : U bvela phanḓa na u fhaṱa ḓivhaipfi nga u amba . 
Mivhili yashu i lila zwiḽiwa zwi re na mutakalo u itela uri ri kone u aluwa . 
Nga GEMS DotMobi , vha nga kona u swikelela mafhungo nga ha mbilo dzavho , mbuelo dzavho na zwiṅwe zwinzhi - vhe huṅwe na huṅwe hune vha vha hone , ngomu tshanḓani tshavho . 
Tsireledzo nga vhathu - u vha vhudziki vhuhulwane zwitshavha na u sa vha khomboni ha vhathu , hu si zwinzhi  . 
Bege dza phuraivete . 
Hu na maburasi mararu ane a vha a vhathu vho ṱanganelaho vhashumi vha bulasini vha wana mukovhe wa mbuelo  . 
Sa shango ḽo sainaho Milayo iyi , nahone sa shango ḽine ḽa tsireledza na u londa pfanelo dza vhathu , ri ḓo tsireledza pfanelo dza mutheo dza muthu muṅwe na muṅwe ngomu mikanoni yashu , hu tshi katelwa na tshakha dza vhatsinda . 
Mushumo wa muhasho wa u toda vhathu ( Marketing department ) na muhasho wa u rengisa ( sales department ) a si wa u toda vhathu fhedzi , i dovha hafhu ya vhona uri dzikhasitama dzi khou fariwa zwavhudi  . 
U kundelwa u katela zwo tea ṱhoḓea dza tshipentshela dza vhaaluwa  . 
U tendela vhege ya u ḓivhadza na u khwaṱhisedza mathomoni a themo iṅwe na iṅwe , vhunga vhana vhaṱuku vha tshi hangwa zwinzhi zwo gudiswaho nga tshifhinga tsha u awela , vha a dovha hafhu vha bva kha mutevhetsindo wa zwa tshikoloni . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo  . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u tea u tendelwa u thoma nga Muhasho wa Ndangulo ya Mushonga u itela u khwaṱhisedza uri wo tea nahone a u ḓuri . 
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 14 nga murahu ha u waniwa ha mivhigo ya zwa thekiniki . 
U shululwa uhu nga zwifhinga zwo fhambanaho ndi u itela u fhungudza khombo kha zwitshavha zwa tsini ha Sterkfontein na u fhungudza tshinyalelo ya khunzikhunzi dza milambo dzine ndi kale dzo oma lwa tshifhinga tshilapfu . 
Nnzhi ndi dzifhio ? 
GEMS i ḓo badela ndingo idzi nahone dokotela wavho u ḓo ḓivhadzwa mvelelo dzadzo  . 
Phambano : Nḓila ine u dzhenelela ha tshitshavha ha dzudzanywa ngaho hu tea u ṋekedza tshikhala tsho linganaho tsha phambano , zwi re , u itela zwitaila na mvelele dzo fhambanaho dza u dzhenelela  . 
O ri u wana saga ya tshithu tsho faho giratshini a pfesesa uri hu fanela u vha hu na muthu o zwi itisaho  . 
Naa vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe vha ḓo ita dzinthaviu na u wana data ? 
O vha a tshi pfana na u ita mini ? 
Fhethu hunzhi , nga maanda hune ha si vhe na mishumo minzhi , u kana na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo ndi zwa ndeme nga maanda kha vhutshilo ha vhathu vha henefho u fhirisa u swikelela kha sekhitha dza ikonomi dza fomala  . 
Zwitshavha zwi ḓo kona u shela mulenzhe kha tsheo ya Khoro arali komiti dza wadi dzi tshi shuma nga nḓila yo teaho  . 
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele ndi mbekanyamaitele ya ndeme ya muvhuso ya u ṅwala mafhungo a u shandukisa nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Kha vha badele mbadelo dza ndingo ya mbeu  . 
I fanela u dovha ya vhiga kha Vhusimamilayo ha vundu ḽeneḽo nga ha mishumo yayo kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Musi hu si na mbekanyamushumo dza muvhuso , khamphani dza ole dza dzitshaka khulwane dzo thoma mbekanyamushumo dzadzo dza mveledziso ya tshitshavha  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka , milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo , kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa nṱha ha wa vunḓu  . 
Mulayo wa Khasho wa 1999 u ṱalutshedza Tshumelo ya Khasho ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi sa tshumelo ya tshitshavha kana ya vhubindudzi ine ya shumisa maanḓa a muḓagasi a sa fhiri wathi nthihi  . 
Tsaukanyo ya ndayotewa kha iyi ndima yo sumbedza uri zwiṅwe zwipiḓa zwa Mulayo une wa vha hone zwino zwi nga khwiṋiswa hani zwa sala zwi tshi fusha ṱhoḓea dza ndayotewa . 
Tshitshavha tshi nga bula uri tshi na vhuṋe na ndango ya thandela ? 
Hu na murumba une wa lidzwa vhushani , murumba u no lidzwa tshigombelani , murumba un o lidzwa hu tshi khou tshiniwa malende  . 
Phara nthihi kha i itwe nga muhumbulo muthihi  . 
Phalamennde i lwela u vha muimeli kha u vhonisa vhutsila vhune ha imela Maafurika Tshipembe vhoṱhe  . 
A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓḓo khethululwa nga nḓḓila ya luvhengelambiluni , nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki  . 
Vhagudi vha ṱoḓa u gudiswa uri kha u vhambedza volumu kana khaphasithi , zwa u ela zwenezwo zwi itea u shumiswa . 
A ri tevheli zwine a khou amba zwone ra kundelwa u bvela phanda na u pfesesa zwine a khou amba zwone  . 
Muthu a ṱo ḓaho u wana ndambedzo ya tshitshavha ye ya imiswa u tea u bula miholo miṅwe na miṅwe ine a i wana . 
Zwenezwo zwi ita uri vha si kone u vhona milindi kana zwin(we zwikhukhulisi zwi re gondoni  . 
Arali vha sa guda u pfesesa ḽitheretsha nga vhone vhaṋe , a vha nga ḓo vha vho guda zwinzhi . 
U ita nyambedzano nga kufarele na u londota bugu . 
Ambani nga fhethu hune na tama u dala hone . 
Kha ḽiṅwe sia , kwama tshiṅwe tshithu u songo ita ṱhuṱhuwedzo ndi u sumbedza maanḓa  . 
Tshiga : ndi tshithu tshine tsha imela tshiṅwe kha zwibveledzwa tsumbo , luvholela lu imela zwi vhavhaho . 
Ndi miraḓo ifhio ya Komiti ya Wadi vhane vha fanela u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo ? 
Mulayo wa Vhaaluwa , wa 1967 na Mulayo wo Khwinifhadzwaho wa Vhaaluwa wa 1988 zwo shandukiswa  . 
Itani miungo i no itwa nga zwipuka zwa rathi kha zwe zwa buliwa tshirendoni itshi . 
Heyi mmbwa yo xela . 
Hezwi zwi tshimbilelana na zwihulwane zwa Muvhuso zwi re na vhushaka na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe na zwipikwa zwihulwane zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ya 2030 khathihi na Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka kha u alusa nyaluwo ya ikonomi na u alusa zwa u sika mishumo . 
Zwi nga maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo yavho . 
Hoyu mulanga u ḓo ya nga musi nyimele dzo lavhelelwaho dzo fushwa , dzine dza katela u phasiswa ha mulayo muṅwe na muṅwe une wa ṱoḓea malugana na u ita phiriselo . 
Tsha u thoma , ikonomi ya rennde i fanela u avhelwa hani u bva kha nḓowetshumo ? 
Ndi nnyi ane a nga dzhoina GEMS ? 
Mulayo wa Lushaka u fanela u itwa uri pfanelo dzino dzi shume zwavhuḓi , nahone u fanela u- ( a ) vhea ḽa uri kuitele kwa ndaulo ku ṱolwe nga khothe kana , hune zwa vha zwo tea , zwi ṱolwe nga komiti I sa dzhiiho sia kana muthu o ḓiimisaho ; ( b ) vhea mushumo kha muvhuso uri u ite uri pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu dza na dzi shume zwavhuḓi ; nahone ( c ) u ṱuṱuwedze ndaulo yavhuḓi . 
Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga Mulayotewa wo fhiraho i ḓo vha Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa  . 
U linga ndi maiitele o pulaniwaho a bvelaho phanḓa a u ḓivha , u kuvhanganya na u ṱalutshedzela mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi . 
Kha vha fhate vhushaka na vhashumisani vha nnda na u shuma nga maanda kha u vhu vhulunga  . 
Ikonomi yashu yo no vuleyaho , i khou vha ine ya khou ḓi dzhenisa kha maitele a ḽifhasi nga vhuphara . 
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone  . 
Nyengedzedzo kha ṱhanganyelo ya mveledziso na mbuelo yapo zwi shanduka zwa vha nyaluwo ya ikonomi na u fhungudzea ha vhushai  . 
GCIS kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo tshine mafhungo atsho a vha kha saithi iyi , kana vhashumi vha GCIS kana tshiimiswa itsho , a zwi nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo yo khetheaho , i songo livha , ya tshiwo , ya masiandaitwa kana ya ndaṱiso kana tshinyalelo iṅwe na iṅwe yo imaho ngauri , i nga vha nga nyito ya khonṱhiraka , mulayo , mulandu ( hu tshi katelwa u sa londa , naho hu si zwone fhedzi ) , kana zwi elanaho na u shumiswa ha ḽiṅwalwa iḽi kana mafhungo  . 
Ndau ndi nthihi na zwimange . 
Tshigwevho tshi do buliwa kha Dzindaulo  . 
A vha humbelwi u ḓadza fomo  . 
Vhunga hu si na zwikolo zwine zwa gudisa vhurangaphand(a kana u sengisa milandu , vhana vha guda izwo zwithu kha vhahulwane henefha khoroni  . 
Vhashumi vha re kha vhurumiwa kha mashango a kule na mit ( a yavho vha d(o tendelwa u voutha nga tshifhinga tsha khetho  . 
Zwa vhuṱhogwa vhukuma , nga nḓivho yo fhelelaho uri matshilo avho ha ngo tshinyadzwa na u tshila nga nḓila i sa vhuedziho  . 
Vho itaho khumbelo vha ḓivhadzwa nga fax uri vho ṱanganedzwa naa . 
Hezwi zwi tendela miraḓo u bveledza tshenzhelo na u pfesesa mafhungo a elanaho na phothifolio dzavho  . 
Samithi yo bvela phanḓa ya saina thendelano tharu dzine dza ḓo konisa dzingu u tandulula khaedu dza ndeme dza u shayea ha mishumo na u fhelisa vhushai nga nḓila i vhuedzaho . 
Mbuelo dza u tevhedza dza nḓowelo iyi dzi katela u fhungudzwa ha mutengo wa vhatheli musi vha tshi lugisela muthelo na u fhungudza khombo dza vhukhakhi ha mutheli  . 
U sumbedza u avhelwa ha gavhelo hu si na mikano kha themamveledziso ya miṱa kha vhupo ha mahayani ( Gavhelo ḽa themamveledziso ya miṱa ya mahayni )  . 
Hu si kale nga murahu ha u lovha ha mudzulapo , muhwelelwa o mbo ya kha muhweleli a isa phanḓa na u mu pomoka  . 
Vhathu vhanzhi vho sinyuwaho vhav ha vhe na vhuḓipfi uvhu kale vhone vha sa athu ḓa  . 
Ndivho khulwane ya vhuṱambo uvhu ndi u thusa kha u ḓivhadza ngaha khonadzeo ine ya nga ḓiswa nga kha u shumiswa ha inthanethe na maṅwe mafhungo na vhudavhidzani ha thekhinoḽodzhi kha zwitshavha na ikonomi , na nḓila dza u ṱumanya khethekanyo ya didzhithaḽa . 
Vha nga ṱoḓa u dovha vha kwama na masipala wapo u vhudzisa arali vha tshi nga vha rumela kha vhafari vha nḓivho vhane vha nga amba navho  . 
Vhoramabindu vhane vha si fhulufhedzee ndi tshiguru tshihulwane kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo kha tshitshavha  . 
Musi nḓivhadzo iyi itshi tou itwa , vhafumakadzi vho thamuwa nga u ṱavhanya a ḓidzudzanya  . 
Tsha u thoma , muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga , tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho  . 
Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani yo thusa u shumana na zwa u tambudzwa ha pfanelo dza vhathu nga misi ya zwa khethululo  . 
Ri na tshikhala tsha u vha phanḓa kha nyaluwo ya ikonomi ya zwa mupo , nḓowetshumo ya khaboni ya fhasi , ya u tshimbidza thekhinoḽodzhi ntswa na u dzhia ḽiga ḽihulwane nga u ṱavhanya u ya kha ikonomi ya tshifhinga tshi ḓaho  . 
Ri tea u khwaṱhisa u thoma u shumiswa ha mbekanyamaitele dzo ḓisendekaho nga vhuṱanzi hu re khagala na zwiko zwine muvhuso wa ṋetshedza  . 
Kha vha rekhode nomboro dza thandela dzoṱhe , wadi nga wadi , hu tshi tevhedzwa nomboro ye ya ṋewa thandela hu tshi shumiswa Tshishumiswa tsha 11 afho fhasi  . 
U tshila kutshilele ku re na mutakalo wavhuḓi , na b U nekedza u swikelele kha thuso ya tshisaintsi , vhugudisi , tshumelo ya u bveledza vhutsila ha zwa vhutshilo , u gudisa hu tshi angaredzwa na u vhona uri hu vhe na vhupo ha kutshilele ku tikedzaho u itela uri hu vhe na u engedzwa ha tshivhalo tsha dzimedala na mimetshe ya vhui ine ya winiwa nga Afurika Tshipembe  . 
Musi vha tshi khou shumisa nyolo kha siaṱari ḽa 35 ḽa notsi dza khoso ( kha vha shumise PowerPoint arali i hone , u ṱhaḓula kha zwenezwo kha vha shumise notsi dza khoso sa ḽo livhisa khaḽo vha ole nyolo kha fiḽipi tshati ya ḽiga liṅwe na ḽiṅwe nga tshifhinga ) , kha vha ṱalutshedze uri mutevheṱhanḓu wa CBP u fanela u ṱumana na wa IDP  . 
Naho hu tshi ambiwa uri mbetshelwa dzo khetheaho dzi shuma u leludza mbadelo na u fhungudza tshinyalelo , ṱhalutshedzo ya mbetshelwa ya u fhungudza i isa kha milandu minzhi ya khothe i re na tshinyalelo dza u ya khothe  . 
Mushumo wo itwaho mahoḽa , nga vhafumakadzi tshumiso ya South African Women in Dialogue na tshumisano ya mihasho yo fhambanaho ya muvhuso , hu tshi katelwa na madalo a uya mashangoni a fanaho na Tunisia na Chile he ha itwa mvelaphanḓa khulwane siani ḽa u lwisa tsiku , u sumbedza zwinwe zwa zwithu zwo khakheaho nga sisiteme dzashu . 
Tsedzuluso dza kushumele kwa zwiimiswa na tshivhumbeo u itela u ṋetshedza tsivhudzo kha ṱhoho dza mihasho na vhurangaphanḓa ha zwa polotiki nga ha uri masia aya mavhili a nga khwiniswa hani  . 
Zwo katelwa kha gumofulu ya tshumelo dzo ṱanganelanaho dza mutakalo  . 
U shumisa mitshila kha u vhumba maipfi maswa . 
U lavhelesa kana u monithara u tevhedzelwa ha zwishumiswa zwa dzitshaka zwine zwa phuromotha ndinganyiso ya mbeu  . 
Phimo ya nyaluwo ya phesenthe ṱhanu yo tshenzhelwaho kha ikonomi ya lushaka yo ita mutsiko kha giridi ya nḓisedzo ya fulufulu ḽashu , ine ya vha vundu ḽashu  . 
A ya maga a ḓo vha thusa kha u thivhela uri vha songo shushedziwa hafhu . 
Kha vha zwinzhi nga mushumo wavho vha ite na u vhala zwipitshi zwavho zwa zwinozwino na zwitatamennde zwo ṋetshedzwaho dzigurannḓa  . 
Kha mashango mahulwane , u nanga ha dzingu na u renga na u rengisa nga muvhuso zwi nga vha zwo tea nga maanḓa  . 
Maipfi a no nga zwinzhi , zwiṱuku na zwinzhizwinzhi a shuma na madzina a lushaka ulu . 
Magaraṱa a mitambo ane a bveledzisa u takalela zwivhumbeo . 
Vhavhigi vha mulandu vhavhili vho wanulula uri vho ṋewa mabammbiri nahone hu si tshelede sa zwe vha fulufhedziswa  . 
Masipala ndi mini ? 
Ri fanela u vhulunga muḓagasi  . 
Ri tea u lwa na ndingedzo dza u pfukisela phanḓa kana u lengisa mafhungo haya  . 
U fhungudzwa uho a hu ngo itwa nga u fhelisa maimo a re hone , zwe zwa ita uri dziyunioni dzi takale  . 
Luambo ndi lwa misi , zwiga zwo shumiswa lu fushaho  . 
Musi ni tshi ṅwala maanea ni tea u tevhela maga maṱanu . 
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya u vusuludza u ṅwalisa , vha ite nga u ralo miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hutshi fhela  . 
Kha vha lavhelele khudano . 
Zwithusedzi zwa u vhonala - Phera dza komiti dza Phalamennde dzo shomedzwa nga zwithusedzi zwa u pfa na u vhonala nahone vhupfiwa havho ha u tou amba vhu nga vha na tshileme arali ho khwaṱhiswa nga zwithusedzi zwa u thetshelesa na zwa u vhonala . 
Khabinethe i rwela zwanḓa vhorasaintsi vha Afrika Tshipembe vhane vha khou ranga phanḓa ṱhoḓuluso iyi ya ndeme . 
Ri ṱuṱuwedza vhone u kuvhatedza phambano ya shango ḽashu ḽavhuḓi na u ḓivulela tshenzhelo dzo lindelaho vhone nga 2010  . 
Muoditha Dzhenerala u ḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho , tshi sa dovhololwi , tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi  . 
Masiandoitwa a izwi ndi a uri , muhumbulo uyu wo mbo nwelela kha milayo ya tshiṱalula kha mashango manzhi a Afrika o tsikeledzwaho , izwi zwa ya phanḓa na u ṱuṱuwedzwa nga milayo i tsikeledzaho vhuloi u swika na zwino  . 
Muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso u tea u bveledza Pulane ya u Khwiṋisa Nḓisedzo ya Tshumelo(SDIP)  . 
I lingedza u endedza vhubindudzi ha themamveledziso dza fulufulu ḽa matshelo na mveledziso ya mbekanyamaitele ine ya ḓo vhumba luvhanḓe lwa fulufulu ḽa matshelo ḽa Afrika Tshipembe . 
Thimu ine ya khou hanedza i ṋea mbuno mbili dza u hanedza thikhedzo mbili dza mihumbulo dzo ṋewaho nga tshigwada tshine tsha khou ima na ṱhoho khathihi na u ṋea thikhedzo dzavho mbili . 
Kha vha nambatedze nṱha ha tshidulo kha tshi tikaho tshidulo nga nḓila yeneyo  . 
Thendelo itea u itwa nga luṅwalo . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwine vhana vha khou ita . 
Kha mirafho hu na vharangaphanḓa vha SASO , ri tshikatela : Strini Moodley , Professor Barney Pityana , Steve Biko , Onkgopotse Tiro , Harry Nengwekhulu , Themba Sono , Mapetla Mohapi , Mosioua Lekota , Johnny Issel na Mthuli ka Shezi  . 
U dovha wa tendela vhagudi u vha na tshifanyiso tsha u rekhoda tshine vha kona u tshi shumisa u ṱalutshedza u ri vho tandulula hani thaidzo . 
Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo , vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka . 
Maṅwalwa haya e a tou shandulelwa a nga wanala kha Khanḓiso ya Muvhuso  . 
Khabinethe yo themendela Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Tshiendedzi tsha Mugudi , i sumbedzisaho ndededzo kha ṋetshedzo ya tshumelo dza vhuendi ha tshitshavha dza mugudi dzi bveledzaho , dzo teaho na dzo tsireledzeaho . 
Hu ḓo sedzwa vhungoho ha mafhungo na ṱho ḓea ya tshumisano tsha shuma hone  . 
Ndi nnyi ane a tea u vha divhadza ? 
A huna mbuyelo u amba uri , nga hohu u kala , bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza . 
Vha humbelwa u dovha u rumela vha tshi khou shumisa ipfi ḽa ndeme ḽo teaho  . 
Khwiniso idzi dzi dovha dza konisa u thomiwa ha komiti kushumisele kwa khaṱhulo , dzine dza ḓo thusa kha u tandulula pfudzungule  . 
Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi  . 
Ndi pfana na u vhona baisikopo u vhala bugu na u ḓigudisa . 
Ndi zwa ndeme kha vhagudi u shuma na modele wa zwivhumbeo zwo itwaho nga khadibodo . 
Fulo iḽi ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 25 Ḽara u swika dzi 10 Nyendavhusiku 2014 . 
U anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu nga u shumisa mithara ( hu nga vha lutanda lwa vhulapfu ha mithara kana thambo ya u ela ya vhulapfu ha mithara ) sa zwa u ela zwa ndinganelo zwa vhulapfu . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muṋameli o lovhaho musi hu tshi kuḓana zwidimela zwivhili zwa Metrorail tsini na tshiṱitshi tsha Elandsfontein ngei Ekurhuleni na u tamela mashudu avho vho huvhalaho kha khombo iyo uri vha ṱavhanye u fhola . 
Nga khethoguṱe dza Lambamai 2009 , mahoro a polotiki a 13 o wana madzulo kha Buthano ḽa Lushaka , sa zwe zwa vheiswa zwone afho fhasi  . 
Vha a mihumbulo ya uzwine zwa nga khwiṋiswa ? 
Miholo ya vhathu i fhasi ngauri ikonomi i re hone a i koni u ea vhathu mishumo ine ya vha holela masheleni manzhi kana u ita uri vha ishume  . 
Vhurifhi ha tshiofisi linga dza thangana ya murole na dza tshigwada  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri Bannga i kone u dzhena na kha zwa themamveledziso khulwane na kha dziṅwe thandela nnḓa ha dzingu ḽa SADC dzine dzi vhonala dzi tshi nga alusa mbambadzo na ikonomi kha dzhango khathihi na u tikedza khomishini dza lushaka nga huvhili dza Afurika Tshipembe na u ḓivhofha ha ṱhanganelo ya dzingu . 
Mufaro muṅwe na muṅwe u tea u swaiwa kana u ḽeibuliwe hu bulwe ṋomboro ya lot  . 
Kha dziṅwe nyimele tshiṅwe tshithu tsho tswiwa nga maanḓa kana , kha dziṅwe nzulele a hu na tshe tsha tswiwa  . 
Ni nga kha di vhudzisa vhabebi , vhadededzi kana muthu munwe na munwe muhulwa ne ane na mu fulufhela nga ha zwithu izwo , kana ni founele kha Childline  . 
Izwi zwi khou itelwa u angaredza bono ḽa Afrika ḽa vhuthihi , ḽa mulalo na ḽi bvelelaho . 
Mitaladzi kha i dzudzanywe zwavhuḓi nahone luambo lu vhe lwo kunaho lu si na tsho khakheaho khalwo . 
U imelelwa ha tshikhala tsha tshisiku tsha madzina a fhethu a lushaka  . 
Hai , ho vha hu na vhaswa vhanzhi  . 
Zambia ḽi dzula ḽi ḽiṅwe ḽa mashango a nṱhesa a vhafarisani vha mbambadzelano na Afrika Tshipembe kha dzingu na kha dzhango  . 
Vha ṱangana musi zwo tea , hone luthihi kha miṅwedzi miraru  . 
Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi , zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo . 
Arali hezwi zwo d(iswa Khothe u itela u t ( olwa zwi fanela u vha nga fhasi ha it ( o ( la Muredzhisitarara mad(uvha a fumi , musi mulandu u sa athu thetsheleswa  . 
Ano mad(uvha arali hu na Luvhi , vhana vhavho vha a vhudziwa na shango ( lot ( he ( la zwi d(ivha  . 
Uri ri kone u tshimbila na maṅwe mashango khathihi na u bvela phanḓa kha mveledziso ya thekhinolodzhi ya ḽifhasi , muvhuso wo dzhia tsheo ya tshanduko ya u bva kha TV ya analogo u ya kha ya didzhithala . 
Mafhungo ane a tea u nekedzwa a tea u vha ane a kona u fha maanda vhaaluwa  . 
Sisiṱeme yo ṱanḓavhuwaho ya u bveledza zwithu zwiswa ine ya ita uri dziyunivesithi , khoro dza zwa saintsi na dziṅwe ṱhoḓisiso na vhasheli vha mulenzhe kha mveledziso zwi vhe na vhushaka na masia a ndeme a ikonomi  . 
Zwi tshi ḓa kha u shumisa khothe dza sialala , ṱhoḓisiso yo itwaho nga the HelpAge yo wana uri khothe dza sialala a dzi thusi ngauri ngona dzi shumiswaho dzi na thaidzo  . 
Nge kha vunḓu ḽa North-West , thuso ya tshipholisa yo ḓo ṱoḓea musi miraḓo ya tshitshavha yo fhisa muḓi wa ṅanga ya sialala nge a vha a khou humbulelwa uri u a lowa  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga thusa . 
Kha vhunzhi ha zwikhoḓo zwashu , zwiṅwe ndi zwa uri GEMS ndi Tshikimu tsha Dzilafho tshine tsha khou hula nga u ṱavhanya kha ḽaAfrika Tshipembe na u vhetshelwa vhuimoni ha nṱha u ya nga ha tshumelo yayo  . 
U sedzuusa kushumele kwo fhambanaho kwa masipala - u pfesesa mvelelo dza phurosese dza vhukwamani  . 
Naa ho vha na tshanduko kha ndeme ya maḓi ? 
Mulondoli ndi muthu ane a ṋetshedza thuso kha muṅwe muthu ane a nga si kone u tshila nga eṱhe kha zwoṱhe nga ndavha ya vhuholefhali , malwadzwe , na malwadze a muhumbulo . 
Kufarele kwa phurofeshinala kha ndambedzo yashu ku ḓo ri tendela ri tshi livhisa tshelede yashu kha vhurangeli vhuswa  . 
Zwine zwa khou wanala kha phindulo iyi zwi nga shanduka  . 
Asesimennde i itea u ṋekedza tsumbo dza mvelaphanḓa ya mugudi nga nḓila ya u vhudzisa nahone i khwaṱhise uri vhagudi nga nḓila ya vhuḓisa vha ṱanganye na u shumisa nḓivho na vhutsila  . 
Ri sa khou sedza khaedu dzine dza nga thithisa nyambedzano dza matshilisano dza zwino , tshitshavha tsha Nedlac tsho dzhia Nedlac sa dzangano ḽa ndeme nga fhasi ha nyambedzano dza matshilisano dzo tshimbidzwaho , na vhatshimbidzi vha maitele maṅwe na maṅwe ane a ḓo tevhela Indaba ya Vhushaka ha Vhashumi . 
Thomani nga zwa ndeme , pulane ya henefho ya mvelaphanda , sethe ya milayo , ni fhate khayo  . 
Izwi ndi maelana na vhuvhekanyandeme ha muvhuso vhu elanaho na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe . 
Sele idzi dza u thusa dzo khetheaho dzi tou nga dzhenerala kana vharangaphanḓa vha vhaṅwe  . 
Huna zwiṱitshi zwa ndingo dza goloi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi . 
Kha vha ḓadze fomo RI , Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva  . 
U d(idzhenisa ha lushaka lwa vhavend(a kha zwa mvelele ya sialala zwi t ( anganedzwa nga t ( hut ( huwedzo ya vhurangaphand(a ha vhavend(a  . 
Uri ezwi zwi itee ri tea u vha na vhubveledzi nga maitele a bvelela , milayo na zwiimiswa zwine zwa vhona uri muphadaladzo wo ṱanḓavhuwaho wa dzithekhinoḽodzhi dzine dza vha mapfura a u thoma nḓivho , madzangano na u phaḓaladza  . 
Vha humbele dokotela ṱhalutshedzo nga vhuḓalo ya : - Tshiitisi tsha u valelwa sibadela kana tshiitisi tsha tshikene ; - Ṱhaṱhuvho dza dzilafho dzi elanaho ; - Nyito yo pulaniwaho , na - Khoudu dzoṱhe khoudu dza mitengo na khoudu dza ICD-10 dzine dokotela a ḓo dzi shumisa . 
GCIS a i nga vhi na vhuḓ ifhinduleli , musi ho sedzwa ndima dza 43 na 43 dza mulayo u vhidzwaho Electronic Communications and Transactions Act 25 wa 2002 , malugana na tsinyo kana ndodzwo ifhio kana ifhio ine ya ḓ o vhangwa nga tshumiso kana u sa kona u shumisa website iyi kana tshumelo kana zwire ngomu na zwe zwa waniwa nga tshumiso ya website . 
Musi hedzi khanedzano dzi tshi khunyeledzwa fhedzi , ri fanela u lavhelela vhuḓikumedzeli tshoṱhe  . 
Vhagudi vha ḓivha uri 5 na 6 dzi tsini na tsini . 
Nga ṅwaha hoyu wa kushumele , kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe  . 
U eletshedza zwiimiswa zwa zwitshavha uri mvusuludzo ya ikonomi yapo i ḓo vha kwama nga nḓila-ḓe milayo ya shango ḽe mufariwa a farwa khaḽo  . 
Tsheo i kwamaho nyengedzedzo ya tshikhala tshine khumbelo ya khou tea u shumiwa ngatsho u ya nga khethekanyo 26 ya Mulayo . 
Vha rekhoda kha fiḽipitshati  . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 117 , wa 1998 sa wo khwiniswaho u tendela masipala wa Khethekanyo A na khoro ṱhukhu kana sisiteme ya u dzhenelela ha wadi , kana masipala wa Khethekanyo B na sisiteme ya u dzhenelela ha wadi , na Komiti ya Khorotshitumbe kana Meyara dza Khorotshitumbe vha fanela u vhiga ṅwaha nga ṅwaha nga ha u dzhenelela ha Tshitshavha na madzangano a tshitshavha kha mafhungo a masipala  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo ndi tshiimiswa tshine tsha tikedza Muofisiri wa zwa Muthelo kha u ita mushumo wawe . 
Khabinethe yo ṱanganedza khunyeledzo yo bvelelaho ya Sesheni ya vhuraru ya Khomishini ya Tshaka-mbili vhukati ha Botswana na Afrika Tshipembe yo rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na mushumisani navho Muphuresidennde Vho Seretse Khama Ian Khama uri vha khwaṱhise zwa vhufarisani ha ikonomi vhukati ha mashango aya mavhili . 
Mbudziso dzo valwaho dzi a thusa arali phindulo dzo fhambanaho dzine dza nga vha hone dzi tshi ḓivhea  . 
Khorotshitumbe ya Lushaka , ya vunḓu , masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o livhanaho nazwo a nga shumisa mulayo wa vhusimamilayo ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi nga murahu ha musi o sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 . 
Nga nṱha ha izwo , tshenzhemo ya u fhola na tshenzhelo dzo fhambanaho dza u fhola dzi tea u bveledzwa  . 
Kha u lugisela vhadzheneleli vha topola maitele a ndeme a muvhuso wa vhukati na wa vundu o bveledzwaho u itela u khwaṱhisedza uri phurogireme dza vundu na dza lushaka dzi a ṱumana na zwo sedzwaho nga masipala  . 
Ri livhuwa ngeletshedzo ine vha khou isa phanḓa na u ri ṋea . 
Musi vho no wana ṱhanziela yavho , vha tea u isa zwidodombedzwa zwa bindu ḽavho nga ṅwaha vha tshi khou shumisa zwidodombedzwa zwa ṅwaha zwa ṱhanziela ya thengiso ya zwibveledzwa ( Fomo ya Madzinginywa ) , ya DE 25 . 
Kha vha ite khumbelo Muhashoni wa Vhashumi . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga dzikhakhathi dze dza takuwa zwino Vuwani dzo vhangwaho nga tsheo ya Bodo ya Mikano ya Mimasipala ya u isa Vuwani kha masipala muswa . 
Vhupo ha mahayani vhunga vha na wadi khulwanesa he vhathu vha phaḓalala u mona na miḓana na mabulasi  . 
Mulandu uyu u kwama munna na musadzi , James na Winnie  . 
Uri khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi kone u shela mulenzhe kha u thomiwa ha NDP i bvelelaho , dzi tea u vha dzi na masheleni . 
Tswayo mbili dza tsireledzo na maanḓa zwavhuḓi-vhuḓi dzi sumba milenzhe yo khwaṱhaho ya tshiṋoni tsha muṅwaleli ( secretary bird )  . 
Muofisiri wa Mafhungo wa DMPE u pfukisela maanḓa kana mishumo ye a hweswa nga hoyu mulayo kha Muthusa Muofisiri wa Mafhungo wa muhasho wawe . 
U rera nga ha maambiwa o fhiraho  . 
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa wa tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone . 
Idzwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha mukhwa wa Zwi sa Fani na zwa Misi . 
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa , nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mushumo wo itwaho nga Tshigwada tsho Tiwaho tsha Vhafarisa Dziminisiṱa tsha Nḓowetshumo dzo Ṱalifhaho dza Ofisi ya Muphuesidennde . 
Khabinethe yo tendelana na Mbofho ya Tshampungane na Phytosanitary ( SPS ) kha Matshimbidzele a Zwitshavha zwa Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika kha zwa Makwevho , na uri i khou tea u ṋetshedzwa Phalamennde . 
Kha vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax kha : 012 427 8536 . 
Kha vha shumise nzulele gudwa uri vhadzhenelei vha ite nḓowe nḓowe ya maga  . 
U londola , u lavhelesa na u ṱola ( Tshumelo dza u kunakisa , dza vhuthathatshili , u laula zwikhokhonono , mutakalo )  . 
Asima kanzhi u tou i dzhiela - i mona mona miṱani . 
Kha ri ite nyito Gerani tshati ni ṱume luṋanga . 
Mvelelo ya u guda ya 6 : Tshivhumbeo tsha luambo na kushumisele . 
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha  . 
Mulangadzulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho iyi . 
Muvhuso u khou ita zwinzhi zwitshavhani zwo fhambanaho fhedzi vhuḓidini ho raliho a ho ngo ambiwa tshitshavhani kana ngomu ha mihasho yone ine  . 
Tshiṅwe tsha zwine zwa ḓo ita ḓivhazwakale nga mulandu wa u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 hu ḓo vha u khwiniswa huhulwane ha sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi  . 
Hu ḓo shumiswa diphosithi yo ṱanganywaho na akhaunthu yavho ine ya ḓo dovha ya shumiswa u vha rumela biḽi mafheloni a ṅwedzi  . 
Ri na sisiṱeme ya dimokirasi i shumaho zwavhuḓi ṋamusi , yo ḓisendekaho nga milayo ya u vha khagala na u swikelea , na nḓila nnzhi dza u dzhenela ha tshitshavha na zwiimiswa zwo ḓiimisaho zwo newaho maanḓa nga Mulayotewa u tikedza dimokirasi . 
Vhonani vhoinwi vhagudi , khana ya Magaweni i tou nga ya gwavhavha nga makwanda  . 
Dzimpfu wa 1992 . 
Mushumoitwa wa vhuṱumanyi wa vhuvhili wa IDP ndi wa u ṱanganya mafhungo a no kwama vhupo na kuvhetshele a henefho wadini ho thoma ha senguluswa data i no tou ṱalutshedza nzulele ya fhethu  . 
U ya nga Ndayotewa , i ne ya vha mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , Phalamennde i tea u imela vhathu vha Afurika Tshipembe , i tea u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu na u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a a imelwa kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u ṋetshedza pfunzo ya nga murahu ha tshikolo kha matshudeni vhoṱhe vho teaho ine ya vha mahala nga tshifhinga tsho teaho kha vhashayaho na vhagudi vha vhabebi vha shumaho fhedzi vha sa koni , nga nḓila ine zwanga konadzea . 
Thandela ya R42-miḽioni ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Phakha dza Nḓowetshumo na u vha phakha nthihi kha dza rathi dzine dza khou vusuluswa u mona na shango u itela mveledziso yo ṱanḓavhuwaho ya ikonomi na nḓowetshumo  . 
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu , u litsha mushumo , tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo , pfanelo dzi songo vhiliwaho , mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa . 
Nga kha maitele a nganetshelo tshibveledzwa misi yoṱhe , tshi dzula tshi tshihulwane kha iṅwe ṱhalutshedzo  . 
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo , kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014  . 
Kha hu vhe na vhulamukanyi ha vhoṱhe . 
Hoyu mutambi wa Cameroon ndi mutambaphanḓa ane a vha mutambi wa vhukonisa we a bva Afrika nga tshino tshifhinga . 
Ndi nḓila ifhio ine ya ḓo khwaṱhisedza u dzhenelela nga vhuḓalo ? 
Zwiṅwe Zwiimiswa zwa Ndayotewa 20 . 
Dzi dzhenisa khaṱhulo nga ha vhungoho , fulufhedzea , mbuno na kuvhonele , vhundeme , kupfalele na kuhumbulele na mafhungo sa u ṱoḓea na u ṱanganedzea ha tsheo na nyito u ya nga ha ndeme ya kutshilele  . 
Vha vhukale ha miṅwaha ya rathi zwikoloni khoro ya madzina a afrika tshipembe u ya nga fhethu mafhungo a welaho fhasi ha mishumo yo tiwaho kha Muengedzo wa 4 , khethekanyo ya 146 i ḓo shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo dzi kwameaho dza mulayotewa wa vunḓu dzo vha dzi milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu ho bulwaho kha iyo khethekanyo  . 
Sa Tsumbo milindi dzi badani i songo valiwa i khombo  . 
Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu  . 
U ḓiitela phetheni dzavho vhone vhaṋe . 
U fhungudza tshileme tsha muvhili wavho nga u ita nyonyoloso na u ḽa zwiḽiwa zwa pfushi  . 
Na u tevhekanya zwifanyiso zwa zwiwo  . 
Mirerisano kha maḓuvha mavhili a tevhelaho a ḓo sumba uri ri swikela hani zwipikwa ezwi zwine zwa ṱoḓa lutamo lwa vhoṱhe na nyito ya u ḓiimisela u bva kha vhakwameaho vhoṱhe  . 
Khabinethe i farisana na maAfrika Tshipembe kha u pembelela vhutshilo ha Vhomme Winnie Madikizela-Mandela kha ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ḽa miṅwaha ya 80 . 
Magumo a takadzaho a songo ḓoweleaho a fha tshiṱori muḓifho wone-wone . 
Kuitele kana nḓila dza u ṱumanya CBP na IDP sa nḓila ya u ḓisa thikhedzo musi hu tshi khou shumiswa , u monithara , na u ela sa zwe zwa sumbedzwa kha gaidi ino zwi itwa hu na u ṱhogomela uri hu si vhe na u dovholola zwithu musi hu tshi itwa mishumoitwa ya u shumisa pulane , u monithara , na u ela  . 
Hezwi zwo swikisa kha , ho tou topolwa , u phuletshedza ha u tou thoma ha thekhinoḽodzhi ya ḽeiza ya didzhithaḽa . 
Close corporation ndi mukhwa u leluwaho wa u ita bindu u fhira u vha na khamphani  . 
Vha tea u wana STB zwi tshi bva kha lushaka lwa tswikelelo ya vhupo ha havho i ngavha DTT kana DTH . 
U khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha hu fushaho kha mishumo yoṱhe ya masipala na phurosese  . 
Mawalo a zwenezwino a sumbedza nyimele ya zwithu Afrika Tshipembe i tshi oa zwa muaisano kha zwiko zwa vhulimi na maitele a zwa vhulimi  . 
Musi vhatsila vhashu vha tshi thusa u ṱalutshedza bono ḽashu , na vhadzulapo vhashu vha shumisanaho vha tshi thusa nga vhubindudzi ha matshilisano , avho vhashu vha hwalaho vhuḓifhinduleli havhuḓi ha vhuvhusi ri nga vhuelwa nga mihumbulo na thikhedzo dzavho  . 
Ndo salelwa nga vhugai ? 
Zwenezwo zwo d(o sia n(wana wawe Dyambeu a tshi ranga vhathu phand(a u swika Matshona hune ha d(ivhea nga u pfi Zimbabwe n(amusi  . 
Nga tshiga itsho tshi fanaho , vhoramafhungo vha vharema vhe vha vha vha khou ḓala vhukuma pherani dza mafhungo dza khamphani , vho vha vha khou tikedza vhukuma zwiṱirathedzhi zwa u lwela mbofholowo , nahone vhunzhi ha vhoramafhungo vho vha vhe vhalwelambofholowo kha sia iḽo  . 
O pomoka mufumakadzi wawe uri u khou dzhia zwiṅwe zwa zwiambaro zwawe a zwi isa kha ṅanga nahone a humbela muleli wa ṅwana uri a shele mushonga kha zwiḽiwa  . 
Nga u tou angaredza , vhasedzulusi vha ranga nga u wana zwine vha ṱoḓa u sedzulusa na uri ndi vhonnyi vha kwameaho , fhedzi nga murahu ha izwo , tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwa . 
Hu dovha ha vha na nganetshelo nga ha phindulo dza lutendo lwo bulwaho afho nṱha nga vhorasialala , vhane vha tenda kha vhuhone ha vhuloi , vhune ha ofhiwa  . 
Hai , vho vha tshi khou tou tama Vho-Dolly  . 
Kha hu lavhelelwa uri musi vhagudi vha tshi khou fhandekanya tshipiḓa tsho salaho , zwipiḓa zwi nga vha zwa saizi dzi sa lingani . 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tsha luṱa lwa u lugisela tshi katela u rwela ṱari tshitshavha  . 
Muḓi i re kule na tshomedzo khathihi na u sa kona u wana ndondolavhathu ya mahayani a si dzhiele Mufaragwama wa Muvhuso vhud ifhinduleli malugana na u nomboro ya erf na tshikolobulasi kana dzina ḽa bulasi na nomboro , hu si ḓiresi ya tshiṱara ṱa  . 
Vhatshimbidzi vha kovhekana ndivho na vhutsila  . 
A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka . 
U imba nyimbo na u ita nyito . 
Zwa mafheleloni , i ḓo vha khombekhombe uri zwiimiswa zwiṅwe zwinzhi , nga nnḓa ha vhupileli , zwi khou dzhenela  . 
Ni vhona u nga ḽimeriki i no amba nga bemu i a seisa . 
Vhanna vho vha vhe vhatumbukisi kana vha ita mbilo ya pfanelo dza u vha vho tumbukisa vhubveledzi ha saintsi nahone vho vha vhasiki vha thekhinoḽodzhi iyi  . 
Saizwi komiti dza wadi dzo ḓitika tshoṱhe nga mukhantseḽara wa wadi kha vhuṱumani hadzo na khoro , kushumele kwa mukhantseḽara ku vha tshithu tsha ndeme khadzo  . 
Fhethu ha ṱaḓa hu amba uri ndango i khou kalula na uri vha tea u shandukisa mishonga yavho sa zwe zwa sumbedzwa kha garaṱa . 
Khumbelo ya u walisa dzangano i sa a mbuyelo u tambudzwa ha vhana ndi mini ? 
Zwi vhonala zwi tshi konadzea uri muthu a wanwe mulandu kha uvho vhutshinyi arali muthu a nga tou ṱanziela u nga u ḓivha nga ha vhuloi na u fha muthu nḓila dza kulowele , naho hu sina muhumbulo wa u vhaisa muṅwe muthu . 
Mabulayo ayo a si na ṱhoho a fanela u sasaladzwa nga maAfrika Tshipembe roṱhe . 
Fhedziha , u vala ha mafhelo a ṅwaha hu ḓo vha ndingo ya vhukuma ya uri naa khwiniso yo vha yo lingana kana hai  . 
Mvumbo ndi zwine muanewa a vha zwone buguni kana vhuvha ha muanewa  . 
Ndo ya nda mona mona na rennge ya mabasi na dzithekhisi ya Marabastad ngei Pretoria nga Musumbuluwo nda amba na vharengisi na vhaṋameli  . 
Kha vha humbele Deputy Information Officer wa muhasho wa muvhuso wo teaho uri a vha thuse kha u swikelela dokhumenthe dzine vha dzi ṱo ḓa  . 
U vhandela dungo ḽi tshi ambiwa kha maipfi . 
Kha matshudeni , ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11 . 
U shumisa luambo u ṱoḓulusa na u wanulusa U vhudzisa mbudziso na u sedza kha bugu hu tshi lavheleswa ṱhalutshedzo U ṋea ṱhalutshedzo na u ṋea thandululo . 
Izwi zwi ḓo ita uri vhugevhenga vhuhulwane kha vhuthu vhu nga ṱavhanyedzelwa ha tandululwa zwavhuḓi nga aya madzangano na uri hu vhe na zwikimu zwa vhushaka hune milandu iyo ya nga sengiswa hu nga vha nga ICC kana dzangano ḽa dzingu . 
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi  . 
Tshelede ya hone i ḓisendeka nga muelo wa muṱa wavho  . 
Komiti dza Wadi na zwitshavha vha tea u kwamiwa phanḓa ha musi hu tshi itiwa zwiṅwe kha masia avho , mbilaelo dzavho na nyofho dzavho dzi tea u tandululwa  . 
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo yoṱhe ya CC . 
Sethe khulwane ya magaraṱa a makhadibogisi a zwiga zwa nomboro . 
Fhedzisani mafhungo nga u Kha ri ṅwale shumisa kha , nga kana ha . 
Sia ḽa u guda ḽa dzinyambo ḽi katela nyambo dzoṱhe dza fumithihi dza tshiofisi sa : s Luambo lwa hayani s Nyambo dza u thoma dzo engedzwaho na s Nyambo dza vhuvhili dzo engedzwaho hu khou itea mini kha tshitshavha - sa ndi madzangano afhio , zwigwada zwa mvelele , foramu dza madzangano a siviki , nz , dzi re hone ; u dzhenelela ha mabindu na maṅwe madzhendedzi a ngaho madzangano a zwa vhulimi  . 
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili nga vhege , u shumisa minethe ya 15 e na tshigwada tshithihi . 
Tshitshavha tsho vhumbiwa nga vhathu vha shumaho vhoṱhe u itela u swikela ndivho dzavho  . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu I dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone nga murahu ha u anḓadziwa , I tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Ndayotewa  . 
Tshivhalo tsha zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa , tshaka dzo fhambanaho dza mishumo ine ya nga thusa kha CBNRM , na zwinzhi zwo fhambanaho zwa u bveledza tshelede mutani , thusani tshitshavha uri tshi kone u pfesesa  . 
Vha a ṱoda maṅwe mafhungo ? 
Munna na mufumakadzi wawe madzina a vhabebi vha munna na mufumakadzi na dzina ḽa vhamusanda nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela  . 
U ṱola na u ela kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo ndi maitele a u ela mvelaphanḓa kha u swikelela zwipikwa zwo dzulaho zwo tiwa nahone zwi a ṱoḓea kha khethekanyo khulwane iṅwe na iṅwe ya khetho ya mugaganyagwama zwi tshi elana na khethekanyo 27(4) ya PFMA  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u dzhenelela kha mitambo na mvelele ya tshitshavha sa izwi vhoṱhe vha na maanḓa a u ṱanganya vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe . 
Muvhuso wa feḓerasi u fanela u shandukisa nḓila ine wa ṋetshedza mafhungo na tshumelo kha lubuvhisia , nahone ri ṱoḓa thuso yavho  . 
Vhana vha na pfanelo ya u wana ndondolo yo teaho ya mutakalo musi vha tshi lwala  . 
Kha vhuimo uvhu , luambo lwa u amba lwa vhagudi lu kha ḓi tea u khwathiswa ( zwi amba u modeḽa na u tikedzwa , tsumbo : nga fureme ya ḓivhaipfi na ya fhungo )  . 
B bivhilini  . 
Yanga : Bugu yanga yo xela  . 
Tshiolwa ndi tshivhumbeo , vhuvha , kuitele , tshinakisi na kuvhekanyele kwa tshivhumbiwa kana atiki ḽi . 
Naho hu si mbetshelo ya MFMA , zwi tou vha khagala uri komiti dza wadi dzi shuma mushumo muhulwane kha u kunga tshitshavha u dzhenela na u thusa kha u lugisela mihumbulo ya tshitshavha kha miṱangano iyo  . 
Kha vhusimamiri , ( Participatory Forest Management kana PFM ) ndi maitele a u vhulunga miri e a livhiswa kha u fha vhathu vha kha vhupo honoho maanda a u ita tsheo kha zwishumiswa zwa miri , na uri vha vhe na mbuelo i vhonalaho khavho  . 
Musalauno vhasidzana na vhatukana vha tshina domba he(li nga L(avhutanu na Mugivhela  . 
U topola na u amba madzina a zwithu na mivhala yazwo khathihi na u vhambedza saizi ya zwithu , hezwi hu nga itwa nḓowenḓowe nga tshifhinga tsha u shuma na phetheni . 
Ndi nga ha vhathu , mbilaelo dzavho na ṱhoḓea dzavho  . 
Ri humbula u nga ri pfesesa thadzo dza vhathu ngeno vha tshi tou vha na ludungela lwa hune thaidzo dza khou ela hone , nahone u ya nga ngoho ri nga vha ri tshi khou tandulula zwithu zwine zwa sumbedza thaidzo zwi si zwibveledzi zwa thaidzo  . 
Lushaka lwa thaidzo iyi lu tea u shumiswa nga murahu ha musi vhagudi vho ranga u tandulula thaidzo tharu kana ṱhanu dza u kovhekana , u isa kha lushaka lwa furakisheni na u ḓivha madzina a zwipida zwa furakisheni . 
Hu na lutendo luhulu Afrika Tshipembe uri hu na tshifhinga tshine u huvhala zwa itiswa nga vhuloi . 
U ḓilugisela zwavhuḓi ha mukumedzi zwi nga thusa u fhungudza nyofho dza u ita mukumedzo  . 
U pendelwa ha ṱholo ya ṱhuṱhuwedzo ya masheleni kha mabindu u itela u khwaṱhisedza zwine a tea u shumiswa zwone na u wana zwa ndeme kha tshelede u itela u ṱutuwedza nyaluwo i katelaho  . 
Official Seed Testing Station , kana Tshi ṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu i ṱ o ḓ isisa khanedzano na mbilahelo dzine dza vha malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976  . 
U tenda u vha hone ha madzangalelo a ṱaṱisanaho na a tikedzanaho , u ḓisendeka matungo oṱhe na ndivho dzi fanaho  . 
Zwi khagala , ri nga si ite saintsi hu si na vhorasaintsi , ri nga si kone u tandulula mbalo ya metse hu si na vhomakone vha metse  . 
U sainiwa , u anḓadzwa na u vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha ndayotewa ya vunḓu 145  . 
Uyu modulu wa Komiti dza Wadi ndi tshipiḓa tsha pulane ya dplg u ṋetshedza ṱhanziela dza miraḓo ya Komiti ya wadi na Muvhuso Wapo SETA  . 
Madalo aya a ḓa murahu ha nyambedzano ya Muphuresidennde vha tshi amba na maAfrika Tshipembe nga ṅwedzi wa Luhuhi 2016 ngei Marabastad kha ḽa Pretoria he vhaṋameli vha ṱahisa mafhungo a khaedu ya nḓisedzo ya tshumelo ngei Kwaggafontein . 
Zwi funzaho vhathu nga ha milayo miswa na zwi endedzaho vhathu kha nḓila ya tshanduko na vhupfumedzani  . 
Arali vha mud(ini wa tsini vha tshi khou t ( od(a u fara lwendo , vha a kona u sia n(wana wavho na vhadzula tsini  . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano kiḽasini . 
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo )  . 
Kha vhudzheneleli ha ndeme ṋaṅwaha , ri ḓo khwinisa u thomiwa ha phakha dza vhulimi kana miṱanganelano na dzikiḽasiṱa kha masipala ya zwiṱiriki zwa 27 i shayesaho hu u itela u shandukisa ikonomi ya kha vhupo ha mahayani . 
U dzudzanya mafhungo kha girafu dzi sa konḓi dzine dza nga tshati kana tshifhinga sa : u shumisa tshati kha u rekhoda mvelelo dza ṱhoḓuluso ya kuḓele kwa vhagudi tshikoloni . 
Iṅwe na iṅwe ya ndima idzi i na tshipiḓa tsha mathomo mapfufhi , tsha tevhelwa nga maimo a asesimennde a ndima ya vhutshilo . 
Izwi zwi ḓo engedza vhuimo ha ikonomi na u sika zwikhala zwa mishumo . 
Ndivho : U letshedza nyanganyelo nga ha u lovha kha shango zwine zwa thusa kha nyanganyelo ya vhathu  . 
Mutengo wa tshikimu : Mutengo wo tendelwaho nga Tshikimu na vhaṋetshedzat shumelo ya ndondolo ya mutakalo u itela mbadelo ya tshumelo dza ndondolo dza mutakalo dzo ṋekedzwaho miraḓo ya Tshikimu . 
Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo , fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu . 
Arali vha tshi t ( od(ou d(ivha uri ndi ifhio ofisi ya Muhasho wa zwa Muno i re tsini navho , vha nga kwama ofisi ya vund(u i re vhuponi ha havho  . 
Naho zwo ralo , zwine zwa tea u sala zwi tshi fana ndi maime ashu kha vha ndaulo  . 
Izwi zwi ḓo thusa mulimi u vhuelwa nga tshiṅwe tshiliṅwa arali tshiṅwe tshi songo ita zwavhuḓi mulandu wa u thivhela mbebo lwa tshoṱhe  . 
Tshirunzi tsha muthu muthihi , sa tsumbo , tshi nga lwa na mbofholowo ya muṅwe ya vhupfiwa  . 
Naho zwo ralo , muthu muṅwe na muṅwe u na u ḓihudza na vhuḓipfi hawe  . 
Arali wadi ya katela vhupo vhuhulwane kha vha dzudzanye muṱangano fhethu hune ha fhira huthihi uri vhoṱhe vha ḓivhe zwine zwa khou bvelela  . 
Nḓivho yapo i nga amba nḓivho ya vhathu vha vhupo honoho , vhane vha nga vha vha na nḓivho ya sialala fhedzi vha tshi dovha vha vha na nḓivho ya thekhinoḽodzhi  . 
Vhagudi vha ḓo fhaṱa mutalombalo I tevhelaho u vha thusa u swika kha phindulo . 
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga uri hu vhe na masia ṱari manzhi a visa  . 
Kha mahosi a ha Tshivhasa L(igegise o d(o vha ene khosi ye ya d(o lwa nndwa nnzhi vhukuma  . 
Tshumisano na u ṋetshedzwa ha muvhigo uyu zwi sumbedzisa u ḓinekedzela ha muvhuso kha nungo dza u tsireledza na u bveledzisa pfanelo dza vhathu . 
I tikedzwa nga zwiṱirathedzhi zwa u ṱhaḓula zwinzhi zwo tou sedzaho kha ṱhahelelo ya zwiḽiwa miṱani khathihi na nyaluwo ya u bveledza zwiḽiwa hu u itela u fhelisa nḓala nga 2030 . 
Vha tea u vha na mafhungo afhio musi vha tshi ita khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ? 
Bono ḽa DPME ndi u lwela u bvelaphanḓa na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo nga u ṱola na u lavhelesa kushumele . 
Mafhungo haya a nga kula nungo dza vhathu  . 
Ndi zwifhio zwi re kha phara ya u thoma nahone zwi kunga dzangalelo ḽashu nga nḓilaḓe ? 
Kha vha rumele khumbelo yavho kha Komiti dza Ndangulo Dzapo mafheloni a ṅwaha muṅwe na muṅwe musi tshifhinga tsha thendelo tsho no vha tsini na u fhela  . 
Vho vha khoda kha u shela mulenzhe kha u bveledzwa ha Mulayo uyu  . 
Nyito na matshimbidzele kha dziaphili u bva kha khothe dza Madzhisitirata a langulwa u ya nga Mulayo wa Khothe dza Mahosi na Magota R2082 wa 196749  . 
Zwi nga konda kha avho vhavhili u bvela phanda vha si na muimeleli wa mulayo  . 
Komiti dzo imaho dzi elana na mihasho ya masipala nahone dzi nga thomiwa nga khoro he zwa tea  . 
Muraḓḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho , a tandulula khuḓḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓḓano  . 
Muṱangano wa zwa Vhuendelamashango wa 2013 ( 2013 Tourism Indaba ) une wa ḓo farelwa ngei Durban u bva nga dzi 11 u swika dzi 14 Shundunthule u ḓo ṋetshedza tshikhala tsha u ṱana Afurika Tshipembe na vhathu vhaḽo . 
Mut ( ahabvu Vho - AA Tshivhasa vhe na vhone vha vha vhe khotsimunene vho d(o vhanga vhuhosi  . 
Tsedzuluso ya mvelaphanḓa maelana na u swikelela u lingana vhukati ha vhurereli kha Afrika Tshipembe ḽi si na tshiṱalula  . 
Kha pulane dzavho kha vha ite zwauri tshelede dzo vhetshelwa thungo dza vhugudisi ho teaho  . 
Musi muhwelelwa a tshi fariwa , ha athu u waniwa mulandu wa vhutshinyi nga khothe  . 
Ndi vhafhio vha teaho u ita khumbelo ya ndambedzo ? 
Kha vha vhudzise tshigwada : Izwi zwithu zwi a bvelela vhutshiloni ha vhukuma ? 
Zwiolwa zwi a bvusuludzwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe  . 
Hafhu tshikoli tshi nga tou bikiwa , kana ha bikwa tshidzimba nga dzi thoro dza tshikoli musi dzo no oma kana tshikoli tsha tou t ( hat ( hiwa  . 
U dalela ḽaiburari , kiḽaba ya ḽaiburari , ḽaiburari ya kiḽasini , magazini na gurannḓa zwo tou lambedziwaho kana u randelwaho zwi khwaṱhisedza phurogireme ya u vhala . 
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha sisiteme yo ndondolo ya tshitshavha , nahone ri ḓo laedzwa nga zwo ambiwaho miṱanganoni na vhashumisani  . 
Zwidodombedzwa zwinzhi zwi wanalea kha IRP 12 Guidelines  . 
Maitele a u pfuluwa na tshandukiso a ḓo sumbedzwa nḓila nga milayo na ndivho dzi tevhelaho  . 
Kha vhuimo uvhu , luambo lwa u amba lwa vhagudi lu kha ḓi tea u khwathiswa ( zwi amba u modeḽa na u tikedzwa , tsumbo : nga fureme ya ḓivhaipfi na ya mafhungo )  . 
Tshikalo tsha u eḓanyisa tsha tshileme tsho tou rengwaho tshi nga kona u shumiswa . 
Tshumiso : Vhashumi vha SAPS vha tanganedza u fhambana ha vhathu vha shango lashu , na u vha thonifha nga u lingana  . 
Arali ri tshi ṋea maanḓa maswa mathomo a NDP , ri fanela u laṱela maṱo ashu kha masia o ṱanḓavhuwaho  . 
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele . 
Ambani uri bola ya milenzhe i na vhuimo hufhio tshikoloni tsha haṋu , hayani , tshitshavhani na kha mvelele ya haṋu . 
Ri na gemo ḽe ra ta ḽa u engedza tshivhalo tsha vhaeni vha ḓaho tsha nṱha ha 15 miḽioni nga ṅwaha wa 2017 . 
Vhafumakadzi  . 
Thandela i ḓikumedza kha u swikela ndivhotiwa yayo nga tshifhinga tsha u khunyeledza tsho lavhelelwaho  . 
Vhabebi vhavho vho vha vhe vhaimela Afurika Tshipembe ( Diplomats )  . 
U tandulula na u fhedzisa phazili 5 dza jig - saw . 
Ndi ita mini arali STB yanga i sa bvisi zwifanyiso zwavhuḓi ? 
Vhathu vha vha Sunni vho hana ezwi na u tenda uri vha fulufhelaho vha tea u nanga vharangaphanḓa vhavho  . 
Ngudo iṅwe na iṅwe ya u vhala i tea u vha na zwine vhagudi vha tou fombe khazwo zwi tshi bva kha zwi tevhelaho : zwiteṅwa zwa u ganḓisa , zwiteṅwa zwa ḽiṅwalo , foniki , phatheni dza luambo , maitele a u kona u topola ipfi , tholokanyonḓivho . 
Ndi ngani hu tshi todea Mvelele ya Tshumelo ya Vhuimo ha Ntha ? 
Izwi zwi ḓo livhiswa kha uri vhathu vha dzhiele nṱha khaedu mmbi na mafhungo a si ngoho nga ha vhaaluwa vhashu . 
Ndeme : Vha tea u swikelela ṱhoḓea dza lushaka u ya nga ha ndalukano na tshenzhelo  . 
Ri ṱoḓa nḓila ya u vhea mitengo ya muḓagasi , ine ya ḓo khwaṱhisedza uri Eskom i vhe nḓowetshumo ine ya dzula i kha tshiimo tshavhuḓi tsha masheleni na u nga vha ya tshoṱhe , fhedzi ine ya dzula i tshi swikelelea , nga maanḓa nga vhashai  . 
U sedza na Komiti ya Wadi na mukhantseḽara arali hu na zwiṅwe zwiko zwa ndeme zwa mafhungo zwine zwa nga shumiswa  . 
Khabinethe i humbudza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vha shumise maḓi nga nḓila yavhuḓi u itela uri ri kone u a shumisa na tshifhinga tshi ḓaho , vhunga hu tshi kha di vha na vhupo kha shango ḽashu hune ha vha na gomelelo . 
Naho nyambedzano zwihulwane dzi tshi elana na ṱanganedzea ha u ambulula , maitele a fanaho a ya shuma musi u ṱanganedzea ya vhuṱanzi ho tshi khou amba nga hao  . 
Lushaka luṅwe na luṅwe lu nga vhudziswa nga nḓila yo fhambanaho . 
Ho ḓadziwa zwikhala zwa mishumo zwa fumisumbe 17 ndi uri , Mulangi Muhulwane muthihi 1 , Vhalangi vhaṋa 4 , Vhafarisa Vhalangi vha malo 8 , Muofisiri wa Ndaulo ya Muvhuso muthihi 1 , Vhaṅwaleli vha Ndaulo vhavhili 2 na Mulangi wa Datha muthihi 1 . 
Nila iyi ya u rengisa i vhulunga tshifhinga na tshelede kha vharengisa na vharengi  . 
Ngauri vho no shuma kha thandela ya CBNRM a zwi ambi zwauri vha do ita zwi fanaho hafhu . 
Ya wa nga ṱhoho ni a tshimbila ni tshi ya phanḓa nga maga mavhili . 
Vhalwadze vhana vha ṱoḓaho ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori - ndi dokotela wavho ane a tea u dzhia tsheo  . 
Tshitshavha tshi eletshedza uri vha nga dzhenela i arali vho badelelwa  . 
Vhamvumvusi na vhone vha tshina fhethu ho fhambanaho kha tshipiḓa tsha nḓila ya hune vhathu vha shela hone mulenzhe . 
Vhuimo vhuwe na vhuwe vhu na mushumo wo teaho na khonadzeo ya u vhuedza , khombo na u tshinyadza zwi nga fhambana zwi tshi ya nga vhuimo vhuwe na vhuwe  . 
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo  . 
U tou amba ngoho , thaidzo ya nyambo ine ya khou lila u tandululwa i vhonala i khou aluwa tshifhinga tshoṱhe  . 
IDP i ta fhethu hune tshumelo ya konḓa u wanala na vhupo vhu shayaho kha vhupo ha masipala uri hu vhe hone hune masheleni a masipala a fanela u shuma  . 
Vha ḓo shumisa hani ṋdivho ya sialala lwa tshiphiri ? 
U bva kha zwiko ezwi zwiraru zwi re ngomu ha mulayo wa pfunzo zwo fhaṱwa ngazwo  . 
Arali ngona iyi mudededzi a vhona i tshi mu shumela , ha tei u khakhisa maitele ane a ḓivha a tshi shuma nga nṱhani ha pulane iyi . 
Vha vhiga kha mutholi kana tshikwama tshavho tsha phensheni  . 
Tshifhinga tshinzhi na nungo zwo fhedzwa kha u dzeula na u phasisa milayo miswa yo livhiswaho kha u bveledza Ndayotewa na milayo ya dimokirasi yashu ntswa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano dza kiḽasini . 
Ri rangwa phanḓa nga khumbulo ine ya ri nga nṱha ha ndambedzo dza tshitshavha dzi itwaho nga muvhuso , ri tea u sedza u itwa ha sisteme ine ya thola vhathu uri vha ḓishumele nahone i ṱuṱuwedzwaho nga vhuthihi ha vhathu  . 
Ri a vha koloda zwinzhi , lufuno lwe vha lu ṋea shango ḽavho na vhathu vhavho , na u shela mulenzhe he vha hu ita kha Afurika Tshipembe , Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe  . 
Komiti I fanela u vhulunga dzirekhodo dza themendelo iṅwe na iṅwe yo iswaho kha mutholi na muvhigo muṅwe na muṅwe wo iswaho kha tshipikiṱere  . 
Vha dovha hafhu vha shuma na tshamalo na tsharathi . 
Andrew u pfana na u ita tshuṅwahaya . 
Kuvhonele kwa u thoma kha khaedu dzashu dza mveledzo , ndi nga dzinginya , zwa mvumbo yo khethekanaho ya ikonomi yashu  . 
Vho ḓa nga tshifhinga tshi konḓaho vhukuma kha Eskom nahone vho ita mushumo muhulwane khathihi na bodo yo rangiwaho phanḓa nga Vho Jabu Mabuza u ri hu vhe na vhudziki kha khamphani  . 
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni dzine dza itwa sentharani ya vhugudisi kana gudedzini ḽa vhugudisi na u guda mushumoni  . 
Ro ṱangana ri tea u tsireledza u fhambana ha mupo wa milambo yashu , maḓanzhe na maḓaka ngauralo ha vha u tsireledza pulanethe ya ḽifhasi u itela murafho u ḓaho  . 
Fhedzani tshifhinga tshinzhi ni tshi khou fara nyambedzano ni edzise u wana ndila ya khwine  . 
Vhanna vha hadzingana vho hadzingana  . 
U kopolola zwo ṅwaliwaho zwi tshi bva kha vhupo musi vha tshi khou tamba ( tsumbo : dziḽebuḽu u bva kha khungedzelo )  . 
Vhuloi , sa zwe zwa sumbedzwa nga vhanzhi hu tshi katelwa vhathu vha Pagans - vhane vha ḓivhona vhe vhaloi - a si thaidzo nahone a zwi ofhisi u ya nga Khomishini  . 
Kha Zwikili zwa Vhutshilo , kha Vhuimo ha Fhasi maitele kha u linga a tea u ombedzelwa kha u tou sedza vhagudi tshifhinga tshoṱhe nga nḓila yo lugiselwaho , kha mushumo wa ḓuvha nga ḓuvha ( rothini ) , nyito yo dzudzanyawaho na ya mitambo yo vhofholowaho . 
C Mawela  . 
Vhuimo havho ha poḽitiki na ha zwa mulayo vhu ṋaṋisa vhushayi , khethululano na u fhungudza zwikhala kha masia a zwa mvelele , matshilisano na ikonomi ya mushumo  . 
Kha vha ite khumbelo kha Minista wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo maanḓa nga fhasi ha ndima 81 ya Marine Living Resources Act ,  . 
Mbekanyamushumo ya vhugudisi ha mushumo ( learnership ) ndi mini ? 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u badela R500 ya khumbelo ine i sa lifhelwe murahu  . 
Vhubvo ha vhuṱali ha madzhendedzi oṱhe ho buliwa kha khudzo iyi  . 
Hafha hu vha hu tshi khou katela zwithu zwo teaho u itwa hu tshi khou dovha hafhu ha sedzwa u vha hone ha zwiko  . 
Tsha u thoma tshi kwama u shumiswa ha mazhendedzi a vhuloi kana vha ḓivhiwaho vhane vha humbulelwa uri vha nga rumelwa uri vha vhaise vhatovholwa  . 
Sisiteme ya kutshimbidzele kwa mbilaelo ine ya vha fomaḽa i fanela u tinywa  . 
Fhedzi , arali vha pfa vha tshe na mutsiko , kha vha wane dzilafho  . 
Vhunzhi ha izwi zwilidzo zwi vha zwi na zwine zwa amba zwone  . 
Khumbelo dza khangwelo zwa zwino dzo no wanala u bva kha vhashumi vhahulwane vha mmbi dzine dza ḓo khwaṱhisedza izwi  . 
Hezwi zwi ṱuṱuwedza nyaluwo yapo ya sekithara dza vhuvhekanyandeme hu tshi katelwa u engedza tswikelelo ya zwikhala zwa maraga kha tshumelo dza mbambadzelannḓa ya Afrika Tshipembe  . 
Masiandoitwa aya ndi a uri matshudeni oṱhe u bva kha ṅwaha wa u thoma u swika kha wa mafhelelo vha ḓo kwamea khathihi na ikonomi yashu vhunga hu sa ḓo vha na vhatelwadigirii vha zwikili zwiswa vhane vha ḓo vha vha khou dzhena maragani wa mishumo . 
Ministri zwenezwo u a pfesesa tsheo ya khoro ya u vala yunivesithi lwa tshifhinga nyana zwo itiswa nga maswina a nḓila dza u ḓisa vhutshilotshedza ha dimokirasi ya u kwengweledza kha zwitshavha zwa dimokirasi  . 
Lu ṅwalo lwa No Impediment lwo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Munoo . 
Maṅwalwa aya a dzangalelo ḽa nnyi na nnyi a nga katela rekhodo dza masheleni kana maṅwe mafhungo a elanaho na kushumele kwa masipala kha u bveledza vhuḓifhinduleli hawo ha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Zwi khagala kha ndango ya muvhuso fhedzi kha vhathu a zwo ngo dzula zwavhuḓi uri muthu a tou langulwa na kha zwine a tea u renga . 
U thoma zwa khothe . 
Iṅwe nḓila ya u ṱumanya luambo na mushumo ya u ṅwala ndi nga u humisela mishumo ye vha ṅwala khavho , ine kushumisele kwa luambo kwa vha kwo khakhea , vha ita uri vhagudi nga vhavhili nga vhavhili vha koreke mishumo nahone vha ṱalutshedza vhagudi he vha khakha hone . 
Thebuḽu kha Aphendisi ya 1 i ṅwala zwivhumbeo na milayo ya kufhumisele kwa luambo zwine vhagudi vha ḓo zwi shumisa musi vha tshi thetshelesa , vha tshi amba na musi vha tshi khou ṅwala . 
Ndivho ya Mulayo ndi u ṋekedza mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwa vhathu vhane vha vha mushumoni kana malugana na u shumiswa ha mamaga na mitshini  . 
Data ya satheḽaithi i tendela madzangano a thusedzo u ḓisa ṋetshedzo na thusedzo ya vhuphalalavhathu nga u ṱavhanya na afho hune ha vha hu khou ṱoḓea vhukuma  . 
Heḽi ḽiṅwalo ḽi wanala kha ofisi iṅwe na iṅwe ya muvhuso ine ya shela mulenzhe . 
Nekedzani thuso ya u swikelela zwibveledzwa zwa biodaivesithi , kha u shumisana na zwitshavha zwapo  . 
Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ya Cape ya kale yo mbo ḓi vha Vhutendelwamilayo , ya u thoma ya Yuniyoni ya Afurika Tshipembe u bva 1910 u swika 1961 , u bva hone ya vha ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u swika 1980 , musi Vhutendelwamilayo i tshi fheliswa . 
Khoro ya ndango i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ho ḓalaho u tikedza khumbelo . 
Ndi zwa ndeme uri ri dzule ro tsha maṱoni uri dziṅwe mveledziso dza ikonomi dzi ḓo thivhela zwikhala zwinzhi zwe ra zwi ṱalusa . 
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho teaho ni tshi sumbedza uri mutsho u fhethu ho teaho . 
Tshumelo heyi i vha sumbedzisa uri vha nga ḓi ṅwalisa hani sa muṱundi na South African Revenue Service  . 
Manyanyu ndi maipfi ane a shumiswa kha u sumbedza vhuḓipfi hu no bva mbiluni kana ha nga khathihi fhedzi . 
Kha vha ite khumbelo ya u vha mulondoti wa ṅwana asi wavho dzadzo dzo ambiwa nga hadzo kha ndima iyi  . 
Tshikolo tshi tea u dubekanya nga vhulondo khiraitheria dzine vha tama muthu a tshi dzi swikela  . 
Kha u bveledza vhupo havhuḓi ha u guda , ro ṋetshedza zwikolo zwiswa zwa 370 zwo dzhenaho vhuimoni ha zwikolo zwe zwa vha zwo fhaṱwa nga mavu na zwiṅwe zwiimiswa zwe zwa vha zwi siho kha nzulele yavhuḓi u mona na shango . 
Mushumo wa u linga muṅwe na muṅwe u tea u itwa nga nyito dzi lingaho U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṱalela , U ṅwala na U ṋekedza , na Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo , nahone zwi tea u itwa maḓuvha o vhalaho . 
Vho sedzana na zwithu zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu andiswa vhubindudzi na mishumo , na zwiṅwe zwi kwamanaho na mvelaphanḓa ya zwikili na vhukoni ha sisiteme ya muvhuso  . 
Mudzimu vhe kerekeni  . 
Kha mutevhe wa thandela dzo pulaniwaho , hu na u engedzwea ha tshanele ya u rengiselwa nnḓa ha tsimbi u bva kha thani dza miḽioni dza 60 u ya kha miḽioni dza 82 nga ṅwaha . 
Muoditha Dzhenerala u tea u ṋewa muvhigo kha Phalamennde ; na uri a U engedze vhuimo ha u shela mulenzhe kha mishumo ya zwipotso na u imvumvusa  . 
Khabinethe i ṱanganedza Imbizo ye ya farwa nga Minisiṱa wa Ofisini ya Muphuresidennde kha Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele na Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Vhupulani ha Lushaka , Vho Jeff Radebe kha u ṱhaḓula ho itwaho ha u ṱavhanyisa mbadelo dza vhaṋetshedzi vha tshomedzo ( kana vhaṋetshedzi vha tshumelo ) nga muvhuso hu sa athu fhela maḓuvha a 30 sa zwe zwa vhekanyiswa zwone . 
DTT i shumisa zwirathisi zwi re fhasi ha mavu u hasha siginala ine vha i ṱanganedza nga u shumisa eriala ya TV na tshibogisi tsha u funga ( STB )  . 
Sa izwo Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha tshi zwi ḓivha , ro dovha ra engedza tshivhalo tsha zwikolo zwi sa badeli mbadelo dza tshikolo  . 
Vhathu avha vha tea u wana ndambedzo-khamusi nga u wana mushumo kha thandela . 
Vha ri ndi pfanelo yavho ya mbofholowo kha zwa lutendo na vhurereli  . 
U shumisa mirando ya vhutshimbidzi u itela u langula vhushaka havhuḓi nga ngomu kha zwa Komiti ya Wadi  . 
Thaidzo dzi tea u vha na thandululo dzadzo dzine dza bvisa mbalo dzo fhelelaho , zwiṱahe kana zwipiḓa . 
Arali vha tshi funa vha nga shandukisa nḓila ine burousa yavho ya farisa yone dzikhukhi  . 
U ṅwala tshiṱori nga vhudele tshikhalani tshe tsha ṋewa . 
Ri ḓo dovha ra dededzwa na nga tshandukiso ya Sisiteme ya zwa Vhulamukanyi  . 
Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya zwa Vhulimi yo sedzuluswa u itela uri i vhe i sikaho mishumo na u alusa nyaluwo , u tholwa , mbuelo dza vhupo ha mahayani , vhubindudzi , zwibveledzwa , thengiso ya nnḓa na mveledziso kha dzingu ḽa Afrika . 
U linga ha samethivu vhu fushaho vhu fanela u itwa uri muvhigo u kone u bvisa kha zwine zwi sa vhe zwavhui  . 
Hezwi ndi u itela u khwinisa vhuḓifhinduleli na u vha khagala zwine zwa ḓo ita uri hu vhe na maitele a vhuvhusi havhuḓi ngomu kha ICASA . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nahone vha i ḓadze yoṱhe kavhili . 
Thandela i na tshifhinga tshiṱuku madzuloni a u vha mushumo wa tshoṱhe , nahone i na mugaganyagwama wo tou tetshelwaho wonoyu mushumo , nahone i bva luthihi  . 
One ha dzhii sia fhedzi muṅwali a nga sumbedza vhuḓipfi hawe ene muṋe . 
Kha Transkei ḽa kale tshipiḓa tsha Kapa Vhubvaḓuvha , ro ḓiimisela u fhaṱa damu ri tshi shumisa Mulambo wa Umzimvubu sa tshone tshiko , u itela u alusa mveledziso ya zwa vhulumi  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe . 
Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vunḓu  . 
U khwiniswa huswa uhu ho vha ho siwa u bva kha Milayotibe ye ya vha yo phasiswa kha muṱangano wa u fhedzisela wa Khabinethe  . 
Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala . 
I sumbedzeni . 
Uri ri swikelele zwipikwa zwashu zwa tsireledzo ya fulufulu , khampani dza muvhuso dzire kha Sekithara ya Fulufulu , sa Eskom , Dzangano ḽa Fulufulu ḽa Nyukiḽiya ḽa Afurika Tshipembe na Tshikwama tsha Fulufulu ḽa Vhukati dzi ḓo tea u shuma nga kha maitele o vusuludzwaho uri dzi kone u swikelela ndivho iyi . 
Ndi a ḽihoro ḽa polotiki , meyara , masipala woṱhe , tshitshavha kana sekithara ya tshitshavha ? 
Mudzulatshidulo , nga u pfufhifhadza , ri a pfesesa tshutshedzo dzoṱhe na khonadzeo khulwane ya vhuendelamashango  . 
Ofisini dza madzhisi ṱira ṱa kana ofisini iṅwe na iṅwe ya muvhuso yo teaho . 
Fhedzi mutsiko wa malofha wa dzula u nṱha lwa tshifhinga tshilapfu , mirado ya ndeme i nga tshinyala kana vha lovha  . 
Humbulela uri vhathu vha kha vhupo uho vha dzulela u kovhana zwithu zwine zwa vha na ndeme i si ya tshelede ine vhapulani vha mupo vha i vhea kha zwimela kana zwipuka kha dziekhosisiteme  . 
Murendi u dzhia vhuimo kha Slave Lodge u ḓo ṱanganedza Muphuresidennde  . 
U shumisa nyito dza u ṅwala na vhagudi , u modela ( model ) kushumisele kwone kwa ndongazwiga , mupeleṱo , girama ( u shumisa maṱanganyi )  . 
Arali ri tshi ṱoḓa u swikelela Afrika Tshipembe ḽine ra ṱoḓa , ri ṱoḓa thendelano ya matshilisano ntswa  . 
U kopolola na u ṅwala maipfi nga u a khethekanya zwavhuḓi . 
Sa tsumbo , khophorethivi ya sekondari ine ya shuma na mafhungo a dzinnḓu i nga si ḓi vhidze uri ndi ya mbulungelo ya sekondari na khophorethivi ya khiredithi  . 
Muhumbeli ane a vha wa Tshiimiswa tsha Muvhuso Ndi izwo zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa khou shumisa maanḓa a muvhuso kana u shuma mushumo wa tshitshavha zwi tshi ya nga Mulayo aZwidodombedzwa zwa muthu ane a khou humbela tswikelelo kha rekhodo zwi tea u ṋetshedzwa afho fhasi . 
U ḓilinga na u linga khonani zwi dzhenisa vhagudi kha ndingo . 
Asesimennde i itea u ṋekedza tsumbo dza mvelaphanḓa ya mugudi nga nḓila ya u vhudzisa nahone i khwaṱhise uri vhagudi nga nḓila ya vhuḓisa vha ṱanganye na u shumisa nḓivho na vhutsila . 
Tshifhefho ndi khalan(waha ine ya d(a nga murahu ha tshilimo  . 
Khumbelo ya ṱhanziela ya u reila , DL1 . 
Mvelele iyi i lwa na ndeme ya pfanelo ya muthu  . 
Hune ha wanala uri vhathu vha lwalesa miṱana kana vha na tsumbadwadze dza WRULD zwi nga vha zwi tshi tshimbilelana na dziṅwe tshakha dza mishumo  . 
Mafhungo a kwamanaho na vhuṋe na mikhwa ya matshilisano a ṱuṱuwedzwa nga mihumbulo mihulwane kha tshitshavha , ine tshifhinga tshinzhi ya fana na vhushaka ha matshilisano , fhedzi kha dziṅwe nyimele ri nga fhambana na vhushaka uvho  . 
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho . 
Sa kha mugaganyagwama wa mahoḽa , vhubindudzi kha themamveledziso ho itwa ha ndeme  . 
Naho khothe yo amba uri u tenda kha zwa vhuloi zwi a dzhielwa nṱha nga mulayo musi muhwelelwa a tshi humbela u fhungudzelwa tshigwevho , yo fhedza yo hana vhuḓiimeleli ha u kwatiswa nga u humbulela uri mme vha a lowa , ngauri vhutshinyi a ho ngo itwa nga tshifhinga tshenetsho tsha musi mafhungo a maṋu . 
Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu , musi i sa khou lingedza u fha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , yo dzinginya uri ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi i tea u fhambanyisa vhukati ha vhuloi havhuḓi na vhuloi vhu si havhuḓi ( vhuloi vhuvhi )  . 
Ndaka ya tshikolo i dzula i ya Muvhuso ngauralo Muvhuso u fanela u kwamiwa  . 
Vha nga nga dzhia tsheo ya u sa ḓibula dzina . 
Muvhuso wo tevhela masendelele aya nga kha muṅwalo na nga muya  . 
Khabinethe i fhirisela tshanḓa tsha vhuthihi kha vhathu vha Nigeria na kha miṱa ya vhasidzana vhane vha tshe vho thubwa , nga murahu ha mafhungo a uri 21 wa vhasidzana vha 2019 vha tshikolo vho thubwaho nga maswole a Boko Haram vho vhofhololwa . 
Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 763 , nga nnḓani ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 a kana b ya hei khethekanyo , u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu . 
Kha vha badele mbadelo yo sumbedzwaho kha nḓivhadzo  . 
Tshidulo tsha Mulangadzulo tshi wanala kha tshiṱedzhi tshi re nṱha kha ḽiṅwe sia ḽa bvungwi ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Ri nga si humele murahu ra bva kha muvhuso wa tsireledzo ya tshitshavha tshashu naho kha vhone vhaṋe thusedzo dzenedzo dzi songo lingana u pfulusa miṱa kha vhushai  . 
Vho Patrick Khulekani Dlamini vho tholwa hafhu sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika na Mulanguli Muhulwane wa Bodo  . 
Memorandamu wo tea kha thesite ya mupeleṱo kana kha nyito ya tholokanyonḓivho ya u vhala . 
Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe , nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho , hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano . 
Dzhenisani madzina a miraḓo ya tshigwada tshaṋu . 
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu , fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓu . 
Mvelelo dza ḽiga iḽi ndi IDP yo themendelwaho u itela masipala  . 
Iyi ndi iṅwe mbetshelo ine ya kanganyisa , ngauri zwine ya amba zwone zwo dzumbama . 
Arali muhumbeli a tshi khou humbela mafhungo ayo o imela muṅwe muthu , vhuimo vhune vha khou humbela vha khaho vhu fanela u sumbedzwa . 
Zwitshavha na vhadzulapo vha na pfanelo na vhuḓifhinduleli ha u shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo kha masipala yavho  . 
Vhudavhidzani na vhalanguli vhapo kha u ṱo ḓa na u wana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha , nga nnḓa ha musi mudzulapo a tshi khou ṱo ḓwa nga vha mulayo . 
THASIKI 2 Kha vha ambedzane vha tendelane kha nyendedzi dza u topola , u sengulusa na u ela KPI kha PMS  . 
Luambo lwa u ṱanganya ha u dovholola ndi lwa ndeme . 
Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓḓea uri hu ḓḓadziwe tshidulo , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde  . 
Kha ḽiṅwe sia , mishumo minzhi ya vhuṱuṱuwedzi i vhilaedzwa nga mishumo ya nḓisedzo  . 
Tshikolo tshi na maḓi o linganaho na tshumelo dza vhuthathatshili ? 
Ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga zwikelwa zwa ndeme zwi vhumba mutheo wa zwine muvhuso wa ḓo tea u ita kha ṅwaha u ḓaho  . 
Kha vha ḓe vha takale na riṋe  . 
Arali ha vha na dzinwe dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo , zwi ḓo dzhia vhege tharu u shumana na khumbelo  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 . 
Zwiteṅwa ho ambiwaho ngazwo nga nḓila ye zwa vhekanywa ngaho kha adzhenda  . 
Roṱhe ri fanela u vhulunga fulufulu hu u itela uri ri sa ḓo dovha ra dzula ri tshi dzimeliwa ya vha yone nḓila ya u vhulunga . 
Dzikhophorethivi ndi madzangano a u ḓithusa o ḓiimisaho ane a langulwa nga miraḓo yao  . 
Vhalani risipi nga vhuronwane ni ite mutevhe wa zwishumiswa zwa u baka zwine na ḓo zwi shumisa kha u baka hei khekhe . 
Hezwi zwi nga bveledza u ṱhogomelwa hu hulwane hune ha nga itwa nga tshitshavha kha mveledziso dzi ngaho dziphakha na zwifhaṱo  . 
Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze a phukha i kuvhanganywa nga tshumiso ya mivhigo ya ṅwedzi  . 
Kha hu dzudzanywe fureme ya u ṅwala u itela u thusa vhagudi uri vha ṅwale zwiṱori zwavho . 
Madzangano asi a mbuyelo a anzela u lambedzwa nga ndambedzo na masheleni a bvaho mashango ḓavha . 
U ita phamfuḽethe i ṋea vhathu tshi ṱalutshedzwa na u bveledza muaanewa . 
Milayotibe i kwamaho mavunḓu ( Milayotibe ya Khethekanyo 76 ) i tea u thoma ya tendeliwa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka phanḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi i sedzulusa  . 
Nga Themo ya 3 vhagudi vho vha vho tou fombe na uri madzina a furakisheni a na vhukwamaniḓe na nomboro ya zwipiḓa zwi linganahozwe zwa bva kha tsho fhelelaho musi tsho khethekanywa . 
Afurika Tshipembe kha vho I tea u shandukisa matshilo a vhathu uri a vhe a khwine , vha kone u hangwa dzikhakhathi dza tshiṱalula  . 
Asesimennde ya sumathivi i tea u pulanwa zwavhuḓi u bva mathomoni a ṅwaha uri i katele nḓila dzo fhambanaho dza asesimennde , tsumbo : nḓowenḓowe , mishumo , thandela , dzithesite dzine dza ḓo ṋea vhagudi tsumbedzo dzo fhambanaho dza zwe vha guda . 
Ngauralo , sa izwi luambo lwa u guda lu si luambo lwavho , vha tea u lu shumisesa u itela u ḓivha zwinzhi nga halwo , zwihuluhulu ho sedzwa tshikili tsha u humbula na u elekanya . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dalela ngei Bushbuckridge kha ḽa Mpumalanga nga dzi 6 Ḽara 2015 vha tshi khou ita madalo avho a vhulavhelesi ha Siyahlola , hune ha ḓo sedzwa nga maanḓa kha maḓi na vhuthathatshili . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya South African Centre for Missing Children  . 
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 ( Khumbelo ya ḽaisentsi ya u vha na tshigidi ) nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni . 
Khabinethe yo tendela u iswa phalamenndeni ha Mbekanyamaitele kha u Tholwa ha Vhashumi vha vhuwatshiṱoko nga Muhulwane wa Khothe Khulwane na u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso . 
Naho tshitatamennde tsha ndinganyiso tshi tshavhuḓi , khamphani nnzhi dza Afurika Tshipembe a dzi khou bindudza ngauri ikonomi ya ḽifhasi i kha ḓi vha i songo khwaṱha  . 
Hu khou shumiwa bada ya Moloto na tshiporo zwazwino hu tshi itelwa tsireledzo kha vhashumisi vha bada na u fhelisa khombo dza badani dzi dzhiaho matshilo a vhathu vhanzhi  . 
NAA KHENTSA YA DZHENDE NDI MINI ? 
Vhubindudzi hashu kha vhuendi vhu khou vhea shango ḽashu sa fhethu hune ha kokodza vhubindudzi . 
Khabinethe ya Lushaka yo dovha ya tendelana hafhu uri zwo vhulungwaho , kathihi na masheleni are hone kha mbulungo dza mbekanyamaitele dza lushaka , a livhiswe kha u alusa zwo sedzwaho zwa ndambedzo ho livhuwa kha mbekanyamushumo dza muvhuso dza ndeme  . 
Ri ḓo lavhelesa na u thusa hune zwa konadzea u itela nyimele ya vhutsireledzi na poḽitiki Democratic Republic of Congo ( DRC ) yo lugela uri hu vhe na khetho  . 
Tshifhinga tshoṱhe vha vhale vha tshi khou tshimbila . 
U dzhenelela kha u pfiwa ha mugaganyagwama vho imela tshitshavha  . 
Zwino kha vha humbule , kuvhonele uku a ku hanedzani , fhedzi ku sedza zwithu u bva kha sia ḽo fhambanaho , arali ndi tshi nga ralo  . 
Khadzimo i itwa nga tshumiso ya fomuḽa ḽi disendekaho nga ndeme ya mavu . 
Mazhendedzi a mulayo a ḓo tevhela mulayo nga u fara na u hwesa mulandu vhane vha ḓo kwashekanya ndaka dziyunivesithi , na zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha , zwitshavhani nahone nga tshifhinga tsha migwalabo . 
Ndayotewa ndi mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki nahone u vhea mitheo ya tshitshavha tsha dimokirasi tshi re khagala hune muvhuso wa ḓisendeka kha zwine vhathu vha funa na uri mudzulapo muṅwe na muṅwe o tsireledzwa u lingana nga mulayo  . 
Dzangano , tshigwada kana ḽihoro ḽo ḓiṅwalisaho Afrika Tshipembe ḽi re na mikovhe minzhi na pfanelo dza u voutha dzi shi langiwa Afrika Tshipembe . 
Vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a ṱoḓea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu  . 
Fomi dzi a wanalea ofisini ya zwa badani . 
U shumisa thekhiniki dzi tevhelaho musi ni tshi tandulula thaidzo na u ṱalutshedza thandululo ya thaidzo . 
Khwiniso dzi katela , vhukati ha zwiṅwe , ṋetshedzo ya mbofholowo ya kushumele kha khombo dza vhufhufhi na tsedzuluso ya khombo ; ṋetshedzo ya u thomiwa ha Bodo ya Tsedzuluso ya Tsireledzo ya Vhufhufhi  . 
Tsumbaṱhingo dza tshitshavha - vha lugise tsumbaṱhingo dza madzangano a tshitshavha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha vha re na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha dzulela u ḓivhadzwa nga ha zwine zwa khou bvelela kha khoro  . 
Nga maṅwe maipfi , mumono wa ḽifhasi sa zwine wa tshimbidziswa zwone zwino , u vhonwa nga vhathu vhanzhi vha re na nḓivho na vho fhaṱuwaho sa nyolo i sa takadzi kha tshaka dza vhashai  . 
Miṅwe ya milandu yo ḓowelelaho ine ya sengiswa nga khothe dza sialala ndi vhuvhava , u rwa zwaho , u tshinyadza ndaka , mafhungo a mavu , khakhathi dza miṱani , vhuloi , zwa mbingano na u sema , ngeno milandu ya siviḽi yo ḓowelelseaho i tshi katela u tshinyadza zwimela nga zwifuwo zwo xelaho , u tshinya musadzi wa muṅwe , u tshinya musidzana kana musadzi na khanedzano dza mbadelo dza tshelede ya u mala . 
Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu , tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelelo dza khetho dzo no ḓivhadzwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Ndayotewa ntswa , Khomishini I ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelelo dzo ḓivhadzwa , kha mutevhe muṅwe na muṅwe wa vhonkhetheni ya nanga vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni u ya nga mulayo . 
Mulayotibe u iledza u galatshiwa , u rengiswa , u kumedzwa , nḓisedzo , thengiso , u endedzwa , u pfukiselwa , u dzumba , u laṱwa kana u ṱanganedzwa ha vhathu nga nḓila ya u shushedza , u kombetshedza kana dziṅwe nḓila dza u ṱhupha ; kana nga u tambudza u sa kona u ḓiitela , hu u itela shumisa . 
Maṅwe masia a u guda a nga farekanywa nga zwikolo hu na thendelo i bvaho kha mihasho ya Pfunzo ya mavunḓu  . 
Nga u ralo kha ri shumisane u khwaṱhisedza uri vhugevhenga ha khakhathi vhu khou fhungudzea nga hafu kha miṅwaha ya fumi i ḓaho  . 
Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma  . 
Tshitshidzivhadzi tshi re maragani ndi mushonga wo no waliswaho kha vhalanguli vha MCC uri u shumiswe kha malwadze o teaho  . 
Ngona ya CBP i ṋea vhomasipala tshomedzo dza u khwaṱhisa masia a u shela mulenzhe a IDP , zwa vha thusa kha u ita uri ṱhoḓea dza White Paper na Mulayo wa Sisiteme zwi kone u phethwa  . 
Komiti dzi na maanḓa a u vhidza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo , a fhe vhuṱanzi kana a ḓise maṅwalo . 
Muvhuso u na fulufhelo uri u kha nḓila ya khwine yau shuma ya Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati , Pulane ya Mbuno dza Ṱahe na u swikelela Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )  . 
Mulanga dzingu u ḓo vha laela uri vha kwame muṋe wa mavu , vhadzulaho kha mavu ayo na vhoṱhe vha kwameaho . 
Tshumelo dza ndondolo ya mutakalo wa vhathu dzi tea u khwiniswa , na u vha na vhupfumbudzi vhunzhi na pfunzo zwa vhashumeli vha tshitshavha na tsedzuluso ya ndambedzo ya madzangano a si a vhubindudzi  . 
Mugudisi a nga ita marangaphanḓa kha nyito dzi tevhelaho musi e kha zwiṅwe zwa zwidanga kana zwoṱhe ; muzika , nyonyoloso , saintsi , luambo , mafhungo , zwiṱori na ngudo dzi no ṱuṱula muhumbulo . 
Ndi tsha u hushulwa mala nga Tshisinavhute  . 
Fhedzi ngauri ro vha ri tshi zwi ḓivha uri vha na muya wo khwaṱhaho na maanḓa a u funa u dzula na vhatshilaho , ro vha ro ḓiimisela u vha ṱanganedza na vha muṱa wavho sa vhaeni vhashu kha vhuno vhuṱambo vhu ṱhonifheaho  . 
Vhudzuloni ha mbofholowo , mulalo na u bvelela , mashango manzhi a nga murahu ha vhukoloni o tshenzhela zwo fhambanaho na izwo  . 
Musi zwi tshee zwa ralo , hu a swikelelwa zwithu zwine zwa tea u tevhedzelwa zwa ndeme zwine zwa vha malugana na u guda ha mutheo . 
Zwo ralo , ro tendelana kha u shumisana uri hu vhe na nyambedzano yo khwaṱhaho ; kha u amba ngaha thaidzo ya dzinnḓu ḓoroboni dzire na mimaini ; u tikedza Mbekanyamushumo ya Themamveledziso ya Lushaka ; u mba ngaha u sa shuma ha vhaswa ; na u amba ngaha maga ane a nga dzhiiwa kha u fhungudza u sa vha hone ha ndinganyo . 
Ndi tshifhinga tshine miraḓo yo livhana na khaedu dzi fanaho dza u fhaṱa na u shandukisa DHA ya zwino u ya kha Muhasho wa zwa Muno u khwinisa u swikelelea , nḓivho , themamveledziso , u shuma zwavhuḓi , u leludza na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA , nahone nga tshifhinga tshenetsho hu tshi khou dovha ha engedzwa mishumo na u khwinisa kushumele , na mveledziso ya vhugudisi na vhukoni , tshileme na u sa fhela ha mishumo kha vhashumeli vha DHA zwine zwa vha zwa ndeme kha tshandukiso ya DHA  . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi kha 0860 00 4367  . 
Zwi tevhelaho ndi manweledzo mapfufhi a makumedzwa a re kha theo ya mulayo i elanaho na u dzhenela ha vhadzulapo  . 
Khabinethe i fhirisela tshanḓa tsha vhuthihi kha vhathu vha Nigeria na kha miṱa ya vhasidzana vhane vha tshe vho thubwa , nga murahu ha mafhungo a uri 21 wa vhasidzana vha 2019 vha tshikolo vho thubwaho nga maswole a Boko Haram vho vhofhololwa  . 
Vho ri sekithara khulwane dza ikonomi dzo konisa u sikiwa ha mishumo ya 148 589 nga nṱha ha heyo miṅwe u ya kha ikonomi ya dzingu nga vhuphara nga tshifhinga tshenetshi tshithihi . 
Bonokhumbulelwa ḽa 1 : Arali hu na phambano khulwane vhukati ha kuṋetshelwe kwa maimo vhukati ha mvelelo dza ndeme dza CBP na mafhungo a ndeme a IDP , kana arali hu tshi tou vha ṱhukhuṱhukhu fhedzi dza mvelelo dza ndeme dza wadi dzine dza fana na mafhungo a ndeme a IDP , izwo zwi nga itea uri mafhungo a ndeme a IDB a vhe a songo ṱoka midzi kha mafhungo a ḽeveḽe ya wadi lune a ḓo balelwa u fhindula zwililo zwa vhathu nga nḓila i no fusha  . 
Ndi nga kona u ita khumbelo ya nnḓu ? 
U ṅwala ndaela dzi no tou tevhekana dza kuitelwe kwa tie . 
Mafhungo mahulwane s dzina ḽa tshikolo s dzina ḽa mugudi s gireidi ya mugudi s ḓuvha ḽa mabebo a mugudi s ṅwaha na kotara s ḓuvha na tsaino ya mudededzi s ḓuvha na tsaino ya ṱhoho ya tshikolo s maḓuvha a u valwa na u vulwa ha tshikolo s ṱhalutshedzo ya dzikhoudu dza sisiteme ya u khouda ya lushaka . 
Musi o nangiwa , Muthusa-Phresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma u vha muraḓo wa Buthano  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a muthelo a ngonani musi vha saathu ita khumbelo ya ndaela ya muthelo . 
Kudzhenele na kubvele kwa masheleni ( cash flow ) tshifhinga tshoṱhe thandela i tshi khou shuma ( zwo vhekanywa nga kotara u itela u katela miṅwaha ya muvhalelano yo fhambananaho ya zwiko zwo fhambanaho )  . 
Zwi tshi ḓa kha Pfunzo ya Nṱha , ri khou fhira zwikalo  . 
Hu na dziṅwe nḓila dzi sa ḓuri kha miṅwe milandu . 
Mulayotibe wa Khothe dza Sialala wa 2016 , u thusa kha u vhona uri hu na mveledziso , i konaho na muvhuso wa mikhwa nga u langa mushumo na mishumo ya zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha sialala kha thandululo ya phambano , u ya nga Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswi vhuponi vhu songo ridzeviwaho . 
Hu fanela u swikiwa kha nyanḓano nga tshifhinga tsha mushumo khathihi na mishumo ya muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nahone zwi fanela u itiwa vhukati ha mutholi na vhashumi  . 
U ḓivhadzwa ha tshiga hu nga kona u tikedzwa nga zwivhumbeo zwi re afho fhasi . 
Mutheo wa ndangulo ya vhupo  . 
Musi zwishumiswa na nḓila ya dza kushumele zwa u ela thikhedzo i ṱoḓeaho zwo bveledziswa , zwi ḓo shumiswa vhuponi na u kunakiswa  . 
Khaphasithi ya nyengedzedzo i a wanalea ya u buka ho livhaho na u gireida ha tshiimo tsha zwiimiswa zwa vhudzulo ndi yone nḓila i yoṱhe ya u khwaṱhisedza tshumelo ya vhunzani ha nṱha  . 
Wekhishopho ya Tetrazolium i vha hone nga murahu ha mi ṅ waha miraru mi ṅ we na mi ṅ we  . 
Mutikedzelo thwii wa mbadelo dza zwibveledzwa zwa bulasini na wa khadzimiso a u nga ḓo vha mbekanyamaitele ya Muvhuso  . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha dzula kha zwiforogisi kana mikhukhuni ya murahu ha nnḓu  . 
Vhathu vhane vha fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe kana vhane vha dzudzanya u fhaṱa nnḓu dzavho vha nga kona u fhaṱa nnḓu khulwane nga tshelede ṱhukhu . 
Mulayo wo Shandulwaho wa zwa Dzinn ḓu na u vhalulula na u u fha muvhigo u fhaṱaho wa zwo bvelelaho  . 
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano , Mulayotibe u ḓo fhiriselwa kha Khoro , nahone arali wa phasiswa nga Khoro , u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo  . 
Sa tsumbo , naa mulavhelesi wa nḓowetshumo ndi wa phurofeshinaḽa nga maanḓa kana zwiṱuku u fhira muvhaḓi a re na tshikili ? 
Migaganyagwama ya lushaka , vunḓu na masipala na maitele a mugaganyagwama zwi fanela u ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓifhinduleli na ndangulo yavhuḓi ya tshelede ya ikonomi , zwikolodo na sekhithara ya muvhuso  . 
U fhungudziwa ha tshelede yo avhelwaho zwa vhulimi  . 
Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe , zwi sa kateli Muphuresidennde , Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe . 
Khabinethe yo ṱanganedza vhadzheneli u bva kha ḽifhasi vhane vha ḓo vha vho dzhenelaThonamennde ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi ya Kyokushin Karate ya vhuṋa ine ya ḓo farwa nga dzi 6 Khubvumedzi 2014 , ngei Luthuli International Convention Centre , Durban . 
Miraḓo ya muvhuso , nga maga a mulayo na maṅwe vho , I tea u thusa na u tsireledza dzikhothe u itela u khwaṱhisedza vhuḓilangi , u sa dzhia masia , tshirunzi , u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone  . 
Vhan(we-vho vha vha tshi dzi shumisa na u vhea mavhele  . 
Khabinethe i ramba MaAfrika Tshipembe u ṋea vhupfiwa nga ha Pulane ya Nyito ya Lushaka u lwa na Tshiṱalula , Khethululo nga Muvhala , U lwa na vhabvannḓa na u sa Konḓelelana hu re Vhushaka nazwo ( 2016-2021 ) phanḓa ha ḽa 30 Fulwi 2016 . 
Register ( CFR ) uri i sedzwe  . 
Ndi nnyi ane a nga ḓiṅwalisa kha GEMS ? 
Mutalombalo u tea u thoma kha 45 vhagudi vha kona u ḓiitela u fhufha hu 2 ha nga 10 na u fhufha luthihi u sumbedza 7 . 
Ndayotewa i sumbedza vhuḓifhinduleli ha Muvhuso kha vhathu vho u khethaho  . 
U kona u sika mafhungo zwi tshi bva kha mibvumo yo gudwaho . 
Milayo ya vhuvhusi havhuḓi bvelaho phana vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe  . 
Samithi yo ḓisa tshikhala kha Afrika Tshipembe tsha u engedza ikonomi ya maano na vhushaka ha vhudipuḽomati nga kha vhudzheneleli ho fhambanaho kha samithi na vhuṅwe vhuṱambo ha nga thungo vhu ngaho Foramu ya Bindu na Samithi ya Vhaswa , yo sedza kha nyaluwo ya ikonomi i katelaho , u tholwa ha vhaswa na vhubindudzi . 
Vha tea u ita ṋdivhadzo ya u shandukisa ndaela hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u ḓivha tshiimo  . 
Luṱingo lwa misi yoṱhe lwa u badela lwa Muhasho wa zwa Mbambadzo na Nḓowetshumo ḽo ṱanganedza ṱhingo dzi swikaho kha 20 000 kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , na ndeme ya mbadelo dzo itwaho yo vha R210 miḽioni . 
U vhala zwi re buguni yawe a tshi vhalela nṱha kana fhasi a tshi khou vhala zwo linganaho gireidi yawe a tshi khou sumbiwa nḓila nga mugudisi . 
Mudabe muhulwane u shuma sa tshand(a tsha tshihot ( ola  . 
Ri humbula na u wana zwa vhuṱhogwa khayo nga nḓila yo fhambanaho kha tshiimo tshiswa tshiṅwe na tshiṅwe , na uri ri dovha ra hangwa zwipiḓa zwenezwo zwayo uri tshiimo tshi ṋetshedza zwi songo teaho  . 
Muvhuso u ḓo shumisana na IEC na vhaṅwe vhoṱhe vhakwameaho u vhona uri khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa i khou tevhelwa . 
Nḓivho ya mibvumo ndi ṱhalukanyo ya u ḓivha uri u amba kana luambo lwo itwa nga thevhekano ya mibvumo . 
Arali muṱun ḓi a ṋea tsedzisiso i ṱanganedzeaho kha Division Liquor Products yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽine tshibveledzwa tsha bva hone , muṱun ḓi ha nga badeli R290  . 
U vha hone lini ? 
Sa maAfurika Tshipembe , ri tea u isa phanḓa kha u vha na tshipikwa tshithihi tshihulwane - uri shango ḽashu ḽi vhe lushaka lu bvelelaho . 
U fana na dziṅwe khemisi , vha tea u ṋea DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi khophi ya vhukuma ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya oridzhinaḽa yo randelwaho musi vha saathu u ṋetshedzwa mushonga . 
Ine ya khou vha fha mushonga  . 
Mushumo wa mutevhe wa lushaka luswa lwa zwimela u dzhia khalaṅwaha mbili dza u ṱavha . 
Vhareili vha lavhelela uri vhathu vha pfuke fhethu hune ha vha na tswayo dza u laula u pfuka dzi no nga sa : buloko ya u pfuka vhaendanganayo , kha zwitopo zwa u ima na dzirovhoto  . 
Tshitshavha tshapo tshine tsha ṋea thendelo ya u shumisa nḓivho ya sialala u itela ndivho ya vhushumisamupo tshi ṱoḓa fhedzi thendelano ya u kovhekana mbuelo hu si thendelano ya u pfukisa zwishumiswa  . 
Maambiwa a muṱangano a fanela u vha na tsheo dzo dzhiwaho lwa fomaḽa dza rekhodiwa  . 
IDP i dovha hafhu ya dzhiela ntha milayo ya kha lushaka na vundu , dzipholisi na dzimbekanyamishumo . 
Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso . 
Sa shango ḽi ḓihudzaho nga u vha na Ndayotewa ya nṱhesa na hone yo vhofholowaho kha ḽifhasi , ro ṱoka midzi kha fhungo ḽa pfanelo dza vhathu , zwo ralo ri nga si tendele hu tshi vha na opharesheni ine ya lwisana na pfanelo dza vhathu kha muthu ene muṋe kana zwigwada . 
Miraḓo i tea u khwaṱhisedza uri maitele , dzilafho kana mishonga ye vha wana i ḓo badelwa musi vha saathu zwi wana , sa tshumelo dzi sa katelwi kana zwithu zwine zwa sa ḓo badelwa nga GEMS . 
U ṋea muvhigo u bvaho kha tshitshavha ngei kha khoro nga ha muvhigo wa muvhaelano nga ha ndangulo ya masheleni a masipala  . 
Fhedzi , koporasi yo khetha u dzudza tshiimo tsho tou ralo , u rengisa ndaka na dzibulasi u itela u badela milandu ya muholo mihulwane i sa pfesesei na tshinyalelo kha muadzo wa mbekanyamushumo dza mveledziso  . 
U rangela u thetshelesa : Uvhu vhu lugisela vhagudi u thetshelesa tshibveledzwa tsha oraḽa kha Luambo lwa u Engedzedza lwavho . 
Zwa ita uri Muzhou a kokodzwe a swike e lwanzheni kumvuu ! 
Madzangano , ho ka teliwa mabindu , a tea u vha na ḽaisentsi ya TV ya sethe iṅwe na iṅwe ine ya vha nayo . 
Uri izwi zwo vha na tshinyadzo iṅwe kha kuitele zwi kha ḓi ḓo tea u vhonala , u vha hone ha ṱhoḓea yo ṅwaliwaho ya fhedzi ya u sa vha hone ha zwiko na khaphasithi ya u phasisa mbekanyamaitele idzi  . 
Mitshila i tevhelaho i amba mini ? 
Tsha u fhedzisela , bulani uri tshipuka tshaṋu tshi tshila tshifhinga tshingafhani nauri tshi khomboni ya u ṱhoṱhela naa . 
Ri ḓo ita izwi fhedzi arali komiti dza milayo ya vhuḓifari dzine dza tsireledzaho madzangalelo a vhathu dzi tshi vha tshipiḓa kha ngudo dzashu ya u thoma yo tendela dziṅwe ngudo dza ṱhoḓisiso  . 
Ho itea mini kha tshienda tsha Ndumeliso ? 
Vhuimo ha II : Kha vhuimo ha II u lafha ha u lingedza nga tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo kana mushonga zwi a lingedzwa kha tshigwada tsha vhathu vhanzhi vha swikaho maana na maana vha na mutakalo wavhui hu tshi angaredzwa na vhathu vha re na vhulwadze vhane tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo na mushonga zwa khou itelwa vhone  . 
Pfunzo ya itshi tshiṱori ndi ifhio ? 
Khabinethe yo tendela u gazethiwa ha Mvetomveto Thangeli ya Mbekanyamaitele ya Mafhungo o Ṱanganelanaho a Lushaka na Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ( ICT ) u itela u thoma u kwamana na tshitshavha . 
Ri khwaṱhisedza hani uri vha a vhuelwa ? 
Masipala yapo yo fhambana nahone i fanela u vha na vhuṱali ha u wana thandululo dza dzithaidzo dzayo dzine i nga ṱangana nadzo zwitshavhani dzayo  . 
Gwama dza Muvhuso na Mulayo wa Vhulanguli ha Gwama ha Masipala  . 
Khomishini yo ḓiimisa , nahone I tea u sa dzhia sia , I tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo I si na nyofho , I sa khou itela u takadza vhaṅwe kana u dzhia sia u itela uri hu dzule hu na ndaulo yavhuḓi ya muvhuso na milayo ya phrofesheni ya vhuimo ha nṱha kha tshumelo ya muvhuso . 
Hafhu , magavhelo nga muvhuso wa vhukati kha Pfunzo ya Nṱha o gonya nga phesenthe dza 144 tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi u bva 2006 u ya 2015  . 
U sa londa hune ha nga itwa nga GCIS kha u vhona uri zwo bulwaho nga zwidodombedzwa zwi a itwa , a zwi nga ambi uri GCIS yo ḓ ikovha . 
Ndivho ya vhathu vha henefho na tshenzhemo zwi a thonifhiwa . 
Nndwa ya u lwa na vhuaḓa i khou ya phanḓa  . 
Waranthi ya u fara i nga bviswa ḓuvha ḽene ḽo  . 
Nga nthani ha thaidzo , ha mbo newa ndaela u ri a ite mushumo wa shishi wa u lugisa mutshini ngeno tshifhinga stho no rwa awara yavhuna  . 
Ri ḓo sedza fhedzi kha dziṅwe ngudo u fhira zwine ni vho zwi ḓivha  . 
Vha humbelwa uri kwama arali vha tshi ṱoḓa khophi ya Milayo ya Tshikimu kana arali vha na mbudziso nga ha GEMS . 
Ni a kona u vhona zwi re ngomu ha maḓi ? 
Onyx ) dza Tshikimu  . 
Nga tshenetsho tshifhinga vha vha vho vhea luswayo lwa ngafhadzo kha vhadzulapo uri vha ṱhogomele  . 
Vha vhe na vhuṱanzi uri hune khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya itwa nga muṅwe muthu , luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone . 
Ri tshi ri pfunzo ndi tshumelo ya ndeme ari khou thudzela thungo pfanelo dza Ndayotewa dza vhadededzi sa vhashumi , dzi ngaho pfanelo ya u gwalaba  . 
Kha Vhuimo ha Fhasi ho tea u vha na 22,5 wa iri dza u funza kha Gireidi 1 na 2 , na iri dza u funza dza 25 kha gireidi 3 . 
Tshikopololeni tsini na madzina avho . 
Tsheo yeneyo i vulela nḓila vhaṋe vha zwifhaṱo vha matshelo . 
Arali pfanelo idzi dzi nga kwamea nga ndila ifhio na ifhio , vhashumi vha nga shumisa ndila dza u tandulula thaidzo dzo kutelwaho kha Milayo i langulaho vhashumi kana Public Service Act,1994 , Public Service Regulations na Mulayo wa Ndayotewa kana Constituional Act , 1995 , kana vha livhanye mbilaelo dzavho kha vha Khothe ya Ndayotewa , Khothe Khathuli kana Mutsireledzi wa Tshitshavha u ri vha kone u thusea zwi tshi ya ngauri thaidzo dzine vha vha nadzo ndi dzifhio  . 
Muhumbeli u tea u tevhedza maga ohe ane a oea sa zwe zwa bulwa kha Mulayo ( manweledzo nga murahu ) , tsumbo ; khumbelo dzohe , dzine dza vha dzo tevhedza maga sa zwe zwa bulwa afho fhasi , dzi o dzhielwa nha nahone dzi o shumiwa  . 
Maga a tevhelwaho kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Zwivhumbeo izwi zwi tea u funzwa kha nyimele ya zwibveledzwa zwa oraḽa , zwa u vhona , zwa u ṅwala n . 
Zwino elekanyani nga muṅwe muthu ane na mu ḓivha ni ṱalutshedze Kha ri ṅwale mvumbo yawe ni tshi shumisa maipfi a no bva kha thebuḽu iyi . 
Vha nga vha vho tou vha fhethu hu si hone nga tshifhinga tshi si tshone  . 
U anetshela tshiwo tsha mafhungo a nnyi na nnyi , a tshi bula vhuḓipfi hawe na mihumbulo . 
Ofisi dzoṱhe dza Phalamennde dzi ḓo ṋewa makhadibogisi a u kuvhanganyela mabambiri a malaṱwa  . 
Zwa zwino , Mulangadzulo na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho , ri tea u ḓivhudzisa : Zwe ra ita zwo ita mini sa nḓila ya u shandukisa tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya 15 tshe dimokirasi ya vha hone , na uri ro ita mini u isa phanḓa mvelaphanḓa ya vhathu na tshirunzi tsha vhathu tshe ra wana maanḓa a dimokirasi nga 2004 ? 
Vhubindudzi wa 1997  . 
Kha Tshiimiswa tsha Khwiniso ya zwifuwo hu ḓo tshimbidziwa khumbelo yavho vha vha fha ṱhanziela ine ya ḓo iswa kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo u itela khumbelo yavho yau renga zwifuwo nnḓa . 
Ha dovha ha vha na mihumbulo i si yavhui yo livhiswaho kha zwa vhulimi nga vhathu  . 
Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa , a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo , u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓila , yo itwaho nga mulayo wa lushaka . 
Zwi dovha hafhu zwa vhambadza zwibveledzwa , tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga Afurika Tshipembe na u sika zwikhala zwa vhufarisani vhukati ha tshitshavha tsha vhoramabindu mashangoni o fhambanaho  . 
Hu waniwa mbalotshikati ya zwikoro zwe zwa ṋewa siani ḽa ndeme na kuwanalee kwa tshumelo iyi zwi tshi ya nga sekhitha , ndi u itela u ṱalukanya vhuḓipfi ha vhathu siani ḽa tshumelo na vhaḓisedzi vhadzo henefho ha masipala woṱhe  . 
Naho zwo ralo muhasho u a kond(isa kha u bveledzwa ha ( linwalo ( line ( la vha na ndeme hu u itela u fhelisa vhukwila  . 
Khabinethe yo tendela u gandiswa ha Mvetamveto ya Maano a u Tandulula Tshikafhadzo ya Muya fhethu Zwitshavhani zwo Ḓalesaho Vhathu vha Mbuelo ya Fhasi zwa Afrika Tshipembe u itela vhupfiwa ha vhathu . 
Mbadelo dza zwino dza muthelo dza mvusuludzo dzo ḓo engedza sa zwe zwa ṱoḓiswa zwone  . 
Mvelelo dze dza rekhodiwa nga u pfufhifhadza ndi , mvelelo dza u shuma havho nga maanḓa , tshifhinga tshinzhi kha nyimele dzi konḓaho na dza khombo  . 
Ri tama u kovhelana navho pulane yashu ya mbuno dza ṱahe dza u engedza nyaluso na u sika mishumo . 
Tsheo iyi , nga itsho tshifhinga , yo tendela Eskom u sedzesa kha thandela dza Medupi , Kusile na Ingula na kha khaedu dza fulufulu dze shango ḽa vha ḽi khou ṱangana nadzo . 
Vhahulwane vha mud(i vho d(o i sala nga murahu u swika i tshi vha swikisa munangoni wa bako ( le ( la vha ( lo valwa nga tombo ( lihulu  . 
Ndo vha na tshikhala tsha u vhonana na Muphuresidennde a Ṱhonifheaho wa CAF Vho Issa Hayatou ndi tshi vha livhuwa kha uri ṋea khuliso ya u vha shango ḽa u farela AFCON . 
U ya phana , vhadzulapo vha fanela u vha na vhuifhinduleli kha mvelaphana yavho  . 
Bugupfarwa ya Batho Pele yo bveledzelwa u ṋetshedza kupfesesele kwa khwiṋe kwa Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , 1997 wa dovha wa tikedza tshanduko ya tshumelo ya muvhuso  . 
Nḓila ya vhudavhidzani lu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa , gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli  . 
A huna mbadelo i itwaho . 
Muthu o bebiwaho kha la Afrika Tshipembe ndi mudzulapo wa Afrika Tshipembe nahone izwi a nga si dzhielwe zwone  . 
Zwi dovha zwa vha khagala uri ri nga kona u shuma khwine u fhira zwe ra ita siani ḽa tsiko ya mishumo ine muthu a ḓithola ene muṋe kha mabindu maṱuku na maṱukusa . 
Themo ḽa Muṱangano wa Tshigwada tsha Muṱa Family Group Conferencing ḽi anzela u shumiswa kha vhakhakhi vha vhana . 
Zwidodombedzwa zwa Nnyi na Nnyi - Zwidodombedzwa na nḓivho ine yo no vha hone kha zwivhumbeo zwo anḓadziwaho kana zwiṅwe zwivhumbeo ; sia ḽa vhuanḓadzi , u tumbula na maitele a songo tsireledzwaho nga pfanelo dza maṅwalo na phathenthi  . 
Lavhelesani zwirendo izwi . 
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tevhelaho zwi ḓo funzwa kha nyimele ya u vhala na u ṅwala , zwa dovha hafhu zwa funzwa zwi kha mbekanyamushumo ya girama yo tou vhekanywaho . 
Kha SoNA ya mahoḽa ro vha ro fhulufhedzisa u vusuludza ḓorobo dzo tsikwaho nga u vha na migodi , kha zwezwo ho no vha na mvelaphanḓa i vhonalaho . 
Hune ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi , na muthelo wa mushumi wa vha u songo kokodzwa , sekhithara dzo fhambanaho  . 
Zwikolodo zwi no kwama Ḽounu iyi , zwo salaho musi ḓuvha ḽa u khunyeledza u badela ḽi tshi swika kana musi ḓuvha ḽa u khunyeledza u badela ḽo tou engedzedzwaho ḽi tshi swika , zwi tea u badelwa ḽeneḽo ḓuvha zwo fhelela  . 
Kutshimbidzele kwa u pulana - ku ita uri thandela i tshimbile zwavhuḓi na uri i vhe na thaidzo ṱhukhusa  . 
Garaṱa dzi so ngo dzhiwaho vhukati ha maḓuvha a 120 dzi ḓo tshinyadzwa . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi , vhaunḓi na vhadzulapo u vha na vhuṱanzi ha uri vhana vhashu vho tsireledzea , nga maanḓa kha zwifhingazwi ḓaho . 
Mvelaphanda ya Ndayotewa  . 
U shumisa thembamvanganyi . 
Kha nzulele dzoṱhe idzi mbili vhagudi vha tea u vhigelwa mishumo yavho murahu tshifhinga tshoṱhe u khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda . 
Puḽane i ṱumbula tsumbo ya zwe zwa itea musi hu tshi waniwa uri maḓi a ḓoroboni ho ngo tea u nwiwa  . 
Muphuresidennde vha ḓo dovha vha tshimbidza madalo a Siyahlola kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane ya ngei Khamphasini ya Tshipembe ire Soshanguve , kha ḽa Gauteng nga dzi 23 Fulwi 2015 . 
Vunḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano . 
Fomo dza khumbelo dziḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso . 
Inthanethe yo ḓala nga dziathikili , naho tshitaila na magudiswa zwi so ngo tou fhambana na zwe zwa tou ṅwalwa kha mabammbiri , ndi zwa ndeme u dzi ṱola , sa izwo dzi tshi wanala kha zwibulogo , zwine zwa vha kuṅwalele kuswa kune kwa shumiswa hoṱhe-hoṱhe . 
Ndo hangwiswanga uri mihwalo yo vha yo nnyandela  . 
Pfanelo ya mveledziso a i ṱanganedzwi sa pfanelo nga mulayo wa dzitshaka na uri a i ngo katelwa kha Mulayo wa Afrika Tshipembe  . 
Vhukate - Kha vhu leluwe vha ambe thwii . 
Minista wa Vhulimi na Mavu  . 
Tsha ndeme tshine tsha tea u dzhielwa nṱha ndi uri khothe dzo funesa u lavahelesa mvelele ine ya ṱuṱuwedza vhathu uri vha ite vhugevhenga vhu kwamanaho na vhuloi  . 
Mudededzi vha u ḓo vhanda u swika luṱanu . 
Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino  . 
Hai , Vhaṅwe vhaṱaleli vha fanela u ri vha wane eriaḽa ntswa ya TV . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa u vhala na u pfesesa thebulu na u ḓivha mbuno dza u andisa . 
U sa ḓivha hune a tea u thoma hone kana u ita tshithu nga nḓila is a fushi . 
Hu khou tevhelwa maitele a tshumisano , hu si a u sumbana nga minwe . 
U bva mathomoni tshe thyiori ya ivolushini ya dzinginywa sa ṱhalutshedzo ya phambano dzo tevhedzwaho u swika zwino , yo ramba khanedzano na khuḓano dza vhupfiwa  . 
Idzi dzi tou vha tsumbanḓila ngauri , nga tshifhinga tshone , maanḓalanga a vhuendedzi a ḓo ṱhaṱhuvha dzikhorido nga zwine dza vha zwone na u ta mbekanyamaitele dza vhuendi ha nnyi na nnyi  . 
Ngauri tsivhudzo dza mbadelo dzi a fana nahone dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi yelanaho na mutheli , ndi zwa ndeme uri mutheli muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a dzhenise zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwi re zwone kha tsivhudzo iyi  . 
Shuma sa mutheo wa mveledziso ya zwiṱirathedzhi u itela u swikelela ṱhoḓea kha ṋetshedzo ya themamveledziso i sa nyeṱhi ya masipala na nḓisedzo ya tshumelo  . 
Medela silicone finger feeder kha sirinzhi  . 
Mubaki o vhilinganya ndaela dza u ita Fairy Cakes . 
Izwi zwi ita u ri vha humbele thalutshedzo dzo tou nwalwaho malugana na vhukando hu teaho u dzhiwa nga vha ndangulo arali zwi tshi nga livha kha u ri vha pfe vha sa do farea zwavhudi  . 
Mukhantseḽara wa wadi wavho a nga vha na khophi - arali vha si na vha nga davhidzana na ofisi ya mulanguli wa masipala kana ofisi ya Tshipikara  . 
Kha vha ite khumbelo kha Biro i shumisanaho na ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa . 
Mutheo wa u ita uri hu pfi ndi vhutshinyi kha avho vhane vha tenda na u ṱanziela uri vha a lowa hu u itela u tsika mihumbulo ya vhaṅwe zwi tea u langulwa . 
Fhedzi haya Mahosi man(we ot ( he , o vha e fhasi ha Masingo na zwino zwi kha d(i vha zwo ralo  . 
Hezwi zwi sumbedza u kundelwa kha vhupo ha vhudzulo hashu , nga maanḓa kha u fhaṱa vhushaka ha u vha tshithu tshithihi ha tshitshavha zwine zwa nga ri thusa kha u thivhela khathihi na ulwa na vhugevhenga  . 
I fanela u ita uri hu vhe na vhufarekani na vhoramabindu , NGO , CBO na maṅwe madzangano a re hone kha tshitshavha u itela u ṱuṱuwedza vhadzulapo uri vha shele mulenzhe kha ndingo dza u khwinifhadza tshumelo  . 
U shumisa zwifanyiso kha u wana thevhekano ya risipi . 
NAPHISA i sedza kha u ṋetshedza tshumelo dzo ṱanganelaho dza vhulavhelesi na vhuṱhaṱhuvhi , ṱhoḓisiso , u ṱola mafuvhalo , malwadze a khou langiwaho na vhuphalali ho livhiswaho kha thaidzo khulwane dza mutakalo wa tshitshavha dzine dzi khou kwama vhathu vha Afrika Tshipembe . 
Vhatshimbidzi vha masipala vha no bva kha sekithara dzo fhambanaho dza masipala kana vhaofisiri vha muvhuso vha zwa thekiniki vha no bva kha tshiṱiriki kana mihasho ya vunḓu  . 
Komiti ya Buthano ḽa Lushaka ya Tshoṱhe ya Tshikwama tsha Tshitshavha i shuma sa mulavhelesi wa Phalamennde kha nḓila ine tshelede ya vhatheli ya shumiswa ngayo nga Khorondanguli . 
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama  . 
Maḓuvha a 30 ane DHS ya tea u dzhia tsheo malugana na uri i tea u ṋetshedza kana u hanela khumbelo a nga engedzedzwa luthihi nga tshifhinga tshine tsha si fhire maḓuvha a 30 arali khumbelo hu ya mafhungo manzhi , kana arali khumbelo i tshi ṱoḓa uri mafhungo a ṱoḓiwe kha iṅwe ofisi ya DHS nahone mafhungo a nga si kone u wanala nga tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tsha u thoma . 
Muvhuso u tea u shumisana na zwivhumbeo zwine zwa vha hone zwine zwa tshimbidza mvelaphanda ya mabindu a tshitshavha . 
U daha hu nga vhanga khentsa . 
Tshumelo ndi ya mahala kiḽiniki na maongeloni a muvhuso  . 
SOE dzi shuma kha vhupo vhukonḓaho ha vhubindudzi na nḓila dza maḓuvha ano dza u vhalela ( accounting ) dzi a konḓa . 
U isa phanḓa musi mugudi a na u takalela maḓuvha a u bebwa . 
Tsumbo ya fomo ya mbigelamurahu ha masipala yo ṱumetshedzwa kha siaṱari ḽi ḓaho  . 
Afrika Tshipembe ḽi tea u hanedza zwiito zwo raloho zwi ngaho u rwiwa ha Vho Rethabile Mlotshwa ho sedzwa uri vha murema , zwe zwa vha zwi tshi khou itelwa u vhaisa muṅwe muAfrika Tshipembe nga riṋe na uri a zwi vhuyi zwa vha tshipiḓa tsha Ubuntu ha lushaka lwashu . 
Kha milandu iyi , zwiṅwe hafhu , khothe dzo tshintsha muhumbulo nga u konḓelwa u wana uri ndi mini zwi itaho tshigwevho tshi pfalaho  . 
ICD-10 na dzilafho ḽi ṋetshedzwaho khoudu ya mutengo kana NAPPI dzi a ṱoḓea uri ri kone u topola na u badela PMB nga nḓila yone . 
U kuvhangana hashu afha hu itea nga tshifhinga tshithihi na huṅwe hunzhi hune ha khou itea huṅwe fhethu na uho vhune ha kha ḓi dzudzanyelwa u vha hone  . 
Zwiambaro kha zwi vhe zwo kunaho nga misi yothe , zwo teaho nahone zwi kunguwedzaho thompho  . 
Vhuṱanzi ha uri vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni  . 
Nyito ya u ḓiphiṋa dzhenisani maḓuvha a vhege a no khou ṱahela kha khaḽenda ni ole tshifanyiso tsha zwine na ḓo ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha vhege . 
Ri tshi tou inga , hune thandela ya vha i songo dzheniswa kha IDP kha ṅwaha wa u thoma wa CBP , zwi nga vha vhuṱali uri hu tikedzwe u dzheniswa hayo musi tsedzuluso dzi tevhelaho dzi tshi swika  . 
Miraḓo itea u vha na PIN ya u dzhena i shumaho . 
Maitele a u ṋea aphiḽi dzo fhandekanaho kana mulevho kana maṅwe maṅwalwa nga ha mafhungo a ndeme zwi tea u vhulungwa  . 
I ya zwi ḓivha uri ho no vulwa miṅwe milandu , na uri mapholisa vha khou ita ṱhoḓisiso dzo teaho  . 
Nga u ralo , zwavhuḓivhuḓi , mishumo i ṱoḓaho u lingana miḽioni tharu yo sikiwa , fhedzi zwi pfisaho vhuṱungu miḽioni nthihi ya idzo yo lozwea kha risesheni ya ḽifhasi nga vhuphara  . 
Fhedziha , ndangulo ya dzitshelede ya masipala i kha ḓi vha fhethu hu re na mbilaelo  . 
Ndi mulayo ufhio wa Batho Pele une wa elana na izwi ? 
Hu na nyimele dza gomelelo dzine dzi khou ḓi ya phanḓa kha zwipiḓa zwiṅwe zwa shango na Gauteng ḽine zwa zwino ḽi khou dineswa nga Sisiṱeme ya Ṱhanganelo ya Mulambo wa Vaal une u khou ḽi vhea fhasi ha mutsiko . 
Hezwi zwi dovha zwa katela u fhindula maṅwalo na ṱhingo nga u ṱavhanya kana u thomana na fulo ḽa muhasho ḽa u ṱhonifha vhuḓipfi ha vhathu  . 
Nḓila ya khwine ya mishumo iyi ya u ṅwala ndi u ita uri vhagudi vha ṱalele vidio kana u dzhenela muṱangano vha konou dzhia minetse , vha ite adzhenda , vha konou vhambedza zwavho na zwa vhukuma zwi kwamaho muṱangano . 
Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi , musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu , hu tshi sedzwa tsireledzo , u swikelelea , kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro . 
Muhumbulo wa vha tshiimiswa tsha SAPRA u na vhushaka na vhungoho-ngoho ha ḓivhazwakale ya tsedzuluso , sa zwo ṱalutshedzwaho kha notsi dza fhasi-fhasi dza vhu 3 afho nṱha . 
Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha . 
Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe  . 
Mbekanyamaitele ya muvhuso yo livhaho kha mveledziso i dzulaho i hone zwi amba orienthesheni ya nyito dza tshitshavha dzo ṱuṱuwedzwaho nga u ṱanganedza u sa lingana ha zwiko zwa ekhoḽodzhi dza ndeme , zwine arali zwi siho a hu na mushumo une u nga itwa  . 
Vhulimi wa lushaka  . 
U topola tshikalo tsha vhuhwavho , arali tshi hone , u ya nga ha mafhungo o ṋekedzwaho  . 
Fhedziha vha ḓo fanela u bvela phanḓa na u badela ḽaisentsi ya TV yavho . 
Development uri i ṋee thendelo ya u fhedzisela . 
Ri ṱanganedza miṱa ya vhaphuresidennde vha kale vha ANC vhane vha vha vhaeni vhashu vho khetheaho madekwana ano . 
Kha vha topole na u tinya zwivhangi arali vha tshi nga kona . 
Mvelele ya sialala ya zwigwada zwa mirafho yo fhambanaho zwi ṋetshedzwa kha vhaendelamashango kha vhupo uvhu  . 
Nga nṱha ha Nnḓu khulwane ntswa hu na nnḓu ṱhukhu , ye ya fhaṱelwa u shumiswa nga madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhurumelwa . 
Thendelo itea u itwa nga luṅwalo  . 
Tsaukanyo ya ndayotewa malugana na phungudzelo dza pfanelo dza vhathu vhane vha pomoka vhaṅwe vhuloi , sa pfanelo dza mbofholowo ya u amba na vhudzulapo , ho vhonala uri phungudzelo dza ndayotewa dzi a pfala vhukuma hezwi hu tshi pfi dzo fhungudzwa  . 
Mulayo wa khophorethivi ndi wa uri muraḓo muthihi u wana vouthu nthihi musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo . 
Izwi zwo ita uri hu vhe na mutakalo na vhutshilo ha tshifhinga tshilapfu kha avho vho kavhiwaho  . 
A buguni dza vhurendi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vhone vhaṋe nga ṋama  . 
Hu nga vha na vhukhakhi ha ndongazwiga na girama . 
Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu I nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Ndayotewa uri hu itwe ndaela ya u ḓivhadza uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi anani na Ndayotewa  . 
Na nga tshifhinga tsha nndwa ya u lwela mbofholowo ya lushaka hu tshi lwiwa na mmbi dzi hanedzaho dza maanḓa , zwi a mangadza uri zwipondwa zwa u tambudza zwo ḓiṋetshedzela u tevhedza zwiṱandadi zwa vhuthu na mulayo  . 
Khakhathi dza poḽitiki - khakhathi dza poḽitiki dzo fhungudzea nga kha miṅwaha ya u thoma ya demokirasi  . 
Mulovha o vhuya o vhaisala kha tshirumbi tshi tshi khou tswitswima malofha  . 
Zwi katelaho mbuno na tsumbo nnzhi u ya nga ha ṱhoḓea dza mushumo wo ṋewaho . 
Tshitshavha , vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani  . 
Thaidzo dza mutakalo dzi a vhonalesa kha mawanwa a Muvhigo wa Khakhathi dza Vhana a Muṅwaleli Dzhenerala wa UN na madzhendedzi a UN a fanaho na WHO , UNICEF na UNIFEM kha mashango ane a vha na mbingano dza u kombetshedza vhathu vha tshe vhaṱuku . 
Khabinethe ya tshipentshela ya ḽa 1 Lara 2016 , yo ṱanganedza mivhigo ya mvelephanḓa nga ha mushumo wa Komiti ya Dziminisiṱa nga ha Mvusuludzo ya Khamphani dza Muvhuso ( SOC ) , ane mudzulatshidulo wayo ndi Muthusa Muphuresidennde , Vho Cyril Ramaphosa  . 
Hezwi zwi khou tevhela khuwelelo ye nda ita kha Mulaedza wa Lushaka wa ḽa 14 Fulwi 2014  . 
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓḓivhadzo  . 
Kha vha shumise mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa vhupo u vhona zwauri zwiteṅwa zwoṱhe zwo dzheniswa  . 
GCIS i nga shumisa zwishumiswa izwo misi yoṱhe u lavhelesa mafhungo are kha sisiṱeme dzayo na u topola khethekanyo dza vhashumisi nga zwiteṅwa zwi nga ho sa ḓiresi dza IP , domeini , tshaka dza burousa na masiaṱari o dalelwaho  . 
Naho zwo ralo , nga u angaredza ndi nga ri sisiṱeme yashu i khou shuma  . 
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuraru , u bva 2004 u swika 2009 , yo vhona tshiimiswa tshi tshi engedza u ombedzela u khaṱhisa mushumo watsho wa vhulavhelesi na u ṱuṱuwedza tshitshavha u shela mulenzhe kha mishumo ya Phalamennde  . 
Ndayotewa i na ndeme yo imaho ngauri ya u londota vha si gathi na pfanelo dza vhathu nga muthihi  . 
ITAC i ḓo tshimbidza khumbelo yavho na u ṋetshedza thendelo arali khumbelo yavho yo tendelwa . 
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwe vha guda musi vha tshi vhala lwo ṱanḓavhuwaho na kha ngudo dza zwibveledzwa zwa fomaḽa u itela u wana nḓivho ya nnḓa ha magudiswa a kharikhuḽamu - u vhala mugudi e eṱhe u itela u ḓimvumvusa na ṱhoḓisiso . 
Mbadelo ya tshelede nga khathihi i songo ṱuswaho muthelo  . 
Vhudavhidzano ha u fhedzisela vhu tea u sedza kha zwiteṅwa zwa ndeme zwa Adzhenda  . 
Kharikhulamu i ṱalutshedza zwine vhagudisi vha tea u zwi gudisa na zwine vhagudi vha tea u zwi guda , na u dzhia tsheo nga ha zwine vha tea u linga . 
U shumisa girama kwayo u itela uri vhaṅwe vha tshi vhala vha pfesese zwe zwa ṅwalwa . 
U swika zwino , vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele , nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya zwa badani  . 
Musi tshifhinga tsha gomelelo tshi tshilapfu nahone ho rengiswa tshiṱoko tshinzhi , tshithu tsha ndeme ndi vhukoni ha u renga hafhu tshiṱoko nga mitengo yavhuḓi musi nyimele i tshi khwinifhadzea  . 
Tshifhinga tsha u gudiswa na u fhata ndila ya kushumele kha mirado ya khoro tsho vha hone nga 6 Lambamai 2000  . 
Nga nḓila iyi , ndiliso ndi u sumbedza u pfela vhuṱungu ha nnyi na nnyi hu si vhuḓifhinduleli  . 
Zwitshavha zwi na ndila dzo fhambanaho dza u wana tshelede u bva kha mavu na zwishumiswa . 
Maga aya a mulayo a livhiswa kha u tsireledza na u vhulunga phensheni u itela uri ndivho yao ya mutheo , ine ya vha u ṋetshedza miṅwaha ya u notha , i nga swikelelwa  . 
Khabinethe yo asesa Mivhigo ya Mvelaphanda ya Mvelele dza Kotara ya Vhuraru wa tshifhinga tsha Khubvumedzi u ya kha Nyendavhusiku 2015 . 
Ndila dzine vha dzi shumisa kha u ita izwo dzi na mvelelo dza ndeme kha u tsireledza mupo , muvhuso wo khwathisa muvhuso , u khwathisa vhudi ha kutshilele , u fhungudza vhushai na u vhulunga biodaivesithi . 
Hu nga itwa nḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela . 
Naa ri shumisa hani tshiṱirathedzhi tshashu ? 
THASIKI 2 Ndi nḓila dzifhio dza u ita uri vhadzheneleli vha nga nnḓa vha dzhenele  . 
U fanela u ṱuṱuwedza na nga u shumisa tshivhalo tsha vha shumisaho tshibveledzwa tshenetsho . 
Kha zwa dzitshakatshaka , ro lavhelela u swielela Samithi ya vhuṱanu ya India-Brazil-Afurika Tshipembe uno ṅwaha  . 
Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu nahone ya huna vhuvhanga ha mavu madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi  . 
Maimo a therisano a tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya ṱuṱuwedza vhupo vhu vhuedzaho tshifhinga tshilapfu khathihi na Ndayotewa , ine ya amba uri mupo u fanela u vhulungwa u itela mirafho ya zwino na ya matshelo . 
Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha muṱana , khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere  . 
Ndi vhathu vhane vha katela vhana , vhafumakadzi , vhaswa , vhathu vha vhupo ha mahayani na mishahani , vhaholefhali na vhalwaho malwadze a shushaho na vhalala  . 
Maanḓalanga apo ndi mazhendedzi a u shumisa mbekanyamushumo nga khao thendelano dzi a khunyeledzwa  . 
Izwi zwi engedza kha Madalo a Muvhuso a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma a Ḽara 2011 e a vhona u thomiwa ha Khomishini yo Ṱanganelanaho ya SA-UAE ye ya engedza mbambadzo yo fhelelaho vhukati ha mashango aya mavhili u bva kha R13 biḽioni nga 2011 u ya kha R27 biḽioni ya 2015 . 
Khabinethe yo fara muṱangano zwawo wayo kha Ḓorobo ya Kapa nga dzi 23 Tshimedzi 2013 . 
Nga ino themo tshikhala tsha nomboro tsho engedzedzea u bva kha 25 u swika kha 20 , Vhagudi zwino vha shumisa nḓivho yavho ya khontseputi ya vhuimo ha nomboro u swika kha tshikhala tsha nṱhase tsha nomboro  . 
Vhadzulapo na vhone vha fanela u kombetshedza u vhona uri pfanelo dzavho dzi a t ( honifhiwa vha dovhe vha sumbedze uri vha a vha na vhud(ifhinduleli malugana na pfanelo dzavho  . 
Thandela iyi ya siṱirathedzhi i bvaho kha sekithara ya bannga , ndi mawanwa a ṱuṱuwedzaho a u ḓidzhenisa hashu kha mabindu vhege ino . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo dza u linga dza fomaḽa dza ṅwaha dzi dzhiiwa sa u linga ha fomaḽa . 
Vha nga engedza mushonga wa u thivhela , fhedzi kha vha thome vha ambe nga ha nyendedzi dza ndango ya asima nga iwe muṋe na dokotela wavho  . 
Vho Ndau vho vha vhe na nḓala nga maanḓa . 
Kha vha kwame GEMS kha 0860 00 4367 kana vha ṅwalise nombro ya luṱingothendeleki lwavho nga kha webusaithi u itela uri tshumelo yavho ntswa ya SMS i thome u shuma . 
U dzhia vhukando ho teaho vhune ha nga kona u sika vhupo vhune ha vha havhui ha tendela vhashumi vhohe na vhathu u kona u swikelela ndivho dzavho dza ndeme ho sedzwa zwa mveledziso ya zwa dzinnu  . 
Lavhelesani ṱhoho dza mafhungo ni sedze zwifanyiso . 
Ri dzinginyi u thomiwa ha senthara dza zwibveledzwa tsha vhutsila na mvelele dzi ṋekedzaho khethekanyo nnzhi dza zwibveledzwa nga hune dza nga kona  . 
Ndozwo na vhuṱungu zwi elanaho na dwadze zwo no anza nga maanḓa lune a zwi konḓelelei nga vhanzhi  . 
Thebuḽu i re afha fhasi i sumbedza milayo na zwivhumbeo zwa luambo zwine vhagudi vha lavhelelwa u zwi guda musi vhe kati na maithele a U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala . 
Ndangulo ya muṱaṱisano wa Afrika Tshipembe yo khwaṱhaho i konisa vhadzulapo u shela mulenzhe kha ikonomi ya lushaka . 
Luvhanḓe ulwu lwo tendela nḓowetshumo dza vhupileli ha Afrika Tshipembe u rengisa vhukoni kha tshitshavha tsha dzitshakha , nahone ṋaṅwaha ho vhonala tshivhalo tshihulu tsha vhaṱani vho imelela mashango avho  . 
Afrika Tshipembe na Riphabuḽiki ya Angola a kovhelana ḓivhazwakale i fanaho ya nndwa ya u lwa na vhukoḽoni na tshiṱalula . 
Miraḓo ya Tshitshavha i topola madzangano , tshumelo na vhaṋetshedzi vha tshumelo vha dubekanya zwi tshi ya nga ndeme na u swikelelea  . 
U thetshelesa zwiṱori zwi no khou vhaliwa nga mugudisi , kana zwi re kha radio , tshifhinga tshilapfu e na dzangalelo . 
NDI NNYI A NO SHUMISA MVELELO ? 
Afrika Tshipembe ḽo khethekanywa nga zwifhinga zwiraru zwa mvula : mvula dza vhuriha kha Tshipembe Vhukovhela , sia ḽine mvula ya na ṅwaha woṱhe kha Phendelashango ya Tshipembe na mvula ya tshilimo kha shango ḽo salaho . 
Sa tsumbo , vhagudi vha nga humbelwa u amba tshifhinga musi tshikolo tshi tshi thoma , na tshifhinga tsha u awela na tshifhinga tsha musi vha tshi ya hayani , kana vha tshi bva kha iṅwe ngudo vha tshi ya kha iṅwe . 
U tevhedza kutshimbilele kwa u ṅwala : u ṋekana mihumbulo , u pulana , mvetamveto , u dzudzanya na u ṋetshedza . 
Nga muya uyu wa vhuthihi , ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu . 
Pulane ya Tshumelo yo katela uri ndi ngani na uri vha nga nekedza hani tshumelo ya vhuimo ha ntha kha dzikhasitama  . 
A hu na muraḓo wa tshigwada ane a fanela u shumisa vhuimo hawe , u kona u swikelela kana mafhungo a tshidzumbe e a a ḓivha musi a muraḓo u itela u ḓiwanela zwawe kana u takadza muṅwe muthu  . 
Maitele a IDP a ṋetshedza u shela mulenzhe sa tshipiḓa tsha maitele a u pulana nga u shumisazwiimiswa zwo tiwaho  . 
Vha fanela u isa Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana kha Ofisi ya Sherifu kana tshiṱitshini tsha mapholisa tshine tsha vha tsini na hune muhwelelwa a shuma kana a dzula hone  . 
Musi hezwi zwi tshi itea , dziketone dzi a vha hone malofhani dza shulutshela kha muṱambuluwo  . 
Mulayotibe u tama u ita tshanduko dza ndeme kha dziṅwe theo dza mulayo u itela u khwiṋisa ndaedzi dzo fhelelwaho nga tshifhinga  . 
U tutuwedza tshiambi nga u tenda nga thoho na u ita mibvumo ya u sumbedza u thetshelesa 4  . 
Muhulwane na thimu ya ndangulo  . 
Tshiḽipi tshavho na ḽaisentsi ya mugudi zwi ḓo khwaṱhisedzwa phanḓa ha musi vha tshi bvela phanḓa na u lingwa . 
U wana tshisevho tshi tshi ri ndi a pfumelwa vha ṱuwa vho tou mu livha , u swika vho mbo ḓi mu ṋamela . 
Zwidodombedzwa zwi a ṅwalwa nahone vha na ṋewa ṋomboro ya referentsi sa vhuṱanzi , nahone ṋomboro iyi ndi ine vha do i shumisa na matshelo . 
Thendelano i timatimisaho , i ita uri hu vhe na u hanedza nahone hu fanela ṋetshedzwa zwidodombedzwa nga vhuḓalo kha Minisṱa u itela u tikedza thendelano  . 
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi . 
Mulayo wa Sisiṱeme ya Masipala , wa 2000 u sumbedzisa sisiṱeme dza nga ngomu dza mimasipala dzine dza vha konisa u shuma uri vha kone u bvela phanḓa na u khwiṋisa kutshilele na ikonomi ya zwitshavha zwapo na u vhona uri hu na u swikelela nga vhathu vhoṱhe kha tshumelo dza ndeme  . 
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya vhugevhenga u itela u pfulutshela mashangoni a nnḓa kana u shuma mashangoni a nnḓa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhaunḓiwa vhoṱhe vha re na miṅwaha ya 21 na u fhira a vho ngo tea u hola u fhira gumofulu ḽa Mundende wa muvhuso , hu sa katelwi vhushaka ha mufarisi kana mufunwa wavho  . 
Dzi dzhege dzine vhungomu hadzo ha vha tsini na mutalo wa giradiesheni u re na nomboro dzo sumbedzwaho nga dzimiḽiḽitha . 
U fhungudzwa ha khombo dza tshinyalelo zwi ḓo fhelisa ṱhoḓea ya u nyanyuwa kha tshinyalelo , na u shumiswa ha tshelede hu songo teaho hu ḓaho nga murahu ho ṱumanywaho na u nyanyuwa kha tshinyalelo , u vhuedzedza ngonani na mbueledzo  . 
Pfanelo dza luambo zwi amba pfanelo dza u vha hone ha luambo luṅwe na luṅwe , na zwikhala zwo linganaho zwa uri lu bvelele  . 
Ndangulo ya thungo ya ṱhoḓea na thekhinoḽodzhi dza vhubveledzi ha fulufulu na zwone zwi khou takuwa hu na thikhedzo khulwane u bva kha muvhuso na nḓowetshumo  . 
PMS ya masipala i tea u katela zwithu zwo topolwaho nga khoro zwi elanaho tshoṱhe na KPA dza masipala  . 
Ni ḓo amba zwifhio ? 
Nga iṅwe nḓila , maga o bvelelaho a u fhungudza u sa lingana a ḓo engedza nungo dza nyaluwo  . 
Hafhu a ri khou humbudza uri vharangaphanḓa vhenevho vha fanela u shuma mushumo wa vhorathekeniki na miṅwe mishumo ya vhashumi makone  . 
Arali vha ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi kana vha shumisa tshiṅwe tsha zwikimu zwa EMIA nga nḓila yo bvaho , vha nga khethululwa uri vha si tsha wana thuso nga fhasi ha tshikimu tsha TISA tsha EMIA . 
Ndi malwadze are kha Mutevhe wa Malwadze a sa Fholi ( CDL ) , sa zwine ya vha zwone kha mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho , na muṅwe mutevhe wa Vhulwadze vhu sa fholi ( ACDL ) kha khetho iṅwe na iṅwe une wa tea u wana mbuelo dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwivhumbiwa zwa muvhuso zwe zwa tiwa uri zwi sedzane na mvelaphanḓa ya vhaswa na ṋetshedzomaanḓa . 
Kha vha ṋetshedze ṱhanziela ya tshileme tsha u ela arali tshileme tsho shandukiswa . 
Naho zwo ralo , vha elewe uri arali Khothe ya wana uri Waranthi ya u Fara yo shumiswa nga nḓila yo khakheaho ( uri vho farisa Muhwelelwa zwi songo tea ) , vha nga tshutshiswa u ya nga Mulayo  . 
Zwiṅwe na zwiṅwe zwo teaho u randelwa u itela u swikelela ndivho dza uyu Mulayo  . 
Dzipholisi dzi tea u vhona zwauri tshitshavha tshi do vhuelwa nga maanda nga mbekanyamushumo yadzo . 
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo  . 
Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽ aisentse ya tshigidi sedzulusa nga ṅwaha ṱhoḓea dza tshitshavha na zwo sedzwaho nga masipala na zwiṱirathedzhi zwa u swikelela idzo ṱhoḓea dzi katelaho tshitshavha kha phurosese dza masipala  . 
Kha ri ṅwale Fhindulani mbudziso idzi . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe . 
Vho ita zwa vhudzekani na inwi lungana ? 
R500 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa  . 
Kha vhuimo hovhu ha u thoma , vhu fhaṱa ḽiteresi . 
Khoudu ya tshiofisi I tea u vha pfufhi nahone I bule zwo teaho fhedzi na u shumisa teo ya tshiofisi  . 
Muvhuso u ḓo shumisana na zwitshavha u itela u khwiṋifhadza nzulele na kutshilele kha zwipiḓa zwoṱhe zwa shango . 
Khabinethe i khoḓa mazhendedzi oṱhe a mulayo kha mushumo wo itwaho we wa swikisa kha u farwa ha vhathu vha 34 , vhane vha khou humbulelwa uri vho shela mulenzhe kha tshinyadzo ya zwikolo zwa 28 , zwine zwo khakhisa vhumatshelo ha vhaswa vhane vha kha ḓi shumisa izwi zwishumisa nga maanḓa . 
U ṱalutshedza uri phambano ya vhathu ndi mini  . 
Gazete ya Muvhuso ya vunḓu I tea u anḓadza mulayo wapo wa masipala arali yo humbelwa nga masipala . 
Mvulatswinga ndi marangaphanḓa mapfufhi ane a sumbedza ndivho dza Ndayotewa na milayo ya Ndayotewa . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe u vhulunga tshelede a wana mikovhe nga murahu . 
Ndivho khulwane ya ndangulo ya khuḓano ndi u tandulula khuḓano nga nḓila ine vhathu vhoṱhe vha bva kha khanedzano vha khou ḓipfa zwavhuḓi nga mvelelo  . 
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela  . 
U ṱuṱuwedza mvelele ya u guda ha ndeme na vhuḓinekedzeli kha vhukoni ha pfunzo ( akademi ) na u ṱuṱuwedza vhagudi vhoṱhe u vha na vhuḓifhinduleli malugana na vhukoni kha zwa pfunzo ( akademi )  . 
Luṱa lwa 0 u ṋetshedza mafhungo manzhi nga ha zwigwada zwa kutshilele  . 
Naa zwisumbi zwa kushumele zwi dzhiela nṱha zwavhavhuḓi mvelelo dza vhutoḓisi ha phindulo dza mbeu ? 
Nyengedzedzo ya zwa maḓi yo imisiwa nyana kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango nga nṱhani ha u shaea ha themamveledziso . 
Arali zwi tshi konadzea kha vha wane thuso i bvaho nnda uri i ite ngudo ya u todisisa-hezwi zwi do vha vhudza uri bindu li do bvela phanda kana la feila  . 
Ngauralo , miraḓo iyi i tea u fha phindulo miraḓo  . 
Hoyu ndi mutevhe wa mathemo mahulwane a ndeme o shumiswaho u ṅwala Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 ( Zwikolo ) na milayo yatsho ya asesimennde ya mugudi . 
Mitheo ya Muvhuso wa tshumisano na Vhushaka Vhukati ha mivhuso  . 
Foramu ine ya kwamiwa ya zwiimiswa zwa vhulanguli ha mishonga ine ya vha na miraḓo ya mashango a 194 ya WHO i khou sedza kha u langa mishonga na zwishumiswa zwa dzilafho na uri maitele a vhulanguli a tshimbila zwavhuḓi . 
Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo  . 
IDP i dovha ya swikelela ṱhoḓea dzo bviselwaho khagala kha Ndayotewa na dziṅwe theo dza milayo ( dzingaho sa Nḓivhadza Mulayotibe ya Muvhuso Wapo , 1998 ) dza zwiimiswa zwa masipala na u langa ndangulo , mugaganyagwama na nzudzanyo u itela u vhea phanḓa ṱhoḓea dza ndeme dza tshitshavha na u dzhenelela kha phurogireme dza mveledziso dza vundu na dza muvhuso wa vhukati  . 
U modereitha zwi kwama maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi ya ndinganelo , ya vhukuma nahone ndi i fhulufhedzeaho . 
Ndambedzo iyi i tendela muthu o ṋewaho ndambedzo u saina konṱiraka ya u fhaṱa , kana u renga nnḓu ine i sa vhe tshipi ḓa tsha thandela ya nnḓu yo tendelwaho  . 
Ri dzhenisa aposilles na ṱhanziela dza khwaṱhisedzo kha dokhumenthe dza tshitshavha dza tshiofisi  . 
Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o ṅwaliswa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka . 
Ri tou vha na vhuṱanzi ho fhelelaho uri mafhungo o khakhea ; mafhungo ane vha khou livhisa thandulo iyi ine muraḓo a ṱhonifheaho vha khou amba yone  . 
Arali vha tshi tama u malana nga fhasi ha tshau ndi tshau , tshanga ndi tshanga vha do tea u ita ngauralo phanḓa ha u malana  . 
Khabinethe i tamela mashudu matshudeni vhoṱhe zwenezwi vha tshi khou ya u ṅwala milingo yavho ya mafheloni a ṅwaha . 
Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho  . 
Vhathu vhane vha wana ndambedzo . 
Musi hogo yo no rembuluwa u humela mishashani hune ya bva , vhasidzana vha a vuwa vha doba mifaro yavho vha humela murahu mankhoni  . 
Mbekanyamushumo ya Mveledzisophan ḓa nga huswa u ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya zwa mavu na vhulimi nga u vha na mbekanyamaitele yone-yone ya u waniwa ha mavu , u itwa ha khwine ha tshumelo dza thikhedzo ya zwa vhulimi na thikhedzo ya zwiḽiwa zwa muṱani , na u khwinisa masheleni na tswikelelo ya MAFISA na u ṋekana nga zwikolodo zwiṱuku kha iyi sekhithara : hu ḓo sedzwa vhathu vha dzulaho mabulasini na u pfuluswa ha vhathu nga swili  . 
Hu tea u shumiswa tshumelo dza vhoramulayo sa idzwo u ṅwalisa hu mushumo u lemelaho  . 
Zwitshavha zwe zwa wina murahu shango lazwo nga kha mbilo ya mavu zwi anzela u toda thuso ya u shumisa mavu zwavhudi nahone nga ndila i no vhuedza  . 
Ndi vhanzhi vha thoma navho vhe vha tou ri vha tshi swika vhukati vha neta  . 
Vha sumbedze u pfesesa na u ṱhonifha vhaṅwe hu si na ndavha na zwine vha tenda , maipfi kana vhuḓifari  . 
Mbudziso dza vhuraḓo ha tshoṱhe na pfanelo dza u hana dza miraḓo yo raloho , naho zwo ralo , dzi kha ḓi ambedzaniwa nga hadzo  . 
Tshumelo khulwane ine muhasho wa i ekedza ndi u thoma nga u londola phoisi na fureimiweke ya mulayo i oeaho kha vhulanguli ha maitele a mveledziso ya zwa dzinnu  . 
Kha vha swaye vhukati ha fiḽipitshati kana bammbiri ḽa buraweni kha luvhondo , u imelela tshitshavha  . 
Fomathi i anzelwaho u shumiswa kha website ndi HTML  . 
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka miṅwahani yo fhiraho vha na pfanelo dzi ṋetshedzwaho nga Mulayotibe uyu u vhuedzedzwa kha ndaka iyo . 
Migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso I tea u vha na- a nyanganyelo dza mbuelo na zwibviswa dzi tshi fhambanyisa vhukati ha tshelede I re hone na zwibviswa zwa zwino ; nahone b madzinginywa a u lambedza ṱhahelelo I no khou lavhelelwa kha tshifhinga tshine tsha khou itelwa khumbelo ; nahone c tsumbedzo ya ndivho malugana na u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho  . 
Ndi nnyi ane a khou ṅwaliwa nga hawe ? 
Tshipiḓa tshihulwane tsha hoyu mugaganyagwama tshi ḓo livhiswa kha u bveledzisa ikonomi yapo  . 
U tou fombe kha nyito dzi no engedzedza luvhilo lwa u ṅwala vha tshi isa phanḓa na u ṅwala kwaho na u ṅwala zwi no vhonala . 
Vhunzhi ha sethe ya zwivhumbeo zwa makwevho zwi ṋea tsumbo nthihi ya ṱhofunḓeraru . 
Phemithi ya mugodi i shuma lwa tshikhala tsho sumbedzwaho kha phemithi , fhedzi a i ngo tea u pfuka miṅwaha mivhili . 
Vhalanguli vhoṱhe na miraḓo ya khamphani kana CC vha tea u saina luṅwalo arali vhalanguli kana miraḓo vho tou dzhia tsheo ya u thuthisa vhone vhaṋe . 
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya nomboro u swika kha 700 . 
Ri ita khuwelelo kha mabindu a Afrika Tshipembe uri vha ṱaṱisane vho ḓisendeka nga mitengo ya fhasi , vhutumbuli hunzhi , khwinifhadzo ya kwaḽithi ya thundu dzi ṋetshedzwaho kana tshumelo ya nṱhesa kha vharengi u fhirisa tshumisano mmbi . 
U khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u vha na mbekanyamaitele zwi tshielana na u fhaṱa tsini na milambo na maroroma na u thivhela tshinyalelo ya 419 u wana tshelede kha mufhurwa  . 
Ri ḓo dovha ra vhona uri tsheo dza u engedza tshomedzo dza Tshumelo dza Vhululamisi , u khwinifhadza vhulanguli ha Ndangulo ya Mikaṋoni na tshumelo dza vhupfuluwi na mbulungo ya mabambiri a ndeme , zwi a itwa . 
Mulayo une wa khou dzinginywa u ḓo shumana na mafhungo a u pokana vhuloi , u u fara sumba vhaloi ( u vhonisa ) , vhugevhenga vhu kwamaho kana ho ṱuṱuwedzwaho nga u tenda kha zwa vhuloi , na vhuviavhathu  . 
Mvelelo ya sesheni dza vhupfumbudzi idzi dzo thusa u bveledza zwikili zwa miraḓo  . 
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini . 
Zwi nga dzhia vhege mbili uya kha nṋa u ḓivha uri khumbelo yavho yo tshimbila hani u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
U vhusa ndi mini ? 
Pulane ya maitele a masipala na muhanga wa kushumele kwa tshiṱiriki ? 
Vhadzheneli vha vhudziwa uri vha sedze kha mutevhe wa u sedzulusa kha siaṱari ḽa 27 ḽa notsi dza khoso sa referentsi  . 
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano . 
Dzi tevhelaho ndi khethekanyo khulwane dza davhi iḽi na mishumo yahone : a Zhendedzi ḽa Tshumelo ya Vhudavhidzani ḽi na vhuḓifhinduleli ha u langa thengo ya nyanḓadzamafhungo , mveledziso ya nyanḓandzamafhungo , thengiso na phaḓaladzo ḽo imela Muvhuso wa Afrika Tshipembe  . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wo kona uri nga kha Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Nḓowetshumo na Saintsi wa bindudza kha fotonikisi - saintsi ya thekhinoḽodzhi ya tshedza ya u bveledza u langa na u fembedza dziweivi na zwitshakatshaka zwatshedza . 
Mitengo ya thundu nnzhi yo gonya kha miṅwaha yo fhiraho , fhedzi mitengo ya thundu dzo fhambanaho yo gonya nga zwikalo zwo fhambanaho  . 
Ngauralo ro ṋea ndaela ya uri vhathu vha fanela u wana fomo dzavho hu tshe na tshifhinga musi vha tshi ita khumbelo  . 
Izwi zwi ita uri vhana vha d(ivhe milayo yo teaho musi vha tshi khou aluwa  . 
U tholiwa ha vhaḓivhi vha zwa mulayo . 
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri , kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha , hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela  . 
Vho engedza muunḓiwa nahone ha sa dzhielwe nṱha iyi tshanduko musi hu tshi itwa mbadelo i tevhelaho . 
Fhedzisani zwi tevhelaho  . 
A hu na mulayo une wa langula vhulamukanyi nga u angaredza , fhedzi hu khou shumiswa tshaka dzo teaho dza vhulamukanyi nga mulayo , sa tsumbo phambano dza vhashumi nga Mulayo wa Vhashumi na phambano kha zwa mupo vhukati ha mirado ya muvhuso nga Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Mupo wa 1998  . 
Vhagudi vha tea u ṅwala nga misi yoṱhe  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu U tshila na vhuholefhali Zwo lugelaho vhaholefhali Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa  . 
Vha nga ṱoḓa uri wane thuso kha vhatsivhudzi vho imaho nga vhoṱhe uri vha vha thuse kha maitele aya  . 
Nga maanḓesa , ri humbela vhaiti vha mbilo dza mavu uri vha dzhie mavu u fhirisa u dzhia tshelede . 
Ndima ya Vhuvhili u topola na u amba nga ha tekeniki dza girafu dzi ngaho sa muvhala , u nanga zwivhumbeo , lushaka na vhuhulu ha maḽeḓere , zwiga , na kunangelwe kwa zwifanyiso lushaka na vhuhulu ha maḽeḓere , zwiga na zwiṅwe  . 
Vhupo ho teaho ha bindu , ho bulwaho u thoma , hu ḓo vha ha ndeme kha u swikelela tshipikwa itshi  . 
Afho fhasi hu na tsumbo dza mivhigo ya u monithara , u sedzulusa na mivhigo ya manweledzo a u ela  . 
I thusa masipala u sedza ṱhoḓea dzo fhambanaho kha sekithara dzo fhambanaho - sa zwa mutakalo , maḓi , vhuendi , tsireledzo ya tshitshavha , vhubindudzi - na uri u nga fhindula hani nga nḓila yo dzudzanyeaho  . 
Khabinethe yo ṱangana ngei Union Buildings nga Ḽavhuraru ḽa 26 Lambamai 2017 , nga madekwana a ḓuvha ḽe ha vha hu tshi khou vuwa hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Mbofholowo ya lushaka ya vhu 23 . 
Kha u bveledzisa mbekanyamushumo yashu ri ḓo shuma na Vhaambeli vhashu vha Tshumisano ya Matshilisano ; maAfurika Tshipembe a ṱhonifheaho u bva kha sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha tshashu . 
U pulana mutandulo wa vhukolikoli kha wadi hu tshi zwiteṅwa zwa ndeme zwa vhupo honoho  . 
Miraḓo yo kundelwaho : Shonisani Rashaka na Maemu Ndadza  . 
Talelani maiti a re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Musi hu tshi itwa khumbelo ya L(in(walo ( la Vhun(e ( ID ) na T ( hanziela ya Vhun(e ya tshifhinganyana ( TIC ) hu t ( od(ea zwinepe zwiraru  . 
U baḓekanya tshenzhemo ya ene muṋe na zwo vhaliwaho nga mugudisi , hu tshi lavheleswa thelevishini kana zwifanyiso . 
GCIS i nga ṋekedza vhuṱumani u ya kha dziṅwe webusaithi u tou itela uri vha sa hanganee fhedzi  . 
Ndima dza murahu dzo ṱanganedza uri vhupo ha mbambadzo vhu ḓisedza vharengi thundu na tshumelo dzo teaho na ṱhoḓea idzo dza vharengi ngauralo dzi a fushwa  . 
R300 miḽioni yo vhetshelwa mushumo wa ndugiselo ya u fhaṱa dziyunivesithi ntswa ngei Mpumalanga na Kapa Devhula  . 
I do vula dokhumenthe kha browser yavho  . 
Hu na maluvha mangana kha veisi kha khekhe iṅwe na iṅwe ? 
Tsedzuluso dzi ima kha uri vhabebi vha shayaho ndi zwipondwa zwa khethululo iyi  . 
Zwi ḓo guda u dzudzanya zwithu nahone zwikili zwa vhurangaphanḓa zwi ḓo khwaṱha  . 
Naho zwo ralo , ri nga kha ḓi tikedza ḽikumedzwa ḽa tshumisano kha dziṅwe mbuno  . 
Ri thusa kha u vhona uri dokhumenthe dza zwa mulayo dzi ṋewa vhahwelelwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho . 
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi na milayo u itela uri zwithu zwi tshimbile zwavhuḓi . 
Muphuresidende wa kale wa ANC Vho Sefako Makgatho vho amba zwi tevhelaho kha mulaedza wavho wa vhuphuresidennde kha khuvhangano ya ANC nga 1919  . 
Mbadelo ndi tshelede ine vha badela u itela mbuelo dzoṱhe khulwane dzine vha ḓiphiṋa ngadzo sa muraḓo wa GEMS  . 
Mulayotibe u ṋetshedza muvhuso thendelo ya tshumiso ya masheleni i so ngo ṋewaho thendelo sa mbadeliso kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka . 
Khabinethe i fhulufhela uri hu na zwikhala zwinzhi zwa tshumisano vhukati ha muvhuso na phuraivethe , na uri i fhulufhela uri hezwi zwi ḓo vula nḓila kha u tandulula khaedu nnzhi dzo vhalaho dzine ra khou ṱangana nadzo . 
A ri nga aweli , na hone a ri nga timatimi , kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai  . 
Mpho u funana na muongi Maria ane a shuma nae  . 
Mulayosiṅwa wa zwa vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe na Northern Rhodesia ḽa kale wo sumbedza uri u na zwine zwa fana na mulayo wa ngei kha ḽa Europe,na zwine vhathu vha Europe vha zwi dzhia hu vhugevhenga ha vhuloi . 
Naho zwo ralo , musi fulufulu ḽi bvaho kha zwi tshilaho ḽi tshi bveledza miṅwe maraga kha vhorabulasi na mishumo kha vhupo ha mahayani , hu si na mbekanyamaitele dzavhuḓi dza u langa vhubveledzi hazwo , zwi nga dovha zwa shushedza nḓisedzo ya zwiḽiwa na u engedza u shaya vhutsireledzi ha zwiḽiwa  . 
Fhungo ḽa zwa mavu ndi mbudziso khulwane vhukuma . 
Mbu : Ndindakhombo yanga i thoma lini ? 
U ola zwifanyiso zwa tshiṱori , nyimbo kana zwidade . 
Vha pfe vha si na t ( honi ya u amba luambo lwavho  . 
Fhethu hu re na ṱhahalelo ya maḓi , hune u ṱaṱisana vhukati ha vhashumisi , tshinyalelo kha mupo kana luvhengelambiluni kha mashango maḽedzani ho vhonala na uri nga u angaredza hu ḓo sedziwa u thoma  . 
Hune mveledziso yo dzinginywaho ya vha nga ngomu ha tshikimu tsho ṱalutshedzwaho , na musi hu si na pfuko ya mikano yo tendelwaho , ri a ṱanganedza dzipulane  . 
Fhethuvhupo Itshi tshiṱori tshi bvelela ngafhi,lini ? 
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo ya vho a ingo tshimbila zwavhuḓi . 
Vha ḓo rasiti ya Z263 sa vhuṱanzi ha mbadelo . 
Kha vha humbele vhadzheneleli vha humbule nga ha u tshitatamennde vha kone u ya kha tshiga tshi sumbedzaho phindulo dzavho  . 
Musi a saathu humela tshikoloni , mugudiswa u fanela u ṋetshedza muvhigo wa zwa dzilafho wa u sumbedza uri o lugela u vhuyelela kilasini  . 
Hu na tshakha nnzhi dza zwilidzo zwa tshivend(a  . 
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo , ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo buguni yaṋu ya nḓowedzo . 
Arali vha khou hanedzana na u hanelwa nga Komiti , u bvusuludza u ṅwaliswa havho arali vho vha vho noṅwaliswa , a hu nga thuthiwi phanḓa ha musi hu saathu dzhiiwa tsheo kha u hanelwa havho . 
Khabinethe i ombedzela zwa uri opharesheni iyi aingo livhana na vhabvannḓa , fhedzi yo sedzana na vhutshinyi vhu re shangoni ḽashu ho vhonalaho nga murahu ha musi ho vha na vhudzheneleli ho itwaho zwitshavhani zwo vhalaho . 
Mvelelo dza dzikhetho dzi ḓo vha dza vhukuma nga murahu ha u khwaṱhisedzwa nga feme ya zwa u ṱola muvhalelano . 
Ndondolo i fanela u dzhiwa hu tshi katelwa mvelelo dza ndeme dzi no bva kha zwigwada zwe kale zwa vha zwo siwa nnḓa  . 
Musi vhagudi vha tshi sala vha tshi swika kha uvhu vhuimo , vha tea u vha vha tshi vho ḓivha zwinzhi malugana na zwipiḓa zwa mutheo zwa girama : zwipiḓa zwa muambo ( kiḽasi dza maipfi ) , milayo ya ḽipfanisi , kushumisele kwa zwifhinga , maitimatikedzi na mamudi , na zwivhumbeo zwa fhungo . 
Thendelo yo teaho  . 
Kha dzithandela dza CBNRM , mushumo munzhi u anzela u vha hone phanda ha musi hu tshi vha na khano ya mbuelo khulwane  . 
Zwiimiswa zwa dzhango - Afrika Tshipembe ḽo shela mulenzhe kha u sudzuluwa u bva kha African Unity uya kha African Union , ḽo fara Pan African Parliament nahone ḽo thusa kha mvelaphanḓa ya Khoro ya Vhuthihi ha Afrika ya Mulalo na Vhutsireledzi  . 
Sa vhavhulungi vha vhudavhidzani ha muvhuso , GCIS i ḓo lwisa u shumisa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza 11 , hune zwa konadzea nahone zwo tou tea . 
Nga tshifhinga tsha themo iyi vhagudi vha bvela phanḓa na u pwashekanya nomboro u itela u rekanya . 
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa  . 
Sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele itea u katela vhunzhi ha madzangalelo aya sa a re a ndeme nahone a sa nyeṱhi  . 
Zwipikwa zwo tevhelwaho nga mivhuso ya vhuḓivhusi kha u shumisana havho na mivhuso na ngona dza u zwi kona  . 
Dzilafho : Arali maimo a tshumelo o fulufhedziswaho a sa ṋetshedzwe , vhadzulapo vha tea u ṋetshedzwa pfarelo kha u kundelwa , ṱhalutshedzo nga vhuḓalo na dzilafho ḽo teaho nga u ṱavhanya ; na musi ho itwa mbilaelo , vhadzulapo vha tea u wana phindulo ya vhuḓi i sumbedzaho pfelovhuṱungu  . 
Zwo ralo khabinete i ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe uri vha thusedze kha u vhulunga muḓagasi vhunga giridi ya muḓagasi wa shango isiho kha nyimele yavhuḓi . 
Milayo iyo ndi ya ndeme saizwi i tshi shuma sa ḽiṅwalwa ḽa tshiofisi kha khoro u langa u thomiwa , kushumele na mishumo ya komiti ya wadi  . 
Musi hu tshi shumiswa mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo kha muthu wa mvelo kana tshiimiswa zwi tshi ya nga mbetshelo ṱhukhu ya , khothe- ( a ) u itela u shumisa pfanelo i re kha Mulayotibe , i fanela u shumisa , kana arali zwi tshi ṱoḓea i bveledzise , mulayo wa mvelo nga nḓila ine mulayosiṅwa a u nga ḓo tendela u shuma ha pfanelo yeneyo ; na ( b ) u bveledza ndangulo ya mulayo wa mvelo u itela u ita mukano wa pfanelo , tenda mukano uyo u tshi anana na khethekanyo ya 36  . 
Dumbu-tshirulu lo rwa la wisa ndisedzo dza mudagasi sibadela na pherani dza vhupo ha zwa miaro ngeno mutshini wa mavhone u tshi vha wone u disedzaho mudagasi  . 
Ro dovha ra guda uri naho hu na nyimele kha khuḓano iṅwe na iṅwe , mulalo tshifhinga tshoṱhe u a swikelelea  . 
Hezwi zwi a konwa na nga u shumisa maṱanganyi sa ngauralo , nga zwenezwo , sa izwi  . 
Zwazwino Muhasho wa Fulufulu u khou dzhia mbekanyamushumo ya u isa gese kha fulufulu , ine ya ḓo ḓisa 3,726MW wa muḓagasi khathihi na u thusa kha u ṱavhanyisa mveledziso ya nḓowetshumo ya gese yapo ine ya ḓo ṱuṱuwedza u tandula kha mupo u konisa vhabindudzi . 
Nga kha zwezwo , ndi zwa ndeme u dzhia maga a vhuḓifhinduleli uri ri bvise zwithivheli zwa nyaluwo yapo  . 
Tshipiḓa tsha ndeme kha u vusuludza sisiṱeme ya vhuendi ndi u vha na tshaka dzo fhambanaho dzo ṱanganelanaho dza vhuendi na u kona u vha na Sisiṱveme ya vhuendi i re na Vhuendi ha zwidimela vhu Ṱavhanyaho na Dzibisi dzi Ṱavhanyaho  . 
Hu na ndila dzo fhambanaho dza u thivhela vhathu kha u sa shumiswa zwavhudi ha maanda  . 
U bveledza zwiḽiwa na zwinwiwa zwi itiwa kha mamaga o fhambanaho , a u bva kha ane a thola vhashumi vha si gathi u ya kha ane a thola vhashumi vha ḓana  . 
Ri amba tshanduko malugana na luvhilo , vhukoni na kushumele siani ḽa kuitele kwa phoḽisi na mbekanyamushumo u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu nga u ṱavhanya . 
Bulani huraru he Vho-Ramaphosa vha dzhena hone tshikolo  . 
Tshumiso ya mahoro a shumaho , komiti dza vhudavhidzani , zwigwada zwa u rangaphanḓa na vhuvhudzisi ha ṱhanganelano i nga thusa kha nyambedzano na u dzhenelela , na u thusa u londota luvhilo lwa maitele a tshanduko  . 
Arali vha tshi khou vhambadzela nnḓa sambula i no bva kha khuvhanganyo ya zwiko zwo tou fuwiwaho zwavho , vha fanela u tou ḓivhadza fhedzi kha Mulanguli wa Vundu uri vho tshi vhambadzela nnḓa ha shango na u ṋetshedza khophi ya u ṋetshedzana thendelano yo swikelwaho na tshiimiswa tshine tsha khou ṱanganedza  . 
Themamveledziso yashu ya mutakalo wa nnyi na nnyi i na maimo o vhalaho , kha vhuḓifhinduleli ha u lavhelesa na kha u fhindula nyimele dza shishi  . 
Arali muṱangano u tevhelaho u tshi fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku 1 maitele o buliwaho kha hoyu Muengedzo a tea u dovhololwa sa musi uyo muṱangano u tevhelaho wo vha u muṱangano wa u thoma kha idzo khetho  . 
U vhambedza nomboro u swika kha 20 na u amba uri ndi ifhio ine ya vha khulwane kana ṱhukhu . 
U pulana hu no ṱoḓea ṅwahani wa u thoma une pulane ya tshitshavha ya itiwa ( na musi muṅwe na muṅwe une komiti ntswa ya wadi ya rwelwa ṱari ) hu dzhia maḓuvha maṱanu na ḽithihi a u pulana na a 2 u swika kha a 3 a u i ṅwala  . 
U sedziwa ha dziṅwe ndila dzo fhambanaho dza u bveledza muḓagasi dzi nḓilani , hu tshi katelwa na thandela dza nga nnḓa ha mikano kha dzingu ḽa Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) , kha haiḓiro , gese na malasha . 
Lu katele ṋomboro dza nzhini na tsheisisi , zwidodombedzwa zwo ḓalaho zwa mushumo we wa itwa na tshiko tsha zwipi ḓa zwihulwane u bveledza na u khwiṋisa u swikelela kha tshumelo zwi ṱoḓa tshumisano na vhoṱhe vha re na dzangalelo  . 
Nḓila ine masia a nḓivho a nga dzudzanya a yo ngo khwaṱhisedzwa  . 
Muvhuso wo fhindula kha u tsela fhasi ha masheleni ho takuwaho ubva kha u sa ya nṱha ha mbadelo dza yunivesithi , sa zwo tendelanwaho muṱanganoni na matshudeni na vhathusa dzikhantselara mahoḽa . 
Muhasho une wa ḓivhea nga u pfi DPSA u ḓo fanela u sengulusa kushumele na ndingo dza muano wa Batho Pele nahone u tea u swikisa mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe Phalamenndeni  . 
Mudededzi u tea u vhona uri vhagudi vhoṱhe vha wane tshifhinga tsha u amba nga Nyambo dzavho dza Hayani . 
Zwi khagala uri ICC yo vha i tshi zwi ḓivha uri Afrika Tshipembe ḽi nga vha na vhukundeli u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara Muphuresidennde Vho Al-Bashir , nga mulandu wa zwipikwa zwaḽo zwa dzitshakatshaka . 
U bva kha kuvhonele ukwo , pfanelo dza vhashumi na ndangulo dza vhashumi ndi zwithu zwivhili zwi sa fani fhedzi zwi tikanaho  . 
Ni a zwi ḓivha uri vhusiku ha vhuria a vhu ṱoḓi muthu a tshi kovhelelwa nnḓa . 
Saintsi dza zwa Mutakalo na Tshumelo dza zwa matshilisano  . 
Kha tshithu tsha vhua tshine tsha tea u dzhielwa nha , ri khou uuwedza vhaswa uri vha tambe vha iphine nga nila yo andavhuwaho ya zwithu zwo khwinisiwaho ; u oa vhukoni kha muthu muwe na muwe kha tshigwada itshi na u ita uri vha kone u bveledza phana mishumo yavho ya zwipotso  . 
RG tshi ḓo shuma u bva datumu ine tsha dzula dzulo ḽa u thoma u swikela datumu ine tsha fhedza mushumo watsho , datumu dzoṱhe dzi a katela , datumu ya u fhedzisela a yo ngo fanela u vha ho no fhira dzi 30 Khubvumedzi 2008 . 
Ngeno tshivhalo tsha vha wanaho magavhelo ho vha hu 2,5 miḽiyoni nga 1999 , nga 2008 tsho gonya u swika kha miḽiyono dza 12,4 . 
Nga u ralo ndi ṱhoḓisiso yo livhanaho ine ya ḓo kwama mbekanyamaitele nga nḓila yo livhanaho  . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya zwa Mavu na zwa Mupo shumisa milayoyo linganelaho yatshivhumbeo  . 
I nga ita themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho mukhantselara wa wadi kana khoro yapo , komiti ndauli na meyara  . 
Malamba : U shela mulenzhe ha vhaofisiri vha ha masipala zwivhidzoni zwi no farwa musi vhathu vho no tshaisa hu nga lila u badeliwa ovathaimi  . 
Itani ḽitambwa ḽi no sumbedza uri ni ṱanganedza hani musidzana kana mutukana muswa . 
Zwisumbi izwi zwi tea u pfukiselwa kha sheduḽu ya u monithara kana kha muvhigo  . 
Tshi khou amba nga ha mutsiko kha vhaswa na nga vhasidzana vhane vha kona u imela zwine vha tenda khazwo  . 
Ndi nga mini u daha hu khombo kha vhone ? 
Vha lingedze u sedza uri tsinyuwo yo livhiswa kha vhone muthu na  . 
Vhagudi vha nga kona u ita u ṱhoḓisiso u vhona arali vha tshi nga kona u ita tshitake kana thawara nga u shumisa khamusi bola fhedzi kana mabogisi fhedzi . 
Ndi tshi khunyeledza , arali roṱhe ri tshi nga elekanya nga u vhulunga muḓagasi , ri nga kona u fhungudza u shumiseswa ha zwivhaswa . 
Vha tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-130 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Nga 1990 , ṱhoḓisiso yo itwa kha kanna kha zwitshavha zwa Paulshoek na Nourivier zwa Namaqualand  . 
Vhagudi vha vhalela nomboro maḽeḓere u bva kha ḽebuḽu ya dzina yo itiwaho nga mudededzi . 
Khabinethe i ṱhompha u ḓirula mushumo ha Vho Brian Molefe sa Mulanguli Muhulwane wa Khorondangi ya Eskom na u vha tamela mashudu kha vhumatshelo havho . 
C na D vha tea u wana mikovhe i linganaho  . 
Maongelo na kiḽiniki dza phuraivethe vha nga badelisa mbadelo ṱhukhu  . 
Mvetomveto ya mugaganyagwama i tea u lugiswa hu tshe na tshifhinga u itela u tendela vhukwamani ho teaho na Komiti dza Wadi na zwiṅwe zwigwada zwa vhadzhiamikovhe kha vhupo , zwi katelaho zwitshavha kha phurosese ya u pulana  . 
Meyara vha Ekurhuleni Vho Mondli Gungubele vho sedzesa kha khaedu dze vha livhana nadzo na zwo no swikelelwaho u swika zwino , na u kwama kha mafhungo a u shaea ha mishumo kha dzingu , vha fulufhedzisa vhadzulapo uri muvhuso u khou lwa na samba heḽi wo ḓiimisela na uri u khou sika zwikhala zwa mishumo  . 
Afha kha iyi ngoma hu tshina vhasidzana vha dzikhomba hu si musidzana mun(we na mun(we  . 
Nga u dzhenela kha tshumisano , vhafumakadzi vha nga swikelela nga zwigwada zwine vhathu nga vhoṱhe vha sa kone nga vhone vhaṋe  . 
Ri ṱuṱuwedza na vhaswa vhane vha khou fara miṅwaha ya 18 ṋaṅwaha , uri vha ṅwalise lwa u tou thoma uri vha kone u voutha  . 
Muṅwe na muṅwe ane a tama u fuwa ṋari u tea u wa R110 Poswoni u itela mbadelo ya u ṅwalisa  . 
Maḓuvha a tsengo ya beiḽi e  . 
Ro kona u kunda vhuṱungu hoṱhe ha tshifhinga tsho fhiraho ra fhaṱa tshitshavha tshiswa . 
Tsha u fhedzisela fhedzi a si uri a si tsha ndeme ndi u dzhiela nṱha na ndiliso yo teaho kha kushumele kwa nṱhesa  . 
Vhagudi vha nga dovha vha ḓiḓowedza u vhalela nṱha . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe ndi tshiimiswa tsha lushaka tsho thomiwaho hu tshi khou itelwa u khwaṱhisa demokirasi ya ndayotewa nga kha u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dza vhathu nga u thusa musi hu na u kandekanywa ha idzo pfanelo , u sedzulusa na u ṱhaṱhuvha kutevhedzelwe kwa pfanelo dza vhathu , u ita uri hu ḓivhiwe nga ha pfanelo dza vhathu na kha zwa u funza na u gudisa vhathu nga pfanelo dza vhathu  . 
A huna mbadelo arali mbilahelo i na mudzio . 
Tshumelo dza vhathu vha bvaho nnda vhane vha vha ngomu shangoni : mafhungo o lugelaho vhadzulapo vha mashango a nnda vha todaho tshumelo dzi bvaho kha muvhuso wa Afrika Tshipembe  . 
Hedzwi zwi ita uri sisiteme yoṱhe i vhe nga fhasi ha mutsiko wo kalulaho nahone i kwamee nga zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa khakhisa u vha hone ha fmuḓagasi  . 
Muholefhali u tea u ita tshipiḓa tsha mushumo wawe wa hayani  . 
Ikonomi ntswa zwino i ita khuwelelo ya mihumbulo ya vhubveledzi na maga o thomiwaho , madzuloni a vhuḓifari ha tshiimiswa , u dzudzanyulula na luvhilo luhulwane lwa u dzhia tsheo , zwine nṋe nda fanela u zwi amba uri ndi zwine Vhubindudzi ha vha zwone  . 
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa . 
Ni khou humbelwa uri ni nwale nomboro ya tshifanyiso tshe na nanga ntha-ntha ha siatari lanu  . 
Hezwi zwi a vhonala , vhukati ha vhaṅwe , kha vhusimamulayo , milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana , tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi . 
Vhorapolotiki vho ḓiṱanganya na zwitshavha vha avhelana nazwo zwo ḓivhadzwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma musi vha tshi ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka wa 2015 . 
Tshikafhadzo ya phosho nahone u tea u gwevhiwa u dzula dzhele lwa miṅwaha i sa fhiriho miṱanu , kana mulifho  . 
Tshumelo dza ndeme dza masipala ndi tshumelo dzi ṋekedzwaho nga muvhuso dzi sa badelwi nga miṱa i shayaho . 
Ndi zwiimiswa zwi re na ndeme kha tshitirathedzhi u bveledza phanda saintsi mutheo wa thodisiso ya lushaka , zwi tshi tumanywa na sekhithara ya pfunzo ya ntha u fhira nga pulane ya lushaka ya pfunzo ya ntha  . 
Vhufarani vhukati ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho ndi ha ndeme kha u engedza maimo a fhulufhelo , uri musi ri tshi shumisana ri kone u vhila murahu na u dzudza phimo dza gireidi ya vhubindudzi dzo ralo . 
Muvhuso u tea u khwinisa kulangulele kwawo kwa sisiṱeme , hu tshi katelwa thendelano dza vhukonanyi vhukati ha tshiṱiriki na masipala yapo hune ha vha na u dovhololwa kana khuḓano malugana na u ṋetshedzwa ha vhuḓifhinduleli na tshomedzo  . 
Hune mimaraga ya zwa vhulimi kha mashango o bvelelaho i dzula yo vala u itela vhambadzelwa nnḓa zwa mashango ane a khou bvelela , vhubveledzi vhu dzula vhu mushumo wa vhalimi vhane vha lima zwithu zwiṱuku  . 
Khothe yo sumbedza uri ndivho ya u vhulaya ndi ya u lifhedza , hu si lutendo kha zwa vhuloi  . 
A nzela u vha maiti mahulwane kha fhungodavhi kana fhungoni nahone a a kona u shundulwa ho sedzwa dzina . 
Ndi zwipiḓa zwifhio zwa muvhili zwine na vha na zwivhili zwazwo ? 
Ri ṱuṱuwedza mabindu mahulwane uri a shumisane na vhabveledzi vhaswa hu tshi katelwa mabindu a langwaho nga vhafumakadzi na vhaswa , sa tshipiḓa tsha u engedza vhuṋe na ndango ya ikonomi . 
Zwi tshi tevhela madalo a malugana na mushumo a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei kha Riphabuḽiki ya Nigeria vhukati ha ṅwedzi wa Lambamai 2013 , Muphuresidennde wa Nigeria Vho Goodluck Jonathan vha ḓo dalela Afurika Tshipembe u bva nga ḽa 6 u swika nga ḽa 7 Shundunthule 2013 . 
Zwiṱirathedzhi zwa u sala murahu zwa khwiṋiso na ndovhololo muṅwe na muṅwe wa khumbelo  . 
Vhareili vho kulea nungo vhukuma . 
O bebwa nga dzi 05 Phando 1960 kha ḽa ha Nthabalala  . 
Vha feila lunzhi-lunzhi  . 
Ndi ngoho , u timatimisa ha tshanduko ya poḽitiki zwi nga vha na mbudziso nnzhi u fhirisa phindulo dzi re hone  . 
U vhala tshati ya mutsho na tshatidungo ya kunele kwa mvula . 
U bva tsha ṅwaha wa 1994 , miḓi minzhi i linganaho miḽioni ṱhanu yo dzheniswa nethiweke ya muḓagasi . 
Ri tea u a humbula musi ri tshi pfa tshiitisi tsha uri dziṅwe nyito a dzo ngo khakhea , arali dzo itwa nga vhaaluwa vhe vha ṋea thendelo nahone hu si na muthu we a huvhadzwa  . 
Ikhiripushini ndi u tshintshiwa ha mafhungo a tshi ya kha tshivhumbeo tsho teaho ( crytographical key )  . 
Khabinethe yo tenda uri maitele a u sedzulusa mikano , hune ha katelaMatatiele , kha thomiwe . 
Fhedzi ha , hu kha ḓivha nga matsheloni , u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine  . 
Senthara ya Lushaka ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho ( NDMC ) na Senthara ya Lushaka ya Mashumele o Ṱanganyiswaho ( NATJOC ) yo vhumbwaho nga mihasho ya muvhuso na zwiimiswa zwo fhambanaho vho sedza nyimele vha vula Senthara dza Mavundu dza Mashumele o Ṱanganyiswaho ( PROVJOC ) ngei Limpopo , Mpumalanga na KwaZulu-Natal . 
Dirafuthi ya Mbekanyamaitele ya Nyambo na Pulane zwa Afurika Tshipembe yo netshedzwa kha komiti ya Khabinete ya Sekitha ya Matshilisano ( Social Sector ) nga 13 Khubvumedzi 2000  . 
Honeha , vhuṱanzi vhune ha vha hone vhu dzinginya uri nḓila ya kuitele iyi a i ngo lingana , musi dzikhamphani dzi bvela phanḓa na u ita tshimbevha , mitengo ya bvela phanḓa na u gonya , naho hu na u tsela fhasi kha dzitshaka zwi tshi ya kha mitengo , na mahumbulwa  . 
Nyammbeula a no rabela u itela vhathu vha Vharwa zwivhuya zwifhio ? 
Nga u shumisa zwifhinga zwine ha gudea , mudededzi vha nga ṱuṱuwedza vhagudi u sedzulusa kha kuhumbulele kwavho na u humbulela khonadzeo , tsumbo : Arali mudzio we wa shumiswa kha mutambo wa maḓi u tshi nga kona vha na maḓi manzhi u fhirisa miṅwe . 
Kha vha ḓadze fomo yavho online  . 
Mveledziso ya Vhaswa i kha vhudzivha ha mafhungo a mveledziso ya shango ḽa Afurika Tshipembe ; NDP i na luvhonela kha vhaswa lwo sedzaho kha u bveledza tshikhala tsha vhukati ha miṅwaha ya 20 u ya kha ya 30 . 
Ro vha ri tshi zwi ḓivha uri ḓuvha ḽi fanaho na ḽa ṋamusi ḽi ḓo swika , fhedzi hu si ane a ḓo vha a fhano , uri nga zwivhumbeo ḓe na uri nga murahu ha u bva nḓilani na vhukonḓi  . 
Khabinethe yo ṱalutshedzwa ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha u bveledzisa Mbekanyamaitele ya Phindulo ya Tshanduko ya Kilima ya Lushaka ( NCCRP ) : Ṱhaluso ya Vhulelusi ha Mimuya i bveledzwaho ngomu lufherani ( GHG )  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a swikelelaho webusaithi iyi ( mushumisi ) u tea nahone u tendelana na maga na milayo yo tiwaho kha nḓivhadzo ya mulayo iyi  . 
Tshikhoḓo itshi tshi amba nga mini ? 
Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka , u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu . 
Vhashelamulenzhe vha ita nḓowedzo ya ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u fhaṱa pulane ya wadi kha u edzisa  . 
Ndi na vhuhwavho kha vhane nda tshila navho . 
Nga mvelele ya tshivend(a tshikona a tshi so kou lila  . 
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa ndi thendelano vhukati ha muhumbeli wa thendelo na mufaramukovhe ane a khou ṋetshedza tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
I a sumbedzanyana nga tshifhinga tsha vhorakoloni , tsha khethululo , hu tshi katelwa na nga tshifhinga tsha mivhuso ya mashangohaya na vhuḓi vhusi na tshifhinga tsha musi hu saathu u vha na ndayotewa ntswa . 
Musi Muphuresidennde vho rambiwa u dzhenela dzulo ḽihulwane ḽa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , vha dzula kha rou ya phanḓa u ya kha tshanḓa tsha u ḽa tsha Mudzulatshidulo , kha tshidulo tsha Vhuphuresidennde tsho korwaho tshiphugaṱhalu khatsho . 
Ri ṱuṱuwedza vhashumisani na riṋe vhoṱhe uri vha tevhedzele na u pfa Khomishini kha u thusa uri hu vhe na mvelaphanḓa  . 
Musi ri tshi vha navho , ri nga vha sengulusa tshifhinga tshinzhi , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine ra ṱoḓa , ri sa vhilaeli nga miṱangano yo dzudzanywaho  . 
Thandela dza ndeme dzi fanaho na Southern African Large Telescope na Pebble Bed Modular Reactor dzi nga dzhenereitha dzangalelo kha saintsi kha vhana vhatuku  . 
Mudzulatshidulo u fanela u divhadza mushumi nga ha mvelelo dza u fhedza dza tsengo hu saathu fhela maduvha matanu a u shuma nga murahu ha musi thodisiso ya ndatiso yo khunyeledzwa , nahone mvelelo dzi fanela u rekhodiwa kha faili ya mushumi  . 
Vhana vha vho ṋewa ngeletshedzo dza uri musi vha tshi dzhena maḓini vha fanela u thoma vha sedzulusa uri fhethu ha hone a ho ngo tsesa naa  . 
Hezwi zwi ḓitika nga dzangano ḽoṱhe nga u ḓiimisela na u tikedza ndingedzo dzoṱhe dzo no itwaho  . 
Mulayo u tea u vhonala wo kwaṱha nga nḓila yo teaho , i bveledzaho nahone nga u ṱavhanya . 
Iṅwe ya ndivho khulwane dza dzikhukhi ndi u ṋekedza tshiteṅwa tsha u leludza u itela u vha vhulungela tshifhinga  . 
MaAfurika , vhafumakadzi na vhaswa vha khou ḓi ya phanḓa na u tambudzwa nga vhunzhi ha idzi khaedu . 
Vhuvhili havho vho fhedza vha songo kona u vhusa phukha dzoṱhe dza shangoni na maḓini . 
Saizi dzo fhambanaho dza zwitendeledzi zwi imelaho ndeme ya vhaṋetshedzi vha tshumelo dokotela kana dokotela wa maṋo wa dzhele  . 
Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala wo fhindula zwililo zwa miraḓo ya Komiti dza Dziwadi uri Gaidi iyi i ṅwalwe-vho na nga dziṅwe nyambo dza Afrika Tshipembe  . 
Ndi phambano dzifhio dzine vha dzi limuwa kha kuṱwele kwa ḓuvha nga vhanna na vhafumakadzi ? 
Khabinethe i fhululedza IDC na Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi nga mashumele nga tshifhinga tsha musi u lwisa u vusa vhubindudzina u sika mishumo zwa vha zwi zwa ndeme . 
Arali zwa nga itea uri kha Gireidi ya 12 ha vha ho tou ṅwaliwa mulingo muthihi kha iyo mivhili ya nga ngomu , uyo muṅwe mulingo u tea u thivhiwa nga thesite mafheloni a themo ( Mishumo 8 na10 )  . 
U vhalela nṱha musi ri kiḽasini ndi zwa ndeme , zwihulwane musi vhagudi vha si na dzangalelo ḽa u vhala , kana vha tshi hana u vhala . 
Ho vha na mvelaphanḓa malugana na vhukoni ha nḓisedzo ya tshumelo kha zwikwama zwa muvhuso , nga maanḓa kha Tshumelo ya Mbuelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe na thandela dza u lingedza kha Muhasho wa zwa Muno , Mutakalo na Vhulamukanyi  . 
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa  . 
Tshithu tsha u thoma tshine vhaofisiri vha fanela u dzhiela nṱha musi vha tshi ṱanganedza khumbelo ndi lushaka lwa mushumo une wa khou dzinginywa , ha kona u tevhela lushaka lwa thendelo ine ya khou ṱoḓea  . 
Hone naho zwo ralo , hu na vhuanzi ha uri zwiwe zwigwada zwiuku zwa vhulimi na mishumo i engedzaho ndeme ya zwa vhulimi a zwi koni u nga aisana na mimaraga ya henefho vhuponi kana mimaraga ya dzitshaka  . 
Vhafumakadzi vho no ḓi swika kha vhuimo ha nṱhesa nga hei nḓila  . 
Vho ri hezwi zwi tshimbilelana na tshipikwa tsha muhasho tsha u swikela ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ya u fhungudza muhwalo wa dwadze , u engedza maḓuvha a u lalama u swika kha miṅwaha ya 70 nga 2030 na u dovha ra vha na murafho wa miṅwaha ya fhasi ha ya vho 20 u si na Aids nga 2030  . 
Hezwi ndi vhuṱamanyi na vha ḓivhalea vha nṱha , vhaitambekanyamaitele , vharangaphanḓa vha mabindu , vhalwela pfanelo na vhakwamei vho ḓivhofhaho kha u livhana na khaedu khulwanesa dza ḽifhasi khathihi na u fhedza vhushai ho kalulaho . 
Pfanelo dza luambo dzi nga vha dzo katelwa kha Ndayotewa , fhedzi kha mulayo a zwo ngo phasisiwa sa Mulayo ; pfanelo dza luambo kha Ndayotewa dzi nga dzula kha tshiimo tsha tshiga na u ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo sa isi na mushumo  . 
Uno ṅwaha wa u guda , muvhuso u khou tikedza matshudeni a linganaho 45 000 vha bvaho miṱani i shayaho na matshudenivha no tou kona tshikoloni . 
Uyo muthu o vha a tshi khou amba izwo zwithu na vhonnyi ? 
Tendelani vhaofisiri vha re fhasi vha tshi shumisa tsheo yavho musi vha tshi khou shumisa mulayo  . 
Ri themendela uri luambo lwa hayani lwa vhagudi lu fanela u shumiswa kha u guda na u funzwa hune zwa konea  . 
U buletshedza na u tevhekanya nomboro yo fhelelaho u swika kha 500 u bva kha ṱhukhusa u ya kha khulusa , na u bva kha khulusa u swika kha ṱhukhusa . 
Khumbelo- a i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi si ho fhasi ha phesenthe dza 20 dza miraḓo ya vhusimamilayo ; na b i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓu o saina Mulayo  . 
Mutengo  . 
Vhaofisi vha mapholisa a vho ngo tea u sokou fhungudza pfanelo dza muthu  . 
U shandukisa na u maanḓafhadza mihasho - Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , khothe na dzidzhele dzo mbo shandukiswa u bva kha zwiko zwa khethululo u itela u ṋetshedza tsireledzo na vhutsireledzi kha vhoṱhe  . 
Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni . 
I nga vha ifhio na ifhio khoudu yo shumiswaho , mivhigo ndi yone ine ya pfalesa musi yo ṱanganywa na mahumbulwa . 
Ri dzhia tshikhala itshi hafhu u khwaṱhisedza kha zwitshavha zwashu uri muvhuso uno u na ndavha navho vhukuma  . 
Muvhigo uyu u sumbedza Afrika Tshipembe sa fhethu hu hulwanesa ha ikonomi na uri ḽo vhewa kha vhuimo ha vhuvhili kha Indekisi ya Vhukungi ha Afrika ha 2017 . 
Thuso kha u renga zwo xelaho , u tswiwa , u tshinyala kana phasipoto dzo fhelelwaho nga tshifhinga  . 
Zwa ndeme zwihulwane zwivhili khayo ho vha zwiimiswa zwo dzudzanywaho zwavhuḓi na u khwaṱhisa mbekanyamushumo dzine vha dzi ṋetshedza  . 
Vho tendelana na mbuno dza Vho Ngcobo J zwi tshi ḓa kha u ṋetshedza vhathusi . 
Vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo nga nḓila yone , ine nga murahu ha izwo ya ṋetshedzwa kha muhasho wa dzinnḓu wa vundu wo teaho kana masipala  . 
Sa tshipiḓa tsha u tandulula khaedu tharu ya vhushai , u sa lingana na u shaea ha mishumo , muvhuso wo bveledza maano a mbuelo , zwine zwa ṱoḓa u ṋetshedza zwikhala kha u fhungudza tshipiḓa tsha sekithara ya zwa migodi . 
Arali vhadzulapo vha sa wana ndeme ya tshumelo ye vha fhulufhedziswa , vha tea u humbelwa pfarelo yo ḓalaho na ṱhalutshedzo na u ṋekedzwa dzilafho nga u ṱavhanya , mbilaelo dzavho dzi tea u wana mbilu i pfelaho vhuṱungu  . 
GEMS i katela mini kha MS ? 
Naa ho dzheniswa zwikhafula zwa thawara zwo teaho nahone zwi khou shumiswa u ya nga ndaela dza vhaṋetshedzi ? 
Nyito idzi dzi fhaṱa mutheo wa tswayo dza ndeme . 
Ro ḓikumedzela u isa phanḓa nḓila ye ra i shumisa u swika zwino - ro sedza roṱhe zwine zwa ṱoḓea u ṱuṱuwedza tshiṱirathedzhi na madzangalelo a shumaho a vhuendi , hu si u vhea mutheo wa vhushaka hashu kha tshitaela tsha kale tsha nndwa dza fhethu  . 
U shumiswa ha mbekanyamaitele hu na tshipikwa zwi ḓo alusa mveledziso ya vhathu vhaṱuku kha u shandukisa ikonomi na tshitshavha nga u amba nga ha ṱhoḓea dzavho dza mveledziso yo fhelelaho , zwihulwanesa kha avho vha siho kha siṱirimu tshihulwane tsha matshilisano , poḽitiki na ikonomi . 
Na kha zwifhinga zwine vhafumakadzi vha ambiwa sa zwigwada zwipikwa zwa ndeme vhukuma , tsedzuluso dzo fhelelaho a dzi anzeli u itiwa nga ha ṱhuṱhuwedzo ine thandela kana pholisi ya ḓo vha nayo kha vhutshilo ha vhafumakadzi  . 
Zwazwino vhareivhakhovhe vha reaho u itela u ḽa vhone vhaṋe a vha langulwi nga mulayo nahone zwi do dzula zwo rali u swikela hu tshi vha na phoḽisi . 
Kha ḽiṅwe sia , miṱa ya muholo ya nṱha ḓitika vhukuma fhedzi hu si tshoṱhe nga muḓagasi u swikelela ṱhoḓea dzavho dza fulufulu  . 
Zwithu zwine zwa tea u shumiwa nazwo zwi katela u lambedza na vhuvha ha Tshikwama tsha Lushaka tsha Vhutsireledzi ha Matshilisano , mishumo ya sekithara dza phuraivethe na zwikwama zwa masheleni a musi vhathu vha tshi awela u shuma zwi ḓo ṱangana zwavhuḓi na sisiṱeme yoṱhe , na zwiimiswa zwa vhulangi . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u sedzana na maga maswa ane a ḓo khwinisa ndambedzo . 
Ri a vha livhuwa na miṱa yavho yo vha tikedzaho u ḓa fhano  . 
U vhumba maleḓere hu tshi shumiswa mivhili vhe vhavhili kana a eṱhe . 
Luṱa 1 lwo sedza kha u topola zwishumiswa zwa mulayo na nḓila dze mashango a dzi dzhia kha u lwa na vhufhura ha nnḓa . 
U vhala nga luvhilo na u elela hu engedzedzeaho ngeno a tshi khou shumisa mubulo wo teaho . 
Tshikhala tshine tsha khou sedzuluswa tshi ḓo vha vhukati ha Lambamai u swika kha Ṱhafamuhwe ṅwaha u ḓaho . 
Ni muṅwaleli wa khorondanguli ya vhagudi afho tshikoloni tshine na dzhena khatsho  . 
Arali tshigwada tshithihi tshi fhiraho tshithihi tshi tshi kwameaho kha phambano , kana arali phambano yo livhanyiswa kha mirado yo vhalaho , kha vha ṅwale fhasi madzina na zwidodombedzwa zwa miṅwe miraḓo kha bammbiri liṅwe vha katele izwi kha fomo  . 
Ni songo ima fhethu huthihi u itela uri khonani yaṋu a si kone u ni kanda murunzi . 
Naho zwo ralo , vhufaedzi na tsenguluso ya uri idzi nyimele dzo khetheaho ndi mini i nga vha ya ndeme kha u dzinginya lushaka lwa sia ḽine mbekanyamaitele i nga dzhia  . 
Kharikhuḽamu i livha kha u bveledzisa vhukoni ho fhelelaho ha mugudi sa mudzulapo wa Afrika Tshipembe ḽa demokirasi  . 
U dzhia ṅanga dza sialala na u dalelela ṅanga dza sialala hu vhugevhenga zwo thithisa vhathu vha Afrika kha u shumisa thasululo ya nyimele musi vhe dziedzini , na u dzhiela fhasi mushumo wa dzilafho ḽa sialala kha zwitshavha zwa fhano hayani  . 
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓḓifari ha Muphuresidennde  . 
Vha nga ḓi ita vhugudisi nga ha Mulayo wone uṋe ; kana Vha nga fhaṱa PAJA ya vha vhugudisi vhune vha khou vhu tshimbidza . 
Vhuṱumani vhukati ha kutshimbidzele kwa CBP na IDP vhu nga tikedzwa nga u vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vha shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa IDP  . 
Kalani zwikhala nga nḓila i re yone  . 
Vhaanewa vhahulwane vha lungano ulu ndi vhonnyi ? 
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo wa tshigwada . 
Khoro dza Thengiselonn ḓa dza Afrika Tshipembe , Zwigwada zwa nḓowetshumo na Zwigwada zwa Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana . 
Arali hu si na vhuṱanzi vhu fushaho ha u tikedza mbilaelo yavho , hu nga imiswa u ita ṱhoḓisiso ya mbilaelo . 
Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha ḽa Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe  . 
Nga tshifhinga tshenetsho vha tea u ḓivha nyimele dzine mimasipala ya shuma na zwiko zwine ya vha nazwo  . 
Mbekanyamushumo ya u Humela kha zwa Mutheo i ḓo sedzesa kha u pulana na u shuma ha mimasipala yoṱhe kha nḓisedzo yavhuḓi ya mutheo wa tshumelo ya masipala na nyambedzano na vhadzulapo vho khwaṱhaho . 
Vhaimeleli vha tea u kwamana na vhathu na u vhudza mafhungo zwigwada zwine vha khou imelela zwone , nahone vha tea u fhiwa tshifhinga tshau ita ngauralo  . 
Ngeno Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani na wone u tshi ṋetshedza tsireledzo , wone u shuma fhedzi kha vhathu vha re na vhushaka miṱani . 
Hune ha wanala uri maga a u thivhela ha thusi nga tshithu nahone ha wanala uri mugudi u vhifha muvhilini , sisteme ya pfunzo i a kombetshedzea uri i lange nyimele nga u sedzulusa madzangalelo avhuḓi a muthu a tshi vhambedzwa na a vhaṅwe vhagudi , vhagudisi , tshikolo na tshitshavha tshatsho . 
GPLF i dovha ya dzhiela ntha ndaela dza Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe , wa 1996 u ya nga u shumiswa ha luambo zwikoloni na uri Luambo kha Pholisi ya Pfunzo lu kwamana hani na vhupo ha pfunzo  . 
Mbadelo dza ṱhanzi dzo randelwaho a dzi ṋei mbetshelwa ya mutengo malugana na u ita dzikhophi kana zwi fanaho  . 
Muwe muhumbulo une wa hanedzana na uno ndi wa uri , arali hu uri ho vhuya ha bva tshelede ya u mala , maana a na muaifa kana muwe-vho wa munna a re muhulwane wa lushaka hu sa sedzwi uri mbingano yo vha ya lushaka-e  . 
Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo  . 
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo  . 
Tshitatamennde tshi nga itwa nga mukhantselara , vhamusanda , mushumeli wa tshitshavha kana mufunzi vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo kana ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe yo itwa kha Muhasho wa zwa Muno ṱhanziela ya ndovhedzo muvhigo wa kiḽiniki wa mihaelo muvhigo wa tshikolo  . 
Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine  . 
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho . 
I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓu . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa uri zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange zwi ṅwaliswe . 
U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso , vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu ; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓi dzhiwa . 
U itela u vha na vhuṱanzi ha uri CBP i nga kona u vha zhendedzi ḽa u shela mulenzhe ho ḓisendekaho nga wadi kha kushumele kwa IDP , zwine zwa fhedza zwo ḓisa u pulanela sekhitha na u shumiswa ha pulane iyo , mulanguli wa IDP u tea u vha na mishumo migede ine a shuma a tshi tikedza u ḓisiwa ha CBP kha IDP  . 
Mabindu , mbambadzo na vhulangi  . 
Naho zwo ralo , nga nṱhani ha u ḓidzhenisa ha tshitshavha , mihumbulo ya komiti dza wadi i ḓo dzhielwa nṱha  . 
Izwi zwi katela u dzhia tsheo zwi tshi elana na ngoho , u fusha , shumisea , u tevhelelea mbuno , u farea , u lunzhedzana . 
Arali vha sa guda u pfesesa ḽitheretsha vhone vhaṋe , a vha nga ḓo vha vho guda zwinzhi . 
Phresidennde o no tendela na u saina Mulayo . 
Musi Masipala a sa koni kana a tshi balelwa u ita mishumo yawe ya khorotshitumbe u ya nga Ndayotewa kana mulayo , khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho I nga dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mishumo I shumiwe , zwi tshi katela- NDIMA YA 6 : MAVUNḒU a u bvisa ndaela I yaho kha Khorotshitumbe ya Masipala , I ṱalutshedzaho he u balelwa u ita mishumo ha swika hone , na u bula maga o teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo ; b u thoma u vha na vhuḓifhinduleli malugana na mushumo wo teaho kha iḽo vunḓu musi zwi zwa ndeme- i u itela uri hu vhe na maimo a lushaka a ndeme kana u swikelela maimo a fhasisa a nḓisedzo ya tshumelo ; ii u thivhela iyo Khoro ya Masipala kha u dzhia maga a songo ḓaho ane a nga vhaisa madzangalelo a muṅwe Masipala kana vunḓu ḽoṱhe ; kana iii u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi ; kana c u fhaladzwa ha Khoro ya Masipala na u thola mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala ntswa I tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa , arali nyimele dzi tshi swikisa henefho  . 
Nṱhani ha izwo , mulanguli wa webusaithi a nga , arali zwo tea , shumisa mafhungo u itela mishumo yo fhambanaho i elanaho na saithi  . 
Shango ḽa Tshipembe ha Sudan ḽo swikelela tshipikwa tshaḽo mafheloni a ṅwedzi wa Lambamai 2016 musi hu tshi dzhena muvhuso wa vhuthihi ha lushaka . 
Murena na Khothe , kha u sedzulusa hufhio na hufhio kana ṱhoḓisiso yo livhiswaho khae  . 
Muphaḓaladzi u ḓo , nga u angaredza , fhiwa pfanelo dzo khetheaho dza u phaḓaladza musi wa tshifhinga tsha khonṱhiraka , naho zwo ralo u itela fhethu hune muphaḓaladzi a ita zwiga zwo imelaho mibvumo ya ipfi ine ya khou rengiswa  . 
Vhuḓiimiseli ha khwiṋe nga vhalanguli na vharangaphanḓa vha phurogiremu ha u shuma sa thimu zwi ḓo khwiṋisa ṱhoḓisiso na ndangulo i shumaho ya ṱhoḓisiso  . 
Mushumisi a nga humbela , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , uri GCIS i ṱ utshele u rumela e-mail kha mushumisi nga u shumisa muratho wa feedback kana unsubscribe . 
SARS o ita ndaela iṅwe vho . 
Nyanḓadzamafhungo yo shuma zwihulwanesa kha u lwa na tshiṱalula , i tshi anḓadza mabulayo na tshiṱuhu zwo itwaho nga muvhuso wa tshiṱalula  . 
Inwi zwi buleni . 
Hu pfi o fhedzisa tshisevho tshe vha sia . 
Tshifanyiso tshi re afho fhasi tshi sumbedza nṱha dzo fhambananaho dza ndangulo ya saikili ya thandela khathihi na u sumbedza vhushaka vhu re hone  . 
Afha , kha lumeme lwa ḽiga ḽi tevhelaho ḽa nndwa yashu ya ṱhanganelano nahone ya shishi ya u lwa na tshanduko ya kilima , ri tea u sumbedza vhurangaphanḓa ha u khwaṱha nahone vhu re na ṱhuṱhuwedzo  . 
Hu na zwiga zwi sumbedzaho nyaluwo zwine shango ḽa nga shumisa kha u alusa mbonalo ya nyaluwo ya ikonomi  . 
Tsinga dza u hwala malofha ( Arterioles ) dzi a tatamuwa u itela uri hu songo vhe na u elela malofha zwavhuḓi ( mutsiko wa fhasi wa malofha ) , na u hwetekana u itela uri hu sa vhe na u elela malofha nga nḓila yo leluwaho ( mutsiko wo gonyaho wa malofha )  . 
Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumiwa wa tshoṱhe a tshi dzhenela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti dzaho  . 
Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi gudwa nga nḓila heyi , zwenezwo vhagudi vha nga kha ḓi vha na nyambo dzi fhiraho luthihi dza hayani  . 
Vhushaka ha u shumisana he ha fhaṱea hu si kale murahunyana vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda hu fara fulufhedziso kha u bvelela ha mafhungo a tsireledzo na vhutshilo ha vhadzulapo hune ha vha khomboni , fhedzi ri a fulufhela hafhu , uri zwi ḓo katela dzinyambedzano dza zwa poḽitiki  . 
Mufarisa Phuresidennde kha madalo avho vha ḓo sedzana na u thomiwa ha thendelano ya mulalo . 
Muhat ( uli kana vhahat ( uli vha sedzulusa ayo man(walo u itela uri Khothe i kone u sedzulusa iyo khat ( hululo  . 
Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli , tshumelo ya mapholisa nthihi na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho u ya nga Ndayotewa  . 
Khothe yo dovha ya ṋea ndaela ya uri a humiselwe shangoni ḽa hawe ḽa vhubvo  . 
Hu sumbedza vhukoni ha mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Kharikhulamu na Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha U linga . 
Kha vha kwame ofisi ya zwa badani ya tsini  . 
A do vha maitele a sa pfali nahone a si na mushumo u ambesa , kana u humbulesa nga ha uri lushaka kana zwa vhudzekani ho dala kha tshitshavha tshashu na dzikhothe dzashu  . 
Zwino ngauri izwi zwo no bviselwa khagala , thimu dzoṱhe dzi tea u dzhena fhasi dza shumesa  . 
Khumbelo dza vhukuma dzi tea u rumelwa . 
U itwa ha pulane yo Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi vhukoni ha muvhuso wapo  . 
Kha ri ambe Rerani nga mbudziso idzi ni kha tshigwada tshaṋu . 
Oraḽa : Maraga dza oraḽa dza ṅwaha dzo bvaho kha u amba na u thetshelesa  . 
Madzina mararu . 
Afrika Tshipembe ḽi a zwi ḓivha uri na Miraḓo ya Tshoṱhe ya Khoro ya Vhutsireledzi ine a yo ngo saina Mulayo wa Roma kha Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka i nga shela mulenzhe kha khaseledzo nga ha ICC na he a rumelwa nga Khoro ya Vhutsireledzi kha nyimele ya shango kha ICC . 
Kha vha pulane uri hu vhe na u gudiswa ha vhathu vha vhupo nga u tavhanya  . 
Mugudiswa ane a vha na vhuṱanzi ha uri muṅwe mugudiswa o vhifha muvhilini u fanela u ḓivhadza tshikolo nga u ṱavhanya . 
Dzi nga konou vha lushaka lwa tshibveledzwa tshithihi ( u khwaṱhisedza u pfesesa tshivhumbeo tsha tshibveledzwa ) kana lushaka lwa tshibveledzwa lwo fhambanaho ( u ṱuṱula ḽiṅwe dzangalelo na u engedza vhuhulu ha vhukoni ha u vhala )  . 
Ro sumbedza uri ri ḓo vhetshela thungo vhuimo hashu ha u fhedza u swikela tsheo yone iṋe yo no phaḓaladzwa  . 
Tsumbo ya 3 : Hu na ndila nnzhi dzine ngadzo muthu o hwedzwaho maanda mushumoni a nga dzi shumisa kha u bveledza phanda vhuada  . 
Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo  . 
Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓa uri muthu a ṋewe mafhungo , mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa  . 
Ofisi a i dzhii sia nahone i shuma thungo na SARS  . 
Kanzhi ri anzela u pfuka mutaladzi vhukati ha dziphara . 
Zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea kha thendelano zwi a fana nyana na zwine zwa ṱoḓea kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa ( kha vha sedze kha TSHIBOGISI TSHA I )  . 
Ndo ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi na u ḓiṱukufhadza kha tshifhinga tshe nda vha natsho tsha u vha kha ofisi khulwane ya shango zwo vhangwa nga nyimele i sa fani na iṅwe i bvaho kha ḽihoro ḽivhusi ḽa muvhuso ḽi tshi litshisa mushumo Muphuresidennde wa kale  . 
Vha shumisa Maitele a u ṅwala u ṅwala , u dovholola , u sedzulusa ( tshivhumbeo tsha vhupfiwa )  . 
Zwiimiswa zwi khwinisea nga kha u guda hu bvelaho phanḓa na maga a u gonyisa ; u shumana na thaidzo khulwane , u i tandulula na u pfukhela kha tshithu tsha ndeme tshi tevhelaho  . 
Hezwi zwi amba uri tshimela tsho tsireledzwa lwa tshifhinga tsha tsedzuluso . 
Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni  . 
U shuma vha na dzangalelo ḽa DHA , vhashumi vhayo na u ḓivhofha hayo kha u ṋetshedza tshumelo  . 
Mafhelelo ane a bva kha idzo khethekanyo dzo ambiwaho nga hadzo ndi a uri khothe dza Afrika Tshipembe dzo shumisa mbetshelo dza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi kha u shumana na zwa vhuloi . 
Vha ḓivhadzwa nga ha zwi iteaho tshikoloni nahone vha wana mivhigo nga misi nga ha uri vhana vhavho vha khou shuma hani hu tshi vhambedzwa na maimo maitele a kovhekanwaho nga zwikolo zwoṱhe . 
Khomishini ya u langa Khetho  . 
Hu sa athu na u fhela tshifhinga tshilapfu , Mashudu a vha a tshi ri o wa muḓini wa Maria . 
Mulayombisi wa Mbekanyamaitele ya Lushaka ya zwa Vhufhufhi ha Tshitshavha , une u alusa na u khwaṱhisedza u tevhedzwa ha zwa tsireledzo ya vhufhufhi , vhutsireledzi na zwa mupo , wo phasisiwa . 
Mbilo dzine ra dzi wana dza dzilafho ḽa nga murahu ha musi muraḓo o ḓirula mushumo kha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto . 
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa bulasini zwine zwa ṱun ḓwa u ḓiswa Afrika Tshipembe , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi , Mulayo 36 wa 1947  . 
Ndi lini hune muthu a vha o tea u vha thirasitii ? 
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa , vha ḓo fanela u dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani  . 
Arali zwi tshi ṱoḓea , SARS yo ṋea nḓivhadzo i pfadzaho , i nga dzi shandukisa nahone Vhashumisi vha ḓo vhofhiwa nga Milayo yo Tiwaho iyi no khou shuma nga tshifhinga tshe Mushumisi onoyo a fhedzisela u dzhena kha webusaithi ya SARS  . 
Mahumbulwa a dovha a vha a ndeme kha u vhiga mveḽaphanḓa ya mugudi kha maimo a asesimennde , honeha mahumbulwa a dzhia tshifhinga tshilapfu u a ṅwala nahone a zwi leluwi . 
Pfanelo a dzi imi nga dzoṱhe fhedzi dzi ḓa na vhuḓifhinduleli  . 
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS a nga kha ḓi dzhia tsheo ya u pfukisela phanḓa muṱangano wo no dzudzanywaho arali hezwi zwo humbeliwa maḓuvha a sumbe phanḓa ha muṱangano wo dzudzanywaho . 
Ndi lini hune nda tea u ṅwalisa mbingano ? 
Madzhisi ṱira ṱa u ḓo dzudzanya nḓivhadzo ya u ḓivhadza muhwelelwa nga ha ndaela ya tsireledzo na uri a ḓe lini khothe  . 
Vha ḓivhofha u pfumbudza muraḓo muthihi wa komiti kha wadi iṅwe na iṅwe sa mutshimbidzi wa wadi , khathihi na u vha thusa nga mbadelo dza zwinamelwa na zwiḽiwa musi pulane i tshi thoma u shuma  . 
Fomo dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa Komiti ya Ndangulo na Mulangi wa Vuṋdu wa haya ha vhana  . 
Hu na kotara nngana dzi no lingana na tsho fhelelaho ? 
Kha ḽiṅwe sia , magavhelo a muṱa a khwine kha u swikelela u fhungudza vhushai ha vhutengu u fhira ha nzimo nga muhumbulo uyu  . 
Naho zwo ralo , muvhigo u bvelaphanḓa na u kaidza uri mumono wa ḽifhasi a si mbonalo ine ya nga sa muiti wa mulandu  . 
Khumbelo i tea u itwa nga u ṱavhanya mathomoni a ḽivi ya vhudzadze kana hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u bebwa ha ṅwana  . 
Nga u shumisa saithi iyi , vha dzhiwa vho vhala na u i pfesesa  . 
Vha badelela fhedzi zwine vha zwi shumisa . 
Ngona ya kutshimbidzele : Tshigwada nga huswi iyi ya u phumula mulandu i shuma sa mulayo wa Senthara ya Rekhodo kha u phumula rekhodo yeneyo  . 
Vhunga Mbalo kha Gireidi ya Ṱ hu tshi vha hu nga tshivhumbeo tsha u bveledza mbalo , tsivhudzo ya tshifhinga tsho ṋetshedzwaho kha u sedza kha luṱa lwa Mbalo khathihi na kha zwo ṱanganelaho zwa nyito dzi si dza fomala zwo dzudzanywa . 
Vha nga ḓadza ṱhoḓisiso kha khethekanyo ya Muraḓo kha lubuvhisia kha webusaithi ya sikiroḽa , musi vha tshi tsa na tshikirini vha ḓo vha vha khou vhona mafhungo avho a mbilo a mbadelo . 
Tshikhala tsha maAfurika kha u Ṱavhanya u Fhindula Dzikhakhathi ( ACIRC ) , tshine shango ḽa Afurika Tshipembe ḽa shela mulenzhe na u vha muraḓo mutumbuli , zwazwino tshi khou shuma . 
Naho zwo ralo , izwo zwo itiwa nga thendelo yawe  . 
Kha vha edzise u vhona zwauri zwipida zwo bvelelaho zwi bvele phanda musi vha tshi khou tandula thaidzo  . 
Nga murahu ha miṅwaha mivhili a tambela Brazil kha muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi wa 1958 ngei Sweden . 
Ndi khaseledzo vhukati ha vhathu vhavhili kana u fhira U a ṱokonya wa dovha wa ita uri mufhindulano u bvele phanḓa Hu shumiswe musielisano , u ambedzano hu ḓi vha hone U imelela vhuimo Vha thetshelesane , vha ambe lwa u swikela thendelano Hu valwe mavhaka , nahone muambe a ṱuṱuwedziwe Mafhungo kha a vhe khagala Vha ṋekane mihumbulo na tshenzhemo u sumbedza u pfesesa dzikhontseputi . 
Khii khulwane ya Pulane ya Mbuno dza Ṱahe kha u fhungudza u ḓurelwa ndi u fhaṱa vhuḽedzani ho khwaṱhaho nahone ha tshoṱhe na sekithara dza phuraivethe . 
Pfunzo ya nṱha  . 
Fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na Fomo A. 
Khomishini yo wana maṅwalwa a Khothe Khaṱhululi o katelaho zwithu zwoṱhe nahone u ya nga kuhumbulele kwayo , ho itwa referentsi dzo khakheaho kha maanḓalanga a kale kha u tenda mulandu  . 
Vhaofisiri , zwihulwane vhane vha vha kha levhele dza ndangulo dza nṱha , vha tholwa u ya nga vhukoni na nḓivho zwavho  . 
Kha dziṅwe nyimele , vha nga renga mikovhe kha , kana vha dzhoina dzikhamphani dzo no vha ho na mushumo na muvhuso  . 
Ri fhululedza Mufarisa Muphuresidennde na tshigwada tsha Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka na Khoro ya zwa Vhashumi kha tswikelelo na u vha tamela mashudu kha mushumo une wa tea u itiwa  . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha , Khomishini ya tshifhinga hone a tshi ita vhukhakhi ; sumbedza lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini  . 
U amba nga zwe a ṅwala na zwe vhaṅwevho vha ṅwala u itela u tsivhudza kha zwe vhathu vha vhona . 
U bva getheni ya vhupo ha Phalamenndeni , Mufolo wa Vhana vha Tshikolo vha folaho u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi muthelo wa mbuelo  . 
Ndi zwidodombedzwa zwi ṱ uku fhedzi zwine zwa nga shandukiswa nga nn ḓ a ha u ḓ adzwa ha fomo . 
Zwitshavha kanzhi zwi vha zwi na zwigwada zwiṱuku , zwine zwiṅwe zwa nga vha na zwiṅwe zwigwada zwiṱuku , na zwiṅwevho  . 
Vha ḓo ḓivhadziwa ngamurahu ha miṅwedzi miraru musi u sedzulusa zwi sa athu u itwakanaḓuvha ḽine ṱhanziela ya vhutshilo ya fhela nga ḽo . 
Maitele aya a vhukwamani uhu o tshimbidzwa nga Muhasho wa zwa Mitambo , Vhudimvumvusi , Vhutsila na Mvelele u tshi khou thusiwa nga vhadivhi vho fhambanaho vha zwa luambo  . 
Ndayotewa , u tholiwa na vhusimamilayo ha zwa mishumo , khathihi na Mulayo wa Tshithu ( Common Law ) , zwi n(etshedza vhatholiwa vha tshumelo ya muvhuso pfanelo dza mutheo dza u farwa zwavhud(i nahone nga nd(ila i linganaho  . 
Nthihi ya vhubindudzi vhuhulu ha Afrika Tshipembe ngei Vhubvaduvha Vhukati ndi Sasol , ine ya mishumo wayo muhulu ndi wa u bveledza mbetshelwathungo dza gese ngei Qatar . 
Vhu ya alafhea nga u shumisa anthibayothiki , arali ho ṱavhanya ha wanala . 
Maipfi a re afho fhasi ndi ndaela . 
Arali muthu uyu a sumbedza u sa fushea nga t ( halutshedzo , mutholiwa a nga eletshedza khasit ( ama iyi u n(etshedza mbilaelo yayo nga u tou n(wala a dovhe a n(etshedze d(iresi ya hune mbilaelo iyi ya tea u rumelwa hone  . 
U linga ndi maiitele o pulaniwaho a bvelaho phanḓa a u ḓivha , kuvhanganya na u ṱalutshedzela mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi . 
Tshithihi tshe nda tshi dzudza tshi vhuḓifhinduleli ho vha ndeme ya mushumo wa vhufaragwama  . 
Phresidennde a nga thola , mufumakadzi kana munna uri a shume sa Muthusa-Muhaṱuli wa Vhulamukanyi kana kha muhaṱuli kha Khothe ya zwa Ndayotewa arali hu na tshikhala tshi si na muthu kha iṅwe ya ofisi idzo kana arali muthu o faraho iyo ofisi a siho  . 
Shango ḽine ḽa khou ṋetshedza - Shango ḽine ḽa khou ṋetshedza zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwi tshi bva kha zwiko zwa mupo , zwi tshi katela zwitshavha zwa lushaka lwa zwi tshilaho zwa ḓaka na zwa mahayani kana zwi bvaho kha tshiko tsha u fuwa zwine zwa nga vha zwo bva kana zwi songo bva shangoni ḽeneḽo  . 
Khabinethe yo haseledza zwihulu nga pfudzungule dza vhagudi dza zwino dzi lwelaho u engedzwa ha mbadelo dza yunivesithi dza ṅwaha wa u guda wa 2016 . 
TSHIPIDA TSHA 6 tshi fha Ngeletshedzo dza fumithihi kha vhashumi . 
Bugu i shumiswa u ḓivhadza ḓivhaipfi ntswa . 
Zwiṅwe hafhu , Khabinethe i tama u livhuwa mazhendedzi oṱhe a muvhuso , tshitshavha na vhafarani vha tshitshavha vhane vha khou shuma vha sa neti na u fhira kha CPW kha u tsivhudza zwitshavha uri zwi tsireledze vhana vhashu . 
Muhwelelwa we a vha a songo diimisela uri a nga dalelwa ha kombetshedzwi uri a fhindule henefho nga tshifhinga tshenetsho  . 
Hu shumiswe mutaladzi muswa u sumbedza muambi muswa . 
Ro swikelela zwinzhi , fhedzi khaedu dzi tshee hone  . 
Asesimennde i fanela hafhu u thusa vhagudi u ita khaṱhulo nga ha nyito na u ḓivhetshela nḓivho dza mvelaphanḓa na u ṱuṱula u isa phanḓa na u guda . 
Masipala u nga shela mulenzhe kha u renga na u lambedza zwishumiswa na thandela dza khephithala  . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a sala a songo fushea nga murahu ha u tevhela maga mavhili a maitele a mbilaelo , a nga humbela Muofisiri Muhulwane wa GEMS uri a pfukisele mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS . 
I dzhia zwivhumbeo zwo fhambanaho U shumisa zwiḽogeni na ḽogo Kanzhi hu shumiswa eḽemente ya u vhonwa , u dizaina . 
Thuso ya muvhuso i hone - sa tsumbo , vhugudisi vhu nga nekedzwa kha zwithu zwi ngaho sa u thivhela mukumbululo wa mavu , u khwinisa fhethu ha pfulo na u khwinisa zwifuwo  . 
Ngauri ano mad(uvha Vhavend(a vhono t ( angana na dzin(we dzitshakha , ri wana maambarele avho a(la e a vha a tshi sasaladziwa kale n(amusi a tshi vho tamiwa nga dzin(we dzitshakha  . 
U vhalulula bugu dzo ḓoweleaho u fana na dzo vhaliwaho nga tshifhinga tsha u vhala na vhagudi mudededzi u vhala na vhagudi . 
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya nomboro u swika kha 500 . 
U vhea zwo geriwaho nga u ṱanḓekanya . 
Pharagirafu i vha na ndunzhe-ndunzhe musi mitaladzi yoṱhe yo ṱumekana nga nḓila i tevhekanaho nahone i tshi sumbedza vhuthihi . 
Kha vha sedze kha nyolo vha kone u fhindula mbudziso dzi tevhelaho vha tshi khou wana zwine zwa vha zwa vhukuma na zwine zwi si vhe zwa vhukuma  . 
U khwinisa mbambadzo i pfalaho na yo linganyiswaho ndi ha ndeme kha mbuelo dzine dza khou aluwa na u bviswa ha mashango ane a khou bvelela kha vhushai  . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa kana u vha sumbedza muthu ane a ḓo vha thusa kha u ṅwala phindulo  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Zwisumba Mveledziso zwa vhusumbe nga ḽa 20 Khubvumedzi 2015 , zwe zwa kumedza mvelephanḓa nga ha maimo a mveledziso a Afrika Tshipembe . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u na mbetshelo dzi re khagala mayelala na komiti dza wadi  . 
Khabinethe i ṱahisa ndivhuho dzayo kha zwitshavha zwe nga muya wa vhuthu , zwa konana na muvhuso u thoma senthara dza ndondolo dza tshitshavha u ṱanganedza avho vhe vha pfuluswa . 
Vhuṱambo ha dziSME vhu khou yo farelwa Guangzhou , China u bva nga ḽa 10 u swika kha ḽa 27 Tshimedzi 2017  . 
Ngauralo muthu u fanela u ṱoḓa dzilafho nga u ṱavhanya na u sa lindela tsumbadwadze dzi tshi bvelela  . 
Vhaṅwe matshudeni vha tshenzhemaho zwithithisi zwa u guda vha nga balelwa u kona dziṅwe dza ndeme sa zwe dza nekedziswa zwone kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga . 
Masheleni a biḽioni dza R9- ane a khou shumiswa kha tshomedzo dza vhuendi ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi tshipiḓa tsha Maano a Vhuendi ha Nnyi na nnyi u bva nga 2007 - 2020 u bveledza vhuendi ha nnyi na nnyi ho linganaho , vhune ha ṱavhanya , vhu re na mveledziso nahone vhu tshi engedza tshiimo tsha vhutshilo kha vhadzulapo . 
Musi hu tshi itiwa khumbelo nga Khoro ya Lushaka muphuresidennde a nga fha maanda tshivhumbeo tshine tsha vha nga fhasi ha Khoro ya Lushaka hu na huwe vhupo hune ya si tee u swika khaho , tshiitisi tsha nyito na vhathu vhane maanda a tea u shumiswa khavho  . 
Ndambedzo iyi i tendela muthu o ṋewaho ndambedzo u saina konṱiraka ya u fhaṱa , kana u renga nnḓu ine i sa vhe tshipi ḓa tsha thandela ya nnḓu yo tendelwaho . 
A hu na muthu a ne a ḓo thivhelwa u vha na ndaka nga nnḓa ha musi zwi tshi ya nga mulayo une wa angaredza , nahone a hu na mulayo une wa ḓo tendela u thivhelwa u vha na ndaka nga nḓila I sa pfali . 
Mbekanyamaitele dza ṋea masheleni na maitele zwi tea u ṱuṱuwedza ezwi nga u bvisa zwithithisi zwifhio na zwifhio kha vhushaka ha mushumoni vhu bveledzaho  . 
Zwenezwo i ṋetshedza muvhuso nḓila i re khagala ya u kwaṱhisedza tshirunzi tsha tsheo ya tshitshavha na u ṋetshedza vhane vha nga vha vhaṱoḓisisi maga a re khagala ane a tea u tevhedzwa musi vha tshi khou shumisana na tshitshavha tshapo  . 
Hafhu , hezwi zwi nga anzela u vhoniwa kha nyambedzano dza dzitshaka u fana na khetho ya Geneva ngei Switzerland  . 
Ri nga dzhena ka iṅwe tshumisano na u bveledza nga tshifhinga tsho teaho na zwipikwa zwa u fhungudza thaidzo iyi  . 
Vho-Sylvia Mtyobile , vhane vha nga ḓi vha vha vhone mufumakadzi a re na miloro yavhuḓisa , vhane vha vha muthu ane a linda zwitolo kha vhafhaṱi . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha kone u topola vhuṱumani ha u andisa na u kovha . 
Vhulwadze vhu sa fholi ndi nyimele dza dzilafho ine ya dzula i hone kana ya tshifhinga tshilapfu ine ya dovha ya kwama mushumo na vhutshilo havho , sa tsumbo khentsa , vhulwadze ha swigiri . 
Milayo iyi i ṱoḓa u sumbedzisa u shumiswa ha milayo yoṱhe yo teaho kha vhana , na matshimbidzele oṱhe , nyito na tsheo dzi elanaho na vhana  . 
Crime Stop ndi tshigwada tsha dzicall centre dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya mafhungo u bva kha vhathu malugana na zwigevhenga na nyito dzavho . 
Ndi zwa ndeme u humbula uri Batho Pele i katela zwinzhi u fhira milayo ya malo yo sumbedziswaho nga mulayo  . 
Ngauri mveledziso dzi vhonalaho dzi a ḓura , mbadelo dza ṅwaha nga ṅwaha dzi bvaho kha vhadzulapo ( mithelo ya zwifhaṱo , dziḽevi , mbadelo dza tshumelo ) dzi tea u katela mutengo woṱhe thandela dza mveledziso dzi vhinalaho , muvhuso wapo u nga kona fhedzi u swikelela thandela dzi si gathi ṱhukhu  . 
Ndi nga mini Sam o pfa o takala a tshi swika hayani ? 
Milayo yo vhalaho yo sala i kha ndanduglo ya Minisiṱa wa zwa vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa . 
Pulane dza ṅwaha nga ṅwaha ndi tshiteṅwa tsha ndeme tsha vhutshilo ha Komiti ya Wadi  . 
Phresidennde , o wana ngeletshedzo kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga imisa muhaṱuli ane a khou ambiwa kha matshimbidzele a khethekanyo ṱhukhu ya 1  . 
Fhethuvhupo ha tshiṱori itshi ndi ha ngafhi ? 
Thandela ya SKA i khou isa phanḓa na u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi Afrika Tshipembe yo ṱangana na theḽesikoupu ya MeerKAT . 
Tshaka dza thaidzo hedzi dzo ṋetshedzwa u itela u thusa mudededzi . 
Dzi ḓo ṋetshedzwa nga Luisimane . 
Vhagudi vha tea u lavhelesa mutalo wa ndinganyahuvhili kha zwithu zwi fareaho na kha zwifanyiso . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha ndugiselo dza Afrika Tshipembe nahone yo tendela maano a u shela mulenzhe kha Samithi ya vhumalo ya BRICS ine ya khou ḓa , yo rangwa phanḓa nga Komiti ya Minisiṱa dzo Ṱanganelanaho dza BRICS . 
A hu na ane a nga pandelwa e hayani hawe , kana u kwashelwa haya hawe , hu si na ndaela ya khothe yo itwaho nga murahu ha musi ho sedzwa nyimele dzoṱhe . 
Shuma mishumo ya muraḓo wa Phanele hu na u fulufhedzea , ngoho na vhuḓikumedzeli  . 
Musi ri khou khwaṱhisa zwidanga zwashu zwa ikonomi na u vula fhethu ha thengiselano yo vhofholowaho ri tea u na thundu dza u rengiselana  . 
Maga a Blister ( ndi ḽiga ḽine thoro dza vha dzitshena dzi tshi vhonadza nga ngomu , soft dough na hard dough stages ( ndi musi thoro dzo ita suko ) na one ndi a ndeme kha maga a u vhea vhana  . 
U dzhenelela hu a ṋea maanḓa musi vhathu vha tshi ita tsheo na khetho dzavho  . 
Vhatshimbidzi vha re na vhutsila uri vha kone u shumisana na tshitshavha , kha vhuimo ha u thomiwa ha mbekanyamushumo na lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vhagudisi , kha ḽevele iṅwe na iṅwe ya u guda , vho tikedzwa nga vhabebi vha re na mbilaelo na vharangaphanḓa vha tshitshavha , vha fanela u thusa vhurangaphanḓa vhune tshitshavha tsha khou vhu lavhelela khavho  . 
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dzo teaho uri ni kone u ṋekedza fhethuvhupo ha Vhutsila ha u Ita na Vhutsila ha u Vhona . 
Thikhedzo ya muvhuso yo swikisa kha ṱhanganyelo ya vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe he ha vha ho anganyelwa ha R956 miḽioni ngeno mishumo ya 1 053 yo vha yo anganyelwa u ḓo thomiwa  . 
Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa , nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele , nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki , na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli . 
A hu na muthu ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi  . 
Tshipembe , vha tshi imelela nnḓu dza vundu kha vhuimo ha lushaka  . 
Kha vha vhone afha he ra dzula hone  . 
Tshinyalelo yo zwinyanyuli kha puḽanthi iyi ya muḓagasi yo vha i si yavhuḓi nahone mihumbulo yashu i khou shuma i sa neti u swikesa zwinyanyuli kha nyimele dza u valwa zwi tshi rothola  . 
Kha dzitshaka mbonalo dza demogirafi dzi no nga sa idzi dzi anzela u tshimbilelana na miholo ine ya khou gonya , nyengedzedzo ya zwibveledzwa ya u ṱavhanya , tshiimo tsha nṱha tsha u vhulunga na u gonya ha maimo a vhutshilo  . 
Muvhuso wo ita nzudzanyo ya u ṋetshedza idzi bugu ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga 2011 . 
Musi zwa nga vhuya zwa fhela a hu nga do vha na CBNRM  . 
Mugudi u thoma u humbula nga ha nyimele i sa athu vhuya ya tshenzhelwa , na u shumisa milayo ya u dzhiela nṱha khonadzeo kha nyimele idzo  . 
Nga 1997 , Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzhia vhuimo ha Vhutendelwamilayo . 
Khanedzano dza dzulo ḽihulwane ndi dziṅwe nḓila dza u swikisa mafhungo a ndeme kha muvhuso nga ha mbekanyamushumo dziṅwe dza muvhuso kana mulayo u ṱoḓeaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha vha vhone zwauri vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ho teaho musi vha tshi thoma mbekanyamushumo yavho ( kha vha shumise thuso ya nnda arali zwo tea ) na u pulana u nekedza vhugudisi ha zwikili zwa mabindu kha vhathu vha henefho sa tshipida tsha mbekanyamushumo yavho  . 
Kha mbalo dza tshizwinozwino , nga u angaredza , ri na mbilo dzi fhambanaho mbili  . 
Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi ndi tshiga tsha u sumbedza maanḓa a Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
Zwa vhoiwe ndi thambulo ya matshilele a vhathu vha shango iḽi  . 
Nga 2003 Muhasho wa Mitambo , Vhudimvumbusi , Vhutsila na Mvelele wo ita odithi ya thodisiso kha mihasho ya GPG  . 
Vhunzhi ha zwikhukhulisi siani ḽa khwinifhadzo ya tshumelo dzi itelwaho vhathu zwi bva kha u sa vha hone ndivho na sisteme dzi shumanaho na u sedza mvelaphanḓa . 
Vhukoni ha thekhinikha ḽa zwi amba fhethu hu ne ha ḓo shumiswa nga tshiṱitshi tsha ndingo na ngudo dzo itwaho nga vhaṱoli vha dzigoloi . 
O vha a tshi shumesa na kha zwa pfanelo dza vhatambi vha bola . 
Vha ḓo badela iṅwe hafhu arali vha shumisa mushonga u si ho kha Fomuḽari ya GEMS ( mutevhe wa mishonga ) Arali dokotela wavho a vha randela mushonga u si ho kha mutevhe wa mishonga wa GEMS ( une wa vhidzwa upfi fomuḽari ) vha ḓo tea u badela tshipiḓa tsha mutengo wa mushonga naho wo themendelwa kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi . 
Phindulo : Hu ḓo vha na miṱangano mihulwane miraru ine komiti ya wadi ya ḓo lavhelelwa u vha nayo  . 
Arali zwo tea mutshutshisi u ḓo vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma  . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u tsireledzea ha Buthano ḽa Lushaka , miraḓo ya Khabinethe zwi nga vhewa nga mulayosiṅwa wa lushaka . 
Zwenezwo hu na tsireledzo hafho , zwi tou vha khagala uri hu na tsireledzo hafho na uri muthu a henefho u a thusa , a tshi ḓisa vhathu luvhanḓeni  . 
Khothe yo sumbedza uri muhwelelwa ha ngo ita vhutshinyi nga nṱhani ha lutendo lwa zwa vhuloi  . 
Yo dzhenelela kha vhudavhidzani he ra vha naho na tshitshavha tsha mabindu . 
NDALUKANYO DZA ZWA PFUNZO  . 
Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha mavunḓu kana masipala I nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka , kana u bva kha mikovhe ye ya I ṋewa u bva kha mbuelo ye ya I ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso wa lushaka  . 
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni  . 
Kha Khoro ya ṅwaha nga ṅwaha ya ṅwedzi wo fhiraho wa Phando , Khabinethe ya Lushaka yo imaho ṱhodzini ya sisiteme ya kuvhusele ine ra ḓihudza ngayo , yo sedza uri muṱangano uyo wo vha tshiga tsha u vha vhukati ha vhutshilo ha muvhuso we wa bebwa kha khetho dza lushaka dza 2004 . 
Mulaedza u amba nga ha mafhungo a fhano Afurika Tshipembe khathihi na vhushaka haḽo na dzhango ḽa Afurika na ḽifhasi  . 
Musi no no fhedza , talelani ṋefhungo nga muvhala mutswuku , ḽiiti nga muvhala wa lutombo na tshiitwa nga muvhala mudala . 
Musi o humbelwa u ita nga u ralo , Mushumisi u ḓo mboḓi litsha u shumisa ḓiresi ya webusaithi nga u ṱavhanya a i fhirisela SARS nga mbadelo ya Mushumisi  . 
Naho zwo ralo , ri nga si kone u konḓelela u thithiswa huṅwe na huṅwe kha maitele a u engedza  . 
Naho hu na uri u katela ḽifhasi ha u ṋekana na thekhinoḽodzhi ntswa hu vula khonadzeo ya zwikhala zwiswa zwi takadzaho , hu dovha hafhu ya sika tshaka ntswa dza u sa lingana  . 
Modele wa nzudzanyo wo sedza hafhu ndeme ya Kruger National Park na u khwaṱhisedza ndiliso ya khwine ya masheleni vhunga vhavhili vha nga si kone u wana mavu avho . 
Phanḓa ha musi miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhedzela Ndayotewa , u ya nga Sheduḽu ya 2 . 
Minisṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Tsedzuluso . 
Zwi amba u vha na thumbu . 
Muṱangano wa tendelana uri zwigwada zwi re na dzangalelo zwi tea u ṱangana zwa amba nga ha IDP na u vhuya vhege i ḓaho vha ṋea mivhigo yavho  . 
Vhone uri mafhungo a nga hanedzaniwa nga vhuḓalo u fhirisa zwine zwi nga itiwa kha madzulo a Phalamennde . 
Madzina a zwi no vhalea ndi afhio ? 
Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka  . 
Hu gwiwa tshidindi ha shelwa matombo mat ( uku a no vhidzwa u pfi ndi ndode  . 
Vha ṅwalele Mulangi : Tshimelo dza Vhulafhazwifuwo vhurifhi ha u ṱalutshedza uri ndi nga mini vha tshi khou ita nga u ralo . 
Kha mbekanyamushumo iyi , vhashumi vha mabulasini vha ṱangana vha vha tshithu tshithihi kha tshiimiswa tsha mulayo khathihi na muṋe wa bulasi , ha thomiwa khamphani ntswa hune vhashumi na muṋe wa bulasi vha vha vhaṋe vha khaphani iyo  . 
Hu tshi bva Ratsimbi ha dzhena khosi Makwarela  . 
Muungo u re fhasi sa ndau i tshi vhomba . 
Khotsi a Maemu vha wana vho hanganea . 
Kha vha vusuludze ḽaisentsi yavho Poswoni ya tsini . 
U lambedza zwiimiswa zwa dzinnḓu . 
Tshivhumbeo tshohe tsho fhelelaho tsha Luswayo lwa lushaka tshi anganyisa mumono wa fhasi na wa nha kha luswayo lwa tshifhinga tshi sa gumi  . 
Tsumbo : Zwivhumbwa izwi zwo tea kha u gudisa avhagudi u amba madzina na u dzi vhambedza . 
Ri dzhiela vhukonani hashu na Peoples Republic of China nṱha vhukuma  . 
Kha vha ṱole Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga Tshivenḓa masiaṱari 18 - 19 , hu no ambiwa nga muṅwalo na kuṅwalele . 
Bammbiri ḽa muhumbulo wa mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa ndambedzo ine ya vha ya thandela  . 
Kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa  . 
Vhathu na Tshanduko U pfukiswa ha mvelele na zwine zwa bveledzwa nga tshanduko ndi yone fokhasi ya itshi tshipia  . 
Vha u thoma vhane vha ḓo dzhiwa vha 3000 vha ḓo dzhiwa kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Tswikelelo kha tshumelo yo ṱanḓavhudzwa , ikonomi a i khou shanduka nahone hu khou bveledzwa tshitshavha tshine tsha si khethulule u ya nga lushaka  . 
Maanḓa na mishumo ya Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswaho na u itwa nga bannga dza vhukati , nahone maanḓa na mishumo zwi tea u tiwa nga nga Mulayo wa Phalamennde , nahone maanḓa a tea u shumiswa na mishumo I tea u itwa u ya nga nyimele dzo randelwaho u ya nga Mulayo wonoyo  . 
Tsumbo , kha masipala wapo wa ngei Emalahleni komiti dza wadi dzoṱhe dzo vhiga uri dzi na u dzhenela hu sa fushi kha phurosese ya tsedzuluso ya IDP na u ita mugaganyagwama  . 
U ya nga u ḓitika nga ngudo dzo gudwaho u bva kha ngudo dza vhulanguli ha u thoma , luṱa lwa vhuvhili lwa odithi lwo thoma nga Ṱhafamuhwe 2014 . 
Mudzulatshidulo o tholiwaho nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo tiwaho  . 
Zwi nga kha ḓi zwa ndeme u ḓivhadza vhagudi zwifanyiso zwa zwigwada zwi linganaho zwa zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , Tsumbo : Zwigwada zwa 2 - zwanḓa , khando , maswogisi , magiḽafu , zwienda , nḓevhe , mavhili a baisigira Tsumbo : Zwigwada zwa 3 -mavhili mararu , ṱhofunḓeraru . 
Ri khou ṱoḓa u vhona muṅwe na muṅwe kha shango ḽashu a tshi limuwa zwa uri pfunzo ndi tshumelo ya ndeme kha lushaka lwashu . 
Themo ḽa ndangulo ya nnyi na nnyi ḽo ṱanḓavhuwa u fhira tshumelo yapo , sa izwi ḽi tshi katela nḓowetshumo dzoṱhe dzi ṋekedzaho tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Phungudzo ya tsiku ya tshitshavha ndi thuso ya tshifhinganyana i ṋewaho vhathu vha shayaho lu kalulaho lune vha sa kone u tshelela miṱa yavho  . 
U bveledza mbonalelo ya wadi zwi nga vha zwithu zwi takadzaho  . 
Ikonomi dza vhaḽedzani na riṋe mbili dza kha BRICS : Brazil na Russia - dzi khou lavhelelwa u fhungudzea ṋaṅwaha  . 
U khwinisa tshiimo tsha vhafumakadzi zwi ḓi dzula zwi zwi dzhielwaho nṱha nga muvhuso uno . 
Puḽane iyi i ṋetshedza mutheo wa nzudzanyo  . 
Vhurangeli vhu re hone zwino kha u vusuludza vhuthu ndi vhurangeli ha vhorapolotiki  . 
Arali mundende wa vho wo phasa , vha ḓo badelwa u bva ḓuvha ḽe khothe ya vhea ṅwana kha ndondolo yavho . 
Vhudzuloni ha u ambedzana nga ha mbudziso vho fha tsumbo dza pfuma na thekhinoḽodzhi  . 
Vhupulani ha kushumele ku kati  . 
U ṅwala ndi tshishumiswa tsha maanḓa tsha vhudavhidzani tshine tsha tendela vhagudi u fhaṱa na u pfukisela ngelekanyo na mihumbulo nga nḓila i tevhekanaho . 
Hune zwa konadzea , kha vha fhe tsumbo yo anganyelwaho nga murahu ha u ambedzana , u ṱalutshedza kana u ṱanḓavhudza sa zwe zwa bulwa kha mbudziso  . 
Vhagudi vha tea u ṋea dzina zwipiḓa zwe zwa kovhekanywa nga u zwi ṅwala sa 2 tshararu . 
Mutambo wa maipfi . 
Zwi ḓo dovha zwa kona u kunga maṅwe mashango nga nḓila yavhuḓi kha dzingu uri vha takalele u vhuedza ha ID ya khadi . 
Thuso i katela , vhukati ha zwiṅwe zwithu , nḓisedzo ya mbeu na mbwanana u itela ngade dza miṱani na u lambedzwa ha u thomiwa ha madzangano a zwitshavhani na mabindu maṱuku . 
Sa tsumbo , mutholiwa ane a vha mulangakhoro wa u sumbedza vhueni fhethu ha u imisa mimod(oro yaho , u na ndaela dzine dza vha khagala dzine dza sumbedza fhethu hune ha fanela u imiswa mimod(oro ya vhaofisiri vhahulwane na vhaofisiri vho dalelaho vhupo uvhu  . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea Poswoni dzoṱhe Afrika Tshipembe . 
Vhuanzi ha tshumisano ya vhukuma na u vha mueletshedzi a fulufhedzeaho kha u bvela phana vhukati ha vhalimi vhabindudzi na vhalimi vhaswa zwi a uuwedzwa  . 
Ri ṱanganedza u vhuelela ha mitengo ya zwivhambadzwa , zwo itaho uri hu vhe na nyaluwo kha zwa migodi . 
Mbilo dzine ra dzi wana dza dzilafho ḽa nga murahu ha musi muraḓo o ḓirula mushumo kha tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Zwiṅwe hafhu , u tswiwa na u dzhiwa nga khani ha vhana vhane vha saathu u aluwa vha vha dzikhomba zwi nga si vhuye swa faedzwa na maitele a kale na kale a Ukuthwala , e a vha a tshi ṱanganedzwa kha zwitshavha a ḓi vha na mikano ya vhuronwane  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na u shela mulenzhe kha u khwinifhadza tshumelo ya nnyi na nnyi  . 
Zwenezwo-ha , hu tea u vha na kutshimbidzele kune CBP ya rerisanwa ngakwo ngomu kha masipala , siani ḽa zwa polotiki , thekhiniki , na vhulangi , malugana na zwa masheleni khathihi na tsheo ye ya tshewa yo imelwa nga tsheo ya Khoro ya uri vha ha masipala vha na lutamo lwa u isa phanḓa na Ḽiga ḽa 1 ḽa CBP  . 
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo  . 
Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho , maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo , uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza  . 
Hezwi a zwi themendeli tshithu fhedzi zwi a thusa  . 
Musi pulane yo no vha hone , phurosese ya u monithara , u ela na u sedza hafhu pulane ndi ya ndeme  . 
Izwi zwi ḓo fhaṱa kha Samithi ya Vhuṱoli na Vhuvhigela murahu ya Vhuthihi ha Tshitshavha ha Lushaka vhu ne ha ḓo farwa nga ḽa 30 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Port Elizabeth . 
Tshiṱirathedzhi tsha ikonomi tsho dzhiiwaho nga 2010 tsha Nḓila Ntswa ya Nyaluwo tsho topola ikonomi ya zwa matshilisano sa tshiṅwe tsha zwiṱuṱuwedzi zwa mishumo . 
Kha vha vhone zwauri zwishumiswa zwa mupo a zwi khou shumiseswa . 
Vhashelamulenzhe vha fhedzisa mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa na u rera nga u ri masipala wavho u vhambedzisa hani  . 
Tshumelo idzi dzi angaredza dzilafho la tshitirouku , dzilafho ḽa u amba , dzilafho la u tikedza tshigwada  . 
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Ndayotewa . 
Tshipholisa na sisiṱeme ya vhulamukanyi vhu kandekanya vhunzhi ha pfanelo dza vhathu na dza tshitshavha na u shumiselwa nga maanḓa u tsireledza tshiṱalula  . 
Fhedziha , mvelele , vhureleli na luambo zwi na khonadzeo ya u khethekanya zwitshavha arali zwi songo langiwa nga ṱhogomelo khulwane  . 
Zwithusi zwi fanela u pulanwa kha levhele ya zwigwada u itela u thivhela luvhengelambiluni na u vhona zwithu kha sia ḽithihi khathihi na u topola zwikonḓisi zwine zwi nga wanala kha mvelele , milayo , sisiteme na kuitele , zwine zwa vha hone  . 
Zwenezwo ṱhoḓea dza u vha na ndalukanyo , u vha muthu o khwaṱhaho na u tea , na u alusa na u pandelwa ha vhaofisiri vha vhulamukanyi a zwi vha kwami havha Vharangaphanḓa vha Sialala . 
Tsha u thoma , ndi tshiga tshine tsha fhandekanya lushaka tsha dovha tsha vhaisa zwihulu vhadzulapo  . 
Kha nyimele iyo , ri ṱanganedza mihumbulo i fareaho nahone ine ya itea hu tshi katelwa na nungo dzi fhaṱaho dza u topola hune vha vhadzheneleli vho imelelwaho afha vha nga shumisana  . 
Ndaela na dzone a dzi pfali zwavhuḓi kha ḽa uri kana thendelo dze ha ambiwa ngadzo ndi idzo dzine dza khou shuma zwino , kana dzi dovha hafhu dza amba thendelo ntswa dzine vhalangagomane vha mmbi vha nga dzi shumisa tshifhinga tshiḓaho  . 
Mikhwa ya vhuḓilisi a si vhuvhambadziwoga ha vhurereli , ri sa ambi ndaka yoṱhe ya vhurereli vhuthihi  . 
Tsifhinga tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo : Muṱa wo vha wo eḓela musi mulilo u tshi ṋanga Tshifhinga tshino tsho fhelaho tsumbo : O ya hayani ngauri o vha o hangwa khii dzawe . 
Zwiimiswa , mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi ḓo lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na , sa tshipiḓa tsha u lavhelesa , aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzo teaho dzine dza wanalea kha Muhahsho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Saluthi dza ganuni dza 21 dzi thuthubiswa sa khuliso ya Ṱhoho ya Shango , fulaga ya lushaka , Ṱhoho dza Mivhuso dza Mashango a sili , muraḓo wa muṱa wa musanda u vhusaho na Ṱhoho ya Muvhuso wa kale  . 
Tsha vhuraru , zwi nyadzisa nzudzanyo dza zwa makwevho  . 
Maitele a u femela ngomu ndi a ndeme vhukuma kha uri mushonga wavho wa u thusedza u shume zwavhuḓi . 
Mbadelo ya Khumbelo yo badelwa ? 
Mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo u vhofha muthu zwawe kana muthu wa zwa mulayo arali , nahone nga nḓila ine , yo tea , I tshi dzhiela nṱha vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha mushumo muṅwe na muṅwe u randelwaho nga pfanelo  . 
U fhandekanya mafhungo a orala a vha maipfi , Kha hu funzwe miṅwe mibvumo i ne ya nga vha yo nga u vhanda zwanḓa kha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndi ngazwo muvhuso u tshi khou kundelwa u ḓisa tshumelo ngauri pulane ya tshiṱirathedzhi yo ḓisendeka nga vhathu u fhira uri i vhe tshishumiswa tsha zwa ndangulo  . 
Huno ha vuwa mivhango mihulu kha ulu Lushaka  . 
Muthu mun(we na mun(we ane a t ( od(a u nea mahumbulwa nga ha u khwiniswa ho gaganywaho , u d(o tea u ita ngauralo nga u n(walela Mukhomishinari wa Ndiliso ( Compensation Commissioner ) , PO Box 955 , Pretoria 0001 , hu sa athu swika d(uvha ( la 30 Lara 2002  . 
Khabinethe i a zwi livhuwa uri mafhungo a u dovha u tholwa ha Vho Brian Molefe sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Eskom zwi dzikhothe na Phalamenndeni , na uri zwenezwo , i ḓo ṱhompha matshimbidzele a haya mafhungo . 
A vha d(ivhi uri vha nga fheleledza vho ita mini  . 
Tsumbo ya u shela mulenzhe ha mudzulapo  . 
Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea arali a tshi funa  . 
Tshiṅwe tsha ndeme kha phere ya zwithu zwa ndeme ndi nḓivho ya nnyi na nnyi , nahone i vhidzwa u pfi khii ya tshitshavha ya ḽihoro ḽine ḽa khou ambiwa nga haḽo  . 
U pfukwa ha Mulayo kha haya mafhungo ndi ndaṱiso ya u valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha miraru  . 
Kha vha swaye tshibogisi tsho teaho nga X  . 
Vhana vhanzhi vha takalelesa mutambo ufhio ? 
Vhudzheneleli ha dzitshaka dza mashango a vhahura vhashu ho no thoma kha u lulamisa khaedu iyi . 
Sa zwe zwa taluswa u rangani , mushumeli wa muvhuso u shumela vhathu vhothe na zwitshavha zwi sa yi ngauri ndi vhonnyi kha la Afrika Tshipembe Mudzulapo munwe na munwe wa Afrika Tshipembe u na pfanelo dza u ri a farwe nga ndila i thompheaho Ndi zwine ha lavhelelwa u ri vhashumi vhothe vha fare vhadzulapo nga ndila i fanaho , nga vhulenda nahone vha tshi tea u newa tshumelo i fushaho u itela u ri vha zwi pfe u ri thuso ine vha khou newa yhone ndi yo vha teaho nahone ndi ya vho  . 
Kha vha ye kha ofisi ya Muhasho wa Zwa Muno ya tsinisa na ha havho kana kha muimeleli wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vha nnḓa ha shango . 
Nḓevhe dza gorou dzi sumbedza u vhibvela ha shango , ngeno ṋanga dza nḓou ya Afurika hu tshiga tsha vhuṱali , maanḓa na vhuḓikumedzeli  . 
Ndaela ya mulayo na ndayotewa ya u alusa u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho u itela u vhona uri hu na vhudavhidzani vhu pfadzaho ha dovha ha shuma vhukati ha muvhuso na lushaka  . 
Izwi zwi fhindula tsheo ya Khabinethe ya u eḓanyisa vhukati ha Thero ya MTSF nga ha Mvelele 12 - Tshumelo ya Tshitshavha ya khwine i shumaho zwavhuḓi na mveledziso , lwa tshifhinga tsha 2014-2019 na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Nangani phara ṱhanu dza madzina na maṱaluli dzine dza bva kha mitevhe i re afho nṱha ni dzi shumise tie mafhungoni maṱanu . 
Tsumbo 3 : Dzithiranzekisheni dzot ( he dza tshiofisi dzi fanela u rekhodiwa zwavhud(i , u itela uri maitele ot ( he ane a fanela u tevhedzwa na ane a tea u dzhielwa nzhele a vhe khagala u itela arali ha nga vha na mbudziso kana mbilaelo  . 
Vhathu vhane vha vha zwipondwa afha ndi vhana vhaṱuku , vhane vha tea u tsireledzwa nga ndayotewa  . 
Tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS i a vhofha arali zwo ralo ndi nnyi ane ya mu vhofha ? 
Naa phungudzelo i na vhushaka na ndivho ? 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u lapfisa nga u dzhenisa zwi si na mushumo  . 
Mushonga wa Vhulwadze vhu sa fholi yavho  . 
Vha Lukanda lwa vhukati nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho  . 
Ri ṱanganedza na u renda tsheo dzo itwaho nga vhoramabindu vha vha konḓelwaho vha kale u tikedza mitambo nga maanḓa bola ya milenzhe  . 
Vha tea u ḓivhadza SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 a nga murahu ha u vala mabindu avho  . 
Vha tshi thetshelesa vha sumbedze u sa vha na dzangalelo  . 
Naho hu na phambano dza muhumbulo , ro swikelela thendelano , kana vhuimo vhune masia oṱhe a pfa o vhofholowa ngaho  . 
Luambo na tshitaila  . 
Ri fhedza nga u tahisa ndivhuho dzo livhanywaho na vha Muhasho wa vha British International Development nga ndambedzo dzavho siani la masheleni e a disa khonadzeo dza u gandiswa ha Bugu iyi ya Thalutshedo , Milayo ya Vhudifari na Matshilele a Vhashumeli vha Muvhuso  . 
Heyi ndima khayo hu na Mvelelo dza u Guda , Maimo a u Linga , magudiswa na nyimele zwa thero  . 
U shaya tshifhinga - Miraḓo ya tshitshavha tshifhinga tshinzhi vha fanela u engedza tshifhinga na u lusa nga nungo dzoṱhe u wana zwa u tshila ngazwo na uri a vha dzuleli u wanala u itela u dzhenela miṱangano  . 
Mutsiko wa u engedzea ha mbilu ( Diastolic ) ndi mutsiko wa nga ngomu ha tsinga dza mbilu musi mbilu itshi awela  . 
Mvelele dza u setsha hu siho mulayoni ndi dzifhio kana u setsha hu songo tendelwaho ? 
Nga zwifhinga izwi , hu vha na thendelano ya sisiṱeme ya u dzhena ya ndinganelo na vhoramafhungo . 
Vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe bammbiri ḽa fiḽipitshati na dzimakara dza u shumisa vha tshi ita mushumo  . 
Ni mbo ḓi tou longondo nga yeneyo bada u swika hune na ḓo wana robotho  . 
Mutheo wa mugaganyo uyu a u khagala , nga maanḓa kha uri data yo thomiwaho yo livhiswaho kha mushumo ya zwenezwino i khou ḓo ganḓiswa nga ḽa 12 Nyendavhusiku  . 
U vhala na vhagudi U vhala Bugu Khulwane kana maṅwalo o hudzwaho vhe na mudededzi . 
Nga murahu , vho nangwa sa Mukonanyi wa Lushaka wa Vhusevhi a re na vhuḓifhinduleli ha u konanya zwiimiswa zwoṱhe zwa vhusevhi  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a tshiphiri a muṅwe muthu ane a vha vhukati , zwi tshi katela muthu o lovhaho . 
Pfunzo na kharikhuḽamu zwi na tshipiḓa tshihulwane tshine zwa tamba u bveledza nḓivho idzo  . 
Muthu ane a si vhe muraḓo o ḓiṅwalisaho wa GEMS o shumisa garaṱa ya vhuraḓo ya GEMS fhethu ha u shumela a wana na tshumelo dza dzilafho . 
Ro dzula ro ni itela ya u thoma . 
Ri ḓo vha rumela bege ya mahala ya vhuimana nga thiraimesiṱa ya vhuraru . 
Arali bisi iṅwe na iṅwe i tshi ṱoḓa mathaila a rathi na tshipere , ndi mathaila mangana ane mulanguli a tea u a renga ? 
Arali vha tshi ḓo tou isa khumbelo yavho nga tshanḓa khathihi na mbadelo dza khumbelo , vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha wane tshiḽipi tsha mbadelo . 
Muṅwe wa vhahwelelwa o ya ṅangani , a eletshedzwa uri mufu o tou loiwa . 
Zwi tou vha khagala uri zwiko zwa beisi zwine zwa vha hone zwino a zwi lingani - Autumn School tsho sumbedza u vha vhurangeli ha vhuḓi fhedzi hu kha ḓi tou vha mathomoni . 
Sambulu dzi iswa kha OSTS dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo , ha bviswa ṱhanziela yo teaho . 
Vhaaluwa vhane vha bva kha vhupo he vha vha vha sa koni u swikelela fhethu afho  . 
Hei mbekanyamushumo yo bveledzwa nga vha muhasho wa zwa vhulimi na madzangano a no imelela vhashumi  . 
U sa tevhedza mikano na milayo ya konṱiraka zwi livhiswa kha u pfuka mulanga wa konṱiraka  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha mushumisi ene muṋe u ḓifusha phanḓa ha musi a tshi swikelela webusaithi iyi uri webusaithi i ḓo swikelela ṱhoḓea dza mushumisi honoyo na u kona u shumisea kha hadiwee kana sofuthuwee ya mushumisi  . 
U dzhenela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuṱambo . 
Ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi amba nga zwithu zwe zwa bvelela zwa vhukuma ? 
Arali Muvhuso une wa khou shuma zwavhuḓi ngaurali , u tshi nga tou sedzesa wa vhona vho ṱhoḓea kha ayo masia . 
Kha ri shumise foramu hei u ṱangana na vhaimeleli vha tshitshavha na u vha thivhela kha u tshinyadza ndaka na zwishumiswa zwo itelwaho u thusa vhone vhaṋe  . 
Vha ita hezwi musi vha tshi khou onga mirad(o ya mit ( a yavho ine ya khou lwala ngeno iyo mirad(o i songo d(ibvisela khagala uri yo kavhiwa nga tshitshili tsha HIV  . 
Kha vha ise fomo ofisini ya tsini ya Social vhane vha tea u shela mulenzhe kha thandela  . 
Tsha u thoma , muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza u bindulisa kha tshitshavha , hune ndeme ya hone yo no aluwa u swika kha R690 biḽiyoni kha miṅwaha miraru i tevhelaho . 
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa s Thetshelesa nga vhuronwane ( hu na u engedzwa ha tshiimo tsha u thetshelesa ) na u sumbedza u tevhedza ndaela dzo vhalaho dzo teaho murole wavho  . 
U swikelela ndondolo ya mutakalo yo ṱanḓavhuwaho kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe  . 
U WANALA HA TSHIBUGWANA Tshibugwana tshi ḓo wanala fhethu ho themendelwaho nga Mulayo wa u Vhulunga lwa Tshiofisi , na ofisini dza Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe , na zwifhaṱoni zwa DPME . 
Ro dzhiela nṱha nga maanḓa uri zwilinganyo zwa ndangulo ya u bannga na zwa masheleni zwo sedzuluswaho hafhu zwi ḓo vha na masiandaitwa mahulwane a sekhithara yashu ya u bannga nga kha u tevhedza ho engedzwaho hu ṱoḓeaho  . 
Muhasho u dovha hafhu wa kombetshedza Mulayo wa dzitshavhi , ( Mulayo wa vhu 130 wa 1998 ) , une wa katela u shumiswa ha zwishumiswa zwa dzitshakatshaka malugana na dzitshavhi  . 
Muvhuso wo vha u tshi khou tikedza mimasipala kha masia manzhi kha u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u zwa u Humela kha zwa Mutheo , ye ya ḓivhadzwa nga Khubvumedzi 2014 u itela u vusuludza muvhuso wapo . 
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , ri ḓo dzhiela nṱha thikhedzo ya mabindu maṱuku , na ḓorobo ṱhukhu na mabindu a sekithara dzi songo dzudzanyeaho na zwiṅwe vho , izwo zwi ḓo vha hone nga u shumisa mbekanyamushumo ya mveledziso ya SMME kha u alusa u Mannḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vhathu Vharema . 
Vhagudi vha tea u funzwa tshifhinga tshoṱhe u amba zwa u ela musi vha tshi ṋea tshileme , tsumbo bugu i na tshileme tshi no fana na tsha mimavhuli ya 34 . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dokhethe dza mapholisa dzi elanaho na matshimbidzele a zwa beiḽi , tsireledzo ya matshimbidzele a tsireledzo ya u kombetshedza mulayo na ya matshimbidzele a mulayo . 
Mishumo ya nnyi na nnyi ya masipala fhedzi kha zwi kwamaho ṱhoḓea dza ha masipala kha vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya mishumo yayo ye ya ṋetshedzwa fhasi ha hoyu Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Khwiniso dza Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Mineraḽa na Pheṱiroreḽiamu nga Fulwi 2017 , na u gazethiwa ha Thendelanomviswa ntswa ya zwa Migodi nga Ṱhafamuhwe 2017 zwi thusedza kha u sika vhupo vhu koneaho u langea vhune ha ṱuṱuwedza vhubindudzi , mbambadzo na mveledziso ya mabindu nga nḓila i re na vhuḓifhinduleli vhu pfadzaho . 
Kha vha dzhie phindulo vha dzi rekhode kha fiḽipitshati uri vhoṱhe vha dzi vhone  . 
Ndi ngani vha tshi hanedzana na ndingedzo nga kereke ya Methodist kha u ḓisa u shumiswa ha milayo iyo ? 
Mushonga u shumiswaho misi yoṱhe u alafha vhulwadze vhu sa fholi vhu holefhadzaho vhune ha vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha mutakalo wavho na ndeme ya vhutshilo havho  . 
Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana  . 
Mulayotibe wo no ya vhathuni u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
U lavhelesa U shumisa tshifanyiso u pfesesa mafurase na mafhungo a sa konḓi na kha bugu . 
Khonṱhiraka i tevhelaho yo kungedzelwa yo khakhea kha ṱhalutshedzo  . 
U ṱalusa zwidodombedzwa zwa ndeme he ha vhalwa sa thevhekano ya zwiwo . 
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa , vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi . 
Phanḓa ha musi vha tshi thoma kana u engedza bindu ḽine vha vha naḽo , vhoramabindu vha fanela u ḓivha ngoho nga ha zwikhala zwine 2010 ya vha nazwo na u ḓifunza nga hune vha nga kona ngaho  . 
Ri ita themendelo kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa aya masia  . 
Madzinginywa aya a ḓo tshimbidza tshumelo dzo itelwa u shuma kha tshigwada tsho pikwaho  . 
UPU ndi zhendedzi ḽine ḽi tou vha ḽone kha UN ḽine ḽi sedzesaho kha u shandula sekithara ya zwa dziposwo u ya kha ya tshi zwinozwino na u engedza zwibveledzwa zwa dziposwo u itela uri zwi kone u swikela ṱhoḓea dza vhupo ha zwa dziposwo shangoni ḽoṱhekha sentshara ya vhu 21 . 
Kha vha badele mbadelo dza khumbelo nga tsheke , nga poswo ( postal order ) kana nga nḓila ya mbadelo ya masheleni i vhidzwaho money order kha Mulanguli -Dzheneraḽa : Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe . 
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi , yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa , Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa . 
Madzangano a khwinisa madzangalelo a miraḓo yao na u ambela vhashumi vhane vha si kone u ḓilwela , u fana na vhashumi vha bulasini , vhashumi vha miṱani kana vhashumi vha tshifhinganyana  . 
Ri ḓivha izwi musi mugudi a tshi : s Thetshelesa na u ḓiphiṋa nga dzithai na miswaswo nga u nyanyulea nga nḓila yone  . 
Zwiṅwe hafhu , vho sumbedza u vha na lutendo lwa uri nyambedzano dza u isa phanḓa na nzudzanyo dza tshumisano kha masia a elanaho na zwa aviesheni dzi ḓo vhuedza mashango avho  . 
Gavhelo ḽa LRAD a ḽi lifhiwi u fana na khadzimo . 
U thetshelesa mbudziso dzi sa konḓi na nḓivhadzo a konou dzi fhindula nga nḓila yone . 
Kha vha shumise khaphu yo kunaho u ka madi kha tshithu tshihulwane tsha u fara madi  . 
U pfuka Ndaela ya Tsireledzo zwi amba mini ? 
U itela ndivho dza iyi Gaidi , ri khou sumbedzesa khakhathi dzine dza bvelela kha vhafumakadzi ngauri ndi zwone zwo ḓoweleaho . 
Kha zwitshavha zwinzhi zwa mashango a Vhukovhela , na kha mashango ane a kha ḓi tou bvelela u tou fana na Afrika Tshipembe , Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) vhu tevhelwa nga vhathu vha si vhanzhi  . 
Ndi mini tshi no ita uri ni pfe no sinyuwa ? 
I d(o baindiwa lune ya d(o shumisiwa ngeno hu si na yo tsireledzeaho  . 
Vhuhulwane ha mulayotewa na u vhusa ha mulayo  . 
Komiti dzi nga ṱoḓisisa mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho tshitshavha ane a wela fhasi ha fhethu ha vhuḓifhinduleli  . 
Mvelelo sa one matshilele a vhathu yo ṋewa tshikhala kha Mulayotewa washu  . 
Oraḽa : Vhagudi vha fanela u ita mushumo muthihi wa u thetshelesa u itela u pfesesa , zwipitshi zwivhili zwo lugiselwaho na tshipitshi tshithihi tshi so ngo lugiselwaho hu tshi itelwa u linga ha fomaḽa vhukati ha ṅwaha . 
U khwinisa u dzhenela ha vhabebi na tshitshavha kha ndango ya zwikolo , nga maanḓa nga u khwinisa tswikelelo kha mafhungo a ndeme nga kha Tshiṱirathedzhi tsha e-Education . 
Maitele avho a u ita zwa vhuloi vha pfa o tsireledzwa nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki , ine ya tsireledza pfanelo dza vhurereli . 
Mazhendedzi a mulayo na sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi zwi tea u lwiwa nazwo nga nḓila khulwane kha vhaiti vhazwo . 
Phanele i ḓo ṱangana musi yo tendelana , na nga tshifhinga tshine Mudzulatshidulo a vhona tsho fanela  . 
Vhulapfu ha Athikiḽi vhu vha henefha kha 500-750 wa maipfi ( kana siaṱari ḽithihi u ya kha mavhili )  . 
Eskom i khou dovha ya shuma na muvhuso na vhaṅwe vha kwameaho u sedzana na pulane yayo ya tshiimiswa yo ṱanḓavhuwaho na tshikolodo nga u angaredza khathihi na tshikolodo nga mimasipala na vhashumisi vha muḓagasi nga muthihi nga muthihi  . 
U shuma sa muofisiri wa tshiimiswa tsha vhudzheneleli tsho khetheaho  . 
Ndivho 25 . 
Kha vha ḓadze fomo yo teaho nga vhuḓalo nahone zwavhuḓi vha sumbedze na rekhodo dzine dza khou humbelwa vha dovhe vha saine fomo ya khumbelo kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho  . 
U renga nnḓa hune ha fhirwa nga kha mashango ḽa vhuraru a ho ngo tendelwa . 
Khethekanyo ya 16 5 na 6 ya mulayo wa u pfukisela wa muvhuso wapo , wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Vhabebi vha lavhelelwa u vhona uri vhana vhavho vho haelwa . 
Milayo ya vhulamukanyi ha lushaka i nga si swikelelwe nga kha mutheo uyo  . 
NAA HU VHA HU TSHI AMBIWA MINI NGA HA LUFU LWA VHOMME ? 
Access Health - Mbekanyamushumo ya Vhuimana  . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayosiṅwa , na musi hu tshi bveledzwa mulayo wo ḓoweleaho kana mulayo wa sialala , khothe iṅwe na iṅwe , komiti kana foramu i fanela u ṱuṱuwedza muya , u sumbedza ndivho ya Mulayotibe wa Pfanelo . 
Ndo no guda zwinzhi u bva tshe nda thoma shuma Soccer City . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u amba madzina a zwithu,u vhekanya na u vhea zwithu nga zwigwada . 
Tshibugwana tshenetsho tshi tea u katela zwidodombedzwa nga vhudalo zwa malugana na Telkom , bindu layo na vhurangaphanda hayo khathihi na nyimele ya masheleni ayo  . 
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ndi yone mulayo muhulwanesa wa shango . 
Arali vha tshi tama u vhiga ifa lo ralo , ndi zwa ndeme uri vha ite vhige ofisini ya Master . 
Vha malanaho vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya fumimalo . 
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga ṋama , nga luṱingo , nga luṋwalo kana e-mail ofisini ya tsini ya ICD . 
Ri ḓo dovha ra ita pfunzo yo dzhenelelaho vhukuma , tshenzhemo ya nnyi na nnyi na bembela ḽa vhudavhidzani  . 
Therisano dza tshigwada na Komiti ya Wadi kana zwigwada zwa u shuma lwa awara dzine dza fhira mbili  . 
U wana zwikili zwo teaho na nḓivho ya u shuma mishumo sa dzithirasitii  . 
Vhureakhovhe ha vhubindudzi ndi vhureakhovhe ha khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi  . 
Izwi ndi zwine ṱhoḓisiso ya ḓo lavhelesesa khazwo . 
U ita izwi u itela u ḓivha dzudzanya uri vha ṱoḓa u zwi ita lini nahone hani  . 
Ndi kha mbekanyamushumo dzifhio hune na nga wana mafhungomatsivhudzi a no kwama mutsho ? 
Nga kha muhumbulo uyo , ndo laela Tshigwada tsha Vhulamukanyi , Vhuthivhela Vhutshinyi na Vhutsireledzi uri tshi shume nga u ṱavhanya , u vhona uri khombo iṅwe na iṅwe ya mugwalabo wa khakhathi yo shumiwa , u sedzuluswa na u tshutshiswa . 
Bugu ṱhanu nga themo . 
A huna fomo dzi ḓ adzwaho  . 
Fuḽaga ya lushaka ya Riphabuḽiki mivhala yayo ndi mutswu , musuku , mudala , mutshena , mutswuku na lutombo , sa zwe zwa ṱalutshedzwa na u talatadziwa kha sheduḽu ya 1 . 
Kha vha rumele khumbelo kha Muṅwalisi wa Mulayo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela vhashumeli kana vhaofisiri vha khothe  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u ḓo thoma thimu ya lushaka ya u khwaṱhisa na u thomiwa ha Tshiṱirathedzhi tsha Mbalo , Saintsi na Thekhinoḽodzhi . 
U dzulela u ita nyonyoloso . 
Vhagudi vha kona u ita murekanyo nga vhege kana maḓuvha arali zwo nekedzwa na khaḽenda kana tshipiḓa tsha khaḽenda , tsumbo u wana datumu na u rekanya phambano dza tshifhinga vhukati havho . 
Ri humbela sekithara iṅwe na iṅwe na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhubindudzi , hu so ngo sedzwa uri ndi tshingafhani , hu sedzeswe kha u sika mishumo  . 
Hezwi zwi nga angaredza u thogomela , vhuendi na vhudzulo ha tshifhinganyana  . 
Kha vha humbele vhagudi u shumisa phetheni dzi fareaho sa u farana ṱhoho musi hu tshi vhaliwa lwa u thoma , u fhambanya zwanḓa zwavho vha kwama mahaḓa nga zwanḓa musi hu tshi vhaliwa nga lwa vhuvhili , na u vhanda zwirumbi musi vha tshi vhalela nṱha nomboro ya vhuraru iṅwe na iṅwe . 
Ndi nga ṅwedzi ufhio he ha vha ho oma ? 
Bulani madzina a vhabebi vha Ntshengedzeni  . 
Khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga nda u itela u thivhela u phaḓalala ha uvho vhulwadze tea u badelwa kha muthelo wa tshifhinganyana  . 
Ro no swikelela zwinzhi , fhedzi hu na zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itiwa , nga u shumisana sa maAfurika Tshipembe , ri ḓo swikelela zwinzhi ! 
C Vhonani ndi tshivhingwi  . 
Dzina na datumu ya mabebo ya mulwadze  . 
U tsireledza vharengi vha Vharengi vha dzinnḓu dzinnḓu na u langula na vhafhaṱi vha vhupo vhune dzinnḓu dza dzinnḓu . 
U pomoka vhuloi a zwo ngo thoma na muhwelelwa , sa izwi mafhungo a muhweli o ambiwa ngao muṱanganoni wa vhadzulapo na uri mufu o vha o kaidziwa vhuloi vhune a khou ita . 
Mutukana muhulwane o thusa nga u kunakisa phakha  . 
Muvhuso wo pika u kovhekanya hekithara dza miḽioni dza 24,9 dza mavu a vhulimi kha vharema nga 2014 - huno hekithara dza miḽioni dza 4,8 fhedzi dzo no kovhekanywa  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , sa Mudzulatshidulo wa Komiti ya Ṱhoho dza Mashango kha Phanele ya Nṱha ya zwa maḓi , vho vula Samithi ya Ḓuvha ḽa Maḓi ya Ḽifhasi ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) na Expolwa tshiofisi vha dovha vha rwela ṱari Khanḓiso ya vhu17 ya Muvhigo wa Mveledziso ya Maḓi a Ḽifhasi ya UN , i sedzaho kha mushumo wa ndeme wa ndango ya u lozwea ha maḓi kha ikonomi dzi na mutsindo , zwitshavha zwo khwaṱhaho na u londota mipo i na mutakalo u mona na ḽifhasi . 
U kumedza ho vhea manweledzo a mikhwa , vhuḓifhinduleli na ḽevele ya vhuḓifhinduleli vhune bodo ya tea u vhu tevhedza  . 
Arali vha ḓa vhone vhaṋe nga ṋama , vha ḓo amba na mushumi wa milandu kana musedzulusi  . 
Mulayotewa wo kona u tandulula u sa vha hone ha u dzhielwa ntha na u tsireledzwa ha pfanelo dza vhathu  . 
A vhaye poswoni yavho ya tsinisa kana kha vharengisi vha re mulayoni vhane vha na thendelo ya u bveledza ḽaisentsi ntswa ya TV vha ite khumbelo ya ḽaisentsi ntswa ya TV  . 
Mutambi a no vha ene wa u thoma u anganedza R0 ndi ene o winaho  . 
Legotla ḽo ṋea tshikhala avho vha kwameaho kha nḓowetshumo ya zwa migodi uri vha bvele phanḓa na u lwisa u wana thandululo dza tshoṱhe kha khaedu dzine dza hoṱefhadza hei sekithara . 
Thambudzo ya vhudzekani : Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga u tambudzwa ha vhalala hu tshi khou itelwa vhudzekani kana u vha ṱana lwa vhudzekani vha sa zwi ḓivhi , kana u zwi pfesesa kana nga nnḓa ha thendelo yavho . 
U engedza vhuimo ha u shela mulenzhe kha zwipotso na u imvumvusa  . 
Ro sika zwikhala zwiswa zwa mbambadzo zwine ndivho yazwo ndi u vula tswikelelo ya mimaraga na u kwaṱhisa vhushaka ha ikonomi vhu re hone  . 
U ṱhaḓula kha zwenezwo kha vha dzhie phindulo dzi si nngana dzi no bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe vha ye phanḓa kha tshigwad tshi tevhelaho  . 
Guvhangano ḽi ḓo bveledza makumedzwa na u dzhenelela kha u tandulula mafhungo ane a vha na masiandoitwa kha mushumo wa vhashumelavhapo na u livhanya u bveledziswa ha buḓo u tikedza khwiniso ya ikonomi na matshilisano ya muvhuso . 
Hedzi awadi dzi dzhiela nṱha thangeli dza nḓisedzo dza tshumelo dzi khou shumaho zwavhuḓi dze dza swikelwa nga kha u shumisa mashumele a u shumisa maitele maswa , kushumele kuswa na thulusi ntswa . 
Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa vhabebi , vhagudiswa , vhadededzi , zwitshavha , madzangano a si a muvhuso ( NGOs ) , Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , na Muhasho wa Pfunzo , wa Mutakalo na wa Mveledziso ya Tshitshavha . 
Khumbelo ya ḽaisentse ya u ḓiraiva , fomo DL1 . 
U amba nga tshenzhemo i no kwama ene muṋe,tsumbo ; u amba mafhungo kana mafhungomaitei a tshi bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe . 
Iyi bammbiri yo sumbedza nyimele ine ha itwa zwa u via . 
Hone-ha , hu ḓi vha na hune izwi zwi sa shume . 
Izwi zwi amba uri tshanduko iṅwe na iṅwe kana khaedu zwo angaredzwa kha dizaini na pulane ya ḽiga ḽi tevhelaho  . 
Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe . 
U topola maipfi a re na pfanapheleledzo kha zwidade zwo ḓoweleaho na dzinyimbo . 
Vho dovha hafhu vhari vha lavhelela uri bono hei i fanela u vha na hune a khou livha hone , mbekanyamaitele na maitele ane a o ita uri hu vhe na nyaluwo na mveledziso ya vhukuma kha vhalimi vhohe vhane vha vha kha zwa vhulimi  . 
U tikedza ha mishini zwi do khwathisa kuitele kwa vhutumbuli  . 
Hezwi zwi katela u ṱola arali milayo , mbekanyamishumo na phoḽisi zwi tshi khou thoma u shumiswa na uri zwi khou shuma hani . 
Muthu o vha a tshi vhulungwa o putelwa nga mukumba  . 
U shumiswa havhuḓi ha mishonga ya zwithivheli zwi nga ita uri hezwi zwi konadzee  . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa masipala zwi tea u bveledzwa na u khwaṱhisedzwa ho kwamiwa zwitshavha  . 
Vhagudi a vho ngo lavhelelwa u vhala kana u ḓivha nomboro ya tshikwea , ṱhofunḓeiṋa , ṱhofunḓeraru kana tshithu tsha sia ḽa tshipulumbu . 
Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka , kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka  . 
Mulayo wa zwa milandu na wone u sumbedza uri milandu minzhi , mafhungo o shunwaho a kwama u bula madzina a vhathu vha pomokwaho vhuloi , u vhulaya muthu a tshi khou ḓitsireledza uri a sa loiwe , na u vhulaya muga hu u ṱoḓa miṱuvha ya mushonga  . 
Naho zwo ralo , avho vhashu vhane vha ḓo ima vha vhonala u itela u dzhielwa nṱha a vha nga ḓo vha vha khou bveledza tshipikwa tsha zwine tshikolo itshi tsha imela zwone  . 
Ofisi dza madzingu u mona na shango u itela u leludza u swikelela thuso na tshumelo . 
Nga murahu ha musi vho no ita khumbelo ya phemithi ya khwiniso ya u renga zwifuwo nnḓa , vha tea u ita khumbelo yau renga zwifuwo nnḓau bva kha Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo . 
U valelwa vhuongeloni kana kha haya ha vhaaluwa  . 
Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo , vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe , kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho . 
Mudededzi vha imisela garaṱa nṱha ya zwithoma kana garaṱa ya tshifanyiso . 
Ndi vhufhio vhushaka vhukati ha vhushai , mbeu na khakhathi dzi vhangwaho nga mbeu ? 
Ndingo dza u humisela murahu tsheo ya SCA nga kha kupindulele kusoliseaho kwa mulayo zwi nga u khakhela mulayo wa ndayotewa na u hanedza maanḓalanga a mulayo o ṋewaho nga ndayotewa kha khothe dzashu . 
U thetshelesa khanedzano dza dzulo ḽihulwane kha Nnḓu , sa tsumbo , Vouthu ya Mugaganyagwama . 
Milayo iyi ya masipala i ḓo randela nyito dzo teaho na vhuḓifhinduleli ha vhuṋe ha ndaka vhuponi uhu  . 
Ndi nnyi ane a tea u bvisa R2 479-00 ? 
CBP yo thoma maitele a u shela mulenzhe u itela u wana mihumbulo kha tshitshavha na u pulana kha mafhungo a bvaho vhathuni na uri aya mafhungo a nga elana hani kha mbonalo ya u pulana ha masipala nga vhuḓalo  . 
Samithi yo ṱanganedza khwiniso ya Pulane ya Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi tsha Ndivhiso ya Dzingu ya 2015-2020 . 
U ṱala maipfi kha dikishinari ( ṱhalusamaipfi )  . 
Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 b u tea u thoma u wana nḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo a vha o sumbedzwa kha Khoro ya Masipala kha u khetha uri a imelelwe zwavhuḓi kha Khoro ya Masipala ine a khou khethelwa yone  . 
Nyolo i tevhelaho i sumbedza u ṱanganelana vhukati ha zwiteṅwa zwo olwaho zwa Tshitatamennde itshi tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka  . 
D ya Khoudu ya zwa Dzinn ḓu . 
Mbambedzo yo tea ngauri nga kuvhonele kwashu phambano vhukati ha vhashumi vha thendelano ya mulayo na vhupuli a si ya ndeme  . 
Khabinethe i tikedza hafhu uri Muhasho wa zwa Muno u fanela u tshimbidza zwishumiswa zwa mulayo u thoma themendelo . 
Mulayo wo Khwinisiwaho nga ha Milayo ya Vhulondo nga minwe ngauri fhano shangoni a hu na ane a pfi ha na vhukhakhi na luthihi  . 
Ndi dzifuremiweke dzine dzi nga dzhiwa dza shumiswa u swikela nyimele ya levhele yapo  . 
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki . 
U guda nga u tou ita U vhidza vhagudi u ḓa phanḓa . 
Muthu kha ambare zwikhipha e na dzhuweḽari kana phenndelo dza u ḓiṱongisa . 
IDP i vhumba mutheo wa ndangulo ya mugaganyagwama na kushumele  . 
Vhutshinyi vhu kaliwa vhu tshi ya nga nḓila ya vhuhulwane ha hone  . 
Milayo miṱuku : heyi ndi milayo ine ya shuma fhethu hune ha vhuswa nga masipala nahone ine ya firiswa nga khoro ya masipala  . 
Vha bvise fomo vha ḓise Fom ya 1 nga fhasi ha dzifomo dzine dza tea u ḓadziwa , uri i ṱanganedzwe nga DAFF . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u engedza tshumelo ya ṋetshedzo ya maḓi na vhuthathatshili , ngauralo , ha vha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vha bvaho kha zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa . 
Kha masia a ndeme , u dzheniswa tshilinganyo tsha mutshini wa u rothodza a hu nga ḓo vha ho eḓana  . 
U thusa ṅwana o tambudzwaho kha u buletshedza u ṋea mahumbulwa malugana na tsheo vhea tshikolodo kha tshiimo tsha vhuḓi  . 
Ndi zwone kana a si zwone ? 
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga,na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe , zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe . 
A vha kombetshedzwi u ḓadza tshiteṅwa tsha vhu 4 na tsha vhu 5 zwa Tshipiḓa tsha A tsha iyi fomo  . 
U pfala ha u kandekanya pfanelo zwi na maga sa ayo o ṱalutshedzwaho afho nṱha  . 
Tshivhalo tsha zwibveledzwa zwa lushaka luthihi zwi nga shumiswa kha yunithi ya vhege mbili zwi tshi ya nga vhulapfu ha tshibveledzwa tsha tshiko ( tsha u thoma )  . 
Mushumo muṅwe na muṅwe u tea u ṋewa zwiko zwo teaho ( zwi amba , mbadelo dza masheleni na zwiṅwe-vho zwiko ) zwine zwa ḓo ṱoḓea kha u khunyeledza thandela  . 
Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa , khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa . 
Yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha i thusa Komiti ya Wadi kha u tshimbidza kana u ḓivhadza miṱanganno iyi  . 
Afha ri ḓo sedza nga maanḓa zwikombetshedzwa zwa uri muthu a vhuye a dzhene kha CBP  . 
Samithi yo dodombedzesa ṱhoḓea ya u vha na mvelelo dzi fareaho dzine dza ṱuṱuwedza ndaka yashu ya masheleni a lushaka  . 
Shumisani mihumbulo i re kha mepe wa mihumbulo  . 
Kha vha ri mudzheneleli muthihi kana vhavhili vha kovhelane zwe vha no ṱangana nazwo na u amba uri hu nga itwa mini u khwinisa tshumelo arali zwi zwivhi  . 
Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo , uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi  . 
Maimo a therisano a tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya ṱuṱuwedza vhupo vhu vhuedzaho tshifhinga tshilapfu khathihi na Ndayotewa , ine ya amba uri mupo u fanela u vhulungwa u itela mirafho ya zwino na ya matshelo  . 
Vhadzuli vha vhupo vho no ṱahisa mbilaelo dzavho tshifhinga tshinzhi kha khoro ya masipala , fhedzi thaidzo i khou bvela phaṋda  . 
Vhuaḓa na tshanḓanguvhoni kha tshitshavha nga u angaredza zwi humisela murahu mbuelo dzine mvutshelano yashu yo dzi ita  . 
Hunwe ndi hune zwa nga konadzea u ri Mudinda a tou di vhonadza ene mune kha Mutsireledzi wa Tshitshavha  . 
Mveledziso ya Ndayotewa a ḓo ṱanganedzwa . 
Zwo bvelela ngafhi ? 
Kha vha litshe u daha . 
Nḓila ya u ṋanga vhagudiswa ; na Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo  . 
Mulayo u ombedzela thogomelo ya hayani na mbekanyamishumo dza u tikedza  . 
Mutevhe wa mafhungo a thandela dzi lambedzwaho nga dziNGO  . 
Vhadzulapo vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza vharangaphanḓa kha u sa dzhia vhuimo ha vhurangaphanḓa ha vhathu zwavho vhu si na mbonelaphanḓa  . 
Ndi nga mini ri tshi lila maḓi ? 
Khabinethe yo tendela Tshiṱirathedzhi tsha Muvhuso tsha eḽekiṱhironiki na Mapandendedzi wa Lushaka , , uri zwi anḓadziwe kha Gazethe ya Muvhuso . 
Nyambedzano dzi itwa nga ndila ya demokirasi nahone i re khagala musi hu na u shela mulenzhe hu vhonalaho ha vhadzhiamukovhe vhoṱhe vha vhuṱhogwa  . 
Fhedzi , nga ṅ wambo wa vhu ṱ uku ha fhethu hune vhugudisi ha itelwa hone , ndi tshivhalo tshi ṱ uku tsha vhathu vhane vha nga ṱ anganedzwa  . 
Thandela a dzi nga dzhieli nzhele vhubvo ha zwivhangi zwa khombo , hu tshi katelwa mbeu na u sa lingana kha zwa u tshilisana , maitele o khwaṱhaho a u sa lingana na ndingano ya mbeu a ḓo hangwiwa lwa tshoṱhe , na phatheni dzi re hone dza u sa vha na ndinganyiso na ndingano zwi ḓo litshwa zwo ralo  . 
Ri thoma u ṱalukanya mveledzo na maitele ane a ḓo kwama lwa ndeme nahone lwa tshihaḓu dzikhamphani , hu si fhano fhedzi , fhedzi u mona na ḽifhasi  . 
Na zwino kha miṅwaha ya 15 ya dimokirasi , ri a kona u amba uri nyofho , u sa tsireledzea na vengo zwo ḓiswaho nga miṅwaha ya 100 yo fhiraho , zwo ḓisa mulalo wa khethululo u si wa vhukuma vhukati ha vhakoloni we wa vha u si wone fhedzi wa dovha wa vhewa hu si hone  . 
Naho ro ponya zwo vhifhesaho , ndingedzo dza khwinesa dzashu , u fana na idzo dza vhaṅwe vhanzhi , dzo lengiswa nga zwiwo zwi bvaho kule kule  . 
Vha nga ita madzanda a nga 2 , dzanda a nga 5 na nga mahumi nga zwitanda zwa mantshesi kana zwitanda zwa u vhala vha kona u vhala zwoṱhe . 
Vho badela nga zwivhavho kha u lwela havho mbofholowo vha tshi itela vhathu vha Afrika Tshipembe  . 
Muṱanganoni ha bva mihumbulo yo vhalaho ya u lingedza u khwinisa nyimele na u fhungudza vhutshinyi  . 
U ṅwala ha mbofholowo - Musi vhagudi vha tshi ṋewa mbofholowo ya u ṅwala zwine vha funa vha sa vhilaheli nga ha khakho . 
Kha matshimbidzele a mulandu khonadzeo ine ya kwama vhudavhidzano hothe vhune nga ndivho ha tandulula thaidzo vhu nga fheliswa nahone avho vhavhili vha nga sumbedza izwi nga u tenda zwauri vhudavhidzano hothe vhune vha vha tshipida tsha matshimbidzele a vhulamukanyi ho tendelwa  . 
Vhaṅwe vhagudi vha thoma vha na vhukoni vhuṱuku , fhedzi vha tshi ya phanḓa vha sumbedza vhukoni nga u ṱavhanya kha Mathemathiki . 
Vhagudi vha dovha hafhu u ṱoḓa zwikhala zwa u ita nḓowenḓowe nga ha tshaka dza u haseledza hu si ha fomaḽa hu so ngo tou ḓoweleaho u itea kiḽasini . 
Hu na u sumbedza vhuthihi uhu , nahone hu si na ndavha na mvelelo , ri nga si kundwe  . 
Maambiwa a songo sainiwa kana u ṅwalwa datumu ḓuvha ḽe a ṅwalwa ngao  . 
U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho , mishumo na thero zwi thusa vhagudi u ita vhudavhidzani hu shumaho na nga nḓila ya u sumbedza vhusiki . 
Gerani zwiga zwa mutsho zwi re nga fhasi kha siaṱari iḽi ni zwi nambatedze kha mepe uyu mavunḓuni o fhambananaho . 
Mafhungo oṱhe maṅwe na maṅwe a kwamaho maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a fanela u tiwa nga mulayo wa lushaka  . 
Ho vhudziswa mbudziso nga ha uri naa uhu u ḓiimelela hu tea u ḓivhadzwa sa vhuḓiimeleli huswa , kana hu tea u vha tshipiḓa tsha vhuḓimeleli ha kale  . 
Vho shuma vha sa neti kha u takula zwa mutakalo wa vhudzekani na mbebo na pfanelo dza vhafumakadzi na vhaswa kha ḽa Afrika na ḽifhasi . 
Mazhendedzi a u Lambedza- Aya a anzela u vha madzangano a lifhasi ane a toda u thusa zwitshavha zwa mahayani uri zwi kone u thogomela zwishumiswa zwa mupo na u bveledza mishumo  . 
Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Rudzani o vha a tshi funa mbudzi wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi  . 
Nga fhasi ha aya madzangano maa , iwe na iwe i na mushumo une a tea u u ita kha u vhea faundesheni ya mvelele ya zwipotso na u imvumvusa  . 
U sika mubvumo na mutsindo wo tou livhanaho na vhuḓipfi na u shumisa ipfi ḽa mubvumbedzwa , tshilidzo kana tshiṅwe tshithu tsho waniwaho . 
Hu si kale hu ḓo vha hu tshi khou swika tshifhinga tsha nyambedzano dza miholo , zwo ralo Khabinete i khou ita khuwelelo kha tshitshavha , vhashumi na madzangano a vhashumi u litsha u ita nyito dzine dza ḓo tshinyadza demokirasi yashu . 
Afrika Tshipembe musi khumbelo i tshi itwa  . 
Arali tshifhinga tsha gomelelo tshi tshipfufhi , nahone ha rengiswa phesenthe ṱhukhu ya tshiṱoko , tshiṱoko tsho salaho tshi ḓo lilisa nga u engedzedza kushumele u ya nga tshifuwo nga u tsa ha phimo ya tshiṱoko . 
Zwipotso na u imvumvusa zwo anganywa kha vhushaka ha u fana  . 
Muṅwalisi u bvisa thendelo . 
Mafhungo e a vha a tshi khou wanala kha European Convetion o thoma u tanganedzwa kha la Afrika Tshipembe kha Mulayotibe wa Pfanelo wa Buphuthatswana  . 
Heyi yo vhonala sa khaedu khulwane yo livhanaho na shango lashu sa izwi lo dala vhunzhi ha madzina a zwa divhavhupo a si a lino shango zwine zwa ita uri muthu a kondelwe u vhona phambano ya uri a nga vha e Yuropa kana e Afurika  . 
Khamphani - vhalanguli vhoṱhe , u katela vhalanguli vha ndango na vha masheleni . 
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa yavho ya PrDP yo no luga uri vha ḓe vha i dzhie . 
U khwaṱhisedza nḓisedzo ya vhukuma ya tshumelo zwi ṱoḓa sisiṱeme i tendelaho u kalwa ha vhukuma ha kushumele nga avho vha re na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo na nḓila dza u ita uri vha vhe na vhuḓifhinduleli  . 
Khothe iṅwe na iṅwe i re na vhukoni i nga dzhia tsheo malugana na u tea ha- ( a ) u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi ; ( b ) u engedzwa ha tshiimo tsha shishi ; kana ( c ) mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho , kana ḽiga ḽo dzhiiwaho , zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi  . 
Khabinethe yo ṱanganedza maga o vhewaho nga Muhasho wa Fulufulu u khwinisa tsireledzo ya fulufulu ya shango , u swikela ṱhoḓea dza ikonomi na u sika mishumo i ṱhogeaho nga maanḓa . 
Maitele a ndaulo kwayo 33 . 
Arali khumbelo ya tendelwa mbadelo dza tswikelelo dzi fanela u badelwa u itela u bveledza hafhu na u ṱoḓa na lugiselwa ha khumbelo ya tswikelelo ine ya nga ḓa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha iri idzo dzo sumbedziwaho dza u ṱoda na u dzudzanywa ha rekhodo dzine dza fanela u bviselwa khagala . 
Heyi ndi tshumisano yo rwangwaho phanḓa nga maAfrika yo sedzaho kha u bveledza thandululo dzo teaho na u kovhela zwiko zwa u tandulula khaedu dza mveledziso dzo livhanaho na dzhango  . 
Kha ri ite nyito Itani phosiṱara ya u kaidza u lakatedza . 
Madalo u ya kha vhomakone kana vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vho ṱanganelanaho ( sa fisiotherapisithi kana therapisithi dza zwa tshipitshi ) a tea u vha o tou rumelwa u bva kha GP are kha netiweke , ane a ḓo wana thendelo u bva kha Senthara ya Ṱhingo ya GEMS . 
Vilili ḽa zwa ikonomi ya ḽifhasi ḽo vha na masiandaitwa a kuḓanaho zwiṱuku mivhili dza vhuvhusi ha ḽifhasi  . 
Thoma u dzhenelela kha muhumbulo wa tshifhinga tshipfufhi  . 
Komiti ya Wadi yavho i na maitele afhio a u dzhenelela ? 
U tholiwa ha vhaholefhali kha sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe hu fhasi kha zwine ha fanela u vha zwone  . 
Tshiitisi tsha BMD a tshi ḓivhei fhedzi zwṅwe zwiitisi zwa u dzhiela na zwa muhumbulo zwo wanala zwi tshi engedza khonadzeo ya khombo ya u nga vha na vhulwadze uvhu . 
Vha ḓo rumelwa kha kiḽiniki ya mbebo . 
U shumisa redzhisiṱara ya lumbo na tshitaila zwi si zwa fomaḽa na zwa fomaḽanyana . 
U anganyela,u ela na u rekhoda vhulapfu kha mithara nga u shumisa rula . 
Vhakhantselara vha wadi vha na vhuḓifhinduleli kha vhadzuli vha wadi dzavho  . 
A ri ṱanganedzi tsheke kana garaṱa ya khiredithi  . 
Ndangulo ya Mvusuluso ya Mvumbo ( MRM ) yo ṋewa ndaela ya u tshimbidza , u ṱuṱuwedza na u konanya mbekanyamushumo ine ya ṱoḓa u vhuedza mvumbo yo khwaṱhaho ya tshitshavha tshashu . 
Ha ḽi tshifhinga fhedzi a a ḓura . 
Zwavhukuma , ri kha ḓi vha na dzikhaedu dzi fanaho na dziḽa dze ha ṱanganiwa nadzo kale ri sa athu wana dimokirasi  . 
Thundu nnzhi dzine dza vha ntswa a dzi langwi nga maitele a ndango ya thundu dzo ṱun ḓwaho  . 
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi  . 
U shumisa izwi u itela u peleṱa maṅwe maipfi ane vha nga kona u rekhoda sa tshipiḓa tsha tholokanyonḓivho ya u thetshelesa . 
Tshata ya Vhapondwa i anana na mbetshelo dza khethekanyo ya 234 ya Mulayotewa . 
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe  . 
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni ( U ṱavhiwa ha miri ) - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu , hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu , he ha itwa phanḓa ha 1972 , hu tea u ṅwaliswa . 
Kha madaka a henefho tsini vha nga pfa hu na u vundea ha matavhi a miri musi vhasadzi vha tshi khou rema miri uri vha ite maswielo uri vha kone u a rengisa zwitaratani zwa dorobo ya henefho tsini . 
Muanganyelo wo ṱanganelanaho wo kumedzwaho afha kha muvhigo uyu wo fhambana na muanganyelo dza miṅwaha yo fhiraho nga nḓila mbili  . 
Ndayotewa ndi milayo ya ndeme ya u vhusa shango . 
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho . 
Nḓila ya khwine ndi u thivhela khentsa , nga u tevhelela kutshilele kwavhuḓi . 
Mushumeli wa zwa mutakalo o Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura , kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol  . 
Muhumbeli ane a khou humbela khophi dza rekhodo dzoṱhe dzine dza swikelelwa nga tshitshavha , ha badeli R35-00 ya khumbelo , fhedzi u ḓo badelela mbadelo dza u bveledza hafhu , arali zwo fanela  . 
Rerani nga vhuḓipfi ha musidzana uyu , zwe a ita na uri vhoiwe no vha ni tshi nga ita zwifhio kha nzulele yo raloho . 
Mafhungo a Mihasho yo 1  . 
Kha vha edzise u swikelela thodea na u tsiereledzea ha tshifhinga tshilapfu ha vhathu vha shayaho-hu na avho vhane vha shaya vhukuma . 
Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga thusa  . 
Arali hu na u sa tendelana vhukati ha NA na NCOP nga ha Mulayotibe u kwamaho mavunḓu , Mulayotibe u fanela u rumelwa kha Komitikhonanyi . 
Iyo ndi khetho ine mafhedziseloni vhone , sa vharangaphanḓa vha nḓowetshumo vha tea u i ita  . 
Shango ḽine ra khou tshila khaḽo ndi shango ḽine ḽa ṱoḓa ri tshi ḓadza fomo kha vhunzhi ha zwithu zwine ra vha ri tshikhou zwi ṱoḓa . 
U rengisela tshitshavha dzishere ngei United States hu nga itwa fhedzi nga u shumisa tshibugwana tshine tshi nga wanala kha mubvisi kana murengisi wa dzishere  . 
GCIS i nga shumisa thekino ḽ odzhi iyi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u vhona mafhungo ane a vha kha sisiteme dzayo na u ḓ ivha tshaka dza vhashumisi nga zwi fanaho na IP address , domain , mufuda wa browser na masia ṱ ari a dalelwaho  . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha mulanguli wa thendelo u vhona uri hu khou tevhedzwa ṱhoḓea dza u bvisela khagala ho fhelelaho  . 
Mbeu - vhafumakadzi kanzhi vha na ḽeveḽe dza HDL dza nṱha kha vhanna nahone a si kanzhi vha tshi vha na vhulwadze ha mbilu , fhedzi vha si tsha ya maḓuvhani ḽeveḽe dza LDL dzi a gonya dza lingana na dza vhanna . 
Vha ḓivhadza Nedlac nga ha muhumbulo wa dzangano wa u ya phanḓa na mugwalabo  . 
U kadzinga gumba  . 
U thetshelesa ndaela na nḓivhadzo na u fhindula nga ngona . 
Shumisani kupiḓa kwa bammbiri ḽi re kha siṱari i tevhelaho . 
Dzo haka midzi  . 
Vha tea u vhudza muongi arali ṅwana wavho a tshi ila makumba )  . 
Vhashelamulenzhe vha humbula ngauri mafhungo a ndeme a pulane ya wadi a fanela u vha mini  . 
A i ritha a mbo ḓi vha o livha muḓini wa Maria . 
Tshumelo ya khasho ya theḽevishini  . 
Izwi zwi amba uri u bveledza zwibveledzwa znhi zwi itiwa na nga u shumisa nila dza thekhinolodzhi dza vhubveledzi  . 
Tshivhumbeo tsha vhusolisei vhu ṱoḓeaho kha vhugevhenga uhu ndi u ḓiimisela , hu si vhulitshedzi lini  . 
Vhadzheneli vha nga kha ḓi vha vho fhiwa mishumo ine vha tea u i ita phanḓa ha musi hu tshi vha na muṅwe muṱangano  . 
Zwine ra livhana nazwo ṋamusi zwi dovha zwa pfuka mikano ya vhuimo ha lushaka lwashu , fhedzi sa Maafurika ri na vhaṅwe Maafurika , vhane vha shuma kha dzingu ḽashu na u mona na dzhango ḽoṱhe ḽihuluhulu , ho livhuwa kha mveledziso ya ikonomi  . 
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Ndayotewa ya ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a vhusimamilayo  . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u vha na u thubiwa ha khaboni ha ḽiedza na thandela ya u vhulunga i shumaho nga 2020 , fhedzi tshihaḓu tsha u fhungudza muhasaladzo phanḓa ha izwo vhusendekamisi hu nga ṱoḓa nungo dza u ṱavhanyedzisa shedulu iyo  . 
Mufhe une ra fema u na oksidzheni . 
Thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na mukunakisi na murengi wa nnḓa ha shango  . 
Mbekanyamaitele i fanela hafhu u tshireledza Komiti ya Wadi kha vhudzheneleli ha zwa poḽotiki  . 
Theo dza milayo dziṅwe dzoṱhe dzi fanela u ḓitika nga milayo , vhuḓifari na mirando iyi  . 
Idzi kiliniki dzot ( he dza nga thungo ha nd(ila dzi vula u bva nga mathabama u swika vhukati ha vhusiku , vhukati ha vhege  . 
Tshipikiṱere a nga sedzulusa nyimele iṅwe na iṅwe kana athikili na u dzhia dzisampulu dza hone , na u dzhia athikili iṅwe na iṅwe ine ya nga shuma sa vhuṱanzi  . 
A huna vhafaramikovhe vhe vha ḓisa phindulo malugana na bammbiri-mviswa a tshi khou sumbedza uri ipfi vhuloi ḽi tea u ṱalutshedziswa hani  . 
U vhofholowa hune ha khou ambiwa afha ndi mbofholowo i fhaṱaho , mbofholowo ya u kona u ita zwithu madzuloni a u mbofholowo kha dzhenelelwa kana u kombetshedzwa nga vhaṅwe  . 
Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Zwino itani zwine a vha vhana vha khou ita . 
Hezwi zwi nga dzhia ma ḓuvha a fumi a mushumo  . 
Mushumo wa PICC u khou tshimbilelana tshoṱhe na wa Pulane ya Mbuno dza Ṱahe . 
Maitele a ikonomi a Mimaraga ya dzitshaka bva nga Lambamai 2007  . 
Mivhigo ya kushumele itea u iswa kha Muṱola Muvhalelano na MEC dza mavundu ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
U ya nga Ndayotewa hu na tshaka dzi tevhelaho dza Milayotibe . 
Tsumbo 2 : Arali mutholiwa , nga maand(a uyo ane a n(etshedza tshumelo kha nnyi na nnyi , a swika mushumoni a tshi khou nukha halwa ( kana a tshi kha d(i vha o kambiwa ) u na mulandu wa u sa vha na mikhwa yavhud(i , nahone vhud(ifari uvhu vhu nga tshinyadza tshirunzi tshot ( he na u bvela phand(a ha tshumelo ya muvhuso  . 
Muvhuso u tshe wo ḓi kumedzela kha u sika mupo wo teaho kha nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo  . 
Muhasho wa zwa Vhulavhelesi ha Mashumele u ḓo fha muvhigo hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi  . 
Khumbelo ya mbadelo murahu i tea u itwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya u tswiwa kana u tshinyala lwa tshoṱhe ha goloi kana ḓuvha ḽe vha thuthisa u ṅwaliswa ha goloi ya itwa  . 
Vhaofisiri vha masipala vha ndangulo vha na vhuḓifhinduleli ha u ḓisa tshumelo dza masipala tshitshavhani  . 
Kha vha shumisane na NNPO ya Afrika Tshipembe , vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo . 
Ndima ya 4 ya Mulayo i ṱoḓa mimasipala i tshi bveledza mvelele ya kuvhusele kwa masipala ku shumisanaho na muvhuso wa vhuimeli ha fomaḽa ( zwi re vharangaphanḓa vho khethwaho ) hu na sisiṱeme ya kuvhusele kwa u dzhenela ( zwi re u dzhenela ha tshitshavha )  . 
Kha tsireledzo ya situ ine ya vha i tshi khou tsireledza zwithu zwo fhambanaho kha sisieme ya vhulimisi ha ikonomi ndi ya ndeme  . 
Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓḓisiso kha zwa vhuvemu , u vhona uri shango ḽi lale , khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki , na ndaka dzavho , u ṱhonifha na u tevhedza mulayo  . 
Khabinethe , yo tshea uri i ḓo sedzulusa u shela ha Afrika Tshipembe kha Milayo ya Roma ya Khothe ya Vhugevhenga ha Dzitshakatshaka , u itela mihumbulo yo fhambanaho . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na zwi kwamaho ene muṋe , zwi katelaho pfanelo ya u sa- ( a ) setshiwa kana u sa setshelwa haya hawe ; ( b ) setsheliwa haya hawe ; ( c ) dzhielwa zwithu zwawe ; kana ( d ) khakhiswa kha zwi kwamaho zwa vhudavhidzani hawe ene muṋe . 
Ri khwaṱhisedza ndeme ya nyaluwopfaredzwa u itela u fhaṱulula na mveledzo  . 
Arali muṱun ḓi a ṋea tsedzisiso i ṱanganedzeaho kha Division Liquor Products yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽine tshibveledzwa tsha bva hone , muṱun ḓi ha nga badeli R290 . 
Tsaukanyo ya zwa mbeu ndi ḽiga ḽa u thoma kha u pulana ha ndeme ha zwa mbeu malugana na u phuromota ndingano ya zwa mbeu  . 
U ṅwala phara nga maṱaluli a u ṱalutshedza . 
Muṅwe Muthusa-Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga ṅwaha muthihi , nahone u tea u tevhelwa nga murumiwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe , u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa  . 
Yo dovha hafhu ya ita uri lushaka lwa Vhavend(a lu d(ivhee lu t ( honifhee  . 
Thetshelesani mibvumo ni bule uri ndi nga mini mubvumo wa u fhedza kha rou iṅwe na iṅwe u tshi pfala wo Kha ri vhale fhambana na miṅwe . 
Kana vha ḓo edzisa mupeleṱo wone nga u shumisa maipfi are kha phindulo yavho  . 
Arali muiti wa khumbelo a tshi khou humbelela muṅwe muthu vhuṱanzi , tshikhala tshine khumbelo ya itwa ngayo tshi tea u sumbedzwa  . 
A si zwavhuḓi u shumisa lushaka luthihi lwa mafhungotswititi . 
Musi a tshi tou dzhena nga gethe u fanela u khonela kha tsha monde . 
Ndi zwa ndeme u ri vhashumi vhothe vha dzhiele nzhele u ri nga u vha mushumeli wa muvhuso , vha khou di vhofha u ri vha do vha vhashumelaho tshitshavha nga vhuphara  . 
NYOLO 2 A I KONI U BVELEDZWA NGA EḼEKIṰIRONIKI  . 
Vhagudi vha tea u zwi ḓivha uri ndi zwa ndeme u vhala ṱhoho ya girafu u thoma , uri vha kone u ḓivha nga ha data . 
Arali hu phethishini yo khetheaho , i ḓo livhiswa kha Komiti ya Miraḓozwayo ya Makumedzwa a Vhusimamilayo na Phethishini dzo Khetheaho kha NA kana Komiti ya u Ṱodisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu nga ha Phethishini na Makumedzwa a Vhusimamilayo a Miraḓo kha NCOP  . 
Mutevhe wo fhelelaho wa ipfi ḽa ndeme ḽa tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo u kha tshanḓa tsha monde tsha khoḽomu kha thebuḽu  . 
Nga kha mbekanyamushumo iyi , muvhuso u isa phanḓa na u tandulula zwi songo dzudzanyeaho zwa kale nga u ḓisa tshumelo dza tshitshavha dza ndeme tsini na zwitshavha zwe zwa vha zwo tsikeledzwa kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano khulwane . 
Mafhi a tshikalo tshiṱuku o itwaho u ri a sa vhile na u engedzwa ha ndeme zwi nga thusa vhorabulasi vhaṱuku uri vha ye phanḓa  . 
Vhadzheneleli vha kumedza phosiṱara dzavho na phindulo kha puḽenari  . 
Hu fanela u fhedzwa awara mbili sa izwi vhathu vha sa ḓo vha na tshifhinga tsha u tandula ha lwendo lulapfu  . 
R200 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa . 
Vhadzulapo vha mivhuso yo vhalaho vho vha vho hanganea na thundu nnzhi dze dza vha dzi si dza u ḓura fhedzi , fhedzi na u nyadza zwibveledzwa zwa magiwaho kha mashango a seli ha lwanzhe  . 
Hezwi zwi itwa musi khoro dzapo dzi tshi sika mbekanyamaitele u thoma Komiti ya Wadi kha mimasipala yayo  . 
Vho lala vha tshi khou humbula nga haya mafhungo  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza avho vhe vha xelelwa nga matshilo avho kha mililo ye ya fhisekanya madzulo a vhathu a si a tshiofisi Ḓoroboni ya Kapa he zwigidi zwa vhathu vha sala vha si tshe na madzulo . 
U swika mafheloni a 1970 Seymour yo vha i tshiṱiriki tsho bvelelaho kha zwa ndimo  . 
U shumisa luambo nga nḓila ya khumbulelwa ndi ḽiṅwe ḽa u dzumbulula , u khwaṱhisa , na u ṋea mavhala a zwi bvaho mihumbuloni yavho . 
Madzulo a linganaho 32 a khou khwinifhadzwa nahone thandela dza u fhaṱa nnḓu dza 87 dzo itiwa u mona na ḓorobo dza fhethu hu re na migodi dzo topolwaho u thoma . 
Kha miṅwaha yoṱhe miṋa ya Vhuimo ha Mutheo hu tea u ṱhogomelwa na u dzhielwa nṱha zwikili zwa u thetshelesa na u amba . 
Sedzani kha tshifanyiso tshi tevhelaho  . 
Arali thendelo ya itwa Afrika Tshipembe , muthu kana vhathu vha neaho thendelo vha tea u i saina phanḓa thendelo ha khomishinari wa ndondolo ya vhana uri a khwaṱhisedze thendelo  . 
Muhasho u dzinginya u thoma zwiṱuṱuwedzi kha mutheo wa u lambedza u itela u ṱuṱuwedza na u tshimbidza kupulanele kwa dzingu na u konanya  . 
Ndi makone malugana na u sengulusa vhuhole kana u thogomelwa kha phanele  . 
SMS dza u ḓivhadza mbilo Miraḓo i nga wana SMS dza u ḓivhadza mbilo tshifhinga tshoṱhe musi GEMS i tshi shumana na mbilo dzavho  . 
Vha tea u fekisa u randelwa ha mushonga huswa kha 0866 51 8009 miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe uri vha dzulele u wana mushonga wavho . 
Zwifanyiso , phazili dza maipfi na mitambo . 
Kha nḓowetshumo ya zwa mbeu matshimbidzele a mveledziso ane a livhisa kha tshibveledzwa tsha u fhedza tshihulwane a nga kha ḓi sa itea kha khamphani nthihi  . 
Khetho ya Mbuelo : Iṅwe na iṅwe ya khetho dza mbuelo dza GEMS - dzi re Sapphire , Beryl , Ruby , Emerald na Onyx - i na mutevhe wo fhambanaho wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mawanwa a vhupimathengo nahone ya tendelana na mawanwa yo sedza u engedza masiandoitwa u bva kha u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Hudzwaho ya Sekithara ya Matshilisano ( EPWP-SS )  . 
Vha nga dovha vha ita khumbelo ya u shandukisa ṱhanziela yavho ya u reila u ya kha ya Afrika Tshipembe arali vha na thendelo ya vhurumelwa fhedzi vha si na tshidzulapo tsha tshoṱhe . 
Ho swikelelwa zwinzhi kha ṅwaha wo fhiraho . 
Nga murahu ha miṋwedzi ya fumimbili u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe nahone arali : ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi  . 
U bvisela khagala tshivhangi na masiandaitwa kha tshiṱori sa tsumbo : musidzana u khakhathini ngauri o pwasha fasiṱere . 
Nga 2016 , Afrika Tshipembe ḽo saina mulanga wa tshumisano na Vhathu vha Peoples Republic of China ( PRC ) wa u fhaṱa Mveledziso ya Tshiporo tsha Moloto  . 
Zwi a vha farisa u bveledza nḓivho ya u ḓivha uri ndi khulwane nga nngana kana ndi ṱhukhu nga nngana kha dziṋwe nomboro . 
Vha fanela u shumisa luambo kha vhone vhaṋe , zwa nnyi na nnyi , zwa tshiofisi na zwa pfunzo . 
Vha ḓo humbuliwa kha u shela havho mulenzhe nga nḓila khulwane kha mvelele ya mbonalelo ya shango ḽashu . 
Ro thetshelesa makumedzwa na khumbelo dze vha ḓisa  . 
Ri ṱoḓa kupulanele kwa tshikhala tsha khwinesa tsha u shumana na ṱhoḓea dzi ṱaṱisanaho dza mavu  . 
Masia aya mararu a sumbedza ndeme ya zwine u funza ha tea u vha zwone dziyunivesithi dzashu  . 
Iyi Bugupfarwa yo dovha hafhu ya pindulelwa kha nyambo dza tshiofisi dza fumithihi , nahone i a wanala na nga Braille , malugana na u swikelelela na tshumiso  . 
Ni nga shuma ni tshi humela murahu na u shandukisa tswayo  . 
Pfanelo ya u wana thuso 6 . 
Mveledziso ya zwikili zwa miraḓo yoṱhe na yo swaledzeaho ya u tsukunyea ya vhagudi na mveledziso ya kuvhonele ndi zwa ndeme kha Vhuimo ha Fhasi . 
Mugaganyagwama u ḓo engedza tshelede ine ya ḓo shumiswa ya ndambedzo nga u linganya ṅwaha wa u hola mundende uri u vhe 60 kha vhoṱhe  . 
Ofisini ya muvhuso wapo , sa mabalane  . 
Vhafumakadzi na vhaaluwa vha anzela u pomokwa vhuloi , izwi zwa ita uri vha rwiwe , vha vhulawe , kana vha pfuluswe ( pandelwe muvhunduni )  . 
Hezwi zwi tshimbilelana na zwa vhuṱhogwesa zwa muvhuso zwa uri Vhathu Vhoṱhe Afrika Tshipembe Vha na u Pfa vho Tsireledzea . 
Miraḓio ya Komiti ya Wadi i tea u shumela u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi wana nḓisedzo ya tshumelo  . 
Manwe mafhungo o ambiwaho ngao a katela mbambadzo na vhushaka ha ikonomi khathihi na mafhungo a tsireledzo na mulalo wa dzingu na wa ḽifhasi . 
Zwenezwo a vho ngo tea u vhuya vha kwama zwine zwa dzhiiwa sa malofha are kha khuḓano  . 
Vhudzivha ha mihumbulo , u tikedza na u pfesesa tshibveledzwa  . 
Ho dzheniswa nomboro yo khakheaho ya muraḓo . 
Ro dovha hafhu ra vha na tshililo tsha ṱhahalelo ya zwiko zwine vha vha tshi khou ita mushumo uyo wa ndeme  . 
Mulangavunḓu khathihi na miṅwe miraḓo ya Khoro ya Khorotshitumbe vha shumisa maanḓa a khorotshitumbe nga- a u shumisa mulayo wa vunḓu kha vunḓu ; b u thoma u shumiswa ha milayo yoṱhe ya lushaka kha masia a mushumo e a tetshelwa one o sumbedzwaho kha Sheduḽu ya 4 kana ya 5 nga nnḓa ha musi Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi sumbedza nga iṅwe nḓila ; c u langula milayo ya lushaka kha vunḓu I welaho nga nnḓa ha masia a mishumo o ṋewaho kha Sheduḽu ya 4 na ya 5 , ndangulo ya hone ine ya vha yo kumedzelwaho kha khorotshitumbe ya vunḓu hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde ; d u bveledza na u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya vunḓu ; e u konanya mishumo ya ndaulo ya vunḓu na mihasho yawo ; f u lugisa na u thoma milayo ya vunḓu ; na g u ita mishumo miṅwe na miṅwe yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde  . 
Zwi thusa vhagudi uri vha vhone arali u humbulela havho hu ha vhukuma . 
U ṱalutshedza zwivhuya zwa mbeu na ndingano kha thandela ya mveledziso  . 
Tshikimu yo thomaho u shuma nga Fulwana 2011  . 
Mbekanyamushumo dza u khwinisa vhukoni ha mivhuso yapo dzi khou ya phanḓa  . 
Ndo wana e-mail ya nga ha thaidzo ya zwa nnḓu u bva kha Vho Mzukisi Mali , mushumeli wa tshitshavha u bva kha vhupo ha Fingo ngei Grahamstown  . 
Hedzi tshaka dza nyito dzi thusa vhagudi u vhona hune nomboro dza vha hone u bva kha iṅwe . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita vhushumisamupohune ha katela zwiko zwa zwi tshilaho zwapo nahone , arali zwo fanela , u shumisa nḓivho ya sialala I yelanaho nazwo , u fanela u thoma a wana thendelo  . 
Naa ḽeri dzo vhofhiwa lune dzi nga si kone u ya ngei na ngei kana u nga dzi ṱoṱomotshela phanḓa ? 
Hezwi zwo vha tsumbo dza u thoma dza u sumbedzwa ha tshifhinga tsha u sa dzhiela ntha pfanelo dza vhathu , naho hu uri nga 1987 Bophuthatswana lo edzisa u thoma divhazwakale ya Mulayotibe wa Pfanelo kha la Tshipembe ha Afrika  . 
Vha ḓo vha vha na riṋe lwa muya nga ṅwedzi wa Tshimedzi ṋaṅwaha musi ri tshi pembelela ṅwaha wa vhufumiṱahe wa mabebo a munna wa vhaṋe Vho-Oliver Reginald Tambo , vhane vha vha khotsi a vhana vhavho , khonani yavho , mushumisani , na murwa a huliseaho wa shango ḽashu . 
Kha vhanzhi izwi zwi katela vhubindudzi kha themamveledziso , vhutumbuli na u khwinisa vhupo ha milayo , kha zwiṅwe zwazwo . 
Pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde ndi pfanelo ya mudzulapo muṅwe na muṅwe wa shango nahone yo ṋetshedzwa kha Ndayotewa . 
Pulane ya u swikelela ndivho i shumaho nga ndaṱiso , mulayotewa , midia na mbuedzedzo ya zwa khetho , mulayo , mbofholowo ya dzangano na buthano , adzhenda ya zwa vhusimamilayo na vhuḓikumedzeli na mafhungo a khetho a vhukuma  . 
Mbekanyamushumo dzashu dzoṱhe na mbekanyamaitele u mona na mihasho yoṱhe na mazhendedzi zwi ḓo livhiswa kha u lwela u ṱoḓa u swikelela mishumo yo katelaho iyi ine ra tenda uri ri ḓo kona u bveledza matshilo a khwine a MaAfrika Tshipembe vhoṱhe  . 
IDP dzi tea u elana na IDP dza miṅwe masipala kha vhupo , pulane dza nyaluwo dza vhuimo ha vundu na ha lushaka ha muvhuso  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱoḓa uri hu vhe na ṱhanzi nahone vha nga si kone u vha hone mbulungoni  . 
Muthu o dzhielwaho thundu nga ṅwambo wa u koloda lovhaho , masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa kha zwi yelanaho na u linga hu yelanaho na thero  . 
Volumu ya mbambdzo i re fhasi ha mutsiko na khanganyiso kha mimaraga ya masheleni ya ḽifhasi i khwaṱhisedza ṱhoḓea ya dzitshakha ya u ḓikhwaṱhisa nahone u shuma nga vhulondo tshifhingani tshi no khou ḓa . 
Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho hu na thikhedzo ya mbili tshararu tsha miraḓo yaho , vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu  . 
Nga mulandu wa izwi , tshifhingatewa tsho randelwaho Nomboro , Tswayo na Vhushaka tsho engedzedzwa . 
Itani nḓowenḓowe ya maḽeḓere aya . 
Ndu humbela Eskom uri i ṱoḓe dziṅwe nḓila dza uri ṱhoḓea ya u gonya ha mitengo i nga fhungudzwa hani kha miṅwaha i si minzhi i ḓaho , hu u itela u tikedza nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha mishumo na u mpha madzinginywa uri a ṱanḓavhudzwe  . 
Hone , musi hu na khetho-guṱe , hu vha na milaedza mivhili , muthihi u vha u tshi sumbedza dzulo ḽa u fhedzisa ḽa Phalamennde ine ya khou bva , ngeno muṅwe u tshi vha hone nga murahu ha khetho , musi Muphuresidennnde muswa na Phalamennde zwi tshi ṱanganedzwa . 
Ndaela ya ikonomi na matshilisano yo bveledzaho mulayo wa nḓowelo wo ṱalutshedzwaho afho nṱha , nangoho , yo shanduka  . 
Nga mulandu wa idzi phetheni , u ongolowa ha ikonomi ya zwino kha mashango o bvelelaho hu vhea mashango ane a khou bvelela khomboni khulwane  . 
Ahuna mbadelo dza khothe naho mulandu wo no vha kha mutevhe wa khothe yo ḓowelelaho . 
Muano wo thewaho kha marangaphanḓa a Ndayotewa u tea u bveledzwa na u shumiswa kha maguvhangano a tshikolo  . 
Maga ane a tea u tevhedzelwa musi hu tshi itwa tsenguluso  . 
Ndaulo , u oditha na u kombetshedzwa ha dzilafho ḽiṅwe na fhethu ha u laṱa hu nga vhewa nga fhasi ha maanḓalanga aya  . 
Zwenezwoha , u phaḓaladziwa ha mbekanyamushumo ya Dzizounu dza Tshipentshele dza Ikonomi zwi ḓo bvela phanḓa . 
Ri fulufhela uri miraḓo yoṱhe ya poḽotiki i ḓo , shela mulenzhe kha u bveledza vhurangaphanḓa , musi vha tshi fhedzisa nzudzanyo dza khetho ! 
Zwigwada izwi naho zwo ralo zwo vha zwi zwiṱuku nahone zwo ḓiimisa lwa ikonomi kha zwone zwiṋe  . 
Vhavend(a vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo , Thavha , Vhubvo , Zwikhod(o , Muano , Tshiilwa na Mavhulungele  . 
Foramu i khou thoma nga dzi 8 u swikha dzi 9 Fulwi 2016 , nahone i shumisa saintsi na thekinoḽodzhi u tandulula dziṅwe khaedu khulwane kha pfunzo yashu na sisiṱeme ya mutakalo . 
Mulayo wa vhakwameaho ndi wa ndeme u itela u vha mulayoni , vhuḓifhinduleli na vhunzani  . 
Themamveledziso ya ndeme yo vha i sa a thu vha hone u ṋekedza fhethu ha vhana vho valelwaho dzhele vho lindela tsengo  . 
Vha tea u farwa nga vhuthu na ṱhonifho  . 
Khombo dza badani dzi na masiandoitwa a si avhuḓi kha miṱa na zwitshavha vhunga zwi tshi sia vhathu vho lozwa matshilo na u engedza mutsiko kha tsireledzo ya matshilisano na sisiṱeme ya vhuvha havhuḓi ha vhathu . 
Ro dzhia mutevhe wa zwidzidzivhadzi wa ndeme na u shumisa zwiṱirathedzhi zwa u engedza u shumiswa ha zwidzidzivhadzi hu pfadzaho na tsireledzo yo khwiṋiswaho ya zwidzidzivhadzi  . 
U engedzea ha mishumo hu sa gumi hu ḓo ṱoḓa ikonomi ine ya aluwa nga u ṱavhanya na u bvisiwa ha zwikhukhulisi zwa zwivhumbeo u fana na pfunzo i si yavhuḓi kana phetheni dza fhethu ha vhudzulo dzine dza si katele vhathu vhanzhi  . 
Mulayo wa lushaka u fanela u ṋetshedza mutheo malugana na u thomiwa , maanḓa , mishumo na ndaulo ya tshumelo dza tshipholisa ya masipala . 
Hezwi zwi itelwa u tsireledza vhone nahone a si zwine zwa nga shandukiswa . 
Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998  . 
Wo teiwa kha mutevhethandu wa thandela nahone u dzhiela nṱha zwipiḓda zwo fhambanaho zwa thandela kha vhutshilo hayo hoṱhe  . 
Maḓuvha a 16 ndi fulo ḽa dzitshakha ḽine ḽa vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga ḽa 25 Lara u ya 10 Nyendavhusiku . 
Khethekanyo ya 474 ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vho sinyuwa saizwi vho vha vhe kha mutevhe wa u lindela nnḓu lwa tshifhinga tshilapfu nahone vha ri a si zwavhuḓi u ṋea vhaṅwe vhadzulapo nnḓu dza u hira saizwi zwi tshi khou thivhela vhaṅwe vhadzulapo u wana mahaya  . 
Vhagudi vha vhala maipfi maswa vha ita nḓowenḓowe na vhashumisani kana vhagudi ngavho . 
Naho ho vha hu na mivhuso , yo vha yo ṱalutshedzwa zwavhuḓi zwiṱuku u fhira vhavhusi vha vhorakoloni  . 
Ho waniwa masia a malo sa zwithu zwa ndeme zwa mutakalo zwine zwa kwama kwama vhaswa  . 
Muvhuso wapo ndi mini ? 
Aya ndi maanea a mbuno ane khao muṅwali a ṱalutshedza mihumbulo kana a ṋea mbuno nga sisiteme . 
Vhudzisani khonani dzaṋu nṋa uri maḓuvha avho a mabebo ndi a lini ni ṅwale maḓuvha avho o vhambela na madzina . 
EPA i ṋetshedza tshwikelo ya maraga muswa wa veine , maluvha , zwibveledzwa zwa mafhi na zwa mitshelo . 
Arali ha vha na vhane vha hanedza u bvusuludzwa ha CC , Munwalisi wa Dzikhmphani u ḓo tea u ḓivhadzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30  . 
Minisita wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi na tshigwada tshavho tsha ndangulo vho fara miṱangano i re na tshivhalo na vhurangaphanḓa ha SASCO , Khoro dza Vhaimeleli vha Matshudeni dzoṱhe , Foramu ya yunivesithi dza Afrika Tshipembe , Dzangano ḽa Matshudeni a Afrika Tshipembe , CEO dza dziSETA , Vhuṱumani ha u Khwinisa Pfunzo ya Nṱha na komiti ya Phalamennde i re na vhuḓifhinduleli ha pfunzo ya nṱha . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa zwi tshi pfesesea nga Mulayo wa Phalamennde  . 
CDWs dzi tshi tikedza komiti dza wadi u thusa u bveledzwa ha mivhigo , minetse , pulane tshifhinga tsha u ṅwalisa mbingano  . 
Hu ḓo vha na vhagudisi na vhagudi vha vhanna na vhafumakadzi ? 
Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha I saathu u fhela khothe musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma , I fanela u shumiwa nayo sa zwine ha tou nga Ndayotewa ntswa a I athu u phasiswa nga nnḓa ha musi vhulamukanyi vhu tshi zwi ṱoḓisa nga nḓila iṅwe vho  . 
Mbilaelo a i ngo tandululwa , zwo ralo khanedzano ya tshiofisi ine ya khou livhiswa kha GEMS i khou khwaṱhisedzwa  . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi . 
Tsheo ya vhulanguli ho fanelaho i tea u khwaṱhisedza kana u vhetshela thungo tsheo ya DIO , nahone hune zwa vha zwo tea , vha ḓe na iṅwe tsheo malugana na khumbelo yeneyo . 
U luvha na u losha zwo no fhela hu a imbiwa ho takalelwa uri makhulu vho d(a  . 
Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso u vhona uri Miraḓo ya Khabinethe vha a ita vhuḓifhinduleli havho ha phalamenndeni . 
U rwiwa : Thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya vhanga mafuvhalo kana lufu nga ṅwambo wa u rwiwa . 
Khabinethe i ṱanganedza u ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Zuma ha pumu wa phesenthe kha u engedza mbadelo dza zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha nga ṅwaha wa tshikolo wa 2016 . 
Ndi futhi nngana dzine vhunzhi ha vhaguda na inwi vha lapfa dzone ? 
Ri livhuwa tshitshavha tsha mabindu na maAfurika Tshipembe vhoṱhe vho dzhenelelaho kha fulo ḽa u tsireledza tshugulu . 
Sa tshipiḓa tsha ḽiga ḽa vhulangi , SAQA i ḓo ṅwala madzina a vhathu vhoṱhe vha re na ṱhanziela dzi si dza vhukuma kha webusaithi yayo . 
U topola tshigwada tsho sedzwaho , fhethu ha thandela , thandela i ḓo thoma na u fhela lini , ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha u i langa , i ḓo ḓura vhugai na uri tshelede i ḓo wanala ngafhi  . 
Izwi zwi nga tshivhumbeo tsha u sa katelwa , na zwiitisi zwine muofisi wa mafhungo a nga zwi shumisa kha u hanela tswikelelo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha PAIA  . 
U tshimbila kha thambo kana kha mutalo wo talwaho fhasi . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha mazhendedzi oṱhe a mulayo uri a dzhie vhukando ho khwaṱhaho kha vhane vha pfukha mulayo . 
Nyambedzano i nga kha ḓi katela ngomu zwipikwa zwi no nga sa foniki , tholokanyonḓivho kana tshiṅwe tshiteṅwa tsha girama . 
Vhaṱavhi vha vhbvannḓa vho tendelwa u ita khumbelo na kha mazhndedzi ane a wanala Afrika Tshipembe . 
Kha vha ise dokhumenthe kha Muhasho wa Mutakalo  . 
Mulayo zwa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 u khantsela Mulayo wa zwihali zwi re Khombo u ne wa khou shuma kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe sa izwi wo bveledzwa phanḓa ha ḽa 27 Lambamai 1994 , na kha mashangohaya Transkei , Venda , Ciskei na Bophuthatswana , ndi Mulayo muthihi une wa langula zwihali zwi re khombo u fana kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe yoṱhe . 
Sumbedza zwiteṅwa zwa maṅwalwa zwine zwa vha ndeme ( tsumbo : zwi re ngomu , luambo , mushumo wa vhutsila , vhupfiwa ha muṅwe na vhabvumbedzi )  . 
Uku kubugwana kwo itelwa u vha ṋetshedza mafhungo hu si referentsi ya mulayo  . 
Vhana avha vha dovha hafhu vha wela kha lushaka lwa vhomunna  . 
Maga a o dzhiiwa ane a o uuwedza mvelaphana ya muaisano wa mutevhe wa nisedzo kha vhashumisani vhukati ha zwigwada zwa vhashumisani  . 
Une vhukati ha miṅwe , wa ḓo sedza kha ṱhoḓea ya uri hu vhe na ikonomi i katelaho na u fhungudza ḽevele dza nṱha dza vhuṋe na ndango zwine ra vhona kha sekithara nnzhi  . 
Kha ezwi vho anzela u thusiwa nga madzangano a poḽitiki , vhusimamilayo na komiti dza Phalamennde kha maṅwe mashango  . 
Vha ḓo wana burotsha dza mafhungo kha ṱhoho dzi nga ho u daha , nyonyoloso na u langa tshileme . 
Thirasitii dzo shumaho kha Komiti nga 2009 dzo vhiga kha khethekanyo 7 na 8 ya Muvhigo wa Bodo  . 
Tsumbo , Ho vha hu na buka ḽihulu U buletshedza mbuletshedzo ya zwiṱalusi zwa ṱhoho . 
Ngei kha masipala wapo wa Emalahleni komiti dza wadi dzo sumbedza kupfesesele kwavhuḓi kwa mishumo yadzo fhedzi dza vha dzi si na vhuṱanzi nga ha maanḓa na theo ya mulayo yavho  . 
Zwenezwo vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u badela izwi . 
Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine zwa nga vha hone vhuponi havho , na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa sumbedza , vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa hani  . 
Dzithemendelo dzothe na zwinwe zwithu zwo netshedzwaho nga phanele zwi do divhadzwa Thoho ya Muhasho nga Muofisi wa tsireledzo kha zwa matshilisano ane a vha mudzulatshidulo wa phanele , nga u shumisa Thoho ya Tsireledzo kha zwa Matshilisano  . 
Musi vha tshi khou ita ngauralo , vhanna vhavho vha posela mambule madini a milamboni ine ya fhira nga henefho hune vha dzula hone . 
Muṱangano wo haseledza na ngaha nḓila dza u khwaṱhisedza u shuma ha tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya daimani . 
Shango ḽa Morocco a si muraḓo wa AU  . 
Zwikolo zwinzhi zwa Afrika Tshipembe a zwi funzi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana vhoṱhe vhagudi vho ḓiṅwalisaho hone zwa vha na luambo luthihi kana nyambo mbili dzine dza nga funzwa kha vhuimo ha hayani . 
U ḓilugisela ha shango kha u lwa na Ebola zwi ṱoḓa vhukoni ho khwaṱhaho kha dzingu ḽa SADC na dzhango ḽoṱhe hune Afurika Tshipembe ḽi nga vhu ṋekedza . 
Khabinethe i isa khuwelelo kha vhatholi uri vha tevhedzele zwo sumbedziswaho kha Mulayo na u shumisana na muvhuso kha u shandukisa fhethu hune ha shumelwa hone . 
Fhedzi zwi ḓo nga u sa ṱalifha u lavhelela Eskom uri i netshedze vhurangaphanḓa ho raliho sa afha zwi tshi ḓo ita uri zwishumiswa zwayo zwi vhe kha nyimele ine zwa vho vha khomboni ya u sa tsha kona u ita mishumo yazwo . 
Shandulani mafhungo a tevhelaho a bve kha maambiwa a ye kha maambelwa . 
Izwi zwi sumbedzisa u shumiswa ha mbekanyamushumo nga nḓila i bveledzaho nga masia oṱhe a muvhuso , mimasipala na tshitshavha zwatsho  . 
Muthu zwa zwino u kha vilili ḽa mvelo ḽo vhangiwaho nga phambano khulwane vhukati sisiteme ya ikonomi , matshilisano na zwa ḓivhavhutshilo zwi re hone zwino  . 
U sika phetheni dza nomboro dzavho . 
Vha songo tata u kwamana na muhasho wa u Vhambadza na wa u Maketa arali vhe na mbudziso kha mafhungo a re afho ntha  . 
Vhulimi  . 
Vhupo vhuhulwae ho imelaho wadi vhu humbelwa u rumela vhaimeli vho nangiwaho uri vha shume sa miraḓo ya Komiti ya Wadi  . 
Vhathu vha swa nga nḓila dziṅwe dzifhio ? 
Mme atsho u vha na luvhuli vhege dza ṱahe dzoṱhe . 
Zwithu zwi no nga : Zwiambaro zwo fhambanaho Mitshelo yo fhambanaho Phukha dza bulasini dza puḽasitiki dzo fhambanaho Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa dzhomeṱiri zwibuloko zwa u fhaṱa zwo fhambanaho zwibuloko zwo fhambanaho zwa Lego Zwithu zwo fhambanaho zwa tsiko zwine zwa nga maṱari , zwitanda , matombo na zwiṅwe . 
Nga huṅwe vha nga wana vho tea u wana na mutikedzelo u bva kha mutholi wavho . 
Arali khorotshitumbe ya vunḓu ya dzhenelela kha zwa masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1b- a i fanela u ṋekedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u dzhenelela kha- i thmuraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa muvhuso wapo ; na ii vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u dzhenelela ; b u dzhenelela hu fanela u fheliswa arali- i muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo a hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 28 u bva tshe u dzhenelela ha u thoma kana mafheleloni a tshenetsho tshifhinga a vha a saathu tendela u dzhenelela ; na ii Khoro ya hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha musi u dzhenelela ho thoma kana mafheleloni a tshifhinga tsha u dzhenelela ; na c Khoro I fanela uri , musi I tshi khou dzhenelela , I sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe , I ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu  . 
Maṋo u shenga ndi ha ḓuvha na ḓuvha 2 U nga u dzula nga vhuṱungu hu hashu 3 Vhuṱungu vhu ri navhisaho milenzhe 4 Ra anea one a maṱungu 5 Nga mbilu vhuṱungu tshone tshililo tsha vhuṱungu  . 
U tandulula na u bveledza zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani zwi tshi itelwa mbekanyamushumo dza vhushaka ha tshitshavha na mishumo  . 
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu ndi ndambedzo ya vhathu vhane vha ṱo ḓa u renga tshitentsi tshine tsha vha na tshomedzo dzo teaho . 
Ni a kona u zwi vhona uri iyi mitalo ya minwe yo fhambana ? 
Adzhenda ntswa ya mveledziso ya tshifhinga tshilapfu i ḓo shuma sa yone ya u rwela ṱari nyito nga tshitshavha tsha dzitshakhatshakha na nga mivhuso u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhothe na mutakalo miṅwahani ya 15 iḓaho . 
Maga na milayo iyi ya tshumiso ndi tshipiḓa tsha vhushaka ho fhelelaho ha phurofeshinala kana vhuṅwe vhushaka vhukati ha GCIS na mushumisi wa webusaithi iyi  . 
Lungano ndi tshiṱori tshi no amba nga mapuka a manditi na vhuṱolo , zwipuka , zwimela na fhethu . 
Edziselani nzulele ya vhana vha re zwifanyisoni . 
Ho vha na nyambedzano khulwane dza mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi na ya dzingu , na nga ha zwine ra khou tea u ita kha u humisela murahu u tsela fhasi . 
Khuḓano ndi mini ? 
Vha nga kwama khoro kha nomboro ya luṱingo 012 431 0500 kana 0861 123 267 , kana nomboro ya fekisi 012 430 7644  . 
Ndi nḓila ine muthu a ṋea mihumbulo yawe nga ha tshithu tshine a khou sengulusa . 
Arali hu na phambano nga ha vhupo , mun(we na mun(we a nga kha d(i humbela muthu ane a dzhia tsheo uri a thole muthu a sa kwamei kha mafhungo haya uri a t ( od(isise na u tshimbidza mit ( angano hune phambano dzenedzo dza d(o thetsheleswa hone  . 
Nyonesano  . 
U shumisa mutalombalo wo ṋewaho u ḓadzisa nomboro dzo ṱahelaho U ṅwala ine ya vha khulwane nga 1 kha nomboro iṅwe na iṅwe ya idzo dzi re afho fhasi . 
Vheani zwithu nga zwigwada zwine zwa katela nomboro 1 u swika 10 ni vhale izwo zwithu ni tshi tou vhala nṱha . 
A huna mbadelo dza u ṱolwa ha haya u itela u ṅwalisa  . 
Arali muthu we a vha e Sinethe a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo , uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma  . 
Mishumoitwa ya u pulana i re kha gaidi iyi i amba nga madzina na nomboro dzi no shumiswa kha Phekhe ya Gaidi ya IDP , Ngona ya Gaidi III , Gaidi 2 ya Vhatshimbidzi ha U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha  . 
Zwitshavha zwoṱhe zwo bvelelaho zwi na tshithu tshithihi tshi itaho uri zwi fane - zwi bindudza nga kha pfunzo . 
Vha shumise zwigwada zwenezwi kha mishumo yoṱhe ya Ndima ya 3  . 
Vhathu vha tea u pfesesa uri u shela mulenzhe havho hu dzhena hani kha mushumo wo tandavhuwaho wa CBNRM kha shango , Afrika , na kha lifhasi lothe  . 
U isa milandu kha zwa vhulamukanyi a zwo ngo vhuya zwa thusa . 
Khabinethe yo ṱanganedza madalo o tshimbilaho zwavhuḓi a Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa ngei Japan . 
Vhalani SA Law Commission report on conflict of laws September 1999 kha siatari la 2 , Vhalani hafhu S211(3) kha Mulayo wa Mulayotewa na Mulayo wa Vhutanzi ha Mulayo wa u Shandukisa wa 1988  . 
Khabinethe yo tendela uri Muhasho wa Muno na Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe ( SARS ) vha ṱavhanyise u pendela Memorandamu wa Vhupfesesani u no tshimbilelana na uri vhashumi vhaṅwe vhane vha khou ṱoḓea vha SARS vha hadzimiwe Muhasho wa Muno u itela u tikedza vhulangi na kutshimbidzele kwa zwamikano zwa zwino vhuponi ha mikanoni . 
Tshikhala tshi vha hone hafha tsha ṱhanḓavhudzo ya vhuhali ya netiweke  . 
Thendelano i tea uvha phanḓa ha musi hu tshi thoma tsheo uri vhathu vhoṱhe vha ḓivhe maitele  . 
Izwi zwi ḓo ita uri hu vhe na u pfana kha zwo sedzwaho khazwo kha masia oṱhe a mupfuluwo hu tshi katelwa mbekanyamaitele ya mupfuluwo ya Afrika Tshipembe , nḓila dzine sekithara dzo fhambanaho dza nga shuma ngayo na muvhuso u engedza mupfuluwo u na vhudziki na u vhona uri hu na vhushaka havhuḓi vhukati ha vhadzulapo na vhabvannḓa . 
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R15 000 nga muunḓiwa nga ṅwaha kha corneal grafts ( Dzo tou ṱunḓiwaho dzicorneal grafts hu sedzwa milayo ya ndondolo i langwaho )  . 
Olani tshifanyiso tsha itsho tshithu tshaṋu . 
Mveledziso : A Mvelaphanḓa ya tshitshavha i bva kha vhathu vhatsho , hezwi zwi katela tshiimo tsha mutakalo , nḓivho na pfunzo na zwishumiswa zwine zwa langiwa nga vhathu vhenevho . 
Musi maitele o no fhela , ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo  . 
Khabinethe yo tendela makumedzwa a uri Afrika Tshipembe ḽi vhe ṋemuḓi wa Ṱano ḽa Ḽifhasi ḽa Vhuthihi ha Telecom ya Mbumbano ya Vhudavhidzani nga Khubvumedzi 2018  . 
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha ndi nḓila ya u tamba tshipiḓa tshihulwane kha nyambedzano na ṱhanganyo vhukati ha muvhuso na vhathu  . 
U thetshelesa a sa dzheneleli , vha tshi sielisana u amba na u vhudzisa mbudziso u itela u pfesesa . 
Ri na dza 35 fhedzi  . 
Phukha ḓoroboni ya Pretoria  . 
Ri dzula ri khou vhilaela nga ha u gonya ha tshivhalo tsha vhathu vha kavhiwa nga HIV , zwihulwane kha vhafumakadzi vha vhaswa , na tshivhalo tsha fhasi vhukuma tsha vhanna vha itaho ndingo dza HIV na u thoma dzilafho  . 
Kha u swikelela ndaela iyi nahone zwi tshi elana na pfanelo dza vhapondwa , hu bvelela khetho dzi tevhelaho  . 
Tshumelo dza vhuṱhogwa dza masipala dzi sa tshitshavha , ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo  . 
Kha mashango ane a khou bvelela , ṱhahelelo ya zwileludzi zwa u rothodza na maḓi a u nwa o tshikafhalaho i vhanga khohakhombo nyengedzedzwa musi mafhi a boḓeloni a tshi shumiswa  . 
Zwino lavhelesani mepe u re kha siaṱari iḽi . 
CBP ndi tshumisano vhukati ha tshitshavha , masipala na vhakhantseḽara  . 
Vhagudi vha ḓo guda u ṅwala vhunzhi ha zwibveledzwa zwa vhusiki na mafhungo , tsha u thoma hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala sa thikho na nga u guda zwiṱuku u ṅwala luṅwe lwa lushaka lwa zwibveledzwa nge eṱhe . 
Shumisa mutaladzi muswa u sumbedza muambi muswa . 
Hezwi zwi ṋekedza zwiga zwa u thoma zwa tshanduko i konadzeaho kha ikonomi , hu tshi katelwa nyaluwo ya ikonomi  . 
Khumbelo ya pfanelo dza u ṱo ḓisisa zwa migodi vhukavhamabufho kana vhuimangalavha  . 
Zwa maṋo ( khonsevethivi , risitorathivi ) Ho sedzwa thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo i langwaho . 
Mutondi : Inwi Takalani , vhothitshara Ntsedzeni vho vha vha tshi khou ni vhidzela mini vho tou vala na vothi tshifhinga tshilafu ? 
U sinkhronaiza ndi maitele ane dzhenereitha yo ṱumanywa lwa muḓagasi kha giridi ya fulufulu ya lushaka . 
Kha haya masheleni , R200 biḽioni yo vhetshelwa thandela dza tshiporo na uri vhunzhi ha yo salaho , i ḓo ya kha thandela dza zwa mitambo  . 
Kha vha rumele khophi ya u ḓiṅwalisa u ya nga Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho . 
U ya nga nga Mulayo wa Ndiliso ya Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni , vhatholi vha tea u vhiga malwadze oṱhe a ṱahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso . 
Khwaṱhisedzo yo tou ṅwalwaho i tea u ḓiswa na khumbelo yeneyo  . 
Thendelo i ḓo luga vhukati ha vhege dza malo na fumimbili . 
I ḓo dovha ya rumelwa kha muofisiri wa vhuṱoli wa ofisini ya dzingu ine ya ḓo ṱola sambulu . 
Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC , hu ṱo ḓea tsireledzo u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani . 
Naho hu na u takalela uri Mulayo wa zwa Vhuloi wa Malawi ndivho yawo ndi u tsireledza vhathu kha zwithu zwa vhuloi zwi re na khombo , vhaṅwe vho amba uri Mulayo a u tsha tshimbilelana na tshifhinga  . 
Bili ya Pfanelo dza vhathu kuḽoso 24  . 
Kholoni dzi a livhana  . 
Khomishini yo ḓiimisa nahone I tea fhedzi u tevhedzela Ndayotewa na mulayo , nahone I tea u sa dzhia masia  . 
Tshimange tsho vha tsho gonya muri tshi si tsha kona u tsa  . 
Zwinepe zwiṋa zwa phasipoto zwa muvhala nahone zwi vhonalaho zwa vhudi . 
Mbilo i shumiwa hani ? 
Vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbwa nga miraḓo i re vhukati ha 30 na 80 . 
Mbekanyamushumo iyi ya ṅwedzi woṱhe i ḓo shumiswa u kuvhanganya tshitshavha na vha dzhiaho tsheo u dzhia vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhathu vha re na vhuholefhali vha a kona u swikelela sa riṋe vhaṅwe  . 
Maitele a u modereitha o anganyelaho na o teaho a tea u itwa u itela uri mushumo u vhe wa vhuimo ha nṱha kha thero dzoṱhe . 
Ngauralo ro ḓa India u khwaṱhisedza masia oṱhe a vhushaka hashu  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Musi khumbelo yo no shumiwa , hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone  . 
Phalamennde i na nnḓu mbili . 
Tshomedzo dzire hone kha habu iyi ya vhaswa dzi ḓo ṋetshedza vhaswa vha bvaho kha vhupo vhu shayaho zwikhala zwa uri vha shele mulenzhe nga nḓila ya khwine kha zwitshavha zwavho na shango ḽa havho . 
Fulo ḽa u ita ndingo dza HIV ḽo vhona u itwa ndingo ha HIV ha vhathu vha 35 miḽioni kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu  . 
Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino . 
Sa tsumbo , kha muṱangano wa u amba nga ha IDP zwi ḓo vha zwa ndeme u ambedzana na mukhantseḽara wa wadi ane na ene a tea u dzhenelela muṱangano na vhaofisiri vho teaho uri Komit ya Wadi i na mafhungo o teaho a muṱangano  . 
Ri fanela u sedza kha u kombetshedza mbadelo ya zwiṱunḓwa dzo pikwaho kha dziṅwe thundu na zwibveledzwa hune vhabveledzi vha thundu dzo ṱunḓiwaho vha nga vha vho thusedzwa nga masheleni nga mivhuso ya havho kha shango ḽa vhubvo ha havho  . 
Magunwe avho a vhukuma  . 
Minisiṱa vho ṱalutshedza uri ndi khuliso ya khulwanesa khavho na Mufarisa Minisiṱa Vho-Andries Nel u nangwa u shumela uyu muhusho  . 
Gerani zwigeriwa zwa rekihithiengele ni zwi nambatedze u mona na zwikanda zwa thoiḽetherolo ni tshi thivha mabuli . 
Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa a wanulusa uri zwibveledzwa zwi shuma hani . 
Arali vha khou tea u wana dzilafho ḽa shishi kana u valelwa sibadela mafheloni a vhege , nga holodei ya nnyi na nnyi kana vhusiku , vhone kana muraḓo wa muṱa u tea u founela u wana thendelo nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo nga murahu ha tshiwo . 
Vhafumakadzi kha Mveledziso vheaho vhukoni kha phimo yo tiwaho  . 
Zwi na mulandu uri tshiimiswa tshi shume nga fhasi ha u ḓiita u nga tsho ṅwaliswa na NPO . 
Kha vha ise khumbelo kha Designated Firearms Officer wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini  . 
Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa , kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaho . 
Vha feme nga vhulondo nga ningo yavho lu si gathi . 
Hetshi tshipia tshi fanela u fhedzisiwa FHEDZI arali vha muthu wa vhuraru ( nga nnani ha muhumbeli ) ane a khou dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu  . 
Khoro yo shumisa nḓila ifhio ? 
U edzisela ṱhoho dza zwiṱori zwo nanguludzwaho kana zwo ambiwa nga mudededzi , u shuma na khonani ni tshi edzisela kana vha tshi sieleisana vhuimo . 
Afrika Tshipembe ḽi dovha ḽa dzhenelela kha u vhona uri maitele a u ḓisa mulalo ane a khou bvela phanḓa ngei Sudan na Tshipembe ha Sudan a khunyeledzwa , hu u itela dzangalelo ḽa vhathu vha mivhuso ya mashango ayo na miṅwe mivhuso ya mashango na dzhango ḽa Afrika . 
Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno  . 
Lavhelesani zwifanyiso izwi zwa khalaṅwaha nṋa . 
Muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya u rea uya nga sekhithara ine tshikwekwete tsha ḓo rea khayo  . 
Khethekanyo ya 36 i sumbedza nḓila dzine dza tea u lavhelesa uri naa phungudzelo ya pfanelo i ya pfala naa  . 
SALGA yo tenda u ṋekana nga mivhigo ya kotara kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa , u itela u ṱola kushumele . 
U vhona uri hu khou itwa maitele a mupfuluwo a sa soliseiho nahone a sa shandukiho o sumbedzwaho kha iyi thendelano  . 
A huna khumbelo ine ya ḓo tshimbidzwa hu si na khwaṱhisedzo ya mbadelo . 
Nga u ralo , tshiimo tsha vhuphalalavhathu tshi khou ṱoḓa thuso yashu ngeno therisano dza zwa poḽitiki dzi khou bvela phanḓa  . 
Afha vha ḓo wana milayo na ndaulo nga ha u thoṅwa ha komiti dza wadi  . 
Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi ḓo lenga u swika kana arali vha sa ḓo kona u ḓa khothe nga ḓuvha ḽa tsengo . 
Ngeno hu na uri hu na u bvelela nga u tou angaredza , tshikalo tsha mashumele tsho dzula tsho ṱukufhala , tshi tshi ḓisa fhedzi ṱhoḓea dzo elwaho dza maraga wapo  . 
Dzangalelo ḽa zwa ikonomi na ndondolo ya zwa masheleni zwa Riphabuḽiki na mishumo ya mbambadzo zwa Muhasho  . 
Zwithivheli zwo vhalaho zwi thivhelaho vhafumakadzi u wana zwikhala zwa ikonomi zwi tea u fheliswa  . 
Zwi khagala uri ṱhoḓisiso ya u fushea ndi muvhigo wa ndeme kha khoro  . 
Dzangano iḽi ḽina General Secretariat yaḽo ine ya wanala Geneva , Switzerland  . 
U ḓikumedzela ho dovha ha pfaniwa na Singapore uri vhathuse Afrika Tshipembe nga mveledziso ya zwikili na u engedza tshivhalo tsha khoso dza vhupfumbudzi dza matshudeni vha Afrika Tshipembe dzine dza ṋetshedzwa fhasi ha Mbekanyamushumo ya Nyanḓano na Singapore . 
Ngoho ndi ya uri , modele wa vhushumisani u ṱanganedzwa hunzhi nahone u khoḓiwa sa une wa vha na ndeme kha u bvelela  . 
Nga nḓila iyi , muvhuso wo ḓikumedzela u vhea maga a u fhaṱa fulufhelo kha tsireledzo ya tshumiso ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Thekinoḽodzhi  . 
Roṱhe ri tea u thoma u tenda uri zwithu zwe kale zwa vha zwi sa swikelei zwi nga swikelea zwino  . 
Mulaedza u rumelwa nga garaṱa heyi u sina fulobo  . 
Kha vha ṋekane nga afidaviti arali ṱhanziela ya lufu i siho . 
Mutoli wa vhashumeli vha muvhuso u tea u elelwa u ri muvhuso u tea u nea tsumbo siani la u thonifha zwidodombedzwa zwothe zwa milayo ya shango a dovha hafhu a di vhofha u ri u do ita izwi zwothe nga ndila yo teaho nahone i pfadzaho  . 
Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi  . 
Vhalanguli vha vhashumi vha fanela u humbula hezwi musi vha tshi linga na u ela kushumele nga ngomu ha zwigwada zwavho kana zwiimiswa zwa pfunzo  . 
Arali ra sa themendela khumbelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vhone na dokotela wavho vha ḓo wana maṅwalo a ṱalutshedzaho tsheo iyi . 
Hezwi zwi ita uri zwi vha lelutshele u londa Ndaela nga murahu  . 
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ṱhanziela ya mabebo , ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , ṱhanziela ya mbingano , etc ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
MPL : Mutevhe wa mitengo ya mushonga  . 
Khabinethe yo ṱahisa mbilaelo dzayo kha mukumedzo uyu vhunga hu tshi ḓo vha na ndozwo ya mishumo na u fhungudzea ha mishumo kha thengiselano i vhangwaho nga u ṱangana uhu . 
Wa shango ḽe mufu a lovhela hone  . 
Vharangaphanḓa vho fulufhedzisa u ṱavhanyisa mashumele a Mmbi Pfareli ya Afrika ( ASF )  . 
Nga nnḓa ha bugu dza u vhala dzo randelwaho ngudo dza fomaḽa , tshaka dza maṅwalwa dzine dza tea u itwa kha Gireidi dza10-12 hu katelwa zwibveledzwa zwa u tou ṅwala ( zwiṅwalwa ) , zwivhonwa na vhunzhi ha nyanḓadzamafhungo dzine dza vha na mishumo yo fhambanaho . 
Vhuṱanzi kana mafhungo o livhanaho na Vhusimamilayo ha vunḓu 115  . 
Vhaṅwe vha ḓo ṱanganedza vhaeni na u vha thusa kha u vha sumbedza matshimbilele vha tshi ya ho fhambanaho na u vha thusa kha masia a fanaho na vhuendi , mafhungo a zwitshavha na mafunda . 
Tsumbo , lima ndi pfanywa ya gweḓa . 
U bviswa nga kotara zwi konisa muvhuso vhuṱoli ha zwipikwa zwa ndeme , zwihulusa u fhungudza vhugevhenga ho vhigwaho ha khombo , sa zwe zwa bulwa kha MTSF nahone zwi nga shumiswa tsivhudzo thangeli uri hu kwaṱhiswe mashumele a u thivhela vhugevhenga na maano a mihasho yo fhambanaho ya muvhuso . 
U vhala nga zwigwada zwi ḓo lugisela vhagudi u pfesesa u andisa . 
U ṱavhanya u sumba vhana na miṱa i shayaho . 
Rerani na tshigwada tshaṋu uri ni kuvhanganye mihumbulo . 
Vha vhona uri Miraḓo ya Phalamennde vha amba vho vhofholowa , fhedzi vha tshi tevhedza milayo ya Nnḓu  . 
Fhedziha , hu nga si vhe vhuṱali u thoma zwiṱirakitsha zwa mulayo zwa tshoṱhe u sedzana na vhuleme ha muratho ha tshifhinga nyana  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya ṱhompho ya muvhili na muhumbulo , hu tshi katelwa pfanelo - ( a ) ya u dzhia tsheo dzi kwamaho mbebo ; ( b ) ya tsireledzo na u langa muvhili wawe ; na ( c ) ya u sa shumiswa kha ngudo dza zwa mishonga kana zwa sainthifiki a songo fha thendelo . 
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ṋetshedzo ya zwibebwa zwi saathu u dzwalwa , makumba a mbebo kana vhunna kana phukha dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa sa tshipi ḓa C tsha fomo ya khumbelo . 
Kha Komiti ya Wadi muṅwaleli u na vhuḓifhinduleli ha u ṅwala rekhodo dza mushumo wa dzangano , na u vhulunga mutevhe wa miraḓo na zwidodombedzwa zwavho zwi no nga sa nomboro dza luṱingo na fekisi , ḓiresi ya imeiḽi , nz  . 
Zwa ndeme , u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912 . 
Nga kha u vha khagala na vhukwamani , vhaṋetshedzi vha zwiṱhavhane na zwithu zwine zwa shuma nga huvhili vha nga bveledza kupfesesele ku fanaho kwa khohakhombo ku ṱumanywaho na u pfukisela na u linga havho tshikoupu tsha u konanya mbekanyamaitele dza lushaka dza ndango u itela u lwa na khohakhombo idzi  . 
Khumbelo i ḓo tshimbidzwa fhedzi arali ya ṱanganedziwa yo fhelela i khumbelo ya u vusuludza u ḓiṅwalisa nahone i na Fomo A tharu , Fomo B na Fomo C dzi mbili khathihi na mbadelo yo tiwaho ya khumbelo iṅwe na iṅwe . 
U rangela u vhala zwi ḓivhadza vhagudi lushaka lwa tshibveledzwa . 
Thikhedzo ya tshitshavha musi hu tshi itwa mushumo wa u elelwa avho na u sumbedza u kwamea zwi tshi bva mbiluni zwo ri ṱanganya musi ri tshi elelwa vhahali vhashu kha zwa mitambo . 
Ndi tshumelo dzifhio dzine dza vha hone dza malugana na ṱhoḓea dzavho na uri vha nga shumisa hani idzi ṱhoḓea u khwaṱhisa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ye , nga u fhira hayo zwe zwa vha zwo anganywa , yo sumbedzisa uri i nga kona u dzhia vhathu vhanzhi : hedzwi zwi ḓo katela u dzhiwa ha vhaswa vhanzhi kha mbekanyamushumo u itela ndondolo ya tshomedzo dza tshitshavha , u engedza tshivhalo tsha vhana vha ṅwaliswaho kha Early Childhood Development uri tshi fhire 600 000 nga u vha hone ha kiḽasirumu dza 1 000 ntswa dzine dza ḓo vha na vhadededzi vha 3 500 vho gudiswaho , na u engedza tshivhalo tsha zwixele  . 
Tshigwada tsho hulisa shango ḽashu nga u wina mendele ya fumi kha mitambo yo fhambanaho , hu tshi katelwa na mendele mivhili ya musuku . 
Vhushaka vhukati ha u fushea , ṱhuṱhuwedzo na u shuma vhu a konḓa , na luṅwe lushaka lwa tshiedza lu a ṱoḓea u ṱalutshedza vhushaka uvhu  . 
Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde  . 
Ndivho ya mulayo malugana na muvhuso wapo ndi u thoma sisiteme ya demokirasi ya u shela mulenzhe kha vhuimo hapo  . 
Vhurangaphanḓa vhu a zwi ṱanganedza , na dzangano ḽashu ḽi a vhu ṋetshedza tshikhala  . 
Kha vha dzhie izwi zwithu sa thandela dza mveledziso ya ikonomi yapo , vhugudisi ha vhalondoti vha mahayani ? 
Ngauralo ri tea u thusa mashango u kona u fara na u thelisa mbuelo dzao dzi bvaho kha dzitshaka , u engedza u vha khagala na u thoma u shumisa zwitandadi zwa dzitshaka nga ha u ṋekana mafhungo a u lwa na u dzumba mithelo na vhuṅwe vhuaḓa  . 
Ndivho ya miṱangano ya nyambedzano ndi u ita uri hu vhe na u tendelana hu fushaho vhukati ha vhadzhiamikovhe  . 
Fhedzi vha nga kona u i shumisa fhedzi kha lwendo luthihi lwa uya shangoni iḽo na u vhuya Afrika Tshipembe  . 
Shango ḽashu ḽi tea u vha na vhuendi ha tshitshavha ho ṱanganelanaho , ho tsireledzeaho , u swikelelea na u fulufhedzea  . 
Mihasho ya sekithara i tea u bveledza zwiṱirathedzh zwa thikhedzo yo sedzaho sekithara u itela u livhana na khaedu  . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi nga kha khanedzano dza nnyi na nnyi nga nḓila yo teaho na maitele one a u tandulula thaidzo  . 
Nga huṅwe mbekanyamushumo a dzo ngo vha hone nga zwifhinga zwo teaho nahone mufhinduli muthihi kana vhavhili vha amba uri vha vha dzhia vidio u itela u i vhona na zwenezwo  . 
Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha vhafumakadzi fhedzi vha ṱhoḓisiso u bva Yunivesithi ya Ḓorobo ya Kapa , vha na Vho Gasnat Shaboodien na Vho Sarah Krause , khathihi na vhaṱoḓisisi vha Italy vhe vha wanulusa dzhini ya u farwa nga vhulwadze ha mbilu . 
Arali hu sina thendelano ye ya swikelelwa , CCMA i tea u bveleldza milayo ya mugwalabo , i tshi dzhiela nṱha nyimele dzo tiwaho dza mushumoni kana huṅwe fhethu hune ha gwalabelwa hone na maṅwe maitele avhuḓi a vhuḓifari . 
Kha tsheo dza ndeme , khoniferentsi yo tendelana nga ha u khwinifhadzwa ha vhukoni na u maanḓafhadza maitele a tshumisano ya Dzingu na uri Dziyunithi dza Dzingu dzi bveledze mishumo yadzo zwavhuḓi . 
U ralo ndi uri , nga u dzhia nḓila ya zwa dimokirasi fhedzi  . 
Mishumo ya u linga yoṱhe ine ya ita mbekanyamushumo ya u linga kha ṅwaha i dzhiwa sa u Linga ha Fomaḽa . 
Vhupfiwa ha u tou amba vhu nga ḓi itwa hafhu kha Vhupfiwa nga Vhathu vhu farwaho nga Komiti . 
Arali SARS i songo fushea , vha nga humbelwa u ita mugaganyo muṅwe . 
Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana , arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu  . 
CBP ndi nḓila yo teaho ya u ṱuṱuwedza pulane ya ḽeveḽe ya wadi u ṱuṱuwedza nyito ya tshitshavha  . 
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu bvaho kha muṋe wa tshibveledzwa kana muimeli  . 
Khethekanyo ya C : Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira vhavhili  . 
Kha masia oṱhe a muvhuso vhadzulapo vha tea u vhona uri vha shela mulenzhe kha therisano dzi elanaho na u sikwa ha milayo miswa nga u dzhenelela kha madzulo a u thetsheleswa kana mikumedzo  . 
U anganyela na u vhala nga u fUlufhedzea zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Arali vho malana nga murahu ha u phasiswa ha mulayo , vha tea u ṅwalisa mbingano yavho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha mbingano  . 
Maipfi a re tsumbanḓila kana a re ṱhoho a wanala nga nṱha ha siaṱari a ni vhudza uri maipfi a u thoma na a u fhedzisela kha siaṱari ḽigede ndi afhio . 
Tshiitisi tsha hezwi ndi tsha uri koporasi khulwane i na vhukoni ha u vhona khombo ine ya nga bvelela lune ya nga dzhia vhud(ifhinduleli ha u zwi thivhela  . 
Puḽane i ṱalutshedza themendelo dza mveledziso yavhuḓi ya dziḓorobo  . 
Kha nnḓu iyi , miraḓo i dzula u ya nga Vunḓu ḽavho na uri vha khetha sa tshipiḓa tsha vunḓu . 
U phasa uri ni ṱanganedzwe yunivesithi , ni tea u ngani vha sa koni u ḓa nga vhone vhaṋe  . 
Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe  . 
Vhalani mafhungo a tevhelaho  . 
U pima tshipitshi na phosiṱara vhuvhili hazwo hu tshi shumiswa zwikalo zwe zwa vhewa . 
Muvhuso wo ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shumisa mvelelo dza vhuvhekanyandeme hayo ha 14 na u bveledza ndivho dza NDP . 
Arali hu tshi tea u vha na milayo ya u thivhela u shumiswa ha mafhungo a tshiphiri u vhuelwa u woṱhe  . 
Muhasho wa Vhulimi  . 
Vhanna na vhafumakadzi , hu na u fhimiwa hu re khagala kha uri vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi vhu nga tikedza pfareledzo u swika ngafhi  . 
Musi h u si tsheena mapholisa a sialala , ndi zwa ndeme u ṋetshedza vhathu vhane vha nga ita mushumo uyu . 
Vhoraithisatsumbadwadzembilikanannzhikhamutevheuyo ? 
Musi ri tshi khou dzhena kha miṅwaha ya fumi ya u fhedzisela u ya kha Bono ḽa 2030 , kha ri bvisele khagala ṱhalutshedzo yashu ya Afrika Tshipembe ḽiṋe ra ṱoḓa na u tendelana kha nyito dzo khwaṱhaho dzine ra tea u dzi swikelela  . 
Mulayo , u dzhielaho nṱha u bvelaphanḓa ha thekhinoḽodzhi , u tama u livhana na u engedzea hu shushaho kha vhugevhenga vhu thuswaho nga khomphuyutha na u sa shumiswa zwavhuḓi ha ndingedzo idzi dza thekhinoḽodzhi  . 
Mafhungo a takadzaho asiano  . 
Khabinethe yo tendela Maano a Nyengedzo ya Vhupholisa ha Vhudziki ha Tshitshavha ha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Naho mbilaelo nga ha u ṱhoṱhela ha mikhwa zwo vhonala kha zwipitshi zwa poḽotiki na zwa lushaka , ipfi a ḽi a thu u swikelela vhathu vhanzhi nga nḓila ine zwa fanela u vha ngayo  . 
Vha fanela u ita hezwi u thoma , vha kona u lavhelesa uri vhana vha tshi khou zwi ita  . 
Yo thusa vhukuma kha u engedza mbalo ya u ṅwalisa kha pfunzo ya mudededzi . 
Vhuimo ha fhethu hune vhaaluwa vha dzula hone na mutakalo wavho zwi a sumbedza uri ndi lushaka-de lwa tshumelo ine ya todea  . 
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho . 
Tshumelo iyi i anzela u itiwa hayani ha muthu ane a si kone u diitela tshithu a nga vha a tshi dzula e ethe , kana na vha muta kana na dzikhonanai  . 
Nga murahu ha miṋwedzi ya fumimbili u bva nga re Rakhonthiraka tshi kwameaho , nga zwifhinga zwo teaho nyimele dza kushumele  . 
Puḽanti , ine ya vha ntswesa nahone ya tshimodeni kha mufuda wayo kha dzhango , i khou lavhelelwa u bveledza Megawatsi dza 120 mafheloni a ṅwaha . 
U ḓivhadza muṱangano hu tshi shumiswa zwiṱirathedzi zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani  . 
Tshiimiswa itshi tshi na vhuifhinduleli kha u tsireledz lushaka nga zwikimu zwine zwa thusa vhathu vhane vha wana mbuelo hukhu uri vha vhulunge ho livhiwa kha ndivho ya phungudzo ya masheleni a u badela nnu dzavho  . 
Zwi ḓo pwasha mbilu dza vho salaho nnḓa  . 
Arali diphosithi yo badelwa zwi tshi tevhedza khumbelo ya tswikelelo ye ya hanelwa Mufarisamuofisiri wa Mafhungo wa DHS u ḓo humisela murahu diphosithi kha muhumbeli . 
Vhupo ha vhusimamulayo vhu ḓo vhona uri bindu ḽi shumiwaho naḽo ḽi langwa nga nḓila yone , na uri ndaka dza miraḓo dzo tsireledzea zwavhuḓi  . 
Zwidodombedzwa zwa muṱangano we thendelano ya u thoma khoro ya nyambedzano vhukati ha madzangano a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa  . 
Mutalombalo wo lugiselwaho u tea u sumbedza nomboro dzoṱhe khawo . 
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya ngeḓane , zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo wa zwanḓa - tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo tshenuluwaho , u vhaisala ha lutsinga , misipha kana zwiendanungo  . 
Avho vhane vha khou hanedza Mulayo u re hone zwino a vha fushei ngauri Mulayo a u tsireledzi vhathu vhane vha pomokwa vhuloi . 
Tshinwiwa tsha mafulufulu ndi mini ? 
Ndi a kona u tamba mitambo minzhi sa u raha bola na u gidima zwipotswo  . 
Kha nyimele nthihi ezwi zwi katelau endela Welkom , u wana uri vho tikiswa pala nga vhashumisi vhavhili vhe murahu vha vha vho tenda u amba na riṋe nga fhasi ha nyimele dza u sa ḓivhea  . 
Therisano ya Komiti ya wadi ya meṱirikisi ya pulane ya nyito na pulane ya nyito ya tshifhinga tsho fhiraho  . 
Ndi ṱoḓa u shandula maipfi uri a vhe nyito  . 
Khovhe dzo ṅwalwaho kha mutevhe wa Convention of International Trade in Endangered Species a dzo ngo tea u ṱun ḓwa . 
Hetshi Sitediamu tshi ḓo tou itwa tshanduko dzi sa dini  . 
Mugaganyagwama wa masipala u sumbedzwa u khagala kha thebulu vhunga kusheduḽelwe kwayo nga ṅwaha nga ṅwaha ku tshi tea u sa shaduka  . 
Zwidodombedzwa zwiṅwe zwa hovhu vhuṱambo zwi ḓo ṋetshedzwa nga mihasho yo teaho . 
Musi hu tshi pulaniwa ngudo ya yunithi ya vhege mbili , vhadededzi vha tea u ṱanganya zwikili zwa luambo khathihi na zwa muteo wa luambo . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u thoma zwa tshumelo ya mugodi vha tea u wana phemithi ya mugodi kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala . 
Arali vhalanguli vhatshimbidzi kana ISS vha vhona zwo fanela na u tea u adoptha , vha ḓo dzudzanya muvhigo nga vhuḓalo watsedzuluso ya hayani vhau rumela kha SACA . 
Zwivhumbi izwi zwo fhambanaho zwi tangana zwothe tshifhinga tshothe  . 
Musi vha sa athu u ṱunḓa zwibveledzwa zwa zwikambi vha zwi dzhenisa Afrika Tshipembe , vha fanela u ita nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Khethekanyo ya Odithi ya Ndeme ( Division Quality Audit )  . 
Kha vha ute khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa vha ṱuse muthelo wa ṅwaha woṱhe wo badelwaho nga vhatholi ṅwaha woṱhe wo ḓalaho s Inthavuwa vhathu hu re na nḓivho  . 
Muṅwe na muṅwe we pfanelo dzawe dza kwamiwa nga nyito dza ndangulo u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho . 
Musi vha sa athu u rumela khumbelo , vha fanela u rumela sambula ya zwiḽiwa zwa bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi kha ḽaborothari iṅwe na iṅwe yo tendelwaho u shuma . 
Vhatshimbidzi vha CBP vha fanela u vhona zwa uri hu na vhuimeleli ho teaho nga tshifhinga tsha kuitele kwa u pulana na u ṋetshedza tshikhala tsha madzangalelo o fhambanaho uri a bviselwe khagala , u hanedzana , na u tendelana khao  . 
Nga murahu , ngauri ndi khou amba , tshitatamende tshe a ṋetshedza nga u ṱavhanyedza nga murahu ha mutambo uḽa khamusi ho vha hu tshi nga vha hu mutambo  . 
Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa , muhasho wa vunḓu u ḓo rumela muingameli u ṱola uri muiti wa khumbelo o tevhedza ṱho ḓea dza milayo yo vhewaho naa . 
U sumbedza u pfesesa na u ṱalutshedza vhudavhidzani na mishumo yo ṋetshedzwaho Komiti dza Wadi  . 
Fhedziha , maṅwe mafhungo a milayo o bvela khagala zwavhuḓi nahone ndi tama u kumedzela maṅwe mahumbulwa khao  . 
Phara ya u thoma i tea u amba ngauri tshipuka itshi tshi dzula ngafhi nauri tshi dzula tshi tshoṱhe na kana kha tshigwada . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku nga u shumisa tshigero u gera mapendelo magumoni a mabambiri . 
Muvhigo u khwaṱhisedza uri Iran i khou ṋetshedza mazhendedzi nḓila ya ṋetshedza matheriala a nyukiḽia na zwileludzi , na u ṋetshedza mivhigo ya zwa muvhalelano zwa matheriala a nyukiḽia malugana na matheriala aneo na zwileludzi  . 
Ni nga vhumba fhungo ḽi fanaho na ḽenel ni tshi shumisa ipfi iḽi ? 
Asesimennde ya sisitemiki i itwa mafheloni a vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha Bennde ya Ṱhanziela ya Pfunzo Nyangaredzi . 
Tshumelo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela tshipimo tshiṱukusa tsha muḓagasi , maḓi na tshumelo ya mabunga zwo linganaho u kanzwa ṱho ḓea dza miṱa i shayaho . 
Ndima ya 5 Zwikili malugana na miraḓo ya Komiti ya Wadi a mbambadzo ya vhathu  . 
Lushaka lwa thaidzo idzi lu tea u vhudziswa nga murahu ha musi vhagudi vho no tandulula thidzo nṋa kana ṱhanu dza u kovhekana , u isa kha lushaka lwa furakisheni na u ḓivha madzina a zwipida zwa furakisheni . 
Mulayo ndangavhutshilo ha bindu u kovhelana ha misi yoṱhe ha mafhungo na vhukwamani nga ha mafhungo a masipala  . 
Tshifhinga tshoṱhe , hu itwa dzingudo kha mbekanyamaitele dza muthelo washu , u sedzulusa tshiimo tshine ha swikelelwa ṱhoḓea ya mbuyelo ya lushaka . 
Khonadzeo ya vhudavhidzani kanzhi a i dzhielwi nṱha kha mushumo wa Popper  . 
Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele kwa mabindu kwo ḓisendeka kha kuhumbulele kuvhili : nga u vha na vhaimeleli vha vhaimeli vha nnḓa kha dzibodo , pfanelo dza vhafaramikovhe dzi nga tsireledzwa  . 
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila i leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha ri ite nyito Edziselani zwine avha vhana vha khou ita . 
Arali Muredzhisiṱarisi a tshi khou fushea uri khumbelo i fusha ṱhoḓea idzi , Muredzhisiṱarisi u ḓo fha khophorethivi ṱhanziela ya u redzhisiṱarisa ine ya vha na nomboro ya u redzhisiṱarisa . 
Mushumo wa zwiimiswa izwi u nga katela u thoma ha tshumiso ya thandela na ndangulo , ngeno zwiṅwe zwi tshi tea u tshimbidzwa nga komiti ya wadi u thusa kha thandela idzi hu si na u langa thandela  . 
U ṅwala tshiṱori hu tshi shumiswa fereme . 
Fhethu dzoṱhe dza u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 . 
Thaidzo dzi katela u sa ṋetshedzwa ha bugupfarwa , u sa badelwa ha vhuendi ha tshikolo , vhadededzi vha si na mushumo na maitele a u sa vha na ndavha na tshikolo nga u angaredza . 
Kha vha thaiphe 00 arali vha muraḓo muhulwane . 
Ndi a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha mulevho uyu  . 
Naho zwo ralo ndi zwa ndeme tshivhalo tsha mbudziso tsho teaho thetsheleswa kha khothe ifhio na uri vhu nga dzhia tsheo ya uri tsengo i farelwe kha Khothe Khulwane  . 
Fhedzi kha maṅwe mashango vha nga tea u badelela dziṅwe tshumelo . 
I nga vula dziakhaunthu dza banngani na u vha na tshipiḓa tsha shango na thundu . 
Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno , ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe , ḽe ḽa thomiwa nga 1910 . 
Tshumelo iyi i ṱalutshedza uri vhukando vhu nga dzhiwa hani kha u fhelisa kana u thivhela thambudzo ya vhalala . 
Khethekanyo 10(1) i bula uri munna na musadzi vho malanaho nga mulayo wa tshirema vho tendelwa u dzhena kha mbingano ya mulayoni arali khavho hu si na o malaho kana o maliwaho nga mulayo wa tshirema  . 
Naho hu na zwivhuya na zwivhi zwinzhi kha inthanethe ri nga si humbulele ḽifhasi ḽashu ḽi si na tshiko tshihulwane tsha mafhungo a ḽifhasi tsini na riṋe  . 
Tsha vhuvhili , vha dzinginya uri hu vhe na thandululo i sa kwamiho mulayo , u tou fana na mbekanyamushumo dza pfunzo dzo livhaho kha u bonyolosa tshitshavha nga ha masia a vhuloi  . 
Vhatheli na vhone vha dzhiwa sa khasiṱama ngauri muano wa Batho Pele u ita uri vha wane pfanelo dzine dza ita uri vha lavhelele tshumelo yavhuḓi nahone i sa ḓuri  . 
WUA i nekedza vhuimo ha muvhuso na ha mulayoni kha zwigwada zwa vhashumisi , zwine zwa ita uri zwi wane tshikolodo tsha masheleni , mindende na tshelede ya u thusa  . 
Ndi ngona , maitele ane ngayo mulaedza wa nga pfukiselwa ngayo kha vhathu . 
Mbekanyamushumo yo sedzesa kha avho vhane vha tama u dzhena kha sekithara ya Pfunzo ya Vokheshinaḽa ya Thekhiniki na Vhugudisi , avho vhane vho no vhaho kha magudedzi a Pfunzo ya Vokheshinaḽa ya Thekhiniki vhane vha tama u isa phanḓa na u ḓiṅwalisa dziyunivesithi , khathihi na matshudeni a Gireidi 12 vhane vha tama u ḓiṅwalisa dziyunivesithi vhane a vha swikeleli ṱhoḓea ya Mbalo na Fisikhaḽa Saintsi . 
Thomani kha 45 ni vhale nga ṱhanu u swika kha 100 . 
Nga vhanga ḽa izwi , Mulayotewa washu u ṋea ndaela Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe ya uri i tsireledze ndeme ya rannda yashu u itela nyaluwo yo khwaṱhaho i sa thengithengi  . 
Vha ḓo ḓivhadzwa musi ḽaisentsi yavho ya u reila yo no vhuya uri vha ḓe vha i dzhie . 
Nyimele ya u thoma i sumbedzaho khonadzeo tsumbo : Arali ya na , ri ḓo imisa lwendo Nyimele ya vhuvhili i sumbedzahotshithu tshine tsha nga si sokou itea kana u konadzeatsumbo : Arali nda nga wina lotto ndi ḓo rengela mme anga nnḓu ya kamara dza fumi . 
Vhana vha na pfanelo ya u tamba na u sa ita mishumo ya vhathu vhahulwane , u tsireledzwa kha u shuma sa vhana - na u kombetshedzwa u shuma vha tshi itela vhanwe vhathu tshelede  . 
Khabinethe i humbela maAfurika Tshipembe u tikedza maitele aya uri nga 2020 ri vhe roṱhe ri tshi khou wana Garaṱa ya Bugundaula sa tsumbo ya vhuvha ha lushaka . 
Liga ḽa u thoma ḽa vhugudisi ḽi tea u sedza kha zwipiḓa zwa ndeme dza vhukoni ha u tshimbidza vhugudisi  . 
Mudededzi wanga ane nda mu funesa  . 
Muphuresidennde o nangwaho Vho Adama Barrow , vhe vha nangwa sa Muphuresidennde muswa wa Gambia vha na fulufhelo ḽa uri nyambedzano dzi ḓaho dzi ḓo vhuedza mashango aya mavhili  . 
Ri ḓo ṱuṱuwedza thandululo ya phambano dza Malagasy . 
Fhedzi tshiimoni tsha u bvisa ṱhanziela ya mbingano , vhafunanaho vha tea u khwaṱhisedza zwa uri vha dzula vhoṱhe na uri vha a tikedzana nga masheleni nga u ita afidaviti . 
U shuma na zwibveledzwa zwo touṅwalwaho . 
Naho zwo ralo , nḓowelo u mona na ḽifhasi , ndi ya u sika theo ya mulayo yo khetheaho zwi ḓisendeka nga zwishumiswa zwa mashangoḓavha zwi elanaho na vhufheṱashango  . 
Uyu muhumbulo wo nnḓela nga matsheloni musi ndi tshi bva Pretoria ndi tshi ya Johannesburg  . 
Vhashumisani vha nga nnḓa na vhone vho thoma vhukwamani vhu si ha tshiofisi u itela u khwiṋisa pfananyo kha nyito dzavho  . 
Hu na Nnḓu mbili dza Phalamennde - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka  . 
U thivha hei ṱhahelelo u vha wone muhumbulo muhulwane wa phurogireme ya khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo  . 
Ndi zwone , hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u vhudzisa vhundeme ha hei mishumo , na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao . 
Khabinethe yo tendela mukumedzo wa Mulayotibe wa Khwiniso wa Khanḓiso na Dzifiḽimu wa 2015 Phalamenndeni . 
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho  . 
Ri nga kona u swikelela vhukoni kha pfunzo fhedzi arali musheli wa mulenzhe muṅwe na muṅwe - mugudisi na mugudi - vha nga ita mushumo wavho nga vhuḓinekedzeli , dzangalelo na vhuḓikumedzeli . 
Kha vha ḓadze IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3(b)  . 
Ndi wana mushonga wanga kha DSP wa vhulwadze vhu sa fholi fhedzi vha ri ndi badele mbadelo nyengedzedzwa ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ? 
Mulayo wa zwa Vhuhosi wa 1970 ( Mulayo 370 ) u langa zwa vhuhosi ngei Ghana na u thoma khoro dza sialala , na Nnḓu dza Mahosi dza dzingu na dza lushaka . 
Muṅwalisi malugana na tshanduko dzine vha tama kheshe kha muvhalelano  . 
Thikhedzo yo iimiselaho kha mbambadzo ya zwa vhulimi i khou ahela vhukuma u tou bva tshe ha bvisiwa tshikimu tsha u uuwedza mbambadzo nga 1997  . 
U tshimbila zwavhuḓi ha hoyu muaro zwanḓani zwa tshigwada tshashu tsha u dzhenisa miraḓo ndi vhuṱanzi ha zwikili na vhukoni ha nṱha vhune ha vha hone kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi Afrika Tshipembe . 
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-529  . 
Izwi zwi ḓo ya phanḓa nga u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha miṅwaha yo fhambanaho , vha swikelela zwidodombedzwa zwa ndeme ya mabuḓo na tshumelo dza mveledziso ya buḓo vhutshiloni havho hoṱhe , uri vha kone u dzhia tsheo dza mabuḓo avho vha na vhuṱanzi ho fhelelaho na tsheo dza matshilo avho dzi itaho uri tshiimo tsha u tholiwa tshi ye nṱha , khathihi na u thusa kha nyaluwo ya ikonomi i yaho phanḓa kha shango na u engedza vhudzheneleli ha tshoṱhe kha mveledziso ya Afrika Tshipembe nga u angaredza . 
A takuwa a ya a vula vothi . 
Mishumo ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe 184 . 
Ro dovha ra vhona uri tsudzuluwo ya vhubindudzi ha tshifhinga tshipfufhi yo bveledza mvelelo dzi si dza vhuḓi kha maṅwe mashango  . 
Ri tshi engedza kha zwenezwo , ri ḓo shumisa Social Distress Relief Grant na u ṋekedza zwiḽiwa nga maanḓa kha havho vhane a vho ngo tsireledzwa nga Tshikwama tsha Ndindakhombo ya vha sa Shumi kana vhane vho no fhedza masheleni avho  . 
Izwi zwi tevhela muvhigo wa u phaḓalala ha tshitzhili tsha mukhushwane wa zwiṋoni na khuhu u vhidzwaho H5N8 . 
Vhabindudzi vha mashango a nnḓa vha ḓisa masheleni , vha ḓisa thekhinoḽodzhi ya tshizwinozwino , maitele a ndangulo ya tshizwinozwino , u swikelela mimaraga ya dzitshaka , vhukati ha zwinzhi  . 
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo , kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi , u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS , TB na maṅwe malwadze  . 
Fhedzi i fhambana na zwin(we zwiendisi ngauri yone i tshimbidzwa nga maand(a a muthu  . 
Kha u vhea ha ndivho uhu , nzhele i tea u vha hone kha izwo zwi re afho ntha  . 
Mulandu we wa sengwa wa ntakadza  . 
Dziṱhanzi U ya kana u dzhenela ha dziṱhanzi na mbadelo ya tshelede ya ṱhanzi kha milandu yo bvaho kha tshumiso ya hoyu Mulayo zwi fanela u tiwa nga Minisiṱa nga nḓila yo sumbedzwaho kana yo randelwaho . 
Kha tshipitshi , Muphuresidennde vha ombedzela mishumo ya muvhuso kha ṅwaha we wa fhela na u dodombedza zwipikwa zwa ndeme zwa ṅwaha u ḓaho . 
Nyolo i tevhelaho i sumbedza u ṱanganelana vhukati ha zwiteṅwa zwo olwaho zwa Tshitatamennde itshi tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka . 
A huna zwidodombedzwa zwa maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa nga ṋ ewa  . 
Ndivho khulwane ya QLTC ndi u langula na u konanya u thomiwa ha zwivhumbeo zwa QLTC kha vhuimo hoṱhe ha sisṱeme ya pfunzo u itela u shumisa zwine zwa kombetshedza zwine zwa tshimbilelana na pfunzo kha zwikolo zwashu zwoṱhe Zwishumiswa zwa u monithara komiti ya QLTC SGB ya tshikolo QLTC iṱoḓa uri vhagudisi vhoṱhe na vhaofisi vha tevhedzele zwithu zwine zwa kombetshedzau itela u lingedza u ṋetshedza pfunzo ya ndeme ya vhoṱhe nahone zwithu zwine zwa tea u monithariwa zwi tea u vha zwi tshi tshimbilelana na fulo . 
Nzulele dza thaidzo dzine dza vha na mashumele a vhushaka ho fhambanaho . 
Nyolo ya 2 i nweledza mishumoitwa yo fhambananaho ya tshifhinga tshenetsho tsha kutshimbidzele ( Gaidini zwi pfi ndi zwiwo )  . 
Ndi nnyi o thomaho u swika , ndi nnyi o swikaho lwa vhuvhili , ndi nnyi wa u fhedzisela ? 
Tsho sedzwaho u bva zwino u ya phanḓa a hu tsha vha kha mveledziso ya mbekanyamitele ntswa , fhedzi kha u vhona uri mbekanyamaitele ya mashumele yo no bveledzwa  . 
Pulane yo khetheaho i a ṱodea u itela uri thandela i khunyeledzwe zwavhuḓi  . 
Vhagudi vha tevhekanya zwiwo vha tshi shumisa luambo sa , mulovha , ṋamusi , matshelo , maḓuvha a vhege na miṅwedzi ya ṅwaha . 
U ṱala ṱhalutshedzo dza maipfi kha dikishinari a tshi itela u wana mudzi na zwine a amba . 
Vhathu vho teaho vha o oiwa vha dzheniswa kha vhugudisi ha vhurangaphana na u gudisa kha zwipotso na u imvumvusa  . 
Kha tshifhinga tshino dzangano li toda thikhedzo i bvelaho phanda  . 
Kharikhuḽamu i ṋekedza mutheo wo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa luambo lwavho lwa u engedza . 
Lavhelesani tshifanyiso itshi tsha vhathu vhe na vha foda vhe phakhani . 
Kha vhavhangi vha mulilo vhe na vhala ndi ufhio we a sumbedzesa u sa londa ? 
U vha mudzulatshidzulo miṱanganoni ya nnyi na nnyi hu tshi pulaniwa , hu tshi katelwa na muṱangoni wa u rwela ṱari , wa u dubekanya ndeme , wa mbigelamurahu  . 
Nga u swaya ḓuvha iḽi , kha ri ḓihumbudza riṋe vhane na mirafho i kha ḓi ḓaho uri zwi songo tsha vhuya zwa itea uri shango heḽi ḽi vhuelele kha maḓuvha he mbeu yavho na murafho zwa ṱa fhethu havho na mushumo wavho kha tshitshavha  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30  . 
Ndi nnyi a no tea u wana ngilasi ? 
Khabinethe i dovha hafhu u tamela mashudu avho vhe vha tenda u fhirisela milingo yavho phanḓa uri i ṅwalwe hafhu nga 2016 . 
U shuma na maipfi U peleṱa maipfi o ḓoweleaho , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba U shuma na mafhungo U pfesesa na u shumisa vhuthihi na vhunzhi sa : mu-vha : muthu - vhathu U pfesesa na u shumisa madzina sa tshoko U thoma u shumisa masumbi a ngaho sa nthihi , mbili na zwiṅwe na tsha u thoma , tsha vhuvhili tsha u fhedza . 
Zwenezwo komiti i khou humbela uri vhathu vha ambaho vhoṱhe vha litshe u amba nga mafhungo aya vha sedzese kha masiandaitwa a u ṱanganywa uhu na u ṱanganywa nga u angaredza - kha mushumo , mveledziso ya nḓowetshumo , mamaga apo na mveledziso ya ikonomi  . 
Muvhuso u na mihasho , tshumelo na mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzine dza nga thusa kha u khwinisa matshilo a vhaswa . 
U shumisa , u vhala na u ṅwala nomboro thevhekano , hu angaredzwaho na tshivhumbeo tsha u ṱukufhadza u swika kha 31 . 
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano . 
U shumisa kutshimbilele kwa u ṅwala : u ṋekana mihumbulo , u pulana , mvetamveto , u dzudzanya na u ṋetshedza . 
Ndi nga mini zwi zwithu zwihulwane u u ḽa mishonga hu na muthu muhulwane tsini ? 
Vhunzhi ha vhadzulapo vho tambudzwa nga mupfuluwo na u lozwa ndaka  . 
Vhagudi vha sumbedza uri tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshi kunguluwa hani fhethu ho ṱuluwaho , ho takulwa ṱafula nga zwidina zwivhili nga thungo nthihi . 
Zwo vha zwi muhumbulo wavhuḓi ro takala musi mahoḽa mafheloni a ṅwaha , ngudo dzi bvaho kha Khoro ya Tsedzuluso ya Mishonga , dzhenaḽa ya mishonga ya Lancet dzi tshi thoma u vhiga ngaha nyengedzedzo ya ndavhelelo ya vhutshilo u bva kha tshikati tsha mutheo wa miṅwaha ya 56 nga 2009 u ya kha miṅwaha ya 60 nga 2011 . 
U ṱanḓavhuwa ha mafhungo Vhagudi vha ḓo shuma kha mafhungo o ṱanḓavhudzeaho kha Vhuimo ha Vhukati  . 
Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada , vha tinye madindi , nz  . 
Tshinwe tshitenwa tsha ndeme ndi maanḓa a khothe dza sialala mayelana na u pfisa vhuṱungu . 
Musi we ḓuvha ḽa vha ḽi tshi khou fhisa vhukuma , lusunzi lu humbula u ya u ḓiambusa mulamboni . 
Vhakwevho vha Luonde : Nguluvhe khulu ndi dza Luonde , zwigwa mut ( ad(a ndi zwa Luvhola  . 
Thebulu ya 1 i nweledza mishumo yo fhambananho i no tea u itwa  . 
Zwivhumbeo na zwithu a zwi tei u vha na vhuṱumani na zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri zwa 2-D na zwa 3-D zwo shumiwaho nazwo kha Gireidi 1 . 
Zwitshavha zwi khou tsivhudziwa u sa pfukekanya dzibada , dziboroho na milambo yo ḓalaho mikumbela . 
Ndi pfanelo na mbofho dzifhio dzine dza tshimbilelana na nyimele dzo khavariwaho nga dziPMB ? 
U ṱhogomela ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha zwi ḓo thivhela thaidzo khulwane uri dzi sa vhe hone tshifhinga tshiḓaho . 
Miraḓo ya vhashumi vha GCIS vhone vhaṋe nga tshavho vha nga kha ḓi amba , u ṅwala , kana u rumela vhudavhidzani nga kha eḽekiṱhironiki nga luambo lune vha funa , fhedzi ho sedzwa uri vhoṱhe vhane vha vha tshipiḓa tsha vhudavhidzani uvho vha a pfa luambo kana nyambo dzine dza khou shumisiwa . 
Murengisi u tea u vhudza vhathu vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi uri vha nga si kone u renga theḽevishini vha sina ḽaisentsi . 
Afurika Tshipembe na Zimbabwe a na ḓivhazwakale ya tshifhinga tshilapfu ya madzingu a vhuṱumani ha mvelele . 
Khonani yanga o ri ndi londe vhukonani hashu . 
A ri na pfanelo ya mulayo u ṱana lutamo lwashu kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i na vhurumelwa ha 90 ho ṱangana hoṱhe , 54 wavho ndi vhurumelwa ha tshoṱhe  . 
Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone i tea u vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga vhuhwavho , na nga u ṱhonifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela ṱhoḓea  . 
I khou vha hone nga tshifhinga tsha miṅwaha ya ḓana ya Vho Oliver Reginald Tambo , vhe vha ima na zwa ndinganyo ya mbeu . 
Arali dza fhira fumi u rwa makhwa ane a lingana ndode dze a fhirisa ngadzo  . 
Miraḓo ya Khabinethe vho ṱangana kana nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho  . 
CBNRM i nga si tandulule thaidzo dzothe kha tshitshavha . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu . 
Nga ṅwambo wa zwezwo , vhunzhi hashu ri nga vha na vhuḓifhinduleli ha magabelo a tshifhinganyana a mutsho wa maḓumbu ra kutela mahaḓa ashu kha muya u ḓaho wa ikonomi na poḽitiki zwi si zwavhuḓi  . 
U ṱanganya vhudavhidzani ho ḓoweleaho , ndangulo ya dziphambano,vhutshimbidzi na zwikili zwa ndangulo dzo fhambanaho u khwaṱisedza vhushaka vhukati ha Komiti ya Wadi na vhadzhiamikovhe  . 
Vhathu vho takala nga maanḓa musi munna muvhi a tshi shavha . 
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho ndi musi u bebwa ha ṅwana hu tshi ṅwaliswa ho fhela ṅwaha tshe ṅwana a bebwa . 
Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwi kwamaho mbeu u itela khwiniso ya zwoṱhe zwi kwamaho ṋetshedzo maanḓa ya vhafumakadzi . 
Thikhedzo kha mashaka musi muthu o lovhela mashangoḓavha tendelwe u koloda  . 
Mbetshelo dza Thendelano ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a dzo ngo tea u sa tshimbilelana na vhuṱungu ho vhangiwaho  . 
Vha vhambadzi zwavho vha 620 vho pfumbudziwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga kha thandela ya u edzisa ya u Takula Mabindu Zwao a Lushaka nga vhuḽedzani kha thandela ya Ndangulo ya Sekithara ya Pfunzo na Vhupfumbudzi kha Dziholosele na Mabindu Maṱuku  . 
Thimu ya Mushumo ya Lushaka yo shela mulenzhe kha muhumbulo na tshivhumbeo tsha modulu  . 
Hu anzela u vha vhuṱambo ha ṅwaha ha muvhuso nga Luhuhi hune Khorondanguli , Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo zwa ita mushumo wazwo wa Mulayotewa phanḓa ha lushaka lwoṱhe  . 
Muraḓo wa muṱa ane a khou humbelwa u londota a tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho . 
Khethani tshifhinga tshine watshi ya sumbedza awaravhukama kha ṱhoho kana hafu ya awara kana kotara ya awara . 
Kuitele kwa vhuloi na maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi a na mafhungo a vhaisaho ane a tea u tandululelwa thungo  . 
Madzina a tea u vha mapfufhi na hone mafhungo a tea u thoma phanḓa ha hune dzina ḽa guma hone  . 
Pfusho na zwiḽiwa zwo teaho , nga maanḓa kha vhana vhane vha vha na miṅwaha ya fhasi ha miraru , ndi zwa ndeme kha mveledziso yavhuḓi ya muvhili na muhumbulo  . 
Madzangano oṱhe a Tsireledzo ya Mulilo a tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka  . 
Mifhindulano iyi i ṱanganyisa mveledziso ya zwikili na u manḓafhadza zwitshavha , nga maanḓa kha vhafumakadzi khathihi na khwinisedzo ya nḓisedzo ya tshumelo zwi tshi ḓa kha u swikelela vhulamukanyi na tsivhudzo na tshumelo dza mutakalo . 
Kha Bhelekazi Mdandalaza wa miṅwaha ya 20 , mutshudeni wa zwa vhuramabindu wa Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane , u vha Mudzulapo wa Afrika Tshipembe zwi dzikusa vhuḓipfi ha u ḓihudza ngauri vhaswa vha Afrika Tshipembe vha mirafho yoṱhe vha khou bveledza vhuvha ha Afrika Tshipembe vhuswa nga zwiṱuku  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i fanela u vhona uri zwitshavha zwi a shela mulenzhe kha u ṅwalwa na u sedzuluswa ha Pulane dza Mveledziso yo Ṱanganelaho  . 
Ho vuwa khani khulu vhukati ha Vho-Kulutu na Vho-Zwivhizwinzhi  . 
I dovha ya vha na mushumo wa u kuvhanganya , u bveledzisa na u dovha u ṱanganyisa mathemo o teaho . 
Fhedzi , ri dovha hafhu ra vhona u bva kha vhuṱanzi vhu re Bivhilini uri kiḽasi dza matshilisano dzo vha dzi tshi khou bvelela hune vhapfumi vha shumisa vhashai  . 
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada . 
U thoma mbumbano na madzangano e a fhiwa thendelo ya u fara mitambo ya ifhasi  . 
Vhureakhovhe ha u itela u a iwe muṋe vhu kwama zwitshavha zwa vhuponi ha phendelashango zwine zwa shumisa zwiko zwa lwanzheni u itela zwone zwiṋe , naho hu uri zwi nga rengisa zwiṅwe zwa idzwo zwiko hanefho zwitshavhano  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu , hu tshi khou katelwa pfanelo- ( a ) ya u sa hanelwa u vhofholowa nga nḓila i sa pfali kana hu si na tshiitisi tshi pfalaho ; ( b ) ya u sa valelwa hu si na tsengo ; ( c ) ya u vhofholowa kha tshaka dzoṱhe dza khakhathi dzi bvaho kha tshitshavha kana zwiṅwe zwiko ; ( d ) ya u sa tambudzwa nga nḓila ifhio na ifhio ; na ( e ) ya u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu , lu si lwa vhuthu kana lu nyadzisaho  . 
U itela tikedza u ṱaṱa na u tshea uri mafhungo a ndeme a IDP o ṱoka midzi kha mafhungo a wadi nga nḓila i no fusha naa  . 
ODP dzo pika u ṋetshedza tshikhala tsha therisano u wana mihumbulo ya vhathu kha mafhungo a ndeme kha lushaka , phoḽisi khulwane kana mvetamveto ya milayo zwi no khou ambiwa Phalamenndeni . 
Khabinethe i khwaṱhisedza hafhu vhuḓikumedzeli hayo ha u isa phanḓa na u shumisana na sekithara dza phuraivethe na vhashumi kha ndingedzo dzayo dza u tandulula khaedu ya vhushayamishumo kha shango  . 
Khabinethe yo ṱanganedza muvhigo wa Goldman Sachs , wa Fumbili ya Miṅwaha yaMbofholowo , une wa sumbedzisa masia a fumi nga vhuḓalo ane nga khao Afurika Tshipembe ḽo vha na mvelaphanḓa u bva nga 1994 na masia a fumi ane nga khao shango ḽa khou tea u dzhia maga a tsheo . 
Afrika Tshipembe sa vhuyo ha vhuendelamashango , ḽo livhana na khonadzeo ya u alusa sekithara yaḽo yo angalalaho ya vhuendelamashango u itela vhukoni ha ikonomi khulwane nga kha zwi vhidzwaho sekithara dza ikonomi dza vhuendelamashango dzo ḓalaho sialala . 
Masheleni  . 
Maraga wa mikovhe wo vulelwa vhavhambadzi vha nnḓa nga murahu ha u fheliswa ha ndango dza thengiselano nga 1994  . 
Makumedzwa maṅwe a theo ya mulayo a elanaho na u dzhenela ha tshitshavha kha kuvhusele kwa masipala , na mulayo wo khwiniswaho zwino wa Muvhuso Wapo : Mulayo wa Masheleni a Masipala , 2003  . 
Fhedzi , arali Komiti dza Wadi dza sa khwaṱhisedza uri dzi na pulane na tshiṱirathedzhi tsha vhukwamani na u vhigela murahu , hezwi zwi ḓo sala zwi sa ambi tshithu  . 
Ri rangwa phanḓa nga khumbulo ine ya ri nga nṱha ha ndambedzo dza tshitshavha dzi itwaho nga muvhuso , ri tea u sedza u itwa ha sisteme ine ya thola vhathu uri vha ḓishumele nahone i ṱuṱuwedzwaho nga vhuthihi ha vhathu . 
Tshitshavha tsho pfa uri tsho nyadziwa nga uri mafhungo a tsho ha ngo dzhiela nzhele  . 
Miraḓo ine ya vha kha Sapphire na Beryl vha tea u ḓivha uri dokotela wa maṋo ane vha khou ṱoḓa u mu shumisa u kha netiweke ya zwa maṋo ya GEMS naa . 
I ḓo khwaṱhisedza vhukwamani vhukati ha masipala na tshitshavha nga kha u shumisa , na mbadelo dza tshumelo  . 
U THETSHELESA NA U AMBA U thetshelesa na u amba zwo fhambana , fhedzi ndi zwikili zwivhili zwi tikedzanaho . 
Ndi 25 milioni nga vhathu ine ya vha fhasi yo vhambedzwa na mashango o bvelelaho  . 
Ambani ngazwo  . 
MBUDZISO 5 Tsumbakushumele dza ndeme ndi dzifhio ( KPA ) ? 
Odithi yo itwa ho sedzwa zwitatamennde zwa Maimo a Vhuodithi a Afrika Tshipembe  . 
Mbuelo dza mutheo dzine zwikimu zwa dzilafho zwoṱhe zwa Afrika Tshipembe , zwa tea u katela u ya nga ha mulayo  . 
Muthihi wa vhaongi vhashu vho ṅwaliswaho u ḓo vha kwama tshifhinga tshoṱhe u amba navhone nga ha mutakalo wavho na thaidzo dziṅwe na dziṅwe dzine vha khou ṱangana nadzo  . 
Mbudziso yo kumedzwaho i nga vha i na pfunzo arali ya nga tendelwa uri i kuvhanganye mihumbulo yo fhambanaho  . 
Bannga dzi tea u ri vhudza uri dzo ṋetshedza khadzimiso nngana kha vhathu vha re na vhuholefhali , khamphani na muvhuso vha tea u ri vhudza uri vho ṋekedza bazari na zwikhala zwa mishumo zwingana kha vhathu vha re na vhuholefhali  . 
Miṱangano yo khetheaho , nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe i a ṱoḓea , i tshi buledza adzhenda ya muṱangano wa Bodo ya Milingo , ine ya tea u vha tshiteṅwa tsha adzhenda tshi tshoṱhe tsha muṱangano  . 
Khovhakhombo ya u sa kona u ḓilanga ha tshigwada itshi tsha mishonga i ita uri zwi tee u vha na maga a ndaulo a konḓaho  . 
U thetshelesa muambi zwavhuḓi , u itela u sumbedza zwa ndeme zwi bvaho kha maambiwa . 
U ya ha vhagudi tshikoloni hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ? 
U pulanela nḓisedzo na khwiniso ya tshumelo zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho  . 
Mashudumavhi , u thoma nga u ongolowa na mbuno dza u fhedzisa dza thimu dzo fhambanaho , hu tshi katelwa na dzo fhambanaho , kathihi na u sa londa hu elanaho ha dziṅwe thimu kha zwiteṅwa mbeu uri mawanwa a sa avho a sa dzheniswe kha muvhigo uyu  . 
Arali hu si na muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u ṱola , pfanelo ya mugodi , phemithi ya mugodi kana phemithi ya minerala kana mavu ayo . 
U linga ha iwe muṋe na tsedzuluso nga vha murole muthihi ndi zwishumiswa zwi shumiswaho kha u ṱola vhathu  . 
U ṱhaḓula nga huhulu u itela u vula khonadzeo ya i shumahoya dziSMME , koporasi , mabidu a mahayani na kha zwikolobulasi , hu khou bvela phanḓa . 
Tshigwada tsha vhathu vho khethwaho nga vhakhethi kha vhupo hapo u itela tsheo dza polotiki kha vhulanguli hapo  . 
Vhathu vha fhindula khuḓano nga u ṱuṱuwedzwa nga sethe dza kuvhonele na kusedzele kwavho kwa zwithu  . 
Tshathi ya mutsho , khaḽenda na dzirinngi dza ḓuvha ḽa mabebo na zwone zwi ṋea tshikhala tsha u wanulusa zwiteṅwa zwa Mbalo . 
Ngauralo , mbudziso ya uri nyaluwo i khou kovhelwa vhathu u eḓana i tea u vha mutsetse wa u ṱhogomelwa ha ikonomi . 
Kha tshiṱaṱamennde tshashu tsha nga murahu ha khetho dza zwinozwino dza ḽa Isiraele , ro humbela muvhuso washu muswa uri u tevhedze thendelano dzo swikelelwaho ngei murahu vhukati ha ḽa Isiraele na PLO  . 
Arali vha renga phukha kana vha i wana sa tshifhiwa , vha fanela u tshi swaya hu sa athu u fhela vhege mbili . 
Hu dovha ha vha na muzika , zwa mvelele na miṅwe mitambo kha hovhu vhuṱambo u pembelela heḽi ḓuvha  . 
Mugudisi u tea u vha na bugu dzo fanelaho sa Bugu khulukana phosiṱara , zwidade , nyimbo , mitambo na tshumiswa dza vhukuma dzi elana ho na thero dzevha nanga . 
Dzina ḽo nangiwaho ḽa khophorethivi ḽi tshi tevhedza milayo i re kha Mulayo wa Dzokhophorethivi wa madzina a khophorethivi  . 
U ṱalutshedzela zwifanyiso uri a kone u fhaṱa tshiṱori nga ene muṋe , zwine zwa vha u vhala . 
Zwidzidzivhadzi zwitete sa khanabisi zwi nga ita uri muthu a tevhele zwidzidzivhadzi zwo dziaho zwi mu itaho phuli yazwo  . 
Vha lingedza na u nngwanela bola yo ṅwalwaho dzina ḽa Pele musi wa u fhululedza ḓuvha ḽanga ḽa mabebo . 
U kundelwa ha vhukonanyi , vhuḓifhinduleli ho kovhekanywaho na ndaela dzine dza tshimbilelana zwiṱuku zwi thivhela u shumiswa ha mbekanyamaitele dzine dza vha hone  . 
Vha ṱavhanya u xelelwa nga dzangalelo kha zwi konḓaho zwi ṋetshedzwaho na u ḓibvisa kha khoso  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a u shuma a 5 u ya kha a fumi uṅwalisa khamphani i si ya mbuelo . 
Kha Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka , Muphurusidennde vho Jacob Zuma vho ḓivhadza ṅwaha wa 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo  . 
Vha dzhiele nzhele uri u sedzulusa mbilaelo hu a vhetshelwa tshifhinga . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo a dzi wanalei online  . 
Kha vha dzule vha tou tswi vha kunamisele ṱhoho yavho murahu  . 
Ngudo i khagala : uri hu vhe na nyaluwo , ri ṱoḓa nḓisedzo yo khwaṱhaho na i fhulufhedzeaho ya muḓagasi  . 
Ni nga ita mini musi ni tshi khou ṱoḓou eletshedza muṅwe muthu ngeno a sa ṱoḓi nyeletshedzo yaṋu ? 
Tsha vhuraru , zwo sedzwaho kha u ṱanḓavhudza kana u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo zwi tea u sedzwa  . 
Mahoḽa ro ita zwo tshewaho nga SADC u thusa vhurangaphanḓa ha Zimbabwe u wana thandululo ya khaedu dza zwa poḽitiki dzine dza vha hone  . 
Huna zwithu zwinzhi zwa u fembedza zwo fhambanaho . 
Dzirwe mbudziso dzi nga sumba u vha dza tshiphiri , sa tsumbo mbeu , muholo , vhana vhane a vha tsha tshila , fhedzi ndi dza ndeme na u vha dza ndeme kha u ita nzudzanyo  . 
Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe . 
Arali vha litsha u nwa mishonga kana vha i nwa nga nḓila i si yone tsumbadwadze dzi nga tou vhuya nga huhulu  . 
Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga , Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo  . 
Vhashumisi vha phaiphi a vha i vali zwavhuḓi zwine zwa sia maḓi a tshi rotha  . 
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho  . 
Madalo o dovha a ṱuṱuwedza themamveledziso ya u fhaṱa ya Afrika Tshipembe yo pikaho zwikhala u itela khamphani dza Afrika Tshipembe ngei ṱanoni ḽa EXPO 2020 ngei Dubai , khathihi na nyanḓano kha sia ḽa mulalo , tsireledzo na vhudziki . 
Phalamenndeni nga ḽa 6 Thangule 2016  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe , Mutsireledzi wa Tshitshavha , zwi nga si kone u ita khumbelo kha dzone dzine u ya nga PAIA  . 
Kha vha humbule uri hafha hu fanela u vha fhethu ha nnyi na nnyi hu si fhethu ha phuraivete sa ha vhudzulo ha muthu  . 
Fhedziha muhumbulo woṱhe wa u funza ḽitheretsha ndi u sumbedza vhagudi uri Luambo lwa Hayani lu nga shumiswa hu na nzhele , vhuṱali , khumbulo na vhuḓi . 
Ndivho ya zwipiḓa zwoṱhe zwa theo ya mulayo ndi u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha kone u dzhenela lwa tshoṱhe kha tsheo dzine dza vha kwama kha vhuimo hapo  . 
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha mulanu  . 
Tshigwada itshi tshi vhona vhuloi vhu tshi lwa na Mudzimu , vhukuma-kuma , na vhuhurahura . 
Muvhigo wo iswaho kha Khomishini ya Vhuthihi ha Afrika ( AU ) ndi wa vhulavhelesi ha zwo swikelelwaho na khaedu dzine dza dza ḓisa pfanelo dza vhathu , polotiki , matshilisano na ikonomi na pfanelo dza mvelele . 
Muvhuso wa lushaka , nga milayo na nga maṅwe maitele-vho , u fanela u thusa vunḓu u bveledza maanḓa a ndaulo a ṱoḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo . 
Ee , u swika zwa zwino i randela ṱhaluso ya khombekhombe ya zwibveledzwa zwapo na izwo zwine ra zwi rumela nnḓa , muthu a nga si tshi fhambanyise u bva kha u ṱaṱisana hashu sa ikonomi  . 
Kha mushumo uyu Phalamennde a i vhoni uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli fhedzi , i dovha hafhu yone ine ya tea u vha na vhuḓifhinduleli kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe nga u vhona uri ṱhoḓea dzavho dzi a ṱahiswa na u tandululwa  . 
Mulayo wa vunḓu u ḓo langa mulayo wa lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya kana ya sa shuma . 
Mudededzi vha ṅwala dzina ha nomboro thungo nthihi ya garaṱa vha dovha vha ṅwala tshiga tsha nomboro kha iṅwe thungo kha yeneyo garaṱa dzi kwamaho nomboro 1 u swika kha 6 ( kha vha ite sethe dzo vhalaho )  . 
Arali vha mubvannḓa vha tshi ṱoḓa u guda kha tshiimiswa tsha pfunzo ya fhasi , sekhondari kana ya nnṱha kana tshiimiswa tshiṅwe na tshinwe kha ḽa Afrika Tshipembe , vha fanela u ita khumbelo ya thendelo ya u guda  . 
Kha vha ḓadze fomo ( nga inki ntswu kana vha ṅwale nga mutshini ) nahone vha ise fomo idzo kha ofisi ya Company and Intellectual Property Registration . 
Fhedziha , ndi zwa ndeme uri nyito dzi bveledzwe dzo livha kha zwivhumbeo zwa luambo zwo tiwaho , na nyimele . 
Ri dovha ra vha na Ṱhoho dza Mihasho ya Muvhuso , khamphani khulwane dza muvhuso na madzangano a mulayo  . 
Magumo ndi a ndeme , nahone ha tei u vha manweledzo a zwe zwa ṅwalwa na khathihi . 
Vhukati ha mitengo ya fhasisa na ya nṱhesa , hu na magavhelo o fhambanaho , zwi tshi ya nga zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela  . 
Izwi zwi fha mbonelo ya Ndayotewa kha u bvisa zwithivheli zwa u ṱanganya zwigwada zwi kundelwaho sa miraḓo i shelaho mulenzhe kha zwitshavha zwihulwane . 
Mushumo wa Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso kha u tikedza zwilinganyo na u lavhelesa maitele a u galatsha zwi tea u khwaṱhisedzwa  . 
Muṅwe na muṅwe u na tshikhala tsha u ṱalutshedza nyimele yawe  . 
Dzinnḓu - nga 2008 , luafhulelo lwa dzinnḓu dza 3 132 769 dzo tendelwa , nahone yunithi dza 2 358 667 dzo fhedzwa  . 
Mudededzi vha ṋea ṅwana muṅwe na muṅwe zwa u vhalela kana zwitibo zwa bodelo zwitswuku zwi 3 , zwa lutombo zwiraru na zwiraru zwa dzivhaḽamuṱaḓa . 
U sa londa kana u tambudza zwi a yelana  . 
Vhudavhidzano na vhoramafhungo ? 
Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na ofisi dzaḽo dza Ramilayo wa zwa Miṱani . 
Zwino ndi ḓo sedzesa thero iyi u bva kha kuvhonele ukwo  . 
U fhira afho , i dovha ya kwamea kha u vhea dzisenthara dza mafhungo a Zwitshavha na Thekhinolodzhi ya Vhudavhidzano , ine ya vhidzwa sa senthara dza hingo  . 
Mulayo wa dzitshaka , mulayo wa ndayotewa na mulayo wa vhutshinyi yo ṱuṱuwedzwa  . 
Pfanelo dza vhathu dza u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa 235 . 
Hu si na u shandukisa vhukati ha miḽiḽitha na ḽitha dzi ṱoḓeaho . 
Vhudzuloni ha izwo , vha khou pennda zwifanyiso zwi ofhisaho zwa khakhathi dzine dza khou ḓa nga khetho dzi ḓaho na khwiṋiso dza ndayotewa khulwane nga murahu ha khetho , nga vhanevho vhathu vho itaho mvetomveto ya ndayotewa  . 
U sumbedza mikano ya u ṋetshedzwa ha magavhelo ine ya fhiriselwa na kha mavundu oṱhe ( gavhelo ḽa mveledziso ya HS )  . 
Muhasho muṅwe na muṅwe une maga a tshumelo a sa vha tendele u dzhoina GEMS  . 
Afurika Tshipembe ḽi na mikovhe minzhi nga u angaredza kha mutale wa tshigwada tsha pulatinamu , musuku , daimane , manganese , tsimbi na yuraniamu  . 
Maedza a takadzaho aya na khunyeledzo u bva khao fhedziha i , a i athu u khwaṱhisedzwa tshoṱhe kha masia oṱhe  . 
Ndangulo ya mutevhethandu wa thandela yo ḓisendeka kha muthevhethandu wa thandela nahone u dzhia zwipiḓa zwoṱhe zwa thandela u bva i tshi thoma u swikela mafhelelo a thandela  . 
Fomathi i anzelwaho u shumiswa kha website ndi HTML . 
Vhagudi vha nga thoma nga u wana zwithu zwine zwa vha na vhulapfu ha mithara ha vhukuma . 
Musi a tshi ita zwidzhumba 5 , u vha o sala nga maluvha 3  . 
Mulayo wa Sisiteme ya Masipala wa 2000 u ṱoḓa uri masipala i thome sisiteme ya ndangulo ya kushumele  . 
U pfiwa ha migaganyagwama ndi miṱangano yo khetheaho ine vhakhantseḽara vha wadi vha tea u i shumisa u ambedzna nga ha mveledziso dzi re kha mugaganyagwama na u ṱalutshedza u fhambana na pulane dza u thoma  . 
Hei ndi Nnḓu ya NCOP , iṅwe ya zwisikwa zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe , ine ya ṋea vhadzulapo vha mavunḓu oṱhe vhuimeli kha Phalamennde . 
Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai , ni tikedze phindulo dzaṋu : Ndiafhi na Maemu vha tshi swika tivhani vho wana hu si na vhaṅwe vhathu  . 
Vhukando vhuhulwane ha maga aya vhu tea u vha u khwaṱhiswa ha vhukando ha vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe siani ḽa u khwinisa vhuthihi . 
Bulani mbuno dza u tikedza phindulo yaṋu . 
Kha vha shumise Tsumbandila dza arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6  . 
Zwi muḓurela vhugai u ya na u vhuya tshikoloni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ? 
Ro vha vhona musi vha tshi fhira vho hwala mufu nga hingo . 
Ndivho ndi ya u sika sisiṱeme ya vhuendi vhu shumaho zwavhuḓi vhune ha kona u ṱaṱisana fhano hayani na mashangoni a nnḓa , na u fhungudza mbadelo dza vhuendi . 
Ro no thoma u sedzana na vhukando ha u swikelela vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14 . 
Zwenezwi ḽifhasi ḽi khou pembelela Ḓuvha ḽa Vhadededzi ḽa ḽifhasi nga ḽa 5 Tshimedzi 2016 , Khabinethe rwela zwanḓa vhadededzi vhashu vhoṱhe na u vha fhululedza kha u ḓiṋetshedzela na u shumesa kha u vhea mutheo wa vharangaphanḓa vhashu vha matshelo . 
Mueletshedzi wa thero u tea u modareitha sambula dza mishumo iyi musi o dalela tshikolo u itela u sedza arali mishumo i kha maimo nṱha na uri yo modareithiwa wa henefho tshikoloni . 
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho . 
KPI dzi tevhelaho dzi tea u vha tshipiḓa tsha PMS ya masipala muṅwe na muṅwe u swika hune dza kona u shumisea nga masipala  . 
Hone-ha , hu sina muthu ane a bva ngomu kha aya maitele , zwi ita uri vhathu vha sa kone u fhambanyisa maitele aya , vha vho vhona a tshi fana . 
Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe , vhu ḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999  . 
U ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo ya maitele aya , hu sa athu fhela ṅwedzi u ḓaho , Minisiṱa wa Vhudavhidzani vha ḓo ṋetshedza sia ḽa mbekanyamaitele kha vha Maanḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho ha Afrika Tshipembe u thoma maitele a zwa ḽaisensi ya sipekiṱhiramu  . 
Musi vha tshi dzhoina GEMS , vha tshipiḓa tsha tshikimu tsha zwa dzilafho tsho khwaṱhwaho kha zwa masheleni tshi re na miraḓo ine ya khou ḓala nga u ṱavhanya  . 
Dzi tshi fhalala , vhatshini ( malombe ) na mune wa ngoma vha ya musanda u livhuwa vhamusanda  . 
I nga dzhena kha konṱiraka na u vha tshipiḓa tsha milandu ya khothe . 
Livhanyani tshifanyiso na tshishumiswa tsho teaho  . 
Kalani zwikhala nga nḓila i re yone . 
U tevhelwa ha milayo zwi khwat ( hisa u fulufhedzea ha vhatambi  . 
Khabinethe i fhululedza Vho Brad Binder u wina Vhugwena ha Ḽifhasi ha Moto3 zwine zwa vha zwa ndeme kha ḓivhazwakale . 
Ri ḓo dovha ra shumana na Milayotibe ya tshandukiso ya zwa vhulamukanyi nahone ri ḓo ambedzana na vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa Ri ḓo khunyeledza tshiṱirathedzhi tsha u khwinifhadzwa ha ndangulo ya mikaṋoni na vhudziki . 
Vhafhinduli vha ṱhoḓisiso kha mashango ayo vha amba uri vha funza nga nḓila dzi elanaho na idzo dzo funzwaho nga khoḽidzhi , nga maanḓa kha masia a nga ho sa vhupulani ha vhungomu , ndingo na ngona  . 
Ri khou isa phanḓa u khwiṋisa kushumele kwa Shango nga nḓila dzo fhambanaho , hu tshi katelwa na u lwa na vhuaḓa . 
Kha vha ite khumbelo ya u vha mulondoti wa ṅwana b u ṱuṱuwedza na u bveledza mulalo , vhukonani , vhuthu , u konḓelelana na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo hu tshi tevhedzwa ndinganyiso , u sa vha na tshiṱalula na vhuḓibaḓekanyi ho vhofholowaho ; na c u themendela u thomiwa ha mvelele na u ṱanganedza tshitshavha tsha mvelele kana iṅwe khoro kana dzikhoro dza tshitshavha kana zwitshavha zwa Afrika Tshipembe , hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
MBUDZISO 2 Ndi zwithu zwifhio zwine zwa nga dzheniswa kha adzhenda ya u pfiwa ha mugaganyagwama ? 
Mabindu a dovha hafhu a vha na mbilaelo malugana na tshanduko dza mbekanyamaitele na vhupo ha ndaulo zwine zwi nga gonyisa mbadelo kana mitengo  . 
Khunyeledzoni , ri ṱuṱuwedza muṱaṱisano wa saintsi wavhuḓi , ngauri sa vhaṱoḓisisi nga muthihi ri lwela u vha vha maṱhakheni  . 
U bveledza na u sedzulusa mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza Madzulo a Vhathu u itela u ṱuṱuwedza na u vhona uri vhathu vhoṱhe vha wana vhudzulo ho linganaho na vhupo ha vhudzulo ha ndeme ho khwiniswaho na u konanya tsheo dza vhubindudzi ha tshikhala . 
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha mishumo ine na vhenga u i shuma hayani . 
Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe , nahone u vhofha vhusimamilayo , vhalanguli , vhulamukanyi na zwiimiswa zwa muvhuso . 
A dzhenela zwitereke zwa mishumo zwi siho mulayoni  . 
Arali vha ḓadza fomo nthihi fhedzi kha thundu kana tshumelo dza tshakha dzo fhambanaho , vha ḓo eletshedzwa u shandula zwidodombedzwa u dzhenisa fhedzi thundu kana tshumelo dzine dza vha fhasi ha kiḽasi yo teaho  . 
Muṱaleli nga anga lavhelesa kha izwi , sa izwi a sa khou vhilaedzwa nga u isa phanḓa a vhona uri nganetshelo i fhela hani  . 
U shumisa tshikili tsha u humbula zwo vhoniwaho nga maṱo , tsumbo : maḽeḓere , zwivhumbeo , zwishumiswa zwi fareaho . 
Tsumbo : baba , bibi , beba . 
NDI MBETSHELWA DZIFHIO DZA NDAYOTEWA DZI ITAHO URI VHAFUMAKADZI VHA SHELE MULENZHE ? 
Ro dovha ra dzhiela nṱha Tsheo ya Khothe ya Ndayotewa ya khumbelo ya Vho Terry Crawford-Browne , ya uri u vhetshelwa thungo ha khomishini ya thendelano ya thengo ya zwiṱhavhane a zwo ngo vha na dzangalelo ḽa vhulamukanyi . 
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya kushumele kha mutakalo na tsireledzo , hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa khwine mushumoni  . 
Naho zwo ralo , vha nga si shandukise dzilafho ḽa vha ḽa maimo ane a vha fhasi ha o anḓadzwaho kha Gurannda ya Muvhuso  . 
Maraga dza ṅwaha dza oraḽa dza u amba , u thetshelesa na a vhala . 
Vha tea u vhumba dziposwo dza tshipentshelaa dza CBNRM kha vhuimo ha lushaka , vundu , tshitiriki , na u nekedza vhugudisi ho teaho na u tshelede ya hone . 
Vha tea u tendela vhagudisi vha tshi vusuludza nga misi zwivhumbeo zwa luambo zwa mutheo zwi sa konḓi musi hu tshi itwa nyambedzano na vhagudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili . 
Minisṱa wa mveledziso ya Ndayotewa na Vhulamukanyi , nga fhasi ha Tshipiḓa tsha vhu 92 tsha Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 ( Mulayo wa vhu 2 wa 2000 ) , o ita ndaulo kha Sheduḽu . 
I dovha ya shuma kha u vhona zwauri PMS i sedzwa sa tshithu tshine tsha tendisea kha tshitshavha  . 
Ambani nga vhaholefhali vha no ita zwithu zwi no mangadza . 
Ni nga ita mini arali ho vha hu inwi ane a khou shengedzwa ? 
U dzula a tshi nga ha ṱambi . 
Khoniferentsi yo dovha ya tendelana kha uri Mekhenizimu wa Ḽifhasi u bve kha Tshikwama tsha Dzitshaka tsha Mveledziso ya Vhulimi ngeiRome u ye Bonn fhasi ha vhuṅwaleli ha UNCCD . 
Ndi dzifhio tshinyalelo dza masheleni dzine dza katelwa u itela u wana thendelo ya vhushumisamupo na u vhambadzela nnḓa ? 
Kha vha putedze tshiputedzi tsha shift , vha shumise tshiputedzi tsha tshanda tsha monde kha mausu u putedza muratho wa dokhumenthe ine vha toda u i seiva . 
Vhu anzela u tshimbilela na maitele a vhugevhenga , sa tsumbo , thengiso i si ho mulayoni ya zwidzidzivhadzi , u endedza zwidzidzivhadzi , u vha na vhatholiwa vha si ho , vhumbulu na vhugevhenga ho dzudzanywaho vhune ha nga kwama na u wisa ikonomi  . 
Khabinethe i khou ṱanganedza nḓivhadzo nga Eskom uri Yuniti 6 ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi yo bveledza fulufulu ḽa uthoma ino vhege , zwi i itaho yuniti ya u thoma khadza rathi yo sinkhronaiziwaho . 
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha sambula dza mabammbiri a thesite na milingo musi vhagudi vha sa athu u a ṅwala u itela u sedza maimo na u tsivhudza vhadededzi kha u setha mishumo iyi . 
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha . 
A i buli kana u sedza kha zwa vhuimeleli kana ndindakhombo dzi elanaho na zwi re ngomu kha webusaithi na uri webusaithi yo itwa kana u ṋekedzwa u itela u swikelela ṱhoḓea dza mushumisi nga muthihi  . 
Vhagudi vha guda u vhala nga u dzula vha tshi vhala , vha guda u ṅwala nga u dzula vha tshi ṅwala . 
Ndi zwa ndeme uri pulane i ṅwalwe zwavhuḓi u rekhoda bono ḽa tshitshavha na u vhona zwauri ḽi nga shumiswa nga amaanḓalanga a ḽeveḽe ya nṱha na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo  . 
Nga dzi 22 Lambamai , zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha . 
Kha ḽiṅwe siavho , ri ḓo ṱavhanyisa u thomiwa ha Mbekanyamushumo yo Ṱanḓavhuwaho ya Mishumo ya Muvhuso . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe zwibveledzwa zwa vhudavhidzani na arali vhushumisamupo i kha ḽiga ḽa mbambadzo , u ita nyambedzano na u khunyeledza thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Zwi itaho uri zwi pfale ndi mafhungo a u hanela vhathu vha tshi ya u vhonisa  . 
Naa hu na fhethu ho kanulwaho nahone vhashumi vha vhewa kule na fhethu ha nga fhasi ha mushumo wa ṱhanga ? 
Kha khethekanyo iyi , ri do sedza milayo ya sumbe ya ndeme yo teaho kha u bveledza mbekanyamushumo ya CBNRM  . 
Mbekanyamushumo dzine dza ḓo itwa u mona na shango dzo livhaho kha 2023 dzi ḓo sia vhufa ha tshifhinga tshilapfu ha mveledziso ya rugby kha vhadzulapo vhane vha khou shaya  . 
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha fhedzisa pulane yo lugelaho u ṋetshedzwa kha maanḓalanga a nṱha hu tshi tevhedzwa nḓila yo teaho ya tshitshavha  . 
Vhupo vhu kwama rot ( he  . 
Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wo thoma u shumiswa nga 15 Lara 2000 . 
Vha nga ita uri vha pfesese tshiimo itsho , vha kone u talutshedza thaidzo nga ndila i pfalaho  . 
Mafurase o olelwaho mishumo ya asesimennde kana muvhigo  . 
Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na phoḽisi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha . 
Musi hu tshi itwa nyambedzano dza mugaganyagwama , vhakhantseḽara nga kha komiti dza Wadi vha tea u eletshedza tshitshavha kha zwi kwamaho tsheo dza ndeme  . 
Tshibogisi tsha u funga ( STB ) tshi ḓo ḓura vhugai ? 
Vhubindudzi ha phuraivete vhu tea u ranga phanḓa kha iḽi sia , vhu tshi khou thuswa nga masheleni kana zwikwama zwa muvhuso u swikelela  . 
Masindi ene u ambara buḽausu ya zwanḓa zwipfufhi ye mme awe vha mu rungela . 
Mulayo malugana na mafhungo ane a kwama sia ḽa mishumo na maanḓa zwo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana 5 ya Ndayotewa ntswa nahone we musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka u nga ṋetshedzwa nga Phresidennde , nga mulevho , kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu  . 
Onoyo a no wanala mulandu u ḓo tea u sedzana na masiandaitwa a maitele o teaho  . 
Maanḓa a vhusimamilayo ha vunḓu a u kombetshedza mithelo , dziḽevi , miṅwe mithelo na dziṅwe mbadelo dzo ingwaho kha tshelede yo ḓoweleaho- a ha nga ḓo shumiswa nga nḓila ine zwa nga tshinyadza mbekanyamaitele dza ikonomi ya lushaka , nyito dza zwa ikonomi kha mikano yoṱhe ya vunḓu kana u tshimbidzwa ha thundu shangoni , tshumelo , tshelede kana zwa mishumo ; na b a tea u langulwa nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Masheleni . 
Muṱangano ndi wa nga ha u ṋea ndendedzi nga ha vhudavhidzani ha tshiṱirathedzhiki na nga ha mafhungo a ICT khathihi na u sedza uri u shumiswa ha tsheo dzo dzhiiwaho kha muṱangano wo fhiraho ho guma ngafhi . 
U ṱoḓisisa nga ha miṱangano ya khantsela  . 
Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho , a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa , nahone khothe i nga mu thusa nga nḓḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo  . 
Ndi zwifhio zwine murendi a khou sasaladza kha mitaladzi 1 na 2 ? 
Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni  . 
Kanzhi vhanna na vhafumakadzi vhukuma vha nyito , tshirunzi na mikhwa ya nṱha - avho vha shandukisaho shango ḽashu , a si vhorapolotiki na vharangaphanḓa vha poḽitiki vha re na vhuṱali , ndi vhathu zwavho  . 
Mbalo ya vhana i hulaho i sumbedza uri vhana vha xelelwa nga mubebi kana vhabebi nga mulandu wa tshitshili tsha HIV kana dwadze ( la EIDZI  . 
Uri ri swikelele ndivho yashu ya u sika mishumo , u fhungudza vhushaya ndinganyo na humisela murahu zwivhangi zwa vhushai zwi ṱoḓa uri hu vhe na nyaluwo i ṱavhanyaho . 
Nga fhasi ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema , mufumakadzi u na pfanelo i fanaho na ya munna zwi tshi ḓa kha tsheo ya uri hu tea u itwa mini nga thundu . 
Mulayo uyu u ṱanganedza na mbingano dze dza vha hone nga murahu ha iḽi ḓuvha . 
Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa , nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa . 
Ndi pfanelo yavho ya u nanga ane vha tama u kovhelana nae aya mafhungo . 
Kha Ḽiga ḽa u nanga miraḓo i ḓo vha na tshikhala tsha u nanga miraḓo mihulwanwe ine ya ḓo ima sa Vhonkhetheni kha dzikhetho . 
Volumu ndi vhunzhi ha zwine tshithu tshi nga dzhia  . 
Zwifhato zwa fhethu hune ha dzuliwa hone zwi tea u aluswa kha mbekanyamushumo ya u bvela phanda kha pfunzo ya tshitshavha na u dzhiela ntha na u ita zwauri hu vhe na u shela mulenzhe nga ndila yo fhelelaho na u diimisela  . 
Nga matsheloni hu na vhuendi ho tsitsikanaho vhukuma fhethu hu re na mishumo hune vhuendi vhu bvaho kha vhupo ha vhudzulo ha ṱangana hone  . 
Arali tshithu tsha iswa kha mukolodi , na ene u vha na vhudifhinduleli arali tsha nga tshinyadzwa  . 
U vha na muvhili muhulwane kana u khwaṱhesa zwi khombo nga uri zwi vhanga malwadze a mbilu na u engedza ḽeveḽe ya khoḽesiṱiroḽo . 
Zwenezwo vha wana vhe si gathi kha tshikolobulasi tsha havho , avho vhane vha vha na pfunzo yo linganaho  . 
A O vha e na vhumvumvu a tshi khou ṱoḓou ri vhathu vha mu mvumvuse . 
Khwiniso a i nga kateli dziṅwe themamveledziso dza tshumelo ya tshitshavha ( PSI ) dzi no nga sa dzibada , zwiporo , fhethu ha u paka mabupo na nḓila dza mabupo , madamu na tshithivheli tsha maḓi kha u vhea mbadelo . 
Pfanelo na milayo ire kha Ndayotewa yashu i nga shumiwa zwi si zwa vhuḓi u itela u khethulula vhukati ha sekhithara dza tshitshavha  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza u ṱanḓavhuwa ha nyendedzi ya u tholwa ha vhaofisiri vha bodo na vhalangi , ine , Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo u ḓo ita maitele a vhukwamani na mavunḓu na mimasipala , phanḓa ha musi Khabinethe i tshi tenda  . 
Vha ri ndi fanela u ita tshuṅwahaya yanga yoṱhe musi ndo no fhedza u tamba bola . 
Vha nga vhilahela kana u ḓivhadza Independent Complaints Directorate malugana na mpfu dzi ṱahaho musi muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa , nga ṅwambo wa zwo itwaho nga mapholisa , u riwa kana khethululo nga lukanda  . 
Ndi zwifhio zwine zwa pfala kha fhungo iḽi ? 
Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma , na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni  . 
Khophi nthihi ya fomo dza khumbelo ivhe na miṱangano ya kereke wa u ambedzana nga ha u kuvhanganya masheleni hune vhafhuri vha vha hone  . 
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala  . 
Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana  . 
A no thoma u swika gungwani ndi ene we a wina . 
Nḓila ya 3 ya thandela yo ṋewa afho fhasi  . 
Miraḓo i tenda uri i na vhuḓikumedzeli vhu fanaho kha dzangalelo ḽihulwane ḽa u shumela ṱhoḓea dza mveledziso nga u angaredza dza Shango na Lushaka lwa Afrika Tshipembe  . 
Izwi zwi katela u pfukela ha khadzimiso u ya kha ndambedzo kha matshudeni vhane vha vha kha ṅwaha wa u fhedzisela . 
Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese  . 
Ni khou ṱoḓa tshiṅwe tshithu ? 
A ro ngo humbula uri zwo tea u humbela muṅwe muthu uri a badele  . 
Mbuelo ya vhuvhambadzelaseli kha vha dzhiele ntha : Mushumi u na pfanelo ya u shumisa ndila dza u thasulula phambano dzo netshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhushaka vhukati ha Vhashumi na Vhatholi  . 
Dzilafho ḽa tshifhinga tshoṱhe na tshanduko kha dzilafho na zwone zwo ṅwalwa kha garaṱa  . 
Mulayo wa Vhana : Mulayo wa Vhana u amba uri kha mafhungo oṱhe ane a kwama vhana , hu fanela u dzhielwa nṱha zwine pfanelo dza vhana . 
Ndivho ya fulo heḽi ndi u takula tsivhudzo kha maAfrika Tshipembe uri vha dzhiele nṱha masiandoitwa mavhi a pfudzungule dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana  . 
Tshiimo tsha u thoma tshi tou vha hone vhukwamani ha u thoma vhukati ha khamphani i ṱoḓaho vhuṱoḓesi ha u ḓivhambadza na zhendedzi ḽine ḽa ḓo ita vhuṱoḓesi  . 
Zwitshavha zwa zwa lutendo zwa tenda u shumisa u ṋetshedza Phurogireme na mishumo ine vhaswa vha nga dzhenelela khayo  . 
Muphuresidennde vho ita khuwelelo kha lushaka ya u shumisana kha u khwinisa sisṱeme ya pfunzo na u ita uri tshumisano hu vhe tshithu tsha ndeme malugana na u swikelela izwi U saina Thendelano ya Pfunzo ya Mutheo ndi tshithu tsha ndeme kha itshi tshifhinga tsha u vhiga . 
Tshipikwa tsha fesithivaḽa ndi u ṱanganyisa vhaswa vha tshitshavha tsha ḽifhasi kha muhumbulo wa vhulamukanyi , na vhushaka ha mveledziso ya mirafho na mvelele dzo ṱanganelanaho  . 
Vho vha vha tshi ḓivha nga tshenzhemo ezwi , yo vha yo vhuya ya ḓiswa khavho kha ḽeveḽe ya komiti naa ? 
Ngoho ndi uri vhanna vhavho vho fhirisa afho na u dzhenela kha zwiṅwe nga nnḓa ha midzinge vha tshi khou lingedza u tandulula izwo  . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Vhusimamilayo ha vunḓu u bva musi vhu tshi khethiwa ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta nga hone hune , tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aho khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela . 
Mbekanyamushumo ya Muphuresidennde ya Siyahlola i ḓo konisa Muphuresidennde Vho Zuma na vharangaphanḓa vha muvhuso u vhona nga maṱo zwo swikelelwaho na khaedu vhuponi uho . 
Tshipembe yo xela kana u tswiwa  . 
Izwi zwi ḓo itwa ndivho hu khwinifhadzo ya mbekanyamushumo dza tshitshavha dza ra dzi thoma miṅwahani yo fhiraho . 
Tsha u fhedza , ndangulo ya thandela i kwama u khunyeledzwa hayo , ha pimiwa na khwaḽithi ya tshibveledzwa kana mushumo wo khunyeledzwaho u itela u khunyeledza konṱiraka na mugaganyagwama  . 
Sisiṱeme khulwane i re na vhukoni ha u bveledza zwithu zwiswa , ine ya tshimbilelana na dzifeme dzine dza tshimbidza bindu ḽadzo kha sekithara dzine dza tshimbilelana na kuitele kwa nyaluwo  . 
Hune ha si vhe na avho vho bulwaho afho ntha vhothe , thendelo i nga fhiwa nga Minisita  . 
Tsheo nga Maanḓalanga a Vhutshutshisi a Lushaka ( NPA ) u imisa mulandu wa vhufhura we wa hweswa Minisiṱa wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan zwi ri swikisa magumoni a fhungo iḽi nahone zwi tendela shango u livhisa nungo dzalo dzoṱhe u bveledza ikonomi , u fhaṱa fulufhelo ḽa vhabindudzi na u pambusa u elwa ha zwikolodo zwa dzitshakha na u tsitswa . 
Redzhisitara ya Vhathu  . 
Vho shumisa thinganywa dzifhio ? 
Tshiṱirathedzhi tshi khou sedza kha u tikedza mabindu ane a khou tou thoma a ICT , u khwaṱhisa mabindu a re hone khathihi na u navhisa thikhedzo kha dziSMME dzi no vhonala dzi tshi nga kona . 
Kha vha ime kana vha dzule vha tou tswi vha femele nṱha , vho no lugisa mitha . 
Minista wa Pfunzo vho vula tshikolo tshiswa tsha phuraimari ngei New Town vhuṱamboni he ha itwa nga Musumbuluwo . 
Phambano khulwane kha maitele a vhukati ha vhuvhudzisi ha muthu a eṱhe na ha tshigwada kana vhuvhudzisi ha tshitshavha ho ṱoka midzi kha orienthesheni ya lushaka ulu lwa vhushaka ha vhuvhudzisi  . 
Hedzi a si dzone , tsumbo fhedzi mudededzi a nga engedza nga u nanga dziṅwe dzo teaho na maṅwalwa a re hone  . 
Musi vhagudi vho no vha na tshenzhemo ya u ela nga mithara , vha tea u anganya musi vha sa athu u ela muelo na muthihi . 
Ndi ngadzwo hu tshi ḓo itwa ṱhoḓisiso mbili khulwane ṋaṅwaha nga 2007  . 
Mdivho mbili dza nyengedzedzo ya u engedzedza ndeme ya zwiko zwa mupo  . 
Dzina ḽa khophorethivi ḽi tea u rumelwa fhethu hune bindu ḽa vha hone  . 
Khothe dza sialala dzo iswa phanḓa na u shuma nga fhasi ha maanḓa a kale a ṋetshedzwaho kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na miṅwe milayo ya Vundu . 
Sa tsumbo , muthu anga ri , ndo ma ( la nga maand(a manngo,ngeno nga Tshiphani hu tshi pfi , ndo a a(la nga maand(a manngo  . 
Lushaka lwa furaha lune lwa khou endedzwa lu ṱalutshedza phambano vhukati ha nomboro idzi  . 
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo , vhukando uvhu vhu tea u tshimbidzana na fulo ḽa u khwinisa tsireledzo ya tshitshavha na vhudziki . 
Nḓila ya u thoma ndi ya siala ya u Ethnography , yo sedzaho kha tshivhumbeo na mushumo wa lutendo lwa vhuloi na maitele sa tshipiḓa tsha tshiimiswa tsha matshilisano tsha zwitshavha  . 
Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u ḓo khwaṱhisedza uri - hune zwa vha zwo tea , vha tea u ṋewa ṱhanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni  . 
Ri ḓo vha ri si roṱhe kha u takusa maipfi ashu kha nyito ya u dzhia tsheo  . 
Ndaulo ya muvhuso na tshumelo dza tsireledzo 24 . 
Nyaluwo ya mbambedzelano ya ḽifhasi i amba uri mabindu a pfa a tshi nyanyulea uri a khwiṋise nḓila dza u langa kutshimbilele kwa matheiḽa mivhisi , zwiṱoko na thundu dzo bveledzwaho  . 
Ofisi dzoṱhe dza Muhasho wa zwa Muno dzi ḓo vha dzo vula nga maḓuvha a u ḓiṅwalisa u itela u tshimbidza maitele a u ḓiṅwalisa nga u vhekanya zwo teaho . 
Humbelani khonani yaṋu uri a sedze arali zwe na ṅwala zwi zwone . 
Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu  . 
PanSALB sa zwenezwo i sedzesa kha mveledziso ya nyambo ya thekeniki na thevhekano ya ṱhuṱhuwedzo yadzo  . 
Khamusi vha ṱoḓa u nambatedza zwifanyiso zwa zwimela zwa rathi zwoṱhe kha bodo  . 
Pfanelo idzi dzi anzelwa u dzheniswa kha ndayotewa  . 
U vhea nga zwigwada zwithu zwi si fhasi ha 500 ha anganywa na u vhala nga u fulufhedzea . 
Konṱiraka iṅwe na iṅwe i fanela u vha na mikano na milayo ine miraḓo yoṱhe ya tendelana nayo na u fanela u i tevhedza  . 
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , hu hanedzanwa ngawo kha Nnḓu mbili dza Phalamennde  . 
Mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya Zwi ḓo anḓadzwa nga Luisimane . 
Mbuelo dza Fhasisa dzo Randelwaho ( PMB ) ndi phakhedzhi ine ya khavara na dziṅwe nyimele dza dzilafho  . 
Lutando kana thambo yeneyo ine ya khou fhufhiwa i vhewa u bva fhasi i tshi gonyiswa u ya nga henefho hune mufhufhi a khou kona ngaho na vhane a khou tamba navho  . 
Vhathu , nga maanḓa tshitshavha tsha vhadzulapo tsho no tambulesa  . 
U topola thangi na maipfi a re midzi . 
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa . 
Khabinete yo ṱanganedza u dala ha miraḓo ya ḽihoro ḽivhusi kha Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela . 
Khabinethe i sathula u tshoṱelwa ha miraḓo ya Tshumelo dza Mapholisa a Afrika Tshipembe vha rathi ngei VanderbijlparkGauteng nga ḽa 10 Tshimedzi 2017 nga miraḓo ya tshitshavha . 
Ni vhona u nga vhusunzi ndi zwivhumbwa zwi re na tshika kana zwo kunaho ? 
Mutalo wa u thoma u ḓo thoma kuitele kwa nyaluwo u itela u vhuedzedza tshumelo  . 
Tsumbo 1 : Vhatholiwa vhot ( he vha muvhuso vhane vha vha kha vhuimo ho fhambanaho vha a shela mulenzhe zwihulwane kana zwit ( uku kha u n(etshedza makumedzwa malugana na pho(lisi  . 
Mulayo wa fhiraho a u ngo , nga nyito , amba nga ha ndondolamutakalo ya mushumoni na thaidzo dza ndiliso dza vhashumi vha migodini  . 
Hezwi zwi shuma na kha u fhungudzwa na lushaka lwa mbilo na ndeme  . 
Vha tea u ṱuṱuwedzwa u dzhenisa zwiga zwa nomboro kha u rekhoda havho , zwo katela na u shumisa zwifanyiso . 
Mbudziso ya vhuvhili i ṋea muvhudzisi u tendisea ha phindulo ya u thoma , ya u thoma i wana zwine mbudziso ya vhuvhili ya ḓo dzumbulula zwone . 
Muvhuso u fha thikhedzo ya masheleni na vhukoni ya minwaha miraru , u alusa dzikilabu uri dzi kone u ḓiimisa dzi ite dziḽigi dzadzo . 
Iyi khethekanyo i khou sumbedza maṱalutshedzwa nga ha nyimele ya ḓivhazwakale ya vhuloi . 
Mbekanyamushumo ya u Linga yo dizainiwa u itela u paḓaladza mishumo ya u linga ya fomaḽa kha thero dzoṱhe tshikoloni kha themo yoṱhe . 
Ri do amba nga zwitatamennde zwa thaidzo i re hone na zwa ndangakutshilele zwine dza ṱuṱuwedza kiḽasini  . 
Kuhumbulele uku kwa vhuvhi ndi tshipiḓa tsha tsumbo nga zwa kereke , nahone zwi dzulela u sumbedzwa kha thero na dziṅwe nḓila dza vhudavhidzani . 
Fomo ya khumbelo i tea u sainwa na u ṱempiwa nga dokotela wa phukha o teaho ane a ḓo rumela fomo murahu kha ofisi ya thendelo nga Fax Musi izwo zwo no phethwa hu ḓo kona ha u bviswa thendelo ya u ṱun ḓa . 
Mudzulatshidulo wa PSC ndi Vho Ben Mthembu vhane vha vha Maanḓalanga a Khorondanguli u ya nga Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso  . 
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057  . 
Thikhedzo i si ya zwa masheleni i ḓo ṋetshedzwa nga kha Phurogireme ya Thikhedzo ya Mveledziso ya Mabindu ya GEP  . 
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya khumbelo ya zwa vhurathisi  . 
Maraga ya masheleni i ḓisa zwa uri bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi dzulela u shuma kha muthihi kana miṅwe ya maraga iyi  . 
Kha vhuimo uvhu vhagudi vha shuma na vhuvhili ha phetheni ya nomboro ( tsumbo , u vhala a tshi pfuka ) ; na phetheni dza dzhomeṱiri ( tsumbo , zwifanyiso )  . 
Tshipikwa kha muhumbulo wa uri mikhwa a i ngo ḓitika nga vhathu , fhedzi u bva kha muthu nga muhumbulo wa uri mikhwa i anzela u sumbedza khetho dza vhuṋe na mihumbulo  . 
U tea u di fara nahone a di nee tshifhinga tsha u talutshedza u ri ndi ngani  . 
Arali ha vha na thaidzo ya nzhini , naho zwo ralo , vha nga ṱoḓa thuso  . 
Muthihi wa mielo ya zwa saikhoḽodzhi na khuḓano ya zwa poḽotiki ya thikhedzo ya Soviethe u itela vhuendelamashango ha mashangoḓavha  . 
Ri nga kona hafhu u fhindula mbudziso dzavho dza zwa mulayo , masheleni na dza vhone vhaṋe  . 
Naho milandu minzhi i tshi khou ṱoḓisiswa , ndi i si gathi ine ya swika khothe  . 
Musi mbulungo yo fhela vhathu vha tshi vhuyelela hayani u t ( amba zwand(a , vha lushaka vha a handululwa hu tshi itelwa u t ( amba lufu kana dwadze ( lo ( laho mufu  . 
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho hu tshi katelwa u sheledza , nḓisedzo ya miṱani tshumiso ya nḓowetshumo , migodi , vhulimi ha zwa maḓini , khovhe , mitambo ya maḓini , zwa lunako , ngade , tshandukiso ya vhupo , goḽofu , etc u bva kha maḓi a elelalo , maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo  . 
Tshenzhemo  . 
PSC i bvelaphanḓa na u ita tsedzuluso dzo fhambanaho dzine dza dzheniswa kha mivhigo ine ya ṋetshedzwa kha Buthano ḽa Lushaka , Vhusimamilayo ha Vundu , na mihasho  . 
Ro ḓi lugisela u thoma fulo ḽa u fhaṱa hedzi tshomedzo kha vhupo ha mahayi . 
Khophi yo khwaṱhisedzwaho ya siaṱari ḽa u thoma ḽa ḽiṅwalo ḽa vhuṋe  . 
Mbofholowo ya u amba - Vhathu vhoṱhe ( hu tshi katelwa na vhoramafhungo ) vha nga amba zwine vha funa . 
Khabinethe i humbudza maAfurika Tshipembe uri Chancery of Orders i khou ita thambo ya vho nangiwaho u bva kha miraḓo ya tshitshavha , zwiimiswa zwi si zwa muvhuso , madzangano a vhadzulapo na a zwa lutendo kha vhathu vhaṅwe na vhaṅwe vhane vha vha vho tewa nga u ṱanganedza ndaela ya Zwiphuga zwa Lushaka . 
Mulayotibe u khwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe kha ḓi ṱoḓa u ṱanganedza vhubindudzi ha nnḓa , u ṋea vhutsireledzi ho teaho na tsireledzo kha vhabindudzi vhoṱhe , na ndondolo ya pfanelo ya vhuḓivhusi ha Muvhuso wa Afrika Tshipembe u sala murahu mveledziso na tshandukiso ya zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya tshitshavha . 
Kha vha fhate vhushaka na vhashumisani vha nnda na u shuma nga maanda kha u vhu vhulunga . 
Izwi zwi ḓisa khonadzeo ya ṱhanganyelo ya FDI ya 2016 kha R30 biḽioni  . 
U sumbedza mibvumo ya mathomoni na magumoni ha maipfi o ambiwaho . 
Zwikolo zwine zwa ṋea pfunzo dzi dzhiaho tshifhinga tshiṱuku u fhedza , mbekanyamushumo dzine dzi sa vhe dza NQF kana zwipi ḓa zwa pfunzo , a zwi kwamei nga u ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa FET wa 1998 . 
Ri a livhuwa muya wa muṱa , tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo , nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho  . 
Kha mulaedza , Muphuresidennde vha dzhiela nṱha zwo swikelwaho na khaedu dze ha ṱanganiwa nadzo kha ṅwaha wo fhiraho khathihi na u bvisela khagala zwa ṅwaha u ḓaho . 
Magondo ane a vha tsini na zwikolo na hun(we fhethu hune ha vha na vhaendanganayo vhanzhi na one a nga vha na zwikalo zwa fhasi zwa luvhilo  . 
Muhasho wa Zwa Muno : Vhaofisi vha Muhasho wa Zwa Muno vha fanela u thusa vhapondwa vha Ukuthwala u wana maṅwalo o teaho ane a kwama zwiimo na zwa vhana vhavho zwa u wana tshumelo dza matshilisano na vhulamukanyi  . 
U vhala vha tshi ya phanḓa na murahu u swika kha nomboro 3 . 
U vhala na vhagudi Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili kana luraru nga vhege minethe ya 15 vha tshi shumisa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege . 
Ndayotewa , vhuvha na ndivho ya Bili dza Pfanelo  . 
Musi vhagudi vha tshi khou bva kha gireidi iṅwe vha tshi ya kha iṅwe , mudededzi u tea u lavhelela uri vhagudi vha ḓo amba zwinzhi nahone u amba havho hu thoma u lapfa . 
Kutshimbidzele kwa u pulana ndi kwavhuḓi nahone ndi ku no ṋea vhathu maanḓa na nḓivho , nahone ku tshimbidzwa nga vhatshimbidzi vha bvaho kha komiti ya wadi vho pfumbudzwaho , khathihi na vhatshimbidzi vha ha masipala na vhaṅwe-vho  . 
Chad o wana khuliso ya nṱhesa nga Nyendavhusiku nga murahu ha musi o fhiwa tshiphuga tsha u vha mubammbeli wa nṱhesa wa 2014 , nga Feḓeresheni ya Dzitshakatshaka ya u Bammbela , vhukati ha zwiṅwe zwiphuga zwa nṱha . 
Kha vha ṅwale nga ḽikhathi ḽo fhiraho nahone vha khwaṱhisedze uri ḽi dzula ḽo ralo hoṱhe  . 
Nga u pfufhifhadza , vhalanguli vha fanela u ṋea ṱhalutshedzo i pfalaho . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a zwa mbambadzo a ḽiṅwe zhendedzi . 
Khaedu ya vhatshinyi vha vhaswa na mbuedzedzo yavho na zwone zwo ambiwa nga hazwo  . 
Musi Nothembi a tshi kha ḓi dzhena tshikolo o vha a tshi ḓidina vhukuma o vha a tshi ṱoḓou phasa . 
Nga Muimeli wa Afrika Tshipembe mashango ḓavha High Commission , Embassy kana Consulate . 
Khezwi ri sa ambi nga zwa u ya bulasini u dalela Nandi ngei Limpopo ? 
Mushumi kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha na nḓivho kha zwipi ḓa zwi katelaho : Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi . 
Ri khou fulufhela uri tshigwada tsha vhaeletshedzi tshi ḓo vha tshi tshi khou shuma nga Khubvumedzi 2011  . 
Tshipembe shangoni iḽo kana Vhulanguli ha na u ṱu ṱuwedza u vhigwa ha vhathu vha sa badeliho muthelo  . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u amba madzina , u dzudzanya na u vhea zwithu nga zwigwada , fhedzi zwino silindara dzo dzheniswa . 
Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele , dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele  . 
Mbadelo ya tswikelelo ine ya badelwa nga muhumbeli , nga nnḓa ha muhumbeli ene muṋe , yo buliwaho kha tshipiḓa tsha vhu 541 tsha Mulayo ndi R 50 , 00 . 
Arali u tshi khou lenga u thoma kana u wa vhusiku kana mafheloni a vhege musi miraḓo ya tshitshavha vha tshi ṱoḓa u ita zwavho kana vhe mishumoni , vhathu vhane vha ḓo ḓa a vha nga vha fushi  . 
I vhulunga zwishumiswa zwa mupo nga alusa tshitshavha uri tshi langule zwishumiswa zwatsho  . 
Kha vha i ṅwale kha fiḽipi tshati  . 
U alusa miraḓo miṱuku hu u itela u khwaṱhisa misipha ya zwanḓa . 
Nga yeneyo nḓila , vhunzhi ha aya mafhungo a ḓo vha o kuvhanganywa hu tshee na tshifhinga nga vhomakone vha CBP , kha vha ambe na Komiti ya Wadi na mukhantseḽara u itela u ḓivha arali hu na zwiṅwe zwiko zwa ndeme zwa mafhungo zwine zwa nga shumiswa  . 
Khothe dza miṱa dzo dzinginywaho dzi nga ṋetshedza foramu yo teaho ya vhupfiwa uvhu  . 
Vhabebi na vhaunḓi a vho ngo tea u vhofhololwa kha vhuḓifhinduleli havho malugana na ṅwana wavho o vhifhaho muvhilini , na uri vha fanela u vha phanḓa kha u shumisana na tshikolo u tikedza na u ṱola mutakalo wa ṅwana wavho na mvelaphanḓa . 
Vhahura , fhedzi ri kha ḓi bvelaphanḓa na u salela murahu kha sia ḽa uri ri khou shaya vhuḓivhi ha thekinoḽodzhi na ha saintsi na zwikili zwa u bveledza thekinoḽodzhi idzi  . 
Ndi zwa ndeme uri ipfi ḽa vhathu vhoṱhe vha kwameaho ḽi pfale u khwaṱhisedza thusedzo ya phurogiremu  . 
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni - U tshuwa  . 
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu  . 
Hoṱhe vhudzani vhaṱaleli zwine na vhona vha tshi nga ambara zwi no yelana na mutsho wa henefho . 
Tshumelo dza tshipentshela dzine dza netshedzwa nga munetshedzi kanzhi dzi laulwa nga thendelano yo vha ho hone vhukati ha munetshedzi na khasitama nahone a i laulwi nga NRS 047  . 
Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe  . 
U vulwa ha bada na buroho ya Swartkopfontein vhukati ha Afrika Tshipembe na Botswana zwo vula luṱa luswa kha u ṱumanya mukano wa Afrika Tshipembe ngei Swartkopfontein u ya kha mukao wa Botswana ngei Ramotswa  . 
Thandela dze dza shumisa ndingano u ya nga mbeu na u phuromota dzipulane dza ndingano nga nyito ya khwaṱhiso u katela u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha Komiti dza Wadi dzo shuma nga nḓila yavhuḓi i linganaho  . 
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi  . 
Miṅwaha i fhiraho ḓana nga murahu ha vhushayavhulamukanyi vhu lemelaho , ri khou vhidziwa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine a hu na muthu ane a ḓo vha phuli kana ḽilaṱwa , ri ḓo vhofholowa na u lingana na u ṱhomphiwa  . 
Tshenzhemo ya u sika mishumo sa zwe ya anetshelwa nga vhathu vhashu hafha  . 
Zwi tshimbilaho khathihi na magavhelo a zwa u sika mishumo , ri ḓo shandukisa mbekanyamaitele dzine dza tshimbilelana na u khwinisa matshilo a vhashumi . 
Uvhu vhugudisi ho itelwa vhathu vha sa shumi  . 
Thangelamulayotibe kha Muvhuso Wapo ndi mulayo wa u thoma wa mbekanyo ya muvhuso wapo kha tshifhinga itshi tsha murahu ha apariṱeidi  . 
U losha vhahulwane nahone ho vha hu tshi dzhielwa nt ( ha nga maand(a  . 
Pulane Khulwane ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka ya 2013-2017 , i pfananya nungo dza muvhuso kha nndwa yawo ya zwikambi na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi . 
Sa afha vha tshi zwi ḓivha , mbadelo dza thandela dzo vhewa kha mutengo muthihi u itela thandela dza nḓowetshumo dza matshudeni  . 
Ndi ngauri vho vha vho no farwa nga mapholisa  . 
Ndi hone zwine na vhukuma kha heḽi ḽa hashu  . 
U alusa na u swikelela ndinganyiso , mulayosiṅwa na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza na u khwiṋisa vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , zwo khakhelwaho nga tshiṱalula a nga kha ḓi dzhiiwa  . 
Tshipembe kha vhoṱhe vhane vha vha na wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ngauri zwine vha ita zwi a bvelela vhutshiloni  . 
Komiti ya Wadi ya sala murahu mafhungo oṱhe na komiti ṱhukhu ya u tshimbidza mafhungo , nga murahu ha miṅwedzi ya 3 ha vha ho no dzheniswa mavhone zwiṱaraṱani nahone Komiti ya Wadi ya shuma na Foramu ya tshipholisa tsha Tshitshavha u paṱirola vhupo  . 
U linga hoṱhe kha Vhuimo ha Vhukati ndi ha ngomu tshikoloni . 
Khophi ya sectional title plan kana milayo ya Sectional Title Scheme  . 
Eskom naho yo vha na khaedu , i kha ḓi kona u vhona uri ikonomi yashu i kha vhuimo ho teaho naho zwi tshi khou konḓa . 
Nga murahu ha musi yo mela , tshimela tshi ḓo bva maṱari  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro tsho teaho themo , na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo dzo teaho themo yeneyo . 
Masheleni a u ita pulane dza mudzinginyo wa mbudziso nnzhi dzine vha funa nga henefho hune zwa konadzea  . 
Ri tea u dzhiela nṱha ngoho iyi na u pfesesa uri ri nga si sokou vha furalela  . 
Zwisumbi zwi sumbedzisa tshifanyiso tshoṱhe tsha mvelaphanḓa khathihi khaedu dziṅwe khulwane  . 
Kha Themo ya 4 Vhagudi vha nga isa mihumbulo kha u ita zwa u kala zwa inifomaḽa nga zwa u kala zwa inifomaḽa hu na volume i si ya vhukuma . 
Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu  . 
Nga zwigwada , kha vha ṱalutshedze uri ndi zwifhio zwi ṋetshedzwaho zwine vha ḓo zwi ṱanganedza , na uri ndi ngani  . 
Zwiṅwe hafhu , u tswiwa na u dzhiwa nga khani ha vhana vhane vha saathu u aluwa vha vha dzikhomba zwi nga si vhuye swa faedzwa na maitele a kale na kale a Ukuthwala , e a vha a tshi ṱanganedzwa kha zwitshavha a ḓi vha na mikano ya vhuronwane . 
Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde , u ḓo guma u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone , hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu , u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwi ya nga mulandu wone uṋe na zwa shango ḽifari . 
Ndingedzo dzavho dzi tewa nga thikhedzo yo fhelelaho i bvelaho phanḓa , ya zwa poḽitiki a vhuphalalavhathu  . 
Fhedzi nga mulandu wa zwithu zwo bvelelaho mathomoni sa zwe zwa bvelela kha VHS na Betamax , DSL i vhonala yo kona u pfesesa tshiimo kana ndavhelelo , ngauralo vhunzhi ha zwishumiswa zwe zwa ṅwaliwa na mbekanyamaitele dze dza bveledzwa zwo bveledzwa u ṋetshedza tshumelo kha DSL na ATM zwine zwa vha thekhinolodzhi ya vhuimo ha nṱha i sa athu thoma  . 
Heyi i vhidzwa u pfi ndi ṱhofunderaru . 
Vhukhakhi ndi tshipiḓa tsha maitele a mupo , na luambo lwa vhagudi , musi vho tikedziwa , lu ḓo vha lwavhuḓi musi vhagudi vha tshi vha na zwifhinga zwinzhi zwa u shumisa na u bveledza vhukoni ha luambo na vhutsila . 
Tshi fanela u vha na tshigwada tsha asesimennde na Pulane ya Tshikolo ya Asesimennde u itela u tshimbidza u thonwa ha iyi mbekanyamushumo  . 
Tshenzhemo yashu kha sia ḽa thendelano vhukati ha vhanzhi yo engedze nga maanḓa khaphasithi yashu ya u pfesesa na u ambedzana nga nḓila ya vhukoni na nga i vhuedzaho na tshitshavha tsha ḽifhasi  . 
Ho themendelwa zwa uri vhutumbuli vhu shume nga ndila yo tumanaho , hu tea u itwa tshivhalo tsha vhurangeli  . 
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha phiriselo ya mikovhe  . 
Saizwi ro wana ndayotewa ya tshifhinganyana , na musi ri sa a thu u thoma vhugudisi ha vhaofisiri vhashu nahone ndi tea u bula uri tshiimiswa itshi tshi khou ita mushumo wa maṱhakheni  . 
Arali hu si na dzimbudziso , ndi ḓo pendela , afho murahu , ndi muthihi  . 
Ndi vhathu vhane vha katela vhana , vhafumakadzi , vhaswa , vhathu vha vhupo ha mahayani na mishahani , vhaholefhali na vhalwaho malwadze a shushaho na vhalala . 
Tholo tshifhingani tsha vhubveledzi rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini  . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe ( tsumbo : u amba mafhungo au )  . 
Mbuelo na ndivhuwo zwa sisteme ya ikonomi ya ḽifhasi zwo livhiswa nga maanḓa kha mashangohaya a zwa nḓowetshumo  . 
Zwiṱaluli zwa matshilisano zwi katela zwisumbi zwi fanaho na pfunzo , vhudzulo na mutakalo  . 
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe I na maṅwe maanḓa na mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka . 
Hu na dziṅwe mbuelo dzine dza bva kha ṱhoḓisiso kana kha mbambadzo ? 
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashango ḓavha ndi thuso ya mahala , fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa  . 
Mulayo wo kundelwa u vhona mushumo wavhuḓi une vhabvumbi na vhoramishonga vha ita , hu si u tsireledza zwitshavha zwavho fhedzi ngauri vha a dovha vha vha vhakonanyi vhukati ha ḽifhasi ḽa tshimuya na ḽifhasi ḽa vhathu  . 
Kha vha sedzuluse mutevhe wa dzimbudziso na vhathu vho dzhenelaho  . 
Sa zwe zwa ṱoḓea nga Ndayotewa yashu ntswa , yo vha yo tea u thoma zwiimiswa zwa polotiki na vhulanguli zwiswa zwi re na milayo , maitele , nḓila dza u ita zwithu zwiswa na vhukoni vhu si ha u shumela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe fhedzi , hone na ha u vha dzhenisa kha mushumo wayo . 
U diana ha bere u itela nzwaliso  . 
Ngudo ya Nomboro ndi ṱhoho ya ndeme kha Mbalo dza Vhuimo ha Fhasi . 
Ri tea u khoḓa nḓila ye madzangano a ḓifara ngayo musi hu tshi khou itwa nyambedzano dza miholo kha sekithara ya puḽatinamu nga u angaredza  . 
Vha dzhiele nṱha nga vhuronwane nḓila dza u ṱhopha kana u paka,u fara na u tshimbila ha dzithundu u itela u thivhela u wa ha zwithu  . 
Tshumisano vhukati ha masipala na tshitshavha i a sumbedza maitele ane vhoṱhe vhakhatseḽara na vhashumi vha masipala vha vha vhashumeli vha tshitshavha na u vha na vhuḓifhinduleli ha nyito dzavho ? 
Khethekanyo ya 1 : Ndi ngani hu na ṱhoḓea ya Bugutshumiswa ya Komiti ya Wadi ene a si thetshelese a ita tshikhuna  . 
Mathomoni a ṅwaha , tshikhala tsha nomboro na zwiṱirathedzhi zwa u rekanya zwi nga kona u ḓisendeka nga zwo bveledzwaho kha Gireidi ya 1 . 
Tshumelo dzi katela maḓi , muḓagasi , tshampungane , na u bviswa ha malwa ṱwa . 
Malamba : U shela mulenzhe ha vhaofisiri vha ha masipala zwivhidzoni zwi no farwa musi vhathu vho no tshaisa hu nga lila u badeliwa ovathaimi  . 
Zwi nga si tsha vhuya zwa tea uri hu rengiwe tshiṅwe tshiṱoko . 
Arali ndi sa khou wanala fhethu he 12  . 
Ngauralo , Law Commission Special project on Customery Law i themendela zwauri hu vhe na u thomiwa ha tshikalo tsha tshelede u ya nga kushumele kwa Khothe dza Tshirema  . 
Thodea yo khetheaho ya u thogomela i tea u dzhiiwa u itela u tsireledza vhaaluwa vha kwameaho  . 
Ndeme ya u ṱhavha fhethu ho fhambanaho kha muvhili wavho . 
Vhadzulapo avho vho vhoniwaho mulandu kha u fhisa zwiimiswa zwa tshitshavha vha ḓo ḓivhiswa mulayo nga nḓila khulwane . 
Miṅwahani ya ḓana na furaru(130) , ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa  . 
Vha nga kha ḓi wana phindulo ya u sumbedza uri khumbelo yo wanala , zwi tshi bva kha maitele o tevhelwaho nga muhasho wonoyo . 
U tsa ha maḓi madamuni zwo kombetshedza u ita nyiledzo dza mashumisele a maḓi mavunḓuni o vhalahozwenezwino na kha vunḓu ḽa Gauteng . 
Thendelano i fanela u dovha ya amba uri ndi nnyi ane a ḓo badela tshinyalelo ya u vhila , u konanya na u lamukanya  . 
Phambano idzi dzi sumbedza thaidzo nga u shumisa ngaganyo dza ndavhelelo ya vhutshilo kha u ela mvelaphanḓa kha mveledziso  . 
U ṋea vhagudi nḓowenḓowe nnzhi dza tshifhinga tsha watshi ya lutanda kha miniti . 
U vhala tshiṱori Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) U rangela u vhala : u humbulela u bva kha ṱhoho na kha zwifanyiso U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , u shumisa ludungela lwa nyimele , u wana ṱhalutshedzo dza maipfi maswa U ita nyambedzano nga ha puloto , fhethuvhupo na vhabvumbedzwa ( vhaanewa ) U ita nyambedzano nga ha thevhekano ya zwiwo , u fhindula mbudziso nga zwo iteaho u thoma , lwa vhuvhili , nz . 
U vhala kha Themo ya 1 ho sedzwa kha u bveledza zwikili zwa vhagudi zwa u vhala . 
Hezwi zwi katela phuḽene ya fhasi , vhusedzi ha tshipi ḓa na tsumbedzo ya vhulapfu . 
Muvhigo u tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋewa ha thendelo nga mme , kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana i tshi bviswa nga khothe ya vhana . 
Fhedzisani mafhungo a tevhelaho ni tshi shumisa maiti a re zwitangeni e kha tshifhinga tshi ḓaho tsha khou . 
Kha nyimele yo khetheaho ya pfanelo dza minerala , u itwa ndaka ya lushaka zwi a pfesesea  . 
U ya mafheloni a ṅwaha , mbuelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kha mishonga i si ya PMB i nga fhela . 
Arali hu na muhumbulo wa u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kha ḽiga ḽa vhuvhambadzi ḽa vhushumisamupo , DEA ndi yone ine ya vha na maanḓa a u ṋetshedza nahone hu ṱoḓea thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo  . 
Vhatshimbidzi Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka , Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khetha Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vhane vha vhidzwa sa Vhatshimbidzi vha Nnḓu . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ( fomo EMP101e ) i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS . 
Afha ndi musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi swikisa kha Phalamennde zwine mugaganyagwama wa ṅwaha wa ḓo vha zwone na uri u ḓo avhelwa kha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa  . 
Hezwi ndi zwa ndeme kha miraḓo ya tshiṱafu ine ya shumela tshitshavha thwi , zwa dovha zwa vha zwa ndeme kha miraḓo ine ya ṋetshedza tshumelo kha miraḓo ngayo ine ya khou ṋetshedza tshumelo kha tshitshavha thwi  . 
Komiti dza Wadi dzi khethwa nga zwitshavha na u thusa na u eletshedza vhakhantseḽara vha wadi  . 
Komiti dza wadi dzi na mushumo-ḓe kha ndangulo ya thandela ? 
Thikhedzo ya muvhuso yo swikisa kha ṱhanganyelo ya vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe he ha vha ho anganyelwa ha R956 miḽioni ngeno mishumo ya 1 053 yo vha yo anganyelwa u ḓo thomiwa . 
Fomo iyi itea u ḓadzwa nga vhuḓalo matungo oṱhe nahone i tea u swika kha Muofisiri Muhumisi na CV ya Nkhetheni hu sa athu fhira ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u nanga ḽi re ḽa 18 Ṱhafamuhwe 2014 nga 17h00  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u ḓivha nga ha pulane dzi re kha mimasipala yadzo na uri hu kwamiwa nyi  . 
Vha ḓo ṋewa na password yeneyo ndi Ipfi password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu  . 
U vhuedzedza mavu ndi tshiṅwe tsha mbekanyo dza muvhuso dze dza ṱuṱuwedza u eḓana , fhedzi u swika zwino a hu athu swikelelwa zwihulu nga nḓila ya u shandukisa . 
U LAFHA HA U LINGEDZA HUNE HA ITIWA HU SI NA THENDELO YO TIKWAHO NGA NIVHO YA ONOYO MUTHU KANA VHATHU VHANE VHA KHOU IMELA UYO MUTHU A HU HO MULAYONI , A HO NGO TENDELWA NA U VHA YA TSHISAINTSI  . 
Khoudu A1 : Iyi ndi ya thuthuthu ine i nga vha na kana i sina tshidulo tsha u ḽaisa muṋameli i re na nzhini i sa fhiri 125 cc . 
Goloi ye ḽaisentsi yayo ya fhahehwa , u thuthiwa u ṅwaliswa , u tswiwa kana u fhaṱwa nga huswa kana u shandukiswa i tea u wana ḽaisentsi nga huswa  . 
Khabinethe i ombedzela tshiṱatamennde tsho bviswaho nga ofisi ya Muphuresidennde uri Vhatsireledzo vho ṱangana mulovha u amba nga ha fhungo iḽi u ya phanḓa , ndivho i ya u vhona uri hu na tsireledzo ya vhoṱhe shangoni ḽashu . 
He zwa ṋaṋa , vha nga randelwa mushoga nga muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo . 
Mugudi u vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi a tshi tou pomba , a dovha a pomba maḽeḓere o fhambanaho a tshi vhumba ipfi a tshi tevhedzela maipfi o khethiwaho . 
Nga kha Mashumele o Ṱanganaho a Lushaka na Zwivhumbeo zwa Vhuṱali ( NATJOINTS ) , mashumele a ngonani u sika vhupo ho tsireledzeaho na vhutsireledzi u itela uri vhathu Afrika Tshipembe vha pfe vho tsireledzea  . 
Muhasho wa Zwa Nnḓa , nga tshumisano na vhaimeli vhawo mashango ḓavha , u thusa na u eletshedza mashaka a mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha  . 
Mangalani ndi mufunzi we a vha e na bvumo ḽihulu u ya nga he shango ḽa ya . 
Huna tshakha dzo fhambanaho dza madzhendedzi Afrika Tshipembe , u fana na feme dza vhoramilayo , dzibannga , vhaṱoli vha dzibugu , maṅwe mabindu na vhathu zwavho  . 
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽi kha nyambedzano na zwiimiswa zwa muvhuso na sekithara dza phuraivethe u itela u vhuyedzedza mbekanyamushumo dza u bveledza vhaswa kha sekithara ya tshitshavha na u ṱuṱuwedza zwa vhubindudzi kha vhaswa na zwa vhufarisani  . 
Komiti dza wadi dzi vhonala dzi tshi ḓivha IDP na phurosese ya u i bveledza  . 
Ndi ngadzwo ro tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya migodi . 
Buthano ḽa Vienna na Phurothokhoḽo ya Montreal zwo thomiwa nga Mbekanyamushumo ya Mupo ya Yuno , ndivho iya u tsireledza luvhemba lwa Ozone . 
A litsha tshikolo e na miṅwaha ya 14 a thoma u shuma ḽimagani ḽa zwienda . 
Naho zwo ralo thaidzo na u sa lingana hune ha vha hone kha zwiimiswa zwoṱhe zwo bvelaphanḓa na u ḓisa luvhelambiluni kha mashango a vhashai  . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ṋewe khophi dza vhufhura ha 419 naho muthu a songo xelelwa nga tshelede , u itela uri tshumelo i kone u zwi dzhenisa kha database yayo . 
Dzhenisani maipfi a re na mibvumo i no fana . 
Ri a ḓivha na u ṱanganedza uri fulufulu ḽi vusuludzwaho ḽi na khonadzeo ya u shela mulenzhe zwihulwane kha tsireledzo ya nḓisedzo ya fulufulu  . 
Kha tshifhinga tshipfufhi mbekanyamushumo ya u isa gese kha fulufulu i ḓo shela mulenzhe u tikedza ikonomi na u tsitsa na u thusa u thivhela u lozwea ha mishumo . 
Ofisi ya Muṅwalisi i rulela marifhi a u vusulusa na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ṅwaliswaho ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
U ḓiṅwalisela havho VAT zwi ḓo phumulwa fhedzi arali Mukhomishinari vho fushea uri zwine vha khou bindudza zwine zwa tea u badelelwa muthelo a zwi fhiri miḽioni nthihi kana bindu ḽavho a ḽi tsha shuma . 
Hetshi tshibugwana tshi vha fha mafhungo a ambaho nga nḓila dza khwiṋe dza u langa vhulwadze havho ha swigiri  . 
Tshiporo na tshipiḓa tsha themamveledziso zwi khou shumiswa zwiṱuku zwazwino na ḓisa mutsiko muhulwane wa themamveledziso yo ḓitikaho nga bada  . 
Ndayotewa ndi yone mutheo wa Vhutshilo ha tshitshavha kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho , u ṱumbulwa huṅwe na huṅwe kha mulayo muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi khou shuma musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma- ( a ) kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe kana shangohaya nga nnḓa ha musi hu tshi ambiwa vhupo , zwi tea u dzhiiwa zwi tshi amba Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa ; b kha Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo , zwi tea u pfesesiwa sa zwi ambaho Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa ; c kha Phresidennde , Muthusa-Phresidennde wa Khorotshitumbe , Minisṱa , Muthusa-Minisṱa kana Khabinethe , nga fhasi na Ndayotewa ntswa hu tshi tevhela tshiteṅwa tsha 9 tsha ino Sheduḽu , zwi tea u dzhiiwa zwi tshi amba Phresidennde , Minisṱa , Muthusa-Phresidennde kana Khabinete ; d kha Phresidennde wa Vhusimamilayo Sinethe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ; e kha vhusimamilayo ha vunḓu , Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa khorotshitumbe wa vunḓu zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba vhusimamilayo ha vunḓu , Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa Khorotshitumbe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa , hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 12 tsha ino Sheduḽu ; kana f kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo , zwi tea u dzhiiwa kha luambo luṅwe na luṅwe zwi tshi amba luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Ndayotewa ntswa  . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽavhuḓi nga kha u shela mulenzhe na vhuḓidini ho itwaho nga vhafumakadzi vha ngaho avha . 
Kha sia la pfunzo , GPG i dzhiela ntha vhudavhidzano nga nyambo na u funza zwikoloni sa zwe zwa buliwa nga SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo  . 
Vha tea u shumisa mutalombalo u itela u tikedza u rekanya havho . 
Kha vha shumise the notsi dza khoso u vha thusa u ṱalutshedza ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u endedza zwigwada kha maga 1 u swika 5  . 
Vhuḓikumedzeli uvhu ho itwa miṅwaha miṋa yo fhelaho , fhedzi khaedu dzi fanaho dzi ya phanḓa nga ngomu dzifemeni  . 
Ri na fulufhelo ḽauri vha ḓo zwi vhona uri iyi Bugu ya Mishumo i thusa vhagudi kha u alusa vhukoni uhu he ha bulwa . 
Komiti dza Wadi dzi na pfanelo na mushumo wa u vhudzisa mbudziso na u ita themendelo kha khoro nga ha nḓila dza khwiṋe dza u bveledza ( ita ) mbuelo , u dzudza mitengo i fhasi , u lwa na vhuaḓa na u tsireledza ndaka ya masipala  . 
No kona u zwi vhona uri maṅwe a maipfi a na raimi ? 
Vha tshi tshi swika vha wana a tshi vho papamala  . 
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo , kha shango ḽoṱhe , u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso  . 
MPL , a vha nga tewi nga u badela mbadelonyengedzedzwa kha khemisi yavho  . 
Hu na mutheo uyu hu tou nga a hu na tshiitisi tshi pfadzaho tsha u nga vha na phambuwi kha hei khanedzo  . 
Nga iṅwe nḓila arali rekhodo i siho kha bambiri , i nga kona u sedzwa i kha tshivhumbeo tshe ya humbelwa khatsho arali zwi tshi konadzea . 
Tshifhinga tshino tsho fhiraho tsumbo : Ndo tshila Miluwani vhutshilo hanga hoṱhe . 
Khothe ya madzhisiṱiraṱa i na maanḓa a u langa vhukhakhi hoṱhe nga nnḓa ha u fheṱa shango , bulayo , na u tshipa  . 
MALUṰA : Ndi a zwi ḓivha zwauri ndi a ni koloda , fhedzi ḓivhani hafha . 
Kha khethekanyo ya vhuvhili , milayo ya kushumele i a sumbedzwa kha zwigwada zwiraru zwa vhasheli vha mulenzhe : zwitshavha , vhashumi na vhaiti vha dzipholisi  . 
Nga murahu ha musi ho no vha na khanedzano nga voutu ya mugaganyagwama iṅwe na iṅwe , Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo dzi tea u u voutela . 
Bugupfarwa ya Batho Pele i ṱalutshedza maga a 7 a u bveledza maga a tshumelo  . 
Tshiga tsha ndeme tsha u tou thoma kha divhazwakale ya vhukale kha la Afrika Tshipembe tsho swikelelwa musi Muphuresidennde Vho-Mbeki vha tshi saina Mulayo wa Vhaaluwa ( Mulayo wa vhu 13 wa 2006 ) ) u tshi vha mulayo nga Tshimedzi 2006  . 
Hu na vhukhakhi ho vhalaho  . 
Muvhigo wa u ṱolwa ha vhupo u rumelwa kha muhasho wa Vhulimi u wana thendelo na zwidodomedzwa zwi bvaho kha PSV tsheo ya u fhedzisela . 
Ramabulana naho vho lwela na u phulusa shango kha maswina  . 
Mutshutshisi a nga dzhia tsheo ya u isa mulandu kha Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na u ṱanganedza thendelano yo swikelelwaho , sa tsumbo , u bvisa kana u pfulusa mulandu kha khothe ya mulayo . 
Miholo ya nṱhesa ya vhalanguli a i thusi kha uri hu vhe na tshitshavha tshi katelaho zwoṱhe hune muṅwe na muṅwe a zwi dzhia uri vha kovhekana mvelelo dza mveledziso  . 
PMS dzi nga si vhe hone tshikhalani nahone dzi tea u elana na IDP  . 
Hetsho tsho vha tshi tshipikwa tshavho nahone vha tea u dzulela u zwi lwisa  . 
Zwiṅwe hafhu , Khabinethe i lwisana na maipfi a khethululo o ṱahiswaho nga muraḓo wa Khaṱhulo , Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Vho Mabel Jansen . 
Muvhuso wa Afrika Tshipembe sa lushaka u dovha hafhu wa kumedza uri u na ndugelo ya u farwa u eḓana nahone nga ṱhonifho , hu sa sedzwi nyimele . 
Nga miṅwaha ya fumi ya u thoma ya mbofholowo , nyaluwo ya ikonomi yo vha na tshikati tsha phesenthe 3 nga ṅwaha , na uri hezwi zwo khwinisea u swika phesenthe 5 nga ṅwaha nga mbalo tshikati u bva nga 2004 u swika 2007 . 
Ni tea u vhigela kiḽasi manweledzo a nyusi . 
Nga huṅwe vha nga wana vha this tea u badelelwa mutikedzelo u bva kha mutholi . 
Muhaṱuli ha ngo ṱanganedza mbuno ya u ḓiimelela ha muhwelelwa ya uri vhuloi ndi hone ho itisaho uri a ite vhugevhenga60Kha vunḓu ḽa Western Cape , Khothe khulwane yo shumana na ṱhalano i kwamaho Minisṱa wa Khabinete we a pomoka musadzi wawe uri u a lowa  . 
Tshidzholo na tshone ndi tshin(we tsha zwilidzo tshine a tshi tsha tou wanalesa ano mad(uvha  . 
Kha dziṅwe , khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho . 
Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na wa zwiṋoni  . 
Fhedziha , nyimele i khou fhulufhedzisa kha zwa mishumo . 
U dubekanya mishumo : U rekanya uri ndi zwifhio zwi no tea u itea nga zwifhinga zwifhio  . 
Hezwi zwi ḓo itea vhone vha songo tsha rumela iṅwe SMS . 
Tshanduko idzi dzi nga vha dzi bvaho kha u dzheniswa ha miraḓo miswa kana u bviswa ha miraḓo , uya kha muofisiri wa zwa masheleni , aḓirese ya poswo , etc  . 
Mveledzwa dzi si dzavhuḓi dza mveledziso ya bayodaivesithi dzi nga , fhedzi , dzo kalwa nga vhukwakwani ho teaho , vhupulani ha fhethu vhu re na ṱhogomelo na dizaini  . 
Izwi zwo swikisa kha u thomiwa ha Foramu dza Vhaimeli vha IDP u itela u dzhenela ha nnyi na nnyi  . 
Mulayotibe u vhidzelela uri mushumi muṅwe na muṅwe a songo badelwa muholo wa fhasi kha muholo wa fhasisa wa lushaka . 
Hoyu mu(lagalu u imiswa vhusiku musi mashuvhuru vhot ( he vho no ed(ela  . 
Mashango o no ḓi thoma u vhea maga a vhutsireledzi ha masheleni u dzudza u dzhena ha tshelede kha ikonomi dzao  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga ha u tumbulwa na u thomiwa ha Lufhera lwa Vhupulani ha Maano a Burodobende  . 
U dzhenelela ha tshitshavha vhathu zwa phuratikhala zwa u bika , u runga na u ita zwithu zwi re na mushumo ? 
U kwamea ha mupo , u sa fhela ha tshiko na mbuelo dza ndondolo tshikolo kana tshikolo tsha vhululamisi  . 
Kha vha ḓivhadze Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa . 
Tsheo ya vhulanguli ho fanelaho i tea u khwaṱhisedza kana u vhetshela thungo tsheo ya DIO , nahone hune zwa vha zwo tea , vha ḓe na iṅwe tsheo malugana na khumbelo yeneyo  . 
Phanḓa ha u vhiga : phambano vhukati ha zwigwada dzine dza vha na khonadzeo ya u vha maitele a vhugevhenga kana a mulayo ane a nga shumaniwa nao nga kha maitele kana mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma . 
U amba tshifhinga tsha watshi ya vhutanda nga dzi awara . 
Musi Maṱodzi a tshi ḽa tshiḽai tshithihi tsha vhurotho , Rudzani u tea u wana zwiḽai zwivhili zwa vhurotho . 
CIT tshikalo tsha muthelo wa mbuelo wa khoporeithi  . 
Zwino ṅwalani mafhungo a rathi ni tshi shumisa maṅwe a madzinazwao e na a wana tshiṱorini . 
Tshibveledzwa tsha u tou vhonwa zwi yelanaho na muzika , tsumbo , girafu , daigiramu , zwinepe U vhala wo tou fombe . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Zwa Mavu . 
Vharathu na vhakomama ( vha malofhani ) vha si vha malofhani na vhana vha mufarisi wa mme kana khotsi avho Ri ṱoḓa afidevithi ( yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane ) itea u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha murathu kana mukomana wa muraḓo muhulwane . 
Zwi kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha u lugisa vhumatshelo  . 
Information Officer kana Deputy Information Officer u ḓo vha thusa u ita aphiḽi khothe . 
Ndi zwifhio zwiimiswa zwine zwa ṋetshedza thikhedzo kha tshigwada tsha kutshilele tshavho ? 
Masheleni ane vha a wana sa zwe zwa sumbedziswa musi vha tshi ita khumbelo ya mundende a ḓo ita mutheo wa tsheo iyi . 
Data i bvaho kha mbekanyamushumo i tea u ḓivhadza mbekanyamaitele , nga maanḓa mbekanyamaitele dza vhugudisi ha musi muthu a tshi shuma , u livhana nga maanḓa  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho amba ngei kha Khonferentsi ya Thumo Vharangaphanḓa ya Afrika Tshipembe ya ṅwaha ye ya ṋea luvhanḓe kha ṱhoho dza vharangaphanḓa u kovhana mihumbulo nga ha mafhungo na zwihulwane zwine zwa vha konisa vhukhwine u bvela phanḓa u imelela shango ḽashu . 
Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe . 
U vha ṋemuḓi wa Khonfarentsi ya Dziminisiṱa zwi ḓo bveledza adzhenda , fhano hayani na kha dzhango ḽa Afrika , ya nyaluso i katelaho kha u dzhia khaboni ya fhasi na nḓila ya ikonomi ya kilima yo khwaṱhaho . 
Thandululo dzi dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini  . 
U rangela u vhala : U shumisa nḓivho thangeli U sedza kha zwiko , muṅwali , na datumu ya u ganḓisa . 
Tshipholisa tshi tea u mu tsireledza . 
Kha tshumelo dzine dza fana na dza mutakalo , pfunzo na mihasho ya lushaka i re na vhukwamani na mihasho ya mavunḓu , i nga vhea maimo ane a ḓo shuma sa mutheo wa maimo a lushaka  . 
Ndi zwikili zwifhio zwo fhambanaho hune itshi tshigwada tsha vha naho ? 
U ḓo sumbedzisa muhanga wa mbekanyamaitele wa uri sisiṱeme ya ḓorobo ya Afurika Tshipembe i nga dzudzanyululwa hani uri dziḓorobo dzi vhe dzo katelwaho , na u vha na zwishumiswa zwo teaho na fhethu havhuḓi ha u dzula hone kha miṅwaha i ḓaho ya 20 uya kha ya 30 . 
Tsireledzo ya matshilisano zwi amba tshumelo dza ndondolavhathu dzi kwameaho nga tsireledzo ya matshilisano , kana tsireledzo kha nyimele dzi ḓivhiwaho nga vhathu , u fana na vhushai , vhualuwa , vhuholefhali , vhushayamushumo , na zwiṅwe  . 
Ndi nnyi a no ḓo swika gungwani u thoma ? 
Nga nnḓa ha mugaganyagwama muhulwane wa pfunzo , maitele a nḓisedzo ya mveledzoso ine ya khou thengathenga nga u angaredza  . 
Tshi ṱitshi tsha ndingo dza goloi ndi senthara i itaho ndingo dza goloi na u ṋekedza ṱhanziela dza ndungelo ya u tshimbila badani  . 
Hafhu muhumbulo wa u dzula vhoṱhe , nga ngoho izwi zwi dovha zwa konḓisa mafhungo a u pfesesa tshivhumbeo tsha muṱa  . 
I sumbedza ṱhoḓea ya u dzhia maga nga u ṱavhanya lwa na vhugevhenga vhune ha kwama na mashango maḽedzani nga maanḓa u hombokwa ha goloi . 
Masipala u na pfanelo ya u vhusa , nga u vhona hawe , mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho , hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa . 
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela , hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo , hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho  . 
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa s Sumbedza ndeme na ḓivhazwakale , vhungomu ha maṅwalwa o nanguludzwaho a matshilisano na mvelele  . 
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi , vhaswa na vhathu vho holefhalaho . 
Aya maga a angaredza kunwalele kwa nyambo dza Afurika Tshipembe na u shumiswa hadzo kha madzina a vhupo  . 
I dovha hafhu ya kombetshedza dzi MP uri vha wane thendelo ya mushumo wa nnḓa kha mahoro a vho a polotiki  . 
Arali na nga ima phanḓa ha kiḽasi na sedza kiḽasi yaṋu , ni vhona mini ? 
Nda fonela vha zwidzimamulilo  . 
Ri na nzhele na mbilaelo dze dza ṱahiswa nga vhaṅwe dza uri phosho i ḓo kwama nga nḓila i si yavhuḓi zwifuwo zwa hayani na zwiṅwe zwipuka zwa ḓaka nahone ro ḓivhofha u sedzulusa nga vhuronwane mivhigo i re na thaidzo idzi  . 
Lee u na tshifhinga tshingafhani a tshi dzula Afrika Tshipembe ? 
Page 6 Musi vha tshi shuma nga asibesitosi vha tea u ambara zwiambaro zwa u vha tsireledza zwo tiwaho  . 
Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo i nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo . 
Zwino zwi a ḓivhea zwavhuḓi uri shango ḽashu , u fana na maṅwe u mona na ḽifhasi ḽoṱhe , ndi zwa tshiofisi uri ikonomi yo tsela fhasi , zwenezwo roṱhe ri kwamea nga tshiimo itshi  . 
Kha vha ite muano vha dovhe vha u saine  . 
Ndi zwifhio zwe vhatukana vha ita uri vha khakhise Masana kha pfunzo dzawe ? 
Zwi amba uri , a hu na ṱhoḓea ya u vhiga mulandu muhumbulo muhulwane u wa u sokou ḓiwanela ndaela ya tsireledzo  . 
Vhashumi vha hone ndi muvhuso , na vho itikaho nga vhohe , na vhane vha khou tou thusa kha mushumo uyu  . 
U swikelela vhumatshelo ha ṱhoḓea dza muḓagasi dza shango , muvhuso u khou shumisa ṱhanganyelo ya muḓagasi ine ya katela malasha , soḽa , muya , maḓi , gese na muḓagasi wa nyukiḽia . 
Tshipiḓa tsha madzulo tshi bvaho kha mutevhe wo iswaho nga mahoro nga ndivhanele hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo a tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano ḽi tevhelaho , hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo  . 
Mivhuḓaḓaka yone i a tshila u swika miṅwaha miṱanu . 
U ṱanganya nga u vhala vha tshi ya phanḓa . 
Hu itea mini musi wa shishi vha sa koni u ita khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ? 
Sa izwi zwo no ambiwa , izwi zwi katela pfanelo ya u ita zwa lutendo . 
Muṱoḓisisi ane a khou shuma na mafhungo a nḓivho ya sialala , kana vhafari vha nḓivho ya sialala , vha fanela u vhona uri mushumo wavho u khou tshimbidzwa nga maitele o fanelaho  . 
Mikhwa ine ya khou hulela u vha ya vhuṱhogwa kha ḽifhasi ḽine ḽa dzulela u shanduka  . 
Henefho vho shumisa maipfi o dzumbamaho sa muthu , miri , zwi(liwa na zwin(we zwi tshi livhanywa na muvhuso wa tshenetshi(la tshifhinga  . 
Maga aya ha nga ḓo vhofholola na u imisa samba ḽa shango iḽi  . 
Mishumo yavho zwa zwino i katela u alusa na u thoma zwikimu zwa vhugudisi na pfunzo , na uri i nga pfukela na kha maṅwe maga a u alusa u sadzhia sia mushumoni  . 
Maitele a u humbela zwiitisi o dodombedzwa kha ndangulo dza PAJA . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine zwi tea u tendela tshikwekwete  . 
Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri . 
U imisela garaṱa nṱha kana u ṅwala dzina ḽa nomboro . 
Vhathu vhoṱhe vha na tshirunzi tsha vhuthu tsho linganywaho tshi teaho u ṱhonifhiwa . 
Vhagudi vha nga shumisa mutalombalo nga nḓila i tevhelaho u swikelela phindulo . 
IIED , London  . 
Dzhielani ntha mushumo wa vharangaphanda vha sialala kha vhupo vhune vha vha na vhupfiwa khaho  . 
U vhala u tshi ya phanḓa na murahu u swika kha 4 . 
Ngona ya tshilinganyo tsha u vhiga u thomiwa ha malaṱwa ndi u ya nga tshileme - ezwi zwo tea u itela u khethe tshiendisi tsho teaho  . 
Phesenthe ya mugaganyagwama wa masipala u shumiswaho lwa ngoho kha u shumisa pulane ya zwikili mushumoni  . 
Vha ḓo humbelwa uri vha rwele Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa . 
Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Vhuendi U nwalisa goloi Khumbelo ya u thuthisa u waliswa ha goloi vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa  . 
Application for an individual housing subsidy ine ya wanalea kha Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu , banngani na ofisini dza mimasipala . 
Tsumbanḓila ya ASALGP i eletshedza uri mimasipala i fanela u bveledza pulane ya u dzhenelela ha tshitshavha ya ṅwaha uri masipala na tshitshavha vha kone u ḓivha mitambo ine ya khou ya u tambiwa na zwine zwa khou lavhelelwa kha muṅwe na muṅwe  . 
Vha Flanders vha ḓo dovha vha farisana na vha Muhasho wa zwa Mafhungo a Mupo kha thandela ya tshanduko ya kilima na ikonomi yo kunaho , zwine ha ḓo sedzeswa kha u ṱanganedza zwiṱirathedzhi zwiṅwe  . 
Tshikolodo tsha yunivesithi tsha NSFAS tsha matshudeni vhe vha wana thuso nga ṅwaha wa akhademiki wa 2013 , 2014 na 2015 tsho badelwa  . 
Mbekanyamushumo ya U linga i tea u ṋekedzwa kha muhulwane wa thero u itela u modereithiwa u sa athu lingedzwa nga vhagudi . 
Khumbelo dza zwibveledzwa zwiswa dzi anzelwa u shumiwa nadzo hu saathu u fhela minwedzi ya rathi  . 
Khabinethe i khoḓa u iswa phanḓa ha mbekanyamushumo ya themamveledziso ya tshitshavha ya miḽioni kararu wa dzi rannda nga Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde yo rwangaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha khou shuma na fhungo ḽa Minisita wa Masheleni na Khomishinari wa Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe nga nḓila dzo teaho vha tshi khou shumisa maga o teaho a mulayoni . 
Muphuresidennde vha pulana u humela vhuponi uvho u lavhelesa khaedu nnzhi dza vhutshinyi na mabulayo , nga maanḓa kha vhana na uri manḓalanga a mulayo a khwinise tshumelo dzao kha tshitshavha . 
Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi , vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa Vunḓu . 
U kona u topola dzina ḽawe na a vhaṅwe vhagudi ngae vha swikaho vhaṱanu . 
Vhunzhi ha thandela dza khephithala dzi a ḓura na u ṱoḓa tshelede nnzhi  . 
Maṅwe maitele a muthelo a katela Muthelo wa Zwirengiswa ( VAT ) na muthelo wa mveledzo dza shango  . 
Afha ndi he a miliswa hone tshivhindi  . 
Maga ane a sumbedza uri naa muthu muwe na muwe o tendelwa u shela mulenzhe kha u lafha ha u lingedza honoho a vhidzwa u pfi ndi hoea , ngeno ayo ane a hana uri muthu a shele mulenzhe kha u lafha ha u lingedza honoho a tshi vhidzwa u pfi ndi hoea dza u sa tendelwa  . 
U bva zwenezwo tsho mbo ḓi shumiswa nga Miraḓo ya Phalamennde na vhashumi vha African National Congress . 
Vha na mihumbulo minzhi , vho ranga phanḓa kha zwa vhutumbuli , nahone vha ṱoḓa u ḓiitela zwithu vhone vhaṋe  . 
Phetheni dzi sa konḓiho dzine zwivhumbeo , kana zwigwada zwa zwivhumbeo zwa dovholola nga nḓila i fanaho . 
Aya ndi maanea a mbuno ane khao muṅwali a ṱalutshedza mihumbulo kana a ṋea mbuno nga sisiteme  . 
Kanzhi ndi vhulwadze ha vhutshilo hoṱhe ( a vhu fholi ) vhune ha ṱoḓa dzilafho ḽa tshifhinga tshilapfu , naho vhana vha fhiraho hafu vha ne vha vha na asima vha si tsha ḓo vha nayo vha tshi aluwa . 
Izwi zwi itwa nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhmphani wa 1973  . 
Maitele ayo ha elani na ethosi ya Ndayotewa yashu , vhuḓifhinduleli na ndeme , na uri zwilwa na pfanelo dza vhathu vhashu . 
Hu tewa u bulwa zwiimiswa zwine zwa do lambedzwa kha MTEF uri ndi lini hune thodisiso na mveledzo ha lushaka zwa do itwa  . 
Hu dzhielwa nṱha Jaap de Visser wa Thandela ya Muvhuso Wapo ya Senthara ya Mulayo wa Tshitshavha kha khethekanyo ya u fheliswa ha komiti dza wadi  . 
Khomishini ya Muholo wa Fhasisa wa Lushaka i khou lavhelelwa u khunyeledza ṱhoḓisiso ya masindaitwa a muholo wa fhasisa kha mishumo , vhushai , u sa lingana na phambano dza miholo mafheloni a ṅwedzi wa Khubvumedzi 2019  . 
Vhahulwane vha mud(i vho mbo d(i dzula vha langana uri ndi khwine hu tshi dzhena Dyambeu  . 
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS . 
Thendelo dzo bviswaho dza thengiselonn ḓa ya abalone dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela ya CITES kha muhwalo muṅwe na muṅwe . 
Dziṅwe rekhodo dzine DHS ya vha nadzo dzi tea u humbelwa kha DIO u ya nga maitele o ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 11 na tsha vhu 18 tsha PAIA . 
Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu ndi wone u tshimbidzaho Davhi ḽa Lushaka ḽa Tshumelo dza Vhaswa vha Mahayani , ḽine ḽo ṅwalisa vhaswa vha linganaho 11740 kha mbekanyamushumo dza u gudisa dzo fhambanaho . 
U shandukisea ha maraga wa vhashumi nga huhulu ho no bvelela mashangoni manzhi , u khwinisa ha khonadzeo dza vha si na mushumo uri vha wane mushumo fhedzi ha ṱanḓavhudzwa u kovhekanyiwa ha muholo  . 
Kha vhuṅwe vhupo ha mahayani zwi nga si vhe zwo rali  . 
Khethekanyo ṱhukhu dza 6 na 7 a dzi shumiswi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vho farwaho zwo itiswa nga khuḓano ya mashango a dzitshaka . 
Nyengedzo ya mbadelo i dzhiwa u vha ya ndeme arali i tshi thusa kha mvelaphan ḓa ya nḓowetshumo uya nga ndivho dza ikonomi ya lushaka . 
Phendelo  . 
Tsumbo , vhagudi vha nga ḓi ṱuṱuwedzwa u ita mahumbulelwa nga ha tshibveledzwa o ḓisendeka nga ṱhoho . 
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso . 
U itela ndivho dza ino khethekanyo- a dzangalelo ḽa tshitshavha hu katelwa vhuḓiimiseli ha lushaka kha mbuedzedzo ya shango , na mbuedzedzo dzi ḓisa u swikelela hu linganaho kha zwiko zwa mupo zwa Afrika Tshipembe ; nahone b ndaka a si mavu fhedzi  . 
Vhutsila na Mvelele  . 
Mashango o sedzaho zwa mashangoḓavha a ḓiphiṋa nga nyaluwo ya nṱha ya ikonomi , nga maanḓa musi hu tshi bveledzwa zwivhambadzelwannḓa  . 
Ngeletshedzo ya thalutshedzo yavhudi kha lifhasi i nga si bveledze thavha arali ri sa tandululi thaidzo dza vhukuma dze ra livhana nadzo  . 
Nga murahu ha maitele a vhuvhudzisi a ndeme , ndingo dzo thomiwa fhedzi nga Luhuhi 1999  . 
Davhi : Ndaulo Ndivho ya davhi iḽi ndi langula , u dzudzanya , u ṋetshedza thikhedzo ya ndaulo kha Ofisi ya PSC . 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo , sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 18 tsha Mulayo , zwi fanela u itwa nga tshivhumbeo tsha fomo ya A i re kha Muengedzo . 
Muhasho u tea u divhadzwa hu saathu u fhela awara dza 48 nga ha mualuwa a re fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Afidevithi itea u ḓadzwa nga muraḓo muhulwane na murathu kana mukomana wawe , he zwa tea  . 
Zwiṱuku kha magumo a takadzaho , kana mvelelo dzavhuḓi ngeno maipfi a fanaho na mbueledzo na vhulamukanyi a si tsha vha tshipiḓa tsha maipfi a ḓuvha na ḓuvha  . 
T(hod(isiso , vhuoli , Mveledziso na Ndondolo ya mbekanyamushumo dza u guda  . 
Muvhuso u khwaṱhisedza ndangulo ya khovhakhombo yavhuḓi na ndaulo dza nga ngomu dzo linganaho u itela ndangulo ya masheleni  . 
Vhunga vha tshi zwi d(ivha , vhareili vha a fhuriwa na u dzhielwa dzigoloi nga khani  . 
U thomiwa ha komiti ṱhukhu dza wadi hu shumesa fhethu hune dza vha na vhupo vhu ṱalutshedzwaho zwavhuḓi kana fhethu hapo na zwiimiswa zwa sekithara zwo dzudzanywaho zwavhuḓi  . 
Vhuimo ha vhukoni ho fhambanaho na phesenthe ya bennde i tshimbilelanaho naho zwo sumbedzwa kha Thebuḽu i re afho fhasi . 
Mufumakadzi o malwaho mut ( ani nga kholomo dza vhomakhadzi u pfi ndi muvhuye  . 
Vhambedzani phindulo yaṋu na ya khonani yaṋu . 
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya . 
Zwiṅwe hafhu , tshifhingani tsha u bva u pfukela hashu kha dimokirasi tsho vhona u tshintshana ha vhaeni vhukati hashu , na u dzhenela ha mivhuso , sekhithara ya phuraivethe na vhaendelamashango  . 
Fomo ya thungo itea u ḓadziwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa ane a ṱoḓa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi  . 
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu , ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika  . 
Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wo thoma u shumiswa nga 15 Lara 2000  . 
Nyengedzedzo ya zwa maḓi yo imisiwa nyana kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango nga nṱhani ha u shaea ha themamveledziso  . 
Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano , u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza : hezwi ndi , muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo  . 
U khwaṱhisedza nomboro ya luṱingothendeleki thusa kha u rumelwa ha maṅwalo , mishonga na zwa ngudo ( nga murahu ha u gwevhiwa ) u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho sumba nḓila kha vhuphalali ha muvhuso-ngomu ho rangwaho phanḓa nga Minisiṱa Vho van Rooyen kha mushumo wa u vhona uri miḓalo ya Mulambo wa Jukskei i langee na u ita uri u songo tsha elela u tshi ya zwitshavhani  . 
Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1977 ( Mulayo wa vhu 51 wa 1977 )  . 
Minisṱa vho vhea ndivho dzine dza tea u swikelelwa nga 2014 . 
Ndi maitele o pulanwaho a u kuvhanganya mafhungo nga ha vhukoni ha vhagudi ho kalwaho nga Maimo a asesimennde a mvelelo dza u guda . 
Ni shumise mutevhe wa maipfi e na vhudzisa zwine a dahela zwone  . 
Shumisani ngudo dze na guda kha tshenzhemo ya kale , ni lavhelese tshifhinga tshothe  . 
Malaṱwa a Khemikhala Dzikhemikhala dzi dzheniswa kha tshitolo tsha dzikhemikhala tsho loḓelwaho u thivhela u shumiswa hu siho mulayoni . 
Zwi dovha zwa vha zwa vhuthogwa u ri vhashumeli vha lushaka vha di iise , vha si tende na u ri vha si tanganedze misumo kana zwifhiwa ngauri nyito dzo raliho zwi tshi vho do nga ndi u tanganedza zwa tshanda-nguvhoni  . 
Vhunga pfanelo ya u ṱereka yo tsireledzea kha Ndayotewa yashu na milayo ya vhashumi , Khabinethe i humbela vhatholi na madzangano a vhashumi uri vha tandulule nyambedzano idzi nga u ṱavhanya u thivhela zwiṱereke zwi dzhiaho tshifhinga tshilapfu zwi fanaho na izwi . 
Vha tea u dzhenisa maṅwalwa afhio kha khumbelo yavho ? 
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone . 
Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u bva kha ḽothe ḽa Afurika Tshipembe na u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavunḓu vha vha tshipiḓa tsha Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na wa Vhana . 
Tshipiḓa tsha 197 tshi na ṱhoḓea dzo tiwaho dza tshumelo ya muvhuso , zwi tshi katela ṱhoḓea dza khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi  . 
Kha fhungo ḽa u ṱanganya zwikolo , ndi khou pfa u gungula ha misi yoṱhe  . 
Muthu mun(we na mun(we ane a tshinyadza vhupo u tea u dzhia vhukando ha uri a fhungudze kana a lugise mutshinyalo naho hu uri zwo vha zwi songo tendelwa nga mulayo  . 
U tamba mutambo wa maipfi nga u shumisa maiti a re kha tshifhinga tsha zwino na tsho fhiraho . 
Khumbelo ya Mushumo . 
Ro engedza mapholisa vhane vha tshimbilatshimbila vha tshi khou vhonala fhethu hune ha ḓivhelwa vhugevhenga . 
Khethekanyo ya 29 ya Mulayo wa Maitele a u fara  . 
Ndi zwa ndeme u wana vhathu uri vha ṅwale zwiitei kha garaṱa vha vhee garaṱa kha kutshimbidzele  . 
Thundu i siho mulayoni na ya khombo , tshumelo na zwi re nga ngomu  . 
Zwi dzhia ma ḓ uvha mavhili uya kha mararu u shumana na thendelo arali dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋ ea thendelo . 
Zwino ṱalutshedzani mvumbo ya muthu wa vhukuma . 
Miri ya daka u mona na midi yavho yothe yo remiwa kale vha tshi itela u fhata midi yavho kana u itela khuni dzine vha bika ngadzo zwiliwa zwavho  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho sumbedzisa zwihulwane zwo swikelwaho kha u bveledzisa bono ḽashu ḽa Shango ḽa Lushaka lwa Dimokirasi na mishumo mihulwane i no ṱoḓea kha u risendedza tsini nahone nga u ṱavhanya kha u vha lushaka lwa vhuthihi , lu sa ṱaluli nga muvhala , lu sa ṱaluli nga mbeu , lwa dimokirasi nahone lu khou bvelelaho . 
Musi khumbelo ya u ḓi ṅwalisa yo itwa , Muṱanganedzi wa Masheleni a Mithelo u ḓo vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya u ḓi ṅwalisa . 
Vhu tshi khou tevhedza muiayo wa vhu 18 , a hu na tshithu kha hoyu muiayo tshine tsha toda uri mulangi muhulu vha dzhie phetho ifhio na ifhio zwi tshi ya kha zwi kwamaho mbekanyamaitele ya mushumoni kana maitele anea do vhumba tshikhukhuliso tshothe-tshothe kha mbonele yavhudi ya u iswa phanda ha mushumo kana u bvelaphanda ha vhathu vha sa tou bvaho kha zwinwe zwigwada zwo topolwaho  . 
Ndivho ya u vhona tswikelelo ya zwidodombedzwa ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u sa dzumbiwa ha mafhungo nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete , na u ṱu ṱuwedza u vha hone ha tshitshavha tshine tsha vha na tswikelelo kha zwidodombedzwa u itela uri tshitshavha tshi kone u shumisa na u tsireledza pfanelo dzatsho  . 
Muvhuso wa Afrika Tshipembe a u ṋei thuso ya masheleni zwi tshi ḓa kha vhadzulapo vha lovhelaho mashangoḓavha  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , vha humbelwa uri vha sumbedze nḓila iyo na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwo teaho u vha konisa u tevhedzela khumbelo yavho  . 
Musi vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u khwaṱhisedza , u ya nga ha Sheduḽu ya 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Ndayotewa  . 
Hu ḓo vha na vhuṱambo ha vhafarisani vha fhiraho vha 80 nga tshifhinga itshi  . 
Mulayotibe u khwaṱhisa Mulayo wa Tshumelo dza Mulayo , wa 2014 ( Mulayo wa vhu 28 wa 2014 ) u itela u tandulula mafhungo ane a tou vhonala na a thekhinikhaḽa ane a si a konḓaho nga mvelo  . 
U sumbedza nḓivho ya kutshimbidzele kwa nḓisedzo ya tshumelo na ndangulo ya kushumele kwa masipala na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma , a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi I fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela ndaṱiso ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka kana vhusimamilayo ha vunḓu . 
Izwi ho vha hu zwithu zwa ndeme kha pfunzo sa izwi zwi tshi sumbedza u thoma ha tshifhinga tshiswa tshine vhasheli vhoṱhe vha mulenzhe kana vhadzheneleli , vhafaramikovhe na vhashumisani kha zwa matshilisano vhoṱhe kha zwa pfunzo vha kombetshedza madzangano avho u tikedza kha fulo ḽa u swikelela u gudisa na u guda ha ndeme Afrika Tshipembe nga thikhedzo yo livhiswaho . 
Mme a uku kutukana vho fhedza vho ku vhudza mini malugana na muvhala wa kuṱari ? 
Thendelano dza dzitshaka 231 . 
Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC kana Khomishini ) i khou livhuwa avho vhe vha fhindula khuwelelo ya u humbela mihumbulo na vhe vha ṋetshedza mafhungo o teaho kha u ri hu bveledzwe iyi bammbiri ya u amba nga hayo . 
Vhashumisani vha ndambedzo nazwino vho vha vha khou ṱoḓa u vhona ndaulo phanḓa ha musi hu tshi ambedzaniwa nga ha thendelano iṅwe na iṅwe yo raloho  . 
U vhumba madzina a zwipuka hu tshi shumiswa aḽitharesheni . 
Mveledziso zwi amba uri fulufhelo ḽa Vhashumi vha Lwanzheni kha u wana nyimele dza mutheo dza mushumo hu tshi kateliwa khwaṱhisedzo dza tsireledzo ya matshilisano dzo tshinyadzwa hafhu  . 
Ambani na khonani yaṋu nga zwine phanḓa ha bugu iyi ( khavara ) ha ri vhudza . 
Arali muhumbeli a vha a khou tea u pikisa iyo khumbelo u d(o tea u bula arali o wana nd(ivhadzo  . 
Hu a kuvhanganywa vhathu vha d(a vha imbelela musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu  . 
Hu ṱoḓea tshanduko u tsireledza vhupo hu tshi khou tendelwa shango u wana mbuelo kha mbulungelo dza minerala  . 
Mugudisi u tea hafhu u ḓa na magaganywa ane a ḓo sia a khou thusa vhagudi kha kuhumbulele kwavho . 
Dzina : Sulley Ali Muntari Shango : Ghana Arali mutambi a tshi vhewa kha vhuimo vhu no fana na ha Kaka na Edgar Davids , vha fanela u zwi ḓivha uri u na vhukoni vhu mangadzaho vhu sa fani na vhuṅwe . 
Vhagudi vha vhala , vha sedzulusa vhuḓi na u fhindula kha mbonalo dzi nakisaho tshibveledzwa tsha ḽitheretsha . 
Naho mushumo ya maanḓalanga a zwa sialala i si khagala , vha fanela u shuma kha CBP dza vhupo ha mahayani  . 
U talutshedza matshimbidzele a shuma na muthu ane a tambudza vhaaluwa  . 
Masipala a nga , arali u tshi pfa u tshi nga ṋetshedza mihumbulo ya tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho na u dzhenela ha tshitshavha , thoma foramu ya u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Kha khamphani ya vhathu vhafaramikovhe vha langula tsheo dza bindu vha tshi khou shumisa mulayo une wa ri musi u na mikovhe minzhi , u wana vouthu nnzhi  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhaṋe vha goloi dzi ne zwidodombedzwa zwadzo zwa vha zwo shanduka . 
U sa dithogomela hu tshi vhambedzwa na u tambudzwa hune muthu a tou hu tendelela zwi ita zwauri hu vhe na u konda kha u tavhanya u dzhia vhukando  . 
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo  . 
Vha tea u pfesesa polotiki dza u lwela maanda kha vhupo honoho u itela uri vha kone u tandulula khudano musi dzi tshi itea . 
Zwiṅwe hafhu , Muhasho wa zwa Vhashumi u kati na maṱano a zwitshavhani u itela u funza tshitshavha ngaha ndinganyo ya u thola na zwine ya ita . 
Mafheleloni azwo khoro ndi yone amba dzifhele  . 
Phambano , dungo ḽa saithifiki ḽi kwamea nga maanḓa nga tsenguluso ya saithifiki na vhudavhidzani ha mvelelo kha dziphurofeshinala dziṅwe  . 
Izwi zwi amba uri a nga kona u renga dzine dza nga lingana paka dza 10 . 
U ita nyonyoloso zwi dovha zwa khwiṋisa ndango na u fhungudza khombo dza u vha na malwadze a mbilu . 
Vhashumisana vha na ndivho dzi fanaho  . 
U ya nga tsenguluso iyo , khomishini i khou themendela uri u iledza u pomoka zwi tea u sedza kha idzo nyimele dzine ya vha zwi tshi khou itelwa u vhaisa ( muvhuli kana muhumhulo )  . 
Ri vhona uri masheleni a bvaho kha muṱa wa mufarwa kana khonani dzawe - hu tshi khou tevhelwa milayo ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe na shango iḽo - a a swika kha mufarwa  . 
Vha nga kona u shumisa hani zwishumiswa nga ndila yavhudi , mvelele , vhurereli na u dimvumvusa-u fhungudza vhushai na u fhata vhutshilo havhudi . 
Hu na tshaka dzo fhambanaho dza mithelo . 
Nazwino ri humbulela uri matshudeni vha a kona u pfesesa maitele a vhugudisi  . 
Hezwi zwi nga kona u khwaṱhisedzwa nga u sumbedza nyolo hune tshithu tshi lemelesaho na tshithu tshi leluwesaho zwa vhambedzwa . 
A huna iṅwe fomo ya khumbelo ine ya ṱo ḓea u itela Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha . 
Lavhelesani zwifanyiso na ṱhoho ya tshiṱori ni wane uri ni nga kona u pfesesa naa uri tshiṱori itshi tshi khou amba nga mini . 
Tshiṅwe tshivhangi ndi u gonya ha ole ngauri ho ita uri zwiendedzi zwa zwiḽiwa zwi gonyise mitengo . 
Ri themendela fulo ḽa u khwinisa themamveledziso kha zwikolo zwi shayaho , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani  . 
U fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu na ine ya tshimbidzwa nga ndivho ya u vhona uri hu na vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe . 
Vha nga humbela fomo na kha Ofisi ya Dzingu ya tsinisa ya GEMS  . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelele u bva kha u shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe ngei kha Buthano ḽa Guṱe ḽa Vhuthihi ha Dzitshakha ḽa vhu71 ( UNGA ) , ḽe ḽa rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Zuma . 
Mulayoi wa zwa vhuloi ngei Malawi u fana na Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi wa Afrika Tshipembe  . 
Mufhurwa u humbelwa u diphositha tshelede kha akhaunthu ya bannga yo bulwaho u thusa kha mbadelo dza u vhona uri thendelano i kone u konadzea  . 
Muṅwe na muṅwe u khou ṱoḓa u vha tshipiḓa tsha mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi nahone thikhithi dza mitambo ine ya ḓo tambiwa sa tshipiḓa tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha FIFA dzi ḓo rengiswa hu tshe ho sala tshifhinga tshilapfu phanḓa ha musi mutambo wa thoma u tshi tambiwa . 
Izwi zwi itwa nga u lavhelesa , nyambedzano , tsumbedzo dza phurakhithikhala , khoniferentsi dza vhadededzi na vhagudi , u ṱangana hu si ha fomaḽa kiḽasini , nz . 
Khabinethe i dzhiela nzhele phindulo kha mafhungo a zwino a mukumedzo wa mikaṋo na u ṱanganedza uri khaseledzo nga hazwo ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha dimokirasi yashu . 
A huna tshifhinga tsha u lindela u vhiga muthu o xelaho  . 
Kha nyimele ine mulingo muthihi kha mivhili ya nga ngomu ya ṅwalwa kha Gireidi ya 12 , muṅwe wa milingo u tea u imelwa nga thesite mafheleloni a themo ( mushumo wa 8 na wa 10 )  . 
Khabinethe i khou ḓisola vhukuma nga mazhuluzhulu e a dzheniselwa vhathu o ḓiswa nga u sa vha na vhuṱanzi ha uri mbadelo dza magavhelo a zwa matshilisano dzi ḓo itwa naa kha vhaholelwa  . 
Fhedzi-ha , muhulwane wa Ofisi a mbo thudzela thungo ndaela idzi nga u nea tshipida tsha hune ha pakwa goloi u ri hu shumiswe nga munna kana mufumakadzi wawe tshifhinga tshothe  . 
Page 14 Arali vho wana khombo mushumoni vha tea u I vhiga kha Muhasho wa zwa Mishumo nga u tavhanya  . 
Nga u shumisa iyi nila tshiko itshi tshi shumisa hoisiso ya maimo a nha na mbekanyamushumo dza pfunzo yone u alusa nila ntswa na thekhinoodzhi ( biotechnology , mafhungo , vhudavhidzani)na mutevhe wa ndeme ya nyengedzo ya thekhinoodzhi  . 
Mushumo wa PSC wo dzudzanywa u mona na masia a kushumele a rathi o sumbedzwaho nga fhasi ha tshiteṅwa tsha 1 afho nṱha  . 
Zwikili zwa u humbula na u elekanya zwo dzheniswa kha zwikili na zwiṱirathedzhi zwi ṱoḓeaho kha U thetshelesa na U amba , kha U vhala na U ṱalela , kha U ṅwala na U ṋekedza . 
Mufumakadzi wavho Vho Farieda ndi muṅwe wa vhaeni vhashu madekwana ano . 
Khabinethe yo ima kha uri fhungo iḽo ḽi ḓo salwa murahu nga vhuronwane . 
Izwi ndi u pfukekanya pfanelo dza muṅwe . 
Zwi nga vha zwone uri sisiṱeme dza u thivhela na u kaidza vhuaḓa a dzo ngo lingana , fhedzi u ya nga ha kuvhonele kwa sisiṱeme dza muvhuso , ri nga vha na khuthadzo kha ngoho ya uri phesenthe dza 70 dza milandu ya vhuaḓa yo vhigwaho kha midia i vha ya nnyi na nnyi ngauri muvhuso wo vhona kuitele ku si kwa vhuḓi nahone u khou lwa nazwo  . 
Tshikimu tsho vhulunga tshelede yo fikisiwaho kha tshikhala tshi sa fhiri vhege dza rathi na akhaundu dza mbidzo dza 2009  . 
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedzisa sekhithara kana vhureihakhovhe vhune a ḓo vhu ita  . 
Muvhigo u ḓo shumiswa sa mutheo wa u bveledza ṱhoḓisiso ya gese ya shale , mveledziso na pulane ya vhutumbuli . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu nga vha na mbuelo dzavhuḓi kha wadi sa musi mihumbulo ya tshitshavha yzo katelwa kha u pulane dza mveledziso na dza nyaluwo  . 
Tsumbo : Mutholiwa ane a khou shumana na mbilaelo ya mushumisani nae ane a khou mu pfela vhut ( ungu , a songo dzumba dzin(we mbuno kha vhalanguli a tshi khou itela mushumisani nae  . 
Nga nnḓḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽi nga shandula dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Vhadededzi vha tea u dzulela u ṋea muvhigo na nyito dzo teaho magumoni a ngudo iṅwe na iṅwe . 
Vhakhantseḽara vha wadi vha na mushumo muhulwane une vha fanela u u ita sa miraḓo ya Foramu ya Vhuimeli ha IDP kana foramu dziṅwe-vho dzo raloho  . 
Dziṅwe dza rekhodo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo dzi re afho fhasi dzi nga humbelwa nga nḓila ya tshiofisi , fhedzi tswikelelo kha zwipiḓa zwa idzi rekhodo kana rekhodo yoṱhe i nga hanelwa zwo ḓitika nga mbetshelo dza PIA dzo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha 45  . 
Tshidimela tshi ḓura R6 kha thikhithi ya u ya na u vhuya . 
Mbudziso - Kha vha ḓilugisele mbudziso dzi bvaho kha Miraḓo ya Komiti  . 
Humbulani nga tshiṅwe tshithu tshi no takadza tshe tsha bvelela kha inwi kale ni vhudze khonani yaṋu u itela uri a kone u ni ṱalukanya zwavhuḓi . 
Guvhangano ḽa Brisbane ḽo fhedza luṱa lwa u thoma lwa u vusuludza ikonomi , na uri zwi tshi ya Bodo ya Khwaṱhisedzo ya Ikonomi i ḓo engedza zwe ya sedzesa khazwo nga u langula huswa na u khwinisa ha zwiwo na u kundelwa misi yoṱhe . 
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u thivhula  . 
Adv Rory Wayne Voller sa Khomishinari kha Khomishini ya Ndaka ya Nḓivho na Dzikhamphani  . 
Kha vha ite khumbelo ya thikedzo ya masheleni a tshiimo tsha malamba a muṱa uyo  . 
MISHUMO YA KHOMISHUNI YA TSHUMELO YA TSHITSHAVHA Khomishini ya tshumelo ya muvhuso ndi tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tsho ḓiimisaho tshi sa dzhii sia , tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha vhu 196 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , PSC yo ṋewa mushumo wa u maanḓafhadza vhaṅwe , u sedzulusa , u lavhelesa na u ṱhaṱhuvha tshiimiswa na ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso  . 
Ro vhona maanḓa a zwa mitambo sa tshishumiswa tsha u konanya na u fhaṱa lushaka kha shango ḽashu  . 
Tsha vhuṱhogwa nga maanḓa , vhafunashango ḽashu , kha vha renge dzithikhithi  . 
Hezwi zwo ḓivhadzwa nga Muambasada Vho Harold Doley , Jr , Muluvhisi wa Bannga ya Mveledziso ya Afrika . 
Khabinethe i ramba maAfurika Tshipembe oṱhe u shelamulenzhe kha tsireledzo ya vhana vhashu , na uri vha ite vhupo ho tsireledzeaho ha vhutsireledzi . 
Komiti ya Wadi i nga ṱoḓa u tshimbidza nyambedzano na mukhantseḽara wa wadi na khoro uri ṱhoḓea idzi dzi nga katelwa nga nḓila-ḓe ine zwa ḓo sia dzangalelo ḽa muṅwe na muṅwe ḽo swikelwa hu si na u khakhisana na miṅwe miraḓo ya tshitshavha  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri maṅwalwa a u tikedza a tevhelaho o rumelwa musi vha tshi ita khumbelo ya mbadelo ya Ex Gratia  . 
U sumbedza uri ri nga d(i fhambana kha zwin(we zwithu , fhedzi ha bvelela luvhi ri vha tshithu tshithihi  . 
Vhukati ha themo hei vhagudi vha ḓo thoma u pfesesa : Mulayo wa khomuthethivi wa u ṱanganya ; na vhushaka vhukati ha u ṱanganya na u ṱusa Phanḓa ha musi vhagudi vha sa athu u ḓivhadzwa zwiga zwa u ṱanganya na u ṱusa , vhagudi vha tea u vha vho no wana tshenzhemo nnzhi kha : u vhala zwoṱhe ; u vhala vha tshi ya phanḓa u bva kha nomboro khulwanesa ; u shumisa na u pfesesa luambo lwa u ṱanganya na u ṱusa ; na u tevhekanya na u vhambedza nomboro . 
Khethekanyo 82 na 124 dza Ndayotewa ntswa a dzi kwami u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho ha Milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma  . 
U fhelisa u gonya uhu , mbekanyamaitele i tea u sedzesa kha u pikisana na u bindudza kha themamveledziso ntswa kha masia ane a kwama thwii vhashai , u fana na mitengo ya zwiḽiwa , vhuendi ha nnyi na nnyi , pfunzo na mutakalo na vhudavhidzani  . 
Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro , nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo  . 
Fhasi ha nyimele dzi konḓesaho , khaedu dza ḽodzhisiṱiki na zwiko zwo pimiwaho , DRC ḽo dovha hafhu , ḽa kona u dzudzanya khetho dzo bvelelaho  . 
Ri tshi khou shumisana na Brazil , India na China , ha dovha ha dzhena na United States , ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho , ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa . 
Kha vha ṱalutshedze uri zwithu zwa ndeme dza zwa tshitshavha zwine zwa nga sumbedziswa na u katelwa kha IDP ya masipala  . 
Maga nga muvhuso a tea u vha a ṱanganedzeaho . 
Tshikolo tsha vhuvhili , tsho thoma nga murahu ha u fhela ha vhukoḽoni na mathomoni a nyimele ya murahu ha vhukoḽoni , ha vho lavheleswa kha mushumo wa vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika sa nḓila ya u shandukela kha tshanduko dza poḽitiki , ikonomi na matshilisano zwine zwo itea zwo itiswa nga u fhela ha vhukoḽoni . 
Musi muthu o khethiwa sa Phresidennde , u ḓo guma u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu , u tea u thoma mushumo nga u ana kana u khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2  . 
Milayo ya ndondolo yavhuḓi ya ṋayo Kha vha ṱole ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha kana vha ri muṅwe a vhe ene a ne a i ṱole . 
Ni tangedzele maiti oṱhe a re kha tshifhinga tshiḓaho . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṱo shitatamennde tso sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fom tsireledza pfanelo dzatsho  . 
U livhana ha ndeme na zwiteṅwa zwa mutakalo na tsireledzo , vhupo na ndondolo , na u swikelela ṱhoḓea dza zwilinganyo zwo sedziwa nga u angaredza kha thandela dzoṱhe  . 
Zwitshavha zwo davhukaho fhano zwo vha zwi tshi , na uri zwi kha ḓi , langulwa nga mulayo wa sialala , sa mulayo-zwawo- a u na khoudu  . 
U bveledza u ṅwala U ola tshifanyiso u pfukisa mulaedza , nga ha tshenzhemo ya ene muṋe . 
Mutevhe wa Khothe dza Dzingu u sumbedzaho uri Khothe ya Dzingu bva nga Lambamai 2007  . 
Ndambedzo iyi yo ṱanganedzwa , fhedzi , tshihulwanesa zwazwino ndi u thoma ha ngudo . 
Kha vha kwame ofisi ya masipala vhuponi havho . 
Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Vha ḓo shumisa maitele a u ṅwala u itela u bveledza zwibveledzwa zwo dzudzanyeaho zwavhuḓi , nahone nga u shumisa girama yo lulamaho . 
Migaganyagwama ya Lushaka na ya Vunḓu na ya masipala 215 . 
Tsireledzo ya lushaka i ḓo vha nga fhasi ha maanḓalanga a Phalamennde na a khorotshitumbe ya lushaka  . 
Zwiimiswa zwo dzhenelaho zwi tea u vha zwo konanywa zwavhuḓi na nḓowetshumo i langwe nga nḓila i pfadzaho  . 
Vha ḓo ambedzaniwa navho nahone vha kandiswa u vhona uri vho tiwaho na vhe vha tikedza vha a saina fomo dzo teaho  . 
Muṅwali o kona u gumafhi u bveledza vhatambi vhahulwane ḓiramani iyi ? 
Ndivho ya u dizaina Mbekanyamushumo ya u Linga ndi u itela u shumea , u tendisea , u luga na u lingana ha u linga nga u ṋea tsumbanḓila i re khagala kha lushaka lwa nyito na phesenthe dzo avhelwaho tshikili tshiṅwe na tshiṅwe ngomu kha luambo . 
Khamusi tshithu tsha ndeme kha zwohe ndi mushumo wa zwipotso kha u kombetshedza vhuthihi kha lushaka  . 
Ho vha na muthu we a huvhala kana u lovha kana u tshinyadzwa ha ndaka nga nṱhani ha zwenezwo na vhuhulwane ha mafuvhalo kana tshinyalelo . 
Mbekanyamushumo dzo tiwaho u fana na Buthano ḽa Vhathu , U isa Phalamennde kha Vhathu , Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa , dzoṱhe ndi pulatifomo dzo itelwaho u ambedzana na tshitshavha u pfa mavhonele atsho nga ha zwine zwa vha zwa ndeme khavho . 
U shumisa mutalombalo u itela u vha thusa u rekanya zwi ḓo ṋea vhagudi nḓila ya u rekhoda mihumbulo yavho na u i tevhelela . 
Maṅwe maga a u lwa na vhutshinyi kha lushaka a ḓo katela u thomiwa ha yunithi dzo khetheaho , ho sedzwa kha vhutshinyi vhu kwamaho zwa zwidzidzivhadzi , khakhathi dza dzithekhisini na zwigidi , khathihi na u engedza zwishumiswa zwi thusaho kha u ita tsedzuluso sa mvelelo dza tsedzuluso dzi itwaho nga maitele a saintsi . 
Muofisiri wa tshipholisa u tea u ita nyambedzano a kona u dzhia tshiṱatamennde tsha muvhigi wa mulandu a ṅwalisa mulandu wo vhigwaho kha CAS  . 
Kha ḽifhasi ḽa tshizwinozwino , naho zwo ralo , mivhuso i vhuswa kha mutheo wa poḽotiki na khetho dza mivhuso dzi elana zwiṱuku na vhurereli  . 
Dziṅwe ṋotshi dzi ita mini uri dzi kone u vhona arali dzi tshi takalela zwe ṋotshi ya ṱhalazwiḽiwa ya vhuya nazwo ? 
Muvhuso u dzula wo ḓivhofha u ita nga hune wa kona ngaho kha u lwa na khaedu dza tshayamishumo na u vhidzelela sekithara ya phuraivethe uri vha ite tshipiḓa tshavho . 
Ngauralo , a zwi nga vhi tshishumiswa tshi shumaho arali hu na mugaganyagwama u sa konadzei  . 
Zwidodombedzwa zwo tiwaho khathihi na phambuwi zwo dodombedzwa afha fhasi nga fhasi ha ṱhoho dzo khethekanywaho  . 
Ri vhambedza na u bula muhumbulo kha tsumbo mbili dza vhuimeleli vhu ṋeiwaho nga vhatholi musi vha tshi dzhia nyito ya ndaṱiso  . 
Fhedzi , vha na mushumo wa ndeme wa u shuma sa vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na khoro  . 
Vhathu vho Farwaho , vho Valelwaho na vho Pomokwaho Heyi pfanelo I tsireledza vhathu vho farwaho , vho valelwaho na vho pomokwaho  . 
Vha nga humbela u thuthwa ha akhaunthu ya mushumisi yavho nga u kwama mahulwane wa webusaithi washu  . 
Vhu tea u vha na mutumbu  . 
Nga tshifhinga tsha u dzhena tshiduloni masipala wo vha utshi khou koloda tshelede I si na vhukono kha Maḓi a Sedibeng  . 
Izwi zwi ita uri vhupo uvhu vhu si kone u aisana na vhuwe  . 
A nga tendelana na muvhuso na maṅwe madzangano , fhedzi a ita uri tshifhinga tshoṱhe a vhe fhasi ha ndangulo dza miraḓo yao  . 
Ndi nga ya  . 
Vhutumbuli uhu vhu tou vha ha mathomo kha hunzhi hune ha kha ḓi ḓo itwa nga SKA . 
Huna nḓila tharu dza tshaka dza mutheo wa u ṱanganya na u ṱusa , lushaka luṅwe na luṅwe lu nga vhudziswa nga nḓila dzo fhambanaho . 
Moeneeb Josephs na Rowan Fernandez vha ḓo wana zwiimo  . 
Kha vha swaye tsheo ine khaṱhululo ya nga ngomu ya khou itelwa yone nga X kha tshibogisi tsho teaho U landula khumbelo ya u swikelela . 
Ndi ngoho , muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha , ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu . 
Bugupfarwa ya u tholwa ha vhathu kha bodo dza muvhuso na zwiimiswa zwi langwaho nga muvhuso zwo tendelwa hu na khwiniso  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U ṅwala U ṅwala ḽiṅwalo ḽa u buletshedza , tsumbo , garaṱa ya ndivhuwo kana vhurifhi a tshi tevhedza kuṅwalele kwe kwa ṋewa na u ita mvetomveto , u ṅwala na u dzudzanya . 
Mbadelo ya tswikelelo i badelwa kha nyimele dzoṱhe hune khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo ya vha yo ṋetshedzwa u itela u badela tshinyalelo dza u bveledza hafhu na , arali zwo tea , tshifhinga tsha u ṱoḓa na u dzudzanya rekhodo dzine dza tea u bviselwa khagala . 
Mulayo u ḓo ḓisa u femuluwa huhulwane ha vharengi u ya nga tshumelo dza vhuḓifhinduleli na ndeme ya vharengi  . 
Mushumo wa u sedzulusa National Human Resource Development Strategy u ḓo khunyeledzwa ṋanwaha , nahone thandela dzine tshigwada tsha muvhuso , vhashumi , mabindu na dziyunivesithi , nga fhasi ha Joint Initiative on Priority Skills Acquisition ( JIPSA ) dzi ḓo khwaṱhiswa  . 
Mbondo dza magumoni a khontheina dzine dzi na vhurumbu ho vuleaho kana mahothi a nga lurumbu dzi fanela u lingwa  . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya shango ḽa nnḓa ya mabebo  . 
Hezwi zwi shela mulenzhe kha Mvelelo dza uri Vhathu Vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vho , na u pfa vho tsireledzea  . 
Nyedziselo yo teaho na data ya masheleni zwi ṱunḓwa na zwenezwo nga ngomu kha muvhigo  . 
Ndi zwa ndeme u sumbedza kha thendelano ndi nnyi ane a ḓo badela tshinyalelo arali ha nga vha na khanedzano  . 
Ri tea u sedza uri , u fana na kha maṅwe mashango , vhutshinyi vhu shushaho vhu anzela u itea fhethu hune ha vha na thambulo nahone hu ṱoḓea thuso yo khwaṱhaho u shumana na vhutshinyi . 
U khwinisa vhutshilo na tshiimo tsha vhutshilo ha vhathu vha henefho , na u thusa u fhungudza vhushai  . 
Nga maanḓa kha Khothe Khulwane ya Namibia he zwa ṱalutshedzwa zwavhuḓi vhukuma  . 
Bulani muhumbulo wanu  . 
Khoḽomu ya tshanḓa tsha monde i sumbedza uri ho khakhea mini kha khumbelo ya SMS ya muraḓo . 
Mushumeli wa tshitshavha kana muvhigo wa muongi u tea u nekedzwa madzhisitarata ane a do bvisa thendelo arali hu na thodea ya uri dokotela ( dokotela wa mihumbulo kana dokotela wa maluvhi ) a tole mualuwa a ṋee khothe muvhigo wa zwe a wana zwone  . 
Seminara idzi dzi ḓo linga , milayo ya ndango ya vhadzulapo ya mmbi dzo ḓiṱamaho na vhuḓifhinduleli ha iwe muṋe na ha muthu nga muthihi kha nyito dza mbofholowo kana u pfuka pfanelo dza vhathu , na zwiṅwe  . 
Sisiteme ine ya ṱoḓa uri kutshimbidzele kwa mbilaelo ku tou itwa nga u ṅwala fhedzi i vha i ya u thusa dzangano  . 
Arali tshigwada tsha tshumisano , close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo ( nga ṅwambo wa u wa tshiṱoko , ndangulommbi kana tshiṅwe tshiitisi ) Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo  . 
Ri a fulufhela uri maga ashu a u ṱuṱuwedza zwikhala izwi a ḓo u thusa u rumela mulaedza kha vhaswa uri zwikili zwa zwanḓa ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi nahone zwikili izwi zwi fana na dziṅwe pfunzo . 
Vhutumbuli vhu vha vho livhiswa kha tshomedzo  . 
Ndi ngani vhafumakadzi vha Vho-Galaguni vho shavhela mahayani ? 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe , kana lwa tshikolo , dzangano ḽa mvelele , kana ḽa bindu Afrika Tshipembe , lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi  . 
CPB i shumisea fhedzi nga Vhomasipala vho ḓiimiselaho vhukumakuma kha u shela mulenzhe ha vhadzulapo hu re maṱhakheni , ha engedzwa vhudzivha ha demokirasi , khathihi na u ṱuṱuwedza u dzhenela ha vhadzulapo kha kutshimbidzele kwa mveledziso  . 
Arali hu na nḓivho ya sialala fhedzi muhumbeli a sa khou ṱoḓa tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , hu ṱoḓea fhedzi thendelano ya u kovhekana mbuelo  . 
Ri ḓa hafha ri na fulufhelo uri ri ḓo kona u pfana kha mafhungo manzhi sa vharangaphanḓa , na u isa phanḓa hafhu nyaluwo i sa nyeṱhi na mveledziso zwi tamiwaho  . 
Zwithu zwe zwa itea iḽo ḓuvha zwo tou vha ndugiselo ya u thoma u shuma na bono ḽashu ḽa Afurika Tshipembe ḽo vhofholowaho , ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽa demokirasi , ḽo faranaho nahone ḽi khou bvelelaho  . 
Fomo iyi i a dzheniswa kha fomo dzi rumelwaho ṅ waha mu ṅ we na mu ṅ we . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha pulani tshi nga ha tshandukiso dza tshiimiswa dzine dza ṱoḓea u fhelisa u kundelwa kana vhuṱudzeṱudze kha sekithara ya muvhuso , nga maanḓa hune mazhendedzi a muvhuso a vha a sa koni u ita mishumo yao kha zwitshavha zwa vhashai  . 
Nyito dza vhutsila dzi u ita dzi nga konouvho u vha na nyombedzelo ya mbalo , tsumbo , u shumisa zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri sa zwitendeledzi na zwikwea u ita kholadzhi kana u ola phetheni ya fureme ya tshifanyiso . 
Dzine dza dzula dzi hone : Rekhodo dzine dza swikelelwa hu songo thoma ha itwa khumbelo u ya nga Mulayo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA  . 
Nga maanḓa , vha nga shumisa tsengo u ita mbilo dza ndiliso ya mafuvhalo o wanwaho  . 
A hu na vhutshilo arali hu si na maḓi ngeno u a wela nga nṱha zwi tshi nga ita uri ri lozwe vhutshilo hashu  . 
Data zwenezwo a i khou vhambedzea u ya nga miṅwaha yo fhambanaho , saizwi u swikelelea hu ha khwiṋe kha miṅwe miṅwaha i tshi vhambedzwa na miṅwe  . 
Thandela iyi i ḓo hira vhathu u fhaṱa bada ya kilomitha dza 20 nahone hu lavhelelwa uri phesenthe dza 30 dza vhashumi hu fanela u vha vhafumakadzi  . 
Vhaṅwali vha shumisa maedzamuthu kha u ita uri zwithu zwi bvele khagala . 
U topola maṱaluli U shumisa maṱaluli kha u vhumba mafhungo . 
Musi vha tshi ṱoḓou renga vhurotho kha vha renge vhu songo tsheiwaho sa izwi ho putelwaho ho tsheiwa vhu tshi ḓura . 
A vho ngo nndonda ndi tshi vhea mukosi wa vhuṱungu  . 
Miṅwe milayo ya u thola miraḓo ya Komiti ya Tsedzuluso ya Ndinganyiso i nga nḓila ye ya randelwa ngayo  . 
Nḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling  . 
Nga nnḓa ha sekithara ya tshumelo , a ri athu u vhona nyaluwo nngafho-ngafho kha sekhithara dza ndeme , nga maanḓa kha vhubveledzi . 
Ri khou shuma u vhumba tshikwama tshine tsha ḓo langiwa nga Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika , na Muhasho muswa wo dzudzanywaho wa Mishumo ya Tshitshavha na Themamveledziso une wa khou ita mushumo wa vhulavhelesi  . 
Tshimedzi 2003 2  . 
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa vhukwamani  . 
Pulane i katela u khwiniswa ha vhudzheneleli ha tshitshavha , zwine zwa vha zwa ndeme kha u konisa zwitshavha uri zwi ṋetshedze muvhigo ngaha tshenzhemo yavho ya muvhuso wapo . 
Khonadzeo ya ikonomi malugana na zwa Vhuendi , ndimo , vhukavhabufho nz  . 
Shango ḽashu ḽi kha ḓi vha tshipikwa kha vhatswi vha tshugulu . 
Mulanguli wa tshumelo dza tshumisano a ri muhasho wawe u ṋetshedza thikhedzo ṱhukhu kha komiti dza wadi nga ṅwambo wa mugaganyagwama u si munzhi , fhedzi zwi pfala sa thaidzo ya polotiki ine tshipikara vha tea u i tandulula  . 
Musi ho sedzuluswa khombo na zwikhala , hu ḓo bviswa mulayo wa u fhedzisela hu si kale wa tevhelwa nga u ṋetshedzwa ha dziḽaisentsi . 
Bulani tshi no khou mu dina na uri inwi na khonani dzaṋu ni nga mu thusa hani . 
Izwi zwi fhedza zwo pfukekanya pfanelo dza tsengo yo lungamaho . 
U ya nga mishumo ya murahu ha khetho , ndi nga khwaṱhisedza uri vhunzhi ha khantseḽara ntswa vho dzhenaho mushumoni vha ḓo wana vhupfumbudzi ha ḓivhadzwa mushumo hu tevhelwaho nga vhupfumbudzi nga vhuḓalo na zwone zwo dzudzanywa  . 
Zwitshavha zwapo kana vhathu vhane vha shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kha mishumo ya sialala kana vhe nḓivho yavho malugana na zwiko zwa zwi tshilaho zwapo ya vha yo vhuyedza ( kana i tshi ḓo vhuyedza ) vhushumisamupo  . 
Thebulu i ṋetshedza manweledzo a Phurogiremu dza Zwikili dzoṱhe dzine dza vha hone dza NQF 2 malugana na kuvhusele kwa Komiti ya Wadi  . 
Malwadze ane a tea u dzhielwa nṱha nga itshi tshifhinga ndi u sina ha tsinde kana mudzi na malwadze a mukope  . 
Minisita wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi vho vhumba Khoro ya zwa Madzina ya Afurika Tshipembe u ya nga Mulayo 118 wa 1998 wa Khoro ya zwa Madzina ya Afurika Tshipembe  . 
Khabinethe i takadzwa ngauri vhana avha vha kwameaho vho iswa fhethu ho tsireledzeaho hune Muhasho wa zwa Vhashumi wa ḓo khwaṱhisedza vhuṱoli na u shumisana na mazhendedzi a mulayo kha u wana avho vhatambudzi . 
Thendelo dza u ṱun ḓa khovhe dzine dza bviswa u itela vhuḓimvumvusi ha muthu ene mune kana u ḽiwa , dzi ḓo vha mulayoni lwa tshifhinga tsha lwendo lwa uya shangoni ḽa nnḓa na u vhuya . 
U kona u ḓivha na u amba maṅwe maḽeḓere a aḽifabethe nga maanḓa a dzina ḽawe . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa uri vha sa tambe nga tshikhala itshi tsho ṋetshedzwaho nga mbekanyamushumo dza muvhuso sa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha , i sumbedzisaho nḓila ine vhufarani ha ḓisa tshanduko ngayo kha themamveledziso ya tshitshavha na tshumelo , na u engedza zwikhala zwa mishumo kha uri ivhe mishumo iyaho phanda zwo itwa nga u pfukiselwa na mveledziso ya zwikili . 
U vhala zwirendo zwo fhambanaho zwi elanaho na ṱhoho ha reriwa nga hazwo ( tshivhumbeo na ṱhalutshedzo , maipfi o nangiwaho )  . 
Kha Themo ya u thoma hu na Nyito ya u Linga ya Tshiofisi nthihi ( yo vhumbwa nga zwipiḓa zwo fhambanaho zwa luambo ) kha Gireidi ya 1-3 . 
Ndi phambano ifhio u bva kha Themo ya 1 ? 
Vhagudi vha bonya maṱo avho vha ṱalusa uri mubvumo u bva nga ngafhi . 
Vha badela vhugai nga ṅwedzi ? 
Khumbelo iṅwe na iṅwe yo itwaho kha Mufarisamuofisiri wa Mafhungo kana Yunithi ya PAIA kha nomboro dza Luṱingo dzo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa dzi ḓo dzhielwa nṱha . 
Mutambi muhulwane hu ḓo vha muvhuso u ne wa tea u thoma u ṋetshedza themamveledziso  . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi nga ha nyambedzano dzi re hone zwino dzine minisiṱa vha khou vha nadzo na vhathu vhoṱhe vha kwameaho u itela u wana thandululo kha u gonya ha mbadelo . 
Kha vha sumbedze dzina , vhuḓibaḓekanyi na ḓiresi ya poswo ( kha bammbiri ḽa u saina )  . 
U swika ha demokirasi ho d(isa mvelele ntswa kha tshitshavha tshashu , mvelele dzi ngaho u sa vha na zwidzumbe , vhud(ifhinduleli na vhut ( hogwa ha u vha mudzulapo  . 
Kha kuhumbulele kwa la Afrika Tshipembe , hune khethekanyo ya vha yo livhiswa kha zwigwada na u difanyisa ha dzheniswa kha mulayo na u vha na mbuelo ya ndeme u ya nga u swikelela zwishumiswa na vhuimo , ndowelo ya lifhasi ya u humbula nga ha tshigwada tsha nnda na tshigwada tsha nga ngomu i a wanala nga maanda  . 
Muvhuso muswa , une wa ḓo vhumbiwa hu si kale , u ḓo bvela phanḓa na u livhana na thaidzo dza ikonomi ya matshilisano , ṱhoḓea dza vhuphalalavhathu nga u ṱavhanyedza , nga u ralo na thikhedzo ya tshitshavha tsha dzitshaka i khou ṱoḓea nga shishi nahone ndi ya vhuṱhogwa vhukuma  . 
Vha nga vhila thikhedzo yo teaho ya u unḓa ṅwana kana muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u londotwa  . 
Ndi ḓo fha khonani yanga tshibwanana tshanga ngauri u funesa zwifuwo . 
Vhagudisi vha linga mishumo ya u linga ya Oraḽa . 
Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Muphuresidennde , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo . 
Khethekanyo dzo fhambanaho dza maga dzi thusa vhathu kha sekhitha dzo fhambanaho vhane vha vha na mafhungo a ndeme ane a todea kha u ita mishumo yavho zwavhudi  . 
Dzimpfu wa 1992  . 
Dziminisiṱa dza Vhuendi dza SADC dzo tenda u thoma NSCMI u itela u tandulula mashumele a si avhuḓi na tsitsikano kha Khorido ya Devhula na Tshipembe  . 
Arali ṱho ḓea dza u bindudza mashango ḓavha dzo tevhedzwa , ramabindu uyo a nga ita khumbelo ya ṱhanziela ya phytosanitary i bvaho kha NNPO ya Afrika Tshipembe  . 
Hezwi zwi nga itwa nga u vha na maitele o teaho na fomethe dza u ita mivhigo  . 
Arali Muhwelelwa a kundelwa u ḓivhonadza kha Tsengo ya Mulayo nahone vha na vhuṱanzi ha uri Ndaela ya Tsireledzo yo swikiswa khae ( Vhuṱanzi ha Tshumelo ) , Madzhisiṱaraṱa u ḓo khwaṱhisedza ndaela . 
Muvhuso u khou dovha wa sedzulusa tshumisano kha khamphani dza migodini nga kha gemo ḽa Thendelano ya Migodini ya ṅwaha wa 2014 . 
U ḓivhadzwa maitimapfukeli . 
Mulayo u tsireledza vharengi sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha tshumisommbi ya Vlaglied  . 
Fhungo  . 
Naho musi vhaṅwe vhavho vho vha vhe dziyunivesithi , vho vhewa henefho sa vhadededzi hu si ri sa vhaṱoḓisisi vhane vha vha vhabveledzi vha nḓivho  . 
Nḓoweshumo ya zwa u fhaṱa i ḓivhelwa u vha mutshimbidzi wa zwikhala zwa mushumo  . 
Mbetshelo dzi zwi vhea khagala uri vhutshinyi uvhu ndi vhuhulu . 
Musi hu tshi vhalwa hu sumbedzwe ngona ya kuvhalele kwone kwa mibvumo khathihi na maitele maṅwe a katelaho ludungela lwa zwine zwa vha mafhungoni lusevheḓi na u sengulusa zwivhumbeo . 
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho . 
Hu ḓo vha na u isa phanḓa na u ḓiṋekedzela ho ṱanganelanaho hu re hone zwino hune ha dzheniwa ngaho kha vhuimangalavha nga fhasi ha thendelano yo dzudzanywaho lwa tshiofisi dza zwiimiswa zwinzhi kha u tikedza manḓalanga a ndango ya Komiti a Pfanayo ya Kushumele kwa ya Ndango ya Mikano . 
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini , vhuponi havho kana vunḓuni , fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho  . 
Ndi zwone , u fana na khanedzano nnzhi fhethu hu konḓaho ha ndiliso ya zwa vhugevhenga , hu na vhuleme  . 
Muvhuso washu wo saina pfano dza ndeme ya lifhasi nga ha u tsireledza zwishumiswa zwa mupo na u fhungudza vhushai  . 
Nga u founela kana nga u tou ya  . 
Zwikhukhulisi ezwi a zwi koni u fheliswa nga u ṱavhanya fhedzi hu tea u vha na u lingedza nga nungo dzoṱhe u itela u shuma nazwo  . 
Ndi lini hune na si ṱoḓe nyeletshedzo kha muṅwe muthu ? 
Arali vhuaḓa vhu tshi ṱanganedzea kha muvhuso , zwi ḓo kwama vhuḓifari ha tshitshavha  . 
Kha Gireidi ya 1 vhagudi vha nga tou fombe kha phetheni dzine elementhe dza dovholola nga nḓila yo ḓoweleaho . 
Miṅwahani i si gathi yo fhiraho , zwo vha zwi tshi ḓo leluwa vhukuma uri hu ambiwe uri hu na nḓila dzi shumiswaho nga vhathu vhanzhi , mutevhe wa maga a u pima zwithu na uri hu na nḓila dzo fhambanaho dzo ṱanganedziwaho dza u ita zwithu  . 
U vhea ndivho dza nyito ya tshanduko  . 
Ri khou vhona uri matshudeni vho teaho vha gude vha sa ofhi uri zwikolodo zwa murahu zwi ḓo vha thivhela uri vha khunyeledze pfunzo dzavho . 
Muhwalo wa zwibveledzwa u nga kona ha u ṱun ḓwa  . 
Thikhedzo ya vhashumi mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa  . 
Vhathu vha Pagans na dziṅanga dza sialala a vha na muhumbulo wa u vhaisa vhaṅwe vhathu . 
Izwi zwi khwat ( hisedzwa nga man(walo o gandiswaho nga vhan(wali vha vhatshena  . 
Phindulo : Ee ! 
Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe , nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani . 
ICASA i ḓo mbo ḓi ṋewa maanḓa , i ḓo dzhia maga kha masia oṱhe e nda a vhona nahone ndi vhona maitele a fanaho na kha dziṅwe sekithara  . 
Musi vhe na miṅwedzi ya rathi vha thoma u alusavho vhana vhavho . 
Zwi sa fholi : Nyimele i sa fholi ndi nyimele iṅwe na iṅwe i ṱoḓaho dzilafho ḽi sa gumi , kana dzilafho lwa miṅwedzi miraru  . 
U shumisa watshi u rekanya vhulapfu ha tshifhinga nga awara , hafu ya awara kana kotara ya awara . 
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo dzi linganaho dza u tsireledzwa na mbuelo dza mulayo . 
Phindulo ya Afrika Tshipembe kha vhulwadze ha HIV na TB zwi amba uri mudzulapo wa Afrika Tshipembe zwazwino u a kona u tshila miṅwaha iyaho kha fumi ine ya vha minzhi i tshi vhambedzwa na zwa 2004 . 
Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori  . 
Musi vho no wana nḓivhadzo muṅwaleli wa khothe ya vhana u ḓo rumela khophi nga poswo yo ṅwaliswaho kha vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo kha aḓirese ye ha gumiwa vha tshi dzula khayo  . 
Ofisi ya Thendelo  . 
Mushumo wa Komiti dza Wadi kha nḓisedzo ya tshumelo ? 
Ndi zwa ndeme uri vhone vha dzulele u ṱola maṋo  . 
U sa dzhia sia , ngauralo , hu tsireledza mbofholowo ya zwigwada kana vhurereli hoṱhe  . 
U vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho  . 
Tshivhumbeo tsha muvhigo kana kunwalele kwa muvhigo . 
U wana uri madzina ndi a no vhalea kana ndi a sa vhalei . 
DIO wa DHS u ḓo ita uri khumbelo ya mulomo i tou ṅwaliwa kha fomo yo teaho a ṋetshedza khophi kha muhumbeli  . 
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Muhasho wa Athoni Dzhenerala i khou rangaphanḓa maitele a u vhuiswa hafhu ha sisiṱeme ya khothe ya sialala yo thomiwa nga fhasi ha Native Jurisdiction Ordinance  . 
Oraḽa : Maraga dza ṅwaha dza Oraḽa dzo kuvhanganywaho dzi tshi bva kha u amba , u thetshelesa na u vhala . 
Ngauralo ri khou ṱoḓa u thoma u shumisa kiḽiniki dza u gudisa u khwaṱhisedza uri vhashumi vhashu vha na vhukoni ha ndangulo i ṱoḓeaho  . 
Gemo ḽi re hone ḽo teaho wadi ( tsumbo , R50 000 ) ḽi tea u tiwa nga masipala ene muṋe , fhedzi-ha , tshenzhelo i ri vhudza uri gemo ḽi no hovhelela R10 000 ḽi nga shuma mushumo u no vhonala  . 
Vhadzheneli vha khethekanywa nga zwigwada zwiraru  . 
Phethenii dzi nga vhumbwa u bva kha zwigwada zwi fanaho zwine zwa dovholola , , hune tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na lushaka lwa tshithu tshithihi fhedzi vhuimo ha tshithu kha tshigwada vhu a shanduka . 
Ri dovha hafhu ra shumisa tshifhinga itshi kha u bula zwithu zwine zwa vha ngoho . 
Tshati ya aḽifabethe ya Tshivenḓa . 
Muholo wo vheiwa kha tshikalo tshine tshi ḓo ita phambano i vhonalaho kha matshilo a maAfrika Tshipembe zwavho ngeno u tshi khou fhungudza masiandoitwa ane a nga vha hone kha mishumo . 
Munanguludzo wa maipfi hunzhi wo tea  . 
U ya nga khethekanyo ya vhu 211 mulayo wa tshirema na uri sa izwi khothe dza tshirema dzi fhasi kha Khothe khulwane kha mutevhe wa dzikhothe , a dzo ngo tendelwa u vhudzisa nga u tevhedza mulayotewa nga mulayo wa tshirema u ya nga khethekanyo ya 170 ya Mulayo wa Mulayotewa  . 
Ndi fhulufhela uri Phalamennde na Vhulamukanyi zwi ḓo takalela u thoma u shumisa maga aya  . 
Mutevheṱhanḓu uyu u nga vha wavhuḓi kana u si wavhuḓi  . 
Tshumelo i nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30  . 
Nḓivho ya sialala i no kwama tshiko tsha zwi tshilaho tshapo a i anzeli u wanala fhedzi kha tshigwada tshithihi tsha vhathu , naho nḓivho yo khetheaho kana i si na muṅwe i tshi nga wanala kha vhathu vho fhambanaho kana miṅwe miṱa  . 
Mulayotewa wa tshivhumbeo tsha ndangulo u tea u lwela zwauri vhaimeleli vha kwamane na zwigwada zwine vha khou zwi imelela  . 
Mbonalo ya Afurika Tshipembe ya mbambadzo a yo ngo swikelela na nthihi ya idzi ndivho kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho  . 
Vha rumele vhuṱanzi ha nḓivhadzo ya nnyi na nnyi ( hune zwa ṱoḓea )  . 
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho  . 
Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku , vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo , ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho . 
Dzireseve dze dza kuvhanganywa nga mimaraga i no khou bvelela , nga maanḓa mashango a Asia , o dovha hafhu a shela mulenzhe nga maanḓa kha u dzhena ha tshelede ya ḽifhasi  . 
Maṅwe mavhili , Angola na Libya , a hu na ḽi re na thaidzo dza poḽitiki kana u khethiwa u bva kha mashango o bvelelaho are na maanḓa u itela zwiitisi zwa poḽitiki  . 
Minisita ( Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ) u do bveledza redzhisitara ya vhanekedzi vhothe vha tshumelo ya u thogomela ha hayani kha vhaaluwa  . 
Ni songo shumisa phakethe dzi no fhira hafu kha awara dza 24 . 
Ndi 3 nngana ? 
Hezwi a zwi ambi uri ahuna u sa pfesesana  . 
Vhashai vha khou thoma u sa fulufhela na u sa tenda kha vharangaphanḓa vhavho  . 
Ni kone u tangedzela tshiitwa . 
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya Komoti ya Wadi i pfesese theo ya mulayo une wa tshimbilelana na Dzikomiti dza Wadi na uri dzi fanela u shumisa hani  . 
DIO wa DHS u ḓo ita uri khumbelo ya mulomo i tou ṅwaliwa kha fomo yo teaho a ṋetshedza khophi kha muhumbeli . 
Development kana Khothe ya Vhana  . 
Kha vhupo vhuṅwe , hu na khoro dza tshiṱiriki dzi re na mimasipala na ndaulo yapo ya mahayani  . 
Mbekanyamushumo yashu ya Mveledziso ya Themamveledziso i ri konisa u ṱanḓavhudza u swikela kha tshumelo dza ndeme na u khwiṋisa ndeme ya vhutshilo  . 
Dzi na vhukoni ha u shumisana na khamphani dza ḽifhasi dzine dza kona u netshedza iṅwe tshelede na u swikela nga u ṱavhanya maano a thekinoḽodzhi ntswa , nḓila dza vhubindudzi na mimakete . 
Muvhuso , mabindu mahulwane na zwiimiswa zwa pfunzo zwi khou tea u farisana musi zwi tshi ḓa kha thikhedzo ya u sika mishumo nga mveledziso ya mabindu . 
Sa tshipiḓa tsha mushumo washu wa vhulavhelesi , Ministri u sedza tsinisa kha vhugevhenga vhu kwamaho vhafumakadzi na vhana nga nḓila i livhanaho  . 
U sumbedza zwidodombedzwa zwi kwamaho U shumisa zwithu zwi ṱalusaho . 
Phemithi ya tshiendisi ya tshifhinga nyana i shuma lwa maḓuvha a 21 kha tshiendisi tsho ṅwaliswaho , tshi re na ḽaisentse na tsho lugela u tshimbila badani . 
IMANI U VHANDA ! 
U bveledzwa hafhu ha ṱhanziela nga murahu ha minwedzi ya rathi a huna mbadelo . 
Nḓila ya Furemiweke ya Kuhumbulele ( LFA ) ndi maitele a u saukanya zwithu ane a shumiswa kha u tikedza u pulana na ndangulo ya thandela  . 
Vha songo litsha muthu o rwelaho lutingo o fara tshifhinga tshilapfu  . 
Nomboro ndaula sa kha Arali vha ṋewa mushumo vha nga khungedzelo thoma lini KANA vhanga shuma lwa u onesa lwa tshifhinga tshingafhani kha mutholi wavho wa zwino ? 
Phendelo : mafhungo oṱhe a vhinwa henefha . 
Vhavend(a vha na mitshino yo fhambanaho  . 
Vho vhona izwo kha Microsoft , vha dovha vha zwi vhona kha IBM mathomomi  . 
Vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe vha fanela u ita ndingo dza vhune tshifhinga tshoṱhe na u ṱolwa nga vha ndondola mutakalo vha re tsini havho . 
Hunwe ni nga vha ni tshi khou todou tou diitela tshitori tshanu  . 
Mutshutshisi Muhulwane wa Tshitshavha ndi ene e eṱhe ane a nga dzhia tsheo ya u thutha mulandu . 
Izwi zwi ḓo ḓisa ṱhuṱhuwedzo ya theo ya milayo ya SOC  . 
U shumisa maṅwalo ane a ḓivhea kana are kha vhuimo ha u vhala ha u ḓiimisela ha ṅwana . 
Fomo i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi  . 
Kha dziṅwe nyimele , tshigwevho ndi miṅwaha ya fumi ya u dzula dzhele  . 
Ndayotewa i sumbedza maanḓa a Muvhuso-khathihi na phungudzelo dza ayo maanḓa-na u khwaṱhisa maanḓa a pfanelo dza vhathu . 
Hezwi zwi thusa u khwaṱhisedza demokirasi yapo  . 
Sa muraḓo , vha tea u khwaṱhisedza uri vha tevhedza Milayo ya Tshikimu na maitele atsho uri vha kone u wana zwinzhi kha vhuraḓo havho  . 
Zwa zwino nyambedzano vhukati ha Komiti ya Wadi na muvhuso wapo dza u vusuludza vhupo dzi kati  . 
Musi maitele o no fhela , ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo . 
Kushumele kwa bindu kwa mabindu o fhambanaho ku nga dovha kwa vhambedzwa zwo leluwa nga nḓila i leluwaho  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na u katela na u khwinisa vhushaka na u farisana Devhula-Vhukovhela  . 
Kha vha dzule vha tou tswi vha kunamisele ṱhoho yavho murahu . 
Dzi SOE dzi khou ḓi lugisela vhukoni ha u pfumbudza na hone dzi ḓo vha na mushumo wa ndeme kha u netshedzwa ha zwikili zwa tshifhinga tshiḓaho Afurika Tshipembe . 
Mudededzi u tea u nanga tshibveledzwa u itela ngudo . 
Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka  . 
Nyambedzano vhukati ha madzangano a polotiki u itela u dzhielwa nṱha ha zwigwada zwa vhadzulapo zwo xedza nyito na u kanganyisa phambano vhukati ha vhuḓifhunduleli ha tshitshavha na vhuḓifhinduleli ha dzangano  . 
Maipfi a hanedzaho o vha a khou pfala u mona na tshanduko na kuvhusele , nga maanḓa mbumbano dza vhashumi  . 
Tshivhalo tsha Miraḓo , tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo  . 
Mushumeli wa muvhuso u tea u vha na vhudifari siani la tshumiso ya zwikambi  . 
U ṅwalisa zwi nga dzhia maḓuvha a 30 . 
U dzhenelela hu re na vhukoni hu nga vha u ḓilambedza u bva kha zwo vhulungwaho lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Vhuhulu ha zwifhaṱo zwa masipala muṅwe na muṅwe  . 
Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓḓalanga a zwa u sengisa , a shumise maanḓḓa ayo hu si na nyofho , tshiṱalula na luvhengelambiluni  . 
Mulayo u ngaho Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni ( OHSA ) u kombetshedza Phalamennde u ṋetshedza na u dzudza u ya nga hune zwa konadzea , vhupo ha u shuma hune ha vha ho tsireledzeaho hu si na zwivhangakhombo kha mutakalo wa vhashumi vhayo  . 
Tshipikwa ndi u ṱuṱuwedza Masipala Yapo u dalafhadza vhupo vhune ha vha fhasi havho . 
Masipala i na madzangalelo o fhambanaho nahone ia nga wana i tshi ṱaṱisana nga tshayo  . 
Ni vhona u nga itshi tshikhipha tshi nga ita uri ni gidime nga luvhilo ? 
U linga ndi maitele a pulaniwaho a tshifhinga tshoṱhe a u divha , u kuvhanganya na u ṱalutshedza mafhungo a malugana na na kushumele kwa vhagudi , hu tshi khou shumiswa tshaka dza u linga dzo fhambanaho . 
Kha vha kwame ofisi yapo ya Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe u wana fomo ya khumbelo  . 
Pfanelo dza Poḽotiki - Vha nga tikedza dzangano ḽa poḽotiki ḽine vha funa . 
Zwitzhili zwa hone ndi zwiṱukuṱuku lune zwi si kone u vhoniwa nga maṱo a ṋama . 
Mvelelo dzo vha dzifhio ? 
U ola kana u pennda nga nḓila i elanaho na ṱhoho ya themo . 
Kha muvhuso , hu na mbofho ya poḽitiki ; kha vhutshilo ha iwe muṋe , mbofho ya vhushaka ha malofha i kha vhuimo ho fhambanaho na tshaka dzo fhambanaho  . 
Mulayo a u tendi ri tshi tshimbila ri songo ambara  . 
Ngauralo , tshanduko ya kilima i kwamaho pfanelo dza matshilisano na zwa ikonomi dza vhathu vha sa vhaleiho ; hezwi zwi katela pfanelo dzavho dza zwiḽiwa , mutakalo na vhudzulo  . 
Muimeli wapo kha khoro yapo  . 
Tsha u thoma , kha fhungo ḽi elanaho na vhashumi vha shumaho na vhathu vha pfulutshelaho u bva kha maṅwe mashango - vha nga isa phanḓa na u pfa muhumbulo wa vhaṅwe na u ṋetshedza ngeletshedzo kha vhathu vha bvaho mashangoni maṅwe nga mafhungo a mupfulutshelo  . 
Dimokirasi i aluwaho yo khwinisa vhuswikeli ha vhafumakadzi kha maanḓa a poḽitiki na u dzhia tsheo  . 
Ngei Unganda , sa tsumbo , reshio ya vhathu vhane vha shumisa mishonga ys sialala kha vhadzulapo tshi vhukati ha 1:200 na 1:400  . 
Pfanelo dza mutheo dzi na vhuimo ho khetheaho kha mulayo , fhedzi a si pfanelo dza ambadzifhele  . 
Masipala u na tshiko kha vhatshimbidzi vha vhagudisi vhane vha nga kona u shumiswa uri vha thuse kha u topola ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Mushumo wa u vhona uri mimasipala i a konḓelela wo sedzwa sa tshipiḓa tsha ndeme tsha maitele a mikano . 
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho vhuṱanzi ha maitele a u ḓi ṅwalisa sa murengisi u itela mashango a nnḓa na South African Revenue Service . 
DFO u ḓo gandisa minwe yavho yoṱhe kha fomo ya khumbelo SAPS91  . 
Sa tsumbo , nga tshan(u nga tshan(u khe ni sa pfani,na nanela mutsinda ( li si shaka , matakadza mbiluni ndi n(wana , ihi ndi n(wana , a si lwone holu lwanga , lu a tsa lufuno lwo t ( uwa na bada we lu a tsa , ho vhila howa , hu welelele tamu,tamu mungana  . 
Tsumbo , arali muthu a re na vhuḓifhinduleli ha u lugisela fhethu hune khoniferentsi ya ḓo farelwa hone a vha a songo lugisa a fhedza malugana na ḓuvha ḽine fhethu afho ha ḓo shumiswa ngaḽo , zwi amba uri muthu a no khou lugisa zwa kutshimbilele a nga si kone u wana zwidodombedzwa zwo teaho zwa u bukela vha no khou ḓa khoniferentsini mabufho kana u vha rengela thikhithi dza bisi  . 
U vhala Bugu Khulwane kana dziṅwe dzo hudziwaho . 
Vhukwamani vhu nga thusa u khwaṱhisa u shela mulenzhe na vhushaka vhu re na tshumisano vhukati ha vhaṋetshedzi na vhashumisi vha tshumelo dza nnyi na nnyi  . 
Khuḓano iṅwe na iṅwe i kwamaho mishumo ya vhulamukanyi ha khothe i ḓo tandululwa nga tsheo ya Khothe . 
U dzhenelela ha tshitshavha tshapo kha kushumele kwa masipaa hu khwaṱhisedzwa nga kha kushumele kwa Komiti dza Wadi nahone hu na ṱhoḓea ya mulayo ya uri masipala u dzhenise zwitshava zwapo nga kha komiti dza Wadi , kha u sika KPI na thagehte dza kushumele na u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a dzhenelea kha u ṱola na u sedzulusa izwi  . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vha fanela u dalela zwitshavha zwa kule u itela u phaḓaladza mafhungo  . 
Musi mbekanyamushumo ya vhupo ya CBNRM i tshi khou shuma , na u vha na zwikili na vhugudisi , muvhuso wa u langula zwishumiswa u tea u iswa kha mbekanyamushumo . 
Khophi ya mbekanyamaitele ya luambo ya Luisimane i ḓo anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso , na u dovha ya ṱaniwa fhethu hoṱhe ho tiwaho Ofisini Khulwane ya GCIS na ofisini dza mavunḓu . 
U shumisa luambo - Kha vha shumise luambo lu ṱhonifhaho . 
Ndondolo ya u thivhela : Dzilafho ḽi ṋetshedzwa u thivhela khombo kana u fhungudza khombo ya u wana nyimele ya dzilafho . 
U shumisa tshomedzo dza zwa vhashumi , mveledziso , u ṱuṱuwedza na u ita uri vhashumi vha songo ṱuwa zwine zwa ṱalula vhathu kha zwigwada nga kha zwiitisi zwo iledzwaho  . 
Nḓowetshumo ya veini yo dzhena kha maraga wa ḽifhasi musi hu khou vha na tshanduko khulwane kha mveledziso na tshumiso  . 
Tsini na tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe , ṅwalani fhungo ḽithihi ḽi no amba uri ri tea u fara vhaṅwe vhathu nga nḓilaḓe . 
Iḽi vhengele ḽa zwoṱhe zwa fulufulu ḽi ṋea u swikelelea ha zwiko zwa fulufulu zwo tsireledzeaho nahone zwi sa ḓuri kha miṱa i shayaho . 
Mutakalo : Ṱhoḓisiso dzo itwaho kha vhasidzana vhaṱuku vhe vha vhuya vha vha vhapondwa vha Ukuthwala na u tshipiwa , mbingano dza khombekhombe na u ḓihwala ha dzikhomba dzo sumbedza uri hu vha na u sa tshimbila zwavhuḓi siani ḽa mutakalo kha vhasidzana vhenevha vhaṱuku . 
Bammbiri-mviswa yo ṱhaṱhuvha zwiṱuku nga ha vhuloi kha mashango mavhili a Afrika , zwihulwane ho sedzwa uri ayo mashango o shumana hani na mafhungo a vhuloi . 
Khomishini ya Pfanelo dza Mbuedzedzo ya Mavu i ḓo vha i tshi khou amba na vhoramafhungo u sumbedzisa zwine zwa ḓo tevhelwa u ya phanḓa nga murahu ha tsheo ya khothe . 
U shumisa zwithu zwa ndeme zwa mveledziso kha wadi u ṱalutshedza zwigwada zwa madzangalelo zwi re zwa ndeme kha mishumo ya masipala zwi a shuma  . 
Musi vhunzhi ha vhathu vha na thaidzo vha ya ha Dokotela o ḓoweleaho , fhedzi vhunzhi ha madokotela a vha na ndalukanyo dzo linganaho malugana na zwa mutakalo wa mushumoni  . 
Mutholiwa Vho-B u a aluswa u vha muhulwane wa mutholiwa wa Vho-A  . 
Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu , tsireledzo , ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano . 
Naho zwo ralo , zwi a ṱuṱuwedza u guda uri ho no itwa muṅwe mushumo wa u thoma maelana na nyimele iyi  . 
Vha ndaulo vha ḓo dzudza tshiteṅwa itshi kha adzhenda vha vhuya vha tou tshi bvisa nga zwiṱuku  . 
Vha nga vha vhathu vhane vha fulufhedzwa , vha shumisa tshiimo tshenetsho u tambudza vhana madzuloni a uri vha vha tsireledze  . 
Nḓila dza ṱhanganyelo ya muḓagasi na mufhiso dzi ḓo itwa nga bammbiri ḽa mivhalavhala ḽine ḽa pfi sugar paper na nḓowetshumo ine ya pfi pulp u itela u shumisa muḓagasi u tambiseaho u swikaho megawatsi dza 1000 . 
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u mishumo ine ya fanela u itwa u thoma yo bulwaho kha phara thuku muofisiri wa bannga  . 
Masia aya a sedza kha vhuṱanzi ha tshipikwa tshashu tsha u tikedza nga maanḓa nga nḓila yo teaho nḓisedzo ya muvhuso wapo na uri u vhe na vhuḓifhinduleli ha kuvhusele kwavhuḓi  . 
U senguluswa a si khombekhombe  . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya komiti ya wadi a vha gomali nga kha u dzulela tshifhinga tshilapfu kha tshumelo  . 
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽo shumisa R25 miḽioni kha mabindu maṱuku a 765 a langwaho nga vhaswa kha ṅwaha wa muvhalelano wo pfukaho wa lushaka . 
Vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a ṱoḓea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu . 
Mudzulatshidulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho dza Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili . 
Muhasho wa Vhulimi u ita ndingo kha sambulu dza mbeu dza tshiofisi u itela vhuvha hone-hone ha mbeu , kumelele na vhuḓi  . 
A ṅwalela mudededzi wawe imeiḽi a tshi humbela ndaela dza Kha ri ṅwale u baka . 
U langula zwavhuḓi BMD zwi ṱoḓa u dzula vha tshi dalela dokotela wavho na u dzula vha tshi ita ndingo dza malofha u kona u ḓivha tshiimo tsha malofha tsha mushonga wavho  . 
Ri nga kona u humisela murahu iṅwe ya tshinyadzo yo no iteaho kha pulanete yashu arali ra dzhia vhukando ha uri hu vhe na tshanduko  . 
PRASA , ine ya vha tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshi re nga fhasi ha Muhasho wa Vhuendi I ḓo ranga phanḓa thandela iyi u bva zwino u ya phanḓa . 
Khabinethe i tsivhudza zwitshavha uri vha litshe zwa dzikhakhathi , tshutshedzo na u tshinyadza musi vha tshi ṱahisa mbilaelo dzavho . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha tsheo ya Khothe ya Ndayotewa kha zwa Mulayo wa Khwiniso ya Pfanelo dza Mbuedzedzo ya Mavu , we wa thomiwa nga 2014 , u itela u dovha u vula mafhungo a shango a mbuedzedzo ya mavu . 
Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 , kana arali khetho dzo imiswa nga khothe , Muphuresidennde , nga nḓḓivhadzo , u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho , dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa  . 
Kha vha sedzane na mafhungo a zwa mutakalo , vhugevhenga na u katela zwa matshilisano , kanzhi hu tshi shumisaniwa na madzangano a nnḓa  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari Invest SA National One Stop Shop matshelo nga Ḽavhuṱanu ḽa 17 Ṱhafamuhwe 2017 ngei Khamphasini ya dti ire Pretoria , Sunnyside  . 
Muoditha-Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe , o tewaho nga u fara poswo yeneyo  . 
Thulusi dzi no ḓo shumiswa kha ḽiga ḽino : Muvhigo wa mugaganyagwama dziḓoroboni , mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na mvusuludzo ya themamveledziso na mupo  . 
U ṱalutshedza vharangaphanḓa vha sialala - hune ha vha na vhathu vho raloho , zwihulu vhuponi ha mahayani , ndi mafhungo mahulwane uri vharangaphanḓa vha sialala vha ṱalutshedzwe , khathihi na u vha na zwine vha ita siani ḽa u khuruṱanya vhathu na u shela mulenzhe kha u pulana na kha kutshimbidzele kwa u shumisa pulane  . 
Dziedzi idzi dzo vusa nḓaḓo kha phimo ya thengiselano ya vhunzhi ha mashango ane a kha ḓi bvelela , na u gonyisa phimo ya nzwalelo , misi yoṱhe dzi tshi kwama vha re khomboni vhukuma vha tshilaho kha mashango a shayaho  . 
Vhagudi vha tea u amba zwipiḓa zwe zwa kovhelwa nga u ṅwala sa 2 tshararu . 
Dzina ḽa khamphani ya tshitshavha ḽo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 a ḽi fanela u vha South African Express Limited u shumisa thekhiniki dza mutheo dza u langa khuḓano u khwaṱhisedza thasululo i pfadzaho kha nyimele dza khuḓano dzine dza nga bvelela musi Komiti ya Wadi ikhou shuma  . 
Maanea aṋu a tea u vha o lapfa nga phara nṋa . 
A huna fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza . 
Nga nnḓa ha musi hu na mbetshelo kha khethekanyo ṱhukhu ya kana kha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya Ndayotewa , a hu na mulayo une wa fhungudza pfanelo iṅwe na iṅwe i re kha Mulayotibe wa Pfanelo . 
Musi o wana mbilaelo yavho , Khomishinari u ḓo i rumela kha ofisi yo teaho uri i sedzuluswe . 
Mulavhelesi o tiwaho , naho zwo ralo , ha na maanḓa a u ita nga nḓila iyo u swika a tshi tendelwa nga Mulangi  . 
Vhukumakuma , u gwalabela tshumelo dza muvhuso zwi ḓo endelela u fhedza zwiko zwi re hone  . 
Kha vha ḓise muvhigo u ṱalutshedzaho vhuvha ha zwino , siani ḽa zwa mbeu , ha muiti wa khumbelo . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Muhasho wa zwa Muno ya u lingedza Sisiteme ya Garaṱa dza Bugundaula ine hafhu ya khwaṱhisedza vhuvha hashu ha lushaka ya engedza vhutsireledzi ha lushaka . 
Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001 . 
Ri fulufhela uri nyand(adzo ya vhuvhili i d(o katela nyambo dzot ( he u swikela sekhithara dzot ( he dza vhathu vhashu dzi tshi swikelelwa  . 
Hu na u elela na u lunzhedzana havhuḓi ha mafhungo oṱhe . 
Musi ndi tshi khou pfesesa vhuimo , nḓivhadzo ya mbuno iyo yo dzhiwa nga mueletshedzi wa mulayo wa Khomishini iyi nahone a i ngo hanedziwa  . 
Mimasipala i nga si kone nga yoṱhe u lwa na heyi khaedu . 
A hu na u d(ivhadzwa hune ha d(o itwa , vhud(ifari kana mulayo une wa sa tshimbilelane na ndayotewa une wa d(o itwa nga khothe kha hayo mafhungo nga nnd(a ha musi mbetshelo ya hoyu mulayo yo tevhedzwa  . 
Vha ḓo tea u renga mudagasi nga tshelede yavho . 
U vha fha maanḓḓa na mishumo nahone a nga ḓḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho  . 
Zwi a itea uri hu shumiswe zwibveledzwa zwa Tshiwo tsha CBP kha u sima tsenguluso yo navhaho ya u tshivhalo tsha zwithu malugana na u ḓiṱunḓela kana u ḓisapota hu tshi sedzwa zwigwada zwo khethekanywaho nga zwa ikonomi na kutshilele  . 
Arali zwo bulwaho afho nṱha zwi sa kwami mulala , kha vha ḓivhe uri lutamo lwa mulala uyo ndi lufhio  . 
U bvisela khagala mafhungo a vhuṋe kha netiweke dza matshilisano ( Facebook , BBM , Mxit , Twitter , Whats App etc ) u fana na ḓiresi yavho na uri vha ḓovha vhe hayani vhe vhoṱhe  . 
Mbadelo , vhuḓifhinduleli , zwithu zwa ndeme na sheduḽu zwi vho pfeseswa nahone vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha tea u ṱalukanya uri u pfumba ha thandela hu ḓo eliwa hani na uri vhuṱanzi vhu ḓo kuvhanganywa nga nḓila-ḓe  . 
U ṱhogomela hu tea u itiwa kha vhaaluwa vhane vha nga vha kha tshiimo tshi si tshavhudi , nga maṅwe maipfi , tshiimo tsha mutakalo , u ditika tshothe kha u wana tsireledzo yo khetheaho  . 
Ri fulufhela uri nyambedzano vhukati ha muvhuso na mabindu kha thendelonzwiwa dzi ḓo ḓisa mvelelo dzavhuḓi uri maitele aya a khunyeledzwe . 
Izwi zwi amba uri vhanna na vhafumakadzi vha tea u farwa nga u lingana mishumoni  . 
Vhashumi vha so ngo dibvisa tshirunzi phanda havhanwe vhashumisani nga u shumisa zwikambi nga ndila yo kalulaho musi ho farwa vhutambo ha mushumo  . 
Hu na khethekanyo ṱhanu khulwane kana madavhi kha Muhasho : Ndaulo na Mveledziso ya Vhashumi , Ndaulo ya Ndiliso , Ofisi ya Muofisiri wa Mafhungo wa Muvhuso , Khwiniso na Vhulangi ha Nḓisedzo ya Tshumelo na Vhuvhusi  . 
U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi ; fhedzi , ri a fulufhela , hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki . 
Miṅwahani ya rathi yo fhiho , vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe , zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014  . 
Vhalavhelesi vha mashangoḓavha vha lavhelesaho khetho vho bula vha sa hanedzani uri khetho dzo vhofhololwa nahone a dzi dzhii sia  . 
U kunguwedza kana u rengisa kana u renga thundu dziṅwe na dziṅwe kana tshumelo hu tshi itelwa ndivho iṅwe na iṅwe ya vhubindudzi , nga nnḓani ha musi Tshumelo dza Vhudavhidzani dzi tshi tendela milaedza iyo  . 
Zwiṱuṱuwedzi zwi re zwiḓanakhalaṅwaha khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso rakhemisi a ni thusa nga mushonga  . 
Vhane vha bindu ndi vhashumi vhane vha dzula kha vhupo honoho nahone vha nga si vale bindu vha tshi khou ṱoḓa u wana mbuelo huṅwe fhethu  . 
Milayo , sa tsumbo , i konisa ndaulo uri i tevhedzwe ngeno i tshi khou fhungudza khwayano na sisiteme ya u vhambadza ya dzitshaka na ya madzingu  . 
Gazette ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe  . 
GEMS i ḓo ḓivhadza tshumelo ya u sedzulusa mbilo dza phathoḽodzhi na radioḽodzhi dza u thusa u khwaṱhisedza uri mbilo idzo dzi khou langwa nga nḓila yone musi vha tshi ita mbilo . 
Ri na zwiimiswa zwo imaho zwavhuḓi zwine zwa tikedza demokirasi na u tsireledza pfanenelo dza vhadzulapo vhashu , zwine zwa nga , Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha , Khomishini ya Afurika Tshipembe ya Tsireledzo ya Pfanelo dza Vhuthu , Ofisi ya Muoditha Dzhenerala , Khomishini ya tsireledzo ya Pfanelo dza Mvelele , Vhurereli na Nyambo dza Zwitshavha na Khomishini ya zwa Mbeu  . 
Mvelele ya sialala i thusa u t ( ut ( uwedza vhana uri vha d(ibvise kha mikhwa mivhi i sa fhat ( iho  . 
Ndi kona u pfesesa mafhungomatsivhudzi o ṅwalwaho kha khavara ya bugu . 
Tsumbo , khasitama ine ya wana mudagasi u bva kha tserekano ya dzidoroboni yo khonekhithiwaho zwavhudi a vha anzeli u dzimelwa nga mudagasi , nahone arali wo dzima u a tavhanya u fungiwa kana u vhuyedzedzwa u fhira kha dzikhasitama dzine dza wana mudagasi kha tserekano ya mahayani hune ha vha na tserakano thukhu kana ha si vhe na dzinwe tserekano tshotha  . 
Tshithu tshihulwane kha u sa shumiswa zwavhudi ha maanda ndi vhuada  . 
Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha , zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi , hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni , nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa . 
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe na nga mafhungo maṅwe na maṅwe . 
Tsumbo , musi vhagudi vha tshi khou ṅwala lushaka lwa tshibveledzwa tsho ḓoweleaho , a vha nga tei u ṱwa vha tshi sengulusa tshivhumbeo na mbonalo dzatsho nga vhuḓalo . 
Hezwi zwo konadzea nga thikhedzo ya mbekanyamaitele ya mupo , nga maanḓa Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Vhumagi ha Dzigoloi he ha kokodza vhamagi vha zwa dzigoloi u ya ḽifhasi ḽothe nga vhuphara . 
Mugudi u kona u davhidzana e na vhuḓifulufheli na vhukoni nga luambo kha masia o fhambanaho a vhutshilo : Musi vhagudi vha tshi aluwa , hu thoma u vha na khaedu nnzhi dzine dza ṱoḓa u bveledzwa ha vhuḓifulufheli ha mugudi kha u amba  . 
U amba tshifhinga tsha watshi ya vhutanda nga awara na ktara ya awara . 
Kha u konisa khwine mabindu maṱuku , Tshikwama tsha Lushaka na Khoro ya Mabindu ya Vharema vho thoma senthara ine ya ḓo thusa mabindu maṱuku nga u ḓiṅwalisela kha Central Supplier Database ( CSD ) , mbilaelo dza e-tender na dziṅwe tshumelo dza Tshikwama tsha Lushaka . 
Ambara riboni tshena hu sumbedza u ḓiṋekedzela haṋu  . 
U ita zwauri hu vhe na u swikelela mafhungo , pfunzo na vhugudisi ha Vhaaluwa  . 
Mutalombalo wo dzudzanywaho u tea u sumbedza nomboro dzoṱhe khawo . 
Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri nga u shumisana ri nga fhelisa u tambudzwa . 
Zwithu zwi nga itea nga ndila yo fhambanaho hafha ! 
U guda nga u tou ita Kha ri tambe mutambo : Mudededzi vha vhea tshivhumbeo tsha nomboro khulwane dza khadibogisi kana magarata ane katela nomboro 1 u swika kha ya 6 nga u tevhekana . 
Vha litsheni vha range phanda kha nyambedzano  . 
Kha vha humbule nga ha tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo kha masipala wavho ane a nga vha a ndeme u vha nao kha u pulana  . 
Vha a kuvhanganya mafhungo kana ( u vhuisa tsini ) mihumbulo malugana na tshibveledzwa , u ṅweledza mihumbulo , u vhambedza na u fhambanya zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa tshibveledzwa , u saukanya tshibveledzwa , u ita mahumbulelwa na u sumbedza kuvhonele kwavho kwa zwithu . 
ANA ndi ya ndeme kha u thusa u topola magake u itela uri hu vhe na u dzhenelela ho teaho kha mveledziso ya vhagudi na vhagudisi . 
Kha vha vhudzise arali muthu a khou pfa a tshi kona u bvela phanḓa na vhuḓifhinduleli ha tshigwada  . 
U vala Takalani sa mudzulatshidulo o vala mutangano Ḓuvha ḽa muṱangano u tevhelaho O ṱahisa dzi 16 Lara sa ḓuvha ḽine muṱangano une wa tevhela wa tea u farwa ngaḽo . 
A zwi vhofhi uri vhatholi vha lindele dokotela a thome u ḓadza Tshipi ḓa B tsha fomo uri vha kone u rumela mbilo . 
Mbekanyamushumo dza vhurangeli ha mbeu tshiṅwe tshifhinga dzi a ambelwa ho sedzwa u alusa ndinganyiso , na uri nga zwiṅwe zwifhinga dza vhonala sa dzi alusaho vhukoni  . 
Kha vha sumbedze kushumisele nga tshiteṅwa tsha tshirengwa tsho linganyiswaho nga phurogireme ya vouthu  . 
U phasiswa nga Tshigwada tsha Vhafuwi tshi shumaho nazwo tsha Afrika Tshipembe . 
Nga heḽi ḓuvha ri ḓo pembelela mvelaphanḓa ya demokhrasi kha shango ḽashu na pfanelo na tshifhinga tshine ra ḓi phina nga tsho kha demokhrasi , u sa khethulula nga lukanda na nga mbeu kha ḽa Afurika Tshipembe  . 
Luambo ya GCIS i ḓo tshimbidza khumbelo dza u pindulela uho  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa Rasaintsi . 
Khabinethe yo fushea nga uri milingo ya mafheloni a ṅwaha zwa zwino i kati zwikoloni na uri na kha zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo i khou ya phanḓa hu si na u khakhisiwa . 
Ndima iyi i thoma nga u sedza ṱhalutshedzo dza phambano ya vhathu  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha thuswa nga vhashumeli vha call centre vho gudiswaho kha zwa ṱho ḓisiso  . 
Saintsi na thekhinoḽodzhi zwi bvela phanḓa na u shandukisa nḓila ine thundu na tshumelo zwa bveledzwa na u rengiswa ngayo  . 
Arali vha tshi khou guda kha tshiimiswa tsha pfunzo ya fhasi kana ya sekhondari , u dzula havho hu ḓo vha lwa tshifhinga tsha miṅwedzi ya 36  . 
Arali vha tshi khou tshimbila lwendo lwa muvhuso lwa tshiofisi , vha nga ita khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi . 
Gombame ḽa zwa ikonomi na zwa poḽitiki vhukati ha vhathu vha shumisaho ikonomi ya tshelede na vhashumi ḽi tou nga a ḽi konadzei u ḽi wela  . 
Khabinethe i ṱanganedza R20-milioni ya thandela ya u lingedza ya Mveledziso ya Mabindu . 
Miraḓo ya Komiti ya wadi i fanela u imelelwa nga huhulu nga sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha ( vhafumakadzi , vhaswa , vhathu vha dzhielwaho fhasi , nz )  . 
Nṱhani ha izwo , vhaofisiri vhashu vhoṱhe vha nga fhasi ha ndaela yashu ya u ambara ḽebuḽu dza madzina nga awara dza mushumo  . 
Khaedu nnzhi dza Afurika Tshipembe dzi nga tandululwa nga tshumisano ya madzingu  . 
Kha hezwi , Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho  . 
Kanzhi muthu u a mangadzwa nga maipfi a si gathi a ṱoḓeaho u ṱalutshedza zwiṅwe zwithu nga vhuḓalo  . 
Nga u kwama vhashumisi vha khothe , Muhasho wo kona u kala u fushea nga naa zwine mulayo wa zwi dzhiela nha ndi zwifhio ? 
Arali ( livi iyi ya n(etshedzwa mutholiwa mun(we na mun(we , izwi zwi d(o amba uri ofisi idzi a dzi nga koni u n(etshedza tshumelo kha vhadzulapo  . 
Hu sa dzhielwi nṱha khethekanyo ṱhukhu ya , muthu muṅwe na muṅwe o sinyuswaho nga ndaela yo itwaho nga khothe ya ndinganyiso a nga , u ya nga milayo ya Khothe ya Ndayotewa , ita aphiḽi thwii kha Khothe ya Ndayotewa . 
Vhagudi vhane vha kona u khetha thekhiniki iyi sa yoneyone vha a kona vha a kona u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho . 
Vhupo ha ṱhuṱhuwedzo ha vhukavhamabupo , hu tshi katela na sia ḽa mavu a vhukavhamabupo  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha ndugiselo dza Afrika Tshipembe nahone yo tendela maano a u shela mulenzhe kha Samithi ya vhumalo ya BRICS ine ya khou ḓa , yo rangwa phanḓa nga Komiti ya Minisiṱa dzo Ṱanganelanaho dza BRICS  . 
Arali vhushumisamupo vhu kha ḽiga ḽa u tumbula ndi zwa ndeme u ḓivhadza Minisṱa wa Zwa Mupo fhedzi a hu na thendelo ine ya ṱoḓea  . 
Khaphasithi ndi vhunzhi ha zwithu zwine tshithu tshenetsho tsha kona u zwi hwala kana ( kana vhunfomu ha tshikhala ha tshithu tshenetsho )  . 
Naa hu na aḽamu ya u lidza , nahone i thesitiwa lungana ? 
Tshifhinga tshi konadzeaho tshiṱukusa tsha u fara vhuendi na maṅwalo tshi khou ṱoliwa , u topolwa na u ṱuṱuwedzwa  . 
Thero dzo nangwaho uno ṅwaha ndi dzi takalelwaho dza sia ḽithihi na maitele a u vhambadza a nyambo nnzhi , u bviswa ha zwithithisi kha tshumelo hu itea kha mupfuluwo wa tshifhinga nyana wa vhashumi , na tsumbo dza vhukuma dza fhethu  . 
U shumiwa ha tshumelo hu nga dzhia vhege dzo vhalaho , uya nga tshumisano ya vhothe vha kwameaho  . 
Musi hu tshi khou shumiwa na ṅwana , hu tea u dzhielwa nṱha uri u pfesesa maitele nahone a nga shela mulenzhe nga vhukoni  . 
U vhala na u amba nga ha tshibveledzwa . 
Vhuingameli ha mihwalo i rengiselwaho nnḓa nga murahu ha awara dza mushuno : R520 nga awara kana tshipi ḓa tsha zwenezwo  . 
Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe ( SASO ) miṅwahani yo fhiraho ya 40  . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga u thoma ha migwalabo ya matshudeni i re na pfudzungule kha dziṅwe yunivesithi shangoni ḽashu  . 
MULAYO U ḓivhadza Ndayotewa ntswa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe na u vhetshela mafhungo a kwamanaho nazwo henefho  . 
Mbadelo dza u engedzedza dzi a wanala uri dzi kone u badela thikhedzo ine vha I wana  . 
U farwa ha ayo magungwa zwi sumbedza u futulela hashu sa shango u tsireledza mikano yashu na fhethu ha ikonomi ho khetheaho . 
Cc : ha vha vha nga vha vhaṅwalelwa vhaṋe vha khou ṱoḓiwa uri vha wane mulaedza wa imeiḽi . 
Tshanduko dza u thogomelwa kha tshitshavha ndi tshithu tsha ndeme kha u tandulua u sa eḓana he ha vha hu hone kale , u tsireledza pfanelo dza vhathu na u ita zwauri hu vhe na vhupo havhudi ha mvelele  . 
Ndi henefha he Accelerated and Shared Growth Initiative , Asgisa , ya vha i tshi khou shumiswa , hu tshi vhonwa uri zwikhukhulisi zwihulwane u fana na zwiongolosi zwa themanveledziso , phoḽisi dzo ṱanganelaho dza nḓowetshumo na mbekanyamushumo , khaedu ya zwikili , milayo na vhukoni ha tshumelo dza muvhuso dzi a ambwa ngadzo nga nḓila ya ndumbo na u vha yo dzudzanyea . 
Vho dovha vha ṱahisa ngaha pulane dzine vha vha nadzo dza mihasho yavho dza ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Thendelano iṅwe na iṅwe ya dzitshaka I vha mulayo wa Riphabuḽiki musi I tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa lushaka , fhedzi mbetshelo ine ya shuma nga yone ine ya thendelano ye ya tendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde . 
Mulayotibe u ṋetshedza muhanga wo khwiniswaho wa vhusimamulayo u sedzanaho na vhutshinyi ha dzitshakatshaka ho itwaho Afrika Tshipembe na u mona na mikano yashu . 
Vha tea u kwama masipala wa havho u ḓivha nga tshakha ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya muḓagasi u ṋekedzwaho . 
Murafho wa vhuvhili ṱhaṅwe u nga vha zwine ra zwi amba sa murafho wa Soweto  . 
Muhumbulo ndi wa uri mafhungo aya a ḓo shumiswa kha tsireledzo ya tshirunzi tsha dzhenethiki tsha zwipuka izwi  . 
Vhufaragwama ha lushaka vhu tea u kombetshedza u tevhelwa ha maga o thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya , nahone vhu nga imisa u pfukiselwa ha zwikwama kha muraḓo wa muvhuso arali muraḓo wa muvhuso wonoyo a wanala a tshi khou bvela phanḓa na u pfuka kana u sa tevhedzela maga eneo  . 
Khanganyiso ambiguity : ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi kanafhungo . 
Mbetshelo idzi dza ndeme dza mbekanyamaitele ya u dzhenela ha tshitshavha dzi ḓo konou pindulelwa u vha ngoho musi dzi tshi vho ḓivhea tshoṱhe nga vhadzulapo nahone hu na nzhele yo ṱanḓavhuwaho nga ha u vha hone na ndeme i vhonalaho ya komiti dza wadi  . 
MaAfrika Tshipembe vho dovha hafhu vha sumbedza vhuḓikumedzeli havho kha u konḓelela poḽotiki zwine zwa vha tesitamennde ya u aluwa ha demokirasi yashu ya ndayotewa . 
Tshelede ine ya nga shumiswa u badela zwikolodo zwivhi zwa nzwalelo dza vhashai , khamphani dzi sa badeli , nz , vhane vha kundelwa u badela tshumelo dza mutheo dze vha ṋekedzwa  . 
Phulufhedziso dzi tea u shumiswa zwavhuḓi u itela u tsitsa mitengo ya ndaka na u badela nga tshifhinga tshilapfu  . 
Ho d(o pfala phungo khulu ya u vhaswa ha mid(i nga Raluswielo  . 
Mushumo muṅwe na muṅwe wa u linga ha fomaḽa u tea u angaredza zwiteṅwa zwi tevhelaho wa dovha wa vha na ndeme i tevhelaho . 
Zwi ḓi dovha-vho zwa vha matshilele a u asesa vhagudi , nahone ndi zwa ndeme kha u isa phanḓa pfunzo na mishumo . 
Hune ha vha na u timatima uri vhukhakhi ho itiwa kha maanḓa a u langa vhutshinyi afhio , vhukhakhi vhu nga kha ḓi sengiswa kha maanḓa a u langa vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe  . 
Tsha u thoma , u sedza kha u engedza vhukoni ha ikonomi , vhu nga ho sa u khwiṋisa mbekanyamaitele ya muṱaṱisano u itela u tikedza ndaulo i bveledzaho  . 
Nga kha hezwi , ndi a takala u ḓivhadza Maano a Ṱhoḓea ya Makete a Transnet , ine ya katela u bindudza kha miṅwaha miṱanu na mivhili i ḓaho , ya R300 biḽioni kha thandela dza masheleni  . 
Ndi nnyi ane a nga shumisa tshumelo ya u sedza mbuelo nga SMS ? 
Izwo zwi vhonala kha nzulele ya vhuhosi havho hune na vhafumakadzi vha vha mahosi  . 
Kha vha rumela fomo ofisini ya SARS he vha ḓi ṅwalisa hone . 
Maanḓa a SAX o ṱalutshedzwa kha shedulu 2 ya Mulayo wa Dzikhamphani nahone a hu na na maanḓa na mathihi a no fana na eneo e a siiwa nnḓa  . 
Hu ḓi nga na nyito kana mitambo ya ngomu kiḽasini , na yone i tea u lingedza u ṱuṱuwedza kana u dzudzanya khonadzeo dza u guda u vhala na u ṅwala dzine dza fana na dza mitambo ya nnḓa ha kiḽasi . 
Mudzunga o vha a tshi tata na u ṱaṱa na Vho- Van Rooyen muṅwe wa mapholisa e a vha a tshi ofhiwa nga vhathu vhanzhi afho Marabastad  . 
Nga ṅwaha hoyu wa kushumele , kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe . 
Ndi zwone kha ri pembele navho ri tshi tenda uri na riṋe ḽiṅwe ḓuvha ri ḓo swika hafha he vha swika hone  . 
Phalamennde ndi tshiimiswa tsha demokirasi yo lwelwaho zwi tshi vhavha nahone ndi luvhanḓe lwa tshitshavha lune lu fanela u ṱhonifhiwa nga vhoṱhe . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri Muhasho wa Ndondolo ya mutakalo i Langwaho u swika kha maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo dza dzitshanduko . 
Afrika Tshipembe li na vhashumi vhane vha khou kalaho vhane vhunzhi havho vha vha vhatshena vha vhanna kha zwa saintsi na zwa vhuinzhineri  . 
Thendelo , ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30 , i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana  . 
Sikani magumo a ḽitambwa iḽo . 
Ro sumbedzisa zwe zwa tshelwa London , musi ri tshi ṱangana , zwo vha zwa uri ri ṱangana nga murahu ha miṅwedzi ya fumimbili  . 
Pfanelo dzot ( he dzi re kha mulayotibe wa pfanelo dzi fanela u t ( honifhiwa na u tsireledzwa  . 
Hune hu sa vhe na tshitshavha tsho khwaṱhaho na maanḓalanga a muvhuso , tshiimo tsho raliho tshi nga bveledza khakhathi na u fhuriwa vhugevhenga ho angaredzaho  . 
Kha vha ḓadze na u humisa fomo ya nḓivhadzo  . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi songo lingana , kha vha rumele mafhungo sa muengedzo kha iyi fomo vha saine siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Kha vha khethekanye vhadzheneli vha ite miduba mivhili ( muduba muṅwe na muṅwe a u ngo tea u vha na vhathu vha no fhira vha 10 , arali tshigwada tshavho tshi tshihulwane , kha vha ite miduba ya 3 )  . 
Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso u vhona uri Miraḓo ya Khabinethe vha a ita vhuḓifhinduleli havho ha phalamenndeni  . 
Dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangalo ḽa u ṅwalisa u itela nzwaliso ya phukha nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Phukha wa 1998 , ḽi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha  . 
Nyolo kha siaṱari ḽi tevhelaho ḽi ṋetshedza manweledzo a Mapa wa nḓila  . 
Nḓevhe , maṱo na ningo na zwone zwi a aluwa zwa vhina . 
Mushonga muṅwe na muṅwe u nga vhanga masiandaitwa a si avhuḓi  . 
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱo ḓeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta . 
Ri nga zwi alutshedza ra kona u wana uri ri nga zwi vhala hani u fana na dzibugu  . 
Mafhungo a zwa zwiimiswa ane a yelana na zwiimiswa zwa dzinnḓu na zwiṅwe zwiimiswa . 
A hu na na muthihi washu ane a nga vhofholowa u swikela vhathu vha tshilaho na vhuholefhali vha tshi vha na vhuṱanzi uri vha ḓo vha na u swikela hu linganaho na ha vhaṅwe vhadzulapo  . 
U engedza tswayo dza u vhala na u dzhiela nṱha mbuno dza ndeme U vhuisa muhumbulo nga zwe wa vhala Nga murahu ha u vhala : Arali u tshi ḓo ṱoḓa u dovha wa humbula mafhungo o khetheaho , u ita nzudzanyo ya girafu kana u ṅwala manweledzo a mbuno dza ndeme na mihumbulo miṱukunyana i tikedzaho . 
Izwi zwi khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza muvhuso na vhurangeli vhune ndivho yaho ndi ya u langa vhudziki na mulalo shangoni ḽashu  . 
Ro vha na nyambedzano zwinozwino na Mozambique , nahone ro ḓiimisela u vha na nyambedzano na vhahura vhashu  . 
U tamba ho fholowaho hu nga itea ngomu na nnḓa ha zwifhaṱo kana hoṱhe . 
Mafhungo a uri Eskom i nga ya kha maraga ya zwa masheleni na u kuvhanganya masheleni a phuraivethe kha phimo dza nzwalelo dza nṱha ndi a ndeme vhukuma kha ikonomi khulwane  . 
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa . 
Afha ndi he ha bva dzina ( la Phusuphusu dza Dzimauli  . 
Tsumbo 1 : Arali mushumi wa khauntharani , a swikelwa nga muthu ane a vha o d(i(lela mavhele nahone a tshi khou ita phosho , muthu uyo u fanela u farwa zwavhud(i sa vhan(we vhathu , nga u mu thusa zwavhud(i a sa fhelelwi mbilu  . 
Zwino ṱalutshedzani mvumbo ya khonani yaṋu khulwane ( ya mbiluni )  . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Mveledzisohafhu ya Madzulo a Vhathu , yo thomiwaho nga 1999 , ndi u khwinisa maimo a vhupo ha dziḓoroboni na u tandulula u sa lingana na u salela murahu ho wanalaho kha muvhuso wa tshiṱalula  . 
Vhagudi vha Gireidi ya 1 vha thoma nga u ṅwalela kha mabambiri a si na mitalo vha tshi shumisa khirayoni dza mapfura . 
Kha Komiti ya Wadi muṅwaleli u na vhuḓifhinduleli ha u rumela nḓivhadzo ya muṱangano hu tshee na tshifhinga phanḓa ha muṱangano u tevhelaho , khathihi na khophi ya adzhenda na maambiwa a muṱangano wo fhiraho  . 
Khosi kana Gota ane a tshimbidza khoro ya tshirema u vha o vhumba Khothe ya Tshirema  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela vhudzulo ho teaho . 
Ngoho ire khagala ndi ya uri zwipiḓa zwihulwane nga kule zwa vhupo uvhu vhu re na khaedu zwi bvelela sa mbonalo dza mashango a bvelelaho na a vhashai  . 
Musi vha tshi nanga u sa shumisa DSP , vha nga tea u badela tshipiḓa tsha mutengo wa madalo a dzilafho u bva tshikwamani tshavho  . 
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha  . 
Muengedzo 7  . 
Steve na John vho vha vha khou sedzulusa kushumele kwa miṅwahani i si gathi yo fhiraho na u vha na nyambedzano nga ha zwiṅwe zwiteṅwa zwa mbonelaphanḓa ya uno ṅwaha  . 
Vhu nga ombedzelwa nga u tou amba kha komiti , musi muthu kana tshigwada tsho ḓisaho vhupfiwa tsho vhidzwa u ṋea vhupfiwa nga u tou amba . 
U amba tshiṱori na u dovholola zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe . 
Ndi zwine zwa vha zwa ndeme u ri vhahulwane mishumoni yavho muvhusoni vha vhe na ndivho u ri u fara mushumi nga ndila yo teaho kana i fanaho zwi amba mini  . 
I nga rangela phanḓa kana u dzudzanya Milayotibe i welaho ngomu ha Shedulu ya 4 ya Ndayotewa ( mafhungo ane vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu ho ṱanganela ha vha na maanḓa a u sika milayo ) na miṅwe Milayotibe i kwamaho mavunḓu  . 
Kha vha ṱuṱuwedze vhashelamulenzhe u dzhenela miṱangano yoṱhe ya u pulana  . 
Zwa ndeme hafha ndi u peta bambiri nga nḓila dzo fhambanaho u itela u wana hafu . 
Phalamennde I nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi nga murahu ha musi yo sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2  . 
U bula zwa u ela zwe zwa shumiswa musi a tshi ṋea tshileme tsumbo bugu i na tshileme tshi fanaho na tsha mimavhulu dza 34 . 
Mbudziso : Ndi ngani zwi zwa ndeme u bveledzwa mbonalelo ya wadi ? 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo , khothe iṅwe na iṅwe I tea u takalela ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe I pfalaho ya mulayo ine ya yelana na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe kha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si anane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe  . 
Ndi muthu ane a lwala  . 
Nga ḽa 1 Phando , Zwipikwa zwa 17 zwa Mveledziso ya Tshoṱhe ( SDGs ) zwa Adzhenda ya Mveledziso ya Tshoṱhe ya 2030 , ye ya tendiwa lwa tshiofisi nga vharangaphanḓa vha ḽifhasi nga Khubvumedzi 2015 , i khou thoma u ḓo shuma . 
Kha hu shumiswe hafhu nyito dza u ṅwala na vhagudi u edzisela kushumisele kwaho kwa kupeleṱele , ndongazwiga na girama ( zwifhinga , vhunzhi , thangeladzina )  . 
GCIS a i nga vhonwi mulandu uri a yo ngo findula  . 
Nḓivhadzo i ḓivhadza mubebi uri thendelo yo ṋewa nahone u ṋewa tshikhala tsha u tendela kana u hanedza thendelo ; kana ṋea zwiitisi uri ndi ngani thendelo yawe i tshi tea u dzhielwa nṱha nahone hu sa iswe phanḓa na zwo vhekanywaho ; kana ita khumbelo ya u dzhia ṅwana arali a khotsi a ṅwana nahone ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana  . 
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe nga vhusimamilayo ha vunḓu na miraḓo yaḽo zwi nga randelwa nga mulayo . 
Phakha dza soḽa , na zwitshavha zwa Kathu , Olifantshoek , na Hotazel , zwi vhuedzaho vhathu vha 23 499  . 
Fhethu ha zwa muya kana ha zwa mvelele hu shumiswa kana hu dzhenwa fhedzi nga zwinwe zwigwada kana vhathu vho sumbedzwaho kana zwo buliwaho  . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya tsedzisiso i ṱanganedzeaho yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽa hune halwa ha bva hone  . 
Tshikimu na zwigwevho zwa vhufhura zwa tendelwa  . 
Mulayotibe u ḓo vhona uri vhakolodi vha ṋewa tsheo ine ya tevhedzelana na ndaela ya kana mbadelo Ndaela yo Kwamanywaho na Mbadelo ine i ngomu ha mbadelo dzo tiwaho nga mulayo . 
Vhatholi vha tea u dzhia tsheo ya uri ndi zwifhio zwikili zwine vha zwi ṱo ḓa nahone vha nga khetha vhugudisi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṋekedzwaho nga Sector Education Training Authority  . 
Tsumbo ya 1 : Mutoli siani la zwa mishumo u nea muvhigo u si wavhudi malugana na mashumele a mushumi musi hu tshi sedzuluswa mashumele awe ngeno a so ngo newatshifhinga tsha u ri ene mune a bvisele khagala vhudipfi hawe  . 
Ndi khou ya u vhona nnḓu ya muzwala wanga a re na goloi tswuku . 
U lambedzwa thodea dza hone dzi do vha mbili  . 
U pfiwa ha mugaganyagwama wa masipala hu tendela Komiti dza Wadi u dzhenelela kha mveledziso ya muganyagwama wa masipala  . 
Kha iyi nyambedzano , vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo ḽe vha ḽi wana nga mulandu wa vhutshinyi . 
Zwio tea u dzhielwa nzhele u ri zwiito zwi ngaho izwi ndi u pfuka mulayo wa vhudifari na u ri a wanalaho e kha zwiito zwi ngaho izwi u tea u hatulelwa mulandu wo teaho vhukhakhi hawe kha zwiito zwi fanaho na izwi  . 
Vhalani uri vhagudi vhararu vhathihi vha shumisa hani mutalombalo afha  . 
Tshiṅwe tshifhinga ndi mudenya Vha humbula uri vha ḓivha u nnḓivha Tshiṅwe tshifhinga ndi tou ṋenya mafhungoni a re afho fhasi . 
Afha fhasi hu na tsumbo dza vhufhura dze ra ṱangana nadzo : Muraḓo o tendela murathu wawe a shumisa garaṱa yawe ya tshikimu tsha dzilafho uri a wane dzilafho ḽa vhuimana . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha maṱanu uya kha a fumi a mushumo . 
Thekhiniki iyi i a konḓa na uri i ṱoḓa u pfesesa kushumisele kwa nomboro . 
Ri fanela u vhala na u amba nga ha kupfesesele kwo humbulwaho zwavhuḓi khavho , u bva kha masia a mihumbulo oṱhe  . 
Vho Midiavhathu Tshivhase  . 
Ni a tenda uri tshiṱori itshi ndi lungano ? 
Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi zwidodombedzwa kha ḽeibu ḽu zwi tea u fana na zwire kha fomo ya khumbelo  . 
Maṱodzi u na maḽegere a 15 . 
Mugudi u kona u shumisa luambo kha u humbula na u ṋea muhumbulo , na u swikela maitele na u shumisa mafhungo kha u guda  . 
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo . 
Musi tswikelelo ya rekhodo yo tendelwa , muhumbeli u tea u netshedzwa tswikelelo nga luambo lune a lu takalela , arali i hone  . 
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwa tshumisano , mashango mavhili o tendelana kha u katela vhubveledzi , saintsi ya tshikhala , mafhungo na thekhinoḽodzhi ya mafhungo , thekhinoḽodzhi ya vhuphara , fulufulu ḽi vusuludzeaho , thekhinoḽodzhi ya zwi tshilaho , na mishonga ya ṱiropika  . 
Khathulo i nga si kombetshedzwe nga ndila ya u ita uri khalo i shume  . 
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi , khotsi a ṅwana u tea u ṱanganedza uri ndi ene khotsi a ṅwana nga u ṅwala kha tshikhala tshine tsha vha hone kha fomo ya khumbelo BI-24 . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ṋemuḓi wa Forumu nga ha Muṱangano wa Nyanḓano vhukati ha China na Africa ngei Johannesburg nga dzi 4 na dzi 5 Nyendavhusiku 2015 . 
Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu , Mufarela-Mulangavunḓu u tea u ana kana u khwaṱhisedza u fhulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na kha u tevhedza Ndayotewa , u ya nga Sheduḽu ya 2 . 
Ho vha na mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shumisa pulane idzi . 
U ṅwala na u ita nyolo dza u ṱalutshedza mafhungo ( 4-6 ) kha ṱhoho ine ya ḓo ṅwaliwa ngayo ya u vhea kha khuḓa ya dzibugu . 
Hu nga vha hu na zwiwe zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui ( Serious Adverse Events ( SAEs ) ) zwi yelanaho na mishonga yo shumiswaho kana maitele ane a itiwa kha u lafha ha u edzisa ; fhedzi u shela mulenzhe kha u guda hu langiwa zwavhui uri zwiwo zwa ndeme zwi si zwavhui zwi kone u avhanya u vhonala na u langulwa nga nila yo teaho  . 
Tshivhumbeo tsha khumbelo 2 . 
Afidaviti iyo i tea u vha i tshi khou ṋea zwiitisi zwa u bvusuludza CC . 
Ri tea u pfesesa tshitendeledzi tsha maḓi u itela u kona u pfesesa uri maḓi a bva ngafhi . 
Sa lushaka , ri na mushumo wa u ita zwinzhi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vhashayatsireledzo a vha tambudzwi . 
U bvumba kufhelele kwa tshiṱori . 
Vha ḓo kovha tshenzhemo yavho , vhukoni , zwikili na nḓivho ya u pfumbudza na gudisa vhashumi vha muvhuso . 
Datumu ya khothe i do vha ḓuvha la u thoma la datumu nga murahu ha musi ndivhadzo yo no nekedzwa  . 
Khabinethe i livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha farana hafhu kha u tikedza thimu dzashu dza lushaka nga u ṱalela mitambo yo fhambanaho vho ambara mivhala ya fuḽaga yashu kana zwikipa zwa thimu ine vha i funesa . 
U livhiswa kha tshitshavha : Vhathu vha vhupo honoho ( tshitshavha ) vha a tangana uri vha ite tsheo yavhudi ya u tsireledza mupo wavho na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo kha shango lavho . 
Khwiniso dzi amba nga ha zwiṅwe thwii zwa tsireledzo na maga a u shuma nga kha mulayo zwine zwa ḓo thusa kha u ṋetshedza vhupo ho tsireledzoaho na tsireledzo ya vhaaluwa . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo dovha hafhu ḽa kumedza khwiniso kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka u bvisela khagala na u engedza vhukwamani na zwipikwa zwa nyanḓano zwa ICC kha iyo Mivhuso . 
Nga ḓuvha ḽavho ḽa u ṋetshedza vhupfiwa ha u tou amba , kha vha swike hu tshe na tshifhinga . 
Zwiṅwe nga ha iwe muṋe : U ṱalutshedza nga ha tshiwo tshi takadzaho . 
Nga ṅwaha wa 2014 , miṱa ya 400 000 i fanela u vha yo no tsireledzea na u swikelela tshumelo dza ndeme  . 
Ri ṱuṱuwedza vhunzhi ha vhafumakadzi uri vha dzhene kha zwa vhulimi  . 
Nḓivhadzo ya tsheo malugana na khumbelo ya tswikelelo walo uri khumbelo yavho yo themendelwa kana yo haniwa naa . 
U thetshelesa tshibveledzwa tsha u kwengweledza , tsumbo khungedzelo ya radio Nyitothangeli : u humbulela U vhudzisa mbudziso dzi ṱuṱulaho mihumbulo a tshi shumisa luambo lwo teaho U ḓivha mihumbulo i fhambanaho na yawe U hanedza kuhumbulele kwo fhambanaho na kwawe a tshi tikedza tsheo iyo U dzhenelela hu na u vhuedza kha nyambedzano dza zwigwada U kovhekana mihumbulo na u ṋea kuvhonele kwawe kwa zwithu kha ṱhoho dzi ṋeaho khaedu nga nḓila i pfalaho , tevheleleaho nahone yo dzudzanyeaho zwavhuḓi U bveledza khanedzano i pfalaho i re na mbuno u itela u khwaṱhisedza mihumbulo . 
Kha vha sedzuluse dziphindulo dzavho kha dzulo  . 
Ndi afhio mafhungo a mutakalo wa vhupo kha mupo ? 
U tou fombe kha u ḓivha na u amba madzina zwivhumbeo zwa bola , ( tshipulumbu ) Zwivhumbeo zwa mabogisi ( phurisimu ) Silindara phiramidi dzikhounu musi vha tshi sumbedzwa zwifanyiso zwa dzhometiri kana zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ro amba uri , zwenezwi mapholisa vha tshi khou isa phanḓa na musetsho na u vala mamaga a bveledzaho zwidzidzivhadzi shangoni ḽashu , vhapo vha tea u vala idzo dzi bveledzaho vhanna vhaṱuku vho sinyuwaho  . 
U dzhenelela kha ikonomi kha madungo a mveledzo hu nga si fhimiwe nga themamveledziso  . 
Ina thalutshedzo I ne ya fana sa zwi re kha Buthano  . 
Izwi zwi livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya sumbedza ṱhoḓea dza mafulo a tshifhinga tshilapfu a vhuedzaho , a lwaho na khethululo , u ṱalula mbeu , vengo ḽa vha funanaho nga mbeu nthihi na vengo ḽa vhabvannḓa khathihi na uri vhathu vhoṱhe vha pfe vho tsireledzea . 
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani online  . 
Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho ( uri tshi vhe tshihulwane ) kana ya u tshi fhungudza ( uri tshi vhe tshiṱuku )  . 
Hezwi zwi toda zwauri hu vhe na u kwama na u sedzulusa nga mushumeli wa tshitshavha  . 
K ha vha engedze nga zwiṱuku - vha lingedze u ita nyonyoloso misi yoṱhe nahone tshifhinga tshilapfu . 
Komiti dza wadi dzi sedzwa sa zwiimiswa zwi no eletshedza zwo imaho nga zwoṱhe nahone a zwo ngo tea u dzhia sia  . 
Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho na mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Mimasipala i na vhuḓifhinduleli ha phurogireme ya CDW ya ḓuvha na ḓuvha  . 
A hu na muthu wa vhuraru ane a thusa kha u tandulula phambano  . 
Tshipid(a itshi tshi t ( hogomela vha mbeu ya tshinnani  . 
U avhelwa ha tshifhinga tshi tevhelaho tsha nyambo hu ḓo thoma u shuma nga 2012 . 
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange u swika kha vhagudi  . 
Nikhothini ndi tshidzidzivhadzi tshi kungaho nahone u tswonzwiwa hatsho muvhilini hu khwaṱhisedzwa nga khemikhaḽa dzi re kha sigareṱe , dzi vhangaho uri muthu a dzulele u i daha . 
U vhala nga u pfuka zwi tshi pfalandi ḽiṅwe dzina ḽa u vhala nga zwigwada . 
Crime Stop i ḓo rumela zwidodombedzwa kha yuniti yo teaho ya ṱho ḓisiso , nahone zwidodombedzwa zwi ḓo rumelwa na khumbelo ya uri hu ḓivhadzwe Crime Stop nga ha ṱho ḓisiso ya u thoma hu saathu u fhela awara dza 24 , na uri Crime Stop i ḓivhadzwe mvelelo musi ṱho ḓisiso dzo no khunyelela  . 
Nga murahu ha wekishopho vhadzheneleli vho humbelwa na u ṱuṱuwedzwa u kwamana na zwiṅwe zwiimiswa zwa sisiṱeme ya vhungaphanḓa ha sialala kha vhupo ha havho na u ṋetshedza mihumbulo kha mafhungo aya , kha Muhasho . 
Vhareili vha tea u tevhedzela milayo ya badani , u sa reila vhonwa zwikambi , usa gidimesa na u vhona uri zwiendedzi zwavho zwi kha tshiimo tsho teaho tsha u vha badani . 
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu i imela mavunḓu u vhona uri madzangalelo ao a dzhielwa nṱha kha sia ḽa muvhuso wa lushaka  . 
Vhagudi vha swika kha Gireidi ya 2 vha tshi vho pfesesa u ṱanganya ha u dovholola . 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo na u sedzwa arali vhe si na milandu . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku a 20 zwavhuḓi zwi tshi tevhedzela vhuhulwane na fhethu , ndi uri a thoma a dovha a fhelela fhethu ho teaho . 
Botswana ḽina sisiṱeme mbili dza khothe . 
Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓo yaho , vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu . 
Tshigwada tshi katela miraḓo ine ya khou bva ya NHTL na miraḓo yo nangiwaho hafhu uri i shume iṅwe themo hafhu  . 
Arali vha mubvannḓa vha tshi ṱoḓa u guda kha tshiimiswa tsha pfunzo ya fhasi , sekhondari kana ya nnṱha kana tshiimiswa tshiṅwe na tshinwe kha ḽa Afrika Tshipembe , vha fanela u ita khumbelo ya thendelo ya u guda . 
Talani mutalo ni tshi sumbedza u yelana ha zwi re kha tshibogisi tsha muvhala wa pinki na zwi re kha zwibogisi zwa muvhala mudala . 
Muhasho u khou vhilaedzwa vhukuma nga ha mveledziso dza zwino na u hana u shumisana na matshudeni  . 
Nga tshifhinga tsha muṱangano uyu vharangaphanḓa vha ḽifhasi vho ṱanganedza Thendelano ya New York ine ya ṱahisa lutamo lwa polotiki na u ḓikumedzela u tsireledza pfanelo dza tshavhi na vha mipfuluwo . 
Ndinganyiso 9 . 
Fhedzi arali muṅwe a sa ṱo ḓi , a ṱo ḓaho a nga ṅwalisa nga ene muṋe , a ḓa na vhuṱanzi ho teaho . 
Vha ṱoḓa u ḓadza fhedzi fomo ya khumbelo luthihi , fhedzi vha ri rumele u randelwa ha mushonga huswa miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe  . 
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 . 
Hezwi zwi ḓisa tshikhala kha mashango ane a vha miraḓo uri vha kone u sedza kha zwine Mbumbano ya Dzitshaka ya khou shuma zwone , nga maanḓa sa izwi tshiimiswa tshi kha ḓi tou bva u pembelela anivesari ya vhu 70  . 
I mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva ḓuvha ḽine ya bviswa . 
Soccer City ire Johannesburg i na tshivhumbeo tsha tshikumbu , mudzio wa tshirema wa u nwela  . 
U konesa havho u vhumba ndi zwin(we-zwo vha itisaho uri vha si lime dzunde ( la musanda , tshavho ndi u vhumba dzikhali  . 
Vho wana hei khuliso nga u dzhiela nṱha u lwisa havho u alusa nyambo dzo vhalaho Afrika Tshipembe . 
Vhagudi vha tea u gudiswa uri arali vha tshi ṱoḓa u vhambedza zwithu uri zwo lapfa , u ya nṱha kana vhuphara hu tea u shumiswa zwithu zwi fanaho kana eḓanaho . 
Vhufaragwama ha lushaka vhu tea u kombetshedza u tevhelwa ha maga o thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya , nahone vhu nga imisa u pfukiselwa ha zwikwama kha muraḓo wa muvhuso arali muraḓo wa muvhuso wonoyo a wanala a tshi khou bvela phanḓa na u pfuka kana u sa tevhedzela maga eneo . 
Dyambeu ene ho ngo tou vhusa tshifhinga tshilapfu  . 
Maṅwe masia a u ela a nga vha vhudavhidzani , u shumisana na khoro , kana fhethu ha u shumela he Komiti ya Wadi ya hu sumbedzisa yone iṋe u vhona uri miraḓo yayo i hwala vhiḓifhinduleli sa zwo lavhelelwaho nga kha u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Zwipfi izwo zwa muvhili zwi nga vha zwa tshifhinganyana kana lwa tshothe  . 
Nyambedzano ndi maitele ane vhuvhili havho vho sedza kha mvelelo dzo fhambanaho vha kwengweledzana u swikelela kha mvelelo dzo tenndelaniwaho nahone vha nga kovhelana mafhungo , u tandulula mafhungo , vhetshela thungo maṅwe madzangalelo avho , u ṱumanya na u rengisa vhuimo na u ṱoḓa hune zwa konadzea , u vhuedzanya madzangalelo  . 
Hezwi zwi sumbedza u ḓivhofha ha Afrika Tsipembe kha u tsireledza , u alusa na u tikedza u mamisa mikando na u dovha hafhu u khwaṱhisa adzhenda ya pfushi ya vhushie na vhana muṱuku  . 
Dza matshilisano : Izwi ndi zwo ḓisendekaho nga vhushaka tshitshavhani nahone zwi katela madzangano na zwigwada zwi re tshitshavhani , kha madzangano a polotiki khathihi na kha netiweke dza inifomaḽa  . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa wa muvhuso ene u tenda kha fhungo ( la uri tshumelo ya mutakalo ya nt ( hesa i fanela u vha yone t ( hod(ea khulwane kha shango nahone u tikedza dzangano ( line ( la vha na muhumbulo u no fana na wonoyo  . 
Muhumbulo wa masiandaitwa a tsheo dza dzangano kha tshitshavha u ṱalutshedza maitele a vhuthetshelesi nga nḓila yavhuḓi  . 
Nga murahu ha khumbelo u bva kha Khomishini ya AU , Khabinethe yo tendela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe ṋemuṱa wa Foramu ya Vhuvhusi ha Inthanethe Afrika ( IGF ) nga Tshimedzi 2016 . 
Vhudavhidzani ha khwine , u fhulufhedzea na vhuthu nga vha re na maanḓa ndi zwithu zwa ndeme malugana na u fhaṱa tshitshavha tshine tshi nga tandulula thaidzo nga tshumisano nahone nga mulalo  . 
Muvhuso wa Afrika Tshipembe u o shuma na mawe mashango uri vha wane nila ya u thusa vhathu ngayo nga masheleni  . 
U shumisa ṱhalusamaipfi kha u wana nḓivho ntswa ya maipfi khathihi na u ṱola mupeleṱo . 
Ro thoma Komiti ya Dziminisiṱa dza Ngomu kha u Engedza Vhubindudzi ine ya ḓo vhona u bvelela ha vhurangeli ha nyengedzeo ya vhubindudzi  . 
Maambiwa o itelwa u thivhela u sa pfesesana kana u sa tendelana nga ha zwe zwa bvelela muṱanganoni  . 
Komiti dza Wadi dzi tea u dovha hafhu dza ṋewa mivhigo ya misi nga ha kudzhenele na kubvele kwa masheleni a masipala  . 
Vhagudi vha tea hafhu u ḓivha mutheo wa luambo : girama , ḓivhaipfi , mupeleṱo na ndongazwiga . 
Tsheke na dzone dzi fanela u badelwa Muhasho wa zwa Vhudzulo  . 
Madzingu a gidima sa tshiimiswa fhedzi a ṱaṱisana na maṅwe  . 
Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha sa vhukhudo khathihi na u kudzela makumba ngomu . 
Mvelelo dza mbilahelo dzi sina mudzio dzi ḓo bviswa fhedzi nga murahu ha musi ho no badelwa mbadelo dzo teaho . 
Vhagudi vha vhala uri vho ṱanganya 8 lungana u wana 40 . 
Vhathu vhanzhi vhane vha vha khomboni ya uri mbilu dzavho dzi nga ima kana tshiṱirouku vha tea u nwa tshikalo tshiṱuku tsha asipirini ḓuvha na ḓuvha . 
Riṋe na Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC ri fhululedza mahoro e a shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Zimbabwe kha zwe a swikela zwone , nahone ri dovha ra a ṱuṱuwedza uri a shumisane u tandulula zwo salaho  . 
Muvhuso ho ima kha ḽa uri ho vha hu si na phambano dzo raloho dza matheriala  . 
Mulayo uyu u vhidzwa u pfi Ndangulo ya Lushaka ya Vhupo : Mulayo wa Vhud(i ha Mufhe , 2003 , na hone u thoma u shuma nga d(uvha ( lo vhewaho nga Minisit ( a nga nd(ivhadzo ya kha Gazethe  . 
Kutshimbidzele ku ṱanganedza vhadzheneli vha sa koni u ṅwala na u vhala , kana vha sa koniho u ṅwala na u vhala Tshiisimane  . 
Khabinethe i tikedza ṱhoḓea dza khoro khulwane kha u langula mvelaphanḓa yo itelwaho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala kha mivhigo ya odithi na u ḓivhadzwa ha tshenetsho tshifhinga . 
Tshumiso ya mulayo wa dzitshaka 233 . 
Ndango yavho ya guḽukhousu vhe muimana i dovha ya thusa u thivhela thaidzo iṅwe na iṅwe i elanaho na vhulwadze ha swigiri uri i sa ṋaṋe  . 
Hu ṱoḓea nḓila ya phurofeshinala malugana na mutakalo mushumoni  . 
Themendelo dza phaneḽe dzi ḓo ḓivhadza khunyeledzo yo katelaho , mbekanyamushumo ya khakhululo ya tshandukiso ya mavu yo ṱanḓavhuwaho  . 
Ndeme ya vhurifhi ha fomaḽa i fhedza yo no vha khagala . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha kwamane na SETA yavho phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA yavho i na tshelede yo linganaho naa . 
Vha ite mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP6 nda ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u badela kana ḽi saathu swika  . 
Ngauralo zwiṅwe zwipiḓa zwa mugaganyagwama wa lushaka zwi ḓo tea u aluwa nga u ongolowa  . 
Arali vha na PIN , vha bvele phanḓa na ḽiga 1 . 
Dzina na nomboro dza vhukwamani arali hu tshi ṱoḓea vhuṅwe vhuṱanzi kana zwidodombedzwa  . 
Vhathu vhe manwalo avho a vhuṋe a xela , u tswiwa kana u tshinyala . 
Tshipikwa tshihulu hafha ndi u bveledza u vhala nga u tou elela na u ṋea khonadzeo ( tshikhala ) dza kushumisele kwa ḽiṅwalo kana bugu u itela u fhaṱa kana u bveledza ḓivhaipfi , girama na tholokanyonḓivho yo dombelelaho ya ḽiṅwalo . 
Vhushumisani uho vhu ḓo ita uri kiḽaba dza u vhala dzi shumise zwifhaṱo zwi fanaho na zwikolo zwa muvhuso hune zwa konadzea  . 
Hezwi zwi sumbedzisa zwithu zwavhuḓi kha nḓowetshumo  . 
Thendelano dza mashangoḓavha tharu kha u sa nyeṱha ha vhupo zwa zwino dzo no swikelelwa  . 
A zwiho khagala uri naa mulayo-zwawo wo itwa nga nḓila ine wa kona u dzhia uvhu vhuḓiimeleli vhu tshipiḓa tsha Mulayo wa Afrika Tshipembe . 
Naho vha GCIS vha tshi nga ṋekedza mafhungo a vhashumisi kha vhaṋetshedzatshumelo vhane vha fara mafhungo u itela vhone , kanzhi a vha nga ḓo kovhelana mafhungo na vhathu vha vhuraru kana zwiṅwe zwiimiswa zwa nnyi na nnyi u itela ndivho dza sekondari kana dzi sa elani nga nnḓani ha musi zwo bviselwa khagala musi a tshi kuvhanganywa  . 
Khabinethe i dovha ya fhululedza thimu ya lushaka ya cricket ( Proteas ) fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mukapuṱeni wa Mitambo ya Ndingo Vho Hashim Amla kha u wina serisi ya Ndingo ngei Sri Lanka na u wana tshiimo tsha u thoma kha Ndingo dza Ḽifhasi dza Khoro ya Dzitshaka ya Cricket . 
U topola , u ḓivha na u vhala zwiga zwa nomboro ya 0 u swika kha ya 1000 . 
Arali mushonga we ra tenda uri ri ḓo u badela wa fhambana na uyo wo randelwaho nga dokotela wavho , ri ḓo nambatedza luṅwalo kha Garaṱa yavho ya u Ṱanganedza Mushonga lune lwa ḓo ṱalutshedza zwiitisi zwa izwi . 
Nga maanḓa , khwiniso kha baḽantsi ya muvhalelano i ḓo thusa sedzulusa u gonya ha mitengo na u sika tshikhala tsha mushumo wa zwa ikonomi wa sekhithara dza phuraivethe wo khwaṱhaho  . 
Zwi na maanḓa musi , sa izwi mushumoitwa u tevhelaho , u tshi ḓisendeka nga u sedzwa hafhu ha ndaka na tshumelo  . 
Phasipoto yavho i fanela u vha i tshi kha ḓi shuma lwa maḓuvha a si ho fhasi ha 30 hu sa athu u swka ḓuvha ḽa u fhirelwa ḽa madalo avho o lavhelelwaho . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vha vhambadzelannḓa vha shango uri vha dzhiele nṱha PTA vhunga zwibveledza zwapo zwi tshi vho kona u dzhenelela kha vhufarisani ha MERCOSUR nga phimo dza u shuma dzine wa ṱoḓa  . 
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela  . 
Naho zwo ralo , a hu na ane a hana ndeme ya matshilisano ya mushumo uyo  . 
Thendelonzwiwa i ḓivhadza mashumele a lavhelelwaho kha tshumelo ya tshitshavha vhukati ha madzangano a vhashumi vha muvhuso kha u ḓivhofha u itela u tikedza mas ashumele a lavhelelwaho . 
Vhatshimbidzi vho ḓewa maanḓa a u tshimbidza mafhungo a Buthano ḽa Lushaka . 
U ola phetheni hu tshi itelwa u ṅwala nga u pomba . 
Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC . 
Tshumelo ya zwa masheleni yo khwaṱhisedzwaho u itela u tsitsa mitengo yadzo na u khwinisa tswikelelo ya mabindu maṱuku na o linganelaho  . 
U tevhekana ha dziṱhoho nga themo zwi ṋea muhumbulo wa u sumbedza uri ṱhoho dzi nga phaḓaladzwa hani na u itwa ndovhololo kha ṅwaha woṱhe . 
Zwibveledzwa ; mvelelo : Mvelelo dzi no vhonala kana dzine dza farea , dzi no tou thwii , dzine thandela ya ḓisa , zwibuletshedzwa kana zwidodombedzwa zwa zwithu zwe tshitshavha tsha itelwa  . 
Muelo u tea u ṱanganyiswa na nyito dza u vhala , tsumbo , u anganyela na u vhala musi vha tshi ela vhukule nga zwanḓa , ṋṋayo na maga . 
Khasitama dzine dza wana mudagasi wadzo u bva kha thambo dza mudagasi dza tserekano dzine dza tshimbila muyani a dzo ngo tea uri dzi vhe na u dzimelwa ha mudagasi ha u kombetshedza lu no fhira ka 6 nwaha munwe na munwe na uri a dzo ngo tea u fhedza awara dzi no fhira 12 dzi si na mudagasi nwaha wonoyo  . 
Ndi tshiitisi itshi tsho itaho uri muvhuso u dzhie maga a u vhumba furemiweke ya u tandulula hu si na u timatima hu re hone kha i-khomese na u tshimbidza dzimbandelo dza elekihironiki nga u angaredza kha a Afurika Tshipembe  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓḓu , i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi  . 
Vhurifhi hovhu ndi hune muthu a ṅwala a tshi khou ṅwalela khonani kana shaka kana muṅwe-vho , tenda mafhungo a hone a vha e a vhenevho sa vhathu zwi sa kwami tshiimo tsha muṅwe tsha ofisini  . 
Zwino rembulusani magaraṱa nga mavhili nga mavhili a tshi sielisana . 
U ita mbetshelwa ya mvelaphanda ya tswayo dza u langula u nekedzwa ha tshumelo kha vhaaluwa  . 
Pulanetshumiswa i tea u ṱolwa nga misi u khwaṱhisedza uri i dzula i tshi elana na zwipikwa zwa pulane ya tshiṱirathedzhi  . 
Vhoṱhe vhane vha kwamea nga dziimeiḽi vha khou tsivhudzwa uri vha shumisane na mazhendedzi a mulayo  . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṋea ndaela ya uri Vhafunzi Vho Stofile vha ḓo ṋetshedzwa Mbulungo ya Tshiofisi ya Tshipentshele u ya nga ha mbetshelwa dza Tshiteṅwa tsha Vhuvhili tsha Mbekanyamaitele ya Mbulungo ya Tshiofisi ya Shango na ya Tshiofisi ya Vunḓu . 
Kha vha ṅwale thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine vha tama luswayo lu tshi bva khadzo kha tshipi ḓa 57 tsha fomo TM1  . 
Tsheo zwi tshi ya nga ino phara I dzhiiwa fhedzi hu tshi tevhelwa nyambedzano ya Buthano . 
Zwenezwo ho vha hu na madzangano manzhi , ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa sika na u ita zwe ḽa vhona uri zwo tea  . 
Vho - AA Tshivhase vho vhanga vhuhosi u bva nga 1966  . 
Miraḓo i huliseaho , ndi a tenda uri roṱhe ri khou tendelana uri vhuvha ha tshitshavha tshashu ho ḓitika , lwa tshoṱhe , nga mvelaphanḓa ri i itaho u bveledza lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza nyaluwo ya ikonomi dzi kovhelwa vhathu vhoṱhe . 
Kha vha ri ndi dzhie tshikhala itshi ndi loshe muṅwe wa vhorakhirikhethe vha khwiṋesa , Vho Makhaya Ntini , ane a vha vhukati ha vhaeni vho khetheaho madekwana a ṋamusi  . 
Komiti idzi dzi nga dovha hafhu dza ṱoḓisisa sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa kushumele kwa muhasho wa muvhuso na uri dzi nga vhidza muofisiri wa muvhuso kana Minisiṱa wa Khabinethe muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo a ṋetshedze mafhungo . 
Vhunzhi ha maswole a Vharema vho lwa kha nndwa iyo fhedzi vha sa farwe zwavhuḓi nga vhanga ḽa muvhala wa lukanda lwavho . 
U ri kaṱara iyi i a amba , ya imba , ya ṅuṅuna , ya lila khathihi na u zhamba . 
U ṋetshedza mutheo wa maṅwalwa e a anḓadzwa zwine zwa sumbedza maimo a tshumelo a dzangano na zwiṅwe zwipikwa zwa nḓisedzo ya tshumelo na vhuḓiimiseli  . 
I sumbedza vhukwamani vhuhulu ha luthihi nga ṅwaha vhukati ha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe na vhabadeli vha mithelo , musi vhabadeli vha mithelo vha fhiraho miḽioni nṋa vha tshi kumedza fomo dzavho dza mithelo ya mbuelo . 
B Nyimele ya ḓivhazwakale nga ha vhuloi vhona ngayo kushumele kwa khothe  . 
Phand(a ha musi vha tshi reila kha gondo ( li no shumiswa nga nnyi na nnyi , vha tea u pfesesa milayo ya vhut ( hogwa ya gondo na u vha na vhukoni ho teaho ha u reila baisigila nga nd(ila yo tsireledzeaho kha vhuendi  . 
Kha zwa u lingana , hu na mbudziso ya uri naa tshiṱalula tshi a pfadza naa . 
Ri zwi dzhia uri vhathu vha tshi ri vhulamukanyi vha ri zwigevhenga zwi tea u gwevhiwa na u tshutshiswa , ndi zwone zwine vhathu vha ṱoḓa ? 
Fhedziha , Vhaluvhisi vho tenda u ṋetshedza thikhedzo ya ḽodzhisiṱiki na u kovhelana mihumbulo nga ha mafhungo u mona na thaidzo  . 
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone . 
Caption 7 : Naa Khothe dza Ndinganyiso ndi mini ? 
Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzule zwi zwa tshiphiri . 
U vhala maṅwalo awe na a vhaṅwe . 
Vha haseledze mafhungo na ṱhoho ya tshikolo na SMT Vha khwaṱhisedze uri Ṱhoho ya tshikolo na SMT na SGB vha ṅwala nzudzanyo ya ṅwaha , ine ya katela na datumu dza ndeme u fana na theme dza tshikolo , holodei dza nnyi na nnyi , datumu dza ANA , milingo ya Gireidi 12 ya NCS , khathihi na datumu dza miṱangano na vhabebi na vhagudisi na dza zwiitei zwa ndeme zwa mitambo na zwa mvelele zwine zwa kwama tshikolo tshoṱhe , miṱangano ya vhabebi ya u haseledza nga mugaganyagwama , khathihi na datumu ya u vhala tshiṱoko tsha tshikolo tsha ṅwaha nga ṅwaha na dza u humisela bugu dza u vhala murahu . 
Vhanekedzi vha tshumelo avha nga maanda ndi dzi NGO , FBO na CBO  . 
Kha la Afrika Tshipembe , ho vha hu na u pfukiwa ha pfanelo dza vhathu na vhutshinyi ho itiwaho nga muvhuso wa tshitalula na zwe wa vha u tshi toda zwone  . 
U dovha hafhu u alusa khonadzeo ya zwa vhuendelamashango , ri ḓo sedza maṅwe maga , kha ṱhoḓea dzi konadzeaho dza dzivisa , zwikhala zwo khwiniseaho zwa u kavha kha vhukavhamabufho ha mashango a nnḓa na kha themamveledziso ya zwa vhuendelamashango yo khwiniseaho . 
Miṱangano ya nnyi na nnyi - hei ndi foramu ya ndeme ya u ṋekana mihumbulo na mafhungo  . 
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo i dzhenelela kha thero dzoṱhe sa izwi i tshi tea u tikedza na u khwaṱhisa u gudisa dziṅwe thero dzine dza vha kha Vhuimo ha Fhasi dzine dza nga sa Nyambo ( Luambo lwa Hayani na Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma ) na Mathemathiki . 
Dorobo ya Ekurhuleni yo swikela zwa ndeme na uri yo ḓisa tshumelo ye ya fulufhedzisa vhathu . 
Ri khou lavhelela uri nomboro iyi i ḓo engedzea . 
U wana mukegulu o dzula vhad(uhulu vho sendela tsini nae vha tshi khou thetshelesa  . 
Muanetsheli Ndi nnyi a no anetshela nganetshelo ? 
Hezwi zwi ita uri hu vhe na mutheo wa vhushaka ha vhuḓifhinduleli kha Phalamennde uri hu ḓo shumiswa zwipikwa zwa maano . 
Izwi zwo dovha zwa ita uri vhathu vha ite zwa vhubindudzi ngauri vho vha vha tshi rengisela mavhuthu a vhaṱaleli dzipitsa na sipageti ! 
U vhambedza zwithu zwine zwa fana na zwi sa fani . 
Vhugudisi vhu tea u katela na magota , kana muraḓo muṅwe na muṅwe wa muṱa wa vhuhosini o tiwaho u vha musengisi . 
Pulane iyi i tshimbila miṅwaha miṱanu nahone ndi muhanga wa kushumele wo ṱanḓavhuwaho wa mveledziso ya fhethu  . 
Wadi nnzhi dzi na vhadzulapo vha sa khetheli dzangano ḽithihi  . 
Komiti idzi ndi fhethu hune mushumo munzhi wa vhulavhelesi na wa milayo wa Phalamennde wa itwa hone . 
Ndingo dza kushumele dzi nga elwa ho sedza uri milayo ya Batho Pele i khou shumiswa hani nga vhashumi vha tshi thusa tshitshavha  . 
Thendelo , ndaulo na mbadelo ya vhubindudzi ha tshiimiswa na magavhelo a ndaka ine tshitshavha  . 
U ḓivhadza muṱangano hu tshi shumiswa zwiṱirathedzi zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani  . 
Tshitshavha tshi bveledza vhuṋe kha thandela dzi no khou shumiwa  . 
Hezwi zwo thusa kha mvusuludzo ya zwiimiswa izwi ngei Ghana . 
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhatholi vhoṱhe uri vha dzhenelele kha zwi khou ḓaho zwa U ṱuwa na ṅwana wa musidzana mushumoni nga ḽa 25 Shundunthule na ḽa 26 Shundunthule . 
Zwimebi zwi ṱhogomela Miraḓo ya mahoro azwo . 
CDWs dzo iswa kha mimasipala hune vha dzula hone u shumana , u shayea ha mafhungo , nḓivho na vhudavhidzani vhu sa fushi na zwiṅwe zwine tshitshavha tsha ṱangana nazwo mayelana na tshumelo dza muvhuso  . 
Nambatedzani tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe kha dzina ḽa khalaṅwaha i re yone . 
Vhurifhi ha u tholiwa sa mufari wa dzibugu , muofisiri wa zwa masheleni kana muṱoli wa dzibugu arali tshipi ḓa tsha 7 tsha VAT 101 tsho ḓadzwa . 
Mvelelo dza mulandu uyu dzo vha dza uri khothe yo vhudza avho vhavhili uri vha humele murahu vha ye kha mita yavho ye ya pfana kha mbingano yavho musi i tshi thoma , uri vha tandulule mafhungo aya  . 
Muiti wa khumbelo a na tshelede na u swikelela mbekanyamaitele kha mishumo na luskaka  . 
Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhirisa ndiliso kha miṱa , khonani na vhashumisani vha miraḓo ya SAPS yo vhulawaho . 
Muloi ha iti vhuṱambo , ha buli maipfi a u lowa , nahone ha na mishonga . 
Ndi mini zwine zwa davhidzaniwa nga hazwo ? 
Vha tea u wana thendelo u thoma na ya u vhona GP wavho kha Netiweke ya Sapphire na Beryl nga murahu ha madalo maṱanu . 
Mafhungo na Vhudavhidzani na Tswikelelo na Mveledziso ya Tshitshavha  . 
Zwo wanala zwi zwa vhukuma na u tea , ro naho zwo ralo ro fhedzisa ngauri huṅwe u khwinisa ho tea  . 
Ri pfa ro huliswa vhukuma u vha na mufumakadzi wavho , Vho Mme Rebecca Kotane , sa mueni washu o khetheaho madekwana ano . 
A si zwiteṅwa zwoṱhe zwi no tea u funzwa kha sekele yo ṋewaho ; hone kha hu itwe uri zwiteṅwa zwoṱhe zwi re kha mutevhe wa nyangaredzo zwi funzwe mafheloni a ṅwaha . 
Ro sika zwikhala zwa mishumo zwa3,7 miḽioni kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho . 
Vhathu vha no bva nnḓa ha dzangano kana nnḓa ha thandela muthelo wa tsireledzo ya tshitshavha wa u lambedza zwikimu zwa mbulungo ya tshelede , lufu , vhuholefhali na ndambedzo dza vha sa shumi  . 
Ndi zwine zwa vha zwa ndeme u ri mushumi munwe na munwe a vhone u ri mishumo yawe yo vuledzwa nga duvha lo tiwaho  . 
Malugana na izwo ndi ṱanganedza tshikhala itshi tsha u sumbedza ṱhonifho kha maanḓa avho , vhufhulufhedzei , na vhuḓikumedzeli kha vhutsila havho nyimele dzi anzelaho u konḓa , dza vhuludu vhuhulu na dzi shushaho , arali dzi si khombo , kha zwifhinga  . 
U bva afho Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta vho nkhetheni kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka  . 
Vhahulwane vha dovha vha zwi sumbedza nga u vha vhathu vha re na fulufhelo nga tshavho  . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme kha lutamo lwashu lwa u vha senthara ya gwama kha ḽa Afrika . 
Tshifhinga tshinzhi vhaḽaiburari vha takalela nga maanḓa u kungela zwigwada zwa vhathu dziḽaiburari hu u itela u sumbedza ndeme ya u vha hone hadzo lune vha vhetshela thungo ṱhoḓea dza vhashumisi vha misi na vho ḓiimiselaho nga maanḓa  . 
Vha nga ita na ṱan ḓavhudzo ya zwi angaredzaho mushumo u itwaho nga vhathu vha shumaho kha buḓo ḽa saintsi  . 
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho , vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na u sumbedza nga nḓila yo teaho kupfesesele kwavho kwa Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo . 
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha I ṋewa nga Mulangavunḓu  . 
U vhekanya nomboro dzo fhelelaho u bva kha ṱhukhusa u swika kha khulwanesa na u bva kha khulwanesa u swika kha ṱhukhusesa . 
Zwi sa mangadziho ndi u lambedzwa zwi todaho u shandukiswa na mitatisano ya thekinoldzhi u ya kha mishini dzine dza khwathisedza vhutshilo ha khwine ha vhathu na u tatisana kha zwa ikonomi  . 
Tshigwada itshi tshi tea u vha na vhudifhinduleli kha u imelela CBNRM kha maitele a kha lushaka ane a shuma na milayo ya mupo na pholisi , hu tshi angaredzwa na thikhedzo ya thekhinikhala ya vundu na tshitafu tsha nnda  . 
Zwe zwa nkholefhadza . 
U itela u vhona uri nangoho mutakalo na tsireledzo mishumoni zwi ngonani , ofisi dza mavunḓu dzo thomiwa kha mavunḓu oṱhe  . 
Muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu . 
Izwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo tama u zwi guda malugana na u dzudzanya hafhu tshiimiswa Afrika Tshipembe  . 
Pulanelani u ṅwala tshiṱori tshaṋu inwi muṋe . 
U vhala ha nga murahu hu nga ita uri vhagudi vha fhindule nga ha zwe vha zwi pfa vhe kha nyambedzano . 
Tsumbo ya 2 : Arali mushumeli wa Muhasho wa zwa Vhuendi o teaho nwala avho vha pfukaho milayo ya badani a netshedzwa tshelede ya tshandanguvhoni nga mureili , mushumeli wa muvhuso u tea u hwelela uyo o bvisaho tshelede ya tshandanguvhoni u ri a farwe  . 
Ngoho i bvela khagala  . 
Kuitele kwa ndivho yapo ku khou ambiwa na nyambedzano kha khuvhangano ya Biological daivesithi ine ya khou laulwa nga DEAT  . 
Luswayo lwavho lu dzheniswa ka mutevhe wa tshiofisi nahone a huna muṅwe ane a ḓo lu shumisa kana a swaya phukha yavho a si na thendelo yavho . 
Arali vho malana nga murahu ha u phasiswa ha mulayo , vha tea u ṅwalisa mbingano yavho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha mbingano . 
Izwi zwo fhura vhana pfanelo yavho ya pfunzo na u vha kundisa iṅwe pfanelo ya u ḓiṅwalisela milingo yavho ya u engedza ya Gireidi 12 . 
Samithi i khou sedza kha ṱhoḓea ya u khwinisa mveledziso ya nḓowetshumo na ya themamveledziso u itela u alusa ṱhangano na mbambadzo kha dzingu uri hu vhe na thandululo ya mveledziso ya tshoṱhe kha SADC sa fhungo ḽi re kha adzhenda . 
Ri khou tea u vhona uri u khou shuma na u bvelela . 
Kha zwo raliho , muhaelo u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinganyana u swikela musi wo no ṅwaliswa . 
Hu ṅwalwa nga muthu wa u thoma kana wa vhuraru Hu a shumiswa zwiṱanganyi a zwifhinga hafha , tsumbo , Tsha u thoma kana mathomoni , zwino , ha tevhela , nga murahu , murahu ha , tsha u fhedzisela Kanzhisa hu sedzeswa u dzhenelela ha tshigwada kana muthu nga muthihi nga muthihi . 
Iyi Bugu ya Mishumo i dzhenisa na nḓowedzo nngede dza tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhege mbili . 
Ndi zwa ndeme zwauri nyito dza muofisi wa mapholisa dzi fanela u vha nga fhasi ha mulayo  . 
Izwi zwi nga kombetshedza u ri tshinwe tshifhinga a si vha na tshifhinga tsha u yo nwa tie kana u yo la tshiswitulo kana a tshaise u lenga mushumoni kana a humbele thuso kha vbhanwe vhashumi ngae arali mushumo u munzhisa u ri u nga vuledzwa nga muthu muthihi nga tshifhinga tsho tewaho  . 
Tshiṅwe hafhu , miḓalo yo kwama nga maanḓa u tholwa ha vhashumi vha tshifhinga nyana fhethu ha u kuvhanganela ho topolwaho  . 
Kha vha rambe tshigwada tshithihi u kovhana phindulo dzavho vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe  . 
Huna kufarele kwo khetheaho zwi tshi ḓa kha muthelo ku ṋekedzwaho madzangano a si a mbuyelo o sikelwaho u thusa tshitshavha  . 
Vha zwi ḓivha hani arali vha tshi swikelela ṱhodea ? 
U kokodzana ndi zwibveledzwa zwa khuḓano , fhedzi a si khuḓano dzoṱhe zwi bveledzaho u kokodzana  . 
Tsumbo ya masia Nḓila ya tsinisa ya u bva tshiṱitshini tsha bisi na u ya banngani . 
Arali he ha swa ho tsesa nahone hu hu hulwane u fhira tshanḓa tshaṋu tsha fhasi , iyani ha dokotela nga u ṱavhanya . 
Mafheleloni a ḽiga tshitshavha tshi sedzulusa hafhu , u sedza u itela u khwaṱhisedza na u khwaṱhisedza mafhungo o ṱanganyiswaho  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli I na maanḓa na mishumo ye ya I ṋewa nga Ndayotewa na nga mulayo wa lushaka  . 
Izwi zwiimiswa zwi tou vha khagala uri zwi ḓo vha vhonkhetheni  . 
Tshumisano na zwiimiswa zwa dzingu zwa vhulimi , hu tshi katelwa na nḓowetshumo i ḓo khunyeledzwa u itela u khwaṱhisedza uri dzhenelela ha vhugudisi ho livhaho kha dzingu vhu kone u itwa  . 
Ri humbela uri vha ḓiḓivhadze  . 
Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze i ṋewa fhedzi muraḓo muhulwane . 
Mihumbulo , magumo na themendelo kha bammbiri iyi a zwi tei u dzhiiwa sa mihumbulo ya u fhedzisela ya Khomishini . 
Ri khou livhuha vhuḓidini hoṱhe havho , hu tshi katelwa na vhurangeli ha u ṱoḓa u fhelisa na u thivhela vhugevhenga  . 
Mutevhe wo dodombedzwaho na maṅwalwa a ṱoḓeaho u ṅwalisa muunḓiwaMunna kana mufumakadzi wavho Kha mbingano ya sialala ri ṱoḓa afidevithi i bvaho ka muraḓo muhulwane u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha munna kana mufumakadzi uyo . 
Musi izwo zwo itea , maraga dzi fhelelwa nga mushumo wadzo wa u ṋea mafhungo . 
U tou bva nga kha kuhumbulele kwo sendekaho kha Anthropology , zwa uri vhuloi vhu bva ngafhi zwi na ṱhalutshedzo nnzhisa u tou fana na uri mvelele dzi bva ngafhi hafha ḽifhasini  . 
Thuso kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho vhe fhasi ha ndangulo yashu  . 
Kha ri zwinge dzi khwaṱhe ri shume zwi ngomu nahone ri tshi khou pfesesa uri mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḽi ṱoḓa ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe . 
U vhuisa muhumbulo zwavhuḓi U vinyuwa nga nḓila ya nyanyuwo na vhuḓipfi . 
Vhalani zwine avha vhathu vha khou sumbedza nga mivhili yavho ni kone u livhanya khephusheni na tshifanyiso . 
Man(walo o raliho a d(o humiselwa murahu kha ( lihoro ( le ( la si kone u tevhedza tshivhumbeo tsho teaho  . 
Muraḓo Muhulwane ane a khou tama u ima sa Nkhetheni ( Munangiwa ) u tea u nangiwa nga Muraḓo Muhulwane ( Mudzinginyi ) a dovha a tikedziwa nga miṅwe miraḓo mihulwane ya fumiiṋa vhane mafhungo avho a vha o dzudzanyea nga nḓila yone  . 
Mbilaelo dzi vhigwa nga NACH kana nga u ḓadza fomo dza mbilaelo u ya nga Milayo ya Mbilaelo dzudzanywa vithamini , maḓi na mafulufulu u kona u swikelela ṱhoḓea dzavho  . 
Vha badelaho ngomu matavhini a ABSA , FNB , kana Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya akhaunthu ya bannga na khoudu musi vha tshi badela . 
Tshipembe kana mashangoni a nnḓa  . 
Ro ḓiimisela u bvisa zwigevhenga kha zwitshavha zwashu na uri ri ḓo isa phanḓa na u shuma kha uri Afrika Tshipembe ḽi tsireledzee hune vhadzulapo vhoṱhe vha vha , vha dovha vhapfa vho tsireledzea  . 
Lupfumo lu vha hone u itela u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu . 
Maitele a IDP na CBP na mvelelo zwi a fhaṱelana na u ḓivhadzana , zwi na mutevheṱhanḓu na ndovhololo  . 
Vha eletshedzwa uri vha ambe na MP phanḓa ha u swikisa phethishini yavho sa vhu nga a tshi nga vha thusa nga ha tshivhumbeo na zwine zwa tea u vha ngomu ha phethishini . 
Zwiko : Thebuḽu ya mbuelo na zwibviswa , ngudo dza zwiwo , thebulu ya mugaganyagwama u shumaho , thebulu ya u dzhenelela ha Komiti ya Wadi  . 
Khabinethe yo tendela uri Mulayotibe wa Vhulamukanyi wa Dzitshaka u ḓivhadzwe Phalamenndeni . 
Thaidzo dzo vhangiwaho nga u ḓala lu kalulaho a dzi engedzedzi dzilafho ḽo khwaṱhaho na u ṱanganela nga huswa ha vhatshinyi kha tshitshavha  . 
Khabinethe i takalela u rwelwa ṱari ha Ghana Radio Astronomy Observatory , nga Muphuresidende wa Ghana Vho Nana Akufo-Addo na Minisiṱa wa Afrika Tshipembe wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor  . 
U thoma muthu a re na Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri a nga si ṱoḓe mushonga , fhedzi a nga fhedza a tshi vho ḓi tika nga u shumisa mushonga kana u ṱhavhelwa inisuḽini . 
Fhedzi vha ḓo zwi sedza nga iṱo ḽa masheleni kana u ya nga zwa masheleni , mbuelo ṱhukhu i khou wisa ikonomi yoṱhe  . 
Arali vha tshi khou badela nga tsheke , kha vha i livhise kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe,ine i nga rumelwa na fomo dza khumbelo zwa livhiswa kha ḓiresi yo ṋetshedzwaho . 
Tshumelo iyi ndi ya vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo kha awara dzoṱhe dza 24 hayani ha vhalala  . 
Nga ṅwaha wa 2001 ho tendelanwa uri tshumelo dza mutheo dzi ḓo ṋetshedzwa vhadzulapo vhoṱhe  . 
Hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho zwa 3-D U ṋea vhagudi zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri zwa saizi na vhudenya ho fhambanaho . 
U livhanga maipfi na zwine a amba . 
Hezwi zwi kwamana zwavhudi na ndivho dza CBNRM : u fhungudza vhushai ; mvelaphanda ya zwiimiswa ; na u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo hu bvelaho phanda  . 
Tshivhonelo tshi t ( anganedzwa dzikhareni nga vhadabe vhane vha d(a vha tshi khou imba hogo  . 
U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi . 
EMIA i ḓo vha ḓivhadza uri khumbelo yavho yo tendiwa kana u haniwa naa , hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzhiwa ha tsheo  . 
Muvhuso , nga kha ṱhuṱhuwedzo ya vhamishinari wo vha u wa ndeme , u tshi ṱoḓa u thuthekanya kereke iyi uri i si tsha vha hone  . 
Nga nnḓa ha uri ri dzhie maga o kalulaho , a ri nga ḓo swikelela Bono ḽa 2030  . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa vhufumi ndi wa u kuvhanganya na u tshimbidza manweledzo a ḓirafuthi dzikomitini dza dziwadi u itela u ṱuṱuwedza uri vha vhe na mbigelamurahu dzine vha ṋea vha tshi shumisa u shela mulenzhe ha vhaimeli vha wadi dzavho kha Foramu ya IDP nga u ṱavhanya hu sa athu ṱanganedzwa IDP nga masipala  . 
Dzhiani tsheo uri ndi ifhio nḓila ine ya ḓo vha ya vhuḓi u vhala penisela dzo kuvhanganyiwaho . 
Mbadelo dzi a fhambana nga dzisenthara  . 
Izwi zwo sumbedziwa kha pulane ya u funza na uri zwi tea u vha hone kha bugupfarwa yo randelwaho . 
Tshumisano vhukati ha masia a muvhuso , naho o fhambana , a a tikedzana nahone a na vhushaka  . 
Miṱa ya ṱahe kha ya fumi i a kona u swikelela maḓi . 
Ndivho khulwane ndi u ita uri vhuḓiimiseli vhu vhe khagala sa zwe zwa sumbedziswa kha Maimo a Tshumelo , enea maimo ndi ane vhadzulapo vha tea u a lavhelela  . 
Fhethu hutswuku hu amba uri vha khomboni khulwane . 
Ndi nnyi ane a dzi shumisa ? 
Mutaladzi muswa u a shumiswa u sumbedza muambi muswa . 
Vhuḓifhinduleli ha maṅwe mafhungo a tshiphiri na tsireledzo ya maṅwe mafhungo a tshiphiri a muṅwe muthu kana muthu wa vhuraru . 
Vha ya phanḓa vha ṱanganedza masiandoitwa a kwamaho zwa vhuloi , kha iyi nyimele hu khou ambiwa nga ha khakhathi dzi kwamaho vhuloi , khathihi na mihumbulo i sa fani nga ha tshaka dza vhuloi  . 
Ndima ya u fhedzisela ( Ndima 6 ) i sedza kha khetho dza mbekanyamaitele dzo teaho sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala ya Afurika Tshipembe ya ṋetshedza na muhanga wa vhusimamilayo vhune ha ḓo thusedza muhanga wa mbakanyamaitele . 
Zwigwada zwi ya kha mbudziso , zwi tshi maka zwithu zwa ndeme zwo bvelelaho kha nyambedzano dzavho kha bambirimafhungo  . 
Ndi nnyi ane a tea u badela tshelede ya u unḓa ? 
Nga tshumisano , vhorabulasi vha kona u wana kana u vhona hoea dza mirao vha kona u kuvhanganya zwine vha oa , vha a anganyisa maana avho a ikonomi vha kona u amba nga ha u feila ha maraga  . 
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika ḽi ḓo rwelwa ṱari nga Shundunthule 2011 ngei Johannesburg Expo Centre , Nasrec , Afurika Tshipembe  . 
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓa a masipala kha u langa mafhungo avho , u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho  . 
Arali masipala a sa koni u fusha kana a sa fushi vhuḓifhinduleli vhu re kha Ndayotewa kana mulayo wa u tendela mugaganyagwama kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo ane a vha a ndeme kha u ita uri mugaganyagwama u tevhedzwe , khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho I fanela u dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mugaganyagwama kana maga a u gonyisa mbuelo a a tendelwa , hu tshi katelwa na u fhaladzwa ha Khoro ya Masipala- a u thola mulanguli u swikela Khoro ya Masipala I tshi ambiwa uri yo khethiwa ; na b u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u itela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala  . 
Shumisani maṅwe a haya maipfi uri a ni thuse . 
Davhi : Tshumelo dzo ṱanganelwaho ḽi na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza ndaulo nga u angaredza ya PSC na tshumelo dza thikhedzo  . 
Vhuloi kha zwitshavha zwa fhano hayani a vhu ṱoḓi uri vhu pfeseswe nga kha kuvhonele kwa lutendo lwa mvelele fhedzi , vhu tea u pfeseswa na nga kha u ṱanganedza lutendo lwa vhurereli ngauri zwi na ndeme ya uri naa vhuloi vhu vhonwa nga nḓila ḓe . 
Vhufhura ha lottery vhu thoṅwa nga mufhuri ane a ḓikwamanya na vhathu nga u rumela e-mail  . 
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo ( nga fhedzi ) u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa  . 
Afha , vha wana dziṅwe dza ṱhalutshedzo dzine vhathu vho dzi shumisa u itela tshelede ya matshilisano  . 
Thesite ya 1 i nga sethiwa kha 40 maraga kana arali dzi nnzhi dzi tea u iswa kha maraga dza 40 . 
Maiti oṱhe a na tshivhumbeo tsha vhoṋefhungo mafhungoni : ( vhona ) mivhuḓa ya khonani yanga nga Swondaha . 
Arali vha tshi ḓo ḓisa khumbelo yavho nga tshanḓa na mbadelo ya khumbelo , vha fanela u khwaṱhisedza uri vho wana rasithi . 
Vha songo litsha u shumisa tshithivheli , naho vha tshi ḓi pfa vhe khwiṋe ! 
Mulayotibe u ḓo ḓadzisa kha zwihulwane zwa Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka zwi tshimbilelanaho na u alusa vhuthihi ha matshilisano musi hu tshi khou dovha ha lulamiswa zwa u sa lingana zwe zwa vha zwi hone kha ḽa mulovha . 
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso . 
U pambuwa kha milayo iyi zwi nga livhisa kha u sengiswa nga zwiimiswa zwa mulayo  . 
Zwi kwama vhonnyi nahone mvelelo dzo vha dzifhio ? 
Kha vha rere nga khumbelo ya ndima ya u fhungudza pfanelo  . 
Muthu muṅwe na muṅwe a re na tshihali tshi re khombo tshine tsha nga ḓisa kuhumbulele ku pfadzaho uri muthu o ḓiimisela u shumisa tshihali tshi re khombo u ita zwithu zwi siho mulayoni , u na mulandu wa vhutshinyi u tea u gwevhiwa a ṋewa ndaṱiso kana a valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha miraru . 
U fhedzisa mafhungo a tshi shumisa nyito i re kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Fhedzi vha thetshelese hu na u pfesesa  . 
Nga heyi nḓila ri tama u ṱanganedza uri ri na Pat Tlhagwana vhukati hashu ṋamusi , muzwala wa Onkopotse Tiro , o imelaho muṱa  . 
Mbekanyamushumo dza u thivhela dzi fanela u ṋetshedzwa hut shi khou shumisanwa na dziNGO na maṅwe mazhendedzi , nahone dzi tea u ṋetshedza mafhungo na pfunzo ine ya fhaṱela kha nḓivho ya vhana , zwikili , dzindeme na vhuḓipfi kana vhuḓifari  . 
Dzi MP dzi ya Phalamenndeni arali vho vhewa nṱha nṱha kha mitevhe ye ya itwa nga mahoro aya  . 
Vhulwadze ha swigiri vhu nga huvhadza tswio dzavho  . 
Lekgotla ḽi tendela hu tshi vha na u ṱanganelana ha tshiṱirathedzhi vhukati ha vhafaramikovhe kha nḓowetshumo ya migodi ya Afurika Tshipembe na vhaṅwe vhane vha shela mulenzhe . 
Vhaambi vha no hanedza ṱhoho : A vha imi na ṱhoho nga u ṋekedza zwi no pfala zwi hanedzanaho na vha no ima na ṱhoho , na u tikedza vhuimohavho . 
Hune ha vha ho itwa zwa vhudzekani na ṅwana wa miṅwaha ya fhasi ha 12 , mulandu ndi wa u tshipa ngeno fhasi ha 16 , u tshi vha wa u tshipa lwa mulayo hu sa sedzwi thendelo ine ya khou ambiwa . 
Ndangulo yavhudi zwi amba zwauri hu na zwishumiswa zwa mupo zwinzhi zwavhudi . 
Mulayotibe u khwaṱhisedza Mulayo wa Muhanga wa Ndalukanyo dza Lushaka wa zwino , wa 2008 ( Mulayo a vhu67 wa 2008 )  . 
Naa hu na vhupo ha ḓivhazwakele , akhioḽodzhi kana ndeme ya sialala , tsumbo,tshihumbudzi , vhupo ha matombo o pendeaho , fhethu hune ha shumiswa kha miphaso ? 
U vheyedzedza pfanelo dza vhafumakadzi uri dzi vhe pfanelo dza vhuthu  . 
Tshumelo ya miraḓo ya vhukonani nahone i vhuedzaho Senthara ya Dziṱhingo yashu na ofisi dza dzingu . 
U vhekanya Musi hu tshi vhekanywa , vhagudi vha sedza u fana ha zwithu na u fhambana hazwo . 
Vhana a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi , hayani ha vhana , tshikoloni , kana fhethu ha tsireledzo . 
Muvuso Wapo : Mulayo wa Nzudzanyo na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala wa 2001 , Ndima ya 3 u ṋetshedza zwidodombedzwa nga ha sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele  . 
Vha vhale sinario na u sika bono na tshipikwa tsha masipala wavho na u lugisa nyendzedzi dza u dzhenelela ha tshitshavha u swikelela bono iḽi  . 
Uhu ndi vhuḓikumedzeli vhuhulwane , fhedzi vhune ha vha na filosofi ya demokirasi ya Afrika Tshipembe  . 
Maitele aya a ḓo langulwa nga muhasho wa pfunzo wa Vunḓu  . 
Zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u wana thendelo ? 
Ha , nangoho zwithu zwi a fhela  . 
Mulayo u shumaho nga nḓila dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho u kombetshedza uri vhanna vha thome milayo ya ṱangana lwa vhudzekani fhedzi vhafumakadzi vha vhoṱhe vha tea u ṱanganedza uri vho khakha na vhuḓifhinduleli ha masiandaitwa a u ṱangana uhu  . 
Ngudo ya 9 : ( girama yo ṱanganelaho ) yo ḓisendeka kha bugu ya u vhala yo randelwaho . 
U ya nga ha Khethekanyo ya 100 , u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu  . 
Tshipiḓḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓḓu kha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka  . 
Khabinethe i khou ṱanganedza u ḓikumedzela ho vusuludzwaho nga Muhasho wa Mutakalo , u tshi khou shumisana na vhasedzulusi hu u itela u imedzana na mafhungo a ḓisaho khaedu kha u lwisa hune vha khou farisana kha u lwa na HIV . 
Hezwo zwi katela ṱhoḓisiso , mveledzo na vhubveledzi , nahone nyito dzawe dzo tendelwa nga tshiimiswa itsho  . 
Vha tea u ita zwauri vhathu vha vhe na tshifhinga na u shuma nga maanda kha ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo  . 
U shela mulenzhe hu songo livhanaho ha nḓisedzo khulwane ya vhashumi kha nyaluwo ya GDP ho vha huhulwane  . 
Hedzi mveledziso dzi ḓo sia ḓivhazwakale ya u bveledzwa ha tshomedzo dza mitambo na vhuḓimvumvusi hune ha ḓo vhuyedza zwitshavha zwapo lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Mveledziso idzi dzi vhewa iṱo nga vhaṱoḓisisi , nḓowetshumo dza fulufulu , vhashumisi vha fulufulu na zwiṅwe  . 
Vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ha pfunzo ya mishumo ya zwanḓa na vhupfumbudzi kha sisiteme ya feḓeraḽa yo khwaṱhaho ya Australia vhu kha mivhuso na mikano  . 
Vho ni humbela uri ni vha itele  . 
Ri zwi vhidza uri ndi u dzumbama . 
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hu na ndambedzo ya Tshikimu tsha Thikhedzo ya Vhuṋe ( SOS ) u itela miṱa i shayaho na mveledziso ya nḓila dza u bveledza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya STB . 
Kha vha humbele tshitshavha tshi ole mapa wa wadi yavho nga kuvhonele kwavho  . 
Yone i d(o vha i tshi khou sumbedza mutevhe wa zwi re ngomu na mutevhe wa man(walo o sedzwaho hu tshi khou tevhelwa masiat ( ari a he mafhungo a topolwa hone  . 
U bva mathomoni a mushumo wa u ḓiṋekedza kana u bida , Afrika Tshipembe ḽo ḓigana uri Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha Afrika Tshipembe tsha 2010 tshi ḓo vha Tshiphuga tsha ḽifhasi tsha Afrika . 
Hezwi zwoṱhe zwo livha kha phurosese ya nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza dimokirasi dza u thoma dza 1994  . 
Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi , arali hu si ṅwahafumi , sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi . 
Khophi dza mivhigo yoṱhe yo anḓadzwaho dzi wanala kha ofisi khulwane na ofisi dza vundu dza PSC  . 
Muambi o vha a tshi khou amba na nnyi ? 
Arali vha si na vhuṱanzi uri mushonga wavho ndi wa Shedulu 6 kana 7 , vha vhudzise dokotela wavho . 
A thi timatimi uri ri ḓo ita nga he ra fulufhedzisa FIFA na ḽifhasi ḽoṱhe ngaho u vhona uri zwoṱhe zwo teaho zwa u farwa ha mitambo ya FIFA Soccer World Cup zwi a itwa . 
Nga maṅwe maipfi , u dzhena haṋwani ṱhanzi iḽa phanḓa ha musi ri tshi thoma na ṱhanzi iyi  . 
Muswa : Tshifhinga tsha nyaluwo u bva vhuhanani na u pfukhela kha vhualuwa  . 
Vho fara tshedza nga tshanḓa tshavho . 
Thaidzo idzo dzi nga katela mafhungo a uri u tevhela khumbelo kha nyimele ine ḽa vha khayo zwi ḓo ṱoḓa uri Muvhuso wo humbelwaho u pfuke zwipikwa zwa thendelano dzine wa vha nadzo dzo dzhiwaho vhukati ha mashango . 
Zwiitisi zwi tea u ṋekedzwa zwa uri ndi ngani masia mavhili a ṱhoḓisiso a sa tikana nga tshao  . 
Mivhuso ya Vunḓḓu i na vhuḓḓifhinduleli ha u kunga , u thola , u takusa , u sudzulusa na u pandela Miraḓḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu  . 
Ro vhona uri hu na nungo dza vhukonibale kha maraga nahone dzi thusa kha u kunga zwiko , u ṱuṱuwedza vhuthomi na u sika mishumo  . 
Nga vhege u vha o tshimbila buloko nngana ? 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u renga zwifuwo zwi khou tshilaho , zwa dzikhuhu na zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhiniu bva nnḓazwi ngaho vhunna ha tshiduna na embirio , vha tea u ita khumbelo ya phemithi kha Muṅwalisi wa Khwiniso ya Zwifuwo uri vharenga zwifuwo kana zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini vha tshi zwi vhuisa Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi amba uri GEMS ikatela fhedzi zwibviswa zwa maṱo zwine zwa vha zwa ndeme kha mutakalo wavho na u vhona havho  . 
Naho zworalo , ri ḓo vhona uri tshikalo tshine muvhuso wa hadzima ngatsho masheleni ndi tsha vhuṱali nahone tshi nga nḓila ine tsha nga langea lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tshi ḓo kunga vhaeni vhane vha nga swika 400 000 uri vha ḓe kha shango ḽashu na u ita uri tshanduko kha sekithara ya vhuendelamashango . 
Modele wa Mulayotewa wa Nyand(adzo ya Vha takalelaho u thusa  . 
Tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS i a vhofha , arali zwo ralo ndi nnyi ane ya mu vhofha ? 
U rwelwa ṱari ha SEZ ho ita uri tshivhalo tsha Zounu dzo Khetheaho dza Ikonomi kha shango dzi vhe malo . 
Ri humbela vhagudiswa vhoṱhe uri vha dzhiele nzhele Mbalo na Saintsi sa mabuḓo ane a isa nyaluwo ya ikonomi yashu kha maimo a nṱha . 
Zwinepe zwiṋa zwa phasipoto zwa muvhala nahone zwi vhonalaho zwa vhudi  . 
Mishumo ya u linga ya oraḽa ye ya itwa vhukati ha ṅwaha i katela u linga ha nnḓa ha mafheloni a ṅwaha kha Gireidi ya 12 . 
Vho ṋewa mushumo wa u ola mbekanyamushumo dzine dza ḓo katela mafhungo o fhambanaho ane u ya nga muhumbulo wa Khomishini a ṱoḓa u dzhielwa nṱha . 
Khabinethe yo ṱanganedza u thomiwa ha yunivesithi ntswa mbili ngei Kapa Devhula na Mpumalanga , dzine dza vha dza u thoma u fhaṱwa u bva tshe demokirasi ya vha hone . 
Tshikalo tsho teaho  . 
Kutshimbidzele : Zwigwada zwa vhararu na u humbula kha puḽenari u ṱanganya mihumbulo i no bva kha zwiko zwo fhambanaho kha mafhungo o fhelelaho  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vhuimo haḽo u bveledzisa dzangalelo ḽa shangonga nḓila ya maano sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , u tshimbidza nḓowetshumo ya dzingu na ya dzhango hu u itela u alusa u shumiswa ha Adzhenda ya 2063 ya Mbumbano ya Afrika ( AU )  . 
Tshiṱediamu tshiswa hu ḓo vha na zwidulo zwidala na zwitswuku . 
Vhanna na vhafumakadzi , ri tea u thivhela vhugevhenga ro ḓiimisela , madzuloni a u sokou lwa na vhugevhenga  . 
Rekhodo yo fhelelaho ya mihaelo i nga ṱoḓiwa musi vha tshi ita khumbelo ya u ṅwalisa nwana tshikoloni kana khumbelo ya ndambedzo . 
Ridzhisiṱara wa tshikwama tsha phensheni vho sumbedza u kwamea havho nga ha tshiteṅwa itshi  . 
Muvhuso u khou vhilaela ngauri tshutshedzo dza u xelelwa nga mishumo kha sekithara dza migodi na tsimbi zwi ḓo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha miṱa , zwitshavha na ikonomi . 
Arali vha ita izwo vha tea u i badela nga onoyo ṅwaha wa muvhalelano  . 
Mvetamveto Tshandukiswa i ḓisendeka na Mulayo wa u maanḓafhadzwa ha ho sendekwaho kha vhathu vharema vhoṱhe kha zwa ikonomi ( B-BBEE ) ; i shandukisa u ṋetshedzwa ha dziḽaisentsi ; i khwinisa mbetshelwa dza muṱaṱisano ; i ṱusa vhukonḓi ha milayo ya ṋetshedza hafhu mbetshelwa dza zwithu zwi elanaho nazwo . 
Maraga a wo ngo vha ṱuṱuwedza u gudisa vhanzhi , na sisiṱeme ire hone ya u ḓithauba i shuma zwavhuḓi kha khamphani khulwane fhedzi a i thusi feme ṱhukhu na dza vhukati uri dzi vhonale  . 
Ri tea u vha vha fulufhedzeaho kha zwe Vho Madiba vha ri siela nga u isa phanḓa na u ḓiimisela havho ho khwaṱhaho kha demokirasi , u sa ḓiḓivha , khangwelo , u isa tshumelo vhathuni na u lwela vhutshilo ha khwiṋe ha vhathu vhoṱhe . 
Nga murahu ha u wana fhethu ho teaho , u d(o mu rwela lut ( ingo murahu  . 
Ri ita khuwelelo kha mimasipala uri vha tikedze mbekanyamushumo ya U lwa na u Bvuḓa ha maḓi  . 
Zwo ralo , vhuloi nga vhorakoḽoni na dzimishinari ho vho pfeseswa vhu tshi shumiswa nga Vharema . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK3 . 
GEMS yo sedza kha u ṋekedza u swikelela ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo i linganaho kha Vhashumeli vha Muvhuso vhoṱhe vho teaho nga kha mbuelo nyangaredzi dzi sa ḓuri  . 
Ro no bvela phanḓa vhukuma kha u sedzulusa Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ( NHI ) , pulane yo dodombedzwaho u thoma u shuma , hu tshi katelwa na u ṱavhanyisa ndeme ya vhurangeli ha ndondolo kha zwiimiswa zwa tshitshavha , u fhaṱa tshiko tsha vhashumi vha re na vhukoni , mathomo a tshiimiswa tsha Tshikwama tsha NHI , na u anganyela mbadelo dza ndaulo ya Tshikwama tsha NHI  . 
Hu khou vha na u sa fulufhela afha ? 
Sa tsumbo , arali mvelelo dza ngudo tshikoloni dzi fhasi ha dzo lavhelelwaho , tshitshavha tshi nga thusa u lulamisa nyimele nga u khwaṱhisedza vhulangi ha zwikolo , u khwaṱhisedza uri vhagudi na vhagudisi vha swika tshikoloni nga tshifhinga , na uri zwivhumbeo zwa u tikedza u bva kha vhaofisiri vha muvhuso zwi a shuma zwavhuḓi  . 
Fhedzi u itela u ri vha swikelele zwitatamennde zwavho hu si na vhuleme , nga u ṱavhanya nahone lwa tshidzumbe , zwazwino vha nga lavhelesa zwitatamennde zwavho kha luṱingothendeleki lwavho lu re na WAP luṱingothendeleki lwavho lu na WAP musi vha tshi kona u swikelela inthanethe . 
U dzhenela nga u farisana mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi londotwa fhethu hune ha vha ha muvhuso mulwi wa kale ha ngo tea u vha a tshi khou wana iṅwe ndambedzo ( nga nnḓa ha ndambedzo ya thuso )  . 
Zwigwevho zwo itwaho zwo vha zwa miṅwedzi ya fumi dzhele , miṅwaha miṋa , na ṅwaha muthihi . 
Nga u ṱana , u apuḽouda , u ṋea mihumbulo , u ṋetshedza Zwiṱaniwa zwavho vha khou khwaṱhisedza na u kumedza uri vha muṋe kana nga iṅwe nḓila vha langula pfanelo dzoṱhe dza Zwiṱaniwa zwavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo iyi hu tshi katelwa , hu sina tshikalo , pfanelo dzoṱhe dzo teaho uri vha dzi ṋetshedze , ṱana , apuḽouda , ṋea mihumbulo kana u ṋetshedza Zwiṱaniwa  . 
Arali vha na vhuholefhali ha u sakona u ḓi itela kana ha muhumbulo vhune ha ita uri vha sa kone u shuma , lwa tshikhala tsha vhulapfu hu paḓaho miṅwedzi ya rathi , zworalo vha nga ita khumbelo ya mundende wa vhuholefhali . 
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu na ha lushaka , kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓu , khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa , ine ya ḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano . 
Itshi ndi tshipiḓa tsha mugaganyagwama tshine masipala a ḓo vhulunga kha iyi mveledziso ntswa , themamveledziso kana dziṅwe ndaka dza khephithala dzi nga ho u ita bada na u fhaṱa zwifhaṱo  . 
Vhatshimbidzi vha fhira vhagudisi  . 
Ri livhuwa Vho Steve kha kupfesesele kwe vha ri fha kwone kha mafhungo aya a ndeme na u ri ṱuṱuwedza nga maipfi avho  . 
Pwashekanya nomboro dza didzhiiti mbili u ya kha muandiso wa fumi na wa thihi . 
Mushumo wa Phalamennde na wa Miraḓo yayo u fanela u sedza kha u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha vhathu na vhaimeli vhavho vhe vha tou khethiwa  . 
Ndo tshimbidza minetse ya muṱangano wa khoro ? 
Zwi ḓo dovha zwa engedza ndeme kha vhathu vhane vha khou ṱoḓa buḓo kha zwa mivhuso yapo na ndaulo  . 
Zwi shumisa nḓila ya u dzhenela - vhafumakadzi na vhanna vha dzhenela dzipulane dza dzifuremiweke dza tshikalo tsha kushumele kha kuthomele kwavho na kha therisano dza mawanwa avho  . 
Naho hu na tshifhinga tsho avhelwaho u funza zwiteṅwa izwi zwo ima nga zwoṱhe , zwi tea uri zwi vhe kha nyimele . 
Vha Poswo ya Afurika Tshipembe a vha ṱanganedzi vhuḓifhinduleli ha vhungoho , na u sa vha ngoho ha mafhungo o ṋekedzwaho kha webusaithi yi , nahone vha nga si hweswe vhuḓifhinduleli kha tshinyalelo , mbilo kana u ndozwo yo vhangwaho nga nḓila yo livhaho kana i songo livha kana nga ṅwambo wa u shumisa , u khwinisa , u phaḓaladza kana u ḓisendeka nga mafhungo o ṋekedzwaho afha  . 
Kha vha mabedzane na ramulayo wavho  . 
Deithi : Phukha dza vhidzelela dzo takala musi tshibode tshi tshi pfuka mutalo . 
Vhuṅwe vhupo ha u kwaṱhisa tshumisano hu katela : mvelele , vhudavhidzani ; mutakalo ; saitsi na thekhinoḽodzi ; mitambo ; vhuendela mashango ; mafhungo a vhafumakadzi na vhaswa  . 
Luvhemba lwa vhuvhili ndi lwa uri ri ita nzudzanyo fhedzi u mona na vhupo ha Sibadela tsha Somerset kha vhege iyi  . 
TSHIPIKWA TSHA MUVHUSO NDI : U SIKWA HA TSHUMELO YA NNYI NA NNYI YO ḒISENDEKAHO NGA VHATHU NA U TSHIMBIDZWA NGA VHATHU , INE YA ṰALULWA NGA NDINGANYISO , NDEME , U FARA TSHIFHINGA NA KHOUDU YA VHUḒIFARI YO KHWAṰHAHO , ZWA KHWINESA ZWA DZANGANO NA NḒISEDZO YA TSHUMELO YA NDEME  . 
U bviswa lwa vhuvhili  . 
Shangoni hu na vhathu vhane vha ṱoḓa hu tshi naka zwavho fhedzi  . 
CBNRM ndi ndila ya uri zwitshavha zwi shume zwothe kha u tsireledza zwishumiswa zwavho zwa mupo , na u ita uri hu vhe na mbuelo dza tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha  . 
Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde  . 
Naho hu uri tshikolodo tsha miṱani tsho aluwa nga tshivhalo tshi fanaho na tsha nyaluwo ya malamba , zwi a vhilahedza uri vhathu vha Afrika Tshipembe a vha vhulungi tshelede , nahone izwi zwi ita uri ri ḓisendeke nga tshelede dza maṅwe mashango  . 
Mutheo wo adziwa sa mugudi wa vhutshilo hoṱhe mutshudeni wa mutelwadigirii u ḓo shela mulenzhe kha u tikedza tsheo dza tshiṱirathedzhi na fhedzisela u livhisa u shela mulenzhe kha sia iḽi  . 
Hune muthu o pomokwaho vhuloi a tenda uri u a lowa , iyi nyimele i ḓo dzhielwa nṱha musi muhwelelwa a tshi gwevhiwa  . 
Garaṱa dza vhuimo ha nomboro dzi nga ḓivhadzwa na u shumisiwa kha henei themo u sumbedza uri nomboro dzi fhaṱwa hani . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo , Application for an individual housing subsidy ine ya wanalea kha Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu , banngani na ofisini dza mimasipala  . 
Zwiṅwe zwibveledzwa zwi ḓo gudwelwa vhuḓi hazwo ha zwa lunako ; zwiṅwe zwibveledzwa sa dzitsumbo kana sa modeḽe wa maṅwalwa . 
Khaedu ndi ya u fhungudza mutengo na u khwaṱhisedza u tenda u shanduka ha luambo na zwi re ngomu  . 
Nungo dzavho kha vhuthihi na vhuḓikumedzeli zwi ḓo dovha zwa vha nungo dzashu na vhuḓikumedzeli  . 
Tshifhinga : 10H00 u swika 21H00 Vharengi vha fumi vha u thoma vhane vha ḓovha vho renga zwithu zwa mutengo u linganaho kana u fhira R500,00 vha ḓo ṋewa luṱingothendeleki lwa mahala . 
Vhazwala vhashu vha a ḓa u dala . 
U humbula ha ṋaṅwaha hu ḓo itwa nga nḓila ya sialala nahone zwitshavha zwi khou ṱuṱuwedzwa u shumisa vhufa havho vhu vhune vha vhu ḓivha u fana na zwiḽiwa , vhuvhaḓi , mitshino na muzika u ṱuṱuwedza u fhambana ha mvelele , pfanelo dza vhathu , u fhaṱa lushaka na mveledziso ya ikonomi . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 3 : U sika vhabvumbedzwa kha nganea , nganeapfufhi , ḓirama ; zwishumiswa zwa u ḓifhisa luambo kha kha tshirendo Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 4 : U saukanya mulaedza wa tshibveledzwa tsha ḽitheretsha . 
Muvhuso a u khou shumisa biḽi iyi u khethekanya mafhungo a vhuaḓa , u shaya vhukoni na u langula nga nḓila i si yone , vhukati ha zwiṅwe zwithu  . 
D(uvha ( lenelo ndi hone ngoma dzi tshi lidzwa musanda fhedzi  . 
Theori ya zwa ikhoḽodzhi i ombedzela zwithu zwa mupo sa zwi itaho mushumo muhulwanesa kha mveledziso  . 
Ndingo ya phungudzelo kha khethekanyo ya 36 i ṱoda mulayo une wa pfukekanya pfanelo uri hu fushwe ndivho ine ya ṱanganedzea , na uri zwi ṱoḓa u linganyiswa vhukati ha tshinyalelo ine ya nga vha hone musi ho pfukwa pfanelo na mbuyelo ine ya nga wanala musi ho pfukwa pfanelo  . 
Hu na zwigwada zwinzhi shangoni , vhunzhi zwi welaho fhasi hazwo ndi zwa Tshihindu na zwa Tshimusiḽimu , khuḓano nnzhi dzi thoma vhukati ha zwitshavha zwivhili , zwi tshi khou lwela lutendo lwa vhurereli ho fhambanaho na madzangalelo a zwo zwine  . 
Madzangano o tendelana kha maga na nyito dzine dza ḓo thomiwa fhasi ha maanḓa a Buthano u vhona uri mbambadzo ya dzitshakha i re mulayoni i vhe ya tshifhinga tshilapfu nahone mbambadzo i si mulayoni i fheliswe . 
Foramu ya CBP na Masipala i shumiswa sa pulatifomo ya u rerisana nga mafhungotsivhudzi a u monithara na u ela khathihi na u davhidzana vhukati ha vhashelamulenzhe vha ha masipala na vhaimeli vha komiti ya wadi vha re ngomu ha CBP  . 
Vha ḓo ṅwaliswa uri vha thome na dzilafho  . 
Ho sikwa zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho miḽioni dza sumbe nga kha EPWP u bva nga 2004 u swika 2016  . 
Kha vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo fomo C ya u vusuludza zwa u ḓiṅwalisa u itela uri vha vhe vho vusuludza rekhodo ya muṅwalisi nga vhuṱanzi ha uri vha kwamiwa hani . 
A fhenḓa masiaṱari u vhuya u swika a tshi wana tshifanyiso tsha fuḽamingo ( nḓadzi )  . 
Vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u amba vhupfiwa havho . 
Kha vha pfuke fhedzi arali luvhone lu lu ludala  . 
Zwi nga d(i dovha zwa amba uri t ( hod(ea dza u ranga , mbekanyamushumo ya zwine zwa d(o itwa na dzipho(lisi dzine dza shumiswa nga Muvhuso wa tshifhinga tshenetsho dzi nga d(i fhambana na t ( hod(ea ya u ranga ya mutholiwa mun(we muvhuso  . 
Vha kwame muhasho wavho wapo wa vhuendi malugana na mbadelo kana mutengo . 
Arali vha sa tendeleni nana tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano , vha ṱalutshedza uri ndingani vha sa tendelani nazwo . 
U buletshedza vhuraḓo , tshivhumbeo na mishumo ya Komiti dza Wadi  . 
U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso , vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu ; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓḓi dzhiwa  . 
Zwifhaṱo zwiswa zwo ḓo engedzwa kha tshifhaṱo tserekano tsha Phalamennde nga murahu ha koloni mbili dza Birithishi ( Kapa na Natal ) na Riphabuḽiki mbili dza Mavhuru ( Transvaal na Orange Free State ) dzo vhumba Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910  . 
I a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe  . 
U vhekanya mafhungotsivhudzi e a ṅwalwa kha pulane dzoṱhe dza wadi ndi mushumo wa mulanguli na vhaḓivhimakone  . 
Hezwi zwi thusa kha u swikela tshiṅwe tsha zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu kha zwa ṱahe zwa mutakalo zwine zwo tiwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , u fhungudza mpfu dza vhushie na vhana vhaṱuku . 
Kha SoNA ya 2014 , ndo amba uri ri ḓo isa phanḓa na u bveledza na u khwinisa matshilo a vhathu vha na vhuholefhali . 
Pfunzo ine ya ḓo ḓi dzula i hone u bva kha tshenzhemo heyi ndi ya uri ri ṱoḓa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha avho vhane vha shela mulenzhe kha ikonomi fhano hayani na kha maraga wa ḽifhasi , a si mafhungo a u tou thivhela fhedzi zwivhi zwo vhangwaho nga vilili ḽa ikonomi ya ḽifhasi , zwi tshi amba u dovha hafhu ha vhewa maga ane a ḓo thivhela u dovha hafhu u itea ha thaidzo hei . 
U hanganea kha maṅwe masia ho bveledza migwalabo , zwe zwa sumbedza thaidzo dzi re hone kha iḽi sia . 
Sa tsumbo arali ruḽa i na tshileme tsha mabuloko a 20 na tshigero tshi na tshileme tsha tsha mimavhuli ya 20 , ni nga si ambe uri zwi na tshileme tshi no lingana kana hai , kana ndi tshifhio tshi no lemelesa . 
U swika kha 200 . 
Kha vha thonifhe zwine vhadzulapo vha tenda khazwo na mvelele  . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri mafhungo o ṋetshedzwaho nga Dziphurofeshinaḽa dzo Ḓiṅwalisaho dza Ndondolo ya mutakalo ndi a u funza , u davhidzana na u vha ḓivhadza fhedzi nahone ha ngo itelwa u ima vhudzuloni kana u imela tsivhudzo ya zwa mishonga kana dzilafho  . 
Ho sedzwa kha mbekanyamaitele iyi , ho vha muhumbulo wa u amba ngaha tsireledzo na vhutsireledzi nga kha mveledziso na u thomiwa ha mbekanyamushmo ya sekithara dzo ṱanganelaho . 
Mubebi kana vhabebi vha ṅwana vha mbebo a vha fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano  . 
Sa zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho  . 
Nḓila dza u ita pulane dza thandela dzi nga tea u shanduka nahone ndi zwa ndeme uri hu vhe na tshisiku tsha data tsha mafhungomatsivhudzi ane a ḓo shumiswa tshifhingani tshi ḓaho  . 
Mbingano ya tshirema i nga ṅ waliswa nga fhasi ha Mulayo wa Ṱ hanganedzo ya Mbingano dza Tshirema wa 1998 . 
Sa izwi vha tshi khou zwi vhona , hu na zwivhuya zwinzhi zwo swikelwaho . 
Vhathu vhaswa vha fhiraho miḽioni mbili vha ḓo vha vha tshi khou shuma  . 
Mulayoi wa zwa vhuloi ngei Malawi u fana na Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi wa Afrika Tshipembe . 
Muvhuso wa mveledziso wa Afurika Tshipembe u ḓo dzhenelela u itela u tikedza na u gaida mveledziso uri mbuelo dzi waniwe nga tshitshavha tshoṱhe ( nga maanḓa vhashai ) , na u swikelela thendelano uri madzangalelo a lushaka a tshifhinga tshilapfu a fhire mbilaelo dza khethekanyo dza tshifhinga tshipfufhi  . 
Mbilaelo dza mivhuso dzi ḓo thusa nga u ṋetshedza mbetshelwa dzo teaho u itela uri mulandu u tshimbile zwavhuḓi  . 
Hezwi zwi nga katela uri vha thome vha ambedzane nga tshavho , u shuma na muthihi wa kona u ya kha muṅwe , u vha vhea fhethu huthihi na u ita mvetomveto ya thendelano ine ya fusha kha vhoṱhe  . 
Ndivho 15 . 
Davhi : U fulufhedzea na u lwa na Vhuaḓa ḽi na vhuḓifhinduleli ha u ita ṱhoḓisiso ya ndaulo ya muvhuso , ṱhuṱhuwedzo ya vhuḓifari ha maitelendavhelelwa a nṱha vhukati ha vhashumi vha muvhuso na u dzhenelela kha u thivhela na u fhelisa vhuaḓa  . 
Nga u khwaṱhisa netiweke dzashu dza dzitshaka ri nga khwinisa nga maanḓa vhukoni ha murafho wa nḓivho na u wana thekhinoḽodzhi  . 
Vharengi vha dzinnḓu na miraḓo ya muvhuso ( Mimasipala na dziMetro )  . 
Vha ite izwi musi vhadzheneli vhoṱhe vha sa athu hangwa  . 
Dziṱhingo ? 
Ri lavhelela uri mishumo yavho ya nyanḓano i ḓo vha engedzea lwa khwine nga ḽiga iḽi  . 
Tsumbo , ṱhahelelo ya zwiḽiwa , vhududo , zwiambaro , mishonga , thuso ya zwa muya na muhumbulo , u nyanyulwa na u sa ḓi ṱhogomela . 
Sa tsumbo , pfunzo yo khwiniswaho , iḓo ita uri hu vhe na tshiimo tsha nṱha tsha mishumo na miholo ya khwine , hone nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya i tshi ḓo engedza zwikhala zwa vhoṱhe na u bveledza tshomedzo dzine dza ṱoḓea u khwinisa pfunzo  . 
Vhonetshelani ni kha masia o fhambananaho ni vhone uri hu bvelela mini . 
Vha nga ḓi vulela muhwelelwa mulandu arali khothe i songo vha fha ndiliso . 
Zwi ṅetshedza muṱa wa tshoṱhe kha ṅwana ane muṱa wo mufanelaho a u khouwanala kha shango ḽe a bebwa khaḽo . 
Mbuno ya izwo yo vha ya uri Muvhuso wo vha u khou amba uri ri zwa zwino ri khou u bva kha khethekanyo yo ḓitikaho nga akhironimi ya dzangano , Ndi amba uri shango kha ḽine ḽa langwa nga zwa nḓowetshumo , na uri ri fanela u bveledzisa nḓowetshumo  . 
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo  . 
Ngei muṱanganoni mukhatselara wa wadi a ṋetshedza mbonalonyangaredzi ya IDP a humbela na mbudziso na mihumbulo  . 
Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu , vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo  . 
Pulane nyangaredzi i a sumbedza uri vhathu vhane vha shuma nga ngomu vha fanela u davhidzana hani  . 
Muelo u si wa fomaḽa wa khaphasithi hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo . 
Avho vha sa koni u ita izwi , vha ḓo fa nahone khamusi vha ngalangala  . 
Kha vha ḓi ṅwalise vhone vhaṋe tshiṱitshini tsha khetho tsha hune vha dzula hone musi hu tshi ṅwaliswa vhakhethi  . 
Tshiphuga tsha Bola ya Milenzhe ya Ḽifhasi tsha FIFA nga 2010 zwi sa vhuyi zwa timatimisa yo vha thandela ye ya takadzesa nga 2010 . 
Izwi zwi nga thivhelwa nga u shumisa mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono ine ya sa ḓo vhulaha zwimela kana zwiliṅwa nahone ine ya vhulaha na zwiṅwe zwikhokhonono . 
Thandululo yo dzinginywaho i khou tshimbilelana na vhusimamulayo vhu vhusaho mimasipala . 
Zwino inwi dizainani phosiṱara heyo . 
IDP i topola fhethu ha masipala hune ha vha na tshumelo dzi si gathi nahone hu re na vhushai vhuhulwane ya sumbedza uri gwama ḽa masipala ḽi tea u shumiswa ngafhi  . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Ndangulo ya Tshigidi , 2000 na u tikedza Bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nga u lingedza u khwinisa thendelo na muhanga wa ndaulo une wa ḓo langa zwigidi . 
Vhudavhidzani ha Mihasho  . 
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo  . 
Dr Shadrack Moephuli ( Muimeleli wa Khoro ya Vhueletshedzi ya Lushaka nga ha Vhutumbuli na u tholwa hafhu )  . 
Vhathu vhe vhudzulapo havho ha shanduka  . 
Kha u ita uri izwi zwi shume , ni a kona u ṱuma nḓivho ntswa kha nḓivho yo no vhaho hone kha memori  . 
Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa . 
Mulayo wa 7 Hu na u pfesesana havhudi kha vharangaphanda vha vhupo nahone vharangaphanda vha tikedza tshothe thandela  . 
Vhaimeli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imela zwigwada zwo fhambanaho zwa mimasipala , vha nga dzhenela arali zwo tea , kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , fhedzi a vha nga vouthi  . 
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi i livhiswaho kha vhulanguli uri vhu dzhie vhukando  . 
Nga 1974 , muvhuso wa tshiṱalula wo tshea u thoma hafhu mulayo we Dokotela Vho HF Verwoerd vha lingedza u thoma u shumisa fhedzi zwe vhutoto nga 1953 musi vho fara phothifoḽio ya pfunzo . 
Khonṱhiraka ya ndangulo ndi thendelano vhukati ha masipala na muṋetshedzatshumelo ine ngayo muṋetshedzatshumelo u na vhuḓifhinduleli ha zwipiḓa zwoṱhe zwa tshumelo iyo  . 
Pfanelo dza muvhuso , zwiimiswa zwa ndambedzo , zwiimiswa zwiitaho,na tshitafu tshavho avh athu u bulwa Huna thodea ya shishi ya u sikwa ha muhanga wa ndangulo ya Ndaka ya vhuluvhi ine ya bva kha thodisiso ho lambedzwaho nga tshitshavha  . 
Fulo iḽi ḽo no vha kha maimo a u thoma u shumiswa , zwine zwa katela vhulavhelesi na ndangulo ya u thoma thandela . 
Vhagudi vha ḓo shuma na phetheni u bva kha vhupo , vhutshilo ha musalauno ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na vhufa ha mvelele yashu u bva kha Gireidi ya 1 u swika kha Gireidi ya 6 . 
Maṅwalwa avho anga sethifayiwa kha tshiṱitshi tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe kana Ofisi ya Dzingu ya GEMS ya tsinisa . 
Mulayo muswa u vhea mbetshelwa ya ndangulo ya tshumelo dza poswo na mishumo ya u shuma ha khamphani ya poswo , hu tshi angaredzwa u vhofhea hayo nga tshumelo ya ifhasi  . 
Fuḽaga ya lushaka 5 . 
Kha vha ṋee Muṅwalisi fomo ya khumbelo  . 
Maanḓalanga a zwa masheleni ho ngo ḓiimisa nga muvhuso , une wa tendela zwivhangi zwa ṱhoḓea na nḓisedzo mbofholowo ya u shuma nga u ṱavhanya na nga vhukoni , hu si na zwiitisi zwa poḽotiki zwihulwane  . 
Tshumelo nnzhi ntswa dzi wanalaho kha GEMS . 
U ya nga muvhala wa suko ḽa u tamba ḽe vhagudi vha nanga , muvhala wa ino vhege u ḓo vha dzivha ḽa ṱaḓa . 
Zwitshavha zwi nga toda thikhedzo i bvaho nnda ya thekhinikhala u thoma dzangano line la shuma zwavhudi . 
Hu tshi ṱumekanywa na maanḓa o ṋetshedzwaho afho nṱha , PSC i kombetshedzea u ṱuṱuwedza maga a u vhona uri hu na kushumele kwavhuḓi kwo lelulaho kha Tshumelo ya Muvhuso na u ṱuṱuwedza mikhwa na milayo ya ndaulo ya muvhuso sa zwo sumbedzwaho kha Tshumelo ya Muvhuso yoṱhe . 
MULAYO : Tshumelo dza nnyi na nnyi kana dza muvhuso zwi tea u ṋetshedzwa nga nḓila yavhuḓi i vhuedzaho u itela u vha ṋea ndeme ya khwine ya tshelede i konadzeaho  . 
Mbudziso ṱhanu kana ṱhanu na nthihi nga u ṱavhanya  . 
Fomo dza khumbelo na tsumban ḓila zwi tea u vhalwa khathihi . 
Arali zwo rali , mushonga wa u haela u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinga tsho kaliwaho u swika u ṅwaliswa ho no itwa . 
Vha daha lini nahone ngani ? 
Muredzhisiṱarisi wa Dzikhamphani u fanela u bvisa idzo ndaela na u tendela u pambuwa kha milawana ine ya khou shumiswa u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani na maṅwalo o randelwaho u ya ngawo arali a tshi vhona zwo tea u shumisa iyi khethekanyo . 
Kha zwipiḓa zwinzhi zwa dzhango kuitele uku a ku tsha shumiswa nga u dzhena ha vhukoloni na u ṱanganelana ha mvelele  . 
Nga maṅwe maipfi , vho kala tsheo yavho nga tshilinganyo tshifhio ? 
Mulangadzula na Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho , vhege mbili dzo fhelaho , Afurika Tshipembe na Mali o fhedza tshipiḓa tsha u vhulunga maṅwalo a kale a vhuṱhogwa a Timbuktu . 
U ya nga 2(1) ( a ) na 3(1) kha Mulayo thodea dzi tevhelaho dzi shuma kha khothe dza tshirema kha u shumisa maanda kha milandu ya kutshilele  . 
Kha kuitele ku dzulelaho u shanduka kwa u sengulusa ya data phatheni dzo topolwa vhukati ha khethekanyo dzo fhambanaho , u itela u thoma phatheni khulwane u bva kha data  . 
Nga huṅwe , vhorakhemisi vha nga si tshenzhele vhuḓifhinduleli ha u renga na mutevhe sa zwi vhuedzaho , ngeno izwi zwi zwa ndeme vhukuma na u vha tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha maitele a u renga a khemisi  . 
Mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa i ye fhasi lune zwenezwo hu oea uri hu vhe na nila ya u aisana ya ndeme  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badani . 
Tshikolo tshashu a tshi vhuyi tsha xedza  . 
A hu kundwe na vhahuluhulu no no vha vhona  . 
Muhumbulo wa vhutumbuli u kokodzwaho zwi tshi fhambana na saintsi ine ya iselwa phanda zwo no bveledzwaho zwavhudi kha polisi ya foramu ya OECD yo rangwa phanda nga ( Mbumbano ya Lifhasi ) European Union nga we a vha e Prime Minister Cresson  . 
Kha vha vhudze vhathu tshifhinga tshothe nahone vha tshetshelese dzimbilaelo dzavho na dzithaidzo  . 
Arali vha tshi funa u dalela GP wavho kana muṅwe muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo , GEMS i ḓo bvela phanḓa na u badela mbadelo dzavho zwi si na ndavha uri vha Friends of GEMS kana hai  . 
Naa hu na nyonyoloso ya tshipentshala ine nda nga i ita ? 
U pfesesa tshitaela tshavho tsha vhudavhidzani zwi nga vha thusa kha u ita mbonalo yavhuḓi  . 
U vhala u tshi pfuka hu dzula hu tshikili tsha ndeme tshine tsha ḓo thusa vhagudi musi vha tshi rekanya . 
Zwiimo zwa mpfu zwi dzhielwa nṱha nga dzitshaka sa zwisumbi zwavhuḓi nga maanḓa ndeme ya vhutshilo nga u angaredza  . 
Kha vha thome nga u vhala pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u wana mafhungo o fhambanaho ane a khou ṱahiswa nga mvelelo dzi re na ndeme dza wadi  . 
Pfunzo ndi tshiṅwe tsha zwihulwane zwa ndeme nahone tsho faraho zwoṱhe kha u swikela Bono 2030 ḽa NDP . 
Hetshi ndi tshiṱirathedzhi tsha vhuḓi vhukuma u tshi shumisa . 
Arali vha sa ḓivhi phindulo dzoṱhe , kha vha lingedze u wana mafhungo kha masipala , kiliniki , madzangano a tshitshavha kana kha tshumelo dza muvhuso  . 
Thandela dzo dubekanywaho dzi fhasi ha mveledziso , dzo thoma u shuma , kana dzi khou dzinginywa nga murahu ha vhukwamani , na khonadzeo ya tshumisano  . 
Sa tsumbo , musi a tshi bvela phanḓa na u tambudza , hune u ya nga Ndaela ya Tsireledzo yo ṋetshedzwaho , a vha o vhudzwa uri a songo tsha hu ita . 
Mudzulatshidulo u ḓo tshimbidza muṱangano uyu wo ḓisendekaho nga adzhenda yo ṅwaliwaho nga vhadzheneli  . 
Vha funesa u tshimbila vha tshi ya tshikoloni . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a tshiphiri a muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe , hu tshi katelwa na mufu  . 
U aluwa ho engedzeswa zwihulwane nga mishumo kha sekithara ya tshumelo ya shango , ya tevhelwa nga vhuendi na vhubveledzi . 
Mikano ya pfanelo 36 . 
Hu vha na ndugiselo dza uri u fanela u vha mushumoni hafha kha he(li bindu nga murahu ha tshifhinga tsha iri dzo d(oweleaho dza mushumo  . 
Meisi ndi tshiga tsha maanḓa a Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka . 
Miṱa i rangwaphan ḓa nga vhalala kana tsiwana . 
Muvhuso na zwiimiswa zwa ndayotewa zwi fanela u , nga hune zwa konadzea , thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u vhiga mulandu u ya nga kana nga fhasi ha Mulayo , vhukati ha zwiṅwe , nga u khwaṱhisedza uri muthu u rumelwa kha tshumelo yo teaho u itela u dzhia maga o teaho kha u isa phanda mafhungo kana mulandu wonoyo . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane  . 
Vhagudi vha a bva kha u shumisa zwithu vha shumisa mihumbulo na zwiga zwa nomboro u shuma na zwiiga na fhungo ḽa nomboro . 
Khabinethe yo sedza na kha u fara Samithi ya u thoma ya Tshanduko ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi u bva dzi 20 u swika dzi 21 dza Fulwana 2013 . 
Hezwi zwi nga nekedzwa nga mushumisani a ngaho sa NGO , mukhosalithenthe kana muhasho wa muvhuso  . 
Nga kha DIRCO , Afrika Tshipembe ḽo ṋetshedza R8 miḽioni u itela u u thusa kha u ṱhaḓula tshiwo . 
Khabinethe i vhilaedziswa nga zwi kha ḓi bvaho u itea Eskom . 
Arali vha khou shumisa tshishumiswa sa phurodzhekitha kana fiḽipitshati vha thome vha ite nḓowe-nḓowe  . 
Tshumelo iyi i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo  . 
CBNRM a i khou bvelela fhedzi kha la Afrika Tshipembe  . 
Muano wa Batho Pele u ḓisedza vhashumeli vha tshumelo ya nnyi na nnyi khaedu khulwanesa fhedzi ndi a ḓivha uri vhashumeli vha nnyi na nnyi kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe vhune vha vha khaho vha a ṱanganedza hei khaedu  . 
Izwi zwi ḓo langwa nga tshumisano na sekithara ya phuraivete , u fhulufhedzea ha mbekanyamaitele na u vha na fhulufhelo kha nyaluwo ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu  . 
Kha nyimele dzo raliho , komiti a yo ngo ṱarafa miraḓo kha u sa bvisela khagala  . 
Tshanduko idzi dzi khou thomiwa nga murahu ha vhukwamani huhulu na vhathu vhoṱhe vha kwameaho ngomu na nnḓa ha Khoro ya Zwa Mishumo na Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka , nga murahu ha miṱangano ya 33 ye ya farwa na vhashumi na nḓowetshumo u bva 2012 . 
U khwaṱhisedzwa ha vhurangaphanḓa u itela uri vhu ḓise maano a u khwinisa nḓisedzo zwi dzula zwi zwa ndeme . 
Zwine zwa vhidzwa u pfi kiḽoso dza ndinganyiso dza Ndayotewa zwi amba nga ha vhuimo ho fhambanaho hune khethululo yo thivhelwa  . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i ṋetshedza mutevhe wa themendelo dzine ya ṱoḓa Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo i tshi dzi lavhelesa musi i tshi ita tsedzuluso  . 
Ri ḓo fhungudzavhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku . 
Muphuresidennde vha nga rumela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u shumiwe nga maanḓa arali u sa swikeli ṱhoḓea dza Mulayotewa  . 
Vha tea u vha na zwikili zwo fhambanaho zwa u tutuwedza tshitshavha uri tshi shume tshothe , ngauralo kha vha diimisele u guda , na u edzisa maitele maswa  . 
U ḓidzhenisa khomboni zwi amba uri u khou amba uri u na vhuḓifhinduleli ha zwo khakheaho  . 
U alusa ndeme dza u bvelela phanḓa ha vhuṋe na u khwaṱhisedza uri vhuḓivhei ha vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vhu fhaṱwa kha ndeme dzo fhambanaho na dze dza vha dzi tshi shumiswa nga tshifhinga tsha pfunzo ya khethululo ya tshiṱalula  . 
Mafhungo maambiwa na mafhungo maambelwa u itela u bveledza vhabveledzwa . 
Vusi u lemela zwingafhani ? 
Thendelo ya bindu ndi thendelo ine ya ṋewa muthu a bvaho nnḓa a ṱo ḓaho u thoma bindu kana u ita vhubindudzi kha bindu Afrika Tshipembe  . 
Vha dzhenise nomboro ya muraḓo na PIN . 
Thendelo ya u ḓiraiva sa phurofeshena ḽa ndi ya vhatu vha ḓiraivaho tshakha dziṅwe dza dzigoloi . 
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu  . 
Hezwi zwi ṱoḓa uri ri ite munango wa mbekanyamaitele , thasululo na tsumbanḓila kha ḽevele ya poḽitiki  . 
PSC i rangwa phanḓa nga mudzulatshidulo o tholiwaho nga Phuresidennde u bva kha Khomishinari dzo nangiwaho  . 
U ita u nga u khou vhala a shumisa na ipfi ḽa u vhala . 
Vha nga kha ḓi vha vho no wana mavu , u fana na mavu a nnyi na nnyi . 
Milayotibe ya Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha na Thendelano dza Zwikwama i shumana na thaidzo dza vhuḓifhinduleli na ndiliso dza u tshinyalelwa kana tshinyadzo zwo vhangiwaho nga tshikhafhadzo yo vhangiwaho nga u bvuḓa ha oiḽi kha mathannge . 
Zwipikwa zwa muṱangano uyu ndi u phurofaiḽa Miṅwaha ya 5-10 ya Nyanḓano kha Maano a Mbekanyamushumo vhukati ha Afrika Tshipembe na China ( 2015-2024 ) na u ṱuṱuwedza thendelano ya vhavhili vhukati ha mashango aya mavhili . 
Vhathu vho gidima vho tovhekana vha tshi ya u vhona . 
Thebulu ya 3 i re afho fhasi i ṋetshedza khethekanyo ya tshivhaloguṱe tsha vhashumi u ya nga mbeu na lushaka ( zwi tshi katela vha re na vhuholefhali ) kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya mushumo  . 
Masiandaitwa a ḓo vha nyaluwo i akhamadzaho ya vhushayamishumo , nga maanḓa kha dzirenke dza vhathu vhane vha vha na ḽevele ya zwikili ya fhasi  . 
U khakhea ha dzihormones kha vhanna na vhasadzi . 
Tshivhuya tshihulwane tsha zwibveledzwa ezwi ndi luvhilo lune lwa vha hone hu tshi itiwa uri khaphasithi ya u vhulunga i vhe hone  . 
U ya nga vhut ( anzi he ra vhu wana hupfi Tshilume o d(o lidza Ngoma lungundu zwa ita uri Tshivhi na vhalanda vhawe vha farwe nga khofhe  . 
Dzangalelo ili li khou tanganedzwa , nahone Khoro i khou sedzulusa mbudziso dzothe nga ndila ine ya nga kona ngaho  . 
SADC i khou ya phanḓa na u vha tshitshimbidzi tsha ndeme tsha mbekanyamaitele ya mashangoḓavha ya Afurika Tshipembe na mveledziso na u ṱanganelana ha dzingu . 
Ndumbo tshino tshifhinga i khou sudzuluwa kha u anda ha masheleni ya ya kha kushumisele kwao  . 
Luswayo lwa Lushaka ndi zwithu zwo vhalaho zwo dzudzanywaho nga zwivhumbeo zwi linganaho kana zwa ovala zwo vhewaho nga nha ha zwiwe  . 
Kha vha fhelise Khakhathi dza Miṱani ! 
Iṅwe nḓila ya u lambedza dziṅwe nḓila dzo tandulwaho u khwaṱhisedza uri nḓila dziṅwe dzoṱhe dzi khou ṱanganedzwa  . 
Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha kutshimbidzele kwa muvhuso wapo , ndi vhugai nauri ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli  . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u farwa nga vhulondo na u dzhielwa nṱha  . 
Doketela wa Zwifuwo wa Muvhuso Vunḓuni ḽa havho arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha . 
Kha vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu Kha Muhasho wa Vhutsila ma Mvelelo Arts . 
Zwi divheni zwauri u fhata vhukoni ndi maitele ane a dzhia tshifhinga tshilapfu  . 
Batho Pele ndi ya ndeme kha miraḓo ya tshitshavha sa musi i tshi ṱalutshedza zwine vha tea u levhelela u ya nga nḓisedzo ya tshumelo  . 
U dzudzanya zwavhui uri zwithu zwi tshimbile , uri vhathu vha kone u thoma mishumo nga tshifhinga vha dovhe vha fhedze nga tshifhinga nahone hu dovhe hu vhe na tshumisano vhukati ha vhashumi  . 
Izwi zwi khou shumiwa  . 
U pfulusiwa ha mishumo ya ikonomi u bva sentharani dza dziḓoroboni na zwone ndi tshipiḓa tsha u lwisa nga muvhuso kha u shandukisa ikonomi . 
Ndayotewa kha ḓiresi i tevhelaho : www  . 
Khaedu , yo livhanaho ha riṋe roṱhe , ndi ya u fha vharengi khwaṱhisedzo ya u ḓo tsireledza mutakalo wa vhathu  . 
Kha Gireidi ya 1 vhagudi vha tea u ṋewa nḓowenḓowe dzine vha ḓo kona u fanyisa mbonalo ya zwithu zwi re vhukule ho fhambanaho ( zwi ṱalelwa u bva nṱha , u zwi ṱalela u bva bva matungo , u zwiṱalela u bva nga phanḓa ) zwine vha zwi vhona ḓuvha na ḓuvha . 
Muvango u yelanaho na zwa vhurereli , zwa sialala na zwiṅwe , ṱhuṱhuwedzo ya luambo kha luṅwe . 
Kha vha dzulele u sedzulusa mutsiko wavho wa malofha  . 
Afrika Tshipembe ḽi nga si tou ḓitika nga nyaluwo ya ḽifhasi fhedzi u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi yapo . 
GIREIDI YA 3 U buletshedza , u vhambedza na utevhekanya nomboro u swika kha 999 U buletshedza na u vhambedza mbalo yo fhelelaho u swika kha 999 hu tshi shumisiwa zwiṱuku kha zwihulwane kha zwinzhi kha zwiṱuku kha na u lingana na u swika kha . 
Mbetshelwa kha vhuṱudzi ha vhudzekani ngauralo yo shandukiswa fhedzi zwi tshi elana na ṱhoho , ine zwino ya sumbedza ndivho ya vhukuma ya mbetshelwa , zwi tshi elana na luambo , nga u fhelisa maipfi a Tshiḽatini o shumiswaho u thomani  . 
Ngona dza vhagudi dzi ḓo shanduka zwenezwi ṅwaha u tshi khou ya phanḓa vhunga u pfesesa havho na u ḓivha tshaka dza thaidzo hu tshi vha hu tshi khou aluwa , na nḓivho yavho ya nomboro I tshi khou bveledzea . 
Nga Murahu ha musi Ravhura o no shavhela thungo ya Thengwe , Rampofu o d(o vha ene khosi ya u thoma u Ranga phand(a kha Tavhi ( la Ha-Ramabulana , fhedzi ene ho ngo vhusesa tshifhinga tshilapfu  . 
Ahu athu vha na u tumuwa ha muḓagasi ubva Ṱhangule mahoḽa zwine zwo thusa miṱa na nḓowetshumo  . 
Khethekanyo ya 5(1) ya Mulayo yo vhea pfanelo na mishumo ya miraḓo ya tshitshavha tshapo  . 
Fhedziha , kha nyimele nnzhi , vhashumi vha mutakalo na vhaofisiri vha mapholisa vhaswa vha a ṱoḓea , ngeno zwikili na tshivhumbeo tsha miṅwaha ya vhashumi vha fhiraho mpimo tshi songo lugela mishumo i ṱoḓeaho  . 
Zwa zwino vhukwamani natserekano zwi kha tshiimo tsha u imela na u sa kona u fareledzwa nga zwiimiswa nga mulandu wa zwikundisi zwa zwiko  . 
Tshikolo na vhadededzi vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u aseswa ha vhagudi . 
Hoyu muṱangano u ḓo bvisela khagala phurosese ya u pulana ho fhelelaho  . 
Khabinethe i amba na vhashumisi vha bada khulwane dza Gauteng uri vha tevhedze mulayo , na u sumbedza vhudzulapo havho zwavhuḓi khathihi na uri vha vhe tshipiḓa tsha u ita uri Afurika Tshipembe hu vhe ha khwiṋe nga u ḓiṅwalisela e-tag(thege ya mbadelo ya bada ) na u badelela u shumisa hedzi bada dza nṱhesa ḽifhasini . 
Hu anzela u vha na mvelelo ya u wina kana u luza  . 
PSC i wana maanḓa ayo kha Tshipiḓa tsha vhu 195 na vhu 196 zwa Ndayotewa ya 1996 . 
Vhathu vhot ( he vho valelwaho zwit ( okisini nga milandu i shushaho na vhone a vha nga tendelwi u voutha  . 
Tsumbo ya 3 : Tshinwe tshifhinga mushumi u wanala a tshi khou shumisa ndaka ya Muvhuso u fana na mabambiri , dzi-penisela u swika kha dzigoloi ngeno a tshi zwi shumisa kha zwo livhanaho na ene mune  . 
Muvhuso u ḓo shela mulenzhe kha ikonomi uri hu vhe na tshanduko iyi . 
Ri a dovha ra tenda uri phambano ya midia ndi ya vhuṱhogwa kha mbofholowo ya amba  . 
Vho vha vha tshi khou nwa halwa  . 
Musi vhathu vha tshi mmbona vha pfa vho mangala vhukuma . 
U fana na miṱangano ya phothifolio ya IDP , vhupfiwa ha masipala nahone vhu ṋetshedza u dzhenela ha komiti sa sekithara iṅwe na iṅwe ngomu kha tshitshavha tsha vhadzulapo  . 
Inwi ni vhona Vho-Mbilummbi vhe mubebi kwae ? 
Shumisani maipfi a tevhelaho mafhungoni a pfalaho u sumbedza uri ni a ḓivha zwine a amba : tata , ṱaṱa  . 
Vhathu vho malanaho vhane muholo wavho wa ṅwaha wo ṱangana nga murahu ha u ṱuswa ho tendelwaho wa si fhire R27 192 , 00 nga ṅwaha  . 
Haya maga a fha tshivhumbeo tsho tendelwaho na kuvhumbelwe kwa dzikomiti dza mavundu , mishumo yadzo yo tendelwaho , na themendelo ya u vhumbiwa ha dziyuniti dza kha vundu dza madzina a divhavhupo dzine dza do nekedza thuso kha tshitafu tsha dzikomiti  . 
Arali zwo tea zwidodombedzwa zwe vha zwi wana kha website zwi nga ḓiswa zwo ṋambariwa nahone tshiṅwe na tshiṅwe tshi thungo  . 
Izwi zwi nga ita uri ṱhoḓisiso dzi ḓure . 
Hu tea u dzhielwa ntha maga ane a tea u tevhelwa u itela u khwaṱhisedza uri pfanelo dza vhaluwa dzo tsireledzwa nga vhuḓalo , nga maanda uri komiti ya vhadzulapo i do shuma hani  . 
U topola mubvumo mathomoni a ipfi . 
Idzi ndi pfanelo dzo ḓoweleaho dzine dza khwaṱhisedzwa kha vhunzhi ha mashango a dimokirasi ngauri a khwaṱhisedza dimokirasi na mbofholowo  . 
Thero na ṱhoho zwi nga nangwa kha aya masia a thero u ṋekedza zwi re ngomu mafhungoni u gudisa nga ha zwikili zwa luambo . 
Vhagidimi avha vho ḓisa khuliso kha shango ḽashu na u fara fulaga ya shango ḽashu nga ṋaledzi . 
U guda luambo lwa u engedza zwi fana na musi hu tshi gudiwa Luambo lwa Hayani , phambano i vha ya uri luambo lwa u engedza lu gudwa nga murahu . 
U engedza mutikedzelo wa muthu kha mutengo wa zwino wa ya kha mutengo wa ndaka  . 
Telkom yo thomiwa nga Tshimedzi 1991 u ya nga Mulayo wa Posofisi wo Tshintshiwaho wa Nomboro ya 85 wa 1991 , une wa bvisa tshumelo ya vhudavhidzano ha hingo kha tshumelo ya poswo  . 
Sisiteme ya pfunzo i ṱoḓa maitele a u ṱoḓa na u thola vhathu a khwinisa u fhira maṅwe a khwaḽithi ya nṱhesa , vhuhumbeli vha mushumo vho ṱuṱuwedzeaho kha phurofesheni ya u funza  . 
Tsireledzo mishumoni malugana na zwa mulayo wa iḽo shango  . 
Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzi linganaho , mutevhe wa vhakhethi wa lushaka une wa fana , khetho dza tshifhinga tshoṱhe na sisiṱeme ya muvhuso wa demokirasi wa madzangano manzhi , u itela uri hu vhe na vhuḓifhinduleli , u sa vha na tshidzumbe na u bvela khagala  . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo tsha u ṅwala kana tsha u vhona Manweledzo a sa konḓi nga ha mbuno dza ndeme Mbuno na muhumbulo wawe U ita mahumbulelwa wa dzhia tsheo . 
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vho vha na tshikhala tsha u sedzana na itshi tshiimo vhege yo fhiraho . 
MEC zwi amba Muraḓo wa Khorotshitumbe wa Vunḓu ane a vha na vhuḓifhinduleli na ndondolo ya Phambano ya Zwitshilaho ya vunḓu  . 
Thendelo ya shaka i mulayoni lwa miṅwaha mivhili  . 
Thekhinoḽodzhi kha mutheo na u vhea khagala mushumo wa NRF zwi tshi ya kha saintsi  . 
Hune mbudziso iṅwe na iṅwe i nga ho iyo yelana na khaṱhulo ya muthu , muhaṱuli ha nga ḓo dzhenelela kha tsheo  . 
I shumiswa hafhu sa fhethu ha miṱangano ya seminara , zwigwada na miṱangano ya tsivhudzo ya ANC na Vhupfiwa nga Vhathu . 
Zwi nga dovha zwa vha zwa ndeme u dzhenisa kha konṱiraka nḓila , vhupo na nḓila ya vhudavhidzani dzine mushumisi a ḓo ṋetshedza ngayo muvhigo  . 
Maimo a tshumelo a fanela u katela ṱhoḓea dza khasiṱama , tsumbo : tswikelelo , tshifhinga tsha u fhindula , tshifhinga tsha tshandukiso , zwi re zwone , u dzhiela nzhele na ṱhompho , u ṋetshedza mafhungo kana zwidodombedzwa na kutshimbidzelwe kwa mbilaelo  . 
Mvelaphanḓa ya Afrika Tshipembe kha ndondolo ya bayodaivesithi yashu yo ita uri shango ḽi vhe ḽone ḽo pikwaho kha vhugevhenga ho dzudzanywaho , mupo seli ha mikano na vhugevhenga ha matshilo a ḓakani . 
U vhulungwa ha dzina zwi ḓo dzula lwa miṅwedzi ya rathi . 
Afurika Tshipembe ḽi na ndaka ya migodi i vhonalaho , zwa zwino i henefha kha ndeme ya 2,5 ṱhirilioni wa US doḽa  . 
Mukapi wa tshisima a si munwi watsho  . 
Fhedzi-ha izwi a zwi khwat ( hisedzi vhut ( anzi ha uri vhavend(a vha bva Igipita sa izwi ayo mawanwa a nga vha o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano vhukati ha tshakha idzo mbili  . 
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka . 
Tikedzani phindulo yaṋu . 
Kha Themo ya 4 vhagudi vha nga kona u isa mihumbulo kha u kala ha inifomaḽa nga zwa u kala zwa inifomaḽa . 
U khwaṱhisa vhuvhusi na vhulavhelesi ha tshiimiswa itshi . 
Kha pulane ya ndondolo , u dzudzanya ndi zwa ndeme , zwenezwo nyimele ya mutakalo iṅwe na iṅwe i tea u tandululwa ya fhela na hone i yoṱhe  . 
Ho themendelwa zwa uri hu do todisiswa uri maitele ndi one a todeaho Afurika Tshipembe  . 
Aphiḽi i tea u itwa hu nga ita u thivhela u vha mufhurwa  . 
Hezwi zwi itwa na tshigwada tsho ṱanganelaho tsha tshitshavha na uri ndi luṅwe lushaka lwa thekhiniki  . 
Tsha vhuvhili , ri ḓo khwiṋisa u tshimbidzwa ha thundu na u ṱanganyisa ikonomi nga kha nḓila ya nḓowetshumo ya u endedza na u vhea ya Durban-Free State-Gauteng . 
Mulamukanyi u ḓo vha ṋea khoudu ya tshiphiri ine ya vha na ṋomboro ya referentsi u itela maḓuvha a ḓaho . 
Kha vha dzhie ndango ya ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo wavho  . 
Nga nnḓa ha musi phambano yo sumbedziswa milandu yoṱhe ya khothe i wela nga fhasi ha khethekanyo iyi  . 
Tshumiso ya fulufulu i vhanga tshanduko khulwane ya mupo - ine ya dzhia tshivhumbeo tsha tshikafhadzo ya mufhe , tshikafhadzo ya maḓi , ndozwo ya vhutshilo ha zwimela na zwipuka , na tshanduko kha tshumiso ya mavu  . 
Naho vhagudi vha teavho u vhea nga zwigwada u sumbedza 20 . 
Muṅwali a nga swika kha mawanwa magumoni a maanea fhedzi u imelela na u saṱhula zwi tea u vha na ndinganelo nahone zwa senguluswa lu re khagala vhukatini ha maanea  . 
Ndingo dza tshiofisi dzi itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela , tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Western Cape  . 
U buletshedza na u ṱalutshedza ndivhotiwa dza CBP kha levhele ya wadi  . 
U fanela u kona u shumisa luambo lwa u fhuredzela . 
Vhathu vha fanela u vha na man(walo a vhun(e ( ID ) a re na Baa-khoudu uri vha tendelwe u voutha  . 
Mafhungo a ndeme o ṱanganedzwaho ngei kha WRC-15 a katela u phaḓaladzwa ha burodobende hoṱhe , phaḓaladzo ya khasho hoṱhe , tshumelo ya vhudavhidzani ha satheḽaithi , tshumelo ya mabufho , mbekanyamushumo dza ikonomi ya maḓanzhe , vhuphalali ha zwiwo na tshumelo ya shishi , khathihi na mbekanyamushumo dza matshelo dza u tikedza u khwiniswa ha ikonomi . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo . 
Thomani kha 38 ni vhale nga mbili nga mbili u swika kha 50 . 
U ṅwala zwipiḓa zwo fhambanaho zwa pharagirafu : fhungo ḽa ṱhoho , mihumbulo mihulwane na i tikedzaho , marangaphanḓa a gobolaho , mutumbu na magumo na fhungo ḽa u vhina . 
Arali vha si na luṱingothendeleki kana arali SMS i songo dzhena kha luṱingo lwavho , mushumi wa GEMS u ḓo vha founela a vha fha nomboro ya u ṱhireka . 
Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa havho kana vha ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa havho . 
Zwidodombedzwa zwa moḓoro zwi nga si ṋetshedzwe fhedzi mafhungo maṅwe na maṅwe ane vha vha nao a nga khwaṱhisedzwa  . 
Mutsiko wo fhungudzeaho . 
I tea u katela zwidodombedzwa nga ha pfunzo , u shela mulenzhe kha zwikwamaho mvelaphanḓa na lushaka na zwiṅwe-vho zwe mufu a kona u swikelela a tshi kha ḓi tshila . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa u ḓivhadza mukhantseḽara wa wadi nga ha mvelaphaṅda nga tshifhinga tsha kuitele kwa u pulana ho teaho nga tshitshavha tshapo kha u londa na u tsireledza vhana  . 
Ndi nnyi a teaho u ita khumbelo ? 
Hu u itela uri nga kupfesesele uku , thaidzo dza CBNRM dzi nga vhewa nga ndila yavhudi , na uri hu vhe na mvelaphanda khulwane  . 
Vhuḓifhinduleli ndi muṅwe wa milayo wa ndeme ya u dzhenelela na Komiti dza Wadi , sa vhakhantseḽara vho khethwaho , vha na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshine vha tshi shumela  . 
Hu na tsumbakuitele ya u ḓadza fureme ya ḽogo  . 
Bammbiri iḽo ḽa sumbedza na datumu ya dzikhetho , fhethu na tshifhinga na vhakhethi vho rambiwaho uri vha ḓe  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Thendelanomviswa i Katelaho Vhanzhi yo Vusuludzwaho ya u Maanḓafhadza Vharema lwa Ikonomi u itela nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe ya Migodi na Mineraḽa nga 2017 . 
Naho zwo ralo , nungo dzo livhaho dza sekhithara yashu ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ndi dza ndeme kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽo vhulungeaho  . 
Arali vha sa khou pfesesa zwavhuḓi uri ho tshewa zwifhioI zwifhio kana ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa zwe zwa ṋetshedzwa , vha humbele murangaphanḓa wa muṱangano a vha ṱalutshedze  . 
Naho hu si khombe-khombe u ṱo ḓisisa uri a huna tshiolwa tshi fanaho na tshavho tsho no ṅwaliswaho , ndi zwa ndeme u kwamana na Ofisi ya Vhuṅwalisi ha Zwiolwa ine ya vha Pretoria u ṱo ḓisisa uri a tshiho naa tshiṅwe tshiolwa tshi fanaho na tshavho . 
Tshishumiswa a si tsha u tou ri ndi gwama ḽi ngafhani ḽo avhelwaho fhedzi khwiṋe uri ḽo ḓisa mini na zwa ndemesa , ṱhaṅwe kha u ḽi shumisa , ro kona u shumana na u shaya mbofholowo hu ḓaho na vhushai  . 
Indekisi ya Tshayanyeḓano ya Vhuholefhali ndi tshishumiswa tshihulwane tshine tsha shumisiwa kha u londa u sa eḓana vhukati ha vhathu vha re na vhuholefhali na vha si na vhuholefhali , khathi na u ṋetshadza nḓila ya u ṱola nga u ṱavhanya maano a luṱa lwa nṱha a nga ha tshikalo tsha u sa lingana hu re hone . 
Miṅwedzini miṅwe na miṅwe mivhili , u phaḓaladzwa ha mafhungotsivhudzi malugana na u bvela phanḓa ha thandela dza khathegori ya 3 dze dza dzinginywa nga wadi kha kutshimbidzele kwa CBP dzine dza vho dzheniswa sa thandela dza IDP  . 
Zwikepe zwa mbambadzo zwo vha zwo ṱanḓavhuwa nga maanḓa u fhira zwikepe zwa nndwa  . 
Kha Gireidi ya 2 na ya 3 vhagudi vha ḓo vha vha tshi khou vhekanya na u vhambedza nomboro nga u ṱalutshedza ndeme ya didzhithi . 
Mapholisa : Mapholisa a fanela u fara muthu muṅwe na muṅwe ane a khou hwelelwa u ita zwa Ukuthwala . 
Khorotshitumbe ya Lushaka , ya vunḓu , masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o teaho a nga shumisa mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 fhedzi nga murahu ha musi yo sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2  . 
Vhonani o vhona nḓou ya nḓevhe khulu . 
Hezwi zwi ḓo kona u thusa vhagudi u ṱalutshedzela tshifanyiso , nyolo dzo fhambanaho dza zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri zwo itwaho kha masia a u ṱalela o fhambanaho . 
Hezwi zwi nga shuma sa tshumelo ya shishi kha vhaaluwa vhane vha khou tangana na u tambudziwa kana vhane vha nga vha tshi khou toda u tsireledzwa lwa tshifhinganyana  . 
U vhudzisa mbudziso a tshi thusa khauri kiḽasi i ṱalukanye mushumo wa u ṅwala une wa ḓo itwa . 
Vha re nnḓa ha luhura vha ṱalutshedza thaidzo khathihi na kukuvhanganyele kwa mafhungotsivhudzi , vha mbo vha vhone vha no langa tsaukanyo ya mafhungo  . 
Tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo , e,g  . 
Khabinethe i isa phanḓa u tendela u thomiwa ha Komiti ya mihasho yo fhambanaho ine ya ḓo sedza kha u thomiwa na u vhigwa ha Pulani dza Nyito dza Shango ḽashu . 
Fhedzi , u shela mulenzhe havho hu nga thusa vhalwadze uri vha wana ndondolo ya khwine tshifhinga tshi ḓaho  . 
Africa House yo vhewa nga maano a vhuṱali vhukati ha vhupo ha Phalamennde u livhana na Buthano ḽa Lushaka . 
Hu pfi Davhana o kanda milenzhe ya mut ( ahabvu khotsi awe  . 
Vha sa mmbudzi uri ndi na khotsi mmawe ? 
Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi . 
Vhagudi vha ḓivha uri tshaka dza ḽitheretsha na ridzhisiṱara zwi sumbedza ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele kha zwi bveledzwa . 
Ri khou ṱoḓa Afrika Tshipembe ḽine ḽa sa sokou u isa zwibveledzwa zwaḽo nnḓa kha maṅwe mashango , fhedzi ḽine ḽo no vha ḽimaga ḽihulwane ḽa zwipiḓa zwa ndeme zwi shumiswaho kha zwa eḽekiṱhironiki , zwa mimoḓoro na kha dzikhomphutha  . 
Mushumo wa 5 Kha vha sedze kha Mulayotewa , vha wane vhuimo na mushumo wa muvhuso wapo  . 
Ndi zwa ndeme uri Tshikimu tshi wane mafhungo a muraḓo a zwino zwino uri hu shumiwe mbilo . 
U bva zwezwo ro vho ḓo imisa maitele aya musi ri tshi khou ṱoḓisisa dziṅwe nḓila dza nzudzanyo dza zwiimiswa dzi shumaho dzine dza ḓo thivhela nyaluwo ya muvhuso yo lambedzwaho nga madzhendedzi kha vundu  . 
U vhea fiḽipitshati ya nga ha thandela nṱha kha luvhondo uri vhathu vha vhone phanḓa ha muṱangano  . 
Dzilafho ḽi tea u elana na izwo zwo ṅwaliswaho kha Milawana ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Thendelo dzo bviswaho dza thengiselonn ḓa ya abalone dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela ya CITES kha muhwalo muṅwe na muṅwe  . 
Nga tshifhinga tsha themo ino vhagudi vha tea u kona u shumisa mabuloko a Dienes kha u imelela nomboro kana mabuloko a mutheo wa fumi . 
Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha vhahaṱuli tsho tiwaho u ya nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Vhanna na vhafumakadzi , muvhuso washu u dovha wa ṋetshedza tshumelo dzo fhambanaho dza u fhelisa vhushai ha vhana  . 
Arali ha nga vha na dziṅwe khuḓano dzi elanaho na mafhungo a re kha hoyu Mulayo vhukati ha hoyu Mulayo na mbetshelwa dza mulayo muṅwe na muṅwe , nga nnḓa ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde une wa ṱoḓa u khwinisa hoyu Mulayo , mbetshelwa dza uyu Mulayo dzi fanela u ṱanganedzwa . 
Tevhedzani milayo , ni vhe na vhuṱanzi uri na vhaṅwe vha ita ngauralo . 
Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo , uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma  . 
I itelwa vhathu vhe vha vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa shangoni , nahone zwazwino vha tama u vusuludza vhudzulapo havho . 
Zwi itiswa nga u takalela mushumo wavho na u dihudza nga zwine vha khou shuma zwone  . 
Kutshimbidzele kwa u sika - ku isa kha uri thandela i rwelwe ṱari nga vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe  . 
A hu na muthu ane a ḓo ṱalula muthu na muthihi nga nḓila yo livhaho kana i songo livhaho nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwi tshi ya nga khethekanyo ṱhukhu ya  . 
Ri tea u ḓisa phambano dzashu , vhuḓipfi hashu , kuvhonele kwashu kwa zwithu , na miṱoḓzi yashu kha maitele aya  . 
Saizwi vhalanguli vha tshi shuma mishumo yo fhambanaho , vha tea u vha vhathu vha shandukaho u itela u shanduka u bva kha mushumo u ya kha muṅwe nga u ṱavhanya  . 
Zwa ndeme zwi teaho u dzhielwa nṱha nga miraḓo ya komiti dza wadi na vhashumi vha masipala , musi hu khou dzhiiwa tsheo ndi tshipiḓa tsha vhurumelwa kha komiti dza wadi , u vha vhavhulungi vha ḓiimisaho vha komiti ya wadi  . 
Mutholiwa a sokou vhudza khasit ( ama uri kha i lingedze hun(we-vho  . 
Vhagudi vha vhala bugu kana ḽiṅwalo vha vhoṱhe . 
Kudzudzanyelwe kwa pulane ya zwa vhulimi ndi kwa ndeme ngauri ndi tshibveledzwa tsha muvhuso na kha zwa mishumo  . 
Mutevhe wa vhaṱaleli  . 
Ndi kuitele kwa Mulayotewa wa demokirasi yashu uri Muvhuso u nga kona fhedzi u shumisa tshelede arali yo phasiswa nga Phalamennde  . 
Phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maduvha ane a mithelo ya nga itwa  . 
Muṱangano uyu u tikedza zwipikwa zwa NDP hune ḓorobo na mivhuso yapo zwa tamba mushumo wa ndeme kha nyaluwo yashu nga vhuḓalo . 
Muthu a nga si vhuye a humbula zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela phanda ha musi ri tshi swika , zwe zwa vha zwi tshi nga vhanga tshiwo tshe nda tshi vhona hafho  . 
Hedzi thandela khulwane dzi khou thusa kha NDP nga kha khonadzeo yadzo ya u alusa mveledziso ya ikonomi , u honolola zwikhala zwa ikonomi na u alusa zwa u sikiwa ha mishumo . 
Phindulo dzo linganaho kha malwadze maswa na kha zwivhumbeo zwa kale zwa malwadze maswa , kana malwadze aya a kwama vhathu kana zwipuka , dzi tea u wana mafhungo one nga mbekanyamushumo dza vhuṱoḓesi hapo  . 
Bugu dza kiḽasiki dzi kha ḓi kunga na uri ri ḓo dzulela u vha na riṋe  . 
Maambiwa a muṱangano wo fhiraho 4 . 
Afrika Tshipembe ndi one ine a vha phana siani a tshanduko , kha shango ohe a Afrika u ya nga vhuphara  . 
Mutevhe wa vhatholi avha u a wanala kha Milayo ya Tshikimu sa Anekidzha A. 
Tsumbo dza maitele aya ndi u tea mitengo , khethekanyo ya mimaraga na tshimbevha kha dzithenda  . 
Zwinepe izwo zwi tea u vha zwi saathu u fhedza miṅwedzi miraru zwo dzhiwa ( Zwinepe zwivhili zwi a ṱo ḓea kha ḽaisentsi dzoṱhe dzine vha tama u dzi vusuludza ngeno zwinepe zwivhili zwi ṱo ḓea kha khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni )  . 
Themendelo ya muṅwe mushonga itea u vha i tshi elana na Milayo ya Tshikimu , phurothokholo na u ḓadzwa ha maṅwalwa a ṱoḓeaho . 
Thondo dza zwa masheleni ndi humanyo khulwane vhukuma kha u vhona uri hu vha na miaisano kha zwiko izwi  . 
Mitambo ya 64 ya muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi i ḓo tambelwa kha zwitediamu zwa 10 kha ḓorobo dza fumi dzine dza ḓo i fara . 
Mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ndi hone wo thoma  . 
Kha zwin(we zwiwo vhathu vho no aluwaho vha swika hune vha si d(itsireledze lune vha nga fhedza vho kavhiwa nga tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI  . 
U ḓa na sisiṱeme ya mbadelo ya magavhelo ya kha tshiimiswa yo fhelelaho . 
Khontsesheni kanzhi dzi vhidzwa dzi BOT - Fhaṱa , Shuma na u Pfukisela  . 
Hu na khonadzeo ya uri hu vhe na u sa bvelela ha adzhenda ya mveledziso ya Afurika Tshipembe ngauri muvhuso a u khou kona u i shumisa  . 
Afidafiti ya u tikedza nga vhathu vhane vha vha na nḓivho ya mafhungo a kwameaho i fhelekedza khumbelo . 
PMB yo teaho ndi mini ? 
Tshiphani tshi dovha tsha vha tshone Tshivend(a tsho n(walwaho dzibuguni dza Tshivend(a  . 
Muthu a nga shumisa dziṅwe thandululo dza mulayo dzi ngaho tshiimiswa tsha matshimbidzele a ṱholo ya khaṱhulo ya maga a vhulanguli u ya ngaha Mulayo wa Nyaluso ya Vhulanguli ha Vhulamukanyi , wa 2000 ( Mulayo wa vhuraru wa 2000 )  . 
Minisiṱa Vho Nxesi vha ḓo ṱalutshedza u ya phanḓa nga heḽi fhungo . 
Zwi khagala kha ndango ya muvhuso fhedzi kha vhathu a zwo ngo dzula zwavhuḓi uri muthu a tou langulwa na kha zwine a tea u renga  . 
U ṱanganya ha u dovholola Baisigila nṋa dzi na mavhili mangana ? 
U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tshoṱhe kha u sika milayo , u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo uri vhukhakhi na u kundelwa zwi si bvelele  . 
Ro no ḓi amba , nahone ro a dovholola , uri u fhela mbilu na u sa fushea ha vhathu zwavho kha tshiteṅwa itshi hu a pfesesea  . 
Zwiṱirathedzhi hezwi zwi a itwavho nḓowenḓowe kha khethekanyo ya thaidzo ya nomboro . 
Mvelelo dza mbilahelo dzi sina mudzio dzi ḓo bviswa fhedzi nga murahu ha musi ho no badelwa mbadelo dzo teaho  . 
Kha vha tshee uri vha ḓo ita mini u thusa Komiti ya Wadi ya havho kha mishumo iyi  . 
Ndivho ya mbekanyamishumo idzi ndi u ita uri vhaaluwa vha dishumele nga vhone vhane na u tshila nga ndila i na tshirunzi kha tshitshavha lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Hu khou bulwa uri mashango a Afrika a tshe o nambatela kha mulayosiṅwa wa vhukoḽoni nga ha vhuloi nahone a hu a thu u vhonala mvelaphanḓa kha uyo mulayosiṅwa  . 
Muthu muṅwe na muṅwe , hu tshi katelwa nahone zwi sa gumi fhedzi kha muvhuso wa nnḓa , dzangano ḽa dzitshakhatshakha kana muraḓo wa uyo muvhuso kana tshiimiswa nga nnḓa ha muhumbeli onoyo na tshiimiswa tsha muvhuso sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA  . 
Vha tea u divha tshifhinga tshothe arali thandela yavho ya CBNRM i tshi khou shuma zwavhudi . 
Boḓelo a ḽi na tei u vha ḽone ḽine ḽa ḓo rengiswa ngaḽo sa izwi zwine zwa ḓo ṱoliwa hu zwi re nga ngomu . 
U leludza kushumele kwo fanelaho kwa vhashumi na u swikelela gumofulu ḽa khonadzeo ya nyaluwo yavho  . 
Vhudzulapo Afrika Tshipembe vhu a fana . 
Arali mbilaelo yavho i nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi i mapholisani , vha nga kha ḓi tea u wana ndiliso  . 
Mivhigo iyi i na zwo tiwaho u tou fana na dziṅwe nzudzanywa dza thandela vha shumanaho nadzo  . 
Tshitshavha na vharengi vhashu vha khou rambiwa u ita uri ri vhe na vhuḓifhinduleli kha muano wa pfulufhedziso uyu  . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U shumisa nḓila dza u ḓikhakhulula musi a tshi vhala sa , u vhalula , u awela , u ita nḓowenḓowe ya ipfi musi a sa athu u ḽi vhala . 
Tshiimiswa tsha Muvhuso nyambedzano kana dzhendedzi a tshi ṱangana na khombo ine i nga vhangwa nga u shumisa pharafeni  . 
Uri mushumeli wa tshitshavha a pfesese mushumo wawe na zwine a tea u ita zwone u ya nga matshimbidzele a mulayo  . 
Ndi khuwelelo ya u pembelela Afurika sa mudzi wa vhuthu na ushelamulenzhe kha masia oṱhe a vhutshilo ha vhathu  . 
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme uri vhukoni ha u ṱanganya sisiṱeme ṱhukhu dzo bveledzwaho dzapo na dza mashangoḓavha kha sisiṱeme idzi khulwane na u shandukisa , na u khwinisa sisiṱeme idzo u itela u swikelela ṱhoḓea dzapo dza vhushumisi dzo khetheaho , dzi dzudzwa dzo ralo  . 
Thomani nga u amba uri thempheretsha i ḓo vha ifhio , ni kone u amba uri i ḓo na , hu ḓo vha na makole kana u ḓo vha mutsho wa masana naa . 
Muofisiri wa Mulamukanyi wa crime stop u ḓo fhindula luṱingo lwavho a ṅwala fhasi vhuṱanzi vhune vha ṋekana ngaho . 
Muphuresidennde a nga bvisa muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi , u kundelwa kana u sa kona u ita mushumo . 
Hu itwa mbadelo ṱ hukhu ya zwi ḽ iwa zwi fanaho na tie , tshiswi ṱ ulo na bugwana dza vhudisi kana wekhishop . 
Kha vha vhe tshipiḓa tsha muṱa wa GEMS une wa khou aluwa vha dzhoina hani ! 
Muthu u fanela u vha na masheleni , kana iṅwe nḓila ya u vhambadza tshithu tsha ndeme u itela u renga tshine a tshi ṱoḓa  . 
U fhefheḓiswa ha fuḽaga ntswa zwo khwaṱhisedza vhuḓihudzi na ṱhonifho ya shango ḽiswa na u pembelela vhuthu . 
Kha mafhungo a tevhelaho inwi nangani zwine na vhona zwi zwone-zwone  . 
Arali khumbelo yo tendelwa , mbadelo ya tswikelelo itea u badelwa u itela mveledziso na ṱhoḓuluso na nzudzanyo , lwa tshifhinga tshetsho tsho tiwaho kha u sedzulusa na u dzudzanya u bviselwa nnḓa ha rekhodo  . 
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani , phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa . 
Sa vhashumisi vho tendelwaho , vharengisi kana vhaimeli vhavho vha fanaho na madzhendedzi a tshimbidzaho thundu , vha nga phurintha ṱhanziela dza thengiselonn ḓa vhone vhaṋe u bva kha website kana vha ya u dzi dzhia kha Division Liquor Products doroboni ya Stellenbosch . 
Nga tshifhinga tshenetshi , ri khou fanela u ṱanganedza tshanduko dza zwa thekhinoḽodzhi dzo iteaho nga u ṱavhanya dzine dza khou fhelekedza ḽifhasi ḽiswa ḽa mushumo , ḽine ḽa khou vhumba nga huswa ikonomi ya ḽifhasi na u ṱalutshedzwa nga huswa ha vhushaka ha matshilisano  . 
Ri dzia tshifhinga itshi u tamela mashudu dzi Springbok kha sirisi i ḓaho vhukati ha British na Irish Lions  . 
Zwazwino takutshedza uri ri kone u shumana na dziṅwe khaedu , dzi ngaho u sedza kha ikonomi , hune zwigwada zwiṱuku zwa langa vhunzhi ha maraga . 
ThMulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho nga vhusimamilayo ha vunḓu u ya nga ino Ndima kana , arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Ndayotewa , u ḓo u rumela murahu kha vhusimamilayo uri u sedzulusiwe hafhu . 
Inwi muṋe ni tea uri ni ḓiphiṋe nga maḓuvha a u awela . 
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka yo bvelela nge ha vha na vhudavhidzani na LANGTAG na Muhasho wanga nga tshumisano na Phanele ya Vhueletshedzi nga ha Pholisi ya Luambo  . 
Vhufaragwama ha lushaka , vhu tshi tendelana na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo arali hu tshi nga wanala uri hu na nzulele ya u sa fara tshelede nga nḓila yavhuḓi u ya sa zwe zwa tiswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 . 
Vha nga toda u tshintsha pholisi uri i ite zwine vha funa . 
Zwitediamu zwiṱanu zwine zwa khou tou vusuludzwa . 
U bviswa ha zwiṱempe nga zwidodombedzwa zwawe zwoṱhe zwine vha vha mulayoni lwa miṅwaha mivhili  . 
Mihumbulo yo no rumelwaho kha Khomishini i songo tsha dovhololwa ; kha iyo nyimele vhafhinduli vha tea u sumbedza uri vha khou anana na mihumbulo ye vha sumbedza tshifhingani tsho fhelaho , arali hu na iyi nyimele  . 
Maelana na pulane khulwane ya muḓagasi wa tshifhinga tshilapfu , ri ḓo isa phanḓa na gese , phurotheḽiamu , nyukiḽia , muḓagasi wa maḓi na zwiṅwe zwiko sa tshipiḓa tsha ṱhanganelo ya muḓagasi . 
Zwilangi zwi dzhia tshifhinga u thoma u shuma u fhira zwi thusedzi  . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwatari ha Media Landscape 2014 - U pembelela Minwaha ya 20 ya Nyanḓadzamafhungo ya Afrika Tshipembe , zwine zwa katela masia o fhambanaho a zwi nyanyulaho zwa miṅwaha ya 21 yo fhiraho he nyanḓadzamafhungo ya shela mulenzhe nga nḓila khulwane . 
Senthara dza AET dzi nga thoma dza vha ṋetshedza ndingo dza u ṱanganedzwa u itela u ḓivha arali vha tshi welakha vhuimo ha u thoma , ha vhuvhili kana ha vhuraru . 
Arali mugudi e muanganyeli a re na vhukoni , vhukoni hawe ha hawe ha u isa kha tsha tsini hu a konadzea na u pfala . 
Hune ṱhaluso ya luambo lwa zwiga ya ṱoḓea kha vhuṱambo ha GCIS , khumbelo i tea u itwa maḓuvha a sumbe phanḓa ha datumu ye ya vhetshelwa vhuṱambo uho  . 
Heyi bugu ndi a i takalela ngauri ndi funesa bola ya milenzhe . 
Tshumelo dza vharengi dza vhukonani na dzi vhuedzaho kha Senthara ya ṱhingo na ofisi dza dzingu dzashu . 
Nyengedzedzo yavho ya muholo yo humiselwa murahu nahone nyengedzedzo Iyi yo vha isa kha khethekanyo ya nṱha ya mbadelo  . 
U topolwa ha nyito dzine dza farea dzi re khagala ndi ḽiga ḽa ndeme ḽa u puḽana  . 
Zwithu zwine zwa tea u shumiwa nazwo zwi katela u lambedza na vhuvha ha Tshikwama tsha Lushaka tsha Vhutsireledzi ha Matshilisano , mishumo ya sekithara dza phuraivethe na zwikwama zwa masheleni a musi vhathu vha tshi awela u shuma zwi ḓo ṱangana zwavhuḓi na sisiṱeme yoṱhe , na zwiimiswa zwa vhulangi  . 
U funza na u gudisa vhathu  . 
Zwi vha thusa u swikelela thasululo ye vha tou tendelana  . 
Phanḓa ha musi miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu I tshi thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo , vha tea u ana kana vha khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedzela Ndayotewa , u ya nga ha Sheduḽu ya 2  . 
Hu do khwaṱhisedzwa zwenezwo vho lindela . 
Ambani uri hu nga bvelela mini arali ri tshi nga nwa maḓi a re na tshika ( a muhulu )  . 
Khabinethe i ṱanganedza muṱangano wa Minisiṱa wa Zwiko zwa Minerala na vhaimeleli vha nḓowetshumo ya migodini na vhafaramikovhe wa u ambedzana ngaha mawanwa a Muvhigo wa Ndingo ya Thendelonzwiwa ya Migodi ya 2014 . 
Dzulo ḽa Phalamennde ḽi nga humisela Mulayotibe murahu kha Komiti uri i u dzeule hafhu . 
Kha vha ḓadzise nga notsi dza khoso  . 
Nga 1959 u valelwa u itela u thivhela vhugevhenga na u valelwa u itela vhugudisi ha u lulamisa ho thomiwa , milayo miswa ye ya vha i khombekhombe arali dziṅwe ṱhoḓea dzo swikelelwa  . 
A hu na muthu o tendelwaho u khethulula muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 3 . 
Nahone ro ri , naho minista dza Zimbabwe dzo pfa uri izwi zwo vha zwo to u rali , ri tea u sokou engedza ḓuvha ḽa u fhedzisela u itela uri vhathu vhoṱhe vha dzhenisiwe  . 
NLS I tshi khou tevhedza thodea dza Mulayotewa , i langula u fhambana ha nyambo kha tshitshavha tshashu nahone I na vhudifhinduleli ha u shumisa nyambo dzothe dza vhathu vha hashu nga u tevhedza maga a mbekanyamaitele ine ndivho yayo ya vha u alusa u shumiswa ha idzi nyambo , na idzo nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule  . 
Vha dzhiele nzhele hezwi : Uri vha vusuluse ḽaisentsi yavho , a vha nga lavhelelwi u ita ndingo ya u reila fhedzi vha ḓo itwa ndingo ya maṱo na magunwe avho a dzhiwa . 
Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu . 
Hu vhigwa zwithu zwo tumbulwaho zwine muthu a nga zwi ṱanziela na musi e bogisini ḽa khothe  . 
Thero ya Sekele : U ṱangana na U lumelisana Ngudo ya 1 : ( U thetshesa na U amba fhedzi ) Marangaphanda : U lumelisa kiḽasi na u ḓiḓivhadza . 
U isa phanda a humbela Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe uri i nekedze muvhigo wayo wo fhelelaho nga ha Mulayotibe wa Pfanelo wo themendelwaho  . 
Nga mbili u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 2 vhukati ha 0 na 20 . 
Kha vha vhulunge ṱhanziela ngauri ndi ya ndeme . 
Vhalnguli vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo CM44C - Vhothe vho sainaho Atiki ḽi . 
Vha nange nga u puṱedza khayo . 
Mu ṅwe na mu ṅwe ane a tama u fuwa ṋari u tea u thoma a ṅ walisa mavu a hune ṋari dza ḓo fuiwa hone na Muhasho wa Vhulimi . 
Phophi u vhala masiaṱari a 126 . 
Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe . 
Mutheo wa u langa wa ndeme si tsha kona u shandukisa ndaela  . 
Izwi zwi shuma hune tsheo ya kwama tshitshavha  . 
Sa tsumbo , ri amba nga ndaulo dza vundu na dza masipala , zwine dza nga vha , dzine nga kushumele , dzi dovha dza amba ndangulo ya vundu na masipala  . 
U pfesesa dizaini ya ṱhoḓisiso na milayo i shumaho kha ngudo nga ha mvelele na mutakalo  . 
Ri tshi sedza murahu kha zwiṅwe zwa zwiṱori zwi si zwavhuḓi zwa ḓivhazwakale ya zwino , ri humbudzwa uri ri khou tea u dzhiela nṱha phodzo na u fhaṱa lushaka u fhirisa zwa kale . 
Fomo ya thungo itea u ḓadziwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa ane a ṱoḓa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi . 
Hoyu mulayo u langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu . 
Mbekanyamaitele ya bindu yavho i nga vhuelwa thwii  . 
Tshumisano na Devhula dza u humisa vhushaka vhu sa lingani ho vha ho zwiṱaluli zwa vhushaka ha kale ha thengiselano  . 
Khumbelo dzi fanela u rumelwa kha Mulangi Muhulwane wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa kha fomo dze dza bveledzwa lwa tshipentshala ho itelwa ndivho yeneyi  . 
Mushumo uyu u bvisela khagala witumbu zwa 11 zwa Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhe vha lovha lwa tshiṱuhu u wani ha tshifhaṱo tsha Nigeria u bvelaho phanḓa na uri muvhuso u khou lwa nga nungo dzoṱhe u vhona uri zwitumbu zwavho zwi vhuiswe hayani hu si na u lengelelwa na huthihi . 
Vha konaha u vhala uri ndi zwivhumbeo zwingana zwine zwa ḓadza tshipida . 
Ni kone u vhala phara ya marangaphanḓa ya atiliki iṅwe na iṅwe ni wane uri ni nga kona u humbulela uri atikili yoṱhe i khou amba nga mini . 
Fomo dzi a wanalea sentharani dza ABET . 
Vhaṋe vha zwikolo zwa Further Education and Training vha tea u ṅwalisa sa dziFET dza phuraivete  . 
Minisiṱa wa zwa Muno , Vho Phurofesa Hlengiwe Mkhize,vha ḓo fara muṱangano mupfufhi wa u ṱalutshedza nyimele na maitele zwine zwa tea u tevhelwa musi zwa u ita khumbelo hafhu zwi tshi vula . 
Roṱhe ri na tshenzhelo ya poḽotiki nahone ṋamusi ri tea u thivhela ḓivhavhureri musi ri tshi amba nga ha shango ḽashu  . 
Telkom na yone i ḓo ta mbadelo dza fhasi dza international bandwidth kha senthara dza fumi dza thuso dzine muthu a rwela luṱingo khadzo , hune senthara iṅwe na iṅwe ya ḓo thola vhathu vha 1 000 sa tshipiḓa tsha u engedza sekhithara ya BPO  . 
A vho ngo tendelwa u shumisa peni , sele kana radiothendeleki Rumuni ya u Vhalela  . 
Gazete ya Muvhuso  . 
Sa muswayi wa phukha , vha ḓo fanela uri vha vhe na redzhisiṱara ya phukha dze vha dzi swaya . 
Dzina na mulwadze  . 
U ya ngavho , Vharema vhe vha vha si na muṱa , vha si na mvelele kana vhutshilotshedza , ngauralo u dzhenelela havho ho khwaṱhisedzwa  . 
Vhugudisi ha u fara zwavhuḓi dzikhasitama kha vhashumi vhoṱhe vha re kha khethekanyo ya vhu 8 na u ya fhasi na ngudo ya vhulavhelesi kha vhalavhelesi vhoṱhe kha idzi khethekanyo  . 
Zwe ra vha ri tshi khou zwi lila zwo sendela  . 
Abakhasi na yone i nga kona u shumiswa u ita nḓowenḓowe ya u vhala nga zwigwada zwa mahumi . 
U shumisa thangeladzina tsumbo : fhasi ha , nṱha ha , tsini na , ngomu ha , O ḓa na Maemu , O ṱuwa nga bisi . 
Kha hu shumise bugu ṱhaṋu khululwane nga themo . 
Khotsi a uyo musidzana vho ri u bva mulomo , na vhone vha rwiwa lu shushaho vhukuma lwe vha bva na mikota  . 
Ndi dzangalelo ḽa vhatambi fhedzi vhe vha vhea vhuḓikumedzeli vhunzhi na taḽente kha tshibveledzwa tshine ndi khou tendela ḽitambwa uri ḽi ṱambiwe madekwana  . 
Izwi zwi ḓo itwa ṋaṅwaha u itela u thusa vhathu  . 
Kha nyimele ine kha Gireidi ya 12 ha vha ho tou ṅwaliwa mulingo muthihi fhedzi wa nga ngomu , uyo muṅwe wa milingo u fanela u imelwa nga thesite mafheloni a themo ( Mushumo wa 8 na 10 )  . 
Hezwi zwi fanela u shumiswa phanḓa ha musi vha tshi isa mulandu uri u sedzuluswe nahone kanzhi a hu badelwi musi hu tshi itwa khaṱhululo . 
Hu sedzwe zwishumiswa zwo telwaho Zwikili zwa Vhutshilo zwo dodombedzwaho kha khethekanyo ya 2 Magudiswa a tevhelaho a tea u katelwa kha themo 3 . 
U lwisa vhugevhenga ha vhafumakadzi na vhana  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vhane vha ṱangana na zwithithisi zwa u guda Mbalo vha fhiwe nyito dzo livhanaho na ngudo . 
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi hu , hu tshi khou vhaliwa , na musi ho no vhaliwa maṅwalo na vhagudi , tsumbo , Ni humbula uri hu ḓo bvelela mini ? 
Ndi na vhuṱanzi ha uri , sa tshipiḓa na hone hu tshi katelwa hedzi ndivho , vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha nga konḓelwa u hanedzana kha ḽa uri hu na ṱhoḓea ya u khwinisa mbekanyamaitele ya pfunzo yashu ; u ḓisedza maitele a tshumelo ya mutakalo a pfadzaho , avhuḓi nahone a linganaho ; u bveledzisa vhupo hashu ha mahayani na u vhona uri hu na zwiḽiwa zwo linganaho ; na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa  . 
Tsheo dzine dza dzhiiwa dzi fanela u vha dzo khwaṱhaho u itela u thivhela uri dzi songo thudzelwa kule nga khothe  . 
Pulane ya mbekanyamushumo yavho i tea u angaredza sisiteme ya ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo u vhona zwauri zwo tsireledzwa zwavhudi  . 
Vhaṅwe vha nga fhindula nga nḓila i fanaho tshifhinga tshoṱhe , vhathu vha nga shumisa nḓila dzo fhambanaho zwi tshi bva kha nyimele  . 
U ḓo ḽa maḽegere maḓuvha mangana ? 
U vha ṋekedza khetho nnzhi ndi zwone zwe ra ḓikumedzela khazwo . 
Dzine dza vha hone nga khumbelo : Rekhodo dzine dza nga swikelelwa nga u tevhedzela maitele a PAIA sa zwo sumbedzwaho kha zwipiḓa 11 na 18 , tswikelelo kha rekhodo idzi dzi nga hanelwa zwo ḓitika nga zwipiḓa 33 na 45 zwa Mulayo . 
Uyu mutevhe a wo ngo fhelela  . 
U fhedzisa mutevhe wa mvumbo dza muanewa wa ṋama . 
A ṅwaleni afho fhasi . 
Vha no khou kaidzwa kha itshi tshirendo ndi vhonnyi ? 
Mawanwa a muvhigo wa tshiimiswa tsha The HelpAge u sumbedza u kwamea ha ndaulo ya zwa vhuloi . 
Tendelano dzo raliho dzi tea u swikiswa ṱafulani kha Nnḓu mbili dza Phalamennde hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu  . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu . 
Zwothe izwi zwi itea nga zwone zwine  . 
Garaṱa ya poswo ndi garaṱa ine ya shumiswa kha u rumela milaedza nga poswo  . 
Fhedzi , mimaraga ya fhano hayani yo dzula yo ṱalulwa nga nyimele dza vhuwatshiṱoko dzo kalulaho na , zwenezwo , a hu na huṅwe vhuwatshiṱoko vhune ha tea u vha hone kha zwiimiswa zwa bannga dza fhano hayani  . 
Nzudzanyo dza thathiso , musi tshifhinga tshi tshi khou ya , dzi ḓo khwaṱhisedza u sudzuluwa nga zwiṱuku hu na thevhekano , na vhukoni kha nyavhelo ya tshumiso ya maḓi musi zwo tea  . 
Sekithara idzo tharu ndi kha Vhulimi , Masheleni na Vhufhaṱi . 
Kutshilele kwa zwitshavha ku kha ḓi vhuswa nga mulayo wa sialala , hune lutendo lwa mvelele lwa dzhielwa nṱha nga Ndayotewa , zwa vha zwa ndeme kha u pfesesa vhuloi kha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe . 
Tshumiso i fanaho maṅwe maṅwalwa a ṋetshedzaho vhungomu kha tshiimo tsha masipala kha zwa masheleni  . 
Ri ita khuwelelo kha vha kwameaho u shuma na riṋe u shandukisa izwi uri zwi ite  . 
Ro lavhelesa nḓila ye zwiteṅwa zwa lavheleswa ngayo iḽo ḓuvha  . 
Vha humbule u ṋekana nga zwidodombedzwa zwo teaho zwa bannga zwo khwaṱhisedzwaho nga bannfa yavho . 
Yo imbiwa sa luimbo lwa u gwalaba tshifhingani tsha miwaha ya tshialula  . 
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya rathi kana u fhira . 
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe . 
Ndivho khulwane ya izwi ho vha hu u itela u wana thandela dza ndeme dzi si gathi hune ra nga vula nyaluwo kha u thomiwa ha NDP  . 
Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mishumo ya Saintsi ya Mupo i a tenda uri huna vhathu vhe sa wane tshikhala tsha u wana pfunzo dza nṱha dzi ṱo ḓwaho nga Khoro uri vha kone u ṅwaliswa lwa phurofeshena ḽa . 
Vhana vhanzhi a vha takalelesi mutambo ufhio ? 
U pfumbudza kha nḓila ya zwithithisi : ngelekanyo dza vhuṱaledzi , vhagudi vha thoma nga nyito ya u thoma vha fhedza nga nyito ya u fhedzisa nga nḓila i no fana vha dovha vha humbula zwine zwa itwa kha tshiṱitshi tshiṅwe na tshiṅwe . 
Phalamennde yo vhumbwa nga vhaimeli vha vhathu vha 400 vho khethwaho nga mbofholowo ya dimokirasi vhane vha vhumba Buthano ḽa Lushaka  . 
Fulo ḽa u fhungudza u lovha ha dzitshetshe ḽi ḓo iswa phanḓa . 
Mukololo we a vha a tshi khou fanela u dzhena vhuhosini o vha Kennedy Mid(iyavhathu Tshivhasa  . 
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula tshidulo wa dzangano , sa khophi dza vhukuma . 
Iṅwe nḓila ine ya nga khou shumiswa ndi ya , Lok Adalat ( khothe dza vhathu ) , hune vhulamukanyi ha itwa nga u pfufhifhadza hu sa khou khwaṱhisedzwa zwitenwa zwoṱhe zwa mulayo . 
Ro ya fhethu hunzhi hu no takadza kha ḽa Guteng . 
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki , nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana , zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi  . 
Ri tea u vhona uri a hu vhi na u khaulwa ha muḓagasi ho songo vhekanywaho , nahone nḓila nthihi fhedzi ya u ita idzwi ndi u fhungudza tshumiso ya muḓagasi uri ri kone u u vhulunga . 
Kha vha humbele tshigwada tshi gere zwitendeledzi zwo fhambanaho kha bammbiri nga saizi ṱhanu dzo fhambanaho , tshiṅwe na tshiṅwe tshi imela tshumelo kana muṋetshedzi wa tshumelo  . 
Fomi dzi a wanalea ofisini ya zwa badani  . 
Vho-Mbilummbi na ṅwana wavho Malindi na mufumakadzi wawe Maria vho ḓo lilelwa nga tsimbi , vha fhedza vho no dzhena thumbuni ya lukhohe  . 
Matshimbidzele a Khothe 171 . 
Nga murahu ha tshifhinga tsha u ṱamba , ni vhale minwe na zwikunwe musi ni tshi zwi ṱamba na u zwi phumula . 
Davhi ḽa Mveledziso na Phaḓaladzo ḽi pfananya u vhumbiwa na u shumiswa ha Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani ha Lushaka . 
I tea u gudisa miraḓo yayo yoṱhe nga ha ndangulo ya khophorethivi , pfanelo na mishumo ya miraḓo , na bindu ḽa khophorethivi . 
Mushonga u ḓuresaho wa tshifhinganyana ( une kanzhi wa randelwa lu fhiraho miṅwedzi miraru ) une wa ḓo thivhela vhukonḓi , vhungaho sa u valelwa sibadela . 
U shumisa zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia ( meta-cognitive ) u funḓedza vhagudi u ḓiṱola musi a tshi vhala siani ḽa u ṱalusa ipfi na u pfesesa . 
U kona u vhumba maipfi a tshi shumisa themba na pfalandoṱhe . 
Nomboro yavho ya vhuraḓo ya GEMS . 
Rudzani o vha e ngafhi musi we a vhona gambogo ? 
Nga kha DIRCO , Afrika Tshipembe ḽo ṋetshedza R8 miḽioni u itela u u thusa kha u ṱhaḓula tshiwo  . 
U vha na ḽaisentse ya u reila zwo themendelwa naho i sa tou vha ṱhoḓea ya u vha ḽiriseve . 
Dziḓorobo na mavunḓu na zwone zwi khou shumisa tshelede kha u khwinisa na u bveledza vhuṅwe vhupo ha mitambo vhune vhuṅwe haho ha shumiswa kha vhugudisi . 
Tshifhinga tsho avhelwaho zwikili zwa luambo zwo fhambanaho kha Gireidi ya 10 na 11 ndi vhege dza 36 . 
Tshumelo ndi mahala arali vho ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa vhulwadze hamuhumbulo tsha muvhuso vha songo tou funa . 
Tshikimu tshi konisa ramabindu u swikelela masheleni nga ndivho ya u thoma , u engedza kana u renga bindu  . 
Ndivho ya hone ndi u ita uri hu vhe na tshidzumbe nga u vhea mafhungo o dzumbelwaho uri muthu muwe na muwe a songo mu teaho  . 
Yo dovha hafhu ya dzumbulula nyaluwo khulwane ya maitele a dimokirasi nga nḓila ye zwitatamennde zwa swikelwa ngayo  . 
Kha vha ite mutevhe wa mirando ya tshanduko ya ndaulo vha dovhe vha haseledze uri maitele aya a nga shumiswa hani kha Komiti ya Wadi yavho  . 
Tsha vhuraru , ho rengwa mavu a u bveledzisa vhuimazwikepe ho tou gwelulwaho huswa ngei vhuimangalavha ha kale ha Durban . 
Zwavhuḓivhuḓi , tshitshavha tshi humbulela uri muthu muṅwe na muṅwe u tea u vhuelwa u bva kha tshumisano  . 
Khunguwedzo ya ndangulo yo nauwaho , yo khunyelelaho , i si na tshidzumbe nahone i re na vhudifhinduleli zwi amba uri mudzulapo munwe na munwe a kone u swikelela tshumelo yo teaho , i thusedzaho nahone nga ndila ya vhukonani zwi sa yi ngauri tshiimo tshawe , mbeu kana ndi muthu wa murafho-de na zwinwe-vho zwi ngaho zwenezwi  . 
Kha ri ṅwale Nangani ipfi ḽithihi ni fhedzise ngaḽo fhungo . 
Wanani zwinzhi nga ha TFM naVWFM nga afho hune na nga kona  . 
Khabinethe i ṱanganedza maCuba Maṱanu vhe vha vha vho farwa ngei US nga 1998 vha valelelwa vhutshinyi vhu fanaho na u vha tsevhi u itela u vhulaha . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ha u tsireledza vhathu na ndaka . 
Dokotela wavho kana rakhemisi vha nga vha thusa kha hezwi  . 
Vhana vha vhathu ngoho vho vha dzavho dza pfunzo dza nṱha  . 
Ri dzula ri tshi ḓiwana ri kha luvhanḓe lwa khuḓano vhukati ha mvelele mbili , iṅwe ya hone i tshi fhira maitele na u ita uri mvelele yapo i ḓitike nga poḽotiki  . 
Muphuresidennde vho sumbedza vhuthu na dziṅwe thikhedzo kha vhupo hoṱhe ho kwameaho . 
Hu tea u shumiswa nḓila yavhuḓi ya ndaulo kha u thola ha vhuimo ha fhasi na u ṋetshedza vhaofisiri vha fhasi maanḓa a u thola vhashumi kha mihasho yavho  . 
Kha u vhea zwipikwa ṋamusi , tshiṱirathedzhi tshashu a tshi faneli u sedza fhedzi zwiṱuku kha mathomo a dimokirasi fhedzi , fhedzi ( na khamusi zwa vhuṱhogwa vhukuma ) , kha uri ri ṱhogomela hani , u bveledzisa na u kuvhanganya dimokirasi yeneyo  . 
Haya ha vhana ho ṅwaliswaho  . 
U rwelwa ṱari ha Senthara ya Fulufulu yo Ṱanganelanaho ya Ngwaabe nga ḽa 4 Lara 2016 nga Muhasho wa Fulufulu , u tshi shumisana na vhafarakani vha maano ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u thoma Senthara dza Fulufulu dzo Ṱanganelanaho vhuponi hu shayiwaho . 
Vho CL Duma sa Muthusa Mulanguli Guṱe : Tshumelo dza Pfanavhanzhi kha Muhasho wa Vhuendelamashango  . 
Phukha  . 
U itela uri hu shumee , ṱhanganelano i amba u ṱanganyisa zwithu zwo fhambanaho : zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa nyito , zwibveledzwa na thero . 
CBP na IDP ndi maitele a tevhekanaho na uri a fanela u dzudzanywa  . 
Muhumbeli u fanela u saina iyo iwe folio  . 
Izwi zwi ḓo livhiswa kha uri vhathu vha dzhiele nṱha khaedu mmbi na mafhungo a si ngoho nga ha vhaaluwa vhashu  . 
Kuhumbulele kwa vhatholi kwo fhambana  . 
Nomboro ya tshitatamennde : Heyi ndi nomboro ya zwitatamennde zwe vha zwi wana tshe vha dzhoina GEMS  . 
Nga ḽa 1 ḽa Luhuhi 2017 , avho vhashumi vha muvhuso vhe vha vha vha tshi kha ḓi ita vhubindudzi na zwiimiswa zwa muvhuso vho vha vho tea vho ḓirula mushumo kha mabindu avho kana kha u vha vhashumi vha muvhuso  . 
Musi hu tshi vhambedzwa na Mveledziso ya mavhele a shango lohe sa US , EU , Argentina na Brazil , Afrika Tshipembe i na mavu ane maimo ao ndi a fhasi , hu na kiima ine ya oma nahone a i vhi zwi fanaho tshifhinga tshohe , na ikonomi ine ya vha nha  . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u buletshedza zwi tshi pfala zwe vha vhona . 
Kha dzikhamphani khulwane memorandamu u ṅwalwa kha siaṱari ḽi re na madzina na ḽogo ya khamphani . 
Vhanetshedzi kana vhaimeli vhawe vho tholiwaho vha do tea u sumbedza garata dza vhune nahone khasitama dzi nga toda u dzi vhona phanda ha musi dzi tshi vha tendela u dzhena  . 
R348 vha wana mushonga wa mukhushwane  . 
Muṱangano wo tendela Vhuḓilugiseli na Maano a u Fhindula kha Zwiwo zwa Dzingu he ha thomiwa na Tshigwada tsha Mushumo uri tshi fhedzise ḽidzinginywa nga ha u ḓilugisela zwiwo na tshikwama tshine tsha ḓo shuma . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa mushumo wa vhulavhelesi ndi u dzhielwa nṱha ha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya madavhi a Muvhuso na mivhigo ya Muoditha Dzheneraḽa nga komiti . 
Uri pfanelo yo tsireledzwa u swika ngafhi Malugana na tshiṱalula tshi songo ḓaho tshi itiswaho nga murafho , muvhala , lushaka kana vhubvo ha vhathu , mbeu , vhurereli kana luambo  . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugela u aluwa kana u phasela kha gireidi i tevhelaho . 
Ni dovhe ni onyolowe hafhu musi no no fhedza nḓowenḓowe u itela u ḓigeḓa na u femuluwa . 
Arali vha tshi khou humbulela uri vha nga vha vho pfukiwa , vha tea u ya kiḽiniki ya havho ya tsini kana uya u vhona muḓivhi wazwa mishonga o zwi gudelaho uri vha ite ndingo ya vhuimana . 
Khabinethe i kwengeledza vhathu vhoṱhe vhane vha khou unḓa vhana uri vha vhe na vhusedzesi ha vhareili vhane vha khou endedza vhana vhavho na vhanameli . 
U kona u ṱalusa dzina ḽawe na a vhaṅwe vha no swika vhaṱanu nga ngomu kiḽasini . 
Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho . 
Tsumbo , na homonimi . 
Kha vha fhindule mbudziso dzii re afho fhasi kha zwigwada zwiṱuku zwavho  . 
Hu na u vhuelwa hu vhonalaho fhasi ha Tshiimiswa tsha Lushaka tshiswa tshithihi fhasi ha Mutheo wa Ṱhodisiso ya Lushaka . 
Musi vhagudi vho no vha na tshenzhemo ya data yoṱhe ye ya themendelwa kha Themo ya 3 vha nga isa mihumbulo yavho kha u sengulusa zwo imelaho zwe vha ṋewa . 
Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu , ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo  . 
Zwidodombedzwa zwa tshiitei tshiṅwe na tshiṅwe tsho humbulwaho nga hatsho kha Mapa wa nḓila zwi nga wanala zwi tshi bva kha U Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na Tsumbanḓila 2 ya IDP ya Vhatshimbidzi yo bveledzwaho nga AICDD na Mushumo wa Mveledziso  . 
A tea u vha mbuno fhedzi na u sa vha na mahumbulwa a muedithi  . 
Mulayo wa GEMS uri ndi Miraḓo Mihulwane fhedzi ya GEMS vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi vho teaho u ima sa Vhonkhetheni . 
A hu na ane a nga dzhielwa thundu nga nnḓani ha musi ho shumiswa mulayo u shumaho nga u angaredza . 
Arali hu na zwine vha si zwi pfesese malugana na iyi nd(ivhadzo , kha vha kwame ofisi ya Vhulondoti I re tsini navho  . 
Vhashelamulenzhe vha rera uri vha nga shumisa hani Mapa wa nḓila wadini dzavho  . 
Shedulu ya mbuelo dza ṅwaha 2011 tshikhala tsha vhuraḓo tsho salaho tsha ṅwaha u bva kha ḓuvha ḽa u dzhoina  . 
Hafhu , vhukoni ha tshiofisi sa Murangaphanḓa wa Shango kana Muvhuso , muraḓo wa Muvhuso kana phalamennde , muimeleli o nangwaho kana muofisiri wa muvhuso a nga si vhuye a linga u vhofholola muthu kha vhuḓifhinduleli ha vhugevhenga fhasi ha uyu Mulayo , kana wa vha tshipiḓa tsha muhumbulo wa u fhungudza tshigwevho . 
NAMC i ita mishumo nga kha mbekanyamushumo dza thekhinikhala nna na mbekanyamushumo nthihi ya u tikedza ya u khethekanya mishumo  . 
Vha nga d(i humbela u dodombedzelwa zwiitisi zwa matshimbidzele ane a nga vha vhaisa  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u ṋetshedza mafhungo kha tshitshavha nga ha milayo yo phasiswaho  . 
Zwithu zwine zwa shumiswa kha zwitshavha u fhambanya vhathu na zwone zwi a aniwa , hu tshi angaredziwa na zwithu zwine zwa sumbedza phambano vhukati ha zwine vhanna na vhafumakadzi vha ambara zwone , zwine vha bveledza na zwine vha ita  . 
Kha vha vha thuse arali vha si na vhuṱanzi  . 
Ndi nnyi ane a tea u ima sa nkhetheni kha khetho dza miraḓo dza thirasitii dza GEMS ? 
U swika zwino , ASIDI yo no fhedza zwikolo zwa 116 nahone ya ṋetshedza maḓi kha zwikolo zwa 499 , vhuthathatshili kha zwikolo zwa 425 na muḓagasi kha zwa 298 . 
Mutengo wo tiwa nga mulayo wa ḽa Afrika Tshipembe  . 
Bugu i shumiswa u ḓivhadza ḓivha ipfi ntswa . 
Mutevhe u go thusa vha mula kana muofisiri wa mbalavhathu u gadza zwidodombedzwa kha khwesheneya hu si na we vha mu hangwa  . 
Vhufunzei ha zwa u vhonwa ndi sia ḽa ndeme ḽa ngudo ngeno tshikirini tsha khompiyutha tshi tshiko tsho pfumaho tsha zwishumiswa . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Kha vha vhale maambiwa - kha vha sedzuluse uri ndi rekhodo ya vhukuma ya muṱangano wo fhiraho  . 
Ndo sumbedzisa zwa uri ndeme ya u thoma itea u ya kha vhadededzi . 
U dzhena kana u shumisa fhethu ha madaka ha muvhuso hu nga kha di si tendelwe nahone u vheiswa kana u bukiwa hu nga kha di khantseliwa nga Muhasho  . 
Tshifanyiso tshi re nṱha tshi sumbedza bono sa zwine ra dzulela u ḽi vhonisa zwone , tshifanyiso tshi re fhasi tshi sumbedza bono ḽi fanaho na ḽa nṱha  . 
Ri ḓo ita izwi fhedzi nga khumbelo yavho na nga thendelo yavho yo ṅwalwaho  . 
U ya nga Mulayo wa Vhudavhidzano ha hingo wo Tshintshiwaho wa 2001 , khamphani yo fhiwa aisentsi ya ifhasi sa yone muhwali wa muhwalo  . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a pfukisela mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS na Regisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho,musi GEMS yo no ḓivhadzwa uri maitele ayo vhuvhili hao o thoma nga tshifhinga tshithihi , GEMS i ḓo imisa Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS ya lindela Regisiṱara uri a ite tsheo kha mafhungo aneo  . 
Miraḓo ya Komiti ya wadi i ḓo ṱoḓiwa uri i dzhenele miṱangano tshifhinga tshoṱhe sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli nga u angaredza , hu tshi katelwa miṱangano ya Wadi ya Komiti , miṱangano ya zwigwada na miṱangano ya tshitshavha  . 
Naho zwo ralo , maelana na u fhungudzea ha mitengo ya ole , mitengo ya zwivhambadzwa nga u angaredza na yone yo fhungudzea zwa zwino  . 
Tsha vhuvhili , ro khwaṱhisedza vhudavhidzani ha matshilisano na vhufarisani vhukati ha muvhuso , mabindu na sekithara ya tshitshavha  . 
Vha ite nḓowe nḓowe ya u ḓinetulusa sa nga kha u femela ngomu na u femela nnḓa u itela u thusa u langa mutsiko  . 
Mishumo ya Mutsireledzi wa Tshitshavha 182 . 
Ni nga fhindula nga ndila inwe na inwe ine na funa ngayo nga ha tshifanyiso tshe na tshi nanga  . 
Hu tshi ḓadziswa , ḽi ṋea mafhungo nga ha tsireledzo , mashumisele kwao na tshumiso ya zwiko zwa fulufulu zwi vhuedzaho mupo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhagudi vha tea u gudiswa nga nḓila ine vha ḓo kona u tsivhudza vhabebi na vhomakhulu uri vha vhe na wiḽi , sa ndingedzo dza u thivhela nndwa na pfudzungule zwine kanzhisa zwa bvelela musi mufu o no ri sia . 
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano  . 
Zwi ya ngauri zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u tandulula mbilahelo  . 
U ṅwala zwavhuḓi nahone zwi no vhonala a na vhuḓifhinduleli na luvhilo kha u ṅwala ha u pomba . 
Kha vha gude u ḓivha arali u tshoṱelwa hu tshi khou ḓa u itea  . 
Hezwo a zwi ambi uri vhathu vhothe vhane vha vha ka maimo a u fulufhedzwa ndi vhatambudzi vha vhana  . 
Mutholiwa uyu a mbo sumbedza dzangalelo ( lawe kha muthu ane a vha khonani yawe , murad(o wa dzangano ( la polotiki ( line uyu mutholiwa a vha murad(o kha(lo kana murad(o wa murafho muthihi  . 
Khari pembelele u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde muswa wa shango ḽashu ! 
KHETHEKANYO YA B : ḒIRAMA FINDINKODO - TT Mudau Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi . 
Zwo themendelwa zwauri muhumbeli u tea u fara khophi sa rekhodo yawe  . 
U fhaṱiwa ha Senthara tharu dza Ndondola Mutakalo wa Ndeme ho fhela ; na u fhaṱiwa ha Senthara nṋa dza Ndondola Mutakalo hu kati  . 
IMC i ḓo bvela phanḓa u ambedzana na vhakwameaho na zwitshavha u vhona uri vhupo uhu hoṱhe ho dzika nahone vhu vhuelela maimoni o teaho . 
Khothe Khulu  . 
Mvelele dza u fhedzisela dza matshimbidzele a nzudzanyululo ndi mutevhe wa zwithu zwi ṱoḓeaho zwa tshiko tshiṅwe na tshiṅwe tsha madi kha mulonga wonoyo  . 
Musi luswayo lwo ṅwaliswa , a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho . 
Ni tea u ita tshuṅwahaya yaṋu ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ri khou thoma mbekenyamushumo dzashu dza u ita uri maAfurika Tshipembe vha pfe vho vhofholowa na u tsireledzea . 
U ḓivha zwiga zwa ngafhadzo zwi amba uri vha nga kha ḓi kona u shandukisa tshikalo tshavho tsha guḽukhousu musi nyimele i sa athu u vhifha tshoṱhe  . 
Vho-Mtyobile , vhane vha vha mudzulapo wa Soweto , vha vho funa u shuma kha nḓowetshumo ya zwa u fhaṱa nahone vha khou ṱuṱuwedza vhaṅwe vhafumakadzi -nga maanḓa vha zwikolobulasi- uri vha dzhenelele kha mishumo ya nḓowetshumo yeneyi . 
Ndugiselo dza wekishopho dza vhugudisi dzi thoma nga u livhanyisa zwiko zwi re hone zwa matheriaḽa na ṱhoḓea , na u thoma zwiko zwiswa hune zwa ṱoḓea  . 
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu  . 
U vha na vhulondo vha tshi khou reila . 
Ho vha hu Vho-ndau vha tshi khou vhulahwa nga nd(ala  . 
Mbudziso hedzi dzi nga bviselwa khagala fhedzi ngauri zwiimiswa zwa ndaulo khathihi na vhaṋetshedzi vha phuraivethe vho vha vho ḓiimisela vhukuma u shumisana  . 
Tshiimiswa , Muṅwalisi wa Khwiniso ya Zwifuwovha ḓo tshimbidza khumbelo yavho na u fhirisaphemithi yavho ya u renga nnḓa kha Mulangiwa zwa Mutakalo wa Zwifuwo . 
I ḓo dovha ya shuma sa tshishumiswa tsha vhueletshedzi kha mihasho ine ya ḓo vha i tshi khou ṱoḓa tshumelo dzi tshimbilelanaho na mafhungo a GCIS  . 
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dzi tea u ṱolwa u itela u lugela hadzo u tshimbila badani  . 
Nnḓu yavho a i katelwi kha iyi ndeme arali vha tshi dzula khayo . 
Mafhungo a re afho nṱha a tea u ḓadzwa nga vhuḓalo u itela u swikelela u dzhenelela na uri The Elexions Agency vha kone u kwama nkhetheni . 
U tsa fhasi kha mulavhelesi wa mutevhe wa u thoma , mulavhelesi wa vhutsireledzi kha sia ḽa ndangulo na u tsa u ya kha vhalavhelesi vha re kha sia ḽa dzangano  . 
Tshata a si nga ha ndinganyiso , ndi nga ha u limuwa thikho dzoṱhe dzi i tikaho  . 
Arali zwibveledzwa zwi tshi konḓa , vhagudi vha si tsha takalela u zwi vhala ; ngeno-vho arali zwa leluwesa zwi tshi itisa uri vhagudi vha vhone zwi sa vha iteli khaedu , ngauralo vha sa takalele u zwi vhala . 
Hune zwiṱandadi zwa yuniti zwa shuma zwavhuḓisa ndi nga nṱhani ha uri ṱhoḓea dzo fhambanaho dza sekhithara dza pfunzo na vhugudisi dzo fhambanaho dzi a ṱhonifhiwa  . 
Shango ḽavho ḽi nga vha ḽi na tshiko tsha zwitahilaho tshi kungaho zwa vhushumisamupo  . 
Vhurangeli uho ho nea mutheo wa thendelano ya ḽifhasi , nga Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshaka , nga ha nḓila ya kudzhenele kwa dzinyambedzano Afurika Tshipembe  . 
Fhethu ha Madaka ha Muvhuso kana zwinwe zwipida zwaho zwi nga kha di valiwa uri zwi songo shumiswa nga vhathu nahone u fungiwa ha mililo fhethu ho sumbedzwaho hu nga kha di thivhelwa tshifhinganyana  . 
Kha vha ḓadze tshipi ḓa 51 tsha fomo TM1 . 
Nzhele : Phanḓa ha musi vha sa athu bvela phanḓa na u ramba muṱangano wa u khetha miraḓo ya komiti ya wadi , vha humbelwa uri vha vhale Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimisa zwa Masipala wa 1998 na Tsumbanḓila dza Lushaka dza Komiti dza Wadi , 2005 , sa izwi vhuvhili ha aya maṅwalwa a na zwinzhi zwi ambaho nga ha maitele a kukhethele  . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza mutumbuli wa Bloemfontein Celtic Vho Dokotela Petrus Rantlai Molemela  . 
U shumisa mushonga wa u alafha u fhirisa mpimo . 
Vha sedze siaṱari 83 u itela mutevhe woṱhe  . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri dzina ḽa mushumisi ḽavho , ḓiresi ya imeiḽi , kana zwiṅwe zwine vha ṋekedza kha saithi zwi nga ḓi vha na dzina ḽavho ḽa vhukuma kana maṅwe mafhungo ane a ḓo ita uri vha ḓivhee nahone , nga ṅwambo wa izwo , zwi nga bvelela kha saithi iyi  . 
Kha vha rumele khumbelo kha the Senior Manager : Animal Health arali vha tshi ṱo ḓa u dzheniswa kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo . 
Tshipitshi tsha Lushaka tsha Muphuresidennde , tsha 2006 tsho ombedzela nga maanḓa nga kufhaṱelwe kwa vhudzivha kha ḽeveḽe yapo vha tshi ombedzela uri muvhuso wapo ndi fhethu ha ndeme ha nḓisedzo ya tshumelo na tshiḓisatshanduko tsha mveledziso ya ikonomi yapo kha miṅwaha ya fumi i tevhelaho  . 
Ndi ndingo dza AIDS fhedzi dzine dzi nga sumbedza uri vha na tshitshili muvhilini wavho , kana a vha natsho  . 
Ri tenda uri tshifhinga tshi tshi ya hezwi zwi ḓo ita uri vhukoni ha zwa masheleni vhu engedzee na u engedza zwikhala zwa mishumo kha vhunzhi ha vhaswa  . 
Ho vha na mvelelo dza ndeme dzo bvaho . 
Mbadelo dzi nga itwa kha davhi ḽi ṅwe na ḽi ṅwe vha nga vhofha mulanga u itela u khwinisa zwo dzudzanywaho nga hoyu Mulayo na mafhungo a mutheo na u tikedza u shumiswa ha gavhelo  . 
Vha songo kombetshedza zwiteṅwa zwa adzhenda zwinzhi kha muṱangano wa awara nthihi  . 
Heyi bugwana i ṋetshedza mafhungo a uri PAJA i kwama hani mafhungo a vhathu zwavho nahone a si ya u gudisa vhalanguli . 
Vha thoma u vhala nga maḓana , vha tshi ya phanḓa na murahu kha thema ya u thoma . 
U kungedzela hu tendela mabindu u davhidzana nga mbuelo dzine zwibveledzwa zwavho zwa ḓo ṋetshedza vharengi  . 
Thundu dzi re hone ndi dzone fhedzi mitshelo ya u shuma nga maanḓa , dzo vha dzi nga si vhe hone arali u shuma nga maanḓa hu songo thoma ha vha hone  . 
Muvhuso u kha ḓi isa phanḓa na u ita mvelaphanḓa dzi vhonalaho kha u thoma mawanwa a vhuvhekanyandeme ha 14 , vhu bvaho kha Mutheo wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014-2019 , iri sendedzelaho tsini na u limuwa Bono 2030 ḽa NDP  . 
Kha tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa , vhunzhi ha vhaṋekedzi vho tikedza mveledziso ya themamveledziso  . 
Mbambadzo kha mashango aya ndi mahala nahone a hu na thivhelo ya u vhambadzelana  . 
Kha vha vhee milayo i pfalaho ya u fhela ha u tshimbidza-ndivho ndi ya u nekedza tshitshavha hu si u tshimbidza u swika magumoni a tshifhinga . 
Muhasho u vhona u kandekanywa uhu ha mulayo sa tshithu tsha ndeme , na uri a u nga timatimi u dzhia maga a vhavhaho a mulayo u tshi itela vhatholi vhane pfuka milayo ya vhashumi iyi  . 
Fhedzi nyambedzano dza kilasi dzine dza livha kha nyito dza mushumo wa u ṅwala dzi shuma sa ndivho dzi re khagala na u vhuedza vhoṱhe . 
Ndi a vha dedengedza tshifhinga tshoṱhe . 
Khabinethe i fhulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri muvhuso u khou ita zwoṱhe nga hune wa kona ngaho kha u vhona uri muṅwe na muṅwe o tsireledzea na u ita khuwelelo kha tshitshavha uri vha thuse mapholisa nga u vhiga zwiito zwa vhugevhenga zwi iteaho vhuponi ha havho . 
Mafhungo a tshimbilelanaho na tshifhinga  . 
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ( mulayo 108 wa 1996 ) i fha mutheo wa u shandukisa na u bveledza Kharikhuḽamu kha Afrika Tshipembe ḽiswa  . 
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo  . 
U tendelwa u wana gavhelo ḽa R20 000 , vha fanela u bvisa R5 000 . 
U valwa hu re afho nṱha na mushumo wa vhusiku zwi bva kha nyimele ya mutsho  . 
Uyu ndi mutambo u no tambiwa nga Vhatukana na Vhasidzana  . 
Kha vha ite zwauri dzipholisi dzavho na milayo i elene na dzipholisi na dzipulane . 
Zwa ui hu badelwa vhugai zwi ḓo anḓadzwa musi hu tshi itwa thambo kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Tshaka dza mivhigo Muvhigo wa ṱhoḓisiso : vhunzhi ha zwo ambiwaho afho nṱha zwi livhana na muvhigo wa lushaka ulwu  . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa u dzudza marinini na maṋo zwavho zwi na mutakalo vhutshilo havho hoṱhe . 
Nga murahu a nga shumisa ṱhanziela iyo arali vhuvha , zwire ngomu , vhuhulwane ha bodelo na ḽeibu ḽu zwi songo shanduka  . 
Ri ri kha vhone na vhagudi vhavho , ngavhe zwi tshi vha nakela musi vha tshi shumisa bugu idzi . 
Mbudziso ya vhuvhili ndi ya uri kana vhana vha na tshuṅwahaya , na uri vhabebi vha nga kona u sika tshikhala tsha uri tshuṅwahaya i itwe  . 
Mashudumavhi , vhunzhi ha vhorabulasi vho lingedzaho u shumisa sisiṱeme idzo zwi nga vha khwiṋe vho eletshedzwa u sedza kha nungo dza ndangulo dzo fhimiwaho u ya kha vhubveledzi ha masephenene a ndeme ya khwiṋe nahone manzhi  . 
Fhethu hudala hu amba uri asima yavho i khou langiwa zwavhuḓi nahone zwi sumba uri mushonga wavho wa zwino u khou shuma zwavhuḓi . 
Muṱangano u ḓo dovha hafhu wa lugisela muṱangano wa Dziminista dza Asia-Africa u tevhelaho wo dzudzanyelwaho u farwa nga 2007  . 
Musi ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri mbadelo dzo itwaho nga Ofisi ya Vho Gigaba a dzo ngo tea , nahone a dzo ngo thusa nga tshithu na uri ho vha hu u tambisa tshelede , dzo dovha hafhu dza sumbedza uri u humbulelwa malugana na mbadelo dza u tshimbila dzo badelwaho nga ofisi ya Mufarisa Minisṱa a si hone  . 
Naho zwo ralo , muvhuso u ḓo dzhia nyito ya vhuḓifhinduleli nahone i kaleaho u fhungudza muhasaladzo musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya phanḓa  . 
Naho hu na ndingedzo dzi bvelaho phanḓa dza u livhana na u sa lingana ha ndeme vhu re hone , hu kha ḓi vha na phambano dza ndeme khulwane dzi re hone  . 
Fomo yavho yo ḓadziwaho itea u swika kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi hu saathu fhela maḓuvha maṱanu phanḓa ha musi mushonga wavho u tevhelaho u tshi ḓiswa . 
Zwivhuya zwa u sa namedza mihwalo kana vhathu vho fhiraho mpimo kha tshiendisi tshavho  . 
A ro ngo tea u nyadza zwikhukhulisi zwine ra kha ḓi tea u shumana nadzwo . 
Tsinga dzine dza isa malofha mbiluni ( coronary arteries ) ndi dzone dzi re khomboni . 
Rinngi nnzhi dzi nga livhiswa kha Mbalo . 
Ri ṱanganedza mvelelo dza muṱangano wa Bodo ya Mikano ya Masipala ( MDB ) dza u thoma nga ha Khwiniso ya Tshikhala we wa vha hone u bva 23 - 24 Fulwi 2016 . 
Khabinethe yo tendelana nga ha tshanduko dzi ṱoḓeaho dza u ta sisiteme ntswa ya musalauno , ya vhukoni nahone yo shandukiswaho ya zwa vhulamukanyi  . 
Kha zwiwo zwi ngaho izwi , na ene u dzhiwa sa mutikedzi wa zwa vhuada  . 
Fhethu huhulwane ho phaḓalalaho kana hu re na vhathu vhanzhi , dzikomiti ṱhukhu dzi a thomiwa dzo ḓisendeka nga dziphotofoḽio  . 
Ndivho ya u ṅwalisa ndi u tsireledza betsho kha u shumiswa hu si na thendelo ya mulayo  . 
Tshibugwana itshi tshi dovha tsha vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Muofisiri wa Mafhungo na Muthusa Muofisiri wa Mafhungo o tiwaho vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u langa khumbelo dzoṱhe dza rekhodo dzine dza vha na DPME . 
Ndi mulaedza wa u tsivhudza vhane vha nga vha vha tshi kha d(itama u wedza vhana uri mu(la u tsini na uswa  . 
Tsumbo , arali ruḽa I na tshileme tshi linganaho mabuloko a 20 ngeno tshigero tshi na tshileme tsha mavhulu dza 20 , hu nga si kone u ambwa uri zwi na tshileme tshi fanaho kana hai , kana uri ndi tshifhio tshine tsha lemelesa . 
Mugudisi u ṅwala maipfi a bvaho kha tshiṱori a nambatedza kha luvhondo . 
Marifhi a khumbelo nga ha mafhungo a kwamaho zwibveledzwa , yunivesithi , matshimbilele , phurofesheni , arali o rumelwa kha vho teaho a ḓo fhedza o fhinduliwa . 
U ya nga ha tshipida 18 tsha mulayo nnyi ane a wanala mulandu u tea u badela faini kana u valelwa dzhele lwa minwedzi i sa fhiri fumimbili  . 
U nangwa ha uri ndi dzifhio nḓila dza u asesa dzi no ḓo shumiswa zwi bva kha nzulele ya zwithu . 
Vha dadze fomo iyo kha ṅwana muṅwe na muṅwe ane vha tama u vha mubebi wawe . 
Sa nga misi , ri ḓo dzulela u ṱoḓa u khwaṱhisa tshumisano na haya mashango na maṅwe mashangovho ri tshi khou toḓa u swikela hezwo zwine zwa vha zwavhuḓi kha vhathu . 
Muvhuso u fanela u thusa u tsireledza vhana kha tshaka dzothe dza u vhaiswa ha muvhili na thalukanyo , u huvhadzwa kana u tambudzwa  . 
Mafhungo mararu a tea u dzhielwa nṱha nga ha ṱhalutshedzo dzine ra dzi shumisa dza tshitshavha  . 
Ndi muhumbulo washu , zwa uri ndi zwa ndeme u bvisela khagala thendelo na vhudifhinduleli kha muvhuso malugana na mishumo na uri ndambedzo yo tea u ita mushumo  . 
U tholiwa ha vhashumi vha re na zwikili na miholo yavho hu , u tshi tou vhambedza , nga aluwa sa afha zwikili zwi tshi khou ṱahela  . 
Ndivho ya vhuimo ha II kha u lafha ha u lingedza ndi ya u isa phana na u linga tsireledzo na kushumele kwa tshidzidzivhadzi tshiswa , muhayo na mushonga  . 
Nzulele na zwililo kana ṱhoḓea dza vhathu zwi nga shanduka musi vhathu vhaswa vha tshi swika vhuponi honoho , zwililo zwa kale zwi nga vha zwo swika he zwa fhindulwa zwino ho no vha na zwiswa  . 
Mashango a Devhula o bvelelaho a dzula a na vhushaka ha ndeme ha u pulana kha shango ḽa Afurika Tshipembe nga zwine shango ḽa kona u engedza mbekanyamaitele yaḽo ya muvhuso na ya mashango a nnḓa . 
Khontsephuti khulwane ya u tevhedza ndi mitengo na tshifhinga zwi bveledzaho  . 
Mudededzi u tea u thusa siani ḽa u vhona uri hu konwe u swikelela zwibveledzwa khathihi na u themendela tshiimo tsha bugu dzine dza nga vhalwa u itela uri mbekanyamushumo ya u vhala i bvelele . 
Vhone ( mugudisi ) kha vha sike adzhenda ya muṱangano wa komitikhumbulelwa vha ite uri vhagudi vha ṅwale zwine vha humbula uri zwo vha zwi tshi ḓo vha zwi maambiwa a muṱangano uyo vha tshi khou tevhela ṱhoho dzi re kha adzhenda iyo . 
I dzhenisa : Lushaka lwa vhuṱambo Hune ha ḓo farelwa hone Datumu na tshifhinga I nga dzhenisa na kuambarele Dzina ḽa murambwa I nga dzhenisa na PYM ( phindulo ya murambwa ) I nga vha na eḽemente dza u vhonwa na dza u dizaina Phindulo i nga vha kha tshivhumbeo tsha mulaedza kana luṅwalo . 
Vhugudisi zwi katela u guda kiḽasini sentharani ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo nga u shuma  . 
Mulayotibe u alusa u shuma nga nḓila ya khwiṋe na uri zwithu zwi fane kha mashumele na vhulangi ha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwi vhigaho kha Minisiṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi . 
Muthu onoyo o dzhenela kha mafulo a humisela murahu vhubindudzi nga nḓila a sa swika hune a ita na mugwalabo wa u sa ḽa zwiḽiwa  . 
Vhagudi vho sedzwaho vha ṋewaho ezwi vha sumbedza u takalela havho u guda  . 
Vhatholi vha tea u saina konṱiraka na Sectoral Determination ya Vhugudisi . 
Vhagudi vha tea u sumbedzwa nḓila nnzhi dza u ṅwala mafhungo ane a ḓo thusa musi tshiga tshi tshi ḓivhadzwa nga themo ya 2 . 
Vha songo hangwa u bva na tshithivheli tshavho ḓuvha na ḓuvha . 
U tshimbidza na u vhona uri hu na u dzhenela ha tshitshavha hu itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha theo ya mulayo zwine zwa ḓo vha khaedu kha Komiti dza Wadi kha u langa zwigwada zwo fhambanaho na ṱhodea kha wadi dzavho  . 
Ri vha tamela mvelaphanḓa kha u pembela havho . 
Zwidimela zwiswa zwa Metrorail ( zwa Vhathu ) ndi tshipiḓa tsha mushinzhi muswa une wa ḓo ṋetshedzwa nga muvhuso kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 15 iḓaho sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya PRASA . 
Thendelano dzi tea u vha mafhungo e a ḓela one khothe a dovha a ya u shuma zwiṅwe ngei nnḓa ha khothe  . 
Kha vha tevhedze zwine zwa t ( od(ea ? 
Ndivho ya QLTC ndi u dzudzanya miraḓo yoṱhe ya tshitshavha , vhaṱuku na vhahulwane kha Afrika Tshipembe ḽoṱhe u dzhiela nṱha khuwelelo ya Muphuresidede ya u thoma zwivhumbeo zwa QLTC kha vhuimo hoṱhe ha sisṱeme ya pfunzo u itela u khwaṱhisedza uri vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe kha sisṱeme vha tevhedzela phulufhedziso kha u ita mishumo yavho na vhuḓifhinduleli havho nga hune vha nga kona . 
Madzinazwao a ṅwaliwe kha khoḽomo mbili dza u fhedza . 
Khabinethe yo tendela u isa phanḓa vhubindudzi kha mveledziso na tshumiso ya vhurangeli ha DOA na uri Afrika Tshipembe ḽi vhe Mulauli Muhulwane wa vhuṱumani ha DOA ha ḽifhasi . 
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa . 
Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wo sedza kha Fulo ḽa Vhuthathatshili ḽine ḽa ḓo vha hone khathihi na Ḓuvha ḽa Mabunga ḽa Ḽifhasi nga ḽa 19 Lara 2016 , ḽine ḽa shumiswa kha u tsivhudza , u funza na u lwisa nga hoṱhe u vhona uri muṅwe na muṅwe u ya kona u swikelela tshumelo dzo teaho dza vhuthathatshili . 
Ndi nga mini ni tshi tea u vha na guḽuu ? 
Hezwi zwo ita uri hu vhe na zwigwada zwivhili kha vhulimi na u sa lingana  . 
Nga u ralo hu na vhathu vhenevho , ngauralo , vhe vha pfumbudzwa hu si nga nnḓa ha Yugoslavia sa komundanda a vha o no amba , fhedzi vho vha vha songo pfumbudzwa nga ngomu shangoni  . 
Naho hu na uri milayo iyi yo dzudzanywa nga u vhea tsumbo nga vhuhaṱuli , tshiwo tshi anzela u itiswa nga miṅwe milayo ( fhedzi a hu na na muthihi wayo une wa vha amba dzi fhele )  . 
Vhashumisi vhane vha tama u shumisa zwi re ngomu u bva kha saithi iyi u itela zwa vhubindudzi vha nga ita izwo hu na thendelo yo tou ṅwalwaho u thoma fhedzi i bvaho kha minidzhere wa webusaithi  . 
Ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli i tea u khwaṱhisedzwa u bva nṱha u ya fhasi  . 
Komiti yo dzinginya uri milayo ya redzhisiṱeresheni i fanela u katela u ṱanganedza mulayotewa wa tshikolo , une wa fanela u katela mbetshelwa na mavhusele  . 
Naho Ndayotewa i sa dzhieli nṱha khothe ifhio na ifhio ya sialala , Vharangaphanḓa vha Sialala na khoro dza sialala vho engedza maanḓa avho u fhira kha mafhungo a elanaho na zwa vhuhosi u ya kha mafhungo a miṱa na khanedzano dza ndaka hu tshi katelwa ṱhalano , vhuunḓI ha vhana na mavu . 
Thero iyi i shumana na nyaluwo ya matshilisano , vhuṋe , vhuṱali , zwipfi na muvhili wa mugudi na nga nḓila ine hezwi zwithu zwa ṱanganelana ngayo . 
U dzhenisa madzina maswa a fhethu kha tshisiku tsha lushaka tsha madzina a fhethu  . 
Tsumbo ya 3 : Masheleni othe o shumiswaho na zwothe zwi tshimbilelanaho na vhudavhudzani zwi nwalwe fhasi nga ndila yo teaho u itela u ri arali matshelo ha nga vha na thodisiso , hu wanale hu si na vhuada  . 
Tshifhinga tsha u shandukisa pfulufhedziso dzi re hone u ya kha u bvelela ha vhukuma ndi tshino  . 
Zwidodombedzwa zwa bannga zwo sumbedziswaho kha fomo ya VAT101D zwi ḓo sudzulusa zwo ṅwalwaho kha mitshini ya VAT , arali zwi sa fani  . 
Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓu , na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde , a zwi yelani na Mulayotewa , nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓa  . 
Tshithu tshihulwane tsha tsedzuluso iyi hu ḓo vha mushumo wa u lugisa zwo khakheaho zwe zwa bulwa kha Muvhigo wa 2002 Komiti ya Ṱhoḓisiso kha Sisiteme ya Vhulondo Afrika Tshipembe  . 
Zwo ralo vha ṱoḓa zwithivheli zwinzhi uri vhakone u langa u tswukuluwa . 
Luvhilo lwa muya ndi lufho nahone sia ḽe wa livha khaḽo ndi ḽifho ? 
Musi ni sa athu u ya nnḓa u ya u ita nḓowenḓowe , thomani ni Bvelani nnḓa onyolowe sa tshimange . 
Vhoṱhe vha fanela u kona u vhona khombo lune vha kona u dzhia maga kana u bveledza maga a u langula uri mishumoni hu vhe ho tsireledzeaho  . 
Zwitshavha zwi a pfisa vhuṱungu vhathu vhane vha pomokwa vhuloi nga nḓila nnzhi , nga u tou vha pandela ( pfulusa ) , nga u vha huvhadza na nga u vha vhulaya  . 
Lushaka ulwu lwa thendelano lu fhedza tshikhala tsha miṅwaha miraru u ya kha miṱanu  . 
Avho vhane vha khou ita ṱhoḓisiso ya ḽiga ḽa u tumbula vha fanela u ḓivhadza Minisṱa nga ha zwine vha khou ita zwone  . 
Tsho shumiselwa mushumo uyu u swika 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki . 
Fhedzi , a hu na vhagudi vha tshimbilaho u fhira khiḽomitha ṱhanu vha dzhenaho zwikoloni ezwi  . 
Khoro ya masipala i nga ṋea mishumo miṅwe-vho na maanḓa kha Dzikomiti dza Wadi  . 
Mirado ya phanele I do tevhedzela thodea dza Maga ane a tea u tevhedzelwa a 2(4) ( a ) a Maga ane a tea u tevhedzelwa a Mulayo wa Thuso kha zwa Matshilisano wa vhu 59 wa 1992 sa zwe wa shandukisiswa zwone u bva nga la 1 Nyendavhusiku 2001  . 
U amba tshifhinga tsha awara dza 12 nga awara ; hafu ya awara na kotara ya awara kha watshi ya vhutanda . 
Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi , nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha mmbi ya vhupileli kana tsha tshumelo ya tshipholisa I nga thomiwa fhedzi nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka , nahone u ya nga mulayo wa lushaka  . 
Kha miṅwedzi i si gathi ine ya khou ḓa musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza mavunḓu , ri ḓo lingedza u vuledza zwe ra khethelwa zwone zwine zwa ḓivhea vhukuma  . 
U shumisa mbekanyamaitele ya muvhuso ya zwipotso na u imvumvusa kha vhuimo ha tshikolo  . 
Ho vha hu na ṱhulo nngana dza milamboni nga 1995 ? 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱanu u kwama mafhungo a u vhambedza buḓo ḽa tshiṱirathedzhi ḽe IDP ya fara khathihi na ḽa CBP hu u itela u thoma nyambo dza u tshea uri mafhungo a ndeme a IDP o ṱoka midzi kha mafhungo a wadi nga nḓila i no fusha naa  . 
U shumisa luphuse lune lwa tou rengiswa lwa u dzima mulilo  . 
U fana na zwilidzo zwi ngaho sa , dende , mbila na phalaphala na zwin(we zwinzhi  . 
Khothe Khulwane ya Mpumalanga i ḓo khunyeledzwa kha ṅwaha uno wa muvhalelano  . 
Shuvhuru i(li ( li langula mashuvhuru dangani uri vha si ite zwine zwa nga vha khombo khavho  . 
Vhadzulapo vha takadzwa vhukuma nga u fhaṱiwa ha tshikolo itshi nahone vhabebi na vhone vho shela mulenzhe kha vhuṱambo ha u ṱavha miri vhe na minista . 
Muvhuso khathihi na vhashumi na mabindu vho rwela ṱari Thendelano ya Lushaka ya u Tholiwa ha Vhaswa nga Lambamai 2013 . 
Khomishini ya tshumelo ya muvhuso ndi tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tsho ḓiimisaho tshi sa dzhii sia , tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha vhu 196 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , PSC yo ṋewa mushumo wa u maanḓafhadza vhaṅwe , u sedzulusa , u lavhelesa na u ṱhaṱhuvha tshiimiswa na ndaulo ya Tshumelo ya Muvhuso  . 
Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso , OPP yo wana uri ndi zwa vhukuma uri Muhweleli o ṋetshedza SAPS mafhungo e a ita uri hu vhe na u fariwa na u vhona mulandu vhahwelelwa kha mulandu wa vhufhura  . 
Mihasho ya muvhuso i tea u vhona zwauri milayo , dzipholisi , na pfano dzapo dzi a tendelwa . 
Vhagudi vha dovha hafhu vha ṱuṱuwedzwa u bveledza nḓivho na u pfesesa u pfuma ha vhuṱanganelani ha shango ḽino . 
Komiti dzi nga vha na Vhupfiwa nga Vhathu nga ha milayo kana mafhungo a yelanaho na mulayo  . 
Vhuṅwe vhuṱumani kha seva ya webusaithi dzi livha kha zwiko zwi langwaho nga vhathu vha vhuraru vhane GCIS ya sa vhe na ndango khavho  . 
Mbilahelo dza zwe zwa itea phanda ha u vha hone ha ICD  . 
Mbekanyamaitele zwi tshielana na u fhaṱa tsini na milambo na maroroma na u thivhela tshinyalelo tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela zwanḓa zwingafhani  . 
Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u tshila kha vhuṅwe vhupo ho vha hu u ḓirambela zwira uri zwi ḓe zwi u ponde kana u kombetshedzea uri u ponde vhaṅwe , zwa dovha zwa ita uri vhaḽedzani vha fhedze vha tshi vho vha zwidakwa nahone vha shumise zwidzidzivhadzi u itela uri vha hangwe nga vhuṱungu he vha vha vha tshi khou ṱangana naho , nge vha ḓivha uri vhutshilo havho vhu nga si vhe ho teaho arali hu sina mabulayo , u tshipwa na nndwa dzi vhavhaho dzi sina tshiitisi  . 
U sa ṋetshedza thikhedzo ya zwa masheleni zwi nga , nga dziṅwe nyimele , ḓurela muvhuso tshelede nnzhi u fhira yo humbulwaho  . 
DPSA i dovha ya vha kati na u tshimbidza zwa ṱhoduluso ya u bveledza muhanga wa kushumele na zwikalo , ho katelwa u thomiwa ha modele wa mavhekanyele a mavhusele une wa ḓo tendela u shumisiwa ha kushumele kwo teaho . 
Zwidodombedzwa izwi zwi kwama vhuṱanzi ha vhana vha re zwipondwa na ṱhanzi dzi re vhana kha milandu ya vhukhakhi ha vhudzekani . 
Vhan(we vha ri ho vha na Dzat ( a ( lit ( uku ( le ( la vha ( li Tshiendeulu ; ( lihulwane ndi ( le ( la vha ( li afha Nzhelele ( line ( la d(ivhea Vend(a ( lot ( he  . 
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo ( nga fhedzi ) u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa . 
Khamphani dza tshaka dzo ṱanganelaho sa Nestle , Unilever Samsung na Hisense dzo vhona Afrika Tshipembe sa fhethu ha dzingu ḽa vhubveledzi . 
Zwenezwo mathemo maṋa oṱhe a amba muvhuso kha ḽevele yapo kana muvhuso ḓoroboni ṱhukhu na khulwane  . 
Farani zwikunwane . 
Nda rembuluwa nda sedza murahu hayani nda elelwa na dakalo ḽine nda khou ḽi furalela . 
Mahoro a poḽitiki a vha na tshifhinga tsha u ṋea mihumbilo yao na u vhudzisa mbudziso nga ha mafhungo o ambiwaho kha tshipitshi . 
Kha miṅwaha ya zwenezwino , mbekanyamushumo dzoṱhe dzo vhambedzwa na dziṅwe na u itelwa odithi dza u pima ndeme yadzo  . 
Hezwi zwi ḓo konisa muhasho uri u ḓise nḓisedzo yawo yo fhelela sa mukonisi wa vhuṱhogwa wa mveledziso ya ikonomi yo katelaho na ndaulo i shumaho nga vhukoni . 
Matshimbidzele a khetho 6 . 
Yuniti idzi dzi nga ḓi vha ndima dza 10 , khethekanyo dza 10 kha ḓirama kana maṱano a 10 kha fiḽimu zwi shumisaho zwiṱirathedzhi zwa u vhala wo tou fombe , u itela u ṱoḓisisa ṱhalutshedzo na zwi ḓiswaho nga tshibveledzwa . 
Zwivhumbeo zwa muvhuso , nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo , u sa dzhia masia , tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho  . 
Khothe iṅwe na iṅwe I re na vhukoni I nga dzhia tsheo malugana na u tea ha- ( a ) u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi ; ( b ) u engedzwa ha tshiimo tsha shishi ; kana ( c ) mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho , kana ḽiga ḽo dzhiiwaho , zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi . 
Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana . 
Musi no no fhedza , ambani nga mivhala yo dzikaho na i rindidzaho ye na i shumisa tshifanyisoni tshaṋu . 
Khonṱhiraka , kana zwo bulwaho kha mukano , zwo ḓisendeka nga mulayo wa vhafareli , une wa tendela u ima vhuimoni ha tshipiḓa tshiṅwe nga tshiṅwe , tenda tshiimela tshi tshi swikelela khonṱhiraka ya tshipiḓa tsha vhukuma  . 
Kha ri ṅwale mafhungo buguni yaṋu ya nḓowedzo ni tshi shumisa maipfi a no bva tshibogisini tsha maipfi . 
Iṅwe ndambedzo kha sia iḽi i ḓo dovha ya bveledza tshiṱirathedzhi tsha vhulavhelesi kha sekhithara  . 
Hu shumiswe maipfithangeli u gudisa vhagudi u ḓisikela mafhungo avho vhone vhane . 
Mbekanyamaitele ya dzinnḓu ya lushaka i sumbedzisa uri sabusidi dzoṱhe dza masheleni a dzinnḓu dzo ṋetshedzwaho dzi fanela u thusedzwa nga u dzhenelela ha muṱanganedzi - zwi nga vha nga tshivhumbeo tsha masheleni kana nga u tou shuma - hu u itela u ṱuṱuwedza mvelele ya vhuḓifhinduleli na u vhulungela nnḓu  . 
Khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi na vhana dzo no aluwa zwihulwanesa  . 
ABSA FNB kana Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya akhaunthu ya bannga na khoudu musi vha tshi badela  . 
Nyito nga vhalangi vha khamphani na vhabindudzi vha kushumele na mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi yo shela mulenzhe kha maga ane o mbwandamedza ḽifhasi kha zwifhinga zwi konḓaho zwa masheleni zwine ra kha ḓi lingedza u bva khazwo  . 
Vha sumbedze ndeme ya u thetshelesa , u sedza kha muthu ane wa khou mu thetshelesa na uri vho pfa zwone na uri luambo lwa muvhili lwa vhadzhenelei musi vha khou thetshelesa lu hani na uru lu dzhenela hani kha vhupo havhuḓi ha u thetshelesa  . 
Vha sa wani ndambedzo iṅwe . 
Zwenezwo vha ambelela mbuno ya ndeme ya u itela khaedu mvelele i kandeledzaho ya vhavhusi na u vha dzhiela muvhuso  . 
Ho ṱanganiwa na thaidzo dzo fhambanaho dza masheleni na dza u fhaṱa zwa ita uri thandela i mbo ḓi fhiwa mufhaṱi a bvaho Sikotiḽandi Vho Henry Greaves , we a vha a tshi kha ḓi bva u dzhoina Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha  . 
Maṱhakheshandwa : musi zwo lavhelelwaho zwa nṱhesa zwa ndeme kana zwi takadzaho zwi so ngo tsha swikelelwa kana zwi shushaho zwa puloto ya zwibveledzwa zwo dzhenelelwa nga zwa madakalo kana mafhungo o bvaho kha muṱoḓo wa puloto kana zwiwo zwi si na mushumo . 
Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu , na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo  . 
Dziṅwe dza pfanelo dzavho dzo ṱalutshedzwa kha ndima ya vhu 10 ya Ndayotewa ine ya langa ndaulo ya muvhuso . 
Kha vhupo ha mahayani zwivhalo zwa vhafumakadzi na vhana vha vhasidzana zwi nṱha na u fhirisa zwa sia vha na ndeme kha mveledziso ya vhupo ha mahayani  . 
Tshibveledzwa itsho tshi nga bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe a fanaho na tshea , u ṱhukhukanya , u fhandekanya zwipi ḓa , u kunakisa , u vhekanya , na u ita uei tshibveledzwa tshi dzule tshi tshitete  . 
U ḓiṅwalisa ho vula ngei Free State , Mpumalanga na Limpopo  . 
Vhulwadze vhu sa fholi ndi i wana ngafhi ? 
Fhindulani mbudziso dzi re afho fhasi kha zwigwada zwaṋu zwiṱuku  . 
Zwi tshi tshimbilelana na milayo iyi , ṱhoḓea yashu yo vha ya uri thendelano heyi i ḓo dzudzanywa nga nḓila mbili dzo tendelaniwaho khadzo ngei Bali nga 2007  . 
Kha vha ite khumbelo Khothe ya Madzhisitirata kana Khothe Khulwane . 
Miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka  . 
Zwi songo humbulwa u shumiswa ha tshikhala hu tou nga ho khethiwa nga vhasedzi sa hu elanaho na vhuimo , na u sika kuhumbulele kwa vhuḓifulufheli na vhurangaphanḓa  . 
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , nahone hune zwa konadzea , nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo  . 
Vha ṱuwe na vhufaedzi u fana na ID musi vha tshi ya u dzhia garaṱa yavho . 
Sambula dzi a lingiwa u vhona arali dzi tshi tevhedza mbetshelo dza Mulayo wa u Alusa Zwimela . 
Ndi ngadzwo hu tshi ḓo itwa ṱhoḓisiso mbili khulwaneṋaṅwaha nga 2007 . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo . 
Nṱha ha izwo , ri khou ṱoḓa u ḓivhadza vhagudiswa vha kwameaho nga ha pfanelo dzavho dza pfunzo , na u tikedza vhadededzi kha u langula mvelelo dza u vhifha muvhilini ha mugudiswa zwikoloni  . 
Arali vha tshi tea u badelelwa mutikedzelo , mutholi u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela yo salaho  . 
Vhukwamani uhu vhu nga bveledza u khwiniswa hafhu ha milayo iyi . 
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho , milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓḓu nga nḓḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana  . 
Khomishinari wa Lushaka a tshi khou tendelana na khorotshitumbe ya vunḓu u tea u thola mufumakadzi kana munna uri a vhe khomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽeneḽo , fhedzi arali Khomishinari wa Lushaka na khorotshitumbe ya vunḓu vha kundelwa u tendelana nga ha uhu u thola , muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupholisa u ḓo tea u konanya izwi zwigwada . 
Maṅwalo a tevhelaho a tea u fhelekedza fomo ya khumbelo(a) khophi yo khwaṱhisedzwaho ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ; ( b ) khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza ndalukano dzoṱhe dza pfunzo ; ( c ) ṱhanziela ya tshumelo kana , arali i siho , afidaviti nga vhone malugana na zwifhinga zwo fhiraho zwa tshumelo ; ( d ) thestimoniala , arali i hone , u bva kha vhatholi vho fhiraho ; ( e ) madzina , ḓiresi na nomboro dza luṱingo dza vhathu vhavhili vhane vha nga kwamiwa . 
Thomani nga u amba nga phindulo dza mbudziso idzi ni tshigwadani tsha vhoiwe , ni kone u dzi ṅwala . 
U fhaṱwa ha yunivesithi mbili hu khou lavhelelwa u thoma nga Khubvumedzi ngei Kapa Devhula na Mpumalanga . 
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa , hani , nga nnyi , lwa tshifhinga tshingafhani , nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio  . 
U bveledza zwipikwa sa musi muthu o swa zwa vhonala nga u rungunya kana mbeu i tshi mela  . 
Roṱhe ri a thusa kha u bika zwiḽiwa nahone ri a funga makhanḓela ngomu nḓuni . 
Ndi na vhugai ? 
Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo , ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde , u fana na Vhupfiwa nga vhathu , u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dziṅwe mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu . 
Arali zwi hone ndambedzo yo fhahewa  . 
Khothe ya vhana i ḓo ṋesthedza ndaela ya u adoptha na maṅwalo o fanelaho a ḓo rumelwa kha SACA u itela khwaṱhisedzo na u ṅwaliswa ha adopsheni . 
Ndi pfa ndo takala musi ndi tshi ḓivhadza muṅwe wa vhaeni vhanga vho khetheaho , Vho Nomasonto Mazibuko , mulanguli mutshimbidzi wa Albinism Society of South Africa  . 
Thendelano ya kushumele ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka i tevhedza milayo i re hone na maitele a mulayo , na uri a huna tshi re kha hoyu mulayo tshine tsha vha u nyadza pfanelo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka ya u tevhedza khumbelo kana ṱhoḓea dza muvhuso , khothe , na u tevhedza mulayo i elanaho na ya u shumisa havho Webusaithi kana mafhungo o ṋetshedzwaho kana o kuvhanganyiwaho nga a Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi tshi elana na kushumisele uku  . 
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza ṋekedzwa nga vhaofisiri vha Vhuimeli kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha ? 
Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe ndi tshiimiswa tsha vhuṱhogwa tsha dimokirasi yashu , tshi fhulufhelwaho zwihulwane na u vha tsho imaho kha shango na kha dzitshaka  . 
Hu tshi dzhielwa nzhele uri vhafumakadzi ndi vhone vhathu vhane vha thudzelwa kule musi hu tshi dizainiwa dziphurogiremu kana dzi tshi tiwa ngauri vhaṅwe vhathu vha humbula uri ndi zwone zwine vhafumakadzi vha zwi toḓa , ndi zwa ndeme u pfa mihumbulo na themendelo dzavho u itela uri thandela i vhe na thusedzo yo fhelelaho ya tshitshavha  . 
Mulilo wa mbava a u orwi  . 
U ya ngavho , khanedzano dzoṱhe idzi dzi dzhia sia ḽithihi nahone dzi livhiswa kha u vhuedza avho vhane vha nga vhuelwa nga tsireledzo kha muṱaṱisano wa dzitshaka  . 
Ee sa zwe zwa shandulwa b u iledza maitele ane a vhaisa a kwamaho zwa vhuloi na u pomoka vhuloi ; c u ita mbetshelo dza ndaṱiso kha vhaiti vha maitele a vhuloi vhuvhi vhune ha vhaisa  . 
Vhunzhi ha maitele ayo a t ( ut ( uwedzwa nga nzulele ya mit ( a ine muthu a aluwa khayo  . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i vha tshipiḓa tsha Phurogiremu ya U linga ya ṅwaha woṱhe kha gireidi iṅwe na iṅwe na thero . 
Hafhu ndi zwa ndeme uri kha heḽi ḽiga hu waniwe uri ndi nnyi a no ḓo kuvhanganya mafhungomatsivhudzi na uri zwisumbi zwi ḓo pimiwa nga nḓila-ḓe  . 
Ndi khuliso u amba na maAfurika Tshipembe kha ino Nnḓu na mahayani avho na kha senthara dza u vhona u mona na shango . 
Arali vha tshi khou thivhelwa nga vhuholefhali u vhala , u sedza kana u thetshelesa rekhodo nga tshivhumbeo tsha tswikelelo tshe tsha ṋetshedzwa kha 1 u swika kha 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho na tshivhumbeo tshine vha ṱoḓa rekhodo i khatsho  . 
Vha fanela u bvisa sambula ya malofha a phukha ine vha khou ṱoḓa u i shumisa u bvisa khayo zwithu zwa dzhenethiki . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho , vhuvha , ḽeibu ḽu , dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo . 
Fhedzi hu na vhagudi vhane dza vha khakhisa musi vho ya nadzo tshikoloni . 
Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China . 
Mulayo wa lushaka u tea u vhona uri vhalangi vha Vhutshutshisi ha Tshitshavha- ( a ) vha na ndalukano dzo teaho ; na uri ( b ) vha na vhuḓifhinduleli ha vhutshutshisi kha vhupo ho tiwaho ; hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya  . 
A si muthu muṅwe na muṅwe a no ḓo swikelela tshipikwa zwino , fhedzi nga ṱhoḓisiso nnzhi vhanzhi vha ḓo tshi swikelela ṅwaha muṅwe na muṅwe  . 
U vhala nga u elela , bugu ya u vhala na mugudi yo shumiswaho kha themo ya 1 na 2 nga zwigwada zwiṱuku . 
I dovha ya khwaṱhisa u shumiswa ha maitele a u shuma , tsumbo , u engedzwa ha ndifho kha vha sa tevhedzi milayo . 
Mupendelo muṅwe na muṅwe ndi thihi tsha fumiṱhanu tsha vhuphara ha fuḽaga  . 
Mbonelaphanḓa ya mutandululi wa mbilaelo dza zwa Muthelo ndi u khwaṱhisa fhulufhelo ḽa vhatheli kha ndaulo ya muthelo  . 
Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo , zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo , nga ndinganyiso , u vha khagala , i konaho u pikisana na u sa ḓḓura  . 
Nga murahu ha vhugudisi , vha sumbedza vhuḓikumedzeli ho vusuludzwaho ha u dzhenela kha tsedzuluso ya IDP na phurosese ya u ita mugaganyagwama  . 
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo , vhukando uvhu vhu tea u tshimbidzana na fulo ḽa u khwinisa tsireledzo ya tshitshavha na vhudziki  . 
Mvelelo dzine itshi tshitshavha tshiswa tsha ḓo vha nadzo kha vhutshilo ha matshilisano dzi nga si kone u topolwa kana u elwa zwa zwino  . 
Zwidodombedzwa zwa vhabebi kana vhaun ḓi ndi nnyi ane a nga sedzuluswa nga mutsireledzi wa tshitshavha ? 
Muofisiri wa zwa Muthelo ndi Muhaṱuli Vho Bernard Ngoepe vho nothaho vhe vha tholiwa nga Minisṱa wa Gwama lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2013 . 
Hezwi ndi u ya nga ha Milawana ya mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Nyimele ya zwino i amba uri vhathu vha lwalaho vhulwadze ha muhumbulo a vha ṱhogomelwi zwavhuḓi na uri vha a ṱalulwa nga nḓila i si yavhuḓi  . 
Dziṅwe komiti kana miṱangano i ṱoḓa fhedzi tsheo dzo rekhodiwaho , miṅwe i nga ṱoḓa rekhodo yo dodombedzwaho ya nyambedzano  . 
Kha vha humbule nga ha tshitshavha tshavho , naa huna dziṅwe khaedu dzine vha vha nadzo ? 
Vhuloi vhu itwa nga zwitshavha zwinzhi zwo fhambanaho kha ḽifhasi  . 
Zwi ḓo vhea Afurika Tshipembe sa hone tshivhindini tsha u pfuka ngaho kha dzingu ḽa sub-Saharan Africa na u endedza kha agenda ya ṱhanganelo ya Nepad ya dzingu . 
Khabinethe i humbela tshitshavha tsha Coligny , Devhula Vhukovhela u imisa migwalabo i re na dzikhakhathi nahone tshi dovhe tshi tendele Tshumelo ya Mapholisa Afurika ya Tshipembe u fhedza mushumo wavho wa u sedzulusa tshivhangi tsha lufu lwa ṅwana , u itela uri vhuhaṱuli vhu ṋetshedzwe . 
Tshanduko ya mitengo i dovha ya ita uri ri sa kone u bvelela zwavhuḓi kha zwivhambadzwaseli zwashu na kha dzifeme dzi ṱaṱisanaho dza zwiṱunḓwa zwashu  . 
Ho sedzwa Anekidzha G ya milayo ya Tshikimu  . 
Ndivho idzi kana zwipikwa zwi ṋetshedza buḓo ḽa vhuṱhogwa u tikedza ndangulo ya zwiimiswa zwa pfunzo  . 
Vha nange nga u puṱedza khayo  . 
Fhedzi Thandi u dzula e mudavhini e kha nḓowenḓowe u swika ḽi tshi kovhela . 
Ro ḓiimisela u imisa zwigwada zwa vhapfukamulayo na vhapfukamulayo vhane vha shushedza mahaya ashu , zwiṱaraṱa zwashu , zwitshavha zwashu , na miṱa yashu nga khakhathi  . 
U kona u shuma ha komiti dza wadi maṱoni a vhathu hu vha khomboni kanzhi musi komiti dza wadi dzi tshi vha dzi kule na mishumo ya masipala i ngaho sa IDP , kana komiti ya wadi ya vha na u dzhenela huṱuku kha mushumo u sa ṱumani na mushumo wa ndeme wa masipala  . 
U sa lingana u ya nga mbeu zwi nga si lugisiwe zwavhuḓi nga nnḓa ha musi u sa lingana hu bvaho kha izwi zwithu zwiṅwe zwo fhambanaho hu tshi nga dzudzanyiwa  . 
Zwi amba uri , tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
Tshigwada tsha SAPC tshi sumba u kundelwa ha mulayosiṅwa une wa fhelisa vhuloi u tshi itela u fhelisa u tenda kha zwa vhuloi na u fhelisa khakhathi dzi livhanywaho na vhuloi kha zwitshavha zwa mashango a Afrika nga murahu ha vhukoḽoni . 
Vhaḓivhi vha zwa ikonomi vha tenda uri mbekanyamaitele ya zwa masheleni i shuma lwo khwaṱhaho u fhirisa mbekanyamaitele ya zwa u shumiswa ha masheleni a muthelo kha u fhelisa vhushayamushumo , ngeno muimeleli wa thiyori ya Keynes a tshi tenda zwo fhambanaho  . 
Vhunzhi ha mishumo ye nda i ṱalutshedza yo itea kha zwiimiswa zwa muvhuso na uri ndi masia a tsireledzo na u vhona uri hu na u tevhedza milayo  . 
Pulane ya themamveledziso i ḓo ṱuṱuwedzwa na u lavheleswa nga Khomoshini ya Vhukonanyi ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde ( PICC ) , yo thomiwaho nga Khubvumedzi , i tshi ḓisa Dziminisiṱa , Vhalangamavunḓu na Vhalangi vha Masipala fhasi ha vhurangaphanḓa ha Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde  . 
U dzhenisa tshithavha kha u topola ṱhoḓea na u sika mbekanyamaitele na Phurogireme ndi nḓila i pfadzaho ya u fhindula ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
U modareitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni , tshiṱirikini , vunḓuni na kha vhuimo ha lushaka . 
Vhaṅwe vha vhanameli vhori ndi tea u dalela Kwaggafontein he ha vha kale hu KwaNdebele uri ndi vhone u shayea ha ṋetshedzo ya tshumelo . 
Mutambo uyu wo vha u si na milayo nahone u tshi ofhisa u u tamba . 
U khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha hu fushaho kha mishumo yoṱhe ya masipala na phurosese  . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Dzimbalombalo kha Thendelanomviswa ya Afrika kha phalamennde uri hu tendelaniwe . 
Vha Ofisi ya vha Tsireledzo ya Tshitshavha vhone vho shela mulenzhe nga vhutevheleli na u vhudzisa mbudziso dza ndeme dzi tokonyaho muhumbulo ; Madzangano na Zwiimiswa zwa Vhashumi a vho ngo neta u dzhenela mitangano na Nndowe-tshume dze dza vha dzi re na tshivhalo vha dovha hafhu vha nea ngeletshedzo dza ndeme  . 
Kha u ḓisa tshumelo ya u thivhela vhugevhenga tsini ha vhathu , Khabinethe yo ṱanganedza tshiṱitshi tshiswa tsha mapholisa tsha Keimos ngei Devhula Vhukovhela , tshine tsha ḓo thusa vhadzulapo vha anganyelwaho kha 23 000 . 
A fha hu d(i vha na milayo ine vhatambi vha fanela u i tevhela  . 
Ahuna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo  . 
U ṱalela ha nnyi na nnyi ho thoma kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2002 ngei Korea na Japan . 
Vha guda u shumisa nzulele sa mupeleṱo na nzudzanyo ya maipfi u ita uri muṅwalo wavho u pfalese kha vhaṅwe  . 
Vho Matome Emmanuel Malatsi SA DDG : Vhuthihi na U Lwa na Vhufhura kha OPSC  . 
Hu ḓo tea hafhu u dzhielwa nṱha vhupfumbudzi vhu bvelaho phanḓa ha vhashumi vha re hone na u ṋetshedza mabuḓo a mushumo a vhathu vhoṱhe  . 
Khothe dzoṱhe nga nnḓa ha dzo ambiwaho kha khethekanyo dza vhu 167 , 168 na 169 dzi nga tshea kha mafhungo maṅwe na maṅwe o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ; fhedzi khothe ya tshiimo tsha fhasi kha tsha Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe i nga si ite ṱhoḓisiso kha mulayo kha u anana na ndayotewa ha ndima ya 8 : dzikhothe na ndaulo ya zwa vhulamukaimyi mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Phresidennde . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi i swikaho miraru uri ṱhanziela yavho yo ṅwaliswa i ṋekedzwe . 
Ndi tshikili tsha vhuṱhogwa kha u muelo , nomboro na tshikhala khathihi na tshivhumbeo . 
Musi vho farwa , vha na pfanelo ya u fhumula , u ḓiswa khothe hu sa athu u fhela awara dza fu-inamalo na pfanelo ya u imelelwa nga ramulayo  . 
Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya mihumbulo i re na ndunzhendunzhe . 
Khoḽomu ya tshanḓa tsha u ḽa i sumbedza phindulo dza SMS dzo ṱumanywa na thaidzo iṅwe na iṅwe  . 
Mushumi u tea uri tshifhingani tsha vhudzadze a vhe vha a tshi wana malamba ane a vha fhasi ha malamba ane a a nzela u a wana nga ṅwedzi . 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo ine ya nga hanelwa zwi tshi ya nga zwiitisi zwa u hana zwi tshi tevhedzela PAIA zwi nga ṋetshedzwa kha nyimele dzine u bviselwa khagala ha rekhodo zwa ḓo fusha dzangalelo ḽa Tshitshavha , nahone dzangalelo iḽo ḽa tshitshavha ḽi tshi fhira tshinyalelo yo sumbedzwaho kha zwiitisi zwa u hana . 
Vhalani tshati ya mutsho , ni ambe uri mutsho u ḓo vha u nga nḓilaḓe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vha nga kha ḓi kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele . 
Nga murahu ha miṅwedzi miṋa Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano na u vha Riphabuḽiki , Vho Dimitri Tsafendas vho ṱhavha lu isaho lufuni Minisiṱa Muhulwane , Dokotela Vho Hendrik Verwoerd , he vha vha vho dzula hone  . 
Musi hu tshi ṋaṋa u gonyiswa nzwalelo , hu ḓo vha na u engedzea ha ndeme tshifhinga tshiḓaho  . 
Forensikhi  . 
Ri tea u dovha ra zwi elelwa uri u tsireledzwa ha vhana ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi na zwitshavha . 
U dzhenelela ha mulimi ndi yone nila ine ya nga ita uti hu bvelelwe zwavhukuma  . 
Humbelani uyu muthu uri a tende ni tshi ita inthaviu nae . 
Khoro yo thoma u sedzulusa madzina e a vha a songo nekedzwa uri a tendelwe kale  . 
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC , nga maanḓa kha Afurika Tshipembe  . 
Vhadzheneli vha topola tshakha dza miṱangano ye vha i dzhenela vha i dodombedza kha bammbiri ḽa filipitshati  . 
Zwo sedzwaho hu ḓo vha u pfesesa uri vhuḓilangi vhu bva ngafhi , kha ṱhoho iyi  . 
Ni vhona u nga muthetshelo wayo u nga vha ufhio ? 
Une wa dovha wa vhidzwa upfi PAIA . 
Ri ṱanganedza webusaithi dza vhathu vha vhuraru u vha na vhuṱumani kha mafhungo are kha masiaṱari aya  . 
Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni . 
Khumbelo idzi dzo ṱanganedzwa nga Bodo ya Mikano ya Masipala na Muhasho wa Tshumisano ya Muvhuso  . 
Fhedzi , a si zwisumbi zwoṱhe zwine zwa tea u vhalea  . 
Mulayo wa Phalamennde u fanela u ṋetshedza nḓila ya u ta tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka . 
Tshipeisa tshi a shuma kha vhana zwavhuḓi kana muṅwe na muṅwe ane a vha na thaidzo dza u femela ngomu zwavhuḓi  . 
Kha vha ite nḓowedzo ya mibvumo ya luambo . 
Convention on International Child Abduction na uri ndi tshipiḓa tsha mulayo wa Afrika Tshipembe . 
Luṱingo lwa vhufhura lwa u : Tsireledza mbuelo dzavho Luṱingo lwa vhufhura lwa GEMS lu langiwa nga feme yo ḓiimisaho nga yoṱhe i khwaṱhisedzaho uri miraḓo i dzula i sa ḓivhei  . 
Mulayo wa themodanamiki u kha ḓi shuma fhedzi i leludza zwihulwane murekanyo une ra tea u ita  . 
Vhareili vha fanela u shumisa nd(ivhadzo u hana u namedza nomboro ya vhathu vho fhiraho mpimo kha zwiendisi zwavho  . 
Sa izwi ni tshi shuma u vhambadza zwiambaro zwo fhambanaho , ṅwalani khungedzelo ya zwiambaro zwenezwo . 
Khabinethe yo ṱahisa dzindivhuwo dzayo kha mushumo wo itwaho nga Vho Advokheithi Tlakula , ya isa dzindivhuwo dzayo kha mushumo we vha u ita vha sa ḓiṱoḓeli zwavho kha demokirasi yashu nahone vha vha tamela mashudu avhuḓi . 
Madzhendedzi a ṱo ḓisisaho muthu o rwelaho luṱingo ha ṱo ḓei kha Crime Stop  . 
Vhana a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi , hayani ha vhana , tshikoloni , kana fhethu ha tsireledzo  . 
Zwidade ndi nyimbo dza vhana vhat ( uku vha thangana ya murole , vhomambibe  . 
Vha nga badela nga poso  . 
Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya ndayotewa na maṅwe mafhungo a tshimbilelanaho na khwiniso  . 
Muthu ane a khou ita mbilo o imela muraḓo wa GEMS ( u ḓadza Khethekanyo B , G , H na I ya Fomo ) ; e . 
Mutandululi wa zwa Muthelo ndi Muhaṱuli Vho Bernard Ngoepe vhe vha tholiwa nga Minisṱa wa zwa Gwama lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru u bva nga ḽa 1 Tshimedzi 2013 . 
Tshanduko ine muthu a khou amba ngayo a si ye ya sedza fhedzi kha madzangano fhedzi yo sedza hafhu na kha maime na vhuḓifari zwa muthu ene muṋe  . 
Ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede i kolodwaho kha akhaunthu yavho inga ṱanganedzwa , vha nga wana miṅwedzi isa fhiri miraru uya nga zwiitisi zwa khumbelo  . 
Tsumbo ya 1 : Naho a sa divhi milayo i langulaho mashumisele a zwa masheleni , mushumeli wa muvhuso o do swika he a tenda hu tshi rengwa tshishumiswa ngeno hu so ngo vha na thendelo ibvaho kha vha Muhasho wa zwa Gwama  . 
U ṱalutshedza zwine maiti a amba zwone , maṱaluli na madzina a no khou shumiswa . 
Ndangulo ya Kiḽasi ndi mini ? 
Zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri nga nnḓa ha gulukholitha zwi badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi  . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u amba madzina a furakisheni kha diagiramu nga tshifhinga tsha themo ino . 
Dzikhasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa dzi dzula dzi tshi khou vhilaela nga ha zwithu zwi no nga sa maanda a mudagasi a re ntha kana a re fhasi na u dzimiwa ha mudagasi ha u kombetshedza  . 
Yunithi yo Khetheaho ya u Sedzulusa yo aluwa u bva kha miraḓo ya tshiṱafu ya u thoma ya 70 u ya kha i fhiraho 600 zwazwino . 
Zwidodombedzwa zwi shumiseaho zwi kwamanywa na khoudu ine vha ṋewa yone . 
U bva zwenezwo , dplg yo gazetha Nyendedzi dza u Thoma na u Shuma ha Komiti dza Wadi dza Masipala nga 2005  . 
U tambudzwa ha vhaswa vhae vha lwala mihumbuloni hu fanela u shumiwa u fana na zwenezwo  . 
Musi zwiimiswa izwi zwi tshi kha ḓi lingedza u ḓiimisa nga zwoṱhe , zwo no dzhenela tshoṱhe kha maitele ashu  . 
Kushumisele kwa tshelede ku nga kona u shumiswa kha khuda ya Tshikili tsha Vhutshilohune vhagudi vha nga kona u tamba vhengele . 
Kha vhuḓiluvhisi ha mushumo wavho , ro tendelana u shuma ro fhaṱuwa kha u khwaṱhisa vhushaka na vhone  . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila U vhala zwi re buguni yawe a tshi vhalela nṱha kana fhasi a tshi khou vhala zwo linganaho gireidi yawe a tshi khou sumbiwa nḓila nga mugudisi . 
Maitele a thendelo u thoma a khwaṱhisedza uri nyito yo pulaniwaho ndi ya ndeme nahone yo tea musi vha saathu u valelwa siabadela  . 
CBNRM i anzela u kwama tshanduko khulwane kha politiki na mvelele-hezwi zwi dzhia tshifhinga . 
Mimapa na mbonalo ya nṱha ya zwithu zwo kuvhanganywaho . 
Pulane i fanela u katela mafhungomatsivhudzi nga ha tshitshavha , zwiitei zwa tshitshavha na zwishumiswa na maitele ane a nga shumiswa u bveledza mafhungomatsivhudzi ane a ṱoḓea  . 
Ivhani maḓilonge kha u tikedza madzangano a si a muvhuso na zwigwada zwa tshitshavha zwi tikedzaho vhafumakadzi na vhana vho tambudzwaho  . 
Vhakhantseḽara vha wadi vha tea u kwamana na Komiti dza Wadi phanḓa ha musi vha tshi themendela mugaganyagwama  . 
Kha zwiṅwe zwihulwane zwe zwa swikelwa nga tshigwada itshi , Afurika Tshipembe ḽi tshi ṋetshedza tshikimu tsha u tou thoma tsha u pfumbudza , iṅwe nḓila ya u thusa u fhungudzwa ha vhathu mishumoni . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , IE 462  . 
Ikonomi yashu ndi ya dziminirale . 
Page 11 Bodo ya u phadaladza yo vuleaho sa iyi I na khombo nahone I fanela u valwa nga ndila yo teaho tshifhinga tshothe  . 
Zwiimiswa kha tshitirathedzhi , kha u phuromotha saintsi ndi Faundesheni ya vhutodisisi ya Lushaka yo tumanywaho na sekhithara ya pfunzo ntha siatari la 7  . 
Ri ṱuṱuwedza vhudzheneleli kha mbekanyamushumo dzi na tshivhalo dza u khwinisa kutshilele kwa mutakalo na u fhaṱa lushaka . 
Arali mbilaelo i songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga rumela mbilaelo yavho kha ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone . 
Musi vha tshi tevhekanya nomboro vhagudi vha tea u kona u amba uri ndi ngani nomboro i khulwane kha iṅwe nga u shumisa ndeme ya didzhithi u ṱalutshedza vhone vhaṋe . 
U kona u vhona phambano vhukati ha zwivhumbeo zwa maḽeḓere na maipfi ( sa , u nanguludza zwithu zwa u fana , u lavhelesa mutevhe wa zwifanyiso zwi no elana , u fara tshi sa fani na zwiṅwe na u ṱalutshedza uri ndi ngani tshi sa fani . 
Hezwi dzi zwa ndeme nga maanda sa idzwo vha tshi tenelwa fhedzi us khetha kha tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone kha khetho dza masipala . 
Nyambedzano vhukati ha sekithara dza mihasho ya vhukati na ya mavundu khathihi na mimasipala zwi kati kha u lwisa u fhungudza tshinyalelo . 
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou pfukha Afrika Tshipembe zwi tshi khou ya kha ḽi ṅwe shango , kha vha ṋekane nga khophi ya thendelo ya u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa phukha i bvaho kha shango ḽine zwibveledzwa zwa khou ya khaḽo , nahone khophi iyo i fhelekedzwe nga khumbelo ya thendelo ya u pfukhisa zwibveledzwa zwa phukha Afrika Tshipembe . 
Tsha vhuvhili , vhagudi vha ḓo vhala bugu dzo randelwaho , o sedziwa kha zwiṱaluli zwa lunako ( aesthetic ) na mvelele ( cultural ) kha tshibveledzwa sa zwirendo , matambwa , fiḽimu , nganea na nganeapfufhi . 
Vha nga shumisa tshumelo iyi nga nomboro dza luṱingo dzi re kha rekhodo dzashu . 
Hu teavho u khethwa nyito na phetheni dzo teaho gireidi iṅwe na iṅwe . 
Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo . 
U vhala tshiṱori tsha musalauno . 
Khomishinari u tholelwa u shuma miṅwaha miṱanu fhedzi , ine ya nga vusuludzwa hafhu themo nthihi fhedzi , nahone u fanela u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha- a mudzulapo wa Afrika Tshipembe;na b muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo , kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu  . 
Olani tshifanyiso tsha zwe na ita musi tshikolo tsho vala U ṅwala nḓowedzo dzhenisani vhona , dalela , vhazwala , vhoṱhe ni tshi fhedzisa mafhungo U ṅwala nḓowedzo ṅwalani nga zwe na ita musi tshikolo tsho vala . 
Mushumo wa Komiti a u gumi kha vhulavhelesi ha u shumiswa ha milayo . 
Muṅwe na muṅwe a no khou fhedza tshikolo , gudedzini kana univesithi a sa shumiho  . 
U khwiniswa ha zwiṱiriki zwa madzhisiṱiraṱa na fhethu ha mikano ya u shumela ha Luṱa lwa Khothe Khulwane ndi tshipiḓa tsha u khwinisa mbekanyamaitele ine ndivho yayo ndi u lugisa tshinyalelo yo vhangaho muvhuso wa tshiṱalula wa kale . 
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Maitele a Sialala , Vhurereli na Nyambo dza zwitshavha  . 
Mafhungotsivhudzi a u pulanela mvelelo dza ndeme o anḓanywaho u ela vhuimo ha zwino ha mveledziso u bveledza vhukoni kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone  . 
Khothe I ḓo lavhelesa khumbelo ya muhweleli kana muthu o bulwaho kha khethekanyo ya 2 ( a ) ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , ya kona u nga , fha ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I tshi fhiwa muhwelelwa arali vhuṱanzi vhu tshi khwaṱhisedza uri - ( a ) muhwelelwa u khou ita kana o ita zwiito zwa u tambudza ; ( b ) u vhaiswa hu khou kana u vhaiswa hu nga vha ho itea kha muhweleli kana muthu a kwameaho zwo itiswa nga masiandaitwa a nyito iyo arali ndaela ya khothe I sa khou ṋetshedzwa nga u ṱavhanya ; na ( c ) ndaela ine ya khou ḓo laelwa nga ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I vhonala I sa ḓo waniwa arali nḓivhadzo ya tshifhinga tsho fhelaho ya khumbelo yo fhiwa muhwelelwa . 
Nga nḓila yo shandeaho tsedzuluso idzo dzo humbuleswaho dzo bvelela fhedzi nga murahu ha vhapondwa zwavho vha vhugevhenga , vhane vhunzhi havho vha vha vharema nahone vha shayaho , dzo pfiwa kha midia  . 
Ramulayo wa Tshitshavha u tea u dzi sethifaya  . 
U kona elelwa maipfi a ḓivheaho nga tshivhumbeo ane a nga swika 100 . 
Ndi phetheni ifhio i vhonalaho ? 
Mutambo uyu wo vha u tshi tambiwa nga thimu mbili dze dza vha dzi na vhatambi vha no hovhelela fumbilisumbe kha nthihi ! 
Ndi zwifhio zwe vha vhuya vha zwi kona sa tshiimiswa ? 
Ngudo ya u thoma kha riṋe yo vha ya uri tsheo dzavhuḓi dzi ḓo wana vhashumisani vhanzhi vha re na zwiko na thandululo dza u thusa  . 
Hezwi zwi phadaladza mushumo wa vhurangaphanda na u fhelisa maanda  . 
Kha vha wane fomo dza khumbelo dzo teaho u bva kha SABS . 
Izwi zwi ḓo sedzwa kha Dzulo ḽa vhu73 ḽine ḽa ḓo farwa ngei Geneva u bva nga dzi 13 u ya kha dzi 30 Khubvumedzi 2016 . 
Mvelelo i tutuwedzwa nga mulamukanyi fhedzi ha dzhii tsheo yawe  . 
Hezwi zwi do ita uri Afurika Tshipembe ḽi kone u dzhenelela arali zwikepe zwa mashango asili zwo dzhenaho vhuimazwikepe hashu zwo pfuka pfanelo dza zwa maḓanzhe . 
TSHIVHUMBEO TSHA LUAMBO NA KUSHUMISELWE Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo u sika na ṱalutshedzela mafhungo tshikwekwete tsha nnḓa tshi ḓo rea khovhe nga fhasi ha milayo na thendelo dza Afrika Tshipembe  . 
Vhaṋe vha pulane ndi wadi ( yo imelwa nga komiti ya wadi ) , nahone mutshimbidzi u tea u ranga phanḓa kha kupulanele  . 
Kha dziṅwe nyimele , mbekanyamaitele dza nga murahu ha 1994 dzo khwaṱhisedza u khethekanywa ha zwikhala kana fhethu nga u fhaṱa nnḓu dza mitengo ya fhasi nnḓa ha dziḓorobo  . 
Vhathu vhane vha vha zwipondwa afha ndi vhana vhaṱuku , vhane vha tea u tsireledzwa nga ndayotewa . 
Vha ṅwalele Muṅwalisi vhurifhi ha nga nṱha . 
Mbiḓi ya muhali ya wana Pfeṋe , ḽe ḽa vha ḽo dzula ḽo ḓigeḓa muliloni muhulu , ya itela Pfeṋe khaedu uri vha lwe . 
Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbwa nga Mulangavunḓu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo vhewaho nga Mulangavunḓu hu tshi tevhedzwa iyi khethekanyo  . 
Mufarisamuofisiri Muthu o tholiwaho nga Mulangidzhenerala u vhona uri tshiimiswa wa Mafhungo tsha nnyi na nnyi tshi a swikelelea nga hune zwa konadzea ngaho kha vhahumbeli vha rekhodo dzatsho sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 17 tsha PAIA . 
Dzimaraga kha ḽiṅwe sia , dzi a rekhodwa nga u ṱavhanya nahone dzi nga ṱanganywa , dza andiswa na u kovhiwa  . 
Mulangulidzheneraḽa wa OPSC ndi Vho Richard Levin vhane vha vha Muofisiri wa Mbalelano u ya nga Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Muvhuso . 
Fola , maḓabula na mitshelo ya siṱirasi zwo vha zwi tshi limiwa zwa rengiswa kha vhupo uvhu  . 
Naho hu na mutsiko kha ikonomi , ri khou isa phanḓa nyavhelo ya zwiko sa nḓila ya u sumbedza thikhedzo yashu nga u ṱanḓavhudza tswikelelo ya Pfunzo ya Nṱha , na pfunzo nga vhuḓalo  . 
Kha tsha vhuṋa , ho ḓo vha na tshilengo kha u ṱoḓa thuso ya dzilafho  . 
Minisiṱa wa Khabinethe , Mufarisa Minisiṱa , Komiti ya Phalamennde kana Muraḓo wa Phalamennde nga eṱhe ( MP ) a nga swikisa mvetamveto ya mulayo , ine ya vhidzwa hafhu u pfi ndi Mulayotibe  . 
Vhafumakadzi vha nga si tzhipiwe nga vhanna vhavho  . 
Muthu ane a khou ṱoḓa u swikelela Rekhodo ine ya vha na mafhungo awe ene muṋe . 
Khoro i fanela u ita nzudzanyo dza ndaulo dzo teaho u itela uri Komiti dza Wadi dzi ite mishumo nga nḓila yo teaho  . 
Sa tsumbo , u ṅwala 102 zwi nga ḓi konḓela vhaṅwe vhagudi . 
Idzwi zwi khou itwa nga murahu ha u vhona u ongolowa ha muvhuso zwi tshi ḓa kha u shumana na khumbelo dza vhubindudzi siani ḽa u waniwa ha mavu , ndingo dza masiandoitwa a u fhaṱwa ha tshomedzo kha mupo . 
Izwi zwi amba uri khumbelo ya tswikelelo ya rekhodo i nga hanelwa arali hu na zwiitisi zwa u ita ngauralo u ya nga PAIA  . 
Khothe Khulu kha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi  . 
Ndi vhona u nga hu na vhushaka vhukati ha uri u ḓisendeka nga lupfumo lwa dzitshaka , zwi ita shango ḽi no khou bvelela uri ḽi kwamiwe nga zwithu zwenezwo zwi si zwavhuḓi zwi no bvelela nnḓa ha ikonomi  . 
Vha kha ḓi bva u ita muaro wa vhuvhili wa u dzhenisa tshitungulo zwenezwino , zwine zwi hu ita senthara ya zwa mishonga ya u thoma ḽifhasini u ita muaro uyu wa tshimbila zwavhuḓi luvhili lwoṱhe . 
Nahone a , zwi ṋetshedza data ya ikhonomiki ine ya sumbedza ndeme ya zwino ya ikonomi ya vhusiki  . 
Mveledziso ya WRCS yo ita uri hu vhe na Vhulanguli hu u itela u simiwa Sisiteme ya Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi  . 
Vhukonḓi ha thaidzo dzenedzo vhu ṱoḓa kuhumbulele kwa muthu na u ḓidzhiela tsheo na zwone zwi shumiswe  . 
Mulayo wa Zwiko zwa Lwanzheni . 
Zwi dzhiiwa hu thaidzo uri hu nga huvhadzwa muṅwe muthu zwo sendeka kha zwithu zwi sa farei nahone zwi sa lingiwiho lwa sainthifiki . 
Ndivho iyi i bvela phanḓa na u bveledzwa kha Gireidi ya 3 . 
Nzhele : Vha humbelwa uri tshifhinga tshoṱhe vha dzhiele nṱha vhungoho ha masipala wavho na wadi musi vha tshi shumisa mihumbulo na ngeletshedzo dzo ṋetshedzwaho kha iyi Bugupfarwa  . 
Muvhigo wa Bodo  . 
Muhasho wa Madzulo a Vhathu . 
Vhafumakadzi ndi musi vho ri vhusiku sala nd(uni , n(wana a tshi mamela lurumbu , hu tshi pfala musi u mutulini kana dzembe museni  . 
Izwi zwi ḓo katela u lavhelesa kha mathomele a Vhuloi ha Europe na Afrika u itela u lavhelesa kha mafhungo a khanedzano nga ha vhuloi . 
Ndi afhio maanḓa a komiti ya wadi ? 
Zwi tshi elana na ngudo dza miṅwaha minzhi ya vhugudisi kha sia ḽa zwitshavha zwa nnyi na nnyi na zwapo , tshipikwa tsha bugu iyi ndi u ṱuṱula mihumbulo vhukati ha vhashumisi hu si u ṋetshedza mutevhe wa ndaela  . 
Kha vha vhonane na dokotela wavho arali zwithoma zwitswu kha lukanda nz  . 
U khunyeledza tshitandadi hui ḓo dovha hafhu ha engedza ndeme kha vhathu vhane vha khou ṱoḓa u bveledza buḓo ḽa mushumo kha muvhuso wapo na ndaulo  . 
Tshifhinga tshoṱhe musi phikhokho i tshi sedza milenzhe yayo ya wana yo vhifha , yo vha i tshi mbo ḓi kokodzela mutshila fhasi i tshi lingedza u dzumba iyo milenzhe ya thoma u zhamba . 
Ndi ngani muvhigo u tshi nwalwa . 
U bva tshe ha vha na muṋaṋo ḽifhasini , mashango maṱuku o ṱangana na khaedu dzine dza ṱoḓa u dzhielwa nzhele u bva kha IMF  . 
Ri ḓo dzhia vhuḓifhinduleli na u vha khagala . 
Tangedzelani ipfi ḽi no amba u pfuka . 
Musi mugudiswa o vhifha muvhilini , hu themendelwa maitele a tevhelaho , maga a tevhelaho o khwaṱhisedzwa , na mishumo na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho ha vhagudiswa , vhagudisi , zwikolo na Mihasho ya Pfunzo ya vunḓu  . 
Tsumbo dza Milayotibe i kwamaho mavunḓu dzi katela pfunzo , vhuendi , vhulondavhathu na mutakalo  . 
Mulangadzulo na muhulisei Mudzulatshidulo , zwine zwa ḓo ita uri ri swikele hezwi zwoṱhe ndi ndi milayo mivhili mihulwane : ṱhoḓea ya u khunyeledza vhuḓifhinduleli he ha ṋewa muvhuso hoyu nga 2004 na vhuṱhogwa ha u vhona uri muvhuso une wa ḓo ḓa nga murahu ha dzikhetho u wane luvhanḓe lwo luga u itela u shuma dzimbekanyamushumo dzawo hu si na u lenga hu so ngo teaho  . 
U vhala nga ṱhoho 0-10 U khwathisedza u vhala nga mbili nga mbili vha tshi shumisa tshidade tsha nomboro U khwathisedza u vhala nomboro thevhekano : Mudededzi vha vheani zwithu zwa 6 kha muduba . 
Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo , wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 u dzhiela nṱha uri u shela mulenzhe ndi thikho ya demokhirasi na uri hu na mbuelo dzi lingana kha vhoṱhe vha shelaho mulenzhe kha ḽeveḽe ya masipala , zwi amba , tshitshavha tshapo , vhorapolotiki na vhaofisiri  . 
U tandulula thaidzo dza tshelede hu tshi katelwa ṱhanganyelo na tshintshi nga dzirannda kana dzisente . 
Naa uhu u khavara hu fhambana u ya nga khetho ? 
A hu na zwithu zwo vhifhaho u fhirisa u ṅwala mivhigo ya mafanedza , kana mivhigo ine vhagudi vha si vhe na dzangalelo nayo . 
Muhasho une wa ḓivhea nga u pfi DPSA u ṋetshedza vhurangaphanḓa na vhukoni tshifhinga tshoṱhe u itela u sumbanḓila na u tikedza u thomiwa ha phurogireme dza mihasho ya lushaka na mavunḓu  . 
Tshifhinga tshothe vha tea u dzula vha tshi khou vhudza vhathu nga ha thandela , na u thetshelesa mihumbulo yavho . 
Hei n(etshedzo i fanela u vha i tshi khou sumbedza vhut ( anzi vhuswa kha Khothe  . 
U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe . 
Khethani tshifhinga hune watshi ya sumbedza awara nṱha ha tshithoma kana hafu ya awara . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓu  . 
Khwiṋiso i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha vhuṱali kha vhulangi ha vhulavhelesi ha Tshumelo dza zwa Mulayo wa Muvhuso . 
U swikelela khothe 34 . 
Mulayotibe u sedza kha u ḓisa zwi fanaho hu tshi sedzwa kha zwa u ta miholo , zwi fheletshedzaho miholo na maṅwe maitele na zwi randwaho zwa u thola miraḓo ya Zwiimiswa zwa Ndima ya ṱahe , hu u itela u alusa u shuma nga nḓila yone na maitele a fanaho kha kushumele na vhuvhusi kha hezwi zwiimiswa . 
Hezwi zwi amba uri vha badela zwiṱuku kha khetho nthihi ya mbuelo kha muthu a holaho tshelede nnzhi  . 
Tsumbo , kuolele kwa rinngi ku ṱu ṱuwedzwa nga vhuḓi ha zwithu . 
Ri zwi bvisela khagala kha tshitshavha tsha Madzhuta ; nyito idzi dza mulalo na dza vhuḓifari havhuḓi dzi livhiswa fhedzi kha muvhuso uyo  . 
Nahone , bodo yo ṋewa maanḓa a u shumisa ndaulo dzo khwaṱhesaho na u khwaṱhisedza u tevhedza nga nḓowetshumo  . 
Maraga 2 ndi dza luambo  . 
Phusuphusu dza muṱani a dzo ngo tea . 
Kha vha bveledze meṱirikisi sa zwo sumbedzwaho afho fhasi  . 
Izwi zwo khwaṱhiswa musi vhorakoḽoni vha tshi guda-vho na uri vhunzhi ha vhathu vha Afrika vha na lutendo nga ha vhathu vhane vha shumisa maanḓa a vhuloi -lutendo lune lwa fana na ulwo lwo khwaṱhisaho lutendo lwa zwa vhuloi ha Europe kale  . 
Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi , tshumelo dza thikhedzo kha vhorabulasi kha vhupo ha mashangohaya a kale dzohe dzo wa  . 
U khwaṱhisedza uri nḓila ya u langula dziWRULD i a shuma , i tea u monithariwa tshifhinga tshoṱhe  . 
Fhedzi , zwo vha zwi kha vhupo uhu uri makumedzwa mahulwane a mbekanyamaitele ya pfunzo ntswa ya , o vha a tshi khou ya u thoma u shumiswa  . 
Mitupo yeneyo i katela Vhadau , Masingo , Dzind(ou , Vhambedzi , Makwinda , Vhaluvhu , Vhakwevho na vhan(we vhanzhi u ya nga u fhambana havho  . 
Vhuṱhweṱhwe ha kilima ho khetheaho na lushaka lwa tshifhaṱo , zwi a konadzea u bula hu na mbambedzo nyendedzi dzo nweledzwaho  . 
Nga kuhumbulele kwavho , vha a tenda uri vhaṱoḓisisi vha a kona u imela ngoho kha ṱhoḓisiso yavho ? 
Thandululo ya thaidzo dzo raloho i kha pfunzo ya poḽitiki na nzudzanyo  . 
Kha vha vhone zwauri hu na mbuelo dza vhukuma kha vhathu  . 
Zwi ḓo bva kha u vhinwa ha mihumbulo  . 
Tswikelelo ya rekhodo i ḓo imiswa u swikela musi muhumbeli a tshi badela mbadelo dzoṱhe dzo fanelaho  . 
Arali huna muthu wa Afrika Tshipembe kha tshigwada tsha vhafhuri vha 419 , kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwawe zwoṱhe zwine vha vha nazwo  . 
Ndi ngani ri tshi shaya pulane ntswa ? 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u kunda ṱhanganelo ya dzingu yo ṱanḓavhuwaho nga kha Mbumbano ya Maitele a Tshipembe ha Afurika , SADC na Vhupo ha Mbambadzo ha Mahala ha Masia Mararu hu katelaho Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afurika . 
U xelelwa nga mbuelo kha vhudzulo uvhu zwo vha zwihulwane vhukuma  . 
Lufhera lwa fhasi , mavothi a khou vulea kha vha dzi ḓise dzo ṅwalwa nga English na Afrikaans  . 
IDP i ṋetshedza furemiweke u ta mugaganyagwama wa masipala  . 
Naa dzisilindara dza gese ya u duga dzi a vhuyiselwa fhethu ha u vhulunga hune ha dzhena muya musi shifthi yo fhela ? 
Bembela ḽa lushaka ḽi ḓo itwa nga dzi 20 Shundunthule . 
Ndi nga mini zwi zwithu zwihulwane u vhala ndaela dzi re kha ḽeibuḽu ? 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na maṅwalo a vhuṋe ane a vha na zwidodombedzwa zwo khakheaho vha nga ita khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Mulayo malugana na mafhungo ane a pfala a tshi ṱoḓea kha , kana a si a ndeme , u shumisa maanḓa malugana na mafhungo o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4 ndi a , ndivho dzoṱhe , mulayo malugana na mafhungo o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4 . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri a hanedze nahone zwi tshi ḓo kona u tou tandululwa hu tshi khou shumiswa mulayo tsheo ya dzhiiwa nga nḓila i sa dzhiiho sia khothe kana , arali zwo tea , zwa itwa nga komiti i sa dzhiiho sia kana iṅwe foramu kana muthu o tou ḓiimisaho nga eṱhe  . 
Ri vhona vhukoni nga ha fulufulu , nga ngomu ha vhuendelamashango , nga ngomu ha sekhithara dziṅwe nnzhi  . 
U vhala maipfi o ḓoweleaho , tsumbo : dzina ḽawe , madzina a mavhengele sa SPAR , Coke , ṱhoho dza maipfi a re nzudzanyo dza thelevishini . 
Fhedzi , musi mashango manzhi na zwiimiswa zwi wanalaho mashangoni manzhi zwi tshi khou ambedzana , tshivhalo tsha thendelano dzo sainwaho nga ṅwaha tshi lavhelelwa u lingana kana tsha fhungudzea  . 
Avha vhahali vhe vha sa pfale vha khou vhuiswa hayani zwine zwi ṋea maAfrika Tshipembe tshikhala tsha u guda nga nndwa yavho sa muthu ene mune , nyimele dze dza itisa uri vha pfuke mukano vha yo fhalala nnḓa na zwe vha shuma zwa vhuedza kha mbofholowo ya shango . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi nḓila ya vhulamukanyi ine ndivho yayo ha vha u dzhenisa zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho kha phambano na vhaṅwe vhane vha kwamea malugana na u pfiswa vhuṱungu ( vhapondwa , vhakhakhi kana zwigevhenga , miṱa i kwameaho na miraḓo ya tshitshavha ) kha u wana vhoṱhe vhuṱungu , ṱhoḓea na mbofho nga u ṱanganedza vhuḓifhinduleli , u lifha kana u vhuyedzedza zwithu kha muṋe wazwo , na u dzhia maga a u thivhela u bvelela hafhu ha itsho tshiwo na u ṱuṱuwedza vhupfumedzani . 
Sa izwo tshakha dzo fhambanaho dza zwimela dzi na ṱho ḓea dzo fhambanaho , tshifhinga tsha ndingo tshi nga fhambana u bva kha maḓuvha a si gathi uya kha vhege dzi si gathi  . 
Arali luswayo lwavho lwa ṱanganedzwa vha tea u lu kungedzela kha Patent ine ya phaḓaladzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga Government Printer  . 
U wana hezwi , vha fanela u vha vho muraḓo wa Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma mitheo malugana na u ta miholo , magavhelo na mbuelo dza vhahaṱuli , Mutsireledzi wa Tshitshavha , Muoditha Dzhenerala , na miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Ndayotewa , zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho o bulwaho kha khethekanyo ya 192 . 
Ra sa tou ita hezwi , ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhea phanḓa vhugevhenga vhune ha itelwa vhana na vhafumakadzi , na u ṋea thikhedzo nga kha senthara ya zwa ndondolo ya Thuthuzela . 
Ndi vhathu vho zwi gudelaho fhedzi vhane vha shumisa kana u lugisa thulusi na zwishumuswa  . 
Tshitumbu tshi tea bviswa zwa nga ngomu  . 
Ni vhona u nga munna wa Ferrari na musadzi we a vha e ṋaledzi vho Kha ri ṅwale vha vha tshi ḓiḓivha ? 
U fhungudza mbadelo dza masheleni na dza lodzhisitiki kha mimasipala nga u khwaṱhisedza uri hu na tshifhinga tshavhuḓi vhukati ha khetho dza komiti dza wadi  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo kha zwa luvalo , vhurereli , muhumbulo , lutendo na kuhumbulele . 
I topola mafhungo a u pulanela mavu na mveledziso ane a dzhiwa sa a re na ndeme tshitshavhani tsha wadi  . 
Bugu yeneyo nthihi i nga vhalwa na u dovhololwa lunzhi na u ḓivhadzwa hafhu nga murahu ha tshifhinga . 
Komiti i ṱoḓa u ḓivha zwine vha humbula na vhuṱanzi kana mafhungo ane vha vha nao a tikedzaho kuvhonele kwavho . 
Vhanangiwa vhoṱhe vha tea u vha 28  . 
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi , ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani , lushaka lwo faranaho , u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe , vharema na vhatshena . 
Zwe mufu a vha e zwone na zwe a itela lushaka  . 
Lavhelesani tshifanyiso tshi re tsini na Kha ri ṅwale tshirendo itshi . 
Ro vha ri tshi ambara zwiambaro zwavhuḓi ri tshikoloni fhedzi ha hashu ro vha ri zwisiwana vha sa koni u nthengela zwiambaro zwa tshikolo . 
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhune a miraḓo ya CC . 
Vhathu vha tea u divha nga ha dzipholisi dza muvhuso dzine dza kwama zwishumiswa zwa mupo na kushumiselwe kwazwo na ndangulo yazwo  . 
A si misi yoṱhe hune zwa konadzea uri Tshikimu kana muṋetshedztshumelo ya ndondolo ya mutakalo wavho a ḓivhe ṱhaṱhuvho kana dzilafho ḽavho musi hu tshi wanala thendelo . 
Nyimele iyi i khou ṱoḓa pulane i bveledzaho na u vhuedza kha riṋe . 
Vhalani maipfi aya ni thetshelese mibvumo . 
Naho hu na vouthu khulwane ya vhanzhi vhukati ha Tshitshavha tsha Ḽifhasi ya u tsireledza khovhe dza vhimbi , hu kha ḓi vha na tshaka dzine dza dzi vhulaya u itela tshelede  . 
Ndi zwa ndeme u bveledza vhagudi vhukoni havho ha u amba nga ha zwithu zwa 3-D . 
Kha vha fhungudze u nwa halwa . 
Kha vha sedze kha notsi dza khoso pg 17  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe uri vha tikedze Knysna Oyster Festival na Knysna Marathon  . 
Naho hu na phambano kha kuṅwalele kwa vhupfiwa ha Mulayotibe , hu na milayo ya mutheo ine ya shuma . 
Arali zwo tea zwidodombedzwa zwe vha zwi wana kha website zwi nga ḓiswa zwo ṋambariwa nahone tshiṅwe na tshiṅwe tshi thungo . 
Vha songo lavhelela uri vhathu vha do tevhedza milayo arali vha songo shela mulenzhe kha u i ita  . 
Sisiteme dza u guda ha Vhaaluwa dzo piringana vhukuma , hu si nga vhathu vhane vha khou shela mulenzhe fhedzi - mihasho ya muvhuso wa lushaka na ya mavundu , sekhithara dza phuraivethe , dziNGO na vhaṋekedzapfunzo - vha nga vha na ndivhotiwa dzo fhambanaho  . 
Khabinethe yo ṱanganedza Mugaganyagwama wa Lushaka wa 2015 une wa ḓo tshimbidza u thomiwa ha nzudzanyo ya mbuno dza ṱahe ye ya ṋetshedzwa nga Muphuresidennde nga tshifhinga tsha musi vha khou amba na lushaka . 
Musi vhanna avho vha tshi khou rema miri , vha dovha hafhu vha zwima phukha dzine dza wanala dakani  . 
Mueletshedzi wa Mulayo wa Muvhuso kha Muhasho  . 
Phetheni i nga itwa nga u shumisa tshithu tshithihi fhedzi tshi na mivhala ine ya tshintshana i tshi dovholola tshifhinga tshoṱhe . 
Vha khou amba vhe barani  . 
Tshumelo ya Khasho ya Tshitshavha ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha mahayani a vhalala , vhurathisi vhukati ha fhethu ha vhurereli , na vhurathisi vhukati ha haya ha vhalala na fhethu ha vhurereli , kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo . 
Grade R ndi ṅwaha wa u thoma wa midzi ya pfunzo dza outcomes-based zwikoloni zwa phuraimari  . 
U ridzeva dzina nga u ḓadza fomo CM5 - Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Nyambedzano dza tshitshavha dzi ḓo sedza lwa tshiṱirathedzhi kha u bveledza zwivhumbeo zwi re hone na zwiṅwe zwa mufhindulano wa lushaka kha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa mbekanyamushumo dza vhuthihi ha matshilisano na u khwaṱhisa mbekanyamushumo dza ṱhanganelano hafhu ya matshilisano dza Muvhuso  . 
U shumisa tshifhinga tsho fhiraho tsha kha ḓi . 
Haya ndi masheleni a no bva ha masipala a tshi ṋewa wadi e a u ita uri pulane ya wadi i shume ho sedzwa pulanetshumisi ya wadi  . 
Ndayotewa i ṋea Phalamennde vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na phurosese dzayo , ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha , vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde , u fana na Vhupfiwa nga Vhathu , Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhuswikeli na vhudzheneli ha tshitshavha  . 
Hedzwi zwi ri humisela murahu kha mvelaphanḓa ye ra i ita miṅwahani i si gathi yo fhiraho siani ḽa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika  . 
U vhona muvhuso , mabindu na vharangaphanḓa vhoṱhe mulandu malugana na zwe vha khakha  . 
Mbingano i tea u itwa kerekeni , kana tshifha ṱoni tshi shumiselwaho zwa vhurereli fhedzi , ofisini ya tshitshavha kana nḓuni  . 
Maitele a u shela malaṱwa a mapfura a u bika kha dziḓireini dza maḓi a mvula a zwi ṱuṱuwedziwi . 
Kha ri sedze tshifanyiso ri ambe nga zwine ra khou vhona . 
U amba madzina na u vhea nga zwigwada zwithu zwa dzhomeṱiri zwi re afho nṱha . 
Vhagudi vha shumisa zwifanyiso u vhudzisana uri muṅwe khou ḓipfisa hani . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa 2016 wa Khwiniso ya Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi , Phalamenndeni  . 
Vhulanguli ho fanelaho vhu tea u dzhiela nṱha na u dzhia tsheo nga ha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo malugana na khaṱhululo ya nga ngomu yo ṱanganedzwa  . 
Dzangano ḽi si ḽa Muvhuso vhathu vhavhili vhaṱukusa vho tiwaho nga vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa  . 
Muhasho wo dovha wa rwela ṱari zwa kushumele kuswa kwa vhuṱali zwi no pfi Mbekanyamushumo ya Vhukati ya u Phaḓaladza na u Fha Mishonga ya Malwadze a sa Fholi ( CCMDD )  . 
U ḓivhadzwa pfano ya ṋefhungo na nyito . 
Sa tsumbo , ro engedza u shumisa masheleni kha tsireledzo ya matshilisano na kha mveledziso ya themamveledziso u itela u alusa ikonomi , nga maanḓa nga kha mbekanyamushumo ya u fhaṱa yaTshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya milenzhe tsha FIFA 2010 . 
Raiti iyo ndi vhuṱanzi ha uri vho rumela khumbelo yo teaho dza u vusuludza ḽaisentsi ya tshigidi . 
Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i na mushumo wo khetheaho wa u vhona uri tshelede iṅwe na iṅwe i bvaho kha voutu dza mugaganyagwama na u vha yo avhelwa kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho i shumiswa zwavhuḓi  . 
Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshumelo ya Mililo , u itela vhupfiwa ha tshitshavha  . 
U itela u shela mulenzhe hu re ne ndeme khathihi na khuruṱanyela vhathu kutshimbidzele kwa CBP , vhathu vha wadi vha tea u ḓivha uri hu na zwi no khou itea  . 
Vha dzule vho fara tshithusedzi tshavho . 
U ṅwala maipfi a ndeme u thusa u bvisela khagala na u dovha wa humbula nga ha mihumbulo mihulwane . 
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwo tiwaho  . 
U ḓadza manweledzo a IDP a mafhungomatsivhudzi a vhubvo o kumedzwaho a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16  . 
Kha vha ṱalutshedze maitele a u kuvhanganya u itela na ndeme ya data ya tshitshavha tsha ḽifhasi  . 
Musi ri tshi khou ralo u bvela phanḓa na u kwamea nga idzi mvelelo dzi si dzavhuḓi dza itshi tshiwo tsha ikonomi , tshine tsha ṱoḓa uri ri vhe ro tsireledzea kha zwa ikonomi , ofisi yanga i khou bvela phanḓa na u shumana na idzi mbilaelo dza u imiswa ha magavhelo a phensheni ya vhaaluwa  . 
Hu na vhuṱumani vhufhio kha zwitshavha na dzi CDWs ? 
U vhala a tshi vho tou elela , e na luvhilo na mutsindo e nawo . 
Tsha u fhedzisela , ro tendelana u farana kha u bveledza vhafumakadzi nga ngomu kha tshumelo dzashu  . 
U vhalela nṱha zwipiḓa zwi no kanganyisa , nga luvhilo lwa u ongolowa , kana u ita zwoṱhe . 
Hezwi zwi amba uri arali dzilafho ḽo ṋetshedzwaho ḽi si ḽo ṅwalwaho kha milawana , ḽi nga si vhilwe sa PMB  . 
Ndi nnyi muthu ane a fanela u kwamiwa ( nga maanḓa kha ḽa Afrika Tshipembe ) arali ra nga vha na dziṅwe mbudziso ? 
Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni , ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano  . 
Maga a u thusa o nekedzwa kha muvhuso na vhadzulapo sa izwi pfanelo dzi tshi shuma nga ndila ya u buda na ya u navha  . 
Vharengi vha dzinnḓu ; Vhabveledzi na muvhuso masipala na dziḓorobo  . 
Sumbedzani uri naho tshigwada tshinwe na tshinwe tshi na vhana vha re na mivhili yo fhambanaho fhedzi tshivhumbeo tshi tsha ṱhofunderaru tshi dzula tsho ralo tshi tsha ṱhofunderaru . 
Tshumelo dza Shishi : Thuso kha nzudzanyo dza u bviswa ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ngomu shangoni musi huna pfudzungule dza zwa poḽitiki , zwiwo zwa mupo kana zwo vhangwaho nga vhathu  . 
Muthetshelesi - u tshimbidza hu ṱoḓa zwikili zwa u thetshelesa , vha sedze Ndima ya 2 u itela mafhungo kha zwikili zwa u thetshelesa  . 
Musi tthemo i tshi fhela vhagudi vha vhala mushumo nga u tevhekana u tshi ya na u bva kha 100 . 
Maimo a aseseimennde ndi a ndeme kha Mvelelo Ndivhanywa ya Pfunzo ngauri i tea u vha i koneaho u aseswa musi mugudi o bveledza zwi lavhelelwaho kha gireidi iṅwe na iṅwe  . 
Khaḽarani musingavhadzimu . 
Nzudzanyo ya Mashumele i dodombedza ndivho dzine sisiṱeme ya pfunzo ya lushaka ya ḓo shuma yo livha khadzo na nyito dza u swikelela ndivho idzi nga 2014 . 
Kha mafhungo aya , Mudzulatshidzulo vho ita khuwelelo kha vhashelamulenzhe uri vhe na vhuronwane na vhutevheleli u iteal uri therisano i fhaṱe  . 
Iyo nḓila ya vhuhali ya u ṱoḓa u ḓisa muteo une wa ṱoḓa mulalo na mbuyelano vhudzuloni ha dzinndwa na khuḓano yo humisela murahu lwa tshoṱhe mazwifhi a miṅwaha ya ḓana yo fhelaho - zwine zwa vha magumo a 1909 a Khuvhangano ya Lushaka , ye ya ḓisa u vhumbwa ha Vhuthihi ha Afurika Tshipembe . 
Dzhenisani maḽeḓere mathomoni a ipfi . 
Arali zwo tea , zwidodombedzwa zwi nga ṋewa tshumelo dza zwa mulayo , madzhendedzi a ndangulo kana a muvhuso , kana dziṅwe tshumelo u itela u tevhela mulayo kana khumbelo kana u tevhedza zwo bulwaho afho nṱ ha  . 
U tevhela risipi ho katelwa na u baka ndi nyimele yavhuḓi ine vhagudi vha kona u ita nḓowenḓowe ya u ela . 
Zwidodombedzwa izwi zwi kwama vhuṱanzi ha vhana vha re zwipondwa na ṱhanzi dzi re vhana kha milandu ya vhukhakhi ha vhudzekani  . 
Mihasho ya lushaka na mavunḓu i a tea u anḓadza Maimo a Tshumelo kha Tshitatamennde tsha Vhuḓiimiseli ha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi  . 
Zwo imelaho zwithu zwo kuvhanganywaho zwa vhekanywa U ola tshifanyiso tsha zwithu zwo kuvhanganywaho . 
Khethekanyo i kwamaho vhugevhenga ha vhuloi vhu vhaisaho a iho khagala . 
I ḓo sedza , ro tou topola kha zwinzhi , kha nyaluwo ya sekithara ya zwa matshilo a ḓakani navhuendelamashango ha vhupo ha mupo ho tsireledzeaho . 
Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi , hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni , nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa . 
Vhagudi vhane vha fhira miḽioni dza sumbe vha ḓo lingiwa nahone ANA dzo itelwa u ṋetshedza tshilinganyo tsha u ela kushumele kwa tshifhinga tshi ḓaho . 
Huno vho ri vha tshi swika afho vha ha Vele ( la Mbeu vha vha t ( anganedza vha dzula zwa naka  . 
Tshumiso nga u tou ita ya mbudziso ya ṱhoḓisiso na maitele a ṱhoḓisiso kha atikiḽi dza vhuḓifari ha murengi  . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza zwikhala zwa Zhendedzi la Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka . 
Mulayo wa lushaka u tea u ta tshikwama tsha lushaka na u randela maga u khwaṱhisedza uri hu vhe na u bvela khagala na u thoma u kona u langula zwibviswa kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso nga u thoma- ( a ) maitele a tendiwaho a muvhalelano nga u angaredza ; ( b ) u vhekanya zwibviswa zwi fanaho;na ( c ) maitele na maimo zwi fanaho zwa vhufaragwama . 
Kha vha humise fomo ya khumbelo yo ḓadziwaho kha na ha u sedzulusa mushumo  . 
Vhaṅwe vhomaḓilonga vha ḓo kungiwa ngauri vha na zwikili zwa tshipentshela , zwi fanaho na u kona u fhindulela kha nyambo dzisili kana u thusa kha zwa dzilafho . 
Hoi Mor Consortium i ḓo pulana,u bveledza , u langa na u maketa Phakha ya Nḓowetshumo ya Vhufhisatsimbi na Fulufulu ḽa Afrika Tshipembe ngomu ha zounu . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i dzhia tsheo ya uri mivhigo ya mvelaphan ḓa siani ḽa ṱhodisiso i do bviswa lini . 
Naho zwo ralo , ndi tama u fhedzisa nga mbudziso nthihi ya u fhedzisela  . 
Uyo muambi o vha e na vhuimo-ḓe kha zwa poḽotiki ? 
Ho vha na tshanduko khulwane u bva tshe ha fhela nndwa ya vhapo ya Angola . 
Muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho u ḓo rumela khumbelo ofisini ya tsini ya dzingu kana ya tshiṱiriki ya Muhasho uri i ṅwaliswe kha redzhisita ya vhathu  . 
Hezwi na dziṅwe mbekanyamushumo hu tshi katelwa na Apex Priorities dze dza buliwa musi Muphuresidennde vha tshi Amba na Lushaka kha ṅwedzi wa Luhuhi wo fhiraho , zwi vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nungo dzashu uri ri khunyeledze zwiḓivheaho zwe ra khethelwa zwone , khathihi na u vhea mutheo wa vhumatshelo  . 
U imela wadi kha mafhungo a no kwama CBP kha thimu dza u shuma dza masipala dza IDP  . 
U RUMELA NGA TSHIFHINGA Vha humbelwa uri vha rumele mbilaelo yavho kha Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo nga tshifhinga nga murahu ha musi SARS yo fhedza u ita tsedzuluso ya mbilaelo  . 
Vha ḓo shumisa peni na bammbiri , khomphwutha ya leputhopo kana theiphi rekhoda ? 
Zwiliṅwa , zwifuwo na fhethu ha pfulo hu ḓo tsireledzwa nga u ita khura  . 
Nga maitele aya , zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi , arali zwi tshi ṱodea  . 
Maitele a u ḓadza fureme dza ḽogo a nga vha a konḓaho , fhedzi-ha , a fha vhathu mafhungomatsivhudzi a ndeme nahone ane a ṱalukanyea  . 
Kha vha sedze hafhu zwiṱirathedzhi na mvelelo dzo vhambedzwaho u vhona zwauei vha khou amba nga ha tshayedzo na zwithithisi na u fahṱa kha khwaṱhisedzo  . 
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino , kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino  . 
Khabinethe i dovha ya ita khuwelelo nga Mulangavundu Vho Makhura u vhona uri maga a ndaṱiso o teaho a dzhielwe avho vhoṱhe vhane vha nga vha vha songo vha fara zwone kana vhe vha sa londe . 
U ḓo ṅwala fhasi zwidodombedzwa kha ridzhisi ṱara ya senthara dza ḽaisentsi dza u ḓiraiva , a ṋetshedza ṱhaziela ya u ṅwaliswa kha muiti wa khumbelo  . 
Vhana vhane vha si khou wana iṅwe ṱhogomelo yo teaho vha khomboni ya u shumiswa nga nḓila i si yone , u dzula zwiṱaraṱani kana u ita bindu ngavho  . 
Mbadelo dzavho dzi itwa ho sedzwa muholo wavho  . 
U avhela vhathu shango nga u avhanya , nahone vhenevho vhathu arali vha tshi khou ya u shumisa shango vha fanela u ewa nivho ya zwa vhulimi  . 
Zwitshavha zwa hashu zwi angaredza tshaka dzo fhambanaho dza vhathu vhane vha vha na maitele a mikhwa yo fhambanaho , kutshilele , vhureleli , dzinyambo , vhudzekani , zwitaila zwa kuambarele na mbonalelo ya mivhili  . 
Vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli arali vha tshi khou isa phukha yo ṱunḓiwaho u itwa ndingo dza DNA Afrika Tshipembe . 
Tshifhinga tshingafhani ? 
Zwiṅwe hafhu , R400 miḽioni yo iswa kha u lambedza mveledziso ya mabindu a zwa vhulimisi na iṅwe R400 miḽioni yanyengedzedzo kha vhubindudzi ha u bveledza phaḓaladzo na khonadzeo ya thengo ya zwiṱuku na zwikili zwi elanaho zwa mveledziso na vhupfumbudzi . 
Khabinethe yo fhululedza dziProteas kha serisi dzavho dza Ndingo he vha wina kha Australia khathihi na Bafana Bafana vhe vha wina kha Senegal kha mutambo u vha isaho kha vha tshipiḓa tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi . 
Vha Pagans vha ṱanganedza thaidzo dzi kwamanaho na u sa vha hone ha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi kha Mulayo , na thasululo dzo ṋetshedzwaho nga Khomishi ya Ralushai ( Ralushai Commission ) kha muvhigo wayo , na idzo dzi re kha Mulayotibe wa zwa Vhuloi wa Mpumalanga . 
Musi hu tshi saukanywa zwiṱirathedzi zwa thandela , hu vha na nḓila dzo fhambananaho dzine dza waniwa dza bveledzwa nahone dza khwinesa dza u ḓisa thandululo ya thaidzo dze dza waniwa  . 
U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha ndi mini ? 
Kha muratho wa thekinoḽodzhi ya khaboni ya fhasi ngeno hu tshi khou khwiniswa tsireledzo ya fulufulu , Afrika Tshipembe ḽi khou ṱoḓa u shumisa gese ya shale sa khonadzeo ya u shela mulenzhe kha vhumatshelo ha fulufulu ḽa shango ḽashu . 
Mvula khulu u ya na shango ḽoṱhe dzi khou bvela phanḓa na u ḓisa miḓalo ine ya khou thithisa na u tshinyadza themamveledziso kha zwipiḓa zwa shango zwo fhambanaho  . 
Nga tshifhinga tsha ngudo dza u vhala hu na khonadzeo dza uri mugudisi a dzhenise vhagudi kha u humbula na u vhudzisa nga nḓila yo fhambanaho . 
Thandululo yo dzinginywaho i khou tshimbilelana na vhusimamulayo vhu vhusaho mimasipala  . 
Kha vha ite ndugiselo dza uri tshikwekwete tsha u ita ndingo dza u ṱola u lugela hatsho u vha lwanzheni . 
Lingedzani u ṱuṱula dzangalelo ḽa muvhali nga tshitatamennde tshi no seisa , tshi re na vhuṱali ngomu kana tshi songo lavhelelwaho . 
Oliver o tshila ngauri o vha o ḓibaḓekanya na vhathu vhutshiloni hawe  . 
Website ina mafhungo a tshumelo dza muvhuso dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Lushaka  . 
Nyimele dzi sa fholi - Kholesiṱirolo ya nṱha , vhulwadze ha swigiri , vhulwadze ha tswio , u kundelwa u fema wo eḓela na zwone zwi engedza khombo ya u nga vha na mutsiko wa nṱha wa malofha . 
Thandela yo sika mishumo ya 188 , kha vhathu vhapo , vhaswa na vhafumakadzi vha vhone vho vhueleswaho  . 
U shumisa zwifanyiso u bvumba zwine tshiṱori tsha amba : u vhala tshiṱori tsha zwifanyiso . 
Khabinethe yo dovha ya vhaiswa nga mpfu dza vhagudiswa vhaṱanu vha bvaho kha Muvhundu wa Lwandile ngei Ngqeleni , Kapa Vhubvaḓuvha , vho lovhaho kha khombo ya basi . 
Foramu Nyimeli ya IDP ndi tshiimiswa tshi leludzaho na u tshimbidza u dzhenelela kha maitele a IDP , kha maga oṱhe  . 
Arali vho tea u ṋea vhuṱanzi , huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe . 
GEMS yo sedza kha u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzo teaho tshikwama tshavho . 
Arali muraḓo a kwameaho a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Mulangavunḓu fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya , Mulangavunḓu a nga bvisa muraḓo ofisini nga murahu ha u kwamana na muraḓo , huno arali muraḓo a si muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu kana a si murangaphanḓa wa ḽihoro ḽi no khou dzhenelela , na zwenezwo-vho nga murahu ha u kwamana na murangaphanḓa wa ḽihoro ḽa muraḓo wonoyo  . 
Kana sa tsumbo , muthu a thivhela khuḓano a ṱuwa , thaidzo i a dovha ya bvelela nga murahu saizwi i songo tandululwa nga tshifhinga tsha khuḓano  . 
Talelani ṋefhungo wa fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Khabinethe i vhidza vhurangaphanḓa hoṱhe ha vhagudi uri vhu farisane na mbidzo ya u tsireledza themamveledziso na tshomedzo dzoṱhe dza ndeme dza yunivesithi dzine dza vha tshipiḓa tsha vhufa ha lushaka lwoṱhe lwa maAfrika Tshipembe . 
Vha khangwelo ya Mashangoḓavha yo dzhiela nṱha uri musi tsireledzo dzi sa londiwi vhadzulapo vha Turkey vha nga livhana na u tambudzwa hu hulwane na uri na vhana vha vha vha songo tsireledzea  . 
Idzi mbetshelo dzi amba nga ha pfanelo dza u eḓana , ndeme ya muthu , Vhutshilo na tshidzumbe , na dziṅwe pfanelo nnzhi , na mbofholowo kha zwa vhurereli na u amba  . 
CPB i nga vha na mushumo muhulwane une ya nga ita kha u vhuyedzanya na u khuruṱanya vhathu nge ya ḓisa sekhitha dzo fhambananaho dza tshitshavha fhethu huthihi khathihi na u ṱuṱuwedza u pfesesana  . 
Khethekanyo ya 29 i bula uri matshimbidzele a u todisisa nga ha u tambudzwa ha mualuwa  . 
Vha nga kona u shumisa hani zwishumiswa nga ndila yavhudi , mvelele , vhurereli na u dimvumvusa-u fhungudza vhushai na u fhata vhutshilo havhudi  . 
Musi mupo wa zwa vhashumi u siho kha vhuimo havhuḓi kha ikonomi , ndi zwa ndeme uri vhafarisani vha matshilisano vha ṱangane vha tandulule pfudzungule na tshifhinga tshi fhelelaho kha zwiṱereke . 
Arali vha nanga u hana dzikhukhi , zwi nga kha ḓi itea vha si kone u shumisa tshoṱhe zwileludzi zwa tshumelo kana Webusaithi dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka dze vha dzi dalela  . 
Fomo dzo teaho dza u gandisa minwe dzi ḓadzwa nga muofisiri wa tshipholisa . 
Vha nga thivhela hani mbilo dzo fhirelwaho nga tshifhinga ? 
Vhathu ( hu tshi katelwa na vhadzulapo vha siho mulayoni ) vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho . 
Fhungo ḽa tsireledzo yo khwiniswaho ya tsevhi ḽo khwaṱhisedzwa nga mveledziso dza zwa mulayo dza zwenezwino dzi kwamaho tswikelo ya mafhungo  . 
Ni kone u nambatedza tshifhaṱuwotshiṅweṅweli na tshifhaṱuwotshisinyuwi ni tshi sumbedza uri ndi mutsho ufhio une na u takalela na une na si u takalele . 
Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka  . 
Muvhuso na sekhithara ya zwa vhufuwi vha vhoṱhe vha nga si kone u ḓisa khakhululo ya mavu yo linganaho  . 
Khulwane ya Aphiḽi kana na Khothe ya Ndayotewa . 
Thikhedzo yavho kha nyambedzano , thabelo na vhuḓidini ha u ḓisa mulalo khathihi na khuwelelo yavho ya ṅwaha wa akhademiki wa 2016 uri u khunyeledzwe zwavhuḓi , zwo ṱanganedzwa . 
Khethekanyo iṅwe na iṅwe ya Khothe ya Nṱha ya Afrika Tshipembe- a I na Muhaṱuli ane a vha Phresidennde ; b I nga vha na tshivhalo tshithihi kana zwinzhi zwa Vhathusa Muhaṱuli ane a vha Phresidennde ; nahone c I na tshivhalo tsha vhahaṱuli vho tiwaho hu tshi tevhedzwa mulayosiṅwa wa lushaka . 
Vha wana maḓuvha a 21 a tshilidzi arali vha sa athu u vusulusa muthelo wa tshiendedzi wo fhelaho . 
Khabinethe i fhululedza Muphuresidennde VhoZuma kha u huliswa havho nga tshiga na nga ha tshiṱaraṱa tshe tsha irwa dzina ḽavho ngei Nigeria , nga tshifhinga tsha madalo a mushumo u itela u khwaṱhisa vhushaka ha ikonomi ya matshilisano na dziṅwe tshumisano . 
Miraḓo ya tshumelo ya khophorethivi i nga ṱoḓa u rengisa zwibveledzwa zwavho nga mutengo wavhuḓi ; vha nga ṱoḓa u renga thundu nga mutengo wa fhasi , kana vha nga ṱoḓa u wana ḽounu ine ya vha na nzwalelo ya fhasi  . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u shumisa muṅwalo wa u tou ganḓisa , fhedzi vha tea u thoma u shumisa muṅwalo wa u pomba . 
Mushumoitwa u tevhelaho u isa izwi phanḓa na u topola thandela na mishumo ine tea u humbulwa nga hayo u amba nga ha tshiṱirathedzhi tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Muphuresidennde u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe ṱhoho ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya 1 kana a vha na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo , kana a rumela Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓifhinduleli . 
Malugana na komiti ya tshikolo ya QLTC , muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u ṋetshedzwaSGB . 
Khabinethe yo tendela miṅwaha miṱanu ya Mbekanyamaitele ya Pulane ya Nyito ya Vhulimi , Vhusimamaḓaka na Muhanga wa Maano a Vhufuwakhovhe . 
Kha zwi dzule zwi tshi elelwa zwauri vhathu vha dzhiela ntha zwishumiswa zwa mupo nga ndila dzo fhambanaho  . 
U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 2 b Vunḓu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 2 b fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vunḓu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli hu shumaho . 
Vha ita nga urali u swika vha si tsha t ( od(a u ya phand(a na mutambo  . 
Zwenezwo kubevha kwa thoma u shenga aḽa mambule . 
Luambo lu vhe lwo ḓoweleaho kha u shumisa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
U vhambedza zwithu zwine zwa fana kana u elana na u vhambedza zwithu zwi sa fani . 
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani  . 
Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana , arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu . 
Vhunzhi ha milandu i shumaniwa nayo u ya nga mulayo une wa pfi the Penal Code , hune ha wanala milandu ya u vhulaya muthu  . 
Vho thoma nga u baga hayani  . 
Hezwi zwi nga itea arali vha nga shandukisa mihasho  . 
Kanzhi madzangano asi a mbuyelo a isedza tshumelo zwitshavhani zwo fhambanaho u fana na zwikimu zwa nḓisedzo ya zwiḽiwa zwa vhana , madzangano a londotaho vhana vhe vhabebi vhavho vha vhulahwa nga AIDS , madzangano a zwa vhurereli , etc  . 
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo nambatedza tshitika tshine tsha vha na ṋomboro ya tshiṱiriki kha ID yavho  . 
Mbuletshedzo i shumiswa tshifhinga tshinzhi u sumbedza nyimele na ḽimudi : fiḽimu dzi ita izwi nga nḓila i vhonalaho ; vhaṅwali vha ita izwi nga maipfi , hune kunangele kwa maipfi kwa laulwa nga kushumisele kwa maifi a re na ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho u fhirisa a dzi re khagala . 
Zwitshavha , mabindu a sekitha dza phuraivete na mihasho ya muvhuso- hune zwitshavha zwa vha na pfanelo dza u shumisa zwishumiswa zwa mupo , muvhuso u na vhune ha zwishumiswa , vhothe vha dzhena kha tshumisano na mabindu a phuraivete hu u itela uri tshitshavha tshi vhuelwe na zwishumiswa zwa muvhuso . 
Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe  . 
Nahone Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe : Huna mutsiko kha nḓisedzo zwi tshi ḓa kha thandela dza khuliso mashangoni a Chile na Brazil . 
Vha humbule : Arali vha wana SMS ya u ḓivhadza mbilo ine vha sa i ḓivhe , vha humbelwa u vhiga kha Tshikimu nga u bonya ha iṱo . 
U itela u khwaṱhisedza uri milayo yo fhambanaho ye ya vha i hone nga 27 Lambamai 1994 yo shumaniwa nayo kha vhuimo ho teaho ha muvhuso , sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga Ndayotewa ya Tshifhinganyana , ndangulo ya milayo yo vhalaho yo ṋetshedza nṱha ( kha vhuimo ha lushaka ha muvhuso ) kana fhasi ( kha vhuimo ha vundu ha muvhuso )  . 
U ṋewa ha maanḓa na mishumo zwa tshifhinganyana 98 . 
U guda nga u tou ita Mugudi muṅwe na muṅwe u dzula kha tshidulo . 
Dziforamu dza kha vhupo dzi tea u shuma zwavhudi nahone dzi nga thusa nga maanda kha u swikelela tshumisano yavhudi  . 
U ṅwala ḽitambwa hu tshi shumiswa fureme ya u ḓivhadza vhabvumbedzwa . 
Mafhungo ane a ḓo sedziwa a katela u sa vha mudzulapo wa shango ḽikene , mipfuluwo , vhulanguli ha mikaṋo na mipfuluwo nga mushumo . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho fhelekedzwa nga Mulangavundu wa Gauteng Vho David Makhura na Minisiṱa wa Tshumisano ya Kuvhusele na Zwa Sialala Vho Des van Rooyen , vho ṱola vhupo na u dalela miḓi yo kwamiwaho nga miḓalo ngei mishashani ya Stjwetla tsini na Mulambo wa Jukskei  . 
U thetshelesa na u amba ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa ho vangana na u vhala , u ṅwala na nḓowenḓowe ya luambo , nahone u amba hu nga ḓi ṋea tshibveledzwa tshivhumbeo tsha Oraḽa ( sa u vhalela nṱha )  . 
Tsheo dzo khwaṱhaho dzo dzhiiwa dza pulane dza nyito dzo fhelelaho dzine dza ḓo takulela nṱha u shuma ha Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Themo ya Vhukati wa 2014-2019 na Pulane ya Mbuno dza Ṱahe . 
Ndayotewa i ṱalutshedza pfanelo na mishumo ya vhadzulapo , na nḓila ine ya ita uri avho vha re kha maanḓa vha kone u laula  . 
Sa tsumbo , mbulungo ya tshelede Afurika Tshipembe i kha tshiimo tsha fhasi nga maanḓa nahone ḽo ḓitika nga ndaka ya mashango a nnḓa u lambedza vhubindudzi haḽo  . 
Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha vhugudisi ha tsumbedzo ya maitele a tsedzuluso ya mbeu . 
U tevhekanya zwifanyiso zwa tshiṱori tsho toololwaho nga u tevhekana . 
Ndivho ya u vhuedzedza yo sendeka kha u ḓidzhia vhe vhaloi vhone vhaṋe vha tshi itela u khwaṱhisa pfanelo yo tsireledzwaho kha ndayotewa na uri vha khou ṱoḓa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u tshi Fheliswa wa sa tsha shumiswa , ngauri u dzhia vhuloi hu zwiito zwa vhugevhenga kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi , hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo , na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka  . 
Hafha hu vha hu tshi khou katelwa ha thandela dzo fhambanaho na dziphurogireme kana mbekanyamushumo  . 
Naho zwikili kha pulane ya ngudo zwo dzudzanywa nga tshithihi nga tshithihi , a zwi ambi uri musi zwi tshi funzwa zwi funzwa nga tshithihi nga tshithihi , zwi tea u funzwa nga nḓila ya muṱanganelano . 
Nyambedzano na dzone dzi ḓo thusa kha u ḓivhadza matshimbidzele a vhuḓi na u takula tshikalo tsha kulangele Afrika na Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC )  . 
Gaidi kana tsumbanḓila ya Maitele a Thandela ya zwa Dzinnḓu  . 
Kha hu sikiwe tshikhala tsha u vhalela nṱha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u thusa vhagudi kha nyaluwo ya ḓivhaipfi . 
Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya  . 
Kha iyi phoḽisi , hu tshi ambiwa nga Luambo lwa Hayani , zwi tea u ḓivhea uri hu khou ambiwa vhuimo , hu si luambo lwone luṋe . 
Ikonomi i nga ha tshelede na nga ha u shuma na u ita bindu u wana tshelede  . 
Sisiṱeme i ḓo ṱanganedza khumbelo arali ho swikelelwa zwoṱhe zwi ṱoḓeaho . 
Mbekanyamushumo ya ṋetshedzomaa ṋda kha Vhapondiwa i tshimbidza u thomiwa na u ṱanganyiswa ha mbekanyamushumo dza mihasho kana sekhithara dzo fhambanaho . 
Vha wane software ya data encryption na kudzhenisele kwayo kha SARS  . 
Thonamennde yo fhela fhedzi ifa ḽi fanela u sala na riṋe na u ri ṱuṱuwedza na nga nḓila ine ra shuma ngayo  . 
Khoro ya dziminista i na minista dza khabinete , minista dza mashango ( ndango yo ḓiimisaho nga yoṱhe kana nga iṅwe nḓila ) na vhafarisa minista  . 
A huna muthu o tendelwaho u ḓidzhenisa kha zwa u rea khovhe a si na phemithi . 
Ndivho ya tshiṱirathedzhi i elanaho na tshisumbi itshi i dovha hafhu ya vha u maanḓafhadza tshitshavha u itela mveledziso ine ya dzula i hone  . 
Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane , na zwipikwa zwa ndeme  . 
Vho itaho khumbelo vha ḓivhadzwa nga fax uri vho ṱanganedzwa naa  . 
Ngauralo ri khwaṱhisa na u ḓiimisela u hanedzana na muhumbulo muṅwe na muṅwe nga khoro iyi i ṱhonifheaho nga maanḓa ya muvhigo muṅwe na muṅwe une wa bva kha tshipikwa itshi , vho ralo  . 
U kovhekana zwine zwa isa kha frakisheni . 
Komiti ya Wadi i nga nanga muṅwaleli na muthusa muṅwaleli u bva kha miraḓo , kana masipala kana mukhantseḽara a nga nanga muṅwaleli  . 
Kha u tshimbidza tshanduko ya tshikolo a ri faneli u dzhiela fhasi mushumo une vhuṱumani ha ita vhukati ha dziphurofeshinala dza pfunzo  . 
Ndi tea u gama mavhudzi ndi sa athu ya tshikoloni . 
Nyolo i re afho fhasi i bviselakhagala kuitele kwa CBP na uri yo ṱumana na IDP  . 
DHA i ṋetshedza tshumelo nnzhi dzo fhambanaho kha shango ḽoṱhe  . 
Kha vha ḓivhe uri dokhumenthe dzoṱhe dzi tea u ḓadzwa nga inki ya tshoṱhe ntswu  . 
Zwino ngauri tshiṱirathedzhi tshi na thikhedzo khulwane , ho dzhielwa nṱha u dzhenelela ha tshifhinga tshilapfu  . 
Khangaru dzi wanala Australia fhedzi . 
Musi vho no fhedza mushumo uyu , kha vha vhidze zwigwada zwi vhuye kha phuḽenari  . 
Naa ndi vhafhio Vhaṋetshedzi vha Tshumelo vho Nangiwaho ( dziDSP ) ? 
Ndaulo ya tshumisano ( vhushaka ) : U langula tshumisano vhukati ha vhorakonṱiraka , vharengisi ( vendors ) , vhavhuyelwa  . 
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu , hu si mavu a tshitshavha , hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa kana u vhulungwa ha tshitumbu . 
ARALI TSHUMELO I SI YAVHUḒI , MUVHUSO A SI WAVHUḒI ARALI TSHUMELO I YAVHUḒI , MUVHUSO NDI WAVHUḒI , ZWO LELUWA NGA YENEYO NḒILA  . 
Ndi zwa ndeme u shumisa dzikhoma  . 
B Vhonani ndi mutukana  . 
U tsivhudza kha ṱhanganelano ya thandela , u vhona uri hu khou itwa mushumo wa maimo na u ṋetshedza thuso kha Komiti ya Pothifolio  . 
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa . 
Loftus Versfeld tshi ḓo tou itwa tshanduko dzi sa dini . 
Musi hu tshi ṋewa mushumo wa fomaḽa , hu ḓo vha na u sedza kha tshikili tsho khetheaho , tsumbo , U thetshelesa na U amba kana U vhala kana U ṅwala . 
Kha vha vhee vhuimo hu re khagala kha pfanelo dza mavu na zwishumiswa  . 
Mutevhe wa mishonga kana fomuḽari : Mutevhe wa mishonga i sa ḓuri ine ya endedza dokotela kha dzilafho ḽa nyimele dza dzilafho dzo khetheaho . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Thendelo iyi a i kateli khovhe dza milamboni kana madzivhani . 
Mu ṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe we a lovhela mashango ḓavha u tea u kwama muineli wa tsini wa Afrika Tshipembe  . 
Izwi zwi ḓo vha na masiandoitwa a tshifhinga tshilapfu kha ikonomi ya Afrika Tshipembe na vhunzhi ha vhafarakani vhashu kha dzhango ḽa Afrika . 
U vhala ni tshi ya murahu u swika kha 4 . 
Nga u nweledza zwiteṅwa zwa nyito kha imeiḽi , vha nga vha na vhuṱanzi uri vhadzheneli vhoṱhe vha a ḓivha uri mishumo yavho ndi ifhio  . 
U shumisa ndongazwiga nga ngona , tsumbo , maḽeḓere danzi , zwitopo , zwiga zwa mbudziso , khoma , zwigagarukela na zwiḓevhe . 
Ro vhudziswa nga ha vhushaka ha dzikhamphani na Muvhuso , Ndi a fhulufhela uri ho vha , ho no vha khagala vhukuma u bva kha ḽikumedzwa ḽashu , uri vhushaka hashu ho vha ha vhuswina na tsemano na Muvhuso  . 
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓana Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo zwi ḓo ṋetshedzwa zwa rumelwa khavho thwii . 
Nga tshiṅwe tshifhinga vhagudi vha nga vha vha khou kala uri ndi tshifaredzi tshi fara zwithu zwi ngafhani arali tsho ḓala nga mulomo . 
Vha pendele nyambedzano nga u bula mbuno dza ndeme kha notsi dza khoso  . 
U ṱumana na thikedzo ndi tshenzhemo ya vhuḓigeḓi na u pfa wo tsireledze  . 
Kha ngona ya maitele ndi hune vhagudi vha nga ita ṱhoḓisiso vha ṱanganyisa tshikhala kana tshifhinga tsha ḽitheretsha na zwiwo zwo iteaho kale kana zwa ḓivhazwakale zwo iteaho nga tshenetsho tshifhinga . 
Tshitatamennde tsha banngani tsha zwino , tsheke muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela , we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo  . 
Mbekanyamushumo ya vhuimana i rangwa phanḓa nga vho sisita vha vhaongi vho ḓiṅwalisaho vha re na ndalukanyo dza u bebisa  . 
Mbonalo ya vhukoni ya tshumelo ya muvhuso i sumbedza mbonalo ya vhukoni ha lushaka  . 
U kundelwa u ita nyonyoloso  . 
Vho-Nḓou : Ndi ngani no nanga u ḓa Yunivesithi iyi ? 
Zwigwada zwa Ndango ya Zwiwo zwa shango zwi dzula zwo ingamela u mona na shango , nga maanḓa kha vhupo vhune ha khou lavhelelwa vhunzhi ha mvula  . 
Kha nyimele ya vhulwadze ha phirela ha tshihaḓu na mufhiso , muhaelo u tea u fhiriselwa phanḓa  . 
Mavu o farwaho nga fhasi ha mulayo wa sialala ndi ḽiṅwe fhungo , honeha , ngauri milayo i vhusaho u kovhiwa ha mavu i ṋea miṱa , vhalangi vha zwa sialala na tshitshavha nga vhuphara madzangalelo a mavu  . 
Zwipotso zwi nga shela mulenzhe kha u fhungudza u sa dzulisea , maneto na lutamo nga u angaredza mushumoni na u engedza zwibveledzwa  . 
Ho tevhelelwa vho litshaho mushumo vha ambiwa navho mahayani avho . 
Ndi nga mini ho swika he mutambo uyu wa iledzwa ? 
Tsumbo 1 : Mutholiwa ane a shuma na tsenguluso ya mithelo , ha tendelwi , nga tshifhinga tsha u d(imvumvusa kana nga tshifhinga tsha mushumo kana sa nd(ila ya u wana gavhelo ( la masheleni , kana sa u renga vhut ( ama , u thusa vhathu u tinya muthelo  . 
U ita uri tshitshavha tshi shume tshothe nga maitele a ongolowaho . 
Nga u tou dadzisa , tshumelo ya mapholisa i ḓo ṱoḓiwa uri i shume nga maitele o ṱanganelaho ngomu ha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi kha u swikelela ndaela yayo ya kha ndayotewa . 
Tshumelo dza Vhuimeli dzi shuma awara dza 24 nga ḓuvha , nahone maḓuvha a sumbe kha vhege  . 
Tshiimo tshapo tsha shango ḽifari na tshone tshi a sedzwa . 
Kha vha sedze pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u topola mifuda yo fhambanaho ya tshumelo dzo rekhodiwaho kha pulane dza wadi  . 
Vhaḓuhulu na zwikwenda Vha nga ṅwaliswa sa vhaunḓiwa : Arali muraḓo muhulwane kana munna kana mufumakadzi wawe a tshi wana mundende wa u unḓa vhana KANA Arali muraḓo muhulwane kana munna kana musadzi wawe a ri ṋetshedza afidevithi yo aniswaho kana a dzhia vhuḓifhinduleli ha u swikelela ṱhoḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza ṅwana . 
Arali shango ḽi ḽavho na tshitshavha , vhone khathihi na tshitshavha tsha havho , vha ḓo dzhia tsheo ya uri muṱoḓisisi a dzhene shangoni ḽavho na kha zwiko zwaḽo  . 
Izwi zwi engedza u lwisa ngamuvhuso ha u ṋetshedza zwikhala zwa mishumo na u wana zwikili nga kha u pfumbudza hune ha vusuludza zwitshavha zwi shayaho . 
Ndivho : U ṋetshedza vhurangaphanḓa kha nḓila ya kushumele , vhulavhelesi ha kuvhusele na thikhedzo ya ndeme na u ṱuṱuwedza u tevhedzela na muhasho u shumaho zwavhuḓi na mazhendedzi . 
Vhuṱanzi ( Prima facie ) , mbetshelo ya khethekanyo ya 1(a) i khakhisa pfanelo ya muthu a tshi sumbedza lutendo lwawe . 
U sedza notsi dza Themo ya 3 dzi sumbedzaho uri vhagudi vha nga kona u shuma hani na thevhekano ya nomboro dzine dza fhira 20 . 
Nga u pfufhifhadza , mahoro ane a khou shela mulenzhe kha nyambedzano o tendelana kha zwoṱhe zwe zwa vha zwo teaho u shumiwa nadzwo  . 
Ndangulo yo tanganelanaho i a dura , na u dzhia tshifhinga tshilapfu , u fhirisa ndangulo yo dowelelaho , fhedzi i shuma zwavhudi nga murahu ha tshifhinga  . 
U kopolola na u ṅwala maipfi nga u khethekanya zwavhuḓi . 
Mishumo wa komiti dza wadi kha ndaulo ya kushumele kwa masipala yo ṱanḓavhudzwa kha ndima i tevhelaho  . 
Mushumo wa muvhuso : u sa thivhela vhoramafhungo arali u sa todi vhoramafhungo vha tshi sasaladza muvhuso  . 
Itshi tshipiḓa tshi tea u ḓadziwa FHEDZI arali khumbelo i tshi khou itelwa muṅwe muthu  . 
Hezwi zwi ḓo katela thikhedzo nga vhashumisani vha Yuropa vhashu kha u ṱuṱuwedza mulalo na tsireledzo , kuvhusele kwavhuḓi ku shumaho , ṱhuṱhuwedzo ya mbambadzo , vhuthihi a matshilisano , mupo wo khwaṱhaho , ṱhanganelo ya madzingu , mveledziso dza zwa themamveledziso na bindudza vhathuni  . 
Kha sia iḽi , kereke sa tsumbo , i anzela u vha tshiimiswa tsha zwa matshilisano tshi sa dzhielwi nṱha  . 
Musi vho wana bugu ndaula dzavho , a vho ngo tsha vhuya ofsini dzashu u dzhia dze vha ita khumbelo dzadzo  . 
Tsumbo dza mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa ndaka u nga vha thusa kha u vha na vhuṱanzina uri vha na mafhungomatsivhudzi oṱhe ane vha ḓo a ṱoḓa  . 
Mvelele dza sisiteme ya nzudzanyululo dzi netshedza vhalanguli vha tshiko tsha madi zwipikwa zwo imaho ngauri zwine zwa tea u swikelelwa nga u lulamisa masianḓaitwa a kwamanaho na nyito dza mashumisele o fhambanaho a madi kha milonga yeneyo . 
Ndingo khulwane yo itwaho kha mimasipala yo fhambanaho yo sumbedzisa hune thikhedzo ya khou ṱoḓea hone . 
Zwiliṅwa , zwifuwo na fhethu ha pfulo hu ḓo tsireledzwa nga u ita khura . 
Mbilahelo dza malugana na vhashumi vha Tshumelo dza Vhululamisi , vhaofisri vha khothe na miraḓo ya Mmbi ya Tsireledzo Lushaka ya Afrika Tshipembe  . 
O d(o amba uri vha songo vhuya vha vula mulomo nga i(li fhungo  . 
Vha limuwa mini nga ha uri ndi ufhio mushumo u badelwaho na uri ndi ufhio mushumo u sa badeliwiho ? 
Nga nnḓa ha izwi ho dovha ha vha na khombo ya uri fhethu henefho hu nga katela vhathu zwavho  . 
GCIS yo hwedzwa maanḓa a u tshimbidza , u dededza na u eletshedza nga ha vhudavhidzani ha muvhuso , zwo katela tshumisano ya nyanḓadzamafhungo , mveledziso ya vhudavhidzani na u maketa . 
Risipi dzi tevhelaho , dzo katela na u baka , ndi nyimele ya vhuṱhogwa hune vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya u ela . 
MULAYOTIBE URI MINI ? 
Zwo themendelwaho kha themo ya 1 zwo vha zwa u alusa luambo u amba nga zwo kalulaho na mbambedzo kha voḽumu . 
Hu tea u katelwa na mbudziso dzi si gathi u sumbedza uri vhagudi vho pfesesa zwe vha vha vha tshi khou vhala . 
Nga ṋama  . 
Thandela ya Cornubia ya Dzinnḓu i khou ṋetshedza nnḓu dzine dza khou ṱoḓea nga maanḓa kha vhadzulapo vha KwaZulu-Natal . 
U topola ṱhoḓea - u ita ṱhoḓisiso kana u ita tsenguluso ya ṱhoḓea u ita u topola zwithu zwa ndeme kha tshitshavha zwi elanaho na mveledziso , mugaganyagwama na nḓisedzo ya tshumelo  . 
A pfukha mulayo u divheaho mushumoni kana kha tshifhato tsha muvhuso  . 
Arali rekhodo isiho kha ḽiṅwalo ḽa bammbiri , i nga vhonwa kha fomo ya khumbelo , hune zwa konadzea . 
Zwidodombedzwa zwinzhi malugana na zwiteṅwa zwoṱhe zwa u gudisa u vhala zwi nga wanala kha bugupfarwa ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , U Funza u Vhala kha Gireidi dza Fhasi ( Teaching Reading in the Early Grades )  . 
Lutsinga lwa vhuraru lwa mbuelo na lwone lwo vha lu khou bva kha zwiko zwo fhambanaho nahone lu nga si tsha kona u langea zwavhuḓi  . 
Fhedzi , ndi na ipfi iḽi ḽa uri ṱhoḓisiso nangoho dzo itiwa na uri a hu na tshithu tshi dzi hanedzaho kana u ita uri dzi timatimise  . 
Hu dovha hafhu ha si vhe na mbetshelwa ya aphili i bvaho kha khothe dza Magota u ya kha Khothe dza Mahosi  . 
Muṅwe na muṅwe u na mafhungo ane a nga a amba nga ha nḓaḓo dze vha vha vhe nadzo tshifhinga tshoṱhe vha tshi khou ṱoḓa tshumelo da tshitshavha . 
Kha vha humbudze vhashelamulenzhe uri ri khou shumisa hoyu mushumoitwa uri vhashelamulenzhe vha ḓivhe nga ha khaedu kha u bveledza pulane ya wadi na uri ari na tshifhinga tsha u ya kha luṱa luṅwe na luṅwe nga vhuḓalo , nga zwenezwo ri ḓo fhedza minete ya 10 u swika ya 15 kha heḽi ḽiga , fhedzi hezwo zwigwada zwi fanela u ḓa na bono kha hetshi tshifhinga tsho tiwaho  . 
Izwi na zwone ndi zwa ndeme nga maanḓa nga uri u ya nga ITC ri khou humbula nga ha vhubindudzi kha thekhinolodzhi yo bvelaho phanḓa  . 
Miraḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓu , vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho . 
Zwi amba uri kuitele uku ku tea u langulwa nga vhuronwane , zwino vhuḓifhinduleli afha ndi ha Mulanguli wa CBP , a tshi tikedzwa nga Vhaḓivhimakone vha CBP vhane vha dzhia vhuḓifhinduleli kha zwigwada zwo livhanaho zwa wadi  . 
Tsha mathomo hu na maitele malugana na nḓila ine tshenzhemo ya wanala ngayo ( u kuvhanganya data )  . 
U dzhenelela kha mitambo i no sumbedza masia Tsumbo : u tshinisa muvhili matungo na matungo , nṱha kana fhasi U fhambanyisa vhukati ha kuitele kwa maḽeḓere na maipfi o fhambanaho nga nḓila ya mutambo , tsumbo : u vhekanya zwithu zwi no fana , u lavhelesa u tevhekana ha zwifanyiso zwi no elana , u topola tshi sa fani na zwiṅwe . 
U tea u vhulunga tshelede nngafhani ? 
Ndivho : Tshipiga itshi tshi kuvhanganya zwidodombedzwa maelana na ngivho na vhukoni kha shango  . 
Arali khophorethivi ya nga dzhia konṱiraka nga nḓila iyi , khophorethivi i a vhofhea ngayo nahone muthu we a i saina ha tsha vhofhea ngayo e eṱhe  . 
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho  . 
Zwino , hu kha ḓi tou vha miṅwaha mivhili fhedzi ro thoma , ri nga kona u amba nga zwinzhi zwe ra swikela u bva kha u edzisa hashu  . 
Mupfuluwou bva kha anaḽogo u ya kha khasho ya didzhithaḽa wo tshimbila zwavhuḓi kha vhadzulapo vha khavhupo ha Square Kilometre Array ngei Kapa Devhula , zwi amba uri vhadzulapo avha ndi vhone vha u thoma u tshenzhema muelo wo fhelelaho wa mbuelo dza muungo na zwifanyiso zwo khwinifhadzwaho zwi elanaho na theḽevishini ya didzhithaḽa . 
Minista vha ita khuwelelo kha vhoṱhe vho ḓidzhenisaho kha zwiito zwa u gwa migodi hu siho mulayoni uri vha litshe mashumele avho a si ho mulayoni sa afha ezwi zwi tshi lwa na mulayo  . 
Hezwi zwi katela na zwithu zwi fanaho na miholo , sisiteme dza u ṱola muthu uri ndi muthe ḓe , u itwa ha tsumbandila dza goloi dzi endedzaho tshelede , na zwiṅwe  . 
U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso u bva kha muṱa . 
Nga u ṋetshedza vhupfiwa , vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa miraḓo ya komiti vhane vha khou rera na u hanedzana nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mulayo musi tshi sa athu fhela  . 
Murendeni u na maḽegere maṱuku nga a 9 kha a Maṱodzi . 
Vha ḓo ṋetshedzwa aya maṅwalo  . 
Kha nganeapfufhi iyi hu na zwine ra guda vhutshiloni  . 
Kha dzimbilaelo dze dza da ofisini yavho , ndi nngana dze vha kona u shumana nadzo ? 
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho . 
Muvhigo u ṋetshedza u lwisa nga muvhuso u fembedza , u ṱoḓisisa na vhutshutshisi ha milandu ya vhufhura ya nnḓa . 
Mbudziso malugana na uri vhuloi vhu bva gai a ina phindulo yo leluwaho  . 
Vhashumi vha khothe ? 
Ndingo dza phatholodzhi na radiolodzhi dzi tea u elana na fomuḽari ya GEMS ( mutevhe wa ndingo dzo themendelwaho ) dza Sapphire kana Beryl na u ṱoḓa vhurumelwa u bva kha GP ya netiweke . 
Dzangano a Lushaka a Midia ya Elekitironiki ( NEMISA ) o thomiwa nga Muhasho wa Vhudavhidzano u nekedza vhugudisi ho bveleho phana kha indasiiri ya khasho  . 
Vhashumi vha muvhuso vha tevhedza maga o tiwaho nga ISS:General Secretariat  . 
U bva kha tshigwada tsha u thoma , tshivhalo tsha vhalambedzi tsho engedzea  . 
U rekanya vhulapfu ha tshifhinga na kutshimbilele . 
Ri khou ita khuwelelo i pfalaho i re khagala ṋamusi uri vhoṱhe vha ḓe ri vhe roṱhe  . 
Ro ṋetshedza thikhedzo vhuḓifari kha ndingedzo ya vhatsila vhashu vhoṱhe u ḓikuvhanganya uri vha kone u shuma zwavhuḓi  . 
Dzi MP vha nga ita na u galatsha vho imela fhethu ha vhukhethelo havho fhedzi a vha nga ḓo badelwa u ita izwi . 
Application for asylum , BI-1590 Fomo a dzi wanalei online . 
Kha vha dovholole tshiṱori u swika zwi tshi vha zwiṋoni zwa 9 . 
Honeha , kha mbekanyamushumo dza u guda hezwi zwi tea u vha zwi mafhungoni kha u guda ho ṱanganelaho hune ha tea u vha na ndivho i re khagala na u vha yo fanelaho  . 
Kha u tikedza tshipikwa tshihulwane itshi , vha ḓo fanela u ri vha gude u zwikili zwa u thetshelesa , u amba na u vhala u tikedza zwikili zwa u ṅwala  . 
Musi vhathu vha tshi anzela u amba na u ḓidzhenisa kha nyambedzano idzi , vha a kona u vhonesa uri dibeithi ya u shaya zwikili i vho konḓa hani  . 
Afrika Tshipembe ḽo saina Thendelano ya Tshumelo ya Vhalauli ya Madzangano Manzhi na DONA Foundation  . 
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga mukhantseḽara wa wadi na vhathu vha fumi vhane vha vha vhavouti kha wadi vho khethwaho nga tshitshavha tshine vha tshi shumela  . 
Muvhuso u khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vha kwameaho shangoni ḽashu u Shumisana kha pulane ya mbuno dza ṱahe u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo na u sika mishumo . 
Tshivhalo tsha fhasisa tsha miraḓo ine ya tea u ita khumbelo tshi a fhambana u ya nga vhuimo ho fhambanaho ha dzikhophorethivi . 
A si zwoṱhe zwine zwa dzhenisa pfunzo fhedzi hu nga vha hu tshi nga vha hu na mafhungo a re na mushumo kha pfunzo  . 
Khoro i kunguwedza kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe , u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo , Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo , kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela , u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001  . 
Fomo ya u swikelela rekhodo Arali vha tshi khou kundelwa u vhala , u vhona kana u thetshelesa rekhodo nga ṅwambo wa vhuholefhali nga nḓila ye zwa sumbedzwa ngayo ubva kha 1 uya kha 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho , vha sumbedze nḓila ine rekhodo ya khou ṱoḓea ngayo . 
Mbadelo dza khumbelo na tswikelelo a dzi shumi kha rekhodo yo humbelwaho nga muofisiri wa zwa u unḓa kana muṱoḓisisi wa zwa u unḓa hu na ndivho ya tsedzuluso ya zwa u unḓa zwi tshi ya nga mbetshelo dza Mulayo wa u unḓa wa vhu 99 wa 1996 kana tshipiḓa tsha vhu 44 tsha ndaulo . 
Mushonga wa vhuhali une nda nga u wana ndi ufhio ? 
Naho hu na huṅwe hune mbekanyamaitele dza tea u shanduka , muvhuso u anzela u dzhiela fhasi mvelelo dzi si dzavhuḓi dzine dza vhangwa nga u shandukiswa ha mbekanyamaitele kha nḓisedzo ya tshumelo  . 
U kopolola maḽeḓere ane a ḓivhea kha dzina ḽa ene muṋe u imela muṅwalo sa , u kopolola dzina ḽawe U ṅwala zwi tshi bva tshanḓani tshauḽa zwi tshi ya kha tshamonde na u bva nṱha zwi tshi ya fhasi . 
Mutholi u na vhuḓifhinduleli ha u wana arali hu na zwikhala zwiṱuku fhethu ha u shumela  . 
Ngauralo , musi ṅwaha u tshi enda u tshi ya phanḓa ( tshimbila ) , mugudisi u ḓo vha na tshifanyiso tsho fhelelaho malugana na khaedu na vhukoni sa izwi zwi tshi ḓo vha zwo fhaṱea nga zwiṱuku nga zwiṱuku . 
U khwaṱhisedza uri mafhungo aya a a davhidzaniwa nga nḓila yone kha tshitshavha nga nḓila i tendelaho vhudavhidzani vhu vhuedzaho na phindulo dzi pfadzaho  . 
Mushumeli wa call centre u ḓo vha dededza kha mbudziso nahone u ḓo vha ṋea khoudu yo khetheaho arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi tshi nga shumiswa . 
Mushumo munzhi nga zwivhumbeo kha Gireidi ya1 u u U swika u itwa nga zwithu zwi fareaho . 
Vha fhe mafhungo nga vhuḓalo fhedzi vha songo katela na zwo bvaho  . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha 10 : U vhala wo tou fombe . 
Dzikhetho dza 2004 dzo maanḓafhadza muvhuso u ḓisedza mbekanyamushumo dza u kona u vhona - na u ṱavhanyisa - mveledziso i pfadzaho khathihi na u amba ngaha dzi khaedu  . 
Mavhuthu a vhaṱaleli o vha a tshi ya u ṱalela mitambo ya Harpastum , ye ya vha i tshi tambelwa zwifhaṱoni zwi no fana na zwiṱediamu zwine ra zwi vhona ṋamusi . 
Hune ha sa vhe na maga a nga ngomu a kaṱhululo , kana he a shumiswa fhedzi muthu a sa fushee nga tsheo , vha na pfanelo ya u isa mulandu khothe na u humbela khothe uri i sedzuluse tsheo . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i kumedza bono nga nyambo dzo fhambanaho  . 
Heyi ndi iṅwe ya festhivaḽa dzi ḓivheaho vhukuma i takalelwaho nga vhafuni vha mitambo na miṱa  . 
Izwi zwi katela vhane ra vha thusa , kushumele kwashu na zwine ri nga ita na zwine ri nga si kone u zwi ita u ya nga vhuḓifhinduleli hashu sa nḓila ya u lulamisa ya vhatheli . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 4 . 
U vhalela nṱha ḽiṅwalwa na mudededzi . 
U fhulufhedzisa zwithu zwihulu zwine muthu a nga si kone u zwi ita zwi do ita uri hu vhe na dzithaidzo nga murahu  . 
Arali vha kundelwa u wana hei ṱhanziela , u ḓo vha muhwalo wavho u dzia tshifuwo tsho rengiwaho vha tshi isa u itwa ndingo dza DNA Afrika Tshipembe . 
A ṅwaleni tsini na fhungo ḽone . 
Mutakalo wa mulomoni Afurika Tshipembe u fhasi  . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha sa koni u shumisa matheriala aya nga vhone vhaṋe  . 
Zwidodombedzwa zwa tshifhinga , na fhethu hune u thetsheleswa kana u sengiswa ha do fariwa hone  . 
Khabinethe i fulufhela uri mvelaphanḓa iyi i no khou itea i thusa uri vhathu vha Gauteng na maAfurika Tshipembe nga vhuphara vha lavhelese kha u vhuelwa hune ho no vha hone - na uri vha kha ḓi ḓo vhuelwa - kha tshiko tsha ikonomi ya Tshipembe na Tshipembe ha Afurika nga kha u khwiṋiswa hoṱhe kha bada khulwane . 
Fhungo ḽa tshifhinga na ndeme ya khiredithi zwi nga ṱoḓa khanedzano iṅwe  . 
Tshifanyiso itshi tshi a ni ṋea muhumbulo wauri tshirendo itshi tshi amba nga mini ? 
Nga murahu ha u fhela ha tshifhinga tsho ambiwaho kha tshiteṅwa tsha 4 1 a kana b , kuvhumbelwe kwa Khoro dza Masipala kwe kwa shandukiswa nga mulandu wa vhuṅwe vhuḓifari hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 2 kana 3 ku bvela phanḓa u swikela khetho dzi tevhelaho dza Khoro dza Masipala kana u swikela kuvhumbelwe kwa Khoro dza Masipala ku tshi shandukiswa nga tshiteṅwa tsha 2 kana 3 kana u swikela hu tshi vha na khetho dzapo dza Khoro ya Masipala yeneyo  . 
Maitele a tsedzuluso ya madzingu na lushaka a ṱuṱuwedzwa nga maitele a tsedzuluso a ḽifhasi  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza nḓowetshumo dzapo na mabindu uri vha sedze kha u alusa kushumele kwavho u ya kha phakha dza nḓowetshumo u swikelela maga a thikhedzo o fhambanaho ane a vha hone u itela u isa phanḓa na u bveledza mabindu avho  . 
Muphuresidennde vha lumelisa lushaka kha phodiamu nnḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka  . 
Muhumbulo nga ha nḓivho ya sialala une wo no vha hone kha nnyi na nnyi a u ambi uri tshitshavha tsha u bveledza kana u tumbula nḓivho iyi a tshi tsha vha na pfanelo yayo  . 
Pfufho idzi dzo thomiwa nga 1988 . 
Zwidodombedzwa zwa uri vha nga kwamana hani na muhasho wo itaho khunguwedzo zwi a ṋetshedzwa kha yeneyo Nyanḓadzo . 
Zwo itea ngafhi ? 
U rera nga zwine zwa fanela u itwa u isa pulane phanḓa miṅwedzi mivhili i tevhelaho  . 
A hu na ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa zwa mushonga ḽa shishi . 
U linga ha mushumo wa u ṅwala hu ḓo sedza nga maanḓa kha vhukoni ha vhagudi ha u wana ṱhalutshedzo , na u vhona uri vho kona u ṅwala u gumafhi , tsumbo , u shumisa zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele , mupeleṱo na ndongazwiga . 
Ndi livhuha hafhu na vhashumi vha khishini kha zwiḽiwa zwavho zwi ḓifhaho na tshumelo  . 
U rera nga ṱhoho ya mafhungo a re kha maṅwalwa . 
Magumo  . 
Ndima Ya 2 : Mulayotibe wa Pfanelo a mazwifhi a tshi itelwa zwa nndwa ; b zwa u ita khakhathi ; kana c vengo ḽo ḓisendekaho kha murafho , lushaka,mbeu kana vhurereli , na zwine zwa huvhadza . 
Tshiwo itshi tsha mupo tsho tshinyadza zwipiḓa zwinzhi zwa shango , he ha lozwea matshilo manzhi , u tshinyidzwa ha zwifhaṱo na u sia tshinyalelo khulwanesa ya vilili kha matshilo a vhathu . 
Musi ro swika kha hetshi tshifhinga , ri swikisa maipfi a u tamela mashudu nga lushaka kha Tata Madiba na muṱa wavho , na u vha tamela u ṱavhanya u dzivhuluwa  . 
Ri ḓo rwela ṱari u thomiwa ha mbekanyamushumo ya u takalela vhahali vha lushaka na u ṱuṱuwedza Nḓila ya Vhufa ha Lushaka , u hulisa vhe vha shela mulenzhe nga hu hulu kha mbofholowo ya shango ḽashu  . 
Hu na tshaka tharu dza ndeme dza thaidzo dza u ṱanganya na u ṱusa na uri lushaka luṅwe na luṅwe na lu nga tandululwa nga nḓila yalwo . 
Tsumbo dza sekhithara dzo tiwaho dza laboratari ndi Mintek na Tshiimiswa tsha lushaka tsha Virology  . 
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya  . 
Mbalo i swikaho 12 221 ya vhabveledzi vhaṱuku vho vha vha tshi khou tikedzwa nga kha tshumelo dza ngeletshedzo , vhupfumbudzi , thikhedzo ya thekhiniki na themamveledziso u bva nga Lambamai u swika nga Fulwi 2015 . 
Pfanelo ya u wana tsireledzo u wanala ha maitele u bva Khothe  . 
Thebulu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka dza zwibveledzwa zwine vhagudi vha tea u funzwa kha Giredi ya 10-12 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi longelwa ho teaho . 
Naho ri tshi tenda kha u konḓelela uyu muthu u tea u ḓivhonadza phanḓa ha mulayo  . 
Bodo ya Dzithirasitii na Ndangulo ya Tshikimu  . 
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo , kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa SARS hu kha ḓi vha na tshifhinga . 
Matshimbidzele o Engedzwaho a zwithu a dzhiela nṱha u swikela ha Riphabuliki ya Croatia kha Mbumbano ya Yuropa ( EU ) ine ya dzhena kha Matshimbidzele ayo nga Murahu . 
Vhagudiswa vha linganaho 30 vho huvhala kha khombo iyo . 
Kha vha vhone zwauri na one a vhuelwa kha u shumisana navho , fhedzi kha vha zwi divhe zwauri izwi zwi nga ita uri hu vhe na thaidzo ntswa  . 
Vha nga khetha u sa ḓibula dzina arali vha sa todi u ḓibula dziṋa . 
Khungedzelo iyi yo livhiswa kha vhathu vhafhio ? 
Hezwi zwi ḓo vha thusa u vhona uri vho swikela zwe vha ri vha ḓo zwi ita  . 
Dzihitha na dzifene zwi tea u shumiswa fhedzi musi mutsho wo kalula . 
U nweledza tshiṱori hu tshi tevhedzwa thevhekano ya zwiitei hu tshi shumiswa maṱumi : Tsha u thoma , ha tevhela , nga murahu , tsha u fhedzisela . 
Komiti yo ḓiimisela u wana mahumbulwa a vhathu kha mafhungo aya a ndeme . 
Zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi nga iswa kha ḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo na zwiṅwe zwi shumiswa u khwaṱhisedza zwi ne zwa khou ambiwa kana u itiwa . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe , ( tsumbo : u anetshela mafhungo a sa dovhololi )  . 
Miṱoḓzi iyi a i si tshiga tsha vhuṱudzeṱudze , fhedzi ndi tsha maanḓa  . 
Vha muholefhali nahone vho ita khumbelo ya tshithihi arali vha sa koni u lindela  . 
Muvhuso u nga amba uri u khou lingedza u thivhela vhathu kha u fhurwa tshelede . 
Vho guda mini kha vhabebi vhavho ? 
Gazethe ya Muvhuso ya vunḓu i tea u anḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala  . 
Kha vha ḓadze khoḽomo ya tshamonde nga u ṅwala mathemo a ndeme a mafhungo maṅwe na maṅwe kha thebulu ya u thoma ( Mafhungo a ndeme )  . 
Tshithu tshi tevhelaho ndi mveledziso ya vhathu , nahone afha ro doba mulayo i ṱuṱulaho dzangalelo  . 
Izwi zwi tea u itwa lu siho fhasi ha luthihi nga themo . 
Fhungo ḽo tinyiwa nga nyito dza u ḓiimisela dza vhanna na vhafumakadzi vhe vha humbula uri zwo vha zwi zwa ndeme uri tshiṅwe tshithu tshiswa tshi tea u bvelela kha nyimele iyo yo anzaho khuḓano  . 
U bveledza ndangulo na vhukoni ha zwitshavha kha u langula zwishumiswa zwavho nga ndila ya khwine  . 
Hezwi zwi amba uri Muraḓo Muhulwane o imiswaho ha ngo tea . 
Arali mufu ovha a na ndindakhombo ya u enda , kha vha kwame vha ndindakhombo u thoma u sedzulusa arali mufu ovha o tsireledzwa zwi tshi ḓa kha kheisi ya lufu . 
U bvelela hu dovha ha vha hone thikho kana tshiko tsha ndavhelelo dzi tutuwaho . 
Bodo ya Pharou ḽ u i ḓ o fhinfula nga lu ṅwalo hu saathu fhela ma ḓuvha a 14 . 
Khabinethe yo tendela Ndaulo kha Ndayo ya Vhupfumedzani u ya nga Mulayo wa Tsireledzo ya Vhubindundzi , wa 2015 ( Mulayo wa vhu 22 wa 2015 )  . 
U phadaladza u thomiwa ha mushumo kha vhuimo ha fhasisa kha muvhuso hune vha vha na vhukoni : vhaofisiri vha kha vhupo honoho vha tea u gudiswa uri vha fhe thikhedzo kha dzudzanyo dza makumedzwa a dzithandela nga zwitshavha  . 
Haya ndi mafhungo a shishi ane vhutshilo ha vhumatshelo ha nḓou ha vha ho nembelela tshikhalani  . 
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 14 nga murahu ha u waniwa ha mivhigo ya zwa thekiniki  . 
Ni takalela u ita mini tshilimo ? 
Saizwi u pulanela uyu mugaganyagwama zwi tshi thoma ho sala ṅwaha , komiti dza Wadi diz tea u ṋea mivhigo nga murahu ha u kwamana na zwitshavha  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shuma ro ḓifunga kha Yuno ri tshi khou itela u alusa vhuvhusi ha dzitshaka ho khwaṱhaho . 
Hezwi zwi katela ndambedzo ya thengiselano ine ya vhea ndango ya mugodi muhulwane wa manganese zwanḓani zwa zwa mufumakadzi wa murema wa MuAfrika Tshipembe  . 
Vha tea u thusiwa kha u sedza kha fhungo ḽa nomboro ya u kovha na u dzhiya tsheyo ya tshiṱirathedzhi tsho teaho u shumiswa . 
Kha vha ise kha conveyancer uri a ḓadze Ndima G. 
Henefho ni khonele mondeni ni dzhene kha tshiṱaraṱa tsha Dada , ni tshimbile u swika mithara dza maḓana maṱanu ni ḓo wana mafhande a T. 
Dzithandela dzi tea u dibadelala nga u tavhanya . 
Tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa  . 
Vhathu vhane vha sa wele kha tshitshavha vhe vha bveledza na u tumbula nḓivho iyi vha nga kona u ḓivha nga nḓivho iyi nga u tou vhala dzibuguni , kha dziathikili , nyanḓadzamafhungo na u tshilisana na miraḓo ya tshitshavha  . 
Khabiethe yo tendela u thomiwa ha Mulayotibe wa Tshikimu tsha Mbuelo ya Khombo dza Dzibadani , wa 2017 Phalamenndeni  . 
Kanzhi a hu na vhukhakhi nga murahu ha u vhalulula na u sedzulusa  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Khomishini ya Vhuphuresidennde ya Pfananyo ya u Tholiwa ha Tshitshavha uri i tshimbidze na u vhiga kha mbekanyamushumo dza u tholwa ha tshitshavha . 
Nngu dzo swika hune dza khou ya hone nga dzone dzine , fhedzi mmbwa i a ḓivha uri zwo vha zwi sa ḓo leluwa uri dzi swike afho yone i siho ! 
Arali vha sa takaleli uri zwidodombedzwa izwo zwi bviselwe khagala na vhupfiwa havho , nga mulandu wa zwiitisi zwa phuraivethe , kha vha zwi bule kha vhurifhi ha u tikedza , vha litshe vhupfiwa ho ralo . 
Vha nga hanedzana na tsheo ya u hanelwa u vha rasaintsi nga u ya phan ḓ a ha Komiti ya Phurofeshini ya Saintsi dza Mupo ya Afrika Tshipembe arali khumbelo yavho ya u ḓ i ṅ walisa sa rasaintsi wa zwa mupo i songo bvelela , kana arali u nwaliswa havho ho thuthiswa nga Khoro  . 
Naho mushumo munzhi wa zwithu zwa 3- D zwi tshi tou itwa ; mushumo u tea u khwaṱhisedzwa nga nḓowedzo dza u ṅwala . 
Ndi honovhu vhuhoṱa vhu ḓisaho tshikolodo tshihulwane musi zwi rengwaho kha mashango a nnḓa zwi tshi fhira zwi rengiselwaho mashango a nnḓa , nga maanḓa musi ri tshi dzhena kha vhupimakone ha nyalulo khulwane . 
Zwo rali , ri tama u vulela ikonomi kha vhashela mulenzhe vhaswa , hu tshi ṋewa zwikhala vharema vha Afrika Tshipembe kha ikonomi na u thusa uri ikonomi ivhe i shandukaho , i ṱaṱisanaho nahone i katelaho  . 
Arali hu si na makete wa zwibveledzwa , thandela i do feila . 
Thomani bono li pfalaho la zwine vhathu vha tea u lavhelela zwone , fhedzi ni pfesese nga ha mbuelo dzine dza nga vha hone  . 
Mbilaelo yo ṱahiswa hafhu ya uri vhashumi vha vhusiki vha mazhendedzi vha takalela theḽevishini na uri ezwi tshiṅwe tshifhinga zwi tshimbidza khetho ya zwine midia wa tea u shumiswa , ha vha u vhea ndeme ṱhukhu kha khonadzeo ya u shela mulenzhe nga muhasho wa midia  . 
Nyambedzano dza zwino nga ha tsheo dza u editha dza SABC nga ha u hasha zwifanyiso zwa pfudzungule na u tshinyadza ndaka ndi mafhungo ane a fanela u farwa nga nḓila i fhaṱaho ine ya ḓo thusa u khwaṱhisa demokirasi yashu . 
U hula ha phambano iyi , ndi u ḓo hula ha vhukhwine ha u itwa nga mitshini  . 
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Kha vha vhe na vhupfiwa  . 
U shumisa nḓila dza mbilaelo dzi re hone , mutheli u tea u vhiga mbilaelo kha Ofisi ya Ndangulo ya Mbilaelo ya SARS  . 
Vha tea u ita adzhenda ya muṱangano wa Komiti ya Wadi u tevhelaho  . 
Vha nga paka t ( hirakha yavho kilinikini , nahone vha nga kha d(i ya tshifhinga tshin(we na tshin(we naho hu vhusiku  . 
Kanzhi vhupfiwa vhu vha ho tou ṅwaliwa . 
Vha sendeka khunyeledzo idzi kha mutheo ufhio nahone vhone vha a tendelana navho ? 
Arali vha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye SARS ya shumana na mbilaelo yavho ngayo , vha nga kwama Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo  . 
Tshenzhemo ya ḓuvha na ḓuvha , kha vhupo ha vhashayaho na ha vhopfumaho , ndi nyofho ya u ḓivha khonadzeo dza u nga tshoṱhelwa lwo vhifhaho . 
Mashudu mavhuya mbambadzo yashu na makete zwine zwa khou bvelela , nga maanḓa na China , dzo engedzedzea kha miṅwaha ya zwenezwino , na mvusuludzo ngei Asia zwi nga ṱuṱuwedza zwiṱunḓwa kha dzingu iḽo  . 
Mukhantselara ya wadi ndi ene mudzulatshidulo wa komiti  . 
Vhalingiwa vhararu , vhe vha vha vha tshi bva kha siangane yo raliho , vhane vha , nṱha ha zwiṅwe , vho vha vha na ndalukanyo dza pfunzo dzavhuḓisa , vho vha vha songo vhewa kha mutevhe  . 
Vhalani maipfi a tevhelaho nga vhuronwane . 
Biovac ndi khamphani i ṋetshedzaho mishonga ya ndeme vhukuma , yo tsireledzeaho nahone i shumaho kha sekithara ya muvhuso , na uri ndi yone i rangaho phanḓa mishonga ya malwadze a vhana kha Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Muvhuso ya u Hayela(EPI)  . 
Kha u isa mushumo uyu phanḓa , ri ḓo vala gake ḽa mbekanyamaitele malugana na zwishumiswa zwa u ita mushumo zwa Vharangaphanḓa vha Sialala kha ṅwaha wa muvhalelano uno  . 
U shela mulenzhe zwi amba zwauri vhathu vha shela mulenzhe kha tshitshavha na kha u vhusa fhethu hune vha dzula hone  . 
Maḓuvha ha ya a vhaleliwa u bva kha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa disiki ya laisentsi  . 
Nga nṱha ha zwenezwo , vhana a zwi vha thusi tshithu musi vha tshi ṱwa vho ṱalela mitambo kha TV . 
Hezwi zwi thusa vhagudi u pfesesa u bva mathomoni uri tshileme tshi na vhushaka fhedzi saizi arali zwithu zwi fanaho zwi tshi elwa . 
Zwi na ndeme vhukuma uri vhagudi vha tea u nyanyulwa nga u vhona , nga u pfa na nga u ḓiwanela zwithu nga vhoṱhe u itela u guda ho dombelaho . 
Arali vha tshi ṱoḓa mafhungo nga vhuḓalo nga ha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha Tshatha ya Vhapondwa , vha humbelwa uri vha vhale maimo a fhasisa ( Minimum Standards ) a Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhugevhenga . 
Hedzwi zwi tea u itwa hu saathu u fhela awara dza 24  . 
Samithi ya G20 lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale yayo , i ḓo vha na rekhodo ya nomboro ya mashango o bvelelaho vho dzhenela vhuṱambo uvho . 
Hu na dziṅwe-vho thandela dzi no nga dzenedzi u mona na wadi dzine dza nga vhuelwa nga kushumele kwa ha masipala kwo konanywaho zwavhuḓi uri ku swikele mbuelo ndangwa nga zwikalo na kushumisele kwa zwiko nga vhuronwane ? 
Lushaka na t ( hod(ea dza mushumo kha tshumelo ya muvhuso zwi fanela u vha nga nd(ila ine zwa fusha t ( hod(ea dza tshumelo ya muvhuso na vhadzulapo , zwine zwa nga d(isa u shaedza kha mutholiwa ane avha o d(idzhenisa kha u wana mishumo ine a badelwa nga nnd(a ha mushumo wawe wa tshiofisi  . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo  . 
Nyambedzano yavho , arali vho vha nayo , yo vha thusa u linga uri vha ita mini nga ha mishumo ya tshifhinga tshi ḓaho i ngaho iyi ? 
Fhedziha , sekhithara a phuraivethe i khou vala magake nga zwiṱuku hu tshi vhambedzwa na Muvhuso  . 
Itani phosiṱara i no vhudza vhathu vhahulwane uri vha songo daha tsini na vhana . 
Ipfi la ndeme ndi u tanganywa ha tshumelo fhethu huthihi  . 
Khabinethe i isa ndiliso kha miṱa na khonani dza vhathu vha 235 vhe vha lovha nga mulandu wa khombo dzababani nga tshifhinga tsha holodei dza Phaseka  . 
Muvhuso u nga dzhia maga u vhona zwauri zwi a lelutshela zwitshavha u wana tshelede kha mbekanyamishumo dza CBNRM . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe na afidaviti yo aniwaho i ambaho uri a huna vhuṅwe vhudzulapo ho no waniwaho  . 
Mbadelo yo teaho ya poswo i badelwa musi khophi tshitshavha , ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho  . 
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho , hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho  . 
Khothe ine ha itwa khayo khumbelo i ḓo o sedza uri muiti wa khumbelo o tevhela ṱho ḓea dzoṱhe naa o ṋea muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalela kha khumbelo tshikhala tsha u pfiwa o sedza vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ( ha zwi ambiwaho kana ha afidaviti ) vhu tikedzaho kana u hanedza khubelo ; nahone o shandukisa ndaela kana a khwaṱhisedza u dzhiwa ha ṅwana nga mubebi kana vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo . 
U kopa phetheni zwi thusa vhagudi u vhona uri phetheni dzo itwa dzi tshi tevhekana hani . 
Luimbo lwa lushaka 4 . 
Guḽukhousu ya muthu malofhani i a engedzea zwiṱuku nga murahu ha u ḽa . 
Khabinethe i vhidza mihasho yoṱhe ya muvhuso wa vhukati na wa vunḓu , masipala , mabindu a muvhuso na zwiimiswa zwa ndayotewa uri vha thome u shumisa haya maga . 
Zwino ṅwalani mafhungo aṋu Kha ri ṅwale inwi muṋe ni tshi shumisa mabulafhethu aya . 
U kundelwa nga izwi , mutholiwa u vha na mulandu wa vhud(ifari hune a d(o nyambudziwa nga t ( hamu yo teaho u ya nga zwe zwa vhofhiwa ha tendelaniwa khazwo arali muthu o pfukaho mulayo we wa n(etshedzwa kha Khoudu ya Vhud(ifari kana o kundelwaho u tevhedza mun(we wa milayo ye ya n(etshedzwa henefho  . 
Nḓivho yavhuḓi ya ḓivhaipfi na girama i ṋekedza muteo wa mveledziso ya zwikili ( U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala ) kha Luambo lwa Vhuvhili lwa u Engedza . 
Arali Mulangi wa Dzingu a tendela khumbelo yavho , u tea u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo , na u kwama muṋe wa mavu na vhathu vha dzulaho afho lwa mulayo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho . 
I mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva ḓuvha ḽine ya bviswa  . 
Vha nga tea u femela ngomu lu no fhira luthihi uri mushonga woṱhe u dzhene mafhafhuni avho  . 
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u ṱaha khothe na Muvhigo wa Muhasho wa Kushumele wa Tshumelo ya Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli . 
Ndivho ya mbekanyamishumo idzi ndi u ita uri vhaaluwa vha dishumele nga vhone vhane na u tshila nga ndila i na tshirunzi kha tshitshavha lwa tshifhinga tshilapfu  . 
Ri tea u dzula fhasi fhethu huthihi ra kovhelana mihumbulo  . 
U vhala na vhagudi na u ṅwala na vhagudi zwi tea u itwa kha Gireidi ya 1-3 . 
Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone  . 
Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa Mutakalo Vho Dokotela Aaron Motsoaledi kha u thola Ambadzifhele wa Mutakalo u ita ṱhoḓisiso dza vhukhakhi he ha itwa nga zwiimiswa zwa mutakalo na vhashumi vha mutakalo . 
Hu todea diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10 . 
Hu songo vhewa dzirekhodo kana mabogisi fhasi Rumuni ya u Vhalela  . 
U ṱolwa ha mishumo yo tewaho na khethekanyo nga nḓila ya u saukanya mutengo na u thomiwa ha zwisumbi zwi shumaho  . 
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi  . 
Ndi flhanganyiso ya khoudu dza u pima na flhalutshedzo dza maimo  . 
Dzina ḽanga ndi : Kha ri ite nyito Tshi ita muungoḓe ? 
Khalan(waha iyi i tshi fhela vhathu vha vha vho kuvhanganya zwi(liwa zwine vha nga zwi shumisa musi vha tshi d(o dzhena kha khalan(waha ya vhuriha  . 
Khethekanyo ya 1064 ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa malugana na Vhusimamilayo ha Vunḓu u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa . 
Mitshini na zwishumiswa d U bveledza furemiweke ya mbekanyamaitele a zwipotso na u imvumvusa kha vunu ane a yelana na mbekanyamaitele ya lushaka ya zwipotso na u imvumvusa  . 
Ri dovha ra isa phanḓa na u isa khwaṱhisedzo khulwane kha mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vha migodini , zwine zwa dovha zwa vha zwa ndeme kha uri sekithara ya migodi i ye phanḓa na u shuma . 
Dokotela wa zwifuwo wa muvhuso u bva ofisini ya Lushaka a vhuya a tenda zwa u renga u bva nnḓa , zwi dzhia maḓuvha mararu u ya kha maṱanu a mushumo uri khumbelo yavho i tshimbidziwe na u ṋetshedza phemithi . 
Ndi fhufha nga maga ndi tshi thamuwa . 
Zwa zwino , hu na matshudeni vha fhiraho 5 000 vhe vha ṅwalisa kha vhupfumbudzi ha mutheo kha magudedzi a mapholisa ashu nahone ri khou lavhelela uri tshivhalo itshi tshi ḓo gonya u swika kha 7 000 kha saikili iṅwe na iṅwe kha zwigwada zwivhili zwa vhupfumbudzi zwi tevhelaho  . 
Pfunzo ya matshilele ya vhanna uri vha wane vhafarisi nga nḓila i re mulayoni  . 
Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa . 
U thoma u fhaṱa bannga ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe hu tshi shumiswa maḽeḓere a aḽifabethe a u thoma sa ( apula , baba , dala )  . 
Ndi zwa ndeme uri mishumo na zwine zwa tea u itwa nga muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya thimu i ṱalutshedziwe nga vhuronwane u itela uri thandela i bvelele  . 
Vhunzhi ha vhatshena , vha vhanna , vhane vha khou kalaha a vha khou imelwa vhuimoni havho nga vhaswa vha bvaho kha mirafho yo fhambanaho kha shango lashu  . 
Uri pfanelo dzo pfukwa zwi ḓo tevhela tsaukanyo ya khethekanyo ṱhukhu ya d afho nṱha . 
U vhea mentshisi kule na pharafeni  . 
Kha vhaeni havha , vha 77 vho vha vha matshudeni vha bvaho kha zwiimiswa zwa pfunzo u fana na Tshikolo tsha Sekondari tsha J Kekane , Yunivesithi ya Afrika Tshipembe , Rand Afrikaans University , Yunivesithi ya Witwatersrand , na Yunivesithi ya Pretoria  . 
Kanzhi zwi vuswa nga vhulaedzwa ha matshilisano vhuhulwane  . 
Ni dzulele u vhudza vhathu uri ho bvelela mini u swikela munwe muthu a tshi ni kholwa na u dzhia ha u ni tsireledza  . 
U lavhelesa u aluswa ha mishumo ya HS nga kha tshumelo dza akhithekhitsha ya vhubindudzi i shumaho zwavhuḓi  . 
Kha zwiimiswa , ndangulo ya ndondolo ya mutakalo i kha nyimele i si yavhuḓi  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a si vhe mubebi wa ṅwana a nga vha mubebi wa u alusa ṅwana a si wawe  . 
Vha ḓo ḓo rumelwa kha tshiṱitshi tsha mapholisa uri vha wane ṱhanziela ya thendelo . 
U isa phanḓa na muṅwalo wa u ṅwala ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi hu tshi itelwa u rekhodiwa . 
Hu na tshakha dzo fhambanaho dzine dza vha hone kha vhaṋetshedzi dzine vha nga nanga khadzo musi vha tshi khou ita nyambedzano na vhashumisi  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na Vhatshimbidzi vha CBP vho ṱhaphudzaho mabammbiri a tsenguluso ya u ḓiṱunḓela vha fara therisano dza tshigwada  . 
Hu ḓo dzudzanywa muṱangano wo khetheaho na vhoramafhungo u itela u ṋea muvhigo . 
Zwigwada zwi avhelwa thasiki  . 
LRCF i lambedzwa nga Muhasho wa zwa Shango na European Union  . 
Mbonalo i songo ḓoweleaho na Tshikoupu dovha u shumisa tshifani tsha hawe  . 
Iḽi ḽimaga ḽi nga ita uri nyimele dza thempharetsha dzi shanduke zwi tshi itiswa nga mufhiso na u rothola  . 
Zwifanyiso zwi sumbedzaho zwine zwa itea nga tshifhinga tsha tshilalelo u swika tshifhinga tsha u eḓela . 
Vhukati ha vhupo ho sedzwaho mafheleloni aneo , ndima iyi i topola u khwinisea ha nyimele dza muhanga wa mabindu , u vhulunga huhulwane , u gonya ha u shela mulenzhe kha ha zwivhambadzwaseli kha nyaluwo na u khwaṱhisa ndingedzo dza u lwa na tshanduko ya kilima  . 
Masipala wa ḓorobo khulwane thandela na mivhigo ya mihasho  . 
Naho zwi sa athu sumbedziswa kha nṋe ndi a tenda uri nḓowetshumo yo ḓitikaho nga zwivhambadzwaseli i shela mulenzhe kha mishumo yapo na ri lavhelela uri tswikelelo kha ṋetshedza makete dza zwivhambadzwaseli zwi ḓo isa kha uri hu vhe na mishumo minzhi  . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U ṅwala U ṅwala maṅwalo ano kwama ene muṋe a tshaka dzo fhambanaho , tsumbo , dayari , luṅwalo lwa shaka na u ṱalutshedza zwithu . 
Muhasho wo vhea dziṅwe nyendedzi dzine dza tea u tevhedzwa nga maanḓa musi hu tshi ṅwalwa asainimennde  . 
Phimo ya thengiselano isi na tshileme i vhea inflesheni kha tshiimo tshi si tshavhuḓi na uri i dovha ya ita uri mbekanyamushumo ya themamveledziso yashu i ḓurese . 
Vha nga tea u badela DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi tshelede phanḓa tshifhingani tshi ḓaho u itela u khwaṱhisedza uri nḓisedzo dzi vhe nga tshifhinga . 
Vha elelwe : Sheduḽu ya mishumo i tea u dzhiwa sa ḽiṅwalwa ḽine ḽa nga shandulwa arali ha nga vha na nzulele ntswa  . 
Mutholi u do vha fha livi ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza thodisiso kha vhuvha na vhungafhani ha livi yeneyo  . 
Ndi tshumelo IFHIO ine ya ḓo ṋetshedzwa ? 
Mabulamuhumbulo nga tshitshavha zwi nga itea asi dzhielwe nṱha  . 
U shumisa mashumele a khanedza u sedzulusa thandululo ndi iṅwe mbuno ya u gudisa u ṱanganya na u ṱusa nga khathihi . 
Ri tenda kha uri kha tshiimo tsha mbekanyamaitele ro kona u ḓisa fulufhelo kha sekithara ya zwa migodi . 
Musi zwigwada izwo zwivhili zwo tanganedza khathulo , i a vhofha khavho vhothe  . 
Ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri muholo wa fhasisa wa lushaka u shumiswe nga nḓila ine ya sa ḓo dzhiela fhasi tsiko ya kutholele , u bvelela ha mabindu maṱuku kana nyaluwo ya ikonomi i yaho phanḓa  . 
Vha tea u lavhelesa mushumo wa vhaofisiri vha muvhuso u itela uri vha shume mishumo yavho zwavhudi . 
Izwi zwo fhambana na zwa maṅwe mashanago a Afrika , hune miṅwe milandu -u tou fana na ya u vhulaya- ya farwa u fana na ya vhuloi . 
U modareitha zwi amba maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi yavhuḓi , ndi ya ndeme na u fulufhelea . 
I tea u vhalea nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i leluwaho . 
Khabinethe yo takadzwa nga Milingo ya Maṱiriki yo khunyelelaho hu si na khakhathi khulwane na u tamela mashudu kiḽasi ya 2017 musi vha tshe vho lindela mvelelo dzavho dza mafhelo a ṅwaha . 
Khakhathi a si thasululo  . 
Hezwi zwi nga wanala kha siaṱari 33 ḽa Tsumbanḓila  . 
No guda mini kha nganeapfufhi iyi ? 
Tshanga ndi vhuḓifhinduleli , kha miṅwedzi i si gathi , u langa Khorondangi ya Lushaka uri i fhedzise maanḓa o newaho African National Congress nga khetho dza 2004 , na u vhea mutheo wa uri nga murahu ha khetho vhulauli vhu thome u shuma nga nungo . 
Vhabebi na vhalondoli vha vhana vha tea u ṅwalisa vhana tshikoloni phanḓa ha musi duvha ḽa u fhedzisela ḽa u ṅwalisa vhana , ḽine la vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe , ḽi tshi fhira . 
U kundelwa ha potesiamu - potesiamu i linganyisa sodiamu ire kha dzisele . 
Nṱhani ha u shumisa tshelede dza mashangoḓavha ri ḓo shumisa dzashu dzo fhambanaho musi ri tshi khou rengiselana nga tshashu  . 
Fhedzi vhana vha nga humiselwa kha mubebi , kana mulondoti hune vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha . 
Ndaela ya khothe ndi ya miṅwaha mivhili nahone i tea u sedzuluswa mafheloni a miṅwaha yeneyo mivhili  . 
Nzuleletsedzwa iyi i ṋea mavhala a nngwe dziṅwe dza nzudzanyo dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na phurosese na tsedzuluso ya IDP ya masipala wa Tshiṱiriki tsha Nkangala  . 
Miṱangano yavho na vhorabulasi na vhashumi yo vha na mitshelo yavhuḓi . 
Khabinethe yo tendela u nangwa ha Minisiṱa wa Tshumelo ya Vhulamukanyi na Vhululamisi na Minisiṱa wa Mapholisa sa vha re na vhuḓifhinduleli kha u khunyeledza vhuḓifhinduleli ha Muvhuso u ya nga tshiteṅwa 9 tsha Mulayo wa u Thivhela na u Lwa na u shengedzwa ha Vhathu , 2013 . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwifuwo zwa bulasini zwo fhambananaho Kha ri ambe zwine na khou zwi vhona . 
Heyi foramu i ṋetshedza tshiimiswa tsha therisano , nyambedzano na u ita tsheo yo ṱanganelaho vhukati ha tshitshavha na masipala , I ita uri hu vhe na khonadzeo ya vhudavhidzani na u ḓisa khonadzeo ya u ṱola pulane na kuitele kwa kushumisele kwa komiti ya wadi kha IDP  . 
Mulayo yo fhambanaho i ḓo thusa kha u wana ṱhalutshedzo ya u thoma ya mafhungo  . 
Magaraṱa a vhuimo ha nomboro a shumiswa u pwashekanya nomboro u sumbedza ndeme ya didzhidi iṅwe na iṅwe . 
Kha nyimele nnzhi muṱa u ṱoḓa u dzudza vhutshilo ha muṱa sa zwe ha vha hu zwone kale  . 
Ri ḓo vha na visa dzo itelwaho mitambo dzine dza ḓo tendela vha re na dzithikhithi vha tshi dzhena hu si na vhuleme  . 
U shanduka kha zwa thengo ya tshumelo na zwishumiswa zwi khou dzulela u khwinisa vhukoni ha mashumisele a masheleni a nnyi na nnyi khathihi na u vulela mabindu maṱuku zwikhala zwa u shela mulenzhe . 
Mikano mihulwane ndi ya uri murekanyo wo itwaho a u anzeli u sumbedzwa  . 
Arali vha muthu o vhaho mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo nahone o ho vha na vhufhura , mazwifhi kana zwiṅwe zwi si zwone zwo vha itisa uri vha pfe vha tshi tama u vha mubebi wa ṅwana a si wavho nga mbebo o ṅwana uyo a songo takala muhumbuloni nahone o vha o no ḓi thoma u lwala vhulwadze ha muhumbulo tshifhingani tsha u bviswa ha ndaela o ṅwana uyo o vha a na zwo khakhea zwo kalulaho kana o huvhala zwo kalulaho tshifhingani tsha u bviswa ha ndaela . 
Komiti dzi dovha hafhu dza vha na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi na u sedza mushumo wa mihasho ya muvhuso  . 
Pulane ya tshifhinga tshilapfu i kwama u fhedzisiwa ha pulane khulwanesa ya tsireledzo ya muḓagasi . 
Kutshimbidzele hu fanela u tendelanwa khakwo nga vhadzhiamikhovhe vhoṱhe nahone rekhodo dzo tou ṅwaliwaho zwavhuḓi dza kutshimbidzele dzi fanela u swikelea nga tshitshavha  . 
Khabinethe yo tendela Pulane ya u Thomiwa ha Vhuendelamashango ha kha Phendelamashango na Zwikepe , yo bveledzwaho fhasi ha ndededzo ya Ikonomi ya Malwanzhe ya Operation Phakisa . 
Nga vhuya musi ḓuvha ḽi tshi vho kovhela uḽa murunzi wa thoma u lapfa , wa lapfa , wa lapfa u swikela u tshi tiba nnḓu ya munna wa mbilummbi . 
Arali zwi tshi konadzea vha hire maṅwe mavu a pfulo na u fhungudza phimo ya tshiṱoko tsha masimu avho  . 
Ofisi yashu yo ḓitika nga maitele a khwine a dzitshakatshaka nahone vha shumisa sisiteme ya Mutandululi wa zwa Muthelo ine ya yelana na ya Canada , United States na United Kingdom . 
Mahoḽa , ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17 . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu ṋetshedza tshikhala vhadzulapo u ambedzana na muvhuso nga ha zwifhinga zwa mveledziso yavho  . 
Vhaofisiri vha Phalamennde vha tiba dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Tshidzulapo - Tshidzulapo tshavho tshi nga si kone u dzhiwa . 
A hu na mielo ya fomaḽa ya khaphasithi na voḽumu nga zwa u ela zwa ndinganelo hune ha tea u itwa . 
Vhadededzi vha lavhelelwa u bveledza maitele o khwaṱhaho , a fulufhedzeaho a asesimennde . 
U ya ha vhagudisi tshikoloni hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ? 
Nga tshifhinga tsha Phalamennde ya dimokirasi ya vhuvhili , u bva 1999 u swika 2004 , ho vha hu na ṱhoḓea ṱhukhu ya u sima milayo zwa ita uri Phalamennde i kone u ḓi ṋea tshifhinga tshinzhi tsha u vhea iṱo kha Khorondanguli - Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde , Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho ya muvhuso - na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo na u thoma u shumiswa ha milayo . 
Kale Vhavend(a vho vha vha tshi nakisa nnd(u dzavho nga makolo wa wana dzo naka vhukuma  . 
Ni a ima na murendi kha kuvhonele kwawe kwa tshidakwa ? 
Ro vha vha ri tshi do vha ro fa  . 
Kha vha ḓadze Tshipi ḓa B arali huna tshanduko dza miraḓo ya bindu . 
Kha vha saine thendelano na haya ha vhaaluwa ya ḓivhadza vhadzheneli nga ha zwine ha ḓo ambiwa ngazwo ngauri yo ṋetshedzwa phanḓa ha musi muṱangano u tshi vha hone uri vha kone u ḓilugisela muṱangano  . 
Hu na ṱhanu nngana dzi itaho 50 ? 
Muengedzo 6A ḓḓḓ  . 
Inwe nḓila ya u ita izwi ndi u anganyela phindulo hu sa athu rekanyiwa . 
I leludza u dzhenela ha tshitshavha kha phurosese dza mveledziso , tsedzuluso na ndaulo ya tshumiso ya Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya Masipala  . 
Zwinzhi zwa zwe zwa dodombedzwa afha fhasi , zwine zwa bvelela kha maimo o fhambanaho a maitele a u thetshelesa o bulwaho afho nṱha zwi ḓo vha zwi sa ḓivhiwi nga matshudeni a re kha vhuimo uvhu , na uri vhagudi vha tea u shuma fhedzi na maitele ane vha pfa uri kiḽasi dzavho dzi ṱoḓa u shumisa one . 
Kana vha nga humbela ṱhoho ya tshikolo na vhagudisi vha thero u vha ṱalutshedza nga ha CAPS iṅwe na iṅwe na vhaṅwe vhabebi vhane vha vha na dzangalelo . 
Naho zwo ralo , ri tea u takala uri zwithu izwo zwo khwaṱhisedzwa  . 
Halwa hu no iswa musanda sa musumo . 
Vhulwadze ho mbo ḓi bala nga ḽa 30 khubvumedzi 2009 e vhuongeloni ha UNION . 
Tsumbo ya 2 : Arali vha tshi khou thusa tshitshavha siani la ndisedzo dza tshumelo dza zwa mutakalo , vhashumeli vha muvhuso vha tea u nea ngeletshedzo dzo fhelelaho arali u ya nga vhone vha tshi vhona u ri hu na u shaya ndivho malugana na u thivhela u phadalala ha manwe malwadze kha vhadzulapo  . 
Tutuwedzani vhatshimbidzi vha mushumo uri vha vhe vhane vha tshimbidza na vhagudisi  . 
Vha a kona hafhu u ita khumbelo ya u ri vha newe vhunwe vhutanzi kha fulo la u ri vha tsireledze pfanelo dzavho  . 
U dzhia sia khothe hu vhonala sa ? 
Thendelano ya u hira ndi mini ? 
Naho zwo ralo , vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani hu songo tsireledzeaho  . 
Tsumbo , u vhala tshibveledzwa tshi sumbedzaho tshaka dza vhathu dzo fhambanaho . 
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa malugana na uvhu vhufhura vhuvhili zwi a wanalea kha website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe  . 
Nyimele iṅwe na iṅwe i fanela u aseswa kana u sedzuluswa na u ṱoliwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Ri khou livhuwa mihumbulo yo ṋetshedzwaho nga vhe vha shela mulenzhe kha wekishopho dza u pfumbudzwa ha vhalanguli , vhashumisi na vhaṋetshedzi  . 
U vhibva ndi ḽiga ḽa u fhedza ḽa u bveledza mavhele  . 
Tshati ya thevhekano i sumbedza tsumbanḓila nga ḽiga nga ḽiga kha maitele a ABS kha vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya siala  . 
Khorotshitumbe-nyangaredzi i khethwa nga khoro na komiti ya meyara yo tiwaho nga meyara muhulwane  . 
Muvhili wayo woṱhe wo vha u tshi khou phopha maḓi lwe ha sala hu na tivha fhasi . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho  . 
U dzhenisa ṱhoḓea ya uri hu vhe na u itisa u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi kha dziKPI dza muofisiri wa masipala o teaho  . 
Ri ḓo rangwa phanḓa nga vhuḓikumedzi hashu kha u shumana na uyu mushumo u itela u vhona uri 2010 Fifa World Cup ndi ya nṱhesa ye ya vhuya ya farwa  . 
Magudiswa oṱhe a luambo o ṋetshedzwa kha sekele ya vhege mbili ( awara 3 )  . 
Masiandaitwa - masiandaitwa a kufhindulele kwavho o vha afhio ? 
Ndi zwifhinga zwifhio zwa maambiwa zwine zwa ṅwaliwa ? 
Khumbelo ya masheleni a mbekanyamushumo dza vhathu hu langwaho nga Ndayotewa  . 
Kanzhi miswaswo vha i ita hu re na vhathu vhanzhi vhane vha khou takadzwa nga yeneyo miswaswo  . 
Khothe kana Muhat ( uli Muhulwane a nga n(ea ndaela ya u bveledza uho vhukando nga murahu ha musi o ita khumbelo  . 
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo : Lufhera lu khou kuniswa zwino . 
Shumisani zwiṅwe zwa zwiṱanganyi uri zwi ni thuse kha u ṱanganya phara . 
Arali na nga nwa maḓi ni songo thoma na vhulaha zwitzhili ni nga lwala vhukuma . 
Tshenzhelo ye ya waniwa nga vhorapolotiki na vhaofisiri vha mimasipala vhahulwane kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , hafu ine yo vha nga ngomu kha mikano ya masipala muswa na zwipiḓa zwawo , a i wanali  . 
Bugu ya Mishumo iyi i na fureme dza u ṅwala ngadzo khathihi na nzunzanyo dzi no ḓo ḓuḓumedza vhagudi vha tshi bveledza zwibveledzwa zwa u tou ṅwala , zwa u tou vhona na zwa midia minzhi . 
Tshivenḓa tshi ri khali ya u shulula na yo bikaho . 
U vhuelwa ha tshitshavha hu angaredza u khwinisa hohe kha vhui ha vhutshilo na muvhili , muhumbulo na kutshilele kwa vhathu  . 
Bammbiri-mviswa yo bula nga ha u tholwa ha the Special Rapporteurs nga UN hu u itela u lwa na mabulayo a kwamaho vhuloi kha ḽa Afrika  . 
Ni vhona u nga ulu lungano ndi lwa zwithu zwe zwa bvelela ? 
Ri ḓo isa phanḓa na Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mahayani yo Ṱanḓavhuwaho yo livhiswaho kha u vusuludza thandela dza khumiselo dza mavu na zwikimu zwa tsheledzo kha mashangohaya a kale na kha bulasi dzo litshedzelwaho dzi re na vhaṋe vhadzo . 
Tshumisano i lavhelelwa vhukati ha muvhuso na vhalimi na muhasho ngauri a hu na ane a nga kona u shuma e ehe , zwigwada hezwi zwohe zwi a oana  . 
Mulevho wa u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo ha vunḓu tshi tshi fhela . 
U shayea ha mishumo hu kha ḓi vha khaedu nahone vhathu vhaṱuku vha mishumoni kana vha khou ṱoḓa mishumo musi hu tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango  . 
U langa ndangulo ya khohakhombo : U tevhelela tshanduko dzine dza nga vha hone siani ḽa khohakhombo kha tshifhinga tshoṱhe tsha thandela  . 
Arali zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha zwi tshi shuma zwoṱhe - muvhuso , zwitshavha , vhashumeli vha zwa mutakalo , tshitshavha tshapo kana vhadzulapo , midia dza zwa mabindu na dziṅwe sekithara - ri nga khwaṱhisedza uri vhagudi vhoṱhe vha ḓo wana pfunzo ya ndeme . 
Kha hu vhe huna zwe muthu a ṋekedza zwone kha nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe  . 
Pulane ya u alusa zwipotso i mona kha masia maa : Pfunzo ya u onyolosa muvhili , zwipotso zwa vhaswa na zwa vhana vhauku , zwipotso zwa zwikolo zwa nha ha sekondari na mbumbano dza lushaka  . 
Vhutsila vhunzhi u humbula ho bveledziswaho na mafhungo a ḽiteresi ndi nḓila ya u guda ha vhutshilo hoṱhe na mveledzo dza mvelelo ya vhutshilo hoṱhe . 
U ṋekedza mihumbulo kha u ṅwala na vhagudi kha tshiṱori tsha kiḽasi tsho rekhodiwaho nga mugudisi kha tshati u bveledza maṅwalo maswa a u vhala na u vhea kha khuḓa ya u vhala kiḽasini . 
Dzulo ḽa Phalamennde ḽi nga humisela Mulayotibe murahu kha Komiti uri i u dzeule hafhu  . 
Musi ngeletshedzo ya makone i tshi nga ṱoḓea , i nga kha ḓi si vhe ya mutakalo kana dzilafho , tsumbo , kha thaidzo nnzhi dza MSD , ergonomist a nga vha o tea zwihulwane , hone kha thaidzo ya asima , mulondolamutakalo mushumoni a nga vha o tea  . 
Ngei Qwaqwa maitele na matshimbidzele a dziaphili kha Khoro dza Mahosi na Magota u ya kha Khothe dza Madzisitirata ha tsha langulwa nga khethekanyo 12(4) , 12(5) , 20(6) , 20(7) na 20(8) dza Mulayo wa Ndangulo ya Vharema  . 
Kha ndivho iyi maga a u thivhela , u fana na u vhofha nga tsimbi a nga shumiswa  . 
Mulayo u dzhiela ntha zwauri vhadzulapo vha bveledze muhumbulo wa vhune kha tshifhato  . 
Dzikomiti dza Wadi dzi fanela u lingedza nga nungo dzoṱhe u vhona uri zwigwada zwoṱhe zwo dzheniswa kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo ane a kwama tshitshavha na uri vha dzheniswa kha miṱangano ya u vhiga na uri mihumbulo yavho i katelwe , hu nga vha tshigwada tsha vhafumakadzi , tshitshavha tsha vhabvannḓa , zwigwada zwa vha vhurereli na zwiṅwe-vho  . 
Fhulufhedzisa mbuelo dzine vha sa do dzi kona . 
Vha ḓo ḓivhadzwa naho vha songo tendelwa u ḓi ṅwalisa . 
Mushumeli wa Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi . 
Musi kholomo dzo no vhuiswa , vhuthihi vhu fheliswa lwa tshoṱhe  . 
Police Clearance i mulayoni lwa miṅwedzi miraru . 
Ngoho : Munna a nga hweswa mulandu wa u tzhipa arali a nga kombetshedza mufumakadzi wawe u ita zwa vhudzekani nae  . 
Mushumeli wa tshitshavha u ḓo ṱo ḓisisa mulandu hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u vhigwa ha mulandu  . 
Izwo zwo ḓo takadza Masindi vhukuma , vhunga a si tsha ḓo tou lindela khaladzi awe Dakalo a tshi mu gabulela hemmbe . 
Vhunga Mulayo wa Mbingano dza Tshirema u tshi anganedza mbingano dza vhuhadzinga , hu fanela u vha na maitele kha Mulayo wa Vhuaifa hu si na Wili a no o ita uri vhafumakadzi vhavhili kana u paa vha wane ifa a mufu  . 
Themendelo na mafhungo o dzinginywaho u ya nga zwe zwa ambiwa zwo itwaho kha bammbiri ḽa ḽikumedzwa kha thoḓisiso zwo lavheleswa hu tshi itelwa u bveledzisa iyi bammbiri ya u mba nga hayo . 
U sedzulusa mubvumo muthihi na themba na he ha ṅwalwa pfalandoṱhe nga mbili dze dza funzwa kha Gireidi ya 2 . 
Pulanelani khungedzelo yaṋu inwi muṋe nga u fhindulela , kha mepe wa mihumbulo , iṅwe na iṅwe ya mbudziso dzi re afho fhasi . 
Yo vha i tshi vhonala i sa kungi maṱo . 
Olani mutalo u fanyisa ipfi na ipfi ḽi re kha fhungo afho fhasi . 
Minisita Vho Van Rooyen vho ḓivhadza gurannḓani ya muvhuso ḓuvha ḽa khetho dzapo dza muvhuso , vha tshi itela na uri vhakhethisi vha thome maitele avho a ndugiselo u ya nga tsumbatshifhinga ya khetho . 
Vhagudi vha ḓo thoma u zwi elelwa musi vha tshi khou vhala nomboro ya zwithu , uri nomboro a i kwamei nga saizi kana nga vhuimo kwa zwithu . 
U shaea ha maḓi afha hu nga ita uri hu vhe na thoro dzi si dzavhuḓi na u sa kana tshithu . 
Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi i a bveledzwa , ine ḽiṅwalo ḽa mvelaphanḓa na u ombedzela mafhungo na fhethu ha khombo  . 
Ndi kha ndivho dzenedzi na zwine zwa nga swikelwa hune Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho , u anzelaho u vha hone nga Luhuhi . 
Dzina ḽa khophorethivi ḽi tea u rumelwa fhethu hune bindu ḽa vha hone . 
Khwiniso ya Mulayo wa Tshumelo dza Masipala i khou itelwa u khwinisa kushumele kwa mimasipala kha u ṋetshedza tshumelo . 
Tshi tevhelaho u vhudzisa uhu hu ṱoḓa uri muthu a humbule nga u lingana ha vhushaka vhukati ha phungudzelo na ndivho . 
Thodea dzenedzi dzo livhana na Afurika Tshipembe kha Tshiimo tsha globalazesheni  . 
Vha fanela u ita khumbelo ya u wana maṅwe mabambiri a ṱhanziela ya u ṅwalisa nga vhone vhaṋe . 
Muvhuso wo kuvhanganya zwiko zwinzhi zwa idzi ndingedzo dza masia manzhi dzine dza khou thoma u vha na ṱhuṱhuwedzo  . 
Arali hu si na t ( hanziela ya mabebo vha humbelwa uri vha kwame muofisiri wa dzingu uri a vha vhudze uri hu nga shumiswa nd(ila ifhio kha u t ( ola vhungoho  . 
Tshitshavha ndi tshone vhane vha thandela nahone ndi vhone vhane vha ita tsheo nnzhi . 
Vhafunzi Vho Stofile vho vha vhe muhali mulwela mbofholowo wa polotiki vhe vha shela mulenzhe kha thikho dzoṱhe dza u lwa Afrika Tshipembe , u tou thoma kha u lwa vho dzumbama na zwa u kuvhanganya mavhuthu , na u lilisana na zwitshavha zwa ḽifhasi na mulayotewa wa tshiofisi wa zwiimiswa zwa muvhuso . 
Phasipoto iyi i mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṱanu  . 
MIRAḒO YA KOMITI YA WADI I FANELA U SHUMISANA NA VHAKHANTSELARA VHA WADINI na kha sisiteme ya muvhuso wapo  . 
Nngu kanzhisa dzi vhuedza u fhira kholomo . 
Itshi ndi tshit ( alula  . 
U vhudzisa mbudziso dzi tshi elana na zwo ambiwaho na zwo vhalwaho . 
Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa , vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo , u ṋea kushumele kwa vhuḓi , nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo ; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho , u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa  . 
Zwi amba u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho na u ita zwe zwa vha zwi sa athu itwa nga u ṱavhanya  . 
OSTS i shuma nga hune ya kona u medza sambulu dza mbeu dzi bvaho kha muhwalo muthihi nga fhasi ha zwi fanaho zwa ndingo . 
Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela , zwigwada zwi ḓo ṋewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo i tshi ṋewa  . 
Arali mishonga kana dzilafho ḽo nekedzwaho kha formulary ya zwikimu ḽi sa thusi kana u ita uri muraḓo a vhe khwine kana u mu lwadza , ndi zwifhio zwiṅwe zwine miraḓo ya tea u zwi ita ? 
Heyi milayo na tsumbanḓila zwi ḓo dovha zwa vha thusa u pfesesa lushaka lwa zwithu zwine komiti dza wadi dza nga ita u thusa zwitshavha na dzikhoro dzazwo  . 
Mmbi , 2000 ( Mulayo 4 wa 2000 ) , na Mulayo wa Ndinganyelo ya Mishumo , 1998 ( Mulayo 55 wa 1998 )  . 
Tsemano nga ha vhuloi a yongo itea , fhedzi vhuloi ho ambiwa nyana nga khothe musi muhwelelwa a tshi khou gwevhiwa  . 
Muraḓo ane a khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha , ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi- a a nga ita vouthu ya tsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ; na b a nga voutha na vhaṅwe kana a ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo ya vhusimamilayo . 
Phasipoto yavho i tea u vha i kha ḓi vha foramu dza zwitshavha dzine Komiti ya Wadi ya tea u imelelwa khadzo zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho  . 
Kha vha ite khumbelo vhege mbili phanḓa ha u ṱuwa Afrika Tshipembe u itela u shumiwa zwavhu ḓi nayo  . 
Vhathu vha itaho khumbelo ya u shandukisa zwidodombedzwa zwavho . 
Khwiniso kha mulayo dze nda amba nga hadzo , dzi ḓo phasiswa , u manḓafhadza vha ndangulo u dzhiela vhukando avho vha tswelaho vhaswa vhashu tshifhinga tshavho tsha u guda tsha vhuṱhogwa  . 
U ombedzela hu khou itiwa kha tshumelo dzine dza vha dzo livhiswa kha tshitshavha  . 
Kha ri ṅwale Ni kone u ṅwala mafhungo buguni yaṋu ya nḓowedzo ni tshi shumisa maipfi a no bva tshibogisini tsha maipfi . 
Vhagudi vha amba nga ha muvhala wa zwivhumbeovha kona u vhekanya zwivhumbeo u ya nga muvhala . 
Mirado I fanela u vha I na ndivho ya nyimele ya ikonomi na zwa matshilisano ya sia kana tshitshavha tshe phanele ya nangelwa tshone  . 
Ndivho hu nga ndi ya u humbulela uri vhuloi vhu hone nahone ho ima sa tshiimiswa , na uri vhu a vhaisa vhathu zwine zwa tou vhonala . 
Zwine ha shumanwa nazwo hu katelwa : phairesi , tsireledzo ya khophiraithi na u pfuka mulayo , zwi re ngomu zwapo na u tambiwa muyani , tsireledzo ya matshilisano hu tshi katelwa u shumiswa ha thekhiniki dza vhoradzitshelede kha miholo u dzudzanya nḓowetshumo kha vhadzheneleli vhakene , u shanduka ha sekithara na mveledziso ya zwikili . 
Nga nnḓa ha u fhungudzea ha vhushai na nyaluwo khulwane ya ikonomi , u sa lingana ha mbuelo a hungo fhungudzea nahone kha dziṅwe sekithara ho gonya  . 
Nga kha Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa , vhaswa vhazhi vha khou ḓiswa kha ikonomi yo angalalaho nga kha mbekanyamushumo dzavho dzi ṋetshedzaho thikhedzo kha vhoramabindu vha vhaswa . 
Muvhigo u ṋetshedza mafhungo a vhukuma a elanaho na khombo  . 
Khothe i tea u vhona uri ṱho ḓea dza mufumakadzi siani ḽa thundu dzo tsireledzwa . 
Olani mutalo ni vhambedze mathomele na mafhedzisele a mafhungo . 
Muthu ane a ṱama u ḓa na vhuṱanzi vhuswa u tea u ita aphiḽi na u ita khumbelo ya u tendelwa uri a ḓe na vhuṱanzi vhuswa kha aphiḽi  . 
Ola pulane ya nyito ya miṅwedzi miraru u bvisela khagala zwine zwa tea u bvelela kha ḽeveḽe yapo u isa pulane phanḓa  . 
Ambani na muṅwe nga inwi uri ho na mvula nngafhani ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Pele o vha a tshi tenda kha u ita uri muvhili wawe u dzule wo takala . 
Sa zwe zwa tiwa nga Minista kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa kha sekhithara ya vhureakhovhe sa zwe zwa bulwa kha khuwelelo yo bviswaho kha gazette ya  . 
Hezwi zwi vhidzwa u pfi ndi u langula  . 
Phresidennde na vhathu vhane vha thola , u ta kana u nanga miraḓo ya Khomishini hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 c , e , f na g , vha nga thola , u ta kana u nanga muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya Khomishini nga maitele eneo , uri vha shume kha Khomishini musi muraḓo a kwameaho a sa nga koni u ita ngauralo lwa tshifhinganyana zwi tshi khou itiswa nga u lwala kana nga u sa vha hone kha Riphabuḽiki kana nga tshiṅwe tshiitisi tshi fushaho kana tshi pfeseseaho  . 
LEV lu ḓo vula zwikhala kha vhana vhoṱhe u bvisa vhuḓipfi havho nga dziṅwe nyambo nga nnḓa ha English na Afrikaans . 
Nyimele ya u thoma yo katela zwine ra zwi vhidza uri ndi u dzudzanya zwiimiswa na u zwi bveledze  . 
Zwiṅwe hafhu , muvhilo wa ndeme wa zwivhambadzwa zwa vhulimi a wo ngo fhungudzea nga maanḓa  . 
Phambano vhukati ha tshumelo ya matshilisano na vhulamukanyi ha matshilisano ndi ya uri tshumelo ya matshilisano i shumela u fhungudza vhukonḓi ngeno vhulamukanyi ha matshilisano ho sedza u fhelisa mudzi wa zwivhangi zwa vhukonḓi  . 
U dzhia thundu ya mualuwa nga nnda ha thendelo yawe  . 
Khabinethe i ṱanganedza u fhela havhuḓi ha madalo a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma he vha dalela Shango ḽa Qatar nga zwa mushumo he ha ḓo sainiwa thendelano dza tshivhalo na u ḓikumedzela hunzhi , u fana na Thendelano nga ha Nyanḓano ya Vhupileli , Nyanḓano ya Mapholisa na Nyanḓano kha Vhutsila , Mvelele na Vhufa . 
Mitambo ya 64 ya muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi i ḓo tambelwa kha zwitediamu zwa 10 kha ḓorobo dza fumi dzine dza ḓo i fara  . 
Nyito idzi dzo sedza kha thikhedzo ya fulo ḽa Maḓuvha a 16 a Nyito . 
Khethekanyo ya 12 ya Mulayo i bula vhuimo ha u nekedza tshumelo ya thogomelo yo thewaho kha tshitshavha kha vhaaluwa  . 
Vha nga shumisa hani izwi kha wadi yavho ? 
Muvhuso u khou isa thuso kha zwitshavha zwo kwameaho  . 
Tshumelo idzi dzoṱhe dzi wanala fhethu huthihi . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u khwaṱhisa vhuḓikumedzi ha vhashumi vha muvhuso kha mishumo yavho - hedzwi ndi vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa , vhashumi vha muvhuso na madzangano a vhashumi  . 
Court u ḓivha zwinzhi  . 
Zwiteṅwa zwavho na madzangalelo zwo bva kha vhupo , mveledzo na vhushai , vhulamukanyi ha matshilisano na maṅwe mabembela a tshiteṅwa tshithihi na a zwiteṅwa zwo vhalaho  . 
Vha vhulunge redzhisiṱara ya vho ḓaho muṱanganoni i re na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ine ya katela na ḓiresi dza poswo dza vhathu vhoṱhe vho ḓaho muṱanganoni . 
Hezwi zwo ambiwa kha Gaidi ya 2 : Gaidi ya Mutshimbidzi ya U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha  . 
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele i sedza kha u ṋetshedza tshumelo yo livhiswaho kha vhashumisi vha zwibveledzwa zwa muvhuso  . 
I konisa mveledziso ya puḽane dza vhudavhidzani dzi bvaho kha khabinethe . 
Lufhera lwa u Ḽela lwa Buthano ḽa Kale lwo vha lu tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsha u thoma tsha 1885 , tshe tsha vha tshi tshi shuma sa Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa  . 
U linga ha u guda hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha mugudi vhune vhu nga konwa u shumiswa u khwinisa u guda havho . 
Nyimele ya maipfi ya zwenezwo ndi fhungo na pharagirafu  . 
U humbula nga ha mbudziso ntswa dzine wa vha nadzo nga ha ṱhoho . 
Iyi puḽane i lavhelela Afurika Tshipembe ḽine muṅwe na muṅwe a ḓipfa o vhofholowa fhedzi vha a kombetshedzea u shumisana na vhaṅwe ; ḽine khaḽo muṅwe na muṅwe a shumisa vhukoni hawe nga u angaredza , shango ḽine zwikhala zwa ya nga vhukoni , pfunzo na u shumesa , hu si nga uri muthu o bebiwa lini  . 
Maḓuvha a 16 a u Lwa na Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana a vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga ḽa 25 Lara ( Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa u Fhelisa Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi ) u swika ḽa 10 Nyendavhusiku ( Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Pfanelo dza Vhathu )  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli 178 . 
Khabinethe i ṱanganedza tsheo yo dzhiwaho nga Bodo ya Mikano ya Masipala u vha ṋemuṱa wa muṱangano nga ha Khwiniso ya Tshikhala na Mikano nga dzi 23 na dzi 24 Fulwi 2016 . 
Maga o khwaṱhaho u thivhela mveledziso ya dzinnḓu dzine dza wanala fhethu hune ha vha nnḓa dzidokhumnethe uri vho xelelwa nga tshelede naa  . 
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele  . 
Nga murahu ha izwi , vhuṱumani ha vhanameli vha zwidimela hoṱhe hu ḓo vulelwa u itela u ṋea muṱaṱisano  . 
C vhathu vha khou tambula . 
Vha tea u ita khumbelo ya u vusuludza kana u thuthisi u ḓiṅwalisa havho kha zwa dzilafho ḽa zwa vhulimimiṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
Bulani uri ngani ? 
Tshidzumbe - Vha nga si setshiwe kana ha setshwa mudi wavho na ndaka yavho . 
U ya nga zwine zwa khou bvelela kha ḽifhasi , u ṱuwa ha vhathu mahayani vha tshi ya dziḓoroboni ho lavhelelwa u bvela phanḓa , nahone nga 2030 hu ḓo vha hu na vhathu vha phesenthe dza 70 vhane vha dzula dziḓoroboni  . 
U mona na dzingu , vhafumakadzi na vhasidzana vha tshimbila khiḽomitha dza tshikati dza rathi u ya u ka maḓi  . 
Kha vha vhone zwauri zwiṱirathedzhi zwo tea kha u swikelela tshipikwa  . 
Shumisa wiḽibaro kana girivhani , dzikhireini kana mitshini ya u hwala kana u takula , dzitelehandlers na ḽiṅwe ḽimaga kana fekhiṱhiri kana tshishumiswa u itela uri hu songo vha na u hwala kana u takula nga zwanḓa hunzhi ha thundu kana zwithu zwi lemelaho ? 
Bono iḽi ḽi vhidzwa upfi , Pfunzo 2025 . 
U thomiwa ha Komiti dza Wadi kana khoro ṱhukhu sa zwiimiswa zwa tsivhudzo na zwone zwi dovha zwa thusa u tshimbidza ṱhoḓea dza tshitshavha na themendelo dza khoro  . 
Tshigwada tsha vhatholi vho themendelwaho nga Tshikimu  . 
Kha mulaedza wa mahoḽa ro amba ngaha vhathu vha holaho tshelede nnzhi kha uri vha swikelele nnḓu dza RDP ine tshelede ya hone ya vha ṱhukhu kha uri vha swikelele bondo ya banngani . 
Muredzhisitarara u d(o ita uri musi hu sa athu fhela mad(uvha mat ( anu a d(ivhadze mahoro ot ( he nga ha khat ( hululo ya u tou hanedzana  . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho  . 
Muhasho u do dzudzanya mitangano yothe wa dovha wa netshedza na thuso yo teaho  . 
Thempuḽeithi ya adzhenda yo dzheniswa kha khethekanyo ya 4  . 
Mulayotibe wa mvetamveto u ḓo iswa kha Khabinethe kha simesiṱa ya u thoma ya ṅwaha . 
Ndunzhendunzhe i dovhe hafhu u bviswa  . 
Ri tshi tevhedza tsedzuluso ya miṅwaha ya 20 u bva 1994 u swika 2014 - ofisi ya nyimele ya vhathu vha re na vhuholefhali yo sikwa , ṱhanganyelo ya siṱirathedzhi tsha vhuholefhali tsha lushaka yo ṱanganedzwa , na thuso ya mutakalo ya mahala , thikhedzo ya zwa matshilisano na u ṋetshedzwa ha pfunzo kha vhathu vha re na vhuholefhali . 
Arali ri tshi khou ṱoḓa u shumisa tshikhala itshi u ita dzifeme ri tea u ṱavhanyedza . 
Khabinethe yo fara Lekgotla yaḽo u bva nga ḽa 16 u ya kha ḽa 19 Ṱhangule 2016 Muḓini wa Vhaeni vha Muphuresidennde wa Sefako Makgatho ngei Pretoria  . 
Kha nyambedzano idzi na miṱangano vho tikedzana kha phindulo dzavho na u rera na u tendelana nga ha mitengo  . 
Sa tshiṅwe tsha zwithu zwihulwane zwa Pulanetshumisi ya Muvhuso , thandela iyi yo konadzea nge ya lambedzwa lu sa vhudziswi nga Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka . 
Phanḓa ha khetho , ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vha na mutevhe wa vhonkhetheni u ya nga thevhekano ya u toḓea havho . 
Kha vha shumise siatari la kha vha ri kwame u tahisa vhupfiwa havho kana u vhudzisa mbudziso malugana na website ya Tshumelo dza Muvhuso  . 
Vha ṱalutshedze vhai B uri vha ḓo vha vha khou thetshelesa  . 
Zwenezwi ḽifhasi ḽi khou pembelela Ḓuvha ḽa Vhadededzi ḽa ḽifhasi nga ḽa 5 Tshimedzi 2016 , Khabinethe rwela zwanḓa vhadededzi vhashu vhoṱhe na u vha fhululedza kha u ḓiṋetshedzela na u shumesa kha u vhea mutheo wa vharangaphanḓa vhashu vha matshelo  . 
Hu tshe na thodea khulwane ya vhubindudzi , hu khou lavhelelwa uri mimaraga i do aluwa na tshifhinga  . 
Mutalombalo wo dzudzanywaho u tea u shumiswa ( zwi khwiṋe na uri zwo fanela ) musi vhagudi vha tshi ṱanganya na u ṱusa . 
U sa ḓivha hune wa thoma hone kana u ita zwithu nga nḓila i sa fushiho . 
Zwenezwo , ndi ḓo ṱoḓa miṅwaha ya 25 ya mushumo u ḓisaho mbuelo yo dzikaho u ḓo kona u phetha vhuḓiimiseli uho  . 
Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u nyito dza u guda dzi iteaho kiḽasini na uri hu nga shumiswa vhunzhi ha nyito dza u gudisa u linga vhukoni ha vhagudi dzi si dza fomaḽa . 
Muiti wa khumbelo ane a khou ṱoḓa rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwawe zwa vhuṋe ha ngo tea u bvisa mbadelo ya khumbelo . 
Tsheo ya vhuhulwane ha yuniti 2  . 
Tshiga tsho shumiswaho kha ino webusaithi tsho imelaho Vhavend(a ndi ngoma , domba na n(wenda  . 
Dzi pembelela zwo swikelelwaho nga vhathu , vhathu vhe vha ḓikumedzela na ndingo dza vhathu dzine dza ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine . 
A ri na mafhungo nga ha mbekanyamaitele dza pfunzo kha ḽa Tanzania kana Kenya , kana nga ha mugaganyagwama une vha vha nawo , kana nga ha khanedzano dzavho dza phalamennde  . 
U lingwa ha vhukando hashu a hu tei u vha zwine mbekanyamaitele dzine ra bveledza dza ita kha mishumogudwa ya vhathu kana uri ndi maanḓa mangafhani ane dza a hwesa kha mihasho  . 
Musi vhuṱanzi ha mbadelo ho no waniwa , akhaunthu i ḓo vulwa nahone ya thoma u shuma na zwenezwo . 
Mulayotibe wa pfanelo a u hanedzi u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana u ṋetshedzwa nga mulayo wa tshitshavha , mulayo wa sialala kana muṅwe mulayo , nga mulandu wa uri a dzi tevhedzi Mulayotibe . 
Vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u khiraya zwivhumbeo vhone vhane . 
WUA ya sekhithara i shumela vhathu nahone yo imela tshigwada tsha vhashumisi vhane vha fana  . 
Tshihulwane ndi u renga zwiambaro zwi no ḓivhea ? 
Muthelo ndi mbadelo ya khombekhombe kha Muṱanganedzi wa Mbuelo nga vhathu , mabindu na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho u badela mithelo . 
Kha lutsinga lwonolo luthihi , Postbank i ḓo thuswa uri i kone u shela mulenzhe kha nyengedzedzo ya tshumelo dza u vhulunga kha vhashayaho na vha shumaho . 
Vha fanela u panga mbadelo ya khumbelo kha akhaundu i re afho fhasi phanḓa ha musi khumbelo i tshi nga thoma u phurosesiwa . 
Muhweleli ( ane a vha ene muthu ane a khou tambudzwa ) ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , nga nḓila yo randelwaho a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo kha zwa u tambudzwa kha Khothe ya Madzhisṱaraṱa ya vhupo vhune - ( a ) muhweleli a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana hune a shuma hone kana he a tholwa hone ; ( b ) muhwelelwa ( ane a vha muthu a itaho zwiito zwa u tambudza ) a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana u shuma hone kana he a tholwa hone ; kana ( c ) u tambudzwa ho itea hone  . 
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka une wa shumana na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2c na zwauri phambano i ḓḓiswe khothe uri i tandululwe , khothe i tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu  . 
A nga dovha hafhu a ita themendelo ya uri vhaaluwa vha ḓo thogomelwa hani  . 
Vhalani atikili ya gurannḓa hafhu ni kone u fhindula mbudziso idzi . 
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume . 
Thagethe ya 10 yo livhiswa kha u ita hafu nga 2015 tshivhalo tsha vhathu vhane vha sa swikelele thikhedzo ya maḓi a unwa o tsireledzeaho  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowela u amba na u ita zwithu o vhofholowa , hu tshi katelwa- ( a ) mbofholowo ya zwa dzigurannḓa na zwiṅwe zwirathisi ; ( b ) mbofholowo ya u ṱanganedza kana u fha mafhungo kana muhumbulo ; ( c ) mbofholowo ya zwa vhutsila ; na ( d ) zwa akademi na mbofholowo ya u ita ṱhoḓisiso ya sainthifiki . 
Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho  . 
Zwiṅwe zwi elanaho na maitele aya zwi tou nga zwi tea u lavheleswa  . 
Ro engedza mugaganyagwama wa Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni ya Matshudeni uya kha 9 biḽioni ya dzirannda uri ri kone u swikelela ṱhoḓea dzine dza khou engedzea . 
Tshigwada tsha SAPC tshi sumba u kundelwa ha mulayosiṅwa une wa fhelisa vhuloi u tshi itela u fhelisa u tenda kha zwa vhuloi na u fhelisa khakhathi dzi livhanywaho na vhuloi kha zwitshavha zwa mashango a Afrika nga murahu ha vhukoḽoni  . 
Vhaṱu ṋdi vha tea u sumbedzisa vhuṱanzi ha u tevhedza ṱho ḓea dza Khoro ya Zwiṱandadi ya Afrika Tshipembe South African Bureau of Standards  . 
Thovho kana zwa u adza musanda . 
Vhana vhoṱhe vha na maṱo a muvhala muthihi ? 
Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe ; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi . 
U ḓadzisa , u bva nga Lambamai , vhane vha hola vhukati ha R3 500 na R15 000 , vha ḓo kona u wana thikhedzo ya masheleni ine ya swika R83 000 u bva kha mavunḓu , u itela uri vha kone u wana ndambedzo ya masheleni u bva kha bannga dzo tendelwaho  . 
Ndivho ya iyi pulane ya ndangulo ndi ya u thusa na u tikedza mugudiswa o vhifhaho muvhilini , u sumbedza nḓila khotsi a ṅwana , arali na ene e mugudiswa , malugana na vhuḓifhinduleli hawe , na u thusa vhaṅwe vhagudiswa , miraḓo ya tshiṱafu na vhabebi vha kwamiwaho nga u vhifha muvhilini . 
Ri tama vhadzulapo vhoṱhe vhane vha vha na miṅwaha ya nṱha ha 18 uri vha ṅwalisele u voutha kha mafhelo a vhege a u thoma a u ṅwalisa nga dzi 5 na dzi 6 Ṱhafamuhwe 2016  . 
Pfumo na thonga zwo vhewa fhasi , u sumbedza mulalo  . 
URI maambiwa a Tshigwada tsha Mushumo tshifhingani tshi ḓaho a vhe tshipiḓa tsha adzhenda ya Komiti ya Phothifolio ya Mveledziso ya Mavu , Themamveledziso na Dzinnḓu  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dokhethe dza mapholisa dzi elanaho na matshimbidzele a zwa beiḽi na tsireledzo ya matshimbidzele a tsireledzo ya mulayo na ya matshimbidzele a mulayo . 
Vhathu vha anzela u ṅwala tshirendo arali vho nyanyulwa nga tshiṅwe tshithu kana tsho vha humbudza tshiṅwe tshithu . 
Mulayotibe u fanela u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 arali u tshi ita uri hu vhe na mulayo- a wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 442 kana ya 2203 , kana b wo lavhelelwaho huṅwe fhethu kha Ndima ya 13 nahone zwi tshi kwama lutamo Iwa tshelede Iwa sia ḽa muvhuso wa vunḓu  . 
Ri ḓo sedzana na u khwaṱhiswa ha u shela mulenzhe hashu kha foramu dza India-Brazil-South Africa , New Africa-Asia Strategic Partnership , Non-Aligned Movement , the Group of 77 na nyambedzano dza u khunyeledza thendelano ya vhuvhambadzi ya SACU-Mercusor . 
U gera na u dubekanya ndaela . 
Arali nyimelo iyi ya bva nnd(a ha tshand(a , vhashumi vha kundelwa u i laula , vha songo sumbedza u vhaisala kana u dinalea , vha nga tou fhirisela uyo muthu kha muhulwane , ane a nga kona u shumana nae thungo vhe vhavhili  . 
Tshitshavha tshi tea u divha uri vhathu vha re na maanda ndi vhafhio  . 
Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu , nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓoweleaho zwine zwa ḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe . 
Sa tsumbo , kha tshiimo tsha nndwa tshitshavha tshi vha tshipikwa tshihulwane tsha khakhathi , fhedzi vhanna na vhafumakadzi vha anzela u tshenzhema nndwa nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na mikano i re kha kana ine ha khou ambiwa nga hayo kha khethekanyo ya 36 , kana huṅwe kha Mulayotibe  . 
Khoro ya kona u hira mukhontsalithentsi wa lushaka wa zwa vhugudisi u ṋetshedza vhugudisi ha khoso ya modulu ya 10 kha komiti lwa miṅwedzi ya 6  . 
Nga vhuvha hazwo , ndeme ndi tshihumbulelwa na u angaredza nahone ngauralo a i khagala zwi tshi kwama ndavhelelo ya vhuḓifari vhu ṱanganedzeaho na vhu sa ṱanganedzei vhuvhili haho  . 
U ṱola na u ela thandela dza tshitshavha na u dzulela u vhiga kha tshitshavha nga ha mvelaphanḓa na tshumiso ndi nḓila ya ndeme ya u sedzulusa  . 
Kha Afrika Tshipembe ḽa zwino hu na khethekanyo dza tshitshavha , u fana na vhathu vha Pagans na madokotela vha vhaloi ( vhane zwino vha ḓivhiwa nga ḽa uri ndi ṅanga dza sialala ) , vhane vha ṱoḓa u ita vhuloi sa vhurereli havho kana mvelele yavho- sa pfanelo dzavho dzo tsireledzwaho nga Ndayotewa . 
Minisṱa wa Zwa Mupo wa Lushaka u na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza thendelo dza vhushumisamupo na u vhambadzela nnḓa  . 
Nyito nnzhi dza lushaka ulu dzi tea u itwa musi vhagudi vha tshi bvela phanḓa u bva kha Gireidi ya 4 u swika kha ya 6 . 
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine maitele a u vusuludza tshumelo ya zwa vhugevhenga na vhulamukanyi nga hu hulu o no thoma u zwi dzudzanya  . 
Hezwi kanzhi ndi zwone zwine zwa vha zwa ndeme kha mivhuso na mabindu  . 
Kha nyimele iyi , minista wa zwa vhudavhidzano vha nga dzhiela nṱha tshiimiswa tsha vhaimeleli vha nḓowetshumo tsha vhaṋetshedzatshumelo  . 
Minisiṱa Vho Ayanda Dlodlo na Minisiṱa Vho Siyabonga Cwele vha ḓo rangaphanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe kha hoyu muṱangano . 
Mueletshedzi wa Mulayo wa Muvhuso kha Muhasho . 
Fhedzisa , izwi zwi nga shanduka arali tshivhumbeo tsha ṱhoḓisiso yavho tsha nga shanduka  . 
EMIA i ḓi vha rumela luṅwalo lu ambaho uri khumbelo yo swika , nahone luṅwalo ulwo lu ḓo rumelwa hu saathu fhela awara dza 48 nga murahu ha u swika ha khumbelo  . 
Vhuḓifhinduleli 133 . 
Magumo Phara ya u fhedza i u swolodela mihumbulo yoṱhe . 
Heyi ndi thendelano i alusaho mbambadzo dza mashango a re kha Tshipembe ha malinganye . 
Ri isa maipfi ashu a u fhululedza vhathu vha Sudan kha u ita mbudzisavhathu ya vhuḓi , na u ṱanganedza Shango ḽiswa ḽa Southern Sudan . 
Idzo khuwelelo dzi nga si dzhiiwe dzi tshi tou vha thungo ; dzi tea u eḓanyiswa na khuwelelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha ita zwa vhuloi sa vhurereli havho  . 
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho , tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Zwi a thusa u vhudzisa mbudziso dzi itaho uri vhagudi vha pfesese ṱhalutshedzo nga u angaredza dza tshibveledzwa u ya kha dzo livhaho dzi ṱoḓaho u pfesesa ho vhibvaho ha tshibveledzwa . 
Nda vhona kuṅwe kusidzana kwo ṋukala . 
A zwi kateli ḓuvha ḽa mugwalabo , sa izwi zwi tshi nga nyandza ṱho ḓea ya u swikelelela thendelano  . 
Ndambavhuḓifhinduleli : Nga tshfhinga tshine ha ḓo vha na khuḓano vhukati ha iyi Nyendedzi na Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS o ṱanganedzwaho nga Bodo ya Dzithirasitii ya GEMS , Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS a ḓo vha one ane a ḓo dzhielwa nṱha nahone a ḓo shumiswa . 
Vhadzulapo vha tea u vhudzwa uri mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i shuma hani , nahone i kona u ita uri hu shumiswe tshelede nngafhani nahone ndi vhonnyi vhane vha khou i langula  . 
Mishumo mihulwane ya Bodo ndi u bveledza dziphoḽisi , u tendela mugaganyagwama na zwitatamennde zwa masheleni , u thola vhashumi , u eletshedza Minisiṱa nga ha zwi kwamaho Blindlib u ya nga Mulayo wa Ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe , wa 1998 ( Mulayo wa vhu 91 wa 1998 )  . 
Mushumo wa muvhuso : u tsireledza vhashumi vha re kha mugwalabo naho hu uri zwi tshi khou amba zwauri mapholisa vha tea u zwi ita  . 
U ya kha zwibveledzwa zwo tou ṅwalwaho hu tshi shumiswa zwifanyiso . 
Hezwi zwi ṱoḓa u dzhenelela hawe kha u swikelela khaedu idzi na u ṋekedza zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho zwine zwa ita muombano u mangadzaho u lwaho nazwo  . 
Tsha vhuṋa , muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka , ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60 . 
Khabinethe yo tendela u tholwa ha vhathu vha tevhelaho sa Vhalangi vha Bodo ya Zhendedzi ḽa Thekhinoḽodzhi ḽa Mafhungo a Shango ( SITA )  . 
R266 ya u ṅ walisa ho fhelelaho  . 
Kha puḽenari vhadzheneli vha topola zwikili zwi ṱoḓeaho kha mutshimbidzi a konaho  . 
Ngeletshedzo idzi ndi dzavho  . 
Muthu muṅwe na muṅwe , zwigwada zwa vhathu kana dzangano vha na pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde  . 
Mbekanyamushumo ya u fhelisa zwikolo zwa mavu i khou ṱanganyiswa na dziṅwe mbekanyamushumo u ita uri vhutshilo vhu leluwe kha vhana vha zwikolo zwa mahayani shangoni ḽashu  . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa senthara ya ndingo . 
Tshiimiswa kanzhi tshi dzula tshi nga fhasi ha ndango ya poḽotiki i pfadzaho kha vhalauli  . 
Heyi fomo ndi ya phukha dzi tshilaho  . 
Khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Qwaqwa yo fhiwaho maanda nga Minisita wa Vhulamukanyi uri u ite milayo ( i langulaho matshimbidzele a dziaphili ) une wa ima vhuimoni ha Milayo ya Dzikhothe wa Mahosi na Magota R2082 wa 1967  . 
GEMS i ḓo badela R236 fhedzi kha mutengo wa muunḓiwa a tevhelaho . 
Nga u vhea nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe na vhukoni kha mbilu ya adzhenda ya mveledziso ya Smart Africa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe kha nyaluwo ya mabindu apo kha dzingu  . 
Ngona ye ya shumiswa kha tsumbanḓila iyi i ḓisima kha mutheo wa tshaka mbili dza mafhungo a vhuṱumani  . 
Zwiṅwe hafhu , u ya nga atikiḽi ya 26 : Muvhuso u ḓo fhulufhedzisa ndingano ya muṅwe na miṅwe phanḓa ha mulayo hu si na phambano ya vhubvo , murafho , mbeu , vhureleli , mihumbulo ya zwa poḽotiki kana vhuimo tshitshavhani  . 
Vha nga humbela u pindulelwa na u wana ṱhalutshedzo dzo leluwaho dza mivhigo  . 
Tshivhumbeo tsha mufhindulano : Mvulatswinga : Mvulatswinga ndi one madzheno a mufhindulano ane a ri dzumbululela zwine ra nga lavhelela  . 
Vhurumelwa ho ṱaṱa uri hu nga si vhe na vhuthihi ha matshilisano hu si na ndinganyiso ya matshilisano na u ombedzela ṱhoḓea ya u amba nga vhuḓalo nga ha vhufa ha tshifhinga tsho fhiraho , ngauri u sa lingana ho sikwaho nga muvhuso wa tshiṱalula ho dzudzanyelwa vharema vha shayaho  . 
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa malugana na uvhu vhufhura vhuvhili zwi a wanalea kha website ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS )  . 
Ndangulo ya ndimo : Iyi nḓila i katela u liṅwa ha mavu vhuria , u bvisa tshene , u nanga zwiliṅwa na u vhekanya kana u shandukisa zwifhinga zwa u lima kana u zwala  . 
Senthara ya Khasho ya Dzitshakatshaka i re Johannesburg i ḓo vha yone senthara ya vhukati ya midia ine ya ḓo rathisa khasho u bva zwiṱediamu na u i phaḓaladza u mona na ḽifhasi  . 
Tsha ndemesa kha zwo ḓiswaho nga Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu ndi u amba nga ha uri vhuloi vhu na khakhathi yo sendekaho kha mbeu , na uri musi hu tshi tandululwa thaidzo dza khakhathi dzi kwamaho vhuloi , zwa mbeu zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Ri khou humbela uri vha dzhiele nzhele uri nomboro ya luṱingothendeleki lwavho i tea u ṅwaliswa kha GEMS uri vhone vha kone u shumisa tshumelo  . 
U itela uri hu vhe na phiriselo ya mikovhe , akhaunthu dza tshikolodo , vhuḓifhinduleli na garanthii kana phulufhedziso u bva Transnet Limited kha South African Express ( Proprietary ) Limited u ya kha Muvhuso , u itela uri hu vhe na u shandukiselwa kana u iswa ha South African Express ( Proprietary ) Limited kha khamphani dza tshitshavha dzine dza vha na lupfumo kana khephithala ya mukovhe yo katelwaho u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani , wa 1961 ; na u ṋetshedza mafhungo a kwamaho zwenezwo . 
Mananga o itwa nga aivori . 
I katela maga a u pulana , u sala murahu na u vhiga murahu na tsedzulusa ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha  . 
Khoro i tea u themendela migaganyagwama iyi phanḓa ha musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi thoma , nga murahu ha u pulana havhuḓi na u kwamana na Komiti ya Wadi na zwiṅwe zwigwada zwa vhadzhiamikovhe kha vhupo  . 
Vhalani Ndaela ya 17 na 31 mulayo wa vhu R110 wa 1957  . 
Vhushaka ha u shumisana na Sekhitha dza Phuraivete- Avha ndi vhoramabindu vha phuraivete . 
Ri ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ise phanḓa na u tikedza thimu dzashu dza lushaka , khathihi na vhatambi vha vhanna na vhafumakadzi . 
Thingo dzothe dzine dza itwa ndi dza mahala  . 
Maluvha Vha ṱhangele u hulela ha tsumbadwadze nga luṱavula musi maluvha o ḓala vhukuma . 
Lenin tsha Dzitshakatshaka ( Lenin International School ) , kha la Moscow  . 
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha hezwi zwiteṅwa kana zwipiḓa tshi fanela u gudiswa nga vhuḓalo hu tshi itwa na nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
MARANGAPHANḒA Kha khethekanyo ya 2 , Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga ( TSHIPHOKHALI ) tsha Lushaka tsha Mbalo dza Vhuimo ha Fhasi , tshi ṋea vhadededzi ṱhalutshedzo ya Mbalo , ndivhotiwa , zwikili zwo tiwaho , u sedza kha masia a magudiswa , u ṋea tshileme masia a magudiswa , zwithu zwo themendelwaho zwa ngudo dza Mbalo kha Vhuimo ha Fhasi , maga o tsivhudzwaho a u thusa vhagudi vha re na zwithithisi zwa u guda Mbalo , mbalo dza murekanyo na , u ṱuṱula u gudisa zwikili zwa nyumeresi kha Gireidi ya Ṱ. 
Vha lingedze u ola mihumbulo ine ya ḓo vha ya ndeme kha vhuimo ho fhambanaho ha u pulana  . 
Nga nṱhani ha tshiitisi itshi , vhuḓi ha u thivhela mbebo ha mvelo , naho hu na uri a hu anzeli u fulufhedzea , hu dzhielwa sa ha khwinesa  . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela u ganḓiswa ha mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Pfanelo dza Vhaholefhali kha Gazette ya Muvhuso hu u itela u ḓinekedzela ha muvhuso . 
Luambo lwa u thoma kha nyimele ya Afrika -Tshipembe  . 
Fhedzi hu tea u vha na thodea ya u difara zwavhudi na u diimisela . 
Ndeme ya u shumisa thuso i bvaho nna na zwone zwi o dzhielwa nzhele  . 
Khabinethe yo tendela Nyendedzi dza Maitele Kwao a Mbambadzo a Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi no khou Shuma kha ḽa Afrika . 
Miraḓo ya tshitshavha i khou rambiwa uri i nange vhathu vhane ya fulufhela uri vho tea u wana khuliso ya nṱhesa ya shango  . 
Tshumisano vhukati ha muvhuso na sekhitha dza u nekedza tshumelo dza phuraivete zwi hone Mulayoni nahone zwi toda uri hu vhe na u diimisela hu edanaho kha u swikelela ndivho dza Mulayo uyu  . 
U thoma ndi u dzhenela ha tshitshavha musi Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo u tshi ṱanganedza Muphuresidennde na vhaeni vhavho musi vha tshi tshimbila kha khaphethe tswuku . 
Zwino vha ṱoḓa u vhuedzedza ndivhanele ya masheleni kha mutakalo u itela u fusha vhalanguli na u khwaṱhisedza khasiṱama na vhabindudzi  . 
Thero i ṱuṱuwedza u vhona uri hu na vhudzheneli , vhuimeli na dimokirasi ya ndayotewa , hune vhadzulapo vha dzhenela kha mafhungo a vhusimamilayo na vhulavhelesi  . 
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u kaidza vilili ḽi re hone vhukati ha maAfrika Tshipembe na vhabvannḓa . 
Vha anetshehele vhana vhavho nganea dza muṱa na u vha ṱuṱuwedza u anetshela nganea nga ha ḓuvha ḽavho . 
Kha vha tevhedze kuṅwalele kwa tshiṱori tsha kiḽasi ku re kha ( CAPS Luambo lwa Hayani , siaṱari ḽa 15 , u ṅwala na vhagudi )  . 
Fhedzi , a hu na thandela khulwane i ḓivheaho ine ya vha hone ine ya ṋetshedza mbueledzo na thikhedzo kha u thola vhathu vha re na vhuholefhali  . 
Muhumbulo wo vha u wavhuḓi vhukuma nahone ri khou dzhiela nṱha  . 
Musi lushaka lwavho lwo ṱhanganedzwa , vha ḓo fhiwa ṱhanziela ya Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa . 
Khaphasithi yo kumedzwaho na u odithiwa ha zwikili i tea u dzhiela nzhele zwipikwa zwi re afho nṱha  . 
Zwifhinga zwa u guma Hune ha vha na maga a khaṱhululo , mulandu u fanela u sedzuluswa hu saathu u fhela maḓuvha a 180 ( miṅwedzi ya 6 ) musi khaṱhululo ya nga ngomu yo tshewa . 
Khorotshitumbe i fanela u shuma nga maitele ane a dzhiela nṱha muya wa u swikelela kha thendelano wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓḓea ya muvhuso u shumaho  . 
Vhathu vha vha shela mulenzhe kha u saukanya ho ṱanganelaho na u bveledza pulane ya nyito na u vhumba kana u khwaṱhisedza zwiimiswa zwapo  . 
Maitele ashu maswa kha mveledziso ya themamveledziso o livhiswa kha vhushumisani ho khwaṱhaho vhukati ha sekithara ya muvhuso na phuraivethe , na zwitshavha zwapo  . 
Ndi zwa ndeme uri vha ṱanganedze na u dzhia tshenzhemo ya vhathu vha tshitshavhani tsha havho na u wana uri u shela mulenzhe kha mishumo ya tshitshavha zwi a vha pfumisa na u fusha ṱhoḓea dzavho  . 
U bvelela ha shango zwi langiwa nga u kona haḽo u langa nyimele yavhuḓi ya u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha kona u shuma na u ḓiimisela u shuma  . 
A hu na we a vhuya a tenda uri zwigwada izwi zwivhili zwi ḓo shuma , vha a ḓivha , hu si na thaidzo vhukati hazwo  . 
Ndavhelelo ndi ya uri vhagudi vha vhala fhedzi vho anganyela kha mutalo wa tshanduko wo nomboriwaho . 
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona u bindula R20 000 kana u fhira kha miṅwedzi ya 12 kana o lavhelelaho u fhirisa R20 000  . 
Vhathu vha Azande vha tenda uri vhaṅwe vhathu ndi vhaloi nahone vha kona u vhaisa vhaṅwe zwo itwa nga u mamela . 
Muvhigo wa komiti u topola zwavhuḓi khovhakhombo ya zwa ikonomi kha mvusuludzo iyi  . 
Vhuimo ha shango ḽa Afurika Tshipembe ndi ha u shuma na maṅwe mashango a Afurika u itela u vhona uri u dzhia na u shumiswa ha Thendelano ya u Tshimbidzwa ha Mbambadzo a zwi ṱoḓi mashango a Afurika a tshi tendakha vhuḓifhinduleli vhune ha na maanḓa a u swikelela na u a ṱana kha khaedu dza milayo . 
U ṱunḓa thundu idzo , vha fanela u ita khumbelo ya thendelo kha Khomishini ya Ndaulo ya Mbambadzo ya Dzitshakha u wana thendelo ya u ṱunḓa . 
Ro pfa makumedzwa na zwi ṱahiswaho nga vhoramabindu , zwine ra nga shandukisa ngazwo nyimele uri ikonomi i vhuyelele kha nḓila ya nyaluwo  . 
U ṰOLA : zwitshavha zwi nga humbela masipala uri a thole komiti ya vhaimelela vhaṱolaphurosese na u eletshedza masipala kha zwo sedzwaho u itela nyengedzo ya tshumelo na khwinifhadzo  . 
U vhala nga u tou fombe zwibveledzwa zwipfufhi zwo ṅwalelwaho u pfesesa kha maimo a fhungo na pharagirafu : Mveledziso ya ḓivhaipfi ya u bvisela khagala muhumbulo . 
Ambani nga zwe a ita , zwe a humbula na zwiito zwawe . 
Kha tshiimo tsha ṱhanganelo , ṅwaha wa 2015 u ta tshihumbudzo tsha vhu 70 tsha UN , tshine tsha ḓisa luvhonela lwo khwaṱhaho lu ṱoḓaho u ḓisa tshanduko kha khoro ya Tsireledzo ya UN na kha zwiṅwe zwiimiswa zwa dzitshaka . 
Kha vha dzule vha tshi khou divhadza vhathu , kha vha thetshelese zwine vha khou amba zwone  . 
Dokhumethe dzoṱhe dzi tea u fhelekedzwa nga Memorandamu na Atikili dza Tshumisano , dzwine zwa tea u vha zwo ṅwalwa kha bugu nahone zwo sethifaiwa kha siaṱari ḽi ṅwe na ḽi ṅwe nga Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho . 
U ḓisendeka nga ndambedzo ya nga nnḓa ha zwiedziswa izwi ndi thaidzo ngauri ṱhoḓea ya tshumelo dza zwa matshilisano i na khonadzeo ya u nga engedzea arali ikonomi ya thengathenga , arali vhunzhi ha vhathu vha sa shumi kana ndambedzo ya phuraivethe ya konḓa  . 
Tshiṅwe tshifhinga , nyito ya u thetshelesa na u amba i tea u bviswa kha tshibveledzwa tsha u vhala . 
Ngauralo iyi giranthi I d(o imiswa nga  . 
Izwi zwi o katela u dzhieliwa nha ha orobo dza vhuponi ha mahayani na senthara dza tshumelo  . 
Ubva kha u ṋetshedza dziḽaisentse u ya kha dzivisa , ri tea u vhona uri u ita zwa mabindu Afrika Tshipembe zwo leluwa  . 
Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓḓila yo dziaho  . 
Ri fhano ṋamusi zwenezwo zwi amba uri u matsha a hu fhela  . 
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi , dzi khemikhaḽa , fabiriki dza tsimbi , vhuedelamashango , zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka  . 
Komiti i ṋea tsheo ya u fhedzisela kha tshifhinga tsho kovhelwaho u itela makumedzwa a u tou amba . 
Khumbelo i tea u ṋekedzwa dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso . 
Ri tamela mashudu mavhuya vhagidimi vhoṱhe vhane vha khou ya u dzhenelela kha Mitambo ya Olympic ine ya ḓo farelwa Rio de Janeiro . 
Vho dovha hafhu vha tendelana kha u khunyeledza u sainiwa ha Thendelano ya Visa Waiver kha vhane vha vha na Phasipoto dza Vhudipuḽomati na dza Tshiofisi  . 
Vhone kha vha funze vhana zwine vha tea u guda fhedzi . 
Ndi nyito ifhio ya u fhedza ine na tea u ita ? 
Ndi nga mini vhaṅwe vhathu kana mashango o pfuma u fhira vhathu vhaṅwe kana maṅwe mashango ? 
U anda ha tshumiso ya tshelede nga vharengi ndi tsumbo ya nyaluwo ya vhuḓi ya vhathu vhoṱhe ; nahone thandela dza tshomedzo dzine ra khou shumana nadzo dzi ṱoḓa nḓisedzo khulusa ya zwishumiswa na mitshini . 
Kanzhi , hu nga ṱoḓea u ta lushaka lwa u linga lushaka lwa nyito u ṱuṱuwedza vhagudi u guda , sa zwibveledzwa zwa mupeleṱo zwo ḓoweleaho . 
Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo Deputy Information Officer DIO Mulangi Muhulwane : Thikhedzo ya Ndaulo o vhewa kana u tholiwa nga DIO , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 17 tsha Mulayo . 
Muvhso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u ṋea milayo ya u khethwa ha Komiti dza Wadi - SALGA wo thomiwaho uri u shumane na zwithu zwa mutakalo  . 
Tshinwe tshitatamennde tshithihi tsho dzhiwaho kha ḽiṅwalwa ḽa nga ha khoniferentsi ya ḽifhasi ya saintsi malugana na u vula u dzhenela  . 
PAR : Thendelo u thoma  . 
Tswikelelo dzavho dzi khou bva kha ṱhonifho khulwane yavho nahone a yo ngo fanela na luthihi nyadziwa  . 
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa  . 
Ro dzhiela nṱha khumbelo dzi bvaho kha vhe vha shela mulenzhe kha u tandulula hezwi , uri muvhuso u thivhe madindi badani . 
Mukovhe wa vunḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka , u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka . 
Izwi zwi nga vha nga tshivhumbeo tsha masheleni kana tshi si tsha masheleni  . 
U LINGA Tsivhudzo ya nyito dzi si dza fomaḽa : Muṅwalo : U fara penisela na khirayoni nga ngona ( zwavhuḓi )  . 
Match i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhudzulo vhu a swikelela ṱhoḓea dzi ṱoḓeaho naa  . 
U swika he zwa tea hone , shumisani madzangano ane a vha hone u fhirisa u vhumba maswa  . 
Havha ndi vhone khotsi aṋu inwi Mpho . 
Kha u khwiṋisa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vha mugodini , Mvetomveto ya Mulayotibe wa Khwiṋiso i dovha ya lwisa kha u vha na vhupo ha migodini ha mutakalo nahone ho tsireledzeaho vhune vhu vha na zwivhuya khathihi na u dzika lwa tshoṱhe kha mupo , zwine zwi tshimbilelana na Puḽane ya Mveleziso ya Lushaka . 
Vhaswa , nga maanḓa avho vho itwa vha si vha ndeme nga muvhala wavho , vho vha vha songo tea u wana pfanelo kana tshirunzi ? 
Afidaviti i tea u ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu . 
Vharangaphanda vha tea u vha vhafhenyi-vhathu vhane vha vha na nungo , mafulufulu , tshifhinga na zwikili zwa u isa mbekanyamushumo phanda . 
Mulayo wa 2 Vhubvo ha zwishumiswa zwa mupo hu a vhulungwa na u khwiniswa u itela uri zwishumiswa zwa mupo zwi nga bvela phanda na u fha vhutshilo vhathu zwa zwino na matshelo  . 
Zwiṱori zwi no kho vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana posiṱara dza nyolo dzene vhagudi vha kona u vhona zwifanyiso . 
Arali vhusimamilayo ha vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109 , kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela , Mulangavunḓu wa vunḓu , nga mulevho , u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo , kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela . 
PMS ya masipala itea u katela zwitenwa zwo topoliwaho nga khoro zwi elanaho tshoṱhe ha fhethu ha kushumele kwa ndeme ha masipala yavho  . 
Zwi nga dziha maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni  . 
Vha shumise bugu ya mushumo ya ṅwana wavho u ita uri vha ite nḓowedzo ya u vhala , u ṱusa na zwivhumbeo . 
Mulayotibe wa Khwiṋiso u ḓisa mveledzo kha Thendelano ya zwa Vhashumi vha Lwanzheni ya 2006 na Thendelano ya Mushumo wa Vhureakhovhe wa 2007 . 
Mishumo nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka i anzela u tevhela mutevhe u re afha fhasi . 
Tsumbo ya 1 : Arali mushumi a nga humbelwa u ri a ite khophi dza mabambiri ane ha pfi a tea u nambatedzwa kha manwalo a teaho u rumelwa kha zwiimiswa zwo fhambanho , khophi dzenedzo dzi tea u vha dzo kunaho nahone dzi vhaleaho ngauri izwi zwi vhea ntha tshirunzi tsha tshiimiswa tsho zwi bveledzaho  . 
Vhatholiwa vha fanela u d(idzhenisa lwa tshot ( he kha u ita mishumo yavho  . 
U langula zwavhuḓi BMD zwi ṱoḓa u dzula vha tshi dalela dokotela wavho na u dzula vha tshi ita ndingo dza malofha u kona u ḓivha tshiimo tsha malofha tsha mushonga wavho . 
DIO u ḓo fara rekhodo u swika muhumbeli onoyo o no badela mbadelo dzo tiwaho ( arali dzi hone )  . 
Fhedziha , ngoho i fanela u vha ya uri i kwama mbuelo ya mahayani na khaphasithi  . 
Ho sainwa thendelano dzo fhambanaho dza tshumisano dzine dza vha fhasi ha ṱhoho - Mveledziso ya Vhukoni ha Muthu , Ṱhoḓisiso na Mveledziso  . 
Senthara dza Tshumelo ya Thusong , ofisi dza masipala na ofisi dza vhukhethoni . 
Nḓivhadzo ya khaṱhululo ya nga ngomu , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 75 tsha Mulayo , i tea u itwa kha fomo ya Fomo ya C ya Muengedzo  . 
U vha tshikimu tsha dzilafho tsha maṱhakheni , tshi sa nyeṱhi nahone tshi shumaho kha Vhashumeli vhoṱhe vha Muvhuso . 
Phambano nnzhi dzi nga tinyiwa nahone dza tandululwa nga nḓila i leluwaho nga u khwiṋisa vhudavhidzano  . 
GEMS ina maitele nyangaredzi ane mbilo na mbuelo dza PMB dza langwa ngao . 
Hu fanela u vha na ndunzhendunzhe yavhuḓi kha dziphara  . 
Izwi zwi ḓo ṱavhanyisa ndovhololo ya Mulayombisi nga ha Mutakalo wa Matshilisano , une u na vhushaka na zwipikwa zwa muvhuso zwa u fhaṱa zwitshavha zwo faranaho , zwi londolanaho , zwo tsireledzeaho zwi vhuedzaho . 
U kondisa ha mulayo  . 
Ngudo dzi sedzaho u thetshelesa na u amba uri dzi ḓa luvhili nga vhege iṅwe na iṅwe Vhege 1-5 U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa ( dzi no swika 4 ) a dzi fhindula zwavhuḓi . 
Muholo wa maduvha oṱhe tiwaho ya R70 ya ṱhanziela ya vhukoni na R70 ya navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo  . 
U khwaṱhisedza u sa vha na tshiphiri vha hana khumbelo  . 
Vhu ita ngaurali ngauri a vhu koni u amba . 
Maitele a zwino ha ngo vula mathemo a nga ho sa pfumedzano kana ndaṱiso ya iwe muṋe kana mushumo wa Mudzimu , ane a elana na mathemo ane a shumiswa  . 
Ri tea u isa phanḓa na u pfesesa , u konḓelela na u pfumedzana , na uri roṱhe ri tea u lwa na khethululo nga lukanda , vengo ḽa vhabvannḓa , vengo ḽa vhathu vha mbeu dzo ṱanganaho na zwiṅwe zwi elanaho na izwo zwi sa ṱanganedzei . 
Ndayotewa i a fha ndaela i kha vhuimo ha mashango a dzitshaka-tshaka . 
Thendelonzwiwa i ṱoḓa u dzhiela nṱha pfanelo yo ṱanganedzwaho ya dzitshakatshaka ya Muvhuso ya u vha na ndango ya zwiko zwoṱhe zwa mineraḽa na peṱiroḽiamu kha riphabuḽiki  . 
Redzhisitara ya Vhathu arali vhe na miṅwaha ya shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi  . 
Vhadzheneli vha ḓa na mihumbulo yo vhalaho nga ha thero kana mbudziso dziṅwe-vho  . 
Kha vha ite zwauri zwi lelutshele zwitshavha u vhuelwa nga tshelede zwi tshi bva kha CBNRM  . 
U tou bva musi vho vhiga vhugevhenga , mushumeli wa Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe . 
Webusaithi ya khamphani ya u alusa tshivhumbeo tsha khamphani yavho na zwibveledzwa kha Inthanethe  . 
Vho Professor Richard Levin ndi Mulangi-Dzhenerala wa OPSC vha dovha hafhu vha vha Muṅwaleli wa Khomishini . 
Arali ri tshi nga aluwa ra vha sisiṱeme ya vhuḓifhinduleli ri ḓo engedza miṅwe mielo ya ndeme kha u khwiniswa ha tshiimiswa kha demokirasi yashu ntswa ra tendela Phalamennde i tshi ita mushumo wayo wa u lavhelesa nga nḓila ya khwine na u nea ngeletshedzo matshimbidzele a konḓaho vhukuma a ikonomi . 
Hedzi foramu dzi fanela u thusiwa  . 
Afha ndi musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi swikisa kha Phalamennde zwine mugaganyagwama wa ṅwaha wa ḓo vha zwone na uri u ḓo avhelwa kha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa . 
Ri tea u dovha ra ombedzela uri nḓisedzo idzi ndi dzi fareaho nahone dzi pfadzaho , fhedzi a dzi tandululi thaidzo dzashu  . 
Ngauralo , dzikhasitama dzi tea u divha nga ha dzilevhele dza tshumelo ine dza tea u i wana  . 
Application for registration of driving training centre ( DTC ) ( Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya vhugudisi ha u ḓiraiva ) , i wanalaho kha Muhasho wa Vhuendi wa Vunḓu . 
Tsumbo vhukati ha dziṅwe nnzhi , khoudu dza u isa phanḓa u asesa ndi : s A zwi athu u bveledzwa , zwi tsini , zwo bveledzwa ; s Vhukoni vhu takadzaho , u ṱoḓa thusedzi ; s A B C ; s Mafurase o olelwaho mishumo ya asesimennde kana muvhigo . 
U vhona uri muhasho u na vhurangaphanḓa havhuḓi , ndaulo na ndangulo na u vhona uri u tevhedzela milayo yoṱhe yo teaho . 
Khaedu iyi i vhonala kha thaidzo hukhu dzo vhalaho- iwe na iwe i ea khaedu yayo  . 
Arali vha na dzinwe mbilaelo , kha vha kwame ofisi ya mapholisa ya vhupo ha havho kana ya phurovintsi  . 
Kha vha vhone uri mirado ya tshitshavha vha nga kona u wana dzipholisi musi vha tshi dzi toda . 
Musi vho no gonya zwiṱepisi zwa u ya kha munango muhulwane wa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka , zwiṱepisi zwa u thoma zwi livha kha fuḽoro ya mabuḽu ya Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka  . 
Ndaṱiso , izwo o vha a tshi khou mmbudza ngoho . 
Arali dokhumenthe i saathu u vha na vhukale vhi fhiraho ṅwaha muthihi  . 
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo Vha : ( Kha vha swaye tshibogisi tsho fanelaho tsha girei nga X ) Muhumbeli ane a vha muṋe ( Ane a khou ṱoḓa tswikelelo kha rekhodo dzine dza vha na zwidodombedzwa zwawe ) KHA VHA DZHIELE NṰHA : Vha humbelwa u nambatedza Ḽinwalo ḽa Vhuṋe u itela u thivhela u bviselwa ha zwidodombedzwa zwa vhuṋe kha muthu a si ene . 
Hezwi zwi khou thusa u vhona uri giridi yo dzika zwine zwi khou khwaṱhisa u ḓo ṋetshedziwa ha muḓagasi hu si tshe na ṱhahelelo Afrika Tshipembe . 
U buletshedzwa ha magudiswa zwi tea u vhalwa khathihi na u bviselwa khagala ha magudiswa . 
Nga thuso ya mudededzi , vhana vha nga kona u amba tshiṱori vha tshi shumisa zwi thusedzi tsumbo , masiki , phaphethe nz . 
Nḓivhadzo ya ndeme : Referentsi i tea u vha dzina na tshifani tsha muṱun ḓi  . 
U ḓiimisa na u vhofholowa muṅwaleli wa khothe  . 
Maano aya a e-Strategy a sumbedzisa bono ḽa mveledziso ya tshitshavha tsha mafhungo a katelaho kha shango ḽo tewaho kha ṱhoḓea dza vhadzulapo , mabindu na sekithara ya tshitshavha . 
Uyu u khwinisa Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha wa vhu 46 wa 1997 . 
Ndivho ya Habitat III ndi u wana vhuḓiṋetshedzeli ha ḽifhasi ho vusuludzwaho kha u tandulula mipfuluwo yo tsireledzeaho na dzinnḓu lwa miṅwaha ya 20 iḓaho nga kha u ṱanganedza mbonela phanḓa na thendelano ya mvelelo ya nyito dzo ḓivhadzwaho  . 
Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Mulayotewa a tea u tshewa nga Vhahaṱuli vha linganaho kana u fhira malo  . 
Tshiimo tsha u thoma tsha u guda u pfesesa luambo lwa zwine zwo ṅwalwaho zwa amba , ndi orala hu tshi shumiswa nḓivho ya zwikili zwa tshigwada tsha mibvumo na nḓivho ya zwipiḓa zwiṱuku . 
Ho no vha na u khwinisea ha nḓisedzo dza tshumelo dza ndeme , ho katelwa vhuṱumanyi ha muḓagasi wa giridi na u si wa giridi , maḓi nga ngomu miḓini , vhuthathatshili na vhulangi ha malaṱwa . 
Tsedzuluso yo themendela zwa uri tswikelelo ya tshumelo dza maḓi , u hwalwa ha malaṱwa , dzinnḓu na pfunzo ya mahala zwo sumbedzisa u vha na nyaluwo tshifhinga tshoṱhe . 
Khabinethe yo tahisa u ṱanganedza hayo u shela mulenzhe ho itwaho nga Afrika Tshipembe kha mvusuludzo ya mulalo ngei Burundi , zwi tshi tshimbilelana na u ḓikumedzela kha mbekanyamaitele ya nnḓa u itela uri hu vhe na mulalo na vhudziki kha dzhango ḽashu . 
Website iyi i ṋewa sa zwine ya vha zwone  . 
Mushumeli wa call centre u fhindula luṱingo nahone a dzhia zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme . 
SITE ndi muthelo wa vhashumi u theliwaho arali muholo u ne vha u wana tshikwamani u tshi swika R60 000  . 
U fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho dzo ḓisendekaho nga ḽiṅwalwa . 
Madzulo a tsini na 500 a mikhukhuni o shandulwa nga madzulo a ndeme na tshumelo dza mutheo kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho . 
Ngudo ya 8 : ( kanzhi ndi ya u amba na u thetshelesa ) Zwo ḓisendeka kha bugu ya u vhala yo randelwaho . 
Arali mushumi a sa ḓo kona u vhuya mushumoni lwa tshifhinga tshilapfu , vhatholi vha tea u wana mivhigo ya tshiimo tsha mutakalao kha dokotela vha rumele kha tshikwama tsha ndiliso ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
U sedza kha ṱhoḓea ya u alusa u shuma nga kha mulayo na maitele , khathihi na u vhona uri hu na tshanduko kha sekithara , khathihi na u langa maitele na vhuḓifari ha vharengisi vha dzinnḓu . 
Naho zwihulwane zwinzhi hu tshi ḓo vha u engedza nomboro dza vhukuma , sa musi tshivhaloguṱe tsha vhathu tshi tshi ḓo vha tshi tshi khou engedza nga tshifhinga tsha u humbulela  . 
Izwi zwi ḓo engedza ṋetshedzo ya tshumelo dza ndeme kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe na u vha konisa uri vha swikelele tshumelo dza muvhuso . 
Munanguludzo wa maipfi u a fusha  . 
Ri ḓivha u bva kha ṱhoḓisiso uri mveledziso ya ḓivhaipfi ya vhagudi yo ḓisendeka kha vhunzhi ha zwe vha vhala . 
Ndi pfa ndi na mulandu wa uri a tho ngo ita zwithu zwinzhi miṅwaha yoṱhe heyi  . 
Vhagudi vha fhedzisa mafhungo aya nga u dubekanya garaṱa idzi nga ngona . 
Naho Afrika Tshipembe ḽa swikelela phesenthe dzine dza vha nṱha ha dza 5 ( ṱhanu ) dza nyaluwo ya GDP nga ṅwaha na mishumo ya engedzea nga u ṱavhanya kha miṅwaha ya fumi i tevhelaho , hu kha ḓi ḓo ṱoḓea mbekanyamushumo dzi no nga dzenedzo  . 
Mbonalo i kungaho vhea tshikolodo kha tshiimo tsha vhuḓi  . 
U tshimbidza dziṅwe nḓila dza u swikelela thikhedzo ire hone  . 
Khethekanyo ya vhathu Afrika Tshipembe u ya nga mirafho zwi sumbedza u sa tendelana na pfanelo nga fhasi ha Tshata  . 
Muṱolamuvhalelano u na vhuḓifhinduleli ha u ṱola vhuimo hoṱhe ha muvhuso na zwiimiswa kha u langa masheleni a nnyi an nnyi  . 
Arali dokotela wavho a shandukisa lushaka , nungo kana tshikalo tsha mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi , vha tea u fekisa mushonga muswa wo randelwaho kha 0866 51 8009 nga u ṱavhanya . 
Vhana vha guda u losha musi vha tshe vhat ( uku , zwine zwa vha zwi tshi khou sumbedza t ( hompho  . 
U engedza maanḓa a fulufulu , ri ḓo isa phanḓa na u sedza zwiko zwa fulufulu ḽi vusuludzeaho , nga maanḓa muḓagasi wa ḓuvha na fulufulu ḽa zwimela musi ri tshi thoma Thendelano ya Ikonomi i sa Tshinyadzi Mupo na vha kwameaho nga ikonomi . 
Ngona dza mivhigo dzi katela dzimbudziso , u ombedzela kha mubulo wa orala na wa u ṅwala wa mudededzi kha zwe zwa itea u bveledzwa nga mushumo wa asesimennde na ṱhuṱhuwedzo kha mugudi  . 
Hezwi zwi toda thuso i bvaho kha mihasho ya muvhuso i fanaho na Muhasho wa zwa Madi na Vhusimadaka ( Department of Water Affairs and Forestry ( DWAF ) ) na Mimasipala ya Tshitiriki  . 
Izwi ndi ṱhingo , poswo , rennde na mutengo wa vhunzhi ha maḓi na muḓagasi zwine zwa rengiselwa hafhu vhadzulapo  . 
Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -  . 
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa vhusimamilayo ha vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo o khetheaho  . 
Madalo a Muvhuso a ḓo khwaṱhisedza vhushaka hashu nga huvhili kha zwa polotiki na ikonomi na shango ḽa France ; u khwaṱhisedza vhushumisani ha Devhula-Tshipembe khathihi na u thudzela phanḓa Adzhenda ya Afurika . 
Nomboro ya hone ndi 0800-012-322  . 
Musi mukosi wa u vhomba ha ndau u tshi swika nḓevheni dza mbevha , mbevha i takuwa nga luvhilo ya ya u phulusa ndau nge ya tou shengekanya mapfundo a mambule ngeno mufashiwa o lavhelesa o hanganea . 
I ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli na u vha khagala  . 
Muṅwe a nga ṱoḓa u dovholola mushumo tshifhingani tshi ḓaho nahone a vha a sa tsha kona u humbula kokotolo zwe a ita  . 
Mbuno khulwane ya u sa bveledza vhushaka na vharangaphanḓa vha sialala zwi nga ndi u sa vha hone havho hu si vhuswina vhukati ha ndangulo ya sialala na komiti dza wadi  . 
Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo . 
Nga murahu ha u dzama hawe ha vuwa mifhirifhiri vhukati ha vhakololo vha Rampofu  . 
Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili , u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki , na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi  . 
U sumbedza maitele ane a fanela u tevhedzwa nga miraḓo ya tshitshavha kha u wana mafhungo a re kha DHS , maelana na mbetshelo dza PAIA . 
Tshipiḓa tshiṱuku tsha izwi ndi mishumo ya tshoṱhe yo sikwaho nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho  . 
Vhaṅwali vha shumisa zwibveledzwa u dzumbulula mihumbulo yavho . 
Gaidi iyi yo itelwa u shumiswa nga vhane vha khou langa kutshimbidzelwe kwa CBP ha masipala , kha u ḓilugisela u ḓa ha CBP , u langa u thomiwa ha u pulana , u tikedza tshumiso ya dzipulane tshitshavhani , u shumisa mafhungo e a wanala nga nḓila i fushaho kha IDP , khathihi na u monithara kushumiselwe kwa pulane idzi  . 
Mashango o ḓiimisaho na one a ḓiphiṋa na vhuṱumani vhunzhi kha masia a sekhithara dza mitambo , mvelele na sekhitha dza tsharithi dzi vhonalaho kha pfunzo  . 
Muvhuso - u kha vhufarakani na Ofisi ya Muṅwaleli ya Mashango a mulanganelano , Yunivesithi ya Afrika Tshipembe ( UNISA ) na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka - vha ḓo vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa mashango a Mulanganelano wa Vhuvhili nga ha Mishumo ya Vhaswa ngei kha khamphasi ya UNISA NGEI Pretoria u bva nga ḽa 8 u swika ḽa 10 Ṱhafamuhwe 2016 . 
U ita zwi sa farei hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwa 2-D kana zwifanyiso U vhekanya sethe ya garata dza zwifanyiso nga u tevhekana nga nḓila yone . 
Miraḓo i na mushumo wa u tsivhudza Phalamennde kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo wanalaho nga tshifhinga tsha musi vhe kha mushumo wa vhulavhelesi  . 
Arali lu lwa u thoma vha tshi shumisa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi : Vha humbelwa u fekisa fomo yavho ya khumbelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS yo ḓadziwaho , na maṅwalwa a i tikedzaho na mushonga wa u dovholola lwa miṅwedzi ya rathi kha 0866 51 8009 . 
Ambara riboni tshena hu sumbedza u ḓiṋekedzela haṋu  . 
Phasipoto ya ṅwana ndi dokumenthe ine ya ṱo ḓea musi ṅwana a tshi dalela ḽi ṅwe shango  . 
Tsumbo dza Milayotibe i kwamaho mavunḓu dzi katela pfunzo , vhuendi , vhulondavhathu na mutakalo . 
Hezwi zwibveledzwa zwi a vha khombo kha vhathu vhane vha zwi fema  . 
Vha nga kona na u wana fomo iyi kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi . 
Dzi asesiwa nga vhadededzi dza sedzuluswa nga vhaṅwe vha kwameaho nga nnḓa  . 
Nga ṅwambo wa u shaya zwiko zwa komiti ya wadi , miraḓo ya phothifolio i re kha dziwadi dzi re khulu a vha koni u katela vhupo hoṱhe ha wadi musi vha tshi kwama vhadzulapo kha mafhungo a elanaho na phothifolio dzavho  . 
A zwiho khagala uri ndi ngani zwi na ndeme uri muthu ane a khou pomoka muṅwe vhuloi ndi ṅanga . 
Hezwi zwi toda uri vhanekedzi vha tshumelo vho fhambanaho vha shumisane , u tikedzana na u shumisa vhoṱhe zwifhaṱo  . 
Vhagudi vha ḓo guda u tevhedza ( kana u shumisa ) pfanelo na vhuḓifhinduleli havho zwo tsireledzwaho kha Ndayotewa , u ṱhonifha pfanelo dza vhaṅwe na u sumbedza u ṱanganedza ( kana u konḓelela ) phambano ya vhurereli na mvelele u itela u shela mulenzhe kha dimokirasi ya tshitshavha . 
Vhudavhidzani vhu si havhuḓi vhu nga vhanga khuḓano  . 
Naho zwo ralo , vairasi ya khakhathi iyi i kwama ḽifhasi ḽoṱhe  . 
Ndi zwifhio zwine zwa ḓo ri sumbedza uri ro orowa ? 
Ndaulo ya magavhelo a re na mikano na ndambedzo u avhelwa , u fhiriselwa na u fhirisela maanḓa , u lavhelesa na ṱhaṱhuvho , ndozwo . 
Khamphani dza mimoḓoro u fana na Mercedes Benz ine ya ṋetshedza mimakete ya dzitshaka dzi a zwi ḓivha zwavhuḓi uri ri tshipiḓa tsha ndeme tsha ḽifhasi na vhuṱumani ha vhuendi roṱhe  . 
Tshifhinga tshoṱhe , miraḓo miṋa ya Khothe ya zwa Ndayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha tholiwa ngatsho kha Khothe ya zwa Ndayotewa  . 
Fulufulu ḽo langulwaho nga tshithu ngauralo ḽi nga kalwa nga u wana uri ndi mushumo mungafhani une tshithu tsha nga u ita  . 
Kazhisa sisiṱeme ya lutendo lwa Afrika i pfukekanya zwa vhuloi ya katela na zwiṅwe zwa ndeme sa zwa vhadzimu na u dalela dziṅanga dza sialala  . 
Vhalanguali vha muziamu : Professor Anitra Nettleton na Dr Rayda Becker vha yunivesithi ya Witwatersrand , Dr Johnny van Schalkwyk na Sam Maitswane vha Muziamu wa ivhazwakale ya Mvelele wa Lushaka , vha tshi khou thusiwa nga Simon Raletjena  . 
Thonga ya vhuhosi ya kale i edza ye ya vha i tshi shumiswa kha Nnḓu ya Fhasi ya Ingiḽandi  . 
Muṱangano u ṋetshedza foramu ya ḽifhasi i sa ngi dziṅwe ine ya tshimbidza u kovhana nḓivho yo fhambanaho , vhukoni na tshenzhemo kha ndangulo ya sekithara ya mutakalo na nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhuvha ha tshiimo tsumbo , khombo ya nuclear na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo . 
Zwi nga thusa vhagudi u thoma nga u fanyisa vhupo vhu sa vhonali na mapa wa vhupo honoho . 
Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u tendela , na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa . 
U disa fhethu huthihi vhathu vhanzhi vho fhambanaho uri vha shume vhothe vho livha kha ndivho nthihi ndi khaedu khulwane , nahone a zwi leluwi  . 
Vha fanela u vusulusa phemithi yavho ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Phambano dzo vhigwa sa dzo ḓisendekaho kha mafhungo a vhuimeleli ha vhanzhi vhukati ha Mbumbano ya Lushaka ya Vhashumi vha Migodini ( NUM ) na Mbumbano ya Dzangano ḽa zwa Migodi na u Fhaṱa ( AMCU )  . 
I ṋea muhangarambo wa maga o pfananywaho nahone a vhuedzaho ane a ḓo dzhiwa nga shango ḽoṱhe u tandulula masiandoitwa mavhi a tshiṱalula na khethululo nga muvhala . 
Phanḓa ha u thoma ha maga a fomaḽa a IDP hu tea u dzhielwa nṱha u lugisela maitele aya nga u bveledza pulane ya maitele a IDP  . 
Khabinethe i dovha hafhu u ṱanganedza tsheo nga Muphuresidennde u thoma khomishini ine ya ḓo ṱoḓisisa nga mafhungo oṱhe o ṱahiswaho nga vhagudi . 
Mulangi muhulu kha zwikhala zwa u swika kha tsha muhulwane wa khetekanyo;arali huuri ho vha na u thomiwa ha tshanduko kha zwikhala zwe u thomani zwa vha zwo tendelwa nga minista , mulangi muhulu u do toda thendelo ya minista kha tshanduko dzo raloho  . 
U kona u pomba maḽeḓere maṱuku na madanzi zwavhuḓi zwo tou leluwa . 
Ho sedzwa pfanelo dzo ṋewaho mushumisi afha , dziṅwe pfanelo dzothe dza vhuṋe ha mahumbulwa kha ino website dzi nga fhasi ha muṋe wadzo , nahone u shumisa website a zwi ambi uri mushumisi o ṋewa ḽ aisentsi ya vhuṋe ha pfanelo . 
Arali hu khiḽomitha dza fumi kha dzi vhe dzenedzo  . 
Uya nga mvelele , vhana vhat ( uku vha vhasidzana vho vha vha tshi ambara mared(o , vha vhatukana vha tshi ambara tsindi  . 
GCIS na tshivhumbiwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa mulayo , kana vhashumi vha GCIS kana tshivhumbiwa itsho , vha nga si ṱ anganedze vhuḓ ifhinduleli vhufhio kana vhufhio kha vhukando ha konṱ iraka , mulayo , u pfukwa ha mulayo , kana zwiṅwe zwine zwa vha malugana na tshumiso ya dokhumenthe iyi kana mafhungo  . 
Komiti i tshimbidzaho zwithu yo tholiwa u tshimbidza maitele aya , yo thoma mushumo nga Luhuhi 2002  . 
Ro ḓiimisela u ṋetshedza vhupo vhune vhagudiswa vha ḓivhadzwa nga vhuḓalo nga ha mafhungo a zwa mbebo na u vha na mafhungo ane a ḓo vha thusa kha u dzhia tsheo dzo teaho  . 
Kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Lushaka ya Kharikhuḽamu na u Linga ( TPLKL ) thero ya Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi ( Gireidi ya Ṱ - 3 ) yo dzudzanywa u ya nga masia maṋa a u guda : Nḓivho thangeli , Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha , Vhutsila na Pfunzo ya Nyonyoloso . 
Mukhantselara u ḓiita a re na mishumo minzhi ngeno miraḓo ya Komiti ya Wad i tshi pfa yo siiwa nnḓa  . 
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi . 
U vhala nomboro Hezwi zwi nga itwa nga : U sumba kha nomboro kha mutalombalo kana kha giridi ya nomboro U vhala garaṱa ya nomboro U livhanyisa zwiga zwa nomboro na zwithu zwo kuvhanganywaho Hezwi zwi nga itwa nga : U livhanyisa nomboro ya zwithu na nomboro U vhala zwigwada zwa zwithu na u nanguludza garaṱa ya nomboro ya zwithu zwo teaho U vhala zwithu kha zwifanyiso na u ṅwala tshiga tsha nomboro . 
Hu na mbudziso ya uri mulayo uyo u ḓivhiwa zwi ngafhani kha shango ḽoṱhe , zwine zwa nga ita uri u shume zwavhuḓi . 
Nyangaredzo )  . 
Ni nga si tsha tambula ṅwananga  . 
U bva 1994 , muvhuso wa wo sedzana na u amba ngaha ndivho mbili dzi fanaho dza u sika muvhuso u bvelelaho ngeno u tshi khou dovha wa shandukisa mapholisa u ya kha tshiimiswa tsha vhuvhusi . 
Kha vhuimo ha vhuvhili mudzia u dzhia zwa ndeme u ita mbilo ya uri zwithu zwi na ṱhalutshedzo yo fhelelaho nahone zwiṱaluli zwi tea u haniwa na zwone  . 
Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓifhinduleli ha heḽi vunḓu . 
Gurannḓa i ḓo humbelwa u humisela murahu atikiḽi na u amba mafhungo a ngoho u thivhela dziṅwe nḓaḓo  . 
U shaea ha nḓila ya u khwaṱhisedza uri Vharangaphanḓa vha Sialala vha shuma mishumo yavho ya ndangulo ya vhulamukanyi u ya nga ha ṱhoḓea dza Ndayotewa na mulayo , zwi ṋea khaedu . 
Vhagudi vha kona u bvela phanḓa na u shumisa zwo kuvhanganywaho u ṅwala u ṱanganya ha u dovholola na mafhungo a nomboro dza muandiso . 
Mbadelo dzine dza badelwa nga muhumbeli u itela u ṱoḓiwa , u dzudzanywa na u bveledza rekhodo dzo humbelwaho , sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 22 tsha PAIA . 
Khabinethe yo tendela Vhulanguli ha Thekhiniki ya u Ṱoḓa na u Wana Zwivhaswa zwa Peṱiroḽiamu , zwine zwi ḓo anḓadzwa kha gazethe ya Muvhuso , u itela vhupfiwa . 
Zwiṅwe zwi shumaho ndi ṱhoḓea ya u ṋetshedza zwikili hafhu zwa vhathu vhane matshilo avho a ḓo shanduka tshoṱhe  . 
Ni nga ita zwo fhelelaho zwingana ? 
Ri pfa ri tshi ḓihudza uri , musi ri tshi khou tevhedza vhuḓiimiseli hashu siani ḽa u fhaṱa tshitshavha tsha vhulondo , ro khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na dziṅwe ndambedzo u tou bva nga 2004  . 
Naho zwo ralo , ri songo dzhiela fhasi khaedu dzo ri livhanaho  . 
U bva nga sentshari ya vhu 19 , Afurika Tshipembe ḽo shumisa ndaka yaḽo ya minerala ḽi tshi khou dzhiela nṱha kana ḽi sa khou dzhiela nṱha vhupo  . 
Nḓila iṅwe ine tshitshavha tshi nga i shumisa uri tshi pfiwe ndi u ṅetshedza vhupfiwa kha Komiti dza Buthano ḽa Lushaka , Komiti dza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kana kha Komitiṱhanganelo . 
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswi vhuponi vhu songo ridzeviwaho  . 
Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura lu vha vhudzaho uri vha badele na ha vhukhuruku ha vha tea u isa maṅwalo ayo na phindulo dzoṱhe kha i ḓo davhidzana na Yunithi ya Vhugevhenga ha Khomeshiaḽa ha Mapholisa a Afurika Tshipembe ngaha mafhungo oṱhe a kwamaho vhukhuruku . 
Dza vhathu : Izwi zwi konisa vhathu u shumisa zwiko zwavho zwiṅwe  . 
Khabinethe yo tendela Muvhigo u bvaho kha Thimu ya dziMinisiṱa i Shumanaho na Mbekanyamushumo dza Mutheo wa Mbalo na Saintsi , uri u anḓadzwe kha Gazethe ya Muvhuso uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Mulayo uyu u pfi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , 1996 , nahone u ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde u ya nga mulevho , fhedzi hu saathu u fhira ḽa 1 Fulwana 1997 . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi  . 
Arali tshikepe tshavho tshi tshi rea khovhe kha Malwanzhe a Nṱha nga tshifhinga tsha tshatha , vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo ya Malwanzhe a Nṱha . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u vhulunga pfanelo ya u fhelisa u swikelela havho kha tshumelo iṅwe na iṅwe kana Tshumelo dza Vhudavhidzani dzoṱhe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu si na nḓivhadzo nga tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe  . 
Miraḓo ya Phalamennde vha nga amba zwitatamennde kha Nnḓu , nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Tshibode tsha wina mbambe . 
Mitshila iyi i amba mini ? 
Ni vhona u nga maswole avha vha ḓo fhirela ngafhi ? 
Sisiṱeme ya FET a i shumi zwavhuḓi  . 
Mishumo yashu ya ikonomi ya zwino na mabindu a ndeme a ikonomi o lavhelelwaho zwi fanela u katela vhaswa  . 
U kombetshedza mulayo wa uri vhafarazwikhala na vhane vho tou ṋangiwa u vha kha zwikhala zwenezwo a vha na pfanelo dza uri vha nga vha kha zwikhala zwenezwo lwa tshoṱhe kha tshivhumbeo tshiswa  . 
U alusa thandela dze dza bulwa lunzhi-lunzhi nga dziwadi uri dzi vhe dza tshikalo tsha masipala u itela uri dzi vhuyelwe kha ikonomi ya tshikalo  . 
Ndi ufhio mulaedza muhulwane wa faredzwaho mafhungoni aya ? 
Khabiinethe i dovholola tsatsaladzo yayo i re na vhungoho i sa dzinginyei kha maitele a vhutherorisi na dzikhakhathi dzo kalulaho . 
Mirado ya tshitshavha vha khou rambiwa u vha tshipiḓa tsha Khabinethe , Miraḓo ya Phalamennde , Vhalangamavundu na vharangaphanḓa vha mivhuso yapo musi vha tshi dalela zwikolo , zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na dziṅwe senthara dza pfunzo . 
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Muphuresidennde na u tevhelana ha tshiofisi vha tshimbila kha khaphethe tswuku u bva Slave Lodge u ya kha Buthano ḽa Lushaka u itela dzulo ḽo ṱanganelaho  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṋetshedza vhuṱumani uhu khavho fhedzi sa tshileludzi , u dzheniswa ha vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe a zwi kateli thendelo ya saithi kana u ḓibaḓekanya vhuṅwe na vhuṅwe na vhashumisi vhayo nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka  . 
NRF yo todisisa kuitele kwa khwinesa lifhasi na u kona u sika tshiimiswa tshi todeaho  . 
Zwo ṱalutshedzwa nga kha vhuimo ha u muthu wa thoma kana wa vhuraru . 
Siaṱari ḽa zwidodombedzwa zwa mbuelo ḽi katela mafhungo a mbuelo o ḓisendekaho nga khetho ye vha khetha . 
Vhatholi vha ṱoḓa vhagudi vha re na zwikili u shela mulenzhe zwihulwane kha vhubveledzisi mushumoni  . 
Kha vha sedze tshifanyiso tsha 6 arali vha tshi khou pfesesa maga o fhambanaho na zwine vha nga ita zwone musi vha tshi khou tandulula milandu ya u tambudziwa  . 
Ri vhidza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe uri vha ṱhomphane vha dovhe vha farane kha u lwa na zwa khethululo nga lukanda kha lushaka lwashu . 
Kana vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-4 nahone vha dzhenise khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe  . 
U renda zwirendo na raimi hu tshi itwa nyito . 
Ngavhe u vhe luḓi , ndi musi u mutoli 8 Ngavhe u vhe nnḓu , wo vha u tshi ḓo vha pfamo  . 
Ri ṱoḓa mafhungo aya uri ri khwaṱhisedze uri ri khou badela mbilo nga nḓila yone na uri rekhodo dza miraḓo dzo dzula dzo fhelela nahone dzi na mafhungo a zwino zwino . 
Hezwi a zwi tei u isa phanḓa naho u tevhedzwa ha nḓila kwayo ya ya ṱhoḓea dza u ṱolwa ha dzibugu mivhusoni ya lushaka na ya vunḓu zwo no khwaṱhiseswa  . 
Phara nthihi kha i itwe nga muhumbulo muthihi . 
Nga murahu ha u ṋewa garaṱa vha nga ita khumbelo ya United Nations Convention Travel Document kha RRO iṅwe na iṅwe . 
U topola dzikhontseputi dza nṱha na fhasi hu tshi shumiswa zwifanyiso . 
Puloto ya itshi tshiṱori ndi ifhio ? 
Vha tea u ita mini zwo teaho ? 
Ni humbula uri hu ḓo bvelela mini ? 
Ngauralo , Pfanelo dza muthu a si dzine dza tea uri a tou fhiwa dzone , kana u vha ifa , u rengiwa kana u tou dzi newa  . 
Mvelele i fanela u vha hune fhethu ha mushumo ha tikedzwa na u ṱanganedzwa  . 
Mbuno yo itaho uri tshi ponye tshanduko dzoṱhe hedzo kha miṅwaha ha fumi yeneyo yoṱhe , ndi ngauri nyimele yo vha i tshi khou tshi ṱoḓa  . 
Zwi tou vha khagala uri ḓivhazwakale a yo ngo itwa nga vhathu nga muthihi i , naho zwi zwa ndeme uri mishumo yavho i nga vha yo vha i swikisaho kha tshanduko  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzine dza kwama u kovhekana zwilinganaho na u vheya nga zwigwada u swika kha 50 hu na phindulo dzi katelaho na zwiiṱahe . 
Vha na vhuholefhali ? 
Ndivho dza COP 22 dzo swikelelwa nga huhulu zwi tshi elana na ndango ya Afrika Tshipembe . 
U pfukwa ha Mulayo kha haya mafhungo ndi ndaṱiso ya u valelwa dzhele tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha miraru . 
Ndi nga mini ni songo tshi takalela ? 
Muṱangano wa kuvhanganelwa u ya nga ha milayo yo ṅwaliswaho ya GEMS  . 
Sisiṱeme yo ṱanganyiswaho ya u thola ṱhoho dza mihasho i tea u thomiwa , ine ya katela zwoṱhe zwipiḓa zwa ndeme zwa poḽitiki na zwa ndaulo  . 
Magogo aya a khou takalela u ḓivha uri tshiimiswa tshiswa tshiswa itshi tshi ḓo amba mini khavho  . 
U ṱalutshedza uri u wana aya mafhungo hu vha na muṱangano wa ju rangela u pulana  . 
A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a nga thithisa kha mushumo wa khothe  . 
Arali tshiṱoko tsho rengiswa phanḓa ha musi gomelelo ḽi tshi thoma , kanzhi mitengo i vha khwine ngauri tshiṱoko tshi tea u vha tshi kha nyimele yavhuḓi ya makete  . 
A ima henefho he a vha e hone o oma . 
Izwi zwi katela u shumiswa ha ndangulo ya tshinyalelo kha vhupo ha masipala . 
Khabinethe i fhululedza sekhithara ya vhuendzendi ha dzibisi nga u vhuelela mushumoni nga murahu ha tshiṱereke tshe tsha vha tshi si na dzikhakhathi , tshine tsha vha tsumbo ya migwalabo nga vhashumi . 
Khabinethe i sasaladza u ṱhaselwa ha Syria nga mmbi ya tsireledzo ya Isiraele . 
Mudededzi a nga pulana nyito hune maitele a ndingo a ṋekedza zwikhala u itela vhagudi nga muthihi , ho dzhielwa nṱha u fhambana ha mvelele kha tshitshavha tshashu  . 
Ri a ḓihudza vhukuma nga masole ashu  . 
Tsumbo , muthu a nga kha ḓi ri e kha mushumo wawe a dzhenelela nga u rekhoda vhuṅwe vhudavhidzani kana muthu a nga kha ḓi rekhoda vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe arali onoyo muthu e tshipiḓa tsha vhudavhidzani honoho  . 
Zwigwada zwoṱhe zwi tea u ṋetshedzwa mafhungo o fhelelaho malugana na ndivho ya maitele , pfanelo dzavho kha maitele na mvelelo dzine dzi nga vha hone dza maitele  . 
Dumi o vhulunga R556  . 
Mugaganyagwama u fhindula zwine shango ḽa khou ṱoḓa zwone nahone u vusa fulufhelo kha ikonomi nga u vhea shango kha nḓila ya nyaluwo ya ikonomi i katelaho nahone ine ya nga fulufhelwa . 
Hu ḓo vha na u mushumo wa u ḓivhadza u shuma hune ha ḓo farwa hune Mbekanyamaitele na Mbekanyamushumo zwa ḓo ṱanḓavhudzwa . 
Hoyu ndi mushumo wa Mudzulatshidulo na muṅwaleli  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Ndayotewa a nga ḓi randelwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu kha mutheo wa mulayo wa lushaka  . 
Kha ri ite nyito bugu . 
Ene tshawe ho vha hu u iswa mundendeni a hola gwama ḽa fhelela muhwetoni wa mme awe , vhathada vha kapa mapfura nga lebula ngeno muṋe wa masheleni o lavhelesa . 
Hafha mugudisi u shuma na kiḽasi yoṱhe . 
Ndivho yashu ndi u phaḓaladza kha maṅwe masia , hu u itela u kunga mimasipala miṅwe , nḓowetshumo na sekhithara dza vhulimivhufuwi  . 
U sainwa uho ho itwa ngei Sharpeville nga dzi 10 Nyendavhusiku 1996  . 
U tikedza komiti ya wadi kha u khuruṱanya vhathu , u rwela ṱari kutshimbidzele kwa CBP na u vha na vhuṱanzi ha uri pulane dzi a shumiswa  . 
Muthu u tea u ita nyonyoloso minetse dza 30 nga ḓuvha  . 
Phakha dza vhaṱaleli dzo sumbedza u bveledza zwivhuya ngei Germany nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2006 he dziḓorobo dza vha dzo ḓala nga vhaṱaleli vha si na dzithikhithi vhe vha vha vha tshi khou kundelwa u dzhena zwitediamu  . 
Arali hu na zwine i(li ( lihoro ( la hanedza ( lo zwi ita nga u tou d(ivhadza lune nga murahu ha izwi vhashumisi vha mulayo a hu tshee na zwine vha tea u ita nga nnd(a ha musi vho shumisa maand(a a axennd(e u swikisa mbilaelo hu sa athu fhela mad(uvha a 21 u bva tshee ha n(ewa nd(ivhadzo  . 
Khabinethe i sasaladza u sa laulea na vhuḓipfari vhusi ha Phalamennde ha miṅwe ya Miraḓo ya Phalamennde nga ḓuvha ḽa u Vula ha Phalamennde . 
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u tea u ḓivhadziwa kha gurannḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓivhadzwa . 
Ndi nnyi ane a nga ṋula thumbu ? 
Vha sedzuluse phindulo kha puḽenari  . 
Vhuraḓo 47 . 
Mishumo ine ya tikedza u bveledza ha miraḓo miṱuku na u bveledza miraḓo mihulwane na u tshimbidza zwanḓa na maṱo khathihi . 
U ṱaṱa kuvhonele kwo fhambanaho nga ha ṱhoho yo nangiwaho Itshi ndi tshivhumbeo tsha oraḽa tsha fomaḽa tsha u ṱalelwa kana u dzhenelelwa nga tshitshavha . 
U ḓisa khonadzeo ya ndaulo ya mupo u engedza zwiito zwa ikonomi kha nḓowetshumo ya real estate ngeno u tshi khou tandulula ṱhoḓea ya u vhona uri hu na tshanduko kha sekithara . 
Tshipiḓa tsha u thoma kha u funza zwibveledzwa zwa u engedzedza ( extended writing ) ndi u nanga lushaka lwa tshibveledzwa lwo teaho . 
Zwithu zwo tumbulwaho na thasululo dzo bvelelaho zwi nga fha mihumbulo ine ya shuma kha mashango a bvelelaho ane a shumisa ngona dza nnḓa u kuvhanganya data ya ikonomi kha masia a thengiso , vhufhaṱi , vhuendi na vhulimi  . 
Dzine dza dzula dzi hone : Rekhodo dzine dza swikelelwa hu songo thoma ha itwa khumbelo u ya nga Mulayo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha tshipiḓa tsha vhu 15 ( a ) tsha PAIA . 
Tsheo ya u fhelisa phambano i a vhofha sa izwi i ye ha tendelanwa khayo  . 
Vhagudi vha tea u kala zwithu zwo vhalaho vha tshi shumisa zwithu zwo vhalaho sa zwa inifoamala . 
Nga tshifhinga tsha madzulo a Phalamennde , Muphuresidennde vha shumisa Tuynhuys sa ofisi ya tshiofisi  . 
Izwi zwi katela thandela dzo livhiswaho kha u ita mutheo wa sisiṱeme ya Ndindakhombo ya zwa Mutakalo ya Lushaka ine ya nga u vusuludzwa ha zwibadela na madzulo a vhaongi  . 
A hu tei u avhelwa maraga kha NDI ZWONE , A SI ZWONE kana MBUNO kana MUHUMBULO . 
Tsumbo ya 1 : Mushumi u tanganedza ndaela i bvaho mulanguli kana muhulwane siani la zwa politiki u ri a ite mushumo wo iledzwaho nga milayo i langulaho tshumelo ya tshitshavha  . 
Arali ra sa themendela khumbelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vhone na dokotela wavho vha ḓo wana maṅwalo a ṱalutshedzaho tsheo iyi  . 
Mbadelo yo teaho ya khumbelo  . 
NDIMA IYI I DZHIELA NṰHA VHADZHNELELI VHO FHAMBANAHO na vhushaka havho kha kushumele kwa Komiti ya Wadi  . 
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014  . 
Muvhigo uyu u sumbedza Afrika Tshipembe sa fhethu hu hulwanesa ha ikonomi na uri ḽo vhewa kha vhuimo ha vhuvhili kha Indekisi ya Vhukungi ha Afrika ha 2017  . 
Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo , tshifani , ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe . 
Komiti dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u fhaṱa demokirasi na u ita uri tshitshavha tshi shele mulenzhe kha maitele na mishumo zwa phalamennde . 
Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa  . 
Khumbelo iyi ndi khumbelo i iswaho kha South African Revenue Service musi ndaela ya muthelo i yelenaho na tshelede yo bedelwaho nga khathihi i bvaho kha vhatholi i tshi ṱo ḓea  . 
Hune muthu ane a si kwamee kha phambano a thusa a nga thusa vhane vha kwamea kha u tandulula phambano , izwi ri zwi vhidza uri ndi u lamukanya  . 
Tshimela tshi a ṱangandedzea  . 
Ndi muraḓo wa Khabinethe kana Muthusa-Minisṱa , kana muraḓo kana komiti ya Buthano ḽa Lushaka fhedzi vhane vha nga ḓivhadza Mulayotibe kha Buthano , fhedzi muraḓo wa Khabinethe ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwa gwama ḽa lushaka , a nga ḓivhadza Milayotibe I tevhelaho kha Buthano : ( a ) mulayotibe wa zwa masheleni ; kana ( b ) Mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214 . 
U ḓadzisa zwenezwo , vhuṱambo ho pika u sedza kha u dzhiela nṱha dzitshaka kha ṱhuṱhuwedzo ya u aluwa ha vhathu vha ḓoroboni nga luvhilo , vhubveledza nḓowetshumo na u timatima zwo vhangwaho nga tshanduko ya kilima , khuḓano na tshinyalelo ya mupo kha sisiṱeme dza maḓi dza ḓoroboni  . 
Muthu a nga shumisa thandululo ya zwa mishumo maelana na nyito na u pfuka nga muofisiri kha zwa mushumo , zwine zwa vha phambano dzi elanaho na zwa pfanelo ( Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso wa 1994 , na Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa 1995 )  . 
Muvhigo u bvaho kha tshitshavha , nga kha Komiti dza Wadi u tea u dzhielwa nṱha kha tsedzuluso ya KPI  . 
Sisiṱeme ya u voutha hune mahoro a ṋewa tshivhalo tsha madzulo ho sedzwa tshivhalo tsha vhakhethi vho wanalaho nga ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Mbekanyamushumo dza vhugudisi dzi tea u katela pfunzo nga ha zwa pfanelo dza vhathu , u fhambana na vhugudisi ha nyimele ya tshitshavha . 
Fomo dzi a wanalea ofisini dza u ṅwalisela  . 
Saintsi i khou ḓa na nḓivho ntswa ya u lwa na malwadze khathihi na u fhungudza mitengo ya u kunakisa maḓi  . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 1 . 
Shedulu ndi tshishumiswa tsha ndeme tshine tsha ḓo thusa vhatshimbidzi kha u pulana maga ane a ḓo dzhiwa u swikelela pulane  . 
Ndi dovha nda pfa ndo takala miraḓo i ṱhonifheaho , u ḓivhadza R20 biḽioni kha thikhedzo ya mithelo kha u vundiwa ha mithelo u ṱuṱuwedza vhubindudzi , u ṱanḓavhuwa na mvusuludzo kha sekithara ya zwa vhubveledzi  . 
U ṱhukukanya mutaladzi u ya nga maipfi , ( tsumbo , nga u vhanda zwanḓa musi ipfi ḽithihi ḽi tshi vhaliwa arali a mararu ri vhanda luraru )  . 
Kha vha dzhie zwithu nga ndila yone nga ha mbuelo dza mbekanyamushumo . 
Vhuimo uhu ha vhukati ha ngudo dza Luambo lwa Hayani ho itelwa u alusa vhukoni ha luambo kha vhagudi uri vha kone u alusa zwikili zwavho zwa u davhidzana hu no itwa vhutshiloni , khathihi na u alusa zwikili zwa u guda funzoni ri tshi buḓa na kharikhuḽamu . 
Tshumelo dza vharengi dza vhukonani na dzi vhuedzaho kha Senthara ya ṱhingo na ofisi dza dzingu dzashu  . 
U ita ḽitambwa ḽo ḓisendekaho nga tshiṱori hu tshi ṱaniwa vhabvumbedzwa na puḽoto . 
Phresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shuma mafhungo a tshipentshela  . 
Ri ṱanganedza mvelelo dza muṱangano wa Bodo ya Mikano ya Masipala ( MDB ) dza u thoma nga ha Khwiniso ya Tshikhala we wa vha hone u bva 23 - 24 Fulwi 2016  . 
Tshiimo tsha shishi tsha malugana na u khaulwa ha muḓagasi tshi ḓisa khaedu tsha dovha tsha bvula tshikhala kha lushaka lwoṱhe uri lu humbule uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu vha na nyanḓano na vhuthihi vhune ha ḓo isa shango ḽashu kha buḓo ḽo teaho  . 
Na guḽosari ya masiaṱari a 17 mafheleloni a bugu i ṋea ṱhalutshedzo ya mathemo na maṅwe mafhungo a sa dzheniseiho nga ngomu ha tshiṱori , fhedzi zwine zwa engedza mafhungo ane a ita uri muvhili a pfesese . 
Kanzhi vhana vhane vha bebiwa vhushayini vha fhedza vha vhashai . 
GEMS mushonga wo randelwaho u dovhololwaho ? 
Musi vho no ḓadza mbuyelo , vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane  . 
Iṅwe khetho i nga kha ḓi vha u tou ḓivhadza ndaulo fhedzi u itela uri hu sa vhe na u dzhia sia , u fana na zwiṅwe  . 
Khabinethe yo ṱanganedza pfulufhedziso ya Umalusi ya uri shango ḽo lugela u ita milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka vhukati ha dzi 27 Tshimedzi na dzi 28 Ḽara 2014 . 
Muvhigo wa The HelpAge Report u sumbedza mawanwa a takadzaho nga ha tshiimo tsha milayo ya zwa vhuloi kha ayo mashango e ṱhoḓisiso ya itwa khao . 
U ya nga ha Khethekanyo ya 100 , u shumiswa ha mulayo wa lushaka kha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu . 
Maitele aya a angaredza u wana dzimbuno na u shumiswa ha mulayo kha dzimbuno  . 
Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavunḓu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya ( a ) kana ( b ) ha ngo fanela u wana mbuelo dza heyo ofisi , na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ifhio na ifhio ya muvhuso . 
Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa . 
Muvhigo u ṱalutshedza na u sengulusa maga ayo na u ṋekedza themendelo kha uri zwiṅwe zwiteṅwa zwa sisiṱeme zwi nga khwaṱhiswa hani  . 
Ri ita izwi zwavhuḓi ngauri ro pfesesa uri kha u tandulula thaidzo dza vhathu vhashu ri fanela u lwa na vhushai , vhushayavhudzulo , vhugevhenga na dziṅwe thaidzo matshilisano dzi kwamaho vhathu vhashu  . 
Vhathu vhoṱhe vho tholwaho hu ḓo itwa khwaṱhisedzo ya ndalukanyo dzavho na na u sedzwa arali vha si na milandu nga maanḓalanga o teaho . 
Vhabebi na vhalondoli vha vhana vha tea u ṅwalisa vhana tshikoloni phanḓa ha musi duvha ḽa u fhedzisela ḽa u ṅwalisa vhana , ḽine la vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe , ḽi tshi fhira  . 
Tsumbo ya 1 : U netshedza lushaka vhutanzi ho tehao nga tshifhinga ndi zwa vhuthogwa vhukuma  . 
Khethekanyo H : Khethekanyo H : Arali Muḓisi wa mbilaelo a tshi tenda uri khanedzano ndi ya mafhungo a shishi a kwamaho dzilafho ane a tea u pfukiselwa kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS nga u bonya ha ḽiṱo , u humbelwa uri a sumbedze uri ndi ngani : Hu nga kha ḓi nambatedzwa na ṱhaluso yo ḓalaho ya u khwaṱhisedza shishi ḽa dzilafho  . 
Tswayo dza Phukha , u ḓi ṅwalisa sa muswayi  . 
Musi o no aluwa a pfa mbilu yawe i tshi vhavha nge a shavha tshikolo . 
Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓḓu ḽeneḽo na mutevhe wa vunḓḓu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa hoyu Muengedzo na mulayo wa lushaka  . 
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi pfanelo dzawe na kuitele kwa zwithu  . 
Ndangulo ya mushonga Mushonga wo randelwaho nga dokotela wavho u itela u fhungudza tsumbadwadze dza vhulwadze ha tshifhinganyana kana nyimele u vhidzwa u pfi mushonga wa acute nahone u ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya mushonga wa acute . 
Muhasho wa zwa Gwama  . 
Vhagudi Vhuimo ha Nṱha vha tea u funzwa tshaka nnzhi dza lushaka lwa ḽitheretsha khathihi na tshaka nnzhi dza zwibveledzwa zwine vha tea u zwi bveledza . 
Thandela dzo vhalaho dza dzimiḽioni dza dzirannda dzo avhelwa vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelelaho afho kha vunḓu , hu na bono ḽa u sikela mishumo vhadzulapo  . 
Ofisi khulwane dzi ḓo ita manweledzo dza a rumela kha Muhasho wa Gwama . 
Vhurangeli uvhu vhu ḓo sika mishumo ya zwigidi i yaho phanḓa na zwikhala zwa mishumo , na ḽimaga ḽa vhubveledzi ha zwidimela zwiswa ḽi re kati ngei Nigel , kha ḽa Ekurhuleni . 
Khabinethe yo vhudzwa nga ha Muhanga wa Indekisi ya Vhuholefhali na u dovha ya tendela u edzisiwa ha Indekisi ya Tshayanyeḓano ya Vhuholefhali . 
U guda luambo kha Gireidi dza 4-9 hu katela nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe . 
Dzilafho ḽa fisiotherapi sibadela ḽi tea u tendelwa na ḽone  . 
Mufhurwa u humbelwa u diphositha tshelede kha akhaunthu ya bannga yo bulwaho u thusa kha mbadelo dza u vhona uri thendelano i kone u konadzea . 
Vhe vha ḓinanga na madzangano a si a muvhuso kha u sa vha na vhutshivha u thusa vhaṅwe vha bvaho ho fhambanaho , nga muya wa Vhuthu . 
Madalo avho a ḓo khwaṱhisa ndangano ya poḽitiki na ikonomi ine ya khou ḓibvela phanḓa na Iran nahone ha khwaṱhiswa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe . 
Arali vhashumisani vha nnda ( vhathu vha vhuraru ) vha tshi khou kwamea kha zwithu zwa ndeme zwa kha mbekanyamushumo , u fana na u kana zwishumiswa , u shumisana navho kha u langula na u lavhelesa nyito dzavho  . 
U fhindula mbudziso ṱhalutshedzo dzo livhanaho na zwo vhaliwaho . 
Tsha u fhedzisa , kule na u vhona mbekanyamushumo iyi sa yone vhuyo , ndi one mathomo a vhukuma a lwendo  . 
Ndi afha hune ha pfi Polokwane  . 
Khontseputi ya khulwane nga 1 kana ṱhukhu nga 2 i kha ḓi shumiswa nga uri i kha ḓi vha na vhushaka na nomboro i tevhelaho kha mutevhe wa u vhala . 
U ṅwaliswa hu mulayoni lwa ṅwaha muthihi u bva nga ḓuvha ḽa u bviswa ha ṱhanziela . 
U fhaṱa na u pwashekanya nomboro zwi vha zwiṅwe zwa zwiṱirathedzhi zwa ndeme zwine vhagudi vha ḓo zwi shumisa nga iyi themo . 
Hu khou tsivhudzwa uri vha ṱolwe ṋanyo ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
U litsha tshikolo zwi khakhisa tshikhala tsha u funzea , hu tshi katelwa na pfunzo ya nṱha na u gudiswa zwikili  . 
Thomani nga u ola mitalombalo  . 
Thandela na dzone dzi fhungudza hafhu ṱhoḓea ya thangela phanḓa ya mubindudzo muhulwane u re na mbuelo dzine dza konḓa u dzi sumbedza hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga  . 
Kha vhuṱanzi vhu tevhelaho , zwi sa konadzei zwo wanala zwi zwone , kana hai ? 
Fhedzi , a si mishonga yoṱhe ine ya badelwa ya fhelela . 
Nyendavhusiku 2012  . 
Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo , filosofi na khomese , zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika . 
A tshimbila nga milenzhe a tshi ya tshikoloni . 
Khetho ya Sapphire na Beryl dzi ṋetshedza muunḓiwa muṅwe na muṅwe u dalela dokotela wa maṋo u itela ndondolo ya u ṱolwa na u thivhela luthihi nga ṅwaha . 
U fhirisela mushumo wa u renga na u rengisa , we wa vha u sa tou vha wa vhukuma fhedzi we wa vha hone , ho vha u swikelela  . 
Muhumbeli u tea u badela mbadelo ya khumbelo yo tiwaho arali o humbelwa u ita ngauralo nga u diphositha kha nomboro ya akhaunthu yo ṋetshedzwaho afho fhasi . 
Kha vha fhungudze u nwa halwa  . 
U bvelaphanḓa , mushumo wa u fhungudza zwiṱunḓwa zwo vheiwaho mutengo wa fhasi ndi wa ndeme kha sekhithara  . 
Vhane vha ḓo fhindula vha khou humbelwa u ḓisa mihumbulo yavho yo tou ṅwalwa , zwine vha khou sumbedza kana khumbelo kha Khomishini nga ḽa 30 Lambamai 2016 kha ḓiresi yo ṅwalwaho kha siaṱari ḽi re afho murahu . 
NAA MBILAELO YANGA I D(O THASULULWA HANI ? 
Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini  . 
Naa vha mualuwa kana muswa ane a khou ṱoḓa u wana pfunzo ya fhasi ? 
Muṱoḓi wa nnḓu muṅwe na muṅwe u bva kha muṱa une wa vha na mbuelo ya vhukati ha R1 500 na R7 500 a nga ita khumbelo ya masheleni kha mukolodisi o tendelwaho nga NHFC  . 
TSHIPIDA TSHA 2 tshi fha milayo ya u bvelela ha CBNRM . 
Khothe ya Mbilo dza Mavu i do ita tsheo kha mbilo dzine dza nga si kone u tandululwa nga khomishini  . 
Director-General : Agriculture , kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho . 
Ri vha humbela uri vha tikedze bidi ya shango  . 
Khaedu yo ḓiswaho nga ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi ndi ya uri sa vhasiki vha mbekanyamaitele ri fanela u dzulela u tsumbudzana na mitsiko miswa na u shandukisa mupo washu - vhupo vhuswa ha mbekanyamaitele , ndaulo ntswa na zwiimiswa zwoṱhe zwi sedzana na riṋe ḓuvha na ḓuvha  . 
Muthu uyo u tea u vha a na luṅwalo lu bva ho kha vhone kana luṅwalo lubvaho ha dokotela lu sumbedzaho uri ndi ngani vha si nga sikone u dalela ofisi . 
Muvhuso u nga tshimbidza fhedzi ndi kha miṱa na zwitshavha hune ndulamiso dza fanela u bvelela na u shumiswa  . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓowenḓowe dza u amba nga ha vhulapfu ha tshifhinga na thevhakano ya tshifhinga . 
Fomo dza u nanga dzo ḓadzwaho dzi tea u swika kha Muofisiri Muhumisi wa The Elexions Agency hu sa athu fhira 17h00 nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe 2014 . 
Arali ho pfi ni ole tshifanyiso tsha tshirendo tsha Mphogohogoligi no vha ni tshi nga ola mini ? 
Muhasho wa Fulufulu u ḓo bvela phanḓa u ita vhurumelwa hawo sa muhasho u taho mbekanyamaitele na u pfananya ha Mbekanyamaitele ya u Fhaṱa Nyukuḽia  . 
A vha ngo tea u ḓadza fomo ya u nanga khetho arali vha dzula kha khetho nthihi . 
Vhaṅwe vho vhorisa maḓi , vhaṅwe vha fhethu vha na miroho i si minzhi na mitshelo  . 
Fomo ya khumbelo ya thendelo iyi i nga wanala kha tshipiḓa tsha 1 tsha Ṱhumetshedzo ya 2 ya Ndaulo dza BABS  . 
Mbuelo dza shango dzi katela u fhungudza u bviswa ha gese i kona u kokodzaho masana na u bviswa ha khephithala i konḓaho u wanala ya dziṅwe ṱhoḓea dzi ṱoḓeaho  . 
U hoṱola u sa fhedzi nga maanḓa , nga madekwana . 
Khomishini I na maanḓa , sa zwi langulwaho nga mulayo wa lushaka , ane a vha a ndeme kha u kona u swikelela ndivho dzayo khulwane , zwi tshi katela , maanḓa a u monithara , u ṱoḓisisa , u funza , u ṱuṱuwedza , u eletshedza na u fha muvhigo nga ha mafhungo a kwamaho pfanelo dza zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo  . 
Mbekanyamushumo ya thogomelo ya hayani i do toda vhanekedzi vha tshumelo vho gudaho zwavhudi uri vha kone u bvela phanda  . 
Vhagudi vha kona u fhirisela ḽiteresi dze vha guda kha luambo lwavho lwa hayani u ya kha luambo lwavho lwa u engedza lwa u thoma  . 
Tshumelo ya Nnyi na Nnyi nga tshino tshifhinga i vhonala i tshi ṱalulwa nga u tou ṋea tsumbo , ṋetshedzo i sa sumbi ndingandinganyo nga maanḓa ho sedzwa kha vhupo ha mahayani , u sa swikelelwa ha tshumelo , u sa itwa ha zwithu lune zwa kona u vhonwa nga vhathu vhoṱhe , u sa vha na vhukwamani ho sedzwa maimo a tshumelo na nḓisedzo ya tshumelo  . 
Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa , vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa . 
Nahone kha vha ntendele ndi ambe uri , ndi na vhone , ndi kovhelana u ḓihudza ho dzhenelelaho kha tshivhindi na vhuḓikumedzeli ho vha swikisaho afha , sa vhabebi , sa vhadededzi , na sa matshudeni  . 
Kha u amba nga ha fhungo ii Muvhuso u khou khwinisa tsedzuluso ya tshumelo dzawo , u engedza vhashumi dziborani na u thusa SARS nga u ita uri na zwishumiswa zwa bodarani zwi vhe zwa maiimo avhui  . 
U ḓikumedzela hu vula nḓila ya nyambedzano dzo sedzaho kha khoniferentsi ya dzitshakha na u ṱanganedzwa ha tsireledzo ya ḽifhasi , mipfuluwo yo dzudzanyeaho ine ya ḓo vha i tshi khou ḓi vha hone nga 2018 . 
Kha vha ite aphiḽi hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa nga tsheo . 
U engedza kha ezwo , nga tshifhinga tsha u musaukanyo , tshenzhemo yo livhiswa kha u topola idzo mbekanyamushumo dze dza vhonala dzo metshiwa zwavhuḓi kha ṱhoḓea na nyimele zwi re hone  . 
Pulane yashu ya u vusuludza ya muvhuso wapo ya u Humela kha zwa Mutheo yo rwelwa ṱari nga Khubvumedzi 2014 na uri ṅwaha wa 2015 wo vha ṅwaha wa u shuma ro khwaṱhisa . 
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae  . 
Zwenezwo , akhaundu dza mavu kanzhi dzi dzudzanywa miṅwaha miṋa kana minzhi iṅwe na miṅwe  . 
Ndi nnyi ane a tea u wana sabusidi ya PHP ? 
Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha tshi khou guda nga English ( Tshiisimane ) , Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , nahone vha tea u lu shumisesa . 
Nga maṅwe maipfi , mveledziso i ṱoḓa u vhofholola vhathu u bva kha tshikwekwe tshi vha ṱangulaho  . 
Vhuvhili ha idzi khosi vho shavha phungo iyi ya Raluswielo vha luvha uri mid(i yavho i si vhasiwe  . 
U ṅwala maipfi nga ngomu kha mitalo o khethekanywaho nga ngona vhukati ha maipfi . 
Topolani ḽinyanyu ni bule na mushumo waḽo tshirendoni itshi . 
Khakhululo dza zwiimiswa na dza ikonomi ṱhukhu ndi dza ndeme kha u rembulusa zwithivheli zwa zwivhumbeo kha u dzhia vhashumi kha ikonomi  . 
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u funzwa u fhaṱa zwibveledzwa musi ho lavheleswa vhuvha hazwo . 
NCOP i vhonwa sa tshiimiswa tsha u swikela vhuvhusi ha tshumisano na dimokirasi ya u dzhenela , na u vha tshigambilu tsha u amba zwi kwamaho muvhuso wapo na wa vunḓu kha vhuimo ha lushaka  . 
Thuso ye ndi bva vhubvo  . 
Hezwi zwi imela athonomi ya mveledzo ya zwa mbalombalo zwo livhiswaho kha maitele a zwa saintsi  . 
Kha muṱa wa ramabindu a ṱhonifheaho Vho Don Mkhwanazi vhe vha shela mulenzhe zwihulu kha u maanḓafhadza vharema lwa ikonomi na u langa tshanduko ya ikonomi ya shangoni ḽashu  . 
Mutholiwa u d(o thoma a sedzulusa fhungo i(li nga vhuronwane , sa izwi u n(etshedza muhura thuso iyi zwi nga sedzwa sa u khethulula kha vhan(we vhahumbeli kana sa tshid(ivhano  . 
Musi zwa ndingo zwo fhela , vha ḓo wana luṅwalo u bva kha Muhasho wa Ndondolo ya Mutakalo i Langwaho nga ha mvelelo dza khumbelo yavho . 
Mafhungo a tevhelaho a muvhuso wapo u swika afho he zwa buliswa zwone nga khethekanyo ya 155 ( a ) na : Dzibitshi na tshomedzo dza Vhuḓimvumvusi Bodo dza u sumbedza na u kungedzela fhethu ha nnyi na nnyi Mavhiḓa , fhethu ha u vhulunga vhafu vha saathu vhulungwa na u fhiswa ha zwitumbu U kunakisa Ndangulo ya thaidzo dza nnyi na nnyi U langula u rengiselwa ha vhathu mahalwa Tshomedzo dza vhudzulo , u londola na u vhulunga phukha . 
Khothe hedzi dzi fanela u tsireledza na u vhona uri Ndayotewa i khou tevhedzwa  . 
Mbadelo murahu ya diziḽi i ḓo dzheniswa kha akhaunthu yavho ya bannga nga tshumiso ya mbadelo dza ḽeki ṱhironikhi . 
Sumbedza u pfesesa mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele wa mulayo une wa tikedza muvhuso wapo Afrika Tshipembe  . 
Matshimbedzele a nga ngomu 160 . 
Muhumbulo muhulwane kha bambiri iḽi ndi wa uri thaidzo dza ṋamusi dzi nga si tandululwe nga u humbula nga nḓila ye ra humbula ngayo musi ri tshi dzi sika  . 
Kha muṱangano uyo Muambasada vho ombedzela uri a vha nga koni u tandulula mafhungo a thekinikhala na a mulayo nahone vha ṱoḓa u dzudzanya muṅwe muṱangano une vhathu vhane vha nga kona u tandulula ayo mafhungo vha ḓo vha vhe hone . 
U ṱuṱula dzangalelo ḽa vharengi  . 
Uya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 , khamphani ya phuraivete i tea u vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha 50 . 
Zwi dzhia tshifhinga tshi ngafhani uri miraḓo ya Komiti ya Wadi vha kone u bveledza mishumo yavho nga ṋdila i fushaho ? 
U ṅwala pharagirafu mbili nga tshenzhemo ya ene muṋe kana nga ha zwo bvelelaho sa tsumbo : vhuṱambo hayani . 
Ro ḓiimisela u shuma na vhone u itela u khwaṱhisedza demokirasi ya ndayotewa yashu  . 
Ri ṱoḓa u vhona bada dzashu dzi tshi khou shumiswa lwo tsireledzeaho na nga nḓila yo teaho u itela u engedza vhubindudzi vhuhulwane he ra vhu dzhenisa kha themamveledziso ya zwa vhuendi  . 
Ri fanela u vhona zwiimiswa zwashu zwoṱhe zwi tshi khou sumbedza mvumbo ya kushumele ko khwaṱhaho kwa vhukoni ha nṱhesa kha zwa pfunzo kha mishumo yazwo yoṱhe  . 
Samithi yo sedza kha zwiteṅwa zwa zwi vhonalaho zwa mbekanyamushumo nga u ṋetshedza tshikhala tsha u kovhelana tshenzhemo na maitele a khwiṋesa . 
Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya . 
Ni songo shumisa phakethe dzi no fhira nthihi kha awara dza 24 . 
U vhala na vhagudi Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili u yak ha luraru nga vhege lwa minethe ya 15 , hut shi khou shumiswa tshibveledzwa bugu tshithihi nga vhege . 
Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa u humbula nga ha u ola na kuvhetshele  . 
Nga mulandu shayea ha nḓisedzo ya maḓi yo teaho phaiphi yo dzheniswa fhethu he ya dina vhathu vhoṱhe  . 
U vhumbiwa na ndondolo ya vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha matshilisano zwo ḓisendeka nga nyanḓano ya u tou ḓithauba na nyito ya vhathu vha phuraivethe  . 
Khabinethe yo dovha ya tendela uri khothe dza madzhisiṱiraṱa , vhukati ha dziṅwe , dzi shumiswe kha u ita vhuṱambo ha Mvelo . 
Khabinethe yo takadzwa nga uri matshudeni manzhi vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u mona na shango vho sumbedza u vha kha tshiimo tsha vhuḓi kha khuwelelo ya u vhulunga mbekanyamushumo ya akhademi ya 2016  . 
Vhadzulapo vha tea u kwamiwa nga ha ndeme ya tshumelo ine vha i wana nahone hune zwa konadzea vha tea u ṋewa khetho ya nga ha tshumelo dzi ṋekedzwaho  . 
Ndi thevhekano ya zwiwo ifhio ine ya khou bvelela tshifhingani tsha kutshimbidzele kwa u pulana kwa wadi ? 
U fhungudza mbadelo dza masheleni na dza lodzhisitiki kha mimasipala nga u khwaṱhisedza uri hu na tshifhinga tshavhuḓi vhukati ha khetho dza komiti dza wadi  . 
Hezwi zwi swikela kha nyimele ya u XELELWA ROṰHE kha vhoṱhe vha re kha khuḓano  . 
Mafhungo a nga shandukiswa u bva kha moudu uno u ya kha uḽa , sa u shandukisa mulaedza u bva kha nyolo u ya kha phara ndi tshitatamennde kana nyimele ine khayo muhumbulo muhulwane wa vha wo fhambana na zwine zwa khou ṱoḓou ambiwa afha ndi musi vhaṱaleli vha tshi ḓivha zwinzhi nga ha mubvumbedzwa , zwi tshi katela na zwine zwa ḓo bvelela khae ngeno ene muṋe a sa zwi ḓivhi Tshigwada tsha maipfi ane a vha na vhushaka kana mudzi muthihi , une ngawo ha nga ṱumekanywa thangi na mitshila yo fhambanaho . 
Nṱha ha zwenezwo , u bveledzisiwa ha pulani ya vhuṱumanyi ha zwikolo kha zwiṱiriki zwa malo zwo nangiwaho hu nḓilani . 
Tshumelo dzi tea u itelwa vhathu hu si na u dzhia masia , nahone nga maitele kwao na nga nḓila yo linganelaho  . 
Ruby u ya kha ya Onyx nga 2013  . 
Komitiṱhukhu ya Vhutendelwamilayo yo ṱahisa mahumbulwa nga maṅwalwa a maano u kumedzwaho khavho  . 
Vhatholi vha tea , musi vha kha zwezwo , u linganyisa zwithu zwi fanaho kha zwithu zwoṱhe zwine lingana  . 
Khophi ya phindulo yo tou ṅwalwaho yo nambatedzwa . 
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa  . 
Zwimebi zwi ṱhogomela Miraḓo ya mahoro azwo . 
Ndi thulusi dzifhio dzine dza shumiswa kha ḽiga ḽa u pulanela u shuma thandela kha ndangulo ya thandela ? 
Vha tea u linga vhagudi vha tshi shumisa nyito dza u linga dzi si dza fomala . 
Vhuloi ho thoma u dzhiiwa sa maitele a vhathu vha songo bvelelaho na uri zwiito zwa vhuloi zwi dziiwa zwi tshi lwa na tshanduko ya tshizwino-zwino na mvelaphanḓa  . 
Vhekanyani mafhungo aya a tshi tevhekana nga ngona u itela uri phara yaṋu i pfale . 
Luambo lu shumiswaho kha muvhigo . 
U lavhelesa na u ṱola kushumele na nḓisedzo ya thandela na mbekanyamushumo dza madzulo a vhathu u itela u sedzulusa kana u ṱhaṱhuvha na u vhiga vhungafhani ha tswikelelo kha vhudzulo ho linganaho kha vhupo ho khwiniswaho ha vhoṱhe . 
Fhedziha , vhuḓifhinduleli vhu kha zwiṱiriki u bveledza data ya khwaḽithi na mafhungo u ṱuṱuwedza ndambedzo dziṅwe u ya kha Vhufaragwama  . 
Afrika Tshipembe ḽo tsivhudza USA uri i humbule hafhu nga ha tshiimo tshaḽo na uri ḽi ḓikumedzele hafhu kha maitele aya o ṱanganelaho . 
Zwi a itea uri naho vho wana mushumo uyo vha fhedze masheleni vha tshi a hasekanya  . 
Khophorethivi iṅwe na iṅwe ye ya redzisiṱariwa i tea u vha na dzina ḽi sa faniho na maṅwe madzina a dziṅwe dzikhophorethivi . 
Kha vha ṋee ramulayo maanḓa nahone vha ṱalutshedze uri vha khou mu ṋea maanḓa a u vha imela  . 
U shumisa nḓila dza u ṅwala . 
Ndi kuhumbulele kufhio ku no ima na TV kune vhadededzi vha nga ku funa ? 
Hu na nḓila dzi si fhasi ha tharu dza u rangela thaidzo dza u ṱanganya na u ṱusa , lushaka luṅwe na luṅwe lu a kona u vhudziswa nga nḓila dzo fhambanaho . 
Khonadzeo ya tsiko ya mishumo kha sekhithara dzo raliho a zwithu zwa ndeme , nahone hu nga fhira u lifhelwa u fhela ha mishumo kha sekhithara ya fulufulu ya kale  . 
Muvhuso u na ndavha na tshenzhemo ya u lemelwa ha vhathu vhashu kha vhupo vhukwameesaho na uri Tshigwada tsho Vhumbiwaho nga Dziminisiṱa tshi khou Shumaho na zwa Gomelelo vho sumbedzisa u shumesa hune ha khou itwa ha ṱhaḓulo ine ya vha hone kha vhupo ho tsikiwaho . 
Pholisa ḽa ridzeve ndi muraḓo wa tshitshavha a itaho mushumo wa mapholisa kana zwi itwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga nnda ha mbadelo  . 
Nomboro ya luṱingo nga tshifhinga tsha mushumo sedzana na iḽo fhungo  . 
U elwa ha Masia a Magudiswa a Mbalo zwi shuma kha ndivho mbili dza ndeme : tsha u thoma , u ela hu ṋea tsivhudzo kha uri ndi tshifhinga tshi ngafhani tshine tsha nga shumiswa u shuma na magudiswa a sia ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nḓila i fushaho . 
Shumisani ngona yau kha u tandulula izwi  . 
Ri pfesesa izwi na u vha na thekhinoḽodzhi dza khwinesa dza ḽifhasi dzine ra ṋetshedza musi zwi tshi ḓa kha saintsi ya u fhaṱa mabufho na tshi tshikhala  . 
Ndi kha nnḓu yeneyi he nga tshifhinga tsha Tshiṱalula , Muphuresidennde wa kale Vho FW de Klerk vha ḓivhadza u sa iledzwa ha ANC na zwiṅwe zwivhumbiwa zwa poḽitiki . 
Tshaka dza mishumo miswa yo fhambanaho i khou humbulelwa u ṱaniwa u itela uri vhutsila ha Phalamennde vhu vhe tshipiḓa tsha lwendo , hu si vhuiwa  . 
Maipfi a songo tou ambiwaho a vhe zwitangini ( maambelwa )  . 
Vhagudi vha thoma u humbula na u amba nga ha vhulapfu nga u vhambedza zwithu zwivhili ( kana u ola zwithu zwivhili ) hu na phambano i no tou vhonalaya vhulapfu . 
Maṅwe a u ḓadzisa , ane a sa tou livhana na mbudziso yo vhudziswaho , a tea u sa dzhielwa nṱha  . 
Fhedziha , vhashumisi vha fanela u limiwa uri Webu ya Ḽifhasi nga Vhuphara ndi netiweke ya nnyi a nnyi i songo tsireledzea ine ya vhanga khonadzeo ya khovhakhombo ya uri thiransikishini dza mushumisi dzi khou vhoniwa , u khakhiswa kana u shandulwa nga muṅwe muthu kana faela dzine mushumisi a dawunuloda dzi nga vha na vairasi , khoudu dzi tshinyaho , dziwemu kana dziṅwe divaisi kana dzo khakhea  . 
Mulayo u sumbedza zwiitisi zwauri ndi ngani tswikelelo ya rekhodo yo tendiwa kana yo haniwa  . 
Zwiṅwe zwivhumbeo zwa girama zwi gudisiwa kha Gireidi 10-12 . 
Dziṅwe khaedu dzi elanaho na mugaganyagwama wa masipala dzi elana na vhukonḓi kha u pfesesa ḽiṅwalwa ḽo ṅwalwaho nga luambo lwa thekhinikhala , nga maanḓa vhathu vha sa koni u vhala masheleni  . 
A hu ḓivhadzi vhagudi u ṅwala tshiga tsha furakisheni . 
Maitele aya a itwa nga u pfesesa uri zwibveledzwa zwi fhaṱwa hani . 
Nahone Wadi dza Komiti dzi na mushumo ufhio kha ndangulo ya kushumele  . 
Digirii ya BHSD i khou sedza kha u bveledzisa vhalanguli na vhashumi vha zwa Madzulo a Vhathu vha re na vhukoni vhane vha ḓo vha vhe na nḓivho na zwikili zwi ṱodeaho kha u sika , u alusa na u ṱavhanyisa mveledziso ya madzulo a vhathu a tshoṱhe Afurika Tshipembe . 
U humisa vhu ṱ anzi zwaho zwi ita uri vhatholi vho ṱ he vha kone u ṋ ekedza South African Revenue Service zwidodombedzwa zwa vhashumi vhane muthelo wavho u sa kokodzwe sa zwe zwa tiwa kha Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962  . 
Mbekanyamaitele . 
Arali pholisa ḽa swika vhuponi ha vhugevhenga , ḽi ḓo wana tshiṱatamennde kha muhweleli wa mulandu kana ṱhanzi arali zwi tshi konadzea . 
Maṅwalwa aya a thusa kha u sumbedza uri vhuloi na maitele a pfeseswa hani kha nyimele ya Afrika Tshipembe  . 
Ndi khou ṱoḓa u ṱoḓulusa nga ha lushaka lwa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo lu fhiraho luthihi - ndi fanela u wana thendelo yo fhambanaho kha lushaka luṅwe na luṅwe ? 
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa . 
Muvhuso u fanela u khakhulula milangano na mabuthano hu nga vha nga u saina mulangano kana buthano kana u i phasisa sa tshipiḓa tsha mulayo wa lushaka  . 
Hu na tshaka tharu dza ndingo dza tsenguluso  . 
Nga 2014 , ro thoma Maitele a Mvelelo Khulu dziṰavhanyaho a Operation Phakisa kha sekithara ya ikonomi ya maḓanzhe , mutakalo , pfunzo na kha zwa migodi  . 
Kana thaidzo dzi elana na mabunga o itwaho nga nḓila i si yone kana vhulanguli vhu si hone zwi a konḓa u zwi amba  . 
Ri a fhulufhela uri vhudzheneli havho hu ḓo ṱuṱuwedza maṅwe madzangano u ṱanganyela na riṋe  . 
CBP i sima kutshimbidzele kwa u shela mulenzhe musi hu tshi vhuthanywa zwitshavha khathihi na u pulanela mafhungo a re zwitshavhani na uri vha nga vha na vhushaka-ḓe na kuvhonele kwa u pulana kwa masipala kwo ṱanḓavhuwaho  . 
Naho hu uri Mbumbano ya Dzitshaka yo dovholola u ombedzela uri ndi nga nthani ha vhuthu u fhelisa tshitalula kha mirafho , Riphabuliki ya Afrika Tshipembe yo bvela phanda na u ita maitele a u pfuka pfanelo dza vhathu  . 
A si zwa ndeme u humbela thendelo ya u ḽinka maṅwe masiaṱari kha saithi iyi  . 
Kha vha ṋekane nga afidaviti arali huna tshiitisi tshi vha thithisaho u bvisa vhuṱanzi uvho kana arali vho ṱala shangoni ḽa nnḓa nahone vha nga si kone u wana vhuṱanzi uvho  . 
Meta-infomesheni zwi amba mafhungo nga ha mafhungo  . 
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentsi ya u ḓiraiva  . 
Khabinethe yo vhudzwa nga zwine Minisiṱa wa Mapholisa vho ḓiimisela u zwi ita uri vha ḓivhadze u farelwa lufhanga u ya nga ha Mulayo wa Vhulanguli ha Zwigidi , 2000 ( Mulayo wa vhu 60 wa 2000 ) , tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi u itela uri tshitshavha tshi fhiwe tshifhinga tshi vhonalaho tsha u shela mulenzhe , na uri zwi ḓo thoma nga ḽa 1 Lambamai 2017 na uri zwi ḓo fhela nga ḽa 30 Khubvumedzi 2017 . 
Kha vha bvele khagala na u fhulufhedzea . 
O vha na vengo kha Vho-Maemu nga mulandu wa zwe a pfa  . 
Lavhelesani zwifanyiso . 
Khabinethe i ita mbidzo kha mimasipala uri i vhekanye sisiṱeme dzayo dza u kuvhanganya zwikolodo u ya nga ha tsheo iyo  . 
Mupfumedzanyi u vhuedzanya nyimele dzoṱhe  . 
Fomo a dzi wanalei online  . 
A mu vhudzisa arali o pfa zwe a hwelelwa zwone  . 
Nga heyi themo vhagudi vha ḓo ḓivhadzwa mutalombalo na u thoma u u shumisa sa tshiṱirathedzhi tsha u rekanya . 
Zwiko : Khophi ya Pulane ya Mveledziso ya Masipala yo Ṱanganelaho , U Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na Tsumbanḓila ya IDP 2 ( AICDD na Mveledziso ya Mishumo ) , PowerPoint ( u nanga )  . 
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo  . 
Phukha u wana mutevhe wa zwikolo zwi gudisaho . 
Ndi zwa vhukuma uri ro ḓitika nga vhubindudzi ha kale he ha itiwa kale kha miṅwaha ya 20-30 fhedzi hune mvelaphanḓa ya vhukuma ha vha u shumisa thekhinolodzhi ya didzhitala tshifhingani tshi ḓaho na zwenezwo a zwi nga ḓo bvelela nga nnḓa ha musi ri tshi nga thasulula idzi thaidzo dza nga ha vhubindudzi na mbuelo dza vhubindudzi  . 
GP : Dokotela zwawe  . 
Mbuno ya uri vha sa londe tshilonda tsha u thoma kha muthu muṅwe i tou vha khagala vhukuma kuma  . 
Ndi zwa ndeme u sumbedza vhagudi uri 20 i nga vhonala nga nḓila dzo fhambanaho . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa  . 
U kundelwa u badelwa zwi dzhenisa khomboni nḓisedzo ya muḓagasi yoṱhe , ikonomi yashu na ndingedzo yashu ya u sika mishumo  . 
Kha ḽiga ḽa u thoma ḽa Mapa wa nḓila wa CBP thimu ya u pulana i kuvhanganya na u saukanya mafhungo na nḓivho i re hone kha tshitshavha nga u shumisainthaviu dzo vhalaho na u shumisa zwishumiswa zwa CBP zwo fhambanaho  . 
Ndi zwa ndeme nga maanda u wana zwauri ndi nnyi ane a kwamea nga maanda kha u shumiswa ha zwishumiswa zwa mupo  . 
Dzhiela fhasi mvelele dzo fhambanaho kha tshitshavha . 
Musi Muphuresidennde vho rambiwa u dzhenela dzulo ḽihulwane ḽa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , vha dzula kha rou ya phanḓa u ya kha tshanḓa tsha u ḽa tsha Mudzulatshidulo , kha tshidulo tsha Vhuphuresidennde tsho korwaho tshiphugaṱhalu khatsho  . 
Arali mutheo uyu wa nga tshinyadzwa , a hu tshena u dzhenelela kha CBNRM  . 
Kha vha wane zwidodombedzwa kha : DHS , mihasho ya vundu ya madzulo a vhathu , Ofisi dza mimasipala dza EAAB . 
Arali khamphani i tshi ṱ o ḓ a u shandula zwidodombedzwa zwayo , mulayo u amba uri i tea u ḓ adza fomo yo teaho . 
Vho ri app i khou thusa kha u dzhia tsheo fhethu ha ndondolo  . 
Ndi khamphani ya Afrika Tshipembe yo ṅwaliswaho , mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini na manyoro  . 
Ngauralo mugaganyagwama u fanela u tikedza vhafumakadzi u khwaṱhisedza u fhungudza zwithu zwi si zwavhuḓi zwe vha hweswa nga pfanelo dza tshitshavha  . 
Hedzi a si dzone , tsumbo fhedzi mudededzi a nga engedza nga u nanga dziṅwe dzo teaho na maṅwalwa a re hone . 
Vhafumakadzi vhane vha vha na asima vhane vha vhifha muvhilini vha nga wana uri vhuhali ha asima vhu dzula ho ralo , ha engedzea kana ha ṋaṋa  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu , i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi  . 
Fhethu hune mulaedzwa a khou takuwa hone  . 
Ngangoho , muvhuso u ḓo thoma mbekanyamushumo ya thikhedzo ya mbambadzo kha vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho vha 450  . 
Ndangulo hei i ṱoda u vusulusa muya wa Vhuthu hu tshi shumiswa zwiko zwa vhadzulapo na muvhuso . 
Mutsiko wa tshifhinga u nga vha wo tendela vhukwamani ho pimiwaho zwi tshi ya kha u fhaṱa tshiṱirathedzhi itshi  . 
Ri khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika u shuma nga hune vha kona u thusa u fhelisa zwithu idzwi  . 
Mudededzi na vhagudi vha nga vhudzisa mbudziso , tsumbo . 
U talutshedza kushumele kwa fhethu hune ha dzuliwa hone  . 
Mudededzi vha ṅwala madzina a nomboro kha lurumbu luthihi lwa garaṱa vha ṅwala tshiga tsha nomboro kha luṅwe lurumbu lwa garaṱa hu tshi katelwa nomboro 0 to 10 ( Hu shumiswe sethe ṱhukhu )  . 
Mapholisa : Mapholisa a fanela u fara muthu muṅwe na muṅwe ane a khou hwelelwa u ita zwa Ukuthwala  . 
Iḓani tshikoloni na atikili ya gurannḓa . 
Mukhantseḽara wa wadi ndi mudzulatshidulo wa komiti ya wadi , nga yeneyo nḓila ndi muraḓo wa ndeme wa komiti  . 
Ri nga si khukhulise ndavhelelo iyo  . 
Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi  . 
I nga tou vusuluswa lwa zwikhala zwiraru zwine tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikhala izwo tsha sa fhire ṅwaha . 
Mpinga u kha giredi 11 henefha sekondari ya Ratshilumela  . 
Tshinwe hafhu , NER i a zwi divha uri dzikhasitama dzine dza shumisa mithara dza mudagasi une wa tou rengiwa a dzi na zwishumiswa nahone dzi a teledza u kwama munetshedzi ene mune malugana na thaidzo ine dza khou tangana nayo  . 
MaAfrika Tshipembe vho zwi dzhiela nṱha nga u ṱanganedza uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ta dzi 3 Ṱhangule 2016 sa holodei ya tshitshavha u itela uri vhakhethi vhoṱhe vho ḓiṅwaliselaho na vho teaho vha khethe vho vhofholowa nga ḓuvha iḽo . 
Mihumbulo i re afho nṱha i ombedzela vhuṱhogwa ha tshiṱirathedzhi tsha ṱhanganelo ya maitele a zwa mbalombalo na vhuṋe nga vhathu vha kwameaho  . 
Kha ri shumisane kha u shandukisa nyimele iyi . 
Vhudzheneli hashu afha ndi ha ndeme nga ngoho nahone ri ṱanganedza ṋetshedzo ya thikhedzo u bva kha vhathu vha Mexico na dziṅwe dzitshaka  . 
U kundelwa u ita iṅwe khumbelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u fheliswa . 
Vhunzhi ha vhashumi vha tshitshavha vho sumbedzisa uri vho ḓiimisela u shumela lushaka lune vha sala vha sa koni u fhedza tshifhinga tshinzhi na miṱa yavho  . 
U khothea zwi dovha zwa fhungudza khombo ya u nga vha na ṱhoho i remaho na u vhavha ha misipha yo omaho . 
Ri nga katela tshumelo dza dziphurofeshinala vhashu na vhashumi vha no shumela nnḓa kha masia , pfarelo , hune vhunzhi , hune vhathu vha vhaiswa zwihulwane nga nyimele ya kale  . 
Khonfarentsi iyi i na foramu ya u fha na mihumbulo kha mazhendedzi a muṱaṱisano na vhatsivhudzi vha si vha muvhuso vha bvaho kha mashango a BRICS . 
Kha vha dzhenise hezwi kha pulane yavho-kha vha vhe na pulane ya u shuma na vhathu vhane vha hana tshanduko  . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website ya Muhasho wa Vhulimi . 
Mishonga i vhekanyanwa nga zwigwada u ya nga u elana na thimbwanywa , nungo na tshivhumbeo . 
Phalamennde i fanela u ita mulayosiṅwa wo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 6 . 
Ndi ngadzwo tshipiḓa tshashu tsha Zwa Ndeme tshifhingani tshine tsha khou ḓa hu tshi ḓo vha u khunyeledza zwine zwa ḓo ri thusa u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dzi pfadzaho nahone dzo ṱanganelaho dzine dza kwama khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso  . 
Vhupfiwa uvhu a ho ngo fanela u sokou dzhiwa sa mafhungo zwao , hone , vhu fanela u dzhielwa nṱha sa izwi vhu tshipiḓa tsha tshenzhemo ya vhutshilo ha mugudi . 
Pfanelo ya u shumisa luambo lune muthu a lu takalela lwa tshiofisi I a wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo  . 
Muhasho u ḓo dzula u tshi humbula mushumo u ṱoḓeaho uri u bveledze adzhenda ya u eḓanyiswa ha vhafumakadzi vhoṱhe vha dzhenelaho kha zwa mitambo , vhulangi na u shela mulenzhe . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha kha vhuimo ha Lushaka , kana Ombudsman , sa zwe ofisi iyi ya vha i tshi dzivhiswa zwone kale , ndi muofisiri wa vhuimo ha ntha  . 
Khabinethe i ita khumbelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe , u ya nga vhuḓifhinduleli ho gavhelwaho ngaho kha NDP , u vha tshipiḓa tsha thandululo na u vhona uri vhoṱhe vha khou ḓimvumvusa vho tsireledzea . 
Kha vha ṱaluse tshiimiswa tsha muṱa zwibveledzwa ndi mvelelo dzi no vhonala kana u vhanḓea dze thandela ya ḓisa phasa lini sa ḓiraiva o tendelwaho  . 
Hezwi zwi amba uri tshiimo tsha mushumo , miholo na tsheo dzoṱhe dzine dza kwama bindu zwi vhewa nga vhashumi . 
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili  . 
Mabindu a phuraivete na madzangano ane a si vhe a muvhuso na zwone zwi do tutuwedzwa kha u bveledza phanda pholisi yazwo ya nyambo u ya nga Furemiweke ya Pholisi  . 
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa . 
Kuvhumbelwe na khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu a ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha  . 
Khomishini i dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo , ngamaanḓa pfanelo dza mvelele na pfanelo dza vhurereli zwa tshitshavha tshiṱuku  . 
Nga ntha ha zwenezwo , vha tea u shumisana na mimasipala yapo kana tshitiriki . 
Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga ṱoḓa ndiliso malugana na tshinyalelo ye vha vha nayo  . 
Vhat ( hannga vhone vha na ngoma dzavho naho vha tshi nga d(i ya musevhethoni na dombani  . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 10 nga u fulufhedzea . 
Nga nḓila ine uyo mulayosiṅwa wa ḓo ita phungudzelo kha pfanelo ya ino ndima , phungudzelo i fanela u tevhedza khethekanyo ya 361  . 
Hune poso dza vha ṱhukhu kha tshivhumbeo tshiswa zwi tshi vhambedzwa na tshivhumbeo tsha kale , ndingo dza vhukoni khathihi na nḓila ine ya ḓo sumbedzwa nga DHA yo kwamana na madzangano zwi ḓo shumiswa sa nḓila ya u ṋanguludza u sumbedza nḓila ya u vhea vhathu zwikhalani zwavho  . 
Muimeleli wa Tshigwada tsha vhathu vhaṋa u ḓo vhiga kha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe na Tshigwada tsha vhathu vhaṋa na u sumbiwa nḓila ngatsho sa zwo fanelaho  . 
Vha nga kha ḓi renga na khithi ya u ita ndingo dza vhuimana hayani u bva kha vhengele ḽa mishonga . 
Vhagudi vha tea u fhaṱa mutalombalo na u pwashekanya nomboro kha zwipida zwi no langea . 
Musi themo i tshi fhela vhagudi vha ḓo kona u ola zwifanyiso zwine zwa vha na nomboro u ṱalutshedza mashumele na thandululo . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṱuṱuwedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe uri sekithara dzo fhambanaho dzi shumisane u kwaṱhisa hafhu ikonomi yashu , u kunga vhubindudzi na u sika mishumo ya vhathu vhashu . 
Maitele a tshitshavha a a ṱoḓea nga mulayo fhedzi ndi tshishumiswa tshine tshitshavha tsha nga tshi shumisa  . 
Lutsinga lwa mushumo lwa vhuraru khamusi ndi lwone lwa ndeme na u ḓo livhana na u fhaṱa vhukoni , zwi re vhugudisi na tshanduko ya zwivhumbeo , zwi re mvelelo ya zwiimiswa  . 
U vhala na vhagudi U vhala ha mudededzi na vhagudi nga kiḽasi yoṱhe 2 -3 nga vhege hu tshi shumiswa ḽiṅwalwa ḽithihi nga vhege . 
R1 , 5 biḽiyoni i khou vhulungwa kha u khwinisa fhethu ha u dzhena , na hone ndugiselo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 dzi khou khwinisa maitele a kudzhenele kwa vhabvannḓa u itela uri hu vhe na u dzhena na u bva havhuḓi ha vhathu kha ḽino shango  . 
Vhonani zwauri izwi zwi khou tevhedzwa  . 
Thavha ya Tshavhalovhedzi ya vhalovhedzi na u tikedzwa nga vhunzhi ha Miraḓo  . 
U dovholola maipfi o ḓoweleaho a re na mibvumo miṱuku ya pfalandoṱhe . 
Kha muṱangano wa dzi 1 Ṱhangule 2009 , Khomishini yo tenda themendelo dzi re kha bammbiri ḽa ḽikumedzwa , zwine ha vha uri u ṱola Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi zwi tea u katelwa kha mbekanyamushumo dza Khomishini . 
Hezwi ndi vhuḓifhinduleli ha masipala  . 
A thikiḽi i tea u mvumvusa ya dovha hafhu ya ṋea nḓivho . 
Sa zwe nda amba nga u angaredza vha re na dzikonṱiraka ndi a vha ḓivha na mapholisa vha na zwilinganywangazwo zwi fanaho fhedzi a thi koni u ambela mapholisa  . 
Ndi in(we ya ngoma dzine dza khou tea u vusuludzwa kha sialala ( la Vhavend(a  . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhudzulapo ha nnḓa . 
Ri ḓo ṱuṱuwedza vhathu uri vha si sedze magavhelo a mahayani sa muimawoga  . 
Kha vha vhe na vhupfiwa ! 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Vhuendi ha Shangoni ha Lushaka wa 2015 Phalamenndeni , une wa khwinisa Mulayo wa Vhuendi ha Shangoni wa Lushaka wa 2009 , ( Mulayo 5 wa 2009 )  . 
Nyendedzi dza Batho Pele dzi ḓo thusa Komiti dza Wadi u fhindula miraḓo ya tshitshavha ine ya bula mihumbulo ya uri tshumelo ine vha khou ṋetshedzwa nga vhaofisiri a yo ngo tea izwo zwine Nyendedzi dxza Batho Pele dza ṋetshedza zwone  . 
N ḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling . 
Zwino ṅwalani risipi ndi tshi sumbedza thinganywa dzine na tea u vha nadzo . 
Ndivho ya maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma i tea u vha u thivhela u khakha tshifhingani tshi ḓaho . 
Nga ngoho , shango ḽine ḽa si tendele u dzhenela ha vhathu vhaḽo vhoṱhe kha masia oṱhe a ikonomi ḽi khou ḓo shuma nga nḓila i re fhasi vhukuma kha vhukoni haḽo . 
Zwifanyiso zwinzhi zwa u andisa zwi tea u bvela phanḓa na u ṋetshedzwa na u rekhodwa hunzhi hu tea u itwa kha mushumo wa kiḽasini . 
Khabinethe i ṱanganedza nyaluwo ya u dzhia thekhinoḽodzhi na inovesheni dzo bveledzwaho fhano Afrika Tshipembe . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa  . 
Vha songo gobelela fhasi-fhasi nga maanḓa mbeu ya mavhele ngauri i ḓo dzhia tshifhinga u mela u fhirisa i songo dzhenelelesaho mavuni  . 
A huna u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho hune ha ḓo vhangiwa nga ṱho ḓisiso  . 
U kundelwa u ṱhonifha kana u tevhedzela mulayo wa muholo wa u lingana wa mushumo u linganaho kana u fanaho  . 
Kha ri litshe u fhura vhana vhuhana havho vha na vhuholefhali ha tshifhinganyana  . 
Ri ḓo ṱanganedza maitele a livhanaho na tshiṱiriki - ho sedzesdwa kha zwiṱiriki zwa 44 na ḓorobo khulwane dza malo - u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo , u khwaṱhisedza uri mimasipala i khou tikedzwa nga nḓila yone na u vha zwiko zwo linganaho  . 
Fhedziha , tshanduko dzine dza i ḓisa kha mveledziso a i ngo ṱanḓavhuwa na mbekanyamushumo dzadzo dza vhubindudzi a dzi tshimbidzwi zwavhuḓi . 
Meyara u ita mishumo yoṱhe ya vhuṱambo na mishumo yo rumelwaho nga khoro  . 
Uri vha kone u ita izwi , vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango Department of Environmental Affairs and Tourism kana dzangano ḽine ḽa vha na maanḓa . 
Mihasho ya lushaka na ya mavunḓu i fanela u ita uri hu vhe na muya wavhuḓi wa tshumisano wa nḓisedzo ya tshumelo  . 
Luhuhi 2002  . 
Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni a Matshudeni tsho ṋetshedza masheleni a fhiraho R72 biḽioni u bva nga 1999 sa khadzimiso na bazari kha vhana vha bvaho miṱani i shayaho  . 
U dzika ha sisiṱeme dza maanḓa , ndango na phaḓaladzo ya fulufulu ḽa muḓagasi na tshibveleli tsha tshifhinganyana kha nḓila dza u pfukiselo na zwone zwi a ṱolwa  . 
Kushumele kwa tshitirathedzhi ku fanela u kalea nga tsumbavhuyo dzi re khagala dzi elanaho na dza fhano na u vhambedzea na dza lifhasi  . 
Vhagudi vha tea u thoma vha pfa kha mudededzi uri phindulo ndi yone vha sa athu u i ṅwala buguni dzavho . 
Ndi ngani ni songo hana ? 
Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo . 
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea  . 
Vhashelamulenzhe vha vha nga zwigwada zwiṱuku zwavho vha livhisa kha mvelelo tahru dzine vha dzi dzhia sa dza ndeme kha mushumo wo fhiraho  . 
Izwi zwi vulela nḓila themo ya muvhuso wapo wa demokirasi wa vhuna nga u netshedza mbekanyamushumo ya thikhedzo kha dzimasipala na u langa muratho wa u vhona uri hu na vhudziki na u sa khakhisea ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu vha Afrika Tshipembe . 
Vhadzulatshidulo vha Nnḓu vha nga toḓea uri vha tshimbidze madzulo a Nnḓu . 
Nahone lwa u thoma kha ḓivhazwakale ya Dzhapani , khothe yo shumisa mulayo wa muṱaṱisano u si wavhuḓi hu si milayo ya u ṅwalisa nzivhanyedziso dza mbalanyitwa kana ya luswayo lwa thengiso kha u ṋekedza thuso  . 
Vha zwi ḓivha hani arali swikelela ṱhoḓea ? 
Mun(we na mun(we u vha a tshi khou lavhelela u vuledza ndima yawe  . 
Musi khomphyutha dzi tshi khou vha na maanḓa mahulwane , mbalo dzi dzhena tshoṱhe kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa saintsi na thekhinoḽodzhi  . 
Dzi MP dzi ya Phalamenndeni arali vho vhewa nṱha nṱha kha mitevhe ye ya itwa nga mahoro aya . 
Vhunzhi ha thangana iyi n(amusi vha d(ivha mitambo I re na bvumo khavho i fanaho na bola ya milenzhe , ya u posa , ya tsimbe  . 
Zwavhuḓivhuḓi , ndangulo ya tshipholisa yo fushea vhukuma nga tsedzuluso dza phurofeshinala dzo itwaho nga vhaṱoḓisisi  . 
Nga huṅwe hu ṱoḓea maṅwe mafhungo u bva kha vhone kana muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo wavho musi hu tshi sedzuluswa mbilo  . 
U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo  . 
U topola muṅwali , dzina ḽa bugu na zwi re ngomu ha tsenguluso . 
Musi vha sa athu u ḓidzhenisa kha zwa u rea khovhe , vha fanela u kwama Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe wa Kapa ( kha vha sedze zwidodombedzwa zwavhukwamani afho fhasi ) uri vha ḓivhe arali u hira tshikepe tsha mashango a nnḓa hu ḓo tendelwa kha sekithara ya u rea na uri ndi afhio maṅwalo ane a ṱoḓea uri khumbelo i ṱanganedzwe . 
Nga u ralo , vhathu avho vha nga si , ngoho yo fhelelaho , lavhelelwa u lwa nga nungo dzoṱhe tshanḓa tshine tsha vha ṋea pfanelo dzo khetheaho  . 
Zwi amba u sika Phalamennde ya u ḓidzhenisa , yo sedzesaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi ya Maafurika Tshipembe vhoṱhe  . 
Malwadze o fhambanaho ane a vhangwa nga u daha  . 
Kha vha vhone uri vho fhiwa maanḓa a u ita nga u ralo nahone vha bule tshiimo tshavho kha dzangano  . 
Talelani masalavhukuma a re mafhungoni aya . 
Tshumisano i tea u ambedzaniwa nga hayo  . 
U talutshedza matshimbidzele a u tandulula u tambudziwa ha mualuwa  . 
Tshifhinga tsha u itwa ha khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo  . 
Zwiitisi  . 
Tshumelo i khwaṱhisedza ndangulo ya mutakalo na tsireledzo ya mupo , na vhuḓi ha thundu . 
Garaṱa dzo oliwaho phetheni khadzo . 
Vhukoni ha u rangaphanḓa na u anḓana kha thandela na zwigwada zwo fhambanaho zwa vhathu  . 
Thambudzo ya muhumbulo , u tambudzwa muyani na u seṅwa : U nyadza kana u shonisa ( nga maipfi na nyito ) mulala , zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli . 
U langa kutshimbidzele kwa Komiti ya Wadi  . 
Khabinethe yo tendela maimo a therisano dza Afrika Tshipembe dza Muṱangano wa vhu13 wa CoP kha Guvhangano nga ha Biological Diversity ( CBD COP13 ) na mikhwa ya maitele a zwithu muvhusoni une wa ḓo farwa ngei Cancun , kha ḽa Mexico u bva nga ḽa 4 u ya kha ḽa 17 Nyendavhusiku 2016  . 
Muhasho u do rumela fomo dzo tiwaho kha phanele  . 
Naho vhadzulapo vha tshi ḓo vha na kupfesesele kwa pfanelo kwa u mamela , ndi nga amba uri ndi pfunzo ya tshitshavha ṱhukhusa yo iteaho hu tshi itelwa u anḓadza nḓivho ya khuvhanganyo i mangadzaho ya pfanelo dzi re kha ḽiṅwalo ḽa ndayotewa yashu  . 
Madzhendedzi a tea u ṅwaliswa na CIPRO  . 
U phasiswa ha Mulayo wa Vhashumi vha Mutakalo vha Sialala94nga 2007 nga Phalamennde zwo sumba uri muvhuso u khou dzhiela nṱha dziṅanga dza sialala na mushumo wadzo kha Afrika Tshipembe ḽa musalauno  . 
Tshiitei - nga fhasi ha heyi ṱhoho - kha vha ite mutevhe wa zwine zwa fanela u itwa  . 
U vha miraḓo ya polotiki havho a zwi nga ṱuṱuwedzi u nangwa havho  . 
Ri fhululedza Kiḽasi ya 2012 , vhadededzi vhavho , vhabebi na zwitshavha kha u khwiniswa hune ha kha ḓi ya phanḓa . 
U thetshelesa zwiṱori na u kona u ṱalusa muhumbulo muhulwane . 
Puḽatifomo idzi ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli hashu kha uri maAfurika Tshipembe na vhatikedzamboho vha dzule vha tshi wana vhuṱanzi ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso na zwiitwaho na zwikhala zwi tutuwaho kha mbekanyamushumo idzi u itela vhadzulapo , mabindu na vhaṅwe vhashumisani . 
Dzi fanela u dovha dza tevhedzela mbetshelo dza thendelano dza dzitshakha . 
Muvhuso u kha nyambedzano na COSATHU ngaha fhungo iḽo na thandululo yo wanala  . 
Nga u vhea nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe na vhukoni kha mbilu ya adzhenda ya mveledziso ya Smart Africa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe kha nyaluwo ya mabindu apo kha dzingu . 
Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni , ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓḓo ya Buthano  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe  . 
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho  . 
Vhuloi ngei Cameroon vhu langulwa nga mulayo wo itwaho musi Cameroon ḽo no wana vhuḓilangi . 
U imba zwidade zwisa konḓi na nyimbo dza nyito hu na vhudifulufheli nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho , tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe  . 
Khethekanyo ya 12 ( 1 ) i tevhela khothe dza sialala kha u thetshelesa mafhungo a zwa kutshilele ane a bva kha mulayo wa tshirema  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u ṋetshedza tshumelo ya khasho ya mbambadzo u tea u tevhedzela maitele sa zwe zwa randelwa kha Thambo ya Khumbelo ( ITA ) ya ḽaisentsi ya khasho ya mbambadzo , ine ya anḓadzwa zwi mulayoni nga Gazete ya Muvhuso . 
Maitele enea mathihi a ḓo shumiswa na kha miraḓo ya zwikwama zwa mindende zwazwino . 
Muvhigo uyo u dovha wa sumbedzisa uri vhatshena vha Afrika Tshipembe , nga maanḓa vha vhanna , ndi vhone vha no tholeswa , u takuselwa nṱha mushumoni na u fhiwa zwikhala zwa u pfumbudza musi vha tshi vhambedzwa na vhathu vha zwiṅwe zwigwada . 
Kha tshipiḓa tsha Luṱa lwa 4 CBP vhashelamulenzhe vha ṋetshedzwa ngeletshedzo dzi re khagala nga u ṋetshedza mikumedzo kha IDP na ha mabammbiri a ṱhalukanyo ya thandela ine ya ṱoḓa thikhedzo ya nga nnḓa  . 
Hezwi zwi ḓo ita uri khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa nga tshifhinga  . 
Khothe yo fha tsumbo ya milandu ine khayo mabulayo a itwa nga vhanga ḽa uri vhathu vha vha vha khou ṱoḓa u ḓitsireledza kha u loiwa . 
Talelani maipfi a nyito nga muvhala mutswuku . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri ndeme ya u funza girama ndi ya u itela u khakhulula kushumisele kwa girama , na uri lu na ndeme ṱhukhu arali milayo y a girama i tshi funziwa hu si kha nyimele . 
I topola mvelelo khulwane dzine tshitshavha tsha ṱoḓa dzi no bva kha kuitele , zwine zwa koniwaho na zwine zwa sa koniwe zwine zwa ḓo thusa kama u thivhela mvelelo na ngoho ya fhethu , tsumbo , fhethu ha pfulo hu re hone , fhethu hu re na tshikafhadzo na hune ha wanala hone  . 
Mutengo wa tshikimu : Mutengo wo tendelwaho nga Tshikimu na vhaṋetshedzat shumelo ya ndondolo ya mutakalo u itela mbadelo ya tshumelo dza ndondolo dza mutakalo dzo ṋekedzwaho miraḓo ya Tshikimu  . 
Vhathusa-Dziminisṱa vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 b vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u ita mishumo yavho na u shumisa maanḓa avho . 
Memorandamu wa Thendelano nga ha Pfunzo ya Nṱha wo penndelwa,hu tshi katelwa na u sainwa ha Maitele a ḓo Tevhedzwaho a Kushumele , kha Komiti yo Ṱanganelanaho ya Vhaḓivhi nga ha Mukano wa Orange River . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo ( IMC ) u langula na u ṋetshedza maano a matshimbidzele a u dzudzanya na u fara Samithi ya Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya vhu 37 ya Mveledziso ya Zwitshavha Zwazwo zwa Tshipembe ha Afurika ( SADC ) ine ya ḓo farwa nga Ṱhangule 2017 . 
A ( li nga iswi kha Muredzhisitarara arali ( li songo nomboriwa  . 
Kha vha wane mafhungo o teaho phanda ha musi vha tshi saina pfano ya fomala . 
Ngoho ya u tsa ha ikonomi ya ḽifhasi hu ṱoḓa uri ri dzhie vhukando ho khwaṱhaho roṱhe u thivhela vhutsaikonomi vhuhulwane  . 
Izwi zwi sia hu na mbudziso dza uri naa nḓila ine ya shumiswa kha bada dza u badelwa muthelo yo tea naa kana khamusi yo itwa nga nḓila yo khakheaho  . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri GP yavho , dokotela wa maṱo kana wa maṋo u kha ṋetiweke ya GEMS musi vha saathu vha dalela . 
Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe , nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani  . 
Kha vha ḓivhe tshiimo tsha vhuḓipfi havho nga maanḓa luswayo lwa u dovholola ha vhuḓipfi . 
Khophorethivi i tea u dzhenisa dzina ḽayo kha dzikonṱiraka dzoṱhe , dziinivoisi , dzitsheke , maṅwalo a bindu , dzioda na maṅwe maṅwalo a tshiofisi . 
Kha madalo anga o fhiraho ho vha na thaidzo dza shishi dze nda humbela uri dzi tea u ambiwa nga hadzo  . 
Ndivho ya tshitirathedzhi ndi u lugisa u kundelwa nga ndila i konadzeaho  . 
I kuvhanganya mafhungo nga nḓila ya u tou amba hune ha katelwa miraḓo mihulwane ya tshitshavha kha phurosese ya u pulana , ngeno miraḓo miṱuku ya tshitshavha I tshi nga guda khazwo  . 
Maitele ane a tea u tevhedzelwa nga miraḓo ya tshitshavha kha u swikelela mafhungo ane DHS ya vha nao , u ya nga mbetshelo dza PAIA  . 
Madzhisi ṱira ṱa kana Khothe Khulwane  . 
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na maanḓa a u ita vhulavhelesi kha madavhi oṱhe a muvhuso , hu tshi katelwa na ayo a re kha vhuimo ha mivhuso yapo na ya mavunḓu  . 
Foramu i nga katela vhakhantseḽara , miraḓo ya khorotshitumbe , vhaofisiri vhahulwane vha ndaulo , miraḓo ya Komiti ya Wadi na vhaimeleli vha bvaho kha zwigwada zwo dzudzanyeaho zwa vhadzheneli , vharangaphanḓa vha sialala na vhathu vha zwiko  . 
Nazwino ndo zwi vhona uri muvhigo uyu u khou vhalwa hu tshi tou nangiwa  . 
U ṱalutshedza zwine atikili ya amba . 
Komiti i nga ita themendelo ya uri Buthano ḽa Lushaka ḽi dzhie maga o teaho arali zwo tea . 
Mbadelo dza mulayo  . 
U mu vhuyedzedza tshikoloni zwa kunda  . 
Iyi khethekanyo i ḓo lavhelesa nyana nga ha musi hu tshi thoma u dzhielwa nṱha ṅanga dza sialala , dzine dza ita mushumo wa ndeme kha mafhungo a kwamaho vhuloi kha zwitshavha zwo davhukaho fhano hayani . 
Ndi ṱhoḓea ya Mulayo  . 
Kha vha ite muano vha dovhe vha u saine . 
Mulangavunḓu wa Vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu  . 
Miṱangano ya tshitshavha i a itwa nga murahu ha muṱangano wa khoro muṅwe na muṅwe u itela u ḓivhadza tshitshavha  . 
Ri humbela avho vha si na bugundaula u ita khumbelo hu si na u lenga lenga , hu u itela uri vha songo fhirwa nga u ḓiṅwalisa hune ha khou tevhela ṅwedzi u ḓaho  . 
Hu na tshaka dza zwibveledzwa zwo randelwaho dzine dza tea u funzwa kha sekele ya vhege mbili dziṅwe na dziṅwe . 
Izwi ndi zwa ndeme sa izwo zwi tshi tendela vhagudi u guda na u vhuisa mihumbulo nga ha vhukoni havho . 
Wana uri ndi Miraḓo ifhio ya Phalamennde i re kha Komiti dza Phalamennde dzifhio  . 
U lambedzwa ha dziyunivesithi a hu ngo fhambana na khaedu khulwane dza shango , na uri zwi katela u ambiwa ngaha zwiimiswa zwi siho kha tshiimo tshavhuḓi na u vhona uri tshanduko dzo itwaho kha mbekanyele ya zwishumiswa ai thivheli vhukoni ha zwiimiswa izwo uri zwi ṱaluswe kha dzitshaka na u ṱaṱisana . 
U ṱavhanya u faedza nyimele zwi nga isa kha dzilafho ḽi shumaho . 
Nḓivhadzamuṅwali i ni vhudza uri ndi nnyi o ṅwalaho atikili . 
Na vhupo vhune nḓisedzo khulwane yo bvelela , hu na khaedu ntswa dzi elanaho na khwaḽithi dze dza bvelela , kha mvelelo  . 
DIO kha DHS u ḓo tea u ṅwala khumbelo yo itwaho nga mulomo kha fomo yo tiwaho a ṋetshedza muhumbeli khophi yayo . 
Tshibveledzwa tsha 1 . 
Nḓoweshumo ya zwa u fhaṱa i ḓivhelwa u vha mutshimbidzi wa zwikhala zwa mushumo . 
Thendelo iṅwe i bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 ngeno iṅwe i tshi bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha . 
Pfanelo dza vhadulapo vha Afrika Tshipembe dzi hone kha nahone dzo tsireledzwa nga Ndayotewa ya Afrika Tshipembe na Mulayo wa Pfanelo . 
A ri nga aweli , na hone a ri nga timatimi , kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai . 
Khubvumedzi 2013 u itela u ṱaṋa zwikhala zwa mishumo zwi re hone kha hei sekhithara ine ya khou aluwa nga u rali ine yo no thola MaAfrika Tshipembe vha fhiraho hafu ya miḽiyoni . 
Komiti dza Wadi dzi vhonala sa tshiendedzi tsha u khaṱhisa demokirasi yapo na tshishumiswa tshine nga khatsho ha nga thomiwa mudzulapo a konaho a re na nungo  . 
Damu ḽa Umzimvubu ndi ḽa ndeme kha matshilo a vhupo ha mahayani . 
Nḓila ya asesimennde ine ya asesa mvelephanḓa ya mugudi tshifhingani tsha maitele a u guda u itela u ṋekedza muvhigo u no ḓo khwaṱhisedza u guda hawe  . 
Zwimela zwiswa na zwa u nakisa zwo fhambanaho na zwone zwi ṱoḓa masheleni manzhi a ṱhoḓisio  . 
Ndayotewa i sumbedza uri hu na PSC nthihi ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , ine ya vha na miraḓo ya 14 , vhaṱanu vha hone vho tholiwa nga themendelo ya Buthano ḽa Lushaka . 
Vhatambi a vha na vhukwamani thwii na vhashumisi , nahone mutambo wo ḓitika tshoṱhe nga netiweke dza u fhulufhela  . 
Vhabebi vhaṋu vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso ya uri vha ḓo ni tikedza nga masheleni . 
U vhona uri maambiwa othe a phanele a a rekhodiwa nga ndila yo fanelaho  . 
Zwa u tendelana kha mitengo ya vhukhuruku zwo hulela lune zwi khou tea u dzhielwa maga a ndaṱiso nga mannḓalanga a muṱaṱisano . 
Maitele a vhukwamani a tea u itwa nga nḓila ya vhuronwane na ṱhompho ; tsumbo vhathu vha songo sokou u humbelwa u bvukulula vhuḓipfi havho zwi songo fanela  . 
U anganyela , u ela , u vhambedza,u tevhekanya na u rekhoda hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa ndinganelo na tshikalo tsha u eḓanyisa mabuloko , zwidina nz . 
Zwino tshiṱhopho tsha gurannḓa na magazini zwe zwa vha zwo vhewa henefho tsha thoma u tsukunyea . 
Heyi laini yo itelwa u khwathisa uri hu vhe na mikhwa ya mushumoni yavhudi khathihi na u nekedza vhashumi ndila ya u vhiga zwiito zwinwe na zwinwe zwine zwa vha zwi siho ngonani kha vhalanguli vhahulwane  . 
Kha vha sumbedze arali vho pfumbudzwa kana vha na tshenzhemo i tshimbilelanaho na fhungo iḽi . 
Naho zwo ralo ri a tenda tshoṱhe uri khuḓano kha mafhungo aya i nga tou engedza fhedzi muombano wa ḽifhasi wo engedzeaho , une a hu na na muthihi a u ṱoḓaho  . 
A si ngauri zwitshavha zwo ṱanganelana , fhedzi ngauri a hu na tshi thudzelwaho thungo kha nḓowelo ya tshanduko  . 
Kha vha lavhelese na u rekhoda tsumbadzwadze dzavho . 
Mbadelo dza phurofeshinaḽa ho sedza gumofulu ḽi kovhelaniwaho na zwa maṋo nnḓa ha sibadela zwa mbuelo ya 123 8 nga muunḓiwa nga ṅwaha muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo  . 
Tswikelelo ya rekhodo i nga dovha hafhu ya imisiwa arali yo lugiselwa u netshedza kana u rumelwa kha vhusimamilayo kana muthu , fhedzi i sa athu rumelwa  . 
Mbadelo dzine dza vha hone kha u wana maṅwe mavu dzi a fhambana u ya nga nyimele . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na N ḓowetsumo  . 
Muvhuso Wapo u Bvelelaho ndi muvhuso wapo wo ḓikumedzelaho kha u shumisana na vhadzulapo na zwigwada ngomu kha tshitshavha  . 
Izwi zwi amba uri hune tsheo dza tea u dzhiiwa kana ha shumiswa muhumbulo une wa vhonala wo tea , hu fanela u sedzwa zwine vhathu vha zwi takalela phand(a  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo phanḓa ha muofisiri wa Muhasho . 
Vhathu avha , nahone hu na tshumisano na vhalambedzi vhavho kha zwa nyanḓadzamafhungo , a vho ngo sia nungo kha u lingedza u tshinyadza kana u wisa mmbi dzashu dzo ḓiṱamaho  . 
Izwi zwi ḓo dzhielwa nṱha nga Tshigwada tsha Minisiṱa dza ngangomu kha Nḓisedzo ya Tshumelo ye nda i thoma . 
Tshiedziswa tsha CBP tshi bula mushumo wa komiti ya wadi kha ṱhoḓea ya u sengulusa ṱhoḓea na maitele a tsenguluso ya u dzhenela ya IDP  . 
Adzhenda ya 2063 ndi muhanga wa maano wa tshanduko ya matshilisano a ikonomi ya dzhango kha miṅwaha i ḓaho ya 50  . 
Hedzi tshumelo dza u sedza mbuelo ndi nḓila nnzhi dzine ra khou ṱoḓa u ri u swikelela na u langa mbuelo dzavho dza ndondolo ya mutakalo nga nḓila i sa ḓuri zwi vha lelutshele . 
Kha hezwi , Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho . 
Ndi vhona u nga yo ṅwalwa zwavhuḓi nahone tshiṱori tsha hone tshi a nyanyula . 
Muvhuso , nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Kgalema Motlanthe , vho ṱangana na vharangaphanḓa vha zwa vhurereli vho imelaho Khoro ya Kereke dza Afurika Tshipembe na Khuvhangano ya Vhabishopho vha Catholic vha Afurika TshipembeSACBC u haseledza nga ha mbilaelo dzavho dza uri Thandela ya u Khwiniswa ha Nḓila Khulwane ya Gauteng zwi ḓo kwama vhashai nga nḓila i si yavhuḓi nahone muvhuso a wo ngo dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhashai . 
MaAfrika Tshipembe vho zwi dzhiela nṱha nga u ṱanganedza uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ta dzi 3 Ṱhangule 2016 sa holodei ya tshitshavha u itela uri vhakhethi vhoṱhe vho ḓiṅwaliselaho na vho teaho vha khethe vho vhofholowa nga ḓuvha iḽo  . 
Lwonolu lufu lwa Dimbanyika lwo shusha vhathu vhanzhi  . 
SASSU : Mbumbano ya Zwipotso zwa Matshudeni a Afurika Tshipembe u ita mafheledzo o livhanaho na mafhungo a songo ambiwaho ngao fhedzi a kona u amba uri ṱhalutshedzo yo fhiriselwa hani  . 
Vhuṱanzi ha uri vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni . 
Mvelelo dza phurogiremu ndi dzifhio malugana na mveledziso ya vhathu na u fhaṱa vhukoni ha vhafumakadzi ? 
Hezwi zwi khou tevhela madalo a Muphuresidennde a Elsies River hune ha vha Ḓoroboni ya Kapa vha tshi tikedza Imbizo ya u Lwa na Vhutshinyi . 
Ndivho ya Afrika Tshipembe ya u vha muraḓo ndi u khwaṱhisa maga a dzingu a lwaho na tshelede yo wanalaho nga nḓila mmbi na u lambedzwa ha nndwa dza polotiki , zwine zwa ṱuṱuwedza tsireledzo ya lushaka shangoni ḽashu na kha dzingu . 
Sisiṱeme ya muṱoḓo wavho i ḓo langa tshileme tsha marambo ayo zwa fhungudza khombo ya vhulwadze ha marambo na u vunḓea . 
Mihasho yoṱhe ya muvhuso i ḓo sendeka mbekanyamishumo dzayo na maitele a u sika mishumo ya ndeme . 
Kha ri vhone uri ndi nnyi ane a nga swika bisini u thoma . 
Khuḓano : khakhathi i re hone vhukati ha vhabvumbedzwa kana vhukati ha vhathu na vhulombo ho vha livhaho . 
Vha nga thusa hafhu zwigwada zwo fhambanaho uri zwi pfesese na u shumisana  . 
Kha Gireidi ya 2 vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓowenḓowe ya u amba nga ha vhulapfu ha tshifhinga na mutevhe wa tshifhinga . 
U ya nga ha mulayo , vha nga si wane mushonga wo randelwaho u dovhololwaho u fhira ndovhololo dzo bulwaho na u bva kha datumu yo ṅwalwaho kha mushonga wo randelwaho . 
I ḓo ṋetshedza tshifanyiso tsha vhukuma nga ha zwithu zwine zwa ḓo thusa kha u vhumba IDP  . 
A vho ngo fanela u ṋetshedza Muhwelelwa Ndaela nga tshavhukoma ngauri hezwi a zwi nga iti uri hu vhe na tshumelo yo teaho  . 
Ho dovha ha vhidzwa maanḓalanga a zwa khetho u bvisa mvelelo dzi sa athu bviswa nga u ṱavhanya  . 
Ndaulo ya Khonadzeo ya Khombo  . 
Arli no vhuya na tambudzwa zwi nga si vhuye zwa vha mulandu wanu - vhatambudzi vha do vheya mulandu kha inwi hu u itela uri ni sa vhudze vhanwe vhathu  . 
Tshumelo idzi dzi ḓo thivhela malwadze ngauralo ha vha u fhungudza mvelelo yadzo na mbadelo ya dzilafho dzo hwalwaho nga miṱa miṅwe na miṅwe na muvhuso vhuvhili havho  . 
Ri tenda uri vha ḓo ri vulela muṋango wavho , na u ri ṱanganedza sa mufarisi wavho vha mu takalelaho u itela nyaluwo na mveledziso  . 
U ungula - U vhala mafhungo nga u ṱavhanya u itela u wana nyangaredzo yao ( tsumbo ; U ungula ṱhoho dza gurannḓa )  . 
Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa , nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele , nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki , na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli  . 
Declaration tsha fomo ya khumbelo  . 
U fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzi tshi bva kha zwo vhaliwaho . 
N(wana ene u vhudzwa lufu o ed(ela zwa t ( uwa na khofhe a sa tsha vhudzisa uri u(la muthu o lovhaho u ngafhi  . 
Shumisani mafurase aya kha u vhumba mafhungo anu inwi mune  . 
Zwo sedzwaho zwi tea u shanduka u ya kha maitele a tshaka dzi sa nyeṱhi dza nḓisedzo  . 
Phara ya mvulatswinga i fanela u kokodza dzangalelo ḽa muvhali . 
Kha vha vhone zwauri pulane yavho ndi ya vhukuma na hone i a swikelea  . 
Tsumbo ya 3 : Mu-Ofisiri a nga humbelwa nga vha muhasho munwe u re tshipida tsha u do vha thusa u swikelela inwe tsheo  . 
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya Tshelede dzo no sedzuluswa  . 
Vhagudi vha kona u vhala mielo ya zwikalo zwa vhukuma zwa bafurumu na zwifanyiso zwa zwikalo zwa bafurumu . 
GCIS na vhaṋetshedzi vhayo vha tshumelo vha nga shumisa dzikhukisisi u kuvhanganya mbalogu ṱ e  . 
Khabinethe i fhululedza Muhasho wa zwa Mveledziso ya Matshilisano kha mashumele maswa avho a khwiṋiso ya nḓisedzo i vhidzwaho Thandela ya Mikondzo ine ya ḓo engedza zwa u swikelelwa ha vhashai na vhane a vho ngo tsireledzea kha khuḓa iṅwe na iṅwe Afurika Tshipembe . 
Afidaviti i tea u amba uri muiti wa khumbelo o ṱala , i bule dzina ḽa khothe he a ṱala hone , na ḓuvha ḽa ṱhalano . 
Vha saine fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho . 
Kha ri Shumisani mutevhemuṱoli kha u pima mukumedzo waṋu na phosiṱara yaṋu . 
Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u ḓo vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshingafhani phanḓa ha musi vha tshi ṋea vhuṱanzi  . 
Ikonomi i engedzeaho na u aluwa nga u ṱavhanya ndi mbilu ya adzhenda ya tshanduko ya ikonomi yashu na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) yashu  . 
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza zwilinganyo zwa nḓisedzo ya tshumelo ya PSC na zwilinganyo zwa mvelaphanḓa yo itwaho malugana na u thoma u shumiswa ha izwi zwilinganyo . 
Maṱodzi : Thero ya dzhiolodzhi iitwa Yunivesithi ino  . 
Muṋetshedza tshumelo dza mutakalo u a kona u humbela Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze yanga ? 
U tenda kha ṅanga dza sialala a zwi vhofhi uri muthu a vhe a luṅwe lushaka lwo imaho nga uri . 
U khwaṱhisedza uri Muvhuso u khou u shuma zwavhuḓi kha mveledziso ya matshilisano na zwa ikonomi , ndi zwa ndeme uri ri khwaṱhise Mabindu a Muvhuso ( dziSOE )  . 
Mulaedza wa Lushaka wa vhu-24 ( SoNA ) ubva tshe ra dzhena kha muvhuso wa demokirasi wo ri ṋea mugaganyo wa ndeme wa themo ya u fhedzisa kha u thomiwa ha zwithu zwa ndeme muvhusoni ubva 2009 u swika 2014 . 
Hu tshi ḓadziswa kha Senthara dza Thusong dzi re hone dza 197 , ngudo dzo topola na u themendela fhethu ha u ḓadzisa ha 67 hune u swikelela tshumelo ha fanela u khwiniswa uri hu kone u fusha ṱhoḓea dza tshitshavha na u fhungudza vhukule ha u tshimbila u ya kha Senthara dza Tshumelo . 
Tshiṱori tsha Anasi wa Buvhi tshi kha siaṱari ḽifhio ? 
Fhedziha , musi ri tshi ita izwi ri tea u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza u fhungudza u bviswa ha khaboni ( carbon ) , zwine zwa amba uri ri tea u fhambanya zwiko zwashu zwa fulufulu zwa ndeme , kule u bva kha malasha . 
Masiandoitwa aTshanduko ya Kilima a khou thoma u ri kwama nga kha nyimele dza mutsho dza kunele kwa mvula ku si kwone , nyimelo dza gomelelo , u fhisa ho kalulaho na miḓalo . 
No vhona zwithu zwinzhi na takadzwa yo itwa hu songo humbelwa thendelo yavho  . 
Kha ḽiṅwe sia , vha ḓisendeka nga vhathu uri vha kone u shuma , vha nga tambula arali vhathu vha ndeme vha ṱuwa  . 
Heyi Khethekanyo i rekhoda zwe zwe vhatshimbidzi vha ita u bveledzaiyi pulane na uri ndi vho nnyi vho dzheniswaho  . 
Hu nga ḓi vha na nyimele dzine vhadededzi vha nga tea u sedza kha tshivhumbeo tsha fhungo kana u ṅwalwa ha phara kana vhagudi vha ṅwala tshibveledzwa vha so ngo ita mvetamveto vha tshi lugisela mulingo . 
Musi hu tshi nga vha na pfukiselo khulwane ya mulaedza nga kha thekhinoḽodzhi i fhiraho nthihi na maitele , ri tea u dzhiela nṱha na u kuvhatedza vhukoni na masiandaitwa a pfukiselo khulwane ya mulaedza nga na thekhinoḽodzhi dza ṱhingothendeleki kha tshitshavha tshashu  . 
Hune zwa konadzea tshipitshi tshi tea u koḓelwa nga miswaswo  . 
Kha mvelele dza kale-kale , uhu u ṱoḓwa ha ṱhalutshedzo ya zwa muya yo swikisa kha u thoma ha zwa lutendo kha zwiimiswa zwine zwa tshila hu si fhano shangoni . 
VHENGELE LA PRINCE ḼI KHOU VULA SOWETO Khushumusi yo swika , khushumusi yo vha swikela vhukati ha ṅwaha  . 
U kandekanya Khoudu ya Vhuḓifari kana dziṅwe nyendedzi dzine dza nga shumiselwa Tshumelo dza Vhudavhidzano dziṅwe na dziṅwe dzo tiwaho  . 
Ndi lini hune mundende wavho wa nga imiswa ? 
Kha vha ambedzane nga ha nḓila dzine komiti dza Wadi na vhadzulapo vha nga shuma mushumo wa ndeme kha u pulana na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala  . 
Afurika Tshipembe ḽo wana zwikoro zwavhuḓi kha zwivhumbi zwa nyaluwo ya GDP , u leluwa u ita bindu shangoni na u vha na tshivhalo tsha vhathu tsho linganelaho  . 
Ndiafhi o ḓo ri musi o ya u dalela malume awe bulasini , a mbo ḓi fhurana na muzwala wawe Maemu uri vha ye u rea khovhe kha ḽiṅwe tivha ḽi re afho bulasini . 
GCIS i ḓ irula muhwalo wa dziwaranti , hu tshi katelwa na waranti dza thengiso , dzina , ndugelo ya zwiṅwe , usa khakhisa , tshimbidzano , tsireledzo , na vhungoho ha mafhungo , nahone GCIS a i ḓ ivhofhi nga zwi kwamaho dziwaranti dza malugana na zwire ngomu na uri website yo vhekanywa kana u ṋekedzwa u fusha ṱ hoḓ ea dza mushumisi . 
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha Masipala thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe  . 
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu i na maanḓa na mishumo zwa nyengedzedzo zwo bulwaho nga vhusimamilayo ha lushaka a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha  . 
Miṱangano ya komiti ya wadi ya u vhigela murahu kha wadi , miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe  . 
Olani kana ni nambatedze zwifanyiso zwa zwiḽiwa ni tshi sumbedza muḽo u re na mutakalo ngomu . 
Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde . 
Fhedzi hu kha ḓi vha na mushumo munzhi une wa tea u itwa  . 
Hezwi zwi angaredza zwithu zwi ngaho sa milayo na u i tevhedza , u tendelana kha ndila dza vhudifari dzine dza amba zwauri vhathu vha tea u difara hani kha mitangano , vha tea u ita hani mishumo yavho na zwine zwa do itea arali vha sa dzi tevhedza  . 
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Pfufho dzi ḓo farwa nga ḽa 7 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Gallagher Estate , Midrand . 
Fhedzi vhaswa hafhu vha khou ri kaidza nga ha u fhalala ha khonadzeo , na u ri ṱuṱuwedza u ṱanganedza fulufhelo ḽa khonadzeo  . 
Dzi ṱhogomela mafhungo a Phalamennde a hayani . 
Ni humbule , u tsireledza u tambudzwa na u sa farwa zwavhudi ha vhana ndi mushumo washu rothe  . 
Kha zwa shishi , nḓivhadzo ya maḓuvha a 21 a i nga itwi . 
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A ( N1H1 ) 2009 kha tshitshavha  . 
Muofisiri wa Mafhungo u tea u ḓadzela muiti wa khumbelo fomo a dovha a mu ṋea na khophi ya fomo iyo yo ḓadzwaho . 
Sesheni yo rangwaho nga Minisiṱa wa Tshumelo dza Vhudavhidzani ha Dziṱhingo na Poswo Vho Siyabonga Cwele , vha tshi shumisana na Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi , sekithara dza phuraivethe na tshitshavha zwatsho - yo sia ho pfumbudzwa vhaswa vha 500 kha zwikili zwa mafhungo a mutheo na thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani ( ICT )  . 
Nga 1992 , zwiimiswa zwa siviki kha ḓorobo zwo thoma foramu ya mveledziso ya Seymour yo ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Vhadzheneleli vha fanela u ṋetshedza pulane yavho kha pulenari  . 
Tshipikwa tsha lwendo ulu ho vha hu u tshintshana na u khwaṱhisedza mihumbulo na dzikhontsephuti nga ha vhurangeli ha mveledziso malugana na nḓowetshumo ya migodi  . 
Nyolo ire afho fhasi i sumbedza zwipikwa zwo bulwaho musi hu kha ḓi pulaniwa zwi tshi shandukiswa zwa vha Fhethu ha Mvelelo dza Ndeme ( KRA ) na mishumo ine ya ḓo ita uri pulane ya tshiṱirathedzi i shume  . 
Kha vhadzulapo vhanzhi , izwi ndi zwiimiswa zwine ngazwo vha vha na vhukwamani na muvhuso , nahone khavho izwi ndi zwone zwine muvhuso wa vha zwone  . 
Ri nga swa lu no vhavha . 
Zwi ḓo dovha zwa vha thusa kha u vhiga kha masipala , sa izwi vha tshi nga vhiga ṅwedzi muṅwe na muṅwe vho sedza pulane ya nyito yavho  . 
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele . 
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo . 
Minista vha nga ta uh muthu a tholiwe kha tshinwe tshikhala kana i tshi tou vha nyengedzedzo kha zwire hone , nahone vha nga vhea zwinwe zwiiimo zwi tshi ya kha u tholwa kha tshikhala tshenetsho  . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga tshiṱereke tsha Poswo ya Afrika Tshipembe , zwine masiandoitwa a hone a kwama u vhuelela hayo kha u shumela Afrika Tshipembe . 
Muvhili u ḓo tshenzhela u kwamiwa hu si havhuḓi nga tshaka dzoṱhe dza malwadze a u pfukela  . 
Vha haseledza nga zwiga zwi re kha ngwende ḽiṅwe na ḽiṅwe na kha tshelede ya mbabambiri . 
Mudededzi vha ita nṱha nṋa dza vhulungu . 
Dziṅwe khadzimiso dza nnḓa dzi wanaala kha maraga wa khephithala sa kha bannga dza masheleleni  . 
Vhunga thandela dzo fhambana nahone dzi tshi ḓisa zwithu zwiswa kha vhane vha khou dzi shuma , zwo tea uri uri hu vhe na pulane ine ya ita uri vhathu vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe khayo vha ḓivhe zwine zwa khou lavhelelwa khavho , na uri vha zwi shuma hani , lini na uri vha ita mini  . 
Mveledziso ya nila dza u bveledza zwimela ine ya nga ita uri hu vhe na u fhambana ha dzidzhini  . 
Tangedzelani thangi kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maipfi aya . 
Heḽi ndi fhungo ḽine ra do ḽi sedzulusa ṋaṅwaha u itela uri , nga nṱha ha u khwinifhadza mushumo wa mapholisa , nga tshumisano na nḓowetshumo ya vhalindi ya phuraivete ri nga kona u fhaṱa tshiimo tshine ndavhelelo dza tshitshavha siani ḽa tsireledzo , hune ha shumiswa tshelede nnzhi , dzi a fushwa . 
Kha Mbilaelo ya u tutuwedzwa u dzhia mbadelo kha tshinyalelo i tea u elana na mvelele ya lushaka  . 
Iyi khethekanyo i ḓo lavhelesa nyana nga ha musi hu tshi thoma u dzhielwa nṱha ṅanga dza sialala , dzine dza ita mushumo wa ndeme kha mafhungo a kwamaho vhuloi kha zwitshavha zwo davhukaho fhano hayani  . 
Afurika Tshipembe ḽo tangwa nga mashango o pfumaho gese , fhedziha ro tumbula khungumuṱavha ya gese ya lwanzheni kha dzingu ḽashu ḽa Karoo . 
U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe  . 
I hwaliwa nga Mulindadzulo , musi a tshi khou ṱanganedza vhueni vhu dzhenaho kha Nnḓu hu na dzulo ḽa kana muṱangano wa tshiofisi wa Nnḓu  . 
Mathomoni a ṅwedzi uno , ro ḓivhadza nzudzanyo nga huswa dza tshivhalo tsha mihasho ya muvhuso u itela uri i kone u bveledza ndaela dzavho  . 
Tshivhalo tshe ra ḓivhetshela tshone tsha 152 000 tsha mapholisa o tholwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) tsho no swikelelwa nahone vhugudisi ho khwinifhadzwa - fhedzi hezwi a zwi athu u ḓisumbedza lune zwa nga sia vhathu vhoṱhe vha tshi ḓipfa vho tsireledzea na u vhavhalea  . 
Nga u sumbedza vhuḓikumedzeli havho kha u tevhedza vha dovha vha khwaṱhisa vhuimo ha avho vha re na vhuḓifhinduleli ha u langula mbekanyamushumo dza u tevhedza u shaya phimo  . 
Tshaka dza mbudziso dzo fhambanaho dzi ngaho sa mbudziso dza phindulo dza u tou nanga , mbudziso dzi konḓaho dzi ṱoḓaho phindulo nthihi , mbudziso dza mbambedzo na dzi livhaho dzi tea u shumiswa . 
Hune zwa konadzea kha vha dzhenise vhathu vha vhupo honoho vhane vha vha na zwikili nahone hune ha si vhe na vhathu vha re na zwikili vha bvaho kha vhupo honoho . 
Malofha a isa okisidzheni na mafulufulu a yaho kha misipha  . 
Tshifhaṱo tsha Slave Lodge tsho fhaṱwa nga 1679 nahone ndi tshifhaṱo tsha vhukoloni tsha vhuvhili nga vhukale Cape Town  . 
Ri a fulufhela uri mivhuso na vhathu vha ḽifhasi vha ḓo shumisana u vhona uri Khonferentsi ya Tsedzuluso i swikelela ndivho dzayo , nahone ri fulufhela uri vha ḓo dededzwa nga muya wa u sanda khethekanyo nga muvhala  . 
Izwi zwi amba uri muthu ane a khou fha itshi tshitatamennde o ana uri u ḓo amba ngoho nahone u a zwi ḓivha uri u ḓo tshutshiswa arali ha wanala uri zwine zwa vha kha afidaviti ( kana zwiṅwe zwazwo ) ndi mazwifhi  . 
Mumono hoyu wa ndangulo ya thandela wo swikisa kha u vha hone ha ṋdila yo tiwaho ine ya kanda kha maga othe a thandela  . 
Hezwi zwi khou vhangwa nga u dzhenelela ha tshitshavha hu songo fhelelaho musi mulayo u tshi khou shumiwa  . 
Naho hu na tshanduko kha mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi , ri ḓo ṱoḓa fhedzi u randelwa hu swa ha mushonga , hu si fomo ntswa ya khumbelo . 
Kha vha thonifhe zwine vhadzulapo vha tenda khazwo na mvelele . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri gumofulu ḽa mbuelo dzavho ḽi ḓo rekanywa mayelana na tshikhala tsha vhuraḓo tsho salaho kha ṅwaha u bva kha datumu ya u dzhoina  . 
Hune ha vha na rekhodo kana man(walo e a swikiswa kha Muredzhisitarara ngeno ayo man(walo o n(walwa nga lun(we lwa nyambo dza tshiofisi lune vhan(we vhahat ( uli vha si lu pfesese , Muredzhisitarara u d(o ita uri zwin(we zwa zwipid(a zwa idzo rekhodo kana man(walo ayo a pindulelwe nga mupinduleli o aniswaho wa Khothe Khulwane kha luambo kana nyambo dzine dza d(o pfeseswa nga vhan(we vhahat ( uli  . 
Khabinethe i ṱanganedza u fariwa ha Samithi ya Saintsi , Thekhinoḽodzhi na Inovesheni ine ya ḓo farwa u bva nga dzi 20 u swika dzi 21 Fulwana . 
Kha vha dzhiele nṱha milayo i na uri vha nga i shumisa hani kha tshitshavha tshavho  . 
Fomo J262 : Vhudiimiseli na tsireledzo - ite u dadzwa nga nnda ha musi mutshimbidzaifa  . 
Arali zwi tshi konadzea kha vha sendeke phindulo dzavho kha tshenzhelo ya vhone vhaṋe kha wadi yavho  . 
Muhasho wo tshea uri bondo dzi ḓo rengiswa nga fandisi yo vuleaho  . 
Kuitele kwa u dzudzanya tshivhumbeo na mbuedzedzo ya ikhonomiki kha vhuimo ha lushaka ku ita uri zwi konadzee nga maanḓa uri maga o ṱanganelanaho a dzingu a ḓo bvelela , kha mashango ayo zwa zwino ha tsha shuma fhasi ha mikano ya tshiimela tshiṱundwa , zwiṱirathedzhi zwa vhubveledza nḓowetshumo  . 
Thandela dza ndeme dzi ḓo katela u vulwa ha mveledziso ya u fana na Thandela ya R71 ya Moria ( u khwinifhadzwa ha tsireledzo magondoni ) ; ngei Umgeni na ngei Denneysville Sasolburg Road kha ḽa Free State nga vha Zhendedzi ḽa Dzibada dza Lushaka ḽa Afrika Tshipembe , vha tshi khou shumisana na mihasho ya mavunḓu ya dzibada na vhuendi . 
Luambo lwa saizi na muvhala lu nga bveledzwa kha luambo kana nga tshifhinga tsha ngudo ya Zwikili zwa Vhutshilo na u lu shumisa kana u ita nḓowenḓowe nga tshifhinga tsha ngudo ya Mathematiki . 
Hedzi pulane dzi ḓo ṱoḓa sekithara dzoṱhe dzine dzi katela muvhuso , tshitshavha tsha vhadzulapo , mabindu na vhashumi uri vha finye vho khwaṱha na uri vha shumisane u itela uri roṱhe ri vhone uri ri khou dzhia Afrika Tshipembe ra ḽi vhea kha mveledziso ya zwa matshilisano ya tshoṱhe na nyaluwo yanḓila ya ikonomi . 
Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela  . 
Muvhuso , kha ḽevele dzoṱhe , une wa nga ṋea mindende u bva kha tshelede ye wa kuvhanganya u bva kha mithelo na vhuṅwe vhubvo  . 
Vhe vha sala vha vha vha si na fulufhelo na ḽiṱukuṱuku ḽa u kandela phanḓa  . 
R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
A si ḽiga ḽinwe na ḽiṅwe ḽa maitele ḽine ḽa ḓo shumiswa kha nyimele iṅwe na iṅwe . 
Mbudziso ya 4 Hu na vhuimeli vhu linganaho na kha u dzhenela ha vhafumakadzi na vhanna kha mishumo na dziphurogiremu ? 
Kha vha ite pulane ya u langula vha elelwe zwauri vhadzulapo ndi vha ndeme kha pulane nahone vha tea u vha dzhenisa u bva mathomoni  . 
Vhupo ha Afurika Tshipembe hune ha vha kule na dziḓoroboni hu na vhushai vhunzhi na u shaea ha mishumo , na mishumo miṱuku kha zwa vhulimi  . 
Kha vha ise fomo ya khumbelo ofisini ya CIPRO . 
Muano kana Khwaṱhisedzo 95 . 
Arali mushumisi a sa wane phindulo kha tshifhinga tshi pfadzaho , mushumisi u tea u zwi sala murahu na vha GCIS  . 
U ṋea u anganyela hu pfalaho ha nomboro dzine dza nga kona u sedzuluswa nga u vhala . 
Tshiitei tshiṅwe na tshiṅwe kha Mapa wa nḓila tshi fanela u pulanwa nga vhuronwane  . 
Musi vhe shangoni a kule na hayani vha vhona luswayo ulu kha tshifhao tsha vhuia ( embassy ) zwi sumbedza u ri vha kule na hayani  . 
Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho , masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro , nahone vhurumiwa vhu songo phaḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya rekhodo dzine dza dzhielwa nṱha kha mveledziso ya mtshimbidzele a mulayo . 
Ri vha livhuha zwi tshi bva mbiluni uri vho ḓi ṋea tshifhinga tsha u vha na riṋe kha mushumo uyu wa ndeme nga u rali , musi ri tshi fhululedza na pembelela vhukoni ha vhafumakadzi kha mabindu  . 
Musi hu tshi fhaṱwa damu ho tholwa vhathu vha linganaho 960 . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila . 
Khombo nnzhi dzi khou bvelela , vhathu vhanzhi vha khou vha vhaholefhali kha nḓowetshumo iyi  . 
Ikonomi i Bveledzaho yo ṱaluswa sa tshipikwa tsha ndeme tshine ha ḓo sedzeswa khatsho kha Pulane ya Vhuitwa ha Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo na u ḓisa zwikhala zwa ndeme zwa u sika mishumo na nyaluwo yapo . 
Tshi vhaleleni khonani yaṋu ni tshi tou vhalela nṱha ni kone u tshi ṅwala tshikhalani tshi re afho fhasi . 
Mulayo u ṱoḓa uri mabindu a dzhiele nṱha ndinganyiso , u ṋea vharema maanḓa , vhupo , mveledziso ya vhukoni , zwine zwa bveledzwa henefho , mveledziso ya mabindu maṱuku , vhuḓifhinduleli ha tshitshavha ha zwa matshilisano na zwiṅwe zwithu zwa ndeme zwa fhethu zwo khetheaho , u fana na nḓila dza mveledziso ya fhethu ha migodi  . 
Mirado minzhi ya tshitshavha i nga shela mulenzhe na u kovhekana mbuelo  . 
Zwine muthu a nga khunyeledza ngazwo kha nyimele ya vhuloi ngei Zimbabwe ndi zwa uri vhaṅwe vhoraakademi vho ṱanganedza lutendo lwa uri vhuloi vhu a tshila , ngeno vhaṅwe vha tshi ri vhuloi ndi zwithu zwi siho . 
Hu itea mini nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ? 
Uri thandela i tendeliwe , vhubindudzi ha fhasisa vhu fanela u vha R200 miḽioni ya thandela ntswa , na R30 miḽioni ya ṱhandavhudzo na mvusuludzo  . 
Zwi nga dzhia ma ḓ uvha mararu u shumana na khumbelo yavho . 
Vha nga humbela u shandukisa mutengo wa mbadelo ya u unḓa ṅwana ine vha i badela , arali yo no vha ṱhukhu kana vha sa tsha kona u swikela mbadelo yo tiwaho  . 
Arali masheleni a ndambedzo o ṋewa muthu o lovhaho , masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa uyo muthu  . 
Luambo lwo shumiswaho lu na u nyanyuwa nahone lu nga nyanyula fhedzi . 
Ro dzhielanzhele uri hu na ndingo dza tshitshavha kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO  . 
Khamphani khulwane dza midia dza gurannḓa na dza eḽekiṱhuroniki dzapo na dza nnḓa dzi na ofosi kha vhupo . 
U ya nga ha khethekanyo ya vhu 43 na ya vhu 43 dza Mulayo ya Ṱhirantsekisheni na Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki wa vhu 25 wa 2002 , Muhasho wa zwa Muno a u nga hwali vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe ha tshinyalelo iṅwe na iṅwe , ndozwo kana vhuḓifhinduleli ha zwiṅwe na zwiṅwe zwo bveledzwaho nga u shumisa kana u sa kona u shumisa webusaithi iyi kana tshumelo kana zwo ṋetshedzwaho u bva kha na nga kha webusaithi iyi  . 
Hezwi zwi vhumba tshiimiswa tshi shumaho kha u vhekanya nyimele dza kushumele kwa vhashumi nga nḓila i tshimbilelanaho kha sekithara dzo fhambanaho dza tshumelo ya tshitshavha na u vhona uri zwine zwa nga kwama mugaganyagwama na ikonomi nga vhuphara zwi dzhielwe nṱha musi nzunzanyululo dzi tshi itwa . 
Hafhu vhagudi vha shumisa ndivho yavho ya u andisa uri vha ite murekanyo wa u kovha . 
Maanea a disikhesivi a vhonala a na ndinganyelo nahone a ṋekedza masia o fhambanaho a u ṱaṱa ; tshivhumbeo tsho pulaniwa nga vhuronwane nahone zwavhuḓi ; muhumbulo muhulwane u wa u sa dzhia sia ; honeha muṅwali u a sumbumbedza kuvhonele kwawe ; musi luambo lwa nyanyuwo lu si nga si bale u vha hone , u ṱaṱa ha khwine hafha hu swikelwa ngauri ha vha hu ambaho zwi pfadzaho . 
Kha LET , vhana vha tea u kona u vhala na u ṅwala vhe na vhuḓifulufheli kha luambo lwo livhiwaho khalwo mafheloni a Gireidi 3 , nga maanḓa arali vha tshi ḓo lu shumisa sa luambo lwa u guda kha Gireidi ya 4 . 
Kha vha dzulele u amba nga mafhungo oṱhe a mutakalo na dzilafho na dokotela wavho Kha vha dzhiele nṱha izwi zwidodombedzwa , zwo ṋetshedzwaho nga vhathu vha phurofeshinaḽa vho ḓiṅwalisaho vhashu , ndivho ndi ya u vha funza , u davhidzana na u vha ṋea nḓivho fhedzi  . 
Fomo dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno  . 
Kha ndima iyi ri sedza nḓila yo ḓoweleaho , ngona ya u tandulula thaidzo  . 
Izwi zwi ḓo thusa kha u thivhela mutsiko une vhagudi vha ṱangana nawo mathomoni a ṅwaha wa pfunzo . 
Nga maṅwe maipfi , kha hu vhe na ndalamo ya maitele ane mudededzi a ḓivha a tshi shuma . 
Vha nga ita mini ? 
Hezwi zwi katela tsireledzo ya mupo nga milayo yo teaho na maṅwe maga u thivhela tshikafhadzo ya mufhe na tshinyadzo kha vhudzulavhathu , u ṱuṱuwedza ndondolamupo , na u tsireledza mveledziso ya vhudzulavhathu yo khwaṱhaho . 
Arali DIO a kundelwa u dzhia tsheo na u fhindula Muhumbeli hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 , zwi ḓo dzhiiwa uri DIO o hana Khumbelo iyo , nahone Muhumbeli a nga ita khumbelo ya Khaṱhululo ya nga Ngomu kha u haniwa uho  . 
U khwathela zwi si na mushumo sa miswaswo Minetse i vha na mbofho ya tshimulayo nga murahu ha musi yo sainiwa na u rwelwa tshiganḓo tsha datumu nga mudzulatshidulo , murahu ha musi yo no vhalwa ya rwelwa ṱari kha muṱangano u tevhelaho , u dzula dzo ralo u swikela dzi tshi hanedzwa . 
Vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi ya TV Ofisini ya Poso ya tsinisa kana ya poswoni yavho ya tsini kana kha murengisi are na thendelo ya u bveledza ḽaisentsi ya TV  . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu , na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea . 
Zwenezwo ri tea u wana nḓila dza u imisa mishumo ine ya vha hone nga u bveledza ngona dza thandela dza u fhungudza nga zwikalo zwiṱuku zwo teaho , dza tshivhumbeo zwatsho na masheleni , fhedzi dzi na thikhedzo kha mveledzopfananywa  . 
Mbudziso ine ya khou tea u i fhindulwa afha ndi ya uri naa Khoro ya Tshirema i nga amba zwauri mulayo wa tshirema a u shumi nga nthani ha uri a fhasi ha mulayotewa  . 
U dzhenelela hoṱhe hu khou livhiswa kha u vhona uri tshiwo tshi ngaho itshi tshi songo tsha dovha tsha vha hone Afrika Tshipembe . 
U swika zwino NER yo bveledza kubugwana kune kwa vhalea na u kona u shumisea zwavhudi nga vhavhali u bva kha kwe kwa vha ku hone hu songo shandukiswa zwithu zwa ndeme zwe zwa vha zwi ngomu hakwo  . 
Hezwi zwi khou ḓa vhukati ha musi Minisiṱa Vho Gigaba vha tshi ṱangana na sekithara dza phuraivethe u vhona uri mushumo wo ṱanganelaho wa muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho u ya phanḓa , na uri magemo o vhewaho o swikelelwa  . 
Operation Phakisa yo ṱunḓwa u bva kha maitele a Malaysia a Mvelelo Khulwane nga u Ṱavhanya eMalaysia vha a shumisa a vha vhuedza kha u swikela zwa tshanduko ya ikonomi nga vhuhali ; na uri ro no a ṱanganedza kha uri a nga shuma kha nyimele ya Afrika Tshipembe , zwa zwino o no vha tshipiḓa tshatshishumiswa tsha u Shuma ha Pulane dza Nḓila dza Ṱahe . 
A u tendeli muthu a tshi pomoka muṅwe vhuloi , a u tendeli muthu a tshi ḓiita muloi , nahone a u tendeli na vhuṅanga vhuvhi kana u sumba muloi  . 
Tshipiḓa itshi tshi fanela u ḓadziwa FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo yo itwa ho imelwa muṅwe muthu . 
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo . 
U lwela u swikelela thendelano hune ho fanela u dzhiwa tsheo  . 
Ri tea u tinya mini ? 
Vharema vho davhukaho fhano hayani vho vha vha kha ḓi humbula zwa uri maitele na lutendo lwa zwa vhuloi na mvelele ya Vharema i fana na lutendo lwa zwa vhuloi kha vhathu vha Europe kale  . 
U ita maedza hu tshi shumiswa bolopheni u ṅwala . 
Arali khumbelo I songo konadzea , nahone hu songo vha na khonadzeo khulwane dza uri I bvelele , Khothe ya Ndayotewa I nga ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo . 
Hu na madzulo a 13 a Khothe Khulwane  . 
Vha nga vha vhudzisa uri vha sumbedze zwifhinga zwo fhambanaho na u katela u rekanya huṅwe , tsumbo . 
Ndi ngazwo ri tshi ri arali ha nga swika hune u shumiswa ha Mulayo wa Vhulaifa hu si na Wili ha nga andavhuwa , kha hu dzhiwe mawe maga-vho a tshipentshela hu u itela uri hoyu Mulayo u si fanywe wo ita phambananadzo wa vho kwama mafhungo a vhuhosi  . 
Mawe mathemo ane a shumiswa ndi gudo ya tshidzidzivhadzi , gudo ya mushonga , tshidzidzivhadzi tsha u linga kana mushonga na tshibveledzwa tsha u linga  . 
Vhathu vha a badelwa kha mishumo ye vha ita kha u thogomela zwishumiswa zwavho zwa mupo  . 
Na khamphani dze kale dzo tinya u vhiga dzi fanela u wana zwi tshi leluwa nyana u isa phanḓa na u ita ngauralo  . 
Siaṱari ḽa zwidodombedzwa zwa mbuelo ḽi katela mafhungo a mbuelo o ḓisendekaho nga khetho ye vha khetha  . 
Vha shango ḽe mufu a lovhela hone vha ḓo vhulunga mufu nga nnḓa ha mbadelo  . 
Afrika Tshipembe ḽi khou sedza phanḓa kha u dzhenelela kha nyambedzano dza u engedzwa ha nyaluwo ya ikonomi i katelaho na mveledzio kha ḽa Afrika . 
Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha  . 
Zwenezwo , vhurereli hu tea u vha ha ndeme nga maanḓa kha vho u fhira vhutshilo ha vhathu nga muthihimuthihi kana ndaka ya vhathu  . 
Nne , Baldwin Sipho Ngubane , Minisita wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi , ndi khou tendela lwa tshiofisi madzina a fhethu a tevhelaho nga ngeletshedzo ya Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu nga la 9 Fulwi 2000  . 
Khaedu idzi dzoṱhe dzi na vhushaka  . 
Hu na vhana vha no aluwa zwavhud(i vha tshi wana ndayo na khaidzo kha vhabebi vhavho kana kha vhaaluwa henefho mud(ini  . 
Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho  . 
Ndovhololo ya themba ndi asonentsi ngeno ya pfalandoṱhe hu khonsonentsi . 
A tshi swika o ri lumelisa a toda u divha uri munna uyo ndi nnyi  . 
U ḓiṅwalisa ho fhelelaho hu ḓo ḓitika nga thendelano yo swikelelwaho kha mutengo wa u thoma  . 
Tholokanyonḓivho : Vhagudi vha tea u fhindula mbudziso nga u tou amba musi vhe kha zwigwada zwavho musi vha sa athu u ṅwala phindulo . 
Ro ḓiimisela u isa phanḓa na u thusa nyambedzano dza Zimbabwe , nahone ri ḓo thusa sa zwe ra humbelwa nga Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC . 
Hezwi zwi katela u vhona uri muthu uyo una zwithu zwi fanaho na zwiḽiwa , zwiambaro na fhethu ha vhudzulo , na u badelelela pfunzo . 
Musi iyo khuvhangano i tshi khou ṱalusa vhuvha ha mikano ya Afurika Tshipembe , sa zwine ra zwi ḓivha namusi , yo vha yo ḓisendeka nga mutsiko na khethululo . 
Musi vha tshi kha d(i vha vho dzula henefha kha ( la Matshona Dyambeu a dzama  . 
U sa lingana u ya nga mbeu zwi kwamesa vhafumakadzi na vhanna  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho vha vhe vhukati ha Vharangaphanḓa vha Mivhuso vhe vha rambiwa u yo amba mushumoni wo khetheaho we wa farelwa ngei Cuba  . 
Muhasho wa Pfunzo u tikedza nga maanḓa kana u khwaṱhisedza u ḓidzima ha zwa vhudzekani nga vhagudiswa  . 
Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane , na zwipikwa zwa ndeme . 
Mashango ayo ndi Malawi na Zimbabwe . 
Muphuresidennde u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo , hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka . 
A huna vhafaramikovhe vhe vha ḓisa phindulo malugana na bammbiri-mviswa a tshi khou sumbedza uri ipfi vhuloi ḽi tea u ṱalutshedziswa hani . 
Kha ḽiga iḽi mupfumedzanyi u ramba zwigwada zwi re na dzangalelo uri zwi ambe nafhungo azwo  . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha nḓivhadzo dza tshitshavha  . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza vhukando ho khwaṱhaho u vhuedzedza nḓila ya masheleni ya tshifhinga tshilapfu , hu tshi khou dzhielwa nzhele ikonomi ya ḽifhasi ine ya khou thengathenga na masiandoitwa ayo fhano hayani . 
U thomiwa hazwo hu ḓo bveledza kha tshumelo dza vhuendi ha mugudi dzo ṱanganelaho zwi ṋetshedzaho tshiimo tsha lushaka lwa tshiendedzi tshine tsha tea u shumiswa na tshivhumbeo tsha mbadelo dza u shumiswa ha tshumelo dza vhuendi nga mugudi . 
Ahuna tshithu tshi re afha tshine tsha sika kana u itelwa i sika khonṱhiraka kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe ane a khou dalela webusaithi iyi  . 
Kha vha dzhiele nzhele tshifhinga tshine vha anzela u ṱoḓa u daha vha lugisele u ita muṅwe mushumo une wa nga vha hangwisa u tama fola . 
U ṱolwa ha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi nga muvhuso na nga mabindu a zwitshavha nga 2008 ho swikisa kha maga a phanḓa a u maanḓafhadza maitele  . 
Kha vha ite uri zwitshavha zwi ditike nga tshelede ya vhalambedzi kana ya muvhuso  . 
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa . 
Hu dovha ha vha na Tshironga  . 
Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha vhu ṋea thendelo ya u ṱun ḓa musi ho no wana khophi ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947  . 
Dzi dovha dza ṋetshedza tsivhudzo nga ha mushumo wa vhaofisiri kha u thusa miraḓo u ita nyambedzano na u khunyeledza thendelano na u sumbedza uri thendelano dza u kovhekana mbuelo dzi ḓo ṱhaṱhuvhiwa hani  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u khwaṱhisedza uri zwigevhenga zwi tea u vha kha vhuimo vhune zwa kona u fusha ṱhoḓea dzo bveledzwaho nga vhukhakhi nga hune zwa konadzea  . 
Ikonomi yashu yo ṱangana na zwi konḓaho ubva tshe ha vha na u sa vha kha tshiimo tshavhuḓi ha masheleni nga 2008 . 
Madzangano a vhupo a tea u imelela zwigwada zwothe zwo fhambanaho zwa vhadzulapo . 
Vhaswa vha khomboni ya mvelelo mmbi dza tshumiso ya zwidzidzivhadzi  . 
Zwiṅwe zwa zwivhangi a zwi koni u shandulwa zwa vha zwipikwa , izwi ndi zwine zwa nga dzhiwa sa zwikhukhulusi kana khohakhombo dza thandela dzine dza tea u dzhenwa khadzo  . 
Huṅwe ha vhomasipala hu khou dzinginywa ḽa masheleni a thandela a u tou inga , ndi afho hune dziwadi kana zwigwada zwa dziwadi dza dzinginya ḽa thandela khulwane dzi tshi bva kha mugaganyagwama wa thandela ya wadi , nḓila ya u gaganya gwama ha u shela mulenzhe  . 
Mvusuludzo i ḓo tea u kungedzelwa kha gurann ḓa yapo u vhona dzangalelo ḽa tshitshavha kha CC ine ya khou bvusuludzwa . 
Ndaulo ya mulayo ya pfanelo dza mufarisi nga tsheo ya vhuhaṱuli i nga hanedzwa nga u ḓidzhiela tsheo nga muthu a re kha vhuthihi na muṅwe fhedzi zwi na mbuelo ya u ṋetshedza tsireledzo kha mufarisi a re khomboni  . 
Thangelamulayotibe kha Muvhuso Wapo ( 1998 ) yo bveledza mutheo wa sisitemu ya muvhuso wapo wa mveledziso ntswa  . 
Khaedu ya kharikhuḽamu yo katela nahone i ṱoḓa ṱhoḓisiso dza tshifhinga tshoṱhe na mveledziso  . 
Sisiṱeme ya ndayotewa yashu yo ita uri ri kone u vha na tshanduko na u ya phanḓa kha sisiṱeme dza muvhuso kha miṅwedzi miṱanu yo fhiraho , zwi vhonalaho nga tshumisano ya miraḓo ya Khorondangi , ya kale na miswa khathihi na thuso ya vhalanguli vha sekithara ya tshitshavha  . 
Khabinethe yo fushea nga khwaṱhisedzo ye ya ombedzelwa kha vhabindudzi nga ha pulane dza muvhuso kha u alusa ikonomi na u ḓivhofha nga muvhuso kha u lavhelesa kha mafhungo a mavhusele kha mabindu a muvhuso . 
U linga kha Nyambo ndi maitele a bvelaho phanḓa nahone a tikedza nyaluwo na mveledziso ya vhagudi . 
Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha . 
Khabinethe i tikedza maele o ṱanganelanaho u tikedza u khwinisa , zwine zwa ḓo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhupulani , Vhuṱoli na Vhulavhelesi . 
Tshithivheli tshihulwane tsha uri vhana vha shumise pfanelo dzavho dza murengi ndi uri nga u angaredza a vha ḓivhi uri vha na pfanelo dzenedzo  . 
Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo , Vho AngieMotshekga,MPna Muvhuso vho ḓiimisela u khwinisa vhukoni ha ḽitheresi na nyumeresi ha vhagudi vhashu . 
Sa tsumbo muraḓo a nga vha kha komiti ngauri u khou bva kha sekithara ya vhurereli , fhedzi vha vha vha sina vhuṱumani ho khwaṱhaho na dziṅwe kereke dza lutendo  . 
Vhuvhusi ha SITA ndi vhuḓifhinduleli ha Bodo ya Vhalangi  . 
Kha vha lingedze Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Nd(ila  . 
Zwigidi zwa vhathu vha shuma kha muhasho muthihi u swikelela ndivho dzi fanaho  . 
Naho vhathu vho hwelelwaho kha iyo milandu vha songo vhonwa milandu u ya nga khethekanyo ya 97 u ya kha 102 , mafhungo a zwa vhuloi o ḓi kwamiwa  . 
Khamphani dzi khou lavhelelwa u shandukisa kana u khwinifhadza dzihosiṱele uri dzi vhe yunithi dza miṱa , u swikelela phimo ya uri muthu muṅwe na muṅwe a wane rumu yawe na u vhona uri vhashumi vha migodini vha na miḓi yavho vhone vhaṋe . 
Ri khou vhilaedzwa vhukuma kha u bvela phanḓa na u tsela fhasi kha u vha hone ha zwiko zwa ndeme khavho na u humbela mashango a lambedzaho uri a engedze o khwaṱhisa u shela mulenzhe havho nga u ḓiṋetshedzela  . 
Ni vhona u nga u a takalela u dzula Afrika Tshipembe ? 
Kha vha lingedze u ṋetshedza khani i pfalaho , yo bveledzwaho nga ṱhanḓulukano . 
Madzulo a Khoro ya Lushaka 63 . 
Ndaela heyi i ṋekedzwa kha tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Masheleni u humbela uri muthelo wa mbadelo yo tiwaho i kokodziwe kha muholo kana phensheni ya mubadeli wa muthelo  . 
Kha Buthano ḽa Lushaka hu na Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso . 
Ngeno mafhungo o ṱahiswaho nga Fitch a tshi khou dzhielwa nṱha nga muvhuso . 
U shumisa zwikolo sa zwiendedzi zwa u tutuwedza tswikelelo ya vhagudi kha tshumelo dza nnyi na nnyi dzo fhambanaho dzi ngaho sa mutakalo , u fhungudzea ha vhushai , thikhedzo dza zwa muhumbulo na matshilisano , mitambo na mvelele . 
URI manweledzo a u wa ha Vhulwadze ha Mphigela ha Avian a ṋetshedzwe kha muṱangano wa Komiti ya Phothifolio ya zwa Vhufa na Ndangulo ya Zwiwo zwa Mupo , ho sedzwa u ḓilugisela ha Khoro malugana na u shuma na izwi zwiwo  . 
Kha kuvhonele kwavho a hu na nḓila ya u tsireledza munna wa mualuwa kha u nga hweswa mulandu wa u binya ṅwana muṱuku  . 
Kha vha ambe na Mulanguli wa Poswo kana vha nzhele ndeme ya luambo  . 
Arali vho humbela khophi kana mveledziso ya rekhodo ( afho nṱha ) , vha EE tama khophi kana mveledziso i tshi tou poswa ? 
Musi hu tshi itwa ṱhoḓisiso , ho wanala uri u lenga ho itiswa nga uri mufu vho vha vha songo ḓiṅwalisa sa mutheli wa muthelo u ya nga Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo wa 1962  . 
U thoma milayo yo no ḓo thivhela kushumisele ku si kone kwa u pfiwa u tshi itela u vhuelwa nga masheleni  . 
Randelwa  . 
Vha ita mini zwine zwa ita uri vhone vha konḓelwe u amba navho ? 
Kha ri ṅwale Fhedzisani mafhungo aya . 
U bva kha ṱhalutshedzo ya mufhiso wo tiwaho i tevhela mufhiso wonoyo une wa dzhena kha sisiteme i phosethivi  . 
Tsumbo ya mitshelo ya hayani : manngo , maafukhada kana magadaphele , maswiri , maberegisi na min(we minzhi  . 
Kha vha ṋee Muṅwalisi wa dziGMO iṅwe khophi ya khumbelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa bindu zwa tshiphiri . 
Vho-Daswa vho vha vha tshi shuma ngafhi , nahone sa mini ? 
U amba tshifhinga nga vho 12 nga awara , hafu ya dziawara na kotara ya dziawara kha watshi ya zwitanda . 
Mupfuluwo u tshimbilelana na NDP kha u sika themamveledziso ya ICT i fhulufheleaho , yo tsireledzeaho nahone i swikeleleaho . 
Ndi muhumbulo ufhio une ra u wana kha ndima 4 ? 
Zwenezwo vha thetshelesa maipfi ayo a mbo ḓi dzula henefho a vha ṱungufhadza nahone zwenezwi ri tshi dzulela u vusuludza maipfi ayo a re ngomu na u a ṋea maanḓa , a kha ḓi ita  . 
Nzudzanyo ya maipfi a bono i fanela u sumbedza nzudzanyo ya mvelelo dza ndeme dza wadi s Thetshelesa na u takalela khaedu ya mahumbulelwa na maṅwalwa a ḓivhadzaho ( tsumbo : zwirendo , zwirendo zwa u khoḓa , ephisode nthihi kana mbili dza nganetshelo na ḓirama dza radio , nyimbo pfufhi , khungedzelo dza radio , muṱaṱisano wa u amba )  . 
Kha ri ṅwale Fhedzisani maipfi uri a livhane na tshifanyiso tsho teaho . 
Maga a u thusa a tea u fha furemiweke ya ndeme kha zwothe u pulana na u pima dzimbekanyamishumo dza CBNRM  . 
Wekishopo ya Cartel ya ICN i ita uri u kovhelana ha mihumbulo na zwa mafhungo a zwa u nethiweka zwi konadzee vhukati ha miraḓo yo zwi dzhenelaho na Mazhendedzi a si a Muvhuso ḽifhasini ḽoṱhe . 
Dokotela u tea u ṱola ṋayo naho lu luthihi nga ṅwaha  . 
Vhunzhi ha marifhi vhu tea u katela marifhi zwao a yaho kha mashaka , dziṱhama u ya na kha marifhi a si a fomaḽa a yaho kha dziguranḓa , tsumbo . 
Mathemo o ḓoweleaho manzhisa a shumiswaho kha vhuṱoḓesi ha mufusho , a ḓo ṱalutshedzwa nga murahu u itela u leludza kuṱalutshedzele kwa data  . 
Nḓila ya Mbeu na Mveledziso i ṱoḓa u ṱanganyisa tsivhudzo ya mbeu na vhukoni kha mveledziso ya mbekanyo , naho u dzhiela nṱha mishumo ya mveledziso hu tshi nga kwama vhafumakadzi na vhanna nga nḓila dzo fhambanaho ( zwi tshi khou bva kha phambano ya mbeu khathihi na nyimele dza zwa kale ) , i khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u shumisa pulane ya mbeu nga nḓila yo teaho u itela u vhona uri maimo a mvelelo a a lingana kha vhanna na vhafumakadzi  . 
Fhedzi lushaka lwa thikhedzo iyi na tshumiso ya zwiimiswa na masheleni zwi zwanḓani zwa masipala  . 
U vha na vhulondo vha tshi khou reila . 
Tshikolo tsha haṋu tsho thoma nga ṅwaha ufhio ? 
Hu na zwikhala zwi sumbedzisaho zwa nḓisedzo ya gese . 
Miṱangano yavhuḓi yo tshimbidzwaho zwavhuḓi i ṱoḓa nzudzanyo yavhuḓi  . 
Ndo vuwa ndi vhudzisa inwi . 
U thoma u ṅwala a tshi lavhelesa masia , ( tsumbo : u ṅwala a tshi bva kha tshamonde u ya kha tshauḽa , u bva nṱha u ya fhasi ha siaṱari )  . 
Musi khothe i tshi fhungudza tshigwevho tsha vha miṅwaha miṋa , ngeno iṅwe hafu yo tou laṱwa kule , Khothe yo sumbedza uri muhwelelwa o vha o kambiwa musi a tshi ita vhukhakhi  . 
Giridi ya nomboro i re na mutevhe wa nomboro dza u vhala dzo thivhiwaho kana u pfukiwa . 
Hu na maapula a 10 kha manngi 1  . 
Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽi nga shandula dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Heyi bugu ye inwi na i fara ndi yaṋu . 
Vhunga thevhekano ya nomboro i tshi kona u tikedza u vhala , vhagudi vha kona u vhala nga zwigwada , zwithu kana zwifanyiso , na u ṅwalulula idzi nomboro kha thebulu na fulowu dayagiramu sa nḓila ya u bveledza na u tikedza muandiso . 
Ndivho yaḽo ndi u khwaṱhisa sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso na u thoma mveledziso ya vhudavhidzani nga kha vhudavhidzani vhu songo anḓadzaho nga kha mutikedzamboho o khwaṱhaho na vhashumisani ; na u vhona uri tshitshavha tsho ḓivhadzwa ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso na dzimbekanyamushumo uri vha kone u khwiṋisa matshilo avho . 
Sisṱeme ya Ndangulo ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha  . 
Afho Dovhoni hu no khou ambiwa ho vha hu tshi khou vhusa nnyi ? 
Vhugudisi ha Mbeu vhu ḓisa tsilimuso nga ha Mbeu  . 
Dokotela wavho u ḓo vha gudisa uri mithara u shumiswa hani , na u vha vhudza uri ndi dzi mbalo dzifhio dzo teaho kha vhone na uri ndi maga afhio ane vha tea u a dzhia arali dzimbalo idzo dzo tsa  . 
Sisiṱeme dza u vhiga kha khoro na mihasho yo teaho dzi tea i katela mivhigo ya murahu ha tshikhala yo endedzwaho nga mivhigo ya zwisumbi zwa wadi  . 
U sedzulusa zwot ( he vhugudisi na mveledziso , na u vhona uri nga ngoho zwo d(isendeka kha mvelelo nahone zwi tshimbilelana na t ( hod(ea dza NQF na SAQA  . 
Vhana vha ṱhulo vha vha vhe vha ngafhani musi vha tshi bebwa ? 
U funza mbonalo dza u ḓadza fomo . 
Fulaga ya Riphabuḽiki i na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku na lutombo , sa zwo ṱalutshedzwaho na u talatadzwa kha Muengedzo 1  . 
Zwibveledzwa zwi bveledziwa kha nyimele yo tiwaho hu na ndivho na vha flanganedzaho mafhungo zwo mushumo wa Saintsi ya Forensikhi vha tea u vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho  . 
Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka . 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u ita nḓowenḓowe ya u amba nga ha tshifhinga na thevhekano ya tshifhinga . 
Thendelo dzavho dzi ḓo fhelelwa nga tshifhinga nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2017  . 
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa  . 
Pandelwa Hu siho mulayoni na u Dzula kha Mavu Hu shangoni iḽo na u vhuya Afrika Tshipembe  . 
Masheleni ane vhone na vhamu ṱani wavho vha a hola nga ṅwaha a tea u vha e fhasi ha R53 856 nga ṅwaha  . 
Mulayo wa lushaka kana milayo ya Khothe ya zwa Ndayotewa I tea u tendela muthu , musi zwi zwa lutamo Iwa khaṱhululo kwayo na thendelo ya Khothe ya Ndayotewa , uri a- a ḓise mafhungo thwii kha Khothe ya zwa Ndayotewa ; kana a b ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Ndayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe  . 
U anetshela tshiṱori tshi no ḓivhea tshi re na mathomo , vhukati na magumo . 
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa , ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma  . 
U sedza kha u khwinisa fhulufhelo ḽa mubindudzi na murengi nga u ṱavhanyisa u thomiwa ha tshanduko dza vhuvhumbi u itela nyaluwo ya ikonomi . 
A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii ; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally ; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze ; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe  . 
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe : vhanna na vhafumakadzi , vho funzwaho na vha so ngo funzwaho , vha shumaho na vha sa shumi , vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali , vhashai nga ica  . 
Vhashumi na vhalanguli vhavho vha tea u ri vhuvhili havho vha pose ito u do khwathisedza u ri zwine zwa khou shunwa a si zwine zwa khou itwa kha zwinwe zwiimiswa naa u thivhela u sokou dovhololwa ha mushumo muthihi  . 
Nga tshiṅwe tshifhinga vhagudi vha ḓo vha vha tshi khou ela uri ndi zwithu zwingafhani zwine tshifaredzi musi tsho shelwa tsha ḓala tsha fara . 
Vha fanela u isa Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana kha Ofisi ya Sherifu kana tshiṱitshini tsha mapholisa tshine tsha vha tsini na hune muhwelelwa a shuma kana a dzula hone . 
Khabinethe i khou vhilaedzwa tshoṱhe nga u ṱhaselwa ha ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi he ha tswiwa khomphyutha dza tshivhalo  . 
CBP i ṱuṱuwedza u khwaṱhiswa ha vhathu , lune ya lila u ḓiimisela ha vhathu siani ḽa u shela mulenzhe ho ṱanganelanaho u itela uri tshitshavha tshi fhedze tshi na zwine tsha ita nahone tsho hwedzwa maanḓanḓivho  . 
Ndi zwa ndeme uri vha fanela u kombetshedza uri maṅwalo a vhudavhidzani a ṅwaliwe nga nḓila i pfeseseaho nga ha ndivho dza thandela ya vhushumisamupo na kutshimbilele kwayo  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka  . 
Ndayotewa i tendelana na pfanelo na tshirunzi zwi eḓanaho kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha lwalwa vhe mishumoni yavho  . 
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi , dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha dzithendelanoguṱe dza tshumisano . 
Tshine tsha dzhielwa nṱha ndi ndeme ya tshimela kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
U shumisa , u vhala na u ṅwala madzina a nomboro na zwiga . 
Munetshedzi u do dovha hafhu a netshedza dzikhasitama dzinwe na dzinwe dza 2000 mutshini muthihi wa u rengisa garata dza mudagasi , vhunga li liga lo doweleaho line la tea u tevhedzelwa  . 
Mutheo wa poḽitiki wo khwaṱha  . 
Shango ḽi tea u bvela phanḓa na u ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha modele dza u ṋea maanḓa vharema kha zwa ikonomi  . 
Luvhili nga ṅwedzi . 
Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano . 
U ṋea muhumbulo kha zwo vhaliwaho . 
I zwi ita nga u ita tshanzunguluwe . 
Izwi zwi tea u itwa mazha na u saukanyiwa ha thaidzo , zwi si itwe dubo zwo ima zwi zwoṱhe  . 
Kha u engedza vhubindudzi , muvhuso wo thoma InvestSA , fhethu havhubinduzi ha lushaka hune ha ḓo shumelwa zwinzhi na uri hu ḓo thomiwa senthara kha vundu ḽa KwaZulu-Natal , Gauteng na Kapa Vhukovhela . 
Thero , a i fhinduli fhedzi kha mbekanyamushumo , fhedzi na kha bono ḽa u bvelaphanḓa na u swikela vhukhethoni vhuswa na vhashumisani vha khwaṱhisaho u dzhenelela ha ndeme hune vhupo ho tsireledzeaho ha ita kha pfareledzo ya vhutshilo ḽifhasini  . 
Zwa vhukuma , nyofho dzi shumiswa u itela u sika kuvhonele uku kwa nungo na vhuthihi  . 
Pfanelo dza dzitshaka na thendelano ndi dziṅwe dza thikho dzi itaho uri vhulanguli ha phendelashango na ha maḓini vhu bvelele kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Vhufarani ha Afrika Tshipembe kha BRICS ho tewa kha u bveledzisa madzangalelo a lushaka lwa shango , u engedza ṱhanganelano ya dzingu na u ṱuṱuwedza uri hu vhe na sisiṱeme ya vhuvhusi vhu katelaho ha ḽifhasi . 
David u tea u lindela tshidimela awara 1 na minete ya 25  . 
Khoḽesiṱirolo yo ḓoweleaho ( mapfura malofhani )  . 
Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe , kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki , zwifhaṱo na ndangulo . 
U humbula nga u ṱavhanya u ṱanganya ha madavhulu u swika kha  . 
U ya nga ha thendelano , muṋetshedzatshumelo u tenda u ṋetshedza tshumelo kha masipala o imela masipala hu na tshikhala tsho tiwaho , mugaganyagwama na thegethe  . 
Musi ndeme ya luambo I tshi tsa , na tshiimo tshalwo tshi a tsa  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya 10 I tea u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka , nahone Phresidennde na vhaṅwe vhashumi zwavho vhane vha kwamea vha fanela u lwela u swikelela nyanḓano tshifhinga tshoṱhe malugana na u shumiswa ha iyo khethekanyo ṱhukhu , Tenda arali hu sa konwi u swikelelwa nyanḓano nga ha- a u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya a , c kana dii ya iyo khethekanyo ṱhukhu , hu ḓo ṱanganedzwa tsheo ya Phresidennde b u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya b , di kana e ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo ane a kwama muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Phresidennde , tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine muthu onoyo a vha muraḓo I ḓo ṱanganedzwa ; na c u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha phara ya b kana ya e ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo ane a kwama muthu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽa Phresidennde , hu ḓo ṱanganedzwa tsheo ya Phresidennde  . 
Tshifanyiso tsha 1  . 
Ho sedzwa hedzi ndivho , muvhuso wo ṋetshedza zwiko zwo fanelaho u itela u shandukisa nga vhuḓalo DHA hu u itela u fhaṱa Muhasho wa zwa Muno muswa u itela u vhona uri Muhasho u khou ṋetshedza tshumelo i re na vhukonani , i si na vhuaḓa nahone yo leluwaho kha vhashumisi vhoṱhe zwi tshi tshimbilelana na mutheo wa mikhwa na milayo yo sumbedzwaho kha tshipiḓa 195 ( 1 ) tsha Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe  . 
A edela mushumoni a songo tendelwa kana u wana thendelo  . 
Tshimbidzani thotshi nṱha na fhasi . 
Ndayotewa , milayo i langulaho zwa mashumele na Mulayo u kwamaho nnyi na nnyi ndi zwine zwa ombedzela u ri mushumeli munwe na munwe wa muvhuso a farwe zwavhudi nahone nga ndila ya u fana  . 
U imba nyimbo hu na nyito nga vhavhili vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku ( tsumbo . 
Vha nga renga u bva nnḓa , vha phaḓaladza kana u rengisa mishonga ya u haela uri i shumiswe kha zwifuwo Afrika Tshipembe fhedzi arali yo no ṅwaliswa u ya nga ha zwi tendelanaho na zwa Manyoro , Mabulasi , Pfulo dza Mabulasini , Dzilafho ḽa zwa Vhulimi na Vhulimi na zwa Mulayo wa Dzilafho ḽa Tshiṱoko ( Mulayo 36 wa 1947 )  . 
Hu na zwinzhi zwe zwa itiwa kha u tandulula khaedu idzi na zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nha , fhedzi nga nhani ha u shaea ha tshifhinga na zwishumiswa ri kha i vha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila  . 
U fara muthu ndi maitele a u itela zwauri muthu o fariwaho a kone ya khothe  . 
Bulani zwivhili . 
U khwiniswa ha dzibada dzashu , zwiporo na nḓila dza dzibasi zwi ḓo bveledza sisteme yo ṱanganelanaho ya vhuendi  . 
Kha dzi MP dza 454 , vha ṱahe vho wanala vha songo tevhedza  . 
Tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshi nga shumiswa kha nyito dzo sumbedzwaho afho fhasi . 
U tendela tshipikiṱere a tshi ita mushumo wawe , a nga dzhena hune ha shumelwa hone huṅwe na huṅwe kana vhupo hune ha vha na mitshini kana hune ha vha zwithu zwine zwa nga vhanga khombo zwine zwa khou shumisiwa a vhudzisa kana a ṋekedza samoni vhathu uri vhaḓivhonadze phanḓa hawe  . 
Khoro dza masipala dzoṱhe dzi tea u khetha mulangadzulo a bvaho kha miraḓo yayo  . 
Khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a ṋetshedzwa khothe na uri zwi ḓo laedza hune rumu ya khothe ya vha hone . 
A si izwo fhedzi , vhathu vhane vho sala hayani sa musi mvelele yashu i , vhathu vha a sala , u lugisela vhathu mavhiḓani , vho ṱaselwa nga mapholisa  . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u tevhedzela mulayo , milayo ya pfanelo dza vhuthu na pfanelo dzo ṋetshedzwaho kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
U lwa na vhushai u tevhedza milayo ya masipala  . 
Nga murahu na u dzhiela nṱha na tshumisano , hu bvelela tsheo ya tshigwada ine ya shumiswa . 
Sa tsumbo , vhathu vha nga d(i vhudzisa nga ha u thoma u shumiswa ha tshikimu tshiswa tshine zwin(we zwa zwidodombedzwa zwatsho zwa vha zwi saathu u t ( anganedzwa nga vha re na maand(a ayo  . 
Kha tsumbo iyi muṅwali u ri fha kuhumbulele kwa u tikedza na kwa u hanedza . 
Mishumo ya u linga ha Fomaḽa kha Themo ya 1 . 
Swobo i no ri u ḓifha ya vhuya ya kula na ḽiṋo - yo bikwaho nga matombo . 
Phethenii dzi nga vhumbwa nga u shumisa tshithu tshithihi fhedzi muvhala wa tshithu u tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe . 
Milayo ya malo ya Batho Pele i ṋetshedza muhanga wa kushumele u itela nḓila ine masipala a shumisana ngayo na tshitshavha  . 
Tshumelo dzo itwaho dzo shela mulenzhe kha tsireledzo ya zwiḽiwa , vhutsireledzi ha zwiḽiwa na u ṱuṱuwedza mbuelo dza zwivhambadzwaseli u bva kha zwibveledzwa zwa zwipuka  . 
Vha SAPC vha tikedzi muhumbulo wa uri vhuloi ndi vhugevhenga , zwihulwane ngauri vhathu vhane vha pomokwa vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi a vha vhuyi vha tenda uri vha a lowa  . 
Naho hu na phambano kha kuṅwalele kwa vhupfiwa ha Mulayotibe , hu na milayo ya mutheo ine ya shuma  . 
Naho zwo ralo , arali mbuno dza nomboro u swika kha 10 dzo no nwelela na vhagudi vha tshi vho kona u shuma nomboro nga ṱhoho , vha tea u kona u pwashekanya sumbe kha zwipiḓa zwo fhambanaho . 
U fhira 65 ? 
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu , Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka  . 
U pfesesa na u ṱalusa zwishumiswa zwa u vhona na u ṅwala zwi itwa nga nḓivho ya vhagudi ya tshivhumbeo tsha luambo , milayo na tshenzhemo ya vhutshilo havho . 
Ri nga si ofhe vhathu vhane vha si vhe vhangana vha kombetshedza tshitshavha tshoṱhe uri tshi vhe tshirengululi  . 
Kukhethelwe kwa milayo hu tshi shumiswa Khoudu dza KwaZulu na Natala ku langwa nga lushaka lwa vhudzekani he ha vha hone kana nga fhungo auri mufu o sia mulaifa wa tshinnani  . 
Naho zwo ralo , a vho ngo humbela khavho kana u thomani vha humbela thendelo ya u nyeṱulela iṅwe ngeletshedzo ya u imelela muthu wavho kha dzulo ḽashu na u sa zwi ita u swika zwino  . 
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 a dzi faneli u tevhedzwa nga nḓila I sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Maitele aya a sumbedza ndeme ya mugaganyagwama u re hone na IDP kha u sika PMS  . 
Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa a mivhigo . 
TICAD-VI yo fha Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya Afrika tshikhala tsha ndeme tsha u ṱola zwo no swikelwaho na u shuma ha thendelano dza TICAD dze dza tendelaniwa khadzo tshifhingani tsho fhiraho dzine dza khou sedza kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya Afrika  . 
U ṱalutshedzela tshifanyiso hu u itela u sika tshiṱori tshawe ene muṋe . 
U vhala hu re na u elela hu engedzedzeaho na nga u ṱavhanya . 
Shedulu ya Mvelaphanḓa - Tshumiswa ya mafheloni a ṅwaha ya u rekhoda mvelaphanḓa ya vhagudi vhoṱhe kha gireidi hu tshi katelwa na dzikhoudu dza mvelaphanḓa kha sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe na gireidi ha konwaha u ṋea mahumbulwa nga ha thusedzi  . 
Zwidodombedzwa zwa vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha nga vha ṋetshedza ngeletshedzo na thuso malugana na izwi zwo ṋetshedzwa mathomoni a iyi Gaidi  . 
Ri livhuwa u shela mulenzhe ha vhaḽedzani na rine kha Khantsele ya Aids ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ine ya rangwa phanḓa nga Mufarisa Phuresidennde  . 
U swika zwino , miṱa i swikaho miḽioni dza sumbe zwa zwino yo dzheniswa muḓagasi . 
Musi ri tshi khou langa mutsiko wa mashango a dzitshaka kha u dzhia pfunzo ya ndaka nga kha themamveledziso dzo vhalaho , ri ṱanganedza mveledziso ri na mbilaelo  . 
U vha hone ha mafhungo zwo ita uri vhathu vha thome u vhilaela nga zwithu zwi ngaho u tsireledzea ha zwiiwa , matholele avhui na zwiwe  . 
Hone ha , nga mulandu wa u kwamana na vhashelamulenzhe na thendelo ya ofisi ya minisi ṱa , mushumo hoyu u vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na miraru uri u fhele  . 
Mathomoni yo vha i tshi khou wela nga fhasi ha Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka DACST  . 
Muphuresidennde vho sumbedza uri hezwi zwipikwa zwi nga konadzea nga u dzhiela nha fureimiweke ya pulane ya muvhuso ho sedzwa sekithara dzo iimisaho nga dzohe dzine dza sumbedza uri mishumo i nga aluwa nahone nyaluwo nga vhuphara i nga vha hone  . 
Hezwi zwi ḓo dovha hafhu zwa ṋetshedza Afrika Tshipembe tshikhala tsha u ṱana shango kha tshitshavha tsha ḽifhasi . 
Vhagudi vha shumisa zwithu zwavho u ṱalutshedza u ṱanganya na u ṱusa nga u shumisa zwithu zwine vha kona u zwi fara kana u kwama na u zwi sudzulusa . 
Muvhuso u tea u lingedza u shuma na khamphani dza ndindakhombo u itela u thoma phoḽisi yo teaho mabindu maṱuku  . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe . 
Khabinete i ṱanganedza mbekanyamushumo ya Zhendedzi ḽa Zwiporo ḽa Afurika Tshipembe ( PRASA ) ya u vusulusa zwiporo . 
Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999 , nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho fanelaho vha khou humbelwa uri vha shumise pfanelo dzavho dza u khetha kha khetho dza lushaka dza vhuṱanu . 
Naho zwo ralo , Tshumelo ya Nnyi na Nnyi i kha ḓi vha kule na thomiwa zwavhuḓivhuḓi  . 
Mafhungo aya na mafhungo a zwa mulayo a ḽifhasi u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro  . 
Zwa uri vhukule ho vha ho tea nga maanḓa zwo vha zwi tshi tou vha khagala , arali zwi songo ralo nṋe ndo kana Muvhuso wo vha u songo shumisa nungo nnzhi nga u rali kha fhungo iḽi  . 
U topola ḽeḓere kana tshikhala vhukati ha maḽeḓere kha maṅwalo ( tsumbo : kha madzina avho kana maipfi o ḓoweleaho kana ngomu buguni )  . 
Ndivho ya ndila dza u dibadekanya na vhadivhalea I sumbedza kana u shumiswaa zwavhudi nga ndila ya u thusa kha maitele aya  . 
Madzuloni , dzangano ḽo tea u wana thendelo ya u thoma ya gavhelo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽiswa ḽe ḽa ḽi wana , zwi itaho uri ḽi ṱangane na thaidzo yeneiḽa ye khwiniso ye vha yo itelwa u i tandulula  . 
Kha vha sedze vhashelamulenzhe kha Khethekanyo 16(1) oya Mulayo wa SisiṰeme dza Masipala , wa 2000 vha ṱumanye na zwi re ngomu ha Mulayo zwi tshi elana na CBP  . 
Ndi raimi ya lushaka-ḓe yo shumiswaho kha tshitanza tsha u fhedzisela ? 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha a shumesa arali vho fhiwa dziphothifoḽio u ya nga zwiimiswa kana masia ane vha khou shuma khao  . 
Ro takadzwa nga u vhona uri hu na nyaluwo kha tshivhalo tsha vhathu vhaswa vhane vha khou guda zwikili nga kha Magudedzi a Pfunzo na Vhugudisi vhu yahoo phanḓa  . 
Tshifhinga na tshikhala zwi a nthivhela u dzhena kha zwidodombedzwa nga ha thandela iyi  . 
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha , nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014  . 
Kha nungo dzavho afha vha khou dovha vha ri thusa u swikelela ndivho yashu  . 
Hu na ṱhoḓea ya u mveledza mbekanyamushumo dza ikonomi ya vhuvhili dzine dza ri kwama zwihulwane  . 
U swikelela bono iḽi ho bveleldzwa theo ya milayo  . 
Arali muthu a sa koni u ḓadza fomo yo tiwaho nge a vha a sa koni u vhala na u ṅwala kana a tshi khou itiswa nga vhuholefhali , muthu onoyo a nga ita khumbelo nga mulomo kha DIO  . 
Ndingo ya ngoho ya dimokirasi ndi tshiimo tshine ngatsho Phalamennde ya State of the Nation Address vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu  . 
Thero Tshiṱori itshi tshi khou amba nga mini ? 
Ndo ḓivhadza Pulane dza Mbuno dza Ṱahe dzine dza vha phindulo ya nyaluwo i ongolowaho  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u khou engedza ṋetshedzo ya tshikhedzo kha vha re kha maṱiriki musi zwikolo zwo no bva , mafheloni a vhege na nga dziholodei . 
Vha ḓo wana ṱhanziela ya mbingano nga murahu ha mbingano yavho . 
Thikhedzo ine nḓowetshumo idzi yo dzi wana u bva kha muvhuso yo vhonala nga zwithu zwa tshiṱirathedzhi hu si zwa ikonomi  . 
U bwululwa na u endedzwa ha tshitumbu  . 
Ni nga vha muhali nga nḓilaḓe ? 
I bvisela khagala mishumo ya ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho nga u ṋetshedza mutengo wa iyi mishumo na hune tshelede ya bva hone u badela tshinyalelo  . 
Kha vha ri zwazwino ndi vhige ngaha mbekanyamushumo yashu ya tshanduko ya matshilisano . 
Iyi mbetshelo a i pfali nahone i lwa na Ndayotewa  . 
Maga , ane ra ḓo amba ngao kha pharagirafu dzi tevhelaho , ha tou fhambana fhedzi u bva kha mulangi wa tshitshavha u ya kha muṅwe kana u bva kha tshiimiswa tsha muvhuso u ya kha tshiṅwe , fhedzi na u bva kha muthu u ya kha muṅwe , sa tsumbo  . 
Ndila iyi i o kwama mafhungo a u londola mavu , u avhela mavu , kushumiselwe kwa mavu vhuponi ha dzioroboni , u sedza fhethu hune zwa vhulimi zwi nga vha nha , u vhulunga fhethu hune ha vha na mavu avhui , zwa u ivha vhutshilo zwo fhambanaho na dzisisieme dza mai , na zwiwe  . 
Tshivhalo tsha vhashumi vha vhafumakadzi tsho engedzea u bva kha nga Ṱhafamuhwe 2012 u swika nga Ṱhafamuhwe 2013  . 
Fhethu ha u dzula , u londola na u vhulunga phukha  . 
U ḓiswa ha Khumbelo Khumbelo ya Rekhodo i tea u ḓiswa kha Muofisiri wa Mafhungo kana Muthusa Muofisiri wa Mafhungo . 
Mivhigo yoṱhe I fanela u anḓadzwa . 
Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani , kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano , ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana : hezwi ndi , mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe . 
Kha vhaswa , u shaea ha mishumo hu khou vhilaedza vhukuma , sa zwe vha amba  . 
Nyimele ya u thoma i sumbedzaho khonadzeo tsumbo : Arali ya na , ri ḓo imisa lwendo Nyimele ya vhuvhili i sumbedzahotshithu tshine tsha nga si sokou itea kana u konadzea , tsumbo : Arali nda nga wina lotto ndi ḓo rengela mme anga nnḓu ya kamara dza fumi . 
Thendelano ya mashango a BRICS kha Bannga Ntswa ya Mveledziso kana Bannga ya BRICS yo swika na uri bannga i khou tea u themendela thandela dzayo dza u dzhena vhudzuloni ṋaṅwaha nga Lambamai . 
Tsumbo vha nga humbela tshigwada tshithihi u fhindula mbudziso nthihi tshiṅwe tsha kwaṱhisedza phindulo  . 
Sa izwi puḽane yo itelwa u ḓisa tshanduko dza ndeme nga tshifhinga tsha miṅwaha ya mahumi mavhili , i ṱoḓa u tshimbilelana ha mbekanyamaitele ine ya katela tshanduko dza vhurangaphanḓa , mabindu na vhashumi  . 
Arali vho imela dzangano nahone vha tshi ṱoḓa uri vhaṅwe vha vhe hone navho phanḓa ha komiti , sa thikhedzo kana u amba , kha vha katele madzina na mishumo yavho  . 
Thikhedzo yavho i tea u bvela phanda kha u fhata dzangano lo khwathaho line la do kona u langula thandela ya CBNRM  . 
Izwi zwi ḓo ri konisa u sa tsha shumisa bada ra shumisa tshiporo kha zwa endedza malasha , zwine zwo no tshinyadza dzibada ngei Mpumalanga  . 
Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha OR Tambo ho fara vhuimo ha vhumalo kha mutevhe wa vhukavhamabufho vhuhulwane , Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha Kapa ho fara vhuimo ha vhurathi kha vhukavhamabufho ha vhukati ngeno Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha King Shaka ho vhaliwa kha vhuimo ha vhu 10 kha mutevhe wa vhukavhamabufho vhuṱuku . 
Vhudzekani na ṅwana a re na miṅwaha ya 12 u tsa fhasi ndi u tshipa sa izwi ṅwana wa minwaha yeneyo a tshi dzhiwa sa muthu ane a nga si kone u dzhia tsheo . 
DFO u ḓo gandisa minwe yavho yoṱhe kha fomo ya khumbelo SAPS91 . 
Dokhumenthe idzo dzi ḓo tea u sainwa dza humiselwa kha muhasho . 
Ngudo ya sisiṱeme dza mekhenikhaḽa dzi sedza kha u bveledza musudzuluwo nga iṅwe nḓila , na u ṱola uri zwiko zwa fulufulu zwi nga shumiswa hani u fha maanḓa tshibveledzwa u itela u bveledza musudzuluwo  . 
Vha dovhe vha sumbedzise zwiteṅwa zwine vha zwi dzhia sa zwi re na ndeme ṱhukhu u itela nḓowenḓowe  . 
U dzhenelela kha u imba nyimbo , zwiṱori na raimi . 
Fhedzi ha , khethululo ya kuthelele i ṋekedzwa madzangano a tevhedzaho Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo wa 1997 , na milayo i yelenaho nawo  . 
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili , dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa . 
I kwama muthu muṅwe na muṅwe  . 
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo u itela u tshimbidza zwavhuḓi mushumo wayo  . 
I shumiswa hafhu sa fhethu ha miṱangano ya seminara , zwigwada na miṱangano ya tsivhudzo ya ANC na Vhupfiwa nga Vhathu  . 
Arali mbilaelo yavho hu vhuḓifhinduleli hashu , ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u wana thandululo ya thaidzo yavho . 
CBNRM i nga shumiswa sa ndila ya u bvela phanda nga murahu ha mbilo ya shango , u angaredza milayo ya u bvela phanda na ndangulo ya mavu , ndangulo ya u pulana kushumisele kwa mavu , na mvelaphanda ya zwiimiswa zwa kha vhupo honoho zwine zwa shuma  . 
Phanḓa ha musi khophorethivi i tshi ita khumbelo ya u redzhisiṱara , hu tea u vha na muṱangano muthihi wa vhathu vhane vha vha na dzangalelo phanḓa ha musi khophorethivi i tshi ita khumbelo  . 
Komiti dza wadi dzi ṱahisa mafhungo nga ha wadi yapo kha mukhantseḽara wa wadi  . 
Sa zwe zwa talutshedziswa zwone afho ntha , u edana ndi muhumbulo wa kutshilele wa uri vhathu vhane vha dzula fhethu huthihi vha tea u fariwa nga ndila i fanaho  . 
Tshumelo dza masipala dza ndeme dzi ṱalutshedzwa sa idzo tshumelo dzi re dza ndeme kha u khwaṱhisedza ndeme ya vhutshilo vhu ṱanganedzeaho na vhu pfadzaho nahone zwine arali zwi songo ṋekedzwa zwa nga vhea khomboni mutakalo wa nnyi na nnyi , tsireledzo na vhupo )  . 
Ikonomi yashu yo no vha khagala , u bva nga 1994 yo no ṱanganyiswa na sisiṱeme ya ḽifhasi  . 
Rokho iyi yo rengwa nga vhugai ? 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno  . 
Kha vha humise fomo na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa ya NPO na tshitatamennde muhashoni  . 
Mvelelo dzi ṱuṱuwedza maitele a pfunzo i vheaho mugudi vhukati ho livhiwa kha mushumo . 
Mbu : Zwifhinga zwa u lindela ndi zwifhio ? 
Khoro yo ita dzitshanduko kha dirafuthi , nahone yo rumelwa kha Zwigwada zwa Nyambo dza Lushaka dze dza thomiwa nga Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe , hu na khumbelo ya uri milayo ya kunwalele i fanela u fana na ya kunwalele ku tendelwaho zwino  . 
Vha dzhiele nzhele uri vhathu vho tiwaho hu ḓo sedzuluswa ndalukano dzavho na u ṱoliwa lwa vhutsireledzi . 
Muthu wa vhuraru ( tsho ivhadzwaho nga NdoH ) tshi dzhenisa khumbelo ya khahulo ya ngomu khaanoni na u ewa khumbelo ua u kona u swikelela , tsumbo ; muhumbeli u wana thendelo yo walwaho u bva kha muthu wa vhuraru  . 
Ho vhigwa uri hu na phambano vhukati ha nḓila ine khothe dza sialala na khothe dzo ḓoweleaho dza shumana na vhuloi . 
Kha vha avhele mbuno kha nḓila iṅwe na iṅwe ine ya sumbedza zwo khwaṱha uri vha ḓipfa hani nga mbonalo idzi dzi tshi vhambedzwa na dziṅwe  . 
Mihumbulo yashu na thabelo dzashu zwi kha vhathu vha Bangladesh . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u ṱuṱuwedza u fhola na mbuyedzedzo . 
Sa muraḓo wa Khorondangi , munna wa vhane Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo vha ḓo ṋetshedzwa Mbulungo ya Tshiofisi ya Khethekanyo 1 . 
Khathekanyo 10 ya Mulayo wa u Ṱuṱuwedza u Swikelela Mafhungo ( PAIA ) , 2000 ( Mulayo 2 wa 2000 ) u amba uri Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe ( SAHRC ) i tea u dzudzanya nyendedzi ya maitele yo leluwaho i sa konḓi u pfala ya u sumbedza uri PAIA i shumiswa hani . 
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa  . 
Rofhiwa u khonela kha tsha monde  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1664 u itela u tinya u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe  . 
Munna o thula muri nga goloi . 
Nga murahu ha khetho , dzulo ḽa u thoma ḽa vhusimamilayo ha vunḓu ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa , fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelelo dza khetho dza ḓivhadzwa ngaḽo  . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya komiti ya wadi a vha gomali nga kha u dzulela tshifhinga tshilapfu kha tshumelo  . 
U ya nga Mulayo wa 118 wa 1998 khethekanyo thukhu ya 9(1) , Khoro i tea u vhea maga a u shuma ha Khoro dza kha Vundu dza Madzina a zwa Divhavhupo na mivhuso yapo kha vhupo havho hune vha vha na maanda a u ita ngauralo  . 
Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya 1996  . 
Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75 . 
HIV , ndangulo ya mbuelo ya zwa mishonga na tshumelo ya thuso ya shishi  . 
Luambo lwa Hayani : ( kha hu sedzwe na Luambo lwa u engedza ) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa hayani kana kha tshitshavha . 
Vhathu vhoṱhe vha tea u dzhiela nzhele tswayo dza u tsivhudza nga ha khentsa . 
Mme a Makhado Vho-Limani na vhone vho thusedza kha u dzhena ha n(wana wavho vhuhosini , nge vha vha vhe muthu wa vhulenda kha vhathu na kha mut ( ahabvu  . 
Khabinethe i dovha ya dzhenelela kha u sasaladza zwihulu tshiṱuhu tshingafho , nga maanḓa tshi tshi itelwa vhana . 
Ri fulufhela uri u vhuedzedzwa ha Morocco kha Yuno zwi tea u shuma sa tshiṱavhanyisi tsha u tandulula fhungo ḽa Vhukovhela ha Sahara . 
Mbonalo ya ndeme , sa zwe ra zwi vhona , yo vha i ya uri afha vhathu vha vhukuma vha songo tsireledzwaho vho vha vha songo ḓowelea  . 
Nga huṅwe nḓowelo idzi dzi livhanyiswa na mvelele na maitele , zwine dza si vhe zwone  . 
Ndayotewa i a fha ndaela i kha vhuimo ha mashango a dzitshaka-tshaka  . 
Izwi zwi fhambana na avho vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi,vhane vha vhona maitele avho a vhuloi hu vhurereli zwine izwi zwa fhambana na vhuloi vhune ha huvhadza . 
Musi i tshi shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo , Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa , nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa . 
Hezwi zwi vha zwo ḓisendeka ngauri matheriaḽa a bveledzwe hafhu zwavhuḓi nahone hu si nga nḓila ya lunyadzo kana zwi re ngomu zwi xedzaho  . 
Khasitama dzi tea u dovha hafhu dza dzhiela nzhele uri mutengo wa yuniti ya maanda a mudagasi ( dzikhilowathi nga awara ) ane a tshimbidzwa kana u phadaladzwa nga mithara wa mudagasi une wa tou rengiwa , a ntha u fhira ane a tshimbidzwa kana u phadaladzwa nga mithara wa mudagasi wo doweleaho  . 
U khwinisa u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a u tandulula phambano U katelwa na u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwi khwaṱhisa demokirasi yashu na u ita uri i vhe yo dzhenelelaho  . 
Khumbelo dzo dzheniswaho kha Zwipiḓa zwa tshiṅwe tshithu dzi ṋetshedza tshikhala dza u ita na u swikela zwikili zwi ṱoḓeaho kha fhungo iḽi  . 
Ndi sekithara ifhio ya vhubindudzi ine nda fanela u sedza khayo uri ndi kone u wana thuso ? 
Kha vha rere uri ndi zwifhio zwine zwa nga wanala kha linwalo la u setsha ? 
Ro pfa makumedzwa na zwi ṱahiswaho nga vhoramabindu , zwine ra nga shandukisa ngazwo nyimele uri ikonomi i vhuyelele kha nḓila ya nyaluwo . 
Komiti , nga u angaredza , ndi vhuimeleli nga nyeḓano ha mahoro Phalamenndeni . 
U thoma u shumisa zwa u ela zwo teaho tshine tsha khou elwa . 
Sa tsumbo , arali vhuphara ha muṋango wo elwa vhulapfu ha zwanḓa zwa 20 na vhuphara ha desika hu vhulapfu ha penisela dza 8 , hu nga si vhe na u amba uri muṋango wo ṱanḓavhuwa u fhira desike . 
Kha vha zwi dzhiele nzhele : Hedzi pfanelo dzoṱhe dzi a fhungudzwa arali zwo fanela u itwa ngauralo . 
Nga dzangalelo ḽo vusuludzwaho kha tshiṅwe na tshiṅwe tshe tsha vha tshi tsha kale , zwiko zwa kale zwa mulayo zwo vha dzangalelo  . 
Nga mulayo vhugevhenga ha u vhulaha vhu katela bulayo ḽi siho mulayoni ḽa muthu nga muṅwe muthu  . 
U imba nyimbo dzi sa konḓi na u ita nyito nga vhavhili-vhavhili vha tshi thuswa nga mudededzi . 
Hezwi zwi tendelana na vhuḓidini na nṱhesa ha Tshigwada tsha Afrika Tshipembe ha u vhona uri shango ḽo ḓikumedzela u fhaṱa vhufarani na Zimbabwe uri hu bveledzwe mbuelo dzi tamwaho dza ikonomi . 
Milayo ya u tsivhudza ya u dzhenelela ha idzi ndangulo zwi fanela u vha phindulo yo teaho u itela u tsireledza madzangalelo a pfunzo a mugudiswa  . 
Mbudziso dzi ṱoḓaho u dzudzanywa ha madfhungo e a tou bulwa zwi khagala kha tshibveledzwa . 
Mulanguli Muhulwane ndi ene tshimebi tsha Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnu  . 
Vha tshintshe kubikele , vha songo shumisa mapfura kana oḽi , ndi khwine vha tou zwi vhilisa lwa tshifhinga tshipfufhi vho shela maḓi maṱuku  . 
Khaedu yashu ndi u shandukisa bono ḽa vha mbekanyamushumo na thandela zwine zwa nga shumiswa zwavhuḓi  . 
Ndi mini tshi vhangaho tshikolodo tsha mbilo ? 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadziwa arali khanedzano i tshi khou pfukiselwa kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS nga vha ḓisi vha mbilaelo vha tevhelaho : muraḓo wa GEMS , muthu ane a ṱoḓa u vha muraḓo wa GEMS kana muraḓo wa kale wa GEMS . 
Zwivhindi zwi a bva vhudzuloni  . 
Komiti i ṱanga luṋa nga ṅwaha , fhedzi miṱangano yo khetheaho i a dzudzanywa musi hu na milandu ya shishi ine ya tea u pfiwa  . 
Masia oṱhe a ḓo tendelwa u vhidza dziṱhanzi u ṋetshedza vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṱanziela milandu yavho , sa tsumbo , ṱhanziela dza dzilafho , rekhodo dza sibadela , zwinepe , maṅwalo nz . 
Mulayo wa u ṰuṰuwedza Ndaulo ya Vhulamukanyi ( AJA ) , Nomboro 3 wa 2000 : AJA wo phasiswa hu tshi itelwa vhubvo ha ṱhoḓea dza Ndayotewa kha mulayo u khwaṱhisedza pfanelo dza vhathu kha ḽiga ḽa ndaulo ine ya vha mulayo , maitele avhuḓi ane a pfadza na uri muthu muṅwe na muṅnwe ane pfanelo dzawe dzo vha dzo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nga ḽiga ḽa ndaulo , u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho  . 
Roṱhe ri fanela u ita mushumo washu u itele u thivhela u fhungudziwa ha nḓisedzo ya muḓagasi  . 
Madzangano oṱhe a Tsireledzo ya Mulilo a tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka henefho khothe , u ḓo anzela u pfa mutsiko kana u tambula lu songo teaho  . 
U daha mutsi zwi khombo u fana na mudahi wa vhukuma . 
Khabinethe yo tendela Khwinisedzo ya Mulayotibe wa Vhufhufhi ha Mabufho wa 2017 uri u iswe Phalamenndeni  . 
Mulevho kha Inthanethe kha Vhoṱhe wo dzhia tshivhumbeo tsha vhurangaphanḓa na u topola zwipikwa zwa uri u shumiswe hu sa athu fhela miṅwedzi ya rathi . 
Tikedzani  . 
Tshigwada tsha Miṋisiṱa dza Vhutsireledzi na Minisiṱa vha Muhasho wa zwa Mishumo vha ḓo amba na vhoramafhungo nga Ḽavhuvhili ḽa dzi 10 Nyendavhusiku 2013 . 
U khethulula zwipiḓa zwa muvhili nga musudzuluwo u no nga u sumba na u onyolosa mulenzhe , nz . 
Muholo we vha u wana ndi wo tewaho kha ḽeveḽe ya mutheo ṱhukhu  . 
Zwiṅwe zwa zwibveledzwa , u fana na mushonga ya zwimela , a zwi ḓisi masheleni manzhi u fana na zwiṅwe , u fana na mishonga ya khemisini , fhedzi khonadzeo ya khombo ndi ṱhukhu  . 
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva i tea u itwa kha fomo dzo tiwaho  . 
Nga huṅwe hu ṱoḓea maṅwe mafhungo u bva kha vhone kana muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo wavho musi hu tshi sedzuluswa mbilo . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i a korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mugudisi lwa u phasisa na ṱhanziela . 
U ya nga ha tshigwada itshi , dzilafho ḽi u ṋekedzwa hu sa timatimiwi hune zwa konadzea  . 
U tambisa tshifhinga tsha vhumatshelo hau  . 
Musi muraḓo kana muunḓiwa a sa tevhedzi madalo o tiwaho na dokotela , GEMS a i nga badeli madalo ayo kha dokotela . 
Zwithu zwashu zwa ndeme zwi dzulela uri endedza misi yoṱhe . 
Khabinete yo khoḓa u bvelela ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo zwo sedzanaho na u khwaṱhisedza tshiimo tsha Afurika Tshipembe sa vhuendelamashango ha dzitshaka vhuhulwane na mashango kana fhethu ha zwa mabindu . 
Khabinethe yo toolelelwa nga ha mawanwa nga ha Muvhigo wa Zwisumbi zwa Vhutumbuli na Thekinoḽodzhi na Saintsi ya Afrika Tshipembe wa Khoro ya Vhueletshedzi ya Lushaka nga ha Vhutumbuli . 
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa . 
U tendela vhagudi u nanga thekhiniki ine vha i takalela . 
Bugu ya u rekhodela kana faili i tea u dzula yo dzudzanyea tshifhinga tshoṱhe nga mudededzi muṅwe na muṅwe  . 
Muvhuso wo ḓiimisela u ḓisa tshumelo dza ndeme kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe . 
Aya ndi maṅwe maga ane vha nga a dzhia : Kha vha ṱalutshedze kudahele kwavho . 
Tshifhinga tsho avhelwaho nga themo kha Zwikili zwa Vhutshilo ndi iri dza 60 nga themo kha Gireidi ya Ṱ u swika 2 , na iri dza 70 kha Gireidi ya 3 . 
Vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi fhindule mbudziso ye tsha ṋetshedzwa vha ṅwale phindulo dzavho kha tshipiḓa tsha bammbiri ḽa u ṅwalela  . 
Ndi nga mini Jacob o vha a tshi ṱoḓou zwi thupha ? 
U nekedzwa ha u imvumvusa ndi hoea ya ndeme kha mbekanyamushumo dza u bveledza phana zwipotso na u imvumvusa  . 
Hezwi zwi itiwa nga u vha na u swikelela ho khwahisiwaho kha zwipotso , mbekanyamushumo dza u wana vhatambi vha re na vhukoni , u thomiwa ha vhathu vhane vha tou funa u shela mulenzhe na u alusa u shela mulenzhe  . 
Tshiitisi ndi uri tshenzhelo iyi yo ḓisendekaho nga sekithara kana vhukoni zwi ṋea zwivhuya arali u khou shuma na mushumo wa masipala une wa vha u tshi ḓivhesa nyimele yawo u bva fhasi  . 
Tshivhumbeo tshi nga kha ḓi leluwa tsha vha tshone tshine kana tsha konḓa u ya nga hune vha funa  . 
Mbudziso tharu dzo sedzwaho dzi tevhelaho dzi tea u wana tshenzhemo yavho ya nṱha kha nyimele iṅwe na iṅwe  . 
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vha fanela u tevhela nyiledzo hune dza khou thomiwa hone , nahone vha bvelephanḓa u vhulunga maḓi , u shumisana na mimasipala . 
Arali mbilaelo i tshi kwama ṱhoho ya tshikolo , vha nga kwama Tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu  . 
Ro lwela dimokirasi iyi nga maanḓa nahone roṱhe ro vhuelwa nga pfanelo ya u ambedzana lwa mulayo na muvhuso washu  . 
Masipala yashu yo fhaṱwa kha mutheo wo khwaṱhaho , kha miṅwaha ya 20 yo fhiraho ya demokirasi . 
Zwe Vho-Makana vha amba hodelani zwo vha zwi zwone naa ? 
Vhaimeli vha zwikolo na vhagudi vha a nanguludzwa mavunḓuni kana kha lushaka u itela asesimennde ya sisitemiki  . 
Vhunzhi ha vhadzulapo kha uvhu vhupo vha rengisa lusiho mulayoni vhunzhi ha vhathu vho shuma mabulasini u swikela vha tshi vhudzwa uri vha litshe  . 
Ri shumisa tshifhinga tsha zwino tsha a kha u sumbedza nyito yo ḓowelwaho . 
Muthu a songo teaho u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga vha nkhetheni wa vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa mikano kana nyimele dzo thomiwaho nga mulayo wa lushaka  . 
Hune ha sumbedza hu sa khou shumiwa , i tshimbidza u dzhenelela hu ṱoḓeaho  . 
Phaiphi a si ndapfu , ndi pfufhi , na u ḓo vha na maḓi nga ngomu ! 
Muthu u vha a tshi khou ita zwiito zwa u tambudza arali nga nḓila yo livhaho kana I songo livhaho a ḓifara nga nḓila ine a ḓivha kana a vha a tshi tea u ḓivha uri- ( a ) zwi a vhaisa kana zwi ita uri muthu a vhe na u tenda zwi pfadzaho uri u tambudzwa ho itea kha muhweleli kana muṅwe muthu nga nḓila I sa pfali a tevhelela , u ṱalela kana u luvheledza muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho , kana u amba , nga iḽekṱhroniki kana nga iṅwe nḓila ya vhudavhidzani zwo livhiswa kha ene muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho nga nḓila iṅwe na iṅwe , vhudavhidzani vhu nga vha ho itisa kana u sa itisa kana u rumela , u isedza kana u itisa nyisedzo ya marifhi , theḽegiramu , phakhedzhi , fakisi , imeiḽi kana zwiṅwe zwithu kha muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho ; kana ( b ) ndi u tambudza lwa vhudzekani kha muhweleli kana muthu a kwameaho . 
Vhathu vho malanaho kana muthu na mufarisi wawe wa vhutshilo vhane muholo wavho wa ṅwaha nga murahu ha u ṱuswa ho tendelwaho wa sa fhire R27 192 , 00 nga ṅwaha  . 
Khetho dza muvhuso wapo dzi ḓo vha hone vhukati ha miṅwedzi miraru nga murahu ha dzi 18 Shundunthule , datumu ya u fhedza ya khetho . 
Khomishini ya Pfanelo dza vhathu i alusa u thonifha na u tsireledza pfanelo dza vhathu  . 
Vhalani tshiṱori tshaṋu ni ite mutevhe wa maiti oṱhe e na a shumisa . 
Vha tea u ḓiṅwalisa sa mutheli kha Tshumelo ya Mbuelo ya Muthelo wa Afurika Tshipembe ( SARS ) arali vha tshi hola tshelede i fhiraho iyo ine ya tewa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Muhasho u nga dzudzanya u vha dalela hiriswa vhudzulo sa ṱhanziela ya aḓirese  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a swikaho mararu u bveledzwa ha mutendelo ya u ṱunḓa . 
Masipala u fanela u ṋea miraḓo ya Komiti ya Wadi ngudo dza u ya phanḓa nga ha IDP  . 
Zwo leluwa kha muvhuso u laula vhathu vha sa humbuli zwidodombedzwa zwa khadzimo , hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho  . 
Vha ambe zwavhuḓi uri muṅwe na muṅwe a vha pfe  . 
Hafhu , miṅwedzi ya fumimalo nga murahu ha khetho dzo angaredzaho dzashu , vhathu vho amba ! 
Vhukwamani na mufarwa vha nga vha nga luṅwalo , luṱingo , kana nga u ṱangana na mufarwa nahone nga vhathu vho teaho . 
U d(in(walisela u voutha hu d(o dzula hu tshi khou bvela phand(a  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na vhakhantselara vha nga vhona izwi sa ndovhololo ya mishumo yavho  . 
Arali vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , endela mashango a nnḓa  . 
Khabinethe i humbela maAfrika Tshipembe uri vha shumise maḓi nga vhulondo . 
Ndi tama u dzhia tshifhinga itshi nda vha livhuwa kha thikhedzo yavho ya misi na u vha tamela mashudu a mutakalo na dakalo 2011  . 
Irini khonani dzaṋu dzi humbulele uri ni tshipuka tshifhio . 
Muiti wa khumbelo a sa khou ita zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphan ḓa ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa  . 
Tshavhuvhili , ndo no ḓi vha vhudza uri a ro ngo kona u rumela mimoḓoro dzi re na luswayo na vhathu vha yunifomo ngauri a hu na zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela na uri musi vha tshi vhea mapfumo fhasi u ṱaselwa hu ḓo mboḓi thoma nga huswa  . 
Hezwi zwi amba uri s Bveledza vhusedzesi ha tsenguluso ya luambo na tsenguluso ya luambo tsumbo : U kona u topola phambano vhukati ha luambo lu shumisiwaho kilasini ( tsumbo : nga tshifhinga tsha u vhala mafhungo a shango ) na musi a tshi tamba na khonani dzawe , u sedzulusa uri ndi ngani luambo lu tshi shumiswa nga nḓila dzo fhambanaho kha maimo o fhambanaho  . 
Ndi nnyi ane a khou amba tshirendoni itshi ? 
Pharagirafu nthihi pfufhi i no fha ṱhalutshedzo ya thandela hu tshi nweledzwa mvelelo dza thandela iyi zwi khagala  . 
Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya t ( honifhiwa ngauri yo vha i tshi dzhiwa sa ngoma khethwa ine lushaka lwa Vhavend(a lwa tenda khayo  . 
Muvhuso , sekithara ya zwa migodini na Tshiimiswa tsha zwa Bannga dza Afurika Tshipembe vho saina Thendelano ya Tshumisano kha u bveledzisa vhudzulo havhuḓi ha vhathu . 
Kha vha nwe maḓi manzhi . 
U ṅwala na u sumbedza zwifaredzi kana fhungo ḽipfufhi kha ṱhoho yo ṋewaho , kha u thusedza u ṅwala bugu kha khuḓa ya bugu . 
Nkosi Sikelel ? 
Tsha kule tshi wanwa nga muhovhi flalutshedza phara pfufhi a tshi bva kha ndugelo dza mupondiwa , u wana ndaela ya u vhulungea havho  . 
Zwo fheliswa Nga ndaela ya Redzhisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho , mbuelo ya miṅwaha mivhili kha tshiimiswa tsho ḓivhadzwaho u bva nga dzi 1 Phando 2010 ine ya ḓo fhela nga 31 Nyendavhusiku 2011  . 
Kha mashango a dzitshaka , dimokirasi i itwa nga kha madzangano a mashango o fhambanaho , naho zwi tshi pfala zwo khakhea  . 
Vhaṱwe vhathu vha biḽioni dza 2,8 u mona na ḽifhasi vho kona u tevhela mitambo ya 64 kha zwikwere zwa nnyi na nnyi , dziholoni na dzibarani . 
Tshifanyiso itshi tsha kuimele kwo kombamaho tshi amba uri vha nga pfuka mikano nahone vha tea uri vhurangeli dzi dzule dzi hone  . 
Ri ḓo tea u lavhelesa fhungo iḽi ro sedza kha u engedza muelo wa mutheo wa luṱa lwa tshifhinga tshi ḓaho  . 
Magudiswa oṱhe a luambo a funzwa kha sekele ya vhege mbili ( awara 4 )  . 
Ndi zwa ndeme uri sa lushaka ri pembelele Lupfumo lwa Vhathu lu Tshilaho masiani oṱhe a lushaka lwashu  . 
Avho vhane vho ḓivhadzwa vha nga ṱaṱa vha tshi ya phanḓa na u pfesesa milayo iyi  . 
Olani tshifanyiso tsha tshipuka tshine na vhona u nga tshi nga vha tshifuwohaya . 
Vhuloi vhu itwa nga zwitshavha zwinzhi zwo fhambanaho kha ḽifhasi . 
Fhedzi , vhushaka vhakati ha Vhakhiresite na vhathu vha vhuṅwe vhurereli na hone vhu a kwamea  . 
Vhuraḓo 106 . 
Vha tenda uri u shumiswa ha lutendo lwa mvelele sa tshithu tsha u ḓiimelela zwi ḓo fhungudza vhuṱungu ha ndaṱiso nahone zwa ṱuṱuwedza u ḓiimelela nga mvelele . 
Vha nga ita izwi kha phetheni dzoṱhe dzo topolwaho  . 
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu , I tshi khou shumisa mulayosikwa na maṅwe maga , I fanela u langula na lavhelesa u shumiswa ha nyambo dza tshiofisi . 
Manye ṱu avho a ḓo ṱalutshedza vhuvha ha khumbelo na tshumelo dzine vha dzi ṱo ḓa shangoni ḽa nnḓa . 
U ṅwala risipi ya zwiḽiwa zwi no funeswa . 
Sa tsumbo , arali kha dewa au a u thoma , na kungulusa 8 1 , ni fanela u rengisa hafu nithihi tsha hafu nthihi malo kaa  . 
Sa tsumbo , vhaṅwe vhathu a vha funi u amba nga ha mafhungo a ngaho HIV na AIDS nahone thero iyi iteai u dzhenwa hu na u dzhiela nzhele izwi  . 
Vha vha na vhukonani hu ṱhonifheaho na dzikhonani na vhagudisi vha fhulufheleaho . 
I ṋea tshiimiswa tsha nyambedzano , u lamukanya , na u tshea mafhungo nga huswi vhukati ha tshitshavha na masipala  . 
Vhudifari ha vhashumi nga tshavho na kha vhanwe hu tea u vha ha vhukonani , ha thuso nahone ho fhelelaho  . 
Hezwi zwi nea Afurika Tshipembe mushumo wa u tumanyana Afuriksa Tshipembe na SADC na tsarekano dza thodisiso ha Europe sa izwi ri tshi tikedza u di dzhenisa ha Afurika Tshipembe hu tea u khwathisa zwa uri vha todisisi vha dzule Afurika Tshipembe sa izwi vha nga si pfe mutsiko wa sa katelwa kha tserekano dza vhufodesi ha lifhasi tshifhinga tsho fhelaho  . 
Muhasho wa Pfunzo u sedza aya maṅwalwa sa mathomo a maitele a u alusa na u bveledzisa nyambo dzashu . 
Mudededzi u tea u nanga bugu dzo randelwaho vhagudi dza murole wonoyo . 
Ezwi ndi : thuso ya matshilisano , ndindakhombo ya matshilisano na tsengedzelo nga u tou funa  . 
Tshekhe ine ya badelwa kha Director-General : Department of Agriculture , i nga dzheniswa kha fomo ya khumbelo ya rumelwa kha iresi yo bulwaho afho nṱha  . 
Na zwino kubuli ku khou wanala  . 
U konḓelela na ṱhonifho zwo vha yone thikho ya nndwa yashu ya mbofholowo na uri zwi kha ḓivha tshipiḓa tsha mutheo wa demokirasi ya Afrika Tshipembe . 
U vhumba maipfi a maḽeḓere maṱuku na mahulwane nga nḓila yone . 
Vha tea u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana ya ntha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF  . 
Olani tshifanyiso tsha kufhelele kwa tshiṱori ni kone u ṅwala phara nga kufhelele kwatsho . 
Mihumbulo ya dzitshaka i khou kuvhanganywa kha fhungo iḽi uri ndi ayo mashango fhedzi e a kona u langa u fhira u lwa na mupfuluwo e a vhuelwa nga mbuelo khulwane nga maanḓa u bva kha maitele a mupfuluwo wa dzitshaka  . 
Mbetshelo i shumana na nga ha u humbulela , iyo ndi khethekanyo ya 2 ya Mulayo , ine ya bula uri arali hu khou pomokwa muthu vhuloi nahone a fhedza o vhulawa , hu ḓo humbulelwa uri muthu o vhulawa zwo itwa nga uvho vhutshinyi ( u pomoka vhuloi ) ( nga nnḓa ha musi ho vha na iṅwe tsumbo )  . 
Khabinethe yo ṱanganedza tsheo ya khothe i khwaṱhisedzaho pfanelo ya muvhuso ya u dzhia tsheo dza mbekanyamaitele na tsumbanḓila nga u laela khumbelo ya Dzangano ḽa u Bikulula Tshimbi ḽa Afrika Tsipembe . 
Kanzhi na vhone vho shuma sa vhaimeleli vha mahoro apo a poḽotiki hu na vhuṱumani na madzangano na vhoramabindu vha ndeme vhukuma kha ḓorobo dza tsini  . 
Vhathu vha shelaho mulenzhe kha CBNRM vha tea u gudiswa uri hu khwiniswe vhutsila havho ha numeresi  . 
Muvhuso u khou shuma wo sedza nḓisedzo ya muḓagasi ine wa nga ḓitika ngayo u itela u vha na vhuṱanzi ha uri muḓagasi u hone zwino na kha tshifhinga tshiḓaho ; khonadziso ya nyaluwo ya ikonomi . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikisa phethisheni kha Phalamennde , sa zwe zwa ṋetshedzwa nga Ndayotewa . 
Musi vhe na vhege mbili , vha a ṱuwa tshilaloni . 
Vhuendelamashango ha dzitshakha vhu khou bvela phanḓa u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha lwisa tsha vhudipuḽomati ha ikonomi yashu , vhu tshi khou shela mulenzhe kha u sika mishumo na nyaluwo ya ikonomi  . 
AIDS na khentsa  . 
Hezwi zwoṱhe zwo ṱangana , zwi kwama nga nḓiḽa mmbi mbuelo ine ra i ṱoḓa uri ri aluse nḓisedzo ya tshumelo na uri ri thome thandela dzashu dza mveledziso . 
Izwi zwi ḓo thusa kha u engedza nomboro ya u dzhenwa yunivesithi dza Saintsi na Mbalo na u khwinisa tshikhala tsha mveledziso vhunga zwo sumbedziswa kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Naho zwo ralo , ndingo dza masiandaitwa a ndeme ya muya dza vhomakone dzi ḓo livhana na tshiteṅwa itshi  . 
Muvhigo ndi ṱholo ya zwo swikelwaho na khaedu dzi tshimbilelanaho na zwa pfanelo dza matshilisano na polotiki zwine zwa wanala kha Mulanga na Ndayotewa yashu . 
Izwi zwi thusa u ṱavhanyisa u engedza nyaluwo na vhubindudzi musi bada khulwane ya P455 yo khwiniswa i tshi ḓo honolola mveledziso ya tserekano ya mavhengele maswa a R1 biḽioni ine ya khou lavhelelwa u fhela nga 2017  . 
Nga murahu ha khetho dza Muphuresidennde , mahoro a polotiki a a ṋewa tshikhala tsha u nyanyuwa . 
Musi Mulayotibe u tshi tou thoma u shuma , vhatholi vha ḓo lavhelelwa u badela vhashumi vhavho muholo u siho fhasi ha muholo wa fhasisa wa lushaka , une u ḓo dzula u tshi dzudzanyululiwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Ngauralo nḓila iṅwe ya u humbula nga ha u rekanya kha Vhuimo ha Fhasi ndi u shumisa zwithu zwo imelaho u rekanywa . 
Ndayotewa ya vunḓu I nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa na vhoramafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓa ha musi zwo fanela nahone zwi tshi pfesesea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi  . 
Avha ḓadze fomo ya khumbelo vha i rumele kha DHET . 
Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi , khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi  . 
Muvhuso wo ima wo khwaṱha kha mbekanyamushumo ya u lugisa u sa lingana ha vhathu nga maanḓa zwi tshi ya kha vhupo ha mushumoni . 
Naa ndia kwama tshitshavha nga ṱhoḓea na zwithu zwa ndeme zwavho ? 
Tsumbo , arali ha tiwa ḓuvha ḽa u shela faundesheni ya tshifhaṱo mvula ya mbo ḓi thoma u na i sa tshi maḓuvhani a re na tshivhalo , zwi vhanga u lenga ha mushumo , fhedzi ndi zwithu zwine ra si kone u zwi langa  . 
Vho dovha hafhu vha wana tshelede ye ya vha yo salela ya miṅwaha miraru  . 
Muḓivhimakone wa CBP u tea u rekhoda kha khoḽomo ya tshanḓa tshamonde thero dzine dza anzela u wanala kha mafhungo a ndeme a wadi  . 
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho , nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi nga u vhaisa  . 
Muimeleli muthihi wa zwa mutakalo na tsireledzo u fanela u tiwa mushumoni muṅwe na muṅwe hune ha vha na vhashumi vha 20 kana u fhira  . 
Muḓagasi , sa tsumbo , u na tshiko tshihulwanesa tsha mbuelo u itela mimasipala minzhi  . 
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano nanga ṱhoho ya mafhungo nga zwithu zwi re na ndeme  . 
PanSALB , kha ḽiṅwe sia , i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza na u ṱuṱuwedza nyambo zwo livha kha tswikelelo ya pfanelo dza luambo  . 
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ita khumbelo ya u badelwa murahu tshelede ya mbadelo ya vhuṱundi kha zwibveledzwa zwe zwa ṱun ḓwa u itela u faṱwa , u bveledzwa , u fhedziselwa , kana u pakwa ha zwibveledzwa zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa  . 
U sedzesa uri muanewa muhulwane u shanduka nga nḓilaḓe u bva mathomoni u swika magumoni a tshiṱori . 
Ho vha hu ḓuvha ḽanga ḽa u thoma ndi phalamennde yavho ! 
Ngeno hu na uri khaedu khulwane dzo sumbedza uri vhubveledzi ha thekinoḽodzhi ya mutsiko , ri a pfesesa uri thekinoḽodzhi a dzi koni u bveledzwa hu songo humbulwa nga ha uri dzi ḓo kwama hani na u ṱanganedzwa nga vhathu  . 
Ni kone u tshi ṅwala nga vhudele buguni yaṋu . 
Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro dza Masipala 159 . 
Afrika Tshipembe ri na tshenzhemo ya demokirasi ya u dzudzanya nga huswa ya miṅwaha ine ya ṱoḓou swika 9 naho maitele a u dzudzanya nga huswa mabindu a muvhuso o thoma phanḓa ha 1994  . 
Avho vhane vha vha vhaṋe na vha no langula shango hune zwiko zwa vha hone  . 
Ndi zwifhio zwine vha zwi vhona sa zwithithisi zwa ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo ? 
Miraḓo ya nyanḓadzamafhungo kha mushumo we vha ita wa u vhona uri tsheo dza Khabinethe dzi khou davhidzelwa maAfrika Tshipembe uri vha kone u shela mulenzhe vhe na nḓivho nga ha mafhungo a tshitshavha  . 
Vhaṋe vha bulasi vha nga ṱoḓa thuso nnḓa u itela mushumo uyu saizwi zwi tshi konḓa vhukuma lwa saikhoḽodzhi u vha tshipikwa  . 
Muṱambuluwo wavho u tea u sa vha na phurotheini . 
Tshakha tharu dza ṱhanziela dzi nga bviswa  . 
Mudededzi kha vhuimo u tea u vhona uri ṱhoho dzo fhambanaho dzo nangwa u kuvhanganya na u sengulusa data kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Zwino ngauri ri a ḓivha mvelele dza khetho , ndi tshifhinga tsha uri Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe a vhewe tshiduloni  . 
Ngudo dza LEV dzi tea u angaredza orala , u vhona , zwa nomboro na maṅwalwa a ḽitheresi . 
U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano  . 
Khumbelo ya u engedza kana u shandukisa thendelo y vho kwanyeledzwa , na maṅwe mabindu  . 
U tinya u vhaisala ha nyelelo , tsinga , misipha na marambo kha zwanḓa nga u dzinginyea phesethe ya mugaganyagwama wa khephithala wa masipala yo shumaho kha thandela dza khephithala dzo topolwaho kha ṅwaha wa muvhalelano u ya nga ha IDP ya masipala a kutshimbidzele kwa vhulamukanyi ha vhana vhaṱuku  . 
Fhedzi mushumo wa komiti dza wadi dza u shuma kha tsedzuluso ya IDP kanzhi wo vha mayelana na u topola ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Kha vha rumele khumbelo yavho kha : The Senior Manager : Animal Health , Fax : 329-0499  . 
Mvulatswinga Mudzudzanyi u tea u vha na fhungokana thero ine a khou amba nga hayo ine ya kwama vhunzhi ha vhavhali  . 
Mufholo wa Khuliso nga Mmbi wa Vhuṱambo u dzhia vhuimo phanḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka nahone bennde ya mmbi i lidza luimbo lwa lushaka . 
Lavhelesani ṱhoho na mutaladzi wa u thoma wa tshirendo tshi re afho fhasi . 
Maḓana a vhathu vha khou vhuelwa u bva kha vhurangeli ha khishi ya swobo ha Masipala wa eThekwini  . 
Izwi vha zwi ita ndivho hu u tsireledza mbofholowo yashu na tsireledzo yashu  . 
Tshikolo tshi tshi bva Mandu na nṋe ri ḓo shuma ndi kholomo ya tsadzi . 
Lingedzani uri mipopi i si fane , u itela u sumbedza uri roṱhe ro fhambana nahone ri riṋe vhaṋe . 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe . 
Khabinethe i humbela vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u tikedza vhagidimi avha . 
Dzangano ḽi tea u katela khophi yo sethifaiwa ya thendelano nga miraḓo , i shumaho sa ṱhanziela ya u ḓivhiwa nga mutholi . 
Vho-Mutengwe ni vhona u nga ri vho vha vha tshi kona u maḓuvha a 28 phanḓa ha u pfiwa ha mulandu  . 
Vho-Sara vho ima navho ngeno , Vho-Ramasunzi vha songo ima navho  . 
Matshimbidzele o ambiwaho kha Sheduḽu a shuma tshifhinga tshoṱhe musi- ( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi fara muṱangano wa u khetha Phresidennde kana Mulangadzulo waḽo kana MuthusaMulangadzulo wa Buthano ; ( b ) Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I a ṱangana u khetha Mudzulatshidulo kana Muthusa-Mudzulatshidulo ; ( c ) Vhusimamilayo ha vunḓu ( phalamennde ya vunḓu ) vhu a ṱangana u khetha Mulangavunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa-Mulangadzulo . 
Ee , vho fhufhela damuni na zwiambaro uri vha mu tshidze  . 
Minisiṱa wa Nḓowetshumo na Mbambadzo vha a kona u iledza na u thivhela u ṱunḓwa ha thundu dza kiḽasi yo sumbedzwaho . 
Masana a kalula a a dina . 
Ri tshi khou shumisana na sekithara dza phuraivethe , zwa mishumo na tshitshavha tsha dzitshaka , ri ḓo engedza ndingedzo dzashu dza u ḓowela na dza u fhungudza  . 
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha vhuvhili dzi tea u rumelwa na musi nga uya nga kuṱanganyisele kwavho , ha vha hu sina mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana . 
Ngeno miraḓo i kwameaho i tshi ḓo dzula i miraḓo ya vhusimamilayo na madzulo e vha a fara a dzhiiwa sa o kovhelwaho ḽihoro ḽine vha imelela ḽone hu na khonadzeo ya khethekano , u ṱanganelana na u khethekana ho bulwaho kha hei phara  . 
Musi zwo tea mbambadzo yo vhofholowaho i a shuma , musi zwo tea , hu vha na vhubveledzi na u swikelela sisiṱeme yoṱhe ya u tshimbidza zwibveledzwa u bva kha muṋetshedzi u ya kha khasiṱama  . 
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo , mishonga na zwa ngudo ( nga murahu ha u gwevhiwa ) u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe . 
Arali mushumi a kundelwa u ya tsengoni , nahone ha wanala uri u ya nga mudzulatshidulo , ho ngo nea thalutshedzo I pfalaho , tsengo I do bvela phanda naho mushumi a si ho  . 
Maitele ayo o sedzaho kha zwigidi zwi siho mulayoni , goloi dzo tswiwaho na dza vhufhura , zwikambi na zwidzidzivhadzi zwine zwi dzhiiwa sa zwone zwibveledzi zwihulwane zwa vhutshinyi o thusa vhukuma kha phungudzo ya vhutshinyi  . 
Khabinethe i khoḓa vhakwameaho kha u shumisa thendelano dzo ṱahiswaho nga Khosi  . 
U itela uri mbekanyamaitele ya nḓowetshumo i vhe i bvelelaho ri ḓo ṱoḓa zwishumiswa zwa masheleni zwa nḓowetshumo zwo teaho  . 
Mulayotibe u na ndivho ya u khwinisa Mulayo wa u Redzhisiṱara Ndaka , 1937 ( Mualyo 47 wa 1937 ) u itela u pfuluwa u bva kha bambiri u ya kha ngona dza eḽekiṱhironiki dza ofisi ya ndaka . 
Mulayo muswa wo dzinginywaho u a pfisa vhuṱungu avho vhane vha ita vhuloi vhune ha vhaisa vhaṅwe kana u shushedza vhaṅwe uri vha ḓo vha lowa , fhedzi vhuloi vhu sa vhaisiho vhaṅwe vhu khou ṱanganedzwa , sa tsumbo vhuṅanga na vhuloi ha vhurereli . 
Afrika Tshipembe ḽi na rekhodo i vhonalaho ya u fara vhuṱambo vhu ngaho uvhu  . 
Uri u dzima honoho hu bvelela lungana , na u dovha wa fungiwa , zwi do laulwa nga uri tserekano ya netshedzo yeneyo ya mudagasi ndi ya hani  . 
Avho vha dzhenelelaho kha u bula zwiteṅwa nga ha dzikhakhathi na vhugevhenga na vhone vha khou lingedza misi yoṱhe u vha na vhupfiwa kha mbekanyamaitele dza muvhuso u ya kha ḽiṅwe sia kana ḽiṅwe  . 
Fomo dzi wanala kha muofisi wa mafhungo wa Bodo  . 
Ni zwi ḓivha hani uri ni na thandululo dzoṱhe dza dzithaidzo ? 
Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 , Muphuresidennde u tea u ṋea komiti ndaela ya u vhea iṱo kha mafhungo a ṱoḓḓeaho sa zwine zwa ṱoḓḓiswa zwone nga khethekanyo ṱhukhu ya 3  . 
Mvelaphanḓa ya masipala i haṱulwa nga tshitshavha na vhadzhiamikovhe  . 
Ndivho idzo dzo vha dza vhuthogwa nga murahu ha zwine zwa vhidzwa u pfi Nndwa ya Maipfi ya Vhathu vha shangoni lenelo ( Cold War ) u bvela phanda ha mashango manzhi zwo itiswa nga u lambedzwa ha tshomedzo hu si nga thodisiso na mveledzo fhedzi na kha u fhungudza tshikhala tsha vhutumbuli ha chasm  . 
Maga a u Linga U anganyela na u vhala nga ṱhoho u swika kha 5 ( nyimbo dza nomboro tshidade tsha nomboro zwo katelaho u alusa khontseputi dza nomboro ) U ḓivha nomboro kha nyimele ine vha i ḓivha tsumbo , vhukale , redzhisiṱara U pfesesa nomboro thevhekano ( tsumbo : Nga tshifhinga tsha u ya bungani ) U pfesesa tshiṅwe tshi tshi livhana na tshiṅwe ( Tshati ya vhathusi nga tshifhinga tsha zwimvumvusi ) U topola zwifanyiso zwa nomboro zwithoma zwine zwa katela nomboro nthihi U ḓivha tshiga tsha nomboro 1 . 
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo  . 
Nyito dza u tou fombe kha u thetshelesa na u amba luvhili kha vhege Vhege 1-3 U inthaviwa vhathu e na nḓivho nngede , tsumbo , u wana nga ha mushumo wa muthu . 
Fhethu - kha vha nange fhethu ha vhuḓi ha muṱangano , hune ha katela miraḓo ya tshitshavha , kana makone ane a ḓo vha avhela mafhungo muṱanganoni , mukhantseḽara wa wadi nz  . 
Masheleni a tshikolo a ya fhambana uya nga zwikolo . 
U swika ṋamusi , ho vha hu tshi tou vha na ḽiṅwalo ḽa u shuma ḽa tshifhinga nyana fhedzi , hu si na khopi ya bambiri ye ya vha i hone  . 
Miṅwaha ya fuṱhanu yo fhiraho ṋamusi , muthu wa u thoma o vha a khou rumelwa nga ngomu kha mono i monaho na ḽifhasi  . 
U tevhekana ha ngudo kha sekele ya vhege mbili hu nga tevhela nzudzanyo iṅwe na iṅwe tsumbo sekele i nga thoma nga u vhala ya bvela phanḓa nga nyambedzano u amba , hune ha ḓo tevhelwa nga u ṅwala . 
Nga murahu ha ndovhololo ya u vhala , vha dzhenelela kha khorasi na ndovhololo ya luambo lu no shumiseswa ho teaho nga vhavhili-vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku . 
Muthu muṅwe na muṅwe , bindu , na tshivhumbiwa zwo iledzwa u nga dzhena kha siaṱ ari ḽ iṅwe na ḽ iṅwe ḽ a iyi website hu sina thendelo , nahone zwo iledzwa u rumela kana u linga u rumela zwi songo tendelwaho , na khoudu dzo bvaho nḓ ilani . 
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni  . 
Afurika Tshipembe ḽo dzhiela nṱha zwine zwa khou itea ngei Egypt na u thomani ngei Tunisia . 
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso  . 
Tshiimo na hodea dza mashumele muvhusoni zwi nga ndila ine dzangalelo la muvhuso kathihi na shitshavha a zwi nga do kona u bveledzwa lu fushaho arali mushumeli wa muvhuso a vha o di etshedzelaho kha u kuvhanganya masheleni nga u ita mishumo ya phuraivethe  . 
Tsumbamutengo ya Mushonga ( MPL )  . 
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo ha vhathu . 
Mbilaelo dzavho dzi tea u bveledza nyito dzavhuḓi  . 
Tshifhinga tsha u itwa ha khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo . 
PMB i sa gumi  . 
Nḓila ine ra tea u i tshimbila i nga shanduka ; zwa sa ralo ri ḓo vha ri tshe ro ima kana ra sala ro sokou dzi nahone ri sa tshimbili nga nḓila  . 
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala vhafumakadzi vhangana kha mbingano dza tshirema , a nga si kone hafhu u mala vhaṅwe vhafumakadzi nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe i langulaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS . 
Thandela dzoṱhe dzi khou tshimbila zwavhuḓi . 
Madzangano a dzangalelo ḽi fanaho hu katelwa zwiimiswa zwa muvhuso , mabindu a phuraivethe , madzangano a si a muvhuso , madzangano a vhathu , madzangano a dzitshaka , nga u ralo nga u ralo  . 
Maitele aya a ita uri vhashumi vha aluwe ngauri vha langula tsheo dzine dza dzhiiwa mushumoni  . 
Luthihi kha vhege , mugudisi u vhala kana u anetshela tshitṱori . 
Vhagudi a vho ngo lavhelelwa u rekanya vhulapfu ha tshifhinga nga awara kana nga hafu ya awara vha sa swikeleli tshifhaṱuwo tsha watshi . 
Ri ṱoḓa miṅwe miṅwaha mivhili ya thikhedzo pfareledzwa ire na vhuḓikumedzeli kha thandela iyi  . 
Khabinethe yo ṱanganedza khetho dza wadi dza masipala dza u vala zwikhala dzo tshimbilaho zwavhuḓi nga mulalo dzo vhaho hone zwenezwino kha mavundu a rathi . 
Magumo  . 
Ri kati na u shumana na luṱa lwa u thoma , lune lwa vha lwa ndugiselo , lwo thomaho nga 2012 . 
Khabinethe i tamela mashudu vhagudiswa vhoṱhe , nga maanḓa vha re kha Gireidi 12 , musi vha tshi khou lugisela milingo ya mafheloni a ṅwaha . 
Kha vha dalele senthara ya tsini ya vhashumi  . 
Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail , vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo . 
Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano , muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho . 
Vho lindela awara dza 3 u bva afho tsha vha tshiswiṱulo  . 
Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho  . 
Arali munna a tshi ṱo ḓa u vha na muṅwe mufumakadzi nga mbingano ya tshirema , u tea u ya Khothe Khulwane u wana ndaela ine ya ḓo langa thundu dzawe  . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vesele yaḽo ya tsedzuluso ya SA Agulhas II kha u ita tsedzuluso ya zwikepe ngeno itshi ḓo pfumbudza na u fhaṱa tshikhala tsha sainthefiki kha Afrika Tshipembe na Afrika Vhubvaḓuvha  . 
Mbeu i amba phambano dza kutshilele na vhushaka vhukati vhanna na vhafumakadzi dzine dza tou gudwa , dzo fhambanesaho vhukati ha dzitshaka na mvelele , nahone dzi dzulela u shanduka  . 
Nga murahu ho o engedzedzwa ndima dza sumbe dza Tshithoza dzo engedzedziwa nga murendi , Samuel Mghayi  . 
Ri dovha ra tamela vhathu vha Zimbabwe mashudu kha khetho dzine dza ḓo farwa nga 29 Ṱhafamuhwe . 
Vhupfiwa havho vhu tea u tshimbilelana na fhungo ḽine ḽa khou reriwa . 
Mutoga u tambiwa nga vhathu vhavhili ngeno mufuvha u tshi tambiwa nga vhathu vhanzhi  . 
Hu tea u vha na ṱ hanzi mbili musi hu tshi ṅ waliswa mbingano  . 
Raba ndi 2cm u lapfa Zwi a konadzea u livhanya mathomo a tshithu tshine tsha khou o elwa na iṅwe nomboro kha ruḽa na u ṱusa nomboro ya mathomoni a tshthu u bva mafheloni a tshithu . 
Yunithi iyi i ḓo shumisana na Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka na Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndaulo ( DPSA )  . 
Zwenezwo zwi amba uri nyiledzo i songo ṱanḓavhuwaho i nga kona u pfala u ya nga mutheo wa ndayotewa . 
Komiti dza Wadi dzi tea u pfesesa phurosese dza mveledziso ya SDIP na nḓisedzo ya tshumelo , na u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi a ḓivhadzwa nga hzwo , hu tshi katelwa na thendelonzwiwa dza nḓisedzo ya tshumelo dzo teaho  . 
Mbadelo dzo khetheaho dzi ḓo vha dza vhuḓi musi dzi tshi vhambedzwa na dza maṅwe mashango a ne ra kona u ḓivhambedza nao  . 
Vhatshimbidzi vho ḓewa maanḓa a u tshimbidza mafhungo a Buthano ḽa Lushaka . 
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe muthu a re na ndango ya tshifhato  . 
Vhupo vhune zwiimiswa zwa ndondolo zwa shuma khaho ho fhira kha tshanduko khulwane lwa miṅwaha minzhi  . 
Mbadelo dza u posa dzi badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi fanela u poswa kha muhumbeli . 
Ndi zwa ndemevho uri u pfesesa ha vhagudi kha zwine vha khou vhala hu lingwe nahone hu si tou vha vhukoni ha u ḓivha kana u humbula maipfi fhedzi lini . 
Tsumbo ya 2 : Vhalanguli vha tea u dzula vha tshi sedza vhuhulwane ha mushumo wo vhanaho na vhashumisane nae na u ri munwe na munwe u khou ita zwo livhanaho nae a u itela u rivhothe vha kone u bveledza vhukoni havho lwa khwine  . 
Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu , zwi tshi katela zwa nyanḓadzo , kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi . 
U isa phanḓa na ṱhavhanyiso ya nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ri ḓo vhona uri Industrial Policy Action i a itwa  . 
Nga ndingano , a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo  . 
U ṱalukanyiwa ha nungo idzo kha zwitshavha zwa ikonomi ya dzingu na thendelano na tshaka dzoṱhe dza nzudzanyo dza mashangoḓavha  . 
Muphuresidennde vho ṱangana na Muhulisei Khosikhulu ya Vhavenḓa Vho Toni Mphephu Ramabulana , na vhakwameaho tshitshavhani kha u wana thandululo dza thaidzo dzo ṱahiswaho . 
Tshifanyiso itsho tsho livhiswa kha vhafhio ? 
Muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa HIV na AIDS na u khwinisa u itwa ha zwoṱhe zwa mutakalo u fana na u thivhela malwadze , dzilafho na ndondolo ya hayani  . 
Tshi ambiwa nga maand(a Ha-Masia , Mulenzhe , Ha-Mulima , Ha-Nthabalala , Ha-Masakona , Davhana , Tshimbupfe na Ha-Mashau  . 
Tangedzelani maiti oṱhe a re kha tshifhinga tsha zwino . 
Hezwi zwi itiswa ngauri vhugudisi vhune vhalanguli vha vhu shaya uri vha kone u thusa ndi vhuhulwane nahone a vhu sedzi fhedzi kha PAJA , vhu sedza na kha uri tsheo dzi dzhiwa hani , maṅwalo a ṅwalwa hani na nḓivhadzo dzine dza ṱoḓea nga Mulayo , na uri zwiitisi zwo tou ṅwalwaho zwi talatadzwa hani . 
Sa zwe zwa lingedzwa sa phindulo fhedzi hu na vhuṱanzi vhuṱuku kha ṱhalutshedzo yo ḓiimisaho  . 
Naho zwo ralo muhumbulo wo do haniwa nga muvhuso wo fhiraho wa Afrika Tshipembe we wa vha u na ndangulo yo fhelelaho kha mashangohaya  . 
Mu ṱun ḓi u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u ṱun ḓa luthihi fhedzi kha u ṱun ḓwa ha tshikambi itsho . 
Tshumelo iṅwe na iṅwe ina fomo yayo ya khumbelo na tsumban ḓila  . 
Vhafumakadzi vha khou siwa nnḓa  . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maitele a tsedzuluso  . 
Zwe zwa takadzesa vhabebi vhawe vhe vha i shumana na u ṅwaliswa ha vhaswayi vha phukha  . 
Milingo ya Gireidi 12 i ḓo thoma u bva nga ḽa 26 Tshimedzi u ya 29 Lara 2016  . 
Ri tenda uri u shela mulenzhe havhuḓi nga u rali hu ḓo ḓisa tshanduko kha nyimele iyi mmbi ya zwidzidzivhadzi  . 
Khonseputi na zwikili zwo buledzwa kha ṱhoho iṅwe na iṅwe . 
Khabinethe i khou lwa na khakhathi dza zwino dzine dza khou itelwa vhabvannḓa . 
Kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma  . 
Ri ḓo tikedza uri themendelo dzi katele nḓila ntswa dza tshiṱuṱuwedzi tsha zwa masheleni u itela u kuvhanganya vhubindudzi ha muvhuso na ha phuraivethe vhuvhili haho kha u vhulunga vhutshilo ha zwimela na zwipuka na mbuedzedzo zwi tikedzwe  . 
U dovhololo maṅwe a maipfi o ḓoweleaho nga vhuḓifulufheli . 
Mihasho , zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulandu a na ndivho ya u ṋetshedza tshumelo dza maimo a nṱha , fhedzi tshiṅwe tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo  . 
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u ṱalutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi . 
Vhatshutshisi na vhaofisiri vha zwa mulayo , fhedzi , vha tea u ḓilugisela u wana khantseḽara dzi fhulufhedzeaho khothe na u vhudzisa mbudziso dzo dzudzanyelwaho u sumbedzisa vhukoni , vhuḓivhi na u fhulufhedzea ha ṱhanzi idzi  . 
Na kathihi a ro ngo fhedza nganetshelo dza shango iḽi  . 
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo sentharani ya tsini ya vhashumi  . 
Matshudeni arali vho ita khumbelo vha nga vhona kana vha thetshelesa tshishumiswa mahala  . 
Hu ḓo vha na tshanduko khulwanesa musi Muvhuso u tshi rengisela Telkom mikovhe yawo yoṱhe  . 
Muraḓo muthihi wa komiti u tea u pfumbudzwa sa mutshimbidzi  . 
Ndamulelo u na zwiambaro zwiswa . 
Musiiwa ndi musidzanyana a re kha gireidi 4  . 
Tshigwada itshi tshi ḓo thusa muvhuso kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na u ḓivhadza vhabindudzi na zwitshavha uri tshiimo ndi tshifhio na uri vha nga thusa hani u shumana na khaedu dza zwino  . 
U gonya ha mitengo ya zwiḽiwa ndi iṅwe ya thaidzo vhukuma ḽifhasini ḽoṱhe . 
Iyi ndi iṅwe mbetshelo ine ya kanganyisa , ngauri zwine ya amba zwone zwo dzumbama  . 
Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano , nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo  . 
Tshipikwa ndi u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya vhashumi , u fhira u ṱuṱuwedza ṱhoḓea ya vhashumi  . 
Ni sumbedze uri Vhonani u i vhidzelela hani uri i vhuye . 
Hu na muṅwe mushumo une ra khou ṱoḓa Muvhuso u tshi u ita , mushumo wa zwa u sika mabindu maswa  . 
Kha vha ntendele zwino ndi livhuhe vhahaṱuli vhashu na vhatholi vhavho vhe na vhone vha dzhenela u guda kha mbekanyamushumo iyi vha shumisa milayo i fanaho kha zwiimiswa zwavho  . 
Nga nnḓani ha musi vho no tendelwa uri vha nga dzula vha saathu wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango , vha ḓo xelelwa nga u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi sa vhuyi zwa vhudziswa . 
Hu ḓo tiwa mabindu a zwa vhulimi a 50 sa thandela ya ndingedzo . 
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo , masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu . 
Ngade ya miroho i na zwimela zwa 18 zwo ṱavhiwaho nga miduba . 
Makumedzwa a thuso ya masheleni yo engedzwaho ya nyavhelo ya mathomo a tea u tevhedza tshivhumbeo tsho ṱalutshedzwaho kha khethekanyo iyi  . 
Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo vuleaho na u phaphamisa  . 
U bva kha tshenzhelo yavho ya vhuṋe , vho zwi limuwa uri u wanela vhathu maḓi zwi katela u sika themamveledziso , zwine zwa ḓura nga maanḓa  . 
Musi Komiti yo no dzeula mahumbulwa a tshitshavha nga ha Mulayotibe nahone yo no rera nga Mulayotibe , Komiti i ita themendelo kha dzulo ḽa , kana muṱanganoguṱe wa Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha uri Mulayotibe u nga tendelwa u na kana u si na khwiniso  . 
Hu na nḓila nnzhi dza u kwamana na vhashumisi vha tshumelo , hafha hu katelwa tsedzuluso dzi itelwaho khasiṱama , dziinthaviyu na vhashumisi-muthu nga muthu , vhukwamani na zwigwada , na miṱangano na vhaimeleli vha zwigwada  . 
Nga kha zwiṱirathedzhi zwi pfadzaho zwa u thetshelesa na u amba , vhagudi vha kuvhanganya khathihi na u lunzhekanya mafhungo , vha fhaṱa nḓivho , vha tandulula thaidzo , na u ṋetshedza mihumbulo na u ṋea sia ḽavho ḽa kuvhonele kwa zwithu . 
Ndi zwa ndeme u humbula uri vhathu vha Makhoi-San ndi vhone vhe vha tambudzwa lwa tshiṱuhu nga vhakoḽoni vhe vha edzisa u vha fhelisa lwa tshoṱhe , na u nyadza luambo lwavho na vhuṋe  . 
Muvhuso u tea u ḓiimisela u vhekanya zwithu u ya nga ndeme  . 
Zwiṅwe zwa zwiṱalusi zwa vhagudi vha vhuimo uvhu ndi : s vha thoma u dzhiela nṱha uri zwine vha ita zwone zwi ḓo kwama hani vhaṅwe ; s vha thoma u dzhiela nṱha ṱhoḓea , lutamo na mihumbulo ya vhaṅwe ; s vha thoma u ḓiphiṋa nga khaedu ya u amba vho vhofholowa ; s vha thoma u shumisana kha mishumo ya zwigwada hu na u leluwa hu engedzeaho ; s vha sumbedza lutamo lwa u laula ngudo dzavho ; s vha thoma u vha na u shuma nga maanḓa na u shumisa ngona kha maitele avho ; s vha thoma u engedza maitele a u pima , u ita mafhungo na u shumisa mafhungo ; s vha engedza nḓivho yavho ya u ṱoḓisisa , u vhambedza na u pima vha tshi khou sengulusa  . 
U bveledza kulangele kwa minwe nga u imba zwidade zwine zwa sumbedzea nyito nga minwe . 
Lwendo ulu lwa u sumbedzwa lwo sedza masia mararu a Phalamennde , ane a vha , Buthano ḽa Kale , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu . 
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka . 
Mbingano dzavho dzi a dzhielwa nṱha nahone masiandaitwa o ḓoweleaho a mulayo a mbingano idzo na one ha dzhielwi nṱha  . 
Kha vha kuvhanganye na u ṱoḓisisa mafhungo oṱhe a tshimbilelanaho zwavhuḓi . 
Mushumo muhulwane wa USSASA u angaredza u wana vhatambi vha re na vhukoni  . 
Mashango e a i langa zwavhuḓi o vhuelwa nga mbuelo nnzhi a dovha nga tshifhinga tshenetsho a fhungudza khombo na masiandaitwa a si avhuḓi  . 
Zwi tou vha khagala uri ndivho khulwane hu ḓo vha u khwinisa vhugudisi vhu itwaho arali zwo tea  . 
U sa vha hone ha masheleni o vhulungwaho na mbuelo ya ndozwo zwi tea u fheliswa nga khwiniso , hu tshi katelwa zwibviswa zwa u kombetshedza , hu tshi khou dzhielwa nṱha sabusidi dzo ṋetshedzwaho dza u ḓadzisa izwi zwibviswa zwa vhashumi vhane vha hola muholo muṱuku kana vhashumi vha tshifhinganyana  . 
Khabinethe yo tendela u bviselwa tshitshavhani ha khanḓiso ya vhumalo ya Zwisumbi zwa Mveledziso  . 
Mushumo hoyu u nga ṱanganelwa na wa Zwikili zwa Vhutshilo . 
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓu  . 
Zwiko izwi zwi nga ḓi vha zwa ndeme kha masipala musi u tshi dzhia tsheo ya u ḓisa tshumelo nga kha Tshumisano ya Tshumelo dza Masipala  . 
Kanzhi hu ḓo ṱoḓea maitele o fhambanaho a vhukwamani uri hu kone u vha na u ṱanḓavhuwa na vhuimeleli  . 
Dzi tea u thusa mamaga a Afrika Tshipembe uri a kone u bvelela kha ḽifhasi ḽoṱhe na uri zwibveledzwa zwavho zwi swike vhathuni  . 
Zwiṅwe hafhu , ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri vhunzhi ha vhasidzana na vhasidzanyana vhane vha vha vhapondwa vha Ukuthwala vha bva kha miṱa ya vhashai . 
U tshimbidza mveledzo idzi zwo vha nyandiso ya ḽifhasi ya milayo iyo ya mutheo na zwithu zwa ndeme zwine zwa dzulelwa u ambiwa nga vhadzheneleli vha miṱangano ya vharangaphanḓa vha mivhuso vha dimokirasi , ikonomi ya maraga , mvelaphanḓa ya matshilisano , mveledzopfareledzwa na ṱhonifho kha pfanelo dza vhathu  . 
U sa tovhela zwidodombedzwa zwo bulwaho zwi nga ita uri khumbelo i thudzelwe nga thungo  . 
Magaganywa : Nyito ya u ṱoḓa u vhona uri ndi zwitsimbi zwingana kana zwibigiri zwine zwa nga linganyiswa kha tshikalo uri zwi vhe na tshileme tshi linganaho . 
U daha ndi tshivhangi tshihulwane tsha mpfu dzo vhilulaho tshine tsha nga tinyea . 
Muhwelelwa u ḓo farwa nga Ndaela ya Tsireledzo ? 
Khwinisa u kona u konḓelela ha vhathu na ikonomi kha tshanduko ya kilima  . 
Ri ita khuwelelo kha vhathu uri vha tevhedzele maga a tsireledzo  . 
Muhumbulo wa nzudzanyo dzo ambedzaniwaho kha vhuimo ha wadi ndi wa ndeme , fhedzi mbuno iyi ya u fhedzisela i tea u humbulwa  . 
Arali mubebi a hana u ṋea thendelo , khothe i tea u dzhia tsheo kha iḽo fhungo . 
Mbudziso : Naa komiti dza wadi dzi a kona u isa zwililo zwadzo ha masipala nga dzone dzine ? 
Vhashumi vha na ndalukanyo na vha na tshenzhemo vha tea u tholwa kha mimasipala . 
Vhadededzi vha fanela u isa phanḓa u ṋetshedza thikedzo ya pfunzo kha mugudiswa , u swika hune vha kona , nga nḓila dziṅwe na dziṅwe dzine dza konadzea kha nyimele yeneyo yo ṋetshedzwaho . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u tevhedzela mulayo , milayo ya pfanelo dza vhuthu na pfanelo dzo ṋetshedzwaho kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe . 
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo . 
Arali masheleni a ndambedzo o ṋewa muthu o lovhaho , masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa uyo muthu . 
U ḓadzisa izwo , thandela dza mveledziso ya maḓi dza 98 na dza 51 dza zwa vhuthathatshili dzo fhela  . 
Kha riṋe a zwi tou vha muano fhedzi zwauri mvelaphanḓa ya dimokhirasi yashu i tea u kalwa nga maga o khwaṱhaho ane ra a dzhia a u khwinisa tshiimo tsha vhutshilo ha vhashayo shangoni ḽashu . 
Vho Minisiṱa vha Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Vho Lindiwe Zulu vho ranga phanḓa vhurumelwa ha Afurika Tshipembe kha foramuni ya zwa mabindu ya Estonia he Tshemba ya Mabindu na Nḓowetshumo ya Afurika Tshipembe ya vha yone ṋemuṱa  . 
U swikelela khothe : Thaidzo ya mulayo ine na vha nayo i nga tandululwa nga khothe kana nga tshiimiswa tsho teaho  . 
Vha tea u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi arali tshanduko dzo raliho dzo itwa . 
Zwenezwo , vhathu vha nangiwaho kha Bodo vha tea u vha vho tea nahone vha na vhukoni ha ha u fara na u shuma kha ofisi nga u fulufhedzea sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
Ndi Miraḓo Miṱhomphei , ine nga u shaya vhuḓifari hayo , ya dzhenelela Muphuresidennde musi vha tshi kha ḓi fhindula dzimbudziso . 
U ḓidzhenisa kha nyambedzano sa tshikili , hu tshi ṱanganedzwa na u ṱhonifha nḓila ine vhaṅwe vha amba ngayo . 
Rerani nga mbudziso idzi ni kha tshigwada tsha vhoiwe ni ṅwale phindulo . 
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai , nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu - na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu . 
Naho mvelaphanḓa yo no itwa , kha phesenthe dza 0,2 tshiimo tsha vhathu vha re na vhuholefhali vhe vha tholwa nga muvhuso a tshi takadzi , zwi tshi vhambedzwa na phesenthe 2 dze ra ḓitetshela  . 
U shuma na mutevheṱhaḓu woṱhe wa data zwi nga dzhiya ngudo dzo vhalah . 
Zwi a ḓivhea uri a ri zwi ḓivhi uri phimo ya vha litshaho , nga maanḓa kha sekondari na magudedzi i nṱha , hone sisiṱeme ya pfunzo i kha ḓi tea u bvisa zwikili zwi ṱoḓeaho nga tshitshavha . 
Khot ya u dzula khayo  . 
Ri ṱanganedza u tsela fhasi ha phimo ya u tswiwa ha maṋanga a tshugulu u bvaTshimedzi 2015 , zwine zwa tou vha zwa u thoma nga murahu ha miṅwaha ya fumi . 
Phindulo ndi ee , vha nga kona  . 
Mmbi idzi dzi ḓo thusa nga u fhaṱa shango na u ṋetshedza vhuṅwe vhutsireledzi  . 
Ndaulo ya 8(1)(a) ya Ndaulo dza BABS i dovha ya ṱoḓa uri hu waniwe vhafaramikovhe vhavhukuma  . 
Vhagudi vha tea u amba madzina a zwipiḓa zwe zwa kovhelwa nga u zwi ṅwala sa 2 tshararu . 
Dziṅwe dza mvelele khulwane dza thikedzo ye ya ṋekedziwa dzi katela u wana ṱhanziela dza vhukuma dza u ḓiṅwalisa , akhaundu dza banngani , ṱhanziela dza u sumbedza uri muthelo wo kuna na vhukwamanyi ha mimakete yapo na ya nnḓa . 
N(wana wa Bele ndi Khakhu wa ha Madala we a dzama nga 1923  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe o aluwaho u na pfanelo- ( a ) ya u khetha kha khetho dza tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhusimamilayo tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Ndayotewa , na u ita zwenezwo tshidzumbeni ; na ( b ) u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso nahone , arali o khethiwa , u ḓo dzhena kha vhuimo ha yeneyo ofisi  . 
Ri ḓo shumana na u itwa ha idzi mbekanyamushumo nga u ṱavhanya u itela khwinifhadzo ya vhutshilo ha vhashumi . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi tshipitshi nga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka . 
Kha vha humbele thuso i bvaho kha zwitshavha , naho i ya luswayo fhedzi  . 
U dovholola na u ṅwala mafhungo mavhili kana mararu a no vhonala nahone nga ngona . 
Naa vhashumi vho fhindulisa hani Vho Mali ? 
A huna mulayo une wa shumiswa kha iyi tshumelo  . 
U isa milandu kha zwa vhulamukanyi a zwo ngo vhuya zwa thusa  . 
Ri sedza kha vhatambi vhane vha lavhelelwa u tamba zwavhuḓi vhukuma kha miṅwaha miraru ine ya khou ḓa . 
Hezwi zwi amba zwauri vha fanela u kona u khwathisedza nyito dzavho nga murahu khothe ya mulayo  . 
Ndowelo ya vhathu ya u dzhia tsheo yo kalulaho nga ha mirado i re nnda ha tshigwada u fhirisa u ya nga mirado ine ya wanala kha tshigwada  . 
A thoma u ḓiitela risipi dzawe ene muṋe zwenezwi e sibadela , a ri musi a tshi vhuya hayani , a thoma u dzi edzisa . 
Damu ḽa De Hoop ngei Limpopo ḽi ḓo thoma u shumiswa uya mafheloni a Ṱhafamuhwe 2014 . 
Kha dzitshaka , hu na khanedzano nnzhi nga ha zwi vhumbaho ndeme ya nṱha ya pfunzo  . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo kuvhanganyiwaho ine ya katela nomboro 1 u swika kha ya 9 Orala : U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽinwe na ḽinwe u swika kha 9 . 
U engedza tshiimo tsha shishi huṅwe na huiṅwe hu fanela u itwa nga tsheo yo dzhiiwaho ine ya vha na vouthu dza 60 dza miraḓo ya Buthano . 
Ndi nga takala nga maanḓa arali khumbelo yanga i tshi nga ṱanganedziwa . 
Ndi zwifhio zwa ndeme zwine vha humbula uri muvhuso u fanela u zwi ita na vhone ? 
Tshidzulapo - Tshidzulapo tshavho tshi nga si kone u dzhiwa  . 
E henengei Ha-Tshivhasa Makhado a rumela vhad(inda uri a mu wana henefho Vho-Tshivhasa vha d(o dzhena khakhathini khulu  . 
Ph : Ndo ya kha Sinah nda mu humbela thaula ya u fuka sa izwi thundu yanga yo fhiswa nga munna wanga  . 
Tshiṱirathedzhi tsha Afurika Tshipembe tsha Bio-economy tshi ḓisa inzhini ya ikonomi ntswa ine ya ḓo ṋetshedza mutheo wa nyaluwo ya vhumatshelo . 
U thutha fhulufhelo nga nḓila ya u vhaisa kana ya u haṱula . 
Hu dovha ha vha na vhawe vhalimi vhane vha nga lingana miioni tharu kha mashangohaya a kale , vhane vha bveledza zwiiwa vha tshi itela mia yavho  . 
Fhedziha , ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . 
Vhulamukanyi ndi mudzi na vhukwaho ha vhuḓilisi hoṱhe ; ndi u ṱahiswa ha pfanelo sa mushumo wa muthu a vhu itaho nga nḓila ya mvumelano na khathihi na u tsireledzwa nga mulayo wa vhuḓilisi wone une  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo TSP1 , khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ofisini ya tsini ya zwa badani kana ofisi ya u ṅwalisa . 
Themamveledziso ya vhubindudzi ha R1 biḽioni i ḓo tikedza mveledziso ya ikonomi yapo kha zwikolobulasi  . 
Komiti dza wadi dzo simiwa kha vhomasipala vhe vha nanga sisiteme ya u shela mulenzhe yo ḓisendekaho nga wadi  . 
Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho  . 
Magumoni a iyi sesheni tshitshavha tshi ḓo vha na bono ḽe tsha kovhana kha nyambedzano kha mveledziso ya tshitshavha  . 
Thandela nga u angaredza yo kumedzwa na u ṱanganedzwa nga fakhaḽithi vhuvhili hadzo  . 
Ri livhuwa IOC kha tshikhala tsha u swielela uyu muṱangano wa ndeme  . 
Tholokanyonḓivho ye ya ḓisendeka nga maṅwalwa . 
Uri vho ya nnḓa vha ita ṱhoḓisiso u bva kha ṱhoḓisiso yeneyo ha bvelela muya wa fulufhelo  . 
Zwavhuḓivhuḓi sheduḽu ya zwiko ndi mugaganyagwama  . 
Phindulo ya izwo i fana na yeneyi ye nda vha fha zwinozwino  . 
Khothe I nga iledza muhwelelwa , nga ndaela ya tshifhinganyana kana ya tshoṱhe - ( a ) uri a sa ite kana a sa lingedze u tambudza ; ( b ) uri a sa dzhenise muṅwe muthu ane a nga mu thusa kha u ita zwa thambudzo ; kana ( c ) uri a sa ite zwiṅwe zwiito zwo sumbedzwaho kha ndaela ya tsireledzo . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe uri vha vhe vhadzulapo vha ḓivhonadzaho nahone vha na vhuḓifhinduleli , vharangaphanḓa vha muvhuso vha dzhenelele kha mbekanyamushumo dzine dza khou thomiwa u itela u khwinisa matshilo a vhathu na u vha hwedza vhuḓifhinduleli  . 
Ndi vha livhuwa u ri dzhoina mathomoni musi ndo vha ndi tshi khou ṋetshedza mugaganyagwama wanga kha phalamennde  . 
U rema ha ṱhoho , u silingwa , u sa vhona zwavhuḓi na u fhelelwa nga mufemo  . 
Arali vha tshi nga ṱoḓa maṅwe mafhungo nga vhuḓalo  . 
Nga u tou angaredza , a sumbedza uri khothe dza madzhisiṱiraṱa dzo sumbedza vhukoni hadzo kha u ṋetshedza thandululo ya dziphambano nga nḓila yavhuḓi  . 
Ndi one ine Mulayotewa wa ri ri i tevhele eneo  . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi tshiṱuku , vha humbelwa u bvelaphanḓa na u ṅwala kha ḽiṅwe siaṱari vha ḽi nambatedze kha fomo iyi . 
Ndi zwa ndeme u vha na tsumbo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe sa mbambedzo tsumbo , vhuphara ha vothi na vhunṱha ha fasiṱere vhune ha dzulela u vha 1 m . 
Tsireledzo ya khombe-khombe ya tshiphiri tsha muthu wa vhuraru ane a vha muthu zwawe  . 
Naho ho vha na vhukonḓi ha mugaganyagwama , ro lwa ro ḓiimisela kha u bveledza zwipikwa zwihulwane naho tshivhalo tsha mpfu dza badani tshi kha ḓi vha tshi sa ṱanganedzei , vhuḓifhinduleli a vhu na muvhuso fhedzi  . 
Zwavhuḓivhuḓi , nga murahu ha u fhungudza khetho , tshiṱirathedzhi tshavho a tsho ngo tea u vha na masia o sedzwaho a fhiraho maṋa  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo kana rekhodo kha DHS kana muthu o imelelaho muthu ane a khou ita khumbelo ya mafhungo sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA  . 
Naa vha a ṱoḓa u thoma bindu ḽavho fhedzi a vha na tshelede yo linganaho u swikelela muḽoro wavho ? 
Na zwauri ndi ite mini , ngoho zwo ndziedza na mihumbulo  . 
Tshifhinga tsha u funza tsha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha Vhuimo ha Vhukati ndi awara dza 5 nga vhege . 
Mbilaelo dzo ṱahiswaho nga mazhendedzi dzo dzhielwa nzhele nahone roṱhe na vhafarisani vhashu vha zwa matshilisano ri khou ṱavhanyisa vhuphalali uri ri shandukise ikonomi yashu . 
Tshumiso ya vhudavhidzani nga khomphyutha yo shandukisa tshitshavha nga nḓila dzi mangadzaho  . 
Sa tsumbo , zwi a ḓura u ḓisa muḓagasi kha sisteme nga zwifhinga zwa musi hu bizi , na u sa ḓura u u ḓisa nga zwifhinga zwa musi hu si bizi  . 
Muphuresidennde u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo , hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka  . 
Thundu - Thundu yavho vha nga dzhielwa yone arali ho tevhelwa milayo yo teaho  . 
Thimu ya ndeme ya vhatshimbidzi vhavhili nga wadi vha shuma na Komiti ya Wadi yapo ndi kuitele kune kwa shuma nga maanḓa  . 
Milandu ine ya si tou dina i nga pfuluswa hu songo thoma ha vha na tsengo fhedzi milandu ine ya kwama dzikhakhathi i nga ṱoḓa uri hu shumiswe maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma phanḓa ha khaṱhulo kana nga murahu ha khaṱhulo . 
Mvelaphanḓa kha miṅwaha ya mahumi mavhili i tevhelaho zwi amba u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho  . 
Nḓivhadza Mulayotibe i fhindula Bono ḽa NDP ḽa ṅwaha wa 2030 nga u amba nga ha ṱhoḓea na mutheo wa tshumelo ya mapholisa ya phurofeshinala ine ya vha na zwikili , ine ya vha na vhuḓifhinduleli ya dovha ya ṱhogomela tshitshavha . 
U ya nga Ndaulo ya 23 ofisi yapo I d(o vha humbela uri vha I d(ivhadze nga ha tshanduko nga u angaredza , maimo a zwa mutakalo na kana a masheleni avho na a mufarisi wavho  . 
Vhafumakadzi vha dzhia u bvelela havho hu kha zwiitisi zwi songo dzhikaho  . 
Phindulo : Muraḓo u tea u litsha mushumo , sa musi a tshi tea u vha mukhethi kha wadi uri a vhe kha komiti ya wadi  . 
Izwi zwi na vhushaka na muvhigo wa vhuvhili nga ha u thomiwa ha Muṱangano nga ha Pfanelo dza Vhana na Phurotjokholo ya u ḓinangela nga ha Thengiso ya Vhana , U shumisa Vhana kha Vhudzekani ha masheleni na U shumisa Vhana kha fiḽimu dza Vhudzekani . 
Vhaimeli vha Komiti ya Wadi vha nga shela mulenzhe kha Foramu ya IDP  . 
U ṅwala maambiwa zwi ṱoḓa zwikili zwa u thetshelesa na u nweledza  . 
Musi u khethekanywa ha mimaraga ho no itwa , dzangano ḽi nga kona u sedzesa zwa u nanga masia ane vha nga shuma khao kha ayo e a topoliwa  . 
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo  . 
Vho ri app i khou thusa kha u dzhia tsheo fhethu ha ndondolo . 
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa  . 
Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwi tea u shumiswa , tsumbo , u kuvhanganya maḓi a mvula mahayani . 
Hedzi ndeme a dzi anzeli u vha khagala  . 
Mudededzi vha vhanda zwanḓa lwa 9 . 
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na mutevhe u fanaho kha ṱhoḓea dzoṱhe dzi no tea u swikelelwa na maitele ane a tea u tevhedzelwa nga zwiimiswa zwi tshi elana na vhuvhusi  . 
Milayo i ṋetshedza tshivhalo tsha maitele a thagethe dza kushumele ane a nga thusa Komiti dza Wadi u linga thagethe dza kushumele dza KPI  . 
Kha themo ya 2 vha tea u tou fombe kha u vhambedza fhedzi . 
Tshiwe na tshiwe tsha zwithu izwi zwino zwi ambiwa nga hazwo nga nila tiwa dza nyito u itela u khwinisa muaisano wa zwa vhulimi  . 
U kumedza nyangaredzo ya zwo swikelelwaho  . 
Nangani ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimele ya pfunzo ya nyonyoloso ho fanelaho . 
Izwi zwo ita uri Tshivhuru na Tshiisimane dzi vhe dzone nyambo dzi shumiseswaho kha zwa matshilisano , zwa ikonomi na zwa politiki kha tshitshavha tshashu  . 
Vhadzulapo vha vhupo uhu vhunzhi havho ndi vha mahayani na uri vha tshila nga tevhedza mvelele dzavho dza kale na mikhwa  . 
Nga u ralo phethishini i fanela u tikedzwa nga MP  . 
Ndo laedza mapholisa ashu u lwa na vhathu vhane vha rengisela vhana zwidzidzivhadzi Kapa na kha vhuṅwe vhupo nga vhuhali . 
Hu si na ḽiṅwalo ḽo ṅwalwaho nga mukhantseḽara onoyo  . 
Ndi ngazwo zwi zwihulwane uri vhashelamulenzhe kha IDP vha dzule vho tsivhudzwa malugana na kutshimbidzele nga u angaredza kwa kunangelwe kwa thandela dza IDP  . 
Mulayo wa lushaka wo lavhelelwaho kha khethekanyo ino u nga kona u phasiswa fhedzi nga murahu ha musi muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Masheleni zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini  . 
Vhuedza uhu ndi huhulu kha ḽifhasi nahone vhu sumbedza vhuṱanzi ha vhukoni ha vhathu vha saintsi na vha mishonga  . 
Hu songo vhewa labi nga fhasi ha tshishumiswa tsha pharafeni  . 
Riṋe vhe ra farelela mushumoni ro guda zwinzhi nga u shuma navho  . 
Ndi zwithu zwine zwa tou vha khagala , naho zwi tshi nga kaliwa nga nḓila ifhio kana ifhio , zwauri mvelaphanḓa yo itwaho ubva nga 1994 yo vha ine ya takadza vhukuma , fhedzi hu nga si vhe na u timatima uri hu kha ḓi vha na dzikhaedu nnzhi vhukuma dzo salaho . 
Khethekanyo ṱhukhu ya vhu i khou imelwa nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012 . 
Khothe dza Nṱha dza Afrika Tshipembe 169 . 
Tshikimu u itela mutevhe wa zwi sa katelwi nga Tshikimu  . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa ngaha vhupo ho tshenzhemaho u salela murahu kha u thomiwa na u ṱolwa kha maga a ṱoḓeaho kha u ṱavhanyisa nḓisedzo . 
Hu tshi tevhedzwa mbetshelo dza khethekanyo ya vhu 77 , ndaela ya tsireledzo yo ṋetshedzwaho hu tshi tevhedzwa ino khethekanyo i ḓi dzula i tshi khou shuma u swika i tshi vhetshelwa thungo , nahone u itwa ha iyo ndaela a hu imi nga hoṱhe nga vhanga ḽa u ṱanganedzwa ha aphiḽi . 
Mushumo wa Vhudzulo vhuhulu na mme a Ndalukanyo lwe vha fhedza vho malana  . 
Fomo ya khumbelo i songo dadzwaho zwavhudi i nga ita uri vha si kone u wana livi ine ya nekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze yo doweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi  . 
Kha vha lavhelese izwi na u rera zwine zwa dzumbululwa nga ha vhabvumbedzwa vhaṅwe na vhaṅwe  . 
I katela nḓila khulwane dza asisimennde dza u pima khwaḽithi kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa saikili ya thandela  . 
Hoyu mutambaphanḓa wa miṅwaha wa 27 zwa zwino u khou tambela thimu ya France ya RC Lens he a ḓiitela dzina henengei . 
Ndi mbuno dzifhio mbili dzine a bula a tshi ima na TV . 
Wiḽi i tea u vhulungwa fhethu ho tsireledzeaho na u anana na tshifhinga na vhuvha ha ndaka . 
Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu , nga nnḓḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓḓoweleaho zwine zwa ḓḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe  . 
Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe , mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi . 
Mulayo wa lushaka u fanela u ita uri hu vhe na u wana , u dzhielwa , na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo  . 
O fhambanana sa ha khumbelo ya mushumo kana basari , u swika kha mbilaelo nz . 
Tshifhinga tsha Phresidennde tsha u shuma ofisini 88 . 
Khabinethe yo themendela mveledziso ya Pulane ya Pfusho ya Lushaka lwa Afurika Tshipembe , i sumbedzisaho nga vhuḓalo ngaha pfushi , maḓuvha a u thoma a 1 000 a vhutshilo , mveledziso ya vhana vha tshe vhaṱuku na Gireidi R. 
U vhumba maḽedere maṱuku a 20 zwavhuḓi zwi tshi tevhedzela vhuhulwane na fhethu ; ndi uri a thoma a dovha a fhelela fhethu ho teaho . 
Zwi vhilaedzaho ndi uri kha vhunzhi ha mimasipala zwikhala zwinzhi zwa mishumo a zwi athu u ḓadzwa kana zwo vha hone kha vhulanguli ha nṱha na phurofesheni  . 
U kona u davhidzina zwi nga khwinisa nḓila ine miraḓo ya Komiti ya Wadi ya shumisa zwone na khoro , vhaofisiri vha masipala khathihi na vhone vhaṋe  . 
Uyu modulu wa Komiti dza Wadi ndi tshipiḓa tsha pulane ya dplg ya u ṋetshedza ṱhanziela kha miraḓo ya Komiti ya Wadi na Muvhuso Wapo SETA  . 
Nga vhuya , ḽi tshi vho fhefha kwa vha kwo no phula buli ḽihulwane kha mambule ḽine ḽa nga tenda uri ndau i kone u bva . 
Mulayo wa Phalamennde wo buliwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha u dovha hafhu wa tendela- ( a ) ḽihoro ḽi re hone ḽi tshi ṱangana na ḽiṅwe ḽihoro ; kana ( b ) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi  . 
Hone-ha , hu ḓi vha na hune izwi zwi sa shume  . 
Izwi zwo ita uri hu limuiwe ndivho dza NDP u ya nga ha tshanduko ya didzhithaḽa , mveledziso ya ikonomi na u manḓafhadza kha zwa matshilisano . 
Hezwi zwi katela u swaiwa ha lot nga ṋomboro dzo ṋeiwaho . 
Muofisiri a re na vhud(ifhinduleli kha zwa vhupo a nga n(ea ndaela muthu o itaho tshinyalelo uri a lulamise nahone arali muofisiri onoyo a sa iti nga u ralo nnyi na nnyi a nga ita khumbelo khothe uri itela uri mushumo wa u t ( hogomela u itiwe  . 
Nomboro dzo fhambanaho dza u rekanya nga themo ino dzi tendela vhagudi u thoma u ṱanganya ha u dovholola . 
Kha vha lavhelese vha swaye zwine zwa nga ndi mihumbulo na zwidodombedzwa zwa ndeme  . 
Hu kha ḓivha na miḓi i swikaho 3,4 miḽioni isi na muḓagasi kha shango ḽashu . 
Zwa khuwelelo ya u kulumaga zwi nakisa madzuloni ashu na u vhona uri mupo washu wo vhulungea . 
Khabinethe yo ṱanganedza Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa nga ha Sisiṱeme ya Mafhungo a Bada ya Lushaka ya Eḽekithironiki ( eNATIS ) ine zwazwino ya ḓo tshimbidzwa nga muvhuso . 
Kha ḽiṅwe sia , khoro dzo fhandekanaho dzi ḓo shuma u fhandekanya zwitshavha , u khwaṱhisa vhuṋe havho ha mvumbo na u sika khumbulelo dzi si dza ndeme na muṱaṱisano vhukati havho  . 
Vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo : vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo vha nga katela , muthu muthihi , khamphani , muṋe wa mavu , tshiimiswa tsha muvhuso kana tshitshavha tshapo tshine tsha vha vhaṋe kana tsha langula tshiko tsha zwi tshilaho tshapo  . 
Mbekanyamushumo dza matshilisano dza muvhuso dzo khwinisa muteo wa ndaka ya vhashai , nga nḓila ya dzinnḓu , hune miḽiyoni 2,6 wa dzinnḓu dzo tikedzwaho dza vha dzo nekedzwa  . 
Kha tshifhinga tshino dzangano li toda thikhedzo i bvelaho phanda . 
Senthara ya Vhubveledzi kha Tshumelo ya Muvhuso : Senthara ya Vhubveledzi kha Tshumelo ya Muvhuso yo thomiwa sa tshipiḓa tsha vhu 21 tsha khamphani u shuma sa mukonisi , mutshimbidzi na muimeleli kha u bveledza mihumbulo miswa . 
Zwine zwa nga thusa afha ndi u shumana na vhatovholi na u vha pfisa vhuṱungu . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa u t ( anganedza lut ( ingo lu bvaho kha mudzulapo , fhedzi zwi tou vha khagala uri mbudziso iyi i fanela u livhiswa kha tshin(we tshipid(a tsha muhasho  . 
Komiti dza Wadi dzi nga ḓiwana dzi kha nyimele ine ya nga ḓisa khuḓano na vhadzhiamikovhe vho fhambanaho vha muvhuso wapo vhane vha shuma navho , nahone u vha na zwikili zwa ndeme zwa u fhelisa kana u fhungudza kana u tandulula khuḓano zwi ḓo thusa uri vha shume mishumo yavho  . 
Ndi zwa vhukuma ho vha hu na maitele a fanaho vho a shumisaho , fhedzi vha dovha vha shumisa dziṅwe dzo fhambanaho zwi tshi ya ngauri vha ṱoḓisa hani mafhungo u bva khavho  . 
Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe ( muthelo wa nḓowelo ) u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo . 
Zwipiḓa zwihulwane zwa athikili Mvulatswinga : muṅwali u ḓivhadza fhungo ḽine a ṱoḓou amba nga haḽo  . 
Nga nyito , tshipiḓa tsho dovhololwaho tsha u shumisa ndi tshiṱuku , ho sedzwa muelo muṱuku wa mbuelo dza u shaya mushumo  . 
Tshifanyiso tshi nga kha di vha tshi tshi ni humbudza nga ha zwinwe zwe na vhuya na tangana nazwo vhutshiloni hanu  . 
Kha vha ite tsheo nga ndila yavhudi , ya dimokirasi nahone i re mulayoni , uri ndi nnyi a re na pfanelo kha zwishumiswa zwifhio na fhethu , na uri pfanelo idzo ndi dzifhio  . 
Vhudzulapo Afrika Tshipembe vhu a fana  . 
Masipala une wa ḓo tshea ḽa u dzhena kha CBP u tea u vha na vhuṱanzi ha uri zwikombetshedzwa zwa ḽodzhisitiki zwi no rangela CBP zwi a tevhedzwa wadini iṅwe na iṅwe  . 
Kha tshifhinga tshi ḓaho , ri ḓo vhona muvhuso u tshi dzhia maga o fhaṱuwaho vhukuma a u engedza mveledziso ya ikonomi na ya dzinnḓu na nḓila dza vhuendi ha nnyi na nnyi  . 
Fhedzi , u fana na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde , ndi a zwi ḓivha uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha vhilaedzwa nga nḓaḓo ya uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo . 
Maḓi na vhuthathatshilu ndi zwone zwiko zwa mveledziso i yaho phanḓa  . 
Anetshelani zwe zwa bvelela kha inwi . 
Vhaimeleli vha dzikomiti dza vhadzulapo ndi thodea ya u thoma kha zwivhumbeo zwothe  . 
U diphositha nga mukhwa wa electronic na u diphositha : Kha vha shumise maḽe ḓere a u thoma a Madzina avho na tshifani u itela uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone vho badelaho kha tshitatamennde tshashu tsha bannga nahone vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax na siaṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057  . 
Mavundu a tea u ṋewa tshifhinga tsho linganaho tsha u fhelisa milayo iyi i kwameaho . 
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu , na vharumiwa vha vunḓu vha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka- ( a ) vha na mbofholowo ya u amba kha vhusimamilayo na kha komiti dzayo , hu tshi tevhedzwa milayo na ndaela dzayo ; na uri ( b ) a I nga iswi khothe ya vhulamukanyi malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u hoṋelwa dzhele kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwa tshinyalelo dza- ( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa phanḓa kana u zwi ṋea vhusimamilayo ha vunḓu kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana ( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea vhusimamilayo kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo . 
Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu , sa ṱhoho ya Khoro na miraḓo I si fhasi ha miṱanu nahone I sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu  . 
Hezwi musi zwi tshi khou itiwa zwi vha zwi tshi khou uuwedza zwibveledzwa zwo fhambanaho khathihi na sekithara ya zwa vhulimi ine ya vha na vhukoni , tshine tsha o ita uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi ya vhuponi ha mahayani , hu sa khou hauliwa vhalimi-vhafuwi vhabindudzi vhane vho no vha hone  . 
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa shango zwa mupo kana zwo itwaho nga muthu zwi dzuleaho  . 
Mushumo wayo ndi wa u funza vhathu nga ha pfanelo dza vhathu na u ita thodisiso dza mbilaelo nga ha mafhungo a kwamaho pfanelo dza vhathu  . 
Muhweleli u ḓo ṅwala Afidaviti yo fhambanaho kana a humbela tshifhinga tsha u ṅwala Afidaviti yo fhambanaho  . 
Komiti ya Mbekanyamushumo i dzudzanya mushumo wa NCOP na Komiti ya Vhadzulatshidulo i ita themendelo nga ha kushumele kwa Komiti na dziṅwe foramu dza NCOP . 
Vha dzulela u mu rwa  . 
Nga u ralo , nndwa dzo dzula kha tshipiḓa tshihulwane ha muhumbulo  . 
Khethekanyo ya 16 ( 1 ) ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 u bula zwauri masipala u fanela u bveledza mvelele ya kuvhusele kwa masipala ine ya ombedzela vhuimeleli ha fomaḽa  . 
U leludza nzudzanyo ya thandela dza Madzulo a Vhathu a Lushaka ḓoroboni na fhethu ha migodi  . 
Dzi ḓo ṋetshedzwa nga Luisimane  . 
Tshiga tshihulwane tshi imela u vulea na u vha khagala hune mulayo wa hu ṱuṱuwedza  . 
A ri tsha ḓo dovha ra amba nga fhungo iḽi hafhu , fhedzi ri ḓo humela kha mbuno nthihi fhedzi  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhasheli vha mulenzhe kana vhadzheneli vho tsireledzea . 
Naa ri a fushea ? 
Ndayotewa i tsireledza nḓila yo thewaho kha pfanelo na u lavhelela demokirasi i bvelelaho , i sa ṱaluli u ya nga lushaka na mbeu ine ya vha ya vhathu vhoṱhe  . 
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho . 
Muthu u tea u lwala u swikela muelo wavhuḓi , kushumisele kwone kwa mitalo na u bvisela khagala  . 
Ni shumise zwiḓevhe ni tshi sumbedza zwe vha amba . 
Khabinethe i dovha ya ṱanganedza mushumo muhulwane wo itwaho nga sekithara ya nyanḓadzamafhungo kha u vhona uri mafhungo a vhuṱambo uvhu ha ndeme aya kha pulatifomo dzo fhambanaho uri a pfale kha maAfrika Tshipembe . 
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa dza rumelwa  . 
Khuḓano vhukati ha muponyi i elana na ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhushaka ha vhathu na u elana ha vhuṱudzeṱudze na ṱhoḓea iyo  . 
Vhagudi vha tea u shuma na tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho nga nḓila ya oraḽa na kha u vhala musi vha sa athu humbelwa u ṅwala itsho tshibveledzwa . 
Vhuikukumusi na u vha na tshirunzi kha zwa vhulimi sa sia i eaho vhathu mishumo  . 
Khothe i ḓo dzhia tsheo ya uri mbadelo i ḓo itwa lini nahone hani  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u themendela vhathu vho- ( a ) nangiwaho nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwaho nga tshivhalo tsha miraḓo ya madzangano oṱhe tsho imelelwaho nga u linganela kha Buthano ; na ( b ) vho tendiwaho nga Buthano nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga vouthu dza thikhedzo- ( i ) dzi linganaho 60 tsha ḓana ya miraḓo ya Buthano , arali themendelo I ya u tholiwa ha Mutsireledzi wa Tshitshavha kana Muoditha-Dzhenerala ; kana ( ii ) ya vhunzhi ha miraḓo ya Buthano , arali themendelo I ya u tholiwa ha muraḓo wa Khomishini . 
Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwine zwa khou shuma musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa  . 
Tserekanyo ye lushaka ulu Afrika ndi ya zwino toda u laulwa nga u tavhanya  . 
Mbadelo ya khumbelo ine ya badelwa nga muhumbeli muwe na muwe , nga nnani ha muhumbeli ene mue , yo sumbedzwa kha mulayo 7 ( 2 )  . 
Hezwi zwo tevhela u vusuludza ho ṱandavhuwaho , nga 2012 , nga dti . 
Vha SAPC vha na muhumbulo wa uri u shandukiswa ha mulayo zwi ḓo ita uri hu langulwe zwithu zwi sa koni u vha na tsumbo ( kana zwi sa vhonali ) , hu na uri nga khathihi hu ḓo vha hu khou tendelwa maitele ayo oṱhe . 
U rumela mulandu khothe uri u sengiwe zwi a konḓa vhukuma , nga maanḓa arali hu na vhathu vho vhalaho vhane vha kwamea . 
Masipala wa Khethekhanyo ya B , kana masipala yapo  . 
U fhedza ! 
Arali vha sa ya nahone vha kundelwa u nea zwiitisi kana thalutshedzo dzi pfalaho dza uri ndi ngani vha songo ya , mutangano u do fariwa naho vha si ho  . 
U kona u vhona na u topola maṅwe a maḽeḓere na mibvumo nga maanḓa ḽi mathomoni a fhungo ḽo ḓoweleaho . 
Itumeleng Khune una vhukoni hune ha mu ita uri a vhe wa 1 u dzhena  . 
Arali mutheo uyu wa fheliswa , a hu vhi na CBNRM . 
Milayo , dzilaisentsi na mbadelo zwa u dadzisa zwi nga kha di todiwa muofisi wa madaka a Muvhuso kana muhulwane wawe zwa malugana na zwine zwa itwa kha khethekanyo 2 ; na zwinwe zwithu zwine zwa itwa nga tshigwada tshihulwane tsha vhathu ( vhane vha fhira 20 ) ; na kha khumbelo malugana na u ita zwithu zwine zwa si vhe na zwishumiswa kana fhethu ho nangiwaho hune zwa do itwa hone  . 
Shango ḽo dzinginywa ṅwedzini wo fhiraho musi khethululo na tshiṱalula zwo sinyusa vhanzhi kha nyanḓadzamafhungo ya eḽekithroniki , zwo itaho uri hu vhe na upfa vhuṱungu na u sinyuwa hu sa ṱalutshedzei . 
Ethnobiology ISE i ṱuṱuwedza na u tikedza vhuṱumani vhukati ha phambano ya zwi tshilaho na mvelele na mushumo muhumlwane wa vhathu vhapo kha ndaulo ya zwiithu zwo fhambanaho zwi tshilaho na vhufa ha mvelele  . 
Vhunga zwishumiswa zi sa shumiswi zwoṱhe miṅwahani ya 1 na 2 , kunomborele kwa zwiwo na zwishumiswa a ku ṅwalwi ku tshi tevhekana tshifhinga tshoṱhe  . 
A si mushumo wa mapholisa u sedzulusa uri mvelele na kana thendelo ndi zwone zwiitisi zwa muṅwe wa milandu . 
Izwi zwi amba uri vhoṱhe vhane vha tea u wana NSFAS na matshudeni vha vhukati a vha nga kwamiwi nga u gonya ha mbadelo , vhunga muvhuso u tshi ḓo badela phesenthe ya ndivhanyiso ya mbadelo . 
Mbekanyamaitele iyi i dovha ya tshimbilelana na Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe , wa 1996 ( Mulayo wa vhu 84 wa 1996 )  . 
Muendedzi kana muṱu ṋdi u tea u wana thendelo kha mabammbiri oṱhe kha vhaofisiri vha customs vha shango ḽi ṱu ṋdaho zwimela  . 
Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe  . 
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo , Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu  . 
Khabinethe yo ṱanganedza khetho dza wadi dza masipala dza u vala zwikhala dzo tshimbilaho zwavhuḓi nga mulalo dzo vhaho hone zwenezwino kha mavundu a rathi  . 
Zwibveledzwa zwo hudzwaho . 
Tsumbo ya 2 : Musi vha tshi shumela kha khaunthara , zwi a konadzea u ri munwe wa vhashumi hu vhe hu si vhathu muduba wo livhanaho na hune a shumela hone ngeno muduba wo tou rwa mutapatila kha ane vha shumisana nae  . 
Yunithi ya u thoma , kana Yunithi ya vhurathi , yo thoma u isa fulufulu kha giridi nga Ṱhafamuhwe 2015 na uri yo no dzhena kha u shuma lwa u vhuedza . 
U tandulula thaidzo dza maipfi kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo dzavho hu tshi katelwa u ṱanganya na u ṱusa zwi livhisaho kha phindulo u swika kha 10 . 
Ngeno hu na uri zwi ḓo leluwa u sima milayo ya mafhungo a mbebo , zwa dzinnḓu , vhuendi na u tshumiso ya zwidzidzivhadzi , khaedu dzi ḓi vha hone , na kha fhethu hune mutambo wa vhutambe wa tendelwa  . 
Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1997 u amba uri u bebwa ha ṅwana a tshilaho hu tea u vhigwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mbebo  . 
Hezwi zwi ri sendedza tsini na ndavhelelo dza Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka  . 
Muhasho wa Pfunzo . 
Mashango maṱuku nga vhunzhi , a nga ho sa Mashango a Nodiki , a omelela kha uri mbekanyamushumo dza saintsi dzoṱhe dzi tea i livhana na tsedzuluso ya mashangoḓavha  . 
Nḓowetshumo ya u tumulela maluvha na vhurabulasi a u rengisa phukha ndi tsumbo dza u bvelela kha shumiswa ha fomaḽa ha zwiko zwa mupo  . 
Lupfumo lwashu lunzhi lu ḓa nga kha inthanethe na vhudavhidzani ha ṱhingo . 
Miraḓo ya khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli vho bulwaho kha khethekanyo ya 105 1h ya Mulayotewa wo fhiraho vha ḓo ima u vha miraḓo ya khomishini musi miraḓo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 1781 i ya Mulayotewa muswa vha tshi nangiwa . 
Khoro yo ima vhuimoni ha Komiti ya Lushaka ya Madzina a Fhethu , ye ya vha i tshi eletshedza muvhuso nga ha u tendelwa ha madzina a fhethu u bva nga 1940  . 
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza mvula ṱhukhusa u bva 1904 ( miṅwaha ya 114 ) na thempheretsha dza nṱhesa dze dza tshenzhelwa nga Tshimedzi na Lara 2015 . 
Vaimeleleli vha mulayo a vho ngo tea u tendelwa ngauri khothe dza sialala a dzo ngo tea u shumana na mbudziso dza mulayo dzi ṱoḓaho u ṱalutshedzwa nga maxennḓe . 
Kha vha shume nḓowenḓowe dza u rangela na vhagudi . 
Khaedu idzi a dzo ngo lavhelelwa nahone muvhuso wo dzhia maga o teaho u ṱavhanya u itela u shumana nadzo  . 
Ndi zwifhio zwine GEP ḽa ṋetshedza ? 
A fhindula mbudziso iyi nga u tenda  . 
Vha tea u wana nomboro ya thendelo u thoma kha nyimele dzi tevhelaho : U valelwa hoṱhe ha sibadela U dalela sibadela u nga nnḓa zwi re : musi vha sa shishi arali zwi zwa shishi zwa u endedzwa nga ambuḽentsi , thendelo itea u wanala ho fhela ḓuvha ḽithihi vho valelwa kha vha sedze siaṱari 19 u itela mafhungo nga vhuḓalo kha tshumelo dza shishi Zwa maṋo zwo khetheaho U dalela GP kha Netiweke ya Sapphire na Beryl nga murahu ha madalo maṱanu a u thoma . 
Shumisa zwa u vhalela u ḓivha uri ndi nomboro ifhio ine ya ḓa phanḓa ha 8 na nga murahu ha 5 ? 
Ndi khou khwaṱhisedza uri muani o tenda uri u a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha nḓivhadzo ye ya aniwa phanḓa hanga na uri tsaino ya muani yo sainiwa ndi henefho  . 
Mulayo wa Dzikhamphani  . 
Ramulayo Muhulu wa Shango ndi ene ṱhoho ya vhuhaṱuli nahone u na vhuḓifhinduleli ha u thoma na u lavhelesa ndayo na zwiṱandadi zwi tevhedzwaho zwa mishumo ya vhuhaṱuli kha khothe dzoṱhe . 
Tshumelo iyi i ṋekedzwaho muthu muṅwe na munwe we a pondiwa . 
Miraḓo kha thendelano ya u kovhekana mbuelo i ḓo fanela u tendelana uri ndi lini nahone nga murahu ha tshifhinga tshingafhani hune zwa fanela u itea  . 
Kha vha ṋee mugudi muṅwe na muṅwe zwa u vhalela 5 na khaphu mbili dza pulasitiki kana zwifaredzi zwivhili zwa makumba . 
Ho sedzwa kha na u ombedzela kha pfunzo zwi vhonala musi Pfunzo ya Mutheo na Pfunzo ya Nṱha dzi na Minisiṱa dzo fhambanaho , u vhona uri mihasho yavho i a ṱhogomelwa . 
Muvhuso u ḓo alusa izwi nga u vhea dzifulaga zwikoloni na kha zwiimiswa zwa tshitshavha u tikedza zwiga zwashu zwa lushaka na vhuṋe  . 
Ngeno kha sia ḽa Khothe dza Khomishinari dzo vha dzi tshi lambedzwa nga muvhuso na vhokhomishinari vha vhatshena vhe vha vha vha tshi sumbedza nḓila Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha tshi wana maṅwe malamba nga kha mutikedzelo wa zwi songo lavhelelwaho . 
Mahalwa ha gonyi zwihulwane nga nḓila ine mitengo ya zwiḽiwa ya gonya ngaho  . 
U dzhiela nṱha ṱhahelelo ya sisiṱeme dzapo na themamveledziso , ndivho ya tshumisano ndi u bveledza vhukoni hapo kha tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo wa forensiki  . 
Ndangulo ya u tanganelana i a dura nga maanda , na u dzhia tshifhinga , u fhira ndangulo ya vhukuma  . 
Elekanyani nga maṱaluli ane na nga a shumisa kha u ṱalutshedza mvumbo dza muvhuḓa na tshibode . 
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi . 
Nga murahu ha u dzama ha Raluswielo ho dzhena Mukhesi Tshivhasa we na ene a d(o dzama ha dzhena Luvhengo Tshivhasa  . 
Ri itisa hani pulane ( kuitele kune ra fhira khakwo ) ? 
Mugudi u kona u vhala na u sedzulusa uri a wane mafhungo na u ḓiphiṋa , na u fhindula nga nḓila ya u sengulusa vhuḓi , mvelele na u nyanyulea nga maṅwalwa : U vhalela u pfesesa ndi zwithu zwa ndeme vhukuma nahone thekhiniki na maitele ane a thusa vhagudi kha u vhala nga vhuronwane zwi fanela u vhonwa sa zwi no khou tikedza ndivho iyi  . 
Ni vhona u nga tshiṱori itshi ndi ngoho ? 
Hu na tsharathi zwi ngana zwi linganaho na tshararu ? 
Izwi zwi tea u itwa lu si ho fhasi ha luthihi nga themo . 
U kuvhanganya mafhungo o kuvhanganyiwaho a tshi bva kha miraḓo ya tshitshavha nga vhatshimbidzi na vhaimeleli vha tshitshavha  . 
Hei White Paper i nga ha vhunzani ha tshumelo vhune ha tea u ṋetshedzwa -vhungomu , maimo na mbonalo-zwine zwa vha mafhungo a dzi Minisiṱa , Miraḓo ya Khorotshitumbe ( MEC ) , vhaṅwe vhane vha vha na maanḓa a ndango na ṱhoho dza zwiimiswa zwa muvhuso dzine dza kha ḓi bva u tiwa  . 
Na riṋe nangoho ro humbula uri gurannḓa yashu a i nga timatimi tshirunzi na u ganḓisa kuvhonele kwashu kwa zwine zwa khou bvelela kha shango ḽashu  . 
Nga nṱha ha u ṋekedza tshumelo dza masipala , masipala i tea ( nga mulayo ) u ranga phanḓa zwino , u langula na u pulanela mveledziso nga kha maitele ane a vhidzwa u pfi Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho  . 
Tshelede yavho yo vha i tshi vho fhelela halwani  . 
Notsi dza marangaphanḓa kha khoniferentsi iyi dzi bula tshanduko ya kilima , mupfuluwo na vhutsireledzi ha zwiḽiwa sa khaedu dza ḽifhasi dza ndeme  . 
A huna tshikwekwete tsha nnḓa tshine tsha ḓo ṋewa ḽaisentsi ya u rea khovhe ya Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi tshi tshi khou rea khovhe nga fhasi tshumisano na Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya Afrika Tshipembe  . 
Zwiimiswa zwa mulayo zwi songo khwaṱhaho na vhulanguli vhu si havhuḓi kha dziṅwe nyimele zwi engedza khonadzeo ya ndozwo kha vhubindudzi  . 
Ri ṱuṱuwedza sekithara ya phuraivethe uri i farisane na muvhuso kha u thoma , na u dzhia kana u lambedza akhademi dza mbalo na saintsi kana Zwikolo zwa mugivhela . 
Mbadelo a Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo , nga nnḓa ha rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa nga ha vhone vhaṋe , i ḓo dzudzanywa nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo badelwa , mbadelo ya khumbelo ndi R35 , 00 . 
Zwikhala kha vhuimo ha nṱha sa tshumelo ya vhulanguli ha nṱha , zwi tea u anḓadzwa shango ḽothe u itela u galatsha ngomu na nnḓa ha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Hu na muṱangano wo dzudzanywaho vhukati ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Khosikhulu ya VhaVenda Khosikhulu Toni Mphephu Ramabulana na vharangaphanḓa vha sialala vha tshiṱirikini tsha Vhembe u lwisa u vhuedzedza tshiimo ngonani . 
Gurannḓa ya Mbofholoho tsha mbekanyamushumo ya u vhuedzedza shango ngonani  . 
Hezwi zwi tea u tou ralo kha dzangano la tshitshavha na kha vhashumisani vha nnda sa mihasho ya muvhuso na dziNGO . 
Nḓivhadzo ya khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana i ṱo ḓea fhedzi arali khotsi o tenda nga luṅwalo uri ndi ene khotsi a ṅwana ; na musi o ṅwalisa zwidodombedzwa zwawe kha u ṅwaliswa ha ṅwana nahone o vhona uri zwidodombedzwa idzwo ndi zwone ; kana arali mme a ṅwana , tshifhingani tsha u ṋea thendelo o khwaṱhisedza nga luṅwalo uri khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana ; na khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana nahone hu tshi ḓivhiwa uri u dzula ngafhi ; kana mushumeli wa tshitshavha o ṋekana nga muvhigo u khwaṱhisedzaho uri khotsi a ṅwana ndi nnyi nahone u ngafhi  . 
Tsha u thoma tshi a pfala : vhutshinyi ha u pomoka muṅwe vhuloi ho hulesa ngauri vhathu vha khou vhulawa zwo itiswa nga u pomokwa  . 
Tsha ndeme ndi khaedu na tshutshedzo dzine roṱhe ra ṱangana nadzo nga nṱhani ha mufhiso wa ḽifhasi kana tshanduko ya kilima , sa zwine vhaṅwe vha i vhidzisa zwone  . 
U ṱumekana na zwa vhuendelamashango , ri ḓo isa phanḓa u bveledzisa sekithara ya zwa mvelele , ine ya dzhenisa henefha kha R2 biḽioni kha zwibveledzwa guṱe zwa fhano hayani  . 
Sa zwe nda no sumbedzisa , ndingedzo dza muvhuso kha u ṱanḓavhudza thuso ya matshilisano dzo vha na masiandaitwa mavhuya vhukuma kha u fhungudza vhushai  . 
Muvhuso wapo u zwanḓani zwavho ! 
Ndangulo ya u thivhela : Iyi nḓila i shuma zwavhuḓi , fhedzi hu si hune malwadze a vha o tou hulela vhunga u sa nga shumi zwavhuḓi nahone i ita uri hu vhe na ndozwo khulwane  . 
Vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa khovhe u bva mashango ḓavha . 
Khabinethe i ṱanganedza u ḓivhadzwa ha u thomiwa ha Operation Phakisa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , zwine zwa ṱavhanyisa nḓisedzo nga pulane dzo ṱaṱanḓavhudzeaho dza uri hu shumiswa hani , thandululo ya thaidzo na mashumele a vhonalaho u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo . 
Musi ho no nangiwa hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha , arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓu ( arali khetho dza Buthano ḽa Lushaka na dza vhusimamilayo ha vunḓu zwo itiwa nga tshifhinga tshithihi ) , nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi , ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo , ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa , ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u nangiwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho , ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo bviswa kha miṅwe mitevhe  . 
Sa izwi zwi sa leluwi u netshedza ngeletshedzo dzo khunyelelaho malugana na u ri ndi vhufhio vhutanzi hune ha nga netshedzwa nnyi , vhashumi vha khou ombedzelwa u ri vha vhudzise vhahulwane khavho arali vha tshi tima-tima  . 
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu , ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu  . 
Girama ya dzilafho i bvaho kha nḓowedzo na pharagirafu zwo itwaho nga vhagudi . 
GEMS i ḓo badelela mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi wo randelwaho u ya nga ha nyendedzi dza kiḽinikhala dza Tshikimu . 
Naho zwo ralo , hu tea u vha na tshifhinga tshine mutshimbidzi a litsha musi tshitshavha tshi tshi vho kona u langula mishumo yatsho hu si na thuso i bvaho kha mutshimbidzi wa nnda-heyi ndi ndivho ya magumo . 
Abakhasi dzi a shumiswa kha u vhala nga zwigwada zwa mahumi . 
Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vha fanela u ana kana u khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Ndayotewa , u ya nga Sheduḽu ya 2 . 
Mbilo dzi badelwa lini ? 
Pfufhifhadzo : tshitatamennde tsha muhumbulo tsha u khauledza ipfi . 
Na musi hu si na , zwi nga konadzea na u tea livhana thwii na vhaṅwe vhalambedzi  . 
Nḓivhadzo ya muṱangano i tea u itiwa na u iswa na adzhenda na khophi ya maambiwa a muṱangano wo fhiraho  . 
Mushumi muṅwe na muṅwe wa masipala u tea u vha na khonṱhiraka ya ndangulo ya kushumele  . 
Maga a u fhelisa vhushai ndi one a re vhukati kha tshiṱirathedzhi tsha u lwa na vhushai tshine muvhuso wa khou tshi bveledza  . 
Muhasho muṅwe na muṅwe une maga a tshumelo a sa vha tendele u dzhoina GEMS . 
Zwazwino ndi tama u vha kovhela puḽane yashu ya kushumele ya u vusuludza muvhuso wapo . 
U fhelisa u sa lingana ha ḓivhazwakale hu tshi katelwa u thithiswa ha tshifhinganyana  . 
Muvhigo u sumba masia a re na thaidzo nga maanḓa u fana na phimo dza nyelulo ya malwadze manzhi  . 
Wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa dzi MP na Komiti dza Phalamennde  . 
Khaedu ye ra sedzana nayo kha u shumana na iḽi fhungo a si ya malugana na pholisi . 
Vhupulani ya mveledziso yo tanganelanaho ndi mvelelo dza maitele a u pulana mveledziso yo ṱanganelanaho  . 
Mushumi ha nga ḓo vhewa kha tshikhala tshi re fhasi ha khethekanyo ine a vha khayo zwino  . 
Zwishumiswa izwi zwi a thusa kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha  . 
Afidafithi ya u thoma u vula mulandu ndi yone vhuṱanzi ha muvhilaeli , ine ya tikedza u vula mulandu  . 
Nga ndingano , a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tshimbilelanaho na vhukoni havho ha u kona u lambedza nga tshelede ya mithelo na mitheo ya muthelo . 
Nyimele ya thaidzo dza u andisa na u kovha dzi kwama nomboro tharu dzi tevhelaho kha vhushaka ha mathematiki : Nomboro ya zwithu kha sethe iṅwe na iṅwe Nomboro ya sethe ṱhanganyelo ya nomboro Tsumbo dza thaidzo dzine dza nga itiwa kha themo iyi U kovha Ndi na penisela dza 12 dzine nda tea u dzi kovhekanya u lingana vhukati ha vhuraru vha vhoinwi ; muṅwe na muṅwe wavho u ḓo wana nngana ? 
Muvhuso wo fhindula nga dzudzanya mmbi khulwanesa u bva tsha nndwa , na Riphabuḽiki yo ḓo bebwa kha nyimele ya nyofho na mbilaelo  . 
Kha vha aphiḽe kha Minista wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha kana MEC nga u rumela aphiḽi yavho kha ofisi ya lushaka kana ya vunḓu arali vha sa tendelani na tsheo . 
Vhushaka vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha sialala ndi ha ndeme zwenezwi vha tshi khou shuma vha tshi ya kha u khwinisa matshilo a vhathu . 
Khorotshitumbe ya Vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu , sa Ṱhoho ya khoro na Miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu  . 
U ṱola kushumele kwa vhaopfisiri  . 
PMSA : Akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe . 
Kha vha humbule nga vhugudisi na mushumo une vha khou ṱo ḓa wone  . 
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738 . 
Phoisi : U wana hafhu phoisi ya lushaka yo katelaho zwitewa na maimo zwo livha kha sia a mveledziso ya zwa dzinnu  . 
Vhadzheneleli vha vhea phindulo dzavho kha Luvhondo lwa Dimokirasi kha thasiki 1 na u rerisana nga vhavhili vhavhili kha puḽenari na u fhindula garaṱa dza nyimele dzobvelelaho  . 
Khabinethe yo tendela uri Thendelano ya Kiḽasiṱa ya Zwiṱhavhane i rumelwe Phalamenndeni u itela khwaṱhisedzo . 
Mugaganyagwama wo sedzanaho na zwa mbeu ndi mini ? 
Masiandoitwa a mitengo ya fhasi ya zwivhambadzwa a khou thoma u pfala Afrika Tshipembe . 
U fara bugu nga nḓila yone yo sedza nṱha na u fhenḓa masiaṱari nga nḓila yo fanelaho . 
Khethekanyo ya 16 ( 5 ) na ( 6 ) ya mulayo wa u pfukisela wa muvhuso wapo , wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999  . 
O pfa ngweṋa i tshi ita muungo na u dzungudza ṱhoho yayo na mutshila . 
Kha vhuimo ha u thoma u shuma , musi vho no thoma nga ha thandela , kha vha sedzuluse mvelaphanda nga vhulenda . 
Na fhano Afrika Tshipembe zwithu zwo aluwa nga yeneyi nila  . 
Ndi afhio mafhungo a ndeme ane pulane ya wadi ya fanela u a dzhenisa ? 
Mushumoitwa uyu u tea u itwa nga Mulanguli wa CBP ( a tshi tikedzwa nga Vhaḓivhimakone vha CBP ) khathihi na u rerisana na vhaofisiri vhahulwane vho teaho vha mishumo mihulwane ya ha masipala khathihi na vhakhantseḽara vha phothifoḽio vha no shuma na mafhungo a ndeme a IDP nga ḽithihi nga ḽithihi  . 
Phalamennde yashu ya dimokirasi i na ḓivhazwakale ya u ḓihudza ya vhuimeli ha vhafumakadzi . 
Kha u ya phanḓa na nyaluwo , ri khwaṱhisedza mimakete ire hone ri tshi khou ya phanḓa na dziikonkonomi dzine dza khou thoma u bvelela  . 
Komiti ya Khanedzano I dzhiela nṱha na u ranga phanḓa kha khanedzano dza miraḓo dzine vha nga dzi ḓisa uri dzi lavheleswe . 
Tangedzelani madzina ane a tea u thoma nga a vhathu kana a fhethu . 
Mvelelo dza u Guda ndi mini ? 
Nyolo ya mishumo iyi i tea zwi re ngomu kha thero na u dzhenisa mishumo yo fhambanaho u itela u swikelela zwipikwa . 
Ni tea u vha na vhutanzi uri ni a pfesesa zwipida zwayo  . 
Avho vhavhili vha badela mbadelo dza mulamukanyi , arali dzi hone  . 
Kuvhusele kwavhui na tshumisano na u endedzana vhukati ha vhashumisani u shandula thoni ya ipfi u yelana na nḓivho  . 
Bannga dzo vha dzo ḓiimisela u isa phanḓa na maitele a khwinisa reshio idzo  . 
Luambo luṅwe na luṅwe luswa lwa maimo lu tea u ḓivhadzwa nga nyito dza u tou ita dzine dza ita uri vhagudi vha dzhenelele kha nyito dza musudzuluwo . 
Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi phurosese ine masipala a lugisa pulane ya mveledziso ya zwiṱirathedzhi i fhedzaho miṅwaha miṱanu  . 
Tshiṅwe tsha zwiitisi zwa hezwi ndi asesimennde ya vhukoni ha mugudi zwi tshi yelana na tsumbo dza lushaka . 
Tshumelo ntswa dza didzhithala a dzi nga rwelwi ṱari hu si na ḽaisentsi kana thendelo i bvaho kha ICASA . 
Tshumelo ya Mveledziso ya Mabuḓo i na mushumo wa ndeme kha u thusa mimaraga ya mishumo na sisiṱeme ya pfunzo uri zwi swikelele zwipikwa . 
Vhashelamulenzhe vha isa phanḓa nga u fhindula mbudziso na u ḓadza thebuḽu  . 
Afrika ane o bviselwa khagala kha zwiimiswa zwa kale  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa vhashu uri vha dzhiele buḓo ḽa SAPS nṱha , ḽine ḽa ṋea zwikhala zwo fhambanaho . 
Vhubindudzi Thwii ha Nnḓa ( FDI ) vhu khwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe hu dzula hu fhethu hu takalelwaho ha vhubindudzi  . 
Ro no ḓi vha na zwiwo zwa u pomokwa hu si na ngoho hune ha khou itwa u ya nga mishumo ya vhugevhenga yo engedzeaho vhuponi uho  . 
Zwazwino ri na Muhasho wa Vhafumakadzi Ofisini ya Muphuresidennde  . 
Uri muthu a khethiwe sa thirasitii u tea u vha e muraḓo muhulwane wa GEMS  . 
Kha vha humbele phere iṅwe na iṅwe uri i vhige nga ha tshiṱori tsha muṅwe kha dzulo  . 
Arali vha tshi vhona uri vhaṅwe vha vhagudi vha kha ḓi lila nyaluso ya vhutsimbidzamiraḓo ( fine motor skills ) , kha vha tende vha tshi ita nḓowenḓowe dza mushumo wavho buguni ya nḓowedzo i re na mitaladzi u swika u ḓifulufhela ha u ṅwala buguni dza mishumo ho no fhaṱela . 
Ndi zwone ? 
Muṋetshedzatshumelo wa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi o tiwaho nga tshikimu ( DSP wa vhulwadze vhu sa fholi ) u ḓo vha rumela SMS ya u vha humbudza u vusuludza u randelwa havho ha mushonga u saathu fhelelwa nga tshifhinga  . 
Tsha vhuraru , ri ḓo bveledza dungo ḽihulwane ḽiswa ḽa tshipembe vhubvaḓuvha ḽine ḽa ḓo khwiṋisa mveledziso ya zwa nḓowetshumo na zwa vhulimi na vhukoni ha u rengirela nnḓa ha dzingu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , na u alusa vhuṱumani ha ikonomi na u endedza na u vhea zwa vunḓu ngei Kapa Devhula na KwaZulu-Natal  . 
Tsumbo 2 : Mafhungo ane a dzula kha rekhodo dza vhun(e dza vhatholiwa a dzhiiwa a a tshiphiri nahone a fanela u farwa nga nd(ila yeneyo tshifhinga tshot ( he  . 
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa  . 
TFM kana VWFM  . 
Muelela wavhuḓi kha vhupo ho ṋukalaho u fana na vhupo ha u ṱanzwela miroho kana ḓeri muhweleli na muhwelelwa s Amba uri tekeniki dzo shumiswaho nga vhaṅwali , vhaoli vha makolo na vhafodi vha fhaṱa hani mbonalo ya shango na u vhea muvhali kha vhuimo ho teaho nga nḓila dzo fhambanaho  . 
Tshipikwa tsha ndeme ndi u khwaṱhisa maitele a vhukwamani kha u vhumbiwa ha mbekanyamaitele ya IP ya Afrika Tshipembe u itela uri hu angaredzwe muvhuso na mihumbulo ya vha kwameaho tshitshavhani nga u angaredza . 
Ndi ya vhuvhili ya mufuda uyo Kapa Vhubvaḓuvha na uri ndi iṅwe ya phaka dza rathi dzine dza khou vusuludzwa u ya kha shango ḽothe . 
Vhaṅwe vha vhilahedzwa nga khonadzeo ya zwine zwa nga itea kha ikonomi yashu nga ṅwambo wa mutsiko une wa vha kha ikonomi ya United States . 
Tshitatamennde itshi tshi vha thusa u sedza mbadelo dzavho nga misi yoṱhe uri dzo badelwa  . 
Komiti yo tiwa u ḓo pulana mumatsho wa mulalo wo lavhelelwaho  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedzavhoṱhe vha re na vhuṱanzi nga ha zwiito zwi songo teaho zwa vhaofisiri vha muvhuso kana dziminisiṱa uri vha ḓivhadze mazhendedzi a mulayo uri hu itwe ṱhoḓisiso . 
Fhedziha , vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga gudisa nthihi kana mbili dza nyambo kha vuimo ha luambo lwa hayani . 
U ṋetshedza maṅwalo a ndivho na ndaulo ya masheleni . 
Vhuṱanzi vhune vha ḓo vhu ṋea afha , arali vha tshi vhofhea nga mulayo kana u kombetshedzwa u ṋea vhuṱanzi , vhune ha ḓo shumana na zwipiḓa zwi fanaho kokotolo sa mbilaelo dzi hanedzanaho na ṱhanzi dzo tiwaho  . 
Ndi tama u dovha nda ombedzela uri ri kha ḓi vha ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya zwa dzigoloi na u vhona uri thikhedzo ine ya ṋewa sekhithara iyi nga tshumiso ya Motor Industry Development Programme i a iswa phanḓa . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi a no ṱalutshedza . 
Diop o vha mutambavhukati wa ndeme wa Senegal . 
Zwi nga dzhai maḓuvha a 35 u sedzana na khumbelo khou ima na muṅwe wa vhabebi  . 
Ngauralo ee ngangoho , muraḓo a ṱhonifheaho , tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ḓo bva kha maitele ayo tshi ḓo laedza mbekanyamaitele ya muvhuso  . 
U saina fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho . 
Zwifhinga zwa madzulo na zwa u awela 51 . 
Arali vhaunḓiwa vhavho vhe HIV phosethivi vha dzhia tsheo ya u dzhoina mbekanyamushumo , hu itwa nga vhulondo uri zwi dzule zwi tshidzumbe  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli I nga eletshedza muvhuso wa lushaka na nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa Vhuhaṱuli kana ndaulo ya zwa vhulamukanyi , fhedzi musi I tshi sedzulusa maṅwe mafhungo nga nnḓa ha u tholiwa ha Muhaṱuli , I tea u dzula I si na miraḓo yo nangiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya ( h ) na ( i )  . 
Vhophurofesa L. 
Komiti dza Wadi zwenezwo dzi na mushumo wa ndeme une dza tea u ita sa vhuṱumani vhukati ha muvhuso na tshitshavha ( hu si muvhuso wapo fhedzi )  . 
Naho zwo ralo , matherorisi vha tea u khethululwa nge vha mashangoḓavha vha shumisana u itela u sima mulalo ḽifhasini  . 
Luambo Luambo lu shumiswaho kha u ṅwala Athikiḽi lu vhe lwo kunaho lune lwa pfala zwavhuḓi  . 
Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a kana b a nga vha nkhetheni wa Vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa magumo kana nzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka . 
Hezwi zwi tikedza NDP ine ya vha yone i vhonaho ṱhoḓea ya Afrika Tshipembe kha u bindudza kha sisiṱeme yo khwaṱhaho ya themamveledziso ya ikonomi hune yo pulaniwa nga nḓila ya u tikedza zwipikwa zwa matshilisano na zwa ikonomi zwa vhukati na zwa tshifhinga tshilapfu . 
Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa hafhu ha miraḓo i tevhelaho kha Bodo ya Tshumelo ya zwa Masheleni . 
Tshipembe ( King III )  . 
Marrakesh COP 22 wo vha musi wa tshanduko ya ndeme u bva kha miṅwaha ya nyambedzano dzo bveledzaho Thendelano ya Paris u ya kha u thomiwa ha u shumiswa nyito dza thulo . 
Vhagudi vha nga thetshelesa u itela u engedza nḓivho ya luambo lwavho na ya dziṅwe nyambo khathihi na mvelele  . 
Musi vha tshi ṱoḓou renga vhurotho kha vha renge vhu songo tsheiwaho sa izwi ho putelwaho ho tsheiwa vhu tshi ḓura  . 
Nga zwenezwo ri vha ṱuṱuwedza u shumisa Bannga ya Poswo u itela mveledziso  . 
No humbula u ya kha wekishopho ya vhufodazwinepe nahone no foda tshinepe tsha khonani yanu ya mbiluni  . 
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale  . 
CC i nga balanganywa nga ṅwambo wa zwi kwamaho khothe ( ho itwa khumbelo nga khamphani ine ya kolodwa tshelede ) kana nga tsheo ya miraḓo ( hune miraḓo ya ita khumbelo ya u balanyanya CC )  . 
Khamphani dzine dza sa tsha elana na mveledziso ya adzhenda yashu dzi ḓo fheliswa . 
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : u vhala ha tshigwada u sumbiwa nḓila zwigwada 2 nga ḓuvha u vhala 2 -3 ha mudededzi na vhagudi nga vhege . 
Kha sekithara iṅwe na iṅwe kha vha wane masia a ndeme a 5 ane zwigwada izwi zwa ḓo a shuma sa miraḓo ya masipala wavho  . 
Zwitshavha zwi nga ṋewa maanḓa a u topola ṱhoḓea dzazwo , na u vhea tsumbakushumele na thagethe na u ṋea masipala vhuḓifhinduleli kha kushumele kwayo na nḓisedzo ya tshumelo  . 
White Paper nga ha Khwinifhadzo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ( WPTPS ) i tou bula zwavhuḓi uri u itela u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i a khwinifhadzwa tshifhinga tshoṱhe , mihasho ya lushaka na mavunḓu i ḓo tea u sumbedza ndivho dzayo dza tshifhinga tshipfufhi , tshifhinga tsho linganelaho na tshifhinga tshilapfu kha u ṋetshedza tshumelo  . 
Mitambo ya u tinya u mona zwitanda zwi ngaho maboḓelo hu tshi tshintshiwa sia . 
Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi , dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6  . 
Khabinethe i ombedzela uri masheleni na zwiko zwe zwa shumiswa u vhuedzedza zwikolo zwo tshinyadzwaho o vha o telwa dzhiṅwe mbekanyamushumo  . 
Vhathu vhoṱhe vha na tshirunzi tsha vhuthu tsho linganywaho tshi teaho u ṱhonifhiwa  . 
Ho vha hu na vhana vhangana tshikoloni ? 
Khabinethe i tikedza u thomiwa ha Maitele a u Dzumbulula lwa Elekiṱhironiki kha Tshumelo dza Lushaka u thoma nga Lambamai 2014 , ine ya ima vhuimoni ha maitele a nga misi a tshumelo dza manyuaḽa dza u tou ḓiisela , u lavhelesa na u khwaṱhisedza nzumbululo ndi ridzhisiṱara ya elekhithironiki yo itelwaho u vhulunga na u anḓadza masheleni a vhashumi vho ṋangwaho(miraḓo ya SMS ) vhane vha tea u anḓadza mbuelo dzavho kha Mannḓalanga a Vhulanguli ho teaho nga dzi 30 Lambamai ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Komiti dza bodo ndi : Komiti ṱholi I thusa Bodo ya dzithirasitii kha u shuma mishumo yayo ine ya elana na mbekanyamaitele dza vhuḓifhinduleli dza Tshikimu , sisiṱeme dza ndango ya nga ngomu , u vhiga zwa masheleni na nyito dza u langa khombo  . 
Sa u tou ita raka mafheloni a khontheina nga matungo  . 
Tshigwada itshi tsha vhathu tshi anzela dzula tsho sumbedzisa uri tshi tikedza nkhetheni mukene nga u ralo muthu afha u shumisa nga maanḓa vhudavhidzani ha ṱhogomelo  . 
Nṱhani ha izwo ri kona u shumana na dzimiḽioni dzoṱhe dza vhadali vha bvaho nnḓa vha ḓaho shangoni ḽashu  . 
Themamveledziso dza mafhungo dzine dza shuma zwavhuḓi dzine dza ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u katelwa huhulwane zwi ṱoḓa netiweke ya inthanete ya luvhilo luhulwane yo khwaṱhaho na ya vhudavhidzani , na mitengo ya fhasi  . 
Zwifanyiso zwa dzimagazini tshi sa vhe tsha muvhuso  . 
Kha hu sedzeswe kana u tou pfi fombe kha ngudo dzi si dza fomaḽa na dzine dza sokou tou itea kha madanga o fhambanaho vhukati ha ḓuvha . 
Kha hu sedzwe ngona ya u vhala nga u shumisa minwe musi vha tshi ṱangana na ipfi ḽi konḓaho . 
Vha fhaṱa ḓivhaipfi nga u shumisa zwikili zwa u ḓivha ipfi nga u sedza zwipiḓa zwo ḽi vhumbaho na u bvisela khagala . 
U vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i khwinisee  . 
Vhufaragwama ha lushaka , vhu tshi tendelana na Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha mafhungo arali hu tshi nga wanala uri hu na nzulele ya u sa fara tshelede nga nḓḓila yavhuḓḓi u ya sa zwe zwa tiswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya 1  . 
U kundelwa u tandulula phambano dza mukano wa vhukati ha mavundu mavhili ho vha u thivhela mveledziso kha vhupo hu kwameaho  . 
Vhagudi vha fhindula kha he ha livhiswa mbudziso zwo ḓisendeka kha u thetshelesa kha ndima . 
Ndangulo i langulwa nga mukano  . 
Mulayo u bula zwauri vhathu vhane vha wana tshumelo vha tea u swikelela mafhungo hu si na u thivhelwa na u shela mulenzhe kha u ita tsheo  . 
U vhala nga zwigwada hu na u sumbiwa nḓila U thoma u shumisa zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia ( meta-cognative ) u ḓiṱola musi a tshi vhala na kha masia a u ṱalusa ipfi na u pfesesa . 
Vhukoni ha u thetshelesa na u amba havhuḓi ndi ha ndeme kha vhushaka ha matshilisano . 
Tsini na ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe vha ole tshitendeledzi  . 
Vha u thoma vha 10 vhe vha wana vouthu nnzhisa vha vhumba Komiti ya Wadi  . 
Thebulu ya 2 afho fhasi i sumbedza mudzedze wa uri pulane ya wadi yo fhelelaho i tea u sedza zwifhio khathihi na u sumbedza uri zwi re ngomu zwo tea IDP u guma ngafhi  . 
Khabinethe yo tendela Muhasho wa Mutakalo u fara Khonfarentse ya Vhufumisumbe ya Dzitshakatshaka ya Zwiimiswa zwa Vhulangi ha Zwidzidzivhadzi u bva nga ḽa 27 Ḽara u swika ḽa 02 Nyendavhusiku 2016 , vha tshi khou shumisana na Tshiimiswa tsha Mutakalo tsha Ḽifhasi ( WHO )  . 
Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao , a tshi tevhedza ṱhoḓea dza hei ndima  . 
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe  . 
Kha zwa ḓivhavhufhufhi yapo , nyambedzano dza zwino dza u leḓisa tshumelo dza muyani dzi ḓo vhona hu na nyengedzedzo na u vulea ha nḓila ntswa vhukati ha mashango mavhili  . 
Migaganyagwama  . 
Izwi zwi ḓo ḓisa ṱhuṱhuwedzo ya theo ya milayo ya SOC . 
U ṋetshedzwa ha milayo kha mavunḓu 14 . 
Mishumo a i nga ḓo fhela u swikela zwikolo zwi tshi vula hafhu nga ṅwaha muswa  . 
Fomo idzo dzi hone afho fhasi  . 
Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama . 
Vhagudisi vha lavhelelwa u shumisa hedzi Tsumbanḓila dza u linga khathihi na zwiṅwe zwishumiswa kha mbekanyamushumo dzavho dza u gudisa na u linga . 
Tshithithisi ndi kudzudzanyele kwo khwaṱhaho na khohakhombo ya u dzhiela nṱha tshivhumbeo u fhira tshithu  . 
U lavheleswa ha vhathu vha re zwigwada zwi vhidzwaho zwa khovhakhombo ( vha sa zwi ḓivhi ) nga vhaofisiri vha muvhuso zwi a pfesesea , tenda zwa vha zwi tshi khou thivhela vhufheṱashango  . 
Ri tikedza hafhu na pfanelo ya u kona u swikelela pfunzo ya nṱha , zwihulusa vha shayaho  . 
Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi ine ya langiwa nga Muṅwalisi wa Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi  . 
Ndivho ya u tutshela mushumo Nyaluso u vha hone havho zwi ḓo vha zwo lugela ṅwana  . 
Sa izwi hu tshi khou todea ndivho ya dalaho ya nyambo idzi mbudziso dza dzithodisiso dzo fhiwa vhadivhi vha re na ndivho yo dalaho ya nyambo uri vha netshedze mafhungo  . 
Vhudifari ho tsitsela fhasi mafulofulo a tshitshavha kha sisiteme ya vhulamukanyi  . 
Dokotela ane a khou vha alafha u ḓo ḓadza fomo nga nḓila ye zwa sumbedziswa zwone . 
Mbadelo i tiwa nga muhasho , ndi mbadelo i sa badeliwi murahu  . 
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi  . 
Vhagudi vha 35 na 1 mudededzi muthihi vho fara lwendo lwa tshikolo lwa u ya vhutsireledzamupo . 
Ro fara Khetho dza Mivhuso Yapo dzo tshimbilaho zwavhuḓi , ra dovha ra vha ṋemuṱa , nga muya wa Vhuthu , wa mitambo mihulu  . 
Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma nga nnḓḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa  . 
Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu , tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa , Khomishini i ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa , ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe , u anḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka , vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni  . 
Ro fushea naa ? 
Vhafumakadzi , vhana na zwigwada zwi sa koni u ḓipilela vha tea u pfa vho tsireledzea  . 
Vhathu ro pfa zwililo zwavho Zwe ra vha ri tshi khou zwi lila zwo sendela  . 
Khumbelo ya Ex Gratia i ḓo fheliswa nga murahu ha tshifhinga tsha maḓuvha a 60 , arali maṅwalwa o humbelwaho a vha a songo swika . 
U swika zwino Musa o rengisa thikhithi nngana ? 
Maanḓalanga a lushaka a ḓo khwaṱhisedza uri vhathu vha tshenzhelaho nyimele ya mutakalo ifhio na ifhio vha a ṋewa ndondolo ya mutakalo yo eḓanaho na u tea  . 
U kandiswa ha mivhigo ya risetshe website ya Muhasho wa Zwa Mavu  . 
Mafhungo kana zwidodombedzwa nga ha nyimele ya tshino tshifhinga na vhunzani ha tshumelo ndi zwa ndeme kha u dzhia tsheo ya uri ndi ngafhi nahone khwinifhadzo i itwa hani  . 
U tevhedzela bugu yo vhalwaho nga mugudisi kana nga vhanwe vha gudiswa . 
Muvhuso wapo wo dzudzanywaho 163 . 
Vhalelani tshirendo itshi nṱha ni rwe mulenzhe fhasi ni tshi tevhedza mutsindo watsho . 
Zwikimu zwa Thuso ya zwa Mutakalo  . 
Nḓila ya vhukone ine ya vha ya ndeme ye vha tshimbidza ngayo mafhungo yo vha i yavhuḓi nga maanḓa  . 
Mulanguli wa masipala u shuma sa zhendedzi vhukati ha khoro ( vhasiki vha dzipholisi ) na vhaofisiri vha shumisaho pulane dza ṋetshedzo dzi vhumbwaho nga khantsela  . 
Thandela idzi dzi nga vhidzwa sa thandela dza khephithala  . 
Kha tshiṅwe tshipiḓa tsha ḓorobo vhathu vha dzula kha nnḓu dzo fhaṱiwaho zwavhuḓi kha tshipiḓa tshihulwane  . 
Kereke dza maḓembe a u fhodza , u tou fana na Vhafunzi Pastors PFP Motsoeneng Mboro,72Lesego Daniel,73 Chris Oyakhilome74na dziṅwe nnzhi dzi a khwaṱhisa zwa lutendo lwa vhuloi . 
Tshikimu tshi re na ndavha na u sedzesa kha ṱhoḓea dzavho - ri a thetshelesa musi miraḓo yashu itshi amba ! 
Kha ri farane hafhu uri ri lwisane na khethululo ya muvhala kha tshitshavha tshashu . 
Vhadededzi vha tea u ṋea ndaela kha u amba na u ṋekedza ha fomaḽa , tsumbo tshipitshi tsho lugiselwaho na tshi so ngo lugiselwaho , u vhalela nṱha , inthaviyu , dibeithi , nz . 
Ramakole , Musiki , Raluvhimba  . 
Ho sedzwa u pfesesa ha tshitshavha ho tsaho , mimasipala i tea u ita phurogireme dza pfunzo kha tshiedziswa tsha komiti ya wadi nga ha vhuimelii hu sa athu u itwa khetho dza wadi na u khwaṱhisedza uri phurosese ya u nanga u itela ketho idzo i a pfesesiwa na u vha khala kha zwigwada zwoṱhe zwi re na dzangalelo kha tshitshavha tsha vhadzulapo  . 
Tshiimo tsha CC tshi tea u thoma tsha ombedzelwa na Ofisi ya Companies and Intellectual Property Registration ngauri Tshumelo ya zwa Masheleni ya Afrika Tshipembe i nga vha yo ita khumbelo ya u bviswa ha CC iyo kha mutevhe  . 
Ndi ngani vha tshi tea u vha oganiki ? 
Vharengi vha dzinnḓu na manzhendedzi a u rengisa Ndaka . 
Hoyu ndi muṅwe wa milayo ya ndayotewa wa ndeme  . 
Thasululo na magumo : tsumbo , Rofhiwa o vhuya na lupfumo lwa Madyavhathu nahone u bva afho vha tshila nga dakalo tshoṱhe . 
Hezwi zwi vha zwi songo tea na kathihi ngauri u bva tshi tshetsho , maana a uri muthu a wale wili o i dzula i hone fhano Afrika Tshipembe fhasi ha mulayo zwawo lune arali a nga dzhiululwa nge ha shumiswa mulayo wa tshirema hu o vha hu u ita tshialula  . 
Kha mulandu we wa ḓiswa kha Khethekanyo ya Vhaaphiḽi , muhwelelwa o vhulaya muṅwe muthu - ane a vha mudzulatsini-ngauri muhwelelwa o vha na lutendo lwa vhuloi  . 
Vha ḓo kona-vho na u thusa kha u asesiwa hafhu ha u saukanywa ha vhadzhiamikovhe musi wa saikili ya thandela hu itela u vha na vhuṱanzi uri zwililo zwa vhadzhiamikovhe zwi khou fushwa lwa ngoho  . 
Kha vha ite mugaganyagwama wavhudi  . 
Vhathu vhane vha tzhipa vha a lwala muhumbuloni kana vha tshi tou vha vhathu vha sa koni u humbula tshoṱhe  . 
Mbulungo ya tshelede kha vhupo : Zwitshavha zwi badelela mveledziso yazwo wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a u ṋewa ha mukovhe u bvaho kha muvhuso wa lushaka zwi tshi ṋetshedzwa vunḓu , muvhuso wapo kana masipala , na ṱhoḓea dzine uho u ṋewa ha ḓo tevhelelwa  . 
Arali hu si na mavu , madi , miri , zwimela na phukha , a hu na CBNRM . 
A huna hune ha ambiwa nga ha vhuloi kha thero ya bivhili na kha vhuṅwe vhudavhidzani nga kereke  . 
Mbilaelo i tea u vha yo ṋetshedzwa nga vhudodombedzi , ho katelwa datumu , tshifhinga na muthu a re na vhuḓifhinduleli , hune zwa vha zwo tea  . 
Ndi madzina a zwithu zwine ra kona u zwi vhala , sa zwipuka na vhathu . 
Hezwo zwi a ṱalutshedzanyana zwa uri vhugevhenga mabulasini vhu tou nga vhu khou engedzea nga tshenetsho tshifhinga tshine vhugevhenga nga u angaredza ha khou fhungudzea  . 
Hu khou tea u itwa mushumo kha tshiimo tsha thekhinikhaḽa kha masia oṱhe a fulufulu nga mannḓa fulufulu ḽa nyukiḽiya na gese ya mupo zwi tshi elana na ndambedzo , tsireledzo , tshinyadzo na mveledziso yapo ya khethekanyo idzo . 
Nga u ralo ni songo vhuya na guda ni si na bugwana ya u guda tsini haṋu  . 
Dzikhophi dza mafhungo aya dzi nga ṋekedzwa , arali zwo tea , kha muthu muṅwe na muṅwe kana madzangano ane ra nga a kwama kha u asesa dzikhumbelo kana u lavhelesa ndambedzo  . 
Manwe maipfi a a shumiseswa kha indasiteri ya netshedzo ya mudagasi , zwenezwo zwo tea uri khasitama dzi divhe uri a amba mini  . 
HH : Ndi endela mashango manzhi nahone ndi takadzwa nga u vhala magazini . 
Kha vha bule uri vhuḓifari ha vhathu kanzhi vhu sumbedza uvho ha dziṅwe tshaka dza phukha  . 
Tshikoloni tsha haṋu hu na gurannḓa ine ya bva luthihi nga ṅwedzi . 
Ndi zwone , ngauri a hu na na tshithu na tshithihi tshi kundaho vhungoho  . 
Hu khou vha na tshikhala vhukati ha miraḓo ya Komiti ya Wadi na mukhantseḽara  . 
Muhasho u lavhelela u vha na tshiṱirathedzhi tsho fhelelaho kha miṅwedzi ya 18 i ḓaho  . 
Hezwi ndi zwine zwa thusa CBNRM , ine ya dzhenela kha matshimbidzele a CBNRM  . 
Tshiphugaṱhalu tsha Afurika Tshipembe ndi tshigambonalo tshihulwanesa tsha Muvhuso  . 
Naho zwo ralo , ho ṋewa uri demokhrasi yashu i kha ḓi vha ntswa hani , tshifhinga itshi ndi tsha ndeme  . 
Tsheo dza mafhungo a tshitshavha dzi dzhiwa miṱanganoni ya khoro ya masipala  . 
Mushumo wa NCOP ndi u vha na vhulavhelesi kha zwithu zwa lushaka zwa muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo  . 
Ndi tshivhumbeo tsha u vhea zwithu nga ndila ya kutshilele , ndila ya u tavhanya , ya vhubva kana ya tshikhau ya u dzudzanya mihumbulo nga ha vhathu  . 
Muhasho u ḓo , zwiṅwe hafhu , ita mishumo ye wa ṋewa yone nga fhasi ha Phurotokholo  . 
Hu na maḓuvha a u guma a khaṱhululo dza nga ngomu . 
U bva kha nyendedzi ri khou sudzuluwa zwino , vhukati ha zwino na Lambamai u dzhenisa mimasipala yoṱhe u mona na shango  . 
Mulayo wa 4 Vhathu vha wana mbuelo-ikonomi , matshilele , mvelele na vhurereli-zwi tshi bva kha u langula zwishumiswa zwa mupo zwavhudi  . 
GCIS i khou dzudzanya miṱangano ya zwigwada zwa nyanḓadzamafhungo , ine ya ḓo vha hone u bva nga ḽa 9 u swika ḽa 18 Fulwi 2017  . 
U guda LEV hu tea u vha dzikaho na u takadza . 
Hezwi zwithu zwo vha zwi si hangi uri zwi ḓo vhangela vhupo thaidzo khulwane nga murahu  . 
Sethe dza phindulo ya mulingo ya mulingo wa Fulwi na miṅwe milingo ṅwaha ya woṱhe  . 
Mapholisa a Afrika Tshipembe ( SAPS ) vha ḓo vha na Ḓuvha ḽa u Pembela ḽa Lushaka nga ḽa 4 Khubvumedzi 2016 ḽine ḽa pembelelwa ṅwaha nga ṅwaha , u humbula miraḓo yoṱhe ya SAPS vhe vha lozwa vhutshilo havho vhukati ha ḽa u thoma ḽa Lambamai 2015 na 31 Ṱhafamuhwe 2016 , vha tshi khou ita mushumo wavho kha u lwisa u vhona uri hu na tsireledzo na vhutsireledzi Afrika Tshipembe . 
U AMBA U fundza amba hu anzela u dzhiela nzhele masia oṱhe a u amba , a fomaḽa na a si a fomaḽa , u bva kha u haseledza ho vhangiwaho u swika kha dibeithi dza fomaḽa na u ṋekedza . 
Muzika , zwiambaro , kutshilele nzi zwine vha zwi vhona na u zwi tshenzela u mona navho  . 
Ro ni dzhenisela zwifanyiso zwa u ni thusa . 
Mafheleloni a mutaladzi wa theshano tshiga tsha u vhala a tshi shumiswi . 
Tshivhalo tsha u kana tsho vhewa nga tshitshavha hu na ngeletshedzo ya vhadivhi  . 
Operation Phakisa kha Vhulimi , Mbuedzedzo ya Mavu na Mveledziso ya Mahayani i lilela u swikela nyaluwo yo katelaho , sa zwe zwa randiwa nga bono ḽa NDP na uri i sedza kha u shela mulenzhe kha u ṱuṱula nyaluwo ya ikonomi , nyaluwo ya u sika mishumo , khathihi na u shandukisa mutevhe wa mashumele kha zwa vhulimi . 
Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe  . 
Afurika Tshipembe i ranga phanḓa Nḓila ya u pfuka ya Bada na Tshiporo ya Devhula-Tshipembe , zwine zwa vha tshipiḓa tsha thandela ya u Rangaphanḓa kha Themamveledziso ya Vhuphuresidennde ha Nepad kha Ṱhanganelano ya Afurika  . 
DziIDP dzi na ndivho dzi fanaho na dza dzimbekanyamishumo dza CBNRM . 
Ndima iyi i dovha ya tendela u kombetshedzwa ha Afrika Tshipembe sa zwe zwa tendelaniwa khazwo zwenezwino kha Nagoya Protocol nga ha Tswikelelo kha Zwiko zwa Dzhenetiki na u Kovhekana hu sa Dzhii sia hu Linganaho ha Mikovhe i bvaho kha u shumiswa hazwo ( nga u pfufhifhadza i vhidzwa u pfi Nagoya Protocol nga ha ABS )  . 
Kha vha fhate vharangaphanda na vhomakone vhapo vha CBNRM . 
Hu tea u vha na ndivho na muthu wa u tshimbidza muṱangano u tea u vha na ndivho ye a sedza kha u i swikelela  . 
Tshiedziswa tsha Botswana tshi pfukekanya vhukati ha khothe dza fomaḽa na sisiṱeme ya khothe ya sialala . 
Vhagudi vha ḓo tea u rekanya , vha kona u shuma u vhona arali ṱhanganyelo yavho i tshi ṱoḓou vha tsini na tshelede ye ya iswa kha tsha tsini . 
Thebulu ine ya vha kha Aphendisi ya 1 , yo faredza mutevhe wa Zwivhumbeo na milayo zwa luambo zwine vhagudi vha nga zwi shumisa nga tshifhinga tsha u thetshelesa , u amba , u vhala na kha maitele a u ṅwala . 
Khabinethe yo ṅwanakisa tshumisano yo ṱanganelanaho yo khwaṱhaho ya u thivhela u ṱangulwa ha tshugulu kha shango . 
Ro vhekanya mbekanyamushumo i hovhelelaho ya mushumo ngauri zwifhinga zwashu tshi ṱoḓa vhuhovheleli na ndivho  . 
U kona u peleṱa maipfi o ḓoweleaho zwavhuḓi na u lingedza u peleṱa maipfi a sa ḓivhei vha tshi shumisa nḓivho ya foniki . 
U tevhedzela ḽiṅwalwa lo vhaliwaho nga mugudisi . 
U ya nga vhudifari ha mapholisani , hu todea uri rine sa Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe , ri fulufhedzee khathihi na u thonifha u fhambana ha vhathu na mulayo nga u netshedza tshumelo ya maimo a ntha ine ya do tutuwedza uri ri tanganedzee kha vhadzulapo  . 
Khuvhangano ya ḽifhasi yo itelwa u bveledzisa nḓila dza nyaluwo dzine dza vha dza matshilisano na mupo dza tshifhinga tshilapfu . 
O vha e muthu-ḓe ? 
Mbekanyamushumo dzi ṋetshedzaho digirii dzi nga ṱanganedzwa hafhu nga dzangano ḽa u ṱanganedza ḽa dzingu ḽa pfunzo ya nṱha  . 
Ofisi dzashu dza dzingu dzi wanala u mona na shango ḽothe . 
Mipfi a re mugumoni wa phere iṅwe na iṅwe ya mitiladzi a na raimi . 
Maitele a muṱangano wa Komiti ya Wadi , vhukhethoni na miṱangano ya nnyi na nnyi i ṱoḓa ndugiselo na nzudzanyo  . 
Murafho ndi tshithu tsha ndeme kha maanda a u hatula kha khothe dza tshirema  . 
Naa hu na Vhashumi vha Mveledziso vha Tshitshavha wadini yavho ? 
U itela u amba nga iḽi fhungo , zwi na ndeme uri hu ṱhaṱhuvhiwe vhugevhenga ho ambiwaho nga Mulayo wone uṋe  . 
Hoyu ndi muhanga wa mbekanyamaitele une wa ḓo dededza tsedzuluso nga vhuphara ya mupfuluwo na vhuṅwe vhusimamulayo vhu elanaho  . 
Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko , vhukati ha zwiṅwe zwithu , u engedzea ha mitengo i tshitsa , ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha . 
Hezwi zwithu zwi khou itea nga nḓila Mpfariseni khulwane  . 
Vha tea u phasa ndingo dzo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya mulayo kha mugudisi o ṅwaliswaho . 
Magaraṱa a vhuimo ha nomboro ndi a ndeme kha u thusa vhagudi u pfesesa u sumbedza u imela ha idzi nomboro nga zwavhuḓi . 
Kha maimo a no nga aya , hu nga si vhe vhudifhinduleli ha munetshedzi arali hu na zwinwe zwo tshinyalaho nge mudagasi wa dzima nga nnda ha musi hu tshi nga vha na vhutanzi ha uri ho vha na u sa londa kha munetshedzi wa mudagasi  . 
U nyadzwa ha bodo , he mudzulatshidulo wa bodo a hu ṱana zwenezwino , ndi huvhi vhukuma  . 
Naho hu na idzi mbuelo , hu kha ḓi ḓo vha na vhana vhanzhi vha zwisiwana zwo vhangwa nga AIDS na vhana vhane vha ṱoḓa thikhedzo u bva kha muvhuso na zwitshavha lwa mahumi a miṅwaha i ḓaho  . 
Simphoziamu yo tenda uri sa tshiimiswa tshi re na maanḓa a tshitshavha , vhuhaṱuli vhu tea u swikelea nga ṱholo ya tshitshavha  . 
Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana . 
Nyambo dzine dza shumisiwa dzi tea u dzhiela nṱha vhaholefhali . 
Ndivho ya Maano aya ndi u engedza u dzhenelela thwii ha vhuendelamashango kha ikonomi u bva kha R118 biḽioni u ya kha R302 biḽioni nga 2026 nga kha vhupulani ho ṱanganelaho , na u shumiswa ha nyito dza zwo tendelwaho zwa ndeme  . 
Databeisi ya Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze ndi mini ( PHR ) ? 
Itani tshiṱemmbe tsha ID . 
Hu nga vha ho vha na dziṅwe nḓila dza tshiimiswa dze dza ita uri vhabindudzi vhoṱhe vha nnḓa vha vhe na fhulufhelo ḽa uri muvhuso u ḓo ita zwithu nga tshifhinga  . 
Mbekanyamaitele ya mveledziso ya vhukoni ha sekithara Mbekanyamushumo ya thikhedzo ya thekhiniki ya Vhathu vha Cuba vha re Afrika Tshipembe . 
U ṅwala a ṱhalutshedzo ya tshiṱori tsha u shela mulenzhe kha bugu ya laiburari ya kiḽasi . 
Vha ḓo kona u sedza kha databeizi vha vha vhudza arali vha kha mutevhe  . 
Madzangano a phurofeshinala a randela mbadelo dza gumofulu u itela u langa nyito iyi na u khwaṱhisedza u lingana  . 
Izwi zwi ya nga mihasho . 
Nga 2012 ro kona u dzudza u gonyiswa ha mbadelo ( tshelede ine muraḓo a badela nga ṅwedzi ) hu tshi elana na u gonya ha mitengo ya zwa dzilafho ( luvhilo lune mitengo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo na mishonga ya gonya ngalwo )  . 
Muvhuso u fhululedza kushumele kwa mazhendedzi a u vhona uri mulayo u tevhedzwe nga u fara havho phondi ye ya vha i tshi khou itela dzikhakhathi vhafumakadzi na vhana  . 
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dzi tea u engedza vhukoni ha vhathu uri vha bveledze tshoṱhe zwine vha nga kona u itela vhudziki ha matshilisano na nyaluwo ya ikonomi  . 
U athatshiwa na u bvisiho ha tshithu u ya nga khathulo zwi ita uri hu vhe na nyito ya u tshinyadza  . 
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya Tshelede dzo no sedzuluswa . 
Vhunzhi ha vhathu vha takalela u shumisa dzibaisigila d(uvha ( lin(we na ( lin(we  . 
U Fhata Madzangano Henefho- Zwitshavha zwi nga wana ndivho na vhutsila ha u thoma na u tshimbidza madzangano azwo kha u pulana na u langula dzithandela . 
U monithara na u shumisa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho  . 
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe , vhashumi vhayo na vhaṅwe vhathu vhoṱhe vho ṱumanaho na Webusaithi iyi , a vha na vhuḓifhinduleli ho livhanaho kana hu songo livhanaho , tshinyadzo yo vhangiwaho kana mvelelo u bva kha u shumisa Webusaithi iyi na Webusaithi iṅwe na iṅwe yo ḽinkiwaho nayo , kana u khakhisea , vhukhakhi kana u sa vha na vhuronwane kha tshumelo yo ṋetshedzwaho  . 
Mulayo u talutshedza zwithu zwa ndeme kha dimokirasi na u thonifha vhutshilo ha muthu hu tshi angaredzwa na Ndayotewa ya Afrika Tshipembe  . 
Musi silindara dza gese dzi sa khou shuma , naa vaḽivu dzadzo dzi vha dzo valwa dza khwaṱha ? 
Naho hu na u dzhenelela uhu , mabindu maṱuku a vhupo o vha na u kundelwa huhulu nga mulandu wa maraga muṱuku wa zwibveledzwa , , miholo ya fhasi ya vhunzhi ha vhadzulapo , u shaya zwiendedzi zwa vhabveledzi zwa u ya u rengisa zwibveledzwa huṅwe na u shaea nga u angaredza ha vhugudisi  . 
U engedza tshivhalo tsha zwikolo zwi shumisaho zwavhudi Phoḽisi ya Pfunzo i katelaho vhoṱhe na u swikelela dzisenthara dzi nekedzaho tshumelo dzo khetheaho . 
Naho zwo ralo , ndeme ya u davhidzana i nga vha yo fhimiwa vhukuma ngauri mbudziso dzo vhudziswaho na tshaka dza phindulo dzine dza nga itwa kanzhi dzi vha dzo ḓisendeka nga mudededzi hu si u ḓowela na u sedza kha mugudi  . 
Masipala u tea u monithara kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza nga wadi mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14  . 
SC i ḓo sedzulusa mivhigo yo ṱanganedzwaho nga CD na u themendela nḓila dza u tandulula thaidzo dzo waniwaho . 
Kha vha ri vha fhindule dzimbudziso dzi re kha Mushumo wa 2  . 
Nga tshifhinga tsha u vhiga , mushumo washu kha mafhungo a dzitshakatshaka u vha u konḓaho vhukuma na u vha na masia manzhi o fhambanaho musi ri tshi sedza kha vhuḓifhinduleli hashu vhuswa  . 
Kha mafhungo a uri vha shumisa hani tsha u fembedza na tshipeisa nga nḓila yone , kha vha lavhelese siaṱari 8 . 
Mutsiko une wa khou engedzea wa zwivhumbi zwa vhubveledzi , zwine zwo no ḓi thoma u fhungudzea zwi vhanga u gonya hafhu ha mitengo yazwo  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u nga vha kwama wo imela vhashumisani vha zwa vhubindudzi vha nga nnḓa , misi yoṱhe , nga ha zwiṅwe zwi ṋetshedzwaho zwine vha nga vha na dzangalelo khazwo  . 
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa , ri tea u bvulela muṅadzi mufu Mupheresidennde wa African National Congress , vho-Oliver Reginald Tambo , nga u thoma u ranga phanḓa kha madzhango na miraḓo ya shango ye yavha tsumbo ya mulalo kha khuḓano dzine dzavha shangoni ḽashu vho ḓi imisela . 
Kha vha tinye u ita uri miṅwe miraḓo ya thimu i pfe uri mihumbulo yayo a i na mushumo  . 
Fhedziha , zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha riṋe nahone zwo dzhayaho ndi u pfesesa masiandaitwa a hezwi zwoṱhe kha ikonomi yashu na ya dzingu ḽashu , na u vhamba maano ane a ḓo sia hu na u fhungudzea ha tshinyalelo , zwihulwanesa kha masia ane a ṱavhanya u vhaisala kha tshitshavha tshashu  . 
Vho shuma zwihulu u vhona uri demokirasi yashu i dzule yo khwaṱha . 
Nyito ya ngudo afha i dzula kha vhuimo ha u guda nga mbilu ha thevhedzaipfi ya mafhungo  . 
Tshithu tshine tsha vha tsha ndeme kha idzwi zwoṱhe ndi thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ine ya vha mukonanyi ya dovha ya vha sekhithara nga yone iṋe  . 
Vhudipoḽomati ha Afurika Tshipembe kana mudipuḽomati wa tsinisa na uri vha fare zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa are tsinisa navho tshifhinga tshoṱhe . 
Ro shumisa tshikhala tshe ra ṋewa nga u gonya nga u ṱavhanyedza ha mutengo wa ole na khwiniso ya khulwanesa kha mutengo wa beṱiri , vhutshilo na kushumele  . 
Afrika Tshipembe lo do thoma u zwi vhona zwauri u thivhela pfanelo dza vhathu zwi nga si ite zwauri li dzhielwe ntha na u vha na maanda , ngazwo lo thoma u toda uri hu vhe na mulayotewa muswa une wa do angaredza u dzhielwa ntha na u tsireledzwa ha pfanelo dza vhathu  . 
Izwi zwi fanela u tsireledza pfanelo dza muṋe khathihi na dza murenndi  . 
Ndi afhio mafhungo a ndeme nga fhasi ha Ndima ya u Thoma ane vha tea u kona u a shumisa ? 
Manyuwaḽa uyu u ḓo sedzuluswa nga Muhasho nga ṅwaha nahone hune zwa vha zwa ndeme u ḓo khwiniswa na u anḓadzwa sa PAIA yo lavhelelwaho . 
U khwinisa tsireledzo ya zwiiwa zwa lushaka na zwine zwa shumisiwa mahayani  . 
Naho hu sina milayo i shumiswaho , vhabebi vha lavhelelwa u vhona uri vhana vhavho vho haelwa  . 
Khomishinari dzoṱhe dzi tholiwa nga Phuresidennde . 
Hu dovha ha vha na vhuṱanzi vhunzhi ha u sumbedza uri arali vhukoni ha sainthifiki ha lushaka ho khwaṱha , mashango a nnḓa a ḓo vha na maanḓa a u ita nyambedzano dzo khwaṱhaho kha u bveledza thendelano dzi sa dzhii sia  . 
Brics ya vhufumi ya 2018  . 
Tshipembe , fhedzi zwi ita uri vha vha vhe khomboni ya u sa tsireledzea  . 
Vha tea u ḓivhadzwa nga ha zwine vha tea u zwi ita kha mulandu na uri nga u anganyela mulandu wonoyo u nga fhedza tshifhinga tshingafhani . 
Mashango mavhili na one a ana zwiṱirathedzhi zwi elanaho kha u shumana na ṱhahelelo ya zwikili  . 
Tsumbo ya 2 : Arali Ofisini ine mushumi a shumela hone tshitshavha a tshi vhona u ri vhathu vha na thaidzo zwi tshi da kha hune vha nga paka hone dzigoloi kana vha fola miduba tshifhinga tshilapfu , u tea u wana ndila ine a nga tandulula ngayo thaidzo idzi  . 
Kusile na Ingula na kha khaedu dza fulufulu dze shango ḽa vha ḽi khou ṱangana nadzo  . 
Phila ya vhuraru i amba uri hu tea u vha u pambuwa huṱuku vhukati ha mukovho na tshinyalelo  . 
Ndaulo ya maḓaka apo Zwa Vhulimi Vhukavhamabufho nga nnḓa ha vhukavhamabufho ha dzitshaka kana ha lushaka Ndangulo ya dziphukha na malwadze Dzikhasino , dzimbambe , u gembula na u betsha , zwi sa kateli zwa dziḽothari na zwa u betsha kha zwa mitambo U tsireledzwa ha vharengi Mafhungo a mvelele Ndangulo ya Zwiwo Pfunzo kha zwipiḓa zwoṱhe zwi sa kateli pfunzo ya theshiari Zwa mupo Tshumelo dza mutakalo Zwa dzinnḓu Mulayo wa ndavhuko na mulayo wa mvelele hu tshi tevhedzwa ndima ya vhu 12 ya Ndayotewa Nyaluso ya Nḓowetshumo Mbekanyamaitele ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu , ho tevhelwa u swika afho hune khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa ya ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a vhusimamilayo . 
Nḓila iyi i lingedza u swikelela U VHUELWA ROṰHE kha thasululo , i shumisa nḓila dza u tandulula thaidzo na nyambedzano i sedzaho kha vhudzivha ha khuḓano na nḓila ine ya ḓisa mvelelo dzi vhuedzaho kha vhoṱhe  . 
Masipala i fanela u vhona uri vhathu vha vhupo hayo vha wana tshumelo dza mutheo dzine vha dzi ṱhoga , zwihulwane hedzi dzine dza tshimbilelana na mutakalo , tsireledzo na vhutshilo ha maimo vhu vhonalaho zwa tshitshavha  . 
Sa tshivhoni tsha muhumbulo wa ḽifhasi u ya nga fulufhelo ḽa vhurengi , kha ṅwaha woṱhe wa 2009 sekhithara ya vhuendelamashango i sumbedza tshiimo tshi songo khwaṱhaho tsha vhathu u mona na ḽifhasi  . 
Ngauralo muthu a dzhenelelaho kha pfanelo ya ndaka u huvhadza ndaela ya mupo na u tshinya kha mulayo wa mutheo wa ndingano  . 
U sedzulusa mbilaelo yavho u itela u wana arali i tshi tea u tandululwa nga riṋe , uri i ḓo tshimbidzwa hani na u dzudzanya tsedzuluso ya u thoma ya mbilaelo  . 
Tshifhao itshi tshi na zwitizi zwa 3  . 
Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo , i wanalaho kha Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu  . 
Nga hetshi tshifhinga tsha ṅwaha , vhagudi vha tea u vha vha tshi vho ḓivha nga ha girafu ya zwifanyiso . 
U tholwa uhu hu tevhela u tholwa ha madzhisiṱaraṱa dza madzingu dza 57 nga ḽa 2 Luhuhi 2015 , zwine zwa ḓisa tshivhalo tsha madzhisiṱaraṱa dzo tholwaho ṋaṅwaha kha 211 , zwine a zwi athu vhonwa miṅwahani yashu ya 21 ya demokirasi . 
Yunithi ya vhuṱanu ya tshiṱitshi tsha muḓagasi tshine tsha vha tshiṅwe tsha zwa rathi zwine zwa khou fhaṱiwa sa tshipiḓa tsha thandela ya 4 800 MW , tshine tsha ḓo thoma u shuma nga Ṱhafamuhwe 2018 . 
Muvhuḓa wa tshifuwohaya une wa fariwa zwavhuḓi u a kona u aluwa u swika kha miṅwaha ya malo kana ya fumimbili . 
Zwi a shuma u vhana watshi khulwane ine ya shuma yo ṱaniwaho kiḽasirumuni , uri vhagudi vha kone u sedza khayo . 
Musi ri tshi khou dzhiela nṱha mushumo wo no itiwaho u swika zwino kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe , ho dovha ha dzhielwa nṱha zwa uri u ṱavhanyiswa ha u zwi shumisa ndi zwa ndeme kha u alusa nyaluwo ya ikonomi . 
Tshifhinga tsho vhewaho tshine tsha pfadza u bvisela khagala zwipikwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru  . 
Komiti ya zwa Vhuvhusi na Khombo I khwaṱhisedza uri hu shumiswa vhuvhusi havhuḓi ha bindu kha zwithu zwa Tshikimu nga u khwaṱhisedza uri Tshikimu tshi tevhedza milayo yoṱhe ine ya kwama zwa kushumele . 
U tendelwa u wana gavhelo ḽa R20 000 , vha fanela u bvisa R5 000  . 
Muvhuso u khou bvela phanḓa u fhaṱa tshivhumbeo tsha ikonomi yo fhambanaho ya shango , na u mbuelo ya mbambadzelaseli i khou bvela phanḓa u ḓiimisa nga miṱale na thumbukwa dzo phurosesiwaho zwiṱuku . 
Mulayo wa Vhusimamilayo ha vunḓu u ḓo langa ntha ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya 2 kana 3 ya sa shuma . 
Tsha u fhedzisa , webusaithi iyi i katela mafhungo a u tikedza kha Sesheni ya Tshipentshela  . 
Lu ṅwalo lu tea u rumelwa kha khoro nahone lu fhelekedzwe mbadelo . 
Tshirunzi tsha vhuthu 10 . 
URI tshiimo tshi ḓo dzula tsho ralo u swikela Foramu ya Vhuendi i tshi khunyeledza mushumo wayo  . 
Vhuhosi ha vha Ha Mphaphuli vhu na T(halutshedzo mbili  . 
Mushumo kha tshiṱirathedzhi tsha nyaluwo tshi re afho nṱha na wone u khwaṱhisedza mbuno iyi ya ndeme  . 
Zwiimiswa zwothe zwo teaho , sekhithara dza phuraivethe madzangano a vhutodisisi , masheleni a vhu bveledzi  . 
U fara bugu nga nḓila yone na u fhenḓa masiaṱari avhuḓi musi hu tshi vhaliwa . 
Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa-Dziminisṱa vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wa lushaka . 
Khumbelo dza thendelo dza vhuṱundi ha thundu dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱundi dzi tea u itwa kha fomo yo bulwaho  . 
Mutengo nga tshifhinga na tshelede ya vhugudisi ho engedzeaho zwi ṋaṋisa zwithithisi izwi  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe uri dzi ṱangane kha u tsireledza tshiimo tsha vhubindudzi ha shango . 
Shumisani ḽiambele heḽi : u omba gologodo fhungoni ḽi pfalaho . 
B Mulayo  . 
Mushumo wa PSC wo dzudzanywa u mona na masia a kushumele a rathi o sumbedzwaho nga fhasi ha tshiteṅwa tsha 1 afho nṱha . 
Nga nḓila i songo livha , vhuṱumani uvhu vhu dzinginyi uri mumono kha pfunzo u tea u tshimbila na masia a ikonomi , matshilisano na nḓowetshumo  . 
Kha hu itwe ndovhololo ya maḽeḓere maṱuku na u isa phanḓa na u funza maḽeḓere danzi na mbalo . 
U vhekanya zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri u ya nga saizi -- U khethekanya zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri u ya nga muvhala Hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwi sa farei zwa 2-D kana zwifanyiso U tendela uri vhagudi : -- Vha gere zwivhumbeo zwo ambiwaho afho nṱha kha mabammbiri . 
U pfa mibvumo i dovhololaho ( mutambo wa maipfi ) kha luimbo na zwirendo . 
Gemo ḽa mbadelamurahu dza ṅwedzi ḽo vhewa nga nḓila ine ḽounu ya ḓo vha yo no fhela u badelwa tshifhingani tshe tsha pfaniwa khatsho nahone Muhadzimisi u ḓo ḓivhadza Muhadzimi malugana na tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha hone kha gemo ḽa tshitolomennde  . 
SAHRC , u ya nga Khethekanyo ya PAIA , ya 2000 , yo ita nyendedzi itshi khou shumisa Mulayo uyu . 
Mvelelo dza SWOT na mvelelo dzine dza lavhelelwa kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe dzi fanela u nweledzwa kha fiḽipitshati  . 
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo  . 
Pfunzo ya tshifhinga tshiḓaho i tea u sedzesa kuhumbulele kwavhuḓi a elanaho na mushumo na vhuḓifari mushumoni  . 
Nga murahu ha therisano dzo khwaṱhaho dza mafhungo aya , miraḓo ya khoro yo tshea u ḓirula mushumo nga u tou funa na zwenezwo  . 
Mugudi u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo kha u sika na u ṱalutshedzela mafhungo : Vhagudi vha ḓo thoma u guda uri luambo lu shumiswa hani . 
Iṅwe tshumiso ya zwibveledzwa zwa mbambadzo zwo fhambanaho zwa mishonga i fanaho ya khemikhala i nga , fhasi ha dziṅwe nyimele , ita uri mveledzwa ya ngalafho i sa shume zwavhuḓi na tsireledzo ya mishonga ya vhalwadze  . 
U fana na kha vhaaluwa , fhedziha , hu na phambano kha tshaka dza mitaladzi zwi tshi ya nga lushaka lwa vhugevhenga  . 
Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma . 
Vhaofisiri vha tea u dzhia tsheo na u ita mishumo yavho u ya nga lufuno lwa vhathu , hu si nga vhone vhane  . 
Zwikolo zwi tea hafhu u khwaṱhisedza uri arali zwo ḓivhadzwa nga ha milandu ya u tshipa i no khou humbulelwa ( hu tshi katelwa na u ita zwa vhudzekani na muthu ane a kha ḓi vha muṱuku ) , sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Milandu ya zwa Vhudzekani ( Mulayo wa vhu 23 wa 1957 ) , vha vhiga mulandu mapholisani  . 
Tshikolodo tshi ṋewa fhedzi arali dziṅwe ṱho ḓea dzo fushwa nahone nga tshumisano na Muhasho wa Zwa Muno  . 
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vhe vha ḓisa mvelaphanḓa yayo , nahone hu ḓo vha vhone vhane vha ḓo tsireledza dimokirasi yashu kha miṅwaha i ḓaho . 
Kuvhonele kwa muṅwali ku fanela u vha khagala kha mushumo woṱhe  . 
Arali mun(we kha vhane vha khou tamba a litsha a sa a thu u vhalela , vhan(we vha a mu rwa makhwa i yone ndifho ya uri ene ho ngo vha vhalela  . 
Wanani uri hu ḓo wina nnyi . 
Vhunzhi ha khaedu dzine dza vha hone mishumoni yashu dze ra kona u dzi vhonolola ndi khaedu dzine dza tshimbilelana na zwo khakheaho zwa vhudzudzanyi hashu  . 
Kha zwa mutakalo , Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ( NHI ) ndi thandela yashu khulwane ine yo sedza kha u bveledza Afrika Tshipembe phanḓa kha uri hu vhe na Mukatelo wa Mutakalo wa Ḽifhasi . 
Dzhango ḽa Afrka ḽi kha ḓi vha senthara kha vhudzheneleli ha mbekanyamaitele ya mashango a nnḓa . 
Khabinethe i ṱanganedza u rwelwaṱari ha Tshiimiswa tsha InvestSA tsha Thuso ngei KwaZulu-Natal nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma sa tshipiḓa tsha vhuḓidini ha u khwinisa ndeludzo ya mabindu Afrika Tshipembe . 
Kha vha livhanyise tshumelo ya ndeme ya nṱha kana muṋetshedzi wa tshumelo  . 
Nga murahu ha u vhala bugu lwa vhuvhili , ndo ḓiwana ndi khou vhala ndi tshi dovha tshiṱori , ndi tshi takadzwa nga nḓila ine matshilo a vhabvumbedzwa a vha a tshi khou vhambedzwa na a vhaṅwe , na nga nḓila ine a khou ṱumanywa ngayo na u elela na mudzedze wa tshiṱori . 
Vhatshimbidzi vha fanela u ḓivha liṅwalwa nahone vha ḓo fanela u fhedza tshifhinga vha tshi khou lugisela mimodulu u itela u thusa vhadzheneli u wana nḓivho , zwikili na muya wa u shela mulenzhe nga nḓila yo teaho kha Dzikomiti dza Wadi dzavho  . 
Page 7 Kha vha tsireledze muvhili wavho nga u ambara zwiambaro zwa u vha tsireledza zwo tiwaho  . 
Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu , na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani . 
Kha vha ṅwale mbuno dza ndeme dzo ambiwaho hu tshi khou reriwa  . 
Naho hu na Mulayo wa sisiṱeme ya vhulamukanyi India ḽo dzudzana zwavhuḓi , na u vha na u fulufhedzea , khothe dzi vha na thaidzo nṋa dza khulwane : tshivhalo tsha khothe na vhahaṱuli vha gireidi dzoṱhe ndi tshiṱuku vhukuma , ho vha na u engedzea ha tshivhalo tsha milandu kha miṅwaha ino nga nwambo wa nyito nnzhi dzo thomiwaho nga muvhusi wa vhukati na wa shango , mutengo wa u sengisa kana u imelela mulandu kha khothe ya mulayo u nṱha nga mulandu wa mbadelo dza nṱha dza khothe , mbadelo vhaimeleli na dziṅwe mbadelo nahone hu khou vha na tshilengo kha u fhela ha milandu zwi vhangaho thulwi dza milandu yo lindelaho u sengwa kha khothe dzoṱhe . 
Ni ite inthaviu nae uri ni ḓivhe zwinzhi malugana na zwe a kona mutamboni uyu . 
Musi vho no vhona uri T(hohoyand(ou a nga si tsha vhuya , Tshisevhe o d(o dzhena tshiduloni tshawe  . 
Hu songo vha na makumedzwa kana muhumbulo wavhuḓi na muthihi une wa sa ṱahiswe . 
Zwa mugodi zwi ḓi dzula zwi thikho ya ikonomi yashu na u vha muṱanganedzi wa thengiselano ya mashangoḓavha  . 
Zwo tou ralo na kha miṱangano ye vhurumelwa hashu ha vha nayo kha maḓuvha o fhiraho , na vhukwamani hashu havhuḓi na vhathu vha Budapest  . 
Kuitele kwa vhuloi ho sumbedzwa uri ku a kwama vhurereli na mvelele . 
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana , naho zwi tshi khou tou konḓa hani , na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe  . 
Ri tshi ya phanḓa , a ro ngo ḓiimisela u sudzulusa lwa tshihaḓu zwe ra sedza u bva kha zwithu zwapo u ya kha zwa mashangoḓavha  . 
Tshipikwa tsha u ita nga u ralo tshi nga vha u ṋea ndeme na u dzikisa zwikolo zwine zwa shuma , na u engedza nga zwiṱuku tshivhalo tshazwo  . 
Tsha vhuraru , vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa . 
Tsumbakushumele khulwane ( KPI ) dzi a farea , zwipikwa zwi kaleaho zwine masipala o tenda u zwi swikelela nga tshifhinga tsha uri  . 
Zwohe hezwi zwi nga shanduka arali kuvhonele kwa zwithu nga ha vhulimi kwa shanduka kwa imelwa nga tshiga tshi sumbedzaho vhutshilo , u bvelela na u imela zwa vhulimi hune ha ambiwa nga ha tsireledzo ya mupo wa zwiiwa zwine vharengi vha khou lila ngazwo  . 
Hezwi zwi tea u vha zwo itwa nga u tou ita na nga nḓila ya u tou ṅwala . 
Milayo ya lushaka i nga laula maitele o thomiwaho kha iyi khethekanyo . 
Madalo e a tshimbila zwavhuḓi sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya Vhulavhelesi ya Siyahlola ya Ofisini ya Muphuresidennde , vho tou ḓivhonela nga avho maṱo mushumo une wa khou itwa wa u lwa na vhugevhenga vhuponi uho . 
Tsha ndeme tsho swikelelwaho ndi u wana tshivhalo kavhili tsha u ṅwalisa Grade R , u bva kha 300 000 nga 2003 u ya kha 705 000 nga 2011  . 
Zwa zwino ri khou shumisana na zwikolo zwashu na zwiṱiriki u bviseli khagala nḓaḓo  . 
U bva Ḽavhuṱanu , ḽa dzi 1 Fulwana 2016 , vhabadeli vha mithelo vha nga thoma lwa tshiofisi u ḓadza na u kumedza fomo dza mithelo yavho ya mbuelo dza 2016 . 
Kha vha ṅwale mbudziso dzi tevhelaho kha fiḽipitshati vhashelamulenzhe vha fhedzise kha zwigwada zwiṱuku vha tshi shumise notsi dza khoso  . 
Hezwi zwohe zwi o ita uri vhushaka vhukati ha muvhuso na sikithara dzo iimisaho nga dzohe vhu khwahe uri zwa vhulimi zwine zwa khou bvelela zwi bvele phana  . 
Muvhuso wa zwino u ṋekedza mbuelo i dzhiaho sia kha kiḽabu , zwine zwoṱhe a zwi na muthelo hu si na u thivhelwa na huthihi ha ndaulo  . 
U thoma u pfesesa uri vhuṱuku ha tsha u ela hu ita uri tshi shumiswe lunzhi . 
Izwi zwi fhindula ḽi ambiwa ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ḽa u bveledza mbekanyamaitele ya mveledziso ya dziḓorobo ine ya ḓo vhona uri hu na vhupulani havhuḓi , vhubindudzi ha themamveledziso na ndaulo ya u tikedza nyaluwo na u honolola khonadzeo ya ikonomi ya ḓorobo dzashu . 
Vha nga tshila tshifhinga tshilapfu nahone vha nga bvela phand(a na u reila  . 
Phanḓa ha musi thendelo i tshi nga fhela vha tea uya u ḓivhiga kha RRO u itela u vhudziswa mbudziso ha vhuvhili hune ha itwa nga Refugee Status Determination Officer ( RSDO )  . 
Komiti iṅwe na iṅwe i vhonana na mushumo wa mihasho yo tiwaho ya muvhuso . 
Muhasho wa Mutakalo kha ḽa Afrika Tshipembe u dovha wa ṋekedza dzilafho ḽa Anti Retroviral hu u itela u thivhela u pfukisela tshitshili tsha HIV u bva kha mme u ya kha ṅwana  . 
Khumbelo yau thuthisa u ṅwalisa goloi  . 
A hu na nyendo nga holodei dza nnyi na nnyi . 
Vha songo tshuwa , fureme dza ḽogo a dzi konḓi nga heyo nḓila arali vha tshi dzi shuma nga ḽiga nga ḽiga ! 
Inwi ni vhona ḽiṅwalo iḽi ḽi ḽa lushaka-ḓe ? 
U bveledza ndaela na matheriaḽa ane a bva kha mutevhe wa nyolo dzi no sumbedza kuitelwe kwa tshikukwana tsha khathoni ya tshinwiwa . 
Zwine zwa ḓo isa phanḓa na uri dededza musi ri tshi ḓikumedza u lwisa vhutshinyi ho dzudzanywaho na u khwinisa vhulanguli , vhukoni na kudzudzanyele kwa madzhendedzi ashu a thevhedzo ya mulayo  . 
Mbekanyamushumo ya Thuso ya Mabindu nyanḓano ( CAP ) ya GEP i na ndivho ya u khaṱhisedza maga o thomiwaho a Muvhuso kha mveledziso na ṱhuṱhuwedzo dza Mabindu nyanḓano kha mabindu maṱuku nga kha thikhedzo ya mveledziso ya SMME Vunduni ḽa Gauteng  . 
I sedza kha u tshimbidza zwa u tholiwa ha Soḽisitha-Dzheneraḽa ane u ḓo vha ene a langaho Vhaimeleli vha zwa Mulayo vhoṱhe na u ḓo ṋetshedza nyeletshedzo kha mafhungo a tshimbilelanaho na haya , sa ḽiga ḽa u thoma kha u thomiwa u shumisiwa ha Mutheo wa Mbekanyamaitele kha Tshumelo dza u Shandulwa ha zwa Mulayo wa Muvhuso . 
Maṅwe maiti ha ambi arali a si na zwiitwa mafhungoni . 
U khwinisa ndivho , u shumisana na u langa vhukati ha thondo dza muvhuso na madzangano a zwa vhulimi , madzangano ane a si vhe a muvhuso , na madzangano a siviki ane a vha a tshi khou shuma na mbekanyamushumo dza u bveledza vhorabulasi nga dziforamu dza lushaka , dza vunu na dza evee yapo  . 
Vhubindudzi hashu kha saintsi na thekhinoḽodzhi vhu khou aṋwa mitshelo . 
Nahone pfumedzano na yone i nga si swikelelwe u swika nyimele dza poḽotiki kha shango ḽashu dzi tshi vha dzo shandukiswa  . 
U topola zwipiḓa kha zwo fhelelaho , tsumbo ; u sumba na u bula dzina ḽa zwipiḓa zwa muvhili . 
Ikonomi yo sika mishumo ya miḽioni nthi na hafu miṅwahani miraru yo fhiraho . 
Vhukuma kuma nga zwiṱuku , dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya , dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele , na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa , u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi . 
Mutoli na yogathi ya mupo - u na zwilwa na zwitzhili zwinzhi  . 
Tsumbo ya 1 : Mutoli wa vhashumi arali a vho nwesa musi hu na tshimima tsha Muhasho kana Ofisi u do di bvula tshirunzi kha vhahulwane vhawe , vhashumisani nae kana avho vha re fhasi hawe  . 
Havha ndi vhone vhane vha o isa muvhigo kha muvhuso wa vhukati  . 
U sa kona u ita tshithu nga vhaaluwa nga maanda u sa shuma ha muhumbulo  . 
Kha vha topole zwi fanaho na zwi sa faniho kha zwiṱori  . 
Naho zworalo , ri ḓo vhona uri tshikalo tshine muvhuso wa hadzima ngatsho masheleni ndi tsha vhuṱali nahone tshi nga nḓila ine tsha nga langea lwa tshifhinga tshilapfu . 
Nga murahu ha musi Muofisiri wa Mafhungo o no dzhia tsheo nga ha khumbelo , muhumbeli u fanela u ḓivhadzwa nga ha tsheo iyo nga nḓila ine muhumbeli a nga ṱoḓa u ḓivhadzwa ngayo . 
A hu na ṅwana o teaho u bebwa o kavhiwa nga HIV  . 
Vheani thodea dzi pfalaho dzine dza todiwa nga vhasheli vha mulenzhe phanda ha musi vha tshi wana pfanelo kha shango na zwishumiswa  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529 . 
Vha ḓo ṋewa na password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu  . 
Nazwino , nga mbambedzo na mukovho wa ṅwaha nga ṅwaha , hu na u sa shumisa tshelede yo linganaho  . 
Kha vha ḓadze fomo BI-1699 na BI-130  . 
Khabinethe i ṱanganedza u vuliwa ha davhi ḽiswa ḽa Sibadela tsha Cecilia Makiwane ngei Mdantsane , kha ḽa East London  . 
Kha luṱa lwa u fhedzisa khovhakhombo ya malwadze i vha khulwanesa  . 
Khonadzeo ya khombo na u vhulungwa zwo itwaho kha ṱhoḓisiso na mveledziso hu na mushumo muhulwane kha u wana mbuelo  . 
U ita ndaela pfufhi sa tsumbo , ndi khou humbela u ya nnḓa ? 
Mabambiri a dzipholisi a tea u leluwa u a pfesesa na u a wana  . 
U pendela nyito iyi , nyambedzano I tea u itwa nga ha ṱhoho nahone nga nḓila iyi ri vha ri tshi khou funza zwikili zwoṱhe zwa luambo kha nyito nthihi i elelaho yo vanganaho . 
Naa hu na maga a u thivhela vho a dzhiaho u thivhela vhashumi u wa nga kha matheriala u vunḓeaho musi vha tshi khou shuma ṱhangani ? 
Zwiṅwe zwa zwithu zwine vha zwi takalela ndi u tamba tshikwashi , thenisi , tshese na ragibii na ṅwana wavho wa mutukana na u ya u ita nyonyoloso dzhimuni , hu tshi khou iteswa nga maanḓa nyonyoloso dza sekhethe ( nyonyoloso dzo fhambanaho dzine dza itiwa nga u ṱavhanya dzi tshi tevhelelana )  . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni a u mulandu muṅwe na muṅwe  . 
U vhiga ndi maitele a u amba vhukoni ha mugudi kha mugudi , vhabebi , tshikolo na vhaṅwe vhafaramikovhe . 
Muṱangano uyu ndi dzulo ḽi no khou tou dovha ḽa Nyambedzano ya u Lwa na Zwidzidzivhadzi ya Afrika-Russia , dzine dza vha na ndivho ya u kumedza maimo o ṱanganelanaho nga ha uri vharangaphanḓa vha ḽifhasi vha khou lingedza u lwa hani na thaidzo ya zwidzidzivhadzi ya dzitshakha . 
Hone-ha ndi zwa ndeme uri u bvela phanḓa ha vhagudi hu lingwe nga hoṱhe u linga ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa , sa musi izwi zwi tshi vhumba u pulana kha mbekanyamushumo . 
Kusudzulutshele kwa ḽitambwa ( u sielisana ) ndi zwa ndeme kha vhukwamani ha vhatambi , zwine vha ita musi vho fhumula , zwine zwifhaṱuwo zwavho zwa amba zwi nga shandukisa muhumbulo wa mutaladzi , hezwi zwoṱhe zwi nga xedzwa arali ḽitambwa ḽi tshi vhalwa sa nganea . 
Na zwi takadzaho vhukuma , phasedzhi i fhira nga kha vhupo vhune ho pfuma nga zwiko zwa minerala na khonadzeo ya vhuendelamashango ho khwaṱhaho vhune a vhu athu u ṱanḓavhudzwa , vhune ha ḓo vulwa nga mveledziso ya themamveledziso yo teaho  . 
Ndi lini hune muofisi wa mapholisa a nga thuntsha muhumbulelwa a ne a khou shavha ? 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha lavhelese fiḽimu iyi ya polotiki nga ha u rathiselwa ha muṱhanngana wa miṅwaha ya 19 u bva Mamelodi , ngei vhubvaḓuvha ha Pretoria , uri a vhe Ḽizhakandila ḽa u lwela mbofholowo . 
Kha vha dzhiele nzhele uri vhathu vha songo dipfa vhe vha nthesa kana vhe vha fhasisa . 
Sekhithara ya vhuendi i ḓo dzhenela na dziṅwe sekhithara kha u sika milayo ho ṱanḓavhuwaho na tsheo dzi kwamaho the ṱhoḓea ya vhuendi  . 
Mushumo washu uri kombetshedza , u tsireledza na u ṱhonifha Ndayotewa sa mulayo muhulwanesa wa Rephabuḽiki . 
Dzisekhurithi dzothe dzi songo nwaliswaho kana dzi songo wanaho thendelo ya u sa nwalisa a dzi nga do tendelwa u rengiswa kha la United States  . 
Mulandu u nga kha ḓi imiswa wa thetsheleswa nga ḽiṅwe ḓuvha ḽa tsengo . 
Ezwi ndi mbuelo dzine dza tea u ita uri roṱhe ri aluse mutambo uyu wa ndeme kha vhaswa vhashu  . 
PSC i wana vhuḓifhinduleli hayo kha tshipiḓa tsha vhu 195 na 196 zwa Ndayotewa ya 1996 ,  . 
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho vhuvha ha mbilahelo  . 
Hu na nḓila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo  . 
U haka midzi - u hanganea  . 
Tshumelo ya Khasho ya Tshitshavha ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha mahayani a vhalala , vhurathisi vhukati ha fhethu ha vhurereli , na vhurathisi vhukati ha haya ha vhalala na fhethu ha vhurereli , kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo  . 
Ndi shumisa khemisi yanga yapo , madzuloni a Medipost , u wana mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ? 
Zwa sala zwi vhulungiwe u itela uri zwi ḓo shuma tshifhinga tshi ḓaho  . 
Vhukoni ha Teko Modise na Siphiwe Tshabalala vhu tea u elela ha vhonala  . 
Topolani mutaladzi u sumbaho uri vhuaḓa vhune ha khou bvelela shangoni ho dina Mudzimu . 
Maga aya a livha kha u thusa vhathu vhane vha shela mulenzhe kha CBNRM ( zwitshavha , vhatshimbidzi na vhaiti vha dzipholisi nga maanda ) uri vha shumise vhunzhi ha zwithu izwi zwa CBNRM zwine vha nga kona u zwi bveledza , na u tevhedza na zwithu zwi bvaho nnda zwine khazwo vha vha na maanda matuku  . 
Mulayo uyu ri ḓo u isa Phalamenndeni hune ha ḓo dzhiwa hone tsheo . 
Mafhungo na vhudavhidzani zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea kha vhusimamilayo ha vunḓu kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaho ; kana vhathu vho fhambanaho  . 
Vhadzheneli vha tea u amba nga zwe vha vhona na vhaṅwe tshigwadani  . 
KUPULANELE KWA MVELEDZISO KU VHONALA NGA MAITELE A U SHELA MULENZHE  . 
Ri ḓo vha rumela bege ya mahala ya vhuimana nga thiraimesiṱa ya vhuraru  . 
Ho vhudziswa mbudziso nga ha uri naa uhu u ḓiimelela hu tea u ḓivhadzwa sa vhuḓiimeleli huswa , kana hu tea u vha tshipiḓa tsha vhuḓimeleli ha kale . 
Mpho-vho na ene u funana na Maria ngeno Phophi mufumakadzi wawe e mudedekadzi  . 
Mugudi u a ḓivha na u kona u shumisa mibvumo , maipfi na girama ya luambo kha u sika mafhungo a u ṱalutshedzela  . 
Toyota yo engedza marengele apo kha ngeḓane ya nḓisedzo u tikedza vhaḓisi vhapo , khamphani yo dovha hafhu ya sedza kha u thola dzithekinisheni dza vhafumakadzi na u ṋea zwikhala zwinzhi vhafumakadzi mishumoni . 
Afha hu na mihumbulo yo fhambananaho nga ha u dzhena ha Makhado vhuhosini hone e si ene wa nnd(u ya Vhuhosi  . 
Ndi zwa ndeme u humbula uri u wana mushonga wavho u bva kha DSP ya vhulwadze vhu sa fholi na u nanga mushonga u re kha fomuḽari na kha MPL zwi ḓo vha thusa u vhulunga tshelede na tshifhinga , na u ita uri mbuelo dzavho dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi dzi fhedze tshifhinga tshilapfu . 
Maanḓa a masipala a u kombetshedza kana u ṋea ndaela ya u badela mithelo , mbadelo kha tshelede ya mbadelo dza tshumelo dzo ṋewaho nga ( kana ) ho imelwa masipala , kana miṅwe mithelo , mbadelo na mithelo ya zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa- ( a ) a nga si shumiswe nga nḓila ine ya nga kundisa mbekanyamaitele dza ikonomi dza Lushaka , nyito dza ikonomi kha mikano yoṱhe ya masipala , kana u tshimbidzwa ha thundu ya lushaka , tshumelo , tshelede kana mushumo ; na uri ( b ) zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka . 
Tshiṅwe tshithu tshine ra tshi wana tshi shumiseaho ndi uri ri dzula ri tshi kwamana hani na dziṅwe yunithi dza mabindu  . 
U rangela u vhala : zwiṱirathedzhi zwa u lugisela vhagudi u vhala , tsumbo : u ṱuṱula dzangalelo ḽa zwine vha zwi ḓivha , u humbulela , u tshimbudza maṱo nga nṱha U vhala : u vhala ho valeaho ha tshibveledzwa hu khwaṱhisedzwaho nga mbudziso dza mudededzi ; mveledziso dza zwiṱirathedzhi , tsumbo : u ita mahumbulelwa ; u sedza kha kunangele kwa maipfi , kushumisele kwa luambo , zwifanyiso zwa muhumbulo , nz . 
Ndi ngazwo vhuimo kuhumbulele na kupfesele kha Luambo lwa Engedza lwa u Thoma vhu tshi tea u vha nga nḓila ine lwa ḓo vha luambo lune lwa do shumiswa kha u funza na u guda . 
Vhe vha shela mulenzhe vho sumbedzisa zwo no swikelwaho nga Mbumbano ya Afrika miṅwahani miṋa yo fhiraho , vho kona u pfesesa khwine nga ha Adzhenda 2063 na uri nyanḓadzamafhungo ya Afrika i nga vha hani phanḓa nga ha u ḓivhadza na u tshimbidza Adzhenda 2063 . 
Ro dzula ro ḓiimisela u fhaṱa shango ḽo ḓisendekaho kha u shuma . 
Vha gogoḓela nga mugo nda vha dzudza fhasi . 
Arali vha tshi khou tou posa , vha fanela u badela mbadelo yo randelwahi nga phosiṱaḽa oda kana nga kheshe vho I ṅwalela Mulangi Muhulwane wa Vhulimi . 
Samithi i ḓo vha i tshi khou sedza kha themendelo dza muvhigo wa Komithi ya Ṱholo ya zwa Dziminisiṱa , khwiniso ya u ṱanganyiswa na u shumisana kha Sisiṱeme ya Lushaka ya Inovesheni na khwaṱhisedzo ya nyambedzano vhukati ha muvhuso , nḓowetshumo na zwa pfunzo . 
Uyu ndi musidzana we a dzhena tshikolo tsha vhaholefhali a guma kha gireidi 12 ngei Tshilidzini Special School . 
Hezwi zwi ṱanganyisa zwivhumbeo zwa vhutsila kana u sedza kha mafhungo a zwa mupo kana a matshilisano na mvelele  . 
Vha nga si tendelwe u ita ndingo ya zwithu zwa dzhenethikhi Afrika Tshipembe . 
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu , Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka . 
Vha nga di shumisa lutingo lwa nnyi na nnyi kana lwa phuraivethe hu si na uri vhone vha badele  . 
U itela uri hu vhe na muhumbulo wo khwathaho wa vhune ha zwithu zwine zwa wanala kha vhupo , ndangulo ya vhupo i tea u ita zwa vhulanguli na u dzhia tsheo  . 
Hezwi zwi ḓisa tshikhala kha mashango ane a vha miraḓo uri vha kone u sedza kha zwine Mbumbano ya Dzitshaka ya khou shuma zwone , nga maanḓa sa izwi tshiimiswa tshi kha ḓi tou bva u pembelela anivesari ya vhu 70 . 
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho  . 
Nga nnḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu , u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma . 
Ho pulaniwa ndila yo tandavhuwaho ya u divhadza na u funza vhathu  . 
Kuvhumbelwe kwa Komiti kha Buthano ḽa Lushaka ndi , nga u angaredza , nyeḓano kha saizi ya mahoro a polotiki o fhambanaho o imelwaho Phalamenndeni  . 
Arali vha kundelwa u ita izwo khumbelo yavho i ḓo hanelwa . 
Ngauralo , ri tshi tevhela Socrates , kha ri thome nga u vhudzisa na sedzulusa kudzudzanyele kwa mikhwa ya vhadzulapo na zwitshavha zwashu  . 
Ndi zwa ndeme u sumbedza zwi khagala kha thendelano uri khanedzano maelana na thendelano dzi ḓo tandululiswa hani  . 
U fhedza vhushai ndi zwone zwine zwa tea u kwama vhoṱhe kha ḽifhasi , vha Yuropa na Vhaafurika u fana  . 
U pfesesa na u shumisa luambo ho teaho kha maṅwe masia a thero . 
U kunakisa maḓi uri a nwee . 
A huna muthu o teaho u gwa mugodi nga nnda ha thendelo . 
Maraga dza ṅwaha dza mushumo wa Oraḽa wa u amba na u thetshelesa . 
Mashudu mavhuya , ho ṋewa maitele a pfadzaho hune furemiweke yashu ya zwa masheleni yo langulwa lwa miṅwaha , na yo ṱanganyiswaho na mbuedzedzo ya mbekanyamaitele ya muthelo i pfalaho na ndaulo ya muthelo , ri nga ṱhonifha vhuḓikumedzeli hashu ha u shumisa ho ḓivhadzwaho nga Luhuhi 2009  . 
Vhuloi , sa zwe zwa sumbedzwa nga vhanzhi hu tshi katelwa vhathu vha Pagans - vhane vha ḓivhona vhe vhaloi - a si thaidzo nahone a zwi ofhisi u ya nga Khomishini . 
Vha ṋetshedze ḓiresi na fhethu he zwithu zwa bvelela hone u itela u thusa dzipharamediki uri vha swike . 
Gumofulu ḽa miraḓo ya 10 ya komiti ya wadi , vha tea u khethwa u bva kha zwigwada zwo fhambanaho zwa madzangalelo ha dzhiiwa avho vho teaho kha fhethu ha kushumele ha ndeme ha masipala kha wadi iyo  . 
CBNRM a si yone ndila i yothe ya vhatsireledzi na vhoramupo , nahone milayo ya CBNRM i nga shumiswa kha dzisekithara dzo fhambanaho  . 
Mushumo wa u linga muṅwe na muṅwe u tea u itwa nga nyito dzi lingaho U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṱalela , U ṅwala na U ṋekedza , na Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo , nahone zwi tea u itwa maḓuvha manzhi . 
Nḓivhadzo ya muṱangano i fanela u rumelwa i na adzhenda na khophi ya maambiwa a muṱangano wo fhiraho  . 
Muraḓo kana muthu ane a khou imelela madzangalelo a tshigwada kana kiḽasi i kwameaho ya vhathu u ḓadza Khethekanyo D , G , H na I ya Fomo ; h . 
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho  . 
Hune zwiimiswa zwa ndaulo ya polotiki na ndangulo ya masipala zwa vha fhethu huthihi , zwo wanala uri vhaṅwe vhakhantseḽara vha na vhukonḓi kha u lingedza u amba mafhungo a komiti dza wadi kha khoro  . 
Nga kha khoro , ri ḓo shuma na vhurangaphanḓa ha dziSOE u bveledzisa vhupo vhu langeaho na ha mulayo vhune ha bveledza vhutumbuli na vhu ṱavhanyaho na u engedzedza vhukoni hadzo  . 
Mutengo wa fhasisa kana bidi yo ṱanganedzwaho fhedzi a zwi ambi uri i ḓo sokou ṱanganedzwa  . 
Musi khumbelo yo no tendeliwa , vha ḓo ṋetshedzwa ṱhanziela ya u ṅwalisa kana u ṅwalisa nga nyimele kana u vusuludzwa ha u ṅwalisa . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Zwi dzhia ma ḓ uvha mavhili uya kha mararu u shumana na thendelo arali dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋ ea thendelo  . 
Komiti dza Wadi dzi a shela mulenzhe nga u vhakhantselara kha u wana aya mafhungo kha tshithsavha  . 
Mvelelo dzi ḓo shumisiwa nga vha Muhasho wa zwa Mitambo na Vhumvumvusi kha u bveledzisa thikhedzo yo khwaṱhaho kha eneo madzangano ane a ṱoḓa thikhedzo ya ndaulo . 
Dzangano ḽa Thikhedzo ndi mini ? 
U langa kana u fhungudza khuḓano mishumoni . 
U topola zwiko - komiti dza Wadi dzi kha vhuimo havhuḓi ha u ḓivha zwiko zwi re hone na zwi re kha tshitshavha na u konḓelwa hazwo na uri khoro i nga shumisa hani zwiko izwi  . 
Kha dimokirasi a hu na muthu na muthihi ane a vha ntha ha mulayo , na khosi kana Phuresidennde we a tou khethiwa  . 
Lentswe La Batho : Enabling Active Citizen Participation at Local Government Level ( Lentswe La Batho : U konisa U shela mulenzhe ho khwaṱhaho ha vhadzulapo kha Vhuimo ha Muvhuso Wapo ) , EISA , 2005 , yo lambedzwa nga Swedish International Development Agency na Charles Stewart Mott Foundation  . 
Maimo a vhuswikeleli tshitatamennde tsha phoḽisi ya kharikhuḽamu na u linga ho fhambanaho na bennde dza phesentheidzhi dzo livhanaho nadzo dzi sumbedzwa dzo tsa nga matungo . 
Ro takalela vhukuma uri nyambedzano idzi dzi fanela u ya phanḓa nga luvhilo uri ri swikelele thendelano hu si na u lenga ho songo teaho  . 
Nḓivhadzo nga ha Mveledziso ya Vhaswa na u Maanḓafhadza i sumbedza nyimele ya shishi ya mveledziso ya vhaswa na u maanḓafhadza nga kha nyanḓano ya dzingu , muṱanganelano , mveledziso na mulalo , na tsireledzo kha dzingu . 
Khonferentsi ya Vhuraru nga ha Dzinnḓu na u Dzula Dziḓoroboni ha Tshifhinga tshilapfu ( Habitat III ) i ḓo farwa nga UNGA ngei Quito , kha ḽa Ecuador u bva nga ḽa 17 u ya 20 Tshimedzi 2016 . 
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ( hu tshi katelwa tshelede ine muthu a vha nayo ) ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa  . 
Vhuareloni ha mashangoḓavha ha u itela muaro ho pfuka kha tshandulo dzi mangadzaho nahone dzi kha ḓi bvelaphanḓa  . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u shuma nga maanḓa uri hezwi zwi bvelele . 
Mbingano i tea u vha yo ambedzanwa kana u pembelelwa nga milayo ya tshirema  . 
Tsenguluso ya zwiitei yo katelwaho kha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe i khwaṱhisedza nḓivho yashu malugana na u bvelela ha mveledziso ya vhathu ine ra khou ita sa lushaka kha masia a ndeme a mbekanyamaitele na u sumbedza masia ane ra tea u shumesa khao . 
Dzifomo dzi re kha masiaṱari o vhalaho a tevhelaho ndi nḓila yavhuḓi ya u thoma arali vha tshi khou ṱoda u ita ndingo ya dziṱhoḓea yo angaredzeaho  . 
Phere mbili dza milenzhe ya rathi yo fhelela . 
Tsumbo ya 2 : Nganthani ha u shaya ndivho , mushumeli wa muvhuso u nea ngeletshedzo yo peamaho nga ha thodea dza muthu a itaho khumbelo ya u ri a kone u hola mundende , zwidodombedzwa zwi teaho u tevhedzwa kana u fulufhedziswa gemo li si lone la masheleni a mundende ane ha pfi u do a hola  . 
Ro takala u vhiga uri hei ndambedzo i ḓo thoma mishumo yayo nga Lambamai , zwi tshi langiwa nga Khammphani ya Lushaka ya u Lambedza Dzinnḓu  . 
Vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya u ṱanganya na u ṱusa u swika kha 20 . 
Hezwi zwithu zwo ita uri hu vhe na phambano khulwane vhukati ha vharema na vhatshena zwi tshi ya kha sia a zwa vhulimi  . 
Sumbedza u pfesesa mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele wa mulayo une wa tikedza muvhuso wapo Afrika Tshipembe  . 
Vhathu vha fhambana u ya nga zwithu zwinzhi , hu tshi katelwa vhukale,vhureleli , mvelele , vhubvamurahu ha pfunzo , tshenzhemo , mutakalo , hune vha dzula hone , miholo na tshiimo tsha vhabebi , tshiimo tsha HIV , nungo na zwiṅwe-vho  . 
Mugaganyagwama wa Lushaka na wa Vunḓu nga nḓila yo teaho  . 
Hune zwi khou lemela kha masheleni , u ḓivhofha ha muvhuso uri u kone u tandulula thaidzo Afrika Tshipembe zwi khou vhonala nga kha vhuphalali vhu re hone ha u alusa ikonomi dza zwikolobulasi na mahayani , u khwaṱhisa mavhusele kwae kha mabindu a muvhuso , khathihi na u ḓadzisa u ṋetshedzwa ha ndambedzo ya ndeme kha pfunzo ya nṱha . 
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha . 
Ngona ya CBP yo edziswa lwa u thoma Afrika Tshipembe ngei ha Masipala Wapo wa Mangaung miṅwahani ya 2001-2  . 
Milayo na ndaela dza Sinetha zwi no khou shuma musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma zwi tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma , hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio . 
Hu na zwithu zwivhili zwihulwane zwe zwa shuma zwavhuḓi nga 2011 , zwine zwa vha u shela mulenzhe kha hohu u bvelela ho ṱanganelaho . 
A si vhagudi vhoṱhe vhane vha kona u vhala lwa orala na u amba madzina a nomboro nga u tevhekana vhane vha nga kona u ṱalutshedza uri zwe vha vhala zwone zwi amba mini . 
Vhurangeli ha Ikonomi ya Lwanzhe ya Operation Phakisa , ho rwelwa ṱari mahoḽa , ha dovha ha fhulufhedzisa u bvukulula zwibveledzwa zwinzhi zwa ole na gese zwine zwa ḓo ḓisa tshanduko kha shango na dzingu ḽashu . 
Zwi ḓo vhea Afurika Tshipembe sa hone tshivhindini tsha u pfuka ngaho kha dzingu ḽa sub-Saharan Africa na u endedza kha agenda ya ṱhanganelo ya Nepad ya dzingu  . 
Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri miṅwaha ya 30  . 
Pulane ya u funza i na mutevhe wa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo ( zwiteṅwa ) zwine zwa tea u itwa kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Zenofobia - Nyofho i sa ḓivhalei kana u vhenga vhathu vha bvaho nnḓa ha shango ḽa haṋu . 
Kha muvhuso wo anganelanaho Muhasho wo idzhenisa nahone u o isa phana na u dzhenisa Mihasho ya zwa Vhulimi ya mavunu na zwiko zwa vhulimi zwa lushaka uri vha dzhie pulane ya mashumele sa yone fureimiweke musi vha tshi ita pulane dzavho dza mashumele  . 
U fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho kha pharagirafu . 
Fomo dzi a wanalea mahala kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka . 
Tsha vhuṋa , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i amba uri khothe ine ya tea u vha na maanḓalanga kha u thetshelesa milandu i kwamaho zwa khakhathi kha zwa vhuloi ndi Khothe Khulwane , hu si khothe ṱhukhu sa zwine zwa vha zwone zwino . 
Mafhungo a ḓalesa , naho zwo ralo , a ḓo lemela mugudi nahone u bvela khagala hu ḓo ngalangala  . 
Kha vha ṱoliwe maṱo naho hu luthihi nga ṅwaha zwalwo . 
Mulangi muhulu hu u itela u swikela ndinganyiso mushumoni , u do vhona uri hu khou shuma vhukando ha Maitele a u thola vhe kale vha vha vho thudzelwa kule kha vhathu vha bvaho kha zwinwe zwigwada zwo tiwaho hu tshi khou tevhedzwa zwitenwa zwa ndima heyi  . 
U anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu nga u shumisa mithara ( i nga vha thanda ya mithara kana mithara ya vhulapfu ha thambo ) sa zwa u ela zwa ndinganelo zwa vhulapfu . 
U shandukiswa ha sekhithara iyi zwi ḓo thusa Muvhuso u tandulula khaedu dza u hwelela mulandu dze dzikhothe dza dzi ṱahisa lwo vhalaho , nga maanḓa kha mafhungo a zwa ndayotewa na hune tsheo dzi sa imi na muvhuso dza vha dzo ṋewa  . 
Milayo na Vhuḓifhinduleli ha Komiti dza Wadi u vha na vhuṱanzi na u humbulela zwa phanḓa mapholisa uri a fare vhathu avha  . 
Arali vha muṱoḓisisi a bvaho kha khammphani i re nnḓa ha shango , ndi ngafhi hune ṱhoḓisiso ya ḓo itea hone ? 
U shumisa maipfi ane a vha na madungo manzhi . 
Mafhungo a zwa tshiimiswa Tshivhumbeo Tshiṱuku  . 
Ndi tshifhio tshifhinga tshine mishumo ya fanela u vha yo khunyelela ngatsho ? 
Tshumisano vhukati ha masipala na tshitshavha i a sumbedza maitele ane vhoṱhe vhakhatseḽara na vhashumi vha masipala vha vha vhashumeli vha tshitshavha na u vha na vhuḓifhinduleli ha nyito dzavho ? 
A zwi na ndavha uri ndi ufhio , mulandu u humbulelwaho u na ndeme i fanaho  . 
Mugudi u kona u thetshelesa uri a wane mafhungo , u ḓiphiṋa , u fhindula nga nḓila yo teaho na u sengulusa masia o fhambanaho a vhutshilo  . 
Fhedzi ngoho ndi ya uri vhathu vha miḽioni dza 8 a vha koni u swikelela maḓi nga ngona  . 
Hezwi zwi itwa kha madalo maṅwe na maṅwe . 
Theo ya mulayo ire hone na ndaulo , i katelaho masia a ngaho sa vhuendi ha shangoni , mveledzo dza tshumiso ya mavu na ndango , masiandaitwa a vhuendi , zwa vhupo na mveledzo ya vhuendelamashango , na zwone zwi ḓo shuma kha vhukavhamabufho  . 
Sa tshipiḓa tsha mushumo u yaho phanḓa , mishumo na vhuḓifhinduleli tshi tea u bviselwa khagala , maga a ndango o bulwaho , ngeno hu na uri ndi mugaganyagwama fhedzi une wa ḓo shuma sa vhuṱanzi ha uri vhulanguli ha masipala ho ḓiimisela u thoma u shumisa  . 
Hu na Tshiphani tshine tsha ambiwa vhubva d(uvha ha Vend(a hune ha vha Ha-Tshivhasa , Ha-Mphaphuli , Ha-Rambud(a na Ha - Khakhu  . 
U shayea ha mishumo hu kha ḓi vha khaedu nahone vhathu vhaṱuku vha mishumoni kana vha khou ṱoḓa mishumo musi hu tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango  . 
Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi tea u linganyisa zwiko zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza vhathu . 
Muimeleli wa vunḓu u ḓo rumela khumbelo yavho kha International Social Service of South Africa ine ya wanalea ngomu ha Muhasho wa lushaka wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha  . 
Kha dziṅwe nyimele , vhupfumbudzi vhu nga vha ho itea , fhedzi vhu songo vhigiwa kha zwo linganaho - na kha iṅwe nyimele , madzangano a thomaho u shuma a nga vha o tambula na mafhungo a kushumele o ṱumanaho na vhupfumbudzi  . 
U fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho a zwi kwami mulevho ufhio na ufhio wo bviswaho nga fhasi ha khethekanyo ya 2373 ya Ndayotewa yo fhiraho nahone mulevho ufhio na ufhio wo raloho u ḓo isa phanḓa na u shuma , hu tshi tevhedzwa- a khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio ; na b u yelana na Ndayotewa ntswa  . 
Kha vha rere nga ha nzudzanyo ya muṱangano wa ṅwaha nga ṅwaha , vha vhone arali vha tshi nga swikela thendelano nga ha uri ndi miṱangano ifhio ine i nga vha hone , nahone lini  . 
Nga pfanelo vhatshimbidzi vha tea u vha vhathu vhane vha kona u amba nyambo dzapo nahone vha kona u pfukisela mihumbulo ya CBP kha dziṅwe nyambo10  . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 11 u ṅwalisa tshikolo . 
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine vhagudi vha tea u zwi ḓivha uri vha kone u vhala na u ṅwala nga vhukoni  . 
Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓila yo dziaho . 
Ho vhuya ha vha na vhugudisi ha uri tshimbidzo ya vhukateli ha mbeu i shumiswa hani kha vhashumi vha ndangulo dzoṱhe dza thandela ? 
Muvhuedzanyi u thusa kha u ambedzana na u lavhelesa thasululo dzi konadzeaho , u vhekanya mihumbulo na u wana thendelano yo teaho kha vhoṱhe  . 
Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo  . 
Zwishumiswa  . 
Mitambo i thusa kha u thivhela malwadze a fanaho na vhulwadze ha mbilu , ha swigiri na mutsiko wo kalulaho wa malofha . 
Fhungo ḽa vhuraru ndi u ṱalutshedza uri ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli . 
Khabinethe i humbudza Maafrika Tshipembe uri ri khou tshila kha shango ḽine hu na ṱhahalelo ya maḓi nahone i ita khumbelo uri roṱhe ri a vhulunge nga u lugisa hu bvuḓaho madi na u ita tshanduko dza matshilele dzi sumbaho u ṱalifhela maḓi . 
Mbonalo yatsho khulwane ndi nnḓu ntswa khulwane , yo fhaṱelwaho miṱangano ya muṱanganelo ya Nnḓu tharu dza Phalamennde ya nnḓu tharu . 
U hanganea kha maṅwe masia ho bveledza migwalabo , zwe zwa sumbedza thaidzo dzi re hone kha iḽi sia  . 
Muvhuso u khou sedza kha u wanwa ha mbekanyamushumo ya u fhaṱa nyukiḽa ya 9 600 megawatsi sa zwo themendelwaho kha Pulane ya Zwishumiswa zwo Ṱanganelaho ya 2010-2030 . 
Zwigwada zwa vhathu vhane vha vha khomboni zwi khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC  . 
IRP 12 Guidelines arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 . 
Zwidodombedzwa zwa rekhodo a Vha ṋetshedze zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa rekhodo ine vha khou ṱoḓa u i swikelela , hu tshi katelwa nomboro ya referentsi arali vha tshi i ḓivha , uri rekhodo i kone u waniwa . 
U na mbuno dzine a amba musi hu tshi swika tshiṱori tsha kiḽasini . 
Maitele a CBP kha vhupo ha masipala hoṱhe a tea u itea phanḓa ha maga a u thona a kha u pulana na u sedzulusa IDP  . 
U anetshela tshiṱori hafhu tshi tshi tevhekana nga ngona . 
Nungo , maanḓa na u khothea . 
Khosi idzi dzo mu renda dza ri iwe Tshivhasa mid(i yawe i tshi sala yo tshena , vha ri ndi ene n(wana wa Vele mutumbuka vhathu  . 
Tshelede yavho i tea u shumiswa zwavhuḓi  . 
Muthu muwe na muwe ane a humbula u shela mulenzhe kana we a vhuya a shela mulenzhe sa muoisisi kha u lafha ha u lingedza u na pfanelo ya u ivhadzwa  . 
Mugaganyagwama ndi pulane ine ya sumbedza uri mbuelo yo ṱanganedzwaho ndi vhugai na uri i ḓo shumiswa nga nḓila-ḓe kha tshifhinga tsho tiwaho . 
Kha vha vhone zwauri CBNRM i khou bveledza mbuelo dza vhukuma , zwa zwino na tshifhinga tshidaho , kha vhadzulapo . 
Zwi kha ḓi vha zwo ralo , zwikolo zwoṱhe zwi nga ṱuṱuwedzwa ho khwaṱhiswa u bveledza mbadelo dza u tou funa dzo dzudzanywaho  . 
Tutuwedzani vhathu vha re na vhukoni ho fhambanaho uri vha shele mulenzhe  . 
Khoro i na vhulanguli kha madzina othe a zwivhumbeo zwa divhavhupo na zwithu zwothe zwine zwa wela nga ngomu ha mukano wa muvhuso wa Afurika Tshipembe  . 
Ambani ngauri vhana vhahulwane na vhaaluwa vha fhambana hani na vhoiwe . 
Kha vha toḓisise kha muṱundi kana muendedzi wa shango ḽi ṱu ṋdaho uri ṱho ḓea dza u bindula kha phytosanitary kha shango iḽo dzi hani . 
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma zwi tshi yelana na zwoṱhe zwikili zwa matshilisano na zwa kuhumbulelele na kupfesesele kha zwa akhademi . 
Mutandululi ndi muofisiri o ḓiimisaho a sa dzhii sia ane a shumana na mbilaelo dza malugana na dzangano kana zhendedzi  . 
U vha ṱhanzimakone sa mushumeli a ḓivhaho zwithithisi kha vhushaka ha muṱani  . 
Nyolo ya Venn , tsenguluso ya u ḓiṱunḓela , ṱhanganelo na kuitele kwa mishumo ya U pulana zwifanyiso zwa tshiimo tsha zwino tsha tshitshavha tshi khwaṱhisedzaho shango , vhupo , zwigazwiṱaluli zwa fhethu , na u saukanya ha u ḓiṱunḓela na tshumelo kha tshitshavha  . 
Sa marangaphanḓa , kha vha khwaṱhisedze nḓivho yo wanalaho kha vhege ya 8 . 
Indemnity Declaration malugana na phukha dzo ṱun ḓwaho kana zwiṋoni zwo vhewaho tshiṱitshini tsha khethululo u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo  . 
Muraḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi  . 
U Thivhela u khakha hafhu Risetshe i sumbedza uri vhakhakhi vhane vha wana thuso dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a si kanzhi vha tshi dovha vha ita vhuṅwe vhukhakhi u fana na vhakhakhi vhane vha wana thuso dza sialala . 
Mafhungo aya a ḓo dzhielwa nṱha kha vhuvhusi vhu tevhelaho . 
Khetho dzi itwa u ya nga zwifhinga zwo tiwaho  . 
Ro pfa mbilaelo dzi bvaho kha dzikhamphani ngaha u lenga u wana visa kha vhashumi vha na vhukoni vha bvaho mashangoni a seli . 
Giranthi yavho I nga kha d(i engedzedzwa , u fhungudzwa kana ya imisiwa u bva nga d(uvha ( line ( la d(o vha ( lo vhewa nga Mulangi-Dzhenerala , zwi tshi bva kha maimo a muthu  . 
U bveledza , nga tshifhinga tshavhuḓi , zwikimu zwiswa zwo vhalaho zwa maḓi u itela u isedza dziḓoroboni na kha senthara dza nḓowetshumo , sisiṱeme dza tsheledzo ntswa ngei govhani ḽa mulambo wa Umzimvubu na luvhanḓeni lwa Makatini , na mbekanyamushumo dza u vhulunga maḓi u itela u khwinisa tshumiso ya maḓi na vhukoni  . 
U humbela thuso yaṋu na u dzhenelela haṋu na ya ofisi yaṋu ya nṱha kha u phaḓaladza iyi milaedza ya ndeme nga nḓila yo fanelaho malugana na Influenza A ( N1H1 ) 2009 kha zwiimiswa zwa pfunzo zwaṋu  . 
Uri fhungo ḽa vhuvhusi ha Bodo ḽi dzikiswe , Khabinethe yo tendela u simulwa ha Bodo ya Tshifhinga nyana ngeno Minisṱa vha tshi khou ṱavhanyisa maitele a u thola miraḓo ya Bodo ya Maḓi ya Umngeni yo fhelelaho  . 
Na uri arali Khabinethe i tshi tendelana na ezwi , thasululo dzi nga vha ho hone ndi dzifhio ? 
Nga itsho tshifhinga vhavend(a vho vha vha tshi shavhela dzithavhani vhan(we vha dzumbamba bakoni ( la tshavhad(ind(a  . 
U amba nga zwe ene muṋe a ṅwala zwone sa tsumbo : u vhala na u ṱalukanya muṅwalo wo pombiwaho . 
Vhasidzana vha tshivhonelo vhone a vha tendelwi u vusa t ( hoho musi vhut ( ambo uhu vhu tshi khou bvela phand(a  . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo zwo angaredzwa kha tshifhinga tsho tetshelwaho u funza zwikili zwi re afho nṱha . 
Muvhilaheli u rumelwa SAPS Community Service Centre ya tsini , kana goloi ya Sector kana goloi ya Flying Squad  . 
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa  . 
Ndivho ya u vhuedzedza yo sendeka kha u ḓidzhia vhe vhaloi vhone vhaṋe vha tshi itela u khwaṱhisa pfanelo yo tsireledzwaho kha ndayotewa na uri vha khou ṱoḓa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u tshi Fheliswa wa sa tsha shumiswa , ngauri u dzhia vhuloi hu zwiito zwa vhugevhenga kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Mutshimbidzi u ramba madzangano oṱhe uri a humbule nga ha uri tshiimo itshi tshi nga tandululwa hani nga u ḓisa mihumbulo yavho vhoṱhe  . 
Atikili ya 8 i amba nga ṱhonifho ya phuraivethe na ya vhutshilo ha muṱa na uri Atikili ya 14 i khwaṱhisedza u ḓiphiṋa nga pfanelo hu si na u ṱalula nga mbeu  . 
Mufarisa Muphuresidennde Vho Kgalema Motlanthe vha ḓo ranga phanḓa Samithi ya Vhuvhili ya Vhurangaphanḓa ha Muvhuso ngei Sentharani ya Buthano ḽa Dzitshaka ya CSIR , Piṱori u bva nga dzi 10 u swika dzi 12 Nyendavhusiku 2013 . 
Khuliso ya vhubindudzi kanzhi i dzhiela nṱha masia a mbeu  . 
Mafheloni a themo vhagudi vha tea u kona u ita zwi tevhelaho : U vhala na u ṅwala nomboro u swika kha dzi si fhasi ha 1 000 U fhindula mbudziso dzi ngaho sa : Ndi nomboro ifhio ire kha iyi garaṱa ? 
Khethekanyo ya 106 ya Ndayotewa ntswa yo fhahewa malugana na vhusimamilayo ha vunḓu u swikela hu tshi vha na khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Ndayotewa ntswa . 
Shumisani thebulu u wana mutengo wa magwinya a sumbe na a magwinya . 
Ho dovha ha vha na nndwa ye vhavend(a vha i lwa ya phusuphusu dza Dzimauli  . 
Vha I shumise nga vhusedzi  . 
NER i khou tutuwedza uri hu thomiwe foramu dza dzikhasitama hune khasitama dza do bvisela khagala thaidzo dzadzo  . 
U nangiwa ha Oda dza Lushaka dza 2018 hu ḓo vala nga 31 Ṱhangule 2017 . 
Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa . 
U bveledza ḽitambwa ḽi no sumbedza vhabvumbedzwa vho fhambananaho vha tshiṱorini . 
Tshithu tshiswa kha kuitele ukwu kwa u pulana ndi uri ku sedzesa mvelelo , hu si thaidzo kwa dovha kwa sedza hafhu na mafhungo a u bveledza zwa ikonomi na kutshilele zwine zwa kwama zwitshavha  . 
Naho zwo ralo , dziṅwe nḓila dza ndiliso dzine dza lwa na masiandaitwa o ṋaṋaho nahone a vhangaho lufu  . 
Avho vhathu , vhone , ha ngo vha amba vhone zwavhuḓivhuḓi , fhedzi vhone na vhalanda vhavho vho vha vhe tsumbo mmbi nahone zwo vha zwi songo vhuya zwa laedzwa  . 
Khwiniso dzo ḓivhadzwaho dzi dovha hafhu u bvisela khagala ṱhoḓea dza u vhea ṅwana fhethu ho tsireledzeaho na u sumbedza khethekanyo dza u ḓadzisa dza vhana vhane vha nga unḓiwa . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya u ṅwalisela CC  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK7 na CM5  . 
Muhasho wa Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele u etshedza mvetamveto ya a nyambedzano ya Milayo na maitele a Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele kha Komiti ya Photifo io ya Phalamennde nga ha Ndaulo ya Tshumelo dza Muvhuso na Tsedzuluso ya Nzudzanyo na u kala ndeme . 
Mukhantselara wa u thoma a mu vhudza uri a fhindule zwe musadzi wawe a amba zwone  . 
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa , zwi ambaho uri vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe  . 
U shuma nga dzinomboro u itela u thasulula thaidzo , u shuma nga dzikhomphwutha u itela u vha na rekhodo ya mafhungo na u shuma nga zwithu zwi tshilaho  . 
U humbudza vhagudi uri dziḽithara ndi zwa u ela zwa ndinganelo zwo ḓoweleaho kha nḓadzo na volumu . 
Radio ya tshitshavha ndi nḓila yo teaho ya u dzhenisa tshitshavha kha mafhungo  . 
Ndi zwa ndeme uri u vha na mafhungo a ndeme nga ha tshumelo ndi zwine khasiṱama dza ṱoḓa  . 
Nga u angaredza , zwi tou nga hu na vhupo vhu si gathi hune CDWs dzo iswa , ha thoma u bvelela vhushaka havhuḓi ha tshumisano  . 
Vhagudi kha VHUIMO HA FHASI vha teau pfesesa uri zwithu zwi lavhelesea nga nḓila i fanaho musi zwo sedzwa u bva kha masia o fhambanaho . 
Henefha nga 1900 , tsho fhaṱiwa hafhu sa holo ya muzika na thietha tsha ḓivhiwa sa Good Hope Theatre  . 
Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Tshigwada tsha Themendelo , miraḓo i fanela u nanga mudzulatshidulo vhukati hayo ane a ḓo ranga phanḓa miṱangano ya Tshigwada tsha Themendelo  . 
Khethekanyo ya Vhuimo ha Nṱha ya khonfarentsi iyi iḓo dzhiela nṱha u ṋetshedza ndededzo ya polotiki kha khaedu dza mafhungo ane a khou tutuwa kha vhusoga , u tsela fhasi ha mavu na gomelelo . 
Sa Mulaeli Muhulwane wa Mmbi ya Tsireledzo ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ( SANDF ) , Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo vha malogwane ngei kha Ḓuvha ḽa Mmbi dza Zwiṱhavhani dza dungo ḽa vhuṱanu ḽa u pembela ngei Port Elizabeth , kha ḽa Eastern Cape , nga ḽa 21 Luhuhi 2016 . 
Vhudzisani khonani ṱhanu uri ndi bugu ifhio ine vha nga tama u i vhala ni sumbedze tshivhalo nga u khaḽara zwidanga zwi re tsini na bugu iyo . 
Gomelelo ḽine Tshipembe ha Afrika ḽa vha naho u bva nga 2002 ndi tsumbo ya zwine zwi nga vhangwa nga u shanduka ha kilima kha miṅwaha i ḓaho , nahone zwi nga amba uri hu ḓo bveledzwa zwiliṅwa zwiṱuku  . 
Hezwi zwo ita uri hu vhe na khonadzeo ya u ṱanḓavhudza mbekanyamushumo iyi na u khwinisa vhukwae hayo  . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone mbulungoni arali o humbelwa nga shaka ḽa tsini ḽine ḽa ḓo kundelwa u vha hone  . 
Komiti ya wadi i rumela masipala mutevhe wa thandela dza wadini khathihi na mishumoitwa zwine zwa tea u tikedzwa nga zwiko zwi no bva nnḓa uri zwi ṱanganedzwe musi pulane ya wadi yo no khunyelela  . 
Musi tshomedzo dza mutheo , tshumelo na zwifhaṱo zwi siho , vhuleme ha mishumo yavho vhu a engedzea  . 
Mafhungo o hudzwaho na u fhambanyiswa Mafhungo a tshimbilelanaho na ndivho idzi a tea u bviswa kha zwithu zwo fhambanaho zwo ḓisendekaho kha ṱhoḓea dza mugudi na kha zwithu zwo ṱanḓavhudzwaho zwa matshilisano  . 
Hezwi zwi wanala nga maanda kha zwikolo zwa vhupo ha mahayani , hune vhagudi vha tea u dzhenelela nga maanda kha u languala CBNRM na mbekanyamishumo dza thodisiso  . 
Ndivho ya u dzhia ḽiga iḽi ho vha hu u guda zwiwo zwo bulwaho kha ḓivhazwakale zwe zwa sumbedza vhuthu  . 
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu , ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo . 
Sa i zwi vhathu vha tshi lavhelela uri mitengo i khou ḓo gonya , vha renga hu tshe na tshifhinga , zwine zwa gonyisa ṱhoḓea , zwa sia mitengo i tshi gonya  . 
Khabinethe i khou ita bembela kha maAfrika Tshipembe u shumisa ṅwedzi wa Ṱhangule u pembelela tshiimo tsha vhafumakadzi kha tshitshavha tshashu . 
U vhala na u vhalulula zwe a tou ṅwala ene muṋe a tshi lulamisa mupeleṱo , zwiga zwa u vhala na zwiṅwe . 
Naho vha tshi tea fhedzi u guda nzulele dze dza sumbedziwa , a zwi timatimisi uri vha ḓo vhuelwa arali vha nga vhala na nzulele dziṅwevho  . 
U vhiga nga ha zwipikwa na kushumele  . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa Lushaka musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa Lushaka nga fhasi ha Ndayotewa ntswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi u ya nga Ndayotewa ntswa . 
Muthu muṅwe na muṅwe , a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa  . 
Zwi tshi elana na tsha u thoma afho nṱha , Afrika Tshipembe na ḽone ḽi nga ṱaṱa na ICC zwi tshi elana na Tsheo ye ya itwa nga ICC i tshimbilelanaho na Khumbelo ya Tshihaḓu ya Mutshutshisi u itela Ndaela i bviselaho khagala arali Vhukwamani ha Athikili 97 na Afrika Tshipembe ho fhedzwa na uri Afrika Tshipembe ḽi a Vhofhea u Ṱavhanya u Fara na u Ḓisa Muphuresidennde Vho Omar Al Bashir . 
Zwa vhubindudzi kha zwishukmiswa na tshumelo ya thikhedzo yo vhulungeaho ya kushumiselwe kwa mavu  . 
Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama  . 
Vhadzheneli vha ḓo haseledza nga dziṅwe dza mbuno dzavho dze vha dzi wana kha Mishumo dza 2 na 3  . 
Muthu muwe na muwe kha pfe o vhofholowa uri a vhe na halutshedzo yawe ya zwine muvhala wa imela zwone  . 
Kha vhupo ha dziḓoroboni maṅwe madzangalelo a buḓa na vhupo , zwi nga vha ngeletshedzo yavhuḓi u vha na madzulo manzhi a ṋewaho zwigwada zwi re na dzangalelo  . 
Nga heyi nḓila vhagudi vha kona u ṱanganya zwiga zwa nomboro , dzina ḽa nomboro , zwo imelaho nomboro na zwine nomboro ya amba . 
Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga  . 
Zwikhala zwa nomboro kha Themo ya 3 zwo engedzedzea u bva kha 150 u swika kha 180 . 
Zwithu zwire kha zwifaredzi zwi pwasheaho zwi dzheniswa kha zwifaredzi zwa pulasiṱiki na u ḽebelwa zwavhuḓi . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumisi vhamagondo , zwihulusa vhane vha khou dzhena nyendoni nga tshifhinga tsha holodei i no khou ḓa , nga u shela mulenzhe nga u dzhia vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya vhone vhane na tsireledzo ya vhaṅwe vhashumisi vhamagondo . 
Vhadzheneleli vha zwigwada zwa nyambedzano a vho ngo swikelela thendelano kha mbudziso iyi  . 
Vhunzhi ha vhashumi vha muvhuso vha a fulufhedzea na uri vha khou ḓi bvela phanḓa na u ḓisa tshumelo khathihi na u ita mushumo wavho . 
Vha a ṱoḓa maṅwe mafhungo ? 
Ndi tshi ya phanḓa , mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi , fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe , kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma  . 
Ndi vhonnyi vhane vha vhumba tshitshavha na uri na uri mbuelo dzavho ndi dzifhio ? 
Arali vha si na tshibogisi tsha u funga nga datumu iyi a vha nga koni u vhona mbekanyamushumo ya TV na nthihi ine vha i wana nga kha eriala ya TV . 
Mafhungotsivhudzi aya a ḓo kona-ha u ṱhaḓula tsenguluso ya ṱhoḓisiso yo itwaho ha masipala nga huswi ya mafhungo a kwamaho zwa ikonomi na kutshilele zwi tshi vhonwa nga maṱo a vha re wadini  . 
Hezwi zwi katela u tamba musi muthu e mushumoni  . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha- a na pfanelo , vhuṱalu na mbuelo dza vhudzulapo dzi linganaho ; vha dovha hafhu b vha lingana kha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo  . 
Tsha sea tshibode . 
Khabinethe yo dovha ya wana mafhungo maswa nga ha ṱhahelelo ya nḓisedzo ya zwivhaswa ya tshifhinganyana , na u dzhiela nṱha uri nyimele i khou langea  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga vha na phothifolio dzo khetheaho u vha thusa u imela tshitshavha  . 
Kha vha swaye tshibogisi tsho teaho nga X. 
Ri isa maipfi ashu a u fhululedza vhathu vha Sudan kha u ita mbudzisavhathu ya vhuḓi , na u ṱanganedza Shango ḽiswa ḽa Southern Sudan  . 
U tevhedza ṱhoḓea dza RICA zwi ḓo thusa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha  . 
Kha iyi nyimele vha dzinginya uri musi ho itwa vhugevhenga , sa vhugevhenga vhu kwamaho ( kha vhunzhi ha vhugevhenga ) homboka tshelede , vhufhura , u tshipa , u vhulaya , kana u rengisa miṱuvha ya muthu , avho vhaiti vhazwo vha tea u sengiswa u ya nga mulayo u re hone . 
A hu na zwiṅwe zwine ra nga amba nga nnḓa ha uri milayo yoṱhe ya dzitshaka hu tshi katelwa na guvhangano ḽa vhuṋa i khou kandekanywa hu si na na ṱhonifho na nthihi na uri nga ngoho mbilaelo dza milayo ine ya vha ya dzitshaka na u vhofha  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu ; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni  . 
Vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ha u tsireledza mupo washu , hu u vhulunga muḓagasi na u fhungudza tshivhalo tsha malaṱwa ndi ha ndeme  . 
Tshumelo ya luṱingo ya shishi ya awara dza 24 ine ya katela vhupo ho ṱanḓavhuwaho ha Afrika Tshipembe . 
Ri ḓo isa phanḓa na dziṅwe thandela dzo fhambanaho dzine dza ḓo shandukisa nyimele ya nzulele ya vhathu vhashu na u alusa ikonomi yashu . 
Khoro ya u Langula Mishonga ( Medicines Control Council ( MCC ) ) ndi tshivhumbeo tsha kha ino shango tshine tsha anga kushumele kwa u lafha ha u lingedza na u waliswa ha mishonga na tshumelo dza mishonga uri dzi shumiswe kha malwadzwe o teaho  . 
Hezwi zwi fanela u itwa ngauri Eskom ndi ya vhuṱhogwa vhukuma kha ikonomi yashu kha uri i nga tendelwa u kundelwa  . 
Kha vha sedze kha ṰHUMETSHEDZO YA 3 : NḒILA DZA U KOVHEKANA MBUELO , u wana mutevhe mupfufhi , mbuelo dza masheleni dza tshifhinga tshipfufhi , tshavhukati na tshilapfu na mbuelo dzi si dza masheleni dzine dza nga ṋetshedzwa  . 
Mutevhe wa zwiga zwa nomboro u ṅetshedzwa . 
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo vha ṋetshedza mivhigo nga ha ṱhoḓisiso kha tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshifhinga tshoṱhe  . 
Vha wana hani Rekhodo ya Mutakalo ya Mulwadze yavho ? 
U khwaṱhisedza madzhenele a tshiphurofeshinala , mbekanyamushumo ya asesimennde ya tshikolo i tea u bula nga nḓila i pfeseseaho : s Nḓila ine asesimennde ya tshifhinga tshoṱhe ya pulaniwa na u thomiswa zwone ; s Nḓila ine dzibugu dza u rekhodela dza vhewa ngayo , u swikelea na vhutsireledzei ; s Dzikhoudu dza asesimennde dzo wanwaho nga vunḓu ; s U sedzuluswa ha asesimennde ngomu tshikoloni ; s Nḓila ine u ṱolwa ha itwa ngayo tshikoloni ; s Nḓila dza u ṋea muvhigo wa tshifhinga tshoṱhe ; s U langwa ha maitele oṱhe a asesimennde ; s U gudiswa ha tshiṱafu kha sia ḽa asesimennde . 
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo yavho a ingo phasa . 
Ndi nga mini ḓuvha iḽi ḽi ḽa vhuṱhogwa ? 
Kha miṱangano ya bodo , mulangi u shuma na mudzulatshidulo wa bodo u ita mvetamveto ya adzhenda  . 
Vhagudi vha isa phanḓa na u ita nḓowenḓowe dza u ḓivha zwithu zwiṱuku zwo kuvhanganywaho . 
Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda , ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini , nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo . 
Mulangi muhulu vha nga ita uri muthu onoyo a no khou sudzuluselwa kha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone , ubva tshiimiswani tshinwe na tshinwe tsha muvhuso arali onoyo muthu a no khou kwamea nga murahu nyana phanda ha u sudzuluswa hawe o vha a tshi khou shuma Iwa tshothe tshiimiswani tsha muvhuso  . 
Mafhungo asia , a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela  . 
Musi ro vhona mutevhe wa zwiwo zwe zwa swikisa kha vhuimo ha zwino havho , a ri ngo maanḓafhadzwa nga lwa mulayo u humisela murahu u pandelwa havho , he ha thoma u shumiswa nga tshumiso ya mulayo  . 
Arali vha kundwa u d(a u dzhia giranthi yavho tshifhinga tshine tsha lingana min(wedzi miraru I tshi tevhekana , giranthi yavho I d(o imisiwa  . 
Uri vha kone u thusa vhagudi u vhala nga zwigwada zwa mbili , ṱhanu na fumi , vha tea u vhea zwithu nga zwigwada zwa nga 2 , nga 5 , na nga10 . 
Tsumbatshifhinga i tea u ita uri nga vhege hu vhe na pheriodo mbili dzi no ḓa khathihi dzi tsini na tsini . 
U fhindula kha nyambedzano pfufhi sa ndumeliso na nyonesano hutshi shumiswa language chunks sa tsumbo , vha tshimbile zwavhudi , ndi matsheloni , ndi do vha vhona nga marahu . 
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho . 
Ndo vha ndi tshee muṱuku vhukuma ndi na ṅwaha muthihi kana mivhili , musi muṱa wa hashu u tshi pfulutshela Qunu . 
Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo . 
Thendelo ya mulanga ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dze ha tendelanwa ngadzo nga Afrika Tshipembe na mashango a avho vhathu  . 
Tshi wanala ngafhi ? 
U Fhata Madzangano Henefho- Zwitshavha zwi nga wana ndivho na vhutsila ha u thoma na u tshimbidza madzangano azwo kha u pulana na u langula dzithandela  . 
Kha vha ḓe na ID yavho . 
Minisṱa wa Madzulo a Vhathu kana muthu o tholiwaho nga u tou ṅwala nga Minisṱa u shumana na Khaṱhululo dza nga ngomu sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA  . 
Ro vha ri sa zwi ḓivhi na zwiṱukuṱuku uri dzhenereitha dzashu dzo no shumiseswa  . 
Vha pime vhuhulwane ha fhethu ha pfulo ( tsumbo , Tsedzuluso ya tshinyadzo yo vhangwaho nga gomelelo ; zwoṱhe nyimele na u dzengama ha mafulo ) khathihi na u vha na tshiṱoko tsho teaho  . 
Vhudavhidzani vhu vhuedzaho vhu katela u kona u shumana na tsinyuwo na u shushedzwa  . 
Mbadelo dzi a fhambana u ya nga vhulapfu ha tshikwekwete  . 
Ni tshi fhedza ni ṅwale phindulo dza mudziso idzi . 
Nḓila nthihi ya uri tshitshavha tshi kone u shumisa pfanelo yatsho ya u dzhenela kha Phalamennde ndi u swikisa phethishini . 
Vhathu vha wana mishumo ya u ṱhogomela bada , mitambo , mbekanyamushumo dza u gudisa vhaaluwa u vhala na u ṅwala na u kunakisa dzibada  . 
Maitele o raliho a ita uri vhatholiwa vha sa tsha t ( hompha milayo khathihi na avho vhaofisiri vhahulwane , zwine zwa fhedza zwi tshi vha na u thithisea huhulu kha tshumelo ya dzangano  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha pfesese ṱhalutshedzo dzo fhambanho dzi re na vhushaka na zwiga . 
Fulo iḽi ḽa vhutshilo hoṱhe ḽi lugisela na u dzudzanya vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe nga maanḓa vha dzulaho zwitshavhani zwa migodini , vho farwaho zwishumiswani zwa vhululamisi na senthara dza mveledziso dza vhana vhaṱuku u asesiwa na u itwa ndingo dza TB . 
Ho fariwa vhathu malugana na mulandu wa vhugevhenga kha mimasipala mivhili  . 
Nga murahu ha u wana khumbelo yavho , Vhulanguli i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Muphuresidennde o no saina Mulayotibe  . 
Nṱhani ha izwo , muṱaṱisano a wo ngo shumiswa zwavhuḓi nga vhanzhi u ṱalutshedza u dzhenelela  . 
Ngavhe vha tshi wana ṋungo dza u kona u hwala uvhu vhuṱungu vhu vhavhaho ha dovha ha dzula khavho vhune ha ḓiswa nga u lovha ha mme muṱani . 
Vhubindudzi hashu kha saintsi na thekhinoḽodzhi vhu khou aṋwa mitshelo  . 
Khoḽesiṱirolo yo ḓoweleaho ( mapfura malofhani )  . 
Muambasada ndi muthu ane a imela shango ḽawe . 
Vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe vhoṱhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha ḓo vha fara zwavhuḓi na u ṱhonifha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho , na nga u sumbedza vhupfelavhuṱungu  . 
Phaḓaladzo ya Mafhungo na Tshumisano ya Muvhuso wa Ngomu na Ndango ya Vhadzhiamukovhe . 
Kha tshipitshi tshavho vha nga kona u sumbedza ndivhuwo dzavho kha vhabebi vhavho kha zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha shela mulenzhe ngazwo kha u vha alusa na kha khonani dzavho uri thikhedzo yavho yo amba mini kha vhone  . 
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga u ṅwala bugu dzavho , kana munanguluso  . 
Hezwi zwi ḓo shumiswa u alusa vhungoho ha u ṅwaliswa ha mavu , zwine zwi ḓo shuma sa hune ha ḓo thomiwa hone kha zwa u alusa mapuḽanele na malangele a mavu , ho katelwa miṅwe mishumo i tshimbilelanaho na vhulangi ha phothifoḽio ya zwifhaṱo na tshumelo ya nḓisedzo yo khwiṋiseaho . 
Mushumo wavho wa u bveledza u vha engedza muṅwe muhwalo muhulwane  . 
Tsheo ya khaṱhululo ya nga ngomu i nga kha ḓi lengiswa u swikela mutengo wa khaṱhululo u tshi badelwa . 
Thendelo i a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone u sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe , u fheliswa kana u thuthwa  . 
Heyi ndi yone phindulelo ya tshiofisi ya Luimbo lwa Lushaka , Nkosi Sikelel ? 
Hovhu vhukonḓi ho ḓa nga tshifhinga tshithihi tshamusi inifuḽesheni na nyingapfuma zwi tshi kha ḓi vha nṱha vhukuma  . 
Dzithandela dzine dza ita uri zwitshavha zwa mahayani zwi wane ndila ya u tshila , sa tsumbo : dzithandela dza u ita uri hu vhe na ndila dza khwine dza vhulimi , kana dzithandela dza u fhata mabindu matuku uri vhathu vha si tou ditika fhedzi nga vhulimi kana vhusimadaka kana vhureakhovhe . 
Ndaela ya tsireledzo i tea u tevhedzwa kha Riphabuḽiki . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho , kha ndaka yawo , u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana . 
Nga dziṅwe mbuno a nga kha ḓi sa tama uri mulandu u wanale  . 
Nga u angaredza , maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha tshiphiri  . 
Muṱangano u ḓo katela vhurumelwa u bva mihashoni ya muvhuso , mimasipala , khathihi na maṅwe mashango . 
Maitele a tshimbidzwaho nga muvhuso washu o no thoma u sedza kha fhungo iḽi . 
Matheriaḽa na zwishumiswa : U rengwa na u phaḓaladzwa ha hezwi zwithu kha vhashumisi vhazwo zwi ṱoḓa uri zwi sedzwe hu tshi thomiwa mushumo  . 
U fhungudza hu fanela u thoma nga u dzheniswa mulayoni wa kushumele nga u angaredza  . 
Ni nga kha ḓi ṱoḓa u kwama CHILDLINE kha nomboro ya luṱingo ya mahala -0800055555- nahone ni ḓo iswa kha ofisi ya dzingu yo teaho . 
Vha ḓo shumisa thekhiniki iyi nga u ḓala kha Vhuimo ha Vhukati . 
Ndi zwa ndeme u engedza mbekanyamushumo , sa izwi tshomedzo dzi tshi bva mashangoni-davha ( zwi rengwa nga Dola kana Euro )  . 
Ndi ngani zwo tea uri vhothe vha vhe hone Khothe ? 
Musi ni kha tshigwada , itani ḽitambwa ḽine khaḽo na sumbedza uri ni ṱanganedza hani musidzana kana mutukana muswa . 
Ndivho ndi ya u swikelela khonadzeo ya ikonomi ya lupfumo lwa zwithu zwo fhambanaho zwa tsiko zwa Afrika Tshipembe zwine zwo bulwa kha mvetamveto ya Maano a Ikonomi a Bayodivesithi ya Lushaka ye ya tendelwa nga Khabinethe nga Fulwana 2015 uri tshitshavha tshi shele mulenzhe . 
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi nga mulanguli , mulanguli ha ngo tea u katela mbadelo dza muthelo wa vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana  . 
Zwiimiswa zwa mimaraga zwine zwi si dzhie sia zwa dovha zwa tendela muṱaṱisano zwi na ndeme mimiragani ya zwivhambadzwa ya mashangoḓavha na ya muno nahone i tshi rengisa thundu i no shumiswa nga nnyi na nnyi  . 
Muhasho u tea u pfuluselwa kha sisiṱeme ya vhutsireledzi ha shango u itela uri u ḓo shela mulenzhe kha vhutsireledzi ha lushaka khathihi na uri u kone u tsireledza vhathu vhawo , dzisisiṱeme na datha . 
Vhathu vho tiwaho vha tea u imela vhashelamulenzhe vhane vha vha na vhukoni ho teaho ha u thusa Blindlib kha u swikelela ndivho kana zwipikwa zwayo  . 
Carnell o no vha muṅwe wa vhatambi vha ndemesa vha Afrika Tshipembe  . 
Vhadzulapo vha dzhenelaho zwi amba u kovhana maanḓalanga zwi tshi bva kha uri ndi mazhendedzi afhio a ndaulo ane a hwala maanḓa a vhusimamilayo  . 
Thandela iṅwe na iṅwe yo khethea nahone i na dzikhaedu na mafhungo ayo ane a tewa u dzhielwa nṱha  . 
Kha vha rwele  . 
TSHIPIDA TSHA 5 tshi na Ngeletshedzo dza fumithihi dza u shuma kha zwitshavha  . 
Hu tshi thuswa u linga ha tshikoloni na u itela uri vhagudi vha vhe na vhuḓifulufheli kha u bvelela musi vha tshi dzhenela kha milingo ya nnḓa , tshigwada tsha vhadededzi kana vhomakone vha dzi thero vho bveledza thesite dza tsumbo dzine mudededzi a nga dzi shumisa kha ngudo dza Luambo na Mbalo . 
Zwo no swikelwaho na zwone zwo vhigiwa kha masia oṱhe a u vhuedzedza , u alusa na u navhisa ikonomi . 
Olani tshifanyiso tsha zwine na ita nga matsheloni , nga masiari na nga madekwana . 
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo lavhelelwa u vha na mugudiswa a bvaho kha zwi tevhelaho : Khontseputi ya u ganḓisa , zwiṱalusi zwa maṅwalo,phatheni dza nyambo , zwikili zwa u ṱalusa maipfi , foniki na kupfesesele kha maimo ( sa tsumbo , kha luambo lwa nga misi , u dzudzanyulula , u humbulela , u ṱhaṱhuvha na mbudziso dza u takalela ) U sumbedzisa tshiṱirathedzhi tsha minwe miṱanu tshine muvhali a nga tshi shumisa u vhala nga nḓila ya sisiṱemetiki kha u vhala ipfi ḽi sa ḓivheiho na ṱhalutshedzo yaḽo . 
A gidimela bisi fhedzi a wana yo no fhira . 
Khabinethe yo sumbedza u kwamea kha dzipfudzungule Mugodini wa Marikana wa Lonmin dze dza itisa uri hu vheiwe zwishumiswa fhasi na u thithisa vhubveledzi . 
Vha tea u kona u fanyisa zwiga na madzina a nomboro . 
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha voutu dza mugaganyagwama , komiti iṅwe na iṅwe i vha na vhupfiwa na uyo muhasho wa muvhuso une ya khou ita vhulavhelesi khawo . 
Vha tea u wana thendelo ya u ṱun ḓa kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha uri vha kone u ṱun ḓa mihaelo yo ṅwaliswaho ya phukha  . 
Nga nṱhani ha uri thandela a dzi fani khathihi na lushaka lwa thaidzo dzine dza nga vha hone , luṱa ulu lu na ndeme vhukuma  . 
Ri ita khuwelelo kha mimasipala uri vha tikedze mbekanyamushumo ya U lwa na u Bvuḓa ha maḓi . 
Hai , muthu muṅwe na muṅwe a re na vhuḓifhinduleli ha u alusa ṅwana u fana na muunḓi a re mulayoni , vhabebi vhe vha tou ṋwanakisa na vho makhulu wa ṅwana , arali vhabebi vha malofhani vha sa nga koni u badela tshelede ya vhuunḓi  . 
Hezwi zwi sika khonadzeo ya u vha na buroho kha maṅwalwa ayo hune ra kona u fhaṱa zwavhuḓi buroho vhukati hashu na vhone vhaṋe  . 
Zwidodombedzwa zwa Tshipi ḓ a 2 tsha Ndima III ya Electronic Communications and Transactions Act a zwi nga shumi kha vhudavhidzani ha ḽ ekhiṱ hironikhi kana milaedza ine mushumisi a i rumela GCIS nga tshumiso ya ino website . 
Zwi khaulaho mbilu vhukuma ndi ḽikumedzwa ḽa tshumelo ya tshitshavha ka vhaswa , ḽine ḽa nga ṱanḓavhudzwa u itela u katela vhunzhi ha zwitshavha : hu nga vha kha u thusa u kunakisa zwiṱaraṱa , u tshumelo dza u ḓithauba zwikoloni na zwiṅwe  . 
Naho Afurika Tshipembe ḽi na ndinganyiso yavhuḓi ya vhuvhambadzi , zwi tshi khou itiswa nga mitengo ya nṱha ya zwivhambadzwa , thaidzo ndi uri muthelo une wa ingwa kha mutengo wa zwivhambadzwa une wa vha nṱha na u vhambadzelwa nnḓa ha vhashumi zwi khou tshimbila nga u ongolowa  . 
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057 . 
Kuṅwalele ku vhe kwone-kwone hu tshi tevhelwa thekeniki dzoṱhe dza kuṅwalele  . 
Vhane vha vha vhahannga , vhasidzana , vhatshena , vharema na muwe na muwe o i imiselaho  . 
Ngudo ya tshibveledzwa kha vhuimo uvhu i ṋea tshifhinga tsha mvanganyo ya u funza zwivhumbeo zwa luambo . 
Vhupo ho tsireledzeaho , hune ha ṱhogomela tsumbo dza vhuimeli ha vhukhudo ha mupo , hu tamba tshipiḓa tsha ndeme vhukuma kha u ṱhogomela daivesithi ya zwi tshilaho  . 
Nga nnḓa ha vhuḓihanedzi uvhu ho kona u nga iṅwe nḓila u farelela kha themamveledziso nahone vho vhulunga milayo ya mbofholowo na vhulamukanyi zwi tshi vha tshipiḓa tsha mulayo zwawo  . 
Ri vhorapolotiki , ro vhewa kha ofisi hedzi nga vhathu , ri nga si vha thivhele u dzhena kha ofisi dza muvhuso  . 
Zwiṅwe zwidodombedzwa na milayo yo salaho i nga si kwamiwe nga u phumulwa na u sa konadzea u itwa ha zwidodombedzwa zwo phumulwaho , nahone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa . 
U shumiswa ha Maano a Sekithara ya Vhuendelamashango ha Lushaka ho shela mulenzhe kha nyaluwo ya ndeme u ya nga voḽumu dza vhaendelamashango , u dzhenela kha GDP , na tsalelo ya ndeme yavhuḓi ya mbambadzo na u sika mishumo . 
Tshumelo idzo dzi angaredza u badelwa ha mbadelo dza muvhuso , u adziwa ha fomo dza mithelo , u redzhisiariswa ha vhavothi na u vusuluswa ha aisentsi dza u reila , na zwiwe  . 
U bva kha muvhigo wavho , zwi tou vha khagala uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa u khwinisa tshiimo tsha vhubindudzi  . 
Tshitshavha tshi ita tsheo dza kushumiselwe kwa zwishumiswa  . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya dzingu , vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae . 
Hu tshi khou lugiselwa Khetho dza Muvhuso Wapo dzine dza khou ḓa nga dzi 3 Ṱhangule 2016 , Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha uri nzudzanyo dzi hani , ho sedzwa tsireledzo na vhutsireledzi . 
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya DWAF  . 
Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓila ya Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli . 
Minisṱa wa kale wa Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali o humbela uri vhuviavhathu vhu lavheleswe na uri hu dovhe hu khwiṋiswe na mulayo u langulaho uvho vhugevhenga  . 
Hezwi zwi ḓi vha tshipiḓa tsha mvelelo ya mbekanyamushumo dza muvhuso dza u engedza themamveledziso ya tshitshavha . 
Ndi nga mini Sankambe tsho gidimela ḓakani ? 
Kha vha dzhiele nṱha : Mulayo wa ṱhunḓu u ṱoḓa uri vha tshi dzhena kha ḽa Afrika Tshipembe nga thendelo ya tshidzulapo tsha tshifhinganyana i tendelanaho na mushumo une vha khou ya u shuma kha shango  . 
Khabinethe i khou fhululedza tshigwada kha u wina mendele dza ṱahe : miraru ya musuku , miraru ya siḽivhere na miraru ya buronze . 
Kha tshifhinga tsha u fhedzisela tsha IDPs vha ṋetshedza fhedzi ndambedzo kha kuitele  . 
A si mushumo wa mapholisa u sedzulusa uri mvelele na kana thendelo ndi zwone zwiitisi zwa muṅwe wa milandu  . 
Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha dzo anḓadza khoudu kana milayo ya kushumele na maimo  . 
Kha R300 biḽioni ya vhubindudzi yo ḓivhadzwaho kha u rwelwa ṱari ha Khonferensi ya Vhubindudzi yashu ṅwaha wo fhiraho , Thandela dzine dza fhira nyana R250 Biḽioni dzo dzhena kha luṱa lwa u thoma u shuma  . 
Dziṅwe dza izimbizo dzo katela : u thomiwa ha Senthara ya Zwamabindu ngei khoḽidzini ya Goldfield TVET i re Welkom , Free State nga Vho Minisiṱa wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Vho Lindiwe Zulu  . 
Musi mbekanyamushumo yavho i tshi khou aluwa , hu tutuwedzwa muvhuso uri u ite milayo miswa na dzipholisi , kana vha ite dzitshanduko kha ine ya vha hone , vha tshi khou ditika nga tshenzhemo yavho ya vhukuma ya CBNRM . 
Kha vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe zwa u vhalela zwa 8 na siaṱari ḽo oliwaho zwitendeledzi zwivhili zwihulwane . 
Muthu a nga si kone u dzumbama kha mbuno ya uri vhaswa zwikoloni vha nga tshenzhela , u shumisa kana u ṱanea kha zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni  . 
Muṱoḓisisi u ḓo shumana na kheisi iyo . 
Vha vhilahedzwa nga tshiimo tsha shishi tshine ra ḓi wana ri khatsho nga ṅwambo wa u khaulwa ha muḓagasi hu iteaho hu songo lavhelelwa . 
I dovha ya shuma u sedza kha u linga , zwi amba nḓila ine mishumo ya tea u sedzwa ngayo . 
Tshifhinga tshothe kha vha i vhudze uri i rwele lutingo kha Senthara ya u Thusa Dzikhasitama ya 0800 00 52 59  . 
Nahone kha nyimele iyi avho vhane vha khou kukumedza phindulo dzi leluwaho kha idzo dzi konḓesaho na zwiteṅwa zwi konḓaho vha nga wana thikhedzo na zwenezwo  . 
Senthara dza Crime Stop dzo khethwaho dzi kwamanya vhaḓivhadzi na mafogisi nga tshumiso ya conference calling  . 
U vha na vhuṱanzi ha uri wadi dzi a ṱalukanya tshiimo tsha thandela dze vha rumela nahone vha ṋewa zwiitisi  . 
Mutshimbili wa ṱhirantsekiti u bveledza mbonalo ya zwinozwino ya tshitshavha  . 
Hedzwi zwoṱhe , musi zwi tshi ṱanganywa na maga a u vhulunga muḓagasi , zwi ḓo khwinifhadza tshiimo  . 
Kha luṅwalo lwavho , Minista a vho ngo amba uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u humisela murahu muvhigo  . 
Sa zwe zwa rerwa afho nṱha kha khethekanyo ine ya khou amba nga ha ḓivhazwakale , vhuloi ho ṱulela zwitshavha tshoṱhe lwa miṅwaha minzhi . 
Muhwalo une thaidzo dza mutakalo wa muhumbulo dza u ḓisa kha shango malugana na u tambula ha muthu na lufu tshiṅwe tshifhinga , wo khakhisa miṱa na zwitshavha na mveledziso yo lozweaho zwi ita uri u vhe muṅwe wa mihwalo mihulwane nga maanḓa ya thaidzo dzoṱhe dza mutakalo  . 
Samithi yo vhea gemo ḽa ndeme kha u fhaṱa vhuthihi ho khwaṱhaho na tshumisano vhukati ha maraga ine ya khou bvelela na mashango ane a khou bvelela uri hu shumiswe Agenda 2030 kha Mveledziso i yaho Phanḓa . 
U ṅwala muvhigo U ṅwala muvhigo a tshi shumisa ndongazwiga zwo teaho . 
U kokodzwa uhu hu itwa nga u shumisa tsumban ḓila dzi bvaho kha SARS  . 
U imela zwo n(waliwaho ? 
Arali ra themendela khumbelo yavho , vha ḓo wana Garaṱa ya u ṱanganedza mushonga , ire na mutevhe wa mishonga ye ra tenda uri ri ḓo i badela u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi  . 
U dzhiela nzhele dza u thusa u pfeseswa ha mushumoitwa  . 
Hone naho zwithu zwo vhalaho zwo itiwa zwi tshi khou itelwa Muvhuso kha nila ya uri hu kone u dzhenelelwa , ndi zwa ndeme uri hu ivhiwe uri zwiko zwo imaho nga zwohe - zwi shumisa mabindu a zwa vhulimi , vhorabulasi , tshumisano , madzangano a vhorabulasi - zwi na mushumo muhulwane vhukuma wa u ea maana na u dzhenelela  . 
Arali tshikwekwete tshi si tshone tsho khethwaho nga fhasi ha kuitele kwa u avha pfanelo , muhumbeli u lavhelelwa u ḓadza fomo ya khumbelo ya u fhirisela tshikwekwete . 
Khudzaipfi : u amba nga nḓila ine vhagudi vha tea u u pfa hu si na u konḓelwa . 
Fhedzi vha ri a vho ngo dzhenela kha nyambedzano kha mugaganyagwama saizwi vho vha vha tshi tou vha vhaṱaleli  . 
Ngomu Afurika Tshipembe , zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi - I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo . 
Tshumelo iyi i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo . 
Kha vha sedze kha notsi dza khoso ( masiaṱari 56 u swika 64 ) kha tshishumiswa tshavho tshitiwaho vha tevhedze phurosese  . 
Thaidzo ine vhaguradzhuweiti vha HET vha khou ṱangana nayo malugana na u tholwa na tshenzhemo dza mushumo a si u sa tholiwa fhedzi ndi u shaea ha mishumo na khethululo u ya nga zwikundisi zwa u tshintsha mishumo - zwivhumbi zwine zwo no ḓi ambiwa ngazwo  . 
Mafheloni , nzudzanyo dza zwa ḽaisentsi dzi tea u fana , u tendela vhashumi u ṋetshedza mishumo ya zwa u gembula yo khetheaho na u vhea milayo nga ha nḓila ine vha ṋetshedza mishumo ya u gembula yo tiwaho  . 
U rwelwa ṱari uhu hu sumbedzisa khunyeledzo ya nyambedzano dza Thendelano ya Mbambadzo ya Mahala i vheyaho milayo na muhanga kha mbadelo dzine ya lavhelela na vhuṅwe vhuḓikumedzeli vhune ha ḓo thomiwa . 
Ri nga si lavhelele tshanduko nga vhusiku vhuthihi . 
Naa hu na dziḽeri tshifhinga tshoṱhe ? 
Heyi ndi nḓivhadzo ya u ḓivhadza vhaṅwalisi vha zwa badani uri vhuṋe ha goloi kana dzina zwo shanduka  . 
Kha vha shumise luambo lwa muvhili lwo teaho na khalo yo teaho ya ipfi lavho  . 
Ro dzula ro ni itela fhungo ḽa u thoma . 
Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano , vha nga ṅwalela muhulwane wa ofisi yeneyo . 
Tshumelo a ina mbadelo . 
Ri nga ḓi sasaladza mbekanyamaitele dza muvhuso dze dza bvisa maṱo adzo kha bola dza tendela zwiito zwa tseḓa nga mimaraga ye ya vha i si tsha langiwa zwa swikisa kha tshiimo tshi si tshavhuḓi kha maitele a zwa masheleni  . 
Mubebi kana vhabebi vha ṅwana vha mbebo a vha u vhulunga mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya mupo na u shumiswa ha zwiko zwa mupo nga u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano ine ya ṱanganedzea  . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo CK7 na CM5  . 
Tshivhumbeo itshi tshi ṋea tshifhinga vhagudi na vhadededzi tsha u fhaṱa nyimele , u kuvhanganya ḓivhaipfi , u ḓowela zwivhumbeo zwa luambo kha vhege mbili vha sa athu u pfukela phanḓa kha zwiṅwe zwikili . 
Hezwi zwi nga engededzwa kha vhagudi musi vha tshi amba nomboro ya vhuraru , ya vhuṋa kana ya vhuṱanu . 
Dzithirasitii ntswa dzo khethiwaho ndi Miraḓo Mihulwane ya Tshikimu vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi . 
Kha vha sumbedze u navha ha mafhungo aya  . 
Vho-Radebe vho ita dzi atikili dzavho dza zwa mulayo ngei Durban  . 
Mubvann ḓa ane a vha ṅwana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone e nṱha ha miṅwaha ya 21 a nga ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe  . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhudzulapo ha nnḓa  . 
Goloi ya Ferrari i a dura ? 
U fanela u ṱuṱuwedza na nga u shumisa tshivhalo tsha vha shumisaho tshibveledzwa tshenetsho  . 
Musi vha tshi isa mbilaelo vho vhudzwa uri a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga zwenezwo a vha na pfanelo ya u vhilaela  . 
U ḓalesa ha vhana zwikoloni zwi tshi ṋaṋiswa nga u swika ha ṱhunḓu  . 
Vhagudi vhaṅwe vha nga kha ḓi vha vhe si kha vhuimo vhuthihi ha vhukoni kha luambo lwa u guda na u funza . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe ) U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa ( dzi no swika 5 ) a dzi fhindula zwavhuḓi . 
Vele ( la Mbeu a si n(wana wa Dyambeu  . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya shango ḽa nnḓa ya mabebo . 
Tshumelo i ḓo ṋetshedzwa LINI ? 
Mugudi u khou pembelela ḓuvha ḽa mabebo awe nga dzi 16 dza Ṱhafamuhwe afha ṋamusi ? 
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo , i shumana na u ṅwaliswa ha vhaswayi vha phukha  . 
Vhungoho : Izwi zwi amba uri ri a kona u sedzulusa ( u vha hone ha data , phimatshifhinga na zwiṅwe-vho ) uri zwi a wanala nahone zwi a shumisea  . 
U humbula nga ha maambiwa mahulwane kana u aravha nga nḓila yo fanelaho  . 
U ṱalukanya uri u ola na u ṅwala zwo fhambana , u vho thoma u kopa maḽeḓere na mbalo kha vhupo ha kiḽasini nga tshifhinga tsha ene muṋe i ndingedzo ya u thoma u ṅwala , ( tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya ( squiggles )  . 
Vhadededzi vha tea u dizaina Pulane dza Ngudo dzavho vha tshi shumisa Pulane dza u Funza dzavho , bugupfarwa dzavho na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u funzwa magudiswa hu tshi shumiswa thevhekano na tshikalo zwo teaho . 
U lwela uri vhana vhavho vha funzee u ṋea vhathu zwiimo zwa khuliso  . 
Athikili mbili kha Mulayo wa Roma ndi dza ndeme kha u sedza maimo ane Afrika Tshipembe ḽa fanela u dzhia zwi tshi elana na vhumatshelo haḽo kha tshumisano na ICC . 
Muya uyu u simea nga nd(ila ine zwa vhonala hu t ( hut ( huwezo kha u vhulunga masheleni , hu nga vha kha vhabvannd(a kana vhoramabindu vha ( la mun(o  . 
A vha nga ḓo tendelwa u ita mushumo musi vha saathu fhedza vhugudisi ho teaho . 
Bammbiri-mviswa yo rera nga ha mulayo wa milandu uri ndi afhio maitele a vhuloi ane a vhaisa o kwamiwaho , na uri khothe dzo shumana hani na iyo milandu  . 
Kha nyimele idzi , hu nga ṱoḓea ḽiṅwalo ḽa ṱhuṱhuwedzo kana maṅwe mafhungo u bva kha muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo wavho hezwi zwi nga vha nga murahu ha musi ho ḓiswa mbilo uri GEMS i kone u shumana na mbilo zwavhuḓi  . 
Nga 2005 , tshiṅwe tshiko nahone tsha ndeme tsha u phaḓaladza tshitzhili tsha mashangoḓavha kha zwiṋoni tsho vha khagala lwa u tou thoma , fhedzi tsha ḓi sala tshi sa pfeseswi zwavhuḓi  . 
Tshikwekwete tsha vhureakhovhe ndi tskikwekwete kana tshikepe tshine tsha shumiswa u rea khovhe , kana tshine tsha vha na tshomedzo dza ndangulo , na dza u rewa ha khovhe , kana kha zwi tshimbilelanaho na zwenezwo . 
Khuḓano - kha vha topole khuḓano ye vha i tshenzhela , mushumoni , hayani , kana kha iṅwe nyimele  . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo . 
Zwiṅwe hafhu , mihasho ya muvhuso yo buliwaho afho fhasi , madzangano na zwiimiswa zwo kwamiwa nga tshithihi nga tshithihi  . 
Komitindauli kana komitindauli ya meyara i wana themendelo u bva kha komiti ya phothifolio na khoro ndauli zwine zwa ḓo kona u ṋetshedza Adzhenda ya Khoro  . 
Vhunzhi ha khasitama dzine dza shumisa mudagasi une wa tou rengiwa dzi toda pfunzo malugana na u shumisa mudagasi nga ndila yo tsireledzeaho na nga ndila ya u vhulunga vhunga zwo buliwa afho ntha  . 
Khoḽesiṱiroḽo ndi tshithu tsha mapfura tshi bveledzwaho nga tshivhindi tsha wanala nga tshaka mbili kha muvhili dzi re , HDL ( High Density Lipoprotein ) na LDL ( Low Density Lipoprotein )  . 
U dzulela u shumisa nebuḽaiza dza hayani musi vho tshoṱelwa nga asima zwi amba uri tshivhangi tsha asima -u tswukuluwa - a hu khou alafhiwa zwavhuḓi . 
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u ḓiwanela ngeletshedzo dza phurofeshinaḽa phanḓa ha musi vha tshi nga dzhia ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe maelana na mafhungo aneo , mihumbulo kana kuhumbulele  . 
Musi hu tshi thomiwa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 Phalamennde ya Cape yo ima u vha hone . 
Hezwi zwi nga sumbedzwa nga zwifanyiso na mafhungo a nomboro hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
LUSHAKA ULU LWA U SHELA MULENZHE HO DZUDZANYEAHO LU NGA LELUDZWA NGA PULANE DZO ḒISENDEKAHO KHA WADI  . 
Tsha ndeme , madzuloni a uri hu vhe boda dza malo dzi ṋeaho ngeletshedzo mveledziso ya tshiimiswa , hu ḓo vha na mbili fhedzi  . 
Kha vha shumise tshithusedzi tshavho , musi zwo tea , kha u thivhela u thathaba . 
Mmbi ya Vhupileli ha Afurika Tshipembe na SAPS zwo isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u thivhela khuḓano na u ḓisa mulalo kha dzhango . 
Kha vha i ise embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Nṱhani ha izwo zwi re afho nṱha , Tshikimu tsho ta feme ya zwa u ṱola muvhalelano yo ḓiimisaho nga yoṱhe u lavhelelsa dzikhetho sa maṅwe maga a ndindakhombo . 
Madzangano o livhiswaho kha tshitshavha ( CBOs ) a anzela u imelela zwigwada zwo teaho kha zwitshavha  . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo . 
Nga thendelano heyi ri ḓo vha na tshumisano ya tsini na tsini na u konḓelela kha vhuthihi  . 
Madzangano a falela u amba uri thaidzo vhukathi havho ndi mini  . 
Nga murahu ha u vhala tshibveledzwa , vhagudi vha nga vhudziswa uri vha fhindule , sa tsumbo , nga u tou ṅwala vhurifhi nga ha zwithu zwo ambiwaho nga hazwo kha tshibveledzwa kana u ṅwala dziṅwe phindulo dza vhusiki kha mafhungo a tshibveledzwa . 
Ripoto kana mivhigo ya u pima  . 
Tshifhambano Tshitswuku vha ri thusothanzi dzo raliho a dzi konḓi fhedzi muthu u fanela u dzi ita nga u ṱavhanya . 
U fheliswa ha themamveledziso na vhupo ho bwiwaho musi vhutshilo ha mugodi ho no fhela  . 
Zwi katela maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo ; u sedzulusa vhuṱanzi uho ; u rekhoda mawaṅwa na u shumisa mafhungo aya u itela u pfesesa na u ḓo thusa kha mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza . 
Bammbiri ili li sumbedza madzina a divhavhupo ane a wanala kha manwe mashango a lifhasi e a diswa nga u tou kombetshedza kha shango lashu vhudzuloni ha uri hu shumiswe madzina a apo  . 
Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone . 
Ndima ya 6 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 i ṋetshedza muhanga wa kushumele wa ndangulo ya kushumele kha masipala  . 
Zwi buleni  . 
Izwi zwi do sumbedza u ri vhashumeli vha muvhuso vha a swikelelea nahone vha a di nea tshifhinga tsha u thusa avho vha todaho ngeletshedzo  . 
U amba nga zwifanyiso zwi re kha phosiṱara , tshati i re na thero , bugu na zwiṅwevho ( zwoṱhe zwi vhe na vhushaka na thero dzi sa fhiri ṱhanu nga themo )  . 
Arali zwo ralo , vha ita mini ? 
Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa , u ṱangulwa mabinduni na miḓini , khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha , u binya na u rwa , sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane  . 
Huna vhunwe vhutanzi hune ha dzula ho tsireledzwa nahone ho teaho u langulwa fhedzi nga Mihasho u ya nga ha Guidelines on Minimum Information Security Standards sa zwe zwa divhadzwa ngaho nga vha tshiimiswa tsha zhendedzi la Vhusevhi kana National Intelligence Agency  . 
Magungwa , zwikepe , dzhethisi ( jetties ) , phiasi ( piers ) , vhuimazwikepe zwi sa kateli ndangulo ya zwikepe ya dzitshaka na lushaka na mafhungo a kwamanaho nazwo . 
Fhedziha , tshikoupu tshi kha ḓi vha hone tsha u engedza kha maini muṅwe na maitele a zwa nḓowetshumo  . 
Vhagudisi vhoṱhe vha ḽiga ḽa mutheo na ḽa vhukati vha ḓo pfumbudziwa uri vha kone u funza u vhala nga Luisimane na nga nyambo dza Vharema , ri khou pfumbudza na u thola tshigwada tsha vhagudisi vha re na tshenzhemo u ṋetshedza thikhedzo ya maimo a nṱha henefho zwikoloni u itela u tikedza vhagudisi  . 
Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza arali ndiliso yo ṋetshedzwa na uri i shumiswa hani . 
Izwi zwi thusa kha u khwaṱhisa demokirasi  . 
Ro thoma Nḓila Ntswa ya Nyaluwo ine ya ḓo langa mushumo washu kha u swikelela izwi zwipikwa , ri tshi khou shuma ro sedzesa nga maanḓa kha uri u sikwa ha mishumo tshi vhe tshidziki tsha mbekanyamaitele ya ikonomi yashu . 
Muvhigo wa The HelpAge Report u sumbedza mawanwa a takadzaho nga ha tshiimo tsha milayo ya zwa vhuloi kha ayo mashango e ṱhoḓisiso ya itwa khao  . 
Arali izwi zwa itea , Muredzhisiṱarisi u ḓo dzudzanya hafhu nḓivhadzo ya vhathu vhoṱhe ya u shandukiswa ha dzina . 
Mafhungo aya o livhiswa kha vhafhio ? 
Zwenezwo- ha mazwale vha mbo d(i rumela muthu hayani ha uyu mufumakadzi u d(ivhadza u ri ngeno vhuhadzi hawe ho itea mini  . 
Fhedziha , therisano kha phindulo dzi tou vha nyendedzi khathihi na phindulo dzine dza nga vha dzone dza nga vhumbiwa  . 
Muno u re na ayodini u a fana wa dovha wa vha na muthetshelo u fanaho na wa muno u si na ayodini  . 
Vhutsireledzi ha vhadzuli , fhedziha , vhu dzula hu mbilaelo khulwane na vhuḓifhinduleli na ṱhoḓea dzine dzi nga kona u khakhisa vhutsireledzi ha vhanameli kana mulayo u nga si ṱanganedzwe  . 
A huna foramu ntswa dza tshumisano ya mivhuso kana madzangano dzo sikwaho u itela ndivho ya phurosese ya u sedzuluswa ha IDP  . 
Ndi kha vhupo honovhu ha ḽifhasi he mashango a ḓivhadza iṅwe nḓila ya u sedzulusa ndayotewa , he ha dzhiiwa tsheo ya u rwela ṱari Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Vhulamukanyi ha Ndayotewa ( WCCJ ) ya u thoma  . 
U vhea maipfi a re na mibvumo i no elana fhethu huthihi . 
Datumu dze dza livhiwa khadzo dza u thoma na u khunyeledza thandela  . 
Ndeme dzo ḓisendeka kha zwine vhunzhi ha miraḓo tshitshavhani ha zwi dzhia zwi zwavhuḓi nahone zwi ṱanganedzeaho  . 
Hu ḓo vhigiwa murahu kha lushaka zwenezwi zwifhinga zwi tshi khou ḓi ya uri ho swikiwa gai kha u ita zwo themendeliwaho . 
Ikonomi yo sika mishumo ya miḽioni nthi na hafu miṅwahani miraru yo fhiraho  . 
U ṱola u sa shanduka hu kwama u wana arali ḽiṅwalwa ḽi sa shanduki nga ngomu zwine zwa vha ; kana zwipiḓa zwa ḽiṅwalwa zwi hanedza zwiṅwe na uri kana phendelo dzi bviswaho dzi a tevhelwa u bva kha zwe zwa rerwa  . 
Kha mbalo dzothe , sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa . 
Kha miṅwaha ya u thoma ya vhutshilo havho , vhana vha pfa luambo lunzhi lwo leluwaho lu kha nyimele , zwine zwa vha thusa u kona girama na ḓivhaipfi ya luambo lwa hayani . 
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha , muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo tsumbo : ṱho ḓisiso ya u kwamea ha mupo , mulayo wa zwa mupo , etc . 
U shumisa luambo lwo shumiswaho lunzhi nga u vhuḓifulufheli . 
U vhambedza , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu hu tshi shumiswa mithara ( i nga vha mithara wa thanda kana vhulapfu ha mithara ha thambo ) sa zwa u ela vhulapfu zwa tshitandadi . 
Ambani nga vha muṱa wa haṋu . 
Mutshutshisi a nga ṋetshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea . 
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane . 
Mbuelo i bvaho kha mbadelo dza maḓi i ḓo kovhiwa vhukati ha mazhendedzi a maitele , zwiimiswa zwa ndangulo ya maḓi na Muvhuso wa lushaka ho sedzwa u shela haho mulenzhe na vhuḓifhinduleli  . 
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa ? 
Nga nnḓani ha musi vhagudi vho vhudziswa nga izwi , kana u zwi wana nga vhone vhaṋe , zwi nga kona u litshelwa vha Gireidi ya 4 . 
Kha izwi , nḓisedzo i yoṱhe ine ya vha na khonadzeo ya u sa pfesesea ndi ya u livhana na u vhuya hafhu ha milandu ya kale  . 
Khothe ya dzingu i na maanḓa a u langa vhukhakhi hoṱhe nga nnḓa ha u fheṱa shango  . 
Vha nga wana mundende wa u ḓi ṱhogomela kha vhukale havho . 
Kha vha ye khothe yo teaho vha ḓadze Fomo A : Application for a maintenance order  . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wa lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha ndangulo ya muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli  . 
Kha vha dzule vha tshi amba nga mishonga i sa ṱoḓi u tou randelwa nga dokotela ( zwi tshi katela ya zwimela ) na rakhemisi . 
Malugana na kere dza Pentecostal , lutendo lu fana na lwa vha AICs . 
Ndivho 23 . 
U isa phanḓa ha Khamphani ya Vhukavhamabufho u ṋetshedza na u langula themamveledziso kha vhukavhamabufho ha muvhuso ha ṱahe ho khwaṱhisedzwa kha ḽiga heḽi  . 
Nga nnd(a ha izwi hu na zwiwo zwine vha wana vhathu vho no aluwaho vha tshi khou tambudzwa lwa vhudzekani  . 
Mbadelo dzo anganywaho dza musi mushumo u kati s fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo vhofholowaho ḽa demokirasi ḽine ḽa ḓo kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho kha muṱa wa dzitshakha  . 
Vha ḓo badelwa u bva nga ḓuvha ḽe vha ita ngaḽo khumbelo arali khumbelo yavho yo tendiwa . 
Arali mushumisi a sa wana phindulo nga tshifhinga tshi pfadzaho , mushumisi u fanela u zwi sala murahu na Muhasho wa zwa Muno  . 
Maga a u thivhela a a vhuedza  . 
Tshumisano u itela ṱhoḓisiso khathihi na thengiselano ya vhashumi na matshudeni ndi vhurangeli vhune ha nga thusa u fhungudza ḽivhaka ḽa mveledziso  . 
Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan na tshigwada tsha Vhufaragwama ha Lushaka kha u kumedza havho mugaganyagwama wo linganyiswaho nahone wo humbulwaho zwavhuḓi  . 
Khotsi anga vho mmbidzela kamarani yavho zwenezwi mme anga vha kha ḓi tou bva u ṱuwa . 
Thetshelesesa  . 
Kha vha AICs hu na lutendo luhulu lwa uri vhuvhi vhu hone . 
Ndi zwifhio zwithu zwine na zwi ḓivha nga muṱaṱisano wa 2010 wa bola ya milenzhe ? 
Thandela idzi nga u angaredza dzo dzi tshi ḓo vha dzo vhuelwa nga khonanyo ya khwine na ṱhanganelano  . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo itelwa u ṱuṱuwedza na u ṱhonifha u lingana ha mbeu na u vhona uri hu swikelelwe u lingana ha mbeu ya tshinnani na tshifumakadzini kha sekithara dzoṱhe dza zwitshavha  . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Maano a Sekithara ya Vhuendelamashango ha Lushaka ( NTSS ) a 2016-2026 . 
U fhedzisa mutevhe wa u vhala . 
Mbambadzelannḓa ya maapula fhedzi i khou tea u bveledza R500 miḽioni kha tshelede ya mashango a nnḓa kha miṅwaha miraru i ḓaho . 
Ri ḓo vha na bureiki ya tie ya minetse ya 15  . 
Maṅwalwa o tou sendamiswaho a sumbedza maanḓa ane mihasho ya lushaka na ya mavunḓu a tea u vha nao ; tshipiḓa tsha maṅwalwa o tou sendamiswaho tsho tou ṋetshedzwa sa tsumbanḓila  . 
Muṅwe na muṅwe o ṋangiwaho u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugidisi u wana masheleni a bvaho kha mutholi . 
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimelo ya pfunzo ya Vhutsila ha u Ita na ngudo ya Vhutsila ha u Vhona . 
Ni a vhuya na thetshelesa mvumbo ya fhambananaho afho hune na dzula hone . 
Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma ; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone . 
Kha mushumoitwa u tevhelaho hu shumiswa inthaviu dza vhathu vha re na ndeme kha u wana mihumbulo yavho siani ḽa thasululo dzine dza nga vha hone  . 
Nga vhavhili kana nga zwigwada . 
Vha fanela u ḓadza fomo iyo ya khaṱhululo ya nga ngomu , nga vhuḓalo , vha tshi khou sumbedza uri ndi tsheo ifhio ine vha khou ita iyo khumbelo ya khaṱhululo yayo . 
Zwivhuya zwa adzhenda yo ṅwaliwaho zwavhuḓi ndi zwifhio ? 
U dzhenisa-vho vha shayaho mafhungoni a u pulana ( nga u ralo zwishumiswa zwi no khou shumiswa zwi lila u ita uri hu vhe na vhuṱanzi ha uri vha shayaho vha ḓivhiwe nahone hu saukanyiwe nḓila dzine vha ḓiṱunḓela ngadzo  . 
Vhulimi vhu ḓisa mveledziso na u vha hone ha zwiḽiwa . 
NGO yo ṋekedza awara dza 2 dza vhugudisi nga madekwana kha wekishopho dza tshigwada dza WC kha vhupo ha masipala  . 
Nga nnda ha u tumbulwa hu tshi itelwa u shumiswa kha risetshe kana tsedzuluso , a hu na tshipida tsha iyi bugu tshine tsha do kopololwa nga tshivhumbeo tshifhio kana tshifhio , hu nga vha nga ndila ya u shumisa mitshini , hu tshi katelwa u kopololwa kana u rekhodiwa , nga nnda ha thendelo ya muphabulisi kana muandadzi  . 
U bva nga masiari tshithabama nga Ḽavhuraru , a hu na zwiṅwe zwiwo zwo iteaho kha ḓorobo na nthihi , fhedzi mapholisa vha kha ḓi lavhelesa tshiimo  . 
U ṅwala mafhungo mapfufhi a dikithesheni dzi itwaho nga mugudisi . 
Tsha vhuraru , ho rengwa mavu a u bveledzisa vhuimazwikepe ho tou gwelulwaho huswa ngei vhuimangalavha ha kale ha Durban  . 
Afrika Tshipembe ḽi khou kombetshedzwa nga CRC sa izwi ḽo tendelana nazwo hu si na u kanakana  . 
Vha ḓo dovha vha wana tshitatamennde tsha mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi arali mbadelo dzavho dzo salela  . 
Kha tshifhinga tshino , Minisiṱa vho ri musi HIV na Aids i tshi dzula i fhungo ḽi vhiledzisaho , Lufhiha ( TB ) ndi vhulwadze vhune ha khou vhulaha vhathu . 
Kha Riphabuḽiki , muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo , ine ya vha yo fhambanaho , i shumisanaho nahone i re na vhushaka . 
U ya nga milayo yayo na ndaela , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu I nga nanga vhaofisiri vha u tshimbidza kana u ranga phanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse Mudzulatshidulo na Vhathusa-Vhadzulatshidulo  . 
Khoro yo khethwaho ndi yone foramu i dzhiaho tsheo kha IDP  . 
Vhane vha hola miholo ya fhasi , zwiimiswa zwo bvelelaho zwa dzinnḓu , mazhendedzi a si a bannga na dzibannga dzine dza hadzimisa miṱa i shayaho . 
Vhuimo vhune khumbelo ya khou itiwa muthu e khaho , arali i tshi khou itelwa mun(we muthu  . 
Arali vha tshi ita nyonyoloso , vha thome nga minetse ya 5 nga ḓuvha , sa u gonya zwiṱepisi kana u tshimbila zwiṱuku , vha engedze u ya nga tshifhinga na nyito musi vha tshi vho kona . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani tshifhinga itshi tshi tshi ḓo takadza u tshi tshenzhela ngei vhugalatenga  . 
Phetheni dzine nomboro kana saizi ya zwivhumbeo kha tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe tsha shaduka nga nḓila ine ya humbulelea , tsumbo , u dzulela u engedzedza phetheni tshifhinga tshoṱhe . 
Nyaluwo ya dziḓoroboni khulwane yo livhisa kha thekhinoḽodzhi ntswa dzi engedzaho kubveledzele u itela u shumana na ṱhoḓea ntswa  . 
Mulaedza wo faredzaho ndivho  . 
Kubogisi kwa u setsha ku hone kha masiatari othe a website  . 
Honeha izwi a zwi itei kha mugudi muṅwe na muṅwe . 
Bono a u thusa vhathu vha no shuma mabulasini  . 
Hezwi ri ḓo zwi ita nga u vhekanya zwithu zwa ndeme ; u ṱola na u lavhelesa ho fhelelaho hu kwamaho u swikelela mvelelo dza zwithu zwa ndeme , u ṱola vhuḓi ha maitele a u langa , na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme . 
Izwi zwi amba uri vha nga zwi ita nga nḓila dzo fhambanaho . 
Iṅwe nḓila mbuya ya u zwi ita zwavhuḓi ndi u vhulunga bugu ya u lavhalesa . 
Hezwi zwi katela na tshiimo tsha nḓivho ya u vhala na u ṅwala , u ṅwaliswa ha vhagudiswa zwikoloni na dziyunivesithi kana magudedzi . 
Zwithu zwa ndeme kha mvelele zwo vhumbiwa nga sethe ya zwine vhathu vha tenda khazwo , vhudifari na mikhwa ine ya wanala kha lushaka ulwo na mvelele  . 
Vhubindudzi ha themamveledziso dza iyo Mitambo vhu khou lavhelelwa u ḓo ḓisa mbuelo dza tshoṱhe dza ḓorobo ine mitambo ya khou farelwa hone , ine ya ḓo shumisa na themamveledziso dze dza ḓo siiwa nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 . 
TSHA 2 nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzi atevhelaho  . 
Ri ḓo dovha ra vhambadzela nnḓa thani dza 20 000 dza kholomo u ya China nga ṅwaha lwa miṅwaha ya 10  . 
Kha ri ite nyito Itani zwine vhana vha khou ita . 
Maitele a u ṱola murengisi o ṅwaliselaho VAT ndi tshishumiswa ya u ṱo ḓa murengisi o ṅwaliselwaho VAT online kha website ine ya nga shumiswa nga vho ramabindu , miraḓo ya tshitshavha , vhaendelamashango na mihasho ya muvhuso . 
Masia aya mavhili a ḓo sedzesa kha vhushaka vhukati ha Afurika Tshipembe na Palestine , Mushumo wa Mulalo wa Vhubvaḓuvha Kati na uri shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi nga bvelaphanḓa na u thusa kha nndwa ya mbofholowo ya Palestina na u ḓiimisela . 
U lambedza pfunzo ya nṱha zwi kha ḓi vha tshipikwa tsha muvhuso nahone masheleni a eḓanaho R17 biḽioni o engedzwa kha nyavhelo ya dziyunivesithi miṅwahani miraru iḓaho a ḓo thusa u isa phanḓa u leludza mutsiko kha matshudeni vha miṱa i shayaho na vha miṱa ya vhukati  . 
Maḓi o u nwa o tsireledzeaho , tshampungane na tsiravhulwadze yavhuḓi ndi mutheo kha mutakalo , u tshila , nyaluwo na mveledziso  . 
Muhasho u ḓo dzhia ita vhukwamani na mufarwa nga u ṱavhanya nahone nga murahu ha u khwaṱhisedza uri mufarwa ndi mudzilapo wa Afrika Tshipembe  . 
U THETSHELESA Maitele a u thetshelesa U funza u thetshelesa hu anzela u shuma nga u dzhenisa zwiteṅwa zwa maitele a u thetshelesa . 
Vhukati ha vhuḓifhinduleli haṋu ndi u dovha na sumbedza mikhwa ya dimokirasi na u khwaṱhisedza maitele a dimokirasi u mona na dzhango ḽoṱhe  . 
Zwibveledzwa zwa ndeme zwo ṅwalwa afho fhasi . 
Samithi ḓo amba nga ha mafhungo o fhambanaho a elanaho na mbambadzo ya kha dzingu na nḓowetshumo khathihi na mbekanyamushumo ya mushumo . 
Vha humbela u khwaṱhisedza uri vha a ri kwama u itela u wana thendelo u thoma ya u valelwa sibadela awara dza 48 phanḓa ha dzilafho , nga nnḓani ha musi hu na zwa shishi  . 
Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999 , nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 108 , vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Ndayotewa yo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha ino Sheduḽu . 
Vhagudi vha teavho u ṋewa nḓowenḓowe nnzhi kha u ṅwala hedzi nomboro . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a vha a fomaḽa ( U linga Vhugudi ) na a si a fomaḽa ( U linga ha Vhugudi )  . 
Kha vha vhambedze lwa u sasaladza ngona iyi na dziṅwe ngona dzi ṱanganedzeaho , sa zwo ṱalutshedzwaho kha khoudu ya SANS  . 
Bindu ḽi nga isa phanḓa nga tshiṅwe tshivhumbeo , tshi fanaho na bindu la muthu muthihi , nga murahu ha u bviswa ha CC kha mutevhe . 
Vha elelwe uri muthu ane a ṅwala maambiwa u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hu na ndunzhe-ndunzhe  . 
Nḓivhadzo ya tshiofisi ya muṱangano i hone hanefha . 
Mafasitere a fanela u dzula o kuna nahone a songo kwashea  . 
Mishumo ya u linga ha fomaḽa i korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi ndivho i ya uri mugudi a bvele phanḓa . 
Mishumo iyi i kha ṱhoḓea khulwane , zwi i itaho uri i takalelwe nga maanḓa  . 
Tshomedzo dza u guda dzo ḓiswa nga tshifhinga ? 
Uri vhele ḽi vhe ḽo vhina kana ḽo swika kha ḽiga ḽa u mela , ḽi tea u vha na maṱari maṋa u swika kha a fumirathi . 
Thandela dzine dza dzhenisa tshelede : dziindasitiri dza hayani , ngade dza zwiliwa , sa tsumbo u fuwa zwifuwo zwi si zwinzhi  . 
Vhanwe vha nga thoma u limuwa u ri u vho shumisa goloi iyi sa thekhisi u ri a kone u di itela masheleni  . 
Mbadelo dzi ya nga vhuvha ha thundu kana zwibveledzwa zwine zwa khou ṱun ḓwa . 
Vhaṅwe vhavhili vho ṋetshedza maṅwalo a elanaho na zwithu zwa kha mbudziso ṱholi , fhedzi dzi sa tou vha mbudziso dzi ṱoḓaho phindulo khavho  . 
Zwenezwi vha tshi khou lulamisa vhukhakhi hafha , u fhirisa zwiḽa mushumo wo no ṋetshedzwa , vhadededzi vha ḓo wana uri a hu tshee na zwinzhi zwine vha tea u koreka , nahone vhagudi vha ḓo sumbedzwa , vha sa athu na u fhedza , uri vha nga khwinisa hani mushumo wavho . 
U buletshedza na u vhambedza nomboro yo fhelelaho u swika kha 999 nga u shumisa ṱhukhu kha , khulwane kha , u fhira , ṱhukhu kha na u lingana na . 
Ndinganyiso zwi amba u fara vhathu nga nḓila i fanaho , hu si na u sedza mvelelo  . 
Naho ḽiga ḽa u tumbula ḽa vhushumisamupo ḽi tshi ṱoḓa tshivhalo tshiṱuku tsha dzisambula , ḽiga ḽa mbambadzo ḽi ṱoḓa tshivhalo tshi vhonalaho tsha zwishumiswa uri zwi vhe hone  . 
A u tendeli u khethulula hu si ha vhuḓi ho sendekaho kha murafho , ḽibulambeu na mbeu . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha sekhithara dzoṱhe u ita tshipiḓa tshadzo tsha u dzhia maga u itela u lwa na u sa lingana ha murahu nga u dzhia maga ho sedza u ongolowa ha tshanduko mishumoni . 
Tswumbadwadze musi wa nyonyoloso kana nga murahu dzi nga tinyiwa nga u shumisa mushonga wa u thusedza lwa minete ya 15 musi nyonyoloso i sa athu thoma . 
Tsumbo , Mugaganyagwama wa Vundu wa 2005 u wanala nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo  . 
Kha vha ṅwale kha khoḽomu ine ya sumbedzesa tshifhinga tshe ndingo dza itwa ngatsho . 
Hoyu ndi wone mutheo malugana na kushumele kwa khoro  . 
Miroho i no nga mitshaina , khavhitshi , nyala , mat ( amat ( isi na min(we-vho ndi yone ine ya kona u tshila kha khalan(waha iyi  . 
KHA HU SHUMISWE KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAGUMONI A MEMORANDAMU  . 
Eskom ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe sa lushaka na uri ri fanela u khwaṱhisedza uri ri a I tikedza  . 
U kopa phetheni zwi thusa vhagudi u vhona vhungoho ha uri phetheni i itiswa hani . 
Nga vhanga ḽa tshivhalo tshihulwane tsha vhanna vho hiriwaho na tshivhalo tsha fhasi tsha vhushayamishumo , thandela i ḓo ita phambano khulwane kha nyimele ya ikonomi ya vhanna na miṱa yavho  . 
Muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela , we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo  . 
Ri davhidzana na u pfesesa ḽifhasi ḽashu nga luambo  . 
Ho vha na mvelaphanḓa kha u khwaṱhisedza ṋetshedzo ya muḓagasi  . 
Thikhedzo ine ya ṋetshedzwa Mabindunyanḓano o teaho i ḓo bva kha tsedzuluso ya ṱhoḓea dza Bindunyanḓano ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
Mushumo muhulwanesa une wa kha ḓi tea u itwa ndi nndwa yo dziaho i bvelaho phanḓa ya vhulamukanyi na tsireledzo ya pfanelo dza vhathu , zwihulwane vhulamukanyi ha mbeu na pfanelo dza mbeu  . 
Ri ḓo dovha ra khunyeledza tshiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dzi sedzanaho na vhuthihi ha vhathu , hu tshi katelwa tshiṱirathedzhi tsha pheliso ya tsiku , na zwi kwamaho vhuthihi ha lushaka , mikhwa na vhuvha  . 
Saizwi ri tshi zwi ḓivha , misumbedzo iyi i dzula i fhethu hu lwelwaho kha dibeithi dza u lwa na vhuaḓa  . 
Kha maitele a u ṅwala vhagudi vha gudiswa nḓila ya u bveledza mihumbulo , u elekanya nga ha ndivho na vhathetshelesi , u ṅwala mvetomveto , u dzudzanya mishumo yavho na u ṋekedza tshibveledzwa tshine tsha bvisela khagala kuhumbulele kwavho . 
U vha nga fhasi ha musidzana kana musidzanyana hu a sumbedzwa kha milandu ine ya vha uri yo ṅwalwa fhasi , vhana vha vhasidzana vho vha vha tshi kombetshedzwa u malwa nga vhathu vhahulwane vhane vha lingana na vhokhotsi avho na vho makhulu wavho  . 
U fhedzisa mafhungo a tshi shumisa nyito i re kha tshifhinga tsha zwino . 
Nga u dzulela u dzhenelela kha vhuṱambo uvhu ha thengiso , ri ṱana mivhuso yashu kha masia are na khonadzeo ya thengiso ; ngeno nga tshifhinga tshenetsho ri tshi khou vula zwikhala zwa ikonomi misi yoṱhe zwi hone u itela vhoramabindu vhashu hayani  . 
Fhedzi , tshinyalelo kha ṱhoḓea dza vhutsireledzi dza zwiṅwe zwikolo dzi khou vhuelwa vhudzuloni a zwikwama ezwi  . 
Vhahumbeli vha fanela u badela mbadelo dza khumbelo ya thendelo na u ṋea DEA vhuṱanzi ha mbadelo  . 
Zwi amba uri phara a i nga khethiwi zwi tshibva kha tshivhalo tsha mitaladzi . 
Mafhungo maswa a a leluwa u pfesesea arali a na vhushaka na tshithu tshine vhadzheneli vha tshi ḓivha kana vha vha vho no tshi tshenzhela  . 
Nga muhumbulo wanga , ri tea u swikelela tshithihi hu si na ndavha uri zwi ri ḓurela hani  . 
Ri pika nga maanḓa u khwinisa maimo a mushumo a vhashumi vha zwikili zwa fhasi na u dzhena maragani ha vhashumi vhaswa  . 
Mbadelo dzi ya nga vhulapfu ha tshikwekwete ya u dzula Afrika Tshipembe  . 
U dovha hafhu wa amba nga ha u thomiwa ha dzikomiti dza nyambo kha mavundu  . 
Mveledziso ya lushaka a yo ngo vhuya ya vuwa yo vha maitele a u shanduka u bva kha ḽiṅwe ḽiga u ya kha ḽiṅwe , kana u vha puḽane ya mveledziso ine ya bvela phanḓa nga nḓila ya mutalo  . 
SRSA i sedza kha u bveledza kilabu dza mitambo kha zwitshavha zwa mahayani kana zwi shayaho  . 
Mulayotewa wa Afrika Tshipembe wo ta vhuḓifari , mirando na milayo ine shango ḽa fanela u vhuswa ngayo  . 
U topoleni ni u shumise fhungoni ḽe na tou ḓivhumbela  . 
Arali muhaelo wo no ṅwaliswa Afrika Tshipembe nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 , vha tea u wana thendelo nthihi fhedzi ya u ṱun ḓa u bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha  . 
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu na ha lushaka , kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓḓu , khothe iṅwe na iṅwe i ḓḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa , ine ya ḓḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano  . 
Vha a tendelana uri vha nga swikelela hani kha mbonelaphanda iyo-ndi matshimbidzele afhio ane a tea u tevhedzwa  . 
Nga zwenezwo , Khabinethe yo laela Komiti ya Dziminisita nga ha Vhubindudzi uri i ṱavhanyise tsheo dzoṱhe dza ndeme dzi tshimbilelanaho na ikonomi . 
Tshumelo iyi i khwaṱhisa ndangulo u itela tsireledzo na zwi kwamaho vhuḓi ha zwibveledzwa  . 
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri  . 
Muphuresidennde vha tshimbila kha Parliament Street u ya kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa ṅwaha nga ṅwaha kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa nnḓu mbili dza Phalamennde . 
Minisṱa wa Maḓi na Vhuthathatshili , Vho Nomvula Mokonyane , vho laela uri Manḓalanga a Thaneḽe ya Trans-Caledon a ite nḓila ya u engedza masheleni na u thoma thandela iyi . 
Vhutsila ha bindu ( ndangulo , masheleni ) ndi zwa ndeme kha u bvela phanda ha mvelaphanda yavho  . 
Ri elelwa madzangano aya na vharangaphanḓa u ombedzela muya wa fulufhelo na u vutsheledza zwe zwa vha hone kha nndwa ya dimokirasi naho tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhonala tshi si na vhuyo ; u ombedzela vhuḓifhinduleli ro vhu hwalaho mahaḓani ashu na u isa phanḓa mihumbulo ye vhunzhi vha ḓinetshedzela khayo , ri si tende u thithiswa nga zwikhakhisi na zwikonḓaho  . 
Khabinethe i fhululedza Amajita kha kutambele kwavho kha Tshiphuga tsha Dzitshaka tsha Afrika tsha vha Miṅwaha ya Fhasi ha ya 20 , ngei Zambia . 
PDF : Mbadelo ya u phaḓaladza ya phurofeshinaḽa . 
Musi o wana mbilaelo yavho , Khomishinari u ḓo i rumela kha ofisi yo teaho uri i sedzuluswe  . 
Vhaṅwe vhahali ndi vhaholefhali . 
U fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha FIFA hu ḓo vha tshipiḓa tsha u swikelela nyaluwo ya tshihaḓu ya ikonomi na ndivho dza shango dza mveledziso  . 
Naho zwo ralo , musi muthu a tshi sedza khaedu idzi , a nga wana dziṅwe dzi dza vhukuma ngeno dziṅwe dzi dza muthu ene muṋe  . 
Ri tamelavho mashudu tshigwada tsha bola ya zwanḓa musi vha tshi kha ḓi ya u dzhenela mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Zwanḓa nga ṅwedzi wa Fulwana . 
I tikedza na u khwahisa maana a vhomasiapala kha u langula zwithu zwavho , u shumisa maana avho na u ita mishumo yavho zwo livha kha sia a mveledziso ya zwa dzinnu  . 
GEMS i ṋetshedza mbuelo dzi swikeleleaho kha vhoṱhe ! 
CBP zwi amba uri hu fanela u luswa nga nungo dzoṱhe u swikelela avho vha re kha tshitshavha vha sa iti Mushumo une wa vhonala  . 
Mivhigo hei ine ya ya kha Vhadzulapo i fanela u anḓadzwa nga vhuphara u ya nga hune zwa konadzea nahone i fanela u ṋetshedzwa kha vhusimamilayo ha lushaka na ha mavunḓu u itela uri i swikiswe kha Khorwana ya Phothifoḽio uri i kone u sedzulusa na u tevhelela mishumo ya muhasho  . 
Mushumo muhulwane wa vhakhantseḽara kha muvhuso wapo ndi u ṱalutshedza ṱhoḓea dza tshitshavha  . 
Nyombedzelo i kha vhupfiwa ha vhuṋe na ṱhalutshedzo nga ṅwana , u fhira u ita ṱhalutshedzo ya zwoṱhe  . 
Nyambedzano i si ya fomaḽa ya kilasi na tshigwada i shumiswaho hu tshi lugiselwa mulingo . 
Nga murahu ha mushumo wa u thetshelesa , vhadededzi vha ṋekedzwa tshifhinga tsha nyambedzano , fhedzi ndi zwa ndeme u dzhia mishumo iyi ya itiwa ya u tou ṅwala . 
Mushumo wa muvhuso : u ita zwauri hu vhe na vhoramilayo vhane vha si badelwe nga vhathu uri vha shumiswe khothe kha u vha imelela  . 
U ita na u bveledza fureimiweke ya kushumele ine ya nga ndede kha mbekanyamaitele na tshumiso yayo matshelo  . 
U itela u langula na u ṋetshedza huṅwe u thivhela zwi tshi elana na u vha na zwihali zwi re khombo , Mulayo zwa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 ( Mulayo wa Nomboro 15 wa 2013 ) wo ḓivhadzwa nga Muvhuso u tevhedza zwine Ndayotewa ya amba zwone . 
Arali sisiṱeme ya kukhethele i tshi katela vhuimeleli ha dziwadi , u khethekanywa ha dziwadi hu tea u itiwa nga tshigwada tsha vhathu tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsho nangiwaho hu tshi tevhelwa , na u shuma nga maitele a u tevhela maga na khaḽo yo ṱaluswaho nga mulayo wa lushaka  . 
Nga fhasi ha tshipiḓa tsha 5 tsha PAJA , miraḓo i re na dzanganlelo i na maḓuvha a 90 a u humbela zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa tsheo iyo , zwiitisi zwi fanela u ṋetshedzwa hu sa athu fhela maḓuvha a 90 musi ho wanala khumbelo  . 
U ṱuṱuwedza nyaluwo ya u ṱavhanya ya u sika mishumo zwi amba u tandulula idzi thaidzo nga nḓila i fhulufhedzeaho nahone zwi khagala  . 
Vha bvela phanḓa u shuma na furakisheni dza nthihi nga nṱha . 
Khabinete yo imela Muvhuso na vhathu vha Afurika Tshipembe , yo rumela ndiliso kha Riphabuḽiki ya Vhathu ya China nga murahu ha u vha hone ha mudzinginyo we wa fhedza tshitshavha kha vundu ḽa Sichuan ḽa shango nga dzi 20 Lambamai 2013 . 
Munna u tea u saina konṱiraka ine ya ṱalutshedza uri hu ḓo itea mini kha thundu nahone munna a ite khumbelo khothe uri i tendele konṱiraka . 
Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi , mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu  . 
Madzina o iledzwaho o katela madzina a vhathu vha tshilaho , madzina a dovhololaho na makumedzwa maswa ane a sa ambe nga ha madzina a kale  . 
Kha Gireidi ya 3 vha tea u vhudzisa mbudziso dzi no tendela vhagudi u kuvhanganya data , tsumbo . 
Vhavend(a vha na nd(ila ine vha sedza lufu ngayo  . 
Kha therisano i re afho ntha zwi khagala uri mvelele ya pfanelo dza vhathu i tea u aluwa u ya nga mbetshelwa ya Tshata ya Mbumbano ya Dzitshaka  . 
Ndi nga ni thusa nga mini ṋamusi ? 
Mbuelo dza thuso ya matshilisano , naho zwo ralo , a i kateli pfukiselo nga kheshe kana nga lushaka zwi itwe hu u fhindula kha zwiwo zwa mupo zwi nga ho sa gomelelo , miḓalo kana midzinginyo ya shango  . 
Kha ri vhale Vhalani mafhungo aya ni tangedzele maipfi are na mubvumo ṋ . 
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu . 
U ṋetshedza vhupfiwa kha Komiti ya Phalamennde ndi iṅwe nḓila ya u ita uri vha pfiwe Phalamenndeni . 
Thandela dzoṱhe dzi khou tshimbila zwavhuḓi  . 
U vha na muvhili muhulwane kana u khwaṱhesa zwi khombo nga uri zwi vhanga malwadze a mbilu na u engedza ḽeveḽe ya khoḽesiṱiroḽo  . 
Ndi zwa ndeme uri vhashumisi vhoṱhe vha tevhele nyiledzo dzoṱhe u itela uri ri kone u phaḓaladza nḓisedzo ya maḓi ane ra vha nao . 
Kha vha ṋee zwigwada minete dza 15 uri vha ambe nga mafhungo a ngudo  . 
Ri tea u dzhiela nṱha tshanduko idzi na u dzi pembelela  . 
Saizwi komiti dza wadi dzo thomiwa u itela u khwaṱhisedza mihumbulo ya tshitshavha , u ha ṋea miraḓo ya komiti dza wadi phothifolio dzo imaho ngauri ndi iṅwe nḓila ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi bvelele  . 
Kha vha ṱalutshedze mbuelo yoṱhe yo ṱanḓavhuwaho ya khungedzelo u ṱuṱuwedza thengiso ya zwibveledzwa  . 
Musi ni tshi khou vhala , ni ite ni tshi awela ni vhone uri ni khou pfesesa naa . 
Rekhodo yo humbelwaho ndi rekhodo ya Khabinethe  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo  . 
Phendelo Vhareili vho kulea nungo vhukuma  . 
Vho Moshawane Zulu vha tikedza makumedzwa  . 
Sa izwi ḽo no kunda kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi luṋa , Italy ndi ḽiṅwe ḽa mashango mahulwane kha bola ya milenzhe  . 
Shumisani tshifhinga tsha zwino tsha khou . 
Ndi tea u ya kha ndingo dza tsenguluso dzifhio ? 
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti u thoma u ṱanganedza mahumbulwa kha u ṅwala  . 
U langa mmbi ya vhupileli hu tea u itwa u ya nga tsumbanḓila ya muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli , nga fhasi ha maanḓalanga a Phresidennde . 
Muvhuso wo ḓitika nga sekithara ya muvhuso u ṋetshedza tshumelo ine ya ṱoḓiwa hu na vhukoni na u khwaṱhisedza  . 
Ri tea u shandukisa zwivhumbeo zwiswa zwine zwi nga ṱanganya ndinganyiso , mbuelo , zwikili na u langea . 
Khabinethe i fhululedza Muambasada Vho Xawier Carrim kha u dzhia ofisi sa Mudzulatshidulo wa Khoro Guṱe ya Tshiimiswa tsha Mbambadzo tsha Ḽifhasi nga 28 Luhuhi 2017 . 
Kha vha ḓise fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka  . 
Zwino vha ita referentsi kha uri vho ṋetshedza tshumelo dza vhutsireledzi kha pherimitha dza fentsi ya nnḓa  . 
Vhagudi vho shumisa tshikalo tsha u ela u lingana u ita izwi . 
Ha hashu ndi a swiela nda ṱanzwa thundu . 
Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone  . 
Arali mahoro ane a khou kwamea kha khudano a nga si kone u tandulula thaidzo , ngauralo a nga kona u isa mulandu khothe  . 
U ṱalusa themba na pfalandoṱhe mathomoni a maipfi o ḓoweleaho nga mibvumo na nga mbonalo yadzo . 
Kha vha dzudzanye na Pholisa uri ḽi dzhie Ṱhanziela ya Tshumelo . 
Milayo iyi i vhudza vhone uri ndi lushaka-de lwa maanda lune lwa nga shumiswa musi hu tshi khou fariwa muthu  . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dza thaidzo dza u tou ita dzi kwamaho u kovhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada u swika kha 99 hu na phindulo dzine dza nga katela na zwiṱahe . 
U engedzea ha khuvhanganyo ya mbuelo nga SARS zwi ḓo konisa Muvhuso u ṋetshedza tshumelo dzine dza ḓo khwinisa ndeme ya matshilo a vhadzulapo vhalo . 
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo dzhara ṱani ya mutholi arali CCMA i tshi vhona uri mutholi ha ngo humbulelela vhashumi nga u vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe . 
Hezwi zwi nga ita uri tshitshavha tshi pfe u nga CBP a i khou shuma  . 
U lu hwayekanya lwo kalulaho nga makhwayo , madzhawane na ngwane  . 
U vhala hu re na u elela na nga u ṱavhanya hu engedzedzeaho . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓala nga zwiko zwa zwithailaho zwapo , fhedzi zwiko izwi zwi dzula zwi kha khombo ya u fhungudzea arali zwi sa khou langulwa zwavhuḓi na u shumiswa nga nḓila ine zwa sa ḓo ṱhoṱhela  . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u khwinisa themamveledziso zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha hu u itela u sika vhupo vhu shumeaho ha u gudela na u funzela . 
Vhuṱanzi uvhu vhu ḓo vha hone musi zwo fanela . 
Nga vhana vhashu vhoṱhe , vhapfumi na vhashai , vha mahayani na vha ḓoroboni , vha lwalaho na vho takalaho , a ri ngo tea u sa dzhiela nṱha mutakalo wavho na vhumatshelo havho  . 
Arali murad(o wa phalamennde a tshi nga humbela man(we mafhungo nga ha nyambedzano ine ya d(o fariwa phalamenndeni , u kundelwa ha muhasho u n(etshedza mafhungo kwao nahone o khwinisiwaho nga tshifhinga zwi nga thithisa matshimbidzele a demokirasi  . 
U tevhela ndaela na vhea tshithu tshi na vhushaka na tshiṅwe tsumbo : vheani penisela murahu ha bogisi . 
I nga dzhena kha konṱiraka na u vha tshipiḓa tsha milandu ya khothe  . 
Arali vha tshi tenda uri vho dzhenelela kha u ḓisa tsinyuwo , vha songo ṱalutshedza , u humbela pfarelo kana u fhindula u swika muṅwe muthu o no bvisela khagala mbiti dzawe  . 
Naho PSC i sa tou dzhenelela kha u sikwa ha mbekanyamaitele , nga kha mbekanyamushumo dzayo nga u kwama tshitshavha na tsedzuluso ya kushumele i ṋetshedza vhuimo kha zwitshavha uri zwi ḓiambele nga nḓila dzine zwa ṱoḓa mbekanyamaitele dzi tshi dzudzanywa ngaho  . 
Kha Themo ya 4 , vhagudi vha bvela phanḓa na u bveledza luambo lwa u ṱanganya ha u dovholola . 
Arali vha khou ṱoḓa u dzhoina GEMS , vha tea u ḓisa khophi dzo sethifayiwaho dza maṅwe maṅwalo , sa dzibasa , dzavho na dza miraḓo ya muṱa wavho , musi vha tshi ḓisa fomo ya khumbelo . 
U tevhekanya zwifanyiso zwa tshiṱori . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya nḓowetshumo na u sika zwikhala zwa nyaluwo na tsiko ya mishumo . 
Musi zwikili zwa u vhala zwa vhagudi zwi tshi shanduka na u bvelela , lushaka lwa thevhekano ya nomboro dzine vhagudi vha shuma nadzo dzi nga kona u bveledzea . 
Hu na tshumelo dzo fhambanaho dzine GEMS ya dzi ṋetshedza u itela u leludza kulavhelesele kwa mbuelo dzavho , kha vha wane vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vha dzule vho takala  . 
Tsaino ya muvhigi kana vhavhigi i tou vha khombe-khombe ngauri i vha i nḓila ya u ḓikumedzela kha zwe wa vhiga  . 
Hu tea u dzudzanywa miṱangano miraru ya tshitshavha vhegeni ya u pulana nahone ndi mafhungo a ndeme u lingedza u vha na vhuṱanzi ha uri miṱangano iyi i vha na vhathu vhanzhi  . 
Mbekanyamushumo khulwane dza Eskom dza u fhaṱa thandela ntswa dza mveledziso ya muḓagasi , nḓisedzo na phaḓaladzo dzi ḓo iswa phanḓa ; nahone dziṅwe thandela dzi ḓo ṱavhanyiswa . 
Mivhuso i langaho mveledzo na ndaulo ya ndaka i hanedza nyaluwo ya phambano kha lupfumo vhukati ha vhapfumi na vhashumi na u sasaladza sisiteme ye ya swikisa kha shumiswa nga ha vhashumi  . 
Tshifhinga tshoṱhe ni mu laedze u thoma tshikoloni . 
Mutevhe wa magudiswa o dodombedzwaho nga mumono wa vhege mbili a si wo randelwaho hafhu tshifhinga tsho ṋeiwaho ndi nyanganyelo ya tsumbedzo ya uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani u fhedza magudiswa . 
Kha zwileludzi zwi tevhelaho ndi zwi ngana zwine zwa vha hone nahone thaidzo dza vhafumakadzi ndi dzifhio ? 
Tsumbo : mutshila -fulu u amba u kalula ha zwithu . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 11 u ṅwalisa tshikolo  . 
Tshinyalelo dzi siho nga fhasi ha thendelo na maitele one tou bva nga ḓuvha ḽe vha ita khumbelo  . 
Hezwi zwi katela u kumedzwa ha manweledzoa na marangaphanḓa a IDP kha pulane ya wadi  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a nga sedzulusa khumbelo yavho fhedzi arali muhumbeli o shumisa nḓila dzoṱhe dzi re hone SARS dza u tandulula mbilaelo , nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzi kombetshedzaho dza u sa ita ngauralo  . 
Huṅwe vha nga bva vhe kha maṅwe madzangano-vho , sa Tshiṱiriki , Sentha ya PIMS , Muhasho wa Muvhuso Wapo wa phurovintsi  . 
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi ṱun ḓwaho arali khovhe dzine vha khou dzi ṱun ḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu  . 
Khabinethe yo ṱanganedza nyendedzi dza mbadelo na maimo a zwiṱuṱuwedzi zwa vhalangi vha dziSOE  . 
Ndi zwa vhuthogwa u ri mushumi munwe na munwe a vhe na ndivho u ri vha tshi shuma vhothe ndi ngauri vha tea u swikelela tshipikwa tshithihi vhothe , zwine ha vha u shumela Lihoro Livhusi na vhadzulapo nga ndila i sa solisei nahone i fushaho tshothe  . 
Ndayo idzi dzi tea u ḓḓivhadzwa nga nḓḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo  . 
Hu na mbekanyamaitele ya u dzhena tshikolo ha vhagudi ? 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya lufu arali muṅwe mubebi wa ṅwana o lovha . 
U kuvhanganya maipfi o ḓoweleaho zwi tshi ya nga vhushaka ha mibvumo . 
Hafhu , nga u tou sedza kha khoudu ya kuvhusele kwa khamphani khulwane u mona na ḽifhasi , mihumbulo yo khethekana nga mbudziso heyi  . 
U dzhielwa nha ha mbuelo ya u huvhala nga nna ha tshifhinga tsha u guda nga tsedzuluso ya mbuelo ya khombo na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa luambo-tavhi - ndi luambo lu shumiswaho nga vhathu vha muvhundu muthihi  . 
Mishinari dzi ita izwi nga u livhisa khumbelo dza tshifhinga tshoṱhe kha vhadzulapo vha ḓorobo vho vhofholowaho na muvhuso nga ha kufarele kwavhuḓi kwa vhathu avha  . 
Zwishumiswa izwi zwivhili zwi bvisela khagala mveledziso khulwane u ya kha u ṱanganelana huhulwane , mveledziso , mveledziso i sa nyeṱhi na mulalo na tsireledzo yo khwaṱhaho  . 
MAFHUNGO MALUGANA NA ZWENEZWO A DO RI THUSA KHA U KHWINISA MAIMO A ZWISHUMISWA NA TSHUMELO DZA MUTAKALO WA VHUTSHETSHE  . 
Khumbulelo ndi ya uri nyiledzo ya u amba nga ndivho ya zwa vhuloi na vhaṅwe vhathu zwi ḓo fhungudza u lowa , na uri u vhaisa vhaṅwe na zwone zwi ḓo fhungudzea ( arali izwi zwa ṱanganedzwa )  . 
Tsedzuluso ya vhadzheneleli vha EMIA yo sumbedza tshumiso khulwane ya ṱhuṱhuwedzo ya EMIA nga vhunzhi ha Vhathu vhe vha Tsikeledzwa Kale na feme dzi langwaho nga vhafumakadzi . 
Hu ṱo ḓea afidaviti  . 
Mulangi-Dzheneraḽa wa Muhasho a nga , kha khothe iṅwe na iṅwe ya ndinganyiso , thola kana u ṋanga muofisiri muthihi kana vhanzhi kha Muhasho , kana u thola muthu muthihi kana vhanzhi nga nḓila yo sumbedzwaho na kha nyimele dzo sumbedzwaho , sa vhomabalane vha khothe ya ndinganyiso , vhane vha ḓo tea u thusa khothe nga u angaredza ine vha shuma khayo nga u ita mishumo nahone vhane vha ḓo ita mishumo sa zwe zwa sumbedziswa zwone . 
A hu na mbetshelo kha ino khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso kha u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga zwi tshi itelwa u wana mavu , maḓi na zwiṅwe zwi yelanaho na mbuedzedzo , u itela u tandulula masiandaitwa a tshifhinga tsho fhelaho a tshiṱalula , tenda u pambuwa kha mbetshelo dza ino khethekanyo dza vha dzi tshi ya nga mbetshelo ya khethekanyo ya 36  . 
Dzi a dovha dza bveledzwa musi tshileme tsha muvhili wavho tshi tshi fhungudzea kana arali hu si na inisuḽini yo linganaho u thusa muvhili wavho u shumisa swigiri sa fulufulu  . 
Maḓi ndi tshithu tsho faraho vhutshilo ha vhathu  . 
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo  . 
Vha vha humbudze uri vhatambi a vha khou sumbedza mihumbulo yavho , fhedzi vha khou sumbedza mihumbulo ye vha vhudziwa uri vha i tambe  . 
Mushumo nga ha midzi ya zwiitisi zwa ṱhaselo wo sumbedza uri hu na u engedzea ha muṱaṱisano wa zwikhala zwa ikonomi , zwiko na tshumelo dza tshitshavha vhukati ha vhabvannḓa na vhashai vha si na mishumovha maAfrika Tshipembe vha dzulaho zwikonobulasi na vhudzulavhathu zwaho . 
Hetshi tshipiḓa tshi ṋea masia ane a khou lwa tshifhinga tsha u wana zwiṱoḓwa zwi fanaho vhukati havho na u wana tshivhangi tsha thaidzo nga huswi  . 
Mukano wa Vunḓu ḽa Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwiniso ya Vhufumirathi ya Ndayotewa wa 2009 . 
Vhuṱungu he Mbiḓi ya vhu pfa musi i tshi khou fhiswa nga khuni dze dza vha dzi muliloni ha mbo i ṋea maanḓa a no ofhisa ! 
Nḓivho ya Nḓivhadzamulayotibe nga ha Batho Pele ndi u ṋetshedza muhanga wa kushumele wa mbekanyamaitele na zwiṱirahedzhi zwa tshumiso zwi vhonalaho zwa tshanduko ya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso  . 
Tikhedzo  . 
PSC na kha Ofisi dza Mavundu . 
Website na masia ṱ ari ane ra vha na vhurathiseli nao a zwi ho nga fhasi ha ndangulo ya GCIS  . 
U imba na u renda nyimbo dzi sa konḓi na zwidade . 
Zwa zwino kilabu , thimu dza vunu na dza lushaka a dzi sumbedzi lushaka nahone huwe a dzi sumbedzi vhathu vhohe vha Afurika Tshipembe  . 
Ndivho : U lavhelesa kana u langa ṋetshedzo ya tshumelo dza kutshimbidzele kwa madzulo a vhathu . 
Na avho vha tamaho u amba na riṋe ndi kale vho lovha , vho kona u amba zwiṅwe nga kha zwibveledzwa zwa mvelele zwe vha zwi sia murahu havho  . 
Ndi zwa vhukuma , ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo , une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea , ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha ha tshivhalo tsha khumbelo dza nyelekanyo hafhu ya mikano ya vundu kha zwitshavha zwa mavundu o fhambahano . 
U nanga na u bveledza mihumbulo mihulwane na i tikedzaho hu na tsumbo . 
Ndi tshifanyiso tshifhio tsha muhumbulo tsho shumiswaho kha mutaladzi wa vhuṱahe ? 
Dzhenisani mihumbulo yaṋu kha hoyu mepe wa mihumbulo . 
Zwikambi ndi tshithithisi tshihulwane kha u swikela mawanwa a muvhuso a vhutshilo vhulapfu nahone ha mutakalo kha vhoṱhe . 
A hu na mbilaelo na nthihi dzine dzi nga ṱoḓa pfudzungule na u kwashekanya ndaka . 
Amnesty International yo amba uri khwine u ita uri ḽifhasi ḽi vhe ḽo tsireledzeaho kha vhufheṱashango , nndwa kha nyofho khulu yo fheliswa kha tsireledzo yo katelaho nga u ita ḽifhasi ḽi vhe khombo khulwane  . 
Nga u angaredza ndi u vhona uri STB dzi khou wanala kha vharengi musi siginala ya analogo i sa athu u tsimiwa . 
Mishonga ya vhulwadze vhu sa fholi i shumiswa u alafha vhulwadze vhu sa fholi  . 
Na u dzula navho zwi ḓo sumbedza vhabebi uri vha na ndavha navho  . 
Hu na miṱa ya 1,2 miḽioni ine ya khou dzula mishashani ya 2700 . 
U bva tshee nyambedzano dza thoma nga ha hoyu mulayotibe , haya mahoro o khwat ( hisedza ndeme ya khetho dzo tshimbidzwaho nga lwa mulayo na mvelelo dzi sa timatimisi  . 
Phasipoto ya RSA ine khayo ha ḓo wanala nomboro ya ID . 
Musi giridi ya fulufulu ya shango i tshi khou bvela phanḓa na u kokodza nga tshifhinga tshi konḓaho , u lwisa hashu ha u wana thandululo ya hezwi zwi katela u bveledza megawathi dza 300 dza fulufulu ḽo bikululwaho nga 2020 . 
In(we ya t ( halutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha vhavend(a i sumbedza uri vha bva Tanzania na Malawi  . 
Muthu u tea u badzheta tshelede ya u renga zwiḽiwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Ni tea u shumisa luambo lwa u kunga u itela u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dalele afho fhethu . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha u ṱoḓisiswa ha magungwa a ṱahe a nnḓa a u rea khovhe nga Muhashu wa Vhulimi , Madaka na Vhureakhovhe nahone u takalela tshumisano i katelaho Maswole a madini a Afrika Tshipembe , Muhasho wa Vhureakhovhe na Maanḓalanga a Tsireledzo Maḓanzheni a Afrika Tshipembe e a ita uri magungwa maṋa a farwe . 
Nahone musi ri khou aluwa na u khwaṱha kha nungo , zwipikwa zwashu zwi dzula zwi tshi fana : Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vha Muvhuso vha a kona u swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme  . 
Vhalambedzi vha nga kha ḓi si ṱoḓe zwidodombedzwa zwine zwa lingana na zwine thimu ya thandela ya nga ṱoḓa  . 
Tshiimiswa tshi re Rakhonthiraka tshine ndi tshone tsho randelaho kana u tendela vha ṅwana nga khothe  . 
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhusowahpo a katela zwiṱara ṱa , zwifha ṱo zwa masipala na dzisquares , phakha dza vhuponi na mavhi ḓa , na zwifha ṱo zwa phuraivethe  . 
Maga o thomiwaho o sedza kha u sika sisiṱeme i lwaho na vhugevhenga yo khwaṱhisa , zwi alusaho tshumisano ya sekithara dzo fhambanaho u mona na sekithara dzoṱhe  . 
Vhushaka vhukati ha vharangaphanḓa vha sialala na komiti dza wadi hu kha ḓi mona  . 
Muṱangano wa u thoma wo farwa na ICC nga dzi 12 Fulwi 2015 . 
Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho  . 
Zwinoha Sankambe tsha vhofha iḽa thambo ya u khwaṱha kha mutshila wa Vho Vhimbi . 
Musi vhagudi vho shuma vha fhedza na ṱhoho u na bveledza zwiṱirathedzhi zwa u rekanya kha tshipiḓa tshihulwane tsha ngudo , zwiteṅwa zwa izwi zwi nga kona u katelwa kha mbekanyamushumo dza murekanyo wa Mathematiki : khontseputi na zwikili zwi bveledzwa nga kha ngudo khulwane , zwa kona u itwa nḓowenḓowe , tshiṅwe tshifhinga nga thevhekano ya nomboro ṱhukhu , kha mbekanyamushumo dza murekanyo wa Mathematiki . 
Ndavhelelo idzi dzi na nahone dzi kha ḓi vha na vhupfiwa kha vhuyo na masia o sedzwaho  . 
Kha vha ṱole Tshitatamennde Tsha Phoḽisi Ya Kharikhuḽamu Na U linga ( Tshivenḓa siaṱari ḽa 10 )  . 
Khethekanyo ṱhukhu ya i khou imelwa nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumisumbe ya Ndayotewa wa 2012  . 
Miholo , magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka . 
Vha rumela nyanganyelo dzavho dzo fhelekedzwaho nga mbuno kha Ofisi Khulwane dzo teaho . 
Zwiambaro zwi a sumba mishumo ine vhathu vha vha khayo  . 
Naa kholera I phadalala hani ? 
Mbadelo ya tswikelelo ya rekhodo i langwa nga fomo yo shumiswaho na tshifhinga tshi pfalaho kha u sedzulusa na u dzudzanya rekhodo . 
Ndivho yazwo ndi u dzikisa vhushaka ha nḓowetshumo kha sekithara iyi ya ndeme kha ikonomi yashu . 
Phasipoto ya muendelamashango i a ṱo ḓea musi vha tshi endela ḽi ṅwe shango kana musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe . 
MSA , 2000 i bvisela khagala sisiṱeme ya nga ngomu ya mimasipala ine ya vha konisa u khunyeledza zwipikwa zwa Thangelamulayotibe  . 
Mathomoni musi hu tshi shumiwa na mutalombalo , luṱa lwa vhulungu lu nga kona u vhewa nga nṱha kana nga fhasi ha mutalombalo u thusa vhagudi u vhala . 
Mutaladzi wa u fhedza u vhina phara dzoṱhe . 
Vhutshinyi vhuponi ha mahayani ho no aluwa nga nila i mangadzaho  . 
Kha vha nange tshishumiswa , ndi uri , kha vha humbule uri vha ḓo ṅwalisa hani dzinotsi  . 
Thaidzo , u bva kha kuvhonele kwa vhahaṱuli , ndi ya uri muṅwe na muṅwe washu u humbula na u shuma nga nḓila yo fhambanaho  . 
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010  . 
Vhuṱanzi ha aḓirese ya haya na ya poswo , na ṋomboro ya luṱingo  . 
Kha vha ḓadze Form F : Apply for mining permit i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu . 
U dzhenela ha tshitshavha kha u sika milayo , vhulavhelesi na maṅwe maitele a Phalamennde ndi ṋetshedzo ya ndeme ya ndayotewa ya dimokirasi yashu . 
Thendelonzwiwa ya Mbofholowo ndi mutheo wo teaho Ndayotewa yashu i khoḓwaho nga ḽifhasi ; zwazwino i bveledza kha shango ḽine ra khou fhaṱa nga kha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzashu . 
Vho ṅwalisa ṅwana wavho kha Gireidi R ? 
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone  . 
Kha haya masheleni , R200 biḽioni yo vhetshelwa thandela dza tshiporo na uri vhunzhi ha yo salaho , i ḓo ya kha thandela dza zwa mitambo . 
Hezwi , hu si kale , zwi ḓo ganḓisiwa u itela mihumbulo ya nnyi na nnyi  . 
Zwenezwo , maipfi ndangulo ya zwi re ngomu ndi a tameaho u fhira ndangulo ya mafhungo , nḓivho na ya dzirekhodo  . 
Zwiṅwe hafhu , Tshumisano ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Land Bank yo ṋetshedza masheleni a linganaho R500 miḽioni kha vhorabulasi vho tsikwaho uri vha lange zwiimiswa zwavho zwa zwikolodo na u vha tikedza nga khadzimiso  . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ḓiṅwalisele Khetho dza Muvhuso Dzapo dza 2016 nga ḽa 5 na ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2016 . 
U kopa phetheni zwi thusa vhagudi u vhona ndunzhendunzhe ya uri phetheni yo itwa hani . 
Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ya Miraḓo na Madzinginywa a Mulayo a Vunḓu i saukanya mvetamveto ya Milayotibe i bvaho kha Miraḓo ya NCOP yo ḓi imisaho nga yoṱhe na vhusimamilayo ha Mavunḓu . 
Vhagudi kana vhadededzi vha nga kona u koreka iyi mishumo ya u linga . 
Izwi a si zwine zwa fusha t ( hod(ea dza nnyi na nnyi nahone ndi ndozwo kha masheleni a vhabadeli vha muthelo  . 
Vhudavhidzani : U khwinifhadza vhudavhidzani havhui siani a mveledziso ya zwa dzinnu  . 
Vha ṱole vhashumi kha mishumo ine ya vhanga mafuvhalo kana mishumo ine ya nanisa vha tshi kha ḓi bva u thoma mushumo muswa , tsumbo , nga murahu ha vhege nna , u khwaṱhisedza uri a hu na zwine zwa hanedzana na tshiimo tsha mushumo  . 
Kha vha ḓivhadze na u kwamana na vhoṱhe vha kwameaho na vha na dzangalelo hu sa athu fhela maḓuvha a 180 u bva kha ḓuvha ḽa nothisi . 
Hu fhedziselwa nga u sumbedza uri iyi tsaukanyo yo kwama u amba nga ha mbetshelo dza ndeme kha Mulayo , u itela u pfesesa na u lavhelesa khonadzeo dza u pfuka pfanelo dza ndeme zwine zwa nga itea , na khonadzeo dza u ṱalutshedza uri zwi pfale musi ho vha na u pfuka idzo pfanelo  . 
Phindulo : Miraḓo ya khoro vha khia miṋango musi vha tshi vhona gogo ḽi khou ḓa vha bva nga muṋango wa murahu  . 
Tsumbo 1 : Mutholiwa ane a vha mutsila wa we a tholiwa sibadela u vhofhiwa nga kont ( iraka uri a shume u bva nga iri ya 8:00 u swikela nga 16:30  . 
Tsumbo , kuolele kwa rinngi ku ṱu ṱuwedzwa nga vhuḓi ha zwithu  . 
Hu na tshaka mbili dza Pfanelo : Pfanelo dza Muthu kana Tshigwada na Pfanelo dza Muvhuso  . 
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea zwikoloni . 
Kuvhetshelwe kwavhuḓi kwa dzibugu ku a ṱoḓea kha asesimennde dzoṱhe , zwihuluhulu kha asesimennde ya tshifhinga tshoṱhe . 
Ndi nga swikelela hani masheleni ? 
Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho u ya nga Ndayotewa , madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa u ya nga mulayo wa lushaka . 
Mushumo u a khwaṱhisedzwa nga nḓowenḓowe dza u ṅwala . 
Malugana na izwi , ndeme dzoṱhe na mbekanyamushumo dza ndangulo yo mikhwa yo ḓitikaho nga vhutevhedzeli ndi dza vhuṱhogwa  . 
A fha hunga sasaladzwa kana ha khoḓiwa , zwi tshi bva kha zwine musengulusi a zwi vhonisa zwone . 
Zwa uri , vhukati ha zwiṅwe , zwo ita uri maitele a vhukwamani a ime khamusi zwa livhisa kha uri hu vhumbiwe mulandu wo livhanaho na muhwelelwa  . 
Mabindu a badelisaho VAT a tea u ḓi ṅwalisela a badela VAT kha South African Revenue Service  . 
Pennde dzi shumisaho maḓi dzi rekhoda nyendo idzi  . 
Muṱangano u tshimbilaho zwavhuḓi kana wekishopho u ṱoḓa ndugiselo na u pulana ho khwaṱhaho  . 
Mvelaphanḓa - Nyolo ya mulayo muhulwane wa Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya R - 9 tshine tsha konisa mugudi u aluwa hu tevhekanaho u ya kha zwi konḓaho , u wana vhudzivha na vhuṱandavhuwi ha nḓivho , vhutsila na u pfesesa kha gireidi iṅwe na iṅwe  . 
Mulayo une wa khou ambiwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 1 u nga phasiswa fhedzi arali ho sedzwa mivhuso ya mavunḓu , muvhuso wapo wo dzudzanywaho nahone Khomishini ya zwa Gwama I tea u vha yo kwamiwa , nahone ho dzhielwa nṱha themendelo dziṅwe na dziṅwe dza Khomishini- a madzangalelo a lushaka ; b mbetshelo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo itwa malugana na zwikolodo zwa lushaka na dziṅwe mbofho dza lushaka ; c ṱhoḓea na madzangalelo a muvhuso wa lushaka u ya nga maimo a ndivho d ṱhoḓea dza u vhona uri mavunḓu na masipala vha a kona u ṋetshedza tshumelo dza mutheo na u ita mishumo ye vha ṋewa yone ; e vhukoni ha zwa ndangulo ya tshelede ya mavunḓu na masipala ; f ṱhoḓea dza u bveledzisa phanḓa na dziṅwe vho dza mavunḓu , muvhuso wapo na masipala ; g phambano dza zwa ikonomi nga ngomu kha mavunḓu na vhukati ha mavunḓu ; h mbofho dza mavunḓu na masipala u ya nga ha mulayo wa lushaka , i lutamo Iwa mukovhe wa mbuelo nga nḓila I linganaho nahone yo lavhelelwaho , j ṱhoḓea ya u fhindula nga mbofholowo kha zwa shishi kana ṱhoḓea dziṅwe dza tshifhinganyana na zwiṅwe zwiitisi u ya nga ndivho ya maimo . 
Izwi zwi amba uri zwiitisi zwa tsheo dza Minisṱa zwa u tendela kana u sa tendela thendelano na zwiitisi zwa tsheo nga vhalanguli vha u ṋetshedza kana u sa ṋetshedza thendelo zwi fanela u sumbedzwa nga nḓila ine ya sumbedza uri zwidodombedzwa zwo fanelaho zwoṱhe zwo dzhielwa nṱha  . 
Vhanetshedzi na vhone vha fanela u shuma zwavhudi na dzikhasitama , nahone hune khasitama dza vha dzi songo fushea kha sia la munetshedzi , thaidzo dzenedzo dzi nga rumelwa kha NER  . 
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa  . 
Mihasho ya Vundu na ya Muvhuso wa Vhukati- Vhadzulapo vha anzela u kwama mihasho ya vundu kana ya vhukati uri i thuse tshitshavha kha u thoma mbekanyamushumo ya CBNRM  . 
Mugaganyagwama Nyanganyelo ya u avhelwa ha Madzulo a Vhathu . 
Komiti ya Dziminisiṱa ( IMC ) i sedzanaho na zwa Tsudzuluso yo nangwaho zwenezwino i khou shuma vhukuma kha u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu maelana na mbilaelo dzo ṱahiswaho nga zwitshavha na vhabvannḓa . 
Khabinethe i ṱanganedza u sainiwa ha Memorandamu wa u Pfesesana ( MoU ) na Muvhuso wa Flanders kha u alusa Ikonomi ya zwa Matshilisano Afrika Tshipembe . 
Ngauralo vhege yo fhelaho ndo dzudzanya mushumo he nda thavha mbudzi  . 
U ṋetshedza themendelo kha Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi kha uri vha bvise hani zwi khukhulisi zwi songo teaho na zwi itaho uri vha salele murahu zwi thivhelaho uri matshudeni vha bvele phanḓa . 
Khabinethe i ṱanganedza vouthu dza mugaganyagwama dza mihasho yo fhambanaho na uri i khou takadzwa nga mivhigo yavhuḓi yo ṋetshedzwaho nga Dziminisiṱa kha mvelaphanḓa dze vha ita kha u khwinifhadza matshilo a vhathu . 
Arali ra nga ḓihuvhadza ri tea u ita uri zwilonda zwashu zwi dzule zwo kuna u itela uri zwi si dzhene zwitzhili . 
Kha phara ya vhuvhili na ya vhuraru dzhenisani maṅwe mafhungomatsivhudzi a no amba nga Nothembi . 
Naho hu na uri ḽiṅwalo ḽo khwaṱhisedza milayo nga tsireledzo yo khwiniswaho , khomishini ya khetho na vhudavhidzani na Mulayotewa zwe ha tendelaniwa khazwo ṅwaha wo fhelaho , u katela madavhi a mafhungo e ha vha na thendelano hu tshi itelwa u katela zwigwada vhuvhili hazwo  . 
U thoma nga u vha ṋea mutalombalo u na nomboro dzoṱhe ( 1-10 ) , na mutalombalo u na dziṅwe dza nomboro dzi si ho , u nga shumiswa . 
Khabinethe i dzhiela nṱha u tendelwa ha u kumedzwa ha u rengwa ha SAB Miller nga vha AB InBev zwi khou sedzwa nga maanḓalanga a miṱaṱisano . 
U ya nga Ndayotewa hu na tshaka dzi tevhelaho dza Milayotibe  . 
Muimeli wa mushumi a nga kha di vhudzisa dzithanzi  . 
Chronic DSP Muṋetshedza tshumelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi o tiwaho Ho sedzwa Anekidzha G. 
Iyi tshanduko i na mvelelo dza ndeme dza tshivhumbeo tsha vhathu , luvhilo lwa nyaluwo kana nyengedzedzo ya vhashumi , na ṱhoḓea dza tshumelo dzi no nga sa pfunzo na mutakalo  . 
U gudisa ḽitheretsha a zwi leluwi , fhedzi zwi a konḓa hu si na u ṱalusa nga muthu , u elekanya na u fhulufhedzea na mahumbulwa u bva kha vhone vhaṋe vhagudi . 
Mawela u a farwa a gwevhiwa  . 
U wanala ha nḓila dza 2 400 MW dza u bveledzwa ha muḓagasi u bvaho kha u fhiswa ha zwivhaswa zwi ḓo thoma nga kotare ya ṅwaha muswa wa muvhalelano . 
Mufarisa Muphuresidennde , e kha vhuimo ha u vha Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso Phalamenndeni , na ene u na ofisi na vhashumi Phalamenndeni  . 
Tshiṱirathedzhi tsha Tshomedzo ya Maḓi tsha Lushaka tsha Vhuvhili tshi sedzulusa uri maḓi ndi a ndeme hani kha ikonomi na u sedza khaedu nkene , mveledziso ya zwikhala na maga ane a thusa kha u ḓa na mutheo wo tendelaniwaho khawo u itela zwa ndeme kha shango . 
Musi komiti dza wadi dzi tshi vhonala dzi tshi langiwa nga dzangano ḽithihi , zwigwada zwa madzangalelo zwa ndeme na vhathu vha re na vhukwamani na dzangano vha fhedzisela vho siiwa nḓa kha komiti ya wadi na u pfa uri ahuna mbuno kana hu na mbuno ṱhukhu ya u dzhenela saizwi mihumbulo na madzinginywa avho zwi sa ḓo thetsheleswa  . 
Tshifhinga tsha Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma kha Gireidi ya 12 ndi vhege dza 30 . 
Naho zwo ralo o vha a sa vhoni na uri i fhelela ngafhi  . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṋetshedza zwidodombedzwa zwa u tsela fhasi ha masheleni kha zwa pfunzo kha tshipitshi tsha Mugaganyagwama . 
Khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi dzo ṱanganiwa nadzo nga zwitshavha zwa vhupo ha dziḓoroboni na vhupo ha mahayani  . 
Fhedzi arali ho no fhela miṅwaha mbadelo ya khumbelo ya R35  . 
U kundelwa u dzhia vhukando ho teaho kha u tsireledza mualuwa  . 
Afho fhasi hu na maitele a u vhiga mbilaelo  . 
Bulani lushaka lwa itshi tshirendo  . 
Tsha vhuṋa , ngei Devhula Vhukovhela , ri ḓo engedza na u thoma nḓisedzo ya maḓi , dzibada , tshiporo na themamveledziso ya muḓagasi  . 
Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority vha saathu thoma vhugudisi . 
Senthara ya ṱhingo i konaho u vha thusa nga luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe . 
Phara iyi i no amba nga vhusunzi i fhambana hani na lungano lwe na vhala . 
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha dziḓoroboni vha tea u ḓa na afidaviti . 
GEMS i nga vhudzisa muṋetshedzatshumelo wavho maṅwe mafhungo na thikhedzo kha dziṅwe nyimele fhedzi ya ḓi hana u badela tshidzidzivhadzi kana nyito  . 
Nḓivho heyi i tea u bveledzwa kha vhagudi musi vha kha ḓi vha vhaṱuku kha Gireidi ya 1 . 
Afrika Tshipembe u fana na kha maṅwe mashango manzhi kha ḽifhasi ḽi kha ḓi shumisa sisṱeme ya vhulamukanyi ha u pfisa vhuṱungu  . 
Kha miṅwe mihasho phindulo dzi khou lenga ngeno kha miṅwe hu si na phindulo na luthihi  . 
Dzangano ḽavho - Arali vha tshi khou ṅwala vho imela dzangano , kha vha ṋee ṱhalutshedzo ṱhukhu ya ndivho dza dzangano , miraḓo na tshivhumbeo . 
Ngamurahu ha musi Muofisiri wa Mafhungo o no dzhia tsheo ya khumbelo , muiti wa khumbelo u tea u ḓivhadzwa ngaha tsheo iyo nga nḓila ye muiti wa khumbelo a humbelwa u ḓivhadzwa ngayo . 
Ni a takalela u shumisana na vhaṅwe kana ni pfana na u shuma ni noṱhe ? 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi maitele o fhambanaho na u thutha . 
Zwi re afho nṱha a zwi faneli u wanala kha ḽevele ya u thoma kana zwibadela zwa zwiṱiriki ngauri , u ya nga ṱhalutshedzo , a vha na vhashumi vha vhavhomakone vha zwa mishonga  . 
Vhagudi vha kona ola mutalo u bva kha nomboro yo khethiwaho u ya kha vhuimo hune ya tea u dzula khayo . 
Nga 2010 Afrika Tshipembe ḽo swielela muṱaṱisano wa bola ya milenzhe wa Khaphu ya Ḽifhasi wa FIFA . 
U sedza kha mbonalo nthihi yo topolwaho . 
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela  . 
Indekisi i sumbedza uri khamphani iyi yo tou linganela u ya nga ha muṱaṱisano  . 
Tsumbo : u ṅwala u bva kha tshauḽa u ya kha tshamonde , u bva nṱha u ya fhasi . 
Nga u founela nomboro dzo kungedzelwaho  . 
Kha vhunzhi ha mashango ane a khou bvelela , zwiimiswa zwa lushaka luṅwe na luṅwe ndi u shuma nga nungo  . 
Mimasipala yo vhalaho yo sika mbekanyamaitele , kana ndaulo ya muhanga wa kushumele , kha Komiti dza Wadi kha masipala wadzo  . 
Kha dziṅwe nyimele zwi nga konḓa nga maanḓa u wana tshitshavha tshe tsha ṋetshedza kana tsha vha na nḓivho iyi  . 
Arali fhungo ḽa vha ḽi na dzangalelo ḽihulwane ḽa tshitshavha , Komiti i re kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa . 
Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vhona uri hu vha na u ḓisola , u humbela pfarelo , u hangwela , u khathutshela na u pfela vhuṱungu , fhedzi ho ngo tea u kombetshedza izwi uri zwi bvelele  . 
Mitshino yeneyo i katela ya u sumbedza t ( hompho , dakalo na vhurereli  . 
Ro vhofhana nga khetho nahone a hu na ndavhelelo na nthihi ya u ṱutshela  . 
GCIS , hune ha vha na ṱhoḓea nahone ho dzhielwa nṱha mashumisele , khonadzeo , tshomedzo , nyimele dza vhupo honoho na ndinganyiso ya ṱhoḓea na zwine vhathu vhenevho vhane vha khou itelwa vha ṱoḓa zwone , i ḓo ṋetshedza matheriaḽa a Braille u itela u vhuedza vha sa vhoni na u vhona uri ṱhaluso ya Luambo lwa Zwiga i khou ṋetshedziwa u itela vha re na vhuholefhali ha u sa pfa  . 
Nga kha ofisi dza vundu i ṋetshedza vhuṱumani kha vhudavhidzani ha muvhuso . 
U shandula mafhungho a bva kha vhuthihi a ya kha vhunzhi . 
Ikonomi i engedzeaho na u aluwa nga u ṱavhanya ndi mbilu ya adzhenda ya tshanduko ya ikonomi yashu na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) yashu . 
Ndaulo dzo bulwaho kha khethekanyo ya vhu 19 dzi tea u ita mbetshelo dza zwa thikhedzo ya masheleni nga Muvhuso zwi tshi itelwa muhweleli kana muhwelelwa ane ha na iṅwe nḓila ya u badela masheleni a tshumelo hu tshi tevhedzwa uno Mulayo . 
Khabinethe yo tendela muhanga wo ṱandavhuwaho wa mveledziso ya Sisiṱeme yo Ṱanganelaho ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga ine ya ḓo tandulula khaedu na zwikhakhisi kha thevhekano ya ndeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga  . 
Vhashelamulenzhe vha tea u ṋea mbuno malugana na u dubekanya hafhu mishumo nga nḓila iyo ye vha ita nga u ṅwala mishumo iyi sa sheduḽu , tshati ya mabaphathi kana nga u tou fha tsumbo  . 
Ngoho , ndi a tenda uri ḽiṅwalo ḽa vhubvo ḽi fara tshileme tshihulwane u fhira maṅwalo a ḓaho nga murahu , uri khamusi ḽo vha ḽo kunakiswa hafha na fhaḽa  . 
Nhani ha uri mulayo wa tshirema u shandulwe tshothe , ndi khwie hu tshi tou pfi mulayo zwawo u imelwe nga munwe  . 
U buletshedza vhushaka ha vhuimo ha zwithu zwivhili kana zwinzhi zwa 3-D na mugudi : nga ngomu na nga nnḓa . 
Masia a mveledziso ya mbekanyamaitele yo teaho e a wana tshenzhemo yo khetheaho ha athu shanduka  . 
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS  . 
Mashango aya a ḓo isa phanḓa na u shumana na masia a ngaho u bveledza themamveledziso ya nḓowetshumo ntswa , mveledziso ya thekhinoḽodzhi na tshanduko , na mabindu maṱuku na a vhukati . 
Mbetshelwa dza mulayo wo bulwaho afho nṱha a dzi ambi nga phambuwi dza tshifhinga nyangaredzi tsho randelwaho , fhedzi dzi ṱoḓa huṅwe u tevhedza hafhu ha ṱhoḓea dza kuitele dzo tiwaho dzi elanaho na u thomiwa ha dzimbilo  . 
Zwidodombedzwa zwa akhaunthu ya banngani zwi hone kha fomo kha webusaithi ya DEA kana zwi nga humbelwa kha DEA  . 
Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme  . 
Vhakhethi sa athu ḓiṅwalisaho vha khou humbudzwa uri u ḓiṅwalisa hu ḓo ya phanḓa u swika hu tshi ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho dza lushaka dzi tevhelaho . 
U monithara na u vhiga kha vhuimo hoṱhe ha zwivhumbeo zwa QLTC ndi zwithu zwa ndeme zwa fulo u khwinisa u guda na u gudisa ha ndeme kha zwikolo zwashu Miraḓo ya zwivhumbeo zwa QLTC zwiṅwe na zwiṅwe , hu nga vha Tshikolo , Sekhethe , Tshiṱiriki , komiti dza Vundu na dza Lushaka , i na vhushaka na miṅwe na komiti dzine dza tshimbilela nayo . 
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni  . 
Sa afha maḓi aya a si na mitha na u badelwa a songo badelwa , tshumiso i anzela u vha nṱha nga maanḓa  . 
U ṱola notsi dza Themo ya 1 . 
Vha nga thusa vhagudiswa nga u vha rumela kha tshumelo ya thikedzo yo teaho , sa vhashumeli vha tshitshavha kana dziNGO dzine dza khou shuma kha tshitshavha  . 
Nḓowelo ndi ya u thivhela u shumiswa ha zwihali zwine zwa vhanga thambulo i songo tea na tshinyalelo guṱe  . 
Foramu dzi no nga bodo dza vhulangi ha zwikolo , komiti dza wadi , foramu dza vhulavhelesi ha tshitshavha na komiti dza kiḽiniki dzi ambela vhadzulapo na u vha fha tshikhala tsha u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwi re tsinisa nadzo  . 
Ngauralo vha khou lavhelelwa u shuma mushumo wavho u yelanaho na u tholiwa uhu nga u iimisela na u shuma zwavhui u ya nga Mulayo na Ndaulo yo buliwaho , u sumbedza u honifha na u fhulufhedzea kha vhahulwane vhavho na u vha tsumbo yavhui tshifhinga tshohe na u rangaphana vhane vha khou shuma nga fhasi havho nga nila yo khwahaho , ya vhulenda na nga nila mbuya  . 
Nga u angaredza , muvhuso wa u dzhia na ndozwo u khou shumiswa lu bveledzaho , hu na mbalombalo dzo sumbedzaho uri ndeme ya zwo wanalaho kha u dzhia i nṱha  . 
U sa ita nyonyoloso zwi na khombo ya vhulwadze ha mbilu . 
Vha ṱo ḓaho u renga theḽevishini vha nga ita khumbelo ya ḽaisentsi Poswoni ya tsini kana vha i renga hanefho hu rengiswaho theḽevishini  . 
Nga ṅwambo wa izwo a hu na shango ḽine ḽa nga ḓibvisa kha u livhanwa na mafhungo aya  . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u ita khuwelelo kha vhoṱhe vho khethwaho uri vha shumisane na rine kha uno mushumo mungafha . 
Vhashumisi vha tshikalo tshiṱuku vha nga ḓiimisa nga vhoṱhe fhedzi arali pfanelo dza vhukuma dzo rengiselwa vhone  . 
Tsha u fhedzisela , mushumo washu wa themamveledziso u ya kule nnḓa ha mikano yashu . 
Malugana na izwi muthu ha faneli u humbula fhedzi nga ha mpho dza u ṱalifha na zwa pfunzo  . 
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana vhona uri vhukwamani vho dzula vhu hone vhukati havho na mufarwa ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o farwaho mashango ḓavha , ngeno vha tshi khou tevhela milayo ya shango iḽo  . 
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe hu katela fhethu hune ha dzheniswa khovhe ngomu thinini , u paka , u omisa , u omisa sa muhwaba nga muṋo , u xwatudza , kana u bveledza u itela u rengisela nnḓa ha Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe . 
U sikima u itela mihumbulo mihulwane na u ṋekedza mihumbulo ya iwe muṋe kha nyambedzano ya u rangela u vhala . 
U vhala zwibveledzwa zwipfufhi zwo ṅwaliwaho wo tou fombe u tshi itela u ḓivha KUSHUMISELE KWA LUAMBO nga vhudzivha . 
Tshibugwana-Ofisi ya u bvisela khagala Manyuaḽa wa Matshimbidzele a Mbilaelo ( nyambo dza 8 : English ; Afrikaans ; Tshizulu ; Tshipedi ; Tshitswana ; Tshithosa ; Tshitsonga na Tshivenḓa )  . 
Dzikhamphani dza Cuba na vhashumi vha re na zwikili dzi nga sedzulusa zwikhala zwi re kha mbekanyamushumo iyi  . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha si vhone tsumbo nthihi ya tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe . 
Khadzimo ya masheleni kha vhafumakadzi , tshumelo dzi thusaho na dziforamu dza u tshea mafhungo o fhelelaho zwo vhumbwa nahone tshelede yo shumiswa kha vhalimi vha shayaho vhe vha vha sa koni u bveledza tshithu  . 
Kha vha ite mbekanyamaitele dza ikonomi dzine dza tendelana khathihi na u tikedza zwipikwa zwa pfunzo zwi no wanala ḽifhasi ḽoṱhe  . 
U engedza kha ezwo , vhashumela vhapo vho neta nga u shumesa na uri vho ṱungufhadzwa vha dovha vha ṱutshela phurofesheni  . 
Kha tshifhinga tsho linganelaho , u wa ha zwino hu tea u dzula hu kha ḽevele dzo lugelaho u tikedziwa  . 
Mushumi u na themendelo ya u wana mbadelo yo fhelelaho arali hu si na mushumo u re hone  . 
Khombo yo tendelwaho nga Tshikimu  . 
Ndaela ya zwino i na vhuṱudzeṱudze nahone maṅwe mashango a re muraḓo o phasisa zwilinganyo zwa ndondolo , ngeno maṅwe o dzudza zwilinganyo zwa Yuropa zwa fhasisa , ngauralo zwi vhanga u sa eḓana ha zwilinganyo zwa ndondolo ya zwiedziswa zwa zwipuka zwa EU  . 
Tshumelo dzo teaho ndi dza mutakalo na ndowe-ndowe dza vhuluvhi na dzinyito  . 
Lambamai 2012  . 
Nga tshifhinga tsha madalo a Goa , Khamphani ya mishonga Cipla Pharmaceuticals na maanḓalanga a Dube Industrial Development vho saina thendelano ya u thoma tshishumiswa tsha bio-logics  . 
U shumisa khalenda u rekanya na u buletshedza vhulapfu ha tshifhinga kha maḓuvha kana kha dzivhege . 
Vho Shabalala vho ṱanganedza ṱhoho ntswa dza mihasho vho imela vhashumi vhoṱhe  . 
Vha tshiimiswa tsha SAPC vho ḓisa zwine zwa fana na zwa musi tsedzuluso i tshi thoma , zwine zwa vha zwa uri hu songo vha na ndaulo ya zwa vhuloi  . 
Musi mawanwa mahulwane maṅwe a tshi khou elana na mafhungo a thekhinikhala u mona na maitele a u oditha , ro takala u vhona uri ha khou dzhenisa u tambiswa ha masheleni , u shumisesa masheleni kana ndozwo ya zwa masheleni  . 
Mutheo wa ndeme thendelano u katela ndaṱiso ya R1,4 biḽioni ye ya tshewa nga maanḓalanga a muṱaṱisano ine ya ḓo badelwa nga dzikhamphani kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka . 
U vhala na tshigwada ha u sumbiwa nḓila : Mudededzi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , u fhedza minethe dza 15 na tshigwada tshithihi . 
Komiti i na dziphurofeshinala dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe dzi re na vhukoni ha zwa dzilafho na ha mulayo . 
NAM ndi tshigwada tshihulwanesa nnḓa ha UN na uri tshi tendela mashango a khou bvelelaho u ṱuṱuwedza mafhungo a ḽifhasi na u vhona uri madzangalelo avho a dzhielwa nṱha . 
Kha vha ite khumbelo kha embasi kana mishinini wa Afrika Tshipembe . 
Dzangano ḽi ri masipala u nga nanga u litsha idzi thendelano arali dzi sa swikelelei  . 
Kha atikiḽi ya nzudzanyo yo tevhelaho ya gurannḓa yeneyo nthihi , ho bulwa uri muṅwe muraḓo ha ngo bvisela khagala uri u mulangi sa zwo ṱoḓiwaho nga Khoudu  . 
Ngano nnzhi dzi na zwipuka zwi no amba nahone nnzhi dzi na mivhuḓa na phunguhwe zwine zwa vha na mvumbokhateli ine ya ita uri zwi vhe zwipuka zwi re na vhuṱali ha u kona u luka maano ane zwa a shumisa kha dziṅwe phukha . 
Nnḓu i tea u imela nnḓu ya muthu a bvaho shangoni ḽisili kana muanewa wa lungano - nga maṅwe maipfi a i tei u vhonala sa nnḓa zwayo , yo ḓoweleaho  . 
Hayani Tshumelo dza Vhathu Mishumoni U shumela muvhuso Kha vha ite khumbelo ya mushumo kha Tshumelo ya Ts ha u ita mvetomveto  . 
Vhahumbeli vho ita khumbelo ya khaṱhululo ya tsheo ya Khothe ya Ndayotewa  . 
U vhambedza na u vhea zwithu nga zwigwada a ṱalutshedza kuvhetshele kwazwo , tsumbo : zwipuka zwi re na milenzhe miṋa . 
U tandulula na u ṱalutshedza thandululo dzavho dza thaidzo dza u tou ita dzi katelaho u kevhekana hu linganaho na u vhea nga zwigwada na nomboro dzo fhelelaho u swika kha 20 na phundulo i katelaho na tshiṱahe . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha zwine aya maipfi a amba ? 
Nga tshifhinga tsha mugudi tsha u shuma e eṱhe vhagudi u kona u bvela phanḓa na U anganyela , u ela , u tevhekanya , u vhambedza na u rekhoda tshileme tsha zwithu nga u shumisa tshikalo tsha u ela tsha u eḓanyisa hu tshi shumiswa zwa u ela zwi si zwa fomala kha u ela  . 
Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English . 
Vhagudi vhane vha kona u nanga u shumisa thekhiniki iyi ndi avho vhane vha lelutshelwa nga u shandukisa maitele ane vha a shumisa . 
Heyi ndi yone miṱa ine ya ḓo u thusa tshitshavha tshadzo u pfesesa uri kutshimbidzele kwa masipala kwa ndeme kuṅwe ku shuma hani u vha konisa u dzhenelela kha izwi nga nḓila i pfalaho  . 
Ndima ya 4 i vhidza masipala u bveledza mvelele ya kuvhusele kwa masipala ku shumisanaho na muvhuso wa vhuimeli ha fomaḽa hu na sisiṱeme ya kuvhusele kwa u dzhenela  . 
Dzulo ḽa Phalamennde ḽi Kapa , fhedzi Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho u ya nga khethekanyo ya 76 1 na 5 u nga ta uri dzulo ḽa Phalamennde ḽi huṅwe na huṅwe  . 
Hai , a thi zwi funi u vha khofheni ho kunaho  . 
Ndivho ya mbadelo dza vhudzadze ndi u badela mushumi tshifhingani tsha vhudzadze  . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha Maafurika Tshipembe u nanga vhathu vho teaho u shuma kha Khomishini ya Vhupulani ya Lushaka phanḓa ha musi i tshi vala nga ḽa 10 Lambamai 2015 . 
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho ya mushumo na ṱho ḓisiso dzi yelanaho na Saintsi ya Forensikhi  . 
U katela u gembula na zwa mitambo ( sa u badela u tshi khou khwathisedza lurumbu luthihi lu a kunda )  . 
Ndi vhuḓ ifhinduleli ha mushumisi u vhona uri u ṱ ola zwidodombedzwa izwi na milayo tshifhinga tshoṱ he u vhona arali huna tshanduko dzo itwaho  . 
Kha ri vhale Vhalani mafhungo aya ni tangedzele maipfi a re na mubvumo lw . 
Musi vha tshi pfa ḽifurase Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele ḽi amba mini kha vhone ? 
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani , phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa  . 
A vha vhili tshelede ya Ndondolo kha Khothe ya Khakhathi dza Miṱani  . 
Nga maanḓa u khwinisa themamveledziso nga murahu ha miṅwaha ya mahumi ya vhubindudzi ha tshiimo tsha fhasi zwi nga ṱoḓa mbadelo dza nṱha  . 
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓḓu , ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓḓu maanḓḓa a vhusimamilayo  . 
Zwibveledzwa zwoṱhe , tsimbi kana matombongwende e vha a hwala nga ngalavha sa muimeli a fhirisaho wa mubveledzi kha vharengisi nnḓa ha Riphabu ḽiki . 
Dokotela wanga o shandukisa mushonga wanga vhukati ha ṅwedzi ? 
Hu na vhagudi vha mikhwa mivhi i sa langei  . 
Ubva 1994 muvhuso wo shuma vhukuma kha u vhona uri hu na ṋetshedzo ya maḓi na vhuthathatshili . 
Nomboro ndaula , arali i hone : 3 . 
Ni kone u ṅwala mihumbulo yaṋu kha siaṱari iḽi . 
Nyimele iyi iḓo ambiwa na vhone musi hu saathu itwa nyito kana hu saathu randelwa tshidzidzivhadzi . 
Mbadelo ya vhararu ndi mbadelo i sa kombetshedziwi i ne muthelo muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a nga i badela  . 
O vha e na mbilummbi na tshiṱuhu lwe vhathu vha afho kusini vha vha vha tshi mu ofha . 
Ri na fulufhelo ḽa uri u wina uhu hu ḓo vha ha tshifhinga tshilapfu zwine zwi ḓo ṱuṱuwedza na dziṅwe thimu uri vha tevhele he ṋayo dza Mamelodi Sundowns dza kanda . 
Tshino tshiteṅwa tshiṱuku a tshi khakhisi u tholiwa ha Mulangi wa Vhutshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179 . 
Vha rumele muvhigo wa mivhuso yo no itwaho ( hune zwa ṱoḓea )  . 
Vhukwamani : Vhadzulapo vha tea u kwamiwa malugana na tshiimo na khwalithi ya tshumelo dza nnyi na nnyi dzine vha dzi wana , nahone hune zwa konadzea vha tea u tendelwa u nanga kha tshumelo dzine dza nekedzwa  . 
Maipfi a vhe 200 - 300  . 
South African Maritime Safety Authority na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango zwi tea u tendela tshikwekwete  . 
Hu tshi tshintshaniwa u itela pfanelo dza mugidimo gireyihondo dzavho dzi re ḽainini , vhaṋe vha zwiḓu vha tea u saina khonṱhiraka dzine vha tenda u tevhedza milayo yoṱhe ya mugidimo , hu tshi katelwa zwi elanaho na ndondolo ya zwipuka  . 
Notsi dza khoso dzi re kha Khethekanyo ya A dzi nga shumiswa sa bugupfarwa i sa konḓiho ine i nga thusa miraḓo ya Dzikomiti dza Wadi kha mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe  . 
U elwa ha Masia a Magudiswa o fhambana u ya nga gireidi kha Vhuimo ha Fhasi . 
Ndo ita khumbelo ya nnḓu miṅwaha miṋa yo fhiraho  . 
Izwi zwi shuma u : ḓivhadza Nḓivhadza Mulayotibe nga ha u ḓiimisela ha Ṱhanganelo ya Pulane ya Lushaka ya Vhuholefhali , i konanyaho u ḓinekedzela hoṱhe kha Buthano ḽa Yuno ḽa Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali na milayo ya Maga a Pulane dza Dzhango kha Fumi ya Miṅwaha ya Afurika ya Vhathu vha re na Vhuholefhali na vhusimamulayo ha Afurika Tshipembe , mitheo ya mbekanyamaitele na NDP ya2030 . 
Hu na miduba ya 4 . 
Mbekanyamushumo yashu ya Mveledziso ya Themamveledziso i ri konisa u ṱanḓavhudza u swikela kha tshumelo dza ndeme na u khwiṋisa ndeme ya vhutshilo . 
Ri tea u ḽa zwiḽiwa zwi no bva kha zwigwada zwoṱhe zwa zwiḽiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ndi a kona u tshimbila kha mutalo musekene . 
Izwi a zwi konadzei fhedzi , zwi dovha hafhu zwa t ( od(a u kombetshedzwa arali hu tshi khou t ( od(iwa uri tshumelo yavhud(i i kone u swikelela vhadzulapo vhashu  . 
Mabunga a hone nahone a dzula o kuna na u dzula ho fungiwa mbone ? 
Nga nnḓa ha dziṅwe yunivesithi na yunivesithi dza thekhinolodzhi , ni tea u dzhiela nṱha na maṅwe mabuḓo a re hone , u fana na Magudedzi a Vhugudisi na Pfunzo ya Nṱha . 
Hezwi zwi thusa uri lukanda lu rothodzwe . 
Miṱangano yo raliho ndi yone nḓila i yoṱhe ya u khwinisa ndivho idzi  . 
Milayo yo bva ngafhi ine ya nga i khou vhusa ḽifhasi ḽoṱhe ? 
Khabinethe i ṱuṱuwedza tshitshavha uri vha songo fara zwiṋoni zwi khou lwalaho kana zwo faho khathihi na uri vha songo vhuya vha linga u fha zwiḽiwa zwiṋoni zwa ḓaka , fhedzi kha vha vhige kha manḓalanga apo zwiṋoni zwine zwa khou humbulelwa u lwala . 
Nḓowedzo dza mavhudzisi . 
Khabinethe i fulufhela uri ndi nga kha vhubindudzi hashu kha pfunzo sa shango hune ra ḓo kona u ita mvelaphanḓa kha u tandulula khaedu tharu dza u shaea ha mishumo , vhushai na u sa eḓana . 
Ndima ya Malo ya Ndayotewa i tendela u vha nga fhasi ha miṅwaha ya 10 a vha koni u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhutshinyi  . 
Fhethu na mbekanyamushumo ya Vhege ya hune zwa ḓo farelwa hone zwi ḓo divhadzwa musi tshifhinga tsho no vha tsini . 
Tshiṅwe tshifhinga muṅwali a nga pendela nga u ṋetshedza kana u amba zwine zwa u vhina mafhungo a zwi vhea ngomu zwitangini  . 
Mulayotibe u ḓo engedza Mulayo wa Khwiniso wa Milayo ya Ndaka ya Vhuluvhi , 2003 ( Mulayo 28 wa 2013 )  . 
Vhalani zwi tevhelaho ndi fhindule mbudziso . 
Zwiṅwe hafhu , hu na mutsiko muhulwane vhukuma na wa u gonyisa tshumelo dzi sa ḓuriho kha ḽifhasi , zwihulwane u bva kha zwiṱunḓwa zwa mutengo wa fhasi  . 
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka u fanela u rumelwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu arali wo fanela u NDIMA YA 4 : PHALAMENNDE sedzuluswa nga Khoro  . 
Mufumakadzi Vho Lubisi vha vhala na u vhekanya tshelede i bvaho kha tshigwada  . 
U khwaṱhisedza nḓivho yo wanalaho i kwamaho nomboro 1 u swika kha 7 Orala : U vhalela zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 7 . 
Ndi ngani zwi so ngo ralo ? 
Afurika Tshipembe ḽo ṱanganedza milayo ine ya amba nga ha ndinganyiso ya mbeu  . 
U amba nga ha tshifanyiso kha tshiṱori hu U guda iṅwe ya ḓivhaipfi i bvaho kha tshiṱori . 
Naho vhutshinyi u ya nga khethekanyo ya 1(a) vhu tshi gwevhelwa tshigwevho tshi sa fhiriho miṅwaha ya fumi dzhele , tsheo dza khothe kha milandu yo ambiwaho afho nṱha dzo fhambana  . 
Khuḓano i nga sedzwa nga nḓila i si yavhuḓi vhunga i tshi nga bveledza nyimele dzi re khombo kha vhathu  . 
Arali vha tshi tea u badelelwa mutikedzelo , mutholi u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela yo salaho . 
Vhagudi vha Gireidi ya 1 vha anzela u kovhekana tshithu tshithihi nga tshifhinga tshithihi , hezwi zwi ḓo vhonala he ha rekhodwa hone . 
Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo  . 
Mafhungo aya a bva hune u sa lingana na u khethulula zwa sumbedza u vha hone vhukati ha vhathu nga maanḓa zwo ḓisendeka nga uri vha vha vhafumakadzi kana vhanna  . 
Mudzulatshidulo u ḓo vula muṱangano a vhala adzhenda ḽiga nga ḽiga  . 
Kha muya onoyo muthihi wa Ḓuvha ḽa Afrika , Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , nga mannḓa vhaswa , uri vha shumisane kha u khwaṱhisa vhudzheneleli havho kha mafhungo a kwamaho shango . 
Ri vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha fhe tshikhala Khomishini ya Vhuṱodisisi kha zwa Ndambedzo ya Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi tsha u penndela mushumo wayo . 
Vhulanguli Vhuhulwane : Ṱholo ya ngangomu ndi pfulufhedziso ya ndivho yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya vhukwamani yo itelwaho u engedza ndeme na u alusa kushumele kwa GCIS . 
Ndi Vho Alan Hirsch u bva kha Ofisi ya Phuresidennde kha Sekithara ya zwa Ikonomi , Mulangi Muhulwane wa zwa Ikonomi  . 
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD . 
Nahone mbudziso ya vhuvhili , a vha athu u ṱalutshedza muhasho wavho , khomishini yavho kana zwiṅwe na zwiṅwe zwine ra nga zwi vhidza zwone  . 
Mitambo ya muhumbulo ( memory game ) i ṱuṱuwedza uri vhagudi vha kone u humbula zwe vha vhona ; ngeno khuda ya matambwa ( fantasy corner ) i tshi ṱuṱuwedza khonadzeo dza u amba na u thetshelesa . 
Ngauralo zwi nga vha zwa ndeme uri vha ye kha zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoḓa thuso nga u ṱavhanya kha muphurofeshinala wa ṱhogomelo ya zwa mutakalo  . 
Vhaofisiri vha ha masipala vha tea u shuma mishumo ya u tikedza u konanya na kulangelwe kwa kutshimbidzele kwa CBP wadini dzoṱhe khathihi na kha u ṱumanya CBP na IDP  . 
Kuvhonele kwa Dzitshakatshaka kha zwa Vhula sisteme dza nga ngomu dza vhuḓifhinduleli ha zwa vhulamukanyi khathihi na u vhona uri vhathu vhoṱhe vha khou swikelela kha zwa vhulamukanyi . 
Khabinete yo sumbedza uri Union Buildings i ḓo pembelela ṅwaha wayo wa vhu 100 nga Nyendavhusiku . 
Naa kholera ndi mini ? 
Vha ndaulo vha do thoma na u vhona uri hu na rekhodo zwi tshi ya kha zwi kwamaho vhashumi vha dzhendedzi kana tshumelo sa zwine zwa nga vhisa zwone , pulane ya ndinganyiso ya zwa mishumoni na vhunwe vhutanzi vhune ha yelana na u shuma ha ndima heyi  . 
Hu na zwimela zwa khavhishi zwi ngana zwo ṱangana ? 
Tsheo dzo khwaṱhaho dzo dzhiiwa dza pulane dza nyito dzo fhelelaho dzine dza ḓo takulela nṱha u shuma ha Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Themo ya Vhukati wa 2014-2019 na Pulane ya Mbuno dza Ṱahe  . 
Mulayotibe wa zwa masheleni ndi mulayotibe wa masheleni arali u tshi- ( a ) langa mashelenii ; ( b ) kombetshedza mithelo ya lushaka ; mithelo miṅwe-vho kana muingathelo ( c ) iledza kana u fhungudza , kana u vhofholola kha , mithelo ya lushaka , mithelo miṅwe-vho kana muingathelo kana ( d ) u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka , nga nnḓa ha Mulayotibe wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii . 
Vha khwat ( hisedze uri zwine vha zwi ita a zwi nga vha sii vho kavhiwa nga vhulwadze  . 
Zwiṅwe zwi dodombedzwa zwi ḓo ṋetshedzwa nga MInista wa Masheleni musi tshifhinga tshi tshi swika  . 
Sa afha vhahulisei vha tshi ḓo zwi elelwa , muvhuso washu wo vhea u lwa na vhuaḓa sa tshone tshipikwa tshashu tshihulwane . 
Mutengo une wa tea u badelwa u ḓo vhewa u ya nga ṱhoḓea dza ṅwana na tshiimo tsha masheleni tsha vhabebi . 
Kha ri ite nyito Edzisani avha vhana . 
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS . 
Tivha ḽe Maemu na Ndiafhi vha yo u rea khovhe khaḽoḽo vha ḽi vhuponi ha ḓoroboni  . 
Maṅwalwa ( adzhenda na maambiwa a muṱangano ) a muṱangano muṅwe na muṅwe a phaḓaladzwa kha vhaimeleli  . 
Naho zwo ralo , muvhigo wo dovha wa sumbedzisa zwiito zwinzhi zwivhuya na tsumbo dza mimasipala yo bvelelaho  . 
A ho ngo tea u vha na u khethelula u ya nga mbeu , kutshilele , murafho , politiki kana zwa vhurereli  . 
Masole a kale vho lwelaho mbofholowo , bveledzwaho nga tshigwada  . 
Muvhigo u ri gavhela nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga muvhuso kha u dzhenelela hawo kha u lwa na tshanḓanguvhoni nga vhabvannḓa nga tsetshamafhungo , tsenguluso na u hwedza milandu . 
Vhuḓifhinduleli ha u shumisa na ndangulo nga dziHOD a zwo ngo tea u katela izwi fhedzi : a . 
Kha Mushumoitwa muṅwe na muṅwe kha vha te zwine zwa nga ṱoḓea kha tshitshavha , masipala na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo , hu tshi khou shumiswa meṱirikisi i re afho fhasi  . 
Ndayotewa i dovha hafhu ya vhea zwine Phalamennde ya shumisa zwone na uri miraḓo i khethiwa hani uri i ye Phalamenndeni  . 
Kha vha vhalele ndivho vhagudiswa  . 
Arali vha tshi ṱoḓa u pfukisela u bva kha tshileludzi tsha sibadela tshiṅwe u ya kha tshiṅwe , vha humbelwa u ḓivhadza sibadela tshe vha valelwa khatsho uri vha muraḓo wa GEMS na uri u pfukisela kha zwibadela huṅwe na huṅwe hu tea u tendelwa nga kha u founela Senthara ya EMED kha 0800 44 4367  . 
A tshi amba uri iyi nyimele , i ḓo ita uri zwi konḓe u sia nnḓa vhathu vha vhurereli ha Pagans kha mulayosiṅwa une wa langula zwa vhuloi  . 
Musi ri tshi khou pembelela mvelaphanḓa ye ra ita kha u vhofholola vhafumakadzi , Khabinethe i humbudza shango ngaha mufumakadzi we a vha atshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula we a vhulawa nga ḽino ḓuvha ḽa 17 Ṱhangule 1982  . 
Mushumo wo itwaho nga kha Nedlac wo ṱanganedzwa , he Vhufaragwama ha Lushaka ha ṋetshedza makumedzwa uri pfunzo ya mahala nga konadzea hani kha matshudeni vha pfunzo ya nṱha  . 
Ndangulo ya sisiṱeme ya pfunzo  . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayosiṅwa , na musi hu tshi bveledzwa mulayo wo ḓoweleaho kana mulayo wa sialala , khothe iṅwe na iṅwe , komiti kana foramu i fanela u ṱuṱuwedza muya , u sumbedza ndivho ya Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Phambano a siho khagala nga maanḓa , fhedzi i na mvelelo dza ndemesa  . 
Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha , kana maṱuku kha , u shumiswa zwavhuḓi ha maanḓa malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe o dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4 , ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo o dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4 . 
Ndi ḓo i na kuhumbulele kwaṋu kana uri vha tende ni tshi ita tshiṅwe tshithu kana uri ni vhe natsho ? 
Khabinethe i ṱanganedza Vhuṱoḓisisi ha Maraga kha u ḓura ha data na uri u gazetiwa ha zwine zwa fanela u tevhelwa nga Khomishini ya Muṱaṱisano . 
Marrakesh COP 22 wo vha musi wa tshanduko ya ndeme u bva kha miṅwaha ya nyambedzano dzo bveledzaho Thendelano ya Paris u ya kha u thomiwa ha u shumiswa nyito dza thulo  . 
U fhaṱa nḓadzo ya miraḓo ya Komit ya Wadi uri vha kone u shuma sa ngweṋa dza mveledziso yapo na u kona u kwamana zwavhuḓi na u ṱuṱuwedza tshitshavha nga u angaredza  . 
Mitengo ya zwifuwo nga murahu ha gomelelo a si kanzhi I tshi gonya lwo kalulaho , ngauri zwikwama zwa tshelede a zwi tshe na tshithu . 
Madzangano mararu o isa madzinginywa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC ) uri madzinginywa a lavheleswe musi hu tshi ṱolwa Mulayo  . 
Tshauthoma ndi muano une wa vha hafu ya tshitengeledzi nahone nga muvhala mudala . 
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa . 
Kha mutangano munwe na munwe Khoro yo ita tsedzuluso ya mutevhe wa madzina o nekedzwaho uri a wane thendelo a tshi bva Posofisi , mivhuso yapo , vhabveledzi vha fhethu ha u dzula na zwinwe zwigwada  . 
Mashaka a tea u ḓivha uri ndi vhugai u ḓisa tshitumbu hayani phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo ya u vhuisa tshitumbu , nga nnḓa ha musi u endedzwa ha tshitumbu hu tshi ḓo badelelwa nga ndindakhombo  . 
Zwino livhanyani maṱaluli a re kha khoḽomo ya u thoma na madzina a re kha khoḽomo ya vhuvhili . 
Vhaingameli vha bvaho ha masipala vha ḓo ṱola tshiendedzi kana fhethu hune ha ḓo vhewa zwiḽiwa  . 
Arali kuvhonele ku tshi tikedzwa nga vhathu vhanzhi nahone ku na ndeme , muhumbulo u kana mbilaelo i vha na tshiimo tsha vhuḓi tsha u nga dzheniswa kha mushumo wa Komiti yo teaho  . 
Tshugulu ndi khulwane vhukuma lune dza kona na u swika kha tshileme tsha 2 500 kg . 
Musi khaseledzo i tshi katela vhatsinda tshitaila tsha vhukwamani tshi a shumiswa . 
Kha u fhindula phindulo dza zwa mabindu , Muvhuso wo shumisa ndingo dzi kwamaho mupo , khumbelo dza pfanelo ya maḓi na migodi na uri wo ta uri kha maḓuvha a 300 hu vhe ho bveledzwa ndango dzoṱhe . 
A vha kombetshedzei u ṅwala ḽeibu ḽu nga nyambo idzi vhuvhili hadzo . 
U ita nyambedzano na u ṱalusa vhatambi kha tshiṱori . 
Sa tsumbo : mbekanyamushumo dzi nga ho Tshata ya Zwipondwa , tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi nga ṋewa maanḓa a u maanḓafhadza zwitshavha zwa sialala nga kha mabembela a u tshenzhedza uri vha shumise pfanelo dzavho dzi re kha Tshata . 
Tsheo yo ta uri musi mushumi o lovha , mbadelo kana tshelede ya ḽivi i tea u badelwa vhathu vho tiwaho , arali hu si na muthu o tiwaho , i tea u badelwa mufumakadzi wa mufu  . 
Muphuresidennde  . 
Vhone sa mureili wa baisigila vha na pfanelo , vhud(ifhinduleli na min(we mishumo zwi no fana na zwa vhan(we vhareili  . 
Nga nḓila yeneyo , ndi zwavhuḓi u rumela rumela mafhungo kha gurannḓa dzapo , zwihuluhulu arali mafhungo a hone a tshi khou amba nga zwithu zwine vhathu vha khou amba nga hazwo nga tshifhinga tshenetsho . 
Fhasi ha thendelano ntswa , veine dza Afrika Tshipembe dzi sa badeli mithelo dzi vhambadzelwaho EU dzi khou lavhelelwa u aluwa kavhili . 
Vha wane nomboro ya fhasisa ya kholomo dzine dzi nga tshila nga fhasi ha nyimele dzi si dzavhuḓi ḽi vhe ḽone sambi ḽavho ḽa ndeme . 
A hu na tshumelo ya tsireledzo kana muraḓo ufhio na ufhio wayo , ane a nga ita mishumo yawe nga nḓila- a ine ya vhaisa lutamo Iwa ḽihoro ḽa poḽotiki ḽi re mulayoni u ya nga Ndayotewa ; b ya u tikedza madzangalelo afhio kana afhio a ḽihoro ḽa poḽitiki  . 
Zwisumbi ndi nḓila ya u pima u bvelela ha thandela  . 
Kana sa tsumbo , hu na u shayea ha dzinnḓu khuḓano inga thoma nga ha u avhelwa ha dzinnḓu na maitele a shumiswaho musi hu tshi avhelwa dzinnḓu  . 
Mbadelo ya tswikelelo yo katela ndovhololo , u oa , nzudzanyo na mbadelo dza poswo hune zwa vha zwo tea  . 
Maele aya a konisa vhashumi vha muvhuso uri vha engedze mashumele a tshumelo ya tshitshavha . 
Muofisiri wa zwa u unḓa na muṱodisisi vha ḓo sedza mbilo yavho na tshiimo tshavho . 
Nahone vhathu vhane vha vha mulayoni ( sa mulanguli wa ha masipala kana mulanguli wa bannga ) vha tea u vhiga vhumbulu na minwe milandu yo bulwaho kha Mulayo ine ya katela R100 000 kana u fhira mapholisani  . 
Ndi nyimele I so ngo ḓitikaho nga tshithu hune zwivhumbeo zwiṅwe zwa u andisa zwi nga kona u shumiswa . 
Mvelaphana ya nisedzo kana kha zwa vhulimi zwi nga ita uri huvhe na u bvelela ho vhulungeaho na u kana u langula zwishumiswa zwa mupo  . 
Arali maṱo a vho o no vha na thaidzo u bva tshe vha wana ḽaisentsi , hu ḓo vha na ṱho ḓea dzi no ḓo vheiwa kha ḽaisentse yavho ntswa  . 
Sheduḽu ya zwiko i ḓo vha i na mishumo ye ya ṅwaliwa kha sheduḽu ya mishumo , mishumo iyi i tea u dovha ya tevhekanywa hafhu na ṱhoḓea dzine dza tshimbilelana nadzo na mbadelo dzayo hu u itela uri i bvelele  . 
Vhone na ṅwana vha tea u vha vha tshi khou dzula Afurika Tshipembe . 
Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi - ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu , dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso - lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi  . 
Afha a hu rwiwi makhwa , fhedzi-ha zwi tshi ya nga afho hune vhatambi vha pfana ngaho vha nga kha d(irwana makhwa  . 
U ṋetshedzwa ha nnḓu dza 500 dza u thoma ngei kha Thandela yo Ṱanganelanaho ya Madzulo a Vhathu Ḓoroboni ya Savanna , he ha rangwa phanḓa nga Minisiṱa wa zwa Madzulo a Vhathu , Vho Lindiwe Sisulu , ndi tshipiḓa tsha nungo dza muvhuso dza u ṋetshedza nnḓu dza khwine kha vhane vha dzi ṱoḓesa na u thusa u vusuludza tshirunzi tshavho nga u vhona uri vha a ḓiphina nga pfanelo ya u wana madzulo a maimo a nṱha . 
Mulayo wa ndangulo ya zwiwo zwa mutshinyalo zwa dzitshaka na zwa lushaka na zwone zwi tea u thoma u ṱanganya khumbudzo dza khonadzeo ya tshanduko ya kilima kha khombo ya zwiwo zwa mutshinyalo kha maṅwalo a mbekanyamaitele ya tshifhinga tshiḓaho  . 
Miṱangano i anzela u fariwa vhukati ha vhege nga awara ya 6 nga madekwana  . 
Ndi zwine ra wana ngazwo uri vhakololo kale vho vha vha sa dzheni ngomani hedzi  . 
U ṱana kana u vhea tswayo dza u kaidza ? 
U ita nga nḓila dzoṱhe u vhala hunzhi ha ḽitheretsha kiḽasini hu si khou awelwa ha itwa muṅwe mushumo . 
U shela mulenzhe hu thoma kha wana a saathu u bebiwaho u swika kha mualuwa , vhanna na vhafumakadzi , muthu a na mutakalo wavhui na ane a khou lwala vhukuma , muthu a tshilaho na o faho ( vhana na vhaaluwa )  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho dza themo , khathihi na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo zwo teaho themo . 
Zwi do vha zwa ndeme kha u ita zwauri vhashumisani navho vha NGO vha thuse nga hezwi . 
Nyito dzi itwaho luthihi nga vhege hu tshishumiswa Bugu Khulu dzi re na nyolo nnzhi kana zwivhumbeo zwo hudzwaho , maṅwalo a re nyolo . 
Mabalane wa muṱanganedzi u na , sa tsumbo , vhuḓifhinduleli ha u thangela u vhaledza hoṱhe na akhaunthu dza vhaeni dzoṱhe  . 
Ngeletshedzo ya kha saithi na u rumela u itela iṅwe thikhedzo na dzilafho na zwone zwo ḓo ṋekedzwa  . 
Zwiliṅwa zwi sa pfani na zwikhokhonono vha saathu u gwevhelwa u ḓiraiva vho kambiwa , u ḓiraiva lwa khombo kana mulandu wa u vhanga khakhathi na musi ḽaisentsi yavho ya u ḓiraiva i saathu u imiswa  . 
Thandela i tea u vha yo bva kha zwine vhathu vha amba hu si kha u tou humbulela uri vha lila mini  . 
Kha vha vhuyele murahu vha sedze mbudziso iṅwe na iṅwe vha humbule uri naa kha Komiti ya Wadi ya havho hu na u sa lingana vhukati ha zwigwada zwa zwa vhureleli , zwigwada zwa mirafho kana zwiṅwe zwigwada-vho ? 
O shanduka u bva kha musidzanyana wa miṅwaha ya 11 a re na miloro ngeno a si na mugudisi a vho vha mudziadzhiminasitiki a no bidigama muyani , nahone ndi muthu a no tamba miṱaṱisanoni ya mashangoḓavha . 
Tsedzuluso dzi kwama muṅwali sa muthu ene muṋe : vhasedzulusi vhavhili vha nga nyanyulea nga nḓila dzi sa fani kha zwine zwa khou sedzuluswa . 
Kha vha ite nga u ralo u swika kha mbudziso ya u fhedzisela . 
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya , vha nga shela mulenzhe arali zwo tea , kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , fhedzi a vha nga vouthi  . 
Kha nyimele ya Bakwena , khosana idzi dzi a vhekanywa u bva kha A u ya kha C. 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Companies and Intellectual Property Registration Office  . 
Ndi phurosese ya u pulana na tshishumiswa tshi endedzaho vhupulani , u ita mugaganyagwama , ndaulo na phurosese ya u dzhia tsheo kha masipala  . 
Malwadze ane a tea u dzhielwa nṱha nga itshi tshifhinga ndi u sina ha tsinde kana mudzi na malwadze a mukope . 
Hezwi zwi vhonala , vhukati ha zwiṅwe , kha milayo i langaho vhashumeli vha muvhuso na vhafari vha dziofisi vha poḽitiki u fana , tshumisano na tshitshavha tshapo na tshitshavha tsha vhoramabindu , khathihi na ṱhingo dza u lwa na vhuaḓa  . 
Musi pulane i tshi bveledziswa , vhuṋe vhu nga khwiṋiswa nga u dzhiela nṱha uri zwi re ngomu zwi nga davhidzisana hani kha zwigwada zwo fhambanaho zwa tshitshavha , hu tshi katelwa maṅweledzo a nyambo dzapo , phosiṱara , matangwa  . 
Zwine zwa rengisea zwi a rengiswa  . 
Vha humbelwa uri vha zwi dzhiele nzhele uri izwi zwi tou vha TSUMBO ya uri u funza Luambo lwa Vhuvhili lwa u Engedza kha tshifhinga tshi linganaho ṅwaha zwi nga dzudzanywa hani . 
Hedzi ndi mbilaelo dza vhuṱhogwa dzine madzhendedzi a muvhuso vha fanela u a lugisa nga kha tshanele dza zwa poḽotiki  . 
U wanwa ha pfanelo dza ikonomi ya matshilisano zwi ḓisa tshipiḓa tsha ndeme kha Ndayotewa na NDP . 
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde , u vha Mulayo wa Phalamennde , u tea u ḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo  . 
U ṱalutshedzwa zwavhuḓi na , arali zwo tea , u khwiniswa nga u ṱavhanya  . 
Phaswana o ri u dzama ha dzhena n(wana wawe ane a khou vhusa zwino Musiiwa Mphaphuli  . 
U funga mililo a ho ngo tendelwa , nga nnda ha fhethu ho itelwaho zwenezwo  . 
Tsumbo , ro khunyeledza maitele a mbambadzo ya vhulimi ha mavhele na maapula zwa Afurika Tshipembe zwi tshi ya China . 
Tshitshavha tshi khou ya u vhuelwa hani kha zwiitwa kana mutambo  . 
U lumba nga maanda kha mveledzo ya zwiko zwa vhathu na u ita uri saintsi i divhee ; nga u bvelela arali yo sikwa kana u alusa tserekano kha dzhango la Afurika  . 
Thendelo ya thengiselonn ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi vha tshi nga rumela phukha nnḓa kana zwithu zwi fanaho na zwibebwa zwi saathu u dzwalwa , makumba a mbebo kana vhunna u bva Afrika Tshipembe . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi sa lingani , kha vha ṅwale kha ḽiṅwe siaṱari vha ḽi nambatedze kha fomo iyi  . 
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu , hu si mavu a tshitshavha , hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa kana u vhulungwa ha tshitumbu  . 
Hafhu , zwisumbedzisi zwi ṱuṱuwedza khanedzano kha khaedu dzine shango ḽo livhana nadzo na uri zwi shuma sa tswayo kha lwendo lwashu lwa u bvela phanḓa kha zwa mveledziso ya ikonomi ya zwa matshilisano . 
Tsumbo , hu nga tendelaniwa uri nthihi ya ṱhanu dza idzi mvelelo dzi fanela u bva kha izwi zwigwada  . 
Mutambo uyu u tambiwa tshifhinga tshin(we na tshin(we fhedzi kanzhi u tambiwa nga masiari  . 
Vha ri mini muhulwane  . 
Ri tea u ita zwenezwi kha mashango a SADC na mashango a Afurika  . 
N ga murahu ha u ṱolwa ha pulane ya dzilafho na u themendelwa hayo , hu ḓo rumelwa thendelo kha dokotela ane a khou vha alafha . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U ṅwala U fhirisa mulaedza nga u ola tshifanyiso nga ene muṋe a tea u labela kana u ṅwala khepusheni . 
Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Mupo yo thewaho kha Tshitshavha ( Community-Based Natural Resource Management ( CBNRM ) ) ndi ya nga ha vhushaka vhukati ha vhathu , zwiimiswa zwavho , kutshilele kwavho na zwishumiswa zwa mupo  . 
Kha miṅwedzi i si gathi i ḓaho vha ḓo thola vhalangulivharangeli vhane vha ḓo thoma u langa sia ḽa vhulangamaḓi  . 
U bindudza huhulwane kha themamveledziso nga Afurika Tshipembe kha tshifhinga tsha vhukati hu ḓo aluswa nga u vha muraḓo wa ICA , nga maanḓa kha u bveledziwa ha datha na nḓivho ya zwibveledzwa na matshimbidzele a mveledziso ya mbekanyamaitele vhukati ha G20 na mashango a Afurika . 
Fhedzi u ḓifhelwa nga mafhelo a vhege nga maanḓa . 
Hezwi zwi amba uri tshithivheli tshavho tshi khou shuma . 
MUHASHO WA ZWA MUPO U NGA THUSA HANI ? 
Nga themo iyi vhagudi vha vhambedza furakisheni . 
Heḽi ḽiga ndi tshikhala tsha masipala tsha u vhuedzanya thandela u ya nga ha zwi re ngomu , fhethu na tshifhinga u itela u swikelela phurogireme nthihi yo ṱanganelanaho sa tsumbo , phurogireme ya mveledziso ya ikonomi yapo  . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo teaho kha Themo , khathihi na tshikhala tsha tshaka dza thaidzo dzo teaho khaThemo . 
Sia a he ifhasi a livha hone na mbekanyamaitele dza zwipotso na u imvumvusa zwone zwo uuwedzwa nga madzanganao a ifhasi na a dzhango , u fana na Khoro Khulwane ya Zwipotso Afurika ( SCSA ) , Komiti ya ifhasi ya Olimpiki ( IOC ) , na maitele a Mbumbano dza ifhasi ( IFs )  . 
Masia a tshimbilelanaho mavhili a mushumo a ḓo ingamelwa na u konanywa nga ofisi ya Phuresidennde  . 
Zwi tshi ya nga poso dza khethekanyo B , mbetshelo dza muengedzo 6 dzi re afho nṱha dzi ḓo shuma kha u tsireledza ndingo dza vhukoni , dzine dza sa ḓo shuma  . 
Masipala u khou ṱoḓa u fhaṱa vhuongelo kha wadi ABC  . 
Kha u ḓilugisela ANA dzi ḓaho , vhabebi , vhaunḓi na vhagudi vha tuṱuwedziwa u shumisa tshishumiswa tsho ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo . 
U sika vhuḓifulufheli uvhu ndi zwa ndeme u fhira iṅwevho thekiniki kana vhungole ha u amba na vhathu . 
Musi muvhuso u tshi ḓo thoma tshumelo idzi , a hu na vhuḓiimiseli ha u thoma vha nyanḓadzamafhungo ya Muvhuso  . 
U isa kha tsha tsini ndi tshivhumbeo tsho ḓoweleaho tsha u anganyela . 
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea dzudzanywa na vhekanywa uri dzi tshimbidzane na mukovhe wa masheleni nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo . 
Arali mushumi o imiswa mushumoni kana o iswa hunwe sa liga la u thivhela kana u tinya khombo , mutholi u do tea u vhona uri u thetsheleswa ha ndatiso kana tsengo ya ndatiso hu itwa hu saathu fhela nwedzi  . 
Kha aphiḽi , Khothe Khulwane kana Khothe Khulwane ya Aphiḽi , zwi tshi bva kha nyimele , a nga ita ndaela yeneyo kha mafhungo eneo arali a tshi vhona zwo tea . 
Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha o ambiwaho kha khethekanyo ya vhu 10 ya Mulayo wa Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Tshitshavha wa , 1998 , a tshi khou kwamana na Minisṱa wa Muhasho wa Vhulamukanyi na nga murahu ha u kwama Vhalangi vha Vhutshutshisi ha Tshitshavha , u tea u ita mbekanyamaitele ya vhutshutshisi na u ita ndaulo dza mbekanyamaitele malugana na vhutshinyi vhu bvaho kha zwiwo zwa khakhathi dza miṱani . 
Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa I ite mishumo yayo nga vhukoni , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu  . 
Kha vha gude zwinzhi nga nḓila dza u swikela mutakalo wa mushumoni  . 
Zwo ralo , ino bammbiri a i na themendelo i re khagala dza u vusuludza mulayo  . 
U linga hu nga ḓi itwa kha mugudi muthihi , kha zwigwada zwiṱuku kana kha zwigwada zwihulwane nga tshifhinga tsha mitambo vho vhofholowa na tshipiḓa tsha mitambo yo dzudzanywaho . 
Rekhodo dzo itwaho mutevhe afha dzi wanala lwa vhuiiti hu si na o itaho khumbelo u ya nga Mulayo  . 
A huna mbadelo , fhedzi mimasipala i nga vha badelisa tshelede ṱhukhu . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana mudzuli . 
Atikili i hanedza zwa uri vhuṱambo hoṱhe hu ṋetshedzwa u bva kha kuvhonele kuthihi , kune kwa vha kuvhonele kwa Yesu  . 
Arali muhumbeli a sa koni u ṅwala kana u vhala , kana a na vhuholefhali , khumbelo i nga itwa nga mulomo . 
Pfanelo dza ikonomi na Matshilisano - dzi ḓadzisa pfanelo dza polotiki na dza vhadzulapo dza ḓa sa mvelelo dza mveledziso ya matshilisano  . 
Thandela ndi mushumo muṅwe na muṅwe wa u bveledza tshumelo kana tshibveledzwa nga tshifhinga tsho tiwaho  . 
Vha tshi wela kha tshigwada tsha vhatholi vhaṅwe na vhaṅwe vho themendelwaho nga Tshikimu  . 
NDI KHAEDU dzifhio DZINE VHAFUMAKADZI VHA ṰANGANA NADZO MUSI VHA TSHI DZHENELA kha U SIKA MILAYO ? 
CBNRM yo bvelaho phanda i nga bveledza mbuelo dzo fhambanaho . 
Vhagudi vha nga ola zwifanyiso na u shumisa zwithu zwi fareaho u sumbedza nomboro i no khou davhulwa . 
Izwi zwi shuma hani kha Komiti ya Wadi yavho ? 
Mafhungo a songo fhelaho a re phanḓa ha Phalamennde 5  . 
NṰHA NA VHANNA ! 
U langula na u ṋetshedza thikhedzo ya zwa masheleni . 
Ndaulo ya masipala yo vhumbwa nga vhaofisiri vha masipala  . 
Maitele a thivhela u shuma na mutodo nahone vha na nḓivho nga ha mashango avho  . 
U swika musi mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 229 ( b ) ya Ndayotewa ntswa u tshi phasiswa , masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe , muingamuthelo kana mithelo ya zwibveledzwa zwo rengiwaho kana u rengiselwa nnḓa dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Ndayotewa I tshi thoma u shuma . 
U uuwedza zwa mveledziso ya zwa vhulimi hu tshi khou itelwa mutakalo na miholo  . 
Ri khou ṱoḓa u ṱanganyisa nyaluwo na u kovhekana hafhu , bindu ḽa phuraivethe na ḽa muvhuso  . 
Hu na zwimela zwa 7 kha muduba muṅwe na muṅwe . 
Hezwi zwi nga vha zwa ndeme kha madzulo maswa ane a khou aluwa nga u ṱavhanya hu fanaho na Diepsloot hune Planact ya sedzulusa khonadzeo ya dzangano ḽiswa ḽa vhadzulapo u itela nyaluwo musi vhudzulo vhu tshi hula nga ha u swika ha vhadzulapo vhaswa na u dzula  . 
Vhuḓifhinduleli havho ha mbadelo ya ndondolo na pfanelo yavho ya u vhona vhana ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani . 
Kha vha shele mulenzhe kha Phalamennde  . 
Khwine , kereke yo dzulela u ḓidzhenisa kha khanedzano dza vhukuma na pfanelo ya u hana ndaulo  . 
Hezwi a zwi ṱoḓi Minisiṱa kana MEC kana muṅwe a re muraḓo wa khorotshitumbe uri a tou dzhenelela nga tshavhukoma hu tshi sedzwa zwidodombedzwa zwa phurogireme dza nḓisedzo ya tshumelo  . 
Fhungo ( la u thoma ndi ( la u bveledza u sa dzumba mafhungo , zwine zwa tendela mudzulapo mun(we na mun(we u kona u swikelela mafhungo ot ( he ane a nga vha na thuso kha nnyi na nnyi  . 
Thafamuhwe  . 
U fhaṱa kana u pwashekanya nomboro . 
Kha vhagudi vhahulwane mugudisi u tea u vha gudisa u kona u fhenḓa bugu vha tshi dzhiela nṱha ṱhoho na ṱhohwana dza ndima na zwiṅwe zwiṱalusi zwa nzudzanyo ya bugu zwi no nga sa thebulu ya zwi re ngomu na ṱhoho na ṱhohwana zwa bugu . 
Heyi miṱangano i ḓo dzudzanywa nga thendelano na mukhantseḽara wa wadi  . 
Zwigwada zwo fhambanaho zwe zwa khethwa nga nzulele ya zwa ikonomi na kutshilele zwi na nḓowelo dzo fhambanaho zwi tshi ḓa kha kushelele kwa mulenzhe  . 
Vha so ngo sedza thungo ! 
Muthu a nga kwamana hani na avha vhaṋekedzi vha tshumelo ? 
Ndau i dzhiwa sa khosi ya phukha dzoṱhe . 
Tshirunzi tsha Vhuthu vha tea u vha na vhuimeli kha vhafha ṱi kana dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho  . 
Tshigwada tshi vhee magaraṱa atsho a madzina nga u tevhekana ha aḽifabethe . 
Muraḓo muhulwane : Muraḓo muhulwane o ṅwaliswaho kha Tshikimu . 
Vha shuma mishumo yavho vho vhea madzangalelo a vhone phanḓa . 
Kani u khou vhona ndi si na maimo a nṱha ? 
Afrika Tshipembe hu na vhushayi vhunzhi nga maana , vhushayi honovhu vhu wanalesa vhuponi ha mahayani hune phesenthe dza vhathu dzilinganaho fusumbe dza dzula hone  . 
U ṅwalisa havho hu nga dzhia vhege nṋa . 
Mishumo ya Oraḽa yo itwaho vhukati ha ṅwaha i vhumba ndingo ya nnḓa ya mafheloni a ṅwaha . 
Vha vhiga kha mutholi wavho kana tshikwama tsha phensheni . 
U kona u vhona phambano u ya nga mirafho kha Komiti ya Wadi ya muthu  . 
Ndi khou khwaṱhisedza uri muani o tenda uri u a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu ha nḓivhadzo ye ya aniwa phanḓa hanga na uri tsaino ya muani yo sainiwa ndi henefho . 
Thandela dzi tevhela saikili nahone dzi ṱoḓa u eliwa na u pulanwa hafhu tshifhinga tshoṱhe zwenezwi dzi tshi khou shumiwa  . 
Ndivho ndi u vha na vhuṱanzi ha uri vhathu vha shela mulenzhe khathihi na u dzhena mafhungoni a u pulana na u langa mveledziso i re yavho , vha tshi tikedzwa nga masipala i re na vhuḓifhinduleli  . 
Milevho , ndaulo na zwiṅwe zwishumiswa zwa mulayo muṱuku wa vunḓu zwi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi . 
U kona ha vhaateḽetiki avha hu khwaṱhisa zwa uri vha songo fhelelaho mihumbuloni na vhone ndi vhathu vhane vha nga kona u tshila vhutshilo havho lwa maṱhakheni  . 
Ho vha hu na thaidzo ya uri ikonomi ya shango i khou wa tsho tshimbila tshi tshi songolowa  . 
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) ḽine ḽa vha na bar-code . 
Muṱhannga musekene o vha o dzula murunzini . 
Treaty ( PCT ) ( arali zwo tea )  . 
Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe , nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho , hu tea u fariwa muṅwe muṱangano hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe kha tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano . 
Mbeu i fana na ḽibulambeu  . 
Ndi ngani vha tshi vhona zwo tea uri mugaganyagwama wa masipala u vhonwe nga tshitshavha ? 
Vhai dzi vhale nga murahu . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe u na vhupfiwa vhu eḓanaho kha u dzhia tsheo khulwane . 
Ri ṱuṱuwedza tshitshavha uri tshi shumisane na mapholisa u vhona uri vhadzulapo vho tsireledzea . 
Izwi zwo ita uri Ndiafhi a tame u bambela a vho litsha zwa rwelwa ṱari nga 1998 sa tshumisano vhukati ha zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho  . 
Zwo iteaho kha ayo mafhungo ni vhona unga zwi a bvelela fhano shangoni naa ? 
Muongi u ḓo kala tshileme tsha ṅwana wavho , vhulapfu na vhuhulu ha ṱhoho u vhona uri ṅwana u khou aluwa zwo teaho naa . 
Muhasho wo laula na u langa frikhwentsi spekiṱhiramu na u ṋetshedza mbekanyamaitele na thikhedzo ya zwa ndaulo kha Minista  . 
Mbekanyamaitele iyi yo ṱanganelanaho ya ICT i toolola uri muvhuso u ḓo vhona uri sekithara i khou ita zwine ya kona u tshimbidza u khwinisa ikonomi na matshilisano o katelaho Afrika Tshipembe  . 
Khoudu ya 2 : Hei ndi ya thuthuthu , ya dovha ya katela tshibisana , bisi kana goloi ya u hwala thundu , zwi re na tshileme tshi sa fhiri 3 500kg . 
Ikonomi yashu a i khou aluwa  . 
A si vhothe vhane vha si vhone zwauri vha khou ita CBNRM , nahone a si vhothe vhane vha pfesesa uri mushumo wavho kha CBNRM ndi ufhio . 
Khabinethe i khoḓa vhafumakadzi vha mihaga vhe vha kona u vhiga khombo idzi na u humbela zwitshavha uri zwi thuse kha u wana vhaiti vha khakhathi dzi lwaho na vhana na vhafumakadzi  . 
Maitele haya a dovha a bveledza zwikili zwine vhagudi vha ḓo zwi shumisa musi vha tshi shuma na mutevheṱhaḓu wa shuma na data yoṱhe . 
Ndi nnyi we a zwi amba ? 
Kha thevhula dzin(we dza mahosi ri wana uri a vha tsha tou tevhela zwa kale zwot ( he , izwi zwi itea hune vhakololo vhot ( he vha wanala vho ya mu(lani  . 
Nngu kanzhisa dzi vhuedza u fhira kholomo  . 
Musi zwikili zwa vhagudi zwa u vhala zwi tshi tshanduka na u bveledzwa nga u ralo na tshakha dza mitevhe ya nomboro dzine vhagudi vha shuma ngadzo na dzone dzi ngakona u . 
Nga kha Fulufulu ḽi bvaho kha zwiko zwa tsiko IPP , 6 376 MW wa muḓagasi wo no rengwa u bva kha Vhabveledzi vha Fulufulu vho Ḓiimisaho vha 102 nga murahu ha u dzhenela ndingedzo dza u renga lwa rathi . 
Thalutshedzo Maga a tevhelwaho Milayo i shumiswaho Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Mbadelo Fomo dzi teaho u ḓadzwa Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi d U phadaladza mafhungo , pfunzo na u eletshedza , sa tsumbo  . 
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya khumbelo ya zwa vhurathisi . 
Vhalwadze vha muhumbulo ndi vhaṅwe vha vhathu vha ṱhogaho vhukuma kha tshitshavha , vha ṱoḓaho tsireledzo kha Muvhuso wone uṋe na tshitshavha nga u angaredza  . 
U ṅwala muvhigo wa mutsho U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzo fananaho zwavhuḓi hu tshi shumiswa masala , maṱanganyi , malungekanyi na ndogazwiga zwi re zwone . 
Tshiwo tshavho tshi nga engedzea kha mashango a bvelaho phanḓa musi vhubveledzi ha zwifuwo na sisteme dza u phurosesa dzi tshi khwaṱha nga maanḓa  . 
Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuṱa wa Foramu ya Muvhuso Wapo ya Mulanganelano - muṱangano wa Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika nga dzi 28 - 29 Fulwi 2016 . 
Khomishini ya Pfanelo ya CRL i ṱanganedza uri hu na mafhungo manzhi a elanaho na zwa luambo ane a ṱoḓa u ambiwa nga hao nga vhuronwane kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
Zwi ya nga ḓuvha ḽine ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ya ḓo thetsheleswa ngaḽo sa zwe zwa tiwa nga muṅwaleli wa khothe  . 
Minisiṱa vho ri muhasho u ḓo wana gavhelo ḽa R4,2 biḽioni u bva kha Tshikwama tsha Ḽifhasi u itela u tikedza muvhuso kha u lwa hawo na HIV na TB . 
A hu na muthu kana Muraḓḓo wa muvhuso ane a nga dzhenelela kha mishumo ya Khomishini maitele ane a fanela u tevhedzwa arali mushumi a nga ḓiwana o e khomboni ya zwithu kana thukitha i vhaisaho mutakalo wawe  . 
U Khethulula nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 a hongo tendelwa nga nnḓḓa ha musi zwo wanala uri u khethulula ho tea  . 
U thomiwa ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ho ita uri hu vhe na tshivhumbeo tshiswa tsha muhasho  . 
Naho zwo ralo tshivhalo tsha mafuvhalo tshi fhambana nga maanḓa vhukati ha mamaga a zwiḽiwa na zwinwiwa  . 
Senthara dza tshumelo : Senthara idzi dzi nekedza tshumelo yavhudi ine ya do angaredza zwothe zwo buliwaho afho ntha  . 
U Vusuluswa ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Dziphaka , fhasi ha Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , Vho Rob Davies vha khou sika mishumo nnḓa na ngomu na u mona na zwikolobulasi na kha zwitshavha zwa mahayani  . 
Zwenezwo a si ngoho u ṋea muhumbulo wa uri muvhuso u tendelana na muthu muṅwe na muṅwe wa uri khakhathi dzi bva huṅwe fhethu huthihi  . 
Vhatambi ndi vhaanewa vhahulwane  . 
Hai , zwo lingana ! 
Musi vha na zwifanyiso fhedzi , vha nga humbula nga zwipiḓa zwi sa vhonali kha zwo olwaho . 
Wanani ngeletshedzo i bvaho kha mudivhi fhedzi vhonani zwauri pulane i khou swikelela thodea dza vhupo honoho  . 
Vhagudi vha nga kona u ita ṱhoḓisiso arali vha tshi nga kona u ita zwitake kana thawara vha tshi shumisa mabogisi fhedzi kana siḽindara fhedzi . 
Arali vha sa fhulufheli peni yavho na bammbiri ḽa u ṅwalela , vha lingedze theiphirekhoda kana , arali vha tshi kona u thaipha nga u ṱavhanya , vha ṱuwe na leputhopo muṱanganoni  . 
Pennde dzi shumisaho maḓi dzi rekhoda nyendo idzi . 
U livha kha tshanduko dza ikonomi-ṱhukhu kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , na ndingedzo , nga maanḓa u bva 2004 , dzo itwaho nga ngona ya u bvisa zwikhukhulisi zwo fhambanaho zwa nyaluwo zwo vha na kuitele kwa vhuḓi  . 
Hezwi a zwi nga ḓo konḓelelwa vhunga zwi khombo kha mbuyelo dza demokirasi yashu . 
Mulilo wa thoma u nzhangama  . 
Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa , Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa . 
Arali zwo tea kha idzi mbudziso , kha vha vhudzise arali na uri tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzi kwamisa hani zwigwada zwo fhambanaho nga nḓila yo fhambanaho ( hu ḓo ṋetshedzwa mafhungo a u ḓadzisa kha u fhambanyisa kutshilele )  . 
Vhushaka uvhu vhu shela mulenzhe kha mveledziso ya Afurika ngomu ha zwipikwa zwo vhewaho kha Adzhenda ya Mbumbano ya Afurika ya 2063 . 
U lapfa ha tshifhinga tshine tsha nga dzhiiwa kha u swikela zwe ra ḓivhetshela zwone hu nga ḓi vha hu hulwane nyana , fhedzi a ri timatimi uri hetsho tshikhathi tshi kha ḓi ḓo ḓa , hu nga vha zwino kana hu si kale . 
Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo  . 
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail . 
Vha nga si valelwe vha sa sengiswi kana u tambudzwa nga ndila ifhio na ifhio . 
Nga nnḓa ha musi u ita ngauralo zwi tshi ḓo thithisa lu sa takadziho kutshimbidzele kwa tshiimiswa tshenetsho tsha nnyi na nnyi , kana u tshinyadzwa ha rekhodo , kana u khakhisa pfanelo dza vhuṋe ha maṅwalwa ane a sa langulwe nga muvhuso  . 
Fhindulani mbudziso dzi re afho fhasi ni tshi khou fhulufhedzea nga ndila dzothe , ni bule zwine na aNzela u zwi ita  . 
MUSI RI KHOU LAVHELESA MUVHUSO WAPO , RO U VHEA HUNE WA KONA U SHUMANA NA IDZO KHAEDU DZA LUSHAKA DZA MUTHEO DZINGAHO SA MVELEDZISO I SA FUSHI , U SHAEA HA MISHUMO , U ONGOLOWA NA VHUSHAI  . 
Hu na tshifhinga tsha vhagudi tsha u ita nḓowenḓowe dza zwikili zwa zwine vha zwi shumisa kha Mbalo musi vha tshi ita Zwikili zwa Vhutshilo - nga maanḓa musi vha tshi lunzhedza vhulungu kana u ola phetheni . 
Izwi zwi ita uri mushumo u vhe u konḓaho  . 
U ḓivhadza sia ḽa u guda kha Ndima ya 1 - Hezwi zwi ḓo ṋekedza mathomo kha Tshitatamennde tsha sia ḽa u guda hu tshi katelwa mbonalo , tshikoupu na Mvelelo dza u guda  . 
Iṅwe ya nḓila dzi re hone dza u langa muvoni ndi sisiṱeme ya ndingo dza mutakalo  . 
Muphuresidennde Vho Uhuru Kenyatta kha u rwelwaṱari havho sa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Kenya na themo yavho ya vhuvhili kha muvhuso . 
Nyaluwo ya muvhili , mveledzo , vhusiki na u tamba zwi a ombedzelwa . 
A hu khou tea u vha na tshilengo na u humiselana murahu zwi songo tea  . 
Basi tharu dzi tshimbila kha toll road , nthihi i badeliswa R40 . 
Musi mbudziso idzi dzi dza ndeme vhukuma , vhukwamani hashu vhu tea u ṱalutshedzwa nga u ṱanḓavhuwa vhukuma  . 
U ḓivhadzwa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi ho tendelwa nga Phalamennde hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho ḓivhadzwa . 
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe uri vha vhe na vhulondi vhukuma u itela u vhona uri vhana vhashu vha khou ṱhogomeliwa nahone vha kule na khombo . 
Shango iḽi ḽo thoma foramu dza vhulamukanyi ha sialala dzine dza swika 24 000 , kha mivhundu . 
Ri tea u vha na vhuṱanzi uri ri humele kha zwa u londota mamaga sa zwe ra vha ro pulana  . 
CBP i shandula nḓowelo ya dzangano ya u ita zwithu vhathu vho rangwa phanḓa nga kutshimbidzele kwa thekhinolodzhi vha vho zwi ita vho rangwa phanḓa nga vhathu  . 
O vha o fuka nguvho ya malungu ya mivhala ngeno ṱhohoni o ambara muṅadzi muhulu wa sialala . 
Muhasho wa zwa Vhudavhidzani . 
Khwiniso ya Milayotibe iyi mivhili i ṋetshedza Tshiimiswa tsha Ndango ya Tshoṱhe . 
Maanḓalanga o , kha maḓanzhe mavhili , humbela uri vhafari vha dziḽaisentsi vha rumele mafhungo a ṱoḓeaho u khunyeledza tshanduko dza ḽaisentsi dzavho  . 
Nga murahu ha 1994 , ḓuvha ḽa Fulwi 16 ḽo itwa holodei ya nnyi na nnyi nga muvhuso wa dimokirasi wa Afurika Tshipembe  . 
Kha vha dzhiele nṱha mutevhe wa nomboro dzine dzo randelwaho themo yeneyo , khathihi mutevhe wa lushaka lwa thaidzo dzo teaho . 
U fhindula - vho fhindula hani kha khuḓano ? 
Muvhigo wa Zwisumbi zwa Mveledziso wo sedza kha mveledziso ya Afrika Tshipembe u bva tshe demokirasi ya vha hone na u ṱola u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka : Bono 2030 . 
Ri tshi amba nga u tou angaredza , sisteme i tea u shumisa maḓi a si gathi na uri arali zwi tshi konadzea i songo dzulela u lugiswa  . 
Kha vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho , khombo kana thaidzo dza mutakalo  . 
Vhathu vha mahayani vha tea u kona u tshila nga ndila dzo fhambanaho , nahone vhunzhi ha mita ya mahayani i shumisa zwitirathedzhi zwo fhambanaho kha kutshilele  . 
Vhagerika vho vhudzisa hu si nga ha kushumele kwa shango ḽoṱhe , fhedzi na nga kushumele kwa muhumbulo wa muthu a vho ngo vhudzisa mbudziso dza saintsi fhedzi , fhedzi vho dovha vha ita mbono dzi ṱokonyaho ngelekanyo nga ha vhathu  . 
U talela maitimapfukeli na u topola tshifhinga . 
Vha nga vhilahela kana u ḓivhadza Independent Complaints Directorate ( ICD ) malugana na mpfu dzi ṱahaho musi muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa , nga ṅwambo wa zwo itwaho nga mapholisa , u riwa kana khethululo nga lukanda . 
U ṱunḓwa ha moḓoro yo no shumiswaho zwi fanela u tevhedzela maga a ndaulo ya u ṱunḓa zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha vhu 6 tsha Mulayo wa Ndaulo ya u Mbambadzo ya Dzitshakha wa vhu 71 wa 2002 . 
Naa vho tshimbila hani ? 
Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga muvhigo wa mbalombalo ya vhaṱoḓavhudzumbamo u bva nga Phando u swika Nyendavhusiku 2015 . 
Nḓowetshumo ya fulufulu ndi tshivhonelo kha u ḓikumedzela kha u vhulunga fulufulu  . 
Vhunzhi ha Miraḓḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa  . 
Iyi ndi khaidzo yo tou nwalwaho ya malugana na matshimbidzele a ndatiso  . 
Sisiṱeme ya vhulavhelesi ha mpfu dzapo i ṋetshedza mafhungo a mpfu a dzingu  . 
Komiti dza Wadi dzi ita mushumo muhulu u ri zwi bvelele  . 
Mishumo ya u guda yo ṱanganyiswaho U thusa uri vha vhekanye maimo a asesimennde , mvelelo iṅwe na iṅwe i na vhutsila ho fhambanaho sa nyombedzelo yayo ( u thetshelesa , u vhala , u lavhelesa , u ṅwala , u humbula na u ṋea mihumbulo )  . 
Vhuimo ha u bva - Musi vhagudi vha tshi vuledza gireidi ya 9 , vha ṋekedzwa Ṱhanziela ya Ndalukanyo ya Pfunzo ya fomathivi . 
Izwi ndi ngauri u iledza zwi fhelisa khakhathi na uri vhenga vhane vha pfi ndi vhaloi . 
Mahumbulwa aya a ḓo tendela vhabebi , vhagudi na vhaṅwe vhagudisi u wana u pfesesa ṱhoḓea dza thuso dzine mugudi a ṱoḓa  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza tshitshavha u shelamulenzhe kha dzulo ḽa vunḓu ḽa Mvetamvetothangeli ḽine ḽa ḓo thoma nga dzi 7 Ṱhafamuhwe ngei Rusternburg . 
Ri ḓo sedzulusa khumbelo yavho . 
Mutengo : Tshumelo ndi mahala  . 
Vha anzela u vha vha tshi dzula kha zwiṅwe zwitshavha  . 
Musi no no ita inthaviwu na vhana vha murole wa miṅwaha ya fumimbili , dzhiani Kha ri ṅwale zwe na wana kha ṱhoḓisiso yaṋu ni ole girafu ngazwo . 
T singa dza u hwala malofha ( Arterioles ) dzi a tatamuwa u itela uri hu songo vhe na u elela malofha zwavhuḓi ( mutsiko wa fhasi wa malofha ) , na u hwetekana u itela uri hu sa vhe na u elela malofha nga nḓila yo leluwaho ( mutsiko wo gonyaho wa malofha )  . 
Thimu ya tsedzuluso i livhuwa zwihulwane vhukoni ha mbekanyamaitele kha u swikelela ndinganyiso kha ndambedzo , fhedzi i fhulufhela tshoṱhe uri , na ndambedzo ya vhashumi na vhonevho , ndivho ya u fhedzisela i fanela u vha ndinganyiso  . 
Maitele a u vhala o itwa nga maga a u rangela u vhala , u vhala na a nga murahu ha u vhala . 
Pulane iyi tshiṅwe tshifhinga i vhidzwa u pfi ndi furemiweke ya Ndangulo ya Thevhekano ya Thandela  . 
Miraḓo ya tshitshavha vha thuswa nga vhashumeli vha call centre vho gudiswaho kha zwa ṱho ḓisiso . 
Vha ḓo tea u tevhela garaṱa yavho kha senthara yeneyo . 
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu , u litsha mushumo , tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo , pfanelo dzi songo vhiliwaho , mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa  . 
Vha tswelana zwishumiswa zwa tshikoloni  . 
Ndi tsha u gwalaba  . 
No ri u bebwa miṅwaha i si mingana vha mbo ḓi farwa  . 
Arali n(wana a tshi d(o vha muloi hu pfi u vhonalisa hani ? 
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone  . 
Uri naa dokotela u bvisa thanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo , kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulwanzi vhu tanganedzeaho ha zwa dzilafho  . 
Musi mitengo ya zwidzidzivhadzi i tshi khou tsela fhasi na khaphasithi yashu i tshi khou khwinisea , vhukoni ha u lafha na tshigwada tshihulwane tsha vhathu zwi a konadzea  . 
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka i sumbedzisa u dzhenelela hune ha nga vhea ikonomi kha tshiimo tshavhuḓi . 
Mutheli a nga kwama Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo thwii kana nga kha muthu ane a shuma zwa muthelo kana muṅwe muimeleli  . 
Muiti wa khumbelo a nga ita khumbelo ya ngangomu , hune zwo fanela , kana khumbelo kha khothe i hanedzanaho na u badelwa ha mbadelo  . 
Hezwi zwi nga engedzwa kha thevhekano , hune vhagudi vha linga vhushaka ha zwileme ha phere ya zwithu u swikela vha tshi nga kona u ita mutevhe wa zwithu zwiraru kana zwinzhi zwa u bva kha tshi leluwesaho u ya kha tshi lemelesaho kana u bva kha tshi lemelesaho u ya kha tshi leluwesaho . 
Ndaele ya u thetshelesa i anzela u shuma zwavhuḓi nga u tevhedza zwiteṅwa zwa maitele a u thetshelesa . 
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa , na uri u tea u ta mutheo wa lushaka wa zwa vhupholisa , nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vunḓu na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza mavunḓu . 
Kha muṱangano kana dzulo ḽawo ḽa u thoma nga murahu ha musi ḽo khethiwa , kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo u bva kha miraḓo yaḽo . 
Electronic Filing kana khummelo ya mbuelo nga computer ndi maitele maswa ane a vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya SIYAKHA ya South African Revenue Service  . 
Naho u dzhiwa na u ṱanganywa zwi si zwithu zwiswa , zwiitisi zwe khamphani yeneyo ya ita ezwi a zwi fani na zwiṅwe  . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi sa lingani , kha vha ṅwale kha ḽiṅwe siaṱari vha ḽi nambatedze kha fomo iyi . 
Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000  . 
U shumisana na madzangano apo a ngaho madzangano asi a muvhuso , madzangano o ḓisendekaho nga lutendo a nga ṋetshedza pulatifomo ya mafhungo ane a tea u ṋetshedzwa na u bva kha tshitshavha  . 
Muvango u yelanaho na zwa vhurereli , zwa sialala na zwiṅwe , ṱhuṱhuwedzo ya luambo kha luṅwe  . 
I shuma hani ? 
Pulane ya mbekanyamushumo yavho i tea u angaredza sisiteme ya ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo u vhona zwauri zwo tsireledzwa zwavhudi . 
Arali muthu ane a khou humbulelwa u lowa a lwala kana a lovha , khonadzeo ndi ya uri shaka ḽa mufu ḽi ḓo pomoka ṅanga ya sialala , khathihi na uyo we a dalela ṅanga uri a wane thuso , uri ndi vhone vhaloi vho vhulayaho mufu  . 
Zwino ṅwalani fhungo ni tshi ṱalutshedza uri hu itea mini kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tshitendeledzi itshi . 
Kha vhupo ha ḓoroboni miraḓo ya Komiti ya Wadi i fanela u imelela madzangalelo a zwigwada , sa tsumbo , zwigwada zwa vhurereli , madzangano a vhafumakadzi , madzangano a vhaswa , sekithara ya mutakalo , zwigwada zwa mitambo , tshitshavha , madzangano a vhatheli  . 
Zwino no vhuya tshikoloni . 
I na mvumbo yayo yo ḓiimisaho nga yoṱhe yo ḓisendekaho nga uri vhagudi vha murole uyu vha wanisa hani nḓivho , zwikili , ndeme na madzhiele a zwithu kha ḽifhasi ḽavho , zwine zwa ita uri vha fheleledze tshikhala tshe vha ṋewa tsha miṅwaha ya u guda lwa fomala . 
Bammbiri-mviswa nga ha u ṱola zwa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi yo tendelwa nga Khomishini muṱanganoni wa dzi 11 Shundunthule 2014  . 
Zwino ri na dza 7  . 
Naa vhaholefhali vhane vha tea u wana thuso ya masheleni ri vha thusa nga mini ? 
Zwenezwo , zwo vha zwi tshi kombetshedza kha maanḓalanga o teaho u vhea iṱo zwavhuḓi kha masiandaitwa a vhangwaho nga mbofholowo idzi , u itela , u khwaṱhisedza vhutevhedzeli na zwitandadi zwa mbofholowo  . 
Zwenezwi ri khou ḓimvumvusa nga tshifhinga tsha dzikhushumusi , kha vha bvele phanḓa u shumisa maḓi nga nḓila ya vhuḓi ya vhuṱali vhunga maḓi a tshi kha ḓi vha tshiko tshi konḓaho . 
Hezwi a zwi kateli mabindu ane a diḽivara zwibveledzwa zwao , u fana na mabindu a maluvha , butshara kana shopho ya girodzara  . 
U imba nyimbo na u ita nyito hu na vhudifulufheli nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku . 
Mavundu na one o vhona uri hu vhe na R198 miḽioni nga kha ndambedzo ya mukovho i linganaho , na uri masheleni a mbekanyamushumo ya u Thivhela na u Fhungudza Tshutshedzo ya Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho o shumiswa kha u bwa milonga ya maḓi na u fhaṱa zwa u thivhela mulilo . 
Hei ofisi i ḓo ṋetshedza tshumelo ya u vhea ndeme ya zwifhaṱo ye ya topolwa ho sedzwa zwipikwa zwa u vhuedzedzwa na u khwiṋiswa ha mavu , khathihi na tshumelo ya zwa u vhea ndeme kha tshifhaṱo nga u tou funa kha mihasho ine ya ḓo ita khumbelo kha ofisi uri i ite zwenezwo zwa u vhea ndeme ya zwifhaṱo . 
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume  . 
Tsheo nga khothe ya uri mulayo wa vhusimamilayo u ḓo langa nṱha ha miṅwe milayo a zwi nga iti uri iyo miṅwe milayo i si shume , fhedzi i ḓo ita uri iyo miṅwe i vhe yo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa  . 
Muhasho u ḓo tea u ḓivhadza muiiti wa khumbelo nga ha khaṱhululo yeneyo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi vho ṱanganedza khaṱhululo ya nga ngomu . 
Pulanelani atikili ya inwi muṋe ya gurannḓa . 
Ri tea u vhaḓedzela vhulangi ha khamphani na u vhona uri hu ṱavhanye hu vhe na u dzhenelela kha hune vhalangi vha ṱudza hone  . 
Thimu ya Thasiki ya Lushaka yo vha na mukovhe kha u sima moduḽu uyu khathihi na tshivhumbeo tshawo  . 
Zwi dovha zwa vha tshipiḓa tsha tshanduko yo ṱanḓavhuwaho ya ndeme ya u khwaṱhisa uri vhathu vha kone u swikelela mulayo , zwine zwo ṱumanywa na Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya 1996 . 
Luambo lwa Hayani ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi , ngeno Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma ndi luambo lune lwa gudwa hu tshi engedziwa kha luambo lwa hayani lwa mugudi . 
Ri ḓorobo nthihi ya mvelele nnzhi , vhureleli na kuhumbulele  . 
Ndi ḽiṅwalo ḽa ndeme kha muṅwe na muṅwe o dzhenelelaho kha nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso kha ḽeveḽe iṅwe na iṅwe na iṅwe  . 
Tshishumiswa itshi tshi nga kha ḓi shumiswa na kha u tikedza phaḓaladzo ya manweledzo a IDP yo Sedzuluswaho u itela uri vhathu vha ṱahise mihumbulo yavho  . 
Zwiṅwe zwidodombedzwa na milayo yo salaho i nga si kwamiwe nga u phumulwa na u sa konadzea u itwa ha zwidodombedzwa zwo phumulwaho , nahone zwi ḓ o isa phanḓ a na u shumiswa  . 
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa mihumbulo ya vhadzulapo  . 
Ho itwa mushumo munzhi kha sekithara ya matshilisano kha ṅwaha wo fhiraho  . 
Tshilala o d(o amba uri vha ha Vele ( la Mbeu ndi vhahulwane khae , fhedzi ha na thaidzo na u vha khosi yavho  . 
Uyu mutevhe a wo ngo fhelela wa fhethu ha kushumele ha ndeme  . 
Khaedu khulwane ya Afurika Tshipembe ndi u fhelisa vhushai na u sa lingana  . 
Adzhenda i tea u ṋetshedzwa vhathu hu tshee na tshifhinga phanḓa ha muṱangano u tevhelaho uri miraḓo ya komiti i wane tshifhinga tsha u ḓadzisa thero dzine vha ḓo tama u amba nga hadzo  . 
U ṱaluswa ha data ya saintsi u shumana na mafhungo a u pima a zwiho  . 
Ngauralo ri ḓikumedzela u kunda zwiitisi zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwo pima tshumisano iyi  . 
IDP i sedza kha nyimele i re hone na zwileludzi , khaedu na ṱhoḓea na zwiko zwi re hone u wana thasululo yo teaho u amba nga ha ṱhoḓea dza tshutshavha  . 
Zwiṅwe hafhu kha khonadzeo ya u khakhiswa ha mbambadzo , dzhango ḽashu ḽo livhana na tshutshedzo ntswa dza u tswa phukha , u hwala zwidzidzivhadzi na u rengisa vhathu , zwo gonyaho u bva miṅwahani yo fhiraho  . 
Maḓuvha mavhili a u thoma ndi a u kuvhanganya mafhungotsivhudzi a a u pulana ngao malugana na nzulele wadini , ha tevhela ḓuvha ḽithihi ḽa u pulana na u lugisela u shumisa pulane  . 
Izwi zwi ḓo khwaṱhisa vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha mashango mavhili  . 
Vhagudi vha tshenzhela ha u ita vha tshi khou shumisa ḽeri ya nomboro . 
Mad(aka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi na one a vhidzwa zwifho  . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u yak ha dza malo uri vha ṅwaliswe , zwi tshi ya nga uri dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho dzo rumelwa dzoṱhe naa  . 
U dovholola u shushedza hune ha nga ita uri hu vhe na u vhaisala  . 
Khabinethe yo tendela Khoro ya Ṱhoḓisiso ya Vhulimi u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa Ḽifhasi wa vhuraru ngaha Mveledziso ya Ṱhoḓisiso ya Vhulimi nga Lambamai 2016 . 
Ro vhea iṱo kha u sa vha na vhudziki huṅwe fhethu DRC ri na mbilahelo  . 
A huna fomo dzo teaho u ḓadzwa . 
Hu shumiswa maitele o khwaṱhaho misi yoṱhe musi komiti i tshi ṱangana ṅwedzi nga ṅwedzi u dzhiela nṱha khumbelo dza mbadelo dza Ex Gratia  . 
Zwo sedzwaho kha dzikhuvhangano dza Vhege ya Tsireledzo ya Vhana na Dzitsiwana , vhana vhare khomboni na Vhaswa ndi u shelamulenzhe ha vhana vhukati hashu na zwitshavhani zwashu u itela uri vhana vha pfiwe kha mafhungo a vha kwamaho . 
Nḓisedzo ya tshumelo na thandela dzi shumana na ṱhoḓea khulwane dza vhadzulapo zwone zwo no ḓidzhenisa kha uvhu vhufhura  . 
Eskom yo no dzika kha masia oṱhe a mashumele a ḓuvha na ḓuvha na khwiniso ya mashumisele a masheleni  . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Vhusimamilayo ha vunḓḓu u bva musi vhu tshi khethiwa ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓḓuvha ḽo tiwaho nga Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi ḽi ḓḓo fariwa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 14 u bva nga ḓḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu nga ta nga hone hune , tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aho khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela  . 
Tsha u thoma , nyaluwo ya zwino kha nḓowetshumo i ḓa na mbuelo na dzikhaedu  . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maitele a u thola vhakhomishinari  . 
U ḓikuvhanganyela bugu khathihi na u ita kose-kose ya u kuvhanganya bugu dza kiḽasi . 
Mulayo uyu ri ḓo u isa Phalamenndeni hune ha ḓo dzhiwa hone tsheo  . 
Thendelano ye ya sainiwa ṅwaha wo fhiraho yo ṋetshedza u gonya ha muholo wa tshikati wa u lingana phesenthe nthihi nṱha ha reithi ya u gonya ha mitengo  . 
Ndangulo ya u thivhela : Iyi nḓila i shuma zwavhuḓi , fhedzi hu si hune malwadze a vha o tou hulela vhunga u sa nga shumi zwavhuḓi nahone i ita uri hu vhe na ndozwo khulwane . 
Arali huna phambano nga ha milayo ya mugwalabo , mbumbano ya vhashumi yo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhukonanyi , na Vhulamukanyi ( CCMA ) u ita thendelano vhukati ha mahoro . 
Ndivho khulwane ya MoU iyi ndi u thoma maitele a vhudzheneleli ha vhudipuḽomati kha mafhungo a u khwaṱhisedza vhushaka ha tshaka mbili , vhutsireledzi na u shumisana ha Afurika . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho zwavhuḓi . 
Munna a no tshimbila nga Ferrari U phusula buse e Kalahari A tshi yo renga tshivhoni Tsha u ḓivhona lunako A tshi dzhena vhe hari ! 
Hune Ndayotewa ntswa ya ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa lushaka kana wa vunḓu , uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o teaho nahone hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma . 
Madzangano a kha vhupo ane a kwamea kha CBNRM a tea u imelela zwigwada zwothe kha tshitshavha . 
Hezwi zwi shela mulenzhe kha Mvelelo dza uri Vhathu Vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vho , na u pfa vho tsireledzea . 
Phando- Lambamai 2004 4  . 
Miṅwe ya iyi milayo ndi ya kale u ya kha miṅwaha ya sentshari dza vho 19th kana vhukati ha sentshari dza vho-20th  . 
Thendelo ya muṋe yo tou ṅwalwaho , arali vha songo tou tshi thoma , u khetha kana u bveledza . 
U sa londola : U sa londola na u sa ṋekana nga zwo teaho zwa ḓuvha na ḓuvha zwa ndondolo ya muvhili na muhumbulo . 
Maitele a u linga a tea uvha a si a fomaḽa ( u linga ha vhugudisi ) na a fomaḽa ( u linga ha u guda )  . 
Vhuimeleli ha vhafumakadzi kha zwiimiswa zwa tshitshavha na hone ho engedzea u bva tshe ha vha na mbofholowo , na nyengedzeo ya tshumelo dza mutheo na dzone dzi vhuedza vhafumakadzi . 
Kha u ṱoḓa thandululo , mveledziso dza zwenezwino kha mulayo wa dzitshaka na maanḓalanga a mulayo sili a sedzanaho na mafhungo a fanaho a ya sedzuluswa  . 
Nndwa yashu ya mbofholowo i tendela muAfurika Tshipembe muṅwe na muṅwe a tshi shela mulenzhe kha sisiṱeme yashu ya demokirasi . 
GEMS kha khamphani dza khadzimiso sa ndindakhombo  . 
Hu tea u vha na ṱhoho ya zwa ndaulo ya tshumelo ya muvhuso ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u langa u gonya ha vhuimo ha ṱhoho dza mihasho , hu tshi katelwa na phanele dza u dzudzanya u galatshwa ha vhashumi , tsedzuluso ya kushumele na maitele a ndaṱiso  . 
Mafhungo a zwa vhushaka ha vhashumi na mushumo . 
Khumbelo yavho i ḓo ṱolwa nahone arali ya tendelwa , muhasho u ḓo vha ḓivhadza uri vha ḓadze Form 2 : Application for the registration of a fire protection association  . 
U FHINDULA - Ḽiga ḽa tshumelo ḽi a fhindula ṱhoḓea dza vhadzulapo vhane vha vhuelwa kha tshumelo ? 
Vhudavhidzani ha dzitshaka hune zwa vha zwo tea  . 
Khothe i tea u sedzulusa u valelwa ha muthu nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva nga ḓuvha ḽe muthu a fariwa ngaḽo , nahone khothe i tea u vhofholola Mufariwa , nga nnḓani ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki  . 
Fhungo iḽi ndi mbuno kana ndi kuvhonele kwa muṅwali ? 
Idzi khethekanyo dza milandu , na mvelelo dza hone , zwi ḓo ambiwa afho fhasi . 
Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha vho tholelwa u vhona uri nḓisedzo dza tshumelo dzi swika kha vhashai na zwitshavha zwo nyadziwaho  . 
Khoro yo rwelwa tari nga la 8 Nyendavhusiku 1999  . 
Lushaka luswa lune ra khou lavhelela lu nga si wanale kha mvelele i fanaho , luambo na sialala na kha maṅwe mashango manzhi zwo tou ralo  . 
Tshiṅwe tsha hone ndi vhuthihi ha phurofeshinala , vhune ha vha ha ndeme nga maanḓa na u ṱoḓea , he miṅwahani ya u thoma ha vha ho dzhiwa sa hu amba vhuimeleli ha adzhenda musi zwo hanedzwa tshoṱhe , na u sa vha na vhuṱanzi , kha tshanduko  . 
Vhukonḓi vhu sa fheli ha sisiṱeme dza zwikolo na u kundelwa hadzo u ṋetshedza pfulufhedziso dzadzo ndi thaidzo ya dzitshaka  . 
U thusa kha maitele a asesimennde ya mugudi , hetshi Tshitatamennde tsho Sedzuluswaho tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tshi : s Gavha mvelelo dza u guda na maimo a u asesa a tshimbilelanaho na sia ḽa u guda ḽiṅwe na ḽiṅwe na kha gireidi iṅwe na iṅwe kha Bennde ya Pfunzo Nyangaredzi ya Vhugudisi ( Gireidi ya R - 9 ) ; s Vhea maimo a asesimennde kha mbilu ya maitele a asesimennde iṅwe na iṅwe . 
Muhumbeli a nga ita khumbelo ya nga ngomu ya u sedzuluswa hafhu , he zwa fanela , kana khumbelo ya khothe u hanedza thendara kana mbadelo yeneyo . 
Bulani ZWIVHILI  . 
Zwinga dzhia maḓuvha a swikaho maṱanu a u shuma u bveledza khumbelo yavho ya thendelo ya thengiselo ya mashangoḓavha . 
Zwenezwo hu fanela u vha na u d(in(etshedzela vhukati ha vhalanguli na vhan(we vha vhatholiwa , hune ha swikelelwa thendeleno ya uri hu fanela u vha na vhan(we vhatholiwa vha no sala nga hetshi tshifhinga , hu u itela uri hu vhe na u isa phand(a tshumelo  . 
Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rekhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓa ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita ngauralo . 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ndivho dzayo ndi u fusha mushumo wa ndayotewa u itela u khwaṱhisa demokirasi nga u ita tsedzuluso malugana na khumbulelo ya u sa shuma zwavhuḓi ha zwiimiswa zwa Muvhuso , u leludza kuthasululele kwa phambano , u vhiga na u ita themendelo dza uri hu itwe mini kha u tandulula thaidzo na u alusa nḓivho nga ha mushumo na vhuḓifhinduleli ha Mutsireledzi wa Tshitshavha  . 
Zwitiriki zwothe na mimasipala ya henefho zwi na maitele a u pulana - dziIDP . 
U tshi sedza dzangalelo ḽo sumbedzwaho nga vhathu vhaṱuku kha khetho dza vhuṋa dza dimokirasi , hoyu ndi muombano une wa khou kundiwa  . 
Shumisani ayo maipfi mararu kha u ṅwala mafhungo mararu . 
U bvela phanḓa ha Khabinethe nga murahu ha khetho 94  . 
Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya Matshilisano u na vhud(ifhinduleli ha u bveledza pho(lisi dza lushaka na theo ya milayo , mveledziso ya maitele na maimo a lushaka , u n(ekedza thikhedzo ya Mihasho ya Mavund(u kha Mveledziso ya Matshilisano , na u sengulusa mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Matshilisano , na u sengulusa na u t ( ola mbekanyamushumo dza mveledziso ya matshilisano  . 
Miṅwe Milayotibe yoṱhe i swikiswa kha Buthano ḽa Lushaka . 
U amba nga tshaka dzo fhambananaho dza ḽeibuḽu . 
Ndi madzangalelo a nnyi ane a khou itelwa iyi nyito ya vhudavhidzani ? 
Mutheo wa Mushumo wa GCIS ndi u tshimbidza milaedza ya muvhuso ire khagala na u davhidzana na tshitshavha ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso , puḽane , mbekanyamushumo na zwi swikelelwaho . 
Dziminisiṱa vha ḓo ḓivhadza zwipwikwa zwa mishumo yavho na zwiṅwe zwidodombedzwa nga ha sekithara iṅwe na iṅwe , kha zwipitshi zwavho zwa Vouthu dza Mugaganyagwa  . 
Vhoraḓorobo vha ri tshivhumbeo tsha miholo ho ambedzanwa nga hatsho kha vhuimo ha lushaka nga Dzangano ḽa Muvhuso Wapo wa Afurika Tshipembe  . 
Hetshi ndi tshifhiwa tshavho na ṅwana wavho tshi bvaho kha riṋe . 
Zwa u fembedza zwi randelwa kha zwivhumbeo zwinzhi zwa mushonga wa asima  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mini ? 
U fara nga muofisiri wa vhudziki hu si na khwaṱhisedzo ya u fara 4 . 
Ro shuma zwavhuḓi kha izwi zwipikwa  . 
Ni kone u ṅwala muṱoḓo mupfufhi wa tshiṱori itshi . 
Hu na izwo , mbofholowo i ḓa na vhuḓifhinduleli fhedzi i dovha ya ṋekedza zwikhala zwihulwane  . 
C u ongolowa ha vhashumelavhapo  . 
Ni kone u ṅwala magumo a tshiṱori a re na maipfi a vhukati ha 40 na 50 . 
Hezwi zwi katela u swaiwa ha lot nga ṋomboro dzo ṋeiwaho  . 
Ho shumiswa mbalotshikati , IEC i nga thola vhashumi vha tshoṱhe vha swikaho 30 , vha ḓadziswa nga vhashumi vha tshifhinganyana . 
U ELA : Zwitshavha kana vhaimeleli vhazwo na vhone vha nga shuma mushumo wa u ela vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga kona , u dzhenisa zwitshavha kha nḓisedzo ya tshumelo na u ṱolwa ha vhaṋetshedzatshumelo  . 
U shandukisa iyi ikonomi ndi thandela ya tshifhinga tshilapfu i re na khaedu  . 
Miraḓo minzhi ya Komiti ya Wadi na vhakhantseḽara tshifhinga tshinzhi vha tea u vha na tshifhinga nga murahu ha u shuma havho ho ḓoweleaho  . 
U shuma ha nḓila ya u ita zwithu iyi ho ḓitika nga u wana phindulo tshifhinga tshoṱhe  . 
Maga a u lafha ha u lingedza kha a Afurika Tshipembe a oa uri khoro ya maitele i dzhiele nzhele tshiwe tshigwada tsha vhathu hu tshi angaredziwa vhana ; vhaswa ; vhafumakadzi vho vhifhaho muvhilini ; zwivhotshwa ; vhathu vho holefhalaho ; vhathu vho thithiseaho mihumbulo ; zwitshavha zwo tshinyalaho ; vhathu vha lwalaho vhukuma ; vhaaluwa ; zwigwada zwiuku zwa vhathu na vhashumi  . 
Kha zwiṱaluli hezwi , vhukwamani vhu a kona u wana uri vhumuthu vhu ḓo ṱanganyisa tshitaela na kuitele nga nḓila nthihi kana nga iṅwe nḓila  . 
Ri tea u ṱanganedza vhathu vhoṱhe vhaswa na u ita uri muṅwe na muṅwe a ḓivhe nga ha uri zwiṱaluli zwa mbeu zwo fhambana  . 
Nḓila ya u shumisa iyi gaidi Magumoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe , vha ḓo wana tshigwada tshine tsha khwaṱhisedza mafhungo a ndeme ane vhathu vha fanela u a ḓivha . 
Konisa dzi MP u bveledza vhukoni na nḓivho nnzhi zwa kushumele kwa komiti  . 
Mushumo wa u sika milayo Muṅwe wa mishumo mihulwane ya Buthano ḽa Lushaka ndi u sika milayo ine shango ḽa vhuswa ngayo . 
Nga u ralo ro dzudzanya u fhirisela phanḓa milandu heyo yoṱhe , zwo ḓo swika he zwa ḓivhiwa , nahone zwa itwa nga nḓila yeneyo  . 
Mulayo wa Zwiimiswa wa Masipala wa 1998 u amba uri masipala u na pfanelo ya u fhelisa Komiti ya Wadi arali i tshi khou kundelwa u swikela ndivhotiwa yayo  . 
Nga u pfufhifhadza a hu na mafhungo mahulwane kana dziphambano dza mid(ini hune makhadzi a sa d(ivhadzwe  . 
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u ita uri muvhuso - zwi amba Muphuresidennde , Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho - u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhone , vhathu . 
Hafha hu dovha ha katelwa sekhithara dza phuraivethe na vhadzulapo vhone vhaṋe  . 
Mulanguli wa IDP ndi ene muthu o teaho u ṱalutshedza vhatshimbidzi na vhakhantseḽara vha wadi siani ḽa mafhungotsivhudzi a ndeme a no bva kha IDP , hu tshi katelwa na u bveledza manweledzo a IDP  . 
Vha ḓo tea u saina ino nḓivhadzo vha tshi khou itela u khwaṱhisedza uri hu na u anana na khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , na ndaulo ya 2 ya Ndaulo ya Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa ya , 2013 , yo itwaho zwi tshi ya nga uyo Mulayo , nahone une wa nkombetshedza - ( a ) u vha ṋekedza ino nḓivhadzo , ine ya fanela uri , arali zwi tshi konadzea hu pfalaho , uri I vhe kha luambo lwa tshiofisi lune vha tou nanga ; ( b ) uri I vhalwe zwi tshi pfala kana u ita uri ino nḓivhadzo I vhalwe zwi tshi pfala arali vha sa koni u vhala ; ( c ) u vha vhudzisa uri vha a pfesesa zwi re kha ino nḓivhadzo naa ; na ( d ) u ṱalutshedza tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha nḓivhadzo tshine a vha tshi pfesesi  . 
Arali mubebi muthihi fhedzi hu ene o ṋeaho thendelo , nahone muṅwe mubebi a songo kona u ṋea thendelo kana a sa tei u ṋea thendelo , khomishinari u ḓo khwaṱhisedza thendelo yo ṋewaho nahone a rumela nḓivhadzo kha muṅwe mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 . 
Muunḓiwa o ṅwaliswaho ; Muthu ane a vha muunḓiwa kha muraḓo muhulwane nahone o ṅwaliswa kha Tshikimu uri a vhe na mukovhe kha mbuelo dzi ṋetshedzwaho kha muraḓo muhulwane . 
Masipala , nga kha nḓila , phurosese na maitele o teaho o thomiwaho u ya nga Ndima ya 4 , u tea u dzhenisa tshitshavha tshapo kha mveledziso , tshumiso na tsedzuluso ya sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele kwa masipala , nga maanḓa , u tendela tshitshava tshi tshi dzhenelela kha u ta tsumbakushumele dzo teaho na thagethe dza kushumele dza masipala  . 
Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone  . 
Phoḽisi nga 1994 yo vha ya uri muvhuso u ḓo lambedza tshinyalelo dza khepitala malugana na tshumelo ntswa na tserekano , ngeno tshinyalelo dza ndondolo na mushumo zwi tshi ḓo badelwa nga vhashumisi vha tshumelo  . 
Tshivhalo tsha vhaṱaleli vha theḽevisheni vha vhuṱambo ha 2010 tshi ḓo hovhelela henefha kha 26,9 biḽiyoni  . 
Vhone sa muimeleli wa Bannga kha tshitshavha , kha vha dinee tshifhinga tsha u vha munwe wa vha disaho tshanduko kha vhumatshelo ha vhathu ! 
Mbuelo yo kovhelwaho nga kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 I vha I tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu . 
Mutevhe wo oliwa nga kha maitele a vhukwamani o teaho a katelaho vhashumisani  . 
Mvusuludzo ya ḽaisentsi i tea u itwa ofisini ya vhuṅwalisi he goloi ya ṅwaliswa hone . 
Vhagudi vha tea u vha na mutevhe wa orala wa madzina a mutevhe wa nomboro nga u tevhekana , nthihi , mbili na raru , u swika kha 20 . 
Zwi re ngomu ha tshitatamende itshi zwi wela fhasi ha nḓivho yanga , nga nnḓani ha musi zwo bulwa na u vha zwi zwone na u vha ngoho u ya nga hune nda ḓivha ngaho  . 
Fhedzi izwi zwi ya fhambana nga milandu  . 
GCIS i ḓo khwaṱhisedza uri zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwa u kunguwedza zwi tevhedza milayo i shumaho nahone zwi itwa hu na maitele a u wana thendelo yo teaho hu sa athu u rumelwa imeiḽi ya mushumisi ire na mafhungo nga ha tshumelo dza GCIS  . 
Vha tea u phasa ndingo yo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi wa 2000 , kha tshikolo tsho ṅwaliswaho ḽi nekedzaho ngudo . 
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho  . 
Vha khou lavhelela u ṱanganedza lini mbuelo dzi bvaho kha u shumisa zwiko kana nḓivho ya sialala ? 
A huna mbadelo i itwaho  . 
Vhuṱalusi : u ṋea mafhungo nga u tou angaredza nga ha ṱhoho . 
Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso u khou isa phanḓa na u shuma wo ḓifunga kha u shandukisa dzhele uri dzi vhe senthara dza ndulamiso nga kha ṋetshedzo ya tshumelo dzo fhambanaho  . 
Arali vha saathu u vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , nahone tshifhinga tshi tshi khou vha sia , vha nga ita khumbelo ya phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Minisiṱa wa zwa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu vha ḓo ṋetshedza lwa tshiofisi nnḓu dza 70 kha vho fhaṱelwaho vha Tshiṱiriki tsha Vhurathi nga mugivhela wa dzi 24 Ṱhangule 2013 . 
Vha sa dzhenisa zwidodombedzwa zwone , mbadelo a i nga ḓo badelwa kha mutheli o teaho . 
U shuma na u davhidzana na vhathu vho fhambanaho vhane vha vha na zwiṱoḓwa zwo fhambanaho na vhubvo ho fhambanaho zwi nga vhanga khuḓano  . 
U bva nga Khubvumedzi ya 1989 u bviswa ha milayo ya nḓowetshumo ya vhuendi ha u tshimbidza thundu ho thomiwa , zwine zwa amba uri u dzhena maragani zwi ḓo vha zwo vulea kha muṅwe na muṅwe  . 
U fhiriswa ha mugaganyagwama ndi muṅwe wa mishumo ya vhakhantselara ya ndeme  . 
Hedzi tshumelo dzi ṱanganedzwa nga vhadzulapo sa dzine tshitshavha tsho bvelaho phanḓa tsha ḓitika ngadzo  . 
Mashango aya oṱhe a ḓo dzhenelela kha mushumo u pfalaho , u re khagala nahone wa ndeme une wa vha wa u wana nḓila ya u nanga pulane ya shango ḽine ḽa nga shumisana na ḽiṅwe kana mashango ane a nga shumisana kha u ita mushumo wa u bveledza mbekanyamushumo dza nyukiḽia . 
Yunithi dzo lugelaho u lwa dzo lugiswa , u ṋetshedzwa na u tikedzwa , sa zwe zwa ṱoḓwa  . 
Kha vhana vha 100 000 vhane vha bebiwa , hu lovha vhafumakadzi vha 150 Afurika Tshipembe  . 
U hashiwa thwii kha theḽevishini na radio . 
Tshivhalo tsha miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho zwi tea u randelwa nga mulayo wa lushaka . 
U fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo kha miṱa ya mbuelo ṱhukhu na ine ya shuma  . 
Hayani Tshumelo dza vhathu vha bvaho mashangoni a nnda U pfulutshela Afrika Tshipembe Vhudzulapo ha tshohe Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe mushum thendelo iṅwe ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa kana ya u ḓiraiva vhathu  . 
Hu khou shumiswa zwilinganyo zwivhili hafha fhethu , nahone zwi tea u fhela  . 
Lufhera lwa Nndwa lwe lwa thoṅwa nga Nyendavhusiku 2014 lwo rangwa phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha khou ṱavhanyisa o thomiwa ha pulane ya mbuno ṱhanu u shandukisa nyimele iyi . 
Pfanelo dzoṱ he dza mikhwa na dziṅwe pfanelo dza Government Communications and Information System ( GCIS ) kana tshiṅwe tshivhumbiwa tsha zwa mulayo tshine mafhungo atsho a vha hone kha iyi website fhedzi nga nnḓ a ha thendelo , ndi pfanelo dzine dza vha na muṋe wa mafhungo . 
U konḓiselwa ha dziSMME hu ḓo fhungudzwa , ho katelwa na u vusuludzwa ha mulayo u khou shumiswaho wa mabindu maṱuku . 
Tshipembe o khethwaho nga khamphani dza ḽifhasi  . 
U modereitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni , tshiṱirikini na vunḓuni . 
CBNRM i nga kona hafhu u khwinisa tsireledzo kha zwiliwa na vhuimo ha pfushi kha zwitshavha , sa tsumbo nga ndangulo ya phukha na zwishumiswa zwa vhurea khovhe kha u bveledzwa ha phurotheini ( protein ) hu bvelaho phanda na ndangulo ya zwishumiswa zwa zwimela zwi fanaho na miroho ya dakani kana ine ya tou limiwa  . 
Ri songo vhuya ra hangwa u ḓidzima ho itelwaho uri ri wane mbofholowo na demokirasi  . 
Kha ri vhale Vhalani tshiṱori ni tangedzele maipfi oṱhe a re na mibvumo ya sh na th . 
Nga phando hu na maḓuvha a mabebo manzhi . 
Buthano ḽa lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , ḽi ḓḓo dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓḓo vha muengedzo wa 6 une wa guma nga ḽa 30 Lambamai 1999  . 
Ndi ḓo lingedza u ṱavhanya  . 
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe  . 
U Khwiṋiswa hu bvela phanḓa nga u fhungudza zwithu zwi vhaisaho ikonomi na matshilisano a vhushayamushumo , nga u ḓi dzhenisa kha ndinganyelo ya Madzangano a Vhutholi a Dzitshaka , zwa u dzhenisa vhagudiswa kha vhugudisi na mazhendedzi a tshitshavha vhane zwazwino a vho ngo katelwa nga Mulayo . 
Zwi dovha hafhu zwa amba u fha maanda na vhudifhinduleli vhathu vhane vha khou shuma kha mbekanyamushumo  . 
U ṅwala memorandamu , adzhenda na minetse zwa muṱangano ndi zwa ndeme arali hu na zwine zwa amba . 
Pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi fanela u tevhedzela phungudzelo yo katelwaho kana yo ambiwaho kha khethekanyo ya 36 , kana huṅwe fhethu kha Mulayotibe  . 
Tshiwo itshi tshi vukulula mutevhe wa mushumo u no itwa nga madzangano o fhambanaho tshitshavhani khathihi na u bula kuvhonele kwa vhathu malugana na uri madzangano aya a vhonala e na ndeme-ḓe , a thusa , a u kona u wanala nga nḓila-ḓe  . 
Luṅwalo lu sumbedzisaho zwiitisi zwa u sa vha u shomedza na u thusa mahosi  . 
U Langula vhushumisamupo kha ḽa Afrika Tshipembe  . 
U dzhenisa dzikhoso dza vhugudisi dza CBNRM kha dzimbekanyamishumo dza muhasho na dza vhugudisi ha muvhuso wapo . 
Vhashumi vha tshifhinganyana na vhashumi vha tshoṱhe vhane vha ḓo tholiwa nga tshifhinga tsha u fhaṱa , vha ḓo kona u pfumbudzwa lune zwi vha fha tshikhala tsha khwine tsha u tholea mishumoni . 
Kha vha sedze tsumban ḓila ya maitele a khumbelo i vha thusaho kha maitele a u wana ḽaisentsi . 
Kha tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe na tshiṅwe , musi ho vha na thendelano ya zwa poḽitiki u mona na mahoro oṱhe , vhashumisani vha matshilisano vho kona u kuvhanganya tshipiḓa tshihulwane tsha miraḓo phalamenndeni , na kha khwiniso ya ndayotewa  . 
Phambano dzo khetheaho vhukati ha mbudziso idzi na ṱhoḓisiso ya ndeme dzi ḓo khwaṱhisedzwa  . 
Dzangalelo ḽa muvhali ḽi tea u dzula ḽo fariwa u swika magumoni  . 
Hezwi zwi shuma sa mutheo wa u vhambedza  . 
Mulayo uyu , sa tsumbo , u ṱoḓa uri rambalelano a tholiwe kha dzangano ḽeneḽo nahone hezwi zwi ḓo vhea muhwalo wa zwa ndaulo u songo fanelaho kha zwiṅwe zwiimiswa zwihulwane kha vhupo ha mahayani  . 
Khothe dzi khou huwelelwa uri dzi shumane na milandu ya vhuloi ha maitele ane a vhaisa , hu si lutendo lwone luṋe fhedzi . 
Sa tsumbo , kha mulandu wa S v Simoyi154muhwelelwa o ṱhavha khotsi awe vha lovha musi vha tshi khou semana , zwine izwi zwo itea ngauri muhwelelwa o pomoka mme awe uri vha a lowa  . 
Domba ndi yone ngoma ya u fhedzisela ya Vhasidzana  . 
Ndivho 22 . 
Mudzhii wa tsheo u na maanḓa o fanelaho a u dzhia tsheo  . 
Themendelo dzashu dzo dodombedzwaho , nga sia ḽa u oditha , dzo katelwa u itela tshenzhemo yavho  . 
U engedzwa ha khonṱhraka ya tshifhinga tsho tiwaho tsha miṅwedzi miraru ya CEO ya zwino ya Broadband Infraco , Vho PV Kwele , u bva nga ḽa 1 Khubvumedzi u swika 30 Ḽara 2017  . 
Zwiṅwe hafhu , zwo ḓowelea uri tshumisano ya vhukuma yo ṱalulwaho nga u dzhiwa ha tsheo yo ṱanganelaho , iṋe yo ṱanganela na u kovhelana ndaulo zwi ḓo fhungudza nga maanḓa u sa lingana kha u pfesesa vhukati ha masia ane a khou ambedzana  . 
Uri mafhungo a vhe na mushumo a tea u senguluswa zwavhuḓi  . 
Fomo dza u renga , vautshara dza mbadelo na tshekhe . 
Tsha u thoma , ḽiṅwalwa tshifhinga tshoṱhe ḽi itwa mvetomveto nga vhoramilayo , hu si ṱhanzi  . 
Zwipiḓa zwa dzangano zwi re kha Shedulu 3 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ; kana Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhatholi tsho themendelwaho nga tshikimu . 
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo , ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho  . 
Mahoḽa ro ita zwo tshewaho nga SADC u thusa vhurangaphanḓa ha Zimbabwe u wana thandululo ya khaedu dza zwa poḽitiki dzine dza vha hone . 
Nḓisedzo ya tshumelo na ndondolo ya khasiṱama zwi fanela u katelwa kha phurogireme dza vhugudisi tshifhinga tshi ḓaho  . 
Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti . 
Mishumo yoṱhe ya zwa Mulayotewa i tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga . 
Tsumbo 1 : vhatholiwa , nga maand(a avho vhane vha shuma thwii na nnyi na nnyi , vha songo shuma , sa tsumbo , nga zwifuko zwo kheruwaho , sa hemmbe , tshikhipha na mabokhathi a re na mabuli  . 
Kuitele ukwu ku mbo vha khagala nga u pfesesa uri zwibveledzwa zwi fhaṱwa hani . 
Syndrome X i vhangwa ngani ? 
Section 67 ( Mulayo wa Close Corporations  . 
Phalamennde i vha ṋemuṱa kha vhadali vha bvaho kule na tsini na vhagudi na vhone vho ṱanganedzwa  . 
Itsho ndi tshipiḓa tsha u fhaṱa vhukoni tshine tsha fanela u dovha tsha badela mikovhe ya u tea na u shumisea ha nyolo dza zwilinganyo  . 
Tshiṅwe tshi swikisa kha tshiṅwe  . 
Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani , tshivhalo tshi a ḓi ambela . 
U kopolola zwo ṅwaliwaho vhuponi ḽebuḽu dzo ḓoweleaho dza zwishumiswa zwa hayani musi a tshi khou tamba . 
Hu na u pfesesana na u takalela uri ndima ntswa i khou thomiwa nga ha vhulimi Afrika Tshipembe , dzinguni iuku a SADC na kha dzhango a Afrika  . 
Arali pholisa ḽa swika vhuponi ha vhugevhenga , ḽi ḓo wana tshiṱatamennde kha muhweleli wa mulandu kana ṱhanzi arali zwi tshi konadzea  . 
Maga o dzinginywaho a u khwiṋisa vhukoni ha muvhuso na one ndi mafhungo avhuḓi vhukuma  . 
Ofisi ya Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo yo thomiwa u itela u vha nḓila yo ḓiimisaho nahone i sa dzhii sia ya vhatheli vhe vha kundelwa u tandulula mbilaelo dza tshumelo , maitele kana dza ndaulo nga kha nḓila dza ndangulo ya mbilaelo dzo ḓoweleaho dza SARS . 
GEMS kha vha ri founele kha 0860 00 4367  . 
U shumisa watshi ya lutanda u rekanya vhulapfu ha tshifhinga kha awara , hafu ya awara kana kotara ya awara . 
Hezwi zwi amba uri a vha nga ḓo badela iṅwe tshelede ire nṱha ha mutengo wo vheiwaho we ra tendelana khawo  . 
Mugudiswa o vhifhaho muvhilini , kana a vha na zwiitisi zwine zwa mu ita uri a vhone u nga o vhifha muvhilini , u fanela u ḓivhadza muṅwe tshikoloni , nga maanḓa mudededzi muhulwane o ṋangwaho nga ṱhoho ya tshikolo . 
Milayo ya dimokirasi , yo thomaho u buliwa kha Mulayotewa wa Tshifhinganyana i na vhudifhinduleli kha dziphambano vhukati ha milayotewa yo fhiraho na wa zwino  . 
Saintsi dza zwi kwameaho , Metse , Khomphutha,Vhutshilo na dza Vhulimi  . 
Murole wa pfunzo wa nlhesa wa Diana ndi digirii , naho a tshi fanela u langa 25 ( kha vha sedze zwa u pfukela kha 21 )  . 
Muṱa u kha tshanduko u mona na ḽifhasi , nahone tshivhumbeo tsha muṱa wa mirafho mivhili ya nyukiḽia tshi khou thoma u sa ḓowelea , nga maanḓa kha miḓi i re na vhushai  . 
SARS a i nga ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha mbadelo dzo vhangwaho nga ngeletshedzo ya phurofesheni malugana na Milayo kana Milayo yo Tiwaho  . 
Izwi zwi sumbedza u dzia na goḓombela ha demokirasi yashu . 
Vhaofisiri vhahulwane vha khorotshitumbe vhoṱhe vha mabindu mahulwane  . 
Vhulwadze ha dziningo ( ningo i re na lumilaḓi kana yo thivhanaho ) vhu ita uri hu vhe na u zwimba nga ngomu ningoni kha lukandakandane zwo vhangiwa nga buse  . 
Heyi yo vha i tshi vhewa kha ṱhiresele kha Ṱafula ḽa Buthano  . 
U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi . 
U LINGA Tsivhudzo ya nyito dza u linga dzi si dza fomaḽa : U ṅwala U ola nga khirayoni dza mapfura . 
Zwi ya nga vhathu . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe na mafhungomaitei a nnyi na nnyi , tsumbo , u anetshela mafhungomaitei . 
Magumo - Kha vha khunyeledze nga u ṅwala mihumbulo mihulwane ya themendelo yavho magumoni a vhupfiwa kana kha manweledzo mahulwane mathomoni . 
Kha vha ite uri dzipholisi dzi leluwe uri dzi kone u pfeseswa nga vhathu vhothe  . 
Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma a vha muraḓo wa Buthano . 
Tsha vhuvhili , vhathu vha Wiccans vha tea u sumbedza vhuṱumani ha uri vha sa ḓivhi vha vhu ita vhukati ha Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) na Vhusaṱhane . 
Dziṅwe dzo ṋewa ho sedzwa gireidi ya luambo  . 
Uri mushumeli wa tshitshavha kana muthu o newaho mushumo uyo ndivho khulwane yawe ndi ya u vhona zwauri zwine vhadzulapo vha khou zwi takalela , mutakalo na pfanelo dza vhadzulapo zwi khou bveledzwa phanda na u tsireledzwa  . 
Kha ri ite nyito Edziselani tshaka dzo fhambananaho dza mutsho . 
Theo ya mulayo ya muvhuso wapo yo itelwa u ṋetshedza tshikhala kha vhadzulapo tsha u sedza uri muvhuso u khou ita mushumo wawo  . 
Mafhungo a zwa Ndayotewa a katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo , tsireledzo kana zwa uri Ndayotewa I tevhelwe . 
U dzhielwa nṱha nga dzitshaka ha khonṱiraka yo dzudzanywaho zwavhuḓi na luvhilo lwa nḓisedzo  . 
Zwikalo zwinzhi zwa vhutanda zwa bafurumu zwo nomborwa kha 10 kg iṅwe na iṅwe , nga mutaladzi mulapfusa une wa sumbedza vhuimo ha 5 kg  . 
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo dzine Muhasho wa vha nadzo yo itwaho zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 8 na 11 tsha PAIA  . 
U ṱalutshedza sisiṱeme iyi nga vhuḓalo vha tshi ita mutevhe wa maga na masia a kwameaho  . 
Fhethu ya u vhulaha malwadze i shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha . 
NYS ndi tshikonisi tsha vhathu vhaṱuku Afrika Tshipembe uri vha kone u vha vhadzulapo vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala kha shango ḽashu na u dzhenelela nga nḓila yavhuḓi kha mveledziso ya shango ngeno vha tshi khou swikela mveledziso yavho sa vhathu na lwa phurofeshinaḽa  . 
Tsedzuluso ya vhuendi ha tshipiro na hoea dza milayo ya u shumisa bada na tshiporo kha zwa vhulimi  . 
Mugudisi u modela kuvhalele e na kiḽasi yoṱhe . 
Vho Sinclair vha sumbedza uri tshanduko idzi dzi khou ya phanḓa nga phimo dzi shandukaho mashangoni o fhambanaho  . 
U dzheniswa hu ḓo thoma kha kotara ya vhuṋa  . 
Miraḓo ya komiti ya wadi i ḓo dzhenela kha foramu dza zwigwada zwa vhadzhiamikovhe  . 
Matshimbidzele a vhulamukanyi a tea u elana na mulayo wa tshirema na mvelele fhedzi nga fhasi ha ndaela ya Minisita wa Vhulamukanyi  . 
Madzangano a vhashumi o tendelana kha zwi tevhelaho  . 
Naa mbuelo dza I-Khomese ndi dzifhio ? 
Nga nnḓa ha afho hune Ndayotewa ya nga vha yo sumbedza nga iṅwe nḓila- ( a ) vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano I tea u vha I hone musi hu tshi vha na vouthu kha Mulayotibe kana u khwiniswa ha Mulayotibe ; ( b ) tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe kha Buthano ; na ( c ) mafhungo oṱhe ane a vha kha Buthano ḽa Lushaka a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho . 
Zwenezwo ndo vha ndi tshi khou ṱoḓa , vha a ḓivha , u ya nga u vhona ha vhaofisiri vha tsireledzo  . 
Mutevhe wa nyimele dza dzilafho dza 270 wo ṋetshedzwaho kha Milawana ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
Vhaiti vha khumbelo vha ḓo tea u ṋekedza vhuṱanzi ha u ḓidzhenisa havho kha thandela mbili kana dzi fhiraho mbili . 
Vhudzani khonani yaṋu zwine na nga tama u ḽa musi hu tshi fhisa na musi hu tshi rothola . 
Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo , Vho-Irvin Khoza , CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana , Vho-Carlos Alberto Parreira , zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho  . 
Musi zwo ralo , vhuṱanzi vhu bvaho kha muhumbulelwa ha uri u karusa ho shuma mihumbuloni yavho i nga vha yo ita zwi sa fhiri u khwaṱhisedza khumbulelo ya mupo ya uri arali u karusa ho vha hu hone , sa zwe zwa ya vha i hone , yo shuma  . 
Tshit ( afu tshi fanela u t ( ut ( uwedzwa u d(igudisa min(we mishumo ine ya sa tou vha ine vha anzela u i shuma kana ine ya sa vhe tshipid(a tsha mushumo une vha u ita  . 
Arali mbilaelo i tshi kwama mushumi wa khothe , tsumbo , vhomabalane kana vhaḓologi , vha nga ṅwalela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona  . 
I tea u katela zwidodombedzwa zwa mabebo sa : fhethu na datumu I tea u vha na zwiṅwe zwiga zwa ndeme zwa mufu I tea u katela zwidodombedzwa nga ha pfunzo , u shela mulenzhe kha zwikwamaho mvelaphanḓa na lushaka na zwiṅwe-vho zwe mufu a kona u swikelela a tshi kha ḓi tshila . 
U livhiswa kha tshigwada tshikene tsho tiwaho(vhaswa , vhaaluwa , vha shumaho na zwiṅwe ) U fanela u ṱuṱuwedza na nga u shumisa tshivhalo tsha vha shumisaho tshibveledzwa tshenetsho . 
Zwipiḓa izwi zwoṱhe zwa theo ya mulayo zwi ṱalutshedza nḓila ine muvhuso wapo wa tea u shuma ngayo na u ṋetshedza muhanga wa kushumele kwa tshumisano ya muvhuso wapo na zwitshavha zwa vhadzulapo  . 
U tandulula ṱhahelelo ya vhukoni ha ndangulo na ha thekiniki , muvhuso u tea u ḓa na muhumbulo wa tshifhinga tshilapfu kha u bveledza vhukoni vhune wa vhu ṱoḓa nga kha mabuḓo a mushumo , vhueletshedzi na u shumisana na dziyunivesithi na vhalanguli vha zwikolo  . 
Nga Ḽavhuvhili , ḽa dzi 8 Nyendavhusiku , Muphuresidennde Vho Zuma vho ṋetshedza Pfufho dza Lushaka kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe na vhaḓivhalea vha bvaho mashangoni a nnḓa vhe vha shela mulenzhe kha nyaluso ya vhuthu . 
Nzudzanyo ya nyimele dza mushumo nga nḓila ya vhulamukanyi , vhupfumedzani , thendelano na mbadelo  . 
Vha ḓo ita nyambedzano phanḓa ha phane ḽe ya vhathu vhavhili vhaṱukusa vho tiwaho nga Professional Advisory Council ( PAC ) kana Komiti ya Tsivhudzo ya Phurofeshena ḽa ya SACNASP . 
Zwivhumbeo hezwi zwi fanela u gudiswa sa zwo ṱoḓeaho kha nyimele ifhio na ifhio ya tshaka dza zwibveledzwa zwa oraḽa , zwa u tou vhonwa na zwo ṅwalwaho . 
Hu ḓo rumelwa ḽinki dzo fhambanaho dza WAP u itela zwitatamennde zwa mbilo na zwa mbadelo . 
U engedza kha feme dzi bvisaho mufhiso kha zwiluḓi , vhorabulasi vha ṱoḓa kholomo dzine dza vha na mafhi manzhi  . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ṋetshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu , zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo . 
Madzina a vhathu vha tshilaho a fanela u sa shumiswa  . 
Tsha u fhedzisela , ndi dzhia mbuno ya nga ha tshumelo nda shumana nayo  . 
Girama i tea u funzwa u itela u vhumba zwibveledzwa musi zwi kha nyimele yazwo - nga iṅwe nḓila i kwamana na luambo lwa vhukumakuma . 
Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994  . 
Ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga zwikelwa zwa ndeme zwi vhumba mutheo wa zwine muvhuso wa ḓo tea u ita kha ṅwaha u ḓaho . 
Thekhisi a yo ngo swika nda vho tou tshimbila . 
Muhasho wa Mabindu a Muvhuso na Vhufaragwama ha Lushaka u ḓo ṱanganyisa thengo ya zwidimela kha tshiimiswa tshithihi ( Transnet ) u itela u vha na vhuṱanzi ha mashumele a khwine na zwi tshimbilelanaho zwa ṱhoḓea dzapo  . 
U ya nga hu konadzeaho , Nzudzanyo ya Mashumele i sumbedza mufaramukovhe muṅwe na muṅwe kha sisiṱeme , mishumo ine a tea u ita yone u itela u swikelela ndivho iṅwe na iṅwe kha nzudzanyo . 
Vhagudi vha nga kona u bvela phanḓa na u fhaṱa zwivhumbeo zwa 3-D zwi tshi bva matheriala o vusuludzwaho kana kha khithi ya u fhaṱa nga tshifhinga tsha mugudi tsha u guda e eṱhe . 
Madzangano o ḓiṱamaho na Muvhuso wa Tshanduko vho vha vha kule na u wana mihumbulo i fanaho  . 
U tevhekana ha nomboro hu nga kona u ṱumekanywa na u vhala . 
U shayea ha zwiko - sa tsumbo , sinario yo sumbedzwaho afho nṱha  . 
Hu fanela u vha na u ṱutshela kule na dzema ḽine vhashumeli vha tshumelo ya nnyi na nnyi vha dzhia uri ndi vhone vhane vha ḓa phanḓa nga maanḓa vhane vha vha vhashumeli vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , hune Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ya langiwa hu tshi khou sedzwa tshumelo uri i ya kha vhathu sa tshipikwa tshine tsha vha mutheo  . 
Ndaela i ḓo newa kha Fomo 14 . 
Naho zwo ralo , u ṱoḓa vhuthihi ho fhelelaho ha zwa poḽotiki ha Yuropa a zwi a thu u vha khwiṋe nahone lutamo lwa izwo lu khou vhudziswa nga vhukati ha vhanzhi  . 
SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers  . 
Therisano na nyito ya u ṅwala nga fhethuvhupo , vhaanewa na puloto . 
Nga murahu ha musi muhasho wo vha thetshelesa mbekanyamaitele ya ndambedzo i fanela u vhonala yo fhambana vhukuma  . 
Huna u fana huhulwane vhukati ha zwipikwa zwa WSSD na NEPAD  . 
U rwiwa : Thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya vhanga mafuvhalo kana lufu nga ṅwambo wa u rwiwa  . 
Vho vha vha tshi khou vhidzelwa mini ? 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu fanela u thola vharumiwa vha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro  . 
U topola na u ṱalutshedza zwithu zwi no fana na zwi sa fani . 
Hu na tsumbo ya tshati i sa konḓi ya Gantt kha siaṱari ḽi tevhelaho  . 
Vharangaphanḓa vhafanela u kuvhanganyiwa vha tshi bva kha khethekanyo dzo fhambanaho dza tshitshavha u dzudzanya vhege ya u pulana na u ṱuṱuwedza vhuṋe kha tshitshavha na mushumo wa u khwiṋisa phurosese  . 
Vhone na ṅwana vha tea u vha vha tshi dzula Afurika Tshipembe . 
Zwi vhanga mapundu  . 
Ri na fulufhelo ḽa uri vha ḓo isa phanḓa na u fhaṱa kha he vha swikelela na u ṱuṱuwedza vhaswa vha Afrika Tshipembe vha na taḽente . 
Tshipiḓa tsha vhu 195 tshi amba mikhwa na milayo ya u langula ndaulo ya muvhuso , zwine zwa fanela u ṱuṱuwedziwa nga PSC . 
Ngauralo uyu muthu ndi ene amba-dzi-fhele malugana na zwine zwa vha kha adzhenda  . 
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala vhafumakadzi vhangana kha mbingano dza tshirema , a nga si kone hafhu u mala vhaṅwe vhafumakadzi nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe i langulaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa . 
Komiti ya Wadi ya masipala wa ABC i dzulela u dzhenelela miṱangano ya khoro  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u na pfanelo dza u shandukisa maga , milayo , na nḓivhadzo nga fhasi ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka ya khou ṋetshedza , hu tshi katelwa ndaṱiso dzi elanaho na u shumiswa ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , naho hu si zwone fhedzi  . 
Khabinethe i tamela thimu ya Bafana Bafana mashudu mavhuya kha Mutambo wa bola ya milenzhe ya Vhukonani ha dzitshaka u ḓaho ngei luvhanḓeni lwa FNB nga dzi 5 Ṱhafamuhwe 2014 na shango ḽa Brazil ḽine ḽa khou ya u fara mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi . 
Miraḓo i ṱhonifheaho , fhedziha ndi fanela u engedza uri zwiṅwe zwiṱiriki ri kha ḓi ṱangana na dziṅwe thaidzo zwihulwane ngei Lejweleputswa he ra vha na vhudzheneleli vhuhulwane vhuvhili kha ṅwaha wo fhiraho  . 
Khabinethe yo khwaṱhisa thikhedzo yayo ya Minisiṱa wa Masheleni , Vho Pravin Gordhan vhane fhasi ha Tshiteṅwa 35 tsha Ndayotewa a vha na mulandu u swika zwenezwo vha zwi tshi sedzuluswa nga khothe ya mulayo  . 
Vhashumi ndi zwine vha tea u lusa nga nungo dzothe u ri vha shumisane  . 
Pfunzo na vhugudisi zwi tea u vha hone kha modele wa tshifhinga tshilapfu kha zwivhumbeo zwo fhambanaho na fhethu hune ha shumiwa hone  . 
Mulayotibe wo phasiswaho nga Khoro u tea u rumelwa kha Buthano  . 
U ṱhogomela tshipeisa tshavho Kha vha ṱanzwe tshipeisa tshavho nga tshisibe tsha phulethi vhege iṅwe na iṅwe vha tshi tendele tshi ome nga u phopha vha songo tshi ṱukisa . 
Nga 2030 , sisiṱeme ya mutakalo i tea u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo ya ndeme kha vhoṱhe , ya mahala hune ya ṋetshedzwa hone , kana ya badelelwa nga ndindakhombo ya mutakalo ya muvhuso kana ya phuraivete  . 
Ndi zwa ndeme u fhelisa izwi , nga u vha na vharangaphanḓa vho ḓiimiselaho na u vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u tandulula khaedu dza Afurika Tshipembe  . 
Ambani uri maambele aya a amba mini . 
Khophi ya muvhigo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli . 
U ela vhaṋetshedzatshumelo nga u dzulela u lavhelesa maga na mvelaphanḓa ya dzithandela na masiandaitwa adzo  . 
Ro thoma u kwamana na vhoramabindu zwi tshi ya kha u khwinisa maimo kha nḓowetshumo  . 
Nyendavhusiku  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma , a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , na uri Khoro I fanela u isa phanḓa na aya mafhungo I tshi tevhedza Ndayotewa ntswa . 
U shandukiswa ṅwaha nga ṅwaha  . 
Dzikhothe 16 . 
Maitele a Ukuthwala , one , o vha a si na ndaṱiso ; o vha a tshi vha a na vhuḓifhinduleli ha U londota ha muiti wazwo , nga nḓila ya mbadelo ya kholomo nthihi kana mbili dzine a dzi fha khotsi a musidzana kana muunḓi wawe . 
Arali vhone kana muṋetshedzatshumelo a ita mbilo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo nga murahu ha datumu ya u ḓirula mushumo kha Tshumelo ya Nnyi na nnyi kha GEMS , vha ḓo tea u badela tshelede iyi murahu . 
Mbuelo dzine dza ḓo wanala kha Nelson Mandela Bay na dzingu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha dzi ḓo katela vhubindudzi thwii hu bvaho mashangoni a seli , nahone izwi zwi ḓo sika mishumo ya tshifhinga tshilapfu zwa dovha zwa sika zwikhala zwa mveledziso ya zwikili na vhugudisi . 
Mafhungo ayo o ambiwa nga vhalanguli na dziCEO dza khamphani khulwane kha sesheni tharu dza u shuma dzo fhambanaho dze nda dzi farela ngei Mahlamba Ndlopfu nga ṅwedzi wa Ḽara na wa Nyendavhusiku mahoḽa . 
TFM ( HIV ) na VWFM ( AIDS ) ndi ngoho i sa hanedzwi  . 
Zwikolo zwi fanela u ḓivhadza Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano nga ha vhagudiswa vho vhifhaho muvhilini , na uri hune zwa konadzea , vha thuse havha vhagudiswa kha u vha ṅwalisa uri vha wane magavhelo a vhana  . 
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede ( hu si tshekhe kana zwiṅwe ) phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa  . 
Vha na pfanelo ya u humbula , u tenda na u rerela nga nḓila ine vha ṱoḓa . 
Thekhinoḽodzhi yo katela zwoṱhe , fhedzi tshiṅwe tshifhinga i a leluwesa u fhira zwo ambiwaho afho nṱha  . 
Vhana vha 7 vha na maṱo mangana ? 
Vhagudi vha shuma na zwithu zwo no fana sa zwe vha ita kha Gireidi ya 2 hezwi ndi . 
Mugaganyagwama u ḓo engedza tshelede ine ya ḓo shumiswa ya ndambedzo nga u linganya ṅwaha wa u hola mundende uri u vhe 60 kha vhoṱhe . 
Ndi a vha vhalela na vhone vha mmbalela . 
Zwifuwo Vha songo sendela tsini na zwimange na mmbwa arali zwo tea . 
U ṅwala mafhungo a no yelana na maiti e a shumiswa zwifanyisoni . 
U pandelwa ha mushumi ngauri o shumisa pfanelo yawe , a zwo ngo fanela na kathihi  . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya maṅwe mafhungo a tshiphiri na tsireledzo ya maṅwe mafhungo a muṅwe muthu  . 
Ndi mutambi wa u thoma wa Afrika Tshipembe wa u swikelela kha makhaulatshele a vhugwena ha thenisi u bva nga 1994  . 
Heyi ndi phurosese ndapfu i nga fhedza awara dza u bva kha 8 u swika 16 nga tshipikwa  . 
Nahone arali tsho dzheniswa nga muthu , o tshi dzhenisa nga ngafhi ho vha ho khiiwa ? 
Manye ṱu avho a ḓo ṱalutshedza vhuvha ha khumbelo na tshumelo dzine vha dzi ṱo ḓa shangoni ḽa nnḓa  . 
U ḓivhadza thembamvanganyi ntswa . 
Ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe fhedzi vho teaho u ita khumbelo ya phasipoto ya Afrika Tshipembe  . 
Vha tshi khou shumisa ndivho ya vhupo honoho , vha bveledza thandela dza u tsireledza vhupo , madi , zwimela na zwipuka . 
U ola zwifanyiso zwi tshi fhirisa mulaedza , sa nga ha tshenzhemo ya ene muṋe a tshi engedza nga u ṅwala khepusheni . 
Naho zwo ralo , nga nnḓani ha musi khethekanyo ya vhuraru yo ambiwa nga hayo , ri nga si ambe mafhungo a muhumbulo wa zwa mbeu  . 
Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Mbekanyamaitele ya Ndaka ya Nḓivho(IP) Afrika Tshipembe - Luṱa I zwi no tea u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso hu tshi itelwa mahumbulwa a nnyi na nnyi . 
Avho vha konaho u wana fhethu ha vhugevhenga , vha dzhena nga fhasi ha nyimele dzi konḓaho nahone kanzhi vha vhona vhalwadze hayani vhusiku  . 
Khabinethe yo tendela themendelo dza u lwa na mawanwa ayo . 
Bulani uri ndi tshiga tshifhio tshi no shumiswa kha vhurereli haṋu . 
Makhulu vho fha Laṱani R12 . 
Khaedu yashu ndi ya u itulula tshinyalelo nga sisiṱeme ya pfunzo ya ndeme nahone i linganaho kha vhoṱhe  . 
U ḓivha na u ṱalutshedza mafhungo ane ṱhalutshedzo dza vha khagala na ane ṱhalutshedzo dzao dzo dzumbama . 
Nga nnḓa ha zwe ra swikelela , vhushai , tshayandingano na vhushayamishumo zwi kha ḓi vha khaedu khulwanesa . 
Ri amba tshanduko malugana na luvhilo , vhukoni na kushumele siani ḽa kuitele kwa phoḽisi na mbekanyamushumo u itela u khwinifhadza vhutshilo ha vhathu nga u ṱavhanya  . 
Mihasho ya muvhuso i re na tshivhalo i ḓo vha ṋetshedza thuso  . 
Mveledzo dzavho u ya nga ha mitalo iyi i ḓo dovha hafhu ya fhungudza u ḓisendeka havho kha vhubveledzi  . 
Nangani muthu ane na tama u ṅwala ngae . 
Thaidzo dzo aluswa nga ṱanḓavhuwa ha milayo ya kuvhigele na kuṅwalisele u bva tshee ya thomiwa  . 
Mushumi u fanela u saina u sumbedza uri o tanganedza nothisi  . 
Iḽi ipfi ( vhuloi ) a ḽo ngo ṱalutshedzwa . 
Muphuresidennde , Dziminisiṱa , Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe  . 
Tshigwevho tsha u dzula dzhele tshi vhavhaho na milifho zwi ḓo hweswa muthu ane a tshinya . 
Ri tea u vusuludza vhuḓikumedzi hashu ṋamusi , uri ri ḓo amba nga ipfi ḽithihi ri tshi amba nga mbofholowo , u shumisana u itela dakalo ḽa vhoṱhe ḽine ḽa tea u ḓiswa nga mbofholowo , u shumisana u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na mbonelophanḓa nthihi , ri ambe uri ri roṱhe , ri tshi shumisana - ro neta nga zwoṱhe zwe zwa ita uri shango lashu ḽi vhe na zwo vhifhaho ḽi dovhe ḽi imele zwo vhifhaho na zwi nengisaho vhathu ! 
Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe , vha nga ṅwalela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala  . 
Vhege 6 - 10 U anetshela nganetshelo nga u tou dodombedza zwi tshi tevhela thevhekano ya zwiwo . 
U sika tshiimo tshino vhuedza nga u kovhela vhutumbukisi  . 
Naa hu na mikano malugana na zwine mutandululi wa mbilaelo dza zwa muthelo a tea u shumana nazwo ? 
Fhedzi naho zwo ralo vha a vhofhea nga sisiteme na mashumele ane vha tenda uri ha thusi kha tshanduko  . 
Khabinethe i dovha hafhu ya farisana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u sumbedza u vhaisala na u tshuwa nga u lovha vha vhana vha tshikolo vha 18 , na vhaaluwa vha vhili khomboni i shushaho ya thekhisi ngei Bronkhorstspruit , nnḓa nyana ha Pretoria . 
Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho  . 
Zwino itshi tshithu tsho dzheniswa nga nnyi ? 
Kha vha sedze zwiṱirathedzhi dza u vhulunga zwa u shumisa mishumo ya pfuma kha u bveledza themamveledziso  . 
Dokotela o themendela uri ndi ḽe miroho minzhi . 
Kha vha kondelele , fhedzi kha vha ite zwauri hu vhe na u diimisela na maanda . 
Musi u tshi tou puṱedza bele ya luṱingo , mupondwa u ṱumanywa na Senthara ya Ndaelo  . 
Tshiimiswa itshi ndi tsha mveledziso ya tshiimiswa tsha zwa masheleni , ndivho khulwane ndi ya u ekedza masheleni a zwa vhudzulo nga nila yo vhulungeaho kha vhane vha wana malamba mauku  . 
Kha ri vhudze ḽifhasi uri ndi ngani ri tshi ḓihudza nga u vha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ! 
Ndi athikiḽi ya gurannḓa kana ya magazini ine ya ṱahisa vhupfiwa ha mudzudzanyi kana muanḓadzi wa magazini kana wa gurannḓa yeneyo  . 
Zwoṱhe u guda na u funza zwi tea u ḓisendeka kha zwibveledzwa izwi , ho sedzwa kha mveledziso ya zwikili na zwikili zwiṱuku zwa luambo sa zwe zwa sumbedziswa zwone afho nṱha . 
Vha disa thuso i bvaho nnda , ho teaho , i bvaho kha muvhuso , madzangano a mvelaphanda u fana na dziNGO na vhalambedzi . 
Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947  . 
Tshivhalo tsha feme , vha na ofisi dza ndaka dza vhuluvhi fhedzi dziyunivesithi dzina khoro ya saintsi a dzi athu u sika muhanga wo khwathaho wa ndaka wa ndaka ya vhuluvhi  . 
Ni fanela u ḓa na mbuvha yaṋu . 
Vhuṱambo uhu ho ṱanganyisa dziembasi,khomishini dza nṱha na madzangano a dzitshakha o tendelwaho Afrika Tshipembe u sumbedza na u ṱuṱuwedza vhudipuḽomati ha mvelele nga kha u ṱahisa vhusiki u fana na vhutsila , muzika na zwiḽiwa u bva mashangoni o fhambanaho . 
U anganyela na zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 200 . 
Izwi zwi katela milayo i yelanaho na u dzhia tsheo ya ndaulo , tswikelelo kha mafhungo , tshiphiri na u dzhenelela ha tshitshavha  . 
Khabinethe yo tendela u bviswa hu na zwikhukhulisi ha Tshiteṅwa 100 ( a ) kha Pfunzo u itela u khurela nḓila uri Tshikwama tsha Vunḓu tshi kone u thoma zwavhuḓi Tshiteṅwa 18 tsha Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha , 1999 ( Mulayo 1 wa 1999 ) Muhashoni wa Pfunzo wa Limpopo , hu na thikhedzo i bvaho muvhusoni wa vhukati . 
Ndivho ya Mulayo wa Ṱhu ṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Zwidodombedzwa ndi u vhona uri vhathu vha a kona shumisa pfanelo dzavho dza u swikelela zwidodombedzwa zwo farwaho nga muvhuso , zwine zwa ṱo ḓea kha tsireledzo ya pfanelo iṅwe na iṅwe . 
Ri kha fhungo ḽeneli ri dovha hafhu ra tama u fhululedza dzithimu dzoṱhe dza zwa mitambo dze dza kwaṱhisedza u ṱoḓesa u ita zwa khwinesa ha Afurika Tshipembe kha ṅwaha wo fhiraho  . 
Muengedzo 5  . 
Mulayo u na khethekanyo dzo fhambanaho dzine dza ita mbetshelwa dza ndaṱiso dzi badelwaho kha nyimele idzo  . 
Nga murahu ha muṱangano uyu , tshigwada tshi tea u ṋekedza khumbelo ya u redzhisiṱara kha Muredzhisiṱarisi wa Dzikhophorethivi  . 
Hetshi tshi vhidzwa pfi tshikwea . 
Ndi a ḓihudza nga zwine shango ḽa khou zwi swikelela na uri mvelele dza tshaka dzo fhambanaho dzi a kona u dzula dzoṱhe nga mulalo . 
Mutshutshisi a nga ṋetshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea  . 
Marangaphanḓa Hu tshi tevhelwa ndaela ya mulanguli wa khamphani , u litsha mushumo ha vhareli vhaṋa kha khamphani ya Sudzuluwani nga nwedzi wa Lambamai ṋanwaha . 
Musi mbuelo i tshi fhira tshinyalelo , sa tsumbo , musi muthelo wa vhathu u tshi gonyiswa u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa , hu vha na mbuelo ya nṱhesa  . 
OFISI YA MUTANDULULI WA MBILAELO DZA ZWA MUTHELO NDI MINI ? 
U ḓivhadza u ela ha fomala U anganyela , u ela , u vhambedza , u tevhekanya na u rekhoda vhulapfu hu tshi shumiswa mithara ( i nga vha mithara wa thanda kana vhulapfu ha mithara ha thambo ) sa zwa u ela vhulapfu zwa tshitandadi . 
Vhagudi vha amba nga uri vha ḓo ita mini vhege i tevhelaho . 
Khabinethe i tama u fhulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri hu khou itwa zwoṱhe u vhona uri thaidzo iyi yo tanduluwa . 
Kha a Afurika Tshipembe zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa ifa zwi ita zwauri vhathu vhashu vha fhambane na vha mawe mashango a ifhasi  . 
Vhathu kana zwigwada na vhone vha a ṱuṱuwedzwa u netshedza mihumbulo yavho nga u tou ṅwala kana nga tou amba nga ha mafhungo a vha vhilaedzaho . 
Arali Minisiṱa vha hana u vha fha pfanelo ya u thoma mugodi , vha ḓo ḓivhadzwa nga kha ḽiṅwalo ḽi sumbedzaho uri ndi ngani vho hanelwa hu sa athu fhela maḓuvha a 30 . 
Muṱangano u ḓo ṋetshedza tshikhala tsha ndeme kha shango uri ḽi sumbedze u bvelela haḽo kha u tandulula mafhungo a HIV na AIDS . 
Khaedu ndi u ita uri pfanelo dzi swike kha vhafumakadzi vhoṱhe  . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga kha ḓi dzhia mirando ya ṱhalutshedzo ya ndaulo ya kushumele vha i ita uri i fushe ṱhoḓea dzavho  . 
Ndi kona u topola maipfi tshirendoni . 
Ri khou ṱoḓa uri , ro imela dzhango ḽashu , ri fare mushumo une wa ḓo vha sumbedza ḽimuya ḽa vhuḓifulufheli u bva Kapa u swika Cairo - mushumo une wa ḓo bveledza zwikhala zwa matshilisano na ikonomi u mona na Afrika ḽoṱhe . 
Vhan(we vha vhat ( od(ulusi vha ri vhavend(a vho tumbuka Afrika vhukati vha tshimbila vha tshi ya Tshipembe ha Afrika , Rhodesia hune n(amusi ha vho vhidzwa Zimbabwe  . 
Vharangaphanḓa vha mmbi vho ofha uri mvelelo iyi ya dzikhetho i ḓo vhea khomboni vhuimo havho muvhusoni  . 
Mulayo u maanḓafhadza Phalamennde uri i ite tshanduko kha mugaganyagwama woṱhe , khathihi na migaganyagwama miṅwe ya mihasho ya muvhuso wa lushaka . 
Yo tswiwa i tshitumbani  . 
Magumoni a khonṱhiraka vhuṋe ha puḽanthi ntswa na zwishumiswa ndi ha masipala  . 
Sekithara dzoṱhe dza muvhuso na dza phuraivete dzi nga shela mulenzhe kha u fhaṱa themamveledziso , hu tshi katelwa themamveledziso dzine dza ṋetshedzwa kana u rengwa nga nnzhi  . 
NDP i na makumedzwa a u shumana na thaidzo dza vhushai , u sa vha hone ha ndinganyiso na vhushayamushumo . 
Ndi maitele afhio ane a ḓo tevhelwa nga murahu ha vhupfiwa ha vhathu ? 
Zwe zwa sumbedzwa nga vha Pagans ndi zwa uri vhone khavho vhuloi ndi vhurereli nahone vhu si vhuvhi  . 
Ngudo dza ṅwaha nga ṅwaha dza tsedzuluso ya mbeu na maitele a hone dzi dzhia maḓuvha maṱanu nahone dzi anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa Lambamai . 
Arali mudzulapo we a ita khumbelo nga ha vhutanzi hu kwamanaho na zwa basari a tshi sala a tshi newa vhutanzi tshifhinga tsha khumbelo dza u nwalisa ngudo dzo teaho dza nwaha tsho no fhira , ndivho dza u netshedza vhutanzi uho dzi vha dzi si tsha thusa nga tshithu  . 
Arali vha tshi oa u ivhadzwa nga dziwe nila , vha humbelwa uri vha dzi bule nahone vha vhone uri vho etshedza zwidodombedzwa zwohe zwine muhumbeli a tea u ekedza  . 
Phuresidennde u na maanḓa a u hana themendelo dzo itwaho nga RG  . 
Ri khou amba nga ha maitele , ri lugisela hani thaidzo iyo ? 
U langa tshifhinga : Ndi u ṱalukanya uri thandela i khou tshimbila nga nḓila-ḓe khathihi na u ṱangana tshifhinga tshoṱhe na vhadzhiamikovhe khathihi na miraḓo ya thimu u itela u kala kana u ela na u sedzulusa zwi no kwama tshifhinga  . 
Ri dovha ra ṱanganedza Vho-Arthur Margeman , vho imelaho vhahali vha katelaho Vho-Nelson Mandela , vhe vha rangaphanḓa fulo ḽa Alexandra bus boycott miṅwahani ya fuṱhanu yo fhiraho  . 
Vhathu vhothe vha ḓo tea u shela mulenzhe kha ṱhuṱhuwedzo ya mulalo na tsireledzo  . 
Nga u shaya thasululo i re khagala i bvaho kha khoro , vhakhantseḽara vha wadi vho shumisa vhubveledzi havho , zwe zwa ḓisa zwiedziswa zwo fhambanaho zwine zwa si dzulele u tikedzwa nga tshitshavha tshapo  . 
Afurika Tshipembe ḽi nga si kone u konḓelela u tsela kha tshiimo tsha fhasi tshine tsha ḓo nanisa u sa pfana ha vhathu  . 
Kha vha mu nee aya madi o tanganyiswaho nga matuku nga matuku nga hune vha nga kona  . 
Hu na mafhungo manzhi ane a nga humbelwa kha zwiimiswa zwa muvhuso  . 
Buletshedzani mbonalo ya tshivhumbeo tsha musadzi wa vhuvhili wa Vho-Mathada . 
Buse ḽi humisela murahu na u kokodza tshedza tsha ḓuvha . 
Pfunzo ya tshikolo ine vhagudi vha vharema vha i wana i kha ḓi vha fhasi vhukuma  . 
Hedzi ndi tshumelo dzine vhunzhi ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha sa kone u dzi swikelela na musi hu tshi shumiswa tshiṱirathedzhi tsha Muvhuso tshine tsha ḓivhea nga u pfi GEAR  . 
Nga ino themo vhagudi vha vhala zwithu zwa 200  . 
Naho kanzhi hu si na luswayo kana tsumbadwadze , zwi vha khombo arali zwa bvela phanḓa lwa tshifhinga  . 
Nga murahu ha tshifhinga , thandela dza CBNRM dzi do bveledza mishumo miswa . 
U itela u khwaṱhisedzwa zwauri mabindu maṱuku a wana mukovhe wo linganaho wa thendelano dzi ṋetshedzwaho nga mihasho ya muvhuso , zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na khamphani dza sekithara ya phuraivethe , GEP ḽi ṋetshedza ndambedzo ya masheleni kha SMME o wananaho thendelano  . 
Nangoho vhana vha mut ( ahabvu Luvhengo vho d(o fhelisa vhuswina vha dovha vha vha tshithu tshithihi ha sala vhuswina ha Ha- Rammbud(a  . 
Vhufarani vhukati ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho ndi ha ndeme kha u engedza maimo a fhulufhelo , uri musi ri tshi shumisana ri kone u vhila murahu na u dzudza phimo dza gireidi ya vhubindudzi dzo ralo  . 
Ro ya mudavhini wa mitambo ngauri nda balelwa u buba nga matsheloni . 
U engedzedza kha thodea dza u vhulunga biodaivesithi yo pfumaho kha tshipida tsha dzango tsha tshipembe , hu na nyaluwo ya u dzhielwa ntha ya ndeme na biodaivesithi kha vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe  . 
Nga u pfufhifhadza , khasitama i fanela u nea munetshedzi tshifhinga tsho linganaho tsha u thasulula thaidzo ine a vha nayo  . 
Nahone zwi ita uri hu songo vha na u shumiswa ha tshelede malugana na u renga zwiḽiwa . 
Miṅwe masipala i nga wana mbuelo kha mbulungo kana kha nzwalelo dza mbadelo dzi re na malengelenge  . 
Tshibogisi tsha 1 tshi sumbedza zwidodombedzwa zwine zwa fanela u ṋetshedzwa nga muṱoḓisisi u itela uri vhone vha zwi ḓivhe musi vha sa athu dzhena kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa  . 
Sumbedzani nga garaṱa ḽa dzina uri ndi miṅwedzi ifhio ine vhagudi vha vha na maḓuvha a mabebo . 
U fhira afho , vhasidzana vha kombetshedzwa u ita zwa vhudzekani , hafhu nga murahu ndi musidzanyana ane a sala na muhwalo muhulwane wa u vha muvhilini a tshe muswa  . 
Anivesari ya vhu 60 ya Thendelonzwiwa ya Mbofholowo , ine ya ḓo itwa nga dzi 26 Fulwi 2015 , i ḓo shumiswa kha u sumbedzwa mvelaphanḓa dze dza vha hone kha mbofholowo , na u sumbedza ndivhanyo vhukati ha mbekanyamaitele dza muvhuso na ḽiṅwalo ḽa ḓivhazwakale . 
Khabinethe i vha tamela u bvelela tshoṱhe  . 
Kha tsumbo yo shumiswaho afho nṱha , mbudziso yo vhudziswaho yo vha ya uri naa ndi zwone kana zwo khakhea u ita dziṅwe nyito  . 
Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi ḓo fhirisela khumbelo phanḓa kha senthara ya rekhodo dza vhugevhenga . 
Kuvhonele ku bvelelaho ku ḓo ṱuṱuwedza u khwiṋiswa ha mbekanyamaitele ya maḓaka tshifhingani tshi ḓaho  . 
Hu na ṱhoḓea yo khwaṱhaho ya kuvhuselel kwa u shumisana na tshumisano vhukati ha sekhithara  . 
Nangoho thendara vha i wana kha Muhasho wa Tshumelo ya Zwa Ndulamiso ya u runga zwiambaro zwa vhafariwa vha re dzhele  . 
Laedzani khonani yaṋu nḓila dza u ya fhethu ho fhambananaho . 
Mahayani , thekhinolodzhi i nga thusa kha u engedza tshelede i sa bviho kha vhulimi , mabindu a tshiimo tsha fhasi na u engedzedza zwibveledzwa zwa vhulimi  . 
Thendelano idzi dzi amba u sa dzula kha bambiri fhedzi u ḓo ri isa kha u thoma u shuma na u ri sendedza tsini na tsini  . 
Bindudza kha vhuendi ha nnyi na nnyi , zwine zwa ḓo vhuedza miṱa ine ya hola miholo miṱuku nga u leludza u tshimbila  . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo kana rekhodo kha DHS kana muthu o imelelaho muthu ane a khou ita khumbelo ya mafhungo sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA . 
Vhukati ha vha imaimaho lwa ikonomi , phimo ya u shaya mushumo yo vha ho hulela kha vha songo malwa na vhafumakadzi u fhira kha vhanna vho malaho na vhafumakadzi  . 
Ri dovha ra tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola  . 
U bvelela ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema ndi zwa ndeme  . 
Nzudzanyo ya u ḓisa tshumelo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma i ri isa tsini na u vhona mbuelo dza ikonomi ya maḓadzhe , ine ya kuvhanganya R177 biḽioni kha zwibveledzwa guṱe zwa muno , ya dovha ya sika mishumo i fhiraho miḽioni nthihi . 
PSC i na vhashumi vha 245 , hu tshi katelwa na Dzikhomishinari  . 
A ṅwaleni kha dikishinari yaṋu . 
Nga themo ya vhuvhili vhagudi vha pwashekanya nomboro dza didzhithi tharu lwa u thoma . 
Ndivho ya mbetshelo ndi u fhelisa zwa u pomoka vhuloi  . 
Fhano Afrika Tshipembe a hu na modele wo dzivhelwaho wa sekhithara ya vhubindudzi ha vhathu , nahone hu ḓo vha na phambano na kha mimodele i shumiswaho kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho  . 
Vhupfiwa ha thikhedzo ya saikhoḽodzhi na fulufhelo ndi vhuhulwane vhuponi ha hayani  . 
U ṋea nyanganyelo ya nomboro ya zwithu zwine zwa nga sedzuluswa nga u tou vhala . 
Vhalani mafhungo ni talele maitimapfukeli oṱhe . 
A si ngudo dzoṱhe dzi shumisaho mutevhe u fanaho wa zwiṱaluli , nga ngoho , na ngona dzia fhambana  . 
Phurogiremu yo swikela hani zwinyagwa na ṱhoḓea dzo tiwaho dza vhafumakadzi dzi elanaho na phurogiremu ? 
U ela vhulapfu nga zwa u ela zwi si zwa ndinganelo zwi katela u vhala uri ndi vhulapfu vhungana ha tsha u ela tshi si tsha ndinganelo tshe tsha khethwa hune ha eḓana na vhulapfu ha tshine tsha khou elwa . 
Khamphani dza sekhithara ya phuraivethe dzi khou sumbedza ḽeveḽe dza nṱha dza vhuḓifulufheli na uri dzo engedza nga maanḓa kha khaphasithi yadzo ya u bveledza  . 
Hune zwikalo zwa bafurumu zwa vha hone vhagudi vha nga kona u shumisa izwi kha u vhala tshileme tshavho . 
Vhupfiwa uhu vhu a rekhodiwa kha Vhupfiwa nga Vhathu ha ṱwalwa . 
Vhalani ndaela ni kone u ṱalutshedza khonani yaṋu uri ni tea u ita mini kha u khavhisa tshikukwana itshi . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha zwine ayo maipfi a amba zwone ? 
U bva musi wa dzikhetho , theo ya mulayo na vhutendelwamilayo na ofisi ya phuresidennde na mbambe , a hu ngo vhuya ha vha na vhuvhusi vhu bveledzaho  . 
Hezwi ndi mutheo wa maga ashu a u fhelisa zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho tshitshavhani tshashu uri ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswhao nga mbofholowo . 
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa . 
Themamveledziso idzi dza mahayani na thandela dza mveledziso dzi kha mudzedze muthihi na ndivho ya muvhuso ya u fhaṱa zwitshavha zwa mahayani zwi na mutsindo , zwieḓanaho nahone zwi bvelelaho . 
Tshidzumbe Mafhungo oṱhe na mvelelo dza ndingo ndi tshidzumbe nahone a zwi nga ṋetshedzwi Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na muthihi na vhaofisiri vhawo  . 
Heyi ndambedzo i do shumiswa u tikedza zwiimiswa zwa Afurika Tshipembe kha u dzhenela kha EU na mbekanyamushumo dza mashango mavhili  . 
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa  . 
Khabinethe i livhisa maipfi a ndiliso kha muṱa na khonani dza munna o lovhaho nga ṅwambo wa mudzinginyo nga Ḽavhuvhili na u tamela mashudu avho vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola . 
Vho Sithembiso Freeman Nomvalo sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Zhendedzi ḽa Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo a Muvhuso na u vha muraḓo muhulwane wa Bodo yayo ya Vhalanguli lwa ṅwaha muthihi . 
U ṱanganedza uri mbambedzo na zwiṅwe u ya nga u sa dzhia sia ho katelwa zwoṱhe zwa miholo a zwi thivhelei mushumoni  . 
Naa zwi nga konadzea u sa rivesa kana u vhuyela murahu , tsumbo , nga u shumisa sisteme ya nḓila ya u ya fhethu huthihi kana , arali zwi songo ralo , naa hu khou shumiswa vhanna vha u ṋea ngafhadzo vho gudiswaho ? 
Fhedzi , arali vha dzhia tsheo ya u sa ya kha Sibadela tsha Muṋetshedzatshumelo o Tiwaho vha nga tea u badela tshipiḓa tsha mutengo . 
Hedzi khothe dzo ṋekedzelwaho izwi dzi na tshomedzo dzo fhelelaho u itela u ṋea tshumelo ya thikhedzo yo fhelelaho kha mutambudzwa zwine nga murahu zwa ṱavhanyisa u gwevha . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo  . 
Vha wana uri tshivhangi tsha khuḓano ndi uri Vho Nkosi vha khou dinwa nga phaiphi i sa valwi ya khwaṱha na uri musi vhana na vhathu vhahulwane vha tshi i shumisa i a vha konḓela u vala , i sala i tshi khou rotha  . 
Kuṱari ku amba na zwipuka zwingana ? 
Kha hu elelwe u ri vhagudi vha ṅwala fhedzi zwiga zwa nomboro u swika kha 10 . 
Vha nga shumisa zwithusedzi sa gamu dza nikhothini . 
Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo randelwaho nga milayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9 . 
Kha mashango e a ṱangana na ṱhaselo ya matherorisi , hu tshi katelwa na Somalia , Turkey , Bangladesh na Iraq  . 
Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo  . 
Halwa vhu vhanga nndwa kana phambano  . 
Zwi a konadzea u ṱanganya tshaka dzo fhambanaho dza dzikhophorethivi kha khophorethivi ya mishumo minzhi . 
Khotsi anga vho mpfunza u vha na vhuhali . 
Mulangi wa Dzingu u ḓo tendela khumbelo yavho , arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe  . 
Izwi zwi sumbedza uri u shumisana ri nga vhuelwa vhukuma . 
Dokotela ane a khou vha alafha u tea u ḓadza fomo . 
Nṋe na ASI ri khou lavhelela u tikedza Muvhuso wa Afrika Tshipembe kha iyi mbekanyamushumo ine ya vha na khaedu  . 
Zwi amba u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho na u ita zwe zwa vha zwi sa athu itwa nga u ṱavhanya . 
Vhupo uhu ho khethekanywa nga madavhi a mishumo a tevhelaho , hu tshi katelwa na Tshumelo dzo Ṱanganelanwaho a  . 
U dzhia tsumbo dzi fanaho sa dzi re afho nṱha , mbadelo tshikati nga ndingo i ḓo tsela fhasi musi tshivhalo tsha ndingo dzo itwaho tshi tshi gonya  . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Vha fanela u tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane vha sa fanele u a bvisela khagala sa vhalavhelesi kana Phanele na miṱangano yayo  . 
CAPS i vha ṋea mutevhe wa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo ( zwiteṅwa ) zwine zwa tea u funzwa kha gireidi iṅwe na iṅwe . 
Ri na Phalamennde i tshilaho ine i vhea Vhulangi kha vhuḓifhinduleli . 
Kha maṅwe mafhungo ngei khothe khulwane mafhungo a elanaho o pfiwa kha khothe mbili  . 
Zwi vhonala zwi tshi konadzea uri muthu a wanwe mulandu kha uvho vhutshinyi arali muthu a nga tou ṱanziela u nga u ḓivha nga ha vhuloi na u fha muthu nḓila dza kulowele , naho hu sina muhumbulo wa u vhaisa muṅwe muthu  . 
Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu . 
Zwino vhagudi vha tea u kona u buletshedza phetheni hu si na thuso ya mbudziso dza u gaida . 
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo vha ḓivhadza arali o hana u nwalisa mbingano nahone a ṱalutshedze zwiitisi zwa u sa ṅwalisa . 
Mbuelo dza khwinesa dza ndondolo ya mutakalo nga mitengo i swikeleleaho . 
Mahoḽa ndo ḓivhadza ngaha gemo ḽa zwikhala zwa mishumo zwa miḽioni dza rathi ḽa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho kha mbekanyamushumo . 
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuholefhali u vhala , u sedza kana u thetshelesa kha rekhodo nga tshivhumbeo tsho sumbedzwaho kha 1 u swika kha 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho na tshivhumbeo tshine vha ṱoḓa rekhodo i khatsho . 
Muoditha-Dzhenerala u fanela u tholiwa lwa tshifhinga tsho tiwaho , tshi sa shanduki nahone tshi sa dovhololwi , tsha miṅwaha I re vhukati ha miṱanu na ya fumi . 
Mbuedzano ndi maitele a itwaho hu na muthu wa vhuraru a khou thusa , muvhuedzanyi  . 
Mulayo u a bvisela khagala maanḓa a khothe mayelana na zwine zwa itwa na fhethu hune dza shuma hone . 
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi wavho a badela u itela mutengo wa GEMS . 
Iyi bammbiri a i nga ḓo dodombedza phambano na vhukonḓi ha iyi thero vhunga izwi zwo hulesa . 
Ndingo ya HIV na dzilafho ndi mahala kha kiḽiniki DZOṰHE dza muvhuso  . 
Tshifhinga tshine vha ḓo tshi dzhia u fhindula tshi ḓo ya kushumele kwa shango ḽene ḽo . 
Khabinethe yo humbudza Bodo nga ha Tshiteṅwa 165 tsha Ndayotewa : uri ndaela kana tsheo yo bviswaho nga khothe i vhofha vhathu vhoṱhe vhane vhakwamea na zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa kwamea . 
Arali Buthano ḽa Lushaka ḽa fhaladzwa u ya nga khethekanyo ya 50 kana musi tshifhinga tshaḽo tsha fhela , Phresidennde , nga mulevho , u tea u dzudzanya khetho na u vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽo fhaladzwa , kana tshifhinga tshaḽo tsho fhela . 
Kha vha shumise tshiitei sa mbuno ya u thoma ya kutshimbidzele  . 
Mushumi wa muvhuso munwe na munwe u tea u vha a thomphaho na u hulisa milayo ya Lihoro livhusi malugana na mveledziso dza mishumo yawe hu tshi tevhedzwa thodea dza milayo i langulaho mashumele awe  . 
Musi hu tshi shumiswa fulufulu ḽinzhi nga , zwi ita uri mutengo wa fulufulu u ḓure nga maanḓa  . 
Mutandululi wa Mbilaelo dza zwa Muthelo a nga sedzulusa khumbelo yavho fhedzi arali muhumbeli o shumisa nḓila dzoṱhe dzi re hone SARS dza u tandulula mbilaelo , nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzi kombetshedzaho dza u sa ita ngauralo . 
Fhungudzani khonadzeo ya fuvhalo kha mishumo nga u shumana na izwi zwivhangi kana zwiitisi zwiraru  . 
Zwitshavha zwo fhambana , zwi tenda kha zwithu zwo fhambanaho na dzithodea . 
Zwa zwino huna mutodisisi muthihi kha vha tshigidi tsha vhashumi , zwi tshi vhambedzwa na vharathi Australia na fumi Japan  . 
Zwithu zwo raliho zwi a bvelela ? 
Zwi dzhia maḓuvha a 5-10 au shuma u vhulunga dzina ḽa khamphani . 
Mafhungo a ndeme a a vhudziswa na fhethu ha ndeme kha lushaka hu a sumbedziswa  . 
I tou vha nḓila ya u sumbedza zwine zwa vha zwa ndeme kha muvhali . 
Hu nga bvelela mini kha muofisi wa mapholisa ane a khou pfuka pfanelo dza vhuthu ? 
Vha songo rumela murahu nyendedzi iyi na fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho . 
Vhafhinduli vha re fhasi ha hafu kha ṱhoḓisiso vho kona u khwaṱhisedza uri komiti dza wadi dzi a ṱuṱuwedza tsheo ya khoro  . 
Mubebi we a ṋea thendelo nahone a tamaho u khantsela thendelo ya muṅwe mubebi u tea u ḓivhadza khomishinari nga musi hu tshi khwaṱhisedzwa thendelo yawe  . 
Tshiṱediamu tsha Olympia Park tshi re Rustenburg  . 
U fhambanyiswa ha khetho dza dzinnḓu u itela vhavhuelwa vhashu zwi dzula zwi tshiṅwe tsha zwe ra sedza  . 
Mbuelo na Tshinyalelo dzi vhidzwa hafhu u pfi Akhaunthu dza Mbuelo dza Muvhuso  . 
Minisiṱa vho dovha vha ri mbekanyamushumo ntswa dzi ḓo ḓurela muhasho iṅwe R1 biḽioni kha mugaganyagwama wa ṋaṅwaha , ine muhasho wa Vhufaragwama ha Lushaka wo no i vhetshela thungo naho nyimele ya ikonomi yo kelema vhukuma  . 
Hu tea u vhonwa uri zwipiḓa izwi zwo ranga u lingwa lu si lwa fomaḽa na muvhigo wo hone wa ṋewa mugudi musi hu sa athu lingwa lwa fomaḽa . 
Vha tea u vha vha na ḽiṅwalo ḽa vhune ḽa Afurika Tshipembe uri vha kone u ita khumbelo ya phasipoto , kana arali hu ṅwana , u tea u vha a na ṱhanziela ya mabebo . 
U dzhiela nzhele tshikhala tsha nomboro dzo tea kha themo , khathihi na tshikhala tsha tshakha dza thaidzo dzo teaho themo . 
Ndi tshikoloni  . 
Musi vhagudi vho kala nga tshiṅwe na tshiṅwe tshifhinga tsho vhalaho , vha tea u anganyela uri ndi zwifhio zwine zwa nga vha na vhuleme vhu no eḓana na zwithu zwo kalwaho . 
Ngei fhasi mugodini ho vha ho tou ita hani ? 
Ngoma iyi i ima vhuria nahone d(akani kule na hune ha dzula vhathu  . 
Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele . 
Fomuḽari i dzulelwa u sedzuluswa misi yoṱhe nga vhomakone kha zwa mishonga u itela u khwaṱhisedza uri hu na u elana na nyendedzi dza dzilafho dza tshizwinozwino . 
Ro takala uri ro kona u isa phanḓa na u davhidzana na maanḓalanga kha ḽevele iṅwe na iṅwe ri tshi ṱoḓa u swikela , he ra hu wana nga u ṱavhanya nga maanḓa  . 
Avho vha itaho mbilo dza vhugudisi vhu songo bvelelaho na avho vha sainelaho pulane dza vhugudisi dzi si na tshithu , na u tswa vhutsireledzi ha mushumo u bva kha vhashumi vhashu  . 
Kha vhupo ha zwino hu na oda yo ḓalaho vhukuma ya bugu , kha bindu ḽashu , zwi a leluwa u fhirisela phanḓa vhugudisi nga maanḓa musi ndivho dzashu hu u swikelela ndavhelelo dza nḓisedzo kha vharengi u itela oda dzashu  . 
Huno , hu na vhathu vhane vha shumisa mulayo wa tshirema kha u galatsha vhaaifa vha ifa ine a si vhe na wili  . 
Musi hu tshi shumiwa na phetheni ya nomboro , u andisa hu nga kona u ṱumanywa na u vhala u tshi pfukha , nga u ita tsedzuluso ya ya phetheni ya muandiso kha kha giridi ya nomboro , muandiso u nga . 
Musi vho farwa , vha na pfanelo ya u fhumula , u ḓiswa khothe hu sa athu u fhela awara dza fu-ina-malo na pfanelo ya u imelelwa nga ramulayo . 
Ndi lufu  . 
U khwaṱhisa milayo ya demokirasi ya ndeme ya muthu , mbofholowo na u eḓana . 
Memorandamu wa Thendelano dzi tevhelaho wo sainwa : nyanḓano ya mapholisa , u vhulunga bayodaivesithi na ndangulo khathihi na khorido ya Vhuendi ya Lamu-Port Southern Sudan-Ethiopia  . 
Zwiṅwe hafhu , maitele aya a nga itwa kathihi kana o livhana  . 
Senthara iyi ndi mvelelo ya vhushumisani ho khwaṱhaho vhukati ha akhademia na sekithara ya phuraivethe na muvhuso kha sia ḽa fulufulu ḽi vhuedzedzeaho . 
Heyi khethekanyo i tewa u ḓadzwa fhedzi nga Muḓisi wa mbilaelo ane a vha muraḓo wa , kana ane a khou imelela madzangalelo a tshigwada kana kiḽasi ya vhathu vho kwameaho nga khanedzano ine ya khou pfukiselwa kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS . 
Thebulu i na zwipiḓa zwivhili ; tsha u thoma , nḓila ine lushaka lwa vhuendi luṅwe na luṅwe lwa enda ngayo , tsha vhuvhili , ndi mini tshi itaho uri vhu ende  . 
U ita nyonyoloso zwi dovha zwa khwiṋisa ndango na u fhungudza khombo dza u vha na malwadze a mbilu  . 
Vha tea u vha vha tshi zwi kona ngauri vha khou rekanya u swika kha 20 na u ṅwala mafhungo a nomboro . 
Khabinethe yo tendela u ḓiswa ṱafulani ha thendelano kha Ndango yo Khwaṱhisedzwaho ya Nairobi u itela Tsireledzo , Ndangulo na Mveledziso ya Mupo wa Zwikepeni na kha Phendelashango ya Lwanzhe lwa Vhukovhela ha India , Phalamenndeni  . 
Muraḓo wa komiti ya wadi a re na vhuḓifhinduleli u tea u vhiga tshiimo tsha thandela kha miṱangano ya komiti ya wadi  . 
Mafheloni a Gireidi ya 9 vhagudi avha vha tea u kona u shumisa Luambo lwa Hayani na Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwavhuḓi vhe na vhuḓifulufheli u itela ndivho dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u guda . 
Idzi tshanduko kana khwiniso dzi ḓo dzhia tshifhinga , nahone dzi ṱoḓa tshumisano vhukati ha sekithara ya muvhuso na ya phuraivete , na u ṱoḓa tshomedzo dza ndeme  . 
Kha vha sethifae fomo na muṅwaleli wa khothe  . 
Tshenzhelo dza u dzhenelela dzo vhonwaho dzo tea kha dziṅwe nzulele dzi nga kovhekanwa  . 
Kha vha gandise minwe yavho yoṱhe , yo dzhiiwaho tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini , vha rumele khandiso kha Senthara ya SAPS ya Rekhodo dza Vhugegevhenga  . 
Khwiniso ya kushumele kha tshumelo ya tshitshavha i ḓisendeka nga vhuḓi ha vhurangaphanḓa ha vhulanguli vhuhulwane  . 
Luhuhi 2011  . 
Pfesesani khoudu kana milayo ya henefho , na u dzhiela ntha zwivhumbeo zwa muvhuso wa sialala hune zwa vha zwo tea  . 
U wa ha tshivhungu tsha Fall Army zwenezwino ngei Limpopo zwi ḓisa tshutshedzo ntswa kha zwiliṅwa . 
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki na maṅwe maṅwalo . 
Archives Repository na akhaivi dza mavun ḓu  . 
Tsumbo : rubiriki i khwine kha memorandamu kha u linga maanea a vhusiki . 
Ri ḓo khwinisa thendelano kha vhuṱumani hashu hu re hone na u ṱanḓavhudza vhuṱumani  . 
Zwi angaredza hafhu u dzhia vhukando ha u thivhela thaidzo dzi sa athu u bvelela , na u vhambedza mushumo wo itwaho na we wa vha wo pulaniwa  . 
Komiti dzi na maanḓa a u vhudza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo , a ṋee vhuṱanzi na u bvisa maṅwalo  . 
Zwenezwo ndi kumedza miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga zwanḓani zwaṋu  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise tshifanyiso tsha muhumbulo tsho tea u gumafhi ? 
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo a u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz . 
Muthu we a vha e Sinethe a songo tholiwaho sa murumiwa wa tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u tea u vha muraḓo wo fhelelaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu nanga sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Ndayotewa yo fhiraho  . 
Kha u khwaṱhisedza vhupimi , Moody yo sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ḽi khou swikelela vhuimo ha tshanduko nga murahu ha miṅwaha ya nyaluwo i songo khwaṱhaho na uri maga a khwaṱhisedzo yo dziaho kha mugaganyagwama wa 2016 a ḓo dzikisa tshikolodo tsha muvhuso kha GDP ya ṅwaha uno . 
Ndi zwone , tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi , tsho waniwaho nga 2002 , tsho fhungudzea nga maanḓa . 
Ndivho dza Kushumele U langula na u dzudzanya zwiko zwa sekithara na u wana nḓila dzine dza khou shumiswa dza u kolodisa ha tshiṱalula nga zwiimiswa zwa masheleni ( Muofisiri Muhulwane wa zwa Mbulungelo )  . 
Kha sekele ya vhege mbili tshifhinga tsho avhelwaho tshi tevhelaho tsha zwikili zwa luambo zwo fhambanaho tsho ṋekedzwa afho fhasi . 
Nga u khwaṱhisa mutheo uyu na u fhaṱa maburoho a ikonomi vhukati ha ikonomi dzo no bvelelaho na ikonomi dza vhuvhili , muṅwe na muṅwe u ḓo vhuelwa  . 
Kha zwiṱitshi zwa u thoma , vhunzhi ha dzipharamitha dzo ṋewaho kha mutevhe u re afha fhasi dzi a wanala  . 
Vhea bege ya tshisagana tsha ṋawa vhukati ha bege ya muvhala ya lutombo na bege ya muvhala wa dzivhaḽamuṱaḓa . 
MaAfrika Tshipembe vhoṱhe vhane matshiloni avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vha shela mulenzhe kha u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽashu roṱhe . 
Vhadali vha fhiraho 25 000 vha dalela Phalamennde ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Ro vhea zwipikwa zwi zwi konḓaho hu si ngauri a hu na vhuleme vhuhulwane zwino , fhedzi nga vhanga ḽaho  . 
Mushonga une vha u wana musi vha tshi tshatshiwa sibadela . 
Tshibveledzwa tsha vhusiki tshi tea u ṱumana vhukuma na ngudo ya tshibveledzwa tsha ḽitheretsha iṅwe na iṅwe . 
Vha ḓo fanela uri vha badele mbadelo dza khumbelo zwi tshi bva kha uri vha khou ita khumbelo ya thendelo ifhio  . 
Hu nga katelwa zwivhuya na khaedu zwe muthu a ṱangana nazwo murahu ha musi a tshi swika maṱhakheni a vhutshilo hawe . 
Arali khumbelo yo tendelwa , mbadelo ya tswikelelo itea u badelwa u itela mveledziso na ṱhoḓuluso na nzudzanyo , lwa tshifhinga tshetsho tsho tiwaho kha u sedzulusa na u dzudzanya u bviselwa nnḓa ha rekhodo . 
Hezwi zwithu zwi khou itea nga nḓila khulwane  . 
Kha pulane ya u funza yo sumbedzwaho afho fhasi hu na mumono wo vhetshelwaho u funza luambo lwo tou ḓiimsa ; tsumbo Vhege ya 7na 8 , Gireidi ya 10 . 
Vho shuma kha rennge dzo fhambanaho kha SANDF , vhatshi kha maimo o yaho nga u fhambana u swika vha tshi aluswa uya kha Ḽeithenethe Dzhenerala kha zwa ḽodzhisitiki nga 2014 , ndi hone he vha shuma hone u swika vha tshi ri sia . 
Kha vha ṅwalise online . 
Themendelo dzine dza itwa nga RG malugana na p0farelo dzi fanela u sumbedza vhunzhi na vhuṱuku ha mihumbulo ya miraḓo malugana na khumbelo , arali dzi hone  . 
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo ; fhedzi , tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓḓo yayo  . 
Tshigwevho tsha vhutshinyi uvhu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 1 ndi ndaṱiso ya miṅwaha i sa fhiriho mivhili ya u dzula dzhele , kana mulifho  . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu bvelela kha ḽeveḽe dzo fhambanaho  . 
Ri khou vhona ḽigabelo ḽa u thoma ḽa vhushayamushumo musi vhabindudzi vha vhabvannḓa vhanzhi vha tshi fhungudza kana u vala mishumo yavho  . 
A mbo ḓi ṱavhanya a dzhia tshiḽa tshifanyiso tsha fuḽamingo a tshi bvisa nga buli ḽi re kha vothi u itela u sumbedza ngweṋa zwiḽiwa zwayo . 
Musi u tevhedza ho khwinisea maelana na u swikelela maḓuvha a u fhedzisela a u ḓisa zwiṱaṱamennde zwa masheleni nga tshifhinga hu na mbilaelo , ya ndeme ya mvelelo dza u ṱola  . 
Tshivhalo tsha Miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka . 
Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa  . 
Vha ḓo khwaṱhisedza uri vhone vha wana mushonga wa vhulwadze vhu sa vholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha ḓiresi ya nḓisedzo  . 
Maraga nga vhone vhaṋe dzi nga si , nahone dzo kuvhangana dzoṱhe , imele muya wa u vha lushaka une ra u hulisa ṋamusi  . 
Arali Khothe ya Ndayotewa I tshi nga tshea uri Mulayotibe u a anana na Ndayotewa , Phresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina  . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka  . 
Ri tama u tsisa mithelo ya mbuelo , fhedzi zwi nga si itee hu si na u khakhulula nahone hezwo zwi engedza mutheo wa muthelo na u lwa na nzudzanyo dza u tinya muthelo dza tshaka dzo fhambanaho  . 
U lila ha khana musi vha tshi fema  . 
Lwa miṅwaha ya maḓana , phurofesheni ya vhurengisamishonga yo ṋetshedza tshumelo dza ndeme khulwane kha tshitshavha  . 
Kha Ngwenya v Mavana 12 zwo wanala zwauri tshe mulayo wa tshirema wa thoma u shuma kha mbilaelo ya zwa vhudzekani khothe dza sialala a dzi na maanda a u a thetshelesa  . 
Ndangulo ya zwa vhashumi na vhushaka mishumoni  . 
Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u nyito dza u guda dzi iteaho kiḽasini . 
Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi . 
U rembulusa zwi amba mini ? 
Zwifhinga zwa kale-kale , vhuloi ho baḓekanywa na vhuvhi , nahone ho dzhiiwa hu kuitele ku lwaho na Mudzimu kana u sa ṱanganedza vhurereli ha Tshikhiresite  . 
Dzikilabu dza zwiswiṱulo : U nekedza zwiliwa , vhukonani , u thogomelwa hayani hu si ha fomala na senthara dza tshumelo dza u tikedza mvelaphanda  . 
Kha vha rumele luṅwalo kana fax ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno . 
Mbuno ngauralo dzi tea u ḓiswa dzi tshi elana nga tshaho kana kha nyimele dzo fhambanaho  . 
Zwo ombedzelwaho kha Themo ya 3 ndi u shuma na mutevheṱhaḓu wa u shuma na data : u sedza zwi tevhelaho . 
Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Bende yo Ṱanḓavhuwaho ya Lushaka , Puḽane na Siṱirathedzhi zwine zwa pfi ndi Ṱhumekanyo ya Afurika Tshipembe . 
Ndi mini zwi no ni ṱungufhadza ? 
Vhutshilo ha zwa vhudzekani ho khwiniswaho . 
Naho i tshi nga humbela mukhantseḽara wa wadi uri a ḓirule mushumo i nga dovha ya phasisa khetho ya u shaya fulufhelo khae , fhedzi i nga si thivhele mishumo ya mukhantseḽara kha wadi  . 
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo , nngu , mbudzi , bere vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa . 
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana o ṋea thendelo ya tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana , khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa . 
Tshiimiswa itshi tsho sedza kha tshikolodo tsha masheleni hune khadzimiso ya masheleni a vhudzulo ya wanala,vhahadzimi vhane vha si vhe dzibannga na bannga dzine dza hadzima vhane vha vha vha tshi khou shaya  . 
U shumisa ṱhirei ya muṱavha kha u ṅwalela khayo . 
Muofisiri wa Mafhungo a sumbedza uri mbetshelwa ya Mulayo i tea u tevhedzwa  . 
Vha ṋea tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe bola dzo itwaho nga gurannḓa . 
Mulayo u tea u ṋetshedza mbekanyamushumo idzi dza vhugudisi ( hu na vhukwamani na Justice College ) sa zwine zwa vha zwo teisa zwone uri khothe dza sialala dzi kone u shuma nga nḓila yone . 
Tshavhuvhili , tshileme tsha Ndayotewa tshi tea u tanganedzwa na u thonifhiwa nga vhothe  . 
Ndivho ya u thomiwa ha khothe dza ndinganelo ndi u ita uri milandu i sedzuluswe thandela dzi ḓisaho malamba  . 
Mbekanyamaitele na milayo kana maga a Khoro zwo bveledzwa , nahone ho no vhewa thodea dza u ira madzina maswa na dza u sedzulusa madzina a re hone  . 
Mvelaphanḓa yo khwaṱhaho yo vhonala kha mihasho yo vhalaho kha u khwinisa tshumelo vhuponi uho . 
Naho u ela hu zwikili zwa u ita , vhagudi vha tea u rekhoda zwine vha kala tshifhinga tshoṱhe . 
U amba tshifhinga , hu tea u itwa nḓowenḓowe nga vhukati ha themo lwa tshifhinga tshoṱhe . 
Muvhigo wa dzilafho u tea u itiwa na u ṋetshedzwa , hune zwa vha zwo tea . 
Mbadelo ya vhushai na u ṱahela ha zwiḽiwa vhukati ha vhadzuli vha dzibulasini i nṱha  . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u rambiwa nga Muphuresidennde , nga kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , musi Muphuresidennde vha tshi vha ṅwalela hu u itela u humbela dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde  . 
Vha tea u linga vhagudiswa vhavho nga u shumisa u linga hu si ha fomaḽa . 
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo  . 
Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala , mupeleṱo , tswayo na khethekanyo ya maipfi  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u vha na vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi  . 
Thendelano ya fomaḽa ya vhathu i nga thusa kha u khwaṱhisedza vhushaka vhukati ha nyaluwo , mveledziso na u fhaṱa lushaka , u bveledza mutevheṱhanḓu wa zwiitei zwi re na vhushaka  . 
Fulaga ya Afurika Tshipembe yo vha tshithu tsha ndeme muḓini muṅwe na muṅwe  . 
Mulayo wa khophorethivi ndi wa uri muraḓo muthihi u wana vouthu nthihi musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo  . 
Arali DIO a kundelwa u dzhia tsheo na u fhindula Muhumbeli hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 , zwi ḓo dzhiiwa uri DIO o hana Khumbelo iyo , nahone Muhumbeli a nga ita khumbelo ya Khaṱhululo ya nga Ngomu kha u haniwa uho . 
Zwitatamennde zwoṱhe zwa masia a u guda zwi edzisa u sika vhuḓivhi ha vhushaka vhukati ha vhulamukanyi ha matshilisano , pfanelo dza vhathu , vhupo ha mutakalo wavhuḓi  . 
Ri tea u elelwa anivesari dzoṱhe idzi ngauri ri nga si kone u hangwa hune ra bva hone  . 
Muhanga wa Thendelano wa Ndowetshumo ya Migodi i Vhuedzaho u tikedza nḓowetshumo ya migodi kha nyimele ya zwino i konḓaho . 
Ruburiki I nga shumiswa kha u sengulusa vhagudi kha zwikili zwa u tandulula thaidzo . 
Sa muvhuso wa Ḓoroboni ya Kapa , ri na vhuleme ha uri hu na zwikhala zwa vhudzulo zwi ngana zwine ranga zwi ṋetshedza nga ṅwaha  . 
Vhukati ha ṅwaha , yunithi yo shumisa zwi tshi vhonala zwikhala tsha tshumisano zwi re hone nga kha thendelano dzi re hone na u bveledza vhushaka vhuswa ha tshumisano  . 
I dovha hafhu ya sumbedza uri tsheo dzi nga shumiswa hani na dzithandela na u ita uri hu vhe na tshumelo ya tshiphorofeshinala na ndila dza u tandulula hune dza todea hone  . 
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka I nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Ndayotewa uri hu itwe ndaela ya u ḓivhadza uri tshipiḓa tsha Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo woṱhe a u anani na Ndayotewa . 
Tshigwevho tsha vhutshinyi ha ino khethekanyo ṱhukhu tshi a vhavhesa ngauri ndi miṅwaha ya 20 muthu a dzhele  . 
Hu na maṅwe masia hune magavhelo a lushaka ane a tshimbilelana ( o fhelelaho ) a ṋetshedza zwikhala zwa tshumisano zwine zwa vhuedza vhoṱhe  . 
Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi  . 
Ramulayo Muhulu wa Shango ndi ene ṱhoho ya vhuhaṱuli nahone u na vhuḓifhinduleli ha u thoma na u lavhelesa ndayo na zwiṱandadi zwi tevhedzwaho zwa mishumo ya vhuhaṱuli kha khothe dzoṱhe  . 
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa madzangano a vhafumakadzi vhathu vhaṅwe vhavhili  . 
Khabinethe i ramba vhagudiswa vhoṱhe vha zwikolo zwa sekondari uri vha dzhenelele kha muṱaṱisano wa SADC wa 2017 wa maanea a zwikolo zwa sekondari , une wo vulea kha matshudeni vhoṱhe vha zwikolo zwa sekondari kha dzingu ḽa SADC . 
Ri nga kona u humisela murahu iṅwe ya tshinyadzo yo no iteaho kha pulanete yashu arali ra dzhia vhukando ha uri hu vhe na tshanduko . 
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo shumiswa sa muteo kha u ola sekele ya u funza ya vhege mbili . 
Nga tshifhinga tsha khanedzano ya mulovha ndo wana muhumbulo wa uri ho sedzwa zwoṱhe na uri arali hu si na zwiṅwe , fhedzi ro kona u swika hune ra pfesesa uri hedzi ndi khaedu dzo ḓowelaho , na musi phindulo dzashu khavho dzi tshi nga fhambana  . 
Zwino inwi ni vho tou i reila  . 
Sibadela uri vha kone u thusiwa  . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa , dzangano kana muṱa une vha tama u ita hone mbekanyamushumo yavho Afrika Tshipembe , nahone luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze uri mbekanyamushumo iyo i hone . 
Kha zwa Tshikwama tsha Nyaluwo tshe ra thoma ṅwaha wo fhiraho , thandela iyi na yone i khou bvela phanḓa zwavhuḓi vhukuma  . 
Ndi vhonnyi vhane vha teau u ita khumbelo ? 
HIV a si akhironimi , ngeno AIDS hu akhironimi sa izwi i tshi vhalea sa ipfi . 
Musidzana mutswuku wa maṱo a ndalamo , na nḓevhe dzo linganelaho ngeno meme dza mulomo dzi tshi nga dzo tou tshetshelwa zwavhuḓi , na ningo ya mupfa . 
Lambamai 2011  . 
Musi Vhavend(a vha kha nndwa na dzin(we tshakha , Ngomalungundu yo vha i tshi ed(edza maswina musi yo lidzwa  . 
I ḓo dovha ya fha vhavhambadzi na vhabindudzi tswikelelo kha maraga u aluwaho na u ḓisa mutheo wo khwiniswaho wa mbambadzo ya ngomu Afrika . 
Ri tea u dzulela u vha na vhuṱanzi uri maḓi ane ra nwa a si a muhulu nahone o kuna . 
Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu , khorotshitumbe yeneyo I nga thoma maga o fanelaho u itela u bvisa kana u sudzulusa kana maga a ndaṱiso kha khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka . 
Kha milandu ine muhwelelwa o vhonwa mulandu wa u pomoka muṅwe vhuloi , khothe yo ombedzela vhuhulu ha uho u pomoka na ndeme dza u tsireledza tshitshavha malugana na vhathu vho sumbiwaho uri ndi vhaloi  . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe . 
Nga kuhumbulele hoku , a hu na shango kana vhathu vhane vha nga amba uri a vha ḓitiki nga vhaṅwe zwi si na ndavha uri vho pfumisa hani kana maanḓa ane vha nga vha nao  . 
Official Seed Testing Station i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu  . 
Lufuno lwo khakheaho na lutendo lwo khakheaho zwi nga sike fulufhelo ḽi ṱoḓeaho kha nyambedzano  . 
Pulane , ye ya topola fhethu ha khombo ya vhufhura , yo lugela u thoma u shumiswa zwino  . 
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu  . 
Vha ḓo kona u pfi vha thaiphe nomboro yavho ya vhuraḓo ( nomboro ya tshikimu tsha dzilafho ) , PIN ye vha nanga na nomboro ya basa . 
Nḓivhadzo ine ya itwa nga murahu ha maḓuvha a 30 fhedzi hu saathu u fhela ṅwaha , i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani nḓivhadzo i songo itwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 uya nga mulayo  . 
Ndayotewa i ṋetshedza tshitshavha tshi re na bono , tsho faranaho , tshi bvelaho phanḓa , tshi sa khethululi u ya nga lushaka na u ya nga mbeu ; shango ḽine ḽa vha ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , vhane vha vha tshithu tshithihi naho vho fhambana  . 
Fhedzi vesheni dza PDF dza dzidokhumenthe i a shumiswa u itela uri dokhumenthe dzi dzule dzi kha tshiimo tsha vhukuma . 
Tshitshavha tshi tea u ḓivha uri ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwifhio  . 
Kha vha ḓadze fomo BI-1699 na BI-130 . 
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae . 
Hu ḓo dovha ha sumbedzwa mbuelo dza phurogireme ya nḓisedzo ya tshumelo ya muhasho  . 
Komiti ndi zwigwada zwo khetheaho zwine zwa ita mushumo wa ndeme kha masia o tiwaho  . 
Vha ṱuṱuwedze u vha khagala - vha songo haṱula musi vhathu vha tshi bula mihumbulo yavho  . 
Kha vha sedze kha Thangelamulayotibe u itela u wana mafhungomatsivhudzi nga vhuḓalo na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala  . 
Vhabebi na vhalondoti vha tea u dzhia maga kha u vhona uri vhana vho tsireledzea . 
Kuitele kwa nḓila yo ḓoweleaho nga ngoho a si u thivhela , fhedzi ndi kwa u fholisa  . 
Dzulo ḽa Vhuvhili ḽa Khomishini ya Mashango mavhili vhukati ha Afrika Tshipembe na Riphabuḽiki ya Namibia ḽo khwaṱhisedza u ḓikumedzela ha vhoṱhe kha nyambedzano dza vhavhili , dzingu na mafhungo a dzitshakha ane a khou sedzuluswa  . 
Musi zwikolodo zwoṱhe na mbadelo dza u vhila topola u kokodzela thungo hu re khagala kana luvhengelambiluni na u nea mihumbulo yawe  . 
Madzuloni a uri Alice a vha fhindule , a vha furalela a vula firidzhi yawe a shela ngilasi ya waini a nwa  . 
U livhanya maṱaluli na madzina , mafhambanyi na makateli . 
Tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa . 
Khumbelo ya u vha murao wa Sisieme ya Mafhungo ya s Bugu iyi yo khethekanywa ya bva ndima tharu khulwane , ndima iṅwe na iṅwe i shuma na maimo mathihi na Bennde ya Pfunzo na Vhugudisi Nyangaredzi-Vhuimo ha Fhasi , Vhuimo ha Vhukati , Vhuimo ha Nṱha  . 
Mimaraga ya sialala ngei Yuropa na Amerika yo ima , nahone mimaraga ine ya khou bvelela ndi mimaraga nungo ntswa dzine dza khou rangaphanḓa  . 
Khalan(waha iyi i vha i tshi rothola lune na zwi(linwa zwine zwa limiwa zwa vha zwo fhambana na zwa tshilimo  . 
Hulisani o vha o takalesa ngauri nga Musumbuluwo u ḓo vha e na mafhungo a takadzaho a u anetshela tshikoloni . 
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe . 
U ḓadzisa zwenezwo , zwiko zwi re hone kha madzangano a ndondolo ya vhana fhethu ho fhambanaho zwo fhambana zwihulwane  . 
Khabinethe yo themendela Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya Lushaka ya 2020 ( NYP 2020 )  . 
U bva tshe nḓila ya kuitele uku ya ṱanganedzwa , tshivhalo tsha vhagudiswa vha lengaho tsho tsa  . 
Komiti yo vhumbwa nga miraḓo ya khoro  . 
Zwi bva kha zwifanyiso zwa tombo ḽa Linton , ḽine ḽa vha tsumbo ya Vhutsila ha Matombo Afurika Tshipembe zwi ḓivheaho ḽifhasini , ḽi wanala Museamu wa Afurika Tshipembe ngei Cape Town . 
Naho mbuno dza vengo ḽa vhabvannḓa , zwihulwane khakhathi dza zwenezwino dzi tshi konḓa , zwi khagala uri vengo ḽa vhabvannḓa ḽi tshinyadza tshitshavha tsha mupondwa na tshitshavha tsha mutshinyi , sa i zwi tshirunzi tsha vhoṱhe tsho kwamea  . 
Mbekanyamushumo ya Mveledziso naKhwiṋiso ya zwa Vhufuwi ha zwi dzulaho Maḓini ( ADEP ) ndi mbekanyamushumo ya ṱhuṱhuwedzo ine ya vha hone u itela mabindu o ḓiṅwalisaho Afrika Tshipembe kha mishumo miṱuku , mihulwane na ya u tou engedza zwa u fuwa zwa maḓini . 
Khethekanyo 322 na 333 ya Mulayotewa muswa i ḓo fhela nga yoṱhe arali milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana i sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa wa thoma u shuma . 
Kha vha wane fhethu ha tsini hune zwidzimamulilo zwa wanala hone , na uri zwi shumiswa hani  . 
Afha ḓafulani iyi ye Vho-Mathada na mufumakadzi vha vha vho dzula khayo , ho vha hu na vhafunzi vhavhili , Mangalani na Tshiṱereke  . 
Hezwi zwi dovha zwa vhea shango sa fhethu ha vhuendelamashango ha mitambo na u dovha u ṋea tshikhala Tshigwada tsha Afrika Tshipembe . 
Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde , kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo , nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila . 
Khabinethe yo tendela phaḓaladzo ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo kha Ṱhahelo ya Thivhelatshitzhili kha Muthu ( HIV ) , Malwadze a Pfukelaho nga Vhudzekani ( dziSTI ) na Lufhia ( TB )  . 
Hu tea u vha na khwaṱhisedzo kha u ṅwala hu si na u dzhia sia na milayo ya vhuḓifari i tevhelaho  . 
Izwi zwa ita uri hu vhe na nyaluwo ya khakhathi ya u lwa na avho vha humbulelwaho uri vha a lowa kha zwitshavha zwinzhi . 
U dzulela u ita nyonyoloso zwi ṱuṱula sisiṱeme ya u langa na u vhuedzedza muvhili . 
Ndi ngazwo luvhanḓe lwa u dzhena lu tshi imela khonṱhiraka mbili dza u thoma na mathomo a u shela mulenzhe  . 
Vhuraḓo a vhu tsha shuma . 
Kuitele uku kwa u kwama a ku kovhekanyi mikovhe siani ḽa u tshea mafhungo , nahone vhomakone a vho ngo vhoxwa uri vha pfe-vho mihumbulo ya tshitshavha  . 
Ri khou lavhelela u vha fha u swikelela hu sa gumi mafhungo maswa maswa a mbuelo dzavho dzire hone na u swikelela databeisi ya Friends of GEMS , u ita uri hedzo mbuelo dzi engedzeye . 
U vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u swika kha 6 . 
Tshumelo iyi i thusa vhathu u vhiga muthu o xelaho  . 
Mulayo wa ndinganyiso , mveledziso yo eḓaniswaho na mbuelo i fanaho vhukati ha mashango a re muraḓo kha u khwaṱhisedza u ṱanganelana wo dovhololwa hafhu  . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha South African Geographical Names Council kana khoro ya Vunḓu ya madzina ya vunḓuni ḽavho  . 
Vhadzheneli vha khethekanywa nga zwigwada na u sedzana na sinario zwa siaṱari 68  . 
Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane  . 
Thaidzo dza vhaṅwe , arali dza litshedzelwa , dzi ḓo fhedzisela dzo vha thaidzo dza vhathu vhoṱhe  . 
Nahone zwi tshimbila na u amba zwoṱhe luraru , vha a zwi ḓivha  . 
Mbetshelwa ya u dzula lwa tshifhinganyana  . 
Khabinethe yo tendela khwiniso kha nyavhelo ya mugaganyagwama wa lushaka une wa sudzulusa zwiko uri hu lambedzwe dziyunivesithi hu sa khou khakhelwa nḓivhadzo dzo fhiraho dza mikano ya mashumisele a masheleni . 
Fhedziha , u swikela hune zwiito zwa kuvhanganya zwikolodo zwa vho vha vhugevhenga zwi tea u sedziwa  . 
Yunithi ya Tshumelo dza Luambo ya GCIS yo thomiwa nga Lambamai 2008 hu na maanḓa e ya hwedzwa a u ṋetshedza tshumelo dza u pindulela , u dzudzanya na u vhalulula kha GCIS  . 
U sumbedza u pfesesa zwiga musi a tshi vhalela nṱha . 
Hone masia a u guda a tshi ombedzela zwiteṅwa , vhutsila na ndeme zwine zwa tea u bveledzwa kha gireidi nga gireidi , mbekanyamushumo dza u guda dzi buledza tshikoupu tsha u guda na nyito dza asesimennde kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe  . 
Milayo iyi i vhumba mulayo wa muhanga wa vhuṱhogwa wa ndaulo ya tshitshavha  . 
Kha tshipitshi tshavho , vho khwaṱhisedza uri vhuaḓa na u sa shumiswa zwavhuḓi ha mithelo a zwi nga ḓo konḓelelwa  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine a tama , fhedzi a hu na muthu o tendelwaho u tevhedza pfanelo dzenedzo a sa tevhedzi zwo ṅwalwaho kha mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo  . 
Thendelo u thoma itea u wanala hu sa athu fhela awara dza 48 phanḓa ha tshiwo . 
Izwi ndi zwine muvhuso wa tea u funza vhathu nga hazwo , u fhira uri mulayo u kone u swikelela tshipikwa nga woṱhe . 
Hune muhwelelwa a khou hanedza nahone muhweleli a tshi khou toda u dzhia mafhungo a a isa phanda a nga dibvisa kha mafhungo aya a dzhia mafhungo a a isa kha khothe ya aphili uri i fhe thendelo gota li wanalaho kha wadi yeneyo kana tshitiriki  . 
KHUMBELO KHA KHOTHE Muhumbeli we a kundelwa kha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu u fhela maḓuvha a 180 a u ṱanganedza nḓivhadzo ya tsheo kha khaṱhululo ya nga ngomu , a nga ita khumbelo ya thuso yo fanelaho kha khothe sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 78  . 
Muvhuso u na mushumo muhulwane wa u vhona uri izwi zwohe zwi khou itiwa  . 
U avhela masheleni kha themamveledziso , ho katelwa u funza , zwikhala zwa ṱhoḓisiso , zwishumiswa na vhupo ha vhuḓi ha u dzula matshudeni ndi zwa ndeme u ri yunivesithi dzi kone u swikele vhurumelwa hadzo ha u maanḓafhadza  . 
Zwiṅwe na zwiṅwe zwi welaho nga nnḓa ha ṱhalutshedzo kana zwi netisaho ṋetshedzo iyi zwi tea u lambedzwa nga u sedzulusa hafhu ndeme nga ngomu  . 
Ifa ḽi sa fheli ḽa muvhuso wa tshiṱalula ḽo sia shango ḽashu ḽi na thaidzo dzo kalulaho dza thaidzo dzi kwamaho zwoṱhe- dza ikonomi na dza matshilisano  . 
U vhala tshiṱori . 
Tsha u fhedzisela , mitengo mihulwane yo bvaho kha zwikepe zwe zwa farwa na zwi sa khou shumaho  . 
Tshi sumbedzisa uri nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo zwi ḓo linganyiswa hani  . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u ya kha Plein Street nga u ṱavhanya vha ṋamele bisi u ya CTICC  . 
Vha tea u wana na ṱhanziela ya vhukoni kha vhugudisi ngudoni idzo  . 
U ya nga mivhigo , kutukana uku kwa Gireidi ya 3 kwo vha ku tshi khou lingedza u fhufhela maḓini ku murini kwa fhedza kwo gekha ṱhoho kha davhi kwa wela maḓini . 
Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma  . 
Khweshenee y thekhinikhaḽa yo ḓadzwaho . 
U nangwa ha khamphani dze dza bvelela kha ndingo dza u renga nga Muhasho wa Fulufulu kha Mbekanyamushumo ya Vhabveledzi vho Ḓiimisaho vha Fulufulu ḽa Malasha(IPP) ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhurangeli ha muvhuso u tsireledza nḓisedzo ya fulufulu ya shango . 
U sumbedza mbadelo dzi elanaho na khadzimiso ya masheleni a nnḓu  . 
Tshanduko dzi katela nzhini kana ṋomboro ya vhuṋe ya goloi  . 
U vhona uri khumbelo dzi phurosesiwa nga tshifhinga  . 
Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwi tea u shumiswa , tsumbo , u kuvhanganya maḓi a mvula mahayani  . 
Zwiṅwe hafha mafhungo a vhuṱhogwa hu fanaho nga ha vhupo , fulufulu na tswikelo ya zwiḽiwa ndi masia ane nga u angaredza a ḓo ṱoḓa therisano khulwane  . 
Ri fanela hafhu u tshimbidza mveledziso na mbambadzo ya thekhinoḽodzhi dza fulufulu ḽi vusuludzwaho ḽapo na u ṋetshedza tswikelelo kha fulufulu ḽa musalauno ḽi faraho na u sika mishumo i sa nyeṱhi  . 
U dzumbulula ngoho ya Mudzimu , nḓisedzo na vha hone ha u vusuludza vhutshilo na ngeletshedzo zwi a humbelwa u itela sesheni yone ine na u itela vhutshilo ha mufarakani kha mufhindulano  . 
U dzhenelela kha ngudo ya tshiṱori nga u fhindula mbudziso dzo leluwaho dza orala . 
Khwiniso idzi dzi khou tou engedza kha dze dza vha dzi hone dza u shuma,kushumele na ndaulo ya u shumiswa na vhulangi ha Mulayo wa Sectional Titles , wa 1986 ( Mulayo 95 wa 1986 )  . 
A vha ye kiḽiniki ya havho ya tsini kana u ya u vhona muḓivhi wazwa mishonga o zwi gudelaho . 
Hune ha vha na u hana CBNRM , ndangulo ya sinia i tea u dzhenelela  . 
Lushaka na mishumo ya sekhithara dzo fhambanaho , ndaulo kana zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso ndi zwithu zwo teaho u dzhielwa nṱha kha mulayo une wa langula ndaulo ya muvhuso . 
Khwine , zwi tou nga vha fhindula nga u ṱavhanya nga maanḓa kha madiso kha maime apo na maitele u fhira dzikhothe khulwane  . 
Hune ha sa vhe na khaṱhululo ya nga ngomu , mulandu u fanela u iswa kha tsedzuluso hu saathu u fhela maḓuvha a 180 muthu o ḓivhadzwa tsheo . 
Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka . 
Vhathu vha tea u tevhedza zwe vha amba uri vha do zwi ita  . 
Kha vha kwame senthara iṅwe na iṅwe ya thuso ya vhapondiwa , fhethu ha tsireledzo ha vhafumakadzi na vhana vha tambudziwaho , vhaṋetshedzi vha tshumelo ya muvhuso kana madzangano asi a muvhuso a shumaho na u londa vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani  . 
Minista vho ombedzela uri u tevhedza milayo ya vhupo a zwi na nyambedzano na uri vhadzheneleli vha re kha sekhithara ya mathukhwi a khohakhombo kha ndondolo ya zwa mutakalo vha tea u zwi pfesesa  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mbuyelo dza IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika  . 
Thanda dza u sumba hu tshi vhaliwa maṅwalo o hudzwaho , zwiṱori zwa luvhondoni na zwiṱanwa . 
Ndi mbuno dzifhio mbili dzine a bula a tshi sasaladza TV . 
Ndangulo ya u tanganelana i a dura nga maanda , na u dzhia tshifhinga , u fhira ndangulo ya vhukuma . 
Zwi bva kha u dihudza nga u shuma kha Bannga ya zwa Mavu  . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṱuṱuwedza vhone u sedzulusa zwitatamennde zwa tshidzumbe zwa Dziwebusaithi dzine vha nanga u vha na vhuṱumani nadzo u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka uri vha kone u pfesesa uri Webusaithi idzo dzi kuvhanganya hani , u shumisa na u kovha mafhungo avho  . 
Haya maitele a tea u dovhololwa u swikela muṅwe nkhetheni a tshi wana vouthu nnzhi u fhira dza vhaṅwe  . 
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni . 
Musi khumbelo yavho i tshi ṱanganedzwa , Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu u ḓo rumela muingameli u ṱola tshiṱitshi tsha ndingo na u wanulusa arali tshiṱitshi tshi tshi tevhedza ṱho ḓea dza vhukoni ha tekhinikha ḽa ha u ḓi ṅwalisa ho tiwaho nga Khoudu ya Mashumele ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Zwiṱandadi ( SABS )  . 
Nyito ya kiḽasi yoṱhe : hune mafhungo a ndeme a ḓo vha a Mbalo dza Murekanyo , u ṱanganywa ha zwiteṅwa na u avhela mishumo ya u shuma mugudi e eṱhe lwa minete i si ho fhasi ha 20 nga ḓuvha musi hu tshi thomwa ngudo ya Mbalo . 
Tsireledzo ya lushaka i tea u sumbedza vhuḓikumedzeli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , sa vhathu nga vhoṱhe na lushaka , ha u tshila nga nḓila ya ndinganyiso , u tshila nga Iwa mulalo na pfano , u vhofholowa kha nyofho na u ṱoḓa , khathihi na u ṱoḓa u tshila vhutshilo ha khwine  . 
Vhatambi vha bvumo : Ronaldinho , Adriano , Gilberto , Robinho  . 
Zwi shumiseni u sedza zwine nakhou humbulela  . 
Hu sina u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho no ḓo vhangiwaho nga mugodi . 
Mudededzi vha kuvhanganya zwishumisa zwo linganaho u itela uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi kone u zwi vhekanya u ya hune zwa ṱoḓea lu si ho fhasi ha luvhili ( lu nga ḓi vha lunzhi )  . 
Thundu dzoṱhe vha ḓo dzi wana nga hafu ya mutengo vho u ḓowelaho . 
Mihasho yo fhambanaho ya muvhuso i khou dzhenelela u itela u ṋetshedza thikhedzo na tshumelo zwine zwi ḓo fhungudza u lemelwa ha zwitshavha . 
Phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vunḓu 146  . 
Tshitshavha tsha saintsi , tshine tsha tea u vha na nḓivho yavhuḓi nga vhubvo , a tshi humbulelei tshi fana na tshitshavha tsha poḽotiki  . 
Kha ikonomi hu anza u vha na muṱaṱisano malugana na tshivhalo tsha phurofiti yo itwaho kha thengiso ya zwibveledzwa na tshumelo  . 
Saga ye ya vha i nga ngomu hayo yo tou kokodzwa nga tshaini ye ya vha yo nembelela fhasi ha goloi  . 
Sa tsumbo , phindulo i nga katela u zhambelela kana u rwa kana u amba kana u nanga u ṱutshela nyimele  . 
Mudededzi vha humbela mugudi uri a ime phanḓa ha kilasi . 
SAFCERT , luambo lwa saini na Braille . 
Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi  . 
Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha  . 
Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi dzhielwi nṱha kha u phasisa na kha ṱhanziela . 
Vhuṱanzi ha pfanelo ya vhudzulo nga fhasi ha l U davhidzana nga mafhungo a zwipotso na u imvumvusa a bvaho kha kuvhonele kwa muvhuso  . 
Fhethu hu songo dzheniswa ndi , naho zwo ralo , maga a ndeme a ṱhogomelo  . 
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki , nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana , zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi . 
Uri muthu a khethiwe sa thirasitii u tea u vha e muraḓo muhulwane wa GEMS . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhale nyolo dza zwithu zwe zwa vhewa nga zwigwada na zwi so ngo vhewaho nga zwigwada . 
Khabinethe i livhisa ndiliso yayo kha vha Caribean khathihi na tshipiḓa tsha Cuba na Unites Sates zwi tshi tevhela thithiso ye ya vhangwa nga Dumbumazikule Irma  . 
Vhaongi vhashu vha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri vha ḓo vha thusa nga mafhungo maṅwe na maṅwe ane vha a ṱoḓa nga ha vhulwadze havho ha swigiri na mafhungo a mutakalo a elanaho  . 
Hezwi zwi khou tevhela madalo a Muphuresidennde a Elsies River hune ha vha Ḓoroboni ya Kapa vha tshi tikedza Imbizo ya u Lwa na Vhutshinyi  . 
Mbekanyamushumo ya Sabusidi ya Dzinnḓu ya Lushaka ndi mini ? 
U swikela tshifhinga tshi ḓaho sala a tshi pfala  . 
I tshi dalela mavunḓu , Komoti i ḓo ṱola vhupo na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha , vhaofisiri vha muvhuso wapo , vhaofisiri vha muvhuso wa vunḓu , komiti dza wadi , madzangano a vhadzulapo na miraḓo ya madzangano a vhoramabindu . 
U mona na shango lothe-nga maanda kha vhupo ha mahayani na nnda ha dorobo khulwane dzi fanaho na Johannesburg na Durban na Polokwane-hu na dzimilioni dza vhathu vhane vha khou rema miri ya dakani na u vhulaha kana u zwima phukha nahone kha maitele ayo , vha khou lwela u wana ndila dza u vhulunga mupo vha tshi khou itela mirafho i daho . 
Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila i fushaho hafhu , vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi . 
Naho izwi tshinwe tshifhinga zwi tsheo ya vhone vhane , vhafumakadzi vha tea u ṱuṱuwedzwa u dzhia mbekanyamushumo dzine dza ḓo vha ṋea vhutsila na u bveledza zwihulwane zwikhala zwa u tshila matshilo avhuḓi musi vha tshi vhuedzedzwa hafhu zwitshavhani  . 
MBUDZISO 6 Dzi shumiswa hani ? 
Ri ombedzela kha zwine ra si tame u sudzuluwa khazwo  . 
Tswikelelo ya zwipikwa zwoṱhe izwi i ṱoḓa Muvhuso wa mveledziso na vhukoni  . 
U ṅwala maanea a no bula uri tshipuka tshi na tshivhumbeoḓe , saidzi yatsho , tshi tshila tshifhinga tshingafhani na uri tshi khomboni ya u ṱhoṱhela naa . 
U talutshedza matshimbidzele a u tandulula u tambudziwa ha mualuwa  . 
Uri fhungo ḽa vhuvhusi ha Bodo ḽi dzikiswe , Khabinethe yo tendela u simulwa ha Bodo ya Tshifhinga nyana ngeno Minisṱa vha tshi khou ṱavhanyisa maitele a u thola miraḓo ya Bodo ya Maḓi ya Umngeni yo fhelelaho . 
FDC kha DMP vha khou nwa philisi iyi  . 
Mishumo ya wadi ? 
U shuma na maipfi U peleṱa maipfi o ḓoweleaho , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U shumisa ḓivhaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba zwone Maipfi ane a thoma nga mubvumo m ha tevhela v kana w : u shumisa m u peleṱa sa mvula , mwemwela U pfufhifhadza ( sa : RSA ) U shuma na mafhungo U shumisa malaeli U pfesesa na u shumisa tshivhumbeo tsha khanedza U shumisa maambiwa . 
Vhukoni ha ṱhoho dza zwikolo  . 
Khoudu A : Iyi ndi ya thuthuthu ine i nga vha na kana i sina tshidulo tsha u ḽaisa muṋameli i re na nzhini ine ya fhira 125 cc . 
Vhagudi vha fhedzisa mabambiri a u shumela hune vha shumela tshintshi ya zwithu zwe vha renga nga 20c kana ṱhukhu . 
Tsha u fhedzisela , ṅwalani fhungo ni tshi sumbedza zwine murero muṅwe na muṅwe wa amba . 
Kha kereke dzi fanaho na idzi , vhathu vha anzela u fhulufhedziswa uri vha ḓo tsireledzwa kha vhuvhi hoṱhe hu tshi katelwa vhuloi  . 
U katela vhathu kha tshanduko kana kha nḓila ntswa ya u ita zwithu  . 
Kha vha ise phanḓa u swika hu tshi vha na vhagudi vha 7 phanḓa . 
Naho u ela tshi tshikili tsha u tou ita . 
Khetho dzi itwa hu khou tevhedzwa Milayo ya GEMS yo ṅwaliswaho , na Dzithirasitii ntswa dzo khethiwaho ndi Miraḓo Mihulwane ya Tshikimu vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi . 
U nangiwa ha muthu wa u ḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala  . 
Hu nga dovha ha humbelwa ndingo dza phambano . 
Na uri thandela dza CBNRM dzi anzela u livhiswa kha mirado i shaesaho nahone ine ya si dzhielwe ntha kha tshitshavha-avho vhane vha vha na thodea nnzhisa . 
Khabinethe i fanela u shuma nga maitele ane a vha a ṋetshedzo kha muya wa u ṱoḓḓa nyanḓḓano yo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓḓea ya muvhuso u shumaho  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dala lwa tshiofisi uri vha shele mulenzhe na u thusa kha u rangaphanḓa Sesheni ya Vhuṋa ya Afrika Tshipembe na Botswana BNC ine ya ḓo farelwa ngei Gaborone , kha ḽa Botswana nga Ḽavhuṱanu , ḽa 17 Lara 2017 . 
Mulayo u langaho u funzwa na u gudwa ha ḽiteresi kha iyi Kharikhuḽamu ndi wa uri mvelephanḓa ya luambo i kwama maitele a nyaluwo i bvelaho phanḓa  . 
Ni kone u tangedzela muthu kana tshithu tshine tsha khou ita nyito iyo . 
U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha mbekanyamushumo dzi re afho nṱha , kha vha kwame Muhasho wa Makwevho na Mbambadzo kha 0861 843 384 . 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo dzula wo lugisela mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe ine ya katela mutevhe wa nyambedzano nga ha u shumisana u fhaṱa tshitshavha tshi sa ṱaluli nga muvhala , mbeu , tshi eḓanaho nahone tsha dimokirasi . 
Fhedziha kha uvhu vhuimo ha u fhedza u dzhena tshikolo , vhunzhi ha idzi nyito kana mishumo i ḓo ṱoḓa khwaṱhisedzo ṱhukhu zwi tshi ya nga mugudi ene muṋe ; izwi zwo vha tshipiḓa tsha mveledziso ya vhagudi kha vhuimo ho fhiraho . 
Ri tea u shuma u shandukisa tshiimo itshi . 
Muthu a re kha vhuimo uvho zwenezwo u vha a khou timatima nga ha uri hu ndavhelelo dzi shumaho ndi dzifhio nga tshifhinga itsho kha vhuimo uvho  . 
Mbekanyamushumo ya DziAgri-park yo no vha mutheo wa zwipikwa zwa muvhuso kha u Vusuludza Vhulimi na mutevhe wa mashumele a u phurosesa zwiliṅwa , zwine zwa vha zwipikwa zwa Pulane dza Nḓila dza Ṱahe . 
Kha vhuimo uvhu , vhagudi a vha lavhelelwi u vhala kana u ṅwala furakisheni nga u shumisa nomboro kana zwiga zwa furakisheni . 
U tendelwa u vha kha PMB a hu ngo ḓisendeka nga nyimele kana dzilafho fhedzi na kha dzilafho ḽi ṋetshedzwaho nga muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo . 
Khethekanyo iyi i ḓadzwa fhedzi arali khumbelo ya mafhungo itshi khou itelwa muṅwe muthu  . 
Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshumelo dza Dziposwo kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi . 
Ngauralo , Khabinethe yo sedza mafhungo aya nga vhuronwane na u dzhia tsheo dzi elanaho na tshigwada tsha dzikhamphani dza Transnet  . 
U vhona vhulapfu ha mithara 1 zwi thusa vhagudi u swika kha u vhumba muhumbulo nga ha vhulapfu ha mithara . 
Ri khou ṱuṱuwedzwa roṱhe nga ha uri madzangano mararu a vhetshele thungo phambano dzao  . 
Mugaganyagwama u dzhia miṅwedzi ya 14 u dzudzanya . 
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya fhasisa ya 17 nga vhukale nga datumu ya u lingiwa . 
Kha zwitshavha ezwi , ḽiṅwalo ḽa mutheo ḽa vhuḓifari ha matshilisano ḽo ṅwalwa nga vhatambi vha re na maanḓa vhane nga nṱhani ha vhuimo havho ha vhuṱalu tshitshavhani , vha a kona u langa nḓivho  . 
Riṋe na Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC ri fhululedza mahoro e a shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Zimbabwe kha zwe a swikela zwone , nahone ri dovha ra a ṱuṱuwedza uri a shumisane u tandulula zwo salaho . 
Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe , kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki , zwifhaṱo na ndangulo  . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha ndangulo ya zwiwo yo ṱanganelanaho i shumaho zwavhuḓi na tshumelo ya mililo , nga u vhea tsireledzo ya mililo na u thivhela , zwihulusa u fhungudza khombo dza mililo zwitshavhani , zwine zwa vha ṅwongo wa nḓisedzo ya tshumelo ya mililo ine ya ḓo shela mulenzhe zwihulu kha u sikwa ha zwitshavha zwo tsireledzeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Nga hetsho tshifhinga hu tea u vha na zwigwada zwivhili zwine zwa khou ita nyito ya u vhala na tshigwada , hune mugudisi a vha o ranga phanḓa ; ngeno vhaṅwe vhagudi vhe kati na u khunyeledza dziṅwe nyito dzine dza nga sa u ṅwala tholokanyonḓivho u pfesesa zwo ṅwaliwaho , foniki , mupeleṱo , girama na u ṅwala . 
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma  . 
Ri ṱoḓa mini zwa u lugisela u pulana ? 
Musi mugudiswa o vhifha muvhilini , hu themendelwa maitele a tevhelaho , maga a tevhelaho o khwaṱhisedzwa , na mishumo na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho ha vhagudiswa , vhagudisi , zwikolo na Mihasho ya Pfunzo ya vunḓu . 
Musi vha tshi ṅwalela komiti vhupfiwa , vha ḓo vha vha tshi khou bula muhumbulo u yelanaho na Mulayotibe kana fhungo ḽa ndeme ḽine ḽa khou itea zwenezwo  . 
Kha Riphabuḽiki , muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka , mavunḓu na muvhuso wapo ine mivhuso heyi yo fhambana , I a shumisana nahone I na vhushaka . 
Naho zwo ralo miṅwe mimasipala i khou wana thikhedzo ya ndangulo nyangaredzi u bva kha Muhasho nahone ho swikelelwa mvelelo dza maṱhakheni  . 
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe . 
Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe na u fhela musi a tshi ṱutshela tshikhala kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe  . 
Eskom i ḓo saina thendelano dzo salaho dza u renga muḓagasi , dza muḓagasi u bikululwaho zwi tshi elana na afho ho waniwaho . 
Vhudifari hashu na ndila ine ra vhonala ngayo zwi do tanziela u diimisela hashu kha u netshedza tshumelo ya maimo a ntha  . 
Muthusa-Phresidennde , Dziminisṱa na Vhathusa-Dziminisṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo ita mushumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Phresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe  . 
Khabinethe i takadzwa nga mushumo wo itwaho nga Tshumelo ya Mapholisa a Afurika Tshipembe kha u lwa na vhugevhenga na u ita khuwelelo kha zwitshavha zwi kwameaho nga izwo uri zwi shumisane na mapholisa u tsireledza tshitshavha tshashu kha samba iḽi . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya komiti vha a dzheniswa kha foramu dza vhukwamani  . 
Hu nga dzudzanywa muṱangano kha ḽi ṅwe shango , nahone musi mufhurwa o no swika shangoni iḽo u dzhielwa phasipoto yawe nahone a hombokwa u swikela musi o no badela tshelede i ṱo ḓeaho  . 
Hafha hu nga sedzwa arali i tshi nga tou dzulelwa fhasi uri I thetsheleswe kana i sedzwe hu tshi khou tevhelwa zwe zwa n(walwa kana hu sedzwe manweledzo a afidavithi  . 
U shumisa khaḽendara u rekanya na u buletshedza vhulapfu ha tshifhinga nga maḓuvha kana dzivhege . 
Kha vha sumbedze nḓivho ya nyimele na u guda nga ha vhathu vho fhambanaho na riṋe nga u sumbedza ṱhonifho ya miṅwe mihumbulo  . 
Ngoma iyi i rangela domba  . 
U ḓo dzhena fhedzi a songo tamba nga nḓila mmbi  . 
U daha hu vhaisa mivhili yashu nga nḓilaḓe ? 
Khamphani dzo fhambanaho dza Afrika Tshipembe na dza mashangoḓavha dzine dza vha miraḓo ya CGF dzi khou vhambadza na u bindudza Afrika Tshipembe , dzi tshi shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo . 
Mutsho wa ino vhege wo ima nga nḓilaḓe ? 
Izwi zwo vha zwi khou itwa ngauri ho vha na u vhovhola malugana na uri vhuloi vhu kwama hani vhafumakadzi , vhana , vhaholefhali , na vhaaluwa  . 
Khabinethe i livhisa ndivhuwo dzayo kha tshitshavha kha u shela havho mulenzhe kha thulo ya mutsiko wa giridi ya muḓagasi wa lushaka ṅwedzi wo fhiraho . 
Wo fhedza tshifhinga tshilapfu tielela kha vhumatshelo , musi hu tshi khou lwelwa mbofholowo , zwino wo tea u didzhenisa kha u i sela vhathu tshumelo nga tshihadu  . 
Ndi ngoho , ngauri pfunzo yo thusa Masana uri a vhe na vhumatshelo a huna tshine tsha nga imelela u kundelwa hafhu u fhindula ndavhelelo , saizwi dzi mulayoni na u vha dza vhuḓifari havhuḓi  . 
U ṱuṱuwedza vhululamisi ha pfanelo na mbuelo dze sialala na zwitshavha zwapo zwa fhurwa . 
U ya nga ha makumedzwa , migaganyagwama ya vundu i ḓo dzudzanyululwa u itela u wana ṱhoḓea dza ndeme dza ndayotewa na zwipikwa zwa mbekanyamaitele  . 
Madalo a Muphuresidennde Vho Zuma ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhuvheaiṱo ya muvhuso ine ya vha yo sedza kha u tandulula thaidzo dzine zwibadela zwa nnyi na nnyi dzo livhana nadzo khathihi na u khwinisa sisiṱeme ya ndondolamutakalo shangoni ḽashu , zwine zwa vha tshiṅwe tsha vhuvhekanyandeme vhuhulwane . 
Madzhisi ṱira ṱa u ḓo dzudzanya nḓivhadzo ya u ḓivhadza muhwelelwa nga ha ndaela ya tsireledzo na uri a ḓe lini khothe . 
Ngoho , ṋamusi ri khwaṱhisedza uri vhathu vhaswa ndi miraḓo ya vhuṱhogwa ya tshitshavha tshashu , vhaṅwe vhavho mvelaphanḓa ya vhone vhaṋe na vhukoni hu dzulela u tsikeledzwa nga shumiswa zwidzidzivhadzi  . 
Kha vha ḓadze Form B : Application for prospecting right , vha i rumele na ṱho ḓea dzoṱhe kha Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone  . 
Tsivhudzo iyi ni vhona yo livhiswa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu ? 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u ḓo khwaṱhisa u lwisa u alusa mvelele ya u vhala Afurika Tshipembe  . 
Fomo ya khumbelo IRP3(a)  . 
Zwiimiswa zwothe zwi re kha voutu ya saintsi zwi vhiga tsumbavhuyo ya kushumele ye ya mveledzwa nga vhuvhudzisi ho tendelwaho nga Khoro ya Nyeletshedzo ya Lushaka kha vhutumbuli ha DASCT  . 
Zwikimu zwo raliho zwi nga katela zwikimu zwa vhulingani nambekanyamushumo ya ndindakhombo ine ya nga ita uri hu vhe na tshumisano vhukati ha Muvhuso , vhorabulasi na dzifeme dza ndindakhombo dzo iimisaho nga dzohe  . 
A huna mbadelo ya ḽaisentse kha gariki kana ṱere ṱere arali muṋe wayo a mulimi wa vhukuma a shumisaho tshiendedzi itsho kha mishumo i yelanaho na zwa vhulimi . 
Pfanelo dza muthu o fariwaho ndi dzifhio ? 
Muthu a nga kha ḓi vhidzwa mupondwa hu sa khou sedzwa uri mutshinyi u a ḓivhea , o valelwa , o gwevhiwa na vhushaka vhukati ha mutshinyi na mupondwa  . 
Mishumo ya tshitshavha hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Ndayotewa kana mulayo ufhio na ufhio . 
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Request for a Tax Deduction Directive , Form C ,  . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho  . 
A Khunguwedzo na Thengo ya Nyanḓadzamafhungo i ṋetshedza tshumelo dza thengo ya nyanḓadzamafhungo na u bveledzwa ha khunguwedzo dza nyanḓadzamafhungo zwi tshi itelwa muvhuso wa lushaka , u vhona uri hu na vhuthihi , vhudavhidzani hu bveledzaho nahone hu sa ḓuri u itela mbekanyamushumo dza muvhuso . 
Avha vharangaphanḓa vha na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri tsatsaladzo na u gwalaba zwi itwa nga nḓila ya tshirunzi na nga nḓila ya u sumbedza u aluwa  . 
Muholo , magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinethe vho tholiwaho sa vharumiwa vha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu , I nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u tholwa uho fhedzi . 
U wana muthu o teaho u amba kha muhasho wa lushaka kana wa vunḓu , nga maanḓa muthu ane a nga ṋetshedza nyeletshedzo yavhuḓi , zwi ita uri vhadzulapo vha pfe vho kulekana nahone vha sale vha sa ḓivhi uri thuso vha nga i wana ngafhi  . 
Muhasho wa Vhuendi u ḓo shumisa masheleni a swikaho R9 biḽioni kha Gavhelo ḽa u Ṱhogomela Dzibada dza Mavunḓu kana Mbekanyamushumo ya Sihamba Sonke na R11 biḽioni ine ya ḓo shuma kha u khwinisa na u ṱhogomela bada dzi sa badelwiho . 
Sisiṱeme ntswa ya khomphiyutha na yone yo ḓisa thaidzo na u bveledza tshilengo kha u bviswa ha mvelelo  . 
Duvha la u tangana ngalo muhweleli u dovholola mulandu wawe muhwelelwa na ene e hone na vhaeletshedzi vhawe  . 
Muvhuso u ṱanganedza muṱangano wa u thoma wa Nḓila khulwane dza u Fhana Muthu- nga- Muthu vhukati ha Afurika Tshipembe-China ( PPEM ) we wa farwa u bva nga dzi 24 u swika dzi 27 Lambamai  . 
Maipfi a kha , nga kana ha a shumiswa kha u sumbedza fhethu hune zwithu zwa khou itea hone . 
Zwi a shuma u vha na zwithu zwine ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ha sedzwa khazwo sa nḓila ya u vhambedza . 
Ndi vhafhiyo vha itaho khumbelo ? 
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa , tsumbo , lufu , u mbwandamela zwikolodoni , khamphani yo nwaho nga zwikolodo . 
Tshipikwa tshe masheleni a tshitshavha a vha a tshi khou langiwa , na zwibveledzwa zwe a vha o lavhelelwa u zwi ḓisa , zwo vha zwo bulwa zwavhuḓi  . 
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka . 
Tshitshavha tsho dzhia tsheo ya u ṱangana na u khetha komiti ine ya ḓo isa thwii kha khoro ya ḓorobo  . 
Mulayo wa Miṱa : Musidzana kana mufumakadzi we a dzheniswa kha zwa Ukuthwala u na pfanelo ya u ita uri mbingano yawe i fheliswe na uri , hune zwa konadzea , a vhile u unḓiwa  . 
Thanda dza mentshisi Wulu na suko ḽa u tamba . 
Nga nwedzi wa Nyendavhusiku 1999 , Minisita vho thola phanele ya vhaeletshedzi uri i dzudzanye phindulelo ya u fhedza ye ya do newa zwigwada zwi kwameaho kha Language Indaba nga Thafhamuhwe 2000  . 
Arali hu khamphani kana close corporation , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani , Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC  . 
Izwi zwi ṋetshedza mashumele a tshumisano ya dzingu , pfananyo na nyito dzo ṱanganelaho kha dzingu ḽa Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha dzingu ḽa Afrika  . 
Tsha vhuvhili , vha sumbedza khaedu dzi kwamaho u gwevha kha uvho vhugevhenga ha zwiito zwa vhuloi . 
Vhadivhi vha tshumelo ya dzikhasitama vha do tshimbidza mbekanyamushumo iyi  . 
Vha ḓo tea u saina thendelano na haya ha vhalala musi vha tshi ya u dzula hone arali khumbelo yavho yo tendiwa  . 
Nila ine vhupo ha mahayani ha nga khwinisiwa ngayo uri hu kone u bveledza zwiiwa zwinzhi nahone i thuse kha u alusa ikonomi ya shango hu tshi sedzwa GDP  . 
Kha vha humbele pfarelo arali khumbelo i nga si kone u swikelelwa nahone tshifhinga tshothe kha vha fhe inwe ndila ya u thusa  . 
Vhunzhi ha sisiteme hedzi dzine dza vha dza kale na mashumele a tshikale a khou sedzuluswa lune nga murahu ha miṅwaha i si gathi ri ḓo vhona tshanduko khulwane  . 
Ni vhona u nga vhusunzi vhu a vhavhalelana ? 
Vha tea u vha na ḽi ṅwalo ḽavhu ṋe kana ṱhanziela ya mabebo u ita khumbelo  . 
Arali hu ee , kha vha ṋee dzina ḽa uyo muhasho  . 
Kha vha humbele vhadzheneleli vha ṋee tsumbo dza zwine vha nga katela kha zwibviswa na mbuelo dza mugaganyagwama wa hayani musi vha tshi u ola  . 
Olani ṋaledzi khonani ya nṱha ya tshanḓa tsha monde tsha siaṱari . 
Ndi nyimele dzifhio dzo katelwaho kha mbuelo ya chronic ? 
Maitele a u dzhenelela a fhambana zwi tshi ya nga lushaka lwa thandela na uri zwi dzulela u ḓivhadzwa hu sa athu u thomiwa thandela yeneyo kana nga murahu ha tshifhinga  . 
U vhea fiḽipitshati ya nga ha thandela nṱha kha luvhondo uri vhathu vha vhone phanḓa ha muṱangano  . 
Mulevho u dovha wa dzhiela nṱha u dzhenelela hu vhuya ha ikonomi , matshilisano na mvelele ho itwaho nga vhapfuluwi na u dzhiela nṱha hu na mbilaelo u vha khomboni havho , vengo ḽa vhabvannḓa na u sa kona u konḓelelana hu tshenzhelwaho nga vhapfuluwi na khethululo dzine kanzhi dza shumiswa khavho  . 
Kharikhuḽamu i ṋekedza mutheo wo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa luambo lwavho lwa u engedza  . 
Milandu i fanaho na iyi na yone i khou ṱoḓisiswa ngei Swaziland na Zambia . 
Dzi ḓiswe nga mbili  . 
U vhona uri hu netshedzwa thalutshedzo dzo teaho dza themendelo yo teaho  . 
Khabinethe i ombedzela uri zwiimiswa zwoṱhe zwi langwaho nga muvhuso zwi fanela u shuma zwavhuḓi , na u vha na mbuelo ya masheleni . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u rengisi , u hirisa , kana u hadzimisa mutevhe wa vharengi vhawo kha vhathu vha vhuraru  . 
Ngauralo , ro kombetshedzea uri ri tsitsele fhasi mbonelaphanḓa yashu kha zwi kwamaho nyaluwo na u sikwa ha mishumo . 
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuholefhali uri vha vhale , vha vhone kana u thetshelesa Rekhodo i kha tshivhumbeo tshe ya ṋestshedzwa ngatsho kha 1 u swika 4 afho fhasi , kha vha ambe vhuholefhali havho vha sumbedze uri vha khou ṱoḓa Rekhodo i kha nyimele ifhio . 
Ngau tou katela , ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka . 
Iyi i katela muhasho wa zwa Mutakalo , Vhulimi , Mapholisa , Muno na Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe . 
Miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ( SANDF ) i fola na ṋdila ine Muphuresidennde vha i shumisa u ya Phalamenndeni  . 
Afurika Tshipembe u bva kha Miraḓo yaḽo . 
Hezwi zwot ( he zwi bvelela kha khumbelo kana man(we mafhungo ane Khothe kana Muhat ( uli Muhulwane a nga vhona e mafhungo a tshihad(u  . 
U ita tsheo nga zwine tshiambi tsha khou amba zwone , hu si u sedza uri ndi nnyi kana u sedzea hani 7  . 
Mushumo wa 3 Kha vha khethe nyito mbili dze vha dzi wana kha mushumo wa 2  . 
Sa tsumbo , muṱangano wa nnyi na nnyi , phamfuḽehe , u dalelwa mahayani nz  . 
Madzangano aya a tea u rekhoda thendelano idzo kana hune vha ima hone kha mbudziso iyi  . 
U ṅwala mafhungo u tshi ita nḓowenḓowe ya u ḓivhadza kana u ṱalusa muṅwe - u bva afho wa ṅwala pharagirafu ya ṱhaluso hu tshi shumiswa mafhungo aya nga nḓila i lunzhedzanaho . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwine zwa ḓo thusa zwa malugana na muthu uyo , nga maanḓa tshinepe tsha zwino  . 
Vha tea u ṱuṱuwedza ṅwana wavho u vha sumbedza mushumo wawe kha bugu dza mushumo dzawe tshifhinga tshoṱhe uri vha kone u vhona zwine vha ita tshikoloni . 
Khwine , zwoṱhe zwa muvhuso zwi tea u shela mulenzhe kha u swikelela mvelelo na u khwaṱhisedza ndinganyiselo vhukati ha nyito u mona na mbekanyamushumo  . 
U ita uri vhagudi vha kunguluse bola dzi imelaho tshivhalo tsha vhatukana na vhasidzana vha re kha tshigwada . 
U konou u khethekanya maipfi nga nḓila yo teaho . 
Mashango a si gathi a na zwiwo izwo zwo teaho zwa vhuhali ha tshifhinga tsho fhiraho zwenezwino u itela u wana uri ri pembelele zwivhuya zwa vhafumakadzi  . 
Muhumbulo washu ndi wa uri sa afha mbekanyamaitele dzi tshi konanya zwiitisi zwa vhuraḓo vhunzhi hu ḓo fhela sa afha ndeme ya ikonomi i tshi khou ya u ṱangana  . 
Thendelo ya luṅwalo lwo ṅwalwaho nga ya tshumelo dzi sa badeliwi  . 
Mutaladzi wa u thoma ndi wone wo hwalaho muhumbulo muhulwane . 
Thandela dza CBNRM dzi kwama ndangulo yo tanganelanaho . 
GEMS i katela zwifhio ? 
Ho vha hu zwifhinga zwavhuḓi , hu zwifhinga zwi konḓaho , hu tshifhinga tsha vhuṱali , hu tshifhinga tsha vhutsilu , tshifhinga tsha u tenda , tshifhinga tsha u sa tenda , ho vha hu khalaṅwaha ya Tshedza , hu khalaṅwaha ya Swiswi , ho vha hu luṱavula lwa fulufhelo , hu vhuria ha u fulufhuwa , ro vha ri na tshiṅwe na tshiṅwe , ri sina tshithu , roṱhe ro vha ro livha ṱaḓulu , roṱhe ro fara ḽiṅwe buḓo - nga u pfufhifhadza , tshifhinga itsho tsho vha tshi tshi fana na tsha zwino he vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha itaho phosho vha ombedzela uri tshi ṱanganedzwe hu sa sedzwi uri ndi tsha vhudi kana ndi tsho vhifhaho naa , kha u vhambedzwa ha maimo a nṱhesa fhedzi  . 
Khumbelo dzo lengaho dzi ḓo ṱanganedzwa u swika nga ḽa 27 Phando 2012 . 
Hezwi zwi toda uri hu vhe na u vhekanya zwavhudi zwithu zwa ndeme kha thodea dza vhaaluwa na uri tshumelo dzi elane na thodea idzi  . 
A hu na mbetshelwa ya vhana vha miwaha ya u dzhena tshikolo , na vha sa dzheniho tshikolo  . 
Vha songo hangwa u bva na tshithivheli tshavho ḓuvha na ḓuvha  . 
Milayo ya u tsivhudza ya u dzhenelela ha idzi ndangulo zwi fanela u vha phindulo yo teaho u itela u tsireledza madzangalelo a pfunzo a mugudiswa . 
Mafhungo a zwa ndinganyiso ( zwiimiswa zwa masheleni )  . 
U engedza u swikelela kha pfunzo ya nṱha u ya nga he ra ḓivhadza ngaho ṅwaha wo fhiraho R200 miḽioni yo shumisiwa kha u thusa matshudeni vha 25 000 u vha badelela milandu kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha . 
Sisiteme ya tsireledzo ya vhana i dzulela u shuma vhukati ha vilili nahone vhana vha hwala masiandaitwa a izwi  . 
Maga ane a nga dzhiiwa a u tsireledza mualuwa kha u tambudziwa  . 
Vhagudi vha shumisa u pfesesa havho mbonalo dza zwibveledzwa u ṅwala samari ya tshibveledzwa . 
U fhelisa vhushayamushumo , nga maanḓa kha vhaswa , hu ḓo ṱoḓea maṅwe maga  . 
U swika na ṋamusi uḽa mukumba mutshenatshena wa Mbiḓi u na mavhala afho he wa fhiswa nga khuni dzi a no khou nyenga . 
Ngona dza vhagudi dzi a shanduka vhukati ha ṅwaha musi kupfesesele na u ḓowela tshaka dza thaidzo hu tshi khou ḓialuwa , na musi khontseputi dza nomboro dzavho dzi tshi khou ḓi bveledzea . 
Ndi zwa ndeme kha hetshi tshipiḓa uri ri vhekanye u tevhekana ha mishumo ine ya tea u itwa  . 
Nga maṅwe maipfi , vhushaka vhu tea u vha ho dzivhuluwaho nahone vhu re na ndivho u fhirisa ha vhu songo pulaniwa  . 
Fomo i fanaho na fomo ya 2 . 
Khabinethe i ṱanganedza Muvhigo wa 2017 wa Khongiresi ya Dzitshakatshaka na Dzangano ḽa Guvhangano , ḽine ḽi isa phanḓa na u vhalaa Afrika Tshipembe sa fhethu ha nṱhesa ha Vhubindudzi kha Afrika na Middle East  . 
Kale madzangano a vhashumi o shela mulenzhe kha zwa poḽitiki , na u pfesesa uri zwine zwa kwama miraḓo yao a zwi fheleli kha gethe ḽa feme  . 
Vhagudi vha tea u funzwa tshifhinga tshoṱhe u amba zwe vha ela ngazwo tsumbo hu na thisipuni dza maḓi dza 48 kha boḓelo kana hu na maḓi a sa ḓadzi khaphu kha boḓelo . 
Mashudu mavhuya , ro no ḓi ita zwiṅwe u tandulula thaidzo ye Vho Mali vha livhana nayo na vhaṅwe vhanzhi . 
Tsumbo ya 1 : Vha do wana mushumi a tshi khou di mvumvusa nga mitambo ya Khomphutha nga tshifhinga tsha mushumo  . 
Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili , u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki , na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi . 
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho , kha u kunda kararu . 
Tikedzani nga mbuno mbili  . 
Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa , Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa  . 
Vha tea u rumela fomo kha Nedlac maḓuvha a 14 mugwalabo u saathu thoma  . 
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga mikovhe . 
U vhulungwa ha Milayo ya Vunḓu nga nḓila yo tsireledzeaho 124 . 
U itela u vhuelwa nga iyo khonadzeo , muvhuso wo khwaṱhisedza Ṱhoḓisiso ya Afurika , zwa migodi na Vhufarisani ha zwa Masheleni sa khamphani ya zwa migodi ine ya vha ya muvhuso ine ya ḓo bwa minerala dza ndeme yo lavhelelwaho  . 
Mpimo wa tshelamulenzhe dza vhupohaya c Arali muhweleli a muthu wa vhuraru nahone a si muthu o humbelaho mafhungo mathomoni , zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi tea u ṋetshedzwa kha C afho fhasi  . 
Ndingedzo dzashu dza u lwa na vhugevhenga dzi ḓo engedzea u itela u tsireledza ndaka ya muvhuso na zwifhaṱo  . 
Mveledzwa khulwane ya ngona iyi ya u ṱuwisa i kha sisteme ya maḓi a bvaho fhasi nga maanḓa  . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshiṱori Nyitothangeli : u humbulela U ḓivha thero , u vhudzisa mbudziso na u vhambedza mihumbulo na tshenzhemo ya vhutshilo ha ene muṋe U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha uri u vhona sia ḽithihi zwi sikea hani U ita nyambedzano nga ha u fhindula tshibveledzwa U livhanya na vhutshilo ha ene muṋe U ita nyambedzano nga ha ndeme dza matshilisano , mikhwa na mvelele zwi re kha tshibveledzwa na u ṋea muhumbulo nga ha uri izwi zwo fhiriswa hani kha tshibveledzwa , tsumbo , u vhona sia ḽithihi U shumisa zwikili zwa u ṋekedza , tsumbo , voḽumu , luvhilo , u awela , kuimele , na u amba nga u sumbedza , nz . 
U vhala zwi ṋea vhagudi tshenzhemo nnzhi kha luambo lwavho lwa u engedza . 
Masipala wa vhuponi havho u ḓo vha rumels tshitatamennde tsha ṅwedzi tshi sumbedzaho muḓagasi kana maḓi o shumiswaho na tshelede ine vha tea u i badela . 
Ngudo ndi ya uri phambano kha u thomiwa na kushumele dzo vhangwa nga u shayea ha zwidodombedzwa kha thasululo dza khoro  . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi siho , muṋe wa mavu u fanela u kwama khothe nga u ṱavhanya uri i bvise ndaela ya u pandela hu tshi tevhedzwa Mulayo wa nga u angaredza yanyimele dzo zwisumbi zwa mitshelo na zwisumbi zwa mvelelo dzi elanaho na mveledziso dzo sedzwaho na zwipikwa  . 
Kha maanḓa a u ṋea khaṱhulo mashangoni asiḽi zwo ḓowelea u fhungudza vhutshinyi nga u ṋea tshigwevho tshilapfu tsha musi muthu o hoṋelwa khothoni , nga u angaredza u bva kha ṅwaha muthihi u swika kha ya rathi ya musi muthu o hoṋelwa khothoni  . 
Vhagudi vha bveledza vhukoni ha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwo ḓoweleaho , zwi tshi katela na zwibveledzwa zwi vhonalaho u itela u wana mafhungo . 
Muhasho wa muvhuso kana ndaulo kha sia ḽa lushaka kana ḽa vundu , masipala muṅwe na muṅwe kha sia ḽapo ḽa muvhuso kana tshiimiswa tsha nnyi nannyi tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khou ita mushumo wa muvhuso zwi tshi ya nga mulayo muṅwe na muṅwe sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA  . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa na nyimele ya tshipentshela i hone , muṋe wa mavu u fanela u kwama masipala wapo kana , arali zwo fanela , Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso arali ṱho ḓea i ya dzinn ḓu  . 
Muvhuso u ḓo alusa izwi nga u vhea dzifulaga zwikoloni na kha zwiimiswa zwa tshitshavha u tikedza zwiga zwashu zwa lushaka na vhuṋe . 
Zwenezwo , muṱoḓo wa mutevhe wa zwihali zwavho u dzula u zwihali zwiṱuku na zwihali zwi leluwaho  . 
Kutshimbidzele kwa u vala - u vhona uri zwibveledzwa zwoṱhe zwa thandela zwo swikelwa , nahone ho wanwa ḽiṅwalo la u vala ḽa vhadzhiamikovhe vho fanelaho , vha tshi bula lwa mulayo uri thandela yo fhela nga u bveledza mafhungo na u a anḓadza , u khunyeledzwa ha dzikhonṱiraka hu tshi katelwa na zwiṅwe zwo salaho  . 
Kha vha ṋee nḓila pfufhi na dzi re na ndunzhendunzhe dzo ḓitikaho nga zwidodombedzwa u bva kha ḽiṅwalwa  . 
Mushumela vhapo u ḓo ita nzudzanyo dza u dalela muṱa wavho u itela tsedzuluso dza tshiimo tshine vha vha khatsho tsha kutshilele kwavho . 
Hei nḓowenḓowe ya u vhala hayani , arali ya nga dzulela u itwa tshifhinga tshoṱhe , i na ndeme khulu ya u gudisa vhagudi u vhala . 
Nahone mushumo uyu u huliseaho nga matshudeni a zwa dzilafho na madokotela u tea u bveledzwa hu na u dzhielwa nṱha ho fhelelaho uri zwitshavha zwashu zwi dzule zwi vhukati ha matshilo ashu  . 
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10  . 
Vhuḓikumedzeli kha nyimele Ee dza tshumelo Zwikhala zwi songo Hai sekhithara dzo fhambanaho  . 
Nungo dzashu sa muvhuso dzo ḓi dzula dzo pikwa u khwiṋisa u swikelela na ndeme  . 
Hu na muholo na mishumo ya tshitshavha . 
Zwo leludzwa , ri tea u topola na u thoma mivhuso ya thengiselano ya khonthinente na vundu u itela u leludza tshanduko na mveledzo ya ikonomi yashu  . 
Minidzhere dza Vhaongi dzi tea u dzhiela nṱha uri dzi tea u shumisa maanḓa mangafhani u ita nyambedzano na vhashumisani  . 
Kha vha dovhe vha ḓivhe uri zwa u engedzea ha nḓisedzo , musi zwinzhi zwi tshi bveledzwa sa tsumbo , kana zwinzhi zwo ṋetshedzwa sa thengiso , zwi ḓo tshintsha kheve ya nḓisedzo ya ṱutshela kha tsha monde  . 
Vho Mushwana vho themendela uri muvhilaeli a badelwe tshelede yawe na nzwalelo dzayo u bva nga datumu ye ya bviswa ngayo u swika nga datumu ya mbadelo  . 
Maṱodzi : Thero ya dzhiolodzhi iitwa Yunivesithi ino . 
Onomatopia : u shumiswa ha maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwithu khagala . 
Pfufho i ḓa nga murahu ha musi Bannga ya Ḽifhasi yo ṱanganedza mashumele a nṱhesa a shango kha mbumbeo ya zwikolodo . 
Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽo ḓivhofha kha maitele ane a langiwa a langaho vhuvhambadzi ha zwifuwo na zwimela zwi re kha tshutshedzo kana zwo tsireledziwaho u ya nga mulayo wa ngomu hayani , khathihi na mbetshelwa dza mulayo dzi kombetshedzaho dza CITES . 
Yuniti yo dovha ya ewa mushumo wa u tshimbidza na u fha thuso kha u pima , u lavhelesa na mathomele a u swikelela kha ifhasi ( universal ) na zwikimu zwa tshumelo  . 
Thebuḽu i re kha siaṱari 21 I sumbedzisa lushaka lwa u shela mulenzhe na zwine zwa katelwa  . 
Hezwi zwi ḓo tshimbidza u rwelwaṱari ha zwipiḓa zwi tikedzanaho nga nḓila ya tshumisano na u sika vhugwena ha burodibennde ya lushaka . 
U dzhiela zwihali na zwihali zwa khombo 10 . 
Musi vha tshi fhedza u thaipha maambiwa , vha humbele murangaphanḓa kana mudzulatshidulo u sedzulusa vhukhakhi kha ḽiṅwalo  . 
Ndi ita ngafhi khumbelo ya sabusidi ? 
Tshifhinga tshenetsho tshi d(o thoma u shuma phand(a ha d(uvha ( line heyi milayo ya d(o thoma u shuma  . 
Zwiṅwe hafhu , referentsi yo vha yo itelwa vha songo vhonwaho mulandu fhedzi ; ho vha hu si na maanḓa a u ṋea khaṱhulo  . 
Vhashelamulenzhe vha dzhiwa kha tshigwada tshihulwane tsha miraḓo ya tshitshavha , hu tshi katelwa vhuimeleli ha zwigwada zwoṱhe zwa kutshilele  . 
Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu . 
Vha ṋekedze dzina ḽa muthu o dzinginyaho dzina ḽiswa  . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho . 
Tsheo dza khothe dza fhasi a dzi shumi sa tsumbo nahone a dzi vhigwi  . 
Mushumo 2 Kha vha sokou humbula nga ḓuvha liṅwe-vho ḽa kha vhutshilo ha munna na mufumakadzi vho malanaho kha tshigwada tsha lushaka tshe vha khetha  . 
Arali vho tea u wana mutikedzelo , mutholi wavho u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela tshelede yo salaho . 
Pfanelo dza zwa Poḽitiki 19 . 
Bugu dza nyumeresi dza Gireidi 7 u swika kha 9 dzi ḓo vha hone nga Tshiisimane na nga Tshivhuru . 
Hone-ha , muraḓo wa zwa tsivhudzo ha na pfanelo dza u voutha  . 
Nga u ṱavhanya hune zwi nga konadzea musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma , khothe dzoṱhe , zwi tshi katela na zwivhumbeo zwadzo , kuvhumbele , kushumele na vhupo ha mishumo khathihi na milayo yo teaho , zwi tea u dzudzanyululwa hu tshi khou itelwa u thomiwa tshiteṅwa tsha zwa Vhuhaṱuli tsho teaho kha ṱhoḓea dza Mulayotewa  . 
Naho zwo ralo , ri tea , u dzhiela nṱha uri ṱhanganelano ya dzhango i na maṅwe masia  . 
Kha vha ite khumbelo Poswoni ya tsini kana kha murengisi wa theḽevishini o ṋewaho maanḓa a u rengisa dziḽaisentsi dza theḽevishini . 
Kha vhunzhi ha miṱangano ya vhuraḓo ya nga misi ya dzangano , mutshimbidzi u shuma na mudzulatshidulo u ita mvetamveto ya adzhenda  . 
U ṱhaṱhuvha mashumele na u shela mulenzhe ha NSI kha zwipikwa zwa lushaka zwa ndeme zwo bulwaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka NDP . 
Muvhuso wo tshi renga u bva kha Vho Freemasons nga 1916 vha tshi itela ofisi dza vhashumi vha Muluvhisi , we a vha a tshi wanala Tuynhuys . 
Ndi zwa ndeme uri muvhuso wa demokirasi u tsireledze pfanelo dza vhathu dzo tsireledzwaho kha Ndayotewa  . 
U vhala zwithu zwiṱanu na u ḓivha uri 5 yo imela zwithu zwoṱhe zwe zwa vhalelwa . 
Vhuṱhogwa ha tshumisano ya thimu kha u swikelela mishumo ya thendelano ndi ndivho yo thikhedzo kha thero iyi  . 
Kha vha tendele maḓuvha a swikaho 10 a mushumo pfesesa na u shumisa luambo lwa zwiteṅwa lwa masia o fhambanaho a u guda ane a ṱoḓea kha vhuimo uvhu hu tshi lugiselwa murole u tevhelaho  . 
Zwikambi zwo tendelwaho nga mulayo malofhani a mureili ndi 0,05g nga mililithara dza 100  . 
Hezwi zwi katela vhulamukanyi ha mbuedzano , ndinganyiso na phimo kha u thivhelwa ha mbofholowo  . 
Arali vha sa vusulusa muthelo wa tshiendedzi tshavho , vha ḓo fanela u badela ndaṱiso ya muthelo na malengelenge . 
Ndangulo , vhubindudzi na vhulangi ha tshelede ine zwiimiswa zwa muvhuso zwa khou koloda  . 
Tsumbo ya inthaviyu Iyi ndi inthaviyu vhukati ha Maṱodzi na mudzulatshidulo wa khorwana ya u ṱanganedza matshudeni Yunivesithi ya Maitazwiṱoma . 
Vhatholiwa vha lavhelelwa u n(etshedza nungo dzavho dzot ( he , tshifhinga na zwikili kha tshumelo ya muvhuso sa mutholi  . 
Khuḓano i vha hone musi ho omelelwa nga maanḓa kha mikhwa ine ya vha thikho ya khonadzeo ya khetho ya vha i sa khou anḓana  . 
Phesenthe dzi tea u shuṅwa u bva mishumo ya oraḽa miṋa yo itwaho vhukati ha ṅwaha . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha lushaka lwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , hu tshi katelwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe u vhulunga mupo washu u itela mirafho i ḓaho na u ṱuṱuwedza mvelele ya mveledziso yo khwaṱhaho . 
Vha tea u ita nḓivhadzo ya tshandukiso hu ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o vhonwa mulundu wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana ; kana vhonwa mulandu , nga khothe ya vhana nahone nga murahu ha ṱho ḓisiso , wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana : Arali u vhonwa mulandu hu songo sia muthu uyo a na rekhodo ya vhutshinyi ; kana ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana  . 
A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino  . 
Ro kona u tandulula dziṅwe dza khaedu dza miṱani  . 
Kha vha ṱanganedze ndangulo ya vhabebi ya tsheo na u ṱhonifha tsheo dzavho  . 
Maano a Vhuṱali a u Dovha u Tendeliwa ha Kapa Vhukovhela kha zwa maḓaka o phasisiwa uri i dovhe i dzhie mavu a maḓaka a muvhuso a hekithara ( ha ) dza 22000 uri a dovhe a shume sa maḓaka a zwa vhubindudzi . 
Mme avho vho vha vhudza mini nga midavhi midaladala ? 
U ḓiṅwalisa he ha vha hone mafhelo a vhege yo fhelaho ho tshimbila zwavhuḓi,na uri ri fhululedza avho vho ḓiṅwalisaho . 
Thendelano ya dzitshaka dzoṱhe i vhofha Riphabuḽiki fhedzi nga murahu ha musi yo themendelwa nga ḽikumedzwa kha Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , nga nnḓani ha musi i thendelano yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya 3 . 
Ri ḓo isa phanḓa na u fhungudza tshiimo tsha vhutshinyi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya tshithihi tsha raru tsha zwiimiswa zwi re Rakhonthiraka , khuvhangano I ne Mashango o dzudzanya vhuṅwe vhukwamani arali vhu tshi ṱoḓea  . 
Hezwi a zwi nga kateli u fhirisela kha mashango a sina milayo ya tsireledzo i fanaho na milayo ya tsireledzo ya shango ḽ a mushumisi  . 
Munwe na munwe ane a dzhena kana a shumisa fhethu ha madaka ha Muvhuso u fanela u difara nga ndila yo tsireledzeaho nahone yavhudi na u dzhiela ntha vhanwe vhashumisi vha fhethu  . 
Sa tsumbo , musi a tshi bvela phanḓa na u tambudza , hune u ya nga Ndaela ya Tsireledzo yo ṋetshedzwaho , a vha o vhudzwa uri a songo tsha hu ita  . 
Ndi muvhuso wa vhathu nga vhathu nahone wa vhathu  . 
Arali zwo khakhea , kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS  . 
Maga na milayo ya vhukuma ya u kopa , u phaḓaladza na u khwiṋisa zwi ḓo tevhela  . 
U vhumba tshisiku ( bannga ) ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe hu tshi shumiswa maḽeḓere a u ranga a ipfi ( sa : amba , bika , duda )  . 
Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara  . 
Mugaganyagwama u kovhiwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u itwa u thoma u ya nga tsheo ye ya dzhiiwa ya ṅwaha wonoyo  . 
Arali vho tewa nga u wana mutikedzelo , mutholi wavho u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo dzavho ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela yo salaho . 
U buletshedza na u ṱalutshedza maitele a u dzhenelela kha kuvhusele kwa vhuimo hapo  . 
Mutakalo u si wavhuḓi u vhangwaho nga fola u kwama vhubveledzi kha nḓowetshumo iṅwe na iṅwe kha shango ḽashu  . 
Nga maṅwe maipfi , mbuno dzi takalelwaho dzi ḓa nga murahu ha thendara dzi ḓuraho vhukuma dzo siwa nnḓa u thoma  . 
Mulayosiṅwa wa Lushaka u fanela u itiwa u itela uri pfanelo ino i kone u shuma zwavhuḓi , nahone i vhe na mbetshelo ya maga a pfalaho a u fhelisa muhwalo wa ndaulo na masheleni . 
Germany ḽo vha ḽo ḓala na phakha dza vhaṱaleli he vhaṱaleli vha vha tshi kuvhangana na u dzhenelela kha ḽimuya ḽa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ḽa u ḽa , u nwa , u ṱangana na khonani ntswa na u renga zwihumbudzo  . 
Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000 . 
Ho dovha ha topolwa khaedu dzi kwamaho u shumisa na maga a ṱoḓeaho kha u khwinisa nḓisedzo . 
Tshifhinga tshinzhisa uri vhaloi ndi vhonnyi na u ambiwa zwa sa ambiwe  . 
Arali zwi tshi tendelwa nga Milayo ya Tshikimu , mbilo i ḓo badelwa  . 
Ndi ipfi ḽine ḽa angaredza zwiito zwa muhumbulo zwa u ḽa muya khathihi na u vhaisa vhaṅwe hu tshi khou shumiswa mishonga  . 
Komiti idzi dzi nga dovha hafhu dza ṱoḓisisa sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa kushumele kwa muhasho wa muvhuso na uri dzi nga vhidza muofisiri wa muvhuso kana Minisiṱa wa Khabinethe muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo a ṋetshedze mafhungo  . 
Na u tsitsela nthihi fhasi u bva kha raka kha nṋe ndi ndavhelelo ya dakalo  . 
Izwi zwithu zwi fanela nnyi ? 
Tshanduko ya ikonomi na u manḓafhadzwa ha vharema zwi kha ḓi vha zwa ndeme kha mbekanyamushumo dza ikonomi dzoṱhe dza muvhuso  . 
Ro takala , musi ri tsini na u ṱutshela vhutshilo ha tshitshavha , uri ri vhe fhethu huthihi u fana na afha na khonani ya kale i fulufhedzeaho  . 
Vhuifhinduleli hohe ha mbekanyamaitele , mbetshelwa ya u nekedzwa ha zwishumiswa zwa zwipotso na u imvumvusa zwi wela kha Muhasho wa Zwipotso na u imvumvuwa Afurika Tshipembe ( SRSA ) na Khomishini ya Zwipotso ya Afurika Tshipembe ( SASC )  . 
Muhasho une wa ḓivhea nga u pfi DPSA u tshi khou shumisana na Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi u itela u vhona mvelaphanḓa ya mihasho ya u thoma muano wa Batho Pele i fanela u ṱolwa nga nḓila ya vhusedzi  . 
Vhuhone vhu bvelaho phanḓa ha ifa ḽashu ḽi sa farei ho ḓisendeka zwihulwane nga ndeme yo vheiwaho khazwo nga zwitshavha  . 
Tshitshavha tsha demokirasi ndi tshitshavha tshine vhadzulapo vha vha na tshikhala tsha u dzhia vhuḓifhinduleli ha u ḓisa tshanduko  . 
Zwa zwino vha tea u kona u buletshedza phetheni hu si na thuso ya mbudziso dza u endedza . 
Vhuḓifhinduleli hayo ndi u ṱola u shumiswa ha vhuvhekanyandeme ha vhudavhidzani ha lushaka , khathihi na vhuvhekanyandeme ha vhudavhidzani ha vunḓu . 
Vha tea u divha zwauri mbuelo dza CBNRM dzi do ita zwauri mishumo yavho i vhe na mbuelo . 
Habu iyi ina tshomedzo dzo fhambanaho dza u ṋetshedza mveledziso dzi angaredzaho kha vhaswa na tshitshavha nga vhuḓalo . 
Komiti ya Wadi i fanela u vhona zwauri pulane yavho ndi ya ngoho nahone i a swikelelea  . 
Fhedzi-ha , vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga funza luthihi kana mbili dza nyambo dza hayani . 
Tsumbo 2 : U swikelelea ha mafhungo zwi amba uri mafhungo ayo a fanela u vhulungwa na u khwiniswa tshifhinga tshot ( he  . 
Tshipiḓa tsha izwi zwoṱhe tshi amba u ṱoḓa u tevhela nyambedzano idzi dzi dzoṱhe kha mvelele ya WTO  . 
Hezwi zwi thusa masipala u dzhia tsheo kha muṋetshedzatshumelo , zwine zwa ḓo u ṋea tshumelo dza ndeme ya khwiṋesa nga mutengo wa khwiṋesa  . 
Ro dzhenelela Samithi ya India-Afrika khathihi na Foramu ya u Shumisana vhukati ha Afrika na China musi ri tshi khou khwaṱhisa vhuḽedzani u vhu ha ndeme  . 
Mbilo dzi shumiwa hani ? 
U ḓiitela phetheni dzavho dza nomboro . 
U nona ha nama ya kholomo , nngu na mbudzi hu khethekanywa u ya nga dzikhoudu u bva kha 0 u swika kha 6  . 
Avho vhavhili vho eletshedzwa uri vha vhuye hafhu kha khothe ya tshirema arali fhungo li songo tandululwa nga ndila ine ya vha fusha  . 
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Mithelo ya Ndaka dza Masipala , wa 2000 u ṋea mafhungo nga ha mithelo ya ndaka ya mimasipala yoṱhe na u kwama ndaka ye kale ya vha i tshi wela nga nḓa ha mikano ya masipala  . 
Mbofholowo ya u amba - Vhathu vhoṱhe ( hu tshi katelwa na vhoramafhungo ) vha nga amba zwine vha funa  . 
Fhethu ha u kunisa hu shuma kha u kunakisa zwibveledzwa zwa ṋama kana zwi si na muṱoḓo kana zwi re na muṱoḓo zwo topiwaho nga Minisṱa . 
U ḓo shumana na u shumiswa ha maitele a mirundu nga nḓila si yone , zwine zwo sia ho lovha vhatukana vhanzhi vha tshi khou lovha mirunduni . 
Zwithu zwa 3-D kha Gireidi ya 2 Vhagudi vha shuma nga : bola na zwithu zwa zwivhumbeo zwi no fana na bola : na mabogisi o fhambanaho na zwiṅwe zwithu zwi zwivhunbeo zwi no nga zwa ṱhofunḓeiṋa tsha phirizimu kana khubu . 
Fhedzi zwi a fhambana u ya nga vhafumakadzi  . 
Zwishumiswa zwa kiḽasini a Vhunzhi ha zwibveledzwa zwi dzhenisaho vhuimo ho fhambanaho ha u vhala , tsumbo : u nangwa ha bugu dza u vhala dzi re na khophi dzo linganaho dza zwibveledzwa kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe kiḽasini . 
Milayo ya maambelwa na maambaitwa ( ndovhololo )  . 
Kha nyimele i tevhelaho , zwi nga konadzea u ṱanganedza matshudeni manzhi hu songo tholwa vhaṅwe vhadededzi  . 
U rekhoda ndi maitele ane mugudisi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wa u linga wo tiwaho . 
Zwishumiswa kana tshumelo dza vhumvumvusi na tshelede ya u zwi tshimbidza  . 
Muvhuso wa Afurika Tshipembe a u na thuso ya masheleni ine wa ṋetshedza maelana na lufu lwa mudzulapo wa Afurika Tshipembe o lovhelaho kha mashango a nnḓa . 
Tsumbanḓila i wanala kha ofisi dza SAHRC kha . 
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya goloi  . 
Arali khumbelo yo fhelela nahone ina dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho nahone i tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo teaho , i nga sedzwa uri i tendiwe  . 
Vho guda mini kha Ndima ya Vhutanu  . 
Maano a khou sedza kha u sika muhanga wa mashumele na maanḓalanga o ṱanganelanaho , zwine zwa ḓo konisa Afrika Tshipembe u swikela mashumele a nṱhesa a dzitshakatshaka a mashumele a vhuendedzamihwalo nga bada . 
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo , poswo kana email  . 
Nga ṅwedzi uyu wa Mbofholowo ri pembelela u shela mulenze kha mbofholowo na dimokirasi , nga Muphurusidennde wa kale wa ANC na muhali wa Lushaka Vho Oliver Reginald Tambo , vhe vha vha vha tshi ḓo vha vha tshi khou fara miṅwaha ya 100 arali vho vha vha tshi kha ḓi tshila . 
Lofo nthihi i ḓura R4 , 99 . 
Maṅwe a maano a u lwa na vhutshinyi ndi u vhona uri havho vho vhofhololwaho dzhele vha sa dovhe vha tshinya  . 
Ni vhona u nga atikili idzi dzi amba nga mini ? 
Vhadzulatshidulo vha Nnḓu Milayo ya Nnḓu i lugisela uri Vhadzulatshidulo vha Nnḓu vha thuse Vhatshimbidzi kha u ita mishumo yavho . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri tshumelo a i tseli fhasi , na kha tshumiso ya zwiko zwinzhi zwa muvhuso zwine zwa ḓo ḓisa tshumelo dza ikonomi u itela u sika mishumo na zwikhala zwa vhubindudzi  . 
Hu na maanḓalanga mathihi a zwa vhutshutshisi a lushaka kha Riphabuḽiki o vhumbwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde o vhumbwaho nga- ( a ) Mulangi wa Vhutshutshisi wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha ane a vha ṱhoho ya maanḓalanga a zwa vhutshutshisi , nahone o tholiwa nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ; na ( b ) Vhalangi vha Vhutshutshisi ha Tshitshavha na vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde  . 
Arali vha songo fushea nga phindulo , vha nga ṅwalela Khomishini ya Madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo i tshi kwama khothe khulwane . 
Vha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone  . 
Hu shuma migaganyagwama miraru nga luthihi kha khoro ya masipala : mugaganyagwama wa ṅwaha wo fhiraho na mugaganyagwama u ḓaho wa tshifhinga tsho linganelaho  . 
Sa zwe Minista vha bula , ro dovha hafhu ra khavara adzhenda ya mashango mavhili yo ṱanḓavhuwaho  . 
Luṅwalo ulwo lu tea u sumbedza u ḓiimisela u tevhedza ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane . 
Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149 , mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi  . 
Maimo a Fhasisa a Tshumelo a ḓo vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho . 
Vhulunga vhuṱanzi ha ndingo ya tshifhinga ndambedzo yo fhahewa  . 
U bveledza ḽitambwa ḽa u sumbedza u aluwa ha puloto . 
Khumbelo ya tsedzuluso iyi na zwe zwa ḓiswa zwo ita uri madzangano o fhambanaho a ri humbudze nga zwithu zwi kwamaho vhuloi kana vhuloi vhu si havhuḓi vhu re hone kha tshitshavha tshahu  . 
Mushumo u khou shanduka , nyimele dza ḽifhasi dzi khou shanduka , na milayo yashu i tea u shandukisea kha tshanduko idzo nga nḓila yo teaho  . 
Ndima nga ha ikonomi i sedza kha zwibveledzwa zwapo na zwibviswa , thengiso dza nnḓa na vhushaka , khungedzelo dza zwivhambadzelwannḓa , mbekanyamaitele dza nḓowetshumo na mbambadzo ya u vhulunga  . 
Kha vha rekhode vha re hone  . 
DVT i lafhiwa hani ? 
Fomo dzi wanala kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa kana vha nga dzi bvisa kha webusaithi ya eNaTIS . 
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu , hu si mavu a tshitshavha , hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu  . 
Ndayotewa yashu i bula uri ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṱhogomelwa nga muṱa kana u wana luṅwe lushaka lwa ṱhogomelo lwo teaho  . 
Mugaganyagwama u na mushumo wa ndeme kha u tshanduko nga u alusa phaḓaladzo hafhu na u livhisa tshomedzo dzine a dzo ngo tou ḓalesa kha vhubindudzi vhu ṱavhanyisaho u vhuedza kha vhathu na kha masheleni . 
Tshitshavha na ISS . 
Zwenezwo , nnyi na nnyi u lavhelelwa u shumelwa , nahone u t ( od(a vhatholiwa vha tshi vha hone musi vha tshi t ( od(a thuso nga nd(ila ya vhukonani nahone i fushaho  . 
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe  . 
U vhona kana u thetshelesa zwishumiswa , hu tea u itiwa khumbelo hu tshe na tshifhinga  . 
Arali muiti wa khumbelo ena miṅwaha ya 16 kana u fhira , u tea u ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽiswa ḽa vhuṋe  . 
Muphuresidennde Vho Oliver Reginald Tambo vho vha vha tshi ima na pfanelo dza vhafumakadzi  . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha sia ḽiṅwe ḽa siaṱari nga vhuḓalo vha vhe na vhuṱanzi ha uri vho katela maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho khathihi na tsaino yavho he zwa tea  . 
Khoudu ya Vhuḓifari i sumbedzwa nga ngomu kha maṅwalwa a tshiofisi oṱhe nahone i a ḓivhadzwa nga ngomu na nga nnḓa  . 
Zwo nangwa ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano , tsumbo , vhagudi vha ḓo thetshelesa tshiṱori na u konou tshi vhala . 
Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha . 
Nyimbo dza nomborona Zwidade Nṱha mbili dzi ne dza vha na nomboro dza vhulungu dzo fhambanaho . 
Vha sefi a vha bvisi zwithu zwoṱhe zwine zwa fhungudza vhuhali ha sigareṱe . 
Zwi a takadza vhukuma . 
I sedzesa nga maanḓa kha tshirunzi tsha vhathu na pfanelo ya ndinganyiso tshe dimokirasi ya vha hone nga 1994 . 
Rekhodo ya mutakalo i ḓo vha na mafhungo a elanaho na aḽedzhi , ane a vha a ndeme kha u thivhela vhukhakhi ha dzilafho kana u vhu fhungudza . 
U tandulula thaidzo dza nomboro kha nyimele na u ṱalutshedza thandululo dzavho dza thaidzo dzi kwamaho u andisa hu na phindulo u swika kha 75 . 
Khothe dza tshirema kha la Transkei , Bophuthatswana , Venda na Ciskei ( e a vha e mashango o vhofholowaho ) dzo vha dzi mulayoni u ya nga vhusimulayo vhu wanalaho kha mashango ayo  . 
Khabinete yo dovha hafhu ya rumela ndiliso kha vhathu vha Bangladesh vhe vha kwamea kha khombo ya fekiṱhiri . 
Dzangano ḽa Shango ḽi nga ḓibvisa kha iyi Thendelano , nga u tou ṅwala nḓivhadzo yo livhiswaho kha Muṅwaleli Guṱe wa Vhuthihi ha Dzitshakha ,  . 
U bvelela hu a vhonalesa dzi ita dzi shumiswa u hulisa tshumelo dzao  . 
Arali Khoro ya Masipala ya phaḓḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela , hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓḓuvha a 90 u bva ḓḓuvha ḽine Khoro ya phaḓḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela  . 
Muvhuso u dzula wo ḓiimisela u alusa vhubindudzi vhu no livhisa kha nyaluwo ya ikonomi , hu si tshimbevha tsha u langana mitengo tshine tsha imisa nyaluwo ya ikonomi fhethu huthihi . 
Tsedzuluso dzo fhedza nga ḽa uri , naho ezwi zwo vha zwi tshi konadzea lwa tekeniki , kha sia ḽa masheleni zwo vha zwi sa konadzei kha mbetshelwa dza mugaganyagwama wo ṋetshedzwaho  . 
Nga maanḓa , i ombedzela uri a hu na muthu ane a fanela u pfuluswa nga nnḓa ha musi o fhiwa vhudzulovhuṅwe  . 
Zwikili zwa u langula thandela  . 
Zwiteṅwa izwi , zwine zwenezwo zwa ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga vhulondo , zwo ṅwalwa afha fhasi maelana na themendelo na zwiṅwe zwine zwa nga itwa  . 
Sibadela tsha havho tshapo tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa nḓowetshumo  . 
Asesimennde i itea u ṋekedza tsumbo dza mvelaphaṋda ya mugudi nga nḓila ya vhuḓisa nahone i khwaṱhise uri vhagudi vha ṱanganye na u shumisa ndivho na vhutsila  . 
Zwiṅwe zwiḽiwa zwi bvisa swigiri nga u ṱavhanya . 
Ndango ya Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho zwa Vundu  . 
Mvelelo mbili khulwane dzi todea u bva kha thodisiso na mveledziso na vhutumbuli uri hu vhe na nyaluwo na u khwinifhadzea ha vhutshilo  . 
U tamba mutambo wa u dzumba na u wana tshithu kiḽasini vhukati ha zwiṅwe zwishumiswa . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo a dzi wanalei online . 
Ni fanela u vha na mini uri ni kone u ita dziphomphom ? 
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane , phosiṱara na eḽekiṱironiki yoṱhe hu na mugudisi kha u vhala na vhagudi . 
A huna miṅwaha yo tiwaho . 
Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa  . 
Vhufhaṱi ho no fhira vhukati , na mushumo woṱhe une wa konḓa wo fhela  . 
Tsha u fhedza , u vhea khagala kuitele kwa vhuloi kha Sekithara ya Pagan , na uri u amba uri a si uri vhathu vha Pagans vhoṱhe vha a lowa  . 
Fomo i tea u ḓadzwa nga English nahone nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulangi ha Phukha ha shango ḽine phukha dza bva hone hu saathu u fhela maḓuvha a 10 musi phukha dzo ṱuwa  . 
Zwenezwo zwi amba uri ri na zwinyagwa zwinzhi fhedzi zwiko zwone ndi zwiṱuku kha uri ri wane zwoṱhe zwine ra ṱoḓa  . 
Zwenezwo vhathu vho raloho vha nga si ambe , vha nga si vouthe , na izwo zwoṱhe  . 
U phakhela khophi dza ngudanzulele  . 
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya vhuponi bvaho muhashoni wa Muvhusowapo uri a ite ṱho khotsi a sa tendi uri ṅwana ndi wawe  . 
I fha nyeletshedzo nga ha milayo ya ndayotewa kha i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing  . 
Muthu kana tshigwada tsha mulayo nga nnḓa ha muthu ane a khou humbela mafhungo a ene muṋe kana tshigwada tsha nnyi na nnyi tshine tsha vha na rekhodo . 
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala  . 
Ni vhona u nga ni nga ita swobo ya matombo ? 
U fhungudza pfanelo dza mulayotewa kha ndivho ine ya pfala na u vha na ndeme kha tshitshavha tsha dimokirasi zwi kwama u vhambedza zwithu zwa ndeme zwine zwa khou tatisana , mafheledzeloni na asesimennde yo livhiswaho kha u kala ndeme  . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi dovha hafhu ḽa bvela phanḓa kha thikhedzo ya pulane ya thandululo ya dzinndwa yo rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ngei Lesotho , Sri Lanka na Tshipembe ha Sudan . 
Arali mavhi ḓa a kha mavu a muthu , hu si mavu a tshitshavha , hu ḓo ṱo ḓea luṅwalo lwa muṋe wa mavu lu tendelaho u bwululwa ha tshitumbu . 
U vhala na tshigwada hu na u rangwa phanḓa nga mudededzi Mudededzi u shuma na zwigwada zwivhili nga ḓuvha , hune a fhedza minethe ya 15 na tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe . 
Ni elelwe uri madzina a shumisa maḽeḓeredanzi tshifhinga tshoṱhe . 
Hetshi ndi tshifhinga tsha u fhedza tshine Vho Ban Ki-moon vha ḓo vha vha tshi khou amba kha Guvhangano Guṱe ḽa UN sa Muṅwaleli Guṱe  . 
Ndingedzo dzo ḓiṋekedzelaho kha u linga masiandaitwa a zwithu a dovhololaho kha mveledziso dza mbuelo na u ḓivhadza tshitshavha nga ha tshiimo tsha mbuelo ya zwino zwo ṱanganedzwa  . 
Nga Themo ya 3 na 4 vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya rekhoda u kovha nga u shumisa nomboro na u bva nga zwiṱuku kha u dzi tika nga nyolo . 
Amba nga nyolo kana tshifanyiso  . 
Mafhungo a re kha phosiṱara ndi one ? 
U dzhenela muṱangano wa Phanele , nga nnḓa ha musi muraḓo a tshi khou fanela u litsha kana u ḓibvisa kha muṱangano , kana arali a tshi khou balelwa nga uri u a lwala , o huvhala kana dziṅwe nyimele dza vhukuma dzi songo lavhelelwaho  . 
Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi vhuponi uvho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma  . 
Hu na mikano i sa kanakanisi kha u swikelela pfanelo nga tshitshavha sa zwo sumbedzwaho kha Tshipiḓa tsha vhu 36 tsha Ndayotewa na zwipiḓa 33 na 45 zwa Mulayo wa PAIA . 
U vhona uri izwi zwi khou itwa nga nḓila i vhuedzaho , NSFAS i kuvhanganya u badela murahu ha khadzimiso dza matshudeni . 
Nga kha zwezwi , u bva nga Lambamai ṋaṅwaha , tshigwada tsha u thoma tsha vho gudelaho zwa mishonga vha no bva kha phuraivethe vha linganaho 600 vha ḓo ṋetshedza tshumelo ya zwa mishonga kha kiḽiniki dzi linganaho 533 dza mivhunduni na kha zwikolobulasi kha zwiṱiriki zwa u lingedza zwa fumi . 
Dzangano ḽa Phukha dza ḓaka ḽa Afrika Tshipembe ḽi khou lingedza u phulusa ṱhulo dza mulamboni . 
Kha khothe dzashu hu kha ḓi shumiswa maitele a u pomokana hune muthu ane a khou pomokwa a sengiswa kana u vhudziswa dzimbudziso nahone mupondwa wa vhugevhenga ha dzhielwi nṱha kana u dzhielwa nṱha zwiṱuku . 
U funza u vhala zwi katela u shuma nga zwipiḓa zwa maitele a u vhala . 
Tsumbanḓila ya mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele kwa sisiteme dza komiti ya wadi vhanna vha fanela u tikedza na u nea vhafumakadzi vhavho thuso nga tshifhinga tsha vhuimana  . 
Miṅwedzi miṅwe na miṅwe ya 16 u ya kha 18 , iṅwe na iṅwe ya yuniti mbili dza ngei Koeberg i a valwa u itela u shela hafhu mapfura , u ṱolwa na u lugiswa . 
Vha nga shandukisa khetho yavho ya mbuelo luthihi nga ṅwaha  . 
Iṅwe ya mbudziso dzine vhunzhi ha vhaṋe vha mahaya vha vha nayo ndi ya uri u gonya ha ndeme zwi ḓo amba u badela mbadelo dza tshumelo dza nṱha na  . 
A ho ngo tea u vha na u khethelula u ya nga mbeu , kutshilele , murafho , politiki kana zwa vhurereli . 
Muthu are na mutsiko wa nṱha wa malofha zwi nga itea a si vhe na tsumbadwadze kana a vha nadzo musi muraḓo wono tshinyala . 
Vha hashu , ndi tama u vha humbudza nga ha dziṅwe anivesari dzi si gathi dza ndeme . 
Ro ṱanganyisa tshumelo idzi , zwo itwa nga u kavhiwa huhulwane hu re hone ha HIV na TB . 
Arali muthu ane a vha na vhudzulapo ha mashango mavhili a farwa kha shango ḽine a si vhe mudzulapo waḽo , u tea u kwama muimeli wa shango ḽa phasipoto ye a i shumisa u dzhena kha iḽo shango . 
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha ḓo ṅwaliswa nga nnḓa ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe  . 
Muhasho kana dzangano ḽa tshitshavha . 
Khumbelo dza u shumisa lwa vhubindudzi dzi nga ḓiswa nga imeiḽi  . 
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango , tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu , nga muvhala , demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe . 
Thendelo iyi i tea u waniwa hanefho he zwimela zwa swikela hone . 
U sia zwinwiwa kana zwiḽiwa hu si na muthu fhethu ha nnyi na nnyi zwine zwa vhanga khombo ya u shelelwa zwidzidzivhadzi  . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i na muhumbulo wa uri ngauri mulayo a u khou thusa kha u langula na u tandulula nyimele ya zwa vhuloi na khakhathi dza zwenezwi , Mulayo u tea u tou namba wa fheliswa  . 
U ṱalukanya na u shumisa pfanywa na mafhambanyi . 
U engedza mafhungo a nna , vhuifhinduleli ho fhambanaho , zwa mutakalo wa zwipuka zwine zwa sa tou vha na nungo khathihi na hahelelo ya zwishumiswa ) , zwo angana na tsedzuluso ine i sa tou vha ya vhukuma zwi sia tshiko itshi tsho anea  . 
Ndi khwaṱhisedza u ri ndo ṱola mulwadze na u ri mafhungo a re afho nṱha ndi ngoho u ya nga nḓivho yanga . 
Tsumbo : Ri vhudzisa vhagudi uri : Hu na khethekanyo nngana kha fasiṱere ? 
U bveledza masia ( tsumbo , tshamonde u ya kha tshauḽa na mitalo ya u bva nṱha i tshi tsa fhasi , u ṱanganya zwithoma ; kutshimbilele kwa watshi na ku si kwa watshi )  . 
Naho zwo ralo , ho dzhielwa nṱha uri u vhifha muvhilini hu songo lavhelelwaho hu nga kha ḓi bvelela , na uri maga a ḓo ṋetshedza nḓila kana maitele na milayo zwine zwa tea u tevhedzelwa musi vhagudiswa vho vhifha muvhilini . 
Hu si kule nga maanda , kha lwanzhe na kha magovhani a dzithavha ane a wanala hune vha dzula hone , vhatukana vha lisa kholomo dza vhokhotsi avho  . 
Ri wana uri vhot ( he vho ambaho nga ha Dimbanyika kana Dyambeu kana Tshisevhe,na T(hohoyand(ou , zwe vha amba zwi a fhambana nga maand(a  . 
U bvela phanḓa ha vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma hu langwa nga u lingwa ha tshifhinga tshoṱhe , hu si ha fomaḽa khathihi na u vhiga murahu hu bvaho kha mudededzi zwenezwo a tshi khou shuma na zwibveledzwa na nyito . 
URI hu DZHIELWE NṰHA uri hu ḓo farwa muṱangano muhulwane nga ḽa 08 Khubvumedzi 2004 une wa ḓo katela Bodo ya Vhuendelamashango ya Kapa Vhubvaḓuvha , Working for Water , Muhasho wa Vhulimi na Masipala wa Makana u isa phanḓa na nyambedzano nga ha Thandela ya Craft Village  . 
Nga murahu ha u ṱalutshedzwa ha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe , kha vha ḓadze mafhungomatsivhudzi a u ḓadzisa na u ḓadzisa nga mafhungomatsivhudzi a vhukuma hoteaho  . 
Maanḓa a u khwinisa pfunzo a zwanḓani zwashu roṱhe  . 
Reshio ya u vhulunga ya Tshikimu i fusha maga a Ndaulo 29 ( 3 ) ya mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho  . 
Zwitshavha zwi nga vha hone fhedzi nga zwiṅwe zwifhinga pulane dzi nga tea u shandukiswa zwi tshi bva kha vhathu vhane vha kwamea nga vhuṱambo , sa tsumbo  . 
Mmbengwa ndi musidzana o bebwaho e muholefhali  . 
Kushumisele kwa maanḓa avho nga dziminisita mbili ku nga vhanga u vha na sisiteme dza mulayo dzo fhambanaho  . 
Zwino tshifhinga tshine ra khou amba nga hatsho , tshine nga murahu ha izwo , faila idzi dzo vha dzi khou vheiwa ngafhi ? 
IDP Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli ( IDP )  . 
Fhedzi , i ḓo vhudzisa arali tsheo yo vha i tshi pfala kha nyimele dzenedzo  . 
Nomboro ya Fekisi  . 
Nga kuvhonele kwashu , mafhungo o raliho a tandululwa khwine nga khanedzano ya vhakwameaho kha zwitandadi zwa maitele a nzulele u fhira nga kutshimbidzele kwa vhukati  . 
Luambo lu shumiswaho nga Phurotokholo , malugana na tsireledzo ya pfanelo dza tshipondwa , lwo kalula zwiṱuku u fhira luambo lu shumiswaho malugana na vhugevhenga ha u rengisa hu si ho mulayoni  . 
Ndi nga zwenezwi hune ro dzhia ḽiga ḽa u sedza kha masia a ndeme a si gathi o angaredzwaho sa Pulane ya Ndila dza Ṱahe uri ri vusuludze nyaluwo u itela uri ikonomi i kone u sika mishumo heyo ine ya khou ṱoḓea  . 
Demokirasi ya mulayotewa - zwiimiswa vhaimeleli vho khwaṱhaho na vhulamukanyi ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho thomiwa  . 
Fhedzi naa dzi na pherimitha ine ya fana ? 
Musi mavu a ndimo a muvhuso a hone u nga hadzimiswa , Muhasho wa Vhulimi u kungedzela mavu ayo  . 
Vhathu vho no aluwaho vha a tambula musi vhane vha tea u vha londola vho no vhulahwa nga tshitshili tsha HIV kana vhulwadze ha EIDZI kana man(we malwadze a elanaho naho  . 
Kha vhuṅwe vhupo , Eskom ndi yone ine ya vha ḓisela muḓagasi muḓini wavho  . 
Fhethu ha tshumelo dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000 . 
U pakiwa ha matheriala zwi fanela u itiwa nga nḓila ine zwi nga si vhange khombo kha mushumi na muthihi  . 
Ri na mushumo munzhi vhukuma ; ri livhisa nungo dzashu ngafhi ? 
Henefha vhukati ha themo hu ḓo vha na mvelaphanḓa ya u fhaṱa mutalombalo . 
Kha vha dzule vha na tshileme tsho tendelwaho  . 
Ndi zwone , hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u vhudzisa vhundeme ha hei mishumo , na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao  . 
Tshigwada tsha zwa mitambo tsho xelelwa nga muṅwe wa vharwa vha funwaho vhukuma mathomoni a vhege , Vho Joost van der Westhuizen  . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari . 
Vhathu vho takala nga maanda musi munna muvhi a tshi shavha  . 
Vhathu vhavhili vha tandulula thaidzo dzavho  . 
Tshivhalo tsha zwibveledzwa zwa ndeme kha sekele ya vhege mbili Mathomoni a ṅwaha , hu dzulela u vha na lushaka luthihi lwa tshibveledzwa kana nyito nga sekele ya vhege mbili . 
Ri livhisa ndiliso dzashu kha muṱa na dzikhonani dzavho nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho na u lemela . 
Tshipikwa tshoṱhe tsha u sasaladza u pika nga muhumbulo ndi u lugisela u tendela u engedza nḓivho  . 
Dzithandela u mona na lifhasi dzi dovha dza kwamea nga zwa vhurereli ha vhathu na zwithu zwa ndeme kha mvelele na kutshilele , hu na vhutshilo havhudi  . 
Vhashumi vhanzhi vha u fhaṱa Afrika Tshipembe ndi vhanna  . 
Naho miṅwaha ya fumi kha tshanduko ya ndeme i kha ḓi vha kule vhukuma  . 
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga , kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192 . 
Maanda a u langula na u vhulunga zwishumiswa zwa mupo a tea u newa dzangano la kha vhupo honoho arali lo no dlugisela zwavhudi  . 
Koporasi dza tshakha nnzhi u shumisana na vhadzulapo vhapo na vhashumisani  . 
Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga Miraḓo ya Phalamennde ya 400 yo tou khethwaho . 
Khabinethe yo tendela uri u anḓadzwe uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa . 
Khumbelo na phindulo dzi tea u tevhedza mbetshelwa dza Mulayo . 
Vhuvha ha tshiimo na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo . 
Luṱa lu tevhelaho lwa nyaluwo lu sedza kha nyaluwo ya vhukateli na tshanduko kha sekithara . 
Vha tea u fekisa u randelwa ha mushonga huswa kha 0866 51 8009 miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe uri vha dzulele u wana mushonga wavho  . 
Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho , dzindaulo kana zwiimiswa . 
Naho zwo ralo , zwi ḓo vhonala nga tshifhinga arali khumbulelo iyi i tshi ḓo vha ngoho kana i si ngoho  . 
Vhatshimbidzi vha fanela u ṱalutshedza vhadzheneli musi wekishopo i tshi thoma uri modulu muṅwe na muṅwe u ḓo asesiwa nahone mvelelo dzo khetheaho na nḓila dzi tshimbilelanaho na modulu wonoyo dzo katelwaho nga tshifhinga tsha wekishopo  . 
Zwino , ndi ngani vha songo imisa u shuma muthu we a vha ṋea ndaela yeneyo ? 
Fhethu ha gaḽari kha NCOP hu shumiswa nga dzi VIP na tshitshavha musi vha tshi dzhenela Phalamennde  . 
Nyambo ndi zwithu zwihulwane vhutshiloni hashu  . 
Kha vha dzhie tshifhinga vha didine nga u thusa khasitama nga tshibveledzwa tsho teaho na khombo dzine dza nga swikelela thodea dzawe zwavhudi  . 
Bisi i fanela u lingiwa miṅwedzi ya rathu miṅwe na miṅwe . 
Vha nga i sika kha webusaithi . 
DFO u ḓo vha nea invoice ) nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho  . 
Mbekanyamushumo dza zwa mupo dzi ngaho u Shuma nga Malaṱwa , Mavu o ḓalesaho maḓi , zwa Maḓi , zwa Mulilo dzo sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho 30 000 , ndivho khulwane ndi u sika mishumo i fhiraho 60 000 kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Hune ha si vhe na vhuṱanzi uri ndi kha vhupo ha khothe vhufhio he vhukhakhi ha itwa hone , vhu nga sengiswa kha vhupo ha khothe vhuṅwe na vhuṅwe  . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri mafhungo a masheleni o ṋekedzwaho kha Tshikimu ndi one  . 
Ha vhafumakadzi ndi vhufhio ? 
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasimitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa . 
U ṋula thumbu ndi u bvisa thumbu i sa ṱo ḓei . 
Ndivho ya tshiṱirathedzhi hetshi ndi u fhungudza zwithu zwi si zwavhuḓi kha mupo musi hu tshi khou fhindulwa ṱhodea dza vhuendi dza zwino na dzi ḓaho nga kha maitele a mveledziso o khwaṱhaho  . 
Muvhigo u dovha hafhu u dzhiela nṱha khaedu dzi sa fheli na zwikhukhulisi kha u kunda u sa eḓana na khethululo shangoni ḽashu . 
Muthu a songo teaho u vha Muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya 1 a na b a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa magumo kana madzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka  . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho vha ṋemuṱa wa vhuṱambo ha tshiswiṱulo ha u pembelela miṅwaha ya ḓana hu tshi huliswa Muphuresidennde wa kale wa African National Congress , Vho Oliver Reginald Tambo  . 
Mbadelo i fhambana u ya nga minirala u gwiwaho . 
Hezwi zwi ḓo ni thusa uri misipha i si vhavhe nga murahu . 
Ndivho ya tshumelo iyi ndi ya u fha vhukoni vhathu vha kwameaho nga u thogomela nga mafhungo ane a kwama vhukale na thodea dza vhaaluwa uri vhupo vhu vhe havhudi kha u bvela phanda na dzula hayani  . 
Khabinethe i ṱanganedza tshikhala tsha Afurika Tshipembe tsha u vha tshipiḓa tsha nyambedzano dza zwikhala zwa vhukoni ha vhubindudzi , U ṱanganela ha dzingu ho tivhaho na u vusulusa ha mbofho dza u swikelela nyaluwo na mveledziso i vusuludzeaho Afurika . 
Ann o vha e muthu wa vhulenda . 
Khabinethe yo tendela u kumedzwa uri hu haseledzwe ngaha Mulayotibe wa Vhurangaphanḓa ha Sialala na Khoisan , wa 2015 Phalamenndeni . 
Zwazwino vha nga humbela PHR nga kha webusaithi ya GEMS , vha nanga u kovhelana mafhungo aya na muṋetshedza tshumelo wavho . 
Miraḓo ya ḽaiburari na sekithara ya tshumelo ya mafhungo , mabofu na vhavhali vha vhaholefhali vhane vha shumisa dzibureiḽi kana vha vhala nga u phuphuledza , na vhathu nga u angaredza vha khou humbelwa uri vha te vhathu vho teaho uri vha tholiwe kha Bodo ya Ḽaiburari ya Mabofu ya Afrika Tshipembe ( Blindlib ) ngei Grahamstown . 
Mafheloni a Nyendavhusiku 2004 hu tea u vha ho no vha na nḓivhadzo kha phurese , nḓivhadzo dzi dzheniswe na kha akhaunthu dza vhashumisi , hu vhe na nyambedzano kha Radio Grahamstown na Vhakhantseḽara vha Wadi vha fare miṱangano na wadi dzavho u ḓivhadza vhashumisi uri vhashumisi vhane mbadelo dzavho dza vha dzo salela murahu malugana na tshumelo dza u bva kha Khoro vha ḓo valelwa maḓi u bva nga ḽa 01 Nyendavhusiku 2004  . 
Nga maṅwe maipfi ndi tshifaredzi ufhio une wa ḓo hwala zwinzhi kana zwiṱuku ? 
Mishumo ya lushaka ndi u ṱalutshedza uri ndi tshumelo dzi fhio na uri ndi zwitandadi zwifhi zwi ṱoḓeaho  . 
Lugube kanzhi lwo vha lu tshi lidziwa nga musidzana ane a vha a si na muthu ane a tshila nae a tshi khou t ( od(a uri vhathu vha vhat ( hannga vha mu vhone  . 
Mulayo wa Lushaka u nga bula kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama ndaulo ya zwa vhulamukanyi I songo bulwaho kha Ndayotewa , zwi tshi katela- a mbekanyamushumo dza vhugudisi dza vhaofisiri vha zwa khaṱhulo ; b maitele a u shumana na dzimbilaelo malugana na vhaofisiri vha zwa khaṱhulo ; na c u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓa ha vhaofisiri vha zwa khaṱhulo kha tsheo dza khothe  . 
U ita uri u gudwa ha luambo hu dzhenelane na thero U gudwa ha luambo hu a kona-vho u ṱanganywa nga thero  . 
Hafha hu dovha ha katelwa-vho na mihasho na zwiimiswa zwine vha zwi ṋetshedza tshumelo  . 
Khetho dzi itwa hu khou tevhedzwa zwifhinga zwi sa ḓo shandukiswa . 
U ṱalusa dzina ḽawe na madzina a vhaṅwe vhagudi ngae . 
Luvhili kha vhege zwitshiya nga tshifhinga tshire hone , vhagudisi vha anetshela kana u vhala tshiṱori zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi a kona u tambea nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwa khou ambiwa . 
Afrika Tshipembe ḽo topolwa sa ḽiṅwe ḽa mashango a tshipikwa tsha UNCCD ane a ḓo vhuelwa nga mbekanyamushumo yo thomiwaho ya thikhedzo , ine i ḓo thusa mashango na zwipikwa zwao zwine a tou funa zwi tshi tshimbilelana na nyimele dza lushaka na zwihulwane zwa mveledziso  . 
Wigi dza vhatshimbidzi na vhaofisiri vhahulwane maṱafulani a Buthano na Vhutendelwamilayo ( Sinethi ) zwo ḓo kaṱudzwa nga Phando 1987 nga murahu ha muṱangano wo ṱanganelaho wa Komiti dza Milayondango na Ndaela naho hu uri wigi ya u fhedzisela yo ambariwa nga 1994 . 
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa u amba na zwa vhufunzei zwe vha zwi guda kha luambo lwa Hayani na lwa u Engedzedza lwa u Thoma . 
Hezwi ndi nyaluwo ya vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe na mveledziso ya muhanga  . 
Tshaeo yo kalulaho ya u wana tshumelo dza ndondola-mutakalo muhumbulo zwo fhambanaho  . 
Muṅwalisi malugana na tshanduko dzine vha tama dovha a sumbedzisa zwiitisi zwa u dzinginya u pfuluwa , zwi katelaho uri mavu ane vhunzhi ha vhadzuli vha mishashani vha khou dzula khao ha ngo tea u itwa khao tshampungane , zwenezwo vhupo uho hu nga si bveledzwe sa vhudzulo ha tshoṱhe  . 
U ṱavhanya u topola ezwi , hu vha na khonadzeo ya khwine ya u vha khwine  . 
U shela mulenzhe kha nyito dza orala dza u dzhiela nzhele mibvumo ya foniki . 
Kuvhusele kwavhui ndi tshithu tshavhui tshine tsha dzhenelela hohe  . 
Tsumbo dza mihumbulo yo tandulwaho ndi ya uri mushumo wa vhulungu u sumbedza dzudzanyo ya metse , na manngi une wa sumbedza sisieme ya u kala  . 
Sa vhashelamulenzhe kha kutshimbidzele kwa u sima phoḽisi , Mimasipala i tea u bveledza nḓila dzine dza ḓo ita uri vhadzulapo vha shele mulenzhe kha u simiwa ha phoḽisi khathihi na u aluswa hadzo , na kha u monithara na u pima u tshewa ha mafhungo na u shumiswa hadzo  . 
Sete nnzhi dza zwivhumbeo zwe zwa tou rengwa zwi ṋea tsumbo nthihi ya ṱhofunḓeraru . 
Ndi dovha nda pfa ndo takala u ṱanganedza fhano Nḓuni vharangaphanḓa vho dzulaho kha bogisi ḽa Muphuresidennde , vhe vha ranga phanḓa Mugwalabo wa Vhafumakadzi wa Ṱhafamuhwe 1956 na u Takuwa nga Milenzhe ha Soweto 1976 . 
U wana na u talela mamudi mafhungoni . 
Kha zwiwo zwa shishi hu tea u wanala themendelo hu sa athu fhira ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo nga murahu ha tshiwo  . 
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe  . 
A huna muthu o tendelwaho u rea khovhe u itela u ḽa ene muṋe na vha muṱa wawe na u rengisa tshitshavhani nga nnḓa ha thendelo  . 
Vha katele khoudu ya vhuḓifari na ṱhu ṱhuwedzo ya uri ndi ngani ṱhanziela ya themendelo ya u vha mulayoni i tshi tea u ṋekedzwa  . 
Nyito ya tshigwada tsho sedzaho i itelwa u kumedza mutevhe wa mveto mveto ya zwo sedzaho kha vhugudisi kha vhadzhiamikovhe vho fhambanaho hu tshi katelwa komiti dza wadi , vhakhantseḽara vha wadi , tshipikara tsha khoro , minidzhere wa tshumelo dza tshitshavha na minidzhere wa masipala  . 
Kunangele kwa zwivhumbeo zwa luambo zwine zwa tea u funzwa kha sekele yeneyo zwi tea u vha izwo zwine zwa ḓo sia zwi khou khwaṱhisa u pfesesa na u bveledza zwibveledzwa zwa oraḽa na zwa u tou ṅwala zwine zwa tea u itwa kha sekele yeneyo , tsumbo , mafhungo a mbudziso , mafhungo a zwitatamennde , maambaambelwa , madanzi , tshivhudzisi , khoḽoni , zwiḓevhe na zwiṅwe zwinzhi zwine zwa elana na tshibveledzwa itsho . 
Mutsiko wa nṱha wa malofha u nga vha wa ndeme kana sekondari . 
Ndivho ndi ya u ṱola maimo a u sumbedza u tea ha Mmbi yo Dzulaho yo lindela ya Afrika na Vhukoni hayo ha uya Nndwani nga Tshihaḓu u itela u thusa kha mafulo a ḓisa mulalo na kha u swikelela Vhukoni ha Mashumele o Fhelelaho nga Nyendavhusiku 2015 . 
Maemu o ḓivhadza khotsia awe nga ha tshiwo tsho bvelelaho tivhani . 
Muofisi wa u ṱoḓisisa , mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u ḓo vhona uri , nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe ṱhoḓea dza vha dzo swikelelwa , vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya ṱhanzi arali vha tshi khou shushedzwa  . 
Olani tshifanyiso tsha u sumbedza phindulo yaṋu . 
U fariwa ha muhwelelwa b  . 
Ndingedzo dzi tea u itwa uri vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe vha imelelwe kha dzithimu idzi  . 
Zwa zwino , senthara dza khothe ndi mimodele yo vhulamukanyi ho ṱanganelaho kha nyito  . 
Muthu a nga isa mbilaelo dzawe kha SAHRC malugana na zwiito kana u pfukwa ha mulayo ho itwaho hune ha khou humbulelwa kha u ḓisa khakhathi kana u shushedza kha pfanelo dza mutheo Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu , wa 1994 Mulayo wa vhu 54 wa 1994  . 
Mulayo wa vhu 2 wa 2000 . 
Government Communication and Information System , Muhasho wa Lushaka wa Riphabu ḽ iki ya Afrika Tshipembe , sa zwe wa imelwa nga Chief Executive Officer wa GCIS  . 
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni . 
Hu na tshaeo ya vhadededzi kha thero nngede zwine zwa anzela u kunga vhagudi uri vha tendeleke na zwikolo  . 
Idzi ndi khothe dza Mahosi na Magota nahone vha tshimbidza vhulamukanyi ho livhiswa fhedzi kha milayo ya tshirema  . 
Fulo ḽa Maḓuvha a 16 a u Lwa na Khakhathi ndi fulo ḽa Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) , ḽine ḽi vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga ḽa 25 Lara ( Ḓuvha ḽa Dzitshaka Ḽa u Fhelisa Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi ) u swika nga ḽa 10 Nyendavhusiku ( Ḓuvha ḽa Dzitshaka ḽa Pfanelo dza Vhathu )  . 
Hezwi zwi katela mushumo kha bada dza R81 na R71 ngei Limpopo , tshiṱitshi tsha tshidimela tsha Bridge City tshine tshi ḓo shumela vha Umlazi ngei Durban na vhuṱambo ha u fukula mavu he ha farelwa Mugodini wa De Beers wa Venetia ngei Vhembe , kha ḽa Limpopo . 
Tshipiḓa tsha 4 u bva kha siaṱari ḽa 72 u swika kha ḽa 78 tsha Mulayo wa 1998 wa Zwiimiswa zwa Masipala u na ṋetshedzo dzi tshimbilelanaho na Dzikomiti dza Wadi  . 
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi , na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa  . 
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu . 
Na guḽosari ya masiaṱari a 17 mafheleloni a bugu i ṋea ṱhalutshedzo ya mathemo na maṅwe mafhungo a sa dzheniseiho nga ngomu ha tshiṱori , fhedzi zwine zwa engedza mafhungo ane a ita uri muvhili a pfesese  . 
Zwo ombedzelwa kha Themo ya 3 na Themo ya 4 ndi uri vha tea u isa mihumbulo kha u shuma na mutevheṱhaḓu wa u shuma na data 4 . 
Kha vha nange muthu ane a ḓo vhiga u dzhiya notsi nga tshifhinga tsha therisano na muṅwe muthu ane a ḓo vhiga murahu nga tshifhinga tsha puḽenari  . 
Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999 , nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 108 , vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Ndayotewa yo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha ino Sheduḽu  . 
Komiti dzi nga vha na Vhupfiwa nga Vhathu nga ha milayo kana mafhungo a yelanaho na mulayo . 
Shango ḽi ḓo vha na khetho dza vhuṋa dza muvhuso wapo hu saathu u fhela ṅwedzi wa Shundunthule  . 
Vhan(we mishumo yavho yo no t ( aniwa mat ( anoni ngeno min(we i tshi rumelwa seli  . 
Zwa vhukuma , u khwaṱha ha therisano yashu nga ha poḽitiki nga tshino tshifhinga tsha muṱaṱisano wa khetho , dzine roṱhe ra tenda uri dzi tea u vha dzo huliseaho nahone dza mulalo , ndi khwaṱhisedzo ya vhutshilo na dimokirasi zwo khwaṱhaho  . 
Dzikomiti dza Wadi na kutshimbidzele kwa ndeme kwa masipala  . 
Ndingedzo dza u shumisa ṱhanganyiso ya nyukiḽia u itela ndango ya u bveledza muḓagasi a dzi athu vha khagala fhedzi ndi sia ḽi shumaho ḽa ṱhoḓisiso  . 
U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso  . 
Fhedziha ndi mini tshe tsha kundwa u shanduka ? 
Zwiḽiwa zwi re na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha zwi tea u vha zwiṱuku kana zwa si ḽiwe , sa tshivhindi , zwa ṱaḓa kha makumba na zwibveledzwa zwa mafhi zwi re na mapfura manzhi . 
Masipala wavho u fanela u ṋetshedza vhupfumbudzi u ṱanganedza ha u thoma kha miraḓo ya komiti dza wadi na u thusa u dzudzanya vhugudisi , hu tshi katelwa na zwikili zwa vhuṅwaleli , u ṅwala muvhigo , u tandulula phambano , vhurangaphanḓa , kushumele kwa masipala na mugaganyagwama  . 
Kha sia i SASC i na mushumo wa ndeme  . 
Vhadzulapo vhothe vha a kona nahone vha na pfanelo na mushumo wa u shela mulenzhe kha muvhuso na kha tshitshavha  . 
Nga hetsho tshifhinga , muvhuso u ḓo vha u tshi khou shumisa tshelede ine ya fhira biḽioni dza R400 kha tshomedzo dza shango - u bva kha tshomedzo dza vhuendi ha zwiporo na mveledziso ya fulufulu , u ya kha vhudavhidzani , vhukavhamabufho , vhuimazwikepe  . 
Ro ḓivhadza mbekanyamushumo ya Agri-Parks , ndivho iya u engedza vhudzheneleli ha vhorabulasi vha sa athu bvelelaho kha zwa vhulimi  . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Vhulwadze ha swigiri ndi u ita uri hu vhe na tshumisano vhukati havho , dokotela ḽa muṱa wavho na vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo vha ndondolo ya mutakalo vha ndondolo yo khetheaho ya vhulwadze ha swigiri  . 
Vhashumisi vha nga shumisa mafhungo nga u funa , tenda vha sumbedza uri Stats SA ndi tshiko tsha data ya mutheo misi yoṱhe vha tshi tshimbidza , u shumisa , u anḓadza kana kovhela data , na u dovha vha sumbedzisa uri kushumisele kwo teaho na musaukanyo ( hune zwa shuma ) zwo bva kha kutshimbidzele kwavho kwa data  . 
Vhagudi vha tea u ṋetshedzwa zwivhumbeo zwinzhi zwo fhambanaho zwi tshi tikedza kupfesesele kwa u ṱanganya na u ṱusa . 
Nzudzanyo dza u wana na u renga . 
Ndi zwavhukuma , kha tshifhinga tshine vhaṅwe vha khou ṱangana kana u lavhelela mutsiko wa zwa ikonomi , Afurika Tshipembe na Dzhango ḽoṱhe a kha ḓi vha o lavhelela nyaluwo naho i tshi nga ḓa nga luvhilo luṱuku . 
Musi zwo tou rali Muvhuso u tea u sedzulusa maitele a u aisana kha zwa vhulimi na mamaga a zwa khovhekanyo , hune zwa vha zwo tea , u sedzuluswa ha mitengo kana u kombetshedzea nga Mulayo wa zwa Miaisano  . 
Ndi a fanela na u vha na tshidzimamulilo nḓuni yanga ? 
GEMS kha i farelele kha havha , ndi muthu wa ndeme kha khamphani yavho ! 
Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli  . 
Musi hu tshi shumiswa mulayo zwawo , vhawali vha thesitamennde a vho ngo tea u laela vhafarisi na vhana nga u sa bula uri ifa i tea u vha undela na u vha shavhedza  . 
Afrika na ḽifhasi ḽa khwine  . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓ a vho diimisaho nga vho ṱ he siani ḽ a masheleni  . 
Naho hu na uri i sedzesa kha zwine pfanelo dzashu dza vha zwone , vhu songo buletshedzwa thwii kha pfanelo dzashu ndi vhuḓifhinduleli hashu  . 
Ri tea u guda hune vha vha hone , u pfesesa vhuhulu havho na zwiṱaluli zwa matshilisano , na u dzudza vhuṱumani ha mufhindulano na thuso khavho  . 
Nga ngomu ha tshigwada tshavho , vhadzheneli vha kovhelana phindulo u itela u bveledzisa phindulo nthihi ya vhukuma ya tshigwada  . 
Izwi ndi maelana na mushumo wo khwaṱhaho wo lavhelelwaho Khomishini nga Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Vhubindudzi uhu vhu sumbedza u thoma u itea ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe na Pulani ya Nyito ya Mbekanyamaitele a Ndowetshumo ( IPAP ) yo sedzaho kha nyaluso ya u engedzwa ha vhubveledzi , u sika mishumo na mbambadzelaseli u alusa ikonomi na u sika mishumo . 
Kha vha dzhenise khumbelo yo fhelelaho - i tea u itwa nga ramulayo a shumanaho na zwisikwa  . 
Sankambe , tshe tsha vha tshi songo takala zwone , tsha humela kha dziṅwe phukha uri tshi vha vhudze mafhungomaḓifha . 
Zwifuwo zwi songo fula kha gammba nthihi fhedzi  . 
Tshomedzo dzapo dzi no nga sa zwifhato zwa henefho tsini zwi ngaho sa dziholo , dzikiliniki , dzisenthara dza mishumo minzhi , dzikereke na fhethu ha u thogomelwa masiari zwi nga shumiswa  . 
Muvhili u re na mutakalo ndi wa ndeme kha muhumbulo wa mutakalo . 
Mbekanyamushumo dza ikonomi dze ra amba ngadzo ndi tshipiḓa tsha vhukando vhune Afrika Tshipembe loṱhe ḽa tea u sedzana naho u itela phungudzo ya tsiku na u sa lingana shangoni ḽashu  . 
Kha maḓuvha a sia gathi a u fhedzisela , ho vha na khakhathi khulwane vhukuma , dze dza vhanga mpfu na mafuvhalo manzhi  . 
Kha vha dzhie phindulo  . 
Tholokanyondivho : A hu tei u shumiswa zwibveledzwa zwi no fhira zwiraru . 
Khoro dza Sialala Ho thomiwa khoro ya sialala u itela tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tsha siala tshi re nga fhasi ha murangaphanḓa wa sialala . 
Khorotshitumbe 132 . 
U ya nga ha Milayo ya GEMS , vhathu vha tevhelaho a vho ngo tea u ima sa Vhonkhetheni sa Dzithirasitii . 
Ndi zwa ndeme uri hu vhe na u ita hu tshi shandukiswa pulane khathihi na u vhigela vhadzhiamikovhe misi yoṱhe  . 
Zwi fanela u funzwa zwo ṱanganywa ho sedzwa nga maanḓa zwiito zwa u tandulula thaidzo , nahone hu vhe na ndivho ya pfunzo i re na ndeme i vhonalaho  . 
Ndi zwine dzikhetho dza vha dzone dzi bviselaho khagala u ri lihoro li takalewaho nga vhunzhi ha mutape ndi lifhio u ri li kone u dzhia muvhuso  . 
Vhakhantselara vha PR vha tea u imela dzipholisi na zwine madzangano a zwa polotiki ane vha imela kha khantsela a tama  . 
Zwigidi na zwigidi zwa vhafumakadzi zwo kuvhangana ngei tshiṱediamu tsha Harry Gwala ngei Sasolburg u dzhiela nṱha mushumo wa ndeme wa u shela mulenzhe kha polotiki nga vhafumakadzi wo iteaho nga tshifhinga tsha nndwa ya mbofholowo u bva kha u vhuswa na muvhuso wa tshiṱalula . 
Zwivhangi kana zwiitisi na mvelelo dza tsireledzo i si yavhuḓi mushumoni zwi itea nga u ṱavhanya nahone zwi a leluwa u shumana nazwo  . 
Fhethu ha kushumele ha ndeme kha wadi ndi afho ho topoliwaho nga kha Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho ( IDP ) na phurosese ya tshumiso  . 
Vhumatshelo vhu kha muvhuso wawe ngauri khae na nga ene na kha ene hu wanala zwithu zwoṱhe  . 
Zwine ṅanga dza sialala dza ita musalauno zwi tea u vhonwa nga kha Mulayo wa Vhashumi vha Mutakalo vha Sialala78une a u languli fhedzi uku kuitele , u dovha hafhu wa lavhelesa-vho idzi ṅanga dza sialala sa tshipiḓa tsha sisiṱeme khulwane ya mutakalo  . 
Vha humbule , vha nga si vhe muraḓo wa tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga luthihi  . 
Khetho dza dzithirasitii dza vhathu vhararu vha khethiwaho nga miraḓo dzi ḓo vha vhukati ha ṅwedzi wa Luhuhi na wa Fulwana 2014  . 
U ya nga ha Ndayotewa , tshumelo ya muvhuso i fanela u sa d(idzhenisa kana u vha na dzangalelo kha zwa polotiki kha tshumelo ine ya n(etshedza vhadzulapo  . 
Mulayotibe u nga ḓḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓḓo ya khorotshitumbe ya vunḓḓu kana komiti kana Muraḓḓo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu , fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓḓivhadzwa nga Muraḓḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓḓu  . 
Khuwelelo yashu kha vhadededzi u vha vha tshikoloni , vhe kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou funza lwa awara dzine dza nga swika kha sumbe nga ḓuvha zwi kha ḓi vha gundo ya ndeme . 
Ngauralo ro thoma na mbekanyamushumo dzine dza fhungudza u wa ha tshiimiswa itshi tsha ndeme  . 
Vhulunga kushumele kwa mugudiswa . 
Arali zwo ralo , Ho ambiwa mini ? 
Musi khumbelo ya thuso yo no tendiwa , fomo ya u kiḽeima ya EMIA , dokhumenthe dzoṱhe dza thikhedzo na khwesheneya yo teaho dzi tea u ḓadzwa dza ṋewa EMIA hu saathu u fhela minwedzi miraru ya ḓuvha la mbuiselo ya bindu ḽo tendelwaho . 
Fomo ya muvhigo i bvaho kha mushumeli wa tshitshavha na muongi ine ya kwama u tambudza ndi thodea ya u thoma phanda ha musi hu tshi bviswa dzisamonisi  . 
U khwaṱhisedza uri komiti dzawo dza wadi dzo khethiwa lwa demokirasi , vha fhedza R50 000 nga mafhelo a vhege kha bosberaad ( u songa mutumba ) he ha tendelaniwa milayo ya u nanga na u khetha miraḓo ya komiti ya wadi  . 
Fhedziha , dzi fhambana na mabindu a si a muvhuso nga uri ndi muvhuso ure na dzishere nahone u na ( kana u tea u vha na ) zwipikwa zwa mveledziso zwa tshifhinga tshilapfu u fhirisa zwipikwa zwi laulwaho nga makete wa tshifhinga tshipfufhi . 
Tambudzani  . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhane vha mabindu na zwitshavha zwa Gauteng uri vha shume na vhalavhelesi vha vhuendelamashango u itela u khwinisa tsireledzo ya vhaendelamashango kathihi na u zwi ṱanganyisa na khonadzeo ya ikonomi u bva kha heyi nḓowetshumo . 
Phalamennde ya India yo thoma Mulayo wa Ndaulo ya Tshumelo ya Mulayo , 1987 , nahone ndivho nthihi ya Mulayo uyu ndi u dzidzanya Lok Adalat u itela u khwaṱhisedza uri kushumele kwa sisiṱeme ya mulayo ku ṱuṱuwedza vhulamukanyi ho sedzwa zwikhala zwi linganaho . 
Khamphani ya seli a i tei u ita khumbelo ya u ṅwaliswa Afrika Tshipembe . 
Nga hei nḓila , mutholi na vhashumi vha tea u kwamea kha sisiṱeme ine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u sedzulusa mishumoni tshifhinga tshoṱhe vha vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo , vhane mafhedziseloni vha ḓo tea u ṋekedza themendelo kha mutholi  . 
Khabinethe na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma i khou fhirisela ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha ngei Thailand nga murahu ha u lovha ha Khosi Bhumibol Adulyadej . 
Tsatsaladzo dzo teaho na dzo ṱaṱisaniwaho nga hadzo vhukuma na dzo teaho ndi dza ndeme , kathihi na zwiṅwe u itela mihumbulo yo sumbedziswaho kha tshibveledzwa itshi  . 
U reila nga u sa londa na u shaya vhuḓifhinduleli a zwi ngo tendelwa na luthihi nahone vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u dzhia vhuḓifhinduleli ha tsireledzo yavho dzi badani dzashu . 
Nḓila dza kale dza u ṋetshedza masheleni na nḓisedzo ya themamveledziso zwi tea u bviswa ha ḓa nḓila ntswa  . 
Ndowelo ya u dzhia mirado ya tshigwada tsha nnda sa vhane vha fana nga maanda u fhirisa mirado ya tshigwada tsha nga ngomu  . 
Tsumbo , u kala vhuphara ha desika , penisela dzi nga kona u pakiwa nga u tevhekana u lapfa na desike . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamshango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa nga tshumisano na Minista wa Gwama  . 
Minisṱa a nga kwamana na vhathu uri vha ṋetshedze ngeletshedzo nga ha thendelano na u ramba tshitshavha uri tshi ṋee mihumbulo nga ha uri thendelano a i dzhii sia kana i a lingana na  . 
U kundelwa u tevhedzela t ( hod(ea dza Mulayo zwi d(o ita uri giranthi yavho I imiswe  . 
O kuvhanganya zwithu zwingana ? 
Ro sengulusa muhumbulo wa uri zwa tshifhinga tsho fhiraho , u phasa fhedzi , a hu tsha vha tshiga tsha vhuḓifari havhuḓi na mikhwa  . 
Makete ya mishumo ya zwino i na zwivhumbeo zwinzhi zwa vhushaka ha mushumo vhune ha fhambana kha ha mushumo wa tshoṱhe  . 
Vhatshimbidzi ndi ya ndeme nahone vha tea u dzula vhe kha thandela lwa tshifhinga tshilapfu . 
FUREME YA ḼOGO NDI THULUSI I NO SHUMISWA KHA U THUSA U KHWAṰHISA KUVHUMBELWE KWA THANDELA , U I SHUMA NA U I ELA  . 
Vharangaphanḓa vha tea u thoma mutambo , vha ṱalutshedza milayo kha thimu dzavho na u vha ṱuṱuwedza  . 
Ndi ngazwo kha Vhuimo ha Mutheo ho randelwa tshifhinga u itela zwikili hezwi zwivhili zwa ndeme . 
Tshigwada tshi ḓo sedza hafhu bono , u dzhiela nṱha zwipikwa kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiṱirathedzhi , mukumedzo wa masheleni ane a langwa nga nzulele na u ṋetshedzwa kha IDP  . 
Kha vha wane mvelelo dza ndingo  . 
Naa vhashumi vho vha vho tea u fhindulisa hani Mufumakadzi Vho Smith ? 
Ndi a tama u fuwa muvhuḓa sa tshifuwohaya . 
Vhaimeli vha midia vhoṱhe vha khou vhidzelelwa uri vha dzhie maimo avho zwino . 
Hune vhukhakhi ha vha ho itwa kana tshumelo dzi kha vhuimo ha fhasi kha he ha fhulufhedziswa , phindulo i fanela u ṋewa nga u ṱavhanya nahone i fanela u thoma nga pfarelo nahone hu fanela u dovha ha ṋewa ṱhalutshedzo i pfalaho ; na u fhulufhedzisa uri hezwo zwe zwa bvelela a zwi tsha ḓo dovha zwa bvelela ; nahone vhululamisi vhune ha nga itwa vhu fanela u vha ho tea  . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ya fomaḽa i tea u modareithiwa u itela u khwaṱhisedza vhunzani ( maimo a nṱha ) na u vhona uri maimo o teaho o swikelelwa . 
Ngoho ndi ya uri zwi tshimbila nga sekelena hone a hu pfi ḽiga ḽigede ḽi tevhelwa nga ḽigede , kanzhi maga a a dovhololwa musi hu tshi itwa riviwu ( tsedzuluso ) lune u pulana ha tea u tou dovhololwa  . 
I dovha ya sudzulusela maḓi u bva Mulamboni wa Crocodile ( West ) tsini ha Thabazimbi u ya vhuponi ha Lephalale  . 
Vha na pfanelo ya pfunzo yo linganaho nga luambo lwa tshiofisi lune vha toḓa  . 
U shuma noṱhe zwi vhuedza nga mini ? 
Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya demokirasi ya Afurika Tshipembe . 
U bva tshifanyisoni itshi tshi langeaho tsha vhukuma , ri bveledza musaukany0 washu wa nḓila ine ikonomi ya shuma ngayo  . 
Pfunzo tshi ḓo vha tshipikwa tsha ndeme kha miṅwaha miṱanu i tevhelaho  . 
Kha vha divhe hezwi : Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza banngani hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa ; Muhasho u nga si bvise thendelo arali hu songo badelwa tshelede yo fhelelaho ine ya vha R105  . 
Bammbiri ḽa Vhuimo ha Muvhuso kha Mveledziso ya Vhutsireledzi ha Matshilisano i lavhelelwa u bviswa uno ṅwaha uri hu vhe na nyambedzano nga ha yo . 
I dovha hafhu ya shela mulenzhe kha u thusa miṱa u kona u langa khombo dza vhutshilo , na u leludza u tshintsha mishumo , zwine zwa ita uri hu vhe na ikonomi ine ya shanduka  . 
Muvhuso wapo ndi wone khiyi  . 
Mushumo wo itwaho nga kha Nedlac wo ṱanganedzwa , he Vhufaragwama ha Lushaka ha ṋetshedza makumedzwa uri pfunzo ya mahalanga konadzea hani kha matshudeni vha pfunzo ya nṱha . 
Arali muraḓḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele , Mulangavunḓḓu a nga ṱoḓḓa uri muraḓḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane  . 
Thekhiniki heyi ndi ya khwine vhukuma kha u konisa u fhira u vhala u tshi ya phanḓa nga nthihi . 
Zwi katela zwikili , nḓivho , u kona u shuma na mutakalo wavhuḓi  . 
Vhathu avho vha khou shumisa thaidzo dzine ra khou ṱangana nadzo sa tshiitisi tsha uri zwi nga si konadzee . 
Vhugevhenga  . 
Nga ṅwambo wa izwo , ri hana ndindakhombo kana vhuimeli vhuelanaho na ndondolo kana u sa bvisela khagala Data  . 
Kha vha wane Form1 : Application for registration of a fire protection association u bva kha Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka  . 
Muhasho wa zwa Nnḓa ḓoroboni ya Pretoria  . 
Ene na khonani dzawe vho vha vha tshi ya phurakhithisini ya bola ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshikolo tshi tshi bva . 
Vhalwelaluambo kha zwiṅwe zwitshavha vha fanela u ḓivhadzwa nga ha ndeme ya u ṱoḓa thuso kha bodo dzo fhambanaho dzo thomiwaho nga PanSALB zwi tshi katela Bodo dza Luambo dza Lushaka , komiti dza luambo dza Vundu na Yunithi ya Lekizikogirafi ya Lushaka u bveledza kuṅwalele kwa luambo lwavho  . 
Khombo ya khakhathi ya zwino a i ṱanganedzei . 
Ro ḓiimisela vhukuma u ṱangana na khaedu dza lwendo ulu , lune ra khou lavhelela uri lu ḓo vha iṅwe tswikelelo i vhonalaho ya muvhuso  . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ḓinangela zwa makwevho , mushumo na phrofesheni o vhofholowa . 
Zwazwino mavundu a na milayo ya ndambedzo yao ine ya vha hone  . 
Mavunḓu vha nga dzhenela na u amba kha vhusimamilayo ha vunḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma khathihi na Khabinethe yavho vha ḓo vha vha tshi khou hulisa vhaaluwa vha Afurika Tshipembe ngei Nḓuni ya Vhueni ha Muphuresidennde ya Sefako M Makgatho Piṱori nga dzi 29 Khubvumedzi 2013 . 
Muhaṱuli Muhulwane o imisa maambiwa u itela u tendela uri hu vhalwe vouthu  . 
Phanḓa ha musi thendelo i tshi nga fhela vha tea uya u ḓivhiga kha RRO u itela u vhudziswa mbudziso ha vhuvhili hune ha itwa nga Refugee Status Determination Officer  . 
Khabinethe yo ṱanganedza u bvela phanḓa hune ha khou vhonala kha fulo ḽa u phaḓaladza themamveledziso dza lushakadza shango ḽashu dzine dzi khou tshimbidzwa nga Khomishini yaVhutshimbidzi ha Themamveledziso dza Muphuresidennde . 
U fhaṱa vhushaka kha mveledziso na ḽifhasi ḽa khwine - Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisa tshumisano vhukati ha mashango ane a khou bvelela , ḽa vhumba zwitirathedzhi zwiswa zwa vhushaka na mashango a fanaho na Brasil , India na China  . 
Olani tshifanyiso tsha zwine na vhona u nga Rudzani o ita musi a tshi khou tamba gambogoni . 
Khabinethe yo tenda uri maimo a dzitshakhatshakha na maṅwe maga a sainthifiki a thomiwe , muhumbulo u wa u vhona uri ndangulo ya khombo yo teaho i a shumiswa musi hu tshi ṱundiwa zwibveledzwa zwa kholomo na zwi kwamaho kholomo . 
Hone-ha , khunzi dzenedzi a dzinakelwi nga zwithu u ya thambo  . 
Ndi zwifhio zwi no ṱalutshedza mvumbo ya Sankambe tshoṱhe . 
O swikisa hani muṱaṱisanoni wa Tshiphuga tsha Bola tsha Ḽifhasi ? 
Kha vha dzhenise diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10  . 
He zwa tea , hu nga bviselwa khagala mafhungo a vhuṋe kha vhathu vha mulayo , madzhendedzi a langaho na maṅwe madzhendedzi a mulayo kana vhathu vha vhuraru he zwa tea kana hune zwa ṱoḓea u itela u tevhedza vhuḓifhinduleli ha mulayo kana ha ndaulo kana khumbelo kana ndivho yo topolwaho afha nṱha  . 
Ri tea u wana modele muṅwevho wa u bveledza , u itelwaho zwine ra ṱoḓa zwone na zwine zwa nga bvelela  . 
Tshifhingani tsho fhiraho DHA yo vha yo khethekanywa sa tshumelo ya thikhedzo ya ndangulo guṱe fhasi ha Tshigwada tsha Vhuvhusi na Ndangulo . 
Zwazwino ri naMuhasho wa Vhafumakadzi Ofisini ya Muphuresidennde . 
U dzhenelela ha tshitshavha ndi ha ndeme u itela u swikela ṱhoḓea dza mulayo dzo sumbedzwaho kha mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 , na Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998  . 
Hezwi zwi dovha zwa thusa kha u dzhiela nṱha mvelelo dza ndeme khulwane  . 
Ri a zwi ḓivha uri vhagudi vho no vha na khontseputhi na zwikili nga u sedza mugudi a tshi khou dzhenelela kha nyito dzi tshimbilelanaho na khontseputhi idzo . 
Ndi mini zwine vhone vha ita zwi konḓisaho nyambedzano ? 
Muvhigo wa mvelaphana ya gudo u rumelwa tshifhinga tshohe kha Khoro ya u Langula Mishonga  . 
Vha songo ṋea phindulo dza muthu o sinyuwaho  . 
Mufumakadzi Vho Dlamini vha Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano vha ri , tshifhinga tshoṱhe , vhana vha tea u lelwa nga muthu muhulwane a re na vhuḓifhinduleli . 
Mahoḽa ro ri , vhathu vha vhuponi ha mahayani na vhone vha na pfanelo ya u vha na muḓagasi , maḓi , mabunga a maḓi na dzibada  . 
Arali khasitama ya wana uri mudagasi wayo u sokou dzima tshikhalani lu sa fheli , i do tea u rekhoda duvha , tshifhinga na uri yo fhedza tshifhinga tshingafhani i si na mudagasi , nahone i tea u divhadza munetshedzi  . 
Rudzani o ita mini musi o no fara uyo muthu o tswaho ? 
Talelani ḽiṱaluli li re kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mafhungo a tevhelaho . 
Miṱa i rangwahophan ḓa nga vhana . 
U khunyelela ha khetho dzo tshimbilaho hafhu zwavhuḓi kha ḽa Afrika zwi tou vha tsumbedziso ire khagala ya uri mveledziso ya demokirasi i khou ya phanḓa kha dzhango  . 
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho . 
Khabinethe i tendela Muhanga wa Mbekanymushumo ya NYS wo vusuludzwaho sa tshipiḓa tsha u bveledza vhathu vhaṱuku sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala  . 
U vhala wo tou fombe ha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwalaho u itela U PFESESA kha vhuimo ha fhungo na phara Vhagudi vha shumisa nḓivho ya girama u itela un pfesesa kuvhumbele kwa mafhungo na nzudzanyo ya zwibveledzwa . 
U ombedzela zwine zwa vha muhumbuloni wawe , o dzinginya uri ndi tea u humbula maipfi a ḓivheaho e Vho-Charles Dickens vha vula ngao tswinga kha bugu yavho ya nganea i vhidzwaho A Tale of Two Cities . 
Bisi ya masipala yo swa ya ṱhoṱhela nga nṱhani ha mvulatswinga thambo dza mulilo dze dza vha dzi sa shumi zwavhuḓi . 
Ri na zwishumiswa zwo linganaho na tsheo dza mbekanyamaitele dzine dza dzhiela nṱha mushumo wa vhafumakadzi  . 
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu , fhedzi Mulayotibe wa zwa masheleni u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa masheleni a vunḓu . 
Lu ṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe lu a ṱo ḓea , hu tshi katelwa na zwiitisi zwi pfadzaho zwi ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi tea u vha na tshanduko  . 
Tsumbo dza maga a ndaṱiso a vhukhakhi vhuhulwanesa vhuṅwe na vhuṅwe a katela zwi tevhelaho  . 
Ramafhungo u ḓo amba nga ha masiandaitwa a nḓila ya kuitele u kutela khuḓano nkene kha midia  . 
Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u ho . 
Nga ṅwambo wa tshifhinga phere dzi nga ṋewa sinario tshithihi kana zwivhili  . 
Zwi a thusa u vhona uri vhagudi vha ṱalutshedza hani phetheni . 
Fhedzi , i nga dovha hafhu ya swikela zwo fhambanaho , zwine ha vha u fhungudza nga zwiṱuku u sa bveledza na phetheni dza vhuḓifari vhu sa ṱoḓei  . 
Nḓivhadzo iyi i ḓo rumelwa kha mubebi wa dzofha  . 
Thikhedzo ya Nḓisedzo Ndivho dza kushumele U langula zwa u fhaṱa muhumbulo na nzudzanyo dza mbekanyamushumo na thandela dza kushumele dza HS  . 
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli  . 
Mimakete ya ndingano yapo i bvela phanḓa na u sumbedza mbuelo dzavhuḓi , fhedzi na u engedzea ha tshanduko dzi iteaho nga u ṱavhanyedza hu songo lavhelelwa u ya mafheloni a 2007  . 
Musi mbilaelo yo no sedzuluswa u zwivhumbi na milayo zwa luambo hone a tshi khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu  . 
Mbekanyamushumo dza Mabindu a muvhuso na zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni zwi fanela u ḓisendeka nga maanḓa kha fhungo ḽa u sika mishumo . 
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website  . 
Hezwi zwi katela u vha muthetshelesi wavhuḓi , u thusa u vhona uri muṱangano u khou tshimbila nga ngona uri ṱhoho ya mafhungo ane a khou haseledzwa i si shandukisewe , i dzule yo ralo  . 
Hezwi zwi fanela u tendiwa na uri ndambedzo i fhiwe vhutumbukisi na vhuoli  . 
Nḓivhadzamulayotibe kha Tshandukiso ya Nḓisedzo ya ṱshumelo ya muvhuso , 1997 i ṋetshedza muhangawakushumele na mbekanyamaitele ya tshandukiso ya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso , khathihi na tshiṱirathedzhi tsha u shuma zwi khagala  . 
NCOP yo vhumbwa nga miraḓo ya 10 i bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe - miraḓo ya rathi ya tshoṱhe na miṋa ya vhurumelwa ho khetheaho  . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imela mavunḓu u khwaṱhisedza uri madzangalelo a mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka  . 
Madzhenele a mbekanyamaitele a ne vha ḓo a vhala kha ḽiṅwalo iḽi o fhambana nga maanḓa na zwe zwa vha zwi tshi itiswa zwone kale  . 
Khothe ine ha itwa khayo khumbelo i ḓo o sedza uri muiti wa khumbelo o tevhela ṱho ḓea dzoṱhe naa o shandukisa ndaela kana a khwaṱhisedza u dzhiwa ha ṅwana nga mubebi kana vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo . 
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe vhane vha ṱoḓa ṱhogomelo na khuthadzo  . 
Giranthi in(we na in(we yo waniwaho nga nd(ila I si yone I fanela u lifhiwa  . 
Vha nga dovha hafhu vha ita khumbelo nga u tou ṅwala kha Mudzulatshidulo wa Bodo ya Parole ya u dzhenela tsengo ya parole na u rumela mihumbulo yo tou ṅwaliwaho . 
Pfunzo ya tshiṱori itshi ndi ifhio ? 
Ri tea u pembelela mushumo mungafha . 
Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30 . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu  . 
Mvusuludzo ya close corporation i nga dzhia maḓuvha a 30 uya kha a 40  . 
Hezwi zwi ḓo ṋetshedza thusedzo ine ya khou ṱoḓea vhukuma kha sekithara ya u fhaṱa ye ya vha i kha mutsiko lwa tshifhinga nyana  . 
Mugudiswa u fanela u ḓivhadzwa uri a hu na vhaongi vha u bebisa vhana tshikoloni , na khombo dzine dzi nga vha hone dza mutakalo na vhuṱungu kha mme , ṅwana ane a kha ḓi bva u bebwa na tshitshavha tshoṱhe zwo vhangwaho nga u dzumba u vhifha muvhilini , kana arali ṅwana a tshi nga bebiwa tshikoloni  . 
Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso i ṋewa mushumo wayo nga khethekanyo dza vhu 195 na 196 dza Ndayotewa  . 
U bva kha ezwi , ri guda na u vhea ḓivhazwakale , tshifhinga na nyimele dza matshilisano kha kuvhonele na uri zwenezwo ri a vhona , kha nyimele , uri mutsila u fhindula hani kha mupo wawe na uri u kwama hani vhushaka ha matshilisano  . 
Musi hu na mbulungo dza nnḓa hunzhi , hu vha na zwikhala zwa zwinzhi wa mishumo  . 
Zwiḽiwa zwa tshipentshela a zwo ngo dzheniswa kha manweledzo - ṱhoḓea zwo dzo ṅwaliwa kararu kha zwiḽiwa zwiraru zwa ḓuvha  . 
Ya u thoma nga kha milayo miṱuku ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha vhakhantseḽara na ya vhuvhili , tshitshavha tshi tea u vha na tshikhala tsha u bula mihumbulo kha mulayo uyo  . 
U linga ha U vhala ha fomaḽa hu tea u sedza kha u vhalela nṱha khathihi na nyito ine ya u thusa u vhona uri vhagudi vho pfesesa zwingafhani , tsumbo , u dovha u anetshela tshiṱori kana u fhindula mbudziso . 
Maipfi a zwitshavha ndi a ndeme kha maitele aya nahone nungo dzoṱhe dza u vhona uri u shela uhu ha mulenzhe nga vhathu vhanzhi ho katelaho ho ṱanganedzwa . 
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani , vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho  . 
